#Article 1: Коми Республика (3875 words)


Коми Республика (рочӧн Республика Коми) — коми войтырлӧн канму, Роч Федерация кутантор (субъект). 

Коми йӧзыслӧн мӧд чужан му, Коми кытш, куйлӧ Коми Республикасянь лунвывлань.

Республика куйлӧ Европа асыв-войвылын да видзӧ ӧтувъя суйӧр Кардор, Киров, Свердловск да Тюмень обласьтъяскӧд, Перым ладоркӧд да Яран асвеськӧдлан кытшкӧд. 

Коми Республикаса юркар — Сыктывкар. Сыктывкарсянь Мӧскваӧдз 1515 км.

Коми войтырлӧн асъюралан мутас артмис 1921 вося моз тӧлысь 22 лунӧ кыдз Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьт, коді 1936 вося ӧшым тӧлысь 5 лунӧ лоис Коми АССР, 1990 вося йирым тӧлысьсянь — Коми ССР, 1992 вося лӧддза-номъя тӧлысьсянь — Коми Республика.

Коми Республикаын олысьыс (2012 вося йирым тӧлысьын йӧзӧс гижалӧм серти): 890 000 морт (РФ-ысь 0,68%, РФ-ас 54-ӧд инынӧсь). На пӧвстын комияс — 270.271 морт (25,2 %). Суклун: 2,5 морт/км².

Сьӧм: Роч шайт; 1 шайт = 100 ур.

	
Роч Федерацияса да Коми Республикаса Подувгижӧдъяс (Конституцияяс) серти Коми Республика лоӧ Роч Федерациялы кутантор пыдди. Комиыд пырӧ Рочмулӧн Рытыв-войвывса федерал кытшӧ да Войвывса овмöс районӧ.

Коми Республика ӧні тэчӧма 20 муниципал юкӧнысь, тані 15 район да 5 каркытш.

Районъяс: 

Каркытшъяс:

Районъяс да каркытшъяс асьныс юксьӧны посниджык муниципал юкӧдъясӧ, ставнас эм 16 кар овмӧдчӧмин да 175 сикт овмӧдчӧмин.

Медыджыд каръяс

Коми Республика пукалӧ Европа асыв-войвыв пельӧсын, Гринвидзсянь асывлань 45° 21' да 65° 15' костын, а му сяркоссянь войланьыс 59° 12' да 68° 25' костын.

Коми мукӧд орччӧн: рытыввылын ― Кардор обласьт, Кардор жӧ овласьтувса Яран асвеськӧдлан кытш, Тюмень овласьт улын ветлысь Йӧгралӧн ла Ёмаласа Яранлӧн асвеськӧдлан кытшъяс, лунвылын ― Перым ладор да сы улын жӧ асвеськӧдлӧмтӧг олысь Коми кытш, а рытыв-лунланьті ― Кылна (Киров) овласьткӧд суйӧрыс.

Республика мулӧн веркӧсыс ― 415.900 километра квадрат ыджда. Кузьтаыс войвывсянь лунвылӧ ― 785 км, рытывсянь асыввылӧ ― 695 км. Эськӧ медкузь визьсӧ позьӧ нюжӧдны рытыв-лунвывсянь асыв-войвылӧ да, тадзи петӧ 1275 км.

Саридз веркыдсянь кӧ артавны, ставсьыс вылын 1894 метра джуджданас зым видзӧ Народа из, эськӧ медулі чутыс Комиад куйлӧ муртса 2 метра вылнаын-а. Шӧркодяс жӧ джудждаыс лоӧ саридз веркыдсянь матӧ 155 метра вывлань. 

Вомлала да сувтсала та кузя нюжалӧмысла, а содтӧд на мупытшса тэчасног и, му веркӧсыс и абу жӧ быдлаті ӧткодьӧсь да, ывлаыс Коми муад ёнакодь торъялӧ.

Веськыда войвылас да асыв-войвылас эськӧ шыльквидзӧ куш ли вӧрсора тундраыс-а, став мукӧд мувывторйыс Комилӧн ёна и вӧрсялӧма. Верман тай аддзыны татысь вӧр вӧньыдлысь быдпӧлӧс шӧртсӧ да: войвыв вӧр (сэтысь на тӧдчӧдӧны и медся войвывсаӧс, вӧрсора тундра коддьӧмджыксӧ нин); сэсся выйим шӧрвыв да лунвыв вӧрыд.

Шӧртъяс (зонаяс) серти торъялӧмсьыс кындзи позьӧ казявны и рытывсянь асыввылӧ вежсялӧмсӧ: сынӧдлӧн сямыс (климатыд) лоӧ косджык, мӧдӧны сюравны Сибыр муынджык олысь быдмӧг-пемӧсыд и.

Веркӧс да пытшкӧс сертиыс Коми Республикалысь став мувывторсӧ позьӧ юклыны кык аслыспӧлӧс юкӧнӧ: ӧтиыс ― Сибыр Из бердын куйлӧ, мӧдыс ― Роч тшӧтшкӧмас вылын.

Тшӧтшкӧс юкӧныс, бара, ачыс на торйӧдчӧ куим пельӧ.

Рытыввылас шевкнитчӧма Мозына-Эжваа шыльыдін; лунланьті тай сійӧ кыпалӧ Шӧрвыв мусюрӧн-а. Став тайӧ юкӧныс ― важъя Роча муподлӧн пельӧс. Подувсӧ сылы тэчӧма кембри кад водзвылын на кӧрлӧмӧн артмӧм чорыд му рӧдъясысь, а найӧс 2.000 метра кызтанас шебралӧны пальӧзой да мезозой кадӧ пуксялӧм да сэсся тайкӧ торкыштӧм томджык му рӧдыс.

Ва юкланінъяссӧ артмӧдалӧма: перым кадӧ кӧ ― мергельысь, сёймуысь, сера-рӧма лыа изйысь да извесьт изйысь, триас кадӧ ― сёймуысь жӧ, а Шӧрыв мусюрті ― зюра да мев кадӧ пуксялӧм лыа да сёйнас.

Лыддьӧдлӧм му рӧдъяссӧ быдлатікодь кыза вевттялӧма нёльӧдтор кадӧ. Му веркӧслӧн коркӧя лайколас сэки пуксялӧмаыд ӧткымын дас километра кызтаӧн на куйлӧ да. 

Нёльӧдтор кадӧ кыссян йиӧн татчӧ ваялӧма да вевсьӧн моз тэчалӧма кык сорас. Вылыссаӧс (сійӧ тай уналаті артмӧдалӧ ва юкланінлы веркӧссӧ-а) колялӧма коймӧдысь ыджыда йизьылӧм дырйи (мӧскуа нима йизьылӧмыс). Сёрӧнджык тайӧ сорастӧ буракодь кырлӧдлӧма да лыаалӧма, а уналаті и мӧд пӧв шебралӧма кыссян йи сылігӧн кыскӧм да сыв ты пыдӧсӧ пуксялӧм торъясӧн, кызвынсӧ бара лыанас.

Шӧрвыв мусюрад жӧ ва юкланінъяссӧ вӧсни пӧвстӧн вевттьӧ галятӧм сьӧкыд бусоват сёйӧдму (с.ш. вевттяна сёйӧдму).

Мозына-Эжваа шыльыдінад и, Шӧрвыв мусюрад и ва юкланінъясныс гыакодьӧсь да алькӧс мылькъяӧсь. Ставнысӧ буриндзи кырлалӧма кыкладор банӧдныс, кыпалыштӧны кӧ, сӧмын матӧ 230-250 метра джудждаӧдз и волӧны.

Йизьывлытӧдз вӧвлӧм лайковъястӧ ӧні кежлӧ шыльӧдӧма нин пуксялӧм лыаӧн (тадзи Емва, Висер, Ньывсер кузяла, Эжва да Войвыв Кӧтйӧм костысь ва юкланінас); му веркӧсыд таті ёна нюрсялӧма.

Татшӧм важъя лайколыд кызвыйӧ и индӧма туйвизьнысӧ медыджыд юяслы, а на пӧвстысь быдӧн нин (Эжва, Сыктыв, Мозын, Ву) ваялӧм лыа да изнас артмӧдӧма аслыс ӧткымын тшупӧда паськыд ковтыссӧ.

Мозына-Эжваа шыльыдінтӧ асыввывті дорӧсалӧма Тиман мусюрӧн. Тайӧыс нюж видзӧ Коми республикалӧн став му кузяыс лун-асыв-лунвывсянь вой-рытыв-войвывлань, а вой помнас пырӧ на и Яранлы овкытшас. Чайтӧны тай: ёна жугӧдлӧм, кӧрлӧмӧн артмӧм Тиманас коркӧ пӧ важӧн и Сибыр Изйӧ на тшукӧма вӧлі.

Тэчӧма Тимансӧ медсясӧ пальӧзой кадӧ кембри, девӧн и карбон кадколастса му рӧдъясысь (кварсыт, лыа из, извесьт из, доломит, мергель, сёйму).

Мукӧдлаті веркӧсас жер видзӧны нӧшта на важӧнджык, протöрозой кадӧ, пӧртчӧмӧн артмӧм пӧвстъяс да му пытшкысь би сир моз ыльӧбтылӧм му рӧдыс.

Перым кадсяньыс Тиманлы кыкладор банас содтӧд на колялӧма извесьт из, доломит да гипссора сукыс.

Подув му рӧдсӧ мукӧдлаті вевттялӧны нёльӧдтор кадӧ кыссян йиӧн да сылӧн сывваӧн ваялӧм торъясыд. Татчӧс муыдлы вӧвлӧм чарӧга вевдорсӧ шыльӧдігмоз найӧ и артмӧдӧмны ӧнія тшӧтшкӧскодь, алькӧс мылькъя ли веркӧссӧ.

﻿Куш сэтъясті, кыті жеръялӧны протӧрозой кадся му рӧдыс, тӧдчӧ на кыпалыштӧм да ёнакодь нин кырлалӧм вывтасыд: Чӧдлас Из, Емвайывса мусюр, Öтш Парма, Джеджим Парма. Уналаті татчӧс му эжыс буж вӧйӧма пыдӧ, пытшкӧссьыс му рӧдсӧ ванад сывдігмоз нуӧма да.

Тиманвывса юяс ёнакодь нёриняӧсь, кытсюрӧ коськаӧсь. Унаӧн на пӧвстысь, шуам, Печӧралань визувтысь Пизьва, Чилим ю ли (катыдыс), мусюртӧ вуджигмоз кырлӧдлӧмӧн писькӧдӧмаӧсь аслыныс векни да пыді (10 метраӧдз джуджданас) потас кодь ковтыснысӧ.

Тиман мусюр, Сибыр Из да Барин саридз костӧд, войланьыс сунтола шылькнитчӧма Печӧраа увтас.

Тайӧ лажмыд муыдлӧн пытшкӧсса тэчасногыс вывті дзуг.

Подув му рӧдсӧ уналаті дзебӧма нёльӧдтор кадӧ кызӧн пуксялӧм вевттьӧд улӧ (кызтаыс ― 100 метраысь унджык). 

Сибыр Изланьысджык му веркӧсас гир видзӧны пальӧзой кадӧ кӧрлӧм тэчасъяс. Наысь артмӧдӧма, шуам, ляпкыд (200 метраӧдз вылнаыс) мольыд веркӧса да кадъя Сьӧрныж мусюр.

Коймӧдысь йизьылігӧн Печӧраа увтасыд эськӧ ставнас моз шедлӧма кыссян йи улӧ-а, медбӧръяысь (Валдай нима) йизьылӧмыс инмылӧма сылы асыв-войвылас сӧмын. Тайӧ и урчитӧма увтасыдлысь му веркӧссӧ.

Войвылас кӧ уналаын куйлан шыльыдінсӧ да лажмыд ньывкӧс мусюрсӧ артмӧдӧма кыссян йиӧн ваялӧм сорасысь-а, лунвылас ― нюрсялӧм да лыанад тырӧм тшӧтшкӧс волькыдінъяссӧ тэчӧма сывты пыдӧсӧ пуксялӧм, кыссян йи сылігӧн ли колялӧм торъясысь.

Сибыр Изйыд (а Коми республика му вылӧ рытладор баннаныс дзоргӧны сярйывса, сярйывдорса да войвыв Изъясыд) быд ног кӧрлӧмӧн артмалӧма сёр пальӧзой кадӧ. Сэсся сійӧс вӧлі ёнакодь кырлӧдлӧма да бара на кыпӧдалыштӧма выльджык кадколастъясӧ.

Тэчӧма Изсӧ медсясӧ ордовик кадӧдз на пӧртчӧмӧн артмӧм лонысь да кварсытысь, а таысь ӧтдор бисир моз ыльӧбтылӧм му рӧдъясӧн и.

Пӧрым водзвылын чужлӧм томджык му рӧдсьыс, Пальӧзой кадӧ жӧ эськӧ-а, тэчалӧма и Сибыр Из пӧлӧн нюж видзысь мылькъя Пармаяс (500-700 метраӧн джудждаӧсь) да буракодь нюрсялӧм паськыд ковтысъяс. 

Сибыр Из горувтi извесьт изйысь ли гипсысь вöчлöм пöвстъяссö кытсюрö сывдылöма-нуöма ваöн. Сiйöн татчöс му пытшкас артмалöма уна гырк. Татшöмыс тай Унья дорын и, Печöра йылын и, Ылыдз бердын и тырыс да.

Му вылысь сывлытöм йиыд öнi кызвыннас Сярйывдорса Из вылын пукалö.

Сэнъясöн жö зым видзö и Сибыр Изъяс повстын медся джуджыдыс ― Народа (1894 м).

Коми Республикалöн вöрсора да куш тундра улад, а мукöдлатi и медся войвыв вöр улад муыс пыр кын пытшкöса. Уна сё во чöж сывлытöм локöбыс кöнсюрö овлö 200 метраöдз кызтанас. Бара, тундралöн лунвыв дорöсланьыс мупытшса кын локöбъяс дi кодьöсь нин, дай кызтаныс ичöтджык жö. Нитш да момга увтiыс кынмуыд сылыштлö гожöм чöжöн муртса öткымын декиметра пыднаöдз, а сэтъястi, кытчö öкмылö уна лым (лыаа му, визула нюкöс ли) пыр кын локöбыслöн вевдорыс куйлö 5-6, а кытсюрö и 10-20 метра пыднаын. Видлавны кö, бара, ыджыдджык ю ковтыстö, пыр кын локöбыд сэсь мукöдлатi и скöнь оз сюр.

Мусир, изшом, биару, рудаяс, боксит, изсов, гипс, извесьт из, изваяс. 

Медся тӧдса куйланінъяс

Республика мутасын туялöм мупытшса озырлунö пырöны ставроссияса запасъяс: мусир — 3% гöгöр, из шом — 4,5%, барит — 13%, боксит — 30%, титан — 50% гöгöр, кварцево-жильнöй сырьё — 80% гöгöр.

Медся тöдчанаöсь Коми Республикаын ломтас да энергетическöй ресурсъяс, мый петкöдчöны Тиман-Печора мусир да биару перъян провинцияын да Печораса из шом перъян бассейнын. Мупытшса горючöй запасъяс да перйöм серти республика лоö Россияса Европейскöй Войвывлöн ломтас перйысь медшöр базаöн.

Печораса из шом перъян бассейн запасъяс серти лоö Россияын мöд бассейнöн да дыр кад кежлö перспективнöй сырьевöй зэв ыджыд базаöн, медым сöвмöдны коксохимия, энергетика, а водзö — метан перйöмын.

Сылöн мутасын тöдса 30 гöгöр из шом перъянін да из шом туяланін, сы лыдын туялöм балансöвöй запасъяса 10 месторождение.

Öнія кадö уджалö 3 месторождение: Воркутаса (коксующöй да мыйтакö энергетическöй из шом перйöм), Воргашорса (коксующöй из шом) да Интаса (энергетическöй из шом перйöм), кöні уджалöны 7 шахта. Мыйтакö коксующöй из шом перйöны Юньягинскöй месторождениеын карьерöн. Бассейнлöн эм позянлун Сейдинскöй месторождениеын паськыда перйыны бур энергетическöй из шомсö восьса способöн.

Республика мутасын углеводороднöй сырьё запасъяс да ресурсъяс лоöны Тимано-Печорскöй мусир да биару провинциялöн шöр да лунвыв юкöнъясын.

Мезмыд биару запасъяссö пасйöма 35 куйланiнын.

Аскиа сырьёöн лыддьыссьö горючöй сланец. Сійöс туялöма республикалöн куим районын да артавсьö 62 млрд. тоннаысь унджык.

Кöрт мупытшса озырлунлöн ресурсъяс: сьöд кöрт руда (титан, марганеч, хром), уна рöма кöрт (алюминий, ыргöн, свинеч, цинк), шоча паныдасьлан (ниобий, тантал, вольфрам, молибден), рассеяннöй (галлий, скандий) да редкоземельнöй кöртъяс (церий, иттрий). Дона кöртъясöн лоö зарни, эмöсь эзысьлöн, платиналöн петкöдчöмъяс. Тöдсаöсь алмазлöн петкöдчöмъяс.

Коми Республика бокситöвöй руда кузя лыддьыссьö Россияын медся ыджыд да перспективнöй сырьевöй базаöн. Тиманскöй кряжын аддзöма да туялöма кык боксит месторождениеа район: Среднетиманскöй да Южно-Тиманскöй.

Титанöвöй рудалöн сырьевöй базаыс лыддьыссьö Россияын да матысса зарубежьеын медся ыджыдöн.

Марганеч рудаяс öнія кадö лыддьыссьöны торъя дефицитнöйöн. Республикаын марганеч-руднöй сырьевöй база петкöдчö Парнокскöй кöрт-марганеч месторождениеöн, мый нюжöдчöма Приполярнöй Ураллöн рытыв пöкатъясын. 

Коми Республикаын эмöсь Россиялöн Полярнöй Уралын хромитоноснöй массивъяс. Аддзöма некымын руднöй места, кöні хромитöвöй рудалöн ресурсыс 40 млн.тонна гöгöр.

Республикаын эм зарнилöн минерально-сырьевöй база. Збыльвылас пöшти став зарни балансöвöй запасыс лоö Кожымса рудно-россыпнöй районын, кöні туялöма некымын дас россыпнöй месторождение. Ыджыд перспектива йитчö Приполярнöй Ураллöн рытыв пöкатъясын зарни объектъяскöд.

Уна рöма кöрт — ыргöн, свинеч, цинк — лоöны Войвыв да Приполярнöй Ураллöн рытыв пöкатъясын.

Республикаын паськалöма неметаллическöй мупытшса озырлун, мыйöн позьö вöдитчыны кыдзи горнохимическöй (барит, каменнöй да калийнöй совъяс, фосфоритъяс, химическöй промышленносьтлы карбонатъяс), горнотехническöй (гипс, стеклö сырьё, цеолит, бентонит), пьезооптическöй да кварцевöй (жильнöй кварц, пьезокварц, горнöй хрусталь) сырьёöн. Эм металлургиялы сырьё (ыджыд жарысь повтöм сёй, флюсöвöй доломит да известняк, формовочнöй материал), ювелирнöй да пöртмасян дона изъяс (аметист, жадеит, нефрит да мукöд), минерально-стрöительнöй сырьё (известняк, доломит, мрамор, кварцит, лыа, гравий).

Промышленносьтын медся ыджыд тöдчанлуныс баритлöн, кварцевöй сырьёлöн, стеклö лыалöн, каменнöй да калийно-магниевöй совъяслöн.

Стрöительнöй индустриялöн минерально-сырьевöй базаыс озыр уна сикас месторождениеясöн: карбонатнöй сырьёöн, стрöительнöй да облицовочнöй изъясöн, стрöительнöй, силикатнöй, стеклö лыаöн, кирпич да керамзит вылö сёйöн, цемент, гипс вöчöм вылö опокöн да аргиллитöн.

Республикаын ыджыдöсь ресурсъясыс преснöй, минеральнöй да мупытшса промышленнöй ваяслöн. Овмöслы да юны туяна мупытшса преснöй ваясöн вöдитчана ресурсъясыс суткинас 62 млн. куб.м-ысь унджык. Мупытшса преснöй ва ресурсыс абу öткодь республика мутасын сылöн геологическöй тэчасын торъялöмъяс вöсна. Туялöма 57 мупытшса преснöй ва месторождение, кöні öтувъя вöдитчан запасъясыс суткинас 1046,8 сюрс куб. м мында.

Тöдчанаöн лоöны мупытшса минеральнöй ва ресурсъяс. Медся ёна паныдасьлöны юан, сероводороднöй слабоминерализованнöй, унджык брома да кöрта минеральнöй ваяс. Республикаын туялöма вапытшса минеральнöй валысь 9 месторождение суткинас 3,68 сюрс куб. м öтувъя балансöвöй запасöн.

Коми Республика лоö промышленнöй валöн ыджыд сырьевöй базаöн, мый сулалö ёнджыкасö Тимано-Печорскöй мусир да биару провинцияын. Мусир перъян пластöвöй ваясын эм бром, йод, литий, магний, стронций да мукöд дона компонент.

Коми республика му весьтын сынöдлы сямсö урчитö медсясö Войвылын олöмыс: шондiлöн во чöж юграсьöмыс оз вевтырт танi 70-80 килокалори сантиметра квадрат вылö да.

Таысь кындзи канмуыд куйлö ылынкодь Атлантiкасянь, а Йиа саридзыд мöдарö ― нач матын. Сiйöн буретш сэтысянь и пöлялö унджыксö кöдзыд сынöд, киклон ваявлö ли.

Сынöд сямыс Комиад кызвынсö Борöйлöн (Войпöльлöн) кодь ― кузь кöдзыд тöла да шоныдик гожöма. Войвывланьыс сынöдлöн Борöй сямыс öтарö чорзьö, сярйывса кодь нин лоö. 

Вöньяс серти сынöдлöн сямыс вежсьö эськö сьöрсьöн-бöрсьöн-а, быд вöньыс, бара, ясыда тöдчö жö. Гожöмын шонтöгыслысь содöмсö казялан веськыда войвывсянь лунвылö. Вöркута гöгöрыд кö сора дырйи шонтöгыс шöркодя арталöмöн кайлö кельси нульсянь вылö сöмын 8-10 чутöдз-а (+8—+10° С), медся лунвылын сiйö дас кыкъямыс чутöдз нин содлö (+18° С).

Тайö веськыдлунсö кутшöмакö торкыштö Тиман мусюр, джуджданас шонтöгсö чинтыштö да. А Сибыр Из бердын, медджуджыд инъяс весьтас, сынöдлöн сямыс и дзик нин сярйывдорса кодь.

Тöвъясын ывлаыд шоналыштлö озджык шондi гожсьыс, а Атлантувса отвасянь вайлöм сынöдысь. Сiйöн и шонтöгыслысь чинöмсö казялам Рытывсянь Асыввылö. Тöвшöр дырйи шöркодяс босьтöмöн шонтöгыд канму рытыввылас лоö кельси нулювса 15 чут гöгöрыс-а (-15° С), Сярйывдорса Из бердын — -20—21 чутаöн нин. Зырöдас кö нöшта Войвывсяньыс кöдзыдыс, шонтöгыс вермö катовтчыны улöджык ― нелямын — нелямын вит чутöдз (-40°—45° С), мукöддырйи эськö и ветымын — ветымын витаöн на овлö-а (50°—55° С).

Коми республика му весьтын сынöдыс вывтi улис сяма ― вой гöгöр кымöрсяньыс усялöмаыд вевтыртö муысь пакталöмсö да. Лым-зэрва во чöжöн öкмылö шöркодя артыштöмöн 400 мм-ысь унджык; Тиман рытладорас, а кытсюрö и Шöрвыв мусюрас ― 600 мм-ысь унджыкöн. Нöшта на унаöн öкмылö усялан ваыд Сибыр Излы рытыв бан вылас ― 1500 мм-öдз во чöжöн.

Коми республикаыдлöн муыс, аслыспöлöс тэчасысла да сы весьтса сынöдлöн вывтi улис сямысла, веркöстi да пытшкöстiыс лоöма вель уна ваа.

Кызвын юыс визувтö ньöжмыда, муувса ваыд матын веркöссяньыс, а асыв-войвылын муыс пыр кын пытшкöса дай зэв кадъя. Кыссян йи сылiгöн да сывтыын артмöдалöм тшöтшкöс, омöля косьмана быдпöлöс шыльыдiн да увтасыс лёка нюрсялöмаöсь: став нюрыслöн пасьтаыс танi 1,5-1,8 сюрс км² öдз. Шöркодяс жö кадъя муыд республика улын лоö 9,4%, эськö мукöд ю вожас содö и 40-80%-öдз-а.

Уна лыда ва визулыд петö медсясö кыпалан мувывторъясысь, ёнджыка кымöрянь кöтöдан инъясысь, а сэсся нин ыджыд ю везйö öтлаасьö.

Медыджыд юыс республика муад ― Печӧра (кузьтаыс 1809 км, ва öктанiн ― 327 сюрс км² ыджда). Эвропа войвылын сiйö медся уна ваа (вося шöркодя видзöмыс ю вомас ― 4120 м3/с). Печöралысь медгырысь вожсö ― Усаöс (к. ― 654 км, ва öктö ~100 сюрс км²-ысь) уна вааöн жö лыддьöны: вося шöркодьнас видзöмыс ~1500 м3/с). Нöшта кык тöдчана юыс ― Эжва (1130 км; 123 сюрс км²; 1100 м3/с ю вомас, 600 м3/с Сыктывкар весьтас) да Мозын (966 км; 76 сюрс км²; 600 м3/с ю вомас) сöмын катыданыс визувтöны Коми республика му кузяыд. Мукöд ю йылысь кö гарыштны, матö 40-ыслöн кузьтаныс 200-600 км-öн, ва öктанiнныс 300-2000 км² ыдждаöн. Нöшта 3300 юыс 10 200 км кузьтаöсь, а 10 км-ысь дженьыд шор-ёльтö уна дас сюрсöн нин арталöны.

Пöчö саридзö ваыс петö республикаса 62% мувывторсьыс (Печöра ю пырыс), Еджыд саридзö (Эжва да Мозын пырыс) ― 37%-ысь, Каспи саридзö (Ветъю да Кама вожъяс пырыс) ― куш 1% мувывторсьыс.

Сибыр Изъяс вылын, а мукöдлатi и Тиман вылын юясыд нёриняöсь, унаöн коскаöсь, кытсюрö потас кодь ковтысаöсь.

Тшöтшкöс жö му кузяыс унджык юыд визувтöны лöня, ковтысныс паськыд, ворганыс ёна чуклялö, уна вис, полой да тыкöла артмöдалö. Ва юкан визьсö татшöм юяс костысь он и казяв.

Коми республика муын выйим 78 сюрсысь унджык ты. Эськö веркöсныс, öтув босьтан кö, лоö 4,5 сюрс км² ыджда-а, быд сё пиысь сöмын кыкыслöн рöмпöштаныс 0,5км²-ысь паськыд.

Пукалöны тыясным тундраын и керöс вылын, пармаын и адз вылын. Артмöмаöсь найö тшöтш быд ногыс. Мукöдыс кыссян йиöн кырлöм инö кольöма, мукöдыс сывдöм кынмуö, момга вылö ли пуксьöма, эмöсь и важъя саридзлöн колясъяс.

Промовмӧслӧн медшӧр юкӧнъяс: Ломтас вӧчӧм (изшом, мусир, газ перйӧм, мусир да биару уджалӧм), вӧр лэдзӧм, пу уджалӧм да кабала вӧчӧм.

Коми Республикаын 145 углеводороднöй сырьё месторождениеысь, мый лыддьыссьö Государственнöй балансын, мусир да биару перйыссьö 83 месторождениеын, на пöвстын 56-ын нуöдсьö промышленнöй удж да 27 — пробнöй либö опытно-промышленнöй.

Медся уна мусирыс Печоро-Колва мусир-биару куйланінын (40% гöгöр). 

Унджык уджöдан куйланінын запасыс абу уна. Мусир перйöмыс (70% кымын) лыддьыссьö сьöкыда перъянаöн. Медуна перъян гырысь месторождениеын мусир перйöмыс чинö. 

Республикаын мусир переработка сöвмö мусир прöдукт паськыда иналöмöн.

Мусир переработайтан промышленносьтлöн медшöр уджалысьнас лоö «ЛУКОЙЛ-Ухтанефтепереработка» ВАК. Предприятиеыс вöчö автомашина бензин, дизельнöй ломтас, авиационнöй керосин, мазут, битум, вакуумнöй газойль да мукöд сикас прöдукция.

Медшöр промышленнöй свободнöй биару запасъясыс лоöны «Газпромпереработка» ИКК баланс вылын, коді пырö «Газпром» ВАК-ö. «Газпромпереработка» ИКК биарусö перйö да переработайтö.

Вуктылса биару конденсат куйланінлöн пайыс 83% республикаын став перйöм биару серти. Месторождениесö кöсйöны вуджöдны хранилище-регулятор режим вылö.

Республикаын биару промышленносьтлöн шöринöн лоö Вуктыл район, кöні 2007 воын перйöма 2,4 млрд. куб. м свободнöй биару (республикаын став перйöм серти 87 %). Печора районын перйöма биарусö 0,4 млрд. куб. м (13%).

Печораса из шом бассейн лоö Коми Республика мутаслöн да Кардор обласьтса Яран асвеськӧдлан кытшлöн Россияса европейскöй юкöнлöн медылі асыв-войвылöн. Бассейнлöн унджык юкöныс пырö Полярнöй кытшлöн войвывланьöджык. Асыв-войвывсянь рытыв-лунвывлань кузьтаыс — 400 км да медпаськыдіныс — 300 км. Ыдждаыс — 100 сюрс кв. км.

Печораса из шом бассейнын из шомсö перйöны 7 шахтаын, кодъяс пырöны перспективнöй группаö, налöн öтувъя производственнöй вынйöрыс вонас 15,9 млн. тонна из шом, сы лыдын коксуйтöм вылö — 11,7 млн. тонна, татшöм запасыс сетас позянлун уджавны нöшта 20 — 35 во тайö жö вынйöрнас.

Му пытшкын из шомсö перйöны шахтаясын, кутшöмъяс пырöны «Воркутауголь» ВАК-ö, «Интауголь компания» шахтоуправление» ВАК-ö, «Воргашорскöй шахта» ВАК-ö, восьса ногöн — «Юньягинскöй» ИКК-лöн карьерын.

Бассейнын пöшти став перйöм из шомсö переработайтöны (бурмöдöны) обогатительнöй фабрикаясын да установкаясын.

Республикаын горноруднöй промышленносьт петкöдчö горнодобывающöй предприятиеясын:

Республикалöн вöр промышленносьт комплексö пырöны вöр заптан, вöр обработайтан да целлюлозно-бумажнöй промышленносьт организацияяс.

 
Вöр заптöм 

Вöрсö заптöны Эжва, Сыктыв да Мозын юяс пöлöн. Коми Республика мутасын медшöр вöр заптан районъясыс — Удора, Койгорт, Кулöмдін, Кöрткерöс, Луздор, Сыктывдін да Сыктыв.

Россияын делöвöй древесина вöчöмын Коми Республикалöн пайыс 5,5%.

Вöр обработайтöм 

Республикалöн вöр обработайтан промышленносьтö пырö вöр пилитöм (промышленнöй производстволöн 7,5%), фанера, древесноволокнистöй, древесностружечнöй да МДФ шöркодь плотносьтöн плитаяс вöчöм (21,3%), стрöитчан пу конструкцияяс вöчöм, кытчö пырöны столярнöй вöчöмторъяс (0,3%) да пу дозъяс (0,2%).

Производствоыс выльмöдсьö да техника боксянь бурмöдсьö. Фанера да плитаяс вöчöмын медшöр туйвизьяснас лоöны вöчавны бурджык качествоа, конкурируйтны верман прöдукция: шöр плотносьтöн МДФ плитаяс, ДСП да ламинируйтöм веркöса клеитöм фанера, ыджыд формата клеитöм фанера да небыд ДВП.

Целлюлоза-бумага лэдзöм 

Целлюлозно-бумажнöй производстволöн юрнуöдысь предприятие — «Монди Сыктывкарса ЛПК» ВАК. Предприятиелöн производственнöй вынйöрыс: целлюлоза кузя (пуöм кузя) — вонас 556 сюрс тонна, картон да бумага прöдукция кузя — вонас 834 сюрс тонна.

Медшöр прöдукция: офиснöй да офсетнöй бумага, газет бумага, «топ-лайнер» да «крафт-лайнер» гофрируйтöм картонлы плоскöй слой вылö картон.

Коми Республикаса машиностроениеö пырöны разнöй эмбур сикас серти 200 организация, сы лыдын ичöт предприятиеяс да непромышленнöй организацияяс бердын промышленнöй производствояс, кодъяс ёнджыкасö сетöны услугаяс.

Медся бура уджалысь предприятиеяс лыдö позьö пыртны «Ухтаса механическöй завод» ВАК, «Стрöитчан металлоконструкцияа завод» ВАК, «Ухтаса экспериментально-механическöй завод» ПАК, «„Прогресс“ высоковольтнöй электроннöй компонентъяса завод» ИКК, «Зöвсьöртса экспериментально-механическöй завод» ПАК.

Республикалöн энергетическöй система — тайö öтувъя, позьö шуны, мутас шымыртысь комплекс, кодлöн эм электрическöй йитöдъяс «Урдома-Микунь» ЛЭП-220 кВ, «Зöвсьöрт-Яренск» ЛЭП-110 кВ кузя Архангельск энергосистемалöн Котласса электроузелкöд да «Летка-Мураши» ЛЭП-110 кВ кузя Кировса энергосистемакöд.

Республикалöн энергосистемаын вит энергоузел: Воркутаса, Интаса, Печораса, Ухтаса (Шöр) да Лунвыв, мый öтувтчöма 1000 км-ысь кузьджык система артмöдысь одноцепнöй ЛЭП-220 кВ. 2008 вося январ 1 лун вылö электрическöй сетьяслöн кузьтаыс: магистральнöй ЛЭП — 1610 км, распределительнöй ЛЭП — 20719 км.

Республикаын электроэнергия вöчсьö пытшкöсса коланлун серти. Республика сайö мунö сöмын 5 % вöчöм электроэнергия, республика сайысь (Кировскöй обласьтысь) воö — 1 %.

Медыджыд вож – скӧт видзӧм. Сӧвмӧм кӧр вӧдитӧм.

Коми Республикаын траспорт везйö пырö: 2,3 сюрс км кöрт туй (сы лыдын 1,7 сюрс км öтув вöдитчан туйяс), 4,1 сюрс км судноöн пытшкöсса ва вывті ветлан туйяс (сы лыдын 3,1 сюрс км öтув вöдитчан туйяс, на пöвстын Печора бассейнса ва вывті ветлан туйяс — 2,5 сюрс км, Эжва бассейнса — 0,6 сюрс км), 11,5 сюрс км автомашина туйяс (сы лыдын 6,1 сюрс км öтув вöдитчан автомашина туйяс).

Коми Республикаын öтув вöдитчана кöрт туй везйö артмöдö Котлас — Вöркута кöрт туй магистраль, кодлöн кузьтаыс 1,7 сюрс км да этша ветлан 3 кöрт туй линия («Микунь — Кослан — Вендинга», «Сосногорск — Мылдін», «Сыня — Усинск»). Öтув вöдитчан сетьö öтувтчöны промышленнöй предприятиеяслöн 1 сюрс км гöгöр подъезднöй туйяс.

Коми Республикаын öтув вöдитчан кöрт туй сетьлöн плотносьтыс лоö мутаслöн 10 сюрс кв. км вылö 40 км.

Республикаын уджалöны кöрт туй транспортлöн кык медшöр предприятие асланыс тэчас юкöдувъясöн:

Кöрт туй транспортса предприятиеяслы сетсьö Коми Республикаса республиканскöй бюджетысь государствосянь отсöг карбердса перевозкаясысь убыток бергöдöм вылö да этша уджöдан кöрт туй линияяс уджöдöмысь убыток мыйтакö компенсируйтöм вылö.

Коми Республика мутасын уджалö 7 аэропорт (Сыктывкар, Вöркута, Уква, Печора, Ускар, Инта да Чилимдін), кодъяс лоöны «Комиавиатранс» ФГÖП-лöн тэчас юкöдувъясöн.

Республикаын авиаперевозкаяс вöчöны:

Регионын сынöдті ветлöм котыртöмöн веськöдлö «Войвыв Ураллöн аэронавигация» сынöдті ветлöм котыртысь государственнöй корпорация» ВГÖП филиал.

Республикалöн Сыктывкарын водзö стрöитчö выль аэропорт, мый финансируйтсьö федеральнöй бюджетлöн сьöм тшöт весьтö «Россияса транспорт система выльмöдöм (2002—2010 вояс)» Федеральнöй торъя мога уджтас олöмö пöртöм серти.

Сы вöсна мый автомашина да кöрт туй сетьыс абу тырмымöн, ю транспорт вермö уджавны сöмын сезонъясö да Коми Республикалöн мутасыс тöдчымöн паськыд, сынöдса транспортлöн зэв колана тöдчанлуныс сыын, медым веськавны ылі районъясö.

Ыджыд социально-экономическöй тöдчанлун сетöны Коми Республикаса юркар — Сыктывкар да каръяс: Печора, Уква да Ускар костын коставлытöм авиарейсъяс. Медым кольны тайö авиалинияяссö, а сідзжö тайö маршрутъяс вылын индыны йöзыслы лöсялана тарифъяс, авиапредприятиеяслы Коми Республикаса республиканскöй бюджетысь сетöма сьöм вошöм чöжöссö бергöдöм вылö 2008 вося сентябрсянь декабрöдз рейсъяс кузя 25,8 млн. шайт.

 

Коми Республика мутасын овмöс нуöдан удж вöчö уна сикас эмбур формаа пассажирскöй автомашина транспортлöн 102 предприятие, кодъяслöн балансö пырö 1048 автомашина. Таысь кындзи, пассажиръясöс нуöм-вайöмын автотраспортнöй услугаяс сетöны 427 асшöр уджалысь, кодъяслöн эмбурын 924 автомашина.

Пассажиръясöс нуöны-вайöны 53 межмуниципальнöй коставлыиöм автобуснöй маршрутъяс серти, кодъясöс обслуживайтöны конкурс серти бöрйöм услугаяс сетан правоа перевозчикъяс.

Коми Республикаса республиканскöй бюджетысь автомашина транспортса предприятиеяслы сетсьö сьöмыс автотранспорт организацияяслысь вошан чöжöссö бергöдöм вылö, кодъяс нуöны-вайöны пассажиръясöс автомашина траспортöн межмуниципальнöй туйясті (2008 воын — 9,1 млн.шайт).

Коми Республикаын ю туйяслöн плотносьтыс лоö 1000 кв. км вылö 9,8 км.

Коми Республика мутасын ю транспорт услугаяс сетö Печораса вавывса туйясöн да судоходствоöн государственнöй бассейнöвöй веськöдланін, коді уджöдö да сöвмöдö Печора бассейнлысь вавывса туйяс (кузьтаыс 2589 км), да Вынва ювывса туйясöн да судоходствоöн государственнöй бассейнöвöй веськöдланінлöн вавывса туйяслöн Сыктывкарса район, коді уджöдö да сöвмöдö Эжва бассейнлысь вавывса туйяс (кузьтаыс 601 км).

Печора да Эжва бассейнъяслöн вавывса туйяс видзсьöны федеральнöй бюджет тшöт весьтö. Таысь кындзи, Коми Республикаса республиканскöй бюджет тшöт весьтö государствосянь сетсьö отсöг Печора да Эжва бассейнъяслöн регионса тöдчанлуна юяс вылын суднояс видзöм вылö (2008 воын — 1,6 млн. шайт).

Коми Республикаын öтув вöдитчан ю транспортлöн медшöр предприятиеясöн, кодъяс нуöны-вайöны пассажиръясöс, грузъяс да нуöдöны сöвтан-ректан уджъяс, лоöны «Печораса ю пароходство» судноöн ветлан компания ВАК, «Печораса ю порт» ВАК, «Печора» судноöн ветлан компания ИКК.

Республикалöн нёль муниципальнöй юкöнса мутасъясын (Чилимдін, Изьва, Вуктыл да Ускар районъясын) пассажиръясöс нуöны-вайöны муниципальнöйпытшса юясті. 

Коми Республика мутасын мусир нуöны:

Коми Республика мутасын магистральнöй биару транспорт система артмö магистральнöй биару проводлöн нёль öчередьысь (кузьтаыс 7300 км), биару провод-отводъясысь (1200 км) да конденсатопроводъясысь (545 км). Медуна биару мунö Тюменскöй обласьтса месторождениеясысь.

Коми Республика мутасын однониточнöй магистральнöй биару проводъяс системалöн кузьтаыс 4000 км.

Магистральнöй биару проводті дугдывтöг мунö республикалöн мутасын 100 млн. тоннаысь унджык естественнöй биару.

Став грузъяс новлöдлöмын трубопроводнöй транспортлöн удельнöй сьöктаыс 66,1%.

Коми Республикаса öтув вöдитчана государственнöй автомашина туйяслöн кузьтаыс (федеральнöйяссö пыртöмöн) 2009 вося январ 1 лун вылö лоö 6360,921 км, кöні 87,5% чорыд веркöса, 12,5% — грунта туйяс.

Коми Республикаса öтув вöдитчан государственнöй автомашина туйяс юксьöны: федеральнöй вылö — 283,632 км (федеральнöй сеть петкöдчö Вятка (Коми Республикаын Киров — Мураши — Сыктывкар) магистральнöй автомашина туйöн) да территориальнöй вылö — 6077,289 км.

Республикаын чорыд веркöса öтув вöдитчана автомашина туйяслöн (федеральнöйсö пыртöмöн) плотносьтыс лоö 1000 кв.км вылö 13,3 км. Россияса регионъяс костын автомашина туйяслöн плотносьт серти Коми Республика босьтö бöръя местаясысь öтиöс, кöні республикалысь экономикасö бура да вынйöра сöвмöдöм вылö автомашина туйяслöн медічöт коланлун серти эм сöмын 60%. 

Коми Республикаса öтув вöдитчан территориальнöй автомашина туйяс вылын эм 528 пос, сы лыдын 333 — капитальнöй, 5257 ва лэдзан трубаясöн, вавывса 18 пос, йи вывті 26 вуджанін, сы лыдын кузьта серти вöвлытöм йи вывті вуджанінъяс Печора ю вомöн быдöн кузьтаыс 1,5 км унджык.

Коми Республикаса 37,5% олан пунктын абу зумыд транспорт йитöд чорыд веркöса автомашина туйясöн. Сизим районнöй шöринса олан пунктъясын, кöні олöны 300 сюрсысь унджык морт, сы лыдö пырöны Печора, Усинск, Инта, Воркута каръяс, республиканскöй автомашина туйяс сетькöд да орчча регионъяскöд абу зумыд транспорт йитöдыс.

Коми Республикаын «Россияса транспорт система выльмöдöм (2002—2010 вояс)» федеральнöй торъя мога уджтаслысь мероприятиеяс олöмö пöртöм вылö водзö стрöитсьö республика мутасті мунысь «Санкт-Петербург — Медвежьегорск — Каргополь — Сыктывкар — Кудымкар — Перым» автомашина туй, а сідзжö дöзьöритсьöны да дзоньтавсьöны республика мутасті мунысь «Вятка» федеральнöй автомашина туй юкöнъяс.




#Article 2: Перым Коми кытш (591 words)


Перым Коми кытш () — Роч Федерацияын аслыссяма статуса мутас, пырӧ Перым крайӧ. Куйлӧ Урал водзын, Кама йылын. Тайӧ коми войтырлӧн чужанін. Коми йӧзыслӧн мӧд чужан му — Коми Республика, куйлӧ Коми кытшсянь войвылынджык.
 
Перым Коми кытшлӧн ыдждаыс – 32,77 сюрс км².

Олысь лыд – 127 сюрс морт (2009) (132824 морт 2005 воын), на пöвстысь комияс – 60,2%.

Веськӧдлан шӧрин – Кудымкар. Кытшас 6 район: Гайна, Кӧс, Кӧч, Кудымкар, Юрла да Юсьва. Перымса Коми кытшын дзик ӧти кар — Кудымкар, ӧти кар овмӧдчӧмин — Пожва, 30 сикт, 66 посёлок да 590 грезд.

Перымса Коми кытш артмӧма 1925 вося урасьӧм 26 лунӧ. Медводз вӧлі пырӧ Урал (Свердловск) обласьтӧ, а 1938 во бӧрын – Перым (Молотов) обласьтӧ.

Перым Коми кытшын веськӧдлӧ Перымсянь индӧм министр. Сылӧн эм аслас веськӧдланін, рочӧн шусьӧ Перым Коми кытшлӧн делöяс серти министерство. Медводдза министрӧн 2005-2008 воясӧ вӧлі Валерий Баяндин. 2008 во помсянь 2012 воӧдз Коми кытшӧн веськӧдліс Игорь Быкариз, 2012 вося лӧддза-номъя тӧлысьсянь веськӧдлӧ Виктор Рычков.

Перым Коми кытш олӧ Урал кад серти: муюгыд (Гринвич) кад + 5 час (гожӧмнас + 6 час), Мӧсква кад + 2 час.

Коми кытшын сьӧм – роч шайт (руб). 1 шайт = 100 ур.

Перым коми войтыр олӧны вӧр лэдзӧмӧн, тшак-вотӧс чукӧртӧмӧн да йӧв-яй вузалӧмӧн.

Коми кытшын абу кӧрт туй. Кудымкарсянь кӧрт туй дiнӧдз (Менделеёв нима станцияӧдз) колӧ мунны 100 км.

Перым Коми кытш рочӧн шусьӧ Коми-Пермяцкий округ Пермского края. Татӧн олысь войтырыс ассьыс кытшсӧ шуӧны Коми округ. Тайö регионсö медводз вöлi шуӧны Коми (пермяцкӧй) национальнӧй округ, 1937 во бӧрын – Коми-Пермяцкӧй национальнӧй округ, 1977 восянь – Роч муын выль Оланподув (Конституция) лэдзӧм бӧрын, кытшыслӧн нимыс лоис Коми-Пермяцкӧй автономнӧй округ (комиӧн — Перымса Коми асшӧр кытш). Торъя регионлысь асшӧрлун воштӧм бӧрын кытшыслӧн тыр нимыс лоӧ Перым Коми кытш.

Ассьыс нимсӧ кытшыс босьтӧма татӧн важынсянь олысь коми войтырлӧн ним серти, код вӧсна сійӧ и вӧлі лӧсьӧдӧма.

Коми кытшыслы ӧнiя статусcö вӧлі пуктӧма 2007 вося косму тӧлысьö, кор Перым муысь Оланпас лэдзан ӧксян (Законодательнӧй собраннё) вынсьӧдіс Перым мулысь Устав.

Сы серти Коми кытшыслӧн мутасыс (территория) кольӧ сы ыджда жӧ, мый ыджда вӧлі Перым мукӧд ӧтлаасьтӧдз.

Перым Коми кытшын артмӧдӧма ӧти мандата кык бӧрйысян кытш.
Перым муса юралысьлысь  шуӧмъяссӧ Коми кытшын пӧртӧ олӧмӧ Перым Коми кытшса делӧяс серти министерство. Сійӧн веськӧдлӧ Перым муысь министр, кодi лоӧ Коми кытшын юралысьӧн.

Уставлӧн 42 параграф серти Перым му (государство) нимсянь веськӧдлан органъяслы колӧ лӧсьӧдны уджнысӧ сідз, медым перым коми войтырлӧн сӧвмис кыв, лов культура да этнос.

Перым Коми кытшын каналан кылӧн лоӧ роч кыв. Сыкӧд ӧтлаын веськӧдлан керкаясын позьӧ сёрнитны и комиӧн (Перым коми кыв вылын).

Перым Коми кытшӧ пырӧ квайт район да ӧти кар.

Коми районъясӧн лыддысьӧны Гайна, Кӧс, Кӧч, Кудымкар да Юсьва, дзик роч районӧн — Юрла.

Войвыв районъяс лыдӧ пырӧны Гайна, Кӧс, Кӧч да Юрла районъяс, лунвыв районъясӧн лоӧны – Кудымкар да Юсьва.

Перым Коми кытш куйлӧ Рочмуын Европа юкӧнас, Урал керӧссянь рытланьын, Кама йылын. Перым муын кытшыс куйлӧ рытыввойвылын.

Кытш олӧ IV час отын, Мӧсквакӧд торъялӧм — +2 час.

Мувывтор

Муыслӧн ыджда 32,77 сюрс км², Перым мулӧн 20,4%. Коми кытш ыджыдджык сэтшӧм канмуясысь, кыдзи Албания, Армения да Бельгия.

Перым Коми кытшлӧн войвывсянь лунвывланьӧ кузьтаыс 280 км, рытыввывсянь асывланьӧ — 180 км.

Кытш куйлӧ вывтасiна паськыдъясын. Сылӧн медвылыс чут: войвылын 61°04′ о. п., 52°52′ а. к., лунвылын 58°33′ о. п., 54°47′ а. к., рытыввылын 69°32′ о. п., 51°47′ а. к., асыввылын 59°15′ о. п., 56°15′ а. к.

Войвылас кытшыскӧд орччӧн куйлӧ коми йӧзыслӧн мӧд чужан му — Коми Республика, рытыввылас — Киров обласьтлӧн Камакатыд да Зюзьдін районъяс, лунвылын — Перым муысь Сива, Карагай да Ильинскӧй районъяс, асыввылын — Перым муысь Добрянка, Усоллё, Совкар да Чердiн районъяс.




#Article 3: Сыктывкар (978 words)


Сыктывкар (войдӧр Сыктывдін) – Коми Республикалӧн юркар, республикаса медыджыд кар, коркӧя дзик ӧти коми кар, Рочму Войвылын овмӧс, наука да культура шӧрин. 

Ӧткымын орчча оланіныскӧд карыс артмӧдӧ асвеськӧдлан юкӧн – Сыктывкар каркытш.

Сыктывкарын олӧ 240 сюрс гӧгӧр морт. Йӧзыс эськӧ 25% комияс, но сёрнитӧны унджыксӧ рочӧн.

Сыктывкарсянь Мӧскуаӧдз 1003 километра. 

Нимыс артмӧдӧм Сыктыв ю серти, карыс тайӧ ю вомланьын сулалӧ да.

Оланіныс медводз стӧчджыка шусьӧма Сыктывдін (рочӧн Усть-Сысола), кӧні -дін- юкӧныс вӧлі 'ю вом' вежӧртаса. 1780' восянь, Сыктывдінас кар панӧмаӧсь да, нимыс лои Сыктывдінкар (рочӧн Усть-Сысольск). 1930' воын дін юкӧнсӧ нимсьыс шыбитӧмаӧсь, коли Сыктывкар. Сэк жӧ тшӧктӧмаӧсь и рочӧн шуны Коми обласьтлысь шӧрин выльмоза коми ног – Сыктывкар.

Сыктывкар сулалӧ Коми Республика рытыв-лунвывланяс, Сыктыв ю вом дорын да мыйтакӧ Эжва ю пӧлӧн.
 
Карыс 152 км2 пасьта.

 ёнджыкасӧ тшӧтшкӧс. Мупытшса озырлун: трунда, сотчан сланеч, кӧртшом, кӧртруда, быдпӧлӧс изъяс, дубыд да сола мупытшса ва. 
 
Кар  кузя кывтӧны шоръяс:

Сыктывкар скверъясын мортыс быдтӧ культура быдмӧгъяс.

Кар дінын олӧ нелямын сикас пемӧс: сан, кӧин, кӧч, ур, руч, вурд, вӧркань, тулан, сьӧдбӧж да мукӧд. Выльысь йылӧдісны мой да войвывса кӧр.

Кид пемӧсъяс видзӧм могысь Сыктывкар дінӧ лӧсьӧдӧма Еджыдъяг заказник, кӧні эм республика пасьтала олысь ставкодь звер-пӧтка.

Асыввылас карсянь пукалӧны Сыктывкар каркытшӧ пыран кар сяма оланінъяс: Гӧрд Затон, Вылыс Максаковка, Сьӧдкыркӧтш, посёлокъяс: Выльтыдор, Куимтыдор. Лунвылас – тайӧ каркытшса жӧ Вылыс Мыртыю посёлок, рытыв-лунвылас – Выльгорт сикт.

Сыктывкарын выйим важ кар (с.ш. Каршӧр) да сёрӧнджык кар дінӧ ӧтувтӧм орчча оланінъяс - быдпӧлӧс карпомъяс. Наысь кындзи кар пытшкӧ пырӧ ӧти асвеськӧдлана район - Эжва, кӧні тшӧтш эм ӧткымын карпом.

Ӧнія сыктывкарса карпомъяс:

Эжва районса карпомъяс:

Важ кар коркӧ вӧлі тэчӧм торъя грездъясысь:

Торъя грездъясысь вӧлісӧ тэчӧмӧсь и мукӧд карпомъяс. Шуам, Тентюковын:

Сыктывкарлӧн история заводитчӧ дас квайтӧд нэмсянь, кор тані овмӧдчисны Вылыс Сыктывсянь локтӧм комияс. 1570-ӧд вося Ортелиус атласын   Сыктывкар местаӧ пасйӧма Permvelick сикт. 1586-ӧд вося гижасян небӧгын казьтывсьӧ Сыктыв ю вывса погост. Тані сулаліс Вежа Георгийлы сиӧм вичко, вичкоса уджалысьяслӧн 3 гортдор да разі-пели 6 крестьяна гортдор. Погост дорын, кӧні ӧні сулалӧ кар, вӧліны пӧчинокъяс Каменнӧй, Емовскӧй, Ереминскӧй, Ивановскӧй, Федоровскӧй, Каменистӧй, Вежов Иванлӧн, Ориньица дӧвалӧн, Боровинка, Ильинскӧй, Гудников, Фроловскӧй пӧчинокӧн Петровскӧй грезд, Шульгин слӧбӧда. Ставыс 25 олана да 6 овтӧм гортдор.

ІІ Катерина сарича именнӧй тшӧктӧд серти 1780-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 25-ӧд (урасьӧм тӧлысь 5-ӧд) лунӧ вӧлі артмӧдӧма Вӧлӧгда наместничество, кытчӧ пырӧмаӧсь 12 карув. На пӧвстын вӧлі и Сыктывдін карув. Такӧд йитӧдын Сыктывдін сикт лои карӧн. Сійӧ жӧ воӧ урасьӧм тӧлысь 10-ӧд (21-ӧд) лунӧ карсӧ кыпыда «восьтӧмаӧсь», а йирым 2' (13') лунӧ вӧлі вынсьӧдӧма и карпас. 1784' тӧвшӧр 16' (27') лунӧ лэдзӧмаӧсь Сыктывдін карлы ӧтувъя план. Сы серти кар пытшкӧ пырисны орчча ичӧтик оланінъяс: Вичкодор, Вадор, Кырув, Пӧлӧвина, Кӧкулькар, Микулсикт, Изкар, Котюнев, Тентюковгрезд, Ганягрезд.

XIX нэм чӧжӧн Сыктывдін кар быдмис Роч Войвывса тӧдчана вузасян шӧринӧдз. Но XX нэм заводитчигӧн на Сыктывдін вӧлі дзоляник провинциальнӧй карӧн, кӧні олісны 6,5 сюрс морт, 95% наысь – коми йӧз. Карын вӧлі кипом вӧчан 14 неыджыд уджаин. 

Сыктывкарын ӧні олӧ 240 сюрс морт (ставнас каркытшын 250 сюрс). На пӧвстысь нёльӧд пайыс — комияс.

Вузасян рынокын медводдза места юкӧны кык котыр - «Ассорти» да «Эконом». Налӧн везъясынӧсь 2 гипермаркет, 9 супермаркет, 6 универсам. «Продтӧваръяс» - сёян-юан вузалана да уналы мусмӧм вез, кӧні 11 лавка. 2010' арсянь тайӧ рынокӧ кутіс нырччыны розничнӧй федеральнӧй вез «Магнит», коді пыр лыдмӧдӧ ассьыс лавкаяссӧ. 

Сыктывкарса ыджыдджык вузасян да вузасян-шойччӧдан шӧринъяс:

Кар пытшкын йӧзсӧ новлӧдлӧны унджыксӧ автобусъясӧн да таксиӧн.

Эм кӧрттуй вокзал, кӧні помасьӧ Микуньсянь локтан туй вож. Чайтӧны регыд мысти нюжӧдны кӧрттуйсӧ водзӧ - Кудымкар пыр Перымлань. Кар войвылын эм кӧрттуй станция Човъю (промгӧрӧд), пассажиръяслы Эжва платформа да кӧрттуй станция Койты. Фирменнӧй поезд, коді ветлӧ Мӧскуа да Сыктывкар костын - «Сыктывкар» нима. 

Сідзжӧ карын эм аэропорт. Карсянь 30 км ылнаын, Соколовка инын, неважӧн кутчисны кыпӧдны выль аэропорт (Войдӧр тайӧ аэропорт стрӧитӧмысь дугдылӧмаӧсь). 

Карын выйим автопавильон. Автобусъяс ветлӧны Киров, Уфа, Ульяновск, Чаллы, Шубашкар, Йошкар-Ола, Козань, Перым каръясӧдз. Сыктывкарын жӧ помассьӧ Р176 «Вятка» автотуй. 

Сыктывкар - Рочму Европаса Войвылын медся ыджыд наука шӧринъясысь ӧти. Карын лыддьыссьӧ комын кымын ин, кӧні могысь нуӧдӧны наукаса туясян да олӧмӧ пыртан уджъяс. Медся тӧдчанаясыс на пиысь пырӧны РТА Издор юкӧнса Коми наука шӧринӧ, кытчӧ ӧтувтӧмаӧсь химия, геология, биология, кыв, литература да история, физиология, Войвылын экономика да социальнӧй проблемаяс кузя институтъяс, энергетика да математика кузя юкӧдъяс.
 
Медыджыд велӧдчанінъяс: 

Коми республикаса опера да балет театр, коді сулалӧ юркарын, воссис 1958 вося моз тӧлысь 26 лунӧ. Сэки сійӧ шусис Музтеатр. Ыджыд пай театр восьтӧмӧ пуктісны ворсысьяс Воркутлагса политосуждённӧйяс пӧвстысь, медводз сьылысь Борис Дейнека, коді лоис театрса художественнӧй веськӧдлысьӧн. Ӧнія кадӧ театр петкӧдлӧ аслас видзӧдысьяслы и нималана роч да суйӧрсайса авторъяслысь («Гажа дӧва», «Фаворитка», «Сильва») ворсӧмторъяс, и коми национальнӧй петкӧдчӧмъяс. На пиын медся тӧдчанаӧн лоӧны «Ягморт» балет, кодлӧн подулын – коми эпос. 

Коми республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театрын пуктӧны сӧмын йӧзкостса ворсантор. Став петкӧдчӧмъяс сэні мунӧны сӧмын коми кыв вылын, ӧттшӧтшъя роч кыв вылӧ вуджӧдӧмӧн. Театр репертуарын йитчӧны драма искусство да шылада коми фольклор, коді сетӧ дзик мӧдпӧлӧс ворсанторъяс. Сэні петкӧдчӧ войвыв коми йӧзлӧн енкола кылӧм, кодлӧн подулын – коми фольклор, эпос, сьыланкывъяс, ӧбрадъяс и мукӧд сикас: йӧзкостса драма, шылада-эпос поэма, музыкальнӧй теш, миф мойдкыв, ӧнія кадся драма, легенда да челядьлы мойд.

Сідзжӧ уджалӧ кызь пукалысь морт вылӧ неыджыд «Люмьер» кинозал. 

Карын кыпалӧ быдсикас тӧвся спорт: мача хоккей (ХК «Стрӧитель», 2012/2013 вося сезонӧ мача хоккейысь Рочму чемпионатын вермысь), сноуборд, лызьӧн да конькиӧн котралан спорт, конькиӧн мичаа исласьӧм. Вылын места карса спортивнӧй олӧмын кутӧ мини-футбол. Сыктывкарса мини-футболысь «Новӧй Генерация» команда петкӧдчӧ суперлигаын, а сылӧн клуб-филиал «Бумажник» мини-футбол кузя медвылыс лигаын.

Паськыда нималӧ нывъяслӧн («Зыряночка» БК, Рочмулӧн медвылыс лига) да зонъяслӧн (Сыктывкарса канму университетлӧн БК, Рочмулӧн студенческӧй баскетболысь ассоциация) баскетбол, вартчӧм, мича гимнастика, бокс да мукӧд вермасян кужӧгъяс. Шӧр стадион вылын тшӧкыда овлывлӧны машинаӧн панъясьӧмъяс («Супер шип»). Лямпа-лызь спорт карас важысянь сӧвмӧма, тані уджалӧны куим официальнӧй лызнича: 

Абу официальнӧй лямпа туйяс уна жӧ (Гӧрд Затонын, Вӧрзаводын, Орбитаын). 

Выльгорт сиктын, Сметанина Раиса нима стадионын быд во овлӧ лызьӧн войлӧм кузя Рочмуса чемпионат.

Сыктывкарын матӧ 200 картуй (улича), 25 туйколас (пурӧсь), 21 туйкост (уличкост), кык шоссе, кык шӧртуй (проспект) да ӧти бульвар.

 




#Article 4: Коми республикаса дӧрапас (162 words)


Коми Республикалöн дöрапас — Коми Республикалöн каналан символъясысь öти. Дöрапасыс куим рӧма: лӧз, турунвиж да еджыд. Лӧз рӧмыс — Коми мулӧн енэжыс, турунвиж рӧмыс — Коми парма-вӧр, еджыд рӧмыс — лым да республикаса йӧзлӧн сӧстӧм мӧвпъясыс.

Дӧрапассӧ вынсьӧдіс Коми ССР-са Вылыс Сӧвет 1991' вося вӧльгым 26' лунӧ. 

Коми Республикаса дöрапас йылысь оланпас вöлі лэдзöма 1994' юнь 6' лунö . Медводз кузьтаыс вöлі кыкпöв унджык пасьтаысь. 

Веськыд пельöса дöра, мый артмö кузьта ногöн вылісянь уліöдз öта-мöд бöрся лöз, турунвиж да еджыд куим визьысь, быдöн пасьтанас дöрöмпаслöн öти коймöд пасьта. 

Дöрапаслöн пасьтаыс кузьта серти — 2:3.

Дöрапаслöн серпасыс петкöдлö Коми Республикалысь географическöй аслыспöлöслун да вöр-ва озырлун. 

Лöз рöмыс петкöдлö енэж, войвывса паськыдінъяслысь мичлунсö да помтöмлунсö. 

Турунвиж рöмыс — лача да озырлун, паськыд ота коми парма - коми войтырлысь медшöр озырлунсö да олан гöгöртассö. 

Дöрапаслöн еджыд рöмыс петкöдлö лымлысь еджыдлунсö да сöстöмлунсö, войвывса вöр-валысь сöдзлунсö да мичлунсö, Войвылö Коми Республикалысь пырöмсö. Еджыд рöмыс гöгöрвосьö и кыдзи республикаын олысь уна сикас войтырлысь равенствосö, налöн культураяслысь öтувъялунсö. 




#Article 5: Рочму (193 words)


Рочму Федерация (офиц. Россия Федерация, ) — Асыввыв Европаын да Войвыв Азияын канму. Олысьяс лыд 146 544 710 мортъяс (2016). Рочмулӧн мутас, висьтаван сылӧн Оланподувӧ, лыддьысьӧ 17 125 191 км². Мутас серти муын медводдза инын, НВӦ серти СПВ серти 5-ӧд инын, олысьяс лыд серти 9-ӧд инын.

Юркар Мӧскуа. Каналан кыв Роч.

Рочму федерацияса тэчасног сораса республика. 2012 вося  ода-кора тӧлысьын канмуӧн президентӧ лоӧма Путин Владимир, Веськӧдлан Котырӧн юралысь Медведев Дмитрий.

Оланподув серти, Рочмуӧ пырӧ 83 субъект: на пиын 46 обласьт, 21 — республика, 9 — дінму (край), 2 — федеральнӧй тӧдчанлуна кар, 4 — асвеськӧдлан кытш да ӧти — асвеськӧдлан обласьт.

Рочму 18 канмукӧд орчча (муын медыджыд петкӧдлас), сы лыдын пыдди пуктытӧм: косӧд Норвегиякӧд, Суоми Мукӧд, Эстмукӧд, Латвиякӧд, Литвакӧд, Польшакӧд, Беларуськӧд, Украинакӧд, Абхазиякӧд, Грузиякӧд, Лунвыв Осетиякӧд, Азербайджанкӧд, Казахстанкӧд, КВР-кӧд, Монголиякӧд, КВДР-кӧд; саридзӧд Япониякӧд да АӦШ-кӧд.

Рочму уна сикас войтыра канму, торъяван ыджыд этнокультураса унапӧлӧслунӧн. Олысьяс унджыкыс (75 % гӧгӧр) асьтӧ лыддьӧны православвьӧлань, мый вӧчӧ Рочмуӧс канмуӧн муын медыджыд православнӧй олысъяскӧд.

ССРС киссьӧм бӧрын 1991 во помын Рочмуӧс шуисны ССРС-са инӧд вежысь канмуӧн да Рочму пырис ӦВК-са Безопасносьт Сӧветӧ. Та кындзи, Рочму пырӧ мукӧд войтыркостса котырӧ: ӦВК, АКЛ, ЕврАзЭС, ЦАС, ОДКБ, ШОС, АТЭС и с. в.




#Article 6: Кӧрткерӧс район (104 words)


Кӧрткерӧс район () - тайӧ Коми Республикалӧн район.
Юрсикт: Кӧрткерӧс

Районыс – 19 760 км² ыджда (Коми мулӧн 5% мында). Кӧрткерӧс район лунвылын – Перым Коми кытш, войвылын – Емдін район, рытыввылын – Сыктывдін район, асыввылын – Кулӧмдін район.

Район пыр визувтӧ Эжва ю. Кӧрткерӧс районын Эжва вылӧ усьӧны Висер да Лӧкчим юяс.

Кӧрткерӧс районын юралысьнас вöлi Даньщиков Иван Николаевич, öнi - Кулаков Сергей Анатольевич.
Районса веськӧдланiнас медыджыдыс Доломина Николай Иванович. 
Веськӧдланiнлӧн адрес: 168020, Кӧрткерӧс район, Кӧрткерӧс сикт, Сӧвет ул. 225; Факс: (82136) 922-46.

Кӧрткерӧс районын 18 сикт овмӧдчӧмин, кытчӧ пырӧ 53 оланін. Водзынсö овмӧдчӧмин пыдди вöлi шуӧны сельсӧвет.

Кӧрткерӧс районын арталӧны 53 оланiн.




#Article 7: Луздор район (283 words)


Луздор район () — тайӧ Коми Республикалӧн асвеськӧдлан юкӧн, муниципалитет сяма район.

Официальнӧй нимыс — «Луздор» муниципальнӧй районса муниципальнӧй юкӧн.

Юрсикт: Абъячой

Луздор район пукалӧ Коми Республикаса рытыв-лунвыв пельӧсын. Сыкӧд орччӧнӧсь Сыктыв да Койгорт районъяс, Кардор да Киров обласьтъяс. Мувывторйыс 13168 км2 ыджда.

Район пыр мунӧ Сыктывкар-Киров автотрасса.

Луздор районын 16 сикт овмӧдчӧмин:

Луздор районын 90 оланін: 14 сикт, 16 посёлок да 60 грезд.

Луздор район артмӧма 1929 вося сора тӧлысь 15-ӧд лунӧ. 1935 вося урасьӧм тӧлысь 10-ӧд лунӧ сыысь вӧлі торйӧдӧма Летка район, кодӧс бара пыртӧмаӧсь Луздор районӧ 1963 воын.

Луздор районлӧн эм герб, дӧрапас да кып

Луздор районса кып

(К.С. Сердитов / Я.С. Перепелица)					

 Мувыв олӧмлӧн оз помась нэмыс.
 Шудыс тэ ордысь медым оз мун,
 Ми пӧсь сьӧлӧмъяс козьналам тэныд,
 Миян Луздорным — ас чужан му.

 А тӧждлуныс миян дзик быдӧнлы вичмас,
 Лов ышӧдысь мӧвплӧн зэв вынйӧра борд.
 И ставсьыс на шуда и ставсьыс на мича
 Мед миянын век лоас морт.

 Шонді зарниӧн ӧшиньс мыськӧ,
 Няньӧн ӧвтыштӧ асъя тӧвру.
 Мукӧoд муыс тай ньӧти оз кыскы,
 Миян Луздорным — ас чужан му.

 А тӧждлуныс миян дзик быдӧнлы вичмас,
 Лов ышӧдысь мӧвплӧн зэв вынйӧра борд.
 И ставсьыс на шуда и ставсьыс на мича
 Мед миянын век лоас морт.

Луздор районса ӧнія уставыс вынсьӧдӧма 2005-ӧд вося ӧшым тӧлысь 28-ӧд лунӧ.

Олӧны районас 24,7 сюрс морт (2010). 60 прӧчентысь унджык — комияс. Наысь кындзи олӧны нӧшта 19 чужанвужъя войтыр. Тані видз-му овмӧса  91 оланін.

Луздор районын уджалӧны Г. Горчаков нима Абъячойса йӧзкост театр да 40 культура керка.

Абъячойын эм И.А. Яборов нима, ас мулы сиӧм музей.

Луздорса библиотекаяссӧ ӧтувтӧма ӧти системаӧ (МЦБС), кытчӧ пырӧны В. В. Юхнин нима шӧр библиотека, Челядьлы шӧр библиотека да 24 филиал. 

Луздорас сьылысь-йӧктысь-ворсысь котыръяс:

Быд во районас лӧсьӧдлӧны «Луза дорса гаж».




#Article 8: Кулӧмдін район (227 words)


Кулӧмдiн район () — Коми Республикалӧн район. Артмис 1929 вося сора тӧлысь 15 лунӧ ВЦИК-са Президиум Шуӧм серти Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтын. 2010 вося Ставроссияса Йӧзӧс гижалӧм серти, районын оліс 26 900 морт; 77 % олысьыс — коми.

Юрсикт: Кулӧмдiн

Кор 2010 воын мунiс Ставроссияса Йӧзӧс гижалӧм, Кулӧмдін районӧ пырис 63 грезд, сикт да посёлок, на пиысь 3 вӧлі овтӧм. 

Районын олiс 26,9 сюрс морт. 2002 восянь лыдыс чинiс 16 процент вылӧ (республика пасьта 11,5 процент вылӧ). 

Став йӧзысь 12,9 сюрс вӧлi айловӧн, 13,9 сюрс — нывбабаӧн, либö 48 да 52 процент. 2002 воын кö 1000 айлов вылö воис 1059 нывбаба, то 2010 воын — 1079. Та дырйи уджавны вермысь томджык 1000 айлов вылö воис 1003 нывбаба, уджалысь вылö — 859, уджавны вермысьысь олӧмаджык вылӧ — 2915.

Районын медся унаӧсь комияс — став йöзсьыс 77 прочент, рочьяс — 19, украинечьяс — 2 прочент.

Районса верстьӧ пӧвстысь унджыкыс уджавны велӧдчӧм йӧз. Сiдз, 15 арӧса да ыджыдджык йӧз пӧвстысь 8 прочентыс помалӧма вылыс тшупӧда, 25 прочентыс — шӧр тшупӧда да 15 прочентыс улi тшупӧда велӧдчанiн. Таысь ӧтдор, став йӧз пиысь 16 прочентыс помалӧма тыр шӧр школа, 26 прочентыс — 9 класс, 9 прочентыс — начальнöй школа.

Став йӧз пиысь 52 процентыс олiс ас керкаясын, 46 процентыс — уна патераа керкаясын. 

Кулöмдiн районын 63 оланiн: 16 сикт, 22 посёлок да 25 грезд.

Кулӧмдін районын 22 сикт овмӧдчӧмин (вӧвлӧм сикт сӧвет):




#Article 9: Койгорт район (118 words)


Койгорт район () — тайӧ Коми Республикалӧн асвеськӧдлан юкӧн,  муниципалитет сяма район.

Официальнӧй нимыс: Койгорт муниципальнӧй районса муниципальнӧй юкӧн.

Юрсикт: Койгорт

Койгорт район пукалӧ Коми Республика рытыв-лунвылын. Сыкӧд орччӧнӧсь Кӧрткерӧс, Сыктывдін, Сыктыв да Луздор районъяс, Киров обласьт да Перым край. Мувывторйыс 10 415,7 км2 ыджда.

Койгорт районын сӧмын 10 сикт овмӧдчӧмин:

Койгорт районын артавсьӧ 21 оланін: 3 сикт, 3 грезд да 15 посёлок.

Районсӧ Койгортас вӧлі восьтӧма 1949ʼ юнь 7ʼ лунӧ.

Койгорт районлӧн эм аслас герб.

Койгорт районса юралысь пыдди 2014ʼ март 25ʼ лунсянь уджалӧ Линков Алексей Владимирович.

Районса сӧветӧн веськӧдлӧ Мечетин Вадим Сергеевич.

Районса бӧрйысян комиссияын юрнуӧдӧ Ускирева Надежда Анатольевна.

Койгорт районса прокурор Соколов Иван Николаевич.

Койгорт районын олӧны 8,1 сюрс морт. 40% на пӧвстын - комияс




#Article 10: Перымса Стефан (111 words)


Перымса Стефан  (, чужан ним Штэпан Крап; ылӧсас 1340/45, Югдiн — 26 косму лунын 1396 воын, Мӧскуа) — бурсьылысь, пыртӧма Кристослы эскӧмӧ Коми войтырӧс, лӧсьӧдӧма Коми анбур да комиодӧма некымын вичкоса гижӧд. Лӧсьӧдӧма Перым епархия, и лоӧма сэн медводдза епископӧн.

Чужис кӧнкӧ 1340 воын Югдiнын. Сылӧн мамыс Мария вӧлі коми ань, батьыс Симеон вӧлі роч. Перымса Сьтепан, коді коми язычникъясӧс велӧдіс эскыны Кристослы, 1372–1375 воясӧ лӧсьӧдӧма коми гижӧд кыв да комиӧдӧма важ славян да эллин кывйӧн гижӧм вичко небӧгъяс. Бӧрын сійӧ тані епископӧн лоис — Буркывъя Кристос вичколӧн ыджыд мортӧн. Вичко ног кӧ, сылӧн лоис «Перымса» содтӧд ним. Кулӧм бӧрас тайӧ мортсӧ дзебисны Мӧскуаса Кремльӧ, да, дыр мысти на, шуисны вежаӧн.




#Article 11: Эстония (394 words)


Эст му (эст ног Eesti, рочӧн Эстония, инглиш ног Estonia), каныслӧн тыр нимыс Эст Республика (эст ногӧн Eesti Vabariik). Тайӧ асшӧр канму Войвыв Европаын Балты саридз дорын. Войвылын сiйӧ петӧ Финн куръя дорӧ, рытыввылын Балты вадорӧ, лунвылын межаасьӧ Латвиякӧд (суйӧрыслӧн кузяыс ), асыввылын Роч мукӧд (). 

Эст мулӧн мувывторыс  ыджда, олысьыс – матӧ 1 млн. 341 сюрс морт (2007’ воын). Канмуыс юкӧма 15 мутасӧ (maakond). Юркарыс Таллинн (эст ногӧн Tallinn), кӧнi олӧ 400 сюрс кымын морт. Мукӧд ыджыдджык каръяс – Тарту, Нарва, Кохтла-Ярве, Пярну.

Эст муыд босьтӧма асшӧрлун 1918’ урасьӧм 24’ лунӧ, эськӧ 1940-41’ да 1944-1991’ воясӧ вӧлӧма сӧветъяс улын, а 1941-1944’ воясӧ – немеч улын. 1991’ моз 20’ лунсянь бара асшӧрлуна. Каналан кывйыс – эст кыв (eesti keel). Талун Эст муын – уна ютыра ставӧн бӧръяна юралӧм, эм 4 вося парламент (Riigikogu), юралысь (ӧнi Тоомас Хендрик Ильвес) да веськӧдланін. 1991’ восянь Эст Республика пырӧ Ӧтувтчӧм войтыръяс котырӧ, а 2004’ восянь Эвропаса йитчӧмӧ да НАТО-ӧ.

Эст му — уна юа-тыа да дiа му. 15 сюрс во сайын сiйӧ мездмис йиысь да Балты саридзлӧн гыяс улысь. Ӧнi танi паськыд коръя вӧръяс вежласьӧны лыска вӧръясӧн, 40% муыс гӧран муяс улын. Вӧръясын эм быдсяма пемӧсыс, но медуна олӧ косуля да кӧч. Кӧдзан культураяс пиысь медъёна быдтӧны шобдi да рудзӧг. Эст муын быдмӧны каштан да кольтусь куст, но тасянь войвывланьджык – оз нин. Ставнас Эст мулӧн мувывторыс – матӧ 45 сюрс км². Сора тӧлысьын шоныдыс шӧркодя овлӧ +17, урасьӧм тӧлысьын – 6 кӧдзыд.

Дiыс Эстонияын – 1500 кымын, медыджыдыс – Сааремаа, кӧнi лада саридз климат понда олӧ уна гежӧд быдмӧг. Медджуджыд кырйыс Эстонияын – 318 метра джуджда Ыджыд Мунамяги, сыысь ыджыдыс Балты дорын абу.

Эст муын олӧ 1,35 миллион морт, шӧркодя – 30 мортӧн быд км²-ын. Медгырысь каръяс – 400 сюрс олыся Таллинн, 100 сюрса Тарту да 67 сюрса Нарва. Олысьяс письыс эстъяс артмӧдӧны 69%, рочьяс – 26%, украинасаяс – 2%. Свенъяслӧн да ингерманландсалӧн эм культура автономия.

Выльысь асшӧрлунасьӧмыс ёна ӧддзӧдiс Эст муын овмӧсыслысь лыбӧм-сӧвмӧӧмсӧ. Шӧркоддьӧм удждоныс ӧнi 800 USD, кытысь чинтӧны 22% вот. Удж сетысь мынтӧ 33,3% йӧзкостса да уджтӧмъяслы отсасьӧм могысь вот, вузӧсысь да мукӧд могмӧдӧмысь босьтӧны 18% вот. Вузасьӧм-ньӧбасьӧмыс медбура сӧвмӧ Финляндиякӧд, Швециякӧд да Германиякӧд. Эст мулӧн медыджыд инвесторъясыс – свенъяс, Эстонияса овмӧсӧ найӧ пуктӧмаӧсь 3,35 миллиард EUR, Сомияслӧн инвестируйтӧма 1,75 миллиард EUR, Америкаса Ӧтувтӧм Штатъяслӧн — 377 миллион EUR. Ачыс Эст муыс медуна сьӧм пуктӧма Литваӧ (405 миллион EUR) да Латвияӧ (340 миллион EUR).




#Article 12: Эстъяс (140 words)


Эстъяс (эст eestlased) - чудь–йöгра войтыр, канкывйыс Эстонияын — эст кыв. 

Медводдза йöзыс татчöс муясын овмöдчылöмаöсь 11 сюрс во сайын кымын, а чудь–йöгра олöны танi бöръя 5 сюрс восö нин. Каръяс пиысь важ гижöдъясын медводдзаысь гаравлöны Тарту – 1030–öд воын, а Таллинн – 1154–öд воын. Ас канму артмытöдз Войвыв Эстония 1219–öд воын босьтöны датчана, а Лунвыв Эстония – немечьяс 1224–öд воын. Сöмын Сааремаа пöшти нэм чöж олö джынвыйö асшöра. Ливонияса ожман помасьöм бöрын 1583–öд воын Эстония веськалö полякъяс да шведъяс киö, а 17–öд нэмлöн мöд джынсяньыс ставнас вуджö шведъяслы. Сэки Швецияын медъёна паськалö протестантизм, та понда кызвын эстыс — лютерана. Та вöсна жö ёна водз пондöны йöзöдны эст кывъя литература, позьö сюрöдны бур тöдöмлунъяс. 17–öд нэм помланьö нин джын войтырыс лоö велöдчöма, а небöгыд крестьяналöн гортас абу нин гежöдтор. Тартуса Университет панöны 1632–öд воын. Крестьяналы школаяс восьтöны ветымын воöн сёрöнджык.




#Article 13: Куратов Ӧльӧш Вань (133 words)


Куратов Ӧльӧш Вань (1839–1875) – медводдза коми поэт, коми литературалы подув пуктысь, коми кыв туялысь.

Иван Куратов – медводдза коми поэт, коми литературалы подув пуктысь. Кывбуръяс босьтчис гижны Яренскын на. Поэт ас водзас пуктiс ыджыд мог – велöдны коми йöзöс да висьтавны налöн олöм йылысь. Коми йöзлысь ХIХ–öд нэмса олöмсö петкöдлiс Закар ордын, Понкöд, Гöль зон, Пемыд, Выль сьыланкыв да мукöд кывбуръясын. Йöзлысь оласногсö восьтic Коми бал, Яг морт, Важся коми войтырлöн кодралöм гижöдъясын.

Иван Куратов вуджöдic роч да Рытыв Европаса поэтъяслысь кывбуръяс, кыдз ученöй–лингвист лöсьöдiс коми грамматика. 

Поэтлöн нимыс лои паськыда тöдса 1917–öд вося Октябр революция бöрын. Медводдзаысь тöдтöм коми поэт йылысь 1923–öд воö юöртic Парма ёль журнал. 1926–öд воын Коми гижысьяс небöгын вöлi йöзöдöма кöкъямыс кывбур. 

Поэтлöн 100 во тыригкежлö, 1939 воын, Коми небöг лэдзанiнын петiс кык небöгö öтувтöм гижöд чукöр.




#Article 14: Жаков Пальӧ Кальӧ (158 words)


Жаков Пальӧ Кальӧ (Пальэ Кале; Палалей Кале; Гара-морт, ; 1866–1926) — коми гижысь, коми оласног тулысь, мир пасьтала нималана философ.

К.Жаков гижис ёнджыкасö роч кыв вылын. Медводдза гижӧдъяссӧ – кывбуръяс, очеркъяс, висьтьяс вӧлі йӧзӧдӧма ХХ–ӧд нэм пуксигӧн Петербургын («Парма» небӧг лэдзанінын). Зэв тӧдчана да гижысьӧс паськыда нимӧдана уджъясӧн лоины «Сквозь строй жизни» (комиöн «Олöм бужöдъяс вомöн») повесьт да важся коми йӧзлӧн олӧм йылысь «Биармия» поэма. Жаковлысь гижöдъяссö бура донъялісны Максим Горький, Александр Блок, Валерий Брюсов да мукöд.

Кальö Жаков отсаліс Коми муысь петöм уна йöзлы, тшöтш и нималана социолог Питирим Сорокинлы.

Жаков вöлі пыдісянь мöвпалысь мортöн. Сылöн мöвпыс сöвмис материализм да атеизмсянь религиознöй мистицизмöдз. Сійö лöсьöдіс лимитизм философскöй велöдöм, кодлысь подувъяссö восьтіс нин аслас медводдза философскöй уджас «Теория переменного и предела в гносеологии и в истории познания» (1904). Унатор вöчис «художественно-философскöй критикаын». Тайö жанрас гижöма «Леонид Андреев и его произведения (Опыт философской критики)» (1909) да «Иван Карамазов. Попытка философского толкования романа Достоевского Братья Карамазовы» (1909) да мукöд удж.




#Article 15: Юхнин Василий Васильевич (144 words)


Юхнин Василий Васильевич (комиӧн Луздор Вась, Öнчу Вась; 1907–1960) – комигижысь.

Гижысьлӧн литератураын сайним — Луздор Вась. Ассьыс медводдза гижӧдсӧ йӧзӧдіс 1927 воын.

Ыджыд ин Василий Юхнин творчествоын босьтӧ Айму вӧсна Ыджыд тыш тема. Сылы сиӧма «Менам Москва» кывбур (1941),«Герой йылысь сказ» поэма (1942), кӧні висьтавсьӧ Сӧветскӧй Союзса В.П. Кисляков подвиг йылысь, «Сöветскöй Союзса герой Николай Оплеснин» очерк (1942), «Ухта карса пионер» очерк (1943) бурӧвӧй мастер Косолапкин йылысь, вермӧмӧ тыллӧн пай пуктӧм йылысь. Гижысь уджалiс публицистика жанрын.

Ёна тöдсаöсь В. Юхнинлöн челядьлы гижöм небöгъясыс: «Зарни кыв» пьеса–мойд да «Биа нюр» повесьт. «Биа нюр» медводдзаысь петавліс 1952 воын. Тайӧ кык велӧдчысь Сеня Майбыров да Митя Кушманов йылысь гижӧд, кыдзи найӧ тӧдмалісны Биа нюлысь гусяторсӧ. Гижöдъяссö сылысь вуджöдöма роч кыв вылö да йӧзӧдӧма торъя небӧгӧн 1959 воын. Тайӧ вӧлі коми челядьлы лӧсьӧдӧм медводдза гижӧд, коді петіс Ставсоюзса тшупӧдӧ.

СССР–са гижысьяс котырын 1938–öд восянь.

Йӧзӧдӧм небӧгъяс татысь:




#Article 16: Суоми Му (225 words)


Суоми Му, сідзжӧ Финляндия (суоми Suomi, швед Finland; Финн Республика, Suomen Tasavalta, швед Republiken Finland) тайö республика Войвыв Европаын. Суоми Мулöн юркар тайö Хельсинки (суоми Helsinki). Суоми Му — уна юа-тыа да дiа му.

Асыввылын Рочмукӧд орчча, рыт-войвылын - Шведмукӧд, войвылын - Норвегиякӧд. Лунвылын да рытвылын Суоми Му кытшалӧны Балты саридз да сылӧн Финн да Ботник куръяяс.

Шведмукӧд cуйӧр артмӧ 586 км, Норвегиякӧд - 716 км да Рочмукӧд - 1265 км. Саридзса суйӧр Эст мукӧд мунӧ Финн куръяты, а Швед мукӧд - Ботник куръя да Балты саридзты.
Саридзса вадорлӧн кузьта - 46 000 км. 

Олысь лыд 2015 во серти - 5 479 800 морт, мувывторыс - 338 430,53 км². 

Медся гырысь этша лыда войтыръяс - тайӧ карелъяс, финн шведъяс (291 000 гӧгӧр), чиганъяс, юдейяс, татараяс да саамъяс. Кӧть и роч кывъя йӧзыс Суоми муын бура уна (62,5 сюрс морт гӧгӧр), найӧс озӧ лыддьӧй этша лыда войтырӧн.

Каналан кывъясӧн лоӧны финн да швед кывъяс. Но кывъясӧн вӧдитчӧм тшӧтш ёна торъялӧ ( Аланд діяс вылын сёрнитӧны сӧмын швед кыв вылын, а войвылын вевдӧны саам кывъяс).

Суоми муын чужан кывъяс (31.12.2011):

Суоми кыв 91,5%

Швед кыв 5,4%

Мукӧд кывъяс 4,5%

Суоми му пырӧ ичӧт сӧвмана канмуяс дінӧ. ВВП 44 448 доллар.

Видз-му вӧдитана муяс босьтӧны 8% став мусьыс, а гӧрана муяс - 2 млн. гектар. Унджык фермаяс - тайӧ неыджыд овмӧсъяс. Му вӧдитчӧм да скӧт видзӧм ёна механизируйтӧма.




#Article 17: Африка (2718 words)


Африка — мувеж да му юкöн, кодi куйлö Мушöр да Гöрд саридзъясянь лунвылын, Атлантувса океан дорысь асыввывлань да Индия океан дорысь рытыввывлань. Тайö ыджданас мöд мувеж Азия бöрын. Африкаын эм 53 асшöр канму, нöшта нёльсö оз пыдди пуктыны, а вит мутасыс йöз кан улынöсь.

Африкаын олö 960 млн. морт.

Африкалöн мувывтор -  ыджда.

Африка мувывтор сертиыс куим мындаöн ыджыдджык Европаысь. Войвывсянь лунвылö сiйö кыссьö 8 сюрс км кузя да пöшти сы мында жö рытывсянь асыввылö.

Экватор вуджö Африкаöс пöшти шöрöдыс: войвыв помыс сылöн – Абьяд нöрыс – сулалö 37-öд параллель вылын войвыв пасьтöсын, а лунвыв помыс – Ем нöрыс – 35 параллельын лунвыв пасьтöсын.
Европаысь Африкаöс торйöдöны абу ёна паськыд Мушöр саридз да Гибралтар вис, – медвекньыдiнас пасьтаыс сылöн сöмын 14 км.

Азияысь сiйöс торйöдö векньыдик Гöрд саридз да Баб-эль-Мандеб вис, кодi куим мындаöн сöмын паськыдджык Гибралтар вискысь.

Суэц вуджанiнтi, кöть и кодйöма канал, позьö нуöдны мувыв туйяс тайö му юкöнъяс костын.
Саридзвыв туйяс Африкасянь Европаö да Азияö дженьыдöсь да бурöсь, но мукöд му юкöнъяссьыс сiйöс торйöдöны паськыд океанъяс.

Вадоръясыс Африкалöн абу ёна кöджаöсь. Сэнi эм öти ыджыд куръя – Гвинея, но сiйö оз пыдöдз пыр материк пытшкас: тайö куръяыскöд паныд, материк асыввылас, ылöдз петö Сомали кöдж (сiдз шусяна Африкаса сюр).

Мукöд куръяяс да кöджъяс посниöсь. Дiяс Африкаын этша. Рытыввыв вадоръяс пöлöн куйлöны некымын негырысь дi чукöръяс: Азор, Канари, Кабо-Верде дiяс. Африкалöн эм сöмын öти ыджыд дi – Мадагаскара, куйлö Индия океанын, материкысь сiйöс торйöдö паськыд Мозамбик вис.

Африка вадоръясын, кызвынас, абуöсь весиг бухтаяс, Мушöр саридз дорысь öтдор.
Океан вадоръяс Африкаын найö тэчасног вöсна омöля сибаланаöсь суднояслы: сэтчö пыр швачкöны гырысь гыяс, кодъяс локтöны ылысянь, восьса океансянь, кöнi век буалöны ыджыд тöвъяс. Гöрд саридзлöн вадоръясыс абу сибыдöсь коралл рифъяс понда; тайö – медшоныд саридз му вылын, да коралл полипъяс сэнi зэв öдйö лэбтöны ассьыныс стрöйбаяссö. 

Европасаяс зэв важ кадъяссянь волывлiсны Африка войвыв вадоръясö, важысянь тöдлiсны найö сiдзжö Гöрд саридз вадоръясöс, кытi ветлiсны Суэц вуджанiнсянь Индияö. Но став мукöд паськыд местаяссö Африкалысь европасаяс тöдмалiсны неважöн. Буретш ХV-öд нэмын португалса морякъяс Европасянь Индияö саридзвыв туй корсигöн, туялiсны став рытыввыв вадорсö Африкалысь да воисны нöрысöдз, кöнi материк дорыс чукыльтö асыв-войвывлань. Тайö нöрыссö найö шуисны Бушковъяс нöрысöн, а сэсся сетiсны сылы выль ним – Бур Лача нöрыс – найö чайтiсны, мый сiйöс кытшовтöм бöрын позьö воны Индiö. И збыльысь Васко-да-Гама кытшовтiс лунвыв Африкаöс, мунiс асыввыв вадор пöлöныс экваторöдзыс, вуджис Индия океан да сувтiс Индостан вадорö. Тадзи Васко-да-Гама вöчис öтпырйö кык ыджыд удж: восьтiс саридзвыв туй Индияö дай тöдмалiс, мый Африкаöс лунвывсянь и асыввывсянь кытшалö океан.

Медзводдза морт, кодi вöчис гырысь ветлöмъяс пыдöдз Африка материк пытшкö, вöлi Ливингстон. Сiйö туялiс Замбези ю да аддзис сы вылысь зэв ыджыд борган и шуис сiйö Виктория. Сы бöрын сiйö восьтiс Ньяса ты, Конго юлысь вылыс помсö да Бангвеоло ты. Ливингстон зэв шоча юöртлiс ас йывсьыс чужанiнас да öти кадö чайтлiсны, сiйö пö кулöма. Корсьны сiйöс мöдöдчис америкаса Стэнли. Африка асыввыв вадорын, Занзибар дiкöд паныд, Стэнли чукöртiс ыджыд караван, мунiс Танганьика ты дорö, сэнi сiйö аддзис Ливингстонöс. Тайö тысö öтлаын кытшовтöм бöрын, Стэнли бöр мунiс, а Ливингстон мöдöдчис водзö лунвывлань, но регыд кулi малярияысь. Стэнли вöчис нöшта куим ветлöм Африкаöд, тöдмалiс Виктория ты, Конго ю да важ тропикдорса вöръяс ю пöлöныс.

Пöшти став Африкаыс дзоньнас – зэв ыджыд öти плато – вывтас тшöтшкöсiн, шöр судтаыс сылöн 600 м-ысь вылынджык саридз тшупöдсянь. Лунтыръясöн, кузь вежонъясöн мунöны сэтi караванъяс, и туй вылын оз паныдасьлы ни мусюръяс, ни весиг гырысьджык мылькъяс. Шыльыд рельеф кокньöдö öнi кöрттуйяс да автомобиль туйяс нюжöдны. Тайö ыджыд платолöн доръясыс зöмöсь да гырысь тшупöдъясöн (террасаясöн) лэччöны саридз вадоръяслань. Но дзик саридз вадор пöлöныс мунö нюрсялöм да малярияöсь векньыдик увтас полоса.

Асыввыв-Африкаса плато потласьöма тшöтшкöс локöбъясö; мукöдыс на пытшкысь кайöмаöсь вылö, мукöдыс, мöдарö, лэччöмаöсь улö. Медся вылö кайöма Эфиопия керöсаин; сiйö джуджыд дi моз кыпöдчö плато кытшын; шöркодь судтаыс сылöн – 2½ сюрс м гöгöр.

Итъёпъя керöсаин кызвыннас артмöма гнейсысь да кристаллсяма сланецъясысь, а вылiас куйлöны лыаиз да извесьт из пöвстъяс. Вылыссяньыс Эфиопия вевттьысьöма кынмöм лава шоръясöн. Став кырыв местаыс вундассьöма джуджыд сёртасъясöн; на костын кыпöдчöны пызан сяма керöсъяс – амбаяс. Амбаяс весьтас нöшта вылынджык кыпöдчöны кусöм вулканъяслöн куполъяс.

Лунвывланьын Эфиопиясянь Асыввыв-Африкаса плато вылын эмöсь джуджыд, но векни  уськöса лайковъяс, кöнi куйлöны тыяс: Ньяса, Танганьика да мукöд. Тайö тыясыс зэв джуджыдöсь: Танганьика – джуджта сертиыс матö 1,5 км, сетчö сöмын Байкаллы, ачыс тыыс дзик Байкалсяма жö. Лайков доръясас кыпöдчöны кусöм вулканъяс: Кения да Килиманджаро (5890 м), на вылын куйлöны нэмöвöйя лымъяс; тайö районас эм весиг öти ыпъялан вулкан. Гöрд саридз артмис му кышын гырысь уськöс вöсна; джудждаыс сылöн 2 км-ысь унджык, а вадоръясыс кайöны тшупöдъясöн 2–3 км судтаöдз саридз тшупöдсянь. Мувöрöмъяс петкöдлöны, мый му кышлöн вешъясьöмыс тан мунö и öнi.

Дракон керöсъяс, кодъяс сулалöны асыв-лунвылын Африкаын плато дорас, сiдзжö чургöдчöм керöсъяс, тайö важъя кöрöм керöсъяс местаын артмöм, ёна пазавлöм керöсъяс.
Том кöрöм керöсъяс Африкаын пöшти абуöсь, Атлас кындзи. Атлас – керöсаин, танi некымын радöн мунöны чукыръяс 3 и весиг 4 сюрс м судтаöдз. Тайö чукыръясыс – Альпъясса да Апеннинъясса том чукыръяслöн Европаын нюжалöм.

Африкаса мупытшкыс зэв озыр зарниöн, изшомöн, фосфоритъясöн, рöма металлъясöн да алмазъясöн, торъя нин лунвыв Африкаын.

Сöмын öти ыджыд дiыс Африкалöн – Мадагаскар – тэчасног сертиыс öтсяма материкыскöд: тайö тшупöда зöм бокъяса тшöтшкöс из глыба. Мукöд дiясыс Африкалöн либö вулканъяссянь артмöм дiяс, шуам, Кыптанлун, Вежа Елена, Азор, Канари дiяс, либö кораллвывса дiяс, шуам, уна посни дi Африка асыввыв вадорын, на лыдын жö Занзибар.

Кызвын юкöннас Африка куйлö тропикъяс костын да климатыс сылöн пöсьджык став мукöд му юкöнъясысь. Шондi вогöгöр шонтö зэв ёна; тöвся да гожся тöлысьяс костын шонтöглöн торъялöм пöшти некутшöм абу.
Меджар мутасыс став му вылын, – сiйö овтöмин Сахара.

Сэнi вогöгöрся шöр шонтöг кайö + 30°-öдз. Гожся лунъясö куш кыртъяс донавлöны 70 дай 80°-öдз, а сынöдыс овлö сэтшöм жар, весиг сьöкыд лолавны. Кор овтöминöд мунö лыаа лёк ураган – самум, караванъяс сувтöны, верблюдъяс водöны му вылас, мортъяс гартчöны да дзебсьöны тюкъяс костö, лыа бушковысь виччысьöм могысь.

Но войясын Сахараын овлö ыркыд; уналаын усьö лысва, а тöвся войясö кыртъяс вылын овлö весиг пуж. 
Шоныд да кöдзыд öдйö вежласьöм понда кыртъяс овтöминын потласьöны, пöрöны из торпыригö да лыаö. Тöв нуö лыасö да пуктö сiйöс увтасджыкинъясö еджыд либö виж дюна лёдзьясöн 300 м судтаöдз.
Кызвын юкöныс Сахаралöн – изъя овтöмин, уналаын куш кыртъясыс сылöн ассяма сюръяяс кодьöсь, пирамидаяс, тшакъяс кодьöсь да с. в. Но уна места босьтöны сэнi сiдзжö лыаяс да сёйяс.

Сахара кос со мый понда. Рытывсянь сiйöс кытшалö Атлантикаса океанлöн сiйö юкöныс, кöнi вогöгöр помала пöльтöны асыв-вой пассатъяс, найö нуöны океанысь васö Лунвыв Америкаланьö. Сыысь öтдор, Сахара дорын океан ваыс кöдзыд: пассатъяс вöтлöны веркöсса шоныд слöйсö вадоръяссьыс, а сы местаö улысяньыс кайö кöдзыдджык ва, кодi омöля пакталö.

Пассатъяс пöльтöны сiдзжö и Сахара весьтас. Найö нуöны сынöдсö кöдзыдджык местаясысь шоныдджыкинъясö, но мунiгас сынöдыс сiдзжö шоналö да ылыстчö насыщение чутсянь. Сы понда Сахара весьтын оз артмыны кымöръяс да оз овлыны зэръяс пöшти некор. Нил ю визувтö Сахара пыр ни öти вож босьттöг.

Лунвывланьын Сахарасянь куйлöны жар да васöд мутасъяс; найö мунöны экваторсянь кыкнанладор бокас. Сэнi океансянь локтысь ульсов сынöдыс пöшти пыр кайö вывлань, мыйысь артмöны кымöръяс да ёна зэрö. Торъя ёна зэрö Гвинея куръя вадорын. Конго ю бассейнын гырысь зэръяс мунöны пöшти вогöгöр. Тайö васöд экваторладорсö кытшовтö войвывсянь, асыввывсянь да лунвывсянь зэв кузь от, кöнi тöлын овлöны косьтан жаръяс, а зэръяс медсясö овлöны гожся тöлысьясын, торъя нин кор луншöр шондi сулалö зенитын, – веськыда юр весьтын.

Тайö зэръяссö сiдзи и шуöны – зенит зэръяс. Найö локтöны кызвынысьсö öти и сiйö жö часъясö луннас. Асылын енэжыс сэзь, и, шондi, войся русö разöдöм бöрын, зэв ёна пöжö; луншöр кежлö шоналöм васöд сынöд кайö вылö да сэнi кöдзалö; пырысьтöм-пыр жö енэжын öшйöны кыз кымöръяс, заводитчö кöш помысь кисьтан зэр, гымалö да помала чардалö. Войнас енэж бара сэзьдö, еджыд сук ру вевттьö став увтас местаяссö. Тропикдорса Африкаöд ветлысь-мунысьяс ёна норасьöны лыöдзыд мöрччан тайö кöдзыд руяс (туманъяс) вылö; весиг велалöм негръяс оз петны удж вылö, кытчöдз шондi оз вöтлы войся русö. 
Лунвыв тропиксянь лунвывланьын климат Африкалöн шöрвыйö шоныд. Гожöмын, мöдногöн кö öшым, январ да февраль тöлысьясын, сэнi сулалö зэв жар поводдя, а тöлын сэнi овлö ыркыд, джуджыдджык инъясын весигтö усьö лым. Зэръясöс вайöны татчö асыв-лун пассатъяс, кодъяс локтöны Индiа океансянь. Сы понда Дракон керöсъяс вылын зэр овлö уна, а водзö рытывланьö, кöнi куйлö Калахари овтöмин, зэр овлö зэв этша.

Зэрыс оз овлы танi нöшта и сы понда, мый Калахарилысь вадоръяссö кытшалöны кöдзыд визувъяс, кыдзи и рытыввыв вадоръяссö Сахаралысь.

Сöмын дзик лунвылас Африкаын пöльтöны тöлын рытыв тöвъяс, кодъяс вайöны уна енэжва; гожöмыс сэнi, мöдарö, кос. Климат серти тайö местаыс дзик öтсяма Африка войвыв вадоръяскöд да Италиякöд. И тан и сэн климатыс тропикувса. Сöмын тöлыс Африка лунвылын овлö сэки, кор войвылын сулалö жар да кос гожöм.

Став гырысь юясыс Африкалöн пансьöны сэтшöм местаясын, кöнi усьöны уна енэжваяс, визувтöны найö джуджыд платоясöд, туй выланыс найö паныдасьöны тшупöдъяскöд, сы понда вöчöны уна коськ да борган.

Медшöр юыс Африкаын – Нил, кузьтанас сiйö сетчö сöмын Миссисипилы Миссурикöд. Сiйö артмö Еджыд Нилысь да Югыдлöз Нилысь. Еджыд Нил петö Виктория тыысь, кодлöн тшупöдыс километр дорысь вылынджык океан веркöсысь. Югыдлöз Нил заводитчö Эфиопия керöсъясын Тана тысянь, кодi куйлö нöшта вылынджык Виктория ты серти. Мушöр саридзлань визувтiгöн Нил паныдасьö тшупöдъяскöд да вöчö уна коськ. Сы бöрын Нил визувтö сэсся лöня да саридзö усянiнын Египет мутасъясын вöчö дельта, ыджда сертиыс Волга дельта кодь кымын.

Гожöмын Нил быд во ойдö вывтi ёна зэрöмысь заводитчанiнас.

Тайö зэръясыс заводитчöны тулысын да мунöны гожöмбыд. Кыкнан Нилыс – Еджыд и Югыдлöз – туöны да нуöны гудыр ва ылö войвылö, кöнi зэръяс ньöти оз овлыны, да кöнi юыс ойдö гожöмын, мича, кос да жар поводдя дырйи быттьöкö некутшöм помкатöг. Арнас юыс бöр пырö аслас вадоръясö, ковтысас кольö улис да видз-му овмöслы шогман нюйт пöвст.

Кузьта сертиыс мöд ю Африкалöн – Конго. Сiйö нуö сэтшöм уна ва, мый пасьтаыс сылöн шöр юкöнас 10 км гöгöр. Но, кöнi сiйö паськöдчö океанлань кыпалöм материк вомöн, сэнi Конго векнялö 400 м-öдз да визувтö коськъяс пыр джуджыд, чуклясян сёртасöд 50 км-öн час.

Коймöд ю Африкалöн – Нигер – Нил серти ыджыдджык ваа, но Конгоысь ёна бöрö кольö.

Мукöд ыджыдджык юяс Африкаын – Замбези Виктория нима борганöн да Оранжава.

Замбези ю шöр юкöнас визывтö базальт пыдöсöд, важ кынмöм лава вывтi, туй вылас паныдасьö потаскöд да усьö 120 м судтасянь. Борганыслöн шумыс кылö 15 км сайсянь. Борган весьтас пызйö-кайö ваыс вылöдз, сэнi шондi ворсö öшка-мöшка быдсикас рöмъясöн.

Асыввыв-африкаса тыяс – Ньяса, Танганьика, Виктория, Альберт да мукöд – куйлöны джуджыд лайковъясын, вадоръясыс налöн джуджыдöсь да зэв зöмöсь. Медыджыд тыыс Африкалöн – Виктория, ыджда сертиыс сетчö сöмын öти дуб ваа тылы – Катыдсалы Америкаын. Но Викторияыд – ляпкыд ваа ты.

Суданланьын эм сöмын öти ыджыд ты – Чад, но сэсянь оз пет некутшöм ю; сэтчö усьö Шари ю.

Сахара войвыв помын, а сiдзжö Атлас мусюръяс костын, эмöсь сола тыяс – шоттъяс, кöнi ваыс овлö сöмын зэръяс бöрын, мукöд кадъясö жö шоттъяс пыдöсын куйлö лым кодь еджыд сов.

Гвинея куръя вадорын да Конго ю бассейнын – медся ва местаясас Африкаын – быдмöны тропикдорса вöръяс. Тайö зэв сук вöръяс, гартчöмаöсь лианаясöн. Пуясыс быдмöны сэнi уна вевсьöн (ярусöн).
Шондi югöр шоча пыравлö коръяс косттiыс; сынöдыс сэнi жар да уль руа. Вöръясын шöркодь судтаыс пуяслöн оз ло кузьджык 35 м, но торъя пуяс быдмöны зэв джуджыда – 50–56 м-öдз; татшöм гырысь пуясыслöн эмöсь пыкöдъяс кодь содтöд вужъяс. Сук лианаяс, вужъяс да пуяс костöд векньыдик ордым вывтi мунiгöн, морт аддзö сöмын водзö некымын воськов. Вылын пуяс вылас лэбалöны пöткаяс; улiас пемöсъяс пöшти абу.

Сэнi олöны негырысь котыръясöн морт кодь öблезянаяс – шимпанзеяс да гориллаяс, да налы медуна лёк вöчысьясыс – леопардъяс.

Африка сэтшöм мутас, кöнi енэжваяс усьöны 60-сянь 150 см-öдз, да кöнi тöвнас овлö кос, вевттьысьöмаöсь саваннаясöн. Зенит зэръяс дырйи сэнi быдмö кузь турун, унаысь – морт судта. Кöнсюрö кыпöдчöны джуджыд пуяс, шуам, акацияяс, мимозаяс; шочиника паныдасьлöны сюрс вося баобабъяс.

Юяс пöлöн, кодъяс визывтöны саваннаясöд, быдмöны вöръяс; найöс шуöны галерея вöръясöн: татшöм вöрöдыс юыс визывтö быттьö галереяöд. Нюръяса вадоръяс вылын юяс да тыяс пöлöн быдмöны тростник да папирус.

Тöвся косьтан жар пуксьöм бöрын туруныс саваннаясын вижöдö да косьмö; весиг пуяс вылысь коръяс усьöны косысла. Сэки саваннаясын кокниа кыптö лёкби, кодi паськалö уна дас дай сё километр вылын.
Сьöд пемыд тшын кайö вывлань, тупкö енэжсö, шондiсö; муыс тырö пöимöн.
Став ловъя олысьыс пышйö саваннаясысь либö сотчö биöн; сöмын кодзувкотъяс-термитъяс кольöны бивидзан асланыс стрöйбаясын.

Тайö бишогъясыс зэв лöсялöны лудъяслы, – вынсьöдöны найöс пöимöн, но найö вöчöны ыджыд лёк вöръяслы.

Мусинъяс саваннаясын да тропикдорса вöръясын гöрдöсь. Сiсьмöгыс налöн этша; быдсяма коръяс, вужъяс, весиг дзонь пуяс öдйö зэв сiсьмöны васöдла да жарла, а сiсьмöгсö нуö ва; но тайö мусинъясыс озырöсь калийöн да налöн тэчасногаыс шыдöс кодь. Вынсьöдтöг найö регыд изöрмöны, но фосфор да азот сюйöмöн дыр вермöны сетны бур урожайяс.

Пемöсуловöн африкаса саваннаяс зэв озырöсь. Вывтi бур лудъяс вылын йирсьöны дзонь стадаясöн антилопаяс, зебраяс да страусъяс. Саваннаясын сулалысь акацияяслысь да мимозаяслысь корсö сёйöны жирафаяс. Турун сёйысь пемöсъяс бöрся вöтлысьöны яйсёйысьяс – лев, гиена да шакал. Радейтана оланiныс налöн – вöрдоръяс; сэтысянь войясын найö петöны кыйсьыны саваннаясö.
Сэнi жö, вöрдоръясын, тапикасьöны, сёйöны увъяс, вужъяс да плодъяс, зэв гырысь тушаа кызкучикаяс – слöн да сюраныр. Юясын да тыясын, вöръяс пöвстын да саваннаясын, олöны бегемотъяс да крокодилъяс.

Вöръясын и саваннаясын гут-гагыс зэв уна, торъя нин термитъяс, – быд воськолын налöн стрöйбаяс.

Тропикдорса юкöнас Африкаын олö цеце гут, код курччöмысь кулö пöшти быд гортса пемöс.

Тайö гутъясыс висьмöдöны йöзöс зэв сьöкыд узян висьöмöн. Сэсся быдлаын саваннаясын олöны москитъяс, кодъяс вуджöдöны тропикдорса малярия. Колö шуны, саваннаяс да тропикдорса вöръяс оз лöсявны мортлы олöм вылö, торъя нин сэтшöм йöзлы, кодъяс оз вермыны овны васöд жар климатын.

Нил ю йывланьын да гырысь тыясын олö уна лэбач, тöлын лэбачьясыс Европаысь сэтчö локтöны зэв гырысь кельöбъясöн.

Коркö важöн Африкаын вöлi лыдтöм-тшöттöм кид пемöс. Шуам, Чад ты дорын слöнъяс ветлiсны чукöръясöн 500 дай унджык юрöдз, а лунвыв Африкаын антилопаяс вуджлывлiсны öтилаысь мöдлаö уна сё сюрс лыда чукöръясöн. Замбези ю дорын Ливингстонлы ковмывлö вöлi кызмырдöн писькöдчыны антилопа чукöръяс костöд.

Бöрынджык, кор Африкаын заводитiсны кыйсьыны зверьяс бöрся лыйсянъясöн, пемöсъяс тайö материк вылас кутiсны öдйö шочмыны. Торъя нин ёна бырöдiсны лёка кыйöмöн слöнъясöс дона водзиръясыс понда да страусъясöс дона гöн пондаыс.

Страусъясöс öнi видзöны да рöдмöдöны лунвыв Африкаын; найö олöны сутугаöн потшöм лудъяс вылын.

Косджык местаясын Африкаын, кöнi енэжваяс усьöны 10-сянь 60 см-öдз, да кöнi кос поводдяяс сулалöны воджын дорысь кузьджыка, куйлöны посни кустаинъяса (1/2 м судта гöгöр) степьяс. Турун сэнi бура быдмö сöмын зэра воясö, а кос воясö – зэв омöля.

Степьясын пемöсъяс ёна этшаджык – сiйö медсясö антилопаяс да зебраяс, кодъяс локтöны татчö ульсов кадö, кор степьяс веж турунаöсь. На бöрся вöтчöны и яйсёйысьяс – левъяс, гиенаяс. Степьясын век олысьяс пöвсысь медсясö олöны танi му пытшкын олысь пемöсъяс; найö заптöны сэнi аслыныс кöрымсö кос поводдя кад кежлö; татшöмъясыс – 4 см кузьта ем кодь гöна дикобразъяс, му кöчьяс, кодзувкотъяс да лёкгагъяс. Мусинъяс степьясын – сьöдмуаöсь да каштанрöмаöсь; сiсьмöг сэнi чукöрмö уна кос климатын быдмöгъяс надзöн сiсьмöм вöсна.

Овтöминъясын Африкаын – Сахараын да мыйкö-мында Калахариын – зэв паськыд местаяс куйлöны пöшти дзик кушöсь, быдмöгтöмöсь. Ковтысъясын да керöс бокъясын, кöнi шочиника овлöны зэръяс, быдмöны сöмын турунъяс да сутшкасьысь кустаинъяс. Кöнi петö грунт ва либö кодйöма артезияса юкмöсъяс, дзордзалöны оазисъяс финик пальмаясöн.

Пемöсъясöн овтöминъяс гöльöсь: Сахараын эмöсь скорпионъяс, лёкгагъяс да кыйяс; найö зэв дыр, уна тöлысьöдз, вермöны овны сёйтöг-ютöг. Унджык посни пемöсъясыс лунын дзебсьöны кырт потасъясö, кодйысьöны лыа пиö, а рытъясын да войясын петöны ортсö корсьны кыйдöс. Ковтысъясöд, кöнi быдмö турун, овтöминъясö пыдöдз пырöны антилопаяс; луннас найö вермöны котöртны уна дас дай сё километръясöдз сёян да юан корсьöм могысь. Овтöмин доръясын эмöсь яйсёйысьяс – левъяс да гиенаяс.
 
Став пемöсыс овтöминын рудов-виж рöмаöсь (доръян рöм), сы понда найöс сьöкыд аддзыны сэтшöм жö рöма лыаяс костын.

Уна вöдитан быдмöгъяслöн чужанiныс Африкаын: копей пулöн чужанiныс – Эфиопия; Гвинея вöръяс – выя пальмалöн; саваннаяс – некымын сорта просалöн да му öреклöн чужанiн; Сахара оазисъясысь петiс финик пальма. Мукöд му юкöнъясысь вайöм быдмöгъяс Африкаын бура овмöдчисны; татшöмöсь, шуам, америкаса каучук пу да какао.

Какао пуяс садитöм могысь негръяс весалöны тропикдорса вöр сiдз, мый кольöны сöмын гырысь пуяссö, на костын сэсся и садитöны какао пуяс; найö öдйö быдмöны да регыдöн вайöны плодъяс, а асьныс пыр кольöны джуджыд пуяс сайын – не сiйö кö, тöв кокниа нуас какао бобы плодъяссö.

 

 
Африкаын эм 57 канму, на пöвстын нёльыс - аскежысь мездлун босьтöмöсь да та вöсна пыдди пуктытöмöсь. Унджык öнiя асшöр канму пиысь дыр кад чöж вöлöмаöсь европаса канмуяслы колониянаныс, найö босьтiсны асшöрлун сöмын 1950-1960 воясö.

Та вотöдз асшöраяснас вöлiны сöмын Египет (1922 восянь), Эфиопия (шöр нэмъяссянь), Либерия (1847 восянь) да Лунвыв Африкаса Республика (1910 во бöрсянь, эськö Лунвыв Африкаын ХХ нэмса 1990 воясöдз вöлi апартеид, кор сьöд вужвойтырсö быд ног увтыртöмаöсь).

Мувеж войвылын йöз кан улынöсь кольöны öткымын мувывтор:  Испаниялӧн Сеута, Мелилья, Канара дiяс да Португалиялӧн Мадейра.




#Article 18: Европа (5682 words)


Европа – квайт му юкöнъясысь öти. Куйлö войвыв шарджынйын. Öтув Азиякöд артмöдö Евразия мувеж.
 
Мувывтор 10.523.000 км².
 
Олысьяс – 680 млн. морт.

Мукöд му юкöнъяс серти Европа абу ыджыд: мувывторйыс сылöн тöкöтьö öти дас витöд юкöн став косiнсьыс. Европа сэтшöм топыда öтлаасьö Азиякöд – вежтасыс мунö неджуджыд Урал кыръясöд, Урал ю пöлöн да Кума-Маныч лажмалöм кузя, – мый сiйöс позьö лыддьыны Евразияса кöджöн; космувывса вежтас Европа да Азия костын оз падмöд на костын волысьöмъяслы. Но век жö Европа – торъя му юкöн; сылöн аслас дорöсъяс, аслыссяма климат, сылöн аслас история сöвмöм.

Европа сулалö материк шарджын шöрын, и öттшöтш куим боксянь сiйöс кытшовтöны саридзьяс, кытi мунöны лöсьыд туйяс мукöд му юкöнъясö. Ла-Манш вис дорын, англъяс сiйöс шуöны Англияса каналöн, öтлаасьöны тöдчана саридзвыв туйяс Войвыв да Лунвыв Америкаысь, Африкаысь, Азияысь да Австралияысь.

Дорöсыс Европалöн зэв кытшлöса. Некутшöм мöд му юкöн абу татшöма вундассьöма саридзьясöн. Кöджъяс да дiяс босьтöны Европаын коймöд юкöнсö став мувывторсьыс (ордчаöд: Азияын – витöд юкöнсö, Африкаын – ветымынöд юкöн). Татшöм вундассьöмысла саридз кытшовтö Европаöс пöшти быд боксянь да пыдöдз пырö пытшкöсса мутасъясас (вадорлöн кузяыс 117.000 км). Такöд öттшöтш сiйö артмöдö саридз гыясысь тупкöм да портъяс восьтöм вылö лöсялана уна бухта.

Атлантувса океанлöн ваыс Европа дорын шоныд да некор оз кынмыв. Лунвывсянь Европаöс кытшовтö джуджыд (4 сюрс м дорысь джуджыдджык) Мушöр саридз – Атлантувса океанлöн юкöн. Тайö саридзыс Мрамор, Сьӧд да Азов саридзьяскöд тшöтш зэв пыдö пырö косiнö. Сьöд да Азов саридзьяс костын, кодъяс йитчöмаöсь Керч вискöн, куйлö Крым кöдж.

Вогöгöр Мушöр саридзын ваыс шоныд абу сöмын вевдорас, но и ёна пыдынiнъясын (13° гöгöр), а сэк жö, орччöн, Атлантувса океанын 2 сюрс м пыднаын сöмын 3°. Тайö лоö со мый понда: Гибралтар вис ляпкыд (500 м-ысь ляпкыд). Сэні эм вапытшса коськ, сы вомöн Мушöр саридзö оз вермы веськавны кöдзыд ваыс океан пыдiинъясысь. Тöлын тайö саридзыс шонтö вадоръяссö Европалысь.

Мушöр саридз юксьö Европа кöджъясöн да дiясöн Тиррен, Адриа, Ионика да Эгей саридзьясö. Рытыввылын Мушöр саридз öтлаасьö Атлантувса океанкöд, асыввылын Дардан да Босфор пыр Сьӧд саридзкӧд, а лунвылын Суэц каналöн сiйö öтлаасьö Индiа океанкöд. Тайö саридзыс – тöдчана саридзвыв туй Европалöн.

Сiйö ворсiс ыджыд роль саридзветлöм сöвмигöн: сы вылын европаса йöз медвойдöр велöдчисны ветлыны паруса пыжъясöн. Не сöмын важъя кадъясö, но и шöр нэмъясын Мушöр саридз вылын вöлiны медся тöдчана вузасян туйяс Европалöн. Мушöр саридз юкö Лунвыв Европаöс куим ыджыд кöдж вылö: Иберия, Апеннина да Балкана кöджъяс. Лунвыв Европаö пырöны татшöм ыджыдджык дiяс: Корсика, Сардиния, Сицилия, Мальта, Крит да уна мукöд дi; Эгей саридз вылын посни дiяс артмöдöны Элладаса архипелаг. Рытыввылын Европа сiдзжö ёна вундасьöма саридзьясöн. Танi ми аддзам Бискайя куръя да Войвыв саридз, кодöс торйöдöны океанысь кык ыджыд дi: Ыджыд Британия да Ирландия. Войвылын Войвыв саридз öтлаасьö океанкöд ачыс, а лунвылын – Па-де-Кале да Ла-Манш висъясöн. Войвыв саридз да сылöн висъясыс оз кынмывны сы вöсна, мый сэтчö воö шоныд визув Гольфстрим. Войвывлань Ыджыд Бритмусянь эм ыджыдкодь дi – Ислан дi. Став вадоръясас Рытыввыв Европаын овлöны ыджыд тулöмъяс да ямлöмъяс; гаваньясöс да ю вомъясöс нюйтысь весалöмöн найö кокньöдöны судноясöн ветлöмсö. Мушöр саридзын тулöмъяс пöшти оз овлыны.

Войвыв саридз асыввывланьын вуджö Балты саридзö, но сы дiнö туй вылас куйлö Ютлан кöдж, кодöс кытшовтöны висъяс. На пытшкысь кык паськыд вис – Скагеррак да Каттегат – оз кынмывны сы вöсна, мый сэтчö воö Гольфстрим. Лунвывланьын насянь мунöны векньыдик висъяс танi куйлысь дiяс костöд; ыджыдджыкыс тайö висъяс пытшкысь – Зунд (Эресун) – тшöкыда тупкысьлö йиöн. Балты саридз абу джуджыд, ваыс дубкодь (сов 1% гöгöр), вадор гöгöртiыс кынмывлö. Тайö саридзыслöн куръяясыс – Ботöн, Соми да Рига – пыдö пырöны войвывлань да асыввывлань. Балты саридзысь Войвыв саридзö Ютлан гöгöр кузь туйсö дженьдöдö Кильса канал, кодöс кодйöма Ютлан кöдж лунвыв юкöн вомöн.

Скандi кöдж – Европаын медся ыджыд. Рытыввывладорсянь сiйö зэв ёна вундассьöма кузь да джуджыд куръяясöн-фьордъясöн, кодъяс некор оз кынмывны Гольфстрим вöсна. Гольфстрим гöгöртö Ислан дi да сiдзжö пырö и Баренц саридзö. Тайö медся войвыв саридз Европаын, но Кола кöджса Мурман вадор пöлöн тöвбыд позьö ветлыны пыжъясöн. А Еджыд саридз вылын квайт тöлысь уялö йи. Войвыв йиа океанын куйлöны дiяс: Шпицберген, Франц-Иосиф Му, Выль Му, Колгуй да Вайгач.

Европалöн шöркодь отын, материк шарджынын куйлöмыс дай сэки жö öттшöтш саридзьяс кытшын олöмыс лоö сылы бура кивыв. Вадорыс сылöн сэтшöма вундассьöма, мый медся ылi местаöдз саридзсянь Шöрвыв Европаын 600 км, а Асыввыв Европа дорын, Азиякöд вештасöдзыс – 1400 км.

Европа – медся лажмыд му юкöн: сэнi абуöсь вывтас тшöтшкöсiнъяс, уна места босьтöны увтасъяс. Медыджыдъясыс на пöвстысь: Асыввыв-Европаса увтас (сiйö öтнас босьтö материк джынсö), сэсся Войвыв-Немеч да Войвыв-Франсса увтасъяс. Ичöдджык лоö Ломбард увтас (По ю кузя), Дунайшöр (либö Мадьяр увтас) на Дунайгорув.

Медыджыд кыръяс Европаын – Альпъяс. Найö нюжöдчöны мегырöн Мушöр саридз вадорсянь Мадьяр увтасöдз. Йывъясыс налöн: Монблан (Франс муын), Монтэ-Роза (Италияын), Юнгфрау (Швейцар муын) да уна мукöд вевттьысьöмöсь некор сывлытöм нэмся лымйöн: бокъяссьыс ковтысъясö кузя лэччöны кыссян йияс. Öти кыссян йи на пöвтысь – Алеч, медыджыдыс Альпъясын, 24 км кузьта; тайö лоö Рона юлы ва сетысьяс пытшкысь öти глетчер.

Альпъяс вель кузя нюжвидзöны орчча чукыръясöн, кодъяс торъялöны мöда-мöдсьыс кузьмöс ковтысъясöн. Налöн сюрсаясыс пиняöсь, йывъясыс ёсьöсь, бокъясас пыдöдз кодйысьöмаöсь вомöна сёртасъяс. Татшöм быдсикас формаыс лоö быдпöлöс му кыш породаяс вöсна, кодъясысь тэчöмöсь чукыръясыс: сэнi эмöсь и рышкыд породаяс, шуам сёй да мергель, и чорыдджык породаяс, кыдзи лыа изъяс да извесьт изъяс, и медбöрти, медчорыдъяс – гранит да гнейс. Рышкыд породаясöс кокниа нуö ваöн, а чорыдъясыс кольöны сюрсаясöн да йывъясöн.

Лунвылын Альпъяслöн нюжалöмöн лоöны Апеннинъяс, Сицилияса кыръяс да войвыв Африкалöн Атласс кыръяс. Гибралтар пыр керöс чукыръяс вуджöны Иберия кöдж лунвылö. Рытыввылын Альпъяс дорö топ воöны Пиренейяс да Кантабрия кыръяс. Асыв-лунвылын Альпъяс вуджöны Динара кыръясö. Динара кыръяс артмöмаöсь руд, виж либö гöрд извесьт изъясысь, кодъяс кокниа лэдзöны ас пырыс ва. Кыръяс пытшкас эм зэв уна мугорс, кытi визувтöны мупытшса шоръяс да юяс. Адриа саридз вывтi карабöн мунiгöн аддзан Динара керöс кыркöтшъясысь лыдтöм мугорс вомъяс.

Асыввылын Альп кыръяссянь нюжалöны Карпатъяс, Балканъяс, на бöрын Крым да Кавказ кыръяс. Тайö став кыръясыс – кöрöм кыръяс, да и артмöмаöсь найö (Крым кыръясысь кындзи) öти кадö Альпъяскöд, – ставыс найö том кыръяс Европалöн.

Сэки жö, кор кыпöдчöмаöсь чукыръяс, мукöд юкöнъясыс косiнлöн лэччöмаöсь увлань; на местаын артмöмны саридзьяс – Эгей, Адриа, Тиррен – либö артмöмаöсь увтасъяс – Ломбард увтас, Дунайшöр, Дунайгорув. Тайö увтасъясыс коркö вöвлöмны саридз куръяясöн, кодъяс бöрынджык тырöмаöсь юöн вайöмторъясöн.

Войвывланьын да рытыввывланьын Альп кыръяссянь сулалöны ёна важся керöс массивъяс: Шöрвыв-Немеч да Франсса. Найö артмылiсны Альпъясысь водзджык да коркö вöлiны джуджыд кöрöм кыръясöн жö, но бöрынджык найö жугласисны: зэръяс да визув ваяс кырöдiсны найöс подулöдзыс да шыльöдiсны.

На местаын вöлiны нин шыльыдiнъяс, кор пондiсны кыпöдчыны выль кöрöм кыръяс – Альпъяс да мукöд. Альпъяс чукыръяссянь личкöмла кыръяслöн ёна важся подувъясыс торъялiсны локöбъясö; мукöд локöбъясыс петiсны мусьыс да кыпöдчисны вывлань, артмöдiсны паськыд мусюръяс, а мукöдыс – лэччисны потасъясöдыс увлань, и сэнi лоины ковтысъяс да нёптовъяс. 

Кöнсюрö немеч да франсса массивъяс вылын сулалöны кусöм вулканъяс, конусъясыс да кратеръясыс налöн и öнi на зэв бура тыдалöны. Найö артмалiсны коркö потасъясас да дыр ыпъялiсны, шыблалiсны пöим да лэдзисны лава шоръяс; öнi найö подулысь петöны шоныд, оз этшаысь, минерал ваа öшмöсъяс.

Уна массивъяслöн бокъясыс шыльыдöсь, йывъясыс гöгрöсöсь либö плавкöсöсь. Важ массивъяс лыдын жö – Донецк кряж да Урал, а сiдзжö Пеннинса да Скотлан кыръяс Ыджыд Бритму дi вылын.

Войвыв-Немеч да Франс увтасъяс – мылькъяса шыльыдiнъяс; найö – ёна лэччöм важ локöбъяс.

Дзик мöднога лоö Асыввыв Европа, кöнi паськыда куйлö шыльыд да öтсяма Асыввыв-Европаса шыльыдiн. Тайö – асыввывсянь Урал мусюрöн вежтасалöм паськыд увтас, кодi сöмын кöнсюрö кайö 200 м-ысь вылöджык да артмöдö Шöрвыв-Роч, Волгадор, Волыня-Подолйö да мукöд вывтасъяс. Шöрвыв-Роч вывтас дiнö топ пуксьöм Донец кряж. Каспи саридз дорын Асыввыв-Европаса шыльыдiн лэччö океан тшупöдысь улöджык (Каспи лайков). Волга либö Ока вывтi, Волхов вывтi мунiгöн аддзан вадор кыркöтшъяссьыс веськыд, пöшти эжтас нога пöвстъяс быдсикас му кыш породаяслысь. Тайö пöвстъяссö пуктöмаöсь саридзьяс, кодъяс войдöр танi вöлiны. Тайö пуксьöм породаяс вылас куйлöны кыссян йиöн вайöмторъяс – пыдöсса либö помся моренаяс, кодъяс тэчöмöсь öтгудыр сёй, лыа да из-валунъясысь.

Кыссян йиöн пуктöм породаясöн тупкысьлiсны эз сöмын став вадорвывъясыс Балты да Войвыв саридзьяслöн. Кыссян йи дзоньнас тыртiс тайö саридзьяслысь местаяссö да колис сэтчö моренаяс. Войвыв Европаын сулалö Фенно-Скандiвывса керöс массив. Тайö зэв важся массивыс артмöма гранитъясысь (руд да гöрд гранитъяс), гнейсъясысь да кристаллсяма сланечьясысь. Веркöсас сылöн рышкыд муыс этша, – сiйöс пöшти дзоньнас вундöма йи да нуöма ылö асыв-лунвылö да лунвылö. Танi, быдлаын тыдалöны гранит мылькъяс, найöс шыльöдöма йиöн, мукöдсö весиг мольöдöма (меж плешъяс). Быдлаö разöдöма зэв гырысь изъяс-валунъяс. Рытыв-войладорыс тайö массивыслöн кыпöдчö вывлань; сэнi сулалöны Скандiвывса кыръяс, паськыд да шыльыд йывъясаöсь – фьельдъясаöсь, 1½–2½ сюрс м-öдз судтананыс; медджуджыд фьельдъяс вылас куйлöны сывлытöм лымъяс да кыссян йияс. Тайö кыръясыс и вевттьысьлöмаöсь йизьылан кадö кыз йиöн (1 км-ысь кызджык), да тасянь йиыс мунлöма асыв-лунвылö – Рочьяс мутасö – да лунвылö – Немечьяс мутасö.

Рытыввылын кыссян йияс лэччалöмны Атлантувса океанö да тöдчисны Скандiвывса кыръясса рытыввыв склон рельеф вылын. Найö пыдöдзджык кодйисны кырвыв ковтысъяс да нуисны сэтысь став рышкыд породаяссö, ковтысъяссö пöртiсны джуджыд сёртасъясö. Кор кыссян йияс сылiсны, сэки саридзыс пырис сёртасъясас да пöртiс найöс бужöда джуджыд вадоръяса кузь саридз куръяясö – фьордъясö. Фьордъяслöн кузьтаыс 150 километрöдз дай унджык (Согне-фьорд). Фьордъяс пырöны кыръясö сёртасъясöн, сёртас пыдöсас ва; ваыс сэтшöм джуджыд, мый фьордъясöд вермöны ветлыны океанвывса паракодъяс.

Том кöрöм кыръясысь торъя нин озырöсь мупытшкса шедтасъясöн. Карпатъяс, кодъяслöн асыввывса подувъясыс озырöсь мусирöн да солöн, и Кавказ кыръяс, кодъяс зэв озырöсь мусирöн да уна мукöд мупытшкса шедтасъясöн.

Мупытшкса шедтасъяс Рытыввыв да Лунвыв Европаын куйлöны медсясö важ массивъяс пытшкын. Шуам, Рейндорса Сланеча кыръяс войвывса подувъяс дорын, сэнi, кöнi визувтö Рур ю, Рейнлöн вожыс, эм мутас, кöнi гырысь пöвстъясöн куйлö изшом. Тайö мутасыс шусьö Рур бассейнöн. Ёна озыр изшомöн, а сiдзжö цинкöн Силезияса бассейн. Уна изшом сiдзжö Ыджыд Бритму дi вылын. Важъя кöрöм чуркöс кыръяс Испанияын да Франс муын (Лотарингияын) озырöсь кöртöн. 
Донецк кряж да Урал – важъя кöрöм кыръяс, кодъяс ёна жугласьöмаöсь да пöрöмаöсь массивъясö. Донецк кряж озыр из шомöн, а Урал – кöрт рудаясöн.

Озыр куйласъяс кöрт рудаяслöн эм Кривöй Рогын и Курскса магнит бöбманiнын – сэн и тан матын му веркöс дiнын куйлöны кöрт рудакöд сорöн кварцитъяс.

Фенно-Скандiвывса массив озыр кöрт рудаясöн, мукöдлаын тайö массив вылас дзонь кыръясöн куйлö магнита кöртаиз, – сэтшöм лоö Кируна керöс Швецияын. 

Европаö пырö Ислан дi; сiйö – косiнлöн коляс, кодi öтлаавлiс войдöр Европаöс Гренлан дiкöд. Тэчасног сертиыс Ислан дi öтсяма кодь Скандi кöджкöд да Ыджыд Бритму войвыв юкöнкöд, но сiйö торъялö наысь сiйöн, мый сэнi уна ыпъялан вулкан, зэв уна пöсь ключ да гейзер, сэн жö джуджыдджык вулканъяс вылын, шуам, Гекла вылын, куйлöны пырся лымъяс да кыссян йияс.

Кыссян йияс Ислан дiын босьтöны унапöв унджык места Альпъясын серти. Лава шыбласигöн лымйыс да йиыс на вылын сылöны, сэки пöим сора пöсь ва паськыд юясöн лэччö ковтысъясöд, сьöрсьыс нуö изъяс да йиторъяс.

Ислан дiын кындзи, ыпъялан вулканъяс эмöсь Европаын Мушöр саридз вадоръясын – Везувий Апеннина кöдж вылын, Этна Сицилия дi вылын, Санторин – Балкана кöджсянь лунвывланьын. Сэнi тшöкыда овлöны зэв ыджыд мувöрöмъяс, да та дырйи му кышас артмöны джуджыд потасъяс.

Ставыс тайö лоö Эгей да Тиррен саридз пыдöслöн увлань лэччöмла.

Увлань лэччöмыс Европаын эм и мукöд местаясын, но дойдана сыркнитчöмъястöг да мувöрöмъястöг. Шуам, надзöник лэччöны став вадоръясыс Войвыв саридзлöн. Сы понда Нидерланъясын да войвыв Немеч муын увтас вадоръяссö саридзöн босьтöмысь вöчöма гырысь помöдъяс. Нидерланъясын вадорыс лэччö 3 м кымын быд сё воöн, да тöдчана юкöн тайö канмуыслöн куйлö саридз веркöс тшупöдысь улынджык. Мöдарö, войвыв Скандi кöджлöн да Соми мулöн вадоръясыс кайöны Ботöн куръя дорын 1 м гöгöр быд сё воöн.

Кызвын веркöсыс Европалöн мортлы овны шань. Джуджыд кыръяс (1500 м-ысь вылынджык) босьтöны танi этша места. Шыльыдiнъяс, платояс (вывтас тшöтшкöсiнъяс) да неджуджыд керöс бокъяс небыд муаöсь, видзму овмöслы зэв лöсялöны. Торъя бур муа лоö лёсса от, кодi куйлö важъя кыссян йи лунвыв дор пöлöн.

Лёсс – югыдвиж посни синма извесьта сёя му, кор сiйö кырö, кольöны сувтса (вертикаль нога) бердъяс.

Тшöкыда лёсс овлö сьöдмулы мусинподöн либö сы кодь жö шогман мусинъяслы мусинподöн. Лёсса муяслöн бурлуныс лоö калиöн, извесьт изйöн да сiсьмöг озырлун вöсна.

Зэв шогманöсь вулкан гöгöръясын мусинъяс, кодъяс вылö пуксьöма пöим.

Туйяс вöчöмлы Европалöн кыръяс оз торкны; на вылö каянiнъясыс кызвынысьсö абу зöмöсь, вуджанiнъясыс абу зэв джуджыдöсь.

Сьöкыд вöлi вöчны туйсö сöмын джуджыд кыръяс вомöн, шуам Альпъяс вомöн. Но и сэнi öнi вöчöма кöрттуйяс, мусюръяссö найö вуджöны тоннельясöд. Тоннельяссö кодйöма керöс пырыс динамитöн. Сен-Готард тоннель, 15 км кузьта, кодйисны 20 сюрс уджалысь 10 во чöж. Сен-Готард вуджанiн коли дзонь километрöн вылынджык тоннельсьыс, но и сэтi ветлöны öнi шоссе вывтi автомобильясöн.

Альпъяс вылö ветлö уна турист, и налы сэнi вöчöма, кöрттуйясысь öтдор, нöшта пиня да канатвывса туйяс, кытi туристъяс вермöны кайны джуджыд кыръяс вылö Альпъясöн нимкодясьöм могысь. Татшöм туйсö вöчöма весигтö Швейцар Альпъяс йылö – Юнгфрау вылö (4170 м).

Джуджыд кыръяс Европаын сулалöны сiдзи, мый найö оз падмöдны тöвъяслы океансянь пырны медся ылi юкöнъясас.
 

Европа – му юкöнъяс пиысь öтнасöн пöшти дзоньнас сулалö шöркодь вöньын.
Европалöн климат торъялö быдсикаслунöн: тöдчана торъялöмъяс эм не сöмын войвыв да лунвыв костын, но и рытыввыв да асыввыв костын.

Европа климатлы ыджыд тöдчанлун кутö Гольфстрим, мушар вылын медся ён шоныд ва визув. Гольфстрим вайö Европа вадоръясö тропикса шондiöн шонтöм ва.

Гольфстрим вöсна Войвыв саридз некор оз кынмывлы. Балты саридзлöн шöр юкöныс сiдзжö оз йизьывлы; Соми да Ботöн куръяяс кынмылöны кымынкö тöлысь кежлö, а сэки жö Хадсон куръяын, кодi куйлö сiйö жö пасьтöсын, весиг гожöмын уялö йи. Атлантувса океан Скандi кöдж рытыввыв вадоръясын оз кынмывлы некор, а налы паныда Гренлан дi вадоръясын сiйö пöшти вогöгöр йи улын. Гольфстрим мунö и Войвыв йиа океанö. Танi сiйö вештö Европа вадоръясысь полюсдор уялан йияссö.

Гольфстрим вöсна Европаын климат шоныдджык сiйö жö параллельясса Америкаын да Азияын серти. Гренлан дi – материквывса йи улын, а Скандi кöдж вылын сiйö жö пасьтöсын бура быдмöны лыска вöръяс. Лабрадор вадоръяс вылын кöдзыд визув вöсна куйлöны тундраяс, и тайö став кöдж вылас оз позь нуöдны видзму овмöс; такöд тшöтш, Европаын сiйö жö пасьтöс вылын (50-сянь 60°-öд параллельöдз) быдлаын бура быдмöны няньяс да фрукта пуяс.
Азияын 50-öд параллель мунö Сахалинöд; сэнi вогöгöрся шöр шонтöг 0° гöгöр, а Европаын тайö жö пасьтöсас быдлаын кöдзöны шобдi, а мукöдлаас вöдитöны весиг винатусь; вогöгöрся шöр шонтöг танi шоныд 10° гöгöр. 

Тайö ставыс, дерт, абу куш Гольфстрим сайын. Европа сулалö шöркодь вöньын сiйö отас, кöнi кызвынысьсö овлöны рытывтöвъяс, кодъяс пöльтöны Атлантувса океансянь, и кöнi тшöкыда мунлöны рытывсянь асыввылö циклонъяс.

Рытывтöвъяс, кöть и оз век пöльтны Европаын, но унджыкысь дай ёнджыка мукöд тöвъяс серти. Найö шоналöны Гольфстримсянь, ульсалöны сiйö шоныд руöн да нуöны васö руöн да кымöръясöн материк пасьталаыс; тöлын найö небзьöдöны кöдзыдъяс, а гожöмын чинтöны жар.

Европаын циклонъяс вын сертиныс оз вермыны водзсасьны Азияса тайфунъяскöд да Америкаса торнадокöд; найö шоча петлöны ыджыд тöвныръясöн, но сы пыдди найö паськыда мунöны – 1000 км пасьта гöгöр. Кыптöны-чужтысьöны найö Атлантувса океынын, кор шоныд сынöд визув паныдасьö кöдзыд сынöд визувкöд. Шоныд сынöд Европаö локтö Гольфстрим пöлöн лунвывсянь, а кöдзыд сынöд локтö войвывсянь – Гренлан дiсянь. Циклонъяс локтöны Европаö, сьöрсьыныс найö вайöны уна уль ру, мыйла и артмöны кымöръяс да усьöны зэръяс, а тайö зэв колантор видзму овмöслы. Но кызвынысьсö циклонъяс мунöны войвывланьынджык 50-öд параллельысь; инъяс, кодъяс куйлöны лунвывланьынджык тайö параллельсьыс Асыввыв Европаын, гожöмнас сюрöны лёка косьтöмъяс улö.

Рытыввыв Европаын гожöм абу пöсь; сэтчö тöвъяс океансянь вайöны ыркыд сынöд да уна кымöр; васянь тшöкыда овлöны зэръяс.

Кор рытывтöвъяс мунöны Европа весьттi асыввывлань, найö вочасöн шоналöны да воштöны ассьыныс уль рунысö, торъя нин сэнi, кöнi найö мытшасьöны кыръясö.

Асыввыв Европаын гожöмыс овлö кос да пöсь, торъя нин 50-öд параллельсянь лунвывланьын, кöнi кызвынысьсö гожöмын пöльтöны кос асыв-войтöвъяс. Торъя нин лёка косьтö сэки, кор Асыввыв Европаын дыр сулалö антициклон. Антициклон дырйи поводдя гожöмын вывтi пöсь, лöнь; кымöртчытöм лöз енэжсянь пöдтö-сотö шондi, быдмöгъяс сотчöны.

Но косьтан жаръясыд Асыввыв Европаын унджыкысьсö оз дыр сулавны и вежсьöны зэра поводдяöн. Кор океансянь локтö циклон, сiйö нырнас босьтö сынöдсö лунвылысь, Мушöр да Сьöд саридзьясладорысь. Тайö сынöдас уна ва ру. Кöдзыд сынöдкöд паныдасигöн сiйö (сынöдыс) кайö вывлань, артмöдö гымалан кымöръяс, кодъясысь усьöны кöшысь моз кисьтан зэръяс; но мунас кымöр, и бара нин дзирдалö югыд шондi, öдйö косьтö мусö. Рытыввыв Европаын тöв овлö шоныд да зэра, лым сэнi эськö и усьлö, но дыр куйлö сöмын кыръяс вылын. Став вадоръяс да дiяс, шуам, Ыджыд Бритму, Эйре, тырöны сук руöн.

Кор рытывтöвъяс тöлын мунöны асыввылö, туй вылас налы паныдасьöны пыр кöдзыдджык да кöдзыдджык инъяс, сы понда асьныс тöвъясыс кöдзалöны, а ва руыс наысь усьö лымйöн; сiйöн асыввылын и торъя нин Европа асыв-войвылын куйлöны тöлын джуджыд лымъяс (1 м судтаöдз). Циклонъяс тöлын вайöны пургаяс да турöб поводдяяс. Овлывлö, мукöддырйи найö вайöны ульдылöмъяс. Но векджык Асыввыв Европаын тöвнас сэзь енэжа лöнь лунъяс дырйи сулалöны ён кöдзыдъяс. Лунын дзирдалö шондi, но омöля шонтö, войын дзирдалö помтöм кодзув, лым веркöсыс ёна кöдзалö да кöдзöдö тшöтш сынöдсö. Кöдзыдъяс овлöны – 20°С, – 30°С весиг – 40°С-öдз. Кор Асыввыв Европаöс шымыртö антициклон, сэки кöдзыдъяс сулалöны зэв кузя.

Климат Рытыввыв Европаын, торъя нин Атлантувса океан вадоръяс пöлöн, кызвыннас оз вежлась, сiйö саридзвывса. Вогöгöр чöж сэтi мунöны рытывсянь циклонъяс, унджыкысьсö сулалö букыд поводдя, гожöмын оз овлы вывтi пöсь, а тöлын оз овлы вывтi кöдзыд. Енöжва усьö уна, торъя нин кыръясын.

Асыввыв Европаын климат континентвывса; сэнi тшöкыда овлöны антициклонъяс, кор енэжыс сэзь. Гожöмын антициклон дырйи ёна сотö шондi, сулалö жар поводдя, а тöлын овлöны ён кöдзыдъяс. Енöжва усьö шöркодя, а асыв-лунвылын – этша.

Войвыв Европалöн да полюсдорса дiяслöн климат чорыд: тöв тан нюжалö 7–10 тöлысь, а гожöм овлö дженьыд да ыркыд.

Мушöр саридз вадор пöлöн климатыс тропикувса – гожöмыс пöсь да зэв кос. Торъя нин ыджыд жар пуксьö, кор лунвывсянь пöльтö сирокко – сотан пöсь тöв Сахарасянь. Зэръяс гожöмын пöшти оз овлыны, сы вöсна мый циклонъясыс мунöны Альпъясысь войвывланьын, 50-öд параллель пöлöн. Тöв Лунвыв Европаын небыд, кöдзыдъястöм да зэра, сы вöсна мый тöлын уна циклонъяс мунöны Мушöр саридз пöлöн.

Европалысь рытыввывсö асыввывкöд ордчаöдiгöн, ми аддзам, мый вогöгöрся шонтöгъяс асыввывланьö лэччöны Гольфстримсянь ылысмиг да Азиялань матысмиг.

Кöдзыд кад Европа асыввылын сулалö шöркодя вит тöлысь, а рытыввылын – öти тöлысьысь этша. Но тайö кöдзыдъясыс вештысьöны гожся жарöн, кор шöр шонтöг 20°С-ысь вылынджык. Европа асыв-войвылын июль тöлысся шöр шонтöг сэтшöм жö, кутшöм сiйö овлö Парижын да Лондöнын; шондi тыдалö Лондöнын 1250 час вонас, а Асыввыв Европаын, 60-öд параллель вылын – 1750 час; сы мында час дзирдалö сэнi шондi кымöръяс сайö дзебсьывтöг. Тайö дырджык дзирдалöмыс шондiлöн усьö гожöм вылö, кор быдмöны няньяс; сы понда найö регыдджык воöны.

Климат Европалöн кызвыннас шöркоддьöм да васöд. Европаын абу ватöм овтöминъяс, дай абу сэтшöм инъяс, кöнi эськö вöлi вывтi уна енöжва. Вогöгöрся шöр шонтöг став Европаас, войвыв да лунвыв дорöсъясысь öтдор, абу улынджык 10°С-ысь и абу вылынджык 15° шоныдысь.
 

Европа озыр юясöн; таын сiйö сетчö сöмын Лунвыв Америкалы. Торъя нин уна юыс Рытыввыв да Войвыв Европаын: Рытыввыв Европаын уна енöжваысла, а Войвыв Европаын сысянь, мый шонтöгыс улын да, ваыс, кодi усьö му вылö, омöля косьмö. Но юяс кузьта серти Европа кольö ёна бöрö мукöд му юкöнъясысь.

Рытыввыв Европаын юяс абу кузьöсь, сэнi эм сöмын öти кузь ю – Дунай (2888 км).
Дунай петö Шварцвальд вылысь да визувтö асыввылö, писькöдчö Вена дзиръя пыр Альпъяс да Карпатъяс костын да Кöрт дзиръя пыр Карпатъяс да Балканъяс костын. Веськыдвыв вожъяссö Дунай босьтö Альпъяссянь, векся лымъяс улысь, а шуйгавыв вожъяссö – Карпатъяссянь. Мукöд юясыс Рытыввыв Европалöн ёна дженьыдджыкöсь, но уна вааöсь, торъя нин Альпъясысь петысь юяс. Татшöмъясыс – Рейн (1320 км), Рона да По. Пöшти став юясыс Рытыввыв Европаын нуöны уна ва кыдзи тöлын, сiдзи и гожöмын. Тулысын найö омöля ойдлöны, сы пыдди найö ыджыд вааöсь и гожöмнас, öтикö, уна зэръясла, мöдкö, васö найö босьтöны кыръяссянь – кырвыв öшмöсъясысь, лымъясысь да кыссян йиясысь. Юяс визулöсь, торъя нин кыръясын, кöнi найö артмöдöны коськъяс. Кывтыдланьыс воигöн кöть визувтöны и öдйö, но лöня, Скандiвывса юясысь öтдор, кöнi эмöсь коськъяс, сы вöсна, мый туй выланыс налы тшöкыда паныдасьöны чорыд кристаллсяма породаяс.

Юяс, кодъяс усьöны восьса саридзьясö, шуам, Войвыв саридзö, паськыд да джуджыд вомаöсь, нюйтысь найö весассьöны тулöмъясöн да ямлöмъясöн. Татшöмöсь Эльба, Везер, Темза да Сена (кодi усьö Ла-Манш вискö).

Ю вомъясыс налöн джуджыдöсь нöшта и сы понда, мый вадоръясыс да пыдöсыс Войвыв саридзлöн надзöник лэччöны увлань, ю пöлöн ковтысъясыс сiдзжö лэччöны пыр увлань да ойдöны саридз ва улö.

Тупкöса саридзьясö усьысь юяслöн, шуам, Роналöн, Полöн, Дунайлöн, артмöны дельтаяс, найö ю вомъясö уна чукöрман нюйт вöсна.
Тöлын юяс Рытыввыв Европаын пöшти оз кынмывны, Одер да Вислаысь öтдор, а сiдзжö Скандiвывса юясысь öтдор.

Асыввыв Европаын юяс кузьджыкöсь Рытыввыв Европаын серти. Медся гырысьясыс на пытшкысь – Камаа (1805 км) да Окаа (1500 км) Волга (3531 км), Урал (2428 км), Днепр (2285 км), Войвыв Донеца (1053 км) Дон (1870 км), Печора (1809 км), Днестр (1352 км), Даугава да Вынва. Тайö юясыс ыджыд вааöсь, сы вöсна мый васö босьтöны гырысь бассейнъясысь. Тулысын, лым сылiгöн, найö паськыда ойдлöны, гожöмын бара ёна ямöны, ва туйясас артмöны косiнъяс, ляпкыдiнъяс. Визувтöны найö лöня ю йывсяньыс ю вомöдзыс, – некымын юысь öтдор. Тöлын юяс Асыввыв Европаын дыр кежлö тупкысьöны йиöн, шуам, Даугава, Волхова и Свира Нева да Волга – шöркодя вит тöлысь кежлö.

Лунвывса куим кöдж вылын Европаын юяс дженьыдöсь да ыджыд вааöсь сöмын тöлын; гожöмын найö пöшти косьмöны; шуам, Италияын Тибр ю да Испанияын Тахо да Гвадалквивир.

Европаын зэв унаöсь да артмöмыс налöн быдпöлöс. Торъя нин уна ты Фенно-Скандiвывса массив вылын; сэнi найö артмöмаöсь мыйкö-мындаыс кырвыв сёртасъясын, а мыйкö-мындаыс важ кыссян йиöн кодйöминъясын. Уна ты эм сiдзжö Балты бердса отын: танi найö артмöмаöсь кыссян йи помса моренаяс костысь нёптовъясын. Медся гырысь тыяс куйлöны Фенно-Скандiвывса массив лунвыв юкöнын. Тайö – Ладöг (18.390 км²), Öньöг (9616 км²), Венерн (5650 км²) а Сайма (4400 км²) тыяс.

Альпвывса тыяс куйлöны кыссян йиясöн кодйöм да паськöдöм ковтысъясын; тайö ковтысъясыс поромъясöн моз торъялöны мöда-мöдсьыныс кыссян йи помса моренаясöн. Медся гырысь Альпвывса тыясыс – Женева ты, сы пыр визывтö Рона ю, да Бодöн ты, кодi ас пырыс лэдзö Рейн ю.

Сола ваа тупкöса тыяс эмöсь сöмын асыв-лунвылын Европаын, кöнi ваыс косьмö вывтi уна, а енöжваыс усьö этша. Сэнi куйлö му вылын медся ыджыд сола ваа ты – Каспи, кодi унджыксö шусьö саридзöн. Войдöр сiйö öтлаасьö вöлi океанкöд, но бöрынджык торъялiс гöгöрыс косiн кыптöмла. Öнi Каспи саридзлöн веркöсыс 26 м-öн улынджык океан тшупöдысь.

Европа юяслöн да тыяслöн тöдчанлуныс зэв ыджыд. Тайö – лöсьыд да донтöм туйяс, кодъяс быдлаын куйлöны Европаын. Уналаын Европалöн юясыс матысмöны мöда-мöд дiнас, сы понда найöс кокниа позьö öтлаавны каналъясöн. Каналъясöд позьö вуджны öти бассейнысь мöдö, шуам Балты саридз бассейн юясысь Сьöд саридз бассейн юясö. Каналъяс йитöны Рейнöс Дунайкöд, Даугаваöс Днепркöд, Неваöс Волгакöд. Коськъяса ю йывъяс Европаын сiдзжö лöсялöны токвöчанiнъяс вöчöм вылö, торъя нин Альпъяс да Скандiвывса кыръясын.

Европаын мусинъяс артмöмаöсь сюрс вояс чöжöн, медся ёнасö, климат да быдмöгъяс тöдчöм улын. 

Кöнi пöльтöны ульруа рытывтöвъяс да кöнi быдмöны (либö быдмылiсны) вöръяс, сэнi артмисны пöим сора мусинъяс. Наын этша сiсьмуыс (гумус). Тайö со мый понда: вöрын мусиныс пыр васöд, и органика колясъяс (коръяс, вужъяс) öдйö сiсьмöны; сiсьмигöн налöн öти юкöнъяс пöрöны газö, мукöд юкöнъяс сылöны ваын да нусьöны сiйöн, и сöмын медся ичöт юкöн кольччö гумус видын, кодi лоö 2% пöим сора мусинын. Зэръяс бöрын ваыс сiсьмöгсö нуö мыйкö-мында мусин пыдi пöвстъясö, а мыйкö-мында шоръясö да юясö; кольö сiйö сöмын мусин медся вылын пöвстас, 10 сантиметр кыза гöгöр, а пыдынджык куйлö кызвынысьсö югыт пöвст, пöим кодь, гумустöм, сы понда вöрувса мусинъяс и шусьöны пöим сора мусинъясöн. Нöшта пыдынджык пöим сора мусинъясын тшöкыда куйлывлö пемыдруд кöртсяма пöвст, кытöнi эм ортштейнлöн чорыд чиръяс, изторъяс либö пластинкаяс. 

Сiсьмöгыс омöля кутчысьö вылыс пöвстас сы понда, мый пöим сора мусинъяс шомаöсь, а шомасын гумус кокниа сылö. Пöим сора муяслöн структураыс бус кодь, сы понда зэр бöрын на вылын артмö чорыд кыш. Та вöсна пöим сора мусинъяс омöля чужтöны, торъя нин сэтшöминъясын, кöнi найö артмöмаöсь кыссян йи моренаяс вылын.

Лыаа пöим сора мусинъяс – медся лёк муяс: найöс вынсьöдöм вылö колö ставпöлöс мувердасыс: калий, фосфор, азот. Сёя пöим сора мусинъяс да вöрувса рудовгöрд мусинъяс – бурджыкöсь: сэнi эм уна кали. Нöшта бурджыкöсь этша пöим сора мусинъяс, кодъяс артмöмаöсь лёсс вылын: сэнi уна кальчи, тэчасногыс тусякодь, чужтытöм еджгов пöвстыс налöн пöшти абу.

Пöим сора мусинъяскöд öттшöтш вöра мутасын васöдiнъясын паныдасьлöны нюрувса мусинъяс; найö пемыд-руд рöмаöсь либö весиг сьöд рöмаöсь, но рöмыс налöн абу гумуссянь, а трундасянь, мöдногöн кö, ваын тшыкöм, но абу дзикöдз сiсьмöм быдмöгъяссянь; мукöддырйи налöн кольöма на весиг формаыс; нюръясын быдмöгъяслöн сiсьмöмыс мунö надзöн уна ва понда да сынöд тырмытöмла. Нюрсялöм мусинъяс абу бурöсь, но кор морт косьтö да вынсьöдö найöс, найö лоöны бур (шогман) муясöн.

Европа асыв-лунвылын, кöнi гожöмыс жарджык да кöнi уна нэм куйлiсны вöрзьöдлытöм степьяс, артмисны сьöдмусинъяс. На пытшкын – уна гумус (10% гöгöр). Гумусыс танi оз мыськысь ванас мусинсьыс, кыдзи вöра отын. Зэрыс сьöдмусинъяс отын этшаджык усьö, а мусиныс абу шома, пытшкас уна извесьт, сы понда танi и чукöрмас гумусыс сэтшöм уна. Сьöдмусин пöвстыс танi 3/4 м гöгöр кызтанас, а мукöдлаын и унджык. Гумусысь öтдор, сьöдмусин озыр сiдзжö калиöн да фосфорöн, дай тэчасногыс сылöн туся – тайö медбур, медшогман му. Сьöдмусин вынсьöдлытöг уна во дорвыв сетö бур урожайяс, но, дерт, и сiйö омöльтчö, абу кö сэнi колана вежлалöм. Шуам, дорвыв кö сьöдмусинъяс вылö кöдзны няньяс, сэтысь бырö фосфор, мусинъясыс и лоöны бус кодьöсь; нянь сэки воö ёна этшаджык. Шогманлунсö видзöм могысь сьöдмусинлы колöны быдмöгъясöс вежлалöмъяс, шуам, няньяс бöрын кöдзны унавося турунъяс (люцерна) да вужплодъяс (сакара свеклö). Турунъяс вöчöны мусинын туся тэчасног, а шоча кöдзана быдмöгъяс (свеклö) весалöны мусö ёгтурунъясысь.  

Лунвыв да медшöр Европалöн тöдчана юкöныс рудовгöрд, извесьтöн озыр коръя вöрувса мусинъяс улын. 

Лунвыв кöджъяс вылын да Кавказын мукöдлаын найö вежсьöны гöрдмусинöн. Гöрдмусинын гумусыс этша: сiйöс мыськöны тöвся гырысь зэръяс; но сы пыдди гöрдмусиныс озыр минералъясöн и вынсьöдöмöн сетö бур урожайяс. Гöрд рöмыс лунвыв-европаса мусинысöн лоö кöртсяма торъяссянь, кодъяс эмöсь известнякъясын да мусинын, кодi наысь артмöма.

Шöркоддьöм да васöд климат Европалöн зэв лöсялö вöръяс быдмöмлы. Вöра мутас босьтö Европа джынсьыс унджык: асыввывсянь рытыввылö сiйö мунö Урал кыръяссянь Пиреней кыръясöдз, войвылын сiйö воö тундраяс дорöдз, асыв-лунвылын – степьясöдз, лунвылын – пыр веж пуяс да кустаинъяс мутасöдз.

Важöн став тайö мутасын вöлiны джуджыд, пемыд вöръяс, но бöрынджык вöръяссö ёна кералiсны; на местаын паськыда кутiсны вольсасьны муяс, торъя нин Рытыввыв Европаын, кöнi видзму вöдитöм заводитчис водзджык Асыввыв Европаын дорысь. Но быдлаын вöра мутасын мыйкö понда эновтöм муясыс 15–20 во мысти бöр тырöны вöръясöн.

Вöра мутас войвылын, Урал кыръяссянь Скандiвывса кыръясöдз, мунö лыска пуа гырысь вöръяслöн от. Медшöр пуяс сэнi – коз да пожöм. Козъя вöръяс сукöсь, пемыдöсь, быдмöны ёнджыкасö васöд, сёйöд муяс вылын, а пожöм вöръяс, шочджыкöсь да югыдджыкöсь, быдмöны косджык, лыаа инъясын. Но кызвынысьсö лыска вöръясын быдмöны коз и пожöм, и накöд тшöтш быдмöны кыдз пу, ловпу. Тайö став пуясыслы быдмыны колö этша шоныд, найö оз повны кöдзыдысь.

Важысянь нин кералöм да сотчöм вöръяс пыдди тайö отас кöдзсьöны няньяс, на пытшкысь медся войвыв нянь – ид, кодi войвылын воö кык тöлысьöн; воöмыслы отсалöны кузь гожся шондiа лунъяс, кодъяс нюжалöны 18–20 час дай унджык.

Лыска вöръяс отысь лунвывланьын, кöнi гожöмыс кузьджык да тöлыс небыдджык, быдмöны сора вöръяс, кöнi лыска пуяскöд орччöн быдмöны не толькö кыдзьяс да ловпуяс, но и мукöд паськыд коръя пуяс: тыпу, клён, ясень да с. в.; и кымын водзö лунвылö да рытыввылö, сымын унджык коръя пуяс да сымын этшаджык лыска пуяс. Рытыввылын медвойдöр вошö коз, сэсся пожöм; Франс увтасын лыска пуяс абуöсь, пожöмысь öтдор, кодöс йöзыс вöдитöны Бискайя куръя дюнаяс вылын.

Ас пуяс Рытыввыв Европа вöръясын – тыпу да бук. Тыпу радейтö шоныд да югыд; сылы колö бур му, сiйö оз быдмы ни лыа вылын, ни известнякъяс вылын. Бук полö кöдзыдысь тыпуысь на ёна, но öттшöтш радейтö и ва.

Сора вöръяс отын öнi быдлаын куйлöны муяс да видзьяс; вöръяс кольöмаöсь сöмын мылькъяс да керöс бокъясын да нöшта лыаа мусинъясын. Муяс вылын тайö отас медшöр нянь – öзима рудзöг да шобдi, а сiдзжö сакара свеклö – торъя нин лёсс куйлан отын. Сора вöръяс отын ыджыд ылдöсъяс вердан турунъяс улын, торъя нин бобöнянь да сёркниулов улын – тайö турунъяс да сёркниуловыс öдйö быдмöны шöрвыйö шоныд да васöд климатын. Яблöк, груша, слива, вишня пуяс паськыда вöдитсьöны садъясын; тайö от рытыв юкöнас бура артмö винатусь.

Джуджыд кыръясын Рытыввыв Европаын улiас быдмöны сора вöръяс, вылынджык – лыска вöръяс, нöшта вылынджык вольсасьöны джуджыд кырвыв видзьяс да кустаинъяс, кöнi пöртмасьöны Альпвывса розаяслöн (рододендрон) мича дзоридзьяс; пырся лымъяс дорын кыртъяс эжсьöмаöсь сöмын нитшъясöн да ройясöн – сiдз жö, кыдзи ылi войвылын. Войвылын, Йиа океан вадор му вылын, куйлöны тундраяс, но найö босьтöны Европаын неыджыд места.

Европа асыв-лунвылын, кöнi усьö войвылын дорысь енэжваыс этшаджык, а пакталöмыс тöдчымöн ёнджык, паськыда вольсассьöны туруна шыльыдiнъяс – степьяс. Степьясын гожöм овлö пöсь, дженьыдик зэръясöн да тöлысьöн да дырджык нюжалысь кос жаръясöн. Овлöны вояс, кор степьясын гожöмбыдöн оз усьлы зэр войт, и сэки косьмöны кöдзаяс. Тöв степьясын кöдзыд, но этша лымъя; мытшöд паныдавтöг пöльтысь тöвъяс нöбöдöны лымсö вывтасджык инъяссьыс да пуктöны увтас местаясö, торъя нин нюкöсъясö да сёнъясö, кöнi асчужöмöн быдмöны яблöк пуяс сорöн тыпу вöръяс.

Тулысын лымйыс öдйö сылö; нюкöсъясöд ызгöны-мунöны гудыр виж шоръяс. Степь öдйö вежöдö, турунъяс заводитöны öдйö быдмыны.

Эжа степьяс вылын, сэтшöм степьяс вылын, кодъясöс некор на эз гöрлыны, либö гöрлiсны важöн – во 15–20 сайын, – тулысын петö уна дзоридз: тюльпанъяс, кöкбöрдъяс, степвыв ирисъяс – гöрдъяс, вижъяс, кельыдлöзъяс. Но медшöр асбыдмысь турун сьöдмусина степьясын ковыль – шепта сикас, векньыдик тшöть кодь коръя (этшаджык пакталöм могысь), да кодi сетö кузь борда кöйдыс. Кор ковыльыс воас, эзысь кодь гöнъясыс сылöн вевттьöны мортöн вöрзьöдлытöм став степсö, тöла дырйи вöрöны гыясöн. Ковыльлöн да мукöд степвыв шептаяслöн вужъясыс кутчысьöны дзик му веркöс дорас, кытысь найö горша босьтöны васö дженьыдик зэр бöрын. Бобисяма быдмöгъяс жö, шуам, люцерна, вужнаныс пырöны пыдöджык, и сэнi вужъясас налöн быдмöны азот кыскан бактерияяса ёкмыльяс; тайö бактерияясыс босьтöны сынöдысь азот да озырмöдöны сiйöн мусö. Степвыв турун вужъяс да идзьяс сiсьмöмла и артмис уна нэм чöжöн вывтi бура шогман сьöдмусин.

Лунвывлань да торъя нин асыв-лунвывлань, Каспи саридзлань матысмигöн, степьяс лоöны косöсьджык да мусиныс наын медводзсö каштанрöмаöсь, а сэсся джынвыйö овтöминъясын лоö рудовгöрдöн да солакодьöн. Татшöм степьясын юрситурун да ковыль сорöн быдмö руд батöг; а сола мусин вылын – сьöд батöг. Коръясыс сылöн паськавлöны сöмын зэр бöрын, а сэтчöдз найö сэтшöма топöдчöны, пöшти оз тыдавны; медся кос тöлысьясын сьöд багöг дзикöдз шыбитлö корсö.

Гожöм шöр кежлö степь вижöдö да рудмö бусысла. Доналöм сынöд кайö енэжлань, артмöдö джуджыд гумыльгаяс; тöвъяс нöбöдöны куш степьяс вывтi шар кодь «ыбвуджан» быдмöгъяс, кодъяс чегöны вуж бердтiыс да гöгыльтчöны тöв ньылыд, разöдöны кöйдыс.

Медшöр нянь лунвылын да асыв-лунвылын – шобдi, а лунвылын нöшта и кукуруза. Не этша места босьтö сэнi сiдзжö шондiюр, сакара свеклö, фрукта пуяса садъяс да бахчаяс, кöнi вöдитöны арбуз да дыня.

Лунвыв Европаын тропикувса быдмöга вевттьöс – сэнi быдмöны пыр веж пуяс, шуам, выйпу, лавр, рожки пу, да пыр веж кустаинъяс: миртаяс, олеандръяс да мукöд. Тулысын найö дзоридзалöны, чöскыд дукаöсь, а гожöмын нярзьöны да тырöны бусöн. Асланыс кузь вужъяснаныс найö босьтöны васö мусин пыдi пöвстъясысь. Коръяс налöн чорыдöсь, топыд кышаöсь. Гожöмын найö видзöны быдмöгъясöс ёна косьмöмысь, а тулысын вермöны видзчысьны кокньыдик кöдзыдъясысь.

Медшöр нянь Лунвыв Европаын – öзима шобдi; сiйöс кöдзöны сэнi йирым-вöльгым тöлысьясын, тöвся зэръяс кежлö, а вундöны май-юнь тöлысьясын. Садъясын вöдитöны сэнi лунвывса фруктаяс: апельсинъяс, лимонъяс.

Быдмöгулов Европаын, кыдзи и климатыс, зэв озыр да быдпöлöс. Европаса войтыръяс тайöс инö-артö воштöмаöсь; найö чинтöмны асчужысь быдмöгъяслысь ыдждасö да вöдитöны муяс вылын да садъясын колан быдмöгъяс.

Сэки, кор Европаын гырысь местаяс босьтлiсны вöрзьöдлытöм пемыд вöръяс да гöрлытöм степьясын гöгöр вольсасьлiс ковыль, быдлаын овлiсны вывтi уна гырысь кид пемöсъяс. Но öнi Европаыс гöль нин пемöсъяснад.

Мушöр саридз вадор муяс вылын гырысь кид пемöсъяс пöшти оз паныдасьлыны – найöс бырöдöма нин ёна важъя нэмъясын.

Сöмын кöнсюрö Корсика да Сардинияса кыръясын джуджыд кыртъяс костын колины да олöны кырвыв ыжъяс.

Тулысын да арын тайö мутасъяс пыр лэбöны кельöбöн пöткаяс. Мудзöмнысла найö пуксьылöны шойччыны вадоръяс пöлöн, да сэнi унаöс на пытшкысь кыйöны кыйсьысьяс. Гортса пемöсъяс Лунвыв Европаын абу жö зэв уна, сы вöсна мый гожся кадö лудъяс лёкöсь, а видзьяс сэнi зэв этша. Мöсъяс пыдди йöзыс видзöны сэнi посни скöтöс – ыжъясöс да кöзаясöс, кодъясöс йирсьöдöны кырвыв лудъяс вылын; видзöны осёлъясöс да мулъясöс (вöвлöн осёлкöд сорас, вын сертиыс неуна омöльджык вöлысь). Осёлъяслы оз ков вывтi бур кöрым: сёйöны чорыд сутшкасян турун, да сöмын шочиника сетлöны налы юмов рожки (рожки пуыслöн плод).

Сора вöръясын Рытыввыв Европаын гырысь кид пемöсъясöс сiдзжö пöшти ставсö бырöдöма, сöмын кöнсюрö кырвыв вöръясын кольöмаöсь кöинъяс да ошъяс (Карпатъясын). Кырвыв вöръясын Немеч муын эмöсь на кöнсюрö кöръяс да козуляяс, но найöс пöшти ставсö босьтöма лыд вылö: вöръяслöн кöзяеваыс видзöны найöс, весигтö вердыштлöны турунöн, медым сэсся сетны ассьыныс кыйсян юкöнъяссö озыр йöзлы, кодъяс кыйсьöны гажöдчöм могысь. Джуджыд кыръяс вылын – Карпатъясын да Альпъясын – эмöсь кырвыв козёлъяс да сернаяс.

Та пыдди гортса пемöсъясöс Рытыввыв Европаса некымын канмуясын вöдитöны сы мында, мый найöс вердöм вылö оз тырмы асланыс турунныс да асланыс няньясныс; уна зöр, кукуруза пызь да чаз вайöны сэтчö мукöд канмуясысь. Медшöр скöт танi – сюра гырысь скöт, медсясö быдпöлöс йöла скöт. Сiйöс видзöны и увтасъясын, шуам, Нидерланъясын, кöнi сiйö йирсьö пöшти вогöгöр чöж веж видзьяс вылын да кыръясын.

Швейцарияын вöтлöны мöсъясöс джуджыд кырвыв лудъяс вылö; лым сылöм серти мöс стадаяс кайöны век вылöджык да вылöджык да гожöм помас воöны пырся лымъяс дорöдз. Лысьтöм йöвсö быд лун нуöны ковтысъясö, либö сыысь вöчöны зэв бур сыр. Кырвыв лудъясын вöдитöны сiдзжö небыд вуруна ыжъясöс; вуруныс налöн мунö кысян фабрикаясö, а яйыс – сёян вылö.

Рытыввыв Европаын видзöны сiдзжö уна порсь да вöв.

Европа асыв-лунвыв степьясын кид пемöсъясысь унджыкыс кольöмаöсь йырсьысьяс, кодъяс сёйöны нянь кöдзаяс: сусликъяс, хомякъяс, тушканчикъяс, либö му кöчьяс; найö вайöны вывтi ыджыд лёк, сы понда морт зiльö бырöдны найöс. Но тайö, дерт, абу кокни, – олöны найö пыдын му пытшкас, позъясын да паськалöмаöсь Рытыввыв Европа пасьта Рейн юöдз. Степвывса пöткаяс – дрофаяс да стрепетьяс – этша нин кольöмаöсь.

Дрофаяс (дудакъяс) бöръя воясö бара уна овмöдчисны миян степьясын, боръясыд, кöнi войдöр кыйöдлiсны найöс кыйсьысьяс, сэсся бырины да.

Дрофаяс зэв гырысь лэбачьяс (тушанас 1 м судтаöдз), турилöн кодь кузь кокаöсь; найö вайöны мортлы бур: бырöдöны муяс вылысь шыръясöс да сусликъясöс.

Гортса пемöсъяс миян степьясын сэтшöмöсь жö, кыдзи и сора вöръяс отын.

Лыска вöръяс да тундраяс отын кид пемöсъяс кöть и шочмыштiсны важ кадъяс серти, но öнöдз на колины; вöръясын ёна на олö ур, кöч, руч, кöин; эмöсь руд ошъяс да йöраяс – медся гырысь пемöсъяс лыска вöрлöн. Сэнi тöвйö зэв уна пöтка – тар, сьöла, дозмöр, байдöг. Вöрса зверьясöс кыйöм – тöдчана прöмыс.

Тундраясын, торъя нин Выль Му вылын да Шпицберген вылын, öнöдз на паныдасьлöны кид кöр стадаяс. Тундраын уна еджыд байдöг да полюсдорса еджыд руч – кынь. Гожся кадö тундраясын поздысьöны кид дзодзöгъяс, юсьяс, уткаяс да с. в.

Гортса пемöсъясыс лыска вöръяс отын – сюра гырысь скöт йöла породаясысь, ыжъяс да вöвъяс. Тундраясын медшöр гортса пемöсъяс – войвыв кор да мыйтакö дадь помын ветлысь пон.

Йиа океан вадоръяс вылын миллионъясöн поздысьöны каляяс да мукöд саридзвывса лэбачьяс. Океанас, кöнi эм уна вабыдмас да посньыдик пемöсъяс, олö зэв уна чери-пöткалы, а сiдзжö тюленьяслы, да шоча паныдасьлысь моржлы да китлы сёян. Пемöс уловлöн тайö озырлуныс öнöдз на кольöма, торъя сэтшöминъясын, кöнi шоча овмöдчöма йöзыс.

Европалысь рытыввыв да лунвыв вадоръяссö кытшовтысь саридзьясын олö зэв уна чери. Медся гырысьясыс на пытшкысь: лунвылын тунеч да войвылын треска. Но и посни черияслöн овмöсын тшöтш зэв ыджыд тöдчанлун, сы вöсна мый кыйöны сiйöс вывтi уна; медшöръясыс посни черияс пытшкысь – войвылын сельди, лунвылын сардины да анчоус.
 




#Article 19: Ур (504 words)


Ур (латин Sciurus; ) — гуджгысьяс лыдӧ пырысь дона куа ичӧтик пемӧс.

Вывтырыс овлывлӧ 28 сантиметрӧдз, пашкыр бӧжыс тушаыскӧд пӧшти ӧткузя, сьӧктаыс 300 грамм. Юрыс гӧгрӧсіник, синмыс ыджыд, пельыс кузь, ёсь йыла помыс сияса. Водз кокъясыс дженьыдджыкӧсь бӧр кокъяссьыс, чуньясыс крукыля ёсь гыжъясаӧсь. Тӧвнас гӧн рӧмыс лӧзов, гожӧмнас гӧрд, кынӧм улыс еджгов. Зэв тэрыб да мича вӧраса пемӧс. Ньӧв моз ӧдйӧ кыпӧдчӧ дзик шыльыд пучер кузя йылӧдзыс. Ветлӧдлӧ му вывті, сідзжӧ пуалӧ. Ӧти пусянь мӧдӧ веськыда чеччыштӧ нёль метр ылнаӧдз, а ньывкӧсӧн — 15 метрӧдз.

Быд урлӧн эм аслас поз. Ӧтияс поздысьӧны пу горсйӧ, мӧдъяс овмӧдчӧны эновтӧм лэбач позйӧ, коймӧдъяс дасьтӧны асьныс. Выль позсӧ тэчӧны джуджыд коз йылӧ, дзик пучер бердас, кык-ӧ-куим ув петанінӧ. Сяр кодь пытшкӧсас вольсалӧны нитш, рой, кос турун, ваявлывлӧны и лэбачьяслысь гылалӧм гӧнсӧ. Пыран розьыс тшӧтш гӧгрӧс, видзӧдӧ асыв либӧ лунвывланьӧ. Татшӧм оланіныс урлӧн овлывлӧ некымын. Тӧвнас позъяс пырӧм бӧрын розьсӧ тупкӧ кос турун либӧ нитш ёкмыльӧн. Сы вӧсна пытшкӧсыс вель шоныд, весиг кӧдзыд поводдя дырйи. Водз асывнас ур петӧ кынӧмпӧтсӧ перйыны. Орчча пу вылысь ёсь пиньнас нетшыштӧ колля вож йыв да перъялӧ сэтысь кӧйдыссӧ. Пӧтмӧныс тадзи лоӧ килльыны сёысь унджык коль.

Пышъялӧны урасьӧм—рака тӧлысьын, кык вежон чӧж. Нӧбасян кадыс кыссьӧ нелямын лун. Косму тӧлысьын урлӧн чужӧ вит-ӧ-квайт гӧнтӧм да синтӧм пи. Тӧлысь тырӧм бӧрын найӧ синмасьӧны, нӧшта тӧлысьӧн-джынйӧн мысти пӧрӧны верстьӧ олысьясӧ. Гожӧмбыдӧн ур быдтысьӧ кыкысь.

Урлӧн, кыдзи и быд ловъя ловлӧн, эмӧсь вӧрӧгъяс. Му вывті ветлӧдлігӧн кыйӧдӧ тшапнитны варыш, уськӧдчывлӧ руч, сьӧдбӧж да низь. Но медся варгӧс тулан, коді бура кавшасьӧ пу вылӧ да кыйсьӧ войнас. Позъяс пырӧмӧн и кватитӧ узьысь урӧс.

Водзын уръяс овлӧмаӧсь быдлаын парма пасьтала. Айму вӧсна Ыджыд тыш пансьытӧдз на Комиын вӧралысьяслӧн вося ур кыйдӧс лыдыс кайлывлӧма кык миллионӧдз. Урлӧн тӧдчанлуныс морт олӧмын важысянь вӧлӧма зэв ыджыд. Медся ёна найӧ колӧны дона куныс вӧсна. Ур куясӧн важ йӧз вӧдитчылӧмаӧсь сьӧм пыдди. А деньга лӧсьӧдӧм бӧрын медся ичӧт сьӧм лыдсӧ комияс кутӧмаӧсь шуны тшӧтш урӧн. Войвывса олысьяс куяссӧ вежлавлӧны вӧлӧм нянь вылӧ, наысь и ӧні на вурӧны мича шапкаяс да шоныд пасьяс.

Ур олӧ сӧмын вӧраинын, сы вӧсна мый пӧткӧдчӧ коль кӧйдысӧн. Но гожӧмнас сёйлывлӧ тшӧтш и вотӧс. Медъёна радейтӧ пелысьлысь, пувлысь, тусяпулысь да намырлысь тусьяссӧ. Видлывлӧ чӧд, чӧдлач да ӧмидз, но сэтӧр, льӧм да лежнӧг вотӧсъяс сылы оз лӧсявны.

Нуръясьлывлӧ лэбач колькйӧн, кайпиянӧн, гагъясӧн. Арнас чӧсмасьӧ тшакъясӧн. Тӧв кежлӧ заптӧм могысь косьтыны ӧшлӧ найӧс пу увъяс да вожъяс вылӧ. Сы йылысь, мый уръяс, збыльысь, оз ӧтдортны тшакъясӧс, висьталӧ уртшак ним. Тадзи коми йӧз шуӧны рочӧн «сыроежка».

Кор сёяныс тырмымӧн, уръяс олӧны пыр ӧти местаын. А тшыг воясӧ, коз да пожӧм кольяс кӧ оз артмыны, найӧ эновтӧны чужанінсӧ. Мӧдӧдчӧны ылі туйӧ, медым корсьны пӧтӧсаинъяс. Вуджан уръясӧс нинӧм оз падмӧд — ни паськыд юяс, ни сиктъяс, ни каръяс. На пиысь, дерт, оз быдӧн вермы воӧдчыны выль местаӧдз. Унаӧс виалӧны, унаӧн вынтӧммӧны да асьныс кулалӧны.

Ур — зэв важся кыв, весьтасъяс эмӧсь кызвын ӧнія финн-йӧгра войтыр сёрниын: перымса комияслӧн «ур», марилӧн «ур», мордвалӧн «ур», финнъяслӧн — «orava». Кыдзи аддзам, вайӧдӧм нимъясыс весиг шусянногнас омӧля торъялӧны ӧта-мӧдсьыс. Но удмуртъяс вунӧдӧмаӧсь тайӧ важ кывсӧ, сы пыдди вӧдитчӧны «коньы» нимӧн.




#Article 20: Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъяс (1407 words)


Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъяс, АӦШ (англичан United States, United States of America, US, USA) — тайӧ канму Войвыв Америкаын.

Материк вывті АӦШ-лӧн суйӧрыс мунӧ лунвылын Мексикакӧд, а войвылын Канадакӧд. Тайӧ суйӧръясыс мунӧны медсясӧ шыльыд, восьса инъясті либӧ юясӧд да тыясӧд, сы понда Ӧтувтчӧм Штатъяслы кокни волысьны орчча канмуяскӧд.

Куим боксянь АӦШ-ӧс кытшовтӧны кынмывлытӧм саридзьяс уна сибыд гаваньӧн. Асыввыв вадорын сулалӧны Нью Йорк, Филадельфия да Бостон; тані заводитчӧны мусярса саридзті медся ветлана туйяс. Найӧ йитӧны АӦШ-ӧс Европа канмуяскӧд. Тайӧ туйыс артмис бӧръя нэмъясӧ саридзті ветлӧдлӧм паськалӧмла. Сэті ветлӧны медся гырысь да медся ӧдйӧ мунысь суднояс.

Лӧнь океанладорса АӦШ-ын, Сан Франциско да Лос Анжелос портъяссянь, заводитчӧны туйяс Азияса уна йӧза канмуясӧ — Японияӧ да Китайӧ.

Саридз выв туй Панама канал пырыс ӧтлаалӧ мӧда-мӧдныскӧд АӦШ-лысь Атлантика да Лӧнь океан вадоръяссӧ. 

АӦШ-лӧн экваторсянь матын куйлӧм вӧсна сылы воӧ уна шоныд, а кык океан костын куйлӧм вӧсна локтӧ тырмымӧн енэжва, сэтшӧм вывтасінъясысь ӧтдор, кодъясӧс рытывсянь и асывсянь сайӧдӧны Кордильера мусюръяс.

Став рытыввывсӧ АӦШ-ын босьтӧны джуджыд изъя мусюръяс — Кордильераяс, кодъяс нюжвидзӧны Лӧнь океан пӧлӧн. Найӧ торйӧдчӧны ӧта-мӧдсьыс либӧ векньыдик да пыдын куйлысь сёнъясӧн, либӧ паськыд да джуджыд вывтасінъясӧн. Сёнъяс пытшкысь медся ыджыд — Калифорния сён, кыті визувтӧ Сакраменто ю. Тайӧ сёнас зэв вына му, дай тӧвъясысь сійӧс сайӧдӧма быд боксянь. Климатыс сылӧн шоныд да кос. Но Сьерра Невадасянь юясыс вайӧны сэтчӧ уна ва. Рытыввыв бокыс Сьерра-Невадалӧн эжсьӧма сук вӧръясӧн да вундасьӧма джуджыд сёртасъясӧн, кыті лэччӧны юяс. Тайӧ — му шар вылын медся мича местаяс пиысь ӧти. 

Сэні эм Йосемити сён, куйлӧ 1200 м судтаын. Сён бокъясас ӧшалӧны гранит кыртаяс да кырӧдъяс 1400 м судтаӧдз ю весьтас; кыртаясыс зымвидзӧны быттьӧ башняяс, замокъяс; джуджыд кыръяссянь усьӧны борганъяс; ӧти борган куим тшупӧдӧн усьӧ 750 м судтасянь. Сэні жӧ негырысь вӧръясӧн быдмӧны зэв джуджыд секвойяяс. Тайӧ сёныс — войтыр парк. Торъя нин мича сійӧ тӧлын, кор вӧръясыс тырӧны лымйӧн, а гранит кыртаяс борганъяс гӧгӧрын тупкысьӧны йиӧн да дзирдалӧны шонді водзын.

Калифорния сёнсянь лунвывланьын, неылын Лос Анжелос карсянь куйлӧ «Кулӧм сён» — гожся кадӧ мусяр вылын медся жар места. Сэні юль тӧлысся шӧр температура кайӧ 39°-ӧдз. Тайӧ сёныс 146 м-ӧн улынджык океан веркӧсысь да торйӧдчӧ сыысь джуджыд гӧраясӧн — Ваберд мусюрӧн да Сьерра Невадаӧн. Гожся кадӧ сёнас пӧльтӧны асыв-войвыв пассатъяс, найӧ оз вайны ньӧти зэр тусь; весигтӧ вуджӧрын 56°-ӧдз каян жаръяс коставлытӧм кос поводдя дырйи виӧны став быдмӧгсӧ.

Вывтасінъяс пытшкысь медся ыджыдыс — Ыджыд бассейн (либӧ Ыджыд плато); тайӧ — солончака овтӧмин. Сэні эм Ыджыд Сола ты.

Медшӧр мусюрыс Кордильераяслӧн — Чуграяс. Найӧ ва юканін кодь, кытысь визувтӧны юяс Лӧнь океанӧ да Атлантика океанӧ: Колумбия да Колорадо — ӧтарлань, Миссури, Арканзас да Миссисипилӧн мукӧд веськыдвыв вожъясыс — мӧдарлань.

Колумбия да Колорадо кодйӧмаӧсь аслыныс зэв пыдӧдз ковтысъяс, шусьӧны каньонъясӧн. Колорадо ю каньонлӧн джудждаыс 1800 м, ӧтар-мӧдарас кайӧны крут стенъяс да кырӧдъяс, — гӧрд, еджыд, турунвиж да мукӧд рӧмаӧсь, из рӧд сертиыс.

Тайӧ сёнсӧ юыс кодйӧма важъя йи визувъяс кадӧ, кор дзонь мусюръяс чуграяслӧн вӧліны зэв гырысь йи улын, а Колорадо юыс нуліс ва ӧнія серті ёна унджык.

Кӧнсюрӧ чуграяс костын паныдасьлӧны вулканаинъяс, шуам, Иеллоустон паркын, кӧн джуджыд, лымъя мусюръяс костын эм пӧсь ключьяса да матӧ сё гейзера сён.

Чуграяс озырӧсь металлъясӧн: ыргӧнӧн, зарниӧн, эзысьӧн, свинечӧн, тюркӧн да мукӧдӧн.

Асыввылын АӦШ-ын сулалӧны Аппалачи слудаяс; найӧ кыссьӧны 2 сюрс км кузя Атлантика океан пӧлӧн. Тайӧ важ слудаясыс вундассьӧмаӧсь пыдын куйлысь сёнъясӧн да потласьӧмаӧсь глыбаясӧ. Медшӧр потасыс мунӧ асыввыв подувъяс дорӧдыс; сы пӧлӧн вӧлі коркӧ сброс, сэки став вадор визьыс лажмаліс. Ю ковтысъяс, шуам, Гудзонлӧн, Делавэрлӧн, пӧрины кузь да джуджыд бухтаясӧ, сэні и сулалӧны ӧні портъяс: Нью Йорк, Филадельфия, Балтимор да мукӧд. Сэки жӧ, му веркӧс пуксигас, торъялі Кузь ді, коді торйӧдӧ океанысь Нью Йоркса гавань.

Рытыввыв мусюръясыс Аппалачи слудаяслӧн — из шома плато (Кумберленд); сэні му пышкас куйлӧны кыз шлапъясӧн антрацитъяс да коксуйтчысь шомъяс; ю ковтысъясын шлапъясыс тыдалӧны (серпас, 197 лб.), сы понда сэні кокни найӧс перйыны.

Ыджыд места Аппалачи слудаяс да Кордильераяс костын босьтӧ шыльыдін; сійӧ неуна увтасмӧ шӧрланьыс да лунвывлань; сэті визувтӧ аслас уна вожъяскӧд Миссисипи ю. Ачыс Миссисипиыс заводитчӧ Канада массивын, Катыд тысянь неылын; кузьтаыс сылӧн 4 сюрс км. Вожъясыс сылӧн лэччӧны Кордильераясысь да Аппалачи слудаясысь. На пӧвстын медкузьыс — Миссури. Тайӧ ыджыд ваа юыс заводитчӧ Кордильераясын, Иеллоустон паркын; лыддьыны кӧ сійӧ Миссисипи медшӧр ю йыв пыдди, сэки кузьтаыс сылӧн (Миссисипилӧн) лоӧ 6500 км-ысь унджык. Кордильераяссянь визувтӧ нӧшта кымынкӧ ыджыд ваа ю, а Аппалачи слудаясысь Миссисипилӧн ӧти ыджыд да медся уна ваа вож — Огайо.

Миссисипи нуӧ вывті уна ва (19 сюрс куб. м секундӧ), но пасьтаыс сылӧн сӧмын 1 км гӧгӧр, сы понда сійӧ зэв джуджыд да зэв визыв пӧшти дельтаӧдзыс. Тувсов ытваяс дырйи сійӧ кайӧ 10–12 м-ӧдз, ёна туӧ да ойдӧ матігӧгӧрсьыс шыльыдінсӧ; ва туяс сійӧс кутӧм могысь уналаын вӧчӧма помӧдъяс, но и найӧ мукӧддырйи оз вермыны видзны Миссисипи ойдӧмысь, и сэки сійӧ вӧчӧ вывті уна лёк.

Миссисипи аслас вожъясыскӧд кутӧ зэв ыджыд тӧдчанлун АӦШ-са судноветлӧмын (28 сюрс км ва туй); кык вожсӧ сылысь — Иллинойс да Огайо — ӧтлаалӧма каналъясӧн Ыджыд тыяскӧд.

Ыджыд тыяс куйлӧны Канада щит да Шӧр шыльыдін костын. Джуджыд пыдӧсъяссӧ налысь кодйисны йи визувъяс, кодъяс волісны лунвылӧ Миссури да Огайо юясӧдз. Ваыс Катыд тыын, Мичиганын, Гуронын да Эриын пукалӧ пӧшти ӧти тшупӧдын, а Онтариоын 100 м-ӧн улынджык, сы понда на костын Ниагара ю вылын лэччӧ мирын медся ыджыд борган — Ниагара борган; сэні ваыс кык вожӧн усьӧ 49 м судта кырсянь. Тайӧ борганыс вермӧ сетны 7 млн. вӧв вын; ӧти витӧд юкӧнсӧ кымын сэтысь видзӧма нин, веськӧдӧма васӧ каналъясӧ да тоннельясӧ; сы понда выныс борганыслӧн чинӧ.

Судноясӧн ветлӧм вылӧ вӧчӧма кык канал, шлюзъясӧн: ӧтисӧ, дженьыдиксӧ, борганӧс кытшовтӧмӧн, Эриысь Онтариоӧ, а мӧдсӧ, кузьсӧ, Эри каналӧс, коді ӧтлаалӧ Эри тысӧ Гудзон юкӧд.

Климатыс АӦШ-лӧн ёна лоӧ рытыв тӧвъяс да циклонъяс сайын, кодъяс мунӧны АӦШ пырыс Лӧнь океансянь Атлантика океанлань (да водзӧ Европаӧ). Рытыв-войвыв вадоръясас пӧльтӧны васӧд тӧвъяс, найӧ вайӧны уна енэжва. Вабердса Кордильераясын, Каскад гӧраяс вылын, Сьерра Невада вылын быдмӧны зэв бур лыска вӧръяс.

Лунвыв юкӧнас Лӧнь океан вадорын, кӧні сулалӧны Сан Франциско да Лос Анжелос, тӧлыс овлӧ шоныдджык, а гожӧмыс косджык; сэні — Мушӧр саридз гӧгӧрса кодь быдмӧгъяс, век веж пуяс (кыдзи Италияын), но сӧмын увтасінъясын.

Ыджыд Бассейн да Колорадо вывтасінъясӧ оз веськавны рытыв тӧвъяс, сы вӧсна климатыс сэні кос, сэні куйлӧны сола тыяса солончака овтӧминъяс.

Но овтӧминъяссяньыс асывланьын Чугра пӧкатъясын бара быдмӧны вӧръяс, — тані джуджыд гӧра вывъясас овлӧны зэръяс, найӧс вайӧны татчӧ рытыв тӧвъяс.

Кордильераяссянь асывланьӧ зэр вайӧны тӧвъяс, кодъяс пӧльтӧны Мексика куръясянь. Рытыв тӧвъяс воӧны татчӧ ватӧг нин да гожся кадӧ вайӧны кос поводдя, сы понда Кордильераяс пӧлӧн кыссьӧны кузь да паськыд кос визьӧн сьӧд мусина степъяс — прерияяс.

Паськыд шыльыдінын Кордильераяс да Аппалачи слудаяс костын гожӧмын овлӧ жар поводдя; рытыввылас, кӧні овлӧны кос рытыв тӧвъяс, енэжва усьӧ этшаджык, асыввылас серти. Аппалачи слуда бокъясын куйлӧны мича веж туруна лудъяс да быдмӧны сора вӧръяс. Ыджыд тыяс гӧгӧрын да асыв-войвыв вадор пӧлӧн Ӧтувтчӧм Штатъясын гожӧмыс ыркыдджык — тыяссянь да кӧдзыд Лабрадор визувсянь ыркалӧм вӧсна; сэні медся бура быдмӧны луд выв турунъяс.

Мексика куръя дорын гожӧмыс овлӧ жар да ӧттшӧтш зэв зэра. Тайӧ лоӧ со мый понда: быд циклон, коді вуджӧ АӦШ-ӧд, аслас водз помас кыскӧ васӧда тропик сынӧдсӧ лунвылысь.

Циклоныслӧн буретш водз юкӧнса (асыввывса) тӧвъясыс и пӧльтӧны лунвывсянь, Мексика куръясянь; найӧ нуӧны зэв уна ва ру, кытысь артмӧны кымӧръяс да енэжва. Циклон бӧр юкӧнас (рытыввыв юкӧнас) пӧльтӧны войтӧвъяс, косӧсь да кӧдзыдӧсь тӧлын, косӧсь да ыркыдӧсь гожӧмын.

Ӧтувтчӧм Штатъясын тӧв овлӧ кӧдзыд, Калифорнияысь, Мексика куръя вадорысь да Флоридаысь ӧтдор.

Торъя кӧдзыд овлӧ АӦШ войвылын, Ыджыд тыяс да Чуграяс костын, кӧні тӧвнас пӧшти пыр сулалӧ антициклон, коді шӧразияса циклон сяма. Сы понда асыв-войвылас Америкаын тшӧкыда овлӧны ыджыд, кӧдзыд тӧвъяс. Ыджыд тыяс кынмылӧны 5 тӧлысь кежлӧ, да судноясӧн ветлӧм сэні омӧля мунӧ — йи жугдысь карабъяс отсӧгӧн сӧмын. Нью Йоркын январ тӧлысь 11°-ӧн кӧдзыдджык Сан Францискоын серти (Нью Йоркын — -1°, а Сан Францискоын — +10°).

АӦШ-ын эмӧсь гырысь ывлавыв озырлунъяс. Сэні эмӧсь вына, мыйкӧ мында сьӧд мусина паськыд местаяс, кӧні овлӧны тырмымӧн зэръяс шобді вӧдитӧм вылӧ. Сэні эмӧсь мича веж туруна паськыд степъяс, кӧні позьӧ вӧдитны сюра гырысь скӧт; эмӧсь (канму шӧрын) вына муа гырысь районъяс, кӧні позьӧ вӧдитны кукуруза скӧт кӧрым вылӧ.

Рытыввылас Ӧтувтчӧм Штатъясын эмӧсь кос районъяс, кужӧмӧн кӧтӧдігӧн найӧ зэв лӧсялӧны бур сорта фрукта пуяс вӧдитӧм вылӧ. Асыв-лунвылын фруктъяс быдтан медшӧр районӧн лоӧ Флорида.

АӦШ-лӧн эмӧсь вывті озыр из шомаинъяс абу сӧмын Аппалачиясын, но и Шӧр шыльыдінъясас, а сідз жӧ зэв гырысь нефтяинъяс. Мусир куйлӧ из пӧрӧдаяс улын Аппалачи слудаяс дорын, Миссисипи увтасын да Калифорнияын.

Кӧрт рудаыс куйлӧ Ӧтувтчӧм Штатъясын уналаын, а Катыд ты дінын, Канада щит дорас, куйлӧны мирын медся озыр кӧрт рудаа местаяс. Ӧтувтчӧм Штатъяслӧн рытыввылыс озыр рӧма металлъясӧн, торъя нин ыргӧнӧн.

Веськӧдлӧм могысь АӦШ юксьӧ штатъясӧ, штатъяс кытшъясӧ.




#Article 21: Таллинн (180 words)


Таллинн (, важ нимъяс Колывань, Ревель) - тайӧ Балтика саридз дорса кар, Эстмулӧн юркар.

Таллинн эст ногӧн гижӧны Tallinn. Кар нимын кык юкӧн: linn лоӧ 'изкар', а tal артмӧма tan кывйысь, кодлӧн вежӧртасыс вӧлі дан (датскӧй). Данлинн сэсся лоӧма Таллинн.

Сӧветъяс бырӧдӧм бӧрын рочӧн да комиӧн кутісны гижны помас кык н, кыдзи и эст кывйын. Сэсся гижанног кутіс вежласьны, корсюрӧ гижӧны ӧти н, корсюрӧ кык.

Таллинн сулалӧ Финн куръя лунвыв вадорын, Эстму рытыв-войвылын.

Кар му кузя мунӧ известняк тшупӧд (Глинт, нето Балтика-Ладога тшупӧд). Сійӧс позьӧ казявны Тоомпеа да Ласнамяэ вылын.

Медвылын чут Таллиннас (саридз вевдорсянь 64 метра вылна) зымвидзӧ карыс рытыв-лунвылын, Нымме районын.

Медыджыд ты — Юлемисте (9,6 км² ыджда). Татысь босьтӧны юан ва карса олысьяслы. Харку — пасьта серти мöд ты (1,6 км² ыджда).

Кар дор кузя визувтӧ Пирита ю, но сійӧ оз кежав кар шӧрӧ, мунӧ сӧмын Пирита районӧд. Юладорыс зэв мича, сійӧс дорйӧны-видзӧны.

Саридз вадорыс карас 46 километра кузя. Тані сійӧ артмӧдӧ куим ыджыд кӧдж: Копли, Пальяссааре да Какумяэ, нёль куръя: Таллинн куръя, Пальяссааре куръя, Копли куръя да Какумяэ куръя.

Таллиннын кӧкъямыс картор: ():

Таллиннын олӧны  морт.




#Article 22: Кӧин (402 words)


Кӧин (; ) — понлӧн кодь мыгӧра хищнӧй вӧрпа. 

Шӧркоддьӧмас кузьтаыс метрӧн-джынйӧн, сьӧктаыс 50 килограмм, но медся гырысьясыслӧн овлывлӧ 96-ӧдз. Коми муын паныдасьлӧ кык сикас кӧин: пармаса да тундраса. Тундрасаыс, кӧть и жеб пармаса кӧинысь, тшӧкыд да пашкыр гӧныс вӧсна петкӧдчӧ ыджыдджыкӧн.

Юрыс кӧинлӧн ыджыд да сьӧкыд, увлань копыра, паськыд кымӧса, вына черлыяса, синмыс кольквиж, ныр-вомыс кузиник, но тшӧтшыд, пельыс сувтса. Сьыліыс ён да, верстьӧ кӧин вомас босьтӧмӧн вермӧ кокньыда нуны ыджыд межӧс. Кынӧмыс нюрсмунӧма, бӧжыс век люньвидзӧ. Гӧныс руд, гӧрдоват либӧ сьӧдоват рӧмсера. Кокыс вӧсньыд, сы вӧсна, джуджыд лымъя дырйи вӧрӧд собавны сьӧкыд да, кӧинъяс петӧны туйяс вылӧ.

Ветлӧдлӧны гӧнитӧмӧн либӧ восьлалӧмӧн. Зэв вына-эбӧса пемӧс, тӧвъяснас ӧти войӧн вермӧ ылыстчывны 150 километр сайӧдз. Кӧин чукӧр зільӧ мунны ӧти визьӧд, бӧръяясыс тувччалӧны воддзаыслӧн кок туйӧ. Чукӧрас овлывлӧ ӧти котырса дасысь унджык кӧин. Пӧрысь бать-мамыскӧд ӧтувтчӧны бӧръя кык позтырса том пияныс. Кӧинлӧн котӧртан ӧдыс зэв ыджыд, кокньыда суӧдӧ тэрыб кӧчӧс. Бура уялӧ.

Пӧткӧдчӧны вӧрса да гортса пемӧсъясӧн, куталӧны ылалӧм понъясӧс, пӧткаясӧс, шыръясӧс, лягушаясӧс. Оз ӧтдортны и кулӧм ловъяслысь дуксьӧм яйсӧ. Туй морт вылӧ уськӧдчывлӧны шочиника, сӧмын дурмӧм кӧинъяс. Тшыг пӧраӧ весиг сёйлывлӧны ас котырса укшальмӧм либӧ доймӧм кӧинӧс. Кыйдӧссӧ шедӧдӧны вӧтлысьӧмӧн, а сідзжӧ дзебасын кыйӧдчӧмӧн. Ӧтпырйӧ сёйны вермӧны зэв уна. Сизима либӧ даса кӧин чукӧр войбыдӧн дзоньнас вильӧдӧ вӧвлысь тушасӧ. Но вывті уна ньылалігӧн лишнӧйсӧ рушкусьыс бӧр быликтӧны.

Уна лёк вӧчӧны кӧинъяс кыдзи вӧрса пемӧсъяслы, сідзи и йӧзлы, медвойдӧр, дерт, ыж видзысьяслы да кӧр видзысьяслы. Усьласьӧны йӧраяс вылӧ. Веськаласны кӧ кӧр стада вылӧ, ӧти здукӧн удитӧны джагӧдны да дойдавны дасысь унджык кӧрӧс. Колян нэм помын Коми муын кӧинъяслысь лыдсӧ артавлісны кык сюрс гӧгӧр. Быд во пӧ Комиын вӧралысьяс кыйлывлӧны 175-ӧс кымын.

Кӧинъяслӧн пышъялан кадыс урасьӧм да рака тӧлысьясӧ. Кырсасигас гоз-мӧд ай вӧтлысьӧ энь кӧин бӧрся. Айясыс пурсьӧны ӧта-мӧдыскӧд. На пиысь медся вынаыс и гозйӧдчӧ эньыскӧд да локтан воӧдз сэсся оз нин торйӧдчыв сыкӧд. Нӧбасян кадыс кыссьӧ куим тӧлысьӧдз.

Вайсигкежлас кӧин гозъя лӧсьӧдӧны поз. Овмӧдчӧны васянь неылӧ: вӧрса веретя вылӧ, нюръяс костӧ, тіль пытшкӧ, вӧрсялӧм кырӧмӧ. Восьса эрд вылӧ поздйысигӧн му пытшкӧ кодйӧны пырмӧс (гу). Вайсьӧ энь кӧин ода-кора тӧлысь пуксигӧн. Позтырас 5–6 кӧинпи, но овлывлӧ и дас кыкӧдз. Кӧинпиян синмасьӧны кык вежон мысти, мамыс нёньӧдӧ найӧс квайт вежон чӧж. Верстяммӧны куим арӧс тыртігӧн. Олан нэмыс кӧинъяслӧн дас квайт воӧдз.

Тайӧ лёк вӧрпасӧ кӧинӧн нӧшта шуӧны перымса комияс, удмуртъяслӧн сійӧ лоӧ «кион». Мукӧд рӧдвуж войтыр пиысь быдӧн нимтӧ ас ногыс: суомияслӧн — «susi», марилӧн — «пире», эрзя да мокшалӧн — «врьгаз», маддяръяслӧн — «farkas».




#Article 23: Кӧр (447 words)


Кӧр (; ) — гозъя кока пемӧс, торйӧдӧма 53 сикас.

Коми муын торйӧдӧны кык сикас кӧрӧс — вӧрса кӧръяс да видзан кӧръяс. Вӧрса кӧръясӧс некод оз дӧзьӧрит, олӧны найӧ мукӧд вӧрпаяс моз ас кежаныс. Водзын паныдасьлӧмаӧсь парма пасьтала — лунвылас и войвылас. Видзан кӧръяс олӧны сӧмын войвылын — вӧра тундраын да тундраын. Кӧр видзӧмӧ изьваса комияс босьтчылӧмаӧсь XVI нэм помын, велӧдчылӧмаӧсь тайӧ уджас орчча войтырыслысь — яранъяслысь. Медводдза кадас быд котыр ассьыс кӧръяссӧ видзӧ вӧлӧм оланін матігӧгӧрас. Бӧрынджык, кор быд стадаын лыдыс лоӧма 500-ысь унджык, гожйыны кутӧмаӧсь петкӧдлыны тундраӧ. XIX нэм помын нин Печӧра гӧгӧртасын видзан кӧръяслӧн юр лыдыс артавсьылӧма 300 сюрс гӧгӧр.

Йӧра серти кӧр латшкӧс да ичӧт пемӧс. Тушаыслӧн кузьтаыс овлывлӧ кык метрӧдз, судтаыс — метрысь неуна джуджыдджык. Сюрыс быдмӧ айясыслӧн и эньясыслӧн. Тӧвнас гӧныс кузь да тшӧкыд, кельыд рӧма, гожӧмнас дженьыдджык да шочджык, перкаль либӧ рудов рӧма. Голя ув гӧныс зэв кузь, ӧшӧдчӧма весиг. Кокыс нёль чуня, ветлӧдлігас найӧ паськалӧны. Сы вӧсна кӧръяс оз ёна вӧйласьны небыд лым вывті мунігӧн да нюръяс вомӧн вуджигӧн. Водз кок гыжйыслӧн дорышыс зэв ёсь, сы отсӧгӧн кӧръяс вермӧны перйыны лым улысь аслыныс кӧрымсӧ да дорйысьны вӧрӧгъясысь. Кучикас ньылӧм нерӧдыс зэв этша да, пӧсялігас кӧр пон моз паськыда восьтӧ вомсӧ, ӧшӧдӧ кывсӧ.

Бур ныриса пемӧс. Мортлысь дуксӧ кылӧ нёль километр сайысь. Пемӧсъяс пӧвстысь кӧр дзик ӧтнасӧн сёйӧ яла. Еджыд нитшкысь ӧтдор гожӧмнас пӧткӧдчӧ тшӧтш турунӧн да пу коръясӧн. Тӧвнас содтӧд вылӧ куталӧ кок улас сюрӧм шыръясӧс. Оз ӧтдорт и косӧ веськалӧм чериясӧс.

Нӧйтчӧны кӧръяс йирым тӧлысь чӧж. Пышъялігас айясыс вермасьӧны сюръяснас. Вермысьясыс бӧрйӧны аслыныс оз ӧти, а дас кымын эньӧс да нуӧдӧны кутшӧмкӧ лӧнинӧ. Быд ӧш ассьыс энь котырсӧ сюся дӧзьӧритӧ, мукӧд айясӧс на дінӧ оз сибӧд. Нӧйтчан кадыс помасьӧм бӧрын вынтӧммӧм айыс эновтӧ энь кӧръяссӧ, и регыд мысти сылӧн сюрыс усьӧ. Вайсьӧ энь кӧр 8 тӧлысь мысти.

Кызвыныслӧн ода-кора тӧлысьын чужӧ ӧти пи, но корсюрӧ овлывлӧ и кык. Пиянасьӧм бӧрас эньясыслӧн сюръясыс тшӧтш гылалӧны. Чужӧм мыстиыс кӧрпи пырысь-пыр сувтӧ кок вылас и пондӧ вӧтлысьны мамыс бӧрся, кытчӧ кӧть оз мун сійӧ. Вежонся кукпи вермӧ кокньыда вуджны ю вомӧн. Кык вежон тыригӧн бычӧпиянлӧн мыччысьӧны ичӧтик сюръяс.

Кӧрлӧн йӧлыс пӧтӧсджык мӧслӧн дорысь, сы вӧсна пияныс ӧдйӧ быдмӧны да сӧвмӧны. Мамсӧ найӧ нёнялӧны куим тӧлысь чӧж. Верстяммӧм выйӧдз воӧны чужӧмсяньыс мӧд арнас, а гозйӧдчыны вермӧны нёль арӧс тыригӧн.

Вӧрса кӧръяслӧн олан нэмыс 15 во, а видзан кӧръяс овлӧмаӧсь 28 арӧсӧдз. Коми пармаын олысь вӧрса кӧрлысь лыдсӧ арталӧны 5 сюрс гӧгӧр. Медся унаӧнӧсь пӧ Полюсдорса Из вылын олысь кӧръяс.

Перымса комияс пемӧссӧ миян моз жӧ шуӧны «кӧрӧн». Рӧдвуж весьтасъяс эмӧсь нӧшта йӧгра кывворын: вӧгулъяслӧн — «кӧӧр», ӧстякъяслӧн — «хор». Мукӧд рӧдвуж кывйын быдӧнлӧн асланыс нимъяс: удмуртъяслӧн — «былан» да «пужей», эрзя-мокшалӧн — «сярдо», марилӧн — «пючӧ», финъяслӧн — «поро» (видзаныс), «перу» (вӧрсаыс).




#Article 24: Ош (372 words)


Ош (, ) — тайӧ вына вӧрса пемӧс. Пемӧслӧн латин ним — Ursidae. 

Пармаын олӧ сӧмын ӧти сикас ош — руд ош (рочӧн «бурый медведь»). Тушаыс сылӧн кыз яя да ыджыд, кузьтаыс кык метр кымын, сьӧктаыс 250 килограмм, а медся гырысьясыслӧн овлӧ тонна джынйӧдз. Юрыс паськыд, синмыс ичӧтик, голяыс дженьыд да кыз. Кокыс вит чуня, гырысь гыжъяса. Бӧжыс дженьыд да тшӧкыд лёзь гӧн пытшсьыс оз и тыдав. Укшаль пертаса вывтырыс кыпалысь шошаа да увлань копыртӧм юра, льӧбйыс кокни вӧраса. Оланінсӧ бӧрйӧ лыска пуяса пемыд вӧръясысь, кыті визувтӧны шоръяс да ёльяс. Радейтӧ сук да улис туруна вӧрпытшса эрдъяс. Тапикасьӧ-ветлӧдлӧ надзӧникӧн, тэрмасьтӧг да ньӧти шытӧг. Повзьӧмвывсьыс чеччалігтыр пышйӧ, бӧр кокъяссӧ водзӧ шыблалӧмӧн. Бура уялӧ да кокньыда кавшасьӧ пу вылӧ. Эмӧсь кӧ ошъяс, пыр и казялан налысь ветланінсӧ: чашйӧм сісь мыръяс серти, путкылялӧм пӧрӧм пуяс да колодаяс серти, пузувтӧм кодзувкоткаръяс серти, кӧмтӧм мортлӧн кодь кок туйясыс серти.

Вотӧстӧм тшыг гожӧмъясӧ ошлӧн оз чӧжсьы колана мында госыс, сы вӧсна сійӧ оз вермы унмовськӧдчыны да тӧвбыд шӧйтӧ вӧрӧд. А тшӧг ошъяс пырӧны гуӧ лым усьӧм водзвылын. Поздысьӧны вужля берд гуранӧ либӧ сулалысь гырысь пуяс улӧ. Гу пыдӧсас вольсалӧны небыд лыска вожъяс, кос турун. Узьӧмсьыс палялӧны да гусьыс петӧны рака тӧлысь помын либӧ сёрӧнджык. Кӧлысьыс ошъяслӧн овлывлӧ кӧч тӧлысьын, Семен лун гӧгӧрын. Чуалігас некымын ай вӧтлысьӧ ӧти энь бӧрся. Найӧ чорыда тышкасьӧны, вермысьыслы и вичмӧ пӧлыс. Нӧбасян кадыс ошлӧн кыссьӧ сизим тӧлысь чӧж. Вайсьӧ гуын тӧвйигас, урасьӧм либӧ рака тӧлысьӧ. Кызвыныслӧн чужӧ кык пи. Ошпиян быдмӧны ньӧжйӧ, мамыс нёньӧдӧ найӧс квайт тӧлысь чӧж. Батьыс оз тӧждысь котырыс вӧсна, тӧвйӧ торйӧн, аслас гуын. Пияныс оз эновтны мамсӧ куим арӧсӧдз, тырвыйӧ верстяммӧны 10–20 арӧс тыригӧн. Видзан ошъяс пиысь пӧ кодсюрӧ овлывлӧма 47 арӧсӧдз. Ош — видзчысьысь, сюсь пеля да ныриса вӧрпа, ылысянь кылӧ мортӧс да оз лӧсьӧдчы сылы паныд. Пияна ошкӧд ӧти туй вылӧ веськалігӧн мамыс сувтӧ бӧр кок вылас да равзӧмӧн зільӧ повзьӧдны-вӧтлыны кортӧм «гӧсьтӧс».

Ошкӧс кыйны позьӧ сӧмын лицензия серти. Вылӧ донъявсьӧны сылӧн яйыс да куыс, зэв колана пытшкӧс госыс, сӧптыс.

Ош абу писка пемӧс, пӧткӧдчӧ веж турунӧн, гумъя быдмӧгъяслӧн коръясӧн, юмов вужъясӧн. Радейтӧ чӧсмасьны лёльӧясӧн да кодзувкотъясӧн, мазі позъясысь перъялӧм маӧн, чериӧн. Сёйлывлӧ и кулӧм пемӧсъясӧс. Арланьыс, кор воӧ-кисьмӧ зӧр, «гӧститны» волывлӧ ыбъяс вылӧ. Вӧрын кӧ нуръясянторйыс абу тырмымӧн, ошъяс уськӧдчывлӧны гортса пода вылӧ, джагӧдӧны вӧвъясӧс, мӧсъясӧс.




#Article 25: Кодзувкот (401 words)


Кодзувкот (; ) тайӧ гут-гагъяс. Уналы тӧдсаӧсь тайӧ визув да зіль ловъясыс, торйӧн нин вӧрӧ ветлысьяслы. Пуяс бердысь пыр и казялан налысь мыльк кодь олан позсӧ, кодӧс комиӧн шуӧны кодзувкоткарӧн. 

Му сяр пасьтала олысь кодзувкотъяс пӧвстын туялысьяс торйӧдӧны 12 сюрс сикасӧс, куимсёыс пӧ на пиысь паныдасьлӧ Россияын. Кодзувкотъяс торъялӧны ӧта-мӧдсьыс оз сӧмын сикасъяснас, но и ыджданас. Медся ичӧт мыгӧраясыс миллиметрысь на посниджыкӧсь, гырысьясыс овлывлӧны сантиметр джынйӧдз. Вывтырыс кодзувкотъяслӧн куим юкӧна: юр, морӧс да кынӧм. Юрыс тӧдчымӧн ыджыдджык мукӧд юкӧнсьыс. Бугыльясыс юр ӧтар-мӧдарас, юр чутас нӧшта эм куим ичӧтик син. Кык син костас чурвидзӧны вӧсньыдик усъяс, кодъясӧн кодзувкот йигӧралӧ да исасьӧ. Вомыс ён черлыяса, на отсӧгӧн оз сӧмын курччав-посньӧдлы сёянсӧ, но и вермӧ вайны либӧ нуны мыйкӧ. Морӧсас куим гоз кок, найӧ крукыля ёсь гыжъяӧсь да, кодзувкот кокньыда кыпӧдчӧ пу вылӧ либӧ керка стенӧ. Кынӧм помланяс кольк пуктаныс да чушканыс. Пӧткӧдчӧны кодзувкотъяс небыд гагъясӧн, шоймӧм яйӧн, быдмӧг корйӧн да сы вылӧ пуксьӧм неджӧгӧн, кӧйдыс тусьясӧн, радейтӧны дзоридзьяслысь ма сӧзсӧ, быдмӧг пытшъяслысь юмов дульсӧ.

Олӧны кодзувкотъяс оз ӧткӧн-ӧткӧн, а ыджыд котыръясӧн, кӧні олысьясыслӧн лыдыс овлывлӧ некымын дас либӧ сё сюрсӧдз. Кызвын котырас эм ӧти энь-мам да ай кодзувкот. Найӧ бордъяӧсь, гозйӧдчан кадас петӧны позсьыс ортсӧ да лэбалӧны. Кӧлысясьӧм бӧрас регыд мысти айыс кулӧ, а эньыс локтӧ воддза котырас либӧ лӧсьӧдӧ выль поз да котыр. Сійӧ сэсся некор нин оз петавлы позсьыс да сӧмын пукталӧ ассьыс колькъяссӧ, кодъяс пӧрӧны номыръясӧ, сэсся — гагаканьясӧ, мыйысь и петӧны кодзувкотпияныс. Энь мамыслӧн олан нэмыс кыссьӧ кызь воӧдз. Котырса мукӧд кодзувкотъясыс бордтӧмӧсь. Тайӧ удж вӧчысь-мырсьысьяс, кодъяс бура тӧдӧны ассьыныс могъяссӧ. Сідз, кодъяскӧ корсьӧны да ваялӧны сёян, медым вердны ассьыныс став войтырсӧ. Кодъяскӧ — карсӧ видзысьяс, вӧрӧгысь дорйысьяс. Казяласны кӧ тӧдтӧм кодзувкотъяслысь матыстчӧмсӧ, пыр и уськӧдчасны на вылӧ да тодмышкаласны. Кодъяскӧ дӧзьӧритӧны эньсӧ да тӧждысьӧны посни пияныс вӧсна. Кодъяскӧ пелькӧдӧны позсьыс олан жыръяссӧ, чукӧрмӧм ковтӧмторъяссӧ петкӧдлӧны ывлаӧ. Кодъяскӧ видзӧдӧны асланыс кар бӧрся, медым кадысь кадӧ дзоньтавны да выльмӧдны сійӧс.

Уджалысь кодзувкотъяс оз жӧ дыр овны, во кык-ӧ-куим сӧмын.

Вӧрса гӧрд кодзувкотъясысь кындзи (рыжий лесной муравей), кодъяс карсӧ лэптӧны му веркӧсӧ, нӧшта эмӧсь му кодзувкотъяс (луговые муравьи), кодъяс поздысьӧны видзвывса вутшъясӧ, а сідзжӧ мырйын олысь (муравей-древоточец) да керкаса кодзувкотъяс (домашние муравьи).

Ӧткымын коми кыв сёрнисикасын «кодзувкот» пыдди вӧдитчӧны «кодзув» да «коткодзув» нимъясӧн.

Кодзувкот — кык юкӧна важся ним. Кыкнанныс коркӧ вӧлӧмаӧсь ӧткодь «муравей» вежӧртаса асшӧр кывйӧн. Перымса комияс шуӧны «кӧдзывӧн», удмуртъяс — «кузьылиӧн», мариечьяс — «куткоӧн», мордва — «коткудавӧн». Лӧсялана ним весьтасъяс эмӧсь суоми, эст, карел, маддяр да саам кывворын.




#Article 26: Тулан (293 words)


Тулан (; ) тайӧ пемӧс.

Тайӧ вӧрса пемӧсыс пелькиник кань кодь. Тушаыс кузьмӧс, кокъясыс дженьыдӧсь да, быттьӧ вывланьӧ мышкыртчӧма. Юрыс паськыд, сувтса пельыс дженьыдик, йылыс гӧгрӧс. Кузь бӧжыс пашкыр. Тӧвся гӧныс пушыд да небыд, пемыдгӧрд либӧ пемыдруд рӧма. Гожся гӧныс шочджык, дженьыдджык да чорыдджык. Голя улас овлывлӧ кольквиж либӧ вижовгӧрд рӧма гӧгрӧс пас.

Олӧ парма пасьтала, оз сӧмын лыска, но и коръя да сора вӧръясын, кӧні эмӧсь горсъя пуяс да пӧрӧмъяс, важ керасъясын. Паныдасьлывлӧ тшӧтш тундраын. Быд туланлӧн аслас угоддьӧ, кытчӧ ас коддьӧм мукӧд пемӧсӧс оз сибӧд. Зэв визув, кыйсьӧ сӧмын войнас. Пыр видлалӧ угоддьӧсӧ, суткинас кытшовтӧ 17 километрӧдз. Дженьыд кокъясыс вӧсна котравны оз вермы, сьӧдбӧж моз ветлӧдлӧ чеччалӧмӧн. Чувкӧс тушаыс письтӧ вуджны кӧть кутшӧм дзуг лӧптаинті, лёк пӧрӧмъяс пӧвсті. Лэчыд гыжъя лапаяснас пелька да ӧдйӧ кыпӧдчӧ шыльыд кырся пучерті туган йылӧдзыс. Ур моз вермӧ пуавны-чеччавны ӧти пусянь мӧдӧ, но унджык кадсӧ век жӧ коллялӧ му вылын.

Пӧткӧдчӧ шыръясӧн, тӧвнас репасъясысь куталӧ сьӧлаясӧс да таръясӧс, уськӧдчывлӧ дозмӧръяс да кӧчьяс вылӧ. Вӧтлысьӧ уръяс бӧрся, пыравлӧ весиг позъяс, медым сійӧс узигас тшапнитны. Гожӧмнас кыйӧ лэбачьясӧс, сёйӧ налысь колькъяссӧ да пиянсӧ, а сідзжӧ лягушаясӧс да лёкгагъясӧс. Арнас чӧсмасьӧ вотӧсӧн, медсясӧ чӧдйӧн да пелысьӧн.

Гожӧмнас туланлӧн кильман кадыс, пышъялӧ сора тӧлысьсянь моз тӧлысьӧдз. Тырсялӧм бӧрас пиянсӧ кынӧмас новлӧдлӧ ӧкмыс тӧлысь чӧж. Вайсьӧм водзвылас бӧръяс кутшӧмкӧ пуысь горс. Медым шоныдджык да небыдджык вӧлі, пыртлас сэтчӧ сісьмӧм пу торпыригъяс, нитш да рой. Тулыснас туланлӧн чужӧ нёль-ӧ-вит пи. Быдтысьӧ эньыс ӧтнасӧн, айыс оз отсась. Тӧлысь мысти кымын туланпиян синмасьӧны, мамсӧ нёнялӧны 45 лун. Арнас найӧ гырысьяс ыдждаӧсь нин, и позтырыс разалӧ. Том туланпиян сӧвмӧны рӧдмӧдчӧм выйӧдз куим арӧс тыригӧн. Мевйӧдӧм туланъяс йӧз ордын овлӧмаӧсь дас вит арӧсӧдз. Туланъяс колӧны дона куныс вӧсна. Вӧрса пемӧсъясӧс туялысьяслӧн висьталӧм серти, быд во пӧ Коми муын кыйӧны да иналӧны куим сюрс гӧгӧр тулан ку.




#Article 27: Визяорда (422 words)


Визяорда (; ) — вӧрса неыждыд пемӧс.

Вӧрӧ ветлігъясӧ тайӧ визув пемӧссӧ аддзывлан пӧшти быд пӧрйӧ. Урысь неуна ичӧтджык: сьӧктаыс овлывлӧ 80 граммӧдз, кузьтаыс – 16 сантиметрӧдз, пашкыр бӧжыс 11 сантиметр. Гӧныс рудовгӧрд, кынӧм улыс рудовъеджыд, мышкас да бокас кузьтаногыс тӧдчӧны сьӧд визьяс. Сувтас бӧр кок вылас да сюся видзӧдӧ тэ вылӧ, чипӧстас здук мысти да саймовтчас лӧп-колода сайӧ, но бӧр на петкӧдчылас да дзоргыштас, а сэсся пелька шаркнитас пу вылӧ бӧрӧн либӧ водзӧн, вермас и дзикӧдз воштӧдчыны.

Орда – асыввывса пемӧс. Россияын кындзи олӧ Казахстанса, Монголияса, Китайса да Японияса вӧръясын. А Кардор, Вӧлӧгда, Казань да Уфасянь рытыввывланьынджык оз нин паныдасьлы. Сук пемыд лыска вӧръяс ордаяслы оз лӧсявны. Найӧ пырджык олӧны да быдтысьӧны вӧр дорӧсъясын, вӧр діясын, кустъяса бурысьясын, ю ковтысъясын, сотчӧминъясын да важ керас местаясын.

Позйыс ордалӧн сісь мырйын, пӧрӧм пу сьӧмӧсын, горсйын либӧ му пытшкын. Мупытшса позйыс кык жыръя – ӧтарас оланіныс, мӧдарас – сёян видзаніныс. Узьланінсяньыс боквыв кодйӧ содтӧд пырмӧсъяс, кытчӧ лӧсьӧдӧ асмогасянінъяссӧ. Сёянысла ветлывлӧ верст сайӧдз, куталӧ гагъясӧс да лёльӧясӧс, пӧткӧдчӧ тшӧтш вотӧсъясӧн. Арнас тулыс кежлӧ чукӧртӧ лыска пуяслысь да гумъя быдмӧгъяслысь кӧйдыссӧ, нянь ыбъяс вылысь тусь. Позйӧдзыс ваялӧ вомкӧтш сэрӧгъясас. Запассӧ лӧсьӧдӧ тӧвся узьӧм водзвылас. Быдсикас колана сёянторсӧ тэчӧ оз кыдз веськалӧ, а торъя чукӧръясӧ. Туялысьяслӧн висьталӧм серти, тӧвся став вӧлӧгаыс пӧ визяордалӧн чукӧрмылӧ нёль килограммӧдз.

Тӧвся узьӧмсьыс орда палялӧ косму тӧлысь пуксигӧн. Сэки вӧрыс и ваыс кыз лым улын на да, сёян кумса чӧжӧснас и посйысьӧ. Пышъялан кадас айясыс косясьӧны ӧта-мӧдыскӧд, медым лоны вермысьӧн да гозйӧдчыны эньыскӧд. Пытшписӧ энь ордаяс новлӧдлӧны кынӧмас тӧлысь чӧж. Ода-кора тӧлысь помын либӧ лӧддза-номъя тӧлысь пуксигӧн найӧ чужтӧны синтӧм да гӧнтӧм нёль-ӧ-вит пи. Пиянсӧ мамыс нёньӧдӧ аслас йӧлӧн нёль вежонӧдз. Том йылӧмыс ар кежлӧ верстяммӧны да петӧны асшӧр олӧмӧ.

Визяордаяс – посньыдик да полысь пемӧсъяс, на бӧрся вӧтлысьӧны да тшапйӧдлӧны гырысьджык яй выв вӧрпаяс. 1930-ӧд воясӧ ёна паськавліс ордаясӧс кыйӧм. Сэки Коми муса вӧралысьяс быд во вӧлӧм иналӧны сюрсӧн-джынйӧн куӧдз. А сэсся вочасӧн татшӧм прӧмысыс дзикӧдз бырӧма, сы вӧсна мый кыйдӧс куяссӧ дугдӧмаӧсь босьтавны.

Коми йӧз пемӧссӧ нимтӧны кык ногӧн – ордаӧн да визя ордаӧн. Татшӧмӧсь жӧ нимъясыс сылӧн матыс рӧдвуж кывъясын: перымса комилӧн – орда, визяорда, удмуртъяслӧн – урдо. Важ йӧз гӧгӧрволӧмаӧсь кыдзи визя бока ловлысь нимъяс. Ӧнія сёрниын орд кыдзи асшӧр кыв оз паныдасьлы, сы пыдди вӧдитчӧны рочысь босьтӧм бок кывйӧн. Важ нимыс кольӧма нӧшта кык юкӧна орд/ты «ребро» пытшкын. А удмуртъяс абу вунӧдӧмаӧсь, найӧ и ӧні на шуӧны оз «бок», а «урд» либӧ «урдэс», урдъёс висе «бока болят», урд вылын кылльыны «лежать на боку» да с.в. Ылыс рӧдвуж кывъясын лӧсялана весьтас эм сӧмын марилӧн, на ногӧн ордаыд урымдо.




#Article 28: Руч (425 words)


Руч (; ) тайӧ пемӧс.

Тайӧ вӧрпаыс олӧ уналаын: Европаын и Азияын, Африкаын и Америкаын. Йӧз отсӧгӧн воӧдчӧма весиг Австралияӧдз да мукӧд сэтчӧс діяс вылӧдз. Войвывса ручьяс ыджыдджыкӧсь да синмӧ шыбитчанаджыкӧсь лунвывсаяс дорысь, кодъяс олӧны степъясын да пустыняясын. Руч — ӧтка пемӧс, сійӧ некор оз ӧтувтчы кӧинъяс моз чукӧръясӧ, весиг кыйсигъясас. Син аканьыс каньлӧн кодь сувтса да кузьмӧс (понъяслӧн да кӧинъяслӧн гӧгрӧс). 

Рӧм сертиыс торйӧдӧны кык сикасӧс: гӧрдӧс да сьӧдӧс. Эзысь рӧмсера сьӧд ручьяслӧн чужаніныс — Войвыв Америка, а рудовсьӧд ручлӧн — Чукотка. Коми муӧ кыкысь вайлӧмаӧсь сьӧд ручӧс: 1932-ӧд воын Кулӧмдін районӧ лэдзлӧмаӧсь кӧкъямысӧс, а 1940-ӧд воын вит айӧс да вит эньӧс — Емва вожӧ. Мыйтакӧ рӧдмылӧмаӧсь да шедлывлӧмаӧсь весиг вӧралысьяслы.

Миянын олысь гӧрд ручьяс паныдасьлӧны оз сӧмын пармаын, но тшӧтш и вӧра тундраын. Тшӧкыдджыка коръя да сора вӧръясын, ю ковтысъясын. 

Руч — шӧрпӧлӧс яй сёйысь пемӧс: кузьтаыс овлывлӧ 90 сантиметрӧдз, сьӧктаыс — 10 килограммӧдз, бӧжыс пашкыр. Морӧсыс, кынӧм улыс да бӧж йылыс еджыд, а сэсся быдлаті югыдгӧрд.

Кыйсьӧ-ветлӧ югдігӧн водз асывнас да рытнас рӧмдан кадӧ. Кыйдӧссӧ куталӧ вӧтлысьӧмӧн, либӧ гусьӧникӧн матыстчӧмӧн, медым тшапкыны позйын пукалысь пӧткаӧс. Пӧткӧдчӧ вӧрса да ыбвывса шыръясӧн. Тӧвъяснас, кор лымйыс джуджыд да шыръясӧс судзӧдны оз вермы, кӧчьяс вылӧ вуджӧ, а сідзжӧ корсялӧ репассӧ, лым улӧ узьмӧдчӧм сьӧлаясӧс да таръясӧс. Сёйлывлӧ и лежнӧглысь вотӧссӧ.

Туялысьяслӧн висьталӧм серти, вӧрса ручьяслӧн нэмыс сӧмын 6 во, но морт ордын видзигӧн пӧ овлывлӧны 45 арӧсӧдз. Ручлысь нэмсӧ дженьдӧдысьяс лыдӧ пырӧны, кыйсьысь йӧзысь ӧтдор, кӧин, сан, вӧркань, кутш да варыш. Вӧр-валы ручсянь лёкыс петӧ кӧчьясӧс да яг выв пӧткаясӧс сёйӧм вӧсна, а бурыс сыын, мый куталӧ шыръясӧс.

Пӧтмӧныс сылы колӧ кыйны 15 гуджгысь-йирысьӧс, а во чӧжӧн вермӧ бырӧдны куим сюрсӧдз. Йӧзлы зэв колана ручлӧн дона куыс. Та серти гӧна куа ловъяс пӧвстын сійӧс донъялӧны-пуктӧны нёльӧд местаӧ.

Пышъялан кадыс ручлӧн рака да косму тӧлысьясын. Айяссӧ эньыс чуксалӧ омлялігтыр увтышталӧмӧн. Найӧ чукӧртчӧны нёль-ӧ-витӧдз да тышкасьӧны эньыс вӧсна. Нӧбасян кадыс кыссьӧ кык тӧлысьӧдз. Вайсьӧм водзвылас руч гозъя корсьӧны сьӧд вӧрысь кос места. Пу вужъяс улӧ либӧ джуджыд сён пӧкатӧ кодйӧны пырмӧс. Гуас пыран розьсьыс ӧтдор вӧчӧны нӧшта гоз-мӧд петанін. Кызвыныслӧн чужӧ 4–6 пи, но позтырас корсюрӧ овлывлӧ и дас кыкӧдз. Вежон мысти ручпиян синмасьӧны. Тӧлысь да джын тырӧм бӧрын найӧ петавлӧны нин позсьыс, медым ортсын ворсыштны да вильшасьыштны. Повзясны кӧ мыйыськӧ, чардби моз дзумгысясны гуас. Куим-ӧ-нёль тӧлысь мысти эновтӧны быдманінсӧ, а арланьыс позтырыс разалӧ. Кык арӧс тыригӧн том ручьяс пондӧны тӧждысьны ассьыныс котыр лӧсьӧдӧм вӧсна.

Перымса комияс шуӧны вӧрпасӧ миян моз жӧ «ручӧн». Нимыс зэв важся. Весьтасъясыс эмӧсь пӧшти быд ӧнія рӧдвуж кывйын: удмуртъяслӧн — «ӟичы», марилӧн — «рывыж», эрзя—мокшалӧн — «ривезь», суомияслӧн — «репо», маддяръяслӧн — «рока».




#Article 29: Чувашия (139 words)


Чувашия либö Чувашму (, ) — чуваш войтырлöн чужан му, асъюралан республика, Роч Федерация , пырӧ Волгадор федерал кытшӧ.

Канкарыс — Шубашкар. Шубашкарсянь Мӧскуаöдз 630 км.

Чувашму шусьö сідз чуваш войтыр серти, коді тані важысянь олöм да кодлы татчö вöлі лöсьöдöма автономия.

Чуваш Республика — Роч Федерация кутантор. 

Чувашму куйло Асыввыв Европа шыльыдінын, Волга ю бердын, сы вожъяс Сура да Свияга костын. Мувывторйыс — 18,3 сюрс км.кв.

Саридз веркöссянь медвылынін республикаас — 286,6 метра.

Чуваш Республикакöт ордчöн куйлöны: войвылын Мари Эл, асыввылын Татарстан, лунвылын Ульяновск обласьт да Мордовия, рытыввылын Макаръя обласьт.
 

Чуваш Республикаын 21 веськöдлан район, 9 кар, 8 карок, 1700 гöгöр ичöт оланін.

Республикалöн канкар — Шубашкар, кытöн олö 500 сюрс морт. 2003' воын сійö вермис конкурсын «Рочмуын олан понда медбур кар».

Чуваш Республикаын олысьяс — 1279 сюрс морт (2009). Йöзлöн тшöкыда — 69,9 морт/км² (2009), карсаяс — 57,7 % (2009).




#Article 30: Вӧгул кыв (654 words)


Вӧгул кыв, сiдзжӧ Манси кыв либö Маньси кыв (маньси либӧ моаньсь) – тайӧ чудь-йӧгра кыв. Сёрнитысьыс – матö 3 сюрс морт, кодъяс олöны медсясö Ханты-Вӧгул (Йöгралöн) асвеськöдлан кытшын. 

Асьсö вöгулыс шуö маньси (маньси маа хум вöгул мувывса морт), ассьыс кывсö – маньси латынг. Манси ним артмöма сёрнитны вежöртаса маньсиӈкве кадакывйысь. Сiдзкö, манси – морт, кодi кужö сёрнитны.

Тöдувса гижöдъясын манситö нимтöны тшöтш вöгулöн. Вöгул кывсö гöгöрвоöдöны Вийя ‘Воль ю’ нимысь, хант ног сiйö лоö: Вогаль ёган Вогаль ю. Татысь пö артмöма комилöн вöгул ним дай роч вогул. Манси кывйын воль вомын – кык чукыльтанiн костын веськыда визувтысь юлöн юкöн. Тадзикöн вöгул кывйöн кутöмаöсь нимтыны ю дорын олысь чери кыйöмöн кынöмпöтсö перйысь маньсиöс комияс да орччöн олысь мукöд войтыр.

Медводдзаысь торъякывъяс манси сёрниысь вöлi пасйöма ХVIII нэмын. Найöс гижалiсны ветлысь-мунысьяс, Сибырын олысь войтырлысь культурасö, йöзкостса сёрнибурсö туялысьяс: П. Паллас, Й. Фишер, Регули Антал, Хунфальви Пал, Август Альквист, Мункачи Бернат, Арттури Каннисто да мукöд . 

Мансияс пöвстысь паськыдджыка тöдса кывтуялысьяс – А. Н. Баландин да Е. А. Ромбандеева.

Манси кыв юксьылöма нёль сёрнивож вылö: войвывса (Сосьва пöлöн да Лозьва йылын), рытыввывса (Лозьва горулын, Пелым да Вагиль юяс пöлöн), асыввывса (Конда ю пöлöн), да лунвывса (Тавда ю вожын). Эськö бöръя куим сёрнивожйыс öнi бырöмаöсь нин. 

Медводдза манси небöгыс петiс ХIХ нэм помланьын. Гижöд кыв вöлi артмöдöма 1931’ воö Сосьва дорса сёрнисикас подув вылын. Петö ас кывъя газет «Луима сэрипос» («Войвыв кыа»).

Манси кыв вылын петöм велöдчан небöгъяс йылысь видзöд татысь: .

Тыргора шыяс пöвстын эм дженыд да кузь а, э, и, у, о, ы. 

Ы-ыс (сiйö, збыльысьсö, коми ö моз юргö) оз овлы воддза шыгарын. Тайö вель жеб шыыс: тшöкыда вежлало пертассö ордча шумшыяс тöдчöмысла, либо дзикöдз бырö.

Эмöсь небыд шума ль, нь, ть, сь шыяс (бöръяыс коми сь моз кылö).

Гора шумшыяс абуöсь, рочлысь босьтöмын тшöтш, видлöс пыдди: косутарства канму… 

Яйкыв вуж бердын артмöны зыртчана г (небыд) да х, нузган ӈ.

В шумшы – паръяскостса [w].

Ёнджыка шусьö пыр медводдза шыгар.

Кыв помын зыртчана шы (с, сь х) водзысь нузган н, ӈ вошлö: лёнхыт туйын – лёх туй…

Манси анбурыс неважöн на вöлi вежöма. Водзджык кö кузь тыргора шыяс эз тодчöдлыны, öнi – петкöдлöны кузь визьöн шыпас весьтын. Талунъя анбурыс маньсилöн абу на дзик стöч, сiйöн век на кыптылö сёрни орфографиясö бурмöдöм кузя.

Лыдмытöм пертасысь (öтка лыдсьысь) кындзи эм кыкöдз и унджыкöдз лыдмöдан пасъяс: кыкöдз лыдмöдö содтöс -г, -ыг,-гыг: нэгыг кык ань (нэ ань), мисыг кык мöс (мис мöс), ойкаг кык верöс (ойка верöс); унаöдз лыдман пасыс – -т, -ыт: мат муяс (ма му), йивыт пуяс (йив пу).

Кыкöдз лыдмöмсö петкöдлыссьö тшöтш эманимлöн асалан вежласьöмын, чужöм индан нимвежтаслöн – торъя пертасöн и кадакывлöн – вежласян содтöсöн.

Мансилöн квать вежлöс:

Аккузатив пыдди вöдитчöны медсясö вежлытöм пертасöн, а вöчанатор тöдчöдöм могысь – инструментальöн: Ам агим супыл варилум Ме нылöйлы платтьö вура (мш. ме ныл[öc] платтьööн вурöда) .

Мансилöн эмöсь артикльяс, эськö вöдитчыны наöн шочиника, медсясö мойдiгöн: урчитöм артiкльыс ань, урчиттöм акв: ань кати [тайö] каньыс, акв кати [öти] кань.

Нимбердлöн орччöдан тшупöд петкöдлö -нув содтöс: хосанув кузьджык, а вывтi вежöртас тöдчöдöны -кве содтöсöн: хосакве кузёват.

Чиг лыднимъяс:

Арталан лыдним артмö содтöс -ит отсöгöн: хурмит коймöд.

Инфинитив пас – -нкве: минункве мунны. Шöркыв öнiя кадын лоö -нэ содтöса, колян кадын – -м: миннэ мунан, мунысь, артмум артмöм. 

Кадакывлöн куим сикас вежласьöм: объекттöм, объекта (-л, -яг, -ян паса) да пассива (-аве-, -ве- содтöсыс).

Кык кад – öнiя да колян: мины мунö, минас мунiс. Локтан кад пыдди вöдитчöны öнiя кад пертасöн + тах кывторйöн ( мис, ыж  ош, баля  паля, порсь  пурысь, нянь  нянь, кöрт  кер, акань  акань, видза олан!  пася олэн! (чолöмасьöм), роч  русь…

Кывкудъяс

Афанасьева, К.В. Русско-мансийский тематический словарь. СПб, 2002.

Баландин, А.Н., Вахрушева М.П. Мансийско-русский словарь. Л., 1958.

Ромбандеева, Е.И. Русско-мансийский словарь. Л., 1954.

Ромбандеева, Е. И., Кузакова Е. А. Словарь мансийско-русский и русско-мансийский. Л., 1983.

Ромбандеева, Е.И. Русско-мансийский словарь. СПб., 2005.

Чернецов, В.И., Чернецова И.Я. Краткий мансийско-русский словарь. М.-Л., 1936. 

Ahlqvist, A. Wogulisches Wörterverzeichnis. Helsinki, 1891.

Veenker, W. Rückläufiges Wörterbuch der wogulischen Schriftsprache. Wiesbaden, 1971.

Туялан гижӧдъяс




#Article 31: Абъячой (277 words)


Абъячой () – Коми Республикаса сикт, Луздор районса юрсикт да Абъячой сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт

Абъячой сиктын эм татшӧм юкӧнъяс: 1. Беляевчи. 2. Высӧгӧр. 3. Дунай. 4. Загарчи. 5. Шишкинпон. 6. Керӧс. 7. Кулига. 8. Лукинчи. 9. Манастыр. 10. Мельнича. 11. Оброчнӧӥ. 12. Пожмадор. 13. Ручпозъя. 14. Сикт шӧр. 15. Тыдор. 16. Увпом.

Абъячой - Луздор районын медваж овмӧдчӧминъясысь ӧти. Документъясын медводдзаысь сійӧс пасйӧма да сійӧс опишитӧма 1620 воын. Сэки сиктыс артмис Абъячой погостысь, кӧні вӧлі Илля Пророклӧн вичко да 43 ичӧтик грезд да пӧчинок. Ставнас 64 олан да 9 овтӧм картаув. Погост бердын вӧлі кыпӧдӧма башняа изкар. Ӧтиладорсянь кывтіс Луз ю, куимладорсянь - джуджыд кырӧмъяс да нюръяс. Луз юӧ дорӧ вӧлі кодйӧма му увті ветланін, 1620 во кежлӧ вӧлі тырӧма. Изкарас лэптӧма Вежа Николай нима пу вичко да ӧружьеа амбар. Чайтӧны, изкарсӧ вӧлі стрӧитӧма XV нэм помын, 1645 во кежлӧ изкарыс сісьмис, да коли сӧмын местаыс.  

Абъячойсаяс вӧдитісны му (кӧдзисны сю, ид; XIX нэмся 40-ӧд вояссянь кутісны пуктыны картупель), видзисны скӧт (XIX нэм помын пӧшти быд овмӧсын вӧлі 1-2 вӧв, 3-4 мӧс, 10 гӧгӧр ыж, мукӧдъяс видзисны порсьясӧс). Мукӧд районъяс дорысь, тані этшаджык вӧралісны да чери кыйисны. Ёнджыкасӧ вӧчлісны Вяткаысь тӧвар вайысь купечьяслы баркаяс да баркасъяс, кылӧдісны суднояссӧ Луз ю вывті, дасьтісны вӧр. 

Медводдзаяс лыдын (1620 воын) пасйӧма татшӧм овъяс: Панев, Калинин, Лихачёв, Шулепов, Паюсов, Губин. XVIII нэм помын олысьяс костын унджыкыслӧн овъясыс вӧліны: Туголуков, Лошкин, Елин, Панев, Иевлев, Шулепов, Оботуров, Леканов, Брагин, Беляев, Паюсов, Стрекалов.

Абъячойын уджалӧ , , , , эм , .

Абъячойса шӧр школа уджалӧ 1852 восянь. Директорыс - Масальцев Вячеслав Михайлович. 2016 вося кӧч тӧлысь кежлӧ школаын вӧлі велӧдчӧ 1027 морт, уджалӧ 100 велӧдысь. Велӧдан уджсӧ нуӧдӧны 7 керкаын. 

Абъячойын тӧдчанаторъясӧн лоӧны:




#Article 32: Молодцов анбур (134 words)


Молодцов анбур — тайӧ аслыспӧлӧс Коми анбур. Сыӧн вӧдитчылiсны зыряна комияс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ, а перым комияс 1921-1932 воясӧ. Лӧсьӧдысьыс — коми кывтуялысь В.А. Молодцов. 

Молодцов анбур вылын лэдзӧмаӧсь 1920-ӧд воясся уна коми небӧг да газет-журнал. Тайо анбур вылын коми войтырыслӧн пансис коми кывъя школаын велӧдчӧм.

Молодцов анбурысь эновтчылысны медводз коми латынь вылӧ вуджiгмоз (вочасӧн 1930'-1932' вояс чӧж), а сэсся мӧдпӧв шыбитiсны сiйӧс 1938' воӧ, тайӧ пӧрйӧ роч коддьӧм графика пыртӧмысла.

Тайӧ анбурын быд коми шыыслы лӧсялiс торъя шыпас. Унджык пасыс босьтӧма вӧлi роч азбукаысь, куимыс - д, и да й шыяс пасйӧм могысь - латинсаысь.  

Шыпасъяс ф, х да ц анбурас медводз эз вӧвны, 1920' вояс помын найӧс пыртӧмаӧсь, рочысь босьтӧм кывъясын торъя шыяс петкӧдлӧм могысь. 

Латина анбурысь босьтӧмӧсь шыпасъяс 

Небыд шыяс мыччалӧмӧсь вылӧ чутіка шыпасъясӧн: 

Аслыспӧлӧс аффрикатаяс мыччалӧмӧсь улӧ чутіка шыпасъясӧн: 




#Article 33: Юшков Геннадий Анатольевич (228 words)


Юшков Геннадий Анатольевич (комиӧн Толь Гень, 1932–2009) – коми гижысь, Коми Республикаса нимйӧза гижысь (1991), Россияса культураын нимӧдана уджалысь (2000), Коми Республикаса Почёта гражданин.

Геннадий Юшков чужӧма 1932 вося рака тöлысь 14-öд лунӧ Сыктывдін районын Час сикт овмӧдчӧминса Сітбар грездын. Велӧдчӧма Сітбар да Час сиктса да 12–ӧд номера Сыктывкарса школаясын. Уджалӧма Коми республикаса радиокомитетын.

Кулӧма 2009 вося ода-кора тöлысь 20-öд лунӧ Сыктывкарын, гуалӧма Гӧрд Затонса шойнаын.

Геннадий Юшков тӧдса кыдз поэт, прозаик да драматург. Медводдза «Мирлӧн асыв» кывбурсӧ йӧзӧдліс 1952–ӧд воын «Войвыв кодзув» журналын. 1959–ӧд воӧ петіc «Медводдза сёрни» кывбур чукӧр. Сэсся сьӧрсьӧн–бӧрсьӧн йӧзӧдіс «Сӧстӧм дӧрӧм», «Сьӧлӧм петас», «Кывбуръяс» да мукӧд небӧг.

Зэв уна кывбур вылӧ лӧсьӧдӧма сьыланкыв: «Маръямоль», «Коми ань» и с.в.

Уна во чӧж Коми республикаса драма да Коми Республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театръяслӧн сценаяс вылын петкӧдлӧны «Сизимӧд председатель» (1958), «Макар Васька – сиктса зон» (1963), «Кыськӧ тай эмӧсь» (1969) пьесаяс серти спектакльяс.

Аслас висьтьясын да повесьтъясын, «Чугра» (1981), «Рӧдвуж пас» (1988), «Бива» (1999) романъясын гижысь шыöдчö йöзкост олöмын меддонатор дорас, восьтö коми мортлысь аслыспöлöс мывкыдлунсö.

Г. Юшковлысь гижöдъяссö вуджӧдӧма роч да мукӧд кывйӧ.

Геннадий Юшков ыджыд пай пуктіс Коми Республикаса общественнӧй олӧмӧ, коми йӧзлысь правояс дорйӧмӧ. 1989 вося ӧшым тӧлысь сійӧс вӧлі бӧрйӧма «Коми котыр» веськӧдлысьӧн, коді сэки шусис «Коми войтырӧс сӧвмӧдан комитет».

Г.А. Юшковӧс некымынысь бӧрйылісны Коми АССР-са Вылыс Сӧветӧ депутатӧн: 8 (1971–1975), 9 (1975–1980) да 10 созывӧ (1980–1985); веськӧдліс йӧзкостса велӧдӧм серти постояннӧй комиссияӧ.




#Article 34: Лебедев Михаил Николаевич (167 words)


Лебедев Михаил Николаевич (комиӧн  Микӧл Микайлӧ, 1877—1951) — коми гижысь, поэт.

М.Н. Лебедев чужӧма Вӧлӧгда губерниялӧн Усть–Сысольск уездса Межадор сиктын (ӧні Коми Республикаса Сыктыв район) 1877-ӧд вося йирым тӧлысь 22-ӧд лунӧ. Велӧдчӧма Усть–Сысольскса уезднӧй училищеын, уджалӧма Кӧрткерӧсын да Покчаын писарлы отсасьысьӧн. Сӧвет власьт пуксьӧм бӧрын секретаралӧма Кӧрткерӧсса гӧльяслӧн комитетын да судын. Унджык кадсӧ олӧма Кӧрткерӧсын.

Кулӧма 1951-ӧд вося рака тӧлысь 5-ӧд лунӧ. Дзебӧма Кӧрткерӧсын.

Михаил Лебедев — выль коми литератураын подув пуктысьяс пиысь ӧти. Гижны босьтчӧма дас куим арӧсӧн. Тӧдса кыдз поэт, прозаик да драматург. Медводдза повесьтъяссӧ («За богом молитва, за царем служба не пропадут», «Последние дни Перми Великой», «Таня Осинина», «Среди медведей») гижлӧма роч кыв вылын. 1917-ӧд воося Октябр революцияӧдз на кутӧма лӧсьӧдавны кывбуръяс комиӧн. Бура тӧдӧма коми йӧзкостса висьтъяс. Та подув вылын коми йӧзлӧн важ олӧм йылысь лӧсьӧдӧма «Кӧрт Айка» да «Яг морт» поэма–мойдъяс. Басняясас серавлӧма юысьясӧс да дышъясӧс. М. Лебедев гижлӧма и челядьлы.

Лӧсьӧдӧма коми литератураын выль жанр — оперетка. Гижысьлысь «Мича ныв», «Тун» да «Настук» опереткаяссö пуктывлicны сцена вылын.

Гижлӧма Юсь гусяним улын.

 




#Article 35: Висер (Эжва вож) (125 words)


Висер () — тайӧ Коми республикаын ю (), Эжва юлӧн веськыд вож.

Висер юлöн кузьтаыс 247 км, ковтысыслöн ыдждаыс — 8 780 км². Юас ваыс содö ёнджыкасö лым сылöмысь. Висер ю кынмалö вӧльгым тӧлысьö, йиыс воссьö косму тöлысь помын. Вонас шöркодя ваыс визувтö — 79,1 м³/сек (Лунь грезд весьтын).

Висерлöн медыджыд вожъяс — Пугдым, Ньывсер (шуйгаладорас).

Висер петö Сiмдор ты бокса нюръяссянь. Висер йылыс визувтö ёнджыкасö асыввылö, Пугдым вомянь неуна улынджыксянь бергöдчö лунвылö.

Висер ю йылын пöшти оз овны. Ньывсер вомсянь улынджык эм Шойнаты—Одыб чорыд туй. Висер ю бокö пусьöмаöсь Ыджыдвидз да Висер сиктъяс да на улö пырысь грездъяс: Лунь, Сюзяыб, Зулӧб, Выльыб, Джиян.

Висер усьö Эжваö Кöрткерöс районса Шойнаты сиктсянь неылын. Ньывсер ю вомöдз позьö катны ыджыд пыжöн, жар гожӧмъяс дырйи — вывтi ляпкыд.




#Article 36: Чирк (382 words)


Чирк (; ) — веськыд бордъя гагъяслӧн сикас. 

Чиркъясӧс лыддьӧны медважся ловъя ловъясӧн таладор югыдас. Мусярвывса чиркъяслысь став сикассӧ арталӧны 7 сюрсӧдз. 

Олӧны-вылӧны найӧ Рочму пасьтала, оз паныдасьлыны сӧмын кынйира войвылын, пустыняясын да джуджыд гӧраяса местаясын. Медся тӧдсаӧсь на пиысь татшӧмъяс: «турунвиж чирк» (рочӧн «зелёный кузнечик»), «руд чирк» («серый кузнечик»), «сьылысь чирк» («певчий кузнечик»), «ыджыд чирк» («дыбка степная») да «бӧжа чирк» («хвостатый кузнечик»).

Юрыс чирклӧн вель ыджыд, синмыс юр ӧтар-мӧдарас. Вӧсньыдик да вель кузь кыкнан ускыс бӧрлань кусыня. Бордйыс нёль, вылыссаясыс чорыдӧсь, улыс бордъясыс пырыс тыдаланаӧсь да вӧсньыдикӧсь. Мукӧд бордъя гагъясысь (бобувъясысь, лӧдзьясысь, гутъясысь) торъялӧ сійӧн, мый лэбавны на моз оз вермы. Кокыс куим гоз — кык водз, кык шӧр да кык бӧр кок. Воддзаясыс, медым подӧн ветлӧдлыны, бӧръяясыс — медым чеччавны. Бордъяссӧ чеччалігас и паськӧдлывлӧ, медым ылӧджык воӧдчыны. Пельыс чирклӧн потас кодь, абу юрас, а водз кокас. Сы отсӧгӧн и кывзӧ ас гӧгӧрсьыс шыяссӧ. Эньясыс мыгӧраджыкӧсь айясыс серти, налӧн рушку помас чурвидзӧ, быттьӧ ёсь йыла шыпурт, чаль кодь кольк пуктаныс.

Чирксӧны сӧмын айясыс. Чирган шыясыс петӧны оз вомсьыс, а вылыс бордъяссӧ ӧта-мӧдыскӧд ниртігӧн. Сьылӧмнас найӧ юӧртӧны матігӧгӧрса мукӧд чиркыслы, мый тайӧ местаыс сьылысьыслӧн и татчӧ сэсся сюйсьыны некодлы оз позь. Неуна мӧд ногӧнджык чирксӧны, кор чуксалӧны ас дінас энь пӧвъяссӧ.

Олӧны чиркъяс оз уна лыда котыръясӧн, а ӧткӧн-ӧткӧн. Гожӧм шӧрнас гозйӧдчӧм бӧрас эньыс сюйыштлӧ небыд муӧ кольк пуктансӧ да лэдзӧ сэтчӧ сё кымын кольк. Му пытшкас колькъясыс арйӧны да тӧвйӧны. Локтан тулыснас наысь артмӧны номыръяс. Номыръясыс ӧдйӧ сӧвмӧны да пӧрӧны выль чиркъясӧ.

Шӧрпӧлӧс ыджда чиркъяслӧн вывтырыс овлывлӧ куим-ӧ-нёль сантиметрӧдз. Кызвыныс олӧны сук туруна видзьяс да няня ыбъяс вылын, вӧр дорӧсъясын, садъясын да паркъясын. Унджыкыс пӧткӧдчӧны гут-гагйӧн, сёйӧны номыръясӧс, лёльӧясӧс, куталӧны бобувъясӧс. Уськӧдчывлӧны и ассьыныс ичӧтджык да жебджык чиркъяс вылӧ. Яя сёяныс кӧ абу тырмымӧн, йирӧны ён черлыяснас быдмӧгъяслысь небыд заяссӧ, коръяссӧ да дзоридзьяссӧ. Чиркъяслӧн асланыс вӧрӧгыс абу жӧ этша. Мед кӧть и веж рӧм сертиыс найӧс сьӧкыд казявны турун пӧвстысь да пу коръяс вылысь, чиркъясӧс кыйӧдӧны да тшапйӧдлӧны шыръяс, лягушаяс, лёкгагъяс да быдсяма лэбачыс.

Кызвын комиыс турун пӧвстын олысьтӧ «чиркӧн» шуӧны, мукӧдсьыс чирксӧм-сьылӧмнас торъялӧны да. Емвасаяс сы пыдди вӧдитчӧны «турундзез» кывйӧн. Перымса комияс мукӧдлаын тшӧтш «турундзезӧн» нимтӧны, но векджык шуӧны «кӧбывка». Удмуртъяс ногӧн «ӟозы». Тайӧ висьталӧ сы йылысь, мый «дзез» («ӟозы») кывйыс вӧлӧма уна сюрс во сайын нин, важ перым войтырлӧн куим пельӧ (удмуртъяс, лунвывса да войвывса комияс вылӧ) юксьытӧдз на.




#Article 37: Петшӧр (391 words)


Петшӧр () – тайӧ быдмӧг.

Медвынаöн лыддьöны ода-кора да лӧддза-номъя тӧлысьясӧ петӧм петшöр. Петшöр кор да вужсö косьтöм вылö чукöртöны сора–моз тöлысьясö. Бурдöдчöм могысь нетшкылöмаöсь петшöрсö куш киöн.

Петшöрын уна витамин, сы отсöгöн сувтöдлöмаöсь вир петöм, вöдитчылöмаöсь быдсяма пыкöсъясысь. Петшöр ёнмöдö иммунитет. Петшöра тшай бурдöдö кос висьöмысь, подаграысь, сöн пыкталöмысь да уна мукöд висьöмысь, кыпöдö вирын гемоглобин. Важысянь юрси гылалöмысь да сiйöс ёнмöдöм могысь нывъяс да аньяс петшöр ваöн пожъялöны юрсисö, сынасьöны петшöра ваö кöтöдöм сынанöн. Лоас пö юрсиыд сук, крепыд да шыльыд, öдйö быдмас.

Петшöр – вына видзöг.

Важӧнсянь петшöр корсö вöлi пуктылöны сапöг пыдöсö — видзлiсны асьнысö лёк йöзысь. Дасьтылöмаöсь петшöрысь корöсьяс да чышкысьлöмаöсь гортас. Петшöрсьыс весиг кылöмаöсь быдса джодждöраяс, либö кыигас пуктышталöмаöсь петшöрсö тшöтш. Пуктылöмаöсь татшöм джодждöрасö пыранiнас. Лыддьöмаöсь — лёк морт пыригас пö сувтыштас тайö джодждöра вылас да воштас лёк вынсö.

Петшöр отсöгöн мынтöдчылöмаöсь вомидзысь. А сорлавны кö петшöрсö совкöд — тайö лоö пö вына видзöгöн быдсяма керысь-тшыкöдчысьысь. Петшöрсö нэмысь-нэмö лыддьöны мичлун да томлун вайысь быдмöгöн. Эм кö керкаас ичöт челядь, пуктылöмаöсь жыр пельöсас некымын петшöр кор. Сiйö пö вöтлас челядь вежöрысь полöм, дзолюк кутас гежöдджыка висьны да бурджыка узьны.

Таысь кындзи, петшöр вöчö мортöс веськыдöн, повтöмöн, водзмöстчысьöн. Нэмъяс сайын война вылö мунiгöн гöтыръяс пуктылöмаöсь верöсъяслы зептас петшöр кор, мед воас бöр дзоньвидзаöн.

Шулöмаöсь, отсалö пö петшöрыд и капуста пуктiгöн. «Петшöр — лёльöяслы, а капуста — миянлы» кывъясöн град пельöсъясас пуктылöмаöсь и петшöр тшöтш.

Быдмысь тӧлысь дырйи петшöрлöн выныс унджык.

Турун чукöртöм вылö, дерт, вöлiны асланыс лунъяс, кор турунсö лыддисны медвынаöн. Трöича да Иван лун водзын ёнджыка чукöртлiсны быдсяма турунсö. Ветлывлöмаöсь турунысла вой кежлö, öткöнджык, абу позьöма сёрнитны мунiгас и локтiгас, и мед эськö некод эз аддзыв — сэки чукöртöм туруныс вынсö оз вошты. Петшöрын медуна выныс быдмысь тöлысь дырйи. Но медым отсасис петшöрыс, колö быть нетшкыны сiйöс аслыд, сотöм вылö скöравтöг.

Иван лун водзын (сора тöлысь 7-öд лун) öшинь водзö, порог дорö да öдзöс весьтö пуктылöмаöсь  некымын  петшöр, бытьысь карта пельöсъясö бытшкылöмаöсь да весиг пемöсъяслы пасьтöдлöмаöсь петшöрысь юркытшъяс — ставсö тайöс вöчлöмаöсь, мед быдсяма тшыкöдчысьыс лёксö оз вермы вöчны. Йöв дозмукъяссö тшöкыда мыськылöмаöсь петшöрысь вöчöм ветьöкöн.

Иван лунö жö вöтлывлöмаöсь лудiкъясöс керкаысь петшöр отсöгöн.

Ӧткымынъяс весиг йöвсö кисьтлöмаöсь петшöр вомöн, лысьтысьлöмаöсь петшöрысь юркытш пыр. Петшöрнас ёна зiльлiсны вердны гортса пемöсъясöс, и асьныс шыд пиö, тшай пиö пуктылiсны, öд петшöр ставсьыс кындзи нöшта и зэв колана, уна витамина сёянтор.

Йöзкостын ветлö петшöр йылысь уна шусьöг да кывйöз:




#Article 38: Сизь (427 words)


Сизь (; ) — вӧрса лэбач.

Вӧрӧ быд ветлігӧн кывлывлан пуӧ колскӧдчӧм. Тайӧ сизьяс тадзисӧ уджалӧны – пуысь пуӧ лэбалӧны да корсялӧны кырсь улын олысь либӧ пу сьӧмӧсӧ пырӧм гагьясӧс. Сизьяслӧн вывтыраныс унатор синмӧ шыбитчана: ӧжын кодь ён нырыс, кузь кывйыс (овлывлӧ 14 сантиметрӧдз), кодлӧн йылыс вель чорыд да вугыр коль крукыльяса, а веркӧсыс быттьӧ лемасян мавтаса. Татшӧм кывнад зіль лэбачыд розьӧдӧ да кокньыда кыскӧ пыдӧ пырӧм номыръясӧс. Чуньясыс кокас кузьӧсь да лэчыд крукыля гыжъясаӧсь. Кыкыс на пиысь водзлань, а мӧд кыкыс бӧрлань видзӧдӧны. Бӧжас тывгӧныс зэв чорыд да сы вылӧ тшӧтш мыджсьӧ лэбачыс пучеръясӧ кутчысигӧн. 

Коми Республикаын туялысьяс торйӧдӧны тылабордаясӧс сизьяс котырын вит-ӧ-квайт сикасӧс: сьӧд сизь, сера сизь, дзоля сизь, дзор сизь, еджыд мышкуа сизь да с.в.

Медся уна да быдлаын, весиг садъясын да паркъясын, паныдасьлӧ сера сизь (рочӧн: большой пёстрый дятел). Ыджданас ябыр кодь – тушаыс овлывлӧ 27 сантиметр, сьӧктаыс – 97 граммӧдз. Гӧн рӧмыс кызвыннас сьӧд да еджыд сора, юрыс гӧрд визя. Синмыс тшӧтш гӧрд рӧма. Нырыс пемыдруд, кымӧсыс рудовъеджыд, кынӧмладорыс кольквижлань мунӧ, бӧжыс сьӧд, еджыд визьяса да чутъяса.

Сизьяс паныдасьлӧны быдлан: абуӧсь войвыв полярнӧй му дорын, Ирландияын, Австралияын, Выль Зеландияын, Выль Гвинеяын, Мадагаскарын да кутшӧмсюрӧ океанса діяс вылын. Рочмуын паныдасьлӧ сизьяслӧн 14 сикас.

Сера сизьяс сетӧны ыджыд отсӧг вӧрса пуяслы да быдмӧгъяслы, найӧс тшыкӧдысь-розьӧдлысь горш гагьясӧс корсялӧны-бырӧдӧны да.

Кӧлысясян кадас лэбачьясыс пондӧны сизьдыны-таргыны кос пуясӧ, быттьӧ кодкӧ кучкалӧ тыртӧм лагунӧ. Тадзи найӧ чуксалӧны пӧвъяснысо гозйӧдчыны. Быдтысигкежлас позсӧ кодйӧны важ пипуӧ либӧ пожӧмӧ. Пыран розьыс позъяс гӧгрӧс, а горс пытшкӧсыслӧн кузьтаыс овлывлӧ комын вит сантиметрӧдз. Пӧжны пуктӧны еджыд рӧма 5-6 кольк. Позъяс пукалӧны эньыс и айыс, ӧта-мӧдсӧ вежлалӧмӧн кык вежон чӧж. Сизьяслӧн сильӧпияныс гораа шыалысьӧсь, сы вӧсна ылысянь кылан, кодарын налӧн позйыс. Посни йылӧмыслы сёянсӧ ваялӧны гознан лэбачыс, но мамыслы пӧ, зільджыка ноксьӧ да, вердчан уджыс вичмывлӧ ёна унджык. Ода-кора тӧлысь помын быдмыштӧм сизьпиян пондӧны нин петавлыны асланыс горсйысь, а чужӧмсяньыс тӧлысь мысти дзикӧдз эновтӧны сійӧс.

Кызвын кадсӧ сера сизьяс коллялӧны лыска пуа вӧръясын, кӧні пӧткӧдчӧны коль кӧйдысӧн. Сёяныс кӧ тырмымӧн, чужанінас и тӧвйӧны. А тшыг воясӧ кынӧмпӧтсӧ перйӧм могысь лэбзьывлӧны вель ылӧдз – лунвыв либӧ рытыв-лунвыв муясӧ. Гожӧмнас сера сизь куталӧ быдсяма гагъяссӧ, пучӧйясӧс, пуясӧс розьӧдлысь номыръясӧс, кокавлывлӧ и кодзувкотъясӧс. Арланьыс вуджӧ быдмӧг сёян вылӧ – нетшкӧ пуяс вылысь кольяссӧ да пылльӧ найӧс. Лунтырся кыйдӧс лыдыс пӧ кайлывлӧ ветымын колльӧдз. Сёянінсӧ сера сизьяс быд пӧрйӧ оз вежлавны да, ӧти местаас тыртӧм коль чукӧръясыс овлӧны вель гырысьӧсь. Тулыснас сера сизь кытшӧн розьӧдлӧ кыдз пулысь сюмӧдсӧ да чӧсмасьӧ зараваӧн.

Лэбачыслӧн «сизь» нимыс зэв важся. Перымса комияс ла удмуртъяс дзик жӧ миян моз сизьӧн шуӧны. Лӧсялана рӧдвуж весьтасъяс нӧшта эмӧсь мари, финн, эст да саами кывъясын.




#Article 39: Кутш (367 words)


Кутш (; ) тайӧ лэбач. Кутшъяс — варышъяс котырын медся гырысь лэбачьяс. Комиын паныдасьлӧ кык сикас кутш. Ӧтиыс ыджыдджык, кодӧс туялысьяс шуӧны беркутӧн, мӧдыс ичӧтджык — сiйӧс нимтӧны подорликӧн. Кыкнан сикас кутшсӧ пасйöма Гӧрд небӧгӧ, шоч тыла-бордаяс лыдӧ пырöны да. Сы вӧсна найӧс лыйлыны оз позь.

Ыджыд кутшлӧн сьӧктаыс овлывлӧ нёль килограммӧдз, вывтырыслӧн кузьтаыс — 90 сантиметрӧдз, а шеныштӧм бордйыслӧн пасьтаыс кык метр сайӧ. Тушаыслӧн гӧн рӧмыс лэбачыслӧн пемыдперкаль вевъя, бӧж йылыс сьӧдов, нырыс, гырысь ёсь гыжъясыс сэтшӧмӧсь жӧ. Синмыс зарниа гӧрдовруд.

Тӧвйӧ и гожй пыр ӧтилаын, ылi муясӧ вешйывтӧг. Радейтӧ кушинъяс да паськыд эрдъяс, кытысь перйӧ аслыс да быдтасъясыслы кынӧмпӧтсӧ. Мича лунъясӧ шлывгӧ-бергалӧ сӧстӧм енэж пыдӧсын, бордъяссӧ быттьӧ оз и лайкнитлы. Качӧдчывлӧ сэтшӧм вылӧдз, мый весиг сы вылӧ видзӧдысьяслӧн синныс оз кут аддзыны. Лэбалiгас ыджыд кутш торъялӧ мукӧдсьыс сiйӧн, мый бордтыв помъясыс паськӧдӧм чуньяс кодьӧсь.

Кӧть и шоч лэбач ыджыд кутшыд, но олӧ-вылӧ уналаын: Европаын, Азиялöн войвыв муясын, Войвыв Америкаын. Коми муын поздысьӧны-быдтысьӧны Печоралӧн да мукӧд лунвывджык юяслӧн ковтысъясын, казявлывлӧмаӧсь тшӧтш тундраысь да вӧра тундраысь.

Познысö тэчӧны пуяс вылӧ кыз увъясысь да кос турунысь, пасьтаыс и кузьтаыс ӧткодь — кык метр. Ӧти познас вӧдитчоны нэм чӧжныс, сӧмын кадысь кадӧ выльмӧдышталӧны-дзоньталыштӧны. Ода-кора тӧлысьӧ эньыс пуктӧ пӧжны ӧти либӧ кык кольк, зэв шоча куимӧс. Найӧ кык пӧв гырысьджыкӧсь курӧглӧн дорысь, еджгов няйт ромаӧсь да гӧрдов чутъясаӧсь. Пӧжсян кадыс кыссьӧ тӧлысьӧн-джынйӧнӧдз, сэки позъяс пукалӧны гознан лэбачыс. Пияныс чужӧны еджыд гӧнаӧсь да восьса синъясаӧсь, но сӧвмӧны надзӧникӧн, оз чожа — верстяммӧм выйӧдз воӧны да эновтӧны познысӧ сӧмын арланьыс — кӧч тӧлысь помын. Пӧткӧдчӧны ыджыд кутшъяс яг выв гырысь пӧткаясӧн (дозмӧръясӧн, таръясӧн, сьӧлаясӧн) да ва выв лэбачьясӧн. Уськӧдчывлӧны уръяс, кӧчьяс вылӧ, тшапнитлывлӧны да кыпӧдлӧны енэжӧ весиг ручӧс. Кыйдӧссӧ казялӧм бӧрын тайӧ яй сёйысь лэбачыс топӧдӧ бордъяссӧ да из моз вылiсянь веськыда сатшкысьӧ сы вылӧ.

Ыджыд кутшӧс кӧнсюрӧ шуӧны тшӧтш чань кутшöн. Ним сертиыс кӧ, лудын йирсьысь нёньпом чаньлысь на вермас ловсӧ босьтны. Тайӧ коми нимыслы лӧсялӧ удмуртъяслӧн «чуньыкуш». Мӧд нимыс, мыйӧн найӧ вӧдитчöны беркутӧс пасйӧм могысь, — ӧрдзи, кодi коми йӧзлы абу тӧдса. Перымса комияс миян моз жӧ шуӧны ыджыд кутшӧн.

Ачыс кутш кывйыс зэв важся, сылы лӧсялана весьтасъяс эмӧсь кыдзи матыс, сiдзи и ылыс рӧдвуж кывъясын: перымсалӧн — «кутш», финнъяслӧн — «котка», марилöн — «кучкыж», мордвалöн — «кучкан» да с.в.




#Article 40: Австралия (мувеж) (1750 words)


Австралия - тайö му юкöн да мувеж лунвыв шарджынйын. Австралиянас тшöтш шусьö и мувеж вылас куйлан öтка канму - Австралияса Öтувъябур

Мувывтор – матö  ыджда

Олысьыс – 21 млн. морт гöгöр.

Ыджда сертиыс Австралия – медся ичöт му юкöн, эськö Европа мувывтор серти сiйö лоö 4/5 юкöныс ыджда-а. Йöз лыд серти сiйö кольччö Европаысь унапöв.

Австралия куйлö Лунвыв шарджынйын – ылын мукöд му юкöнъясысь. Неуна ичöтджык войвыв юкöныс сылöн – тропикдорса климат вöньын, а ыджыдджыкыс, лунвыв юкöныс – лунвыв шöркоддьöм климат вöньын.
Австралия куйлö медся матын Азиясянь; Азиякöд сiйöс йитö Малайя архипелаг; мукöд материкъясысь сiйöс торйöдöны гырысь океанъяс. 

Австралиялöн вадоръяс омöля вундассьöмаöсь, сылöн формаыс массакодь – сöмын неуна нюжалö рытывсянь асыввылö; сы понда Австралияын эмöсь инъяс 1500 км сайын саридзсянь. Сылöн эм куим ыджыд кöдж – Йорк, Аргемленд да Эйр, и кык ыджыд куръя. 

Карпентария куръя ляпкыд; вадоръясыс сылöн алькöсöсь, артмöмаöсь юясöн ваялöм нюйтысь, да лыа коськъясаöсь.

Австралияса Ыджыд куръя омöля пырö материкас да вадоръясыс кыртаöсь, бухтаяс абуöсь. Гаваньясöн Австралия абу озыр, но кымынкö сибыд бухта сылöн эм жö, танi сулалöны сылöн медся тöдчана портъясыс: асыввылын – Сидней, Ньюкасл, лунвылын – Мельбурн да Аделаида, рытыввылын – Перт, войвылын – Дарвин.
 
Австралия вадорсянь матын кыссьöны пöвзьöдлана коралл рифъяс. Найö унаöсь Торрес вискын, кодi торйöдö материкысь Выль Гвинея дiöс. Асыв-войвылын жö нюж видзö Ыджыд Барьер риф. Сiйö кыссьö 2 сюрс км кузя и лоö сiдзикöн мирын медкузьöн. Пасьтаыс тайö рифыслöн сöмын 200–300 м, и унджыкнас сiйö ва улын. Материк дорсяньыс 100 км сайын кымын сулалiгöн сiйö лоö быттьöкö гы жугдысьöн, кытчö кучкысьöны да жугласьöны Лöнь океанлöн гырысь гыяс. Ыджыд Барьер риф пырыс эм сöмын чукыльöсь да повзöдлана некымын вуджанiн. Барьер риф вылас сувтöдлöма маякъяс.

Австралия материксянь лунвывланьын куйлö Тасмания дi. Торйöдö сiйöс паськыд, но ляпкыд Басс вис, кöнi ва пытшкас эм уна кырт.

Материксянь асыввылын куйлö ыджыд кык торъя Выль Зеландi да Лöнь океан пасьтала разалöм уна посни дi.

Австралияöс аддзисны-восьтiсны европасаяс став мукöд му юкöнъяс бöрын нин, ог кö лыддьöй Антарктидаöс, кодöс восьтiсны сёрöнджык на.

Му гöгöр медводдзаысь ветлiгöн Магеллан (1521' воö) аддзис аслас туй вылын Австралиялысь Марианна дiяс. Сы бöрын европаса саридзуйысьяслы сюри Выль Гвинея.

Асьсö Австралия материксö восьтiсны ХVII нэм пуксигöн голлансаяс. Асланыс Малайя архипелагвывса колонияяс гöгöр уялiгöн найö тöдлытöг веськалiсны материк вадорö. Голланса Тасман кытшовтiс Австралияöс лунвывсянь да аддзис туй вывсьыс дi, кодöс шуисны сы нимöн – Тасмания. Тайö дiсö Тасман чайтлiс материк лунвыв помöн да мунiс водзö асыввылö; сэнi сiйö восьтiс Выль Зеландiяс да уна мукöд дi Лöнь океан вылысь.

Но тайö восьтöмъяс йывсьыс дыр нинöм эз кывлыны Европаын, да XVIII нэм помын англияса саридзуйысь Джеймс Кук восьтiс Австралияöс мöдысь. Лöнь океан вывтi уялiгöн, сiйö аддзис Австралия материклысь асыввыв вадорсö. Бöрынджык сiйö нöшта кыкысь ветлiс Лöнь океан кузя да восьтiс дiяс: Выль Каледония, Гавайи да уна мукöд дi. Гавайи дiяс вылын Кукöс виöмаöсь сэтчöс олысьясыс. Кук ветлöдлöм бöрын Англияса веськöдланiн кутiс мöдöдны Австралияö мыжмöм йöзöс, сэсся англичана пондiсны и асьныс мунны сэтчö да регыдöн тöдмалiсны сылысь став вадор муяссö. Сöмын пытшкöсса мутасъясыс дыр кольлiны тöдмавтöмöсь. Найöс вöлi тöдмалöма сöмын ХIХ нэмын, сэнi уна ветлысь-мунысьяс кулiсны сэнi тшыгла.

Австралия дiясысь медсьöкыд вöлi тöдмавны Выль Гвинеяöс. Сiйöс тöдмалöмын ыджыд удж вöчис ветлысь-мунысь роч Миклуха-Маклай, кодi дыр олiс папуасъяс пöвстын.

Австралия – материк, вевдорсяньыс сiйö вевттьысьöма водсанога либö омöля ньывкöс пöвстъясöн, кодъяс куйлöны важын кöрöм да сэсся киссьöм керöсъяс веркöсын. Став рытыввыв Австралияыс – кристаллсяма массив, кодi вылыссяньыс вевттьысьöма лыаиз да извесьт из пöвстъясöн и тыд сертиыс лоö ыджыд тшöтшкöсiн; сöмын кöнсюрö кайöны негырысь массивъяс, либö паныдасьлöны сола тыяса гуранъяс.

Шöр юкöнас Австралияын куйлö ыджыд Австралия-Шöринса увтас. Медся улын инас сэнi куйлö сола ты Эйр, кодi 12 м-öн улынджык океан тшупöдысь.

Эйр ты – ляпкыдик сола няйт нюр, кодлöн вадоръясыс ветлыны позьтöм няйт; стöч тöдмавны тайö вадоръяссö позис сöмын лэбöг вывсянь.

Австралияын сöмын асыввылас кыпöдчöны чиг керöсъяс; шусьöны найö Австралияса Кордильераясöн, а лунвыв юкöннысö нимтöны Австралияса Альпъясöн. Керöсъясыс тайö кöть и кöрöмöсь, но зэв важöсь, найö ёна нин киссьöмаöсь да шылялöмаöсь.

Рытыв бокъясыс налöн ньывкöсöсь, а асыввылас тайö керöсъясыс зöма лэччöны океанлань. Танi му кышыс пуксьöма (вöйöма) да сэки артмöмаöсь сибыд бухтаяс. Австралияса керöсъяс, а на пытшкын и Австралияса Кордильераяс, абу джуджыдöсь, форма сертиыс шöр-европаса массивъяс кодьöсь: сэтi кокниа позьö ветлыны да уналаын найöс вомöналöмаöсь кöрттуйясöн.

Му пытшкыс налöн зэв озыр изшомöн; сiйö куйлö матын Сидней да Ньюкасл портъяссянь. XIX нэмын Австралияса Кордильераяслöн киссьöгъясысь перйылiсны зарни; сэнi сюрлывлiсны гырысь ёкмыльяс, но öнi тайö киссьöгъясыс бырисны нин. Зато уна зарни аддзöма Австралияса рытыввыв массивъясын; сэнi эмöсь öнi зарни корсянiнъяс.

Кык-коймöд юкöнсьыс унджык местаыс Австралияын кос, овтöминса климата. Сöмын асыввылас да войвыв доръясас ёна зэрö гожöмын. Тайö лоö сы понда, мый гожся кадö – вöльгым тöлыссянь апрель тöлысьöдз – Австралия материк ёна шоналö, да сы шöрас тöвъяс пöльтöны саридзьяссянь. Войвылас пöльтöны рытыв-вой муссонъяс, найö вайöны зэв уна ва Малайя архипелагла пöвсяньыс. Асыввылын тöвъяс пöльтöны Лöнь океансянь. Найö вайöны уна енэжваяс керöса вадоръяс вылö, пытшкöсса мутасъясас жö, Австралия Шöринса увтасö да Рытыввыв Австралияса плато вылö тöвъяс воöны нин уна ва воштöмöсь. Австралияса рытыввыв вадоръясыс косöсь: сэнi вогöгöр пöльтöны пассатъяс да нуöны уль русö Австралия вадоръясысь; сэсся рытыввыв вадор пöлöныс жö мунö кöдзыд визув, кодi этша сетö пакталöмсö.

Тöлын, юньын, юльын да августын, Австралияын овлö кос да шоныд; сöмын шочиника кынмывлö да керöсъяс вылын лымъялыштö. Унджык енэжваяс Австралияын тöлын усьлöны сöмын асыввыв да лунвыв вадоръясын, кор на пöлöн мунöны циклонъяс. Австралия лунвыв вадоръясын климатыс сэтшöм кодь жö, кутшöм Мушöр саридз вадоръясын: тöлыс сэнi овлö зэра, зэръяссö вайöны рытывтöвъяс.

Дзоньнас климатыс пöшти став Австралия материк пасьта континентвывса, – шонтöг да енэжваяс ёна вежласьöны.

Гожöмын вывтi пöсь лун бöрын войыс ёна ыркыд. Овлöны лёка косьтан жаръяс да сулалöны кузя, но найö оз босьтны став Австралиясö: сöмын корсюрö кос пöсь тöвъяс доналöм овтöминъясысь воöны дзик вадоръясöдзыс; найö сэки косьтöны пуяс вылысь фруктъяс, а вöръясын сэтшöм кадъясö кокниа артмöны ыджыд öзйывлöмъяс.

Енэжваяс Австралия пытшкöс мутасъясын оз пыр öтмоз усьны; сэнi друг овлöны сувтса зэръяс, мый вöсна му вылас шыльыд инъясын лоö пидзöсöдз ва. Но муыс оз удит кöтасьлыны: ваыс лэччо увтас инъясö да сола тыясö, кöнi öдйö пакталö.

Воысь воö Австралияын енэжваяс усьöм ёна вежласьö. Косöд воясö сэнi оз тырмы кöрым ыжъяслы, да найö кулöны миллионъясöн.

Юяс Австралияын этша, а кодъяс эмöсь, этша вааöсь. Медся ыджыд юыс – Муррей – кузьтанас роч Дон кузьта, но ваыс сы серти этша. Кос кадö сiйö öдва воö океанö ляпкыдик да векньыдик юöн. Муррейлöн уна вожъяс, и öти вож – Дарлинг пöшти кыкпöв кузьджык Муррейысь, но кос кадö сiйö пöрлö тупкöса некымын тыö.

Нöшта нин гöльöсьджык ваöн Австралия пытшкöсса юяс – «крикъяс». Ю пыдöсныс вонас унджык кадсö кос; сöмын недыр, зэригъясöн, сэтi визывтö ва, сэсся вошö кöнкö лыаясын, либö сола тыясын. Медкузь крик – Купер, кодi усьö Эйр тыö.

Тыяс Австралияын пöшти ставыс солаöсь, да и ваыс сэнi овлö сöмын гожöмын, кор сiйöс вайöны крикъяс.

Зэв уна места Австралияын босьтöны овтöминъяс да джынвыв овтöминъяс. Танi быдмöны сутшкасьысь кустаинъяс (скреб) да сутшкасьысь турунъяс, кодъясöс оз сёйны некутшöм пемöсъяс да коръясыс кодъяслöн пурт кодь лэчыдöсь.

Тайö турунъясыс быдмöны гырысь кустъясöн 1–2 м судтаöдз; скöтлы либö верзьöма мортлы сьöкыд писькöдчыны татшöм турун пöвсöд. Скреб – сiйö ляпкыд акацияяс. Скребъяслöн видыс жугыль, коръясыс посньыдикöсь, пемыдруд рöмаöсь, мукöдыслöн ем кодьöсь; сöмын зэригъясöн скреб неуна ловзьыштлö, увъяс вылас сэки мыччысьöны посньыдик дзоридзьяс.

Сэсся Австралияын гырысь местаяс босьтöны туруна степьяс, кодъяс гожöмын вевттьысьöны мича веж турунöн, а арын да тöлын вижöдöны. Тайö степьяс пöвстас паныдасьлöны солаинъяс, кöнi быдмö совтурун; сiйöс зэв ёна сёйöны ыжъяс.

Австралияын сэтшöм местаясын, кöнi зэръяс овлöны гожöмын и тöлын, быдмöны вöръяс. Но тайö вöръясыс аслыспöлöсöсь: найö абу сукöсь, ёнджыкасö сэнi быдмöны пыр веж эвкалиптъяс. 

Медся васöд вöръясас, Австралия асыввыв вадоръясын да Тасмания дi, вылын быдмöны нöшта пу кодь лудiктурунъяс, кодъяс быдмöны став тропикдорса вöньса керöсвыв вöръясын.

Австралия войвылас, медся жар юкöнас, кöнi ёна зэрö, быдмöны тропикдорса вöръяс, кодъяс лоöны Малайя архипелагвывса вöръяс кодьöсь.
Вöдитан быдмöгъяс европасаяс вотöдз Австралияын скöнь эз вöвны.

Öнi Австралияын кутiсны вöдитны няньяс да фрукта пуяс. 

Няньяс пытшкысь медся ёна паськалöма öзим шобдi, кодлы зэв лöсялö климатыс лунвыв Австралияын, кöнi овлöны тöвся зэръяс. 
Уна фермеръяс вöчöны тадзи: кöдзасны шобдiсö арын апрель тöлысьын да сетасны сылы бура быдмыны; сэсся лэдзасны шобдi муяс вылас ыж стадаяс, а тулысын шобдiыс бара заводитö быдмыны да гожöмын лоö бура артмöм. Шобдiсö идралöм бöрын ыжъясöс бара лэдзöны муяс вылö йирсьыны шобдi идзапод вылын. 

Дзик асыввыв вадорас шобдi оз нин кöдзны: сэнi климатыс уль, да шобдiыс висьö сiмöн. Косьтан жаръяс понда шобдi артмöмыс Австралияын ёна вежласьö.

Австралияын фрукта пуяс вöдитöны сöмын некымынлаын. Апельсинъяс да лимонъяс радейтöны югыд шондi да мупытшса уна ва; сы понда найöс вöдитöны мусö кöтöдöмöн Выль Лунвыв Уэльсын да Викторияын – Муррей вадоръяс пöлöн да сы вожъяс пöлöн. Сэнi жö вöдитöны абрикосъяс, фигаяс, зэв бур винатусь, кытысь вöчöны вина. Тасмания дi вылын, кöнi климатыс ыркыдджык да васöдджык, вöдитöны яблöгпу да вишяпу садъяс.

Войвылын, Квинслендын, кöнi тропикдорса да васöд климат, мусö кöтöдöмöн вöдитöны бананъяс, ананасъяс да сакара тростник. Керöсъяс вылö кайигöн, кöрттуй поездсянь, кодi мунö вадорсянь материк пытшкöсас керöсъяс вомöн, позьö öти лунöн аддзыны, кыдзи вежсьöны фрукта быдмöгъяс улiас – ананасъяс да бананъяс, вылынджык – апельсинъяс, нöшта вылынджык – яблöгпуяс. Уна карабъяс сöвтсьöны Австралияын быдтöм да косьтöм фруктаясöн – изюмöн, кос сливаöн, фигаясöн да мунöны Европаö.

 

Австралияын кид пемöсъяс дзик мöдсикасаöсь мукöд му юкöнъясын серти. Сэнi кольöма уна сэтшöм пемöс, кодi овлiс войдöр и мукöд му юкöнъясын, но важöн нин пöшти ставыс бырис. Австралияын ёна паськалöмаöсь зепта пемöсъяс.

Оласног сертиыс мукöдыс на пытшкысь миян турунсёйысь пемöсъяс кодьöсь, мукöдыс – яйсёйысьяс, гебсёйысьяс кодьöсь да с. в.; ыджда сертиыс мукöдыс крысаысь абу ыджыдöсь, эмöсь – морт судтаöсь.

Медся ёна паськалöм зептаяс – кенгуру. Найö лыддьысьöны Австралияын уна дас сикасöдз, да олöны сэнi быдлаын. Öнi гырысьджык кенгурусö ёна бырöдöны сы вöсна, мый найö сёйöны ыж лудъяс вылысь турун, а сiдзжö и ку вöснаыс.

Австралияын эмöсь на колькваян йöлöнвердысьяс: ехидна да чöжныра; веглясьысьяс да пöткаяс моз найö вайöны колькъяс, но колькъяссьыс петöм пиянсö вердöны йöлöн. Чöжныра олö гуясын ю доръясын, сёянсö корсьö вадор нюйт пытшкысь.

Гыжъя пемöсъяс европасаяс вотöдз танi нач эз вöвны; эз вöвны сiдзжö и öблезянаяс. Яйсёйысь пемöсъясысь ёна паськалöма вöлi йизьылöм кадсянь на кид пон динго. Тайö понйыс гöн рöмнас мунö руч вылö. Сiйö кесъялöма войдöр австралияса вужвойтырлы джынвыйö гортса пемöс пыдди, а öнi ыж видзысьяслы вайö лёк, баляпиян вылö усьласьö да. 

Австралия вöръясын да степьясын олö уна пöтка, торъя нин попугайяс, кодъяс лэбалöны уна сюрса кельöбъясöн.

Унджык австралияса лэбачьяс эмöсь сöмын Австралияын; сэтшöмöсь: еджыд кутш, сьöд юсь, лиракай, кодi олö тропикдорса вöрын, бордтöм страус эму, ыджда сертиыс ичöтджык африкасаысь да ыджыдджык лунвыв-америкасаысь.

Квинсленд юясын олö кыкног лолалысь чери (цератодус), кодлöн эм жабраясыскöд öтлаын сiдзжö и öти ты.

Гортса пемöсъяс Австралияын европасаяс вотöдз эз вöвны, динго понмöс лыддьытöг; но европасаяс вайисны татчö ассьыныс став гортса пемöсъяссö, да öнi Австралияын зэв уна нин ыжъяс, сюра гырысь скöт да вöвъяс.




#Article 41: Эвкалипт (127 words)


Эвкалипт ()- тайö аслыспöлöс пу сикас. Быдмö Австралияын.

Некымын эвкалипт породаяс быдмöны зэв джуджыда – 160 м-öдз; тайö медся джуджыд пуяс му вылын; мукöд породаясыс абу джуджыдджыкöсь миян пожöмъясысь да роч тыпуясысь, но быдмöны вывтi öдйö.
 
Эвкалипта вöръясын гожсай этша, сы вöсна мый пуясыс сулалöны шоча, а корйыс абу сук дай коръясыс бергöдчöмаöсь вывлань дорышöн; шондi югöръяс пырöны татчö дзик му бердöдзыс, кöнi быдмö турун. Тайö вöръясыс паркъяс кодьöсь либö пуяса видзьяс кодьöсь; сэнi быдлаын позьö ветлыны вöлöн-доддьöн да видзны скöт.

Австралияысь эвкалиптъяссö нуöны мукöд канмуясö да вöдитöны сэнi не сöмын öдйö быдмöмыс вöсна, но и сы вöсна, мый найö сетöны зэв чорыд, тыпуысь ён, лес, а коръяссьыс перйöны чöскыд дука выйяс, таысь öтдор, найöс вужйöдöны нюръяс косьтöм вылö, сы вöсна мый найö öдйö кыскöны мусьыс васö.




#Article 42: Азия (3758 words)


Азия - му юкöнъясысь медыджыд. Куйлö войвыв шарджынйын. Öтув Европакöд артмöдö мувеж Евразия. 

Мувывтор – 43,810,582 км². 

Олысьыс – 4.050.404.193 морт.

Азия – зэв ыджыд му юкöн; сiйö босьтö коймöд юкöн гöгöр став косiн веркöссьыс да дас кыкöд юкöн став мушар веркöссьыс. Лунвылын сылöн Малакка кöдж пöшти воö экваторöдз, а Малайя архипелаг пырö 11° вылö лунвыв шарджынйö, сiйö лоö быттьöкö Австралияö вуджан поскöн. Войвылын Челюскин нöрыс сöмын 12°-öн оз во Войвыв полюсöдз, а Войвыв Мулöн дiясыс воöны полюслань нöшта на матöдз.

Кор Сингапур карын, кодi сулалö Азия лунвыв пом бердса дi вылын, тулысын луншöр кадын шондi сулалö веськыда юр весьтын – зенитын, сэки Челюскин нöрысын сiйö тыдалö дзик эжтас дiнас.

Кор Босфор вадорын лоö луншöркад, сэки Дежнёв нöрыс вылын 10 час рыт нин.

Асыввылын Дежнёв нöрыс воö зэв матöдз Америка дiнö, и тöлын Беринг висса йи вывтi позьö понъясöн вуджны Азияысь Америкаö öти лунöн. Рытыввылын Ичöт Азия кöдж воö матöдз Балкана кöдж дiнöдз, кодысь Азияöс торйöдöны саридзьяс – Эгей да Мрамор – да векньыдик висъяс – Дардан да Босфор; Босфорлöн пасьтаыс неыджыд – 600-сянь 3500 м-öдз.

Европакöд Азия öтлаасьö топыда.

Вежтассö на костын нуöдöны Урал керöсъясöд асыввывла дорöдыс, Урал ю кузя да Кума-Маныч лажмалöмöд.

Африка дiнöдз Азия сiдзжö воö зэв матö. Суэц канал, кодöс кодйöма Суэц вуджанiн вомöн, сöмын 100–130 м пасьта, Баб-эль-Мандеб – араб ногöн «синва öдзöс» – вислöн пасьтаыс 37 км.

Кык боксянь Азияöс кытшалöны кынмывтöм океанъяс; коймöд боксянь – рытыввывсянь сы бердö воöны саридзьяс коймöд океанлöн – Атлантувсалöн. Войвылын Азияöс кытшалö Войвыв йиа океан.

Дорöсыс Азиялöн абуджык вундалöм Европалöн дорысь: кöджъяс да дiяс танi босьтöны витöд пайсö став мувывторсьыс. Саридзьяс омöля пырöны материк пытшкас; танi эмöсь мутасъяс саридзсянь 2 сюрс км сайын дай ылынджык. Но саридзьяс да куръяяс вель ёна жö пырöны Азия вадоръясö, торъя нин асыввыв вадоръясö.

Войвылын Азиялöн куим кöдж: Ямал, Таймыр да Чукотка; Войвыв йиа океан артмöдö саридзьяс: Кара, Лöпта, Асыввыв-Сибырса да Чукотка. Таймырсянь войвывланьын куйлö Войвыв Му архипелаг, а асыввылын Таймырсянь – Выль-Сибырса дiяс, Врангель дi. Азиялысь асыввыв вадоръяссö кытшалöны Лöнь океанса саридзьяс: Беринг, Оката, Ниппонса, Виж, Асыввыв-Китайса, да Лунвыв-Китайса саридзьяс.

Лунвылын Азияысь ми аддзам куим ыджыд кöдж: Аравия, Индостан да Индокитай; асыввылын – Камчатка да Коръё, рытыввылын – Ичöт Азия. Таысь öтдор, Азияса вадоръясын эмöсь уна дiяс. Асыввывтi найö артмöдöны сикöтш моз нюжалан лёдзъяс; сэнi медся гырысь дiяс – Курила, Ниппон дiяс да Сахалин, кодöс торйöдö материкысь Тотара вис; асыв-лунвылын – Тайвань дi да Пилиппинса дiяс, мирас медся ыджыд Малайя архипелаг, кытчö пырöны ыджыд дiяс: Борнео, Суматра, Калимантан, Ява, кодъяс шусьöны Сунда дiясöн.

Азия лунвылын – Индiа океан; сылöн саридзьяс – Аравияса да Гöрд, куръяяс – Бенгал да Перс. Индостансянь лунвывланьын – Шри Ланка (Цейлон) дi, а Ичöт Азиясянь лунвывланьын – Кипр дi.
Азиялöн дорöсыс зэв сибыд вадорса канмуяс костын öта-мöдкöд саридз вывтi волысьöмлы, а сiдзжö и мукöд му юкöнъяскöд волысьöмлы. Асыввыв вадоръясыс Азиялöн йитчöны лунвыв вадоръяскöд Малакка да Сунда висъясöн, а лунвыв вадоръясыс Азиялöн рытыввыв вадоръяскöд да став Европакöд – Баб-эль-Мандеб вискöн да Суэц каналöн. Австралиякöд да Африкакöд Азия йитчö Индiа океан вывтi мунан туйясöн, а Америкакöд – Лöнь океанса туйясöн. Панама канал пыр мунö мöд туй, кодi йитö Азияöс Европакöд.

Колö шуны, географияса куйланiныс Азиялöн бур, но абу, дерт, Европалöн кодь, сы вöсна мый Азия куйлö Атлантувса океанса тöдчана саридзвыв туйясысь бокын.

Азия аслас мусюръяс серти медся джуджыд му юкöн. Медшöр вывтасъяс сэнi лоöны дорвыв мунысь керöсъясысь (керöс лёдзьясысь), кодъяс унджыкыс сулалöны мылькъяладорнас (ортсыладорнас) либö Индiа океанлань, либö Лöнь океанлань банöн. Мылькъя ортсыладорнас лунвывлань – Индiа океанлань – бергöдчöмöн сулалöны Гималаяс, Каракорум, Кунь-Лунь, Гиндукуш да Алтай. Войвылын Алтай да лунвылын Гималаяс костын куйлö ыджыд керöса мутас, шусьö Пытшкöс Азияöн либö Медшöр-Азияса керöсаинöн; лунвылас танi эм Тибет плато, кодi падвежалöма уна мусюръясöн, а войвылас – Гоби плато. Медся джуджыд керöсъяс Азияын, и став му вылын – Гималаяс. Налöн медыджыд йывныс, Эверест, джуджтанас лоö 8882 м. Тайö том кöрöм керöсъяс нюжöдчöны ыджыд кытшолöн да тэчöмöсь уна параллельнога мусюръясысь, кодъяс öти мöдысь вылынджык. Керöс йывъясас кузялаыс некор оз сывлы лым.

Войвывланьын Гималаяссянь сулалö мирын медся джуджыд, Памирысь кындзи, Тибет плато, – 4 сюрс м гöгöр. Сэтi мунöны рытывсянь асыввылö уна кöрöм мусюръяс, – найöс омöля на тöдмалöма, войвылын тайö платоыс помасьö джуджыд Кунь-Лунь мусюрöн; некымынлаын сiйö кыпöдчö пöшти 8 км судтаöдз океан тшупöдсянь.

Сэнi, кöнi Гималаяс да Кунь-Лунь öтлаасьöны Гиндукушкöд да Тянь-Шанькöд, сулалö керöс гöрöд Памир, судтанас сiйö оз сетчы Тибетлы. Сылöн йылыс – Исмаил Самани пик – 7495 м джуджта.
Рытывланьын Памирсянь эмöсь платояс Иран да Ичöт Азия; войвылын дай лунвылын найö помасьöны кöрöм мусюръясöн. Тайö мусюръясыс лоöны Европаса кöрöм керöсъяслöн куйланiнъяс, кодъяскöд найö войдöр вöлiны öтпомсяöсь.

Тайö йитöдыс быри, кор артмис Эгей саридз.

Рытыввыв Азиялöн медся джуджыд мусюръясыс – Эльбрус да Медшöр Кавказса мусюр, сылöн медыджыд йывъяс Эльбрус (5833 м) да Казбек (5043 м). Медшöр Кавказса мусюрсянь лунвывланьын сулалö кусöм вулканъяса Арменияса керöсаин Арарат (5156 м) да Алагез (4095 м) йывъяснас.

Видзöдны кö Памирсянь асыввылö, сэнi Гималаяслöн, Кунь-Луньлöн да Тибетлöн керöс чукыръяс ыджыд кытшöн бергöдчöны асыв-лунвылö, Индокитай кöдж вылö, да мунöны водзö Малайя архипелаг вывтi. Тадзи том кöрöм керöсъяслöн вöньыс вуджö став Азия материксö да юкö сiйöс кык неöтгырся юкöнö. Тайö керöс вöнь местаас войдöр вöлi важ мушöр саридз Тетис; тайö саридзыслöн пыдöсыс кайигас вöчис керöс чукыръяс, медся джуджыдъяссö му вылын.

Лунвывланьын том кöрöм керöсъяс вöньсянь куйлöны тшöтшкöс из локöбъяс – платояс Декан да Аравия; найö уна миллион воöн водзджык лоöмаöсь кöрöм вöньса керöсъяс серти да зэв важ кадъясö öтлаасьлiсны Африкакöд – гы кодьöсь найö и асланыс тэчасног серти.
Индостанса да Месопотам увтасъяс артмисны саридз куръяясысь, кодъясöс тыртiсны юяс. 
Месопотам увтас войдöр вöвлi Перс куръялöн юкöн, а Индостанса увтас артмис вис местаын, кодi öтлаавлiс Бенгал куръяöс Аравия саридзкöд.

Войвывланьын да асыв-войвывланьын том кöрöм керöсъяс вöньсянь эмöсь уна мукöд мусюръяс да тшöтшкöс платояс, найö артмисны керöсъяс пуксьöмла. Медыджыдыс тайö мусюръяс пытшкысь Тянь-Шань, кодлöн йылыс Хан-Тенгри. Тянь-Шаньын керöсъясыс öнi и артмöны на, кöнi öттшöтш овлöны ыджыд мувöрöмъяс. Алтай, Саянъяс, Байкал керöсъяс. Ябалган, Становöй, Янайывса да Черскöй керöсъяс – ставныс найö чургöдчöм керöсъяс, кодъяс артмöмаöсь зэв важся кöрöм ёна киссьöм керöсъяс местаын. Войвылын Саянъяс да лунвылын Кунь-Лунь костын эмöсь уна платояс; тöдчанаджыкыс на пытшкысь – Монгол муын Гоби плато; рытыввылö сiйö вуджö Рытыв-Китай платоö.

Туран да Рытыв-Сибырса увтасъяс – увлань лэччöм паськыд местаяс, кодъяс куйлöны рытыввылын Урал керöсъяс, асыввылын Шöр-Сибырса плато да лунвылын Копет-Даг костын. Тайö увтасъясыс öтлаасьöны Асыввыв-Европаса шыльыдiнкöд, да öтлаын сыкöд артмöдöны му вылын медся ыджыд шыльыдiн.
Асыввылын Азияын эм кык увтас – Китайса да Маньчжур, найö артмисны сiдзи жö, кыдзи Месопотам увтас.
Асыввыв вадоръясын Азияын тыдалöны му кыш уськöсъяслöн туйяс, кодi мунiс Лöнь океан вадоръяс пöлöн. Тайö уськöсъясыс тöдчöны Китайса керöсъяс, Сихотэ-Алинь да Ыджыд Хинган керöсъяс тшупöдъясын. Сахалин, Тайвань, Пилиппинса да Ниппон дiяс – ставыс тайö керöс локöбъяс, кодъяс чукталiсны материксьыс жугласьöмъяс дырйи; Оката, Ниппонса да кыкнан Китайса саридзьяс жö артмисны лэччöм (вöйöм) косiн юкöнъяс местаын. Азия вадоръясын Лöнь океан зэв джуджыд – танi эмöсь 8–9 и и весиг 10 сюрс м джуджта джумъяс. Уськöсъясыс и жугласьöмъясыс мунлiсны танi зэв важ кадъяссянь дай мунöны и öнöдз. Та йылысь висьталöны зэв тшöкыд да зэв ыджыд мувöрöмъяс Ниппонса, Пилиппинса, Курила да мукöд дiяс вылын. Та йылысь жö висьталöны и зэв уна ыпъялан вулканъяс – тайö дiяс вылас жö да Камчатка кöдж вылын.

Малайя архипелаг – косiнлöн коляс, кодi войдöр öтлаавлiс Азияöс Австралиякöд. Сэнi вулканъяс сулалöны потас визьясöдыс кык мегырöн: öтиыс мунö Сунда дiясöд – Суматра, Ява да мукöд дiяс вывтi, а мöдыс – Пилиппинса дiяс вывтi да Калимантан вывтi, сiдзкö Азия асыввыв вадоръяс пöлöн.
Суматра да Ява костын эм вулкан Кракатау. 1883-öд воö сэнi лоис зрыв, кодысь пöшти став Кракатау дiыс кайис сынöдö. Ру, газ, из да пöим сюръя шыбытчис 80 км судтаöдз. Зрывыс кылiс Цейлонын да Пилиппинса дiяс вылын. Суматра да Ява вылын уна йöз кувсисны саридз гыясысь, кодъяс зрыв бöрын ызгысисны вадорас.

Му уджалöмлы Азия веркöс уна боксянь абу бур. Сэнi вывтi уна куш кыртъяс да мусинöн вевттьытöм изъяинъяс. Сэсся тырöма керöсъясöн: уна места босьтöны зöм керöс бокъяс, кыркöтшъяс, сёртасъяс. Уна эм сэтшöм джуджыд мутасыс, кöнi оз позь уджавны видзму. Медшöр юкöнъяссö сылысь вадоръясысь торйöдöны джуджыд мусюръяс, тайö сьöктöдö йитöдъяс, та понда жö климатыс пытшкöс мутасъяслöн кос.
Но век жö Азияын увтасъяс вевттьöны нёльöд юкöнсö сылöн веркöслысь да öтлаын босьтöмöн лоöны ыджыдджыкöсь став Европаысь. Торйöн бурöсь видзму уджалöм вылö Индостанса да Китайса увтасъяс.
Медся тöдчана мупытшкса шедтасъяс Азияын – изшом, мусир, зарни да озысь. Найö разалöмаöсь зэв абу öткодя.

Изшом куйлö важ массив доръяс пöлöн. Торъя озырöсь изшомöн Сибыр (Кузбасс, Алтай), Казахстанын Караганда бассейн да войвыв Китай. Мусир эм кöнсюрö том кöрöм керöс бокъясын; торъя озырöсь мусирöн Аравия, Рытвыввыв Сибыр, Кавказ (Баку да Грознöй), Иран да Индокитай, а сiдзжö Ыджыд Сунда дiяс. Тöдчана куйласъяс мусирлöн сiдзжö эмöсь Месопотамияын да Сахалин дi вылын. Зарни сöнъяс да киссьöсъяс эмöсь медсясö важ кристаллсяма массивын; торъя озырöсь зарниöн Асыввыв Сибыр да Якут му. Озысь куйлö медсясö Малакка кöджын да Сунда дiяс вылын, кодъяс лоöны Азия материклöн нюжалöмöн. Кöрт рудаясöн озыр местаяс аддзöма Азияысь этшалаын на, медсясö Китайын да Сибырын, Ангара ю гöгöрын и Ылi Асыввылын. Но Азияын öнöдз на кольöны тöдмавтöмöсь вывтi гырысь ылдöсъяс.
 

Тöлын материкыс Азиялöн кöдзалö ёнджыка сiйöс кытшалысь саридзьясысь. Кöдзыдъяс сулалöны не сöмын Войвыв Азияын, но и Пытшкöс Азияын – Гималаясöдз. Тайö став ылдöс вылас чукöрмö кöдзыд сынöд масса, кодi мунö асыввылö да лунвылö шоныд океанъяслань. Тадзи артмöны тöвся муссонъяс.
Океанъясын тайö кадас атмосфераса личкöмыс ичöт, а материк вылын – ыджыд. Тöвъяс кöдзыд материксянь вайöны асыввыв вадоръясö ён кöдзыдъяс, а Лунвыв Азияöс наысь прамöя сайöдöны керöсъяс. Но век жö и Лунвыв Азияын тöлын тöвъяс пöльтöны материксянь океанö. Тöвся муссонъяс быдлаö вайöны кос да сэзь поводдя.

Гожöмын материкыс Азиялöн шоналö ёнджыка, сiйöс кытшалысь саридзьясысь. Личкöмыс сэнi чинö, да сэтчö уськöдчöны васöд тöвъяс Индiа да Лöнь океанъясысь – тадзи пöльтöны гожся муссонъяс; найö вайöны уна зэръяс, торъя нин сэтшöм местаясын, кöнi найö паныдасьöны керöсъяскöд. Пытшкöс Азияö, кодöс сайöдöны джуджыд керöсъяс, найö пöшти оз веськавны; сэнi гожöмын вывтi жар да кос. Рытыввыв Азияö муссонъяс Индiа океансянь оз жö веськавны, да сэнi сiдзжö гожöмын овлö кос да жар, а содтöд и шондiыс сэнi гожся луншöркадö овлö пöшти зенитын.

Став Азиясö климат серти позьö юкны, тадзи: Пытшкöс Азия, Асыввыв Азия, Лунвыв Азия, Рытыввыв Азия да Войвыв Азия.

Пытшкöс Азияын континентвывса – материквывса – климат, гожöм да тöв, лун да вой, ёна торъялöны шонтöг серти. Гожöмын кымöртöм енэжсянь шондi ёна пöжö; платояслöн веркöсыс доналö; шоныд кос сынöд кайö вывлань тöвныръясöн; найö лэптöны зэв вылöдз дзонь кымöръясöн лыа да бус. Сынöдыс гудырмö, шондiыс öдва тыдалö бус пыр, гöгöр – быттьö ру пытшкын. Пытшкöс Азияö воöны кос тöвъяс нин, сы понда сэнi усьö этша енöжва. Сöмын Пытшкöс Азия доръясын да керöс бокъясын овлöны унджык зэръяс, а медся джуджыд керöс вывъясас усьлöны лымъяс. Но лым вежтасыс керöсъясын куйлö зэв вылын: войвыв Тибетын, Хуанхö ю заводитчанiнын, 5 км судтаын, а лунвыв Тибетын весиг 5½ км судтаын.
Тöлын став Пытшкöс Азияыс ёна кöдзалö; кöдзыд сынöд лöнь да сэзь, енэжваяс тöлын усьöны нöшта этшаджык гожöмын дорысь. Сöмын шочиника платояс вылö веськавлöны шоныдджык да васöдджык тöвъяс океан вадоръяссянь, сэки артмöны кымöръяс да усьö лым; но тöвбыдöн усьö вывтi этша лым, öдва вевттьыштö мусö; кöялыысьяс видзöны сэнi ассьыныс скöтсö и тöлын лудъяс вылын.

Асыввыв Азияын мунöны гожся муссонъяс, кодъяс пырöны пытшкöс мутасъясас 1000 – 1500 км сайöдз, медся уна енэжваяс усьöны керöсъяса вадор пöлöнъясын, сiйö кадö, кор саридзсянь воöны циклонъяс. Тöвся муссонъяс дырйи кöдзыдъяс паськалöны ылi лунвылö, весиг войвыв Китайын, Мушöр саридз пасьтöс вылын, кынмöны юяс. Тулысын да арын, гожöмся да тöвся муссонъяс вежсигöн, кор паныдасьöны кöдзыд да шоныд тöвъяс, Азияса вадоръястi мунöны ыджыд тöв ныръяс, – тайфунъяс. Найö артмöны тропикдорса вöньын восьса океанын да Азияса вадоръяслань матыстчигöн вöчöны ыджыд опустошениеяс Пилиппинса да Ниппон дiяс вылын.

Ыджыд тöдчанлун Асыввыв Азияса климатлы кутö шоныд Куро-Сиво визув; сiйö тыртö уль руöн сы весьттi вылысöд мунысь муссонъяс да видзö кынмöмысь пöшти ставнас Ниппон саридзöс. 

Лунвыв Азияöс – мöдног кö Индостан, Индокитай да Малайя архипелагöс – вуджöны тропик да экватор, да климатыс сэнi жар. Гожöмын шондiыс овлö дзик юр весьтын да сотö зэв ёна. Весиг тöвся тöлысьясö шондi кайö енэжтассянь вылö; тöв, кыдзи ми сiйöс тöдам, сэнi дзик оз овлы, и муыс некор оз вевттьысьлы лымйöн. Тöлыс сэнi абу кöдзыдджык миян Украинса гожöмысь. Гожöмыс сэнi уль, енэжваяссö материк вылö вайöны рытыв-лун муссонъяс. Дiяс вылын климат океанвывса: сэнi зэрö тöв и гожöм. Шонтöг сулалö вогöгöр 25–27°. Тайфунъяс Лунвыв Азияын овлöны жö, но шочджыка Асыввыв Азияын дорысь.

Рытыввыв Азияын климатыс кос, татчö гожся муссон вотöм вöсна (карта, 106 лбк.). Апрель тöлыссянь да йирым тöлысьöдз танi пöшти оз овлыны зэръяс, енэжын шоча мыччысьлöны кымöръяс; шондi сотö лёка: Иракын Багдад дiнын лыаыс шоналö 78°-öдз; гожсайын шонтöгыс сынöдлöн кайö 55°-öдз. Торъя нин жар поводдя пуксьö, кор локтö лунтöв – самум – доналöм Аравиясянь. Вывтасъяс вылын зэв жö жар, но сэнi жар лунъяс вежсьöны кöдзыд войясöн. Жар поводдя сулалö йирым тöлысьöдз, и сöмын сёр арын, медсясö вöльгымын, енэжын кыптöны зэра кымöръяс. Найöс вайöны циклонъяс Мушöр саридзсянь. Зэрлывлö сэтшöма, мый Аравия да Сурия куш степьясын кос ковтысъяс – вадияс – тырлöны ваöн. Керöсъяс вылын усьлö лым; гожöмын лымйыс сылö, ваыс лэччö юясö да шоръясö. Тöв Рытыввыв Азияын ёна шоныдджык Асыввыв Азияын серти.

Войвыв Азияын кузя сулалöны зэв ён кöдзыдъяс – квайт тöлысьöдз дай дырджык. Муыс сэнi кынмö зэв пыдöдз да оз удит сывлыны гожöмбыдöн. Но гожöмыс сэнi шоныд. Вылысса пöвстыс мулöн сэтшöма шоналö, мый видзму овмöс вöдитны позьö и полюс кытш сайын.

Азияын уна гырысь юяс; на пöвстысь квайт ю 4 сюрс км-ысь кузьджыкöсь. Медся тöдчана юяс пансьöны Пытшкöс Азияöс кытшовтысь керöсъясын.

Гималаяссянь лэччöны уна ваа юяс: Ганг, Брамапутра да Инд. Найö петöны Гималаяс войвыв банъясысь да визувтöны медводзсö Тибетын негырысь визувъясöн; сэсся джуджыд да шуштöм сёртасъясöд писькöдчöны Гималаяс пыр, вöчöны зэв уна коськъяс, босьтöны уна вожъяс, кодъяс визувтöны Гималаяс лунвыв банъяссянь. Гожöмын тайö юясыс ёна ойдлöны – муссон зэръясысь да Гималаясын лым сылöмысь. Тöлын да тулысын ёна ямöны. Бенгал куръяö усянiнын Ганг да Брамапутра артмöдöны дельта; тайö дельтаыс вит мындаöн ыджыдджык Волга дельтаысь дай öдйö содö.

Тибетын заводитчöны да Лöнь океанö усьöны куим ыджыд ю: Меконг, Янцзыцзян, либö Югыдлöзъю, да Хуанхö, либö Вижъю. Ю йывъясыс налöн ичöт вааöсь, но Пытшкöс Азияысь муссонъясöн кöтöдан мутасъясö воöм бöрын найö пöрöны зэв ыджыд юясö; медводзсö найö визувтöны тшупöдъясöд да сёртасъясöд, а сэсся паськыд ковтысъясöд. Медся пыжветланаыс тайö юяс пиысь – Янцзыцзян. Сы вывтi гожöмын весиг океанвывса суднояс вермöны кайны ва паныд 1000 км сайöдз ю вомсяньыс.

Татшöм пыжветлöмыс Янцзыцзян юлöн лоö со мый понда: сiйö кызвын юкöннас визувтö чорыд керöс породаяс пöвстöд, сы понда воргаас сылöн омöля пуксьö ваöн вайöмтор.

Хуанхö ю, мöдарö, пыжветлöмлы озджык лöсяв. Аслас гудыр ваас сiйö нуö зэв уна виж нюйт, лёсс, тайö нюйтыс пуксьö ю пыдöсас кывтыдланьын, да сэнi артмöны пыр выль да выль косьтъяс.
Кадысь кадö Хуанхö юыс весиг дзикöдз вежлö ассьыс туйсö; 80 во сайын сiйö эз усьлы Чжили куръяö, кыдз öнi, а усьлi Виж саридзö, Янцзыцзян ю вомсянь неылын.

Хуанхö ю вакöд вайöмторъясöн вевттьöма Китайса увтас. Китайса увтас местаын важöн вöлi саридз куръя, кодöс уна нэм чöжöн тыртöма нюйтöн тайö юсяньыс. нюйтыс кызвыннас тэчсьöма лёссысь, кодöс ю петкöдö Пытшкöс Азияысь.

Асыввыв Азияса юяс вылын – Янцзыцзян, Хуанхö, а сiдзжö Амур вылын пöшти быд во гожöм помын овлöны ойдлöмъяс, кодъяс тöкыда нуöны сиктъяс да кöдзöм муяс; сэки Китайын йöз кулöны сюрсъясöн. Ойдлöмъяс овлöны, кор циклонъяс мунiгöн öддзöны зэръяс.
Тотара вискö усьö уна ваа, пыжветлана Амур ю.

Войвыв Азияса юяс – Об Иртышкöд, Енисей Ангаракöд, Лена Алданкöд да мукöд – зэв кузьöсь да вааöсь; енэжваяс сэнi овлöны этша, но зато сэнi и пакталöмыс ичöт, а ва чукöрманiнъясыс бассейнъяслöн зэв гырысьöсь. Тулысын лым сылiгöн тайö юясыс зэв паськыда ойдлöны лым сылöмысь. Суднояс ветлöмлы найö зэв лöсяланаöсь, но дыр кежлö, воджын кежлö дай дырджык кынмылöны. Визувтöны найö шыльыдiнъясöд лöня, но кöнсюрö чургöдчöм тшупöдъяс вуджигöн вöчöны гырысь коськъяс. Торъя уна коськ Енисей ю вожын – Ангара вылын, кодi петö Байкал тыысь. Ачыс Байкал тыыс куйлö джуджыд уськöса лайколын.

Пытшкöс Азияын да Туран увтасын юяс этша, океанъясöдз найö оз воны, либö вошöны лыаяс пöвстын, либö помасьöны тупкöса тыясын. Татшöмöсь – Тарим, усьö Лобнор тыö, Или, усьö Балхашö; Сыр-Дарья да Аму-Дарья. Каспи да Арал сола ваа тыяс – тайö вöвлöм саридзьяслöн колясъяс. Тайö кос инъясас юяс зэв коланаöсь му кöтöдöм вылö. Гожöмын, кор керöсъясын сылö лым, юяс ойдöны да нуöны уна ва.

Рытыввыв Азияын юяс сiдзжö зэв этша. Медся тöдчанаясыс на пиысь Тигр Евфраткöд, кодъяс визувтöны Перс куръяö; тайö юясыс ойдöны тöлын. Гожöмын найö босьтöны васö керöсвывса лымйысь да сетöны сiйöс кöтöдöм вылö. Уна юяс помасьöны танi сола тыясын.
Öти татшöм тыыс, кодi шусьö Кулöм саридзöн, куйлö уськöса лайколын, тшупöдыс сылöн 394 м-öн улынджык океан тшупöдысь. Му вылын абу мöд ты, кодлöн тшупöдыс лэччöма татшöм улöдз. Ваас сылöн 24% сов, и ваыс сэтшöм топыд, весиг морт сэнi оз вöй; тайö тысö шуöны Кулöм тыöн, сы вöсна мый ни быдмöг, ни пемöс сэнi абу.

Азияса юяслöн тöдчанлуныс морт овмöсын вывтi ыджыд: найö абу сöмын волысян туйяс, найö сетöны муяс да садъяс кöтöдöм вылö ва оз сöмын Рытыввыв да Пытшкöс Азияын, но и Лунвыв да Асыввыв Азияын; сэнi став йöз пытшсьыс коймöд юкöныс олö муясöс кöтöдöм помысь.

Лунвыв Азияын, кöнi шондi ёна пöжö, кöнi усьлö уна енэжва, быдмöны тропикдорса вöръяс; найö вевттьöны медся васöдiнъяссö Индостанын да Индокитайын да ыджыдджык юкöнсö Малайя архипелаглысь.
Тайö вöръясас, кодъяс быдмöны 60 м судтаöдз, быд воськолын паныдасьöны век выль да выль породаа пуяс; на пöвсын быдсикас пальмаяс, кодъяс кутöны зэв ыджыд тöдчанлун. Уна пальмаяс сетöны сёян плодъяс. Сагоа пальмалöн сёйöны сьöвмöссö. Вадорын уна кокоса пальма, кодi сетö öрекъяс да кокос йöв. Пуяс тропикдорса вöрын быдмöны некымын судтаöн мöда-мöд вывтiыс да артмöдöны мунны позьтöм, лианаясöн гартöм лёкин; лианаяс кузьтанас овлöны 300 м-öдз; быдлаын пу вожъяс вылын тыдалöны эпифит быдмöгъяс, кодъяс олöны мукöд пу вожъяс да чöръяс вылын, и паразит быдмöгъяс, кодъяс босьтöны сöзъяссö мукöд быдмöглысь. Саридзса вадоръяс пöлöн кыссьöны мангрова вöръяс сэтшöм пуясöн, кодъяслöн вужъясыс тулöмъяс дырйи сюрöны ва улö, а ямлöм дырйи – восьсаöсь.

Косджык инъясын Лунвыв Азияын эмöсь тропикдорса вöръяс, кодъяслöн киссьылö корйыс кос кад дырйи, да саваннаяс, кодъяс тырöмаöсь турунöн либö вöдитöма морт киöн да сетöны вывтi бур артмöмсö няньяслысь либö мукöд вöдитан быдмöгъяслысь. Тропикдорса вöръяслöн мусинъяс да саваннаяс Азияын – гöрдмуаöсь; тайö мусинъясыс мунöны Африкаса гöрдму вылö. Саваннаясын эмöсь сьöд, миян сьöдму вылö мунысь мусинъяс.

Тропикдорса вöръясын да саваннаясын олöны зэв уна быдсяма пемöсъяс, мукöдыс сёйöны быдмöгъяс да плодъяс, мукöдыс пöткöдчöны яйöн; унаöн на пиысь олöны сöмын тропикдорса вöньын, шöркоддьöм мутасъясын найö оз вермыны овны – полöны кöдзыдысь. Татшöмöсь, шуам, мортнога öблезянаяс – орангутанг да гиббон – да кыз кучикаяс – индiвывса слöн, сюраныр да тапир.

Яйсёйысьяс пытшкысь медся ёныс Лунвыв Азияын тигра; олö сiйö тростник да бамбук расъясын. Пагöдан кыйяс, шуам, öчкиа кый, олöны быдлаын – вöръясын и, саваннаясын и; юясын эмöсь крокодилъяс. Вывтi уна сикаса пöткаяс пиысь торъя мичаöсь фазанъяс, павлинъяс да попугайяс.

Лунвыв Азияын кöть и уна быдсяма пемöсыс, но абуöсь кöинъяс, ручьяс да руд ошъяс, кодъяс олöны быдлаын мукöд Азияын, а сiдзжö Европаын да Америкаын. Татысь тыдалö, мый Лунвыв Азия – пемöсъяс серти торъя мутас.

Асыввыв Азияын – Китайын да Ниппонын – асчужан быдмöгъяс кольöмаöсь сöмын керöсаинъясын. Сэнi быдмöны сорöн паськыд коръяса пуяскöд, кодъяслöн киссьылö тöв кежлö корйыс, пыр веж пуяса вöръяс, – камелияяс, лавръяс. Медшöр мусинъясыс Асыввыв Азияын – гöрдму шоныдджык да васöд местаясын, вижму косджык да ыркыдджык местаясын, кутшöм войвыв Китайын.

Асыввыв Азияын йöзыс зэв топыда олöны, да муыс сэтшöма уджалöма мортöн, мый танi кид пемöсъяс кольöмаöсь этша. Найö либö Лунвыв Азияса, либö Пытшкöс Азияса, либö Войвыв Азияса пемöсъяс кодьöсь жö. Шуам, Китайса керöс сёртасъясын эмöсь павлинъяс да фазанъяс, а Ниппонын вöръясас олö бöжтöм, гöрд чужöма öблезяна – макака. Крокодилъяс некöн му вылын оз пырны татшöм ылö войвылö, кыдзи Китайын да Коръёын; шоръясын Ниппонын эмöсь ыджыдысь-ыджыд, 1½ м-öдз кузьтанас, саламандра, кодi мунö лёкгаг вылö. Ставыс тайö – тропикдорса пемöсъяс. Но сэнi жö, Асыввыв Азияын, олöны кöинъяс, ручьяс, ошъяс, а сiдзжö степвыв антилопаяс да кид осёлъяс, кодъяс асласöсь Пытшкöс Азиялы.

Войвыв юкöнас Асыввыв Азияын, Амур да сiйö веськыдвыв вожъяс пöлöн, быдмöны коръя вöръяс – тыпу, вяз, клён да мукöд пуяс. Пуяс гöгöрыс сэнi гартчöны лианаяс да асчужан виноград, кодi сетö сёян плод. Мусинъяс пöим сораöсь. Тайö вöръясыс зэв озырöсь пемöсъясöн, танi эмöсь и тропиквывса пемöсъяс, и ылi войвывса пемöсъяс. Танi тигр паныдасьö руд ошкöд, леопард – вöркаськöд, низь – измышкакöд. Танi эмöсь уна кабанъяс, козуляяс, фазанъяс, вöр каньяс да кöинъяс.

Пытшкöс Азия да Рытыввыв Азия вевттьысьöмаöсь гöль степьясöн да овтöминъясöн, на пытшкысь медся гырысьясыс: асыввылын Гоби, шöрас – Такла-Макан да рытыввылын – Аравияса. Степьяс да овтöминъяс паськыд визьöн мунöны Хинган подувсянь Гöрд саридз дорöдз да вуджöны водзö Африкаö; вöръяс тайö визяс паныдасьлöны сöмын керöс банъясын, кöнi усьö унджык енöжва, да оазисъясын юяс пöлöн.

Степьясын быдмöны турунъяс – типчак, полынь; быдмöны найö шоча, мусö оз вевттьыны дорвыв. Тулысын лым сылöм бöрын либö тöвся зэръяс бöрын Иранын да Сурияын степвыв турунъяс быдмöны öдйö, дзоридзалöны да вайöны кöйдыс; гожöм пуксигöн заыс налöн косьмö нин, ловъяöсь кольöны сöмын мупытшса вужъясыс да шмакъясыс, да нöшта топыд кыша кöйдысъясыс. Мусинъяс тайö степьясын каштан рöмаöсь да рудовгöрдöсь.

Овтöминъясын быдмöгъяс нöшта на этша, степьясын серти: ставыс сiйö либö турунъяс, кодъяс тулысын öдйö быдмöны да регыд косьмöны, либö саксаул сяма кустаинъяс, кортöмöсь либö посньыдик коръяöсь да зэв кузь вужъяöсь. Дзик öтипöлöс пуяс – саксаул.

Оазисъясын быдмöны плод ваян пуяс, шуам, яблöка, персика, абрикоса пуяс; Рытыввыв Азияын – пыр веж пуяс, шуам выйпу; Иран лунвылын да Аравияын – финика пальма.

Пытшкöс Азияын степьясас олöны уна йырсьысьяс да гыжъя пемöсъяс, кодъяс сёйöны турун; тöв кежлö йырсьысьяс – сурокъяс, сусликъяс – дыр кежлö дзебсьöны му пытшкö да узьöны; гыжъя пемöсъяс жö – кид осёлъяс (куланъяс), антилопаяс, – йирöны турунсö лым улысь, – лымйыс степьясын усьлö зэв ляпкыдика.

Торъя нин озыр пемöс мир Тибетын, джуджыд лудъяс вылын, кöнi оз овны йöз, а сы вöсна гыжъя пемöсъяс ветлöны зэв ыджыд чукöръясöн, – ветлысь-мунысьяс лыддьывлöмаöсь уна сё дай весиг некымын сюрс пемöсöдз чукöрас, медся тшöкыда паныдасьлöны куланъяс, антилопаяс, якъяс – керöсвыв öшъяс да чивзанъяс – сурок сяма йырсьысьяс.

Рытыввыв Азия степьясын да овтöминъясын эмöсь и гыжъяяс, и йирсьысьяс, но этшаджыкöнöсь. Эмöсь кутшöмсюрö яйсёйысь пемöсъяс (африкасаяс), шуам, гиенаяс, шакалъяс; Аравияын эмöсь левъяс.
Азияса ылi войвыв вевттьысьöма тундраöн. Лунвывланьынджык мунö тайга, кöнi мусиныс пöим сора либö нюр сора. Войвыв Азия озыр стрöитчан вöрöн да дона куа пемöсъясöн, а сiдзжö и пöткаясöн; на пытшкысь мукöдыс пыр олöны тайгаын, мукöдыс воöны татчö гожöм кежлö Лунвыв да Рытыввыв Азияысь. Торъя уна пöтка чукöрмылö гожöмын тундраын. Сэнi дженьыдик гожся кадö найö быдтöны пиянсö, сэсся бöр лэбзьöны шоныд муясö, туйсö кутöны юяс пöлöн да саридз вадоръяс пöлöн.

Азия – уна вöдитан быдмöгъяслöн чужанiн. Азияын морт медводз аддзис дикöй шобдi, шабдi, лук. Лунвыв Азия – рислöн, сакара тростниклöн, чай пулöн, бананлöн, öгуречьяслöн чужанiн; Асыввыв Азия – апельсинъяслöн да мандаринъяслöн чужанiн.

Азияысь петiсны пöшти став гортса пемöсъяс, кодъясöс вöдитöны öнi став му юкöнъясын. Азия степьясысь петiсны вöв да верблюд; Пытшкöс Азия степьясын и öнi на эмöсь кид вöвъяс. Азияысь жö петiсны сюра гырысь скöт, – мöсъяс да буйволъяс, а сiдзжö, ыж, кöза да порсь. Тибетын видзöны керöсвыв öш – як, кодöс некод оз вермы вежны джуджыд керöсвыв транспортын; Индiын – гöрба öш – зебу; сэнi жö – Индiын да Индокитайын кесъялö мортлы став пемöсъяс пытшкысь медся ёныс – слöн.

 




#Article 43: Америка (3595 words)


Америка - квайт му юкöнъясысь öти. Америка куйлö рытыввыв шарджынйын. Тайö му юкöнсö артмöдöны кык мувеж - Войвыв Америка да Лунвыв Америка. Сiйöн мукöддырйи нимсö шуöны уна лыдын да сёрнитöны Америкаяс йылысь. Европаын сiйöс нимтöны тшöтш Выль муясöн (Выль му югыдöн). 

Мувывтор – 42,8 млн. км². 

Олысьыс – 900 млн. морт.

Ыджда сертиыс Америка сетчö сöмын Азиялы. Барров нöрыс войвывсянь Горн нöрыс лунвылöдз сiйö кыссьö 15 сюрс км кузьта.

Америка куйлö медся тöдчана кык океан костын. Мукöд материкъяссянь сiйö ылын либö весигтö зэв ылын, но та пыдди Америкасянь мунöны сэтчö веськыд туйяс восьса океанъясöд. Сiдзсö, öти нырднас Америка матöдз воö Азия дiнö, но сiйö местаас олö этша йöз.

Америка тэчöма кык материкысь, кодъяс вель ёна торъялöны асланыс ывлавыв серти. Рудöбыс Америкалöн абу быдлатi öтсяма. Лöнь океан вадорыс сылöн омöля торъявлöма, сэнi эм сöмын кык ыджыдджык кöдж – Калифорния да Аляска, кодлы нюжалöмöн лоöны Алеут дiяс – да сöмын öти ыджыдджык куръя, векньыд да кузь – Калифорнияса. Лöнь океан пöлöн америкаса вадоръяс уналатi джуджыдöсь, кыртаöсь, бухтатöмöсь.

Сöмын 47-öд параллельсянь 60-öд параллельöдз Войвыв Америкалöн вадоръясыс вундассьöмаöсь фьордъясöн, да матiгöгöрас эмöсь дiяс да шхеръяс, Скандi кöджын моз жö. Öти татшöм фьордын сулалö порт Ванкувер. Та коддьöм фьордъяс, дiяс да шхеръяс ми аддзам Лунвыв Америкаын, 42-öд параллельсянь лунвывланьын.

Магеллан вис, кодi торйöдö материкысь Биа Му дi, сiдзжö тэчöма некымын фьордысь. Сiйö сэтшöм чукльöсь, мый Магелланыслы öдва сюрис сэтысь петан туй. Кузьтаыс сылöн 500 км.

Атлантувса вадорыс Лунвыв Америкалöн омöля торъявлöма; сэнi эм сöмын кык ыджыд бухта, кыкнаныс ю вомъясын – Ла-Плата да Амазонка ю вомясын.

Атлантувса вадор Шöрвыв да Войвыв Америкалöн зэв ёна торъявлöма. Сэнi эм ыджыд дi чукöр – архипелаг, шусьö Вест-Индiöн. Сэтчö пырöны Ыджыд Антила дiяс (Куба, Ямайка, Гаити, Пуэрто-Рико), Ичöт Антила дiяс да Багама дiяс.

Тайö архипелагыс Флоридакöд тшöтш торйöдö океанысь америкаса Мушöр саридз, кытчö пырöны Мексика куръя да Караиб саридз. Татысь ю сяма визулöн петö Флорида вискöд Гольфстрим; пасьтаыс сылöн танi 50 км гöгöр, визув öдыс – часöн 10 км гöгöр.

Асыввыв вадорыс Войвыв Америкалöн ёна торъявлöма 35-öд параллельсянь 50-öд параллельöдз, кöнi уна куръяяс да бухтаяс да кöнi сулалöны портъяс – Нью-Йорк, Филадельфия да мукöд. Медыджыдыс тайö куръяяссьыс – Вежа Лаврö, кодi рытыввывсянь пожъялö Ньюфаундленд дiöс.

Войвыв вадор Америкаыслöн ёна торъявлöма. Сэнi пыдöдз материкас пырö Хадсöн куръя; океанкöд сiйö öтлаасьö Хадсöн вискöн. Найö кытшалöны Лабрадор кöдж.

Войвылын Америкаöс гöгöртö зэв ыджыд архипелаг, шусьö сiйö Канадасаöн, а сiдзжö Полюсдорсаöн, сэнi уна гырысь дiяс, на пытшкысь Баффин Му Суматраысь ыджыдджык. Дэвис вис да Баффин куръя торйöдöны тайö архипелагсö му вылын медся ыджыд дiысь – Гренландiысь.

Канадаса архипелаг дiяс костса висъяс дыр кежлö тупкысьлöны йиöн, а мукöдыс на пытшкысь, Атлантувса океанысь Йиа Вой саридз петан туйяс, пöшти пыр тырöмаöсь йиöн.

Полюсдорса архипелагсянь рытыввывланьын Йиа саридз вывтi Америка вадоръясын судноясöн позьö ветлыны сöмын дженьыдик кадö да и сiйö не быд во. Беринг вис воджын дорысь дырджык кадсö сiдзжö тырöма йиöн, но гожöмын сэтi ветлöны суднояс.

Колö шуны, саридзьяс оз сэтшöма пырны Америка материкö, кыдзи Европаын. Войвыв Америкаын и Лунвыв Америкаын эмöсь местаяс 1500 км сайын дай ылынджык океансянь. Но ас шöр юкöнас Америка ёна векнялö: Панама вуджанiнлöн пасьтаыс сöмын 60 км, и сы пыр нуöдöма Панама канал.

 

Америкаöс европасаяс кыкысь восьтылiсны. Медводз сiйöс восьтiсны Х-öд нэмын саридзуйысь норманнъяс, кодъяс овлiсны Скандi кöдж вылын. Выль муяс корсьöм могысь найö неöтчыд уявлiсны ылi туйö да сiдзи восьтiсны (аддзисны) Гренландi, а сэсся и асыввыв вадорсö Войвыв Америкалысь, кодöс найö шуисны «Винатусь муöн». Но тайö восьтöмсö норманнъяс эз лыддьыны кутшöмкö ыджыд коланаторйöн да регыд сы йылысь асьныс вунöдiсны.

Мöдысь Америкаöс восьтöма XV нэм помын италияса Коломбо. Сiйö, сэк кадся мукöд морякъяс моз жö, кöсйöма корсьны саридзвыв туй Индiö. Тайö колö вöлi паськалысь вузасян капиталлы. Коломбо пырис Эспаняса сарлы кесъялöмö да мöдöдчис 1492-öд вося август воддза лунъясö Атлантувса океан вывтi рытыввылö; сiйö воас жö йирым тöлысь помын Коломбо сувтöма Багама дiяс пытшкысь öти дi дорö. Сы бöрын восьтiс нöшта Куба да Гаити, сэсся бöр воис Эспаняö, вайис бур юöр: саридзвыв туй Индiö сюри (Коломбо мöвп сьöртi восьтöм дiясыс сулалöны Индi бердын, а Куба дiöс сiйö чайтiс Ниппонöн).

Бöрынджык сiйö вöчис нöшта куим саридзвыв ветлöм, восьтiс уна выль дiяс, а сiдзжö и асьсö Америка материксö, но сiйö пыр чайтлiс, восьтöм муясыс пö Асыв-Лунвыв Азияынöсь. Татшöм мöвпöн Коломбо и кулi, а европасаяс дыр шулiсны сылысь восьтöм муяссö Индiöн, бöрынджык – Вест-Индiöн (Рытыввыв Индiöн).

Сöмын ветлысь-мунысьяслöн унаысь уявлöм бöрын европасаяс гöгöрвоасны: Коломбо тай восьтöма выль му юкöн. «Америка» нимсö сылы сетöма вöлi öти ветлысь-мунысь ним серти – Америго Веспуччи серти, кодi вöчис Америкалы гижалöм.

Америка туялöмын Коломбо бöрын медгора нимöдöм лоö испанияса саридзуйысь Магелланлы; мушар гöгöр кытшовтiгöн (йöз пöвстысь му гöгöр медводдзаöн ветлiгкосттi) сiйö гöгöртiс Лунвыв Америкаöс сы нимöн шуöм вис кузя да сэсся аддзис, мый Америка да Азия костын куйлö зэв ыджыд океан, кодлы сiйö сетiс «Лöнь океан» ним.

Войвыв Америкалысь вадоръяссö туялiсны англияса саридзуйысьяс: Девис, Хадсöн, Баффин да мукöд (на нимöн шусьöны Девис вис, Хадсöн куръя, Баффин куръя да мукöд). Öткымын ветлысь-мунысьяс мöдлiсны мунны Атлантувса океанысь Ыджыд океанö Йиа Вой саридз пыр, но воштöмаöсь олöмнысö уялан йияс пöвстын тшыгла да кöдзыдла. Тадзи, шуам, кулöма XIX нэмын Франклин, аслас став ёртъясыскöд.

Сöмын ХХ-öн нэм пуксигöн норман ветлысь-мунысь Амундсенлы мойвийис паруса-мотора шхуна вылын мунны Америка вадоръяс пöлöн Девис виссянь Беринг вискöдз, та вылö ковмис сылы куим во.
Пытшкöсса мутасъяссö Америкалысь, кыдзи Войвылысь, сiдз жö и Лунвылысь, туялiсны медъёнасö Европаысь локтöм йöз; туялысьяс пытшкысь торйöн уна вöчöма ветлысь-мунысь немеч Александр Гумбольдт, кодi тыр-бура гижалiс Лунвыв да Медшöр Америкалысь ывлавывсö.

Америка рытыввыв вадор пöлöн, Аляскасянь Биа Муöдз, кыссьöны му вылын медся кузь керöсъяс – Кордильераяс, Лунвыв Америкаын найö шусьöны Андъясöн. Тайö керöсъясыс орлöны сöмын öти местаын – Панама вуджанiнын. Пöшти кузялаыс найö мунöны некымын орчча лёддзöн. Войвыв Америкаын татшöм лёддзыс уна, и найö сэн шусьöны торъя нимъясöн: Чуграяс, Сьерра-Невада, Вадорсаяс да мукöд. Тайö лёдзьяс костас куйлöны зэв паськыд платояс, кыдзи Мексикаса плато да Войвыв-Америкаса Ыджыд плато, сiдз шусяна Ыджыд бассейн.

Лунвыв Америкаса Кордильераяс, либö Андъяс, ёна векньыдöсь и кызвыннас мунöны кык орчча лёддзöн, а на костын куйлöны кузь, но векньыдик платояс, шуам, Перуса да Боливияса.

Джуджда сертиыс Кордильераяс ичöтджык сöмын медся джуджыд керöсъясысь Азияын. Торъя нин джуджыдöсь Кордильераяс Лунвыв Америкаын. Весиг экватор бердын, кöнi лым вежтасыс мунö 5 км судтатi, уна йывъяс Кордильераяслöн вевттьысьöмаöсь нэмöвöйя лымйöн; дзик войвылын да лунвылын, кöнi лым вежтасыс лэччö 500 м судтаöдз саридз тшупöдсянь, Кордильераяс, тупкыссьöмаöсь кыз лымйöн йывъяссяньыс пöшти подулöдзыс да зэв гырысь кыссян йияс лэччöны веськыда океанö. Медджуджыд йылыс Кордильераяслöн – Аконкагуа – кайö 7 сюрс м-ысь вылöджык. Тайö лоö кусöм вулкан. Кызвын йывъясыс Кордильераяслöн либö ыпъялана, либö кусöм вулканъяс. Ыпъялан вулканöн лоö Котопахи – матö 6 км судта, – медджуджыд ыпъялан вулкан му вылын, кусöм вулканöн лоö Вежа Илья керöс.

Вулканъяс сулалöны став Лöнь океан вадор пöлöныс, Биа Мусянь Аляскаöдз; сэсся визьыс мунö водзö Алеут дiяс вылö, Камчаткаö, Курила дiяс вылö, Ниппонса, Филиппинса дiяс вылö, Выль Гвинеяö да Выль Зеландiясö. Тадзи Ыджыд океан сулалö вулканъяса кытш пытшкын моз.
Кордильераяслöн рытыв и асыввыв бокъясыс зэв зöмöсь; танi быдлаын паныдасьлöны зэв гырысь тшупöдъяс; мöдарладор бокъясыс налöн ньывкöсджыкöсь.

Тэчасног сертиыс Кордильераяс да Андъяс керöс лёдзьяс зэв гырысь чукыръясаöсь, найö кыптiсны öти кадö кымын Альпъяскöд да Гималаяскöд.

Керöсъяс кыптöмыс и öнi на мунö Америкаын став рытыввыв вадор пöлöнöд. Та йылысь висьталöны зэв ыджыд мувöрöмъяс, кодъяс овлöны Войвыв Америкаын, но торъя нин тшöкыда Лунвыв Америкаын; мувöрöмъясысь ёна жугалöны каръяс – Сант-Яго, Лима, а Войвыв Америкаын – Сан-Франциско. 

Мувöрöмъясысь öтдор, танi тшöкыда овлöны саридзтiрзьöмъяс, – океан пыдöс лэччöмла сэки вадорас шыбытчöны зэв гырысь гыяс.

Асывланьын Кордильераяссянь – и Войвыв Америкаын и Лунвыв Америкаын – куйлöны зэв паськыд шыльыдiнъяс; му пластъясыс сэнi куйлöны пöшти водсаногöн да артмöдöны либö платояс, либö увтасъяс, татшöмöсь: Миссисипи увтас Войвыв Америкаын, Амазонка да Ла-Плата увтасъяс Лунвыв Америкаын. Тайö став увтасъяс да платоясыс, кодъяс босьтöны шöр юкöнъяссö материклысь, небыд муаöсь да лöсялöны видзму овмöс нуöдöм вылö.

Шöр юкöнса шыльыдiнъяссянь асывланьын и Войвыв Америкаын и Лунвыв Америкаын бара кыпöдчöны керöсъяс, но абу нин сэтшöм джуджыдöсь. Войвыв Америкаын, асыввылас, эмöсь массивъяс – Канадаса да Аппалачияс. Канадаса массив, либö щит, артмöма гранитысь, гнейсъясысь да кристаллсяма лодъясысь; сiйö зэв мунö Фенно-Скандiвывса массив вылö, либö Балтi щит вылö.
Му веркöссö сылысь сiдзжö шыльöдöмаöсь важ кыссян йияс: быдлаын сэнi куш из керöсъяс, «меж плешъяс», зэв гырысь валунъяс. Небыд му сэнi зэв этша. Важ кыссян йияс кодйисны тайö массив вылас, а сiдзжö лунвывланьын сысянь Огайо да Миссури юясöдз зэв уна гуранъяс, кодъясысь лоины тыяс.

Аппалачи керöсъяс чукыръясöсь, но тайö чукыръясыс зэв важсяöсь, найö ёна нин удитiсны кырны.
Гренландi – зэв ыджыд из глыба. Пытшкöсса платоясыс сылöн да керöсъясыс тупкысьöмаöсь 1–2 км кызта да нöшта кызджык йиöн. Йи увсьыс чурвидзöны кöнсюрö, торъя нин доръясас, керöсъяслöн йывъяс 3 км судтаöдз.

Вадоръясыс Гренландiлöн вундасьöмаöсь фьордъясöн, кытi лэччöны саридзьясö вывтi гырысь кыссян йияс. Помъясыс налöн торъявлöны да артмöны йи керöсъяс – айсбергъяс. Гожöмын айсбергъяссö, кодъяс мукöддырйи кыпöдчöны 100 м судтаöдз ва веркöс вылас, нуöны лунвылö кöдзыд визувъяс – Гренландiдорса да Лабрадорса. Йи керöсъяс мунöны весиг Гольфстримлы паныд, – найöс нуöны тöвъяс либö пыдын мунысь кöдзыд визувъяс океаныслöн.

Ас гöгöрсьыныс васö да сынöдсö кöдзöдöмла айсбергъяс гöгöр кыптö сук ру, туман, а сiйö зэв лёк суднояслы. Тадзи 1912-öд воö зэв ыджыд паракод «Титаник» Англиясянь Нью-Йоркö мунiгöн зурасис туман дырйи айсбергкöд, жугöдiс боксö и вöйи, да сыкöд тшöтш вöйи 1400 морт.

Лунвыв Америкаын, шыльыдiнъяссянь асыввылын, сулалöны кык неджуджыд массив: Гвианаса да Бразивса; кыкнанныс важ кристаллсяма породаясысь, ёна кырöмаöсь да шылялöмаöсь, лоöмаöсь мылькйöсь платояс кодьöсь.

Мупытшкса шедтасъясöн кыдз Войвывса, сiдз и Лунвыв Америка озырöсь. Кристаллсяма массивъясын сэнi уна кöрт Катыд ты дорын – да ыргöн рудаяс – Кордильераясын, а сiдзжö зарни да эзысь.
Важъя кöрöм Аппалачи керöсъяс зэв озырöсь изшомöн, гырысь пöвстъясöн изшом куйлö сiдзжö тайö керöсъясыскöд орчча Миссисипи увтас му пытшкын. Сыысь öтдор, тайö жö керöсъясас да тайö жö увтасас куйлöны мусирлöн зэв гырысь видзасъяс. Уна мусир эм и США рытыввылын, Калифорния штатын, да Мексикаын.

Лунвыв Америкаын, кристаллсяма массивъясын, эмöсь рöма металлъяс, зарни, эзысь, а сiдзжö кöрт – Бразивса массивын. Кордильераяс бокъясысь жö, Венесуэлаын да Колумбияын, аддзöма мусирлысь зэв гырысь видзасъяс.

Америка нюжвидзö нёль вöнь пырыс, сы понда климатыс сылöн ёна абу öткодь, и Лунвыв Америка климат сертиыс бура торъялö Войвыв Америкаысь.

Лунвыв Америкаöд вуджö экватор, и сэнi куйлö зэв паськыд Амазонка увтас, кöнi тöлыс абу, либö, стöчджыка кö шуны, тöлыс омöля торъялö гожöмысь, да кöнi вогöгöр гымöн-чардöн мунöны сувтса зэръяс. Во пытшкас сэнi 170 лун зэрö да гымалö. Уна зэрыс лоö пассатъяс понда: пассатъяс сэнi пöльтöны кыкладорсянь – асыв-войвывсянь да асыв-лунвывсянь, а экватор пöлöн сынöдыс кайö вывлань. Пассатъяс вайöны Атлантувса океанысь зэв уна ва руяс, кодъяс сынöд кайигöн и сетöны зэв уна енöжва. Сэтшöм жö васöд климат и Антила дiяс вылын.
Андъяслы асыввыв банланяс, кöнi пассатъяс кайöны вывлань керöсъяс вылö, вогöгöр зэрö улiтi мунысь кымöръясысь векджык гым-чардтöг.

Кордильераяс вомöн вуджöм бöрын пассатъяс воöны косöн нин, сы понда и рытыввыв банъясас сэнi кос климат, эм весиг овтöмин – Атакама, кодi куйлö дзик океан вадорас.

Кос климатыс танi лоö нöшта и кöдзыд Перу визулысь, кодi мунö тайö вадор пöлöныс. Тайö кöдзыд визулыс артмö асыв-лунвыв пассатъяссянь. Найö вöтлöны вадорсьыс вылысса шоныд васö, а сы местаö улысяньыс кайö кöдзыд ва, кодi омöля пакталö. Кöть оз гежöда тöвъяс пöльтны саридзсянь, но енэжваяссö найö оз сетны.

Зэртöмла мукöд дiяс вылас Перу да Чили вадоръясын чукöрмöма дзонь керöсъясöн пöтка куйöд – гуано. Чери сёйысь саридз лэбачьяс тыртöны тайö дiяссö асланыс куйöдöн да чери лыясöн. Ставыс тайö чукöрмöма уна нэм чöжöн. Öнi гуаносö, кодöс мöдног шуöны чилиса селитраöн, кыдз зэв бур азотсора мувынсьöдан, петкöдöны Войвыв Америкаö да Европаö муяс да садъяс вынсьöдöм вылö.

Лунвыв юкöнас материкын, 35-öд параллельсянь лунвывланьö, климатыс шöркоддьöм, сэтчö локтöны рытывтöвъяс, сы понда Анды рытыввыв бокъясын усьöны уна енэжваяс; а асыввыв бокъясыс налöн да шыльыдiнъяс косöсь; сэнi куйлöны Патагонияса куш степьяс.

Лунвыв Америка – шоныд материк; тöв сэнi овлö сöмын керöсъяс вылын, кöнi усьлö и лым. Асыввыв вадоръяс Лунвыв Америкалöн шонтыссьöны шоныд Бразив визулöн.

Войвыв Америка пырö пыдöдз войвыв полюс кытш сайö, да сэнi климатыс кöдзыд. Гренлан дi да уна мукöд дiяс тупкыссьöмöсь нэмöвöйя йиöн; сiйö лэччö океанö да артмöдö дзонь йи керöсъяс. Весиг гожöмыс сэнi овлö ыркыд (2–9°) войтöвъяс вöсна, кодъяс пöльтöны Йиа Вой саридзсянь.

Войвыв Америка материк вылын войвывсянь лунвылö кыссьöны Кордильераяс, найö кутöны рытывтöвъясöс.

Рытывтöвъяс пöльтöны Америкаын 40-öд параллельсянь войвывланьын; сы понда Лöнь океан вадоръяс, войвывланьын Сан-Францискосянь, ёна кöтасьöны. Торъя нин васöд климатыс фьордъясын Ванкуверсянь Аляскаöдз; сэнi рытывтöвъяс помала вайöны кымöръяс, кытысь дугдывтöг буситö-зэрö.

Сан-Франциско дiнын климат косджык, сэнi заводитчöны асыв-войвыв пассатъяс, да найö нуöны уль русö Америка вадоръясысь. Лунвывланьынджык – тропикувса климат нин, мушöрсаридздорса кодь жар да кос гожöма, небыд да зэра тöлöн, кор сэтчö локтöны рытыввывсянь циклонъяс.

Асывланьын Кордильераяссянь материк пытшкын климат Войвыв Америкаын континентвывса. Тöлын кöдзыд тöвъяс мунöны войвывсянь лунвылö; керöсъяс сэнi оз паныдасьлыны налы Мексика куръяöдз. Гожöмын, мöдарö, шоныд сынöд Миссисипи увтас лунвывсянь мунö ылöдз войвылö.

Некутшöм му юкöнын полюсдорса да тропикдорса саридзьяс оз воны сэтшöм матöдз мöда-мöд дiнас, кыдзи Войвыв Америкаын. Кöдзыд Хадсöн куръясянь, кодi кузьджык кадсö вогöгöрнас йи улын, шоныд Мексика куръяöдз 3 сюрс км-ысь этшаджык.

Войвывсянь либö лунвывсянь пöльтысь тöвъяс öдйö нуöны шоныдсö либö кöдзыдсö. Сы понда Войвыв Америкаын поводдя сэтшöм öдйö вежласьö, кыдзи некöн оз вежлась му вылын. Мексика куръя вадорын, кöнi климатыс пыр жар да уль, корсюрö овлöны кöдзыдъяс –20°-öдз.

Циклонъяслöн тöдчанлуныс Войвыв Америкаын сэтшöм жö, кутшöм и Европаын. Найö мунöны Лöнь океансянь асыввылö кызвынысьсö Ванкувер дi вомöн да Ыджыд тыяс вомöн. 

Мукöддырйи вадор визьöдыс Войвыв Америкаö локтöны сiдзжö тропикдорса циклонъяс (ураганъяс). Унджыкысьсö найö локтöны Мексика куръясянь.

Найö вöчöны зэв ыджыд лёк, сы вöсна, мый тöв выныс тайö циклонъясас кайö 50 дай унджык метрöдз секундаын; но найö мунöны оз паськыда, 10–20 км пасьта гöгöр.

Ураганъяс унджыкысьсö мунöны Ыджыд Антила дiяс пöлöн да Флорида вомöн.

Сыысь öтдор, Миссисипи увтасын гожöмнас, жар дырйи, тшöкыда лыблывлö торнадо – лёкысь бергалан тöвныръяс. Торнадо пöрöдö пуяс, кисьтö керкаяс. Мукöддырйи сiйö лэптö сынöдö мортъясöс, весиг вöвъясöс да бöр шыбытö муас кымынкö дас метръяс сайö. Торнадо босьтö зэв векньыдик полоса (1/4-сянь 1/2 км-öдз) да регыд лöньö, мунö сöмын некымын километр. Торнадо тшöкыда мунлö гымöн да чардöн.

Гольфстрим шонтö Флоридаöс, но сэсянь нуö шоныд васö Европаланьö. Лабрадорса кöдзыд визув ёна кöдзöдö Лабрадор кöджöс, Ньюфаундленд дi да асыввыв вадоръяс, пöшти Нью-Йоркöдз; тайö кöдзыд визув пондаыс сэн сёрöн локтö гожöм.

Кыдзи Войвыв Америкаын, сiдз жö и Лунвыв Америкаын пöшти став тöдчанаджык юяс пансьöны Кордильераясын да визувтöны паськыд шыльыдiнъясöд Атлантувса океанö. Войвыв Америкаын медкузь юыс – Миссисипи, аслас Миссури, Огайо да мукöд вожъясöн; медшöр юйыв пыддиыс кö сылысь лыддьыны Миссури, сэки Миссисипи – кузьта сертиыс медводдза ю мушар вылын (6800 км).
Аслас гудыр ваöн Миссисипи нуö зэв уна нюйт да лыа; сы понда Мексика куръяö усянiнас Миссисипи вöчö зэв ыджыд дельта, кодi воысь воö водзöджык да водзöджык петö куръяас.

Уна ва нуö сiдзжö Вежа Лаврö ю; сiйö петö Ыджыд америкаса тыясысь – Катыд тыысь, Гуронысь, Мичиганысь, Эриысь да Онтариоысь. Некöн му вылын абу чукöрмöма сы мында дуб ва, кыдзи танi. Катыд тылöн кузьтаыс 600 км-ысь унджык; сiйö нёль мындаöн ыджыдджык Ладöг тыысь; тайö лоö дуб ваа медся ыджыд ты став мушар вылын. Эри да Онтарио тыяс костын эм зэв ыджыд борган – Ниагараса.

Ниагара ю туй вылын паныдасьö 49 м судта тшупöд, тайö тшупöд вывсяньыс Ниагара усьö кык вожöн, на костын сулалö дi. Кырйыс, кытысянь усьö юыс, пыр öтарö буждö, пластъясыс кырöны, найöс нуö ва. Сы понда борганыс надзöник бöрыньтчö Эри тыланьö.

Войвыв пöкатöдз визувтысь юясысь медся гырысьöсь: Нельсон, петö Виннипег тыысь, да Макензи, петö куим тыысь – Атабаскиысь, Ыджыд Веръяысь да Ыджыд Ошъяысь. Тайö юясыс кöть и ыджыд вааöсь, но пыжветлöм понда оз лöсявны, сы вöсна мый усьöны найö йиöн тырöм саридзьясö, да и асьныс дыр кежлö кынмылöны.

Рытыввылö, Лöнь океанö, визувтöны Юкон, Колумбия да Колорадо юяс.

Лунвыв Америкаын медся ыджыд ю – Амазонка. Кузьтанас сiйö сетчö Миссисипилы да Ниллы, но ыджыд ва серти – тайö медводдза ю му вылын. Сылöн 15 вож роч Волга либо украинаса Днипро кузяöсь. Вожъясыс сылöн – Мадейра, Рио-Негро да мукöд – пыжветланаöсь пöшти ю йывъясöдзыс. 

Ачыс Амазонкаыс пыжветлана лоö океансянь Кордильераяс подулöдз; кывтыд помас сiйö зэв джуджыд да паськыд, мый вöсна саридзвывса паракодъяс кайöны сы кузя 1 сюрс км ю вомсяньыс вывлань.

Пасьтаыс Амазонкалöн кывтыдас 20-сянь 80 км-öдз, но саридзвыв суднояс мунöны сöмын öти вожöд (сосöд); мукöдлаас уна ляпкыдiнъяс. Саридз тулöм пырö Амазонкаö джуджыд гыöн (5 м судта) да ёна бузгöмöн кайö ва паныдсö, да ойдöдö алькöс вадоръяс. Тайö гыыс кайö Амазонка кузя 900 км сайöдз ю вомсяньыс.

Мукöд гырысьджык юяс Лунвыв Америкалöн – Ориноко да Парана Парагвай вожöн. Ю вомас сiйö шусьö Ла-Платаöн, и сэнi сэтчö усьö Уругвай ю.

Платояс вылын Кордильера лёдзьяс костын, кыдзи Войвыв Америкаын, сiдз жö и Лунвыв Америкаын – паныдасьлöны тыяс, кодъясысь ваыс оз пет океанö, татшöмöсь: Войвыв Америкаын – Ыджыд Сола ты, Лунвыв Америкаын – Титикака.

Быдмöгъясöн Америка озырджык мукöд му юкöнъяс серти. Овтöминъяс сэнi пöшти абуöсь, степьяс абу сэтшöм косöсь да абу сэтшöм гырысьöс, кыдзи Азияын. Джын веркöсысь унджык сэнi сьöд пемыд вöръяс улын. Сöмын тундраяс Америкаын сэтшöм жö гырысьöсь да гöльöсь, кыдзи Азияын.

Тундраяс куйлöны полюсдорса дiяс вылын да Йиа Вой саридз вадоръяс пöлöн; быдмöгъяс сэнi сэтшöмöсь жö, кутшöмöсь найö Важ му тундраясын: нитшъяс, ройяс, вотöс кустъяс да с. в.

Лунвывланьын тундраяссянь Войвыв Америкаын сулалöны сьöд пемыд вöръяс, Сибырса тайга кодьöсь, но унасикасаджыкöсь; сэнi быдмöны уна сэтшöм пуяс, кутшöмъяс абуöсь Важ му юкöнъясын. Сэнi лыддьыссьö, шуам, 40 быдкодь пожöм сикас, 80 тыпу сикас да с. в. Важ муясын тайö сикасъясыс ёна этша. Уна пуяс быдмöны вывтi гырысьöсь – татшöмöсь ыджыдысь-ыджыд коз, джуджыдысь-джуджыд суспу Лöнь океан вадоръяс вылын; Сьерра-Невада бокъясын быдмöны джуджыдысь джуджыд быдмöг – секвойя, 140 м судтаöн. Мексика куръя вадорын быдмöны пыр веж пуяс да пальмаяс.

Кос местаясын Войвыв Америкаын куйлöны гырысь степьяс – прерияяс. Тулысын да гожöмын найö эжсьöны улис веж турунöн, косьмö сiйö сöмын гожöм помас либö арын да сэки прерияяс вижöдöны.
Öнi унджык юкöнсö прерияяслысь гöралöны да няньöн кöдзöны.
Мусиныс прерияясын сьöд и сэтшöм жö шогман, кыдз и сьöдмуа роч степьясын. Лыска да сора вöр визьын муыс пöим сора.

Войвыв Америкаын эмöсь и овтöминъяс; найö куйлöны Кордильера мусюръяс костын, а лунвылын Лöнь океан вадорын, Калифорния кöдж вылын, сэн, кöн вадор пöлöнтiыс мунö Калифорнияса кöдзыд визув да кöнi заводитчöны асыв-вой пассатъяс Лöнь океанлöн. Тайö овтöминъясас быдмö джуджыд, кустъяс кодь, полынь, а лунвылынджык, Мексикаса овтöминын – зэв гырысь кактусъяс да агаваяс. Кактусъяс видзаситöны васö асланыс кыз идзьясас, агаваяс – асланыс коръясас.

Став Шöрвыв Америкаыс да Лунвыв Америка джынйыс эжсьöмаöсь тропикдорса вöръясöн да саваннаясöн, кодъясöс шуöны льяноясöн, – Ориноко ю пöлöн. Став Амазонка увтас пасьтала, Атлантувса океан вадоръяссянь Кордильера подувъясöдз, быдмöны тропикдорса вöръяс; тайö – вывтi паськыд, Рочувса Европа ыджда, пöшти ставыс дорвыв вöр. Пуясыс танi джуджыдджыкöсь весиг Малайя архипелаг вывса вöръясын дорысь. Найö быдмöны сэтшöм сука да сэтшöм а гартчöмаöсь лианаясöн, мый ветлыны тайö вöръясöдыс позьö сöмын юяс кузя.

Косджыкинъясас Лунвыв Америкаын, шуам, Ориноко, шöрвыв Парана да Парагвай юяс пöлöн, куйлöны тропикдорса вöрсора степьяс – саваннаяс; зэра воö, гожöмын, найö эжсьöны джуджыд турунöн, тöвся кос дырйи косьмöны, сотчöны. Лунвывланьынджык степьясын – пампаясын быдмöны сэтшöм жö турунъяс, кыдзи Евразияса степьясын (шуам, ковыль). Пампаясын мусиныс мунö сöдмуö, войвылынджык, тропикдорса вöръясын, сьöдмуа мусиныс.

Америка лоö чужанiнöн уна тöдчана вöдитан быдмöгъяслы: картупель, кукуруза, табак, и пуяслы: каучук, хина, какао. Картупель паськалiс Лунвыв Америка платояс вылын; сэнi медводз кутiсны вöдитны сiйöс индианъяс и сэтысь Европаö сiйöс петкöдiсны Америка восьтöм бöрын регыд. Öнi сiйöс вöдитöны мушар вылын пöшти став канмуясас.
 

Америка войвылас олöны сэтшöм жö пемöсъяс, кутшöмъяс олöны Азия да Европа войвылын, но кымын водзö лунвывлань, сымын ёнджыка да ёнджыка торъялöны Америкаса пемöсъяс Важ му пемöсъясысь.
Америкаса тундраясын олöны: войвыв кöр, мускуса öш, полюсдорса руч, еджыд байдöг; вöръясын олöны: уръяс, ручьяс, кöинъяс, зэв гырысь руд ошъяс да мукöдсикас дона куа вöрпияс.

Уна олö татшöм вöрпиыс и войвыв юяс пöлöн: Нельсон, Макензи да Юкон вадоръяс вылын, кöнi сьöд пемыд вöръяссö эз на вöрзьöдлы морт. Ыджыд тыяссянь лунвывланьын, кöнi тшöкыдакодь овмöдчöмаöсь йöз да кöнi вöръяс шочмисны, кид вöрпиясöс пöшти бырöдöма.

Прерияясын коркö ветлiсны кид öш чукöръяс – бизонъяс, но öнi найöс пöшти ставсö нин бырöдöма; кольöмаöсь сöмын кöнсюрö, кöнi оз лэдзны найöс кыйны, шуам, Йеловстонса националь паркын.

Лунвыв Америкаын эмöсь уна сэтшöм пемöсъяс, кодъяс ёна торъялöны Важ му пемöсъясысь; татшöмöсь, шуам, дышруньяс, кодзувсёйысьяс да броняновлысьяс. Аслыссямаöсь сiдзжö и америкаса яйсёйысъясыс – пума да ягуар; вын сертиыс найö эськö и сетчöны Важ мувывса яйсёйысьяслы – левлы да тигралы. Пемöсъяслöн зэв уна лыднас да унапöлöслуннас Лунвыв Америка вевтыртö став мукöд му юкöнсö.

Тропикдорса вöръясын олöны зэв уна öблезянаяс. Некöн абу и сымда пöтка, мыйда Лунвыв Америкаын.

Быдлаын вöръясын жбыръялöны уна рöма попугайяс, ёся горзöны ичöтик колибрияс, кодъяс сöмын неуна ыджыдджыкöсь геб-гагысь да с. в. Быд воськолын паныдасьлöны пагöдан да абу пагöдан кыйяс: и му вылын, и ваын, и пуяс вылын; медся ыджыдыс на пытшкысь, но абу пагöдан, – удав – 6 м кузьта. Юясын да тыясын олöны кайманъяс, сэтшöм жö лёкöсь, кыдзи африкаса крокодилъяс, кöть и дженьыдджыкöсь наысь. Юясын, ляпкыдiнъясас, олö сымда измышка, мый налысь колькъяссö вый вöчöм вылö öктöмыс вöлöма индианъяслы ыджыд прöмыснас. Пемöсъясöн татшöм озырлуныс лоö танi быдмöгъясöн озырлун вöсна, небыд да шоныд климат понда да тропикдорса вöръясын да саваннаясын этша олысь йöз понда.

Платояс вылын да Кордильера бокъясын пемöсыс абу нин сэтшöм уна. Керöсвыв видзьяс вылын сэнi йирсьöны ламаяс да викуньяяс – гыжъя пемöсъяс, неуна мунöны верблюд вылö; керöс кыръясын поздысьöны кондоръяс, медся гырысь яйвыв лэбачьяс му вылын.

Пампасъясын паныдасьлöны страус чукöръяс, кодъяс лоöны африкаса страусъяс кодьöсь жö, сöмын посньыдджыкöсь наысь.

Гортса пемöсъяс Америкаын, кытчöдз эз овмöдчыны сэнi европасаяс, пöшти эз вöвны; сöмын тундраясын кесъялöма мортлы пон, да Лунвыв Америка платояс вылын вöлöма лама. Европасаяс вайисны Америкаö вöв, сюра гырысь скöт да мукöдсикас гортса пемöсъясöс, и öнi найö Америкаын лыддьыссьöны сё миллионъяс юрöн.

Саридзьясын, кодъяс кытшалöны Америкаöс, торъя нин Войвыв Америкаöс, олö уна чери: лосось, треска, сельди да с. в. Вывтi уна чери овлö Ньюфаундленд дi дорын, сэсся Ванкувер дi дорын да Аляска вадоръясын.

Ньюфаундленд дi дорын, кöнi кöдзыд Лабрадорса визув зурасьö Гольфстримкöд, эмöсь гырысь ляпкыдiнъяс; сэнi океанас эм уна вабыдмас да уна посни пемöсъяс, кодъясöс сёйö чери. Зэв уна треска локтö татчö кульмыны ляпкыдiнъясын. Ляпкыдiнъяс Ньюфаундленд дiнын пыр öтарö содöны. Йи керöсъяс помала вайöны татчö изъяс да лыа Гренландiысь да сибдöны ляпкыдiнъясас; надзöникöн йиясыс сылöны, уланыс кольöны лыа чукöръяс да валун изъяс. Вот сэтшöм ляпкыдiнъяс вылын и паськалö (рöдмö) чери.




#Article 44: Кулӧмдін (306 words)


Кулӧмдін () – Коми Республикалӧн сикт,  Кулӧмдін районса юрсикт, Кулӧмдін сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.

Кулӧмдін сиктлӧн нимыс артмӧма Кулӧмъю нимысь – Эжва юлӧн веськыд вожысь. Дыр кад чӧж Кулӧмъю вӧлі усьӧ Эжваӧ Тренясикт весьтын, кӧні водзынсӧ вӧлі Лесокомбинат. Ӧнія кадӧ Кулӧмъю писькӧдіс выль вис, коді петӧ Эжваӧ сиктсянь 1 км вылӧ вылынджык.

Кыв туялысь Туркин Адольф Иванович чайтӧм серти, кулӧм кыв артмӧма обдорса йӧгра кывъясысь, кодлӧн вежӧртасыс «чериа ю»: манси хул, ханты кул чери; -ӧм / -ом – суффикс. Водзынсӧ став Эжва йылас вӧлі олӧны манси да хантыяс, кодъясӧс вочасӧн зырыштісны сэтысь Висер, Емва, Удора да Сыктыв вожса коми вӧралысьяс да чери кыйысьяс.

Кулӧмдін сикт артмӧм йылысь эм уна сикас предание.

Йӧзыс висьталӧны, мый ёна важӧн кодъяскӧ кайӧмаӧсь Эжва ю кузя да ылысянь аддзӧмаӧсь ӧшалысь кулӧм да шуӧмаӧсь: эсійӧ кулӧм дінӧдзыс пӧ каям и шойччам. Та понда и сиктсӧ кутӧмаӧсь шуны Кулӧмдінӧн. Мукӧд йӧзыс содтӧны, мый сикт бокса юысь олысьясыс черисӧ вӧлі кыйӧны кулӧмӧн. Таысь и нимыс лоӧма.

Олӧма йӧз шуӧны, мый тані коркӧ овлісны Кристослы важ ног эскӧмлы юрбитысьяс (старӧверъяс), кодъяс пышйисны пемыд вӧръясӧ преследуйтӧмысь. Сэні, кӧні ӧні сулалӧ Кулӧмдін, куліс тайӧ йӧз пӧвстысь ӧти морт. И шуисны местасӧ кулӧмӧн, татысь и мунӧ Кулӧмдін нимыс, а юыс шусьӧ Кулӧмъюӧн.

Важӧн лоӧмтор йылысь преданиеяс:

Сикт да йӧз вошӧм-бырӧм йылысь преданиеяс:

Кулӧмдін пуксьӧма Эжва ю бокӧ, Кулӧмъю вомӧ. Сиктсянь Сыктывкар юркарӧдз 183 км.

Кулӧмдін важӧнсянь юксьылӧма ӧткымын юкӧн вылӧ (войтырыс шуӧны найӧс «сикъясӧн»): Катыдпом, Тренясикт, Нярсикт, Ӧлешсикт, Макарсикт, Чукӧсикт, Вичкосикт, Куричасикт, Петырсикт, Кывтыдпом.

Выльджык му юкӧдъяс: Пятигорск, Аэропорт, Сосновка.

Ӧнія овмӧданінъяс:

Сыктыв вожса кресьтянаяс Леонтий Игнатьевич Ватаманов да Евсевий Нифонтовлы лэдзисны овмӧдчыны Кулӧмдінӧ 1640 воын. 1646 воын Л.И Ватаманов кык пияныскӧд вӧлі олӧ тані, а Е.Нифонтов абу вӧлі пасйӧма олысьяс лыдас, гашкӧ, абу и вуджӧма выльлаас.

Мукöд воас Кулöмдiнö водзö на локталiсны йöз. 

Кулӧмдін сиктлӧн олысь лыдыс XX нэмын вочасӧн содіс.

Сиктын уджалӧ куим судтаа кирпич шӧр школа.




#Article 45: Одыб (Кӧрткерӧс район) (114 words)


Одыб () – Коми Республикаса сикт, Кӧрткерӧс районысь Одыб сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.

Сикт пукалӧ Ньывсер юлӧн веськыд берегын. Одыбсянь Кӧрткерӧс юрсиктӧдз 130 км, Сыктывкар юркарӧдз 180 км.

Грездын олӧны комияс.

Одыбын вичкобердса школа воссис 1885 вося тӧвшӧр тӧлысьӧ. Сэні велӧдчис 10 зонка. Школаын велӧдіс вичкоын уджалысь, медшӧр предметъясӧн вӧліны «Закон Божий» да «вичкоса сьылӧм», велӧдісны сідзжӧ арифметика да письмо. Кӧсйылісны велӧдны сӧмын рочӧн, но роч кыв лёка тӧдӧм понда медводдза кадас позис велӧдны и комиӧн. Велӧдчыны вӧлі сьӧкыд, челядь уна кад воштісны керка гӧгӧрса удж бергӧдӧм вылӧ. 1894 воын школаын эз вӧвны выпускнӧй экзаменъяс, с.в. мый челядьыс эновтісны велӧдчӧмсӧ гӧльлун вӧсна. Вичко бердын уджаліс библиотека, кӧні 1878 воын видзисны 49 небӧг (ен небӧг ёнджыкасӧ).




#Article 46: Арам Тигранович Ганаланян (133 words)


Ганаланян Арам Тигранович (1909—1983) — армян литература да фольклор туялысь, филологияса доктор (1970), академик (1977).

А.Т. Ганаланян чужис 1909 вося урасьӧм 12-ӧд лунӧ Грузияса Ахалцха карын.

Арам Ганаланян 1931 воын помаліс Ереванса канму университет. 
Велӧдіс ереванса шӧр школаясын (1931—1933), вӧлі лекторӧн Ереванса канму университет (1937—1944) да X. Абовян нима Арменияса педагогика институтын (1934—1951). 

Уджаліс наукаын: вӧлі Арменияса ССР-ысь культура историялӧн институтын да Арменияса ССР-ысь история да литература институтын младшӧй научнӧй сотрудникӧн (1932—1937), СССР-са наукаяс академияын Арменияса филиаллӧн Кыв да литература институтын старшӧй научнӧй сотрудникӧн (1937—1943).

Куліс 1983 вося лӧддза-номъя тӧлысь 9-ӧд лунӧ Ереванын.

Туялӧмъяслӧн медшӧр нырвизьыс — фольклористикалӧн история да теория, армяна фольклор да литература костын йитӧдъяс, фольклор текстологии, армяна предание жанр видлалӧм.

Армения ССР-лӧн комиссия вӧзйӧм серти М. Абегян да и Г. Абовкӧд дасьтіс «Давид Сасунский» армяна йӧзкостса героическӧй эпослысь ӧтувъя текст.




#Article 47: Пожӧг (Кулӧмдін район) (306 words)


Пожӧг () – Коми Республикаса сикт, Кулöмдiн районысь Пожӧг сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.

Пожöг ним артмис Пожӧг ю нимсянь, код бокö и лэптiсны медводз сиктсö. Нимыс артмӧма «пожег», «пожега» (важмӧм кыв — «поджег», «поджигать, поджечь» кадакывъясысь) кывъясысь, кодлӧн вежӧртасыс «тыла, биӧн сотӧм вӧр тыла».

Пожӧг сиктса Культура керкаын эм уна пӧлӧс кружок да мероприятиеяс , кӧнi водзӧ нуӧдӧны , сьылӧны да оз вунӧдны важ коми сьыланкывъяс. Эм Зарни куд сьылан котыр да Задоринка йӧктан котыр . Сиктын буретш быд ыджыд праздник вылӧ вӧччӧ концерт. Челядь ветлӧны быдсяма конкурсъяс вылас , татшӧм кыдзи Василей сьылан конкурс , кодi мунӧ Куломдiнын.

Сикт пукалö Эжва юлӧн шуйга берегын, Пожöг ю вомсянь 4 км сайын. Пожӧгсянь Кулӧмдiн юрсиктӧдз 55 км.

Кулöмдiн районса олысьяслы — пожöгсаяс, тайö абу сöмын Пожöг сиктсаяс, но и овмöдчöминö пырысь мукöд грездын олысьяс. А Пожӧг овмӧдчӧминӧ пырöны: Полльӧ (Великополье), Пожӧгдін, Мальӧ, Вомынъюр, Вомынбӧж, Шахсикт, Кекур. Водзынсӧ нӧшта вӧлі татчö пырӧны Вомын да Сьӧдтыдін. Сиктъясас олöмыс кусöма нин, йöз сöмын гожöмнас нин турун пуктiгöн овлöны.

 

Cиктлöн история оз ло тырвыйööн сиктса вичко йылысь висьтавтöг. Религия вöлi тöдчана крестьянин олöмын. Вичколöн историяыс Пожöг сиктын зэв дженьыд. Вичко заводитісны лэптыны 1864-öд вося ӧшым тӧлысь 31 лунö, а эштöдісны 1869 вося моз тӧлысь 23-öд лунö. 1871 воын вöлöстьса правление сетіс 49,5 десятина му, бурöс и лекöс. Мусö сетісны прихожана тшöктöм серти. Но сöмын 17 десятина вылын вöлі позьö гöрны. Вичколы вöлі сетöма Троицкöй ним. Вичко лэптісны ю дорö матын, и сійö тыдалö став грездсянь. Первой сійö вöлі вöчöма керъясысь, но бöрын лэптісны кирпичысь. Сідз жö лэптісны часовняяс Полльӧын – Святого Николая Пречистого, Кырнышаын – Рождества Пресвятой Богородицы.

Пожöг вичко историяын вöлі сöмын куим поп. 1869–1885 воясö Михаил Андреевич Шейтанов; 1885–1896 воясö Александр Сапожников; 1896–1917 воясö Василий Тюрнин.

Сикт овмӧдчӧминын уджалӧны:

Пожӧгын эм Культура керка, клубъяс уджалӧны Пожӧгдінын, Полльӧын, Улыс Ярашъюын да Ярашъюын. Культура керкаын эм сиктса библиотека.

Нималана йӧзлӧн список тані:.




#Article 48: Куратова Нина Никитична (135 words)


Куратова Нина Никитична  (комиӧн Микит Нина, (1930) — коми гижысь, Коми Республика нимйӧза гижысь.

Нина Куратова чужӧма 1930-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 17-ӧд лунӧ Кебра грездын, öнiя Куратов сикт. 1941 воын – Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи, кор нывкалы вöлӧма 11 арöс, батьыс пуктӧма юрсö фронт вылын, мамыс кулӧма тшыгъялöмысь. Нинаöс чойясыскöд быдтӧма пöрысь пöчыс. Нывъяслы ичöтдырсянь öти кадö ковмӧма велöдчыны да уджавны колхозын. Нина Куратова 14 арöссянь кутӧма отсасьны Кебраса бать-мамтöм челядьлöн керкаын, уджалӧма войся воспитательöн. 

Аслас гижан сямсö петкöдлӧма 1964-ӧд воын «Аппассионата» висьтöн. 1968-ӧд воын сьöрсьöн-бöрсьöн петöны гырысьджык гижöдъяс — «Марьюшка» да «Батьяс йылысь висьт».

Нина Куратова — медводза коми нывбаба-гижысь, кодi пырöдчис Ыджыд тыш визьö. Медшöр геройöн сылöн гижöдъясас лоö прöст коми нывбаба да сылöн сьöкыд олöм.

СССР-са гижысь котырӧ пырысь (1978).

Нина Куратовалӧн челядьлы да верстьӧлы петавліс комиӧн и рочӧн 19 небӧг:




#Article 49: Бараксанов Геннадий Григорьевич (618 words)


Бараксанов Геннадий Григорьевич  (комиӧн Гриш Гень) (1934–1997) – зэв тӧдчана коми туялысь, нималана лингвист. Сылӧн ки улысь петіс сёысь унджык наука удж. Сійӧ вӧлі ыджыд наука форумъяс котыртысьӧн, тӧлка, вежӧра велӧдысьӧн, миян республикаын, мукӧд финн-йӧгра республикаясын да  суйӧрсайса финн-йӧгра туялысьяс костын пыдди пуктана мортӧн. Сійӧ пуктіс ыджыд пай коми филология наука сӧвмӧмӧ. Вӧлі Сыктывкарса канму университетын медводдза  велӧдысьяс лыдын.

Геннадий Григорьевич Бараксанов чужис 1934 вося кӧч тӧлысь 12 лунӧ Сыктывкарын. Кык во мысти семьяыс вуджӧ овны Сёська сиктӧ, кӧні и колис туялысьлӧн челядьдырыс. Мамыс, Мария Ивановна, 1910 воӧ чужӧм, вӧлі Шошкаса совхозын уджалысьӧн. Батьсӧ Геннадий Григорьевич абу тӧдлӧма. Бараксанов Григорий Прокопьевич кувсьылӧма  1938 воӧ, сылы вӧлӧма сӧмын 27 арӧс. Мамыс колис ӧтнас куим челядькӧд. Сьӧкыд вӧлі сиктса челядьдыр: ковмыліс велӧдчыны, уджавны совхозын да нӧшта гортын. Война кадся сьӧкыдторъяс вылӧ видзӧдтӧг, Геннадий пыр  бура велӧдчис да нӧшта  отсаліс чоя-вокыслы.

Но пыр жӧ аспирантураын велӧдчыны эз артмы. 1958 восянь 1960 воӧдз Геннадий Григорьевич Бараксанов служитіс армияын Свердловск карын, да вӧлі младшӧй лейтенантӧн КГБ органын. Сэк кадӧ тайӧ вӧлі элитнӧй войскаӧн, кытчӧ бӧрйылісны медбур зонъясӧс, «коммунизм пуктысьясӧс», спортсменъясӧс. Татшӧмӧн и  вӧлі Геннадий Григорьевич, школаын на сійӧ пырис  комсомолӧ, институтын, коймӧд курсын вӧлі коммунистическӧй партияӧ пырӧм могысь кандидатӧн, 1957 восянь КПСС-ӧ пырысь.

Армияысь воӧм бӧрын заводитӧ уджавны Коми небӧг лэдзанінын, видзму литература юкӧнын редакторӧн. Недыр мысти пырӧ СССР-са наука академиялӧн Коми филиалса аспирантураӧ. Репетиторъяс отсӧгӧн велӧдӧ удмурт, мадьяр да немеч кывъяс.

Мӧскуаын  велӧдчигӧн Г.Г. Бараксанов гӧтрасис да 1963 воӧ сылӧн чужис ныв Галина. Аспирантура помалӧм бӧрын кольӧ семьясӧ да воӧ Сыктывкарӧ, 1963 восянь 1967 воӧдз уджалӧ Коми филиалса кыв да литература юкӧнын, младшӧй научнӧй сотрудникӧн. Сыктывкарын Г.Г. Бараксанов лӧсьӧдӧ выль семья. Тайӧ кадсянь олӧм да туялан уджъяс вӧлі топыда йитчӧмаӧсь Коми мукӧд да коми кывкӧд.

Кувсис Г. Г. Бараксанов 1997 вося рака тӧлысь 16 лунӧ, кор сылӧн мамыс вӧлі ловъя на, гуалісны Сыктывдін районса Сёська сиктын.

Öшым 1-дза лунсянь Геннадий Бараксанов велӧдчӧ Мӧскуаын СССР-са наука академиялӧн Кыв туялан Институтын, кытчӧ сійӧс мӧдӧдісны куим во кежлӧ. Институтын научнӧй веськӧдлысьӧн индӧны мир пасьтала нималана, тӧдчана туялысь, финно-угровед, филологияса доктор, Василий Ильич Лыткинӧс.

Кыв туялан институт ёна отсаліс Геннадий Григорьевичлы сӧвмыны кыдз туялысьлы. Став  аслас олӧмсӧ сійӧ кутіс топыд йитӧдъяс став том туялыськӧд, кодкӧд сійӧ велӧдчис да тӧдмасис институтын. Татчӧ пырисны туялысьяс Мӧскуаысь, Ижкарысь,  Йошкар-Олаысь, Ужгородысь, Саранскысь да мукӧд карысь. Нуӧдліс ёртъяссӧ аслас радейтана Сёська сиктӧ, тӧдмӧдліс коми войтыркӧд да сылӧн оласногӧн. Г.Г. Бараксановлӧн вӧліны зэв нималана велӧдысьяс: В. И. Лыткин, Б. А. Серебренников, К. Е. Майтинская да мукӧд тӧдчана финно-угровед. Геннадий Бараксанов гижӧ «Коми литературный язык, история его формирования и диалектная основа» тема вылӧ кандидатскӧй диссертация, кодӧс дорйӧ 1964 вося лӧддза-номъя тӧлысь 26 лунӧ.

Г.Г.Бараксанов пуктіс ыджыд пай коми кыв видзӧмӧ, сӧстӧммӧдӧмӧ, кыв нормаяс сӧвмӧдӧмӧ.

Г.Г.Бараксанов лыддыссьӧ и Сыктывкарса Канму Университетын коми кыв да литература кафедра пуктысьӧн-сӧвмӧдысьӧн. 1972-1980 воясӧ сійӧ уджаліс университетын А.К. Микушевкӧд ӧтшӧтш. Медводдза кадӧ Г.Г. Бараксанов лыддис пӧшти став курссӧ: «Основы финно-угорского языкознания», «Современный коми язык. Морфология»,  «Лексикология и лексикография коми языка», спецкурсъяс, семинаръяс, нуӧдіс студентъяслысь курсвывса да дипломнӧй уджъяс.

Öнія кадӧ сылӧн «быдтасъясыс» - велӧдысьяс, туялысьяс, журналистъяс пӧсь сьӧлӧмсянь казьтылӧны аслас вежӧра, тӧлка велӧдысьӧс. Ыджыд пай Г.Г. Бараксанов пуктіс нӧшта  том туялысьяслы туй восьтӧмын. Коми наука шӧринын сылӧн веськӧдлан кадӧ вӧлі дорйӧма уна кандидатскӧй диссертация, ӧнія кадӧ тайӧ тшӧтш нималана  туялысьясӧн, на пиӧ пырӧны: А. Н. Ракин, В. А. Ляшев, Л. М. Безносикова, Т. И. Прокушева, З. П. Ануфриева, Н. Д. Манова, Г. В. Федюнева, Е. А. Айбабина, Г. А. Некрасова, Е. А. Цыпанов.

Унджык туялан уджыс йитчӧма коми гижӧда кыв нормируйтӧмлы. Тайӧ нырвизь улӧ и веськалӧны татшӧм уджъяс,  кыдз

да уна  мукӧд наука статья. Сійӧ пуктіс ыджыд пай школаса программаяс да небӧгъяс лӧсьӧдӧмӧ. Е.Г.Артемовакӧд сійӧ дасьтіс коми кывйысь 4-7 классъяслы небӧг. Нӧшта и гижис вузын велӧдчысьяслы пособиеяс да небӧгъяс, на лыдӧ и пырӧ «Современный  коми язык. Лексикология» (М., 1985).
 




#Article 50: Торопов Иван Григорьевич (170 words)


Торопов Иван Григорьевич  (комиӧн Гриш Вань, 1928—-2011 во) — Коми Республикаса нимйӧза гижысь, Коми Республикаса культураын нимöдана уджалысь, Иван Куратов нима канму премиа босьтысь.

Иван Торопов босьтчис гижны очеркъяс, кодъяс петавлісны «Войвыв кодзув» журналын. «Кыв кӧ сетін» медводдза висьтсӧ И. Торопов йӧзӧдіс 1959 воын. Сэсся чужисны «Бригадир да сылӧн тӧварышъяс», «Майя» (1959). Регыдӧн петіс «Ми — войвывсаяс» висьт чукӧр. 1962 воö «Войвыв кодзув» журналын петö «Ныв локтiс пармаö» повесьт, шöр геройöн лоö Галя Горицвет. Ассьыс олöмсö Гижысь петкöдлö автобиографическöй гижöдъясын: «Шуриклы шыд», «Проса рок» (1966), «Воклы дозмöр» (1967), «Кöнi тэ, кар?» (1967), «Регыд дас квайт» (1971). Танi петкöдчö Тороповлöн гижöдъясын меднималана герой - Федя Мелехин.

Гижöдъясас петкöдлöма тшыг война кад да зонкалöн быдмöм-сöвмöм. Бура петкöдлöма, кутшöм мöвпъяс пырöны сылöн юрас, кыдзи сiйö венö олöмысь став сьöкыдлунсö.

Иван Григорьевич гижöдъясын тыдовтчöны экологическöй проблемаяс: «Арся сьыланкыв» повесьт (1973), «Дозмöр койт» пьеса (1974). 1975 воын петö «Тiянлы водзö овны» повесьт, критикъяс вылö донъялiсны гижöдсö. 1977 воын петö «Видза колян, мушкетер!» повесьт, кодi помалö мелехин циклсö.

Иван Торопов гижліс сідзжӧ кывбуръяс, пьеса («Дозмӧр койт»).




#Article 51: Лыткин Георгий Степанович (690 words)


Лыткин Георгий Степанович (комиöн Степан Гриш либö Ёгуш, 1835–1907) — нималана коми югдöдысь, коми кыв сöвмöдысь, туялысь, вуджӧдчысь, педагог, коми гижысь, монголовед. Г.С. Лыткин аслас олан кадö вöлі зэв тöдчана мортöн. Сійöс пыдди пуктісны Петербургын, Вӧлӧгда губерняын, Калмыкияын.

Георгий Лыткин ужис 1835 вося лӧддза-номъя тӧлысь 6-ӧд лунӧ (важ стильын — ода-кора тӧлысь 25-öд лунӧ) Усть-Сысольск карын гöльмöм купеч семьяын. 1848 воын помаліс уезднöй училище, 1845 воын — Вӧлӧгдаса гимназия, а 1859 воын — Петербургса университетлысь Асыввыв факультет.

Россияын 1860-ӧд воясся гыалан кадӧ Г.С. Лыткин вӧлі пырӧ Земля и воля гуся революционнӧй котырӧ. Тайӧ котырнас веськӧдлісны Н.Г. Чернышевский — ӧтарсянь, мӧдарсяньыс — А.И. Герцен да Н.П. Огарев, кодъяс вӧліны Лондонын. Котырлӧн медшӧр вынъясыс вӧліны Москваын, а Петыркарын Земля и воля котырӧ пырисны медъёна том йӧз, на лыдын и Г.С. Лыткин. Сылӧн квартираас вӧлі гуся типография. Сёрӧнджык, кор революция гыыс чиніс, Георгий Лыткин велӧдіс петербургса гимназиаясын.

Куліс 1907 вося косму тӧлысь 4 лунӧ Петербургын.

Студенталігöн сійö босьтчыліс гижны кывбуръяс. 1855 воын сылысь вöлі йöзöдöма кык гижöд: «Коми бöрданкыв Николай Мудрый кулöм вылö» да «Коми кыв-вор Александр Николаевич царство пуктысьöм вылö». Сэки жö сійö гижö «Ном» да «Сьöлöм пессьöм» кывбуръяс.

Водзö Г.Лыткин эз нин босьтчыв лöсьöдавны поэтическöй гижöдъяс, а став сьöлöмнас пырöдчис вуджöдчöмö да научнöй уджö. Медтöдчанаторйöн сылöн лои «Зырянскöй край при епископах пермских и зырянский язык» книга.

Георгий Степанович пуктіс ассьыс пай тшöтш серпаса коми литература лöсьöдöмö. «История коми литературы» дасьтысьяс мöд томын пасйылісны, Ёгуш пö петкöдлöма ассьыс енбисö кыдзи вуджöдчысь, комиöдöма коми да роч кывъяс вылысь. Пасйылöм нин «Зырянский край при епископах Пермских и зырянский язык» небöгын эмöсь татшöм юкöнъяс: «Переводы с русского языка на зырянский», «Переводы с зырянского языка на русский» (тані вайöдöма мойдъяс да с.в.). Эм «Молитвы» — «Келмöмъяс» юкöн. Вуджöдöмöн йöзöдöма тшöтш «Жизнеописание св. Стефана, просветителя зырян» - «Коми войтырöс Кристос нимö пыртысь вежа Степанлöн олöм-вылöмысь». Водзö нуöдіс, сöвмöдіс  Г.С.Лыткин коми войтырлысь уна нэмся нин традиция — вуджöдіс вичко гижöдъяс, небöгъяс торъя нин Вежа Петыркарын оліг-ужалігöн.

Кыдзи тöдса, Г.С. Лыткинлöн видзöдласъясыс вöлі топыда йитчöмаöсь кристиана культуракöд. Дерт, эз öтдортлы сійö тшöтш мукöд йöзлысь культура — шуам, ас кадö сійö туявлöма калмыкъяслысь оласногсö да важ гижöдъяссö — «асыввывса» войтырлысь (найö, кыдзи тöдса, Буддалы эскысь ламаистъяс). Век жö ёнджыкасö сійö вöлі коми история да культура туялысь-велöдысь, кыдзи шулісны войдӧр, «зыряновед», сідзжö коми культура сöвмöдысь.

Георгий Лыткинöс ёна кыскылöма коми фольклор. Та йылысь висьталöны сылöн татшöм пасйöдъяс: «Луна коми ногöн Тöлысь… Мифологияын комияс ловзьöдöны Шонді, Тöлысь — найö ставсö вöчöны тшöтш йöз моз. Сідз, Шонділöн эм пи, Тöлысьлöн эм гöгапи..». Шонді, тöлысь паныдасьлöны Ёгушлöн некымын кывбурын. Корсюрö налы лöсялö аслыспöлöс вежöртас.

Илля Вась унакодь гижліс Г.С. Лыткин йылысь, нимöдіс сійöс «коми гижöдлöн ыджыдайöн». 1926-öд воö Канкарын лэдзöм «Коми гижысьяс» небöгын (сійöс вöлі сиöма Ёгушлы) Илля Вась висьталöма коми туялысь да гижысь йылысь, сылöн гижан удж да олан туй йывсьыс. Илля Вась пасйöма да вайöдöма Г.С. Лыткинлысь «Олан-вылан туйöй» кывбур, сэки жö нимтöма сійöс «сьыланлыддянöн». В.И. Лыткин пасйöма тшöтш: «Тайö сьыланлыддяныс (ас киöн гижöм) меным сюри Академия Наукаысь. Сэні нöшта на эмöсь Степан Ёгорлöн сьыланлыддянъяс» А.К. Микушев «Коми литература да народная поэзия» небöгын (Сыктывкар, 1961), казьтылöма Г.С. Лыткинлысь «Ыджыд вöт», «Вöйпöм коми йöзлы», «Кутш, каля, курöг»  да мукöд кывбура гижöд.

Г.С. Лыткин кывбуръяссö мукöд дырйи лöсьöдлöма некымын вариантын, абу öтчыдысь дасьтылöма гижöдсö. Дерт, мукöд вариантсö коми поэзия туялысьяс донъявлöмаöсь абу öткодя кыдзи ХIХ-öд нэмö, сідз и бöръяджык кадö.

Г.С.Лыткин эскö тöдöмлунö, велöдчöмö, шыöдчö коми морт дорö кывбура визьöн, висьталö татшöм кöсйöм: «...Бур гижöдöн сяммöдсьыны».

Кывбуралысьыс аслас гижöдъясын петкöдлö мортлысь эбöссö, мукöддырйи тшöтш эбöстöмлунсö, либö серпасалö шудсö да сійöс воштöмсö. «Ном» кывбур важ коми литература туялысьяс шуöмаöсь «психологическöй этюд» (тадзи пасйöма «История коми литературы» небöгын, казьтылöм нин мöд томын). «Оланвылан туйöй» кывбурын сёрниыс мунö сы йылысь, мый чужан мусянь, гортсянь ылын олысь öтка мортлы мукöддырйи овлö зэв сьöкыд, мортыс та кадö вермö чегсьыны, воштыны асьсö.

Г.С. Лыткин вуджöдіс тшöтш коми кыв вылö К.Д.Ушинскийлысь мойдъяс да сьыланкывъяс. Тайöн сійö петкöдліс, мый коми кыв вылын позьö гижны и мойдъяс, и кывбуръяс, и сьыланкывъяс.

Лыткин Г.С. 1859-1861 воясӧ ветліс экспедицияӧ калмыкияса степъясӧ (Астрахань да Ставрополь губерняясӧ, Донскӧй войска обласьтӧ). Тайӧ ветлігас аддзис важся калмык литературалысь некымын гижӧд, вуджӧдіс да йӧзӧдіс. Туясьӧмъяс бӧрын сійӧс кутісны лыддьыны тӧдчана археограф-калмыковедӧн да монголоведӧн, важся калмык да монгол гижан культура туялысьӧн.




#Article 52: Сидоров Алексей Семёнович (540 words)


Сидоров Алексей Семёнович (комиӧн Семен Ӧльӧш, 1892—1953) — нималана коми учёнӧй–энциклопедист, филологияса доктор, коми кыв, литература, фольклор да археология туялысь.

Сылӧн научнӧй корсьысьӧмъясыс вӧлі йитчӧмаӧсь литературоведениекӧд, археологиякӧд, фольклоркӧд, этнографиякӧд, историякӧд. Буретш тайӧ мортыс тӧдмӧдіс коми войтырӧс медводдза коми поэт И.А. Куратовлӧн гижӧдъясӧн. Сійӧ вӧлі Комиын чужан му туялӧмлы подув пуктысьӧн. Таысь ӧтдор А.С. Сидоров гижис школаяслы да вузъяслы учебникъяс.

Семен Ӧльӧш чужлӧма 1892 вося йирым тӧлысь 10-ӧд лунӧ (важ стиль серти — кӧч тӧлысь 28-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Яренск уездса Пальын (ӧні — Сыктывдін районса Паль сиктын. Помавлӧма Пальын кык класса училище. 1907 воын пырӧма велӧдчыны Тотьма велӧдысьяслӧн семинарияӧ, кӧні сійӧ медъёна велӧдіс кывъяс. 1911 воын Сидоров помаліс семинария, сы бӧрын вит во чӧж велӧдіс Емва вожын Кониса школаын.

Водзӧ тӧдӧмлунъяс босьтӧм могысь 1915 воын А.С. Сидоров пырис велӧдчыны Вӧлӧгдаса учительскӧй институтӧ и велӧдчис сэні куим во.

Йӧзӧс велӧдӧм да местаяс вылын интеллигенция котыртӧм могысь 1918 вося лӧддза-номъя тӧлысь 22-ӧд лунӧ Яренскын А.С. Сидоров лӧсьӧдіс велӧдысьясӧс дасьтан курсъяс вылын «Коми котыр» чукӧр. Тайӧ вӧлі культурно-просветительскӧй общество, коді зілис котыртны вӧр–ва велӧдан экспедицияяс, лӧсьӧдавны сиктъясын библиотекаяс, музейяс, петкӧдлыны спектакльяс, паськӧдны тӧдӧмлунъяс лекцияяс да печать пыр. Но «Коми котыр» эз дыр уджав: гражданскӧй война дырйи сійӧ разаліс.

А.С. Сидоров кӧсйис восьтыны Коми муын вылысь – выль велӧдчанінъяс, научнӧй учреждениеяс.

Велӧдчан небӧгъяс водзӧ дасьтӧ да лэдзӧ 1930–ӧд воясӧ. 1930–ӧд воын петӧ Семен Ӧльӧшлӧн шӧр школаяслы синтаксисысь учебник.

Уна во Семен Ӧльӧш сетіс и чужан коми кыв туялӧмлы. В.А. Молодцов, Илля Вась, А.С. Сидоров гӧгӧрвоӧдісны чужан кывйӧс кедзовтӧмлысь лёксӧ, лӧсьӧдісны графика, литературнӧй нормаяс. Семен Ӧльӧш чуксаліс пыртны сэтчӧ став сёрнисикасъяслысь озырлунсӧ, та вӧсна и пондіс найӧс велӧдны. 1924 воын сійӧ вӧлі Изьва да Печора вожъясын. А.С. Сидоров медводдзаяс лыдын кутіс лыддьыны педтехникумса студентъяслы лекцияяс комиӧн.

Пансис нин Айму вӧсна Ыджыд тыш. 1941 во помӧдз сійӧ уджаліс Новгород обласьтын топографическӧй экспедицияын техникӧн да совхозса рабочӧйӧн. Сӧмын 1942 воӧ Семен Ӧльӧш локтӧ Сыктывкарӧ да уджалӧ научнӧй сотрудникӧн Коми туялан институтын.

Зэв сьӧкыд гӧгӧрвоны А.С. Сидоровлысь кыв велӧдан уджсӧ марристскӧй теориятӧг. Марризм выналігӧн коми муын чужан кывйӧс история боксянь зэв омӧля велӧдісны, эз чайтны збыльӧн финно-угорскӧй кывъяслысь история боксянь ӧткодьлунсӧ. Марристъяс серти, став кывйыс сӧвмис сӧмын скрещивайтчӧмӧн. Быттьӧкӧ важӧн вӧлі сӧмын 4 яфетическӧй племя – сал, бер, рош, йон, и тайӧ нимъяс сорласьӧмысь пӧ артмис став лексикалӧн озырлуныс. Тайӧ теорияыс вӧлі зэв примитивнӧйӧн да вульгарнӧйӧн. Мый жӧ кыскис медъёна Семен Ӧльӧшӧс тайӧ теорияас? Тыдалӧ, сійӧ, мый яфетическӧй теория топыда йитліс кывсӧ обществоын мунан вежсьӧмъяскӧд. Марризм чуксаліс уна сикас ичӧт войтыръяслысь кывъяс, и не видлавны найӧс дась меркаясӧн, мукӧд кывъяс велӧдӧмын артмӧм канонъяс отсӧгӧн. Вермас лоны, мый та вӧсна медъёна А.С. Сидоров и сулаліс яфетическӧй теория дор.

Кор сёрнитам А.С. Сидоров йылысь, кыдзи яфетолог йылысь, оз ков вунӧдны, мый сійӧ некор эз вӧв марризмлӧн теоретикӧн, а пыр вӧчис коми кыв кузя конкретнӧй удж. Сы вӧсна и ӧнӧдз тайӧ тайӧ уджъясыс зэв коланаӧсь, тӧдчанаӧсь. Коми синтаксис, кузя сійӧ гижис зэв ыджыд удж – кык тома «Синтаксис коми языка». Сійӧс абу йӧзӧдӧма. Та йылысь монографияыс петіс сійӧ кулӧм бӧрын нин. «коми литературный язык эпохи раннего феодализма» уджын коми лингвист велӧдіс XІV–XVІІ нэмъясса важ коми гижӧдъяс. Архивъясысь ачыс аддзис и некымын важ коми кывйӧн гижӧм памятник, пыртіс найӧс наукаӧ. Историческӧй лексикология юкӧнын Семен Ӧльӧш корсис архивъясысь и дешифруйтіс гижӧдъяслысь важ коми тӧлысь нимъяс. Но став тайӧ вӧчӧмторсьыс ӧнӧдз йӧзӧдӧма неыджыд юкӧн.




#Article 53: Попов Серафим Алексеевич (554 words)


Попов Серафим Алексеевич (комиöн Öльöш Сим; 1913—2003) — коми гижысь, Коми АССР-са нимйӧза поэт (1984), РСФСР-са культураын нимӧдана уджалысь (1972).

Серафим Попов чужӧма 1913-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 8-ӧд лунӧ (важ стильӧн — 1912-ӧд вося öшым тӧлысь 26-ӧд лунӧ крестьянин семьяын Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Зьӧвсьӧртын (ӧні — Емдін районса Зӧвсьӧрт сикт). Гражданскöй тыш бöрын зонка велöдчӧма школаын. Уна сьöкыдлун веськалӧма сылöн челядьдырся кад вылö: сьöкыд удж и тшыгъялöм. 1924-ӧд воын С. Попов аслас вокыскöд, кодi лоӧма сизим вося школаын директорöн, мöдöдчӧма Слӧбӧда сиктö. Гижысь бöрынджык казьтывлӧма пöсь кывйöн, медрадейтана, виччысяна коми кыв урокъяс, кодъясöс сэк кадö нуöдлӧма Павел Доронин. Сизим вося школа помалöм бöрын С. Попов велöдчӧма Емдінса мöд тшупӧда школаын. Бöрас уджалӧма вöр пöрöдчанiнын, Эжва кузя кылӧдӧма пуръяс Архангельскӧдз.

Нималана гижысь кулӧма 2003-ӧд вося моз тӧлысь 11-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Гижны Серафим Попов заводитӧма школаын велöдчигöн, но тайö кывбуръясыс эз воны миян кадöдз. Ачыс гижысь нимтывлӧма найöс «шуточные опыты». Медводдза кывбур («Томлун» нима) йöзöдöма 1937 воын. Лирика геройöн медводдза кывбуръясын лоö «выль морт», быдмысь да ставсö окотитысь тöдны партиялöн воспитанник.

Айму вӧсна Ыджыд тышöдз Серафим Поповлöн тыдалö куим тематическöй визь: томлун, удж да оборона. Тайö визьö пырöны «Гожöмын» (1938), «Рöдиналы» (1938), «Майскöй» (1940), «Тувсов асылö» (1940), «Бригада» (1941) да мукöд кывбур.

С.Попов вöлӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш вылын, и тайö визьыс пырö сылöн творчествоö дыр кад кежлö. Сiйӧ висьталö и солдатлöн быдлунъя олöм йылысь, и кыдз найö öти ыджыд вынöн тышкасьöны вӧрӧгкöд, и кыдзи усьöны том зонкаяс, а юрас налöн сöмын рöдина, ас сикт да мамлöн чужöм.

Война кольӧма ыджыд дой гижысьлöн сьöлöмас. 1953 воын йӧзӧдӧма «Сталинградскöй баллада», кодi сиöма дас квайт гвардеечлы, кодъяс сетӧмаӧсь ассьныс вынсӧ Рöдина дорйигӧн. Гижысь петкöдлӧма выль героическöй баллада прöст салдатъяс йылысь. Балладаяс босьтöны ыджыд юкöн гижысьлöн творчествоын. На лыдö тшöтш пырöны «Баллада о партийном билете», «Куслытöм би йылысь баллада» (1975), «Квайт сус пу йылысь баллада» (1973) да мукöд.

Серафим Попов кывбуръяс кындзи тшöтш уджавлӧма и поэма жанрын: «Машук» (1958), «Вошлытöм морт» (1958), «Вöрса мойд», «Учитель» (1960).

Быдпöлöс тема вöрзьöдö гижысьлысь сьöлöмсö, кажитчö быттьö сiйö полö мыйкö кольны, мыйкö не аддзыны, та вöсна и гижö став йылысь. Сылöн гижöдъясын и эм ас му радейтöм, гижысь пасйö и сылысь мичсö и рамлунсö, и кыдзи вöр-ва олö морткöд öти öтувъя олöм. С. Попов — гижысь, код внимание улысь оз вермы нинöм вошны, быд прöст явлениеын сiйö аддзö мыйкö сьöлöм вöрзьöдысь тор.

Гижысьлöн корсьöмъясыс тыдалöны «Мирон мыльк» (1963), «Мам» (1963), «Пыста ыб» (1964), «Илыдз йылын» драмаын. Сiйö жö кадö петö уна кывбур разнöй тематика вылö. 1960 воö петö «Лöз енэж улын» сборник, кытчö пыртöма уна выль кывбур.

Война бöрын морт мöд ногöн заводитö видзöдны олöм вылö. Война колис дой гижысь сьöлöмын, и кор гижысь аддзис мый му пасьта киссьö морт вир, сiйö ёна переживайтис, тöждысис йöз вöсна. Тайö тыдалö «Лулумбалöн сьöлöм» кывбурысь (1964), кöнi пасйысьö, мый быд вир тусьыс, кодi усис Лулумбалöн, сэтысь петас вöлялöн дзоридз. Кор ылi муын, Чилиын ыпнитiс фашистскöй террор, гижысь аслас сьöлöмкылöмъяссö лэдзис «Пабло Нерудалы» (1974) кывбурын.

Уна критик пасйисны, мый художествоа кыв да серпасалана средствояс дiнö, гижысь эз ёна матысмы. Уна кывбурын сьöктöдöма абу коми кывъясӧн: «глетчер», «контраст», «отважнöй», «страшнöй», «общöй», да мукöдӧн. Серафим Поповлöн творчествоын тыдалö аслас модернизация, кыв лоис современнöйöн.

Серафим Попов йӧзӧдіс 18 кывбур да поэма чукӧр верстьӧяслы, 9 небӧг челядьлы. Кывбуръяссӧ вуджӧдӧма роч, фин, украина, венгер, болгар, немеч да мукӧд кыв вылӧ.

С.А. Попов вӧлӧма Сыктывкар Сӧветса да Коми АССР-са Вылыс Сӧветын депутатӧн.




#Article 54: Синтöм горань (179 words)


Синтöм горань — важся коми йöзкостса ворсöм. Тöдса вöлi кыдзи челядьлы, сiдзи и томуловлы. Том йöз ворсöны вöлi войпукъяс вылын. 

Ворсöмлöн мукöд ним: «Син горань» (Абар гр.), «Синтöм горань» (Керчомья, Кулӧмдiн, Носим, Нёбдiн, Пезмöг, Шойнаты, Ылыдздiн), «Синтöм зань» (Дон), «Синтöм Ёгорöн ворсöм» (Воч), «Син гуран» (Нёбдiн), «Син куньöм» (Кони), «Ыж куталöм» (Абъячой, Ношуль, Луздор), «Кöч куталöм» (Читаёв), «Шыр куталöм» (Читаёв), «Слепöкур» (Занулльö), «Син кöртöд» да «Син куньöн ворсны» (изьваса сиктъяс), «Син куньмöн ворсны» (Ловозеро, Мужи), «Синтöм гурань» (Дутов), «Шлепета» (Веньдiн, Кослан, Разыб, Путшкымдiн), «Синтöм курöг» (Слӧбӧда), «Гораньöн ворсны» (Мыс, Пожöг), «Пань-паньöн ворсны» (Айкатыла, Гажакерöс, Емдiн, Придаш, Час, Пызьдiн, Латьюдiн), «Чур пань чери кок» (Паджга), «Шапка-тотаркаöн орсны» (Грива, Ужга), «Чур, горань» (Палаззя).

Пудъясянкывйöн бöрйöм мортлысь чышъянöн кöрталöны синсö. Места вылас бергöдлiгтырйи юалöны сылысь: «Вала, песла либö турунла?» Мый кöть оз бöрйы, сiйöс йöткыштöны кодарланьöкö. Та бöрын сiйö пондö кыясьны. Кутöм ворсысьлысь колö нöшта на тöдмавны нимсö. Сэки сöмын сiйö лоö кыялысьöн. 

Куталысьöс бергöдлiгöн позьö шуавны сiдзжö мукöдтор:

Шапка-тотарка,

Синъясыд куньса,

Колöкö, кутав

Да эн жö нин аддзы! 
(Грива с.)

Либö:

Гырйöс кут,

Тоинöс кут,

А менö эн кут! 

(Придаш с.)




#Article 55: Изки карнан (135 words)


Изки карнан — важся коми йöзкостса ворсöм. Рочöн тöдса Молчанка ним улын.

Ворсöмлöн мукöд ним: «Курнан-карнан» (Пожӧг), «Изки карнан» (Аныб, Кулӧмдiн, Улыс Воч, Руч), «Кекурнан-какурнан» (От), «Ти курнан-карнан» (Айкатыла, Койтыбöж, Паль, Час), «Изки карлан» (Разыб), «Ки гуръян» (Сизяб, Обдор).

Быдöн чургöдö веськыд киысь певсö да кабырнас кутчысьö ворсысьлöн певйö. Тадзи артмö кулакъясысь сувтса чеп. Шондi ньылыд ньöжйöник ветлöдлiг моз ворсысьяс шуалöны:

Изки карнан, ва карнан,

Код шыасяс – дас печик,

Код оз шыась – дас кöлач.

Либö:

Изки карнан, ва карнан,

Код шыасяс – дас юрси,

Код шыасяс – дас печик,

Код шыасяс – дас котшкун,

Код шыасяс – дас чепель,

Код шыасяс – дас зiмгун.

Тайöс лыддьöм бöрын ворсысьяс ланьтöны да пондöны öта-мöдсö чеплявны, йöткавны, медым кодкö серöктiс либö шуис кыв. Кодi медводз серöктас либö шуас кутшöмкö кыв, сiйöс мыждöны. Сэсся пондöны ворсны водзö.




#Article 56: Кыка кöр (103 words)


Кыка кöр – том йöзлöн гожся кадö ворсöм.

Ворсöм нимъяс: «Кыка кöр» (Бадьёль, Вӧльдін, Носим, Пöдчерем), «Кыка кер» (Немдін), «Пöла кöр» (Пожӧг), «Чур, гозъя!» (Паль, Придаш, Час), «Гозъя кöр» (Одыб), «Гозъя падöс» (Разыб), «Кöрйöн ворсöм» (Вачöртыдiн, Веньдiн) «Чутiкысь ворсны» (Поёл), «Стобйысь ворсны» (Абъячой), «Кыка дечöн пышъялöм» (Придаш).

Ворсысьяс сувталöны öта-мöд бöрсяньыс гозйöн да кутчысьöны кинас. Насянь некымын воськолöн водзынджык мышкöн сулалö куталысь. Медбöръя (либö медводдза) гозйыс друг чепöсйö водзö, медым кытшовтны куталысьöс öтар-мöдар боксяньыс да кутчысьны кинас. Куталысьлы колö кыйны на пиысь кодöскö. Кодi кольö гозтöг (либö кодöс кутасны), пондас кутасьны. Выльöн артмöм гоз сувтö водзö (бöрö), а бöръя (медводдза) гозъя бара котöртö.




#Article 57: Чур, юр (115 words)


Чур юр! — том йöзлöн гожся кадö ворсöм.

Мукöд ворсöм ним: «Чур, кага» (Емва да Сыктыв вож, Паль), «Чур, дитя» (Межӧг, Туис-Керöс), «Чур, юр» (Эжва йыв да Луз вож, Бадьёль, Пожӧг), «Дитяшко» (изьваса сиктъясын), «Сувтса падöс» да «Пукса падöс» (Веньдін), «Куима кöр» (Вӧльдін), «Батышасьöм» (Ношуль).

Бöрйöны куталысьöс да пышъялысьöс. Мукöд ворсысьыс сувтö гозйöн-гозйöн: либö öта-мöд бöрсяньыс, либö öтиыс пидзöсчанясьö, а мöдыс сувтö сы сайö. Сулалысьяс косттi пышъялö öти ворсысь, а мöдыс сiйöс куталö. Медым мынны тапкöмысь, пышъялысь вермö сувтны гоз водзö, и сэки коймöдыс, бöръяыс, пондö пышъявны сы пыдди; либö инмöдчыны пукалысьлöн юр дорö, шуны «чур, юр!» да пуксьыны сы местаö, а коймöдыс, сулалысьыс, кутас пышъявны. Куталысь кö водзджык инмöдчö пышъялысьöдз, ачыс пондö сыысь пышъявны.




#Article 58: Ыджыдвидз (Кӧрткерӧс район) (253 words)


Ыджыдвидз () — Коми Республикаса Кöрткерöс районын коми сикт, Ыджыдвидз сикт овмӧдчӧминлöн шöрин.

Ним артмӧм йылысь эм татшӧм висьталӧм: овмӧдчылӧмаӧсь пӧ Висер юлӧн шуйга берегас — сэн оз ков вӧлӧм вӧчны выль видз-му, сы вӧсна мый ю русло вежласьӧм понда чукыляс вӧлӧма нин ыджыд видз. Век жӧ ёна ойдалӧм вӧсна вуджӧмаӧсь веськыд берегас. Нимыс кольӧма Ыджыдвидз.

Кыдзи и став Висер вожын, эмӧсь Тювӧ йылысь висьтъяс. Сідзжӧ 1939 воын волӧма фольклор чукӧртысь Осипов Иван Александрович. Сылы сьылӧмаӧсь Васильева Домна Максимовна, Габова Фекла Вонифатиевна, Никифорова Евдокия Вонифатиевна; бӧрдӧдчанкывъяс оллялӧма Мишарина Парасковья Ивановна (Калик Иван Парась); мойдӧмаӧсь Джиянысь Мефодий Романович Попов, Макарсиктысь Филипп Тимофеевич Мишарин да Аврам Степанович Мишарин.

Пуксьöма Висер юлöн веськыд берегас. Ыджыдвидз овмöдчöминö пырöны Выльыб, Джиян да Зулӧб грездъяс. Ыджыдвидзсянь Кӧрткерӧсöдз – 75 км, Сыктывкарöдз – 123 км.

Ыджыдвидзлöн историяыс йитчöма Выльыб грезд артмöмкöд. Медводдзаысь Ыджыдвидз Вишера погостыс казьтывсьö 1585 воö. Вöлöма 3 керка, олöмаöсь Висер юлöн шуйга берегас, öнiя Выльыб весьтын, а местасö шулöмаöсь Кöсьта керöсöн. Мöдар берегас вöлöма паськыд видз. XVII нэмын Висер ю писькöдöма сэтi выль ва туй. 

XVII нэм помас ёна ойдлöм вöсна да Висер юлöн ва туй вежсьöм вöсна Кöсьта керöсын олысьяс вуджöмаöсь овны Висер юлöн веськыд берегас. Öтияс овмöдöмаöсь вывтасiнö, выль ыбъяс вылö – тадзи артмöма Выльыб, мукöдыс – ю кузя улöджык, но дыр кад чöж став олысьсö шуöны ыджыдвидзсаöн. Медводдза вуджысьсö шулöмаöсь «шабалаöн». Веськыд берегас овны вуджöмаöсь дыр кад чöж. 

Кирпичысь вичко кыпöдöмаöсь 1914-1918-öд воясö. Уджалöма 1932-öд воöдз. Сэк арестуйтöмаöсь священник Мысов Алексей Григорьевичöс, кодi велöдлöма «Закон божий» Ыджыдвиддзын, Выльыбын и Джиянын.

Сиктын эм Культура керка.




#Article 59: Выльыб (Кӧрткерӧс район) (209 words)


Выльыб () — Коми Республикаса Кöрткерöс районысь Ыджыдвидз сикт овмӧдчӧмин улö пырысь грезд. 

Грезд пукалӧ Висер юлӧн веськыд берегас. Выльыбсянь Ыджыдвидз шӧрсиктӧдз — 3 км, Кӧрткерӧс юрсиктӧдз — 78 км, Сыктывкар юркарӧдз — 126 км.

Выльыблöн историяыс йитчöма Ыджыдвидз сикт артмöмкöд. Медводдзаысь Ыджыдвидз Вишера погостыс казьтывсьö 1585 воö. Вöлöма 3 керка, олöмаöсь Висер юлöн шуйга берегас, öнiя Выльыб весьтын, а местасö шулöмаöсь Кöсьта керöсöн. Мöдар берегас вöлöма паськыд видз. XVII нэмын Висер ю писькöдöма сэтi выль ва туй.

Асму тӧдмалысь И.М. Панюков серти, XVII нэм помас ёна ойдлöм вöсна да Висер юлöн ва туй вежсьöм вöсна Кöсьта керöсын олысьяс вуджöмаöсь овны Висер юлöн веськыд берегас. Öтияс овмöдчöмаöсь вывтасiнö, выль ыбъяс вылö — тадзи артмöма Выльыб, мукöдыс — ю кузя улöджык, но дыр кад чöж став олысьсö шуöны ыджыдвидзсаöн. Медводдза вуджысьсö шулöмаöсь «шабалаöн». Веськыд берегас овны вуджöмаöсь дыр кад чöж.

Грездын вӧлӧма мельнича. Выльыбсянь катыдланьын сулавлӧма часовня либӧ крест (Прокопей лун – сура празьник).

Айму вӧсна Ыджыд тышӧдз Выльыбса ягын вӧлӧма зэкъяслӧн баракъяс да вышкаяс, пукалысьясыс пӧрӧдісны вӧр да кыскалісны Висер юö.

Радио кывны кутöма 1952 восянь. Би сетны кутöмаöсь 1958 восянь. Грездас вӧлӧма КБО, медпункт, начальнӧй школа. Ӧні эм челядь видзанін, кирпичысь клуб, «Исток» видз-му овмӧс, пилорама.

Грездын эм кирпичысь кыпӧдӧм Культура керка. Челядь видзанін бокын кыпӧдӧма челядь ворсанін.




#Article 60: Финн-йӧгра кывъяс (992 words)


Финн-йöгра кывъяс — öти вужкывсянь артмöм кывъяс, медсясö Асыввыв Европаын да Рытыв Азияын, самодий кывъяскöд öтув артмöдöны урал котыр, матынöсь сiдзжö алтай кывъяс дорö.

Финн-йöгра кывъяс артмöмаöсь сизим вожысь:

Важъя роч гижöдъясын казьтылöны меръя, мурома да мещёра войтырöс. Найö овлöмаöсь мордва-марикöд орччöн да, колö чайтны: меръя вöлöма мари кывлöн сёрнисикас, мурома да мещера – мордва кывлöн сёрнисикасъяс.

Финн-йöгра кывъяс матынöсь самодий кывъяскöд: яран, маду, ня-ася да сёлькуп. Яран да чудь-йöгра кывъяс öтувтöны урал кыв котырö.

Самодий войтыр пиысь яранъяс олöны Кардор обласьтувса Яранлöн асвеськöдлан кытшын, а сiдзжö Тюмень обласьтувса Ямалса Яранлöн асвеськöдлана кытшын. Маду, ня-ася да сёлькупъяс – войвыв Сибырын, Тюмень обласьт улын да Краснояр крайын. Хант да манси – Тюмень обласьтса Об ю пöлöн, Йöгралöн асвеськöдлан кытшын. Мукöд йин-йöгра войтырыс олö Асыввыв Европаын, Рочмуын, а мадьяръяс, суомияс, эстъяс – Рытыввыв Европаын, асланыс канмуясын. Саами олö Скандинавияын да Кола кöджын – Норгеын, Сверъеын, Суомиын да Рочмуын.

Унджык туялысьыс серти, финн-йöгра да яран кывъя йöз котыръяс овлöмаöсь коркö öтлаын Из мусюр öтар-мöдарын, Об ю дорсянь Волга вожöдз, ciйöн и нимтöны найöс öтласа Урал войтырöн.

Кысянь воöмась Волга вожö важъя финн-йöгра йöз, абу на тöдмалöма. Но туялысьяс чайтöны, Асыввыв Европаö воиг кежлö найö волысьöмаöсь аръя, тюрки, монгол да юкагир войтыркöд. Тайö кывъясысь öтласа на финн-йöгра сёрниö веськавлöма уна торъякыв.

Ёна сёрöнджык Асыввыв Европаö локтöмаöсь айран кывъя войтыр (сколотъяс, сарматъяс, аланъяс). Налöн кывныс вöлöма матын синду-эвропаса вужкыв дiнö. Айранкöд волысьöмысла финн-йöгра сёрниö пырöма уна торъякыв, кодъяс индöны выль эмторъясöн вöдитчöм вылö: *porsas порсь, *mekse мазi, *mete ма да с.в. Сёрöнджык айран кывъя войтырсянь öтласа чудь-йöгра сёрниö веськалöмаöсь лыднимъяс: *śata сё  	соми peni, мд. пиня, мр. пий, к. пон, одм. пуны, мдр.fene; 

Финн-йöгра вуж йöз тöдлöмаöсь нин рöма металл: озысь да эзысь кывъясын -ысь юкöныслы сомилöн весьтас сулалö ыргöн вежöртаса vaski, a модярлöн кöрт вежöртаса vas кыв. Тайö металыс мунлöма паськöм мичмöдöм вылö, öд сывдны-кисьтны металл да дорччыны финн-йöгра абу на кужлöмаöсь. Уджалан-вöралан кöлуй сэки вöчлöмаöсь изйысь-лыысь, овлöмаöсь ёсь вевта чомъясын: *kota  к. керка кывлöн мöд юкöныс артмöма тайö кывсьыс. Паськöм вурлöмаöсь ёсьтöм лы емöн пемöс куысь, дозмук вöчлöмаöсь сёйысь да пуысь, кужлöмаöсь нин кысьыны-печкыны, тöдлöмаöсь вурун да кутшöмкö сia быдмöг. Тöлын ветлöдлöмаöсь лызьöн-доддьöн, гожöмын – пыжöн. Овлöмаöсь орд котырöн, ыджыдавлöма эньныс, кадыс вöлöма – матриархат.

Финн-йöгра кадколастыс вöлöма вель ыджыдöн, ciйö кыссьöма 2 сюрс сайö во. Та вылö индöны торъя финн-йöгра кывъясö талунöдз кольöм кывворын 1200-ысь унджык öтласа кыв, на пиысь самодий войтыр кывъяслы весьтас сулалö 450 сайö торъякыв, миян кадöдз воöм тайö кывъясыс медся тöдчанаöсь да быдлунъя сёрниын ёна вöдитчанаöсь, наысь артмöма öнiя издор войтырлöн кывкуданыс подув фондыс. Издорса вуж йöзлöн дыр кад чöж öтласа олöм выланыс ясыда петкöдлöны тшöтш öнiя финн-йöгра да самодий кывладö да подувшы кудйö кольöм öткодьлунныс.

Тайö пасъясыс и öнi паныдасьлöны кызвын финн-йöгралöн эманим доман содтöс пыдди, а тшöтш и урчитанын да домкывйын. Талунъя финн-йöгра кывъясын доман сикасыс унаöн: мадьяр кывйын – 22, комилöн – 16, перым комилöн - 17, удмуртлöн да суомилöн – 15-öн да с.в.

Öнiя йöгра кывъясын соссяна кадакывъяс бырöмаöсь, на пыдди вöдитчöны соссяна кывторъясöн, кодъяс чужöм серти оз вежласьны, öткодяв: модяр nem tudom ог тöд, nem tudod он тöд, nem tudja оз тöд. Модяр nem соссяна кывторлы хант кывйын весьтас сулалö ант кывтор (ант мантым ог мун), а мансиын – атэ (атэ вот воти тöв оз пöльт).

 

Асыввыв Европаын да Рытыв-войвыв Азияын олiгöн финн-йöгра вуж йöз вочасöн торъялöмаöсь ичöтджык чукöръяс вылö, кутöмаöсь воштыны ас кост йитöднысö. Быд ичöтджык чукöрыслöн сёрнисикассьыс сöвмöма асшöр кыв да тадзикöн öтласа вужкывйöн финн-йöгра войтыр дугдöмаöсь вöдитчыны.

Öнiя финн-йöгра кывъяслысь мöда-мöдсьыныс торъялöмнысö серпасалöм могысь орччöн сетам öткымын рöдвуж кывйын «тайö шырыс выль позйын олö» сёрникузя, кöнi ясыда тыдовтчö кад чöжöн торъя кыв пертасъясын вежсьöмыс.

Миян эраöдз 2-3 сюрс воöн водзджык финн-йöгра вуж йöз пиысь янсалö асыввыв юкöныс, мыйысь бöрвыв артмас йöгра. Йöграыс вочасöн и ачыс юксяс: торъяласны мадьяръяс да Об йöгра – ханты-манси.

Йöгра чуктöм бöрын вуж йöзнаным коляс сöмын перым-финн войтыр.

Миян эраöдз мöд сюрс воö перым-финн вужкывйысь торйöдчö перым котыр – комиа-удмуртлöн пöль-пöчныс. 

Перым котыр торйöдчöм бöрын вуж йöзысь коляс нöшта волга-финн котыр.
Волга бердса да балтi финнъяс мöда-мöдныскöд янсöдчасны миян эраöдз на.

Вужкыв пазалöм бöрын финн-йöгра войтыр волысьöмаöсь герман, балт, тюрки, словена, айран да мукöд кывъя войтыркöд, сорласьлöмаöсь накöд. 

Та вöсна öнiя финн-йöгра кывъяс ёна торъялöны ёрта-ёртсьыныс, вужкывйысь налы кольöма сöмын мыйтакö öтувъя торъякыв да юкöс, кыв ладысь медшöр визьяс да сёрни шыясöн вöдитчöмын аслыссикаслунъяс.

Издорса вуж йöзлысь оланiнсö нимтöны издор вуж муöн. Кыв туялысьяс чайтöны, издорса вуж йöз овлöмаöсь Рытыв-Войвыв Сибырын, улыс Об пöлöн, Из керöс öтар-мöдарын, Волга Камакöд йитчанiнöдз. Миян эраöдз V–III сюрсöд воясö тайö му вылас вöлöма шоныд (атлантiк) климат. ХIХ нэмса мöд джынйö сöвмö лингвопалеонтология, мöд кывйöн кö – кыв туялöмын быдмöгъяслысь да пемöсъяслысь важ оланiнсö тöд вылын кутöм.

Тайö метöд сертиыс рöдвуж кывъясысь бöрйöны быдмöг-пемöс нимъяс, корсьöны кыввужныслысь важъя öтувъялун. Сы бöрын флора да фауна мусерпасъяс отсöгöн стöчмöдсьöны сiйö муясыс, кöнi вöлöм олöны этимологъя серти матын нима пемöсъяс, кöнi вöлöм быдмöны öткодь нима быдмöгъяс.

Лингвопалеонтология методсö тöдулö пыртöма франсса А.Пиктэ, сэсся тайö методнас вöдитчöмаöсь кыв туялысь суомияс: А.Альквист да О. Доннэр. Лингвогеография метод отсалöма Ф.П.Кеппенлы тöдмавны финн-йöгралысь вуж му. Нинпу да Мазi нимъяс öткодялöмöн Ф.П. Кеппен финн-йöгра йöзлысь вуж мусö индöма Роч му асыввывса вöраинъясö, Волга юлöн шöр юкöнö, сылöн лунвывлань бергöдчанiнас. Соми туялысь Х.Паасонэн пу-пемöс нимъяс видлалöмöн пасйылöма: финн-йöгра вуж йöз овлöма пö Войвыв Из керöс дорын, Европа да Азъя йитвежын.

Маддяр туялысь Шебештен Ирен чайтöма: финн-йöгра вуж йöз овлöма Эвропа войвылын, сылöн рытыввыв суйöрыс вöлöма Сукöн ю, а лунвылыс – öнiя Перым кар гöгöрын. Таысь кындзи, Шебештен И. йöзöдöма вель зумыд уджъяс финн-йöгра кывъясын öтмоза юргысь чери да пу нимъяс йылысь. Пыдiсянь лингвопальöнтологъя кыввор видлалöм бöрын модяр академик Хайду Петэр выльног гöгöрвоöдic фин-йöгралысь вуж мусö. Сы чайтöм серти, издорса да финн-йöгралысь подув му корсигöн колö тöд вылын кутны пармаын быдмысъ пу нимъяс:

Европа шöрса вöръяс – сораöсьджык, сэнi быдмöны коръя пуяс: тыпу, нинпу, сирпу. И сöмын öти коръя пу ним (сирпу) этимология боксяньыс матынджык финн-йöгра кывъяс дiнö. Тайö лыска пу нимъяс этимология серти позьö кывкöртавны, мый издорса вуж йöз мöда-мöдсьыныс торъявтöдзныс овлöмаöсь Сибырса пармаын, либö сэнi, кöнi паныдасьлöны рытыввыв-европаса да асыввыв-азъяса быдмöгъяс.




#Article 61: Шегйöн ворсны (273 words)


Шег — коми йöзлöн важся ворсöм. Ворслiсны том и челядь, ёнджыкасö — Вежадыр кадколастö (Рöштвосянь Ва вежöдан лунöдз). 

Ворсöм нимыс быдлаын öткодь – Шегйöн ворсны, Шегъясьны, Шегъясьöм, некымын изьва сиктын шуöны Бабкаöн ворсны.

Ворсöны ыж шегъясöн – пемöсыслöн бöръя коксьыс лыясöн. Мукöддырйи лыяссö краситöны лöз либö гöрд рöмöн. Ворсöны джоджын, пызан либö паччöр вылын. 

Ворсöм вылö колö босьтны сы мында шег, медым быдöнлы вöлi öтмында (40 шег, 4 ворсысь, быдöнлы 10). 

Медводз лöсьöдöны öчередь: ставöн босьтö шег да шыбитö пызан вылö. Öчередь лöсьöдiгöн колö тöд вылын кутны шег бокъясыслысь вынсö. Медвынаöн лыддьысьö стол (шыльыдладорнас вывлань), мöдöн – сак (кык гöпнас вывлань), коймöдöн – пук (мылькнас вывлань), медся жебöн – гатш (гураннас вывлань). 

Ворсысьяслöн кö шегъясыс усьöны öткодя, ас костаныс найö выльысь шыбитöны лыяссö. Öчередь лöсьöдöм бöрын медводдза ворсысьыс чукöртö соддзас шегъяссö да койыштö пызан вылö. Сэсся пондö печлавны öткодя куйлысь шегъяссö: пуксö пукö, гатшсö гатшö, и с.в. Инмас кö, босьтö на пиысь öтисö да водзö печлалö. Оз кö веськав либö инмас кö коймöд шегйö (та дырйи шуöны куималiс), сэки кутас печлавны мöд ворсысь. 

Öшыбкаöн лоö, кор ворсысь печиктас да оз веськав чуньнас шегйö, либö тöдлытöгыс вöрзьöдас кинас либö паськöмнас мукöд лысö. Ворсiгöн оз позь вежны пукалан местатö. Кор кодкö торксьö, сэки мöд ворсысь чукöртö шегъяссö соддзас да койыштö пызан вылö. Ворсöмыс помасьö сэк, кор бöръя кык шегйыс усьö öткодя, да ворсысь стöча инмас. Мöд конас ворсысьяслöн öчередь лöсьöдöны чукöрмöм шег лыд серти. Кодлöн медуна лыыс, сiйö медводдзаöн кутас печлавны.

Ворссьысьöс мыждöны плешкö печлалöмöн. Шуам, кор 40 шегйöн ворсöны нёльöн, сэки шöркодя быдöнлы воö 10 лы. Кодлöн дассьыс этшаджык, сiйö «ньöбö» мöд ворсысьлысь сы мында шег, кымын оз тырмы дасöдзыс. Быд сетöм шегйысь печиктöны.




#Article 62: Жонь (395 words)


Жонь (, ) — тайö неыджыд лэбач.

Жонь – ичӧтик лэбач: неуна ыджыдджык кайысь, тушанас тӧдчымӧн ыджыд пышкайысь, кузьтаыс 19 сантиметрӧдз овлывлӧ, сьӧктаыс 34 грамм. 

Ай-жоньлӧн рӧмыс синмӧ шыбитчанаджык. Вывтырыслӧн улысладорыс ставнас алӧйгӧрд, бӧж увдорыс да вевдорыс еджыд, мышкуыс пӧим рӧмысь рудовджык. Юр вылысыс, бордйыс да бӧжыс дзирдалан сьӧд. Нырыс кыз, дженьыд. Гӧрд рӧмыс лэбачыслӧн вевтыртӧ мукӧдсӧ, сы вӧсна кӧнсюрӧ шуӧны сійӧс гӧрд жоньӧн.

Энь-жоньыс рудов-мугöм рöма. Том жоньяс энь-жонь кодьöсь жö, сöмын абу «сьöд» юраöсь.
Мукӧд кайясысь тайӧ лэбачьясыс торъялӧны тшӧтш сійӧн, мый сьылӧны гознаныс – эньыс и айыс.

Жоньяс олӧны-вылӧны кыдзи Европаса, сідзи и Азияса вӧръясын. Россияын паныдасьлӧны Кола кӧджсянь Камчаткаӧдз да Сахалинӧдз. Комиын жонь олö вöръясынджык – козъя-ньывпуаинын. Кызвын лэбачыс во гӧгӧр олӧ пыр ӧтилаын. Сӧмын кутшӧмкӧ юкӧн тӧвнас вешйывлӧ быдтысянінсьыс неуна лунвывланьӧджык. Жоньяс – рушиник, ньӧжмыд вӧраса лэбачьяс. Ӧта-мӧдныскӧд абу зэв ладмӧдчысь ловъяс, кӧть и уна над коллялӧны кельӧбъясӧ ӧтувтчӧмӧн. Эньясыс пинькырӧс сямаӧсь. Айясыскӧд тышӧдз оз волыны, но зільӧны синны-ыджыдавны на вылын да пыр чушкӧны вомнысӧ паськӧдӧмӧн.

Лым сылігӧн, косму тӧлысь помын либӧ ода-кора тӧлысь пуксигӧн, жоньяслӧн заводитчӧ гозйӧдчан над. Позсӧ быд гозъя лӧсьӧдӧ коз пулӧн сук лапъяс пӧвстӧ, мусянь оз ёна вылӧ. Алькӧс пыдӧса быдтысянінсӧ тэчӧны пу увъясысь, быдмӧг заясысь да нюдз вож-чальясысь, пыдӧссӧ вольсалӧны небыд турунӧн. Пӧжан позтырас овлывлӧ нёль, вит либӧ квайт кольк. Найӧ югыд кельыдлӧз рӧмаӧсь да рудовгӧрд чутьясаӧсь. Пӧжсигас эньыс позъяс пукалӧ кык вежон чӧж, сэсся вердö кык вежон. Пияныслӧн позсӧ эновттӧдз бать-мамныс вердӧны сильӧяссӧ ӧтвылысь. 

Гожӧмнас жоньяс сёйöны гут-гаг, кöйдыс; тӧвнас – вотӧс, пу да турун кöйдыс, гар. Мукӧддырйи пӧткӧдчӧны сӧмын быдмӧг сёянӧн. Весиг посньыд йылӧмсӧ вердӧны зобъяс небзьӧдӧм тусьясӧн. Тӧвся кӧдзыдъяс дырйи жоньяс тшӧкыда волывлӧны каръясӧ да сиктъясӧ. Локтӧмаӧсь кӧ, пыр и казялан найӧс паркъясысь да пуяс вылысь – быттьӧ яръюгыд дзоридзьяс пысавлӧмаӧсь кортӧм вожъяс вылӧ.

Йӧз ордӧ веськалігӧн, жонь кайяс кокньыда овмӧдчӧны налы лӧсьӧдӧм чомъясын. Ӧдйӧ велалӧны видзысь морт дінӧ да повтӧг кокалӧны мыччӧм сёянсӧ сы киысь. Жоньсӧ тшӧкыда йӧзыс видзӧны клеткаясын, кыдзи медся бура сьылысь лэбачӧс.

Коми кывйын жоньлӧн мукӧд ним: жонь кай, гӧрд жонь, жойна. Жонь кыв миянысь ӧтдор тӧдӧны нӧшта язьваса да перымса комияс. Сы пыдди удораса сёрнисикасын вӧдитчӧны «жойна» нимӧн. Тадзи жӧ нимтӧны лэбачсӧ и удмуртъяс.

Рочьяс шуӧны «снегирӧн», мый йитчӧма тӧвся кадлы лӧсяланторкӧд – «лым» (снег) кывкӧд. Коми йӧз нимтӧмаӧсь тайӧ лэбачсӧ сылӧн чипсасян шыяс сертиыс. Колӧ пасйыны, мый тадзи лӧсьӧдӧм кывъясыс миян сёрниын абу этша, содтӧд пыдди позьӧ вайӧдны нӧшта сэтшӧмъясӧс, кыдзи джиан, истан, линькай да с.в.




#Article 63: Пелыськай (307 words)


Пелыськай (, ) — ватшкысь кайяс (дроздъяс) котырӧ лэбач. Пелыськайкӧд ӧти сикасӧ туялысьяс пыртӧны вель уна тылабордаӧс, шуам, сера ватшканӧс «пестрый дрозд», сьылысь ватшканӧс «певчий дрозд», сьӧд зобъя ватшканӧс «чернозобый дрозд» да с.в.

Пелыськай неуна ыджыдджык ябырысь: тушаыслӧн кузьтаыс овлывлӧ 28 сантиметрӧдз, сьӧктаыс — 150 граммӧдз. Юр вылысыс, сьыліыс да бӧж вевдорыс руд, мышкуыс, бордйыс да бӧжыс сьӧдовруд. Кынӧмыс еджгов, ӧтар-мӧдарӧдыс сьӧдӧн серӧдалыштӧма; голяыс, морӧсыс да зобйыс вижов. Гӧн рӧмнас айыс и эньыс дзик ӧткодьӧсь, ӧта-мӧдсьыс оз торъявны. Ай лэбачьясыс дзользьӧны дзуртышталігтырйи. Чуксасьӧны «тшак-тшак-тшак» шыясӧн, а повзиганыс «ра-ра-ра» горӧдӧны. Та вӧсна удорасаяс нимтӧны тшаръяӧн.

Пелысь кайяс олӧны-вылӧны Европа пасьтала, асыввылын — Сибырса Лена юлӧн Алдан вожӧдз. Комиын поздысьӧны-быдтысьӧны кыдзи пармаын, сідзи и вӧра тундраын, нӧшта Урал излӧн войвыв юкӧнъясас.

Ветлысь-мунысь лэбачьяс. Войвылӧ локтӧны косму тӧлысь помын — ода-кора тӧлысь пуксигӧн. Овмӧдчӧны оз сӧмын пожӧма, но и сора да коръя вӧръяслӧн дорӧсын, васӧд местаяссянь матіникӧ. Гожӧмбыд олӧны оз ӧткӧн-ӧткӧн, а гырысь кельӧбъясӧн.

Ӧти пу вылас пелыськайяслӧн овлывлӧ нёль-ӧ-вит позйӧдз. Найӧ джынъя сяр кодьӧсь. Ассьыныс быдтысянінсӧ дасьтігӧн лун витӧдз дугдывтӧг ноксьӧны лэбачьясыс — тэчӧны позъяснысӧ шепта быдмӧгъяслӧн заясысь, коръясысь да вуж сіясысь, пытшкӧссӧ кышӧны нюйтӧн, пыдӧсас вольсалӧны бонзьӧм кач да турун тылӧб. Позтырас овлывлӧ сизим колькйӧдз. Пӧжсян кадыс кыссьӧ кык вежонӧдз. Кайпияныслы сёянсӧ ваялӧны батьыс и мамыс. Быдтасъясыс асшӧр олӧмӧ петӧны борд йылас кыпӧдчытӧдз на. Лэбавны сӧвмытӧдзыс найӧ олӧны сук турун пиӧ дзебсясьӧмӧн.

Пӧткӧдчӧны пелыськайяс мувывса небыд гагъясӧн: номыръясӧн, лёльӧясӧн, нидзувъясӧн. Арнас — вотӧсӧн. Медся ёна радейтана чӧсмасянторйыс — пелысь пулӧн кисьмӧм мольясыс. Лэбалӧны пуысь пуӧ да кокалӧны став вотӧссӧ ӧтчыд пуксьылӧмӧн.

Воыс кӧ озыр вотӧсӧн (пелысьӧн, лежнӧгӧн, жовйӧн), пелыськайяс тӧв шӧрӧдз оз эновтны чужанінсӧ. Кӧдзыд кадсӧ коллявны лэбзьылӧны Европаса шӧринъясӧ да весиг воӧдчывлӧны Африкаса муясӧдз.

Перымса комияс лэбачсӧ шуӧны миян моз жӧ — пелыськайӧн. Мыйла тадзи сійӧс нимтӧны рочьяс (рябинник) да комияс (пелыськай), гӧгӧрвоана. Удмуртъяс ногӧн «палэзьсиись» да «пурысь юбер», кодьяс гӧгӧрвосьӧны, кыдзи «пелысь сёйысь» да «руд ябыр».




#Article 64: Упри (105 words)


Упри (, ) - мык рöдысь ыджыд чери.

Упри быдмö ыджыда:  кузьтаыс - 80 см-öдз, сьöктаыс - 4 кг сайö. Юр пыдöсыс паськыд да шыльыд, сьöмыс - гырысь. Мышкыслöн рöмыс - пемыдтурунвиж да сьöд, бокъясыс - югыд. Улiса да бокиса плавникъясыс - гöрд рöмаöсь, мукöдыс - пемыдлöз рöма.

Комиын упри олö Летка, Эжва да Висер юясын. Оз паныдасьлы Печора да Мозын юясын.

Упри пöксö лэдзö ода-кора да лӧддза-номъя тöлысьясö гырысь юяслöн вожъясын. Пöкйыс ыджыд - диаметрыс 1,5 мм. Отпырйö кöдзö 200 сюрс пöкйöдз.

Сёйö нидзувъяс, гут-гаг, ракъяс, посни черияс, и весиг - лягуша да шыр.

Республика Коми: Энциклопедия: В 3-х т. Сыктывкар, 1997. Т. 1.




#Article 65: Леонтьев Валерий Яковлевич (241 words)


Леонтьев Валерий Яковлевич (1949) — сӧветскӧй да рочмуса нималана сьылысь, Россияса нимйӧза артист, Коми Республикаса нимйӧза артист, «Айму водзын бур уджысь» IV тшупӧда орден, Почёт да Ёртасян орденъяс новлӧдлысь.

Валерий Леонтьев чужӧма Коми АССР-са Усвавом сиктын 1949 вося рака тӧлысь 19-ӧд лунӧ кӧр видзысьяслӧн семьяын. Челядьдырйиыс кольӧма Кардор обласьтын Холмогор районса Вылыс Матигоры сиктын. 1961 воын семьяыс вуджӧма овны Иваново обласьтса Юрьевец карӧ, кӧні помалӧма школа. Валерий кӧсйӧма лоны океан туялысьӧн да пырны велӧдчыны Дальневосточнӧй университетӧ, но сьӧм тырмытӧм вӧсна эновтчӧма тайӧ мӧвпсьыс. 1966 воын документъяссӧ мӧдӧдӧма ГИТИС-ӧ, бӧръя здукъясас вежӧма мӧвпсӧ да документъясӧ босьтӧма бӧр.

Юрьевецӧ воӧм бӧрын уджалӧма кирпич заводын подсобнӧй рабочӧйӧн, йӧв заводын операторӧн, шабді кыан фабрикаын тесёмщик-смазчикӧн, почталёналӧма, электрикалӧма, вурсьӧма. Сэсся сьылысь вуджӧма Вӧркутаӧ, кӧні пырӧма горнӧй институтлӧн Ленинградса филиалӧ, лаборанталӧма мупытшса сооружениеяслӧн туясян институтын.

Гижӧма 20-ысь унджык альбом; найӧ разалӧмаӧсь миллион тиражӧн.

Художествоа фильмъяс: «На чужом празднике» (1981); «Дочь полковника» (1982); «Не ходите, девки, замуж» (1985), «Страховой агент» (1985); «Как стать звездой» (1986); «Захочу — полюблю» (1990), «Экстрасенс» (1991); «Золушка» (2003).

Документальнӧй фильмъяс ас олӧм да сьылӧм йывсьыс: «Я с тобой не прощаюсь» (1984), «Валерий Леонтьев» (1987); «По дороге на Олимп: Валерий Леонтьев» (2009).

Витысь шедӧдӧма «Овация» россияса национальнӧй премия, на лыдын — 1998 воын «Ловъя легенда» нимпасын; кӧкъямысысь босьтӧма «Шылада туй» («Звуковая дорожка») премия, на лыдын — 2009 воын «Легенда» нимпасын.

Валерий Леонтьевлысь нимсӧ сетӧма Сизима кодзув созвездиеын ичӧт планеталы. Нима кодзув пуктӧма Москваын «Кодзувъяслӧн эрдын» (1998) да Витебск карса Славяна базарын «Кодзувъяслӧн аллеяын» (2009).




#Article 66: Вӧркань (127 words)


Вӧркань (, ) тайö кань рöдысь вöрса пемӧс

Вöркань кузь кока, пельпомъясöдзыс 65 см. Юрыс неыджыд, гöгрöс, синмыс ыджыд. Пель йылыс гöна.

Кок гыжйыс кузь да ён. Бöжыс дженьыд, керыштöмкодь.

Тӧвся гöныс небыд да пашкыр.
Гöныс тшын да сiм рöма, мыш вылас да кокас бура тыдалö чутъяс.

Вöркань ёнджыка паныдасьлö Комиын лунвыв районъясын, войвылас - гежöдджыка.

Вöркань сёйö кӧчьясöс, шыръяс да лэбачьясöс.

Вöралö пемыднас да войнас. Вермö дыр виччысьны да виччысьтöг уськöдчыны кыйдöс вылас.

Вöрканьлöн лыдыс содö-чинö кöч лыд серти.

Кырсасян кадыс - урасьӧм да рака тӧлысьясö. Вайö 2-3 каньпиöс коркö ода-кора да лӧддза-номъя тӧлысьясö.

Медводдза воас каньпиян олöны мамыскöд.

Вöркань вылö вöралöны. Комиын шöркодя дасьтöны 100 гöгöр вöркань ку. Медуна вöлöма 1940-öд воын - 202 ку.

Республика Коми: Энциклопедия: в 3-х т. Сыктывкар, 1999. Т. 2.




#Article 67: Рочев Юрий Герасимович (502 words)


Рочев Юрий Герасимович (1936-1995) — коми фольклор да литература туялысь, филологияса кандидат (1974).

Коми пединститутын Юрий Рочев тӧдмасис студентка Галина Клубковакӧд, кодкӧд сэсся гижсисны. Сьӧм тырмытӧм вӧсна том морт вӧзйысьӧ СССР-са Наукаяс академиялӧн Коми филиалӧ удж вылӧ. 1962-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысьӧ сійӧс босьтӧны лаборантӧн кыв да литература юкӧнӧ, кӧні сэсся уджаліс олӧм помӧдзыс, 33 во. Юрийлы ковмис велӧдчыны Коми пединститутын уджысь орӧдчытӧг. Велӧдчӧм помалӧм бӧрын, 1964-ӧд воын, Юрий Рочевӧс вуджӧдісны младшӧй научнӧй сотрудникӧ, и сійӧ босьтчис асшӧра туявны коми фольклор. Аспирантураӧ пыртӧдз на сійӧ удитіс куимысь ветлыны экспедицияясӧ.

Ыджыд пай Юрий Рочев пуктіс, кор А.К. Микушев юрнуӧдӧм улын вӧлі дасьтӧны «Коми йӧзкостса сьыланкывъяс» куим небӧга удж. Медым бергӧдны та мый ыджда удж, ковмис унаысь петавлыны фольклор экспедицияӧ. Ю.Г. Рочев аслас нэмнас кызьысь кымын ветліс чукӧртны фольклор: вӧлі Мурманск да Омск обласьтъясын, Ямал-Яран да Яран асвеськӧдлан кытшъясын (Канино-Тиман район), Коми мулӧн Кулӧмдін, Кӧрткерӧс, Луздор да мукӧд районын. Медводдза кык томсӧ (1966, 1968 вояс) лӧсьӧдысьясӧн вӧліны А.К. Микушев да П.И. Чисталёв, коймӧдсӧ накӧд ӧттшӧтш дасьтіс Ю.Г. Рочев. Бӧръя томыс вӧлі сиӧма «Изьва да Печора» традицияяслы. И дерт жӧ, Юрий Рочев, коді ичӧт дырсяньыс тӧдіс изьва культура, радпырысь пырӧдчис тайӧ уджас кыдзи сяма фольклор туялысь. «Коми йӧзкостса сьыланкывъяс» куим небӧга удж лӧсьӧдӧм вӧлі вылӧ донъялӧма, а фольклор туялысьяслы 1972 воын вӧлі сетӧма Иван Куратов нима Коми АССР-са канму премиа.

Коми сьыланкывъяс серти удж эштӧдӧм бӧрын коми фольклор да литература туялысьяс ӧттшӧтш босьтчисны лӧсьӧдны ыджыд удж – «Коми литературалӧн история» куим небӧга монография. Медводдза томлы Ю.Г. Рочев гижис татшӧм юкӧнъяс: «Челядь фольклор», «Коми фольклор чукӧртан да йӧзӧдан история» (А.К. Микушевкӧд да П.И. Чисталёвкӧд), «Лирика сьыланкывъяс» (А.К. Микушевкӧд) да «Сӧвет кадся фольклор» (П.И. Чисталёвкӧд). Юрий Рочев петкӧдчис сідзжӧ и коми литература туялысьӧн: «Коми литературалӧн история» небӧглӧн мӧд да коймӧд томъяслы дасьтіс челядь литература серти юкӧнъяс да Владимир Ширяев йылысь статья.

Та вылын Ю.Г. Рочев эз помав коми литература туялӧм. Мукӧдыскӧд тшӧтш сійӧ лӧсьӧдіс «Писатели Коми АССР – детям» (1983) кывкуд, восьтіс коми гижысьяслысь гусянимъяссӧ. Юрий Рочев корсис фольклорнӧй подувъяс Иван Куратовлӧн да Палалей Кальӧ Жаковлӧн творчествоын, а сідзжӧ йӧзӧдӧмӧдз вайӧдіс «Коми гор» небӧг (1989), кытчӧ пырисны И.А. Куратовлӧн гижӧдъясыс.

Ыджыд кывкутӧм усис сылӧн пельпомъяс вылӧ «Коми Республика» энциклопедия лӧсьӧдігӧн. Куимнан томыслы сійӧ дасьтіс 40 сайӧ статья коми фольклорысь да литератураысь. Ставнас Юрий Рочев йӧзӧдіс 110 сайӧ туясян удж, комиӧн и рочӧн. Некымын статья петавліс Венгрияын, Финляндияын, Австрияын.

Таысь кындзи, Ю.Г. Рочев отсаліс котыртавны туялан конференцияяс, Иван Куратовлы, Нёбдінса Витторлы, Тима Веньлы да Илля Васьлы сиӧм лыддьысьӧмъяс, лыддис сэні докладъяс, отсаліс йӧзӧдны уджъяссӧ, ачыс ветлывліс регионса да ставсоюзса финн-йӧгра конференцияяс вылӧ.

Учёнӧй ёна тӧждысис войтырӧс йӧзкостса творчествоӧн тӧдмӧдӧм вӧсна. «Красное знамя», «Югыд туй» (сэсся – «Коми му») газетъясын, «Войвыв кодзув» журналын да нӧшта уналаын на сылӧн петавлісны научно-популярнӧй гижӧдъяс. Тшӧкыда фольклорист лыддьыліс лекцияяс, сёрнитіс радио пыр да телевидениеын. Таысь кындзи Юрий Герасимович велӧдіс Сыктывкарса университетын да Коми пединститутын коми фольклор да челядьлы литература, ветлывліс студентъяскӧд фольклор чукӧртан экспедицияясӧ. Топыд йитӧдъяс Ю.Г. Рочевлӧн вӧліны и Мыжыса краеведческӧй музейкӧд. Сійӧ отсаліс паськӧдны музейлысь фондъяссӧ. 

Ю.Г. Рочев йӧзӧдіс 110 сайӧ удж. Ки помысь 40 удж куйлӧ архивын. Медся тӧдчана уджъясӧн лоӧны:




#Article 68: Плесовский Фёдор Васильевич (222 words)


Плесовский Фёдор Васильевич (1920—1988) — коми фольклор туялысь, филология наукаясса кандидат (1951).

Фёдор Плесовский чужӧма 1920-ӧд вося йирым тӧлысь 1-ӧд лунӧ Усть-Сысольск губернияысь Спаспоруб вӧлӧсьтса Кӧдж грездын (ӧнi – Коми Республикаысь Луздор районын Спаспорубса Кӧдж грезд. 1934-ӧд воын помалӧма колхозса том войтырлысь школа, 1937-ӧд воын — Спаспорубса шöр школа, 1941-ӧд воын — Коми канмуса педагогика институтса кыв да литература факультет. Уджыштӧма роч кыв да литература велӧдысьӧн Нювчимса шӧр школаын кык вежон.

Армияысь комиссуйтӧм бӧрын воӧ чужан грездас да уджалӧ колхозын счётоводӧн. Регыд мысти заводитӧ уджавны Абъячойын радио вылын редакторӧн, 1945-ӧд вося моз тӧлысьсянь — «Сталинец» районса газетын кывкутысь секретарӧн. Вӧлӧма Вӧрлэдзысь» газетса собкорӧн..

Фёдор Плесовский уна во чӧж чукӧртӧма да туялӧма коми йӧзкостса мойдъяс, кӧлысьдырся обрядъяс да бӧрдӧдчанывъяс, шусьӧгъяс да нӧдкывъяс, коми овъяс артманног, иннимъяс, и с.в. Йӧзӧдӧма дас сайӧ небӧг: Коми мойдъяс, сьыланкывъяс да пословицаяс (1956); Коми народные сказки (1958), Коми мойдъяс да сьыланкывъяс (1963), Коми мойдъяс (1966), Свадьба народа коми (обряды и причитания) монография (1968), Коми пословицы и поговорки (1973), Коми народные загадки (1975), Коми народные сказки (1975), Коми мойдъяс (1976), Коми фразеологизмъяс (1980), Коми литература история монография (1980; соавтор), Коми шусьӧгъяс да кывйӧзъяс (1983), Коми кывтэчасъяс (1986), Комиын овъяс (1997).

Йӧзӧдтӧмӧн кольӧма «Социальные основы волшебной сказки» монографияыс.

Вуджӧдлӧма Л. Толстойлысь да В. Пановалысь прозасӧ.

Коми Реcпубликаса Национальнӧй архивын да Коми наука шӧринса научнӧй архивын эмӧсь Ф.В. Плесовскийлӧн торъя фондъяс. 




#Article 69: Челядь фольклор (311 words)


Челядь фольклор – фольклорлӧн асшӧр юкӧн, кытчӧ пырӧны уна сикас темаа да функцияа текстъяс. Жанр артмӧм серти, челядь фольклор ӧтувтӧ произведениеяс, кодъясӧс верстьӧяс сьылӧны челядьлы; произведениеяс, кодъяс вуджисны верстьӧяссянь челядьлы; и зон-посни костын артмӧм текстъяс. Челядь фольклор сӧвмис йӧзкостса педагогикакӧд йитӧдын, сӧвмӧдіс кагалысь вежӧрсӧ да мыгӧрсӧ, сылысь олӧм вылӧ видзӧдласъяссӧ.

Челядь фольклор понятиеӧн кутісны вӧдитчыны 1860-ӧд воясын. 1920-ӧд вояссянь чужис кык пӧлӧс видзӧдлас «челядь фольклор» объем вылӧ: векни – В.В. Виноградовлӧн, паськыд – О.И. Капицалӧн, коді пыртӧ и мам поэзия.

Коми челядь фольклор туялӧмӧ медыджыд пай пуктіс Ю.Г. Рочев, коді 1974 воын дорйис тайӧ тема сертиыс кандидат ним вылӧ диссертация. Сійӧ вӧзйис жанръяс вылӧ юклӧм, видлаліс налысь аслыспӧлӧслунсӧ. 1969 воын йӧзӧдіс «Челядь сьыланкывъяс да мойдкывъяс» небӧг, кытчӧ пыртіс сӧмын на чукӧртӧм фольклорнӧй материал. Небӧгыс выль пӧв петіс 1994 воын. Челядь фольклор жанръяс вӧлі йӧзӧдӧма и «Коми йӧзкоста сьыланкывъяс» куим томын, мукӧд ӧтувъя фольклор чукӧръясын. 1988 воын вӧлі йӧзӧдӧма «Коми челядьлӧн важъя ворсӧмъяс» небӧгтор, кытчӧ пыртӧма 16 ворсӧм да некымын пудъясянкыв. Ворсӧмлысь семантика видлалӧма Д.А. Несанелис да В.Э. Шарапов уджъясын. Бӧръя воясас челядь фольклор туялӧ А.Н. Рассыхаев, ёнджыкасӧ ворсӧмкӧд йитчӧм текстъяс – пудъясянкывъяс, ворсана текстъяс, йӧзкостса важся ворсӧмъяс, а сідзжӧ ӧнія кадся челядь фольклор.

Ю.Г. Рочев аслас уджын медводдзаӧн вӧзйис коми челядь фольклор жанръяс юклӧм. Челядь арлыд да йӧзкостса ворсӧмкӧд йитӧд подувъяс вылын сійӧ юкис фольклор жанръяссӧ куим котыр вылӧ:

Медводдза кадас кӧ кага олӧмын медыджыд ин босьтӧ потандорса поэзия (потандорса сьыланкывъяс да бӧрдӧдчанкывъяс), то водзӧсӧ на пыдди челядьлы коланаӧсь произведениеяс, кодъясӧс пыртӧны ворсӧмкӧд йитчытӧм фольклорӧ. Ворсӧмкӧд йитчытӧм фольклорӧ пырӧны: лелькуйтчан поэзия – тешъяс, лелькуйтчанкывъяс, чуксасянкывъяс; челядь сьыланкывъяс – вӧр-ва дорӧ шыӧдчанкывъяс, пемӧсъяс дорӧ шыӧдчанкывъяс, вӧр-ва да пемӧс шыяс петкӧдлан сьыланкывъяс, прибауткаяс; челядь мойдъяс – проза мойдкывъяс, мойдкыв сюжета прибауткаяс, сьыланкывъяс-мойдкывъяс.

Неуна быдмыштӧм бӧрын вежсьӧ челядьлӧн репертуар. Челядь ёнджыка заводитӧны ворсны асшӧра. Тайӧ арлыдыскӧд йитӧмаӧсь фольклор текстъяс, кодъясӧс Ю.Г. Рочев пыртӧ челядь ворсана фольклорӧ: ворсан приговоркаяс да припевкаяс, лыддьысянкывъяс, нимтысянкывъяс, поддёвкаяс, кывбертласъяс.




#Article 70: Пинькай (241 words)


Пинькай (, ) – вöрса лэбач, неуна ыджыдджык пышкайысь. 

Кузьтаыс 14-18 сантиметр, сьöктанас овлывлö 25 граммöдз. 

Юрыс, сьылiыс, мышкуыс да борд шöрыс югъялана сьöд рöма. Морöс улысладорыс, туша бокыс, кынöмыс, бöж вевдорыс еджыд. Морöс вылысладорыс, бöж йывъясыс гöрдов. Ён нырыс да синмыс сьöдов, кокыс рудов. 

Паныдасьлö вöра местаясын Скандинавия муяссянь Камчаткаöдз. Миянын олö парма пасьтала. Поздысьö Печора ковтысын тундраöдз, а сiдзжö Войвыв Уралын, Удораын, Эжва катыдын, Летка ю вожын да мукöдлаын. 

Радейтö васöд ньыв пуа-козъяинъяс. Позъяснысö пинькайяс век тэчöны кыдз, коз, пожӧм да мукöд сикас пу вылö, мусяньыс нёль-ö-вит метр вылнаö. Найö гöгрöс сяр кодьöсь, кодлöн вылысладорыс джынвыйöдзыс восьса. Пöжны пуктöны вит-ö-квайт посньыдик кольк. Рöмыс налöн вижов вевъя, ичöтик чутъясöн серöдöма. Борд йылö кыпöдчöм да верстяммыштöм бöрын пинькайпиян öтвывтчöны кельӧбъясö да дыр на лэбалöны чужанiн гöгöртас вӧръясын. 

Кынöмпöтсö пинькайяс перйöны быдмӧгъяс помысь, кокалöны налысь туся кӧйдыссö. Гожӧмнас чöсмасьöны тшöтш и гут-гагйöн.

Кӧч тӧлысьын пинькайяс гырысь кельöбъясöн вешйöны миянысь лунвыв да рытыв-лунвывланьö. Сэсся йирым тöлысь шöрын воöдчöны асланыс быдвося тöвъянiнъясöдз – Лунвыв Европаöдз. А налöн Сибырын гожйысь чой-вокыс тӧвсö коллявны лэбзьöны Гималай гöраясöдз.

Кыдзи висьталöны лэбачьяслысь олöм-вылöмсö бура тöдысьяс, пинькайяс оз туйны гортын видзöм вылö. Найö зэв полысьöсь, öтдортöны йöзöс да оз сетчыны мевйöдны. Нöшта и сьыланногыс пö тайö кайясыслöн абу зэв мича.

Перымса комияс тылабордасö миян моз жö шуöны пинькайöн. Кыдзи аддзам, важ коми йöз нимсö сетiгöн мыджсьöмаöсь сылöн чуксасян шыясыслöн аслыспöлöслун вылö. Удмуртъяслöн кывворын татшöм нимыс абу. Найö шуöны лэбачсö ас ногыс: тэль куака, мый лоö, комиöдны кö, вöрса рака.




#Article 71: Кузьма-Демьян лун (104 words)


Кузьма-Демьян лун () — йӧзкостса гаж, кодöс пасйöны вӧльгым тӧлысь 14 лунö.

Кузьма-Демьян лунö эжвайывса сиктъясын том йöз рытнас чукöртчöны братчина вылö, кодöс празднуйтöны куим лун. Зонъяс медалöны керка. Нывъяс вайöны пызь, ид, таг да öтвыв пуöны тагъя сур. 

Юантор пуöм бöрын нывъяс сьыланкывйöн корöны керка кöзяинлысь яндöва. Сэсся нёль ныв стöкан тыра сурöн йöктöны сьыланкыв улö да юöны. Сьыланкывйöн жö найö матыстчöны кык зон дорö подносöн да мыччöны налы сур. Юöм бöрын зонъяс пуктöны поднос вылö сьöмтор. 

Та бöрын нывъяс гöститöдöны мукöд зонсö.

Кулӧмдiн районса Керчомъя сиктын Кузьма-Демьян лунö ичöт нывкаяс ветлöны керкаысь керкаö. Найöс гöститöдöны тшайöн, ырӧшöн, няньöн, калляöн (идъя чужваысь юантор).




#Article 72: Истан (301 words)


Истан (, ) – куликъяслöн котырö пырысь шöрпöлöс лэбач. 

Тушаыс весьтысь неуна кузьджык, сьöктаыс овлывлö 74 граммöдз. Вöсни нырыс юрсьыс кузь. Та вöсна удмурт кывйын лэбачыслöн нимыс кузьныр. 

Лыа рöмысь рудовджык, истанлöн мышкуыс турунвиж сора, вомöнöн вöсньдик чукля визьясöн серöдлöма. Кынöм улыс еджыд, кокыс вижов, синмыс перкаль.

Олö-вылö Европа да Азия пасьтала. Комиын паныдасьлö пöшти был ю вожын: Эжва и Сыктыв, Печора и Мозын ковтысын.

Веськалан кö ва дорö, пыр и казялан тайö визув да сибöдысь лэбачсö. Медъёна радейтöны истанъяс сэтшöм юяс да шоръяс, кодъяслöн дорöсыс изъя либö лыаа, а ва пöлöнас эмöсь тшöкыд кустъяса бурысьяс. Пыжа либö пода мортлöн матыстчигöн истан чепöсйö места вывсьыс да «и-ис... и-ис. и-ис-и-и-ис...» чипсöмöн ва веркöстi лэбзьö мöдарладорас. Татшöм ногöн быттьö чуксалö повзьöдысьсö вуджны ас бöрсяыс. Та серти гöгöрвоана, мыйла рочьяс нимтöны истанöс вуджöдчысьöн – перевозчикöн. Корсюрö пö истанъяс тшöтш пуксьывлöны ва вылö, медым уялыштны да суналыштны. 

Истан сёйӧ гут-гагӧс да чераньясӧс. 

Локтöны истанъяс миянö тулыснас, лым сылöм бöрын. Воöм мысти быдöн на пиысь бöрйö аслыс гозпöвсö. Сэсся гозйöдчöм лэбачьяс öтвылысь корсьöны олан места да сэнi и коллялöны гожӧмсö. Мукöд гозъялöн угоддьöö оз сюйсьыны. Поздысьны заводитöны лӧддза-номъя тöлысьын. Ва дорышсянь комын воськов ылнаын кымын кустъяс пöвстысь бöрйöны кос места. Неыджыд гуранö ваялöны коръяс да пуктöны сэтчö льöм рöма чутъяса вижов нёль кольк. Пöжсигас эньыс пукалö куим вежон чöж. Айыс зэв гежöда вежлывлö сiйöс. Кайпияныс борд йылö кыпöдчöны сора тöлысь помын. Недыр мысти матiгöгöрса позтыръяс öтувтчöны дас вита-комына кельöбъясö. 

Моз тöлысь пуксьöм бöрын истанъяс эновтöны чужанiнсö да лэбзьöны шоныд муяслань. Тöвйöны найö Африкаын, Азия лунвылын да Австралияын. 

Перымса комияс лэбачсö шуöны комияс моз жö истанöн, удмуртъяс шуöны кузьныр. Коми нимъясыс тöдчöдöны сылысь шыалан аслыспöлöслунсö.

Ичöтдырйи, школаын велöдчигöн на, ачым аддзылi татшöмтор: ыджыд рака уськöдчис истан вылö, кöсйис ловсö босьтны сылысь. И рам лэбачыдлы быть лои юö пырны да пондыны сунавны-сайласьны, мый отсалiс мездмыны «шышкыдлöн» ёсь гыжъясысь.




#Article 73: Джиан (293 words)


Джиан (, ) – вöрса лэбач. Олö джуджыд пучера коръя да сора вӧръясын.

Пышкай ыджда кымын, сьöктаыс овлывлö 25 граммöдз. Вывтырыслöн кузьтаыс 13-16 сантиметр. Ёсь нырыс веськыд, кокыс дженьыд, но ён. Кузь чуньяса да крукыля чорыд гыжъяса.

Мышкуыс лöзовруд, кынöм улыс да юр бокыс еджыд. Туша бокыс да бöж улыс, тшöтш и синмыс, перкаль рöма. Пемыдруд нырсяньыс син вомöныс сьылi пöлöнöдыс мунö сьöд визь. Чипсасьö «ждив-джив-джив, джив-джив-джив» гора шыясöн.

Паныдасьлö Англиясянь Камчаткаöдз, лунвылын – Шöрмудор саридз бердсянь. Миянын тöдса Печора ю ковтасын Чилимдiнöдз, Эжва катыдын да Удораын. Пыр öтилаын олысь лэбач. Весиг тӧвсö коллялö чужанiнас, лунвывланьö оз вешйыв.

Оласногас уна öткодьлуныс сизьяскöд. На моз жö пöткöдчö пуяс вылын, корсялö гагъяслысь кырсь улö да пуö пырöм номыръяссö, перъялö лыска пуяслöн колльысь кӧйдыс. Ёна радейтö кокавны быдмӧгъяслысь чорыд кыша тусьяссö. Пуяс вылысь кынöмпöтсö перйигöн öтмоза тэрыба визъялö кыдзи вывлань юрöн, сiдзи и увлань юрöн.

Кöдзыдъяс дырйи корсюрö джианъяс волывлöны «гöститны» мукöд лэбачьяслы дасьтöм сёянiнъясö. Сэнi найö оз сöмын пöттöдзыс чöсмасьны, но и тшöтш весаласны став коляссö – новласны асланыс дзебасъясö.

Джиан — пöльза вайысь лэбач: бырöдö-кокалö быдмöгъяслы лёк вöчысь гагъяссö. Миян пӧч-пӧльяс лöсьöдалöмаöсь лэбачыслысь нимсö сылöн шыалöм серти.

Позсö лöсьöдö сизьöн кодйöм пу горсйö. Пыран розьыс кö паськыд, тöран выйöдзыс ичöтмöдö дульнас кöтöдöм сёйöн. Мавтöминыс артмö сэтшöм чорыд, мый куш киöн чуктöдны он вермы. Косму тöлысь помын либö ода-кора тöлысь пуксигöн позйö пуктö 6-9 кольк. Посньыдик еджыд рöма колькъясыс гöрд чутъясаöсь. Энь джиан пöжсьö кык вежонысь дырджык. Чужöм бöрас кайпияныс позъяс олöны кызь вит лунöдз. Тӧвнас джианъяс сюртчöны пыстаяскöд да лэбалöны öтувъя кельӧбъясын. Та вöсна кöнсюрö пыстаясöс тшöтш шуöны джианъясöн.

Перымса комияс тайö тылабордасö оз тöдны, сы вöсна налöн ас нимыс абу. Удмуртъяс шуöны – кызтэй, артмöма кык юкöнысь: кыз «коз», тэй «той». Нимсö лöсьöдысьясыс, буракö, босьтöмаöсь тöд выланыс кайыслысь пуяскöд йитöдсö да ичöт мыгöрсö.




#Article 74: Василей лун (102 words)


Василей лун () — коми йӧзкостса календарын вичко подула гаж, пасйӧны тӧвшӧр тӧлысь 14-ӧд лунӧ.

Василей лун водзвылын начкӧны порсь. Юр да коксӧ нуӧны вичкоӧ вежӧдны да кольны сэтчӧ. Мукӧдыс вичкоысь сэсся ньӧбӧны яйсӧ. Гортаныс сідзжӧ пуӧны порсь юр да кок, та вӧсна лунсӧ шуӧны порсь юр-кок вильӧдан лун.

Йӧзыс шуӧны: «Кӧть мый закладӧ пукті, но тайӧ сёянсӧ лӧсьӧд».

Порсь начкӧм бӧрын кольӧ уна лы. Наысь челядьлы вӧчӧны «шурган» шылада инструмент: кыклаті розьӧдӧны лыяссӧ, нюжӧдӧны на пыр кӧв, а помъяссӧ гӧрддзалӧны. Шургансӧ ӧдйӧ бергӧдлігӧн чужӧ гора шы.

Рытъя сёйӧм бӧрын енув пельӧс джоджысь корсьӧны сю тусь. Сюрӧ кӧ, бур во пӧ лоӧ.




#Article 75: Выль во (160 words)


Öнiя комияс Выль во пасйöны Григорий календар серти тöвшöр тӧлысь 1-дза лунö.

Водзынсö мирын олысь войтырлöн Выль во пансьылöма тулысын либö арын, а та вылö тöдчöма тӧлысь либö шондi серти оласног. Миян нэмöдз 45-öд воын римса император Юлий Цезарь вуджöдöма Выль восö тöвшöр тӧлысь 1-дза лунö.

Важ Рочмуын во заводитчöмсö пасйöмаöсь рака тöлысьын, кор тулыс вайö аскöдыс шондi, шоныд да бур урожай вылö лача.

Кор Русь 10 нэм помын пыртчö Кристос эскöмö, Выль во пондöны пасйыны византияса календар серти арнас — кӧч тӧлысь öтиöд лунсянь.

Сiдзжö император тшöктö мичмöдны керкаяссö пожӧм да коз увъясöн, чолöмавны да козьнавны рöдвужсö да тöдсаяссö, гажöдчыны войшöр каднас бипур гöгöр.

Кристос эскöмö пырттöдз комияс олiсны вöралан календар серти, кöнi тöдчöдöма кутшöм кадö позьö кыйны-вийны дона куа вöрса пемӧсъясӧс. Тайö календарыс важöн петiс олöмсьыс, и öнi комияс, кыдзи и мукöд войтыр, пасйöны Выль восö тöвшöр öтиöд лунö.

Во йылысь эм коми нӧдкыв: Кузь-кузь пу, дас кык йöзви, нёль ув и сизим коль. (Во, тӧлысь, вежон, лун).




#Article 76: Куття лун (132 words)


Куття лун () - православнöй вичкоса гаж, пасйöны тöвшöр 6-öд лунö.

Куття лунöн шуöны Рöштвоöдзса лунсö. Сы рытö помасьö Рöштво видз, кодi кыссьö вöльгым 28-öд лунсянь. Куття лун кежлö дасьтöны куття рок. Куття роксö вöчöны шабдi выйысь да шыдöсысь.

Куття лунö помасьö кос лунъя, заводитчö уль лунъя - позьö нин сёйны йöла-яя сёян. Пызан вылö лэптöны рысь, йöв, нöк, яя шыдъяс, нöкъя шаньгаяс, пирöгъяс.

Кöзяйкаяс сю пызьысь кöтöны сук шомöс. Бать-мамыс сыысь вöчалöны быдсяма чачаяс – вöлöс да кора додьяс, мöскöс, кукöс, порсьöс, сюра межöс, петукöс. Тайö пöжассö шуöны «чибиöн». Фигураяссö пöжалöны пачын, асывнас сетöны челядьлы ворсны. Челядь ворсöны Ва вежöдан лунöдз, сэсся сёйöны чибисö.

Мукöд чибиыс бедь йылын. Пöжалöм бöрын дзик пыр кöзяйка петкöдö найöс анбарö да сувтöдö нянь тусь пытшкö.

Коми календар. 2009 во / Дасьтiс  Öльöш Рассыхаев. Сыктывкар, 2008.




#Article 77: Рöштво (193 words)


Рöштво () - православнöй вичкоса гаж, пасйöны тöвшöр 7-öд лунö.

Рöштвосянь Ва вежöдан лунöдз кадколастсö шуöны Вежадыр (Эжва вожын), Вежа пöра (Изьва вожын), Светтьö (Луздор вожын). Тайö лунъясас оз позь печкыны, тшöтшöдны гыж, шырсьыны, пеславны кöлуй. Шуöны, кутан кö та кадö печкыны, кутир-катирыс дзугас став печкан уджтö, либö куттяыс сiталас да кудзалас кудель вылад. Печкантö оз позь кольны сёр вылö.

Рöштвосянь кык вежон чöж (кöнсюрö – сöмын öти вежон) ворсöны ыж шегйöн. Эскöны, мый татшöм ногöн позьö содтыны ыжлысь лыдсö.

Йöзыс чайтöны, мый тайö лунъясас ветлöдлöны «куттяяс», кодъясöн повзьöдлöны челядьöс: «водз игнасьöй, куттяяс мед оз пырны». Челядьсö оз лысьтны рытъяснас лэдзны ывлаö.

Йöзыс эскöны, мый лёк вынъяс вермöны пырны картаö да тшыкöдны мöстö, кодлöн сэсся вошö йöлыс. Медым видзчысьны лёкторйысь, кöзяйка пернапасалö керка-карта öдзöсъяс, лыддьö молитва.

Шуöны, мый Рöштвоöдз колö быдлаысь бус чышкавны. Оз кö чышкавны, сэтчö овмöдчö «куття-войся» (куття, кити-коти, куття-даддя, шора, куль, шы пуляк). Йöзыслöн чайтöм серти, куттяяс петöны ваысь, сэтчö жö вермасны кыскыны йöзсö.

Том йöз чукöртчывлöны войпукъяс вылö, кöнi гажöдчöны – сьылöны, йöктöны, ворсöны. Емва вожса сиктъясын войпук дырйи ворсöны «Приятель» да «Старик» ворсöмъясöн.

Кругöн йöктiгöн сьывлöны «Из-за лесу», «Дай, дай, сваття», «Да сьылiм, сьылiм, сьылiм» да «Тшуи» сьыланкывъяс.




#Article 78: Ва вежӧдан лун (214 words)


Ва вежöдан лун - () - православнöй вичкоса гаж, пасйöны тöвшöр 19-öд лунö.

Ва вежöдан лун – крам празьник Кöрткерöс районса Висер сиктын.

Ва вежöдан лунöн помасьö Вежадыр. Эжва йылын сiйöс шуöны Ва вежöдöм либö Крешенньö, Луздор вожын – светтьö öстанöк.

Тайö лунас юяс вылö вöчöны йöрдан либö öшмöс. Йöрдансö кералöны нёль пома крест моз. Лун шöр кадö сэтчö локтö поп. Сiйö вежöдö васö молитваясöн (лыддьö «Во Иордани»), Енъясöн да крестöн, кодöс сэсся дзугмылö ваас. Та бöрын ваыс лыддьысьö вежаöн, бурдöданöн.

Чайтöны, мый тайö лунас колö вöтлыны лёк вынъяссö, кодъяс Вежадыр чöж восьсöн шöйтiсны сикт кузя. Вежöдöм ваöн мыськалöны ки да чужöм, медым мынтöдчыны «сöтанасьыс» да пежсьыс; йöзыс купайтчöны. Васö босьтöны дозмукъясö да видзöны во чöж. Вежа ваöн койöны керка-карта пельöсъяс, гöбöч да öшмöс, мыськалöны енъяс, сэсся пернапасалöны.

Сiдзжö эскöны, мый вой шöр каднас ваыс быдлаын вежа. Абу кö позянлун босьтны васö вежöдöм йöрданысь, сiйöс позьö гумовтны öшмöсысь либö ключысь. Унаöн вежа васö босьтöны вичкоысь.

Ношульын шуöны, мый вежа ва койöмöн позьö вöтлыны тöрöканöс, лудiкöс да шыр чукöрöс.
Медым вöтлыны лёк вынсö керкаысь да гидйысь, кöзяйка босьтö кок костас рач пу (сковородник) да кытшовтö керкасö, лым вылö визь кольöмöн.
 
Пожöг сиктын пöжалöны «ва вежöдан ляпушка», кодöс видзöны жытникас локтан Ва вежöдан лунöдз.

Эскöны, мый Ва вежöдан лунö оз позь ёртчыны – Енмыс мыждас таысь.




#Article 79: Енмöс славитöм (110 words)


Енмöс славитöм - Иисус Кристос чужöмкöд йитчöм вичкоса обычай, нуöдöны Рöштво асылö.

Водз асывсянь челядь, пöрысь йöз ветлöдлöны керкаысь керкаö Енмöс славитны (йöз костын – попитны). Мукöд дырйи найö аскöдыс новлöдлöны кодзув – бедь йылö öшöдöм гöгыль, кодöс мичмöдöма уна рöма гумагöн. 

Керкаö пырöм бöрын славитысьяс пöрччöны шапка, чöвтöны пернапас да вöзйысьöны Енмöс славитны. Та бöрын лыддьöны Иисус Кристос чужöм йылысь молитва: «Рождество твое Христе Боже нас, воссияй свет разум...».

Молитва бöрын мукöд дырйи лыддьöны нöшта со мый:

Хозяйка, хозяин,

Со скотом, животом,

Благодатный дом.

Шаньгатö эг чег,

Пирогтö эн чег.

Совсем подавай.

По рюмочке винца,

По стаканчику пивца.

Енмöс славитысьяслы сетöны гöстинеч (пирöг, шаньга, кöлöб, кампет) либö кöрт сьöмтор.




#Article 80: Маскаасьöм (224 words)


Маскаасьöм () - Вежадыркöд йитчöм важся обычай.

Вежадыр рытъяснас керкаысь керкаö ветлöдлöны том йöз. Тайö ветлöдлöмсö шуöны маскаасьöм, светтьöасьöм, машкуритчöм (Изьва), а ветлöдлысьсö – рöштво куттяöн, маскаöн, кити-котиöн, куття-войсаöн, куття-даддяöн, бомöн, и с.в. 

Томулов кышасьöны быдсяма ногыс, вежласьöны паськöмнас. Нывъяс пасьтасьöны мужикö, старикö (беддя, уска да тошка), а зонъяс – бабаö, старукаö (сарапана, чышъяна). 

Сы кындзи вöччылöны чиганö (паськыд юбкаа), нянь вундысьö (чарлаöн), пемöсъясö да лэбачьясö: козёлö, кӧинö, ошкö (гугöдöны пась), туриö, петукö (пасьталöны бугай – еджыд дöраысь гожся кышöд, вöчöны ныр, медым кокавны). 

Медым эз тöдмавны, чужöмсö тупкöны марляöн, мавтöны саöн либö шомöн, кöмалöны гын сапöг, кепысясьöны. Изьватас вöлi пасьталöны маличасö гугöн.

Вöччöмаяскöд ветлöдлö отсасьысь. Сiйö таркöдчö да вöзйысьö керкаас: «маскаяссö лэдзанныд онö?» Пырысьяслы эз позь сёрнитны. Найö гибльöдчöны-дурöны, больгöны гöлöс вежлалöмöн либö рочасьöны, броткиг моз ливкйöдлöны-сьылöны, ылöсас йöктöны да ворсöны гудöкöн либö балалайкаöн, киын кутöны стопка да корöны юантор. Лёк кöзяевалы джоджас кисьтöны са да йöктöны сы вылын.

Кöзяеваяс зiльöны тöдмавны пырысьясöс, пуксьöдöны найöс пызан сайö, сетöны кампет, шаньга да мукöдтор. Сэсся маскаяс мунöны мöд керкаö.

Маскаяс кö ёна дöзмöдчöны, налысь паськöмсö вермöны мавтны дьöгöтьöн, а вöла-доддяяслысь вермöны вундыны гужжисö.

Кöзяева кö оз лэдзны керкаас, маскаяс перйöны налысь водзöс: камгöны стенö да öдзöс-öшиньö, игналöны öдзöссö карнанöн, кисьтöны пес чипас, тыртöны лымйöн да пескöн кильчö, пач труба. Вильшасигмоз гусьöн таркöдчöны öдзöсö, öшиньö, а сэсся дзебсьöны. Медъёна дöзмöдчöны сэтшöм керкаясын, кöнi олöны том нывъяс.




#Article 81: Петыр лун (175 words)


Петыр лун () — православнöй вичкоса гаж, пасйöны сора 12 лунö.

Петыр лун – сура празьник Кулӧмдiн районса Кулӧмдiнын да Скӧрӧдумын, Емдiн районса Ремиын, Койгорт районса Гриваын, да Луздор районса Читаёв сикт улö пырысь Екшорын, и с.в.

Петыр лун вöлi ыджыд праздникöн. Кыдзи и мукöд ыджыд вежа лунъясö, та лунö эз тшöктыны уджавны, Енмыс пö вермас мыждыны. 

Петыр лун шуöны гожӧм шöрöн: кодкö кö керкасьыд öдзöстö оз тупкы, сiйöс öлöдöны «Абу öд Петыр лун!»

Та лунö эновтчылöны турун пуктöмысь. Уджалöны пажынöдз, а сэсся воöны гортас ылысса видзьясысь пывсьыны да петырлунасьны. Öтилаын – пажынöдз позьö сöмын куртны водзынсö ытшкöм турун, но эз ытшкыны; мöдлаын – пажун бöрын мöдöдчöны нин видзьяс вылö страдуйтны.

Чери кыйысьяс пасйöны Петыр лунö ассьыныс празьник. Шыасьöны Петыр-Павел дорö, корöны чери: «Петыр-Павел, чери сет!» Кыйöм чериысь пуöны юква да корöны тöдсаяссö видлыны сiйöс.

Бöръя кадö Петыр лунö гуяс вылын кодралöны Троича бöрын кувсьöм йöзöс. Блин, чипан кольк кындзи лöсьöдöны выль лук турунысь сёянтор.

Петыр лунö вичкоын лук турун вежöдöм бöрын позьö сiйöс чегъявны да сёйны.

Мукöдлаын оз тшöктыны Петыр лунöдз вотны оз тусь.




#Article 82: Прокопей лун (179 words)


Прокопей лун () — православнöй вичкоса ыджыд гаж, пасйöны сора тӧлысь 21 лунö 

Прокопей лун — сура праздник Кöрткерöс районса Пезмöгын, Позтыкерöсын, Ыджыдвиддзын да Выльыбын, Кулӧмдiн районса Мöдлапöлын да Пожӧгдінын, Емдiн районса Эжолтыын да Тыдорын (Аквад), Луздор районса Абъячой сикт улö пырысь Загаръяын да Шишкинпомын.

Позтыкерöсын асывнас вичкоын сьылöм бöрын кытшлалöны енъясöн сикт гöгöр, крестъяс дорын сьылöны. Вичкоö бöр локтöм бöрын сеталöны пуöм кукань яй. Куканьсö кöсйысьö сетны сиктсаяс пиысь öти морт, кодлöн коркö лёктор вöлi скöтыскöд (мöссö ош косялöма, вöйöма, вошöма).

Тайö лунсö Мылдiн районса Покчаын вöдитöны öбетнöй празьник пыдди. Пондiсны празьничайтны сы бöрын, кыдзи Прокопей енлы кевмысьöм бöрын удайчис кусöдны ыпъялысь би. Олысьяс кöсйысьöмаöсь куим лун не уджавны да праздничайтны. Кöсйысьöмсӧ вунöдöм бӧрын муяс вылысь сотчöма став няньыс. Ен öбразöн вермöмаöсь бисö кусöдны да босьтчисны бара вöдитны Прокопей лун.

Шойнавывса крест дорын нуöдöны молебен. Гортас пызан сайын гöсьтъясöс вердöны некымын сикас рокöн, кисельöн, чужваöн. Ырöш кисьтöны ыджыд дозмукö, быдöн сыысь юышталö.

Прокопей лунö турун оз ытшкыны, зорöд оз чöвтны — мыждöм пыдди Енмыс пö вермас чардбиöн лыйны зорöдас.

Медводдзаысь видлöны картупель, пöжалöны сыысь шаньга, заводитöны вотны оз. 




#Article 83: Кывбертлас (100 words)


Кывбертлас – челядь фольклор жанръяс лыдӧс пырысь жанр, сьӧкыд шуаннога сёрникузяяс, кодъясӧс колӧ зільны висьтавны лӧсьыда, правильнӧя да ӧдйӧ.

Коми йӧзкостса культураын кывбертлас кыв кындзи нӧшта вӧдитчӧны кывпесан да кывбертлан терминъясӧн.

Коми челядь фольклор туялысь Юрий Рочев пыртіс кывбертласъяссӧ челядь ворсана фольклорӧ. Найӧ кутӧны ыджыд велӧдан функция да эстетическӧй тӧдчанлун: сӧвмӧдӧны кыв кылӧм-гӧгӧрвоӧм, отсалӧны сёрнитысьлы сӧвмӧдны сёрнитанногсӧ. Кывбертлас текст абу уна лыда да дженьыдӧсь, пример пыдди: «Батъ кок пӧв». Кывбертласъяс кутӧны тӧдчана шмонитана элемент. Паныдасьлӧ и эротическӧй вежӧртас, коді петкӧдчӧ ӧдйӧ шуаліг: «Ен зэрӧ, Сидӧр гӧрӧ, Кузьма нянь шӧралӧ».

Уна кывбертлас лӧсьӧдісны коми гижысьяс Илля Вась, Геннадий Юшков да с.в.




#Article 84: Мишарин (133 words)


Мишарин — коми йöз пöвстын тшöкыда паныдасьлысь ов. 

Тайӧ овыс паськыда тöдса Эжва катыдын — Кулӧмдiн да Кӧрткерӧс районъясын.

Кыдзи гижö коми овъяс туялысь Плесовский Ф.В. Комиын овъяс небӧгын, медводдза Мишаринъяс вöлöмаöсь Висер погостса Ыджыдвидз (Кӧрткерӧс район) грездын. Сэнi олöмаöсь куим вок: «Сидорко Федоров сын Мишарин, Терешка Федоров сын Мишарин». Сылöн пиыс – Епифанко – гöтырыскöд мунöма Сибырö. Коймöд вокыс — «Васька Федоров сын Мишурин» Аврамко да Федко пияныскöд мунöма выль погостö – Кулӧмдiнö. 

Роч йöз пöвстын Мишарин важ овъяс лыдас абу, эм Мишурин: «Мишурин Василий Михайлович Обрюта, дворцовый дьяк» (1530-1550 вояс); «Семен Обрютин Мишурин, XVI-öд нэм шöр» («Ономастикон»).

Ф.В. Плесовский чайтö, мый Эжва катыдса Мишаринъяс — «мишура» кывсянь (Кулöмдiнö мунысь Мишаринсö Йöзöс гижалан небöгын пасйöма Мишуринöн). «Мишура»-ыс — эзысь да зарни сунисъясöн мичмöдöм новланторъяс; «мишурникыс» — мича паськöм вöснаыс вылö пуксьысь морт.




#Article 85: Рассыхаев Иван Степанович (119 words)


Рассыхаев Иван Степанович (комиӧн — Сьтэпан Иван) (1878—1968) — асшӧра босьтчысь коми гижысь.

Иван Рассыхаев чужӧма 1878-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 4 (16)-ӧд лунӧ Кулӧмдiн сиктын крестьяна семьяын, помалӧма 4 класса училище.

Кулӧма 1968-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 16-ӧд лунӧ Кулӧмдiн сиктын.

Степан Иван Рассыхаев тöдса кыдзи морт, кодi нуöдма ассьыс дневник да пуктӧма пай коми гижан культура сöвмöдöмö. Сылöн медшöр гижöдыс шусьö Дневные записки, сiйöс видзöны Коми Республикаса Национальнӧй музейын. Дневникас сiйö пасъялӧма ас да сиктса  олöмысь вежсьöмъяс, содталма сэтчö серпасъяс.

Сы кындзи, Иван Рассыхаев комиöдма ен гижöдъяс, видзӧма ки помысь лöсьöдӧм да важöн печатайтöм небöгъяс.

Степан Иван Рассыхаев вöлӧма Енлы эскысь мортöн. Кор тупкисны вичко да пуксьöдiсны попсö, сiйö нуöдö вöлi ен службаяс гортас. Ачыс вöлi пыртöдö мукöдыслысь челядьсö.




#Article 86: Рассыхаев Василий Николаевич (151 words)


Рассыхаев Василий Николаевич (комиӧн — Микол Вась) (1922—1990) — коми актёр да гижысь-драматург, Коми АССР-са нимйӧза артист.

Василий Рассыхаев чужӧма Кулӧмдiн сиктын 1922-ӧд вося моз тӧлысь 20-ӧд лунӧ. Мӧдлаын пасйӧма, мый сійӧ чужӧма рака тӧлысь 18-ӧд лунӧ.

Кулӧма 1990-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 19-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Коми республикаса драма театрын уджалігӧн ворсӧма кыксё сайӧ спектакльын.

В. Н. Рассыхаев лӧсьӧдӧма татшӧм коми сатираа пертасъяс, кыдзи:

В.Н. Рассыхаевлӧн творчествоыс пуктіс ыджыд пай коми национальнӧй ворсан искусство сӧвмӧдӧмӧ.

Василий Рассыхаев ворсіс сідзжӧ татшӧм рольяс:

В. Н. Рассыхаев вуджӧдӧма некымын роч пьеса. Ачыс гижӧма дас сайӧ дженьыдик пьеса да кык висьт, кодъяс петавлісны «Войвыв кодзув» журналын.  Йӧзӧдіс татшӧм пьесаяс: «Пятёрка» (1951), «Зарни пи» (1956), «Андрей воштӧ другъяссӧ» (1958), «Митя мунӧ Москваӧ» (1959), «Гожся лунъясӧ» (1960), «Пӧръячка» (1962), «Чужан сиктӧ» (1966) «Овлӧ и тадзи» (1970), «Ловъя юрӧн мынтӧмтор» (1973), «Медбӧръя лун» (1980), «Рекорд» (1988). Йӧзӧдлӧма «Кык пьеса» небӧг (1962), кытчӧ пырисны «Митя мунӧ Москваӧ» да «Пӧръячка» пьесаяс.




#Article 87: Ванеева Ирина Михайловна (110 words)


Ванеева Ирина Михайловна (комиӧн — Миш Иринь) (1933—2010) — коми литература туялысь, филологияса наукаясса кандидат (1974).

Чужӧма 1933-ӧд вося йирым тӧлысь 18-ӧд лунӧ Емдін районса Айкатыла сиктын. 1956-ӧд воын Коми канмуса педагогика институтысь история-филология факультет помалӧм бӧрын дас куим во уджалӧма роч кыв да литература велӧдысьӧн Изьваын, Укваын да Сыктывкарын. 1969—1972-ӧд воясын велӧдчӧма СССР-са наукаяс академияысь Коми филиаллӧн аспирантураын. 1972-ӧд восянь уджалӧма Кыв, литература да история институтса литература да фольклор секторын: вӧлӧма младшӧй научнӧй (1972), старшӧй научнӧй сотрудникӧн (1986), сектор веськӧдлысьлысь удж вӧчысьӧн (1988). 1974-ӧд воын дорйӧма Мордовияса канму университетын филологияса кандидат нима вылӧ диссертация.

Кулӧма 2010 вося вӧльгым тӧлысь 23-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Дасьтӧма да йӧзӧдӧма 70 сайӧ туясян удж.




#Article 88: Ванеев Альберт Егорович (143 words)


Ванеев Альберт Егорович (комиӧн — Ёгор Альберт) (1933–2001) — коми гижысь, коми литература туялысь, филология наукаясса кандидат (1963), Коми Республикаса нимйӧза поэт (1996).

Медводдза кывбуръяссӧ йӧзӧдіс 1949 воын «Войвыв кодзув» журналын, а «Ме чужи Войвылын» медводдза кывбур чукӧр петіс 1960 воын. Сылӧн петавліс 26 кывбур чукӧр: «Ме чужи Войвылын», «Бара кылалӧ йи», «Лун шӧр», «Вежӧдӧны кыдзъяс», «Ловъя би» да мукӧд.

Кывбуръяссӧ да поэмаяссӧ вуджӧдӧма уна кывъяс вылӧ. 1965 восянь — СССР-са гижысь котырӧ пырысь.

Альберт Ванеев гижис 300 сайӧ туясян удж. 

А.Е. Ванеев уна во туяліс коми литературалы подув пуктысь Иван Куратовлысь олӧм да гижан удж. Пуктіс ыджыд пай Куратов йылысь Казахстанса да Узбекистанса архивъясысь материал корсьӧмӧ.

Бӧръя воясас шыӧдчис Георгий Лыткин, Каллистрат Жаков да Питирим Сорокинлӧн олӧм дорӧ. Найӧ вӧліны и туялысьясӧн, и йӧзӧс нималана югдӧдысьясӧн.

Альберт Ванеев гижис «Сӧвмысь поэзия» (1963), «Время и коми поэзия» (1974) да «Коми-зырянское просветительство» (2001) монографияяс.




#Article 89: Бутырева Галина Васильевна (155 words)


Файл:Бутырева Г.В.jpg|300 px|right|thumb|Бутырева Галина Васильевна (1944) — коми гижысь  

Бутырева Галина Васильевна (комиӧн — Вась Галя) (1944) — коми гижысь, Коми Республикаса культураын нимӧдана уджалысь, Россияса Гижысь котырӧ да Журналист котырӧ пырысь, «Арт» журналса шӧр редактор (1997).

Галина Бутырева тӧдса кыдзи поэт. Гижӧ комиӧн и рочӧн.

Йӧзӧдӧма некымын кывбур чукӧр: «Пас туй» (1989), «Бог с тобой» (1994), «Сёкатö, эзысьö, донаö…» (1999), «К портрету моей Родины» (2002), «Да будет имя Твоё» (2003), «Ритмы реки» (2004), «Бурӧ-визьӧ» (2005), «Лов шы» (2008). 

Аслас творчествоын поэтесса вӧдитчӧ коми да роч поэзиялы гежӧд стихӧн – верлибрӧн (рифматӧм стих). Бутыревалӧн кывбуръяс — олӧм, Коми му, вӧр-ва, мир да муслун йылысь мӧвпалӧмъяс.

Галина Бутыревалысь кывбуръяссӧ вуджӧдӧма эст, финн, венгер, норвег да англия кывъяс вылӧ.

Гижысь сідзжӧ вуджӧдчӧ: комиӧдӧ роч да финн-йӧгра гижысьясӧс.

Бутырева — Россияса Журналист котырӧ пырысь (1978), Россияса Гижысь котырӧ пырысь (1997), «Россияса пресса котырӧ» почётнӧй пырысь (2008).

Та кындзи гижысь тӧдса кыдзи фотосерпасалысь. 

Галина Бутырева йӧзӧдіс 10 сайӧ небӧг: 




#Article 90: Шахов Пётр Федотович (130 words)


Шахов Пётр Федотович (комиӧн — Педот Петыр) (1931–2006) — коми гижысь. Коми гижысь Шахов Борис Федотовичлӧн вок.

Педот Петыр чужӧма 1931-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 22-ӧд лунӧ Кулӧмдiн районысь Пожӧг сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь Кекур грездын. 1946–1952-ӧд воясын уджалӧма детдомын воспитательӧн, а сэсся директорӧн. Уджалігас помалӧма Сыктывкарса педучилище. 1952–1954-ӧд воясын служитӧма армияын.

Кулӧма 2006-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 9-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Пётр Шахов тӧдса кыдзи прозаик. Гижӧма очеркъяс, висьтъяс да повесьтъяс. Сылысь «Олӧмыс сӧмын заводитчӧ» медводдза повесьтсӧ  вӧлі йӧзӧдӧма 1960-ӧд воын «Войвыв кодзув» журналын. Сёрӧнджык петісны «Вежон кежлӧ том кадӧ», «Мыйла олам, мыйла колам», «Лӧз патефон», «Ӧксинь тьӧт».

Коми республикаса драмаа театрын мунiсны «Бур асыв» да «Рытъя аддзысьлӧмъяс» пьесаяс серти спектакльяс.

Висьтъяс пиысь тӧдсаӧсь: «Тӧлыс бара вӧлі кӧдзыд», «Уна и колӧ».

Асьсӧ пасйывліс тадзи: Пер Педот Митрей Вась Иван Педот Петыр Шахов.




#Article 91: Рочев Яков Митрофанович (134 words)


Рочев Яков Митрофанович (комиӧн — Митрук Як, 1909–1977) – коми гижысь, вуджӧдчысь.

Митрук Як чужӧма 1909-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 23-ӧд лунӧ Кардор губерняысь Печора уездса Уквавом сиктын (ӧні — Сосногорск районса Уквавом). 1937-ӧд воын помалӧма Коми канмуса педагогика институтысь кыв да литература факультет. Институт бӧрын уджалӧма велӧдысьӧн Абезьын, Изьва районса «Красная Печора» газетын корреспондентӧн. 1953—1970-ӧд воясӧ редакторалӧма Коми небӧг лэдзанінын, вӧлӧма кывкутысь редакторӧн «Войвыв кодзув» журналын.

Кулӧма 1977-ӧд вося кӧч тӧлысь 3-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Абезь сиктса школаын велӧдігӧн 1930-ӧд воясӧ Митрук Яклы окота вӧлӧма видлыны ассьыс вынсӧ и литератураын. Регыд мысти «Ордым» журналын петісны сылӧн медводдза гижӧдъясыс — кывбуръяс да очеркъяс.

Митрук Яклӧн кывбуръясын пырисны «Великӧй Сталин, водзӧ ну» медводдза кывбур чукӧрӧ (1942).

Рочевлысь гижӧдъяссӧ вуджӧдӧма роч да украина кывъяс вылӧ. Сійӧ тӧдса кыдзи  Лев Толстой, Антон Чехов, Аркадий Гайдар, Борис Полевойлысь гижӧдъяссӧ вуджӧдысь.




#Article 92: Мишарина Александра Петровна (116 words)


Файл:Мишарина А.П.jpg|300 px|right|thumb|Мишарина Александра Петровна (1946) — коми гижысь  

Мишарина Александра Петровна  (комиӧн — Петыр Саньӧ, 1946—2013) — коми гижысь.

Петыр Саньӧ медводдза кывбуръяссӧ йӧзӧдіс «Войвыв кодзув» журналын 1966 воын.

Татшӧм кывбуръясын кыдзи «Эмӧсь кодзувъяс», «Менам велӧдысьлы», «Медся мича, медся авъя» петкӧдлӧма чужан мулӧн мич да матысса дорӧ шаньлун. Ас гижӧдъясын поэт висьталӧ муслун йылысь, коді и дойдӧ и радлӧ.

Петыр Саньӧ гижӧ сідзжӧ челядьлы: «Машалы козин» небӧг (2001).

Мишариналӧн кывбуръясыс вӧлі вуджӧдӧма роч, венгер, финн, эст, украина, поляк, немеч да мукӧд финн-йӧгра кывъяс вылӧ.

Уна кывбур вылӧ лӧсьӧдӧма сьыланкыв: «Сувтны эськӧ пелысьӧн», «Август тӧлысь», «Некод оз веж тэнсьыд муслунтӧ, мамӧ ...» да мукӧд.

Александра Мишарина — Россияса гижысь котырӧ пырысь (1990).

Гижысь йӧзӧдіс 9 небӧг: 




#Article 93: Вежев Александр Александрович (198 words)


Вежев Александр Александрович (комиӧн – Ӧльӧксан Ӧльӧксан) (1911–1977) — коми литература туялысь.

Александр Вежев чужӧма 1911 вося кӧч тӧлысь 5 лунӧ Вӧлӧгда губерняса Усть-Сысольскын (ӧні Сыктывкар). Школа бӧрас пырӧма велӧдчыны Сыктывкарса педтехникумӧ, мый помалӧм бӧрын велӧдӧма Висерын да Шойнатыын. Шойнаты школасянь мунӧма велӧдчыны Ленинградса Герцен нима педагогическӧй институтлӧн кыв да литература юкӧнӧ.

Ыджыд тыш нёль во кежлӧ орӧдлiс Вежевлысь литература туялан уджсӧ. Тышкасьӧма вӧрӧгкӧд Волхов, Ленинград да 1-дза Украинаса фронтъясын. Чужан му дорйысь Александр Вежевӧс босьтӧны СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалӧ научнӧй сотрудникӧн, сэсся — кыв, литература, история да этнография секторӧн вськӧдлысьӧн. 1949—1953 воясӧ юрнуӧдӧ «Войвыв кодзув» журналӧн. 1953 восянь и пенсия вылӧ петтӧдзыс А.А. Вежев уджалӧма Коми филиаллӧн литература да фольклор секторын.

Кулӧма 1977 вося ода-кора тӧлысь 9 лун Сыктывкарын, гуалӧма тані жӧ.

Пӧшти ставсӧ, мый вӧчӧма коми литератураын да мый выльыс петӧ коми гижысьяс перӧ улысь, Вежев удитӧ видлавны пыдiсянь да джуджыда. Александр Вежев видлалiс Нёбдiнса Витторлысь, Тима Веньлысь, Илля Васьлысь, Луздор Васьлысь, Юсьлысь, Педь Геньлысь, Вась Елькинлысь, Василий Лекановлысь да уна мукӧд коми гижысьлысь творчествосо. Уна вын да эбӧс пуктiс Иван Куратовлысь уджъяссӧ донъялӧм-видлалӧмӧ.

Вежевлысь статьяяссӧ йӧзӧдӧма Сӧветса ыджыд энциклопедияын, Украина сӧветса энциклопедияын, Литератураса дженьыд энциклопедияын да мукӧд ыджыд петасын.

СССР-са Гижысь котырӧ пырысь (1950).




#Article 94: Колегова Нина Андреевна (156 words)


Колегова Нина Андреевна (комиӧн — Ӧньӧ Нина) (1913—2006) — коми кыв туялысь, филология наукаясса кандидат (1947), Коми АССР-са наукаын да культураын нимӧдана уджалысь (1964).

Нина Колегова чужӧма Усть-Сысольск уездса Чит грездын (ӧні — Сыктывкар бердса Чит карпом) 1913 вося вӧльгым тӧлысь 3 лунӧ. Помалӧма Коми канмуса педагогика институт, Ленинградса канму уни­верситетын аспирантура.

 
Кулӧма 2006 вося ӧшым тӧлысь 9 лунӧ Сыктывкарын.

Дасьтӧма коми кывйысь велӧдчан небӧгъяс: «Коми грамма­тика. Фонетика да морфология. Ч.1» (1952); «Коми кыв. Грам­матика, правописание, сёрни развивайтöм» (1956, 1958, 1960).

Мукӧдкӧд ӧтвылысь лӧсьӧдӧма вылыс тшупӧда велӧдчанінъяслы «Современ­ный коми язык. Фонетика, лексика, морфология». Ч. 1» небӧг («Лексика», «На­речие», «Послелоги» юкӧнъяс), «Современный коми язык. Синтаксис. Ч. II» небӧг («Синтаксис как учение о предложении и словосочетании», «Словосочетание», «Виды предложений» юкӧнъяс) (Сыктывкар, 1955, 1967).

Лӧсьӧдӧма «Коми-роч кывкуд» (1948, 1961, соавторъяскӧд).

Коми сёрнисикасъяс уна вося туялӧмъяс подув вылын дасьтӧма кык небӧг: М.А. Сахаровакӧд да Н.Н. Сельковкӧд — «Печорский диалект коми языка» (1976), Г.Г. Бараксановкӧд — «Среднесысольский диалект коми языка» (1980).




#Article 95: Сахарова Марфа Александровна (216 words)


Сахарова Марфа Александровна (1913—2004) — коми кыв туялысь, филология наукаясса кандидат (1954), Коми АССР-са наукаын да техникаын нимӧдана уджалысь (1969).

Марфа Сахарова чужӧма 1913-ӧд вося моз тӧлысь 19-ӧд лунӧ Сыктыв районса Визин сиктын. 1930-ӧд воын помалӧма кык тӧлысся курсъяс да велӧдӧма школаын. 1936-ӧд воын помалӧма Коми канмуса педагогика институтысь кыв да литература пакультет, велӧдӧма Помӧсдінса да Кулӧмдінса шӧр школаясын коми кыв да литература. 

М. А. Сахароваӧс кыкысь (1955, 1957) бӧрйылӧмаӧсь Сыктывкар Сӧветӧ депутатӧн.

Кулӧма 2004-ӧд вося ӧшым тӧлысь 29-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Туялӧма коми кывлысь сёрнисикасъяс, лексикология, орфография, морфология да кокньыд сёрникузялысь синтаксис. Туясигӧн лӧсьӧдӧма 40 удж, на лыдысь 36-сӧ йӧзӧдӧма. 

Ыджыд пай пуктӧма коми кывлысь сёрнисикасъяссӧ туялӧмӧ. Уна экспедицияӧ ветлӧм бӧрын йӧзӧдӧма та серти монографияяс: «Верхневычегодский диалект коми языка» (1966), «Печорский диалект коми языка» (1976), «Ижемский диалект коми языка» (1976), а сідзжӧ «Сравнительный словарь коми-зырянских диалектов» (1961). 

Дасьтӧма мукӧдыскӧд кывкудъяс: «Русско-коми терминологическимй словарь» (1953), «Коми орфографический словарь» (1942, 1959, 1976, 1985), «Коми-русский словарь» (1948).

Лӧсьӧдӧма вузъяслы кык юкӧна «Современный коми язык» учебник: медводдза юкӧныс сиӧма фонетика, лексика да морфологиялы (1955), мӧдыс — синтаксислы (1967). Мукӧдыскӧд гижӧма коми кыв синтаксисысь учебник (1942, 1972), 6-7-ӧд классъяслы синтаксисысь велӧдчан небӧг (1949, 1951, 1954) да упражнениеяс чукӧр (1944, 1948, 1951), педучилишӧяслы коми кыв синтаксисысь (1950) да морфологияысь учебникъяс (1952).

Марфа Сахарова ветлӧма фин-йӧгра туялысьяслӧн I ставмирса конгресс вылӧ (Будапешт, 1960)
 




#Article 96: Сорвачёва Валентина Александровна (126 words)


Сорвачёва Валентина Александровна (1923—1977) — коми кыв туялысь, филологияса кандидат (1951).

Валентина Сорвачева чужӧма 1923 вося урасьӧм тӧлысь 23-ӧд лунӧ Тентюков сиктын (ӧні Сыктывкар юкӧн). 1939—1942 воясын велӧдчӧма Коми канмуса педагогика институт «роч кыв да литература» специальносьт серти. Помалӧм бӧрас 1945 вося моз тӧлысьӧдз велӧдӧма Усвавом районса школаясын. 1945 восянь уджалӧ СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалын. 1946—1950 воясын велӧдчӧма Коми филиалса аспирантураын. А.С. Сидоровлӧн веськӧдлӧм улын дасьтӧма филологияса кандидат ним вылӧ диссертация («Морфологические особенности верхне-вашского говора») да 1951 вося рака тӧлысьӧ дорйӧма СССР-са наукаяс академиялӧн Кыв туялан институтын.
Аспирантура бӧрын уджалӧма филиалса кыв секторын медводз младшӧй научнӧй сотрудникӧн, а сэсся старшӧй научнӧй сотрудникӧн.

Кулӧма 1977 вося лӧддза-номъя тӧлысь 12-ӧд лунӧ Сыктывкарын, гуалӧма тані жӧ.

В.А. Сорвачёва туялӧма коми сёрнисикасъяс. Сійӧ лӧсьӧдӧма коми (зыряна) сёрнисикасъяс туялан уджтас.




#Article 97: Коми наука шӧрин (104 words)


Коми наука шӧрин –  Россияса наукаяс академиялöн Урал юкöнö пырысь туясян шöрин, кытчö 1988 воын öтувтöма Коми Республикаса некымын туясян институт, кодъяс вöлi пырöны СССР-са наукаяс академиялöн Коми филиалö. 

Коми наука шӧринлöн историяыс пансьö 1944 восянь, кор Сыктывкарын вöлi лöсьöдöма СССР-са наукаяс академиялöн Войвыв база. Сы кадö танi уджалiсны академик Г.А. Разуваев, кодi пуктiс Воднöй посёлокын радий перйöмлы подув, академик А.А. Баев, кодi нуöдiс  биохимическöй да химическöй туясьöмъяс.

Коми наука шӧринын уджалö 1050 сайö морт, на лыдын 80 доктор, 300 сайö кандидат. 

Коми наука шӧринса веськöдлысь –  Россияса наукаяс академиялöн член-корреспондент Асхабов Асхаб Магомедович.

Коми наука шӧринын 6 институт, öти юкöн да öти лаборатория:




#Article 98: Фёдоров Геннадий Александрович (156 words)


Фёдоров Геннадий Александрович (комиӧн Педь Гень, 1909–1991) – коми гижысь, Иван Куратов нима канму премиа босьтысь (1968), РСФСР-са культураын нимӧдана уджалысь (1969), Коми АССР-са нимйӧза гижысь (1984).

Г.Фёдоров гижӧдъяссӧ заводитіс йӧзӧдны 1928–ӧд воӧ «Ордым» журналын. А медводдза «Зелля» небӧгыс, кӧні вӧлі йӧзӧдӧма нёль акта пьеса, петіс 1931–ӧд воын. «Сиктса асыв» (1932), «Колхозницаяс» (1936), «Трактористка Василиса» (1938) повесьтьясын гижысьыс серпасалӧ коми сиктлысь вежсьӧмсӧ коллективизация воясӧ. 
 
Паськыда тӧдса Г. Фёдоровлӧн 1960–1980–ӧд воясӧ гижӧм историческӧй романъясыс. «Кыа петігӧн» (1962) романын да «Востым» (1982), «Чужан мусянь ылын» (1989), «Эзысь сюра кӧр» (1991) трилогияын авторыс висьталӧ гражданскӧй войнаса героиня Домна Каликова да медводдза коми поэт И.А.Куратовлӧн олӧм йылысь.

Геннадий Фёдоровлысь гижӧдъяссӧ вуджӧдӧма роч да мукӧд кыв вылӧ. СССР-са Гижысь котырын 1938 восянь.

Г.А. Фёдоровлы медводдзаӧн коми гижысьяс пиысь 1984 воын сетӧма «Коми АССР-са нимйӧза гижысь» ним.

Г.А. Фёдоровлӧн йӧзӧдӧм уджъяс босьтӧма татысь:

Геннадий Фёдоров гижис да йӧзӧдіс коми литература да гижысьяс, налӧн гижӧд да олӧм йылысь 60 сайӧ гижӧд-пасйӧд, на лыдын:




#Article 99: Коми му (газет) (399 words)


Коми му — коми кыв вылын общественно-политическöй газет, петö Коми Республикаын.

Газетлöн тематика лист бокъяс: «Кыдзи олан, сикт?», «Вöр-ва да ми», «Подöн важас», «Литература лист бок», «Субöта рытö» да мукöд.

Газет вӧлі петö вежоннас куимысь — воторникö, четвергö да субöтаö, 2011 вося кӧч тӧлысьсянь — ӧтчыдысь вежоннас.

Ыдждаыс: А3 формат, 8 лист бок.

Тиражыс — 2000 гöгöр экз. 1970-öд воясö газет петан лыдыс вöлi 12 сюрс сайö.

Быд тöлысь бöръя воторникö газетлöн рочöн петö содтöд номер — «Тысяча мелочей» (тиражыс — 3000 экз.).

Коми печатьлöн олан туйыс пансис 1917 воын, «Зырянская жизнь» газет петтöдз на. Сыöдз йöзöдiсны роч кыв вылын «Известия», «Яренская газета», «Известия Яренского уездного Совета крестьянских депутатов», «Коммунист», «Красный пахарь» газетъяс.

Регыд мысти вöлi шуöма лöсьöдны Пинега-Печора крайлöн политика юкöнлысь, Сöветъяслöн Усть-Сысольск уездса исполкомлысь да РКП(б) уездса комитетлысь öтувъя орган. 1919-ӧд вося косму тӧлысь 10-ӧд лунӧ котыртчис сылöн редакционнöй коллегия, кытчö пырисны Ф. Чумбаров-Лучинский, Абрамов, Чижов. Веськöдлысьнас бöрйисны Фёдор Степанович Чумбаров-Лучинскийöс. Татшöм ногöн, «Зырянская жизнь» пыдди 1919-ӧд вося косму тӧлысь 11-ӧд лунсянь лоис «В зырянском краю» газет. Сiйö петiс стöч 50 лун. Усть-Сысольскын политическöй отделение бырöдöм бöрын дас лун мысти нин бара кутiсны лэдзны «Зырянская жизнь» газет.

Вöлi нöшта öти коставлöм. 1919 вося вӧльгым тӧлысь 13 лунö петiс газетлöн 76-öд номер. Сэки белогвардеечьяс матыстчисны нин Усть-Сысольсклань. Та вöсна 77-öд номерсö лэдзисны сöмын ӧшым тӧлысь 5 лунö, карсö мездöм бöрын.

Газет петiс вежоннас кыкысь, вöлi кык лист бока. Унджык гижöдсö йöзöдiсны рочöн, сöмын öткымын кывбур, юöр да лозунг — комиöн. «Удж» медбöръяысь петiс лӧддза-номъя тӧлысь 9 лунö.

Коми асшöр обласьт котыртöм бöрын ковмис обласьтса газет, да 1921 вося сора тӧлысь 15 лунö лыддьысьысьлы медводдзаысь воис «Югыд туй». Редакторалiс Виктор Савин.

А газетлöн «Югыд туй» нимыс выль олöм тэчысь-лöсьöдысь коми войтырлы вöлi зэв ышöдана да матысса. «Югыд туй» газет дорö коми кыв вылын содтöдöн 1925 воö заводитö петны «Коми сикт». 30-öд воясö «Коми сиктын» редакторалiс Дмитрий Ильич Зезегов (1941 воын Ленинградса фронт вылын усис). Комынöд воясö жö «Коми сикт» пыдди кутiсны петны «Коми колхозник» да «Вöрлэдзысь» газетъяс.

Та понда 1956-ӧд вося моз тӧлысь 1-ӧд лунсянь кык кывъя газет чужтö «Коми колхозник». 1956—1959 воясö редакторнас сэнi вöлi Василий Никитич Сельков.

Танi эм бöръя выльторъяс, снимокъяс. Позьö тöдмасьны газет-журналъяслöн историяöн. Ӧтуввезйö быд петас пуктöма pdf форматын. Выль номер петöм водзын йöзöдсьö анонс. Водзö вылö komimu.com кöсйö вӧлі öтувтны коми блогеръясöс, но тайӧ кӧсйӧмсӧ олӧмӧ абу вӧлі пӧртӧма.

Сайтсö вöчöма М.А. Кастрен (Финляндия) нима котырлöн сьöм отсöгöн.

Коми кывъя газетъяслöн лыдыс чинö. 




#Article 100: Йӧлӧга (газет) (288 words)


Ыдждаыс – А4 формат, 16 лист бок. Уна рöма. 

Тиражыс – 700 гöгöр экз. (2011 во), 2004 воын вöлi 1260.

Воысь-во газет зiльö восьлавны визув олöмыскöд öтув – вежлалö газетлысь дизайн, восьтö выль рубрикаяс, юöртö выль конкурсъяс.

Газетын уджалысьяс вöчöны ставсö, медым ышöдны том лыддьысьысьясöс. Журналистъяс тöдöны, мыйöн олö талунъя томулов, кутшöм майшасьöмъяс налöн бергалöны юраныс, мый медъёна найöс ышöдö. 

Но пыр жö медшöр могыс «Йöлöгалöн» – тайö творческöй томуловöс, енбиа гижысьяс да журналистъясöс сöвмöдöм. Öд буретш на пыр и водзö сöвмö чужан кыв да культура.

Нöшта ыджыд могöн газет дасьтысьяслöн лоö финн-йöгра кывъяс, культура да традицияяс видзöм-сöвмöдöм, финн-йöгра том войтырöс нимöдöм да öта-мöдкöд ёртасьöм.
Газетлöн пырся рубрикаöн лоö «Рöдвуж ордын», кöнi ми юöртам финн-йöгра войтыр йылысь, тöдмöдам томуловлöн ас регионын водзмöстчöмъясöн. 

Позьö стöча шуны, мый медся радейтана рубрикаясöн лоöны: 

Том йöзлöн политика, коми кыв да культура сöвмöдöм-видзöм, томуловлöн гражданскöй водзмöстчöм, велöдчöм, дзоньвидза олöмö ышöдöм, патриотическöя быдмöм – со медшöр нырвизьясыс, мыйöн олö талунъя «Йöлöга» газет.

Редакциялöн адрес: Сыктывкар, Карл Маркс нима улича, 229 керка. 

Сёрнитчан: 8(8212)24-32-01.

komimu.com öтуввез-листын эм торъя лист бокъяс быд петаслöн – Коми му да Йöлöга газетъяслöн, Чушканзi да Би кинь журналъяслöн. 

Танi эм бöръя выльторъяс, снимокъяс. Позьö тöдмасьны газет-журналъяслöн историяöн. Ӧтуввезйö быд петас пуктöма  pdf форматын. Выль номер петöм водзын йöзöдсьö анонс.
Водзö вылö komimu.com кöсйö öтувтны коми блогеръясöс.

Сайтсö вöчöма М.А. Кастрен (Финляндия) нима котырлöн сьöм отсöгöн.

Быд во «Йöлöга» газет нуöдö аслас лыддьысьысьяс пöвстын творческöй конкурсъяс. А во помын нимöдö вермысьясöс «Йöлöгакöд» Выль во» гаж вылын, кодi лоис нин традиционнöйöн. 

Коми Республикаса пöшти быд пельöсысь ныв-зон воöны тайö выльвося гаж вылас, öд буретш танi чолöмалöны быдöнöс коми Кöдзыд Пöль да Лымныв. Челядь ворсöны, сьылöны-йöктöны. И гöгöр кылö сöмын чужан коми кыв. Редакцияын уджалысьяс асьныс тайö гаж вылас и артисталöны, и режиссёралöны.




#Article 101: Миян Кулöмдiн (газет) (126 words)


Кулӧмдiн — Коми Республикаса Кулӧмдін сикт овмӧдчӧминысь Сӧветлӧн да Веськӧдланiнлӧн газет.

Петö 2007 восянь комиӧн вонас нёльысь. Тиражыс — 998 экз.

Шӧрредактораліс медводз Иван Морохин, а сэсся — Иван Ногиев.

Медводдза номерыс петіс 2007 вося ода-кора тӧлысь 9 лунӧ. Медводдза куим номер петіс «Кулӧмдiн» ним улын. Нёльӧдыс воис лыддьысьысьӧдз «Миян Кулӧмдiн» нимӧн. Газет лэдзӧм заводитӧмӧ ыджыд пай пуктісны Л.И. да Н.А. Лютоевъяс, Н.В. Русинова.

Газетын йӧзӧдӧны Кулӧмдiн сиктса войтыр да история йылысь гижӧдъяс, выльторъяс, чолӧмалӧмъяс. Эм гижӧдъяс торъя овмӧдчанінъяс йылысь, кодъяс пырлісны Кулӧмдін сиктсӧвет улӧ, Комиын овъяс артмӧм йылысь, сёян-юан дасьтӧм йылысь. Босьтчисны гижны учрежденньӧяс история йылысь.

Газет петӧ ас вылӧ уджалысьяслӧн сьӧм вылӧ. Разӧдӧны киысь киӧ. Лыддьӧм бӧрын редакция вӧзйӧ сетны газетсӧ сылы, кодi абу на лыддьӧма.

Редакциялӧн адрес: 168060. Кулӧмдiн сикт, Гагарин улича, 1.




#Article 102: Ляшев Владимир Александрович (228 words)


Ляшев Владимир Александрович (комиӧн — Ӧльӧксан Володь) (1942—1999) — коми кыв туялысь, филология наукаясса кандидат (1977).

Владимир Ляшев чужӧма 1942-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 7-ӧд лунӧ Сыктыв районса Визин сиктын. 1964-ӧд воын помалӧма Коми канмуса педагогика институтысь история-филология пакультет. 1964—1965-ӧд воясын служитӧма армияын. 1965—1971-ӧд воясын велӧдӧма Сыктывдін районса школаясын. 1971-ӧд воын пырӧма велӧдчыны СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалысь аспирантураӧ «Фин-йӧгра кывъяс» специальносьт серти. Аспирантура помалӧма 1974-ӧд воын Москваса Кыв туялан институтын, кӧні пропессор Илля Вась веськӧдлӧм улын гижӧма «Фонетико-морфологические особенности вымского диалекта коми языка» кандидат ним вылӧ диссертация. Диссертация дорйӧма Тартуса университетын 1977-ӧд воын. Кыв, литература да история институтын 1974-ӧд восянь уджалӧма младшӧй научнӧй сотрудникӧн, 1982-ӧдсянь — старшӧй научнӧй сотрудникӧн.

Кулӧма 1999-ӧд вося косму тӧлысь 13-ӧд лунӧ Сыктывкарын, гуалӧма Сыктывдін районса Сёськаын.

Туясян нырвизьяс — коми кывлӧн сёрнисикасъяс да лингвогеография. 1976-ӧд воын уджалӧма «Лингвистический атлас мира» канмукостса тема серти.

Йӧзӧдӧма 80 сайӧ туясян удж да велӧдчан небӧг, на лыдын Кыв, литература да история институтын уджалігӧн — 52 удж. Мукӧдыскӧд ӧтвылысь гижӧма «Современный коми язык. Лексикология» (М., 1985) монография, «Словарь антонимов коми языка» (Сыктывкар, 1992), «Школьный этимологический словарь коми языка» (Сыктывкар, 1996), 8-9 классъяслы  коми кывйысь велӧдчан небӧг (Сыктывкар, 1991, 1995), «Коми кыв» энциклопедия (М., 1998), коми кывйысь кык велӧдчан пособие.

В.А. Ляшев отсасьӧма дасьтыны финн-йӧгра туялысьяслысь XV ставсоюзса конференция (1979), финн-йӧгра туялысьяслысь VI Войтыркостса конгресс (1985).

Сійӧ лыддьӧма лекцияяс коми кыв грамматикаысь да сёрнисикасъясысь Сыктывкарын, Будапешт да Удмурт университетъясын.




#Article 103: Тимин Владимир Васильевич (312 words)


Тимин Владимир Васильевич  (комиӧн – Игӧ Вась Володь; 1937—2015) — нималана коми гижысь, Коми Республикаса нимйӧза гижысь (2006).

Владимир Тимин чужӧма 1937 вося сора тöлысь 2 лунӧ Сыктывдін районысь Паджга сикт овмӧдчӧминӧ пырысь Гаръя грездын. 1958 воын помалӧма Печораса ювывса техникум да гожöмнас уджалiс «Волховстрой» пароход вылын механиклöн мöд отсасьысьöн.  1958–1962 воясӧ служитӧма Сöветскöй армияын, кöнi помалӧма механикъяслысь военно-авиационнöй школа да водзö служитӧма ракетнöй часьтъясын.

Академияын уджалiгöн некымын во чöж дикторалӧма республикаса радиоын. Уджалӧма Печора карын энергопоезд вылын электрооборудование серти специалистöн.
Директоралӧма Сыктывдін районысь Зеленеч сиктса школаын. Уджалӧма телевидениелöн Сыктывкарса студияын ыджыд да медшöр редакторöн, Коми небöг лэдзанiнын медшöр редакторӧн, Республикаса Госкомиздатын (öнi — печать агентство) веськöдлысьӧн, «Войвыв кодзув» журналын медшöр редакторӧн.

Дыр кад чӧж вӧлӧма Коми Республикаса Гижысь котыр правлениелöн веськöдлысьöс вежысьӧн.

Кулӧма 2015 вося вӧльгым 25-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Кывбуръяс гижны босьтчис Печораса техникумын на. Школаын, техникумын да армияын В.Тимин вöлi лэдзö стенгазетаяс да литературнöй альманахъяс, кöнi и вöлi йöзöдöны сылысь медводдза гижöмторъяссö.

Медводдза кывбурсö йöзöдiс 1963 воын «Войвыв кодзув» журналын, кор вöлi нин дась гижысьöн. Кывбурыслöн нимыс – «Пöрысь вöв». Сёрöнджык коми гижысь Елена Козлова гижис, мый Владимир Тимин пырис коми литератураö «Пöрысь вöв» вылын. 

Гижан уджын эз тэрмöдлы асьсö. Гижысьлöн «Туйын да гортын» медводдза кывбур чукöр петiс 1971 воын – пöшти дас во мысти. Выль кывбур чукöръяс («И öтнам, и йöзкöд» (1979), «Йöзлань чужöмöн» (1987)) петкöдлiсны сылысь гижан сям кыпöдöмсö.

Владимир Тиминлысь гижöдъяссö вуджöдöма роч, украина, эст, венгер да мукöд кыв вылö. Вуджӧдчысьяс: Андрей Попов, Елена Габова, Александр Суворов, Юрий Ионов, Надежда Мирошниченко, Александр Алшутов, Глеб Пагирев, Евгения Измайлова, Андрей Канев, Виктор Кушманов, Лидия Обольсина, Игорь Михайлов, Григорий Гончаров.

Тиминлöн кывбуръяс вылö лöсьöдöма сьыланкывъяс. Меднималана сьыланыс — «Тэ менам сьылан».

В.Тимин сiдзжö дасьтывлiс сценарийяс, на серти Коми республикаса телевидение студия пуктывлiс фильмъяс. Ачыс снимайтчис «Уляшевъяс» документальнӧй кинофильмын.

Владимир Тимин уна во чӧж (2000—2010) велӧдіс Том гижысьяслӧн гожся университетын. Дасьтіс том гижысьясӧс.

Йӧзӧдӧма 8 кывбур чукӧр да 4 проза небӧг. 




#Article 104: Дёмин Владимир Николаевич (131 words)


Дёмин Владимир Николаевич (комиӧн – Микол Володь; 1938–1999) – коми литература туялысь, критик, филология наукаясса доктор (1995), Россияса гижысь котырӧ пырысь (1997).

Владимир Дёмин мукӧдыскӧд ӧтув гижис куим тома «Истории коми литературы» монография, 10-ӧд класслы коми литератураысь учебник. Гижис Палалей Кальӧ, Альберт Ванеев, Юрий Васютов, Серафим Попов, Геннадий Юшков да мукӧдлӧн гижан сям да творчество йылысь.

Владимир Дёминлӧн вӧлiны ыджыд кӧсйӧмъяс, медтӧдчанаыс на пиысь — гижны коми литературалысь выль история. Жаль, тайӧ уджтасыс коли сӧмын кабалаын, дасьтӧм текстсӧ сетiсны Коми туялан шӧринса архивӧ, эз йӧзӧдны. Та вылӧ видзӧдтӧг водза-водз кувтӧдзыс В.Н. Дёмин унатор удитiс вӧчны: гижис да дорйис докторлысь диссертация, йӧзӧдiс некымын ыджыд монография, котыртлiс гырысь конференцияяс, бергӧдiс Каллистрат Жаковлысь да Георгий Лыткинлысь нимъяссӧ, дасьтiс коми литература историялысь выль бала, пуктiс панас «Сыктывкар» общественнӧй котырлы. Ставсӧ сiйӧ йӧзӧдiс 213 туялан удж.




#Article 105: «Ӧ» коми шыпаслы паметник (133 words)


Уджö босьтчытöдз Александр Выборов висьталiс, мый сiйö кöсйöма вöлi шыпассö вöчны розяöн, медым розь пырыс вермисны челядь воськовтны. Но тайö мöвпсьыс эновтчöма. 

Скульптор уджсö вöчис тöлысь чöж. Сэк кежлö кöдздöдiс нин, зэрис. Александр Выборов тöдчöдiс, мый тайö паметникыс – гранитысь медводдза сылöн вöчöмтор. Паметник помалöм бöрын шуис, мый «менам уджöй – тайö символ, финн-йöгра войтыр öтувтысь символ».

Паметник вöчöм вылö сьöмсö вичмöдiсны кык сенатор – Владимир Торлопов да Евгений Трофимов.

Паметниксö вöчöм бöрын «Ӧ» шыпас сулалiс Коми Республикаса Национальнöй галереялöн мыш саяс. «Коми войтыр» öтмунöмлöн Сыктывкарса представительство шыöдчис Юркарса администрацияö, медым лэдзисны сувтöдны « Ӧ» шыпаслы паметниксö Юркарса коми культура шöринö. Карса мэр чöв олiс. Öтуввезйыс паськалiс сёрни сы йылысь, мый сiйö керкаса олысьяс, кöнi меститчö Коми культура шöрин, мунöны талы паныд. Карса чина войтыр пиысь кодкö шуöма, мый паметникыслöн некутшöм дон абу.




#Article 106: Коми войтыр (ӧтмунӧм) (432 words)


Коми войтыр — регионъяскостса общественнӧй ӧтмунӧм, артмӧдӧма 1989 воӧ «Коми котыр» ним улын. 

Коми войтырлысь водзмöстчöм котыртан уджын медводдза воськовъяс вöчöма колян нэмся 80-öд вояс помын. Творческöй да научнöй интеллигенциялöн водзмöстчöмöн медводз вöлі лöсьöдöма Сыктывкарын «Коми котыр» öтувтчöм. Татшöм нима котырыс вöліс нин 1920-öд воясö. «Коми котыр» öтувтчöмлöн медшöр могöн лои коми кыв, традиционнöй культура да вöр-ваöн вöдитчöм видзöм да сöвмöдöм, коми войтырöс кыдзи этносöс видзöм. Колö пасйыны, мый сійö кадö коми кыв эз ёна паськыда велöдны республикаса школаясын, эз вöвны сиктлы отсöг сетан, традиционнöй культура да оланног видзан да сöвмöдан торъя уджтасъяс. Сыктывкар бöрын пöшти пыр жö лоис лöсьöдöма республикаса унджык карын да районын татшöмсяма öтувтчöмъяс. Татшöмсикас котыръяс артмисны и Москваын, Петыркарын. Став тайö котырыслöн вöліны öткодь могъяс, та вöсна öдйöкодь лои гöгöрвоана, мый вермöмъяс позяс шедöдны сöмын öтув босьтчöмöн. Помшуöмöн лои Коми войтырлöн Чукöртчöм йылысь мöвп, коді вермис лоны став войтырöс аслыспöлöс петкöдлысьöн. Тайö мöвпсӧ вӧлі ошкöма Коммунистическӧй партиялöн Коми обкомын да Коми АССР-са министръяс Сöветын.

Коми войтырлöн медводдза Чукöртчöм вӧлі нуöдöма Сыктывкарын 1991 вося тӧвшӧр тӧлысьын. Чукöртчöм вылö волісны 400-ысь унджык делегат республикаса быд карысь да районысь, Москваысь да Санкт-Петербургысь, республикакӧд орчча некымын регионысь. Чукöртчöм уджаліс куим лун. Тайö вöлі öтувъя пленарнöй заседание. Коми наука шӧринса туялысьяс дасьтісны Чукöртчöмлöн резолюцияяслысь балаяс (общество да политика, социальнöй юкöн да овмöс, велöдöм, кыв да культура, экология серти). Чукöртчöм вылын лöсьöдöма «Коми войтырӧс сӧвмӧдан комитет» — сійӧ лои Чукöртчöмлысь шуöмъяссö олöмö пöртысьöн. Дженьыд кадöн вӧлі дасьтöма комитетлысь Устав, кодöс вынсьöдöма медводдза Чукöртчöмлöн удж помын.

Медводзсӧ Чукӧртчӧм нуӧдсис кык вонас ӧтчыд, (сӧмын 1991 воын вӧлі нуöдöма коми войтырлысь торъя чрезвычайнöй Чукöртчöм). Öні Чукöртчöмъяс овлöны öтчыд нёль вонас. Та вöсна районъясын да каръясын быд во нуöдсьöны коми войтырлöн конференцияяс. Конференцияяслöн уджö пырöдчöны республикаса, каръясса да районъясса веськöдлысьяс. Бöръя 8 воö (2005 восянь) конференцияяслöн помшуöмъяс серти примитöны торъя уджтасъяс сы могысь, медым збыльмöдны конференцияяслысь корöмъяс да Чукöртчöмъяслысь резолюцияяс.

Коми войтырöс сöвмöдан комитет вöлі Россия Федерацияса финн-йӧгра войтырлысь Ассоциация лöсьöдöмын, Финн-йӧгра войтырлӧн Ставмирса конгресс нуöдöмын медшöр водзмöстчысьяс лыдын. Комитет зілис Коми АССР-са Вылыс Сöветын оланпас балаяс дасьтан уджын, ачыс лöсьöдіс уна оланпас бала. Комитетö пырысьяс вöзйисны Коми Республикаса Оланподувлысь торъя вариант, бöрйысьöмкöд йитчöм оланпасъяс, велöдöм, культура, му, вöр да мукöдторкöд йитчöм оланпас балаясö содтöдъяс да вежсьöмъяс.

Россия Федерацияса оланпас чукӧрын вежсьӧмъяс вӧсна Коми войтырлӧн VII Чукӧртчӧм дырйи (2002 вося урасьӧм тӧлысьӧ) вынсьӧдӧма Уставлысь выль редакция да водзмӧстчӧмлысь выль ним — «Коми войтыр» регионъяскостса общественнӧй ӧтмунӧм. Коми войтырлӧн Чукӧртчӧмлӧн уджӧ век пырӧдчӧны комияс, кодъяс олӧны Яран, Ханты-Манси, Ямал-Яран асвеськӧдлан кытшъясын, Перым крайын, Мурманск обласьтын, Москва да Петыркарын.

Коми войтырлӧн X Чукӧртчӧм дырйи (2012 вося урасьӧм тӧлысь 25-26 лунъясӧ) ӧтмунӧмлысь тыр нимсӧ комиӧдӧма да кутіс шусьыны Дінмукостса ӧтйӧза ӧтмунӧм.




#Article 107: Дьяконов Николай Михайлович (170 words)


Дьяконов Николай Михайлович (комиöн — Михайлӧ Микол) (1911–1982) — нималана коми гижысь, драматург, театрын ворсысь, режиссёр, Коми АССР-са нимйӧза артист, РСФСР-са нимйӧза артист.

Николай Дьяконов чужӧма 1911 вося косму тӧлысь 10-ӧд лунӧ (важ ногыс рака тӧлысь 28-ӧд лунӧ) Вӧлӧгда губернялӧн Яренск уездса Емдін сиктын (ӧнi – Емдiн район). Подув школа помалӧм бӧрын ямшикалӧма пошта станцияын, вӧр лэдзӧма. 1931 воын локтӧма Сыктывкарӧ велӧдчыны театральнӧй курсъяс вылӧ, уджалӧма Коми обласьтса передвижнöй театрын. 1932–1936 воясын велӧдчӧма Ленинградын театрса искусство училишӧын. 1945–ӧд воӧдз уджалӧма актерӧн да режиссёрӧн Коми национальнӧй драмтеатрын, а сэсся сэнi жӧ художественнӧй веськӧдлысьӧн. Режиссёрӧн уджалiгӧн Н. Дьяконов дасьтӧма да пуктӧма 70 гӧгӧр спектакль. Кулӧма 1982 вося вӧльгым тӧлысь 21-ӧд лунӧ, дзебöма Сыктывкарын.

Драматургия юкӧнын Николай Дьяконов заводитӧ водзмӧстчыны 1930–ӧд вояс помын. Степан Ермолинкӧд ӧтув сiйӧ гижӧ квайт пьеса: «Джуджыд запань» (1938), «Кырнышъяс» (1938), «Домна Каликова» (1939) да мукӧд.

Драматург творчествоын асшӧр тшупӧдӧн лоӧма «Свадьба приданнӧйӧн» (1948) лирическӧй комедия гижӧм. Роч кыв вылын (вуджӧдiс А. Глебов) пьесасӧ вӧлi сувтӧдӧма Москваса Сатира театр сцена вылын, сэсся регыдӧн пыртiсны асланыс репертуарӧ и рубежсайса театръяс.




#Article 108: Белых Иван Ильич (115 words)


Белых Иван Ильич (1946—2014; комиöн — Илля Вань) — коми гижысь, журналист, Коми Республикаса культураын нимӧдана уджалысь.

Иван Белых чужӧма 1946 вося кöч тöлысь 23-ӧд лун Сыктывдiн районса Паль улö пырысь Ивадор грездын видз-му уджалысьяслöн семьяын. Помалӧма Пальса шöр школа, Коми канмуса педагогика институтысь история-филология факультет, кӧні ветлöдлӧма литературнöй кружокö.

Вӧлӧма «Йöлӧга» газетын отделса редакторöн. 2011 воын петӧма пенсия вылӧ.

Кулӧма 2014 вося вöльгым тöлысь 30-ӧд лун Сыктывкарын, гуалӧма Сыктывдiн районса Палльын 

Сылöн гижöдъясыс петавлӧмаӧсь «Югыд туй» газетын да «Войвыв кодзув» журналын, «Миян грездса челядь» (1987) да «Сикöтш» (1994) висьт чукöръясын.

Кыдзи журналист мукöддырйи гижö Б.Ильин гуся ним улын.

Гижö челядь, челядьдырся казьтылöмъяс да вöр-ва йылысь.

Иван Белыхлысь висьтъяссö вуджöдлiсны П.М. Столповский да А.В. Канев.




#Article 109: Крымтотара кыв (110 words)


Крымтотара кыв (qırımtatar tili, къырымтатар тили) тайӧ тюрк кыв, матіса турок кывлань. Крымын каналан кыв украин- да рочкӧд.

Аа Бб Вв Гг ГЪгъ Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Кк КЪкъ Лл Мм Нн НЪнъ Оо Пп Рр Сс Тт Уу Фф Хх Цц Чч ДЖдж Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя 

Эмакывлӧн крымтотара кывйын эм кык лыд, уна лыдлӧн суффиксъяс -lar да -ler; квайт (важӧн сизим) вежлӧг:

Сизимӧд вежлӧг вӧлі Керанторъя: insan-nen — мортӧн.

Кадакывъяслӧн кывпод пасъяс: -maq (yazmaq — гижны) да -mek (etmek — вӧчны).

Etmek (вӧчны):

Ӧнія кад

Ӧнія кад, соссяна форма

Колян кад

Колян кад, соссяна форма

Локтан кад

Локтан кад, соссяна форма




#Article 110: Русин кыв (275 words)


Русин кывъяс (руська бесіда, руськый язык, русинськый язык, руски язик, руска бешеда) - матіса славян кывъяс (либӧ сёрнисикасъяс) Украинаын, Словакияын, Польшаын, Маддяр Муын, Хорватияын, Сербияын. Воеводинаын (Сербия) - официал кыв. Вариантъяс - пряшев русин (Словакияын), паннон-русин (лунвыв русин, Хорватияын да Сербияын), лемков русин (Польшаын).

Того року ше одбуло уж друге стретнуце габурчанох по походзеню, хторих у Валалским уряду, у Габури 8. юлия 2006. року, на родней груди привитал староста валалу М. Ющик. Щири слова, подзековносц, пиха и гордосц пре добри глас о своїм валалу, витаня длуго нєвидзеней родзини, здогадованя на давни часи, на Габуру, на родзину и традицию, мали свойо место нє лєм на стретнуцох родзини, алє и на цалей дводньовей културно-уметнїцкей и спортовей програми хтора ше одбувала под назву: «Габура шпива и шпортує».

Того року ся одбыла уж друга стріча габурскых родаків, котрых на Сельскім урядï в Габурï 8. юла 2006, на роднïм ґрунтï привiтав староста села М. Ющік. Слова до душы, подякы і гордости за шыріня доброго хыру о своїм селï, вiтаня довго невидженых родаків, споминаня на давны часы, на Габуру, на родину і традіції мали свій простор нелем на стрічі родаків але і на цілій двадньовій културно-сполоченьскій і шпортовій акції, яка ся одбывала під назвов: «Габура співає і шпортує».

Того року одбыла ся уж друга стрича габурскых родаків, котрых на Сільському уряді в Габурі 8. липця 2006, на ридни земли привитав староста села М. Ющік]. Щиры слова подякы і гордости за шыриня доброй славы свого села, витаня медже довго невидженыма родаками, спомины давных часив, Габури, родини і традициї были не лем на стричи родаків, але і на цілим дводньовим культурно-суспільним і спортовим сьвяті, яке ся одбыло під назвом «Габура співає і спортує».




#Article 111: Португал кыв (173 words)


Португал кыв (Português [puɾtu'geʃ]/[poɾtu'gejs], língua portuguesa) - тайӧ роман кыв, Португалияын да Бразилияын каналан кыв, Анголаын, Мозамбикын, Тимор-Лештеын, Кабо-Вердеын, Гвинея-Бисауын, Экваториал Гвинеяын, Сан-Томе да Принсипиын да Аомыньын (Макаоын) официал кыв.

EP - Португалияын, BP - Бразилияын.

А сідзжӧ:
Áá, Ââ, Ãã, Àà, Çç, Éé, Êê, Íí, Óó, Ôô, Õõ, Úú, Üü

O TESTAMENTO
Depois de eu morrer, enterrai-me
Na terra por sobre a cаlina,
No meio do largo deserto
Da minha querida Ucraina.
Afim de eu poder contemplar
A vasta campina ao redor,
E ouvir as correntes do Dnipr
Descer com saudos o rumor.
Depois de elle ter, da Ucraina,
O sangue do inimigo, levado,
P’ra o fundo do mar, deixarei
Os campos com o solo lavrado.
Despido de tudo ás alturas
Do ceu voarei, subirei
A Deus, dirigir-lhe preces…
A Deus por enquanto eu não amei…
Irmãos, sepultai-me, surgi
As ferreas correntes quebrai!
Com o sangue do vosso inimigo
O livre terreno regai.
Irmãos, não deixai de enviar
De mim em palavras bondosas
P’ra grande familia, p’ra o lar
Paterno, lembranças saudosas.




#Article 112: Вавилин Иван Михайлович (367 words)


Вавилин Иван Михайлович (комиӧн – Миш Вань; гусяним – Баярса Иван) (1911–1975) – коми гижысь, СССР-са Гижысь котырö пырысь (1943), Коми АССР-са государственнӧй премиа босьтысь (1973).

Кöрткерöс да Сыктывдiн районсаяс Иван Вавилинöс öта-мöднысö ордйöмöн шуöны аслас гижысьöн. Öд чужлiс Иван Михайлович, кыдз ачыс ёртъясыслы висьтавлiс, куим пöвста керöсын – Кӧрткерӧс районса Позтыкерӧс сиктсöветувса Баяркерöсын. А музаыс сылöн, Мария Александровна, вöлi Выльгортса Давйысь. Танi и лöсьöдiсны сыкöд семья, быдтiсны кык нылöс да танi жö гижысь аддзис аслыс бöръя шойччанiн.

Збыльвылас кö, öнöдз на абу стöча тöдса, кор чужлiс Иван Вавилин. Öти гижöдын, кодöс кырымалö 1945 вося вӧльгым 10 лунö, сiйö ас кинас пасйö, чужлi пö вӧльгым 25 лунö. А сёрöнджык нин, 1952 вося ода-кора 23 лунö, бара жö аслас киöн, гижö, мый чужан луныс сылöн вӧльгым 21 лунö.

Аслас олöм йылысь да поэтическöй мастерство босьтöм йылысь Иван Вавилин висьталö:

Сэки, дерт, ме эг на гöгöрволы, мый сэтшöм поэзияыс да поэтикаыс. Зiльлi гижны ритм да рифма вылö подуласьöмöн, и – ставыс. Гижа вöлi сы йылысь, мый аддза, мый кывла. Öтчыд висьталiсны: миян сиктö Пиля гöтыр ордö волöма сватыс, Конша сиктса Тима Семö, ыждалыштöма. Ме та йылысь гижи зэв ичöтик висьт «Ыджыд сват». Ыстi «Ордым» журнал редакцияö. И лэдзöмаöсь. Та бöрын Тима Семö кутiс нимавны став Лӧкчим вожын. Неважöн тайö висьтсö аддзылi «Ордым» журналлöн 1928 вося öти номерысь, и серамöй петiс – сэтшöм нин сiйö вöлöма жеб, а комын öти во сайын менсьым кыпöдлывлiс нимкодьлун».

Дерт, дзик пыр кывбуралысьöн Иван Вавилин эз ло, колiс мырссьыны-велöдчыны на. Сыктывкарын вузъясö да втузъясö дасьтан öти вося курсъяс помалöм бöрын, 1933 воын арнас, мунiс армияö. И сэтысь воöм бöрын том поэтлöн заводитчис зумыдджык литература творчествоыс.

Сöмын Айму вӧсна Ыджыд тыш водзвылын, 1939–1940-öд воясö, «Ударник» журналын выльысь петкöдчöны сылöн кывбуръясыс, найöс поэт ёнджыкасö гижис челядьлы лыддьöм вылö.

Фронт вылын олöм йылысь Иван Вавилин ачыс висьталö тадзи:

Фронт вылысь воöм бöрын Иван Вавилин нöшта на матынджык лоö коми литература дорö – медводз уджалö Коми Гижысь котырын, а 1947 восянь ответсекалö Войвыв кодзув журналын, чуйдöдö да ышöдö том кывбуралысьясöс. Да и ачыс мудзлытöг гижö. Сылöн перö улысь петö книга бöрся книга: «Менам парма», «Тарас дед», «Зу», «Му выв кодзувъяс», «Кыаысь кыаö», роч кывбур чукöр. Челядьлы гижöдъяс: «Вельмöм Сан», «Дружнöй котыр», «Миша вöчö йöв», «Миян пароход» да мукöд.




#Article 113: Парма гор (газет) (142 words)


Редакция бердын дыр уджалӧ районса гижысь войтырлӧн «Эжва» котыр, кӧні веськӧдлӧ нималана гижысь В.Г. Лодыгин. Котыр ӧтувтӧ ветымынысь унджык авторӧс. Виктор Напалков, Василий Лодыгин, Александр Ульянов, Александр Лужиков, Вячеслав Бабин, Алёна Ельцова лоины Россияса Гижысь котырӧ пырысьясӧн. Унаӧн дасьтысьӧны на пырны сэтчӧ.

Том гижысьяслы редакция нуӧдӧ семинаръяс, кытчӧ корӧны нималана коми гижысьясӧс. Газет редакция йӧзӧдіс том гижысьяслысь нёль кывбур чукӧр: «Аняби», «Тiльгун», «Качай» да «Подув вöр».

Ним – Кулӧмдін районлӧн «Парма гор» газет редакция» асшӧр уджаланін (рочӧн – АУ МО МР «Усть-Куломский»  «Редакция газеты «Парма гор»)

Адрес: 168060. Коми Республика, Кулӧмдін сикт, Ленин улича, 9 «а» №-а керка.

Медшӧр редактор – Лодыгин Василий Григорьевич.

Э-пошта – sden2011@yandex.ru

Телепонъяс: медшӧр редактор (882137) 94-5-77; корреспондентъяс, касса 94-5-80 (факс), медшӧр бухгалтер 93-9-34 (факс);

ИНН 1114000824, КПП 111401001

Банкса реквизитъяс: Коми ОСБ №8617 г.Сыктывкар

Р/с  407 038 104 280 441 000 28

К/с  30101810400000000640

БИК 048702640




#Article 114: Попов Владимир Александрович (151 words)


Попов Владимир Александрович (1934—1995) — коми гижысь, вуджӧдчысь.

Владимир Попов чужӧма 1934-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 1-ӧд лунӧ Коми асшӧр обласьтса Изьва сиктын. Батьыс вöлӧма ветеринар-врачöн, мамыс — велöдысьӧн. 1951-ӧд воын шӧр школа помалӧм бӧрын уджалӧма Железнодорожнӧй районса «Стахановец» газетын. Недыр велӧдчыштӧма Ленинградын коми национальнӧй студияын, Коми республикаса радиокомитетын. 1960-ӧд воын помалӧма А.М. Горький нима Литература институт. 1964-ӧд восянь В. А. Попов уджалӧ Коми небöг лэдзанiнын редакторӧн. Вӧлӧма «Войвыв кодзув» журналын шӧр редакторӧн. Кулӧма 1995-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 7-ӧд лунӧ.

Владимир Попов уджалӧма поэма жанрын. Гижӧма «Сьылiсны бабаяс, сьылiсны» (1963), «Педöр Кирон» (1979) да «Мамöлöн югыдыс» (1984) поэмаяс.

Сійӧ гижö сiдзжö челядьлы лыддьöм вылö: «Катер» (1967) да «Медаль» (1969) висьтъяс, «Как терялась Марина» (1976).

В.А. Попов тӧдса и кыдзи вуджӧдчысь. Комиӧдӧма Александр Пушкинлысь, Михаил Лермонтовлысь, Сергей Есенинлысь, Шандор Петефилысь кывбуръяссӧ, а сідзжӧ ӧнія кадся роч да финн-йӧгра поэтъясӧс (А. Гидаш, А. Тот, Й. Фодор, А. Долдина, Н. Кутов, А. Романов, В. Вьюхин).




#Article 115: Белуджи кыв (158 words)


Белуджи кыв (بلوچی балучи, балочи) — тайӧ Пакистанын, Иранын, Афганистанын, Туркменистанын, Оманын да ӦАЭ-ын иран кыв. 

Белуджиӧн гижӧны араб либӧ латин анбурӧн.  

ا آ ب پ ت ٹ ج چ د ڈ ر ڑ ز ژ س ش ک گ ل م ن و ھ ء ی ے

a á b c d ď e f g ĝ h i í j k l m n o p q r ř s š t ť u ú v w x y z ž ay aw

a ә в c ç d ᶁ e f g h i j k ʟ m n o p q r s ş t ƫ u v x z ƶ '

a ā б в г ғ д д̨ е ē ё ж җ з и ӣ й к л м н о ō п р р с т т у ӯ ф х ц ч ш щ ъ ь э ю я




#Article 116: Вахан кыв (149 words)


Вахан кыв (x̌ik zik) — тайӧ Таджикистанын, Афганистанын, Пакистанын, а сідзжӧ Синьцзян-Уйгур асвеськӧдлан районын (рытыввыв Китай) памир иран кыв.

Латин анбурӧн:

Yiso yavər x̆atəy: «Sayišt i dəo carəv, x̆anəv: „Ey bzыrgwor Tat ki də osmonət cəy! Ti bəzыrg nung bər olam ыmыt! Ləcər dəwroni Ti podšoyi ɣ̆at-ət, zəmin-ət zəmon də hыkmi taw ыmыt! Spo rыsq-ət rыzi sakər nəsib car! Cə spo gənoən šəxs! Sak bə kuy, ki sakər šakiɣ̆, cə kərk! kыx̆ter baxṣ̌əṣ̌ carən. Cə bandi nafs-ət awasən, Cə waswasayi Iblisən saki niga δыr!“»

Кирилл анбурӧн:

Йисо йавəр х̌атəй: «Сайишт ҙи дəо царəв, х̌анəв: „Ей бзыргв̌ор Тат ки дə осмонəт цəй! Ти бəзырг нунг бəр олам ымыт! Лəцəр дəв̌рони Ти подшойи г̌ат-əт, зəмин-əт зəмон дə ҳыкми тав̌ ымыт! Спо рысқ-əт рызи сакəр нəсиб цар! Цə спо гəноəн шəхс! Сак бə куй, ки сакəр шакиг̌ цə кəрк! Кых̌тəр бахш̣əш̣ царəн. Цə банди нафс-əт ав̌асəн, Цə в̌асв̌асайи Иблисəн саки нига д̌ыр!“»




#Article 117: Хьюстон, Уитни (112 words)


Уи́тни Эли́забет Хью́стон (; моз тӧлысь 9 лун 1963, Ньюарк, Нью-Джерси — урасьӧм тӧлысь 11 лун 2012, Беверли-Хиллз, Калифорния — америкаса сьылысь, ворсысь, продюсер, вöвлöм фотомодель.

Суперзвездаöн Хьюстонöс кутісны шуны 1992 во бöрын, кор петіс «Телохранитель» фильм, кöні Уитни ворсіс медшöр роль (Кевин Костнеркöд) да сьыліс. Кинофильмысь «I Will Always Love You» (Ме век кута радейтны тэнö) баллада лои став мирын тöдса хит-сьыланöн. 

Уитни Хьюстонлöн эм: «Грэммилöн» 6 награда, Billboard Music Awards-лöн 15 награда, American Music Award-лöн 21 награда, Emmy-лöн награда, Soul Train Music Awards-лöн 8 награда, NAACP Image Awards-лöн 12 награда, BET Lifetime Achievement Award-лöн награда да уна мукöд премиа да награда.

Гиннесс рекордъяслöн небӧг серти, артисткаяс пиын Хьюстонлöн медуна награда.




#Article 118: Синдхи (134 words)


Синдхи (سنڌي, सिन्धी, ਸਿੰਧੀ, sindhī) — тайӧ Пакистанын (Синд провинцияын) да Индияын (Раджастхан, Гуджарат, Махараштра штатъясын) инд-арий кыв. Анбуръяс — Индияын деванагари, Пакистанын — араб (насталик), мукӧддырйи гурмухи либӧ гуджарати, важӧн — лахнда (кхудавади, кходжики).

Араб анбурӧн: سنڌي ٻولي انڊو يورپي خاندان سان تعلق رکندڙ آريائي ٻولي آھي، جنھن تي ڪجھه دراوڙي اھڃاڻ پڻ موجود ‏آهن. هن وقت سنڌي ٻولي سنڌ جي مک ٻولي ۽ دفتري زبان آھي.

Деванагари анбурӧн: सिन्धी ॿोली इण्डो यूरपी ख़ान्दान सां ताल्लुक़ु रखन्दड़ आर्याई ॿोली आहे, जिंहन ते कुझ द्राविड़ी उहुञाण पण मौजूद आहिनि। हिन वक़्तु सिन्धी ॿोली सिन्ध जी मुख बोली ऐं दफ़्तरी ज़बान आहे।

Транслитерация IAST: sindhī b̤olī iṇḍo yūrapī ḵẖāndān sā̃ taʿlluqu rakhandaṛ āryāī b̤olī āhe, jinhã te kujha drāviṛī uhuñāṇ paṇa maujūda āhini. hin vaqtu sindhī b̤olī sindh jī mukh b̤olī ãĩ daftarī zabānā āhe.




#Article 119: Чиган кыв (307 words)


Чиган кыв (Romani chib [романи́ чиб]) - тайӧ инд-арий кыв, кутшӧмӧн сёрнитӧны чиганъяс, кызвын Румынияын, Болгарияын, Турцияын, Венгрияын, Францияын да мӧд канмуясын. Анбуръяс - латин, кирилл, корсюрӧ деванагари.

Латин:

Мукӧддырйи вӧдитчӧны ə, ъ, ă, ć, ç, ŏ, ś, q, ź, θ, ř, ʒ шыпасъяс.

Важ Югославияын латин анбур:

A a, Ä ä, B b, C c, Č č, Kj kj, D d, Gj gj, Dž dž, E e, F f, G g, H h, X x, I i, J j, K k, L l, Lj lj, M m, N n, Nj nj, O o, P p, Q q, R r, S s, Š š, T t, U u, V v, Z z, Ž ž

Рочмуса чиган кирилл анбур:

Кэлдэрар чиган (Молдоваын) кирилл анбур:

Латин анбурӧн:

Sine jekh thagar, isi-de odolke thagares trin raklje thaj trin raklja. Alo vakti te merel. Prokletija mukljas pe čhavenge: ko ka mangel e phenjen, te den len, te na poerinen. Pelo o thagar mulo. O trin phrala phende: Hati ikalas pe jekhe grastes, tha t’ikljovas ovi ame, gurbečelekjeste. O cikno phral phengjas: Te prandenas amare phenjen, tha togaj t’ikljovas. Alo e phuredere phenjake jekh ruv. O phureder phral phengjas: Me na dav la! O streno phral phengjas: Me-da na dav la! O cikneder phral phengjas: Phralalen-be, mo dad prokletija mukljas, me naj erinav la. O cikneder dinjas pe phenja.

Кирилл анбурӧн:

Мангипэ́н

Сыр мэра́ва, гаравэ́н ман

Прэ да пла́й чярья́са.

Машкир ма́л буглы́ ачя́ва

Мэ́ Украина́са.

Тэ дыкха́ва учипна́стыр

Вэ́ш, маля́ лэня́са,

Тэ шуна́ва, сыр праста́ла

Мро Днипро́ зорья́са.

Сыр лыджя́ла ра́т рувэ́нгро

Кри́г Украина́тыр,—

Одова́ дывэ́с мэ джя́ва

Ду́р камлэ́ рига́тыр.

Ачява́ва ла… ушта́ва,

Ко дэвэ́л урня́ва,

Тэ-манга́в лэс… Акана́

Дэвлэ́с мэ на джина́ва.

Гаравэ́н ман, тэ чянгэ́ндыр

Сы́р упрэ́ уштэ́на,

Састэра́ чюрдэ́н вастэ́ндыр,—

Кха́м тэ ба́хт дыкхэ́на.

Дрэ ири́ бари́ пшалэ́нгри,

Статькирды́ кхамэ́са,

На бистрэ́н тэ-рипирэ́н ман

Э лаче́ лавэ́са.




#Article 120: Мизо (100 words)


Мизо (mizo ṭawng) — тайӧ Индияын (Мизорам, Трипура, Ассам, Манипур, Мегхалая, Нагалэнд штатъяс), Мъянмаын (Чин штат) да Бангладешын син-тибет кыв, Мизорам штатын (асывввыв Индия) официал кыв. Анбур — латин.

A a, AW aw, B b, CH ch, D d, E e, F f, G g, NG ng, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, P p, R r, S s, T t, Ṭ ṭ, U u, V v, Z z

А сідзжӧ: â, ê, î, ô, û, á, à, ä, é, è, ë, í, ì, ï, ó, ò, ú, ù, ü




#Article 121: Навахо (кыв) (153 words)


Навахо (Diné bizaad) — рытыв-лун АӦШын (Аризона, Нью-Мексико, Юта, Колорадо штатъясын) атабаск кыв. Анбур — латин.

b [p], d [t], g [k], t [tx], k [kx], kw [kxʷ], tʼ [tʼ], kʼ [kʼ], dz [ts], dl [tˡ], j [tʃ], ts [tsʰ], tł [tɬʰ], ch [tʃʰ], tsʼ [tsʼ], tłʼ [tɬʼ], chʼ [tʃʼ], s [s], ł [ɬ], sh [ʃ], h [x], hw [xʷ], h [h], z [z], l [l], zh [ʒ], gh [ɣ], ghw [ɣʷ], m [m], n [n], y [j], w [w], ʼ [ʔ], a, e, i, o, á, é, í, ó, ą, ę, į, ǫ

Ashiiké t'óó diigis léi' tółikaní ła' ádiilnííł dóó nihaa nahidoonih níigo yee hodeez'ą́ jiní. Áko t'áá ał'ąą ch’il na’atł'o’ii k’iidiilá dóó hááhgóóshį́į́ yinaalnishgo t'áá áłah ch’il na’atł'o’ii néineest'ą́ jiní. Áádóó tółikaní áyiilaago t'áá bíhígíí t'áá ał'ąą tł'ízíkágí yii' haidééłbįįd jiní. Háadida díí tółikaní yígíí doo ła' aha’diidził da,  níigo aha'deet'ą́ jiní'. Áádóó baa nahidoonih biniiyé kintahgóó dah yidiiłjid jiní




#Article 122: Китай кыв (155 words)


Китай кыв (традиция иероглифъясӧн 漢語, кокнялӧм иероглифъясӧн 汉语, пиньинь hànyǔ, ханьюй либӧ 中文, zhōngwén, джунвень) — тайӧ син-тибет кыв, Китайын, Тайвань ді вылын да Сингапурын (англичан-, тамил- да малайкӧд) каналан кыв. Анбур — китайса иероглифъяс, латин (пиньинь), Тайвань ді вылын слога анбур джуинь (бопомофо), важӧн мукӧддырйи араб (сяоэрдзин). 

Bb [p] Pp [pʰ] Dd [t] Tt [tʰ] Gg [k] Kk [kʰ] Mm [m] Nn [n] Ll [l] Zz [ts] Cc [tsʰ] ZHzh [ʈʂ] CHch [ʈʂʰ] Jj [tɕ] Qq [tɕʰ] Ff [f] Ss [s] SHsh [ʂ] Rr [ʐ], [ɻ] Xx [ɕ] Hh [x] Ww [w] Yy [j] Êê [ɛ] Aa Ee Ii Oo Uu Üü Āā Ēē Īī Ōō Ūū Ǖǖ Áá Éé Íí Óó Úú Ǘǘ Ǎǎ Ěě Ǐǐ Ǒǒ Ǔǔ Ǚǚ Àà Èè Ìì Òò Ùù Ǜǜ

a b c ch d e f g i j k l m n ng o p r rh s sh t u w x y z zh




#Article 123: Юэ (кыв) (132 words)


Юэ (традиция иероглифъясӧн 粵語, кокнялӧм иероглифъясӧн 粤语, ютпхин jyut6jyu5, ютъю либӧ традиция иероглифъясӧн 廣東話, кокнялӧм иероглифъясӧн 广东话, ютпхин gwong2dung1waa6, куонтунва — гуандун кыв, baak waa (паква) — «прӧстӧй кыв»), сідзжӧ кантон кыв — тайӧ лунвыв Китайын, Сингапурын, Индонезияын, Малайзияын, АӦШын да мӧд канмуясын китай эмигрантъяс пӧвстын син-тибет кыв (либӧ китай кывлӧн сёрнисикас). Сянганын (Гонконгын) да Аомыньын (Макаоын) официал кыв. Анбур — китайса иероглифъяс, латин (ютпхин). 

b [p] p [pʰ] d [t] t [tʰ] g [k] k [kʰ] gw [kʷ] kw [kʷʰ] m [m] n [n] ng [ŋ] l [l] z [ʦ], [ʧ] c [ʦʰ], [ʧʰ] f [f] s [s], [ʃ] h [h] w [w] j [j] a e i o u y
  
Тонъяс пасйӧны лыдпасъясӧн: 1 2 3 4 5 6 либӧ 1 2 3 4 5 6, шуам jyut6ping3 либӧ jyut6ping3.




#Article 124: Носу (кыв) (114 words)


Носу (ꆇꉙ Nuosu [nɔ̄sū], ꆈꌠ꒿ Nuosuhxop), сідзжӧ и, ицзу — тайӧ лунвыв Китайын (Сычуань да Юньнань провинцияясын) син-тибет кыв. Анбур — носу слога анбур (ꆈꌠꁱꂷ nuosu bburma [nɔ̄sū bū̠mā]'), важӧн латин, носу важ слога анбур.  

Инициальяс:

Финальяс:

y, i, e, a, o, u, ii, ee, oo, ie, ia, iee, iu, iiu, iuo, iuu, eel, yul

Тонъяс пасйӧны шыпасъясӧн: t, r, p

a b ƃ c ɕ d ƌ e ә f g г h ч i j k l m n ŋ o ө p q r ж s t u v w x y z ʑ з

Инициальяс:

Финальяс:

Тонъяс пасйӧны шыпасъясӧн: l f p

Инициальяс:

Финальяс:

Тонъяс пасйӧны шыпасъясӧн: t x p




#Article 125: Филиппова Валентина Викторовна (194 words)


Филиппова Валентина Викторовна (1957—2012) — коми фольклор да оласног туялысь, филология наукаясса кандидат (1992). Нывдырся овыс — Терентьева.

Валентина Филиппова чужӧма 1957-ӧд вося йирым тӧлысь 4-ӧд лунӧ Сосногорск районса Винла грездын. 1981 воын помалӧма Сыктывкарса канму университетысь филология факультет «Филология» специальносьт серти. Стажируйтчӧма Ленинградса канму университетын, а сэсся велӧдчӧма СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалса аспирантураын. 1987-ӧд восянь уджалӧ Сыктывкарса канму университетса филология факультетын: ассистентӧн (1987–1990), старшӧй преподавательӧн (1990—1998), филология факультетын деканӧс вежысьӧн (1990–1993).

Кулӧма 2012- ӧд вося рака тӧлысь 6-ӧд лунӧ Суомиын, Туркуын научнöй стажировка дырйи . Гуалӧма Сыктывкарса Шӧр шойнаын рака тӧлысь 15-ӧд лунӧ.

Университетын В.В. Филиппова велӧдӧма коми да роч фольклор, веськӧдлӧма студентъяслӧн да аспирантъяслӧн туясян уджӧн. Быд во ветлӧдлӧма фольклор чукӧртан экспедицияясӧ. Дасьтӧма фольклор серти специалистъясӧс.

Валентина Филиппова туялӧма коми фольклорын обрядкӧд йитчӧм поэзия — бӧрдӧдчанкывъяс, гуасян да кӧлысьдырся сьыланкывъяс. Сылӧн диссертацияыс вӧлi сиӧма тайӧ темаыслы («Поэтика фольклора коми-ижемцев (жанр причитания)»). Сы подув вылын петӧма «Коми фольклор сьылан жанръяс поэтика» велӧдчан пособие.

Туялӧма коми фольклорлысь жанр системасӧ, изьва фольклор традиция.

Лӧсьӧдӧма да йӧзӧдӧма некымын фольклор чукӧр — коми календар гажъяс, йӧзкостса проза серти. 

Йӧзӧдӧма 80-ысь унджык удж, на лыдын – велӧдчан небӧгъяс да индӧдъяс, монография (мукӧд туялыськӧд) да фольклор текст чукӧръяс.




#Article 126: Хмонг (кыв) (253 words)


Хмонг (Hmoob), сідзжӧ мяо — тайӧ лунвыв Китайын (Сычуань, Гуйчжоу, Гуанси да Юньнань провинцияясын), войвыв Вьетнамын, Лаосын да Таиландын мяо-яо (хмонг-мьен) кыв. Анбур — Поллард слога анбур, латин, пахау.  

Инициальяс:

Финальяс:

Асыввыв сёрнисикас:

a я b c d e э æ g h ч i j k l m ш n ŋ o ө p ʔ q r s ʃ t u w y z

Шӧр сёрнисикас:

a b c d e э æ f g h i k l m n ŋ o p ʔ q r s t u v x y z ʑ

Рытыввыв сёрнисикас:

a я b c d e f g h ч i j k l m n ŋ o p ʔ q r s ʃ t u v x y z

Асыв-вой сёрнисикас:

a b ƃ c d ƌ e э f g h ч i j k l m ш n ŋ o p ʔ q r s ʃ з t u v w x y z ʑ ж

Асыввыв сёрнисикас:

Инициальяс:

Финальяс:

Тонъяс пасйӧны шыпасъясӧн: b, x, d, l, q, r

Шӧр сёрнисикас:

Инициальяс:

Финальяс:

Тонъяс пасйӧны шыпасъясӧн: b, x, d, l, q, r, g, f

Рытыввыв сёрнисикас:

Инициальяс:

Финальяс:

Тонъяс пасйӧны шыпасъясӧн: b, x, d, l, q, r, g, f

Асыввыв сёрнисикас:

Инициальяс:

Финальяс:

Тонъяс пасйӧны шыпасъясӧн: b, x, d, l, q, r

Рытыввыв сёрнисикас:

Инициальяс:

Финальяс:

Тонъяс пасйӧны шыпасъясӧн: b, x, d, l, q, r, g, f

Шӧр сёрнисикас:

Инициальяс:

Финальяс:

Тонъяс пасйӧны шыпасъясӧн: b, x, d, l, t, s, k, f




#Article 127: Янка Купала (584 words)


Я́нка Купа́ла (збыль ним – Ива́н Домини́кович Луце́вич, ; 1882–1942) – беларус поэт, драматург, публицист; беларус литературалöн классик, Беларусь ССР-са народнöй поэт (1925),  Беларусь ССР-са наукаяс академияын (1928) да  Украинса ССР-са наукаяс академияын (1929) академик, медводдза тшупöда Сталин премиа босьтысь (1941).

Бать-мамыс вöлi гöльмöм белорус шляхтичьясöн, кодъяс кöртымалiсны мусö помещиклысь. Луцевич рöдыс тöдса  XVII нэмcсянь. Поэтлöн пöльыс кöртымалiс мусö Радзивиллалысь, но сiйö вöтлiс чужан му вывсьыс. Тайö лои «Бырöдöм поз» («Раскіданае гняздо») драмалы подулöн. Челядь дырйиыс поэтлы ковмис ёна отсасьны батьыслы, кодi кöть и шляхтич вужъяса, но вöлi ас мутöгыс. Сылы ковмис кöртымавны мукöдыслысь мусö да мынтысьны таысь.

Сöвет кад пуксьöм бöрын Янка Купалалöн лирическöй ловшыыс вежсис. Сылöн кывбуръясын чужисны локтан югыд олöм йылысь мотивъяс: поэт кутiс лача, мый выль эпохакöд öттшöтш вежсяс белорус войтырлöн олöм. Кызь гöгöр во чöж (Айму вӧсна ыджыд тышöдз) поэтлöн петiсны татшöм кывбур чукöръяс: «Наследство» (1922), «Нимтöм» (1925), «Кыпöдöмлы сьылан» (1936), «Ордена Белоруссиялы» (1937), «Сьöлöмсянь» (1940); «Оресса ю весьтын (1933), «Тараслöн пай» (1939) поэмаяс да мукöд.

Кöть и тайö небöгъясас ыджыдалiсны кыпыд лола кывбуръяс, поэт да белорус власьт костын йитöдыс вöлi эз сэтшöм бур. Дас во чöж (1920-öд вояссянь 1930-öдз) Янка Купалалы ковмис вуджны уна шог. Медводз сiйöс мыждiсны неблагонадёжностьын: вылысяньджык индöдъяс серти сöветскöй СМИ кутiс усьласьны поэт вылö. Ёнджыкасö мыждiсны националистическöй видзöдласысь: быттьöкö абу кокни кадö, 1910-öд вояс помын, Янка Купала отсасис Белоруссияöс мездан котырлы да пырис сэтчö. «Татчöс» («Тутэйшыя») пьеса вöлi дугöдöма национализмысь. Пьесасö поляк кыв вылö вуджöдöмысь кыпöдчисны поляк шовинистъяс. Гижысьöс водзын виччысисны ГПУ-ын кузь да мудзана допросъяс, асьсö вины кöсйöм. Белорусь ССР-са правительствоöн веськöдлысь Александр Григорьевич Червяков ним вылö письмöын Купала гижис: «Буракö, татшöм гижысьяслöн пайыс. Öшöдчис Есенин, лыйсис Маяковский, и меным сэтчö жö туй». Медым мынтöдчыны ковтöм делöясысь, кодъяс вермисны дзикöдз торкны сылысь дзоньвидзалунсö, поэтлы ковмис йöзöдны «Восьса письмö», кöнi каитчис аслас мыжъясын да кöсйысис водзö вылö идеология боксянь öшыбка не вöчны. Тайö письмö бöрас идеология видзöдысьяс эновтчисны Янкаысь. Купалалы кывбуръясас ковмис ошкыны став войтырлысь вождьсö. Век жö гижысь эз дугды гижны кывбуръяс, кöнi дорйис ас войтырлысь аслыспöлöслунсö.

Война кадö Янка Купала гижис публицистика, кодi вöлi ыззьöдö йöзсö вöрöгкöд тыш вылö. Гижысь водзö лöсьöдiс выль патриотическöй кывбуръяс, кöнi вевтыртiс фашистъясöс кедзовтан нырвизь. Минскысь мунöм бöрын Янка Купала овмöдчис Печищеö – Казаньсянь сулалысь неыджыд овмöдчанiнö.

Янка Купалалöн кывбур гижан сямыс сöвмис XIX нэмся белорус литература да фольклор традицияяс подув вылын, кор сöмын на тэчсисны литература канонъяс. Сылöн лирика гижöдъясас бура тыдовтчöны йöзкостса сьыланкывъяслöн тональносьт, мелодика да метафора.

Янка Купала зiля вуджöдчис. Сiйö медводдзаöн белорус кыв вылö вуджöдiс «Слово о полку Игореве». Важ роч кывъя паметниклысь проза гижöдсö вуджöдiс 1919 воын.

Вуджöдiс сiдзжö мукöдтор: Александр Пушкинлысь «Ыргöн верзьöма» («Медный всадник») поэма, Тарас Шевченколысь кывбуръяс да поэмаяс, Николай Некрасовлысь, Иван Крыловлысь, Алексей Кольцовлысь, Адам Мицкевичлысь, Владислав Сырокомлялысь, Мария Конопницкаялысь, Юзеф Крашевскийлысь, Владислав Броневскийлысь, Ежи Жулавскийлысь да мукöдлысь гижöмторъяс.

Сiдзжö вуджöдiс «Интернационал» кып, В. Дунин-Марцинкевичлысь «Идиллия» да «Залёты» пьесаясысь поляк кыв вылын гижöдъяссö, С. Манюшколысь «Галька» операысь либретто.

Янка Купалалысь гижöдъяссö вуджöдöма СССР-са да суйöр сайса войтырлöн кывъяс вылö.

Öнiöдз на сёрнитöны сы йылысь, мый сылöн кулöмын мыжаöн вермасны лоны спецслужбаяс, кодъяс вайöдiсны мортсö ас виöмöдз.
Öти версия серти, кулiгас поэткöд öттшöтш аддзылöмаöсь нывбабаöс. Чайтöны, мый тайö вöлöма Павлина Медёлка: Павлинкалысь рольсö медводдза ворсысьыс, томдырся нывъёртыс, кодöс шуöны ГПУ-са агентöн.

Янка Купалаöс медводз гуалiсны Москваын Ваганьково шойна вылын. 1962 воын сылысь колясъяссö вуджöдiсны Минскö да выль пöв дзебисны Военнöй шойнаö аслас мамыскöд орччöн. Сылöн мамыс эновтiс му югыдсö Янкалöн кулöм бöрын мöд лунас оккупированнöй Минскас да сiдз эз и тöдмав пи кулöм йывсьыс. Янка Купалалöн гу вылас (кыдзи и неылын гуалöм Якуб Коласлöн гу весьтас) кыпöдöма паметник.

Спектакльяс:




#Article 128: Таити кыв (244 words)


Таити кыв (te reo tahiti, te reo mā‘ohi) — тайӧ Таити діяс вылын малай-полинезия кыв, Францияса Полинезиялӧн (франсузкӧд) официал кыв. Анбур — латин.

Важӧн мукӧддырйи: à, è, ì, ò, ù, â, ê, î, ô, û

 

E fanauhia te tā’āto’ara’a o te ta’ata-tupu ma te ti’amā e te ti’amanara’a ’aifaito. Ua ’ī te mana’o pa’ari e i te manava e ma te ’a’au taea’e ’oia ta ratou ha’a i rotopū ia ratou iho, e ti’a ai;

E ti’a ta te ta’ata tata’itahi i te fa’ariro ’ei ti’ara’a no na, teie mau ti’amanara’a e te mau ti’amāra’a i ha’apararea i roto i teie Fa’ira’a, ma te hō’ē mā’itira’a’orehia ’oia na ni’a i te taura ta’ata, na ni’a i te rava ’iri, i te tānē e te vahine, i te reo, i te fa’aro’o, te mana’o poritita ’aore ra na ni’a i te tahi atu a mau mana’o no roto mai i te va’a’ai’a ’aore ra i te ’avirira’ata’ata; ma te ma’iti-’ore-ato’a-hia ’oia na ni’a i te faufa’a, i te papafanaura’a ’aore ra na ni’a i te tahi atu a mau huru ti’ara’a.

Teie atu a, ’aore ’e mā’itira’a e ravehia na ni’a i te papara’a poritita, i te manara’a-ture ’aore ra na ni’a i te papara’a i rotopū i te mau va’a’ai’a o te fenua ’aore ra o te hau-fenua o te hō’ē ta’ata a’amau, noa atu teie ’e fenua ’aore ’e hau-fenua mana ta’a’ē, ’e fenua fa’aterehia, i ’o’oti-pito-’ore ’aore ra ’e fenua ti’amāra’a fa’aitihia.




#Article 129: Науру кыв (175 words)


Науру кыв (dorerin Naoero, Ekaiairũ Naoero) - тайӧ Науру ді вылын малай-полинезия кыв, англичанкӧд официал кыв. Анбур - латин.

a, ã, e, i, o, õ (ò), u, ũ (ù), j, b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, ñ (ng), p, q, r, s, t, w, y, z

Ñaga ã eitsiõk õrig imim, Gott õrig ianweron me eb. Me eitsiõk erig imin ñana bain eat eb, me eko õañan, mi itũr emek animwet ijited, ma Anin Gott õmakamakur animwet ebõk. Me Gott ũge, Enim eaõ, me eaõen. Me Gott ãt iaõ bwo omo, me Gott õekae iaõ mi itũr. Me Gott eij eget iaõ bwa Aran, me E ij eget itũr bwa Anũbũmin. Ma antsiemerin ma antsioran ar eken ũrõr adamonit ibũm. Me Gott ũge, Enim tsinime firmament inimaget ebõk, me enim ekae ebõk atsin eat ebõk. Me Gott eririñ firmament, mõ õ ekae ebõk ñea ijõñin firmament atsin eat ebõk ñea itũgain firmament, mõ ũgan. Me Gott eij egen firmament bwe Ianweron. Ma antsiemerin ma antsioran ar eke ũrõr karabũmit ibũm. 	 	 		 	 		 		 	 	 	 	 	 	




#Article 130: Сметанина Раиса Петровна (169 words)


Раиса Петровна Сметанина (1952) — Сöвет кадся нималана лызьöн котралысь, Олимпиада ворсӧмъясын унаысь вермысь (1976, 1980, 1992), Ставмирса да СССР-са чемпионатъясын лызьöн котралöм серти унаысь вермысь, СССР-са спортын заслуженнӧй мастер (1976).

Раиса Сметанина чужӧма 1952 вося урасьӧм тӧлысь 29 лунӧ Коми АССР-ын Изьва районса Мокчой сиктын кӧр видзысьяслӧн семьяын. 1967 воын помалӧма Мокчойса 8 класса школа, 1970 воын — И.А. Куратов нима Сыктывкарса педагогическӧй училище.

Лызьöн котралöмысь медводдза наставникъясöн вöлiны ыджыдджык вок Илля да физкультураысь велöдысь, а медводдза ордйысьöмъясöн – сиктса да районса тшупöдын. Иван Куратов нима педучилищеын велöдчигöн Раиса Сметанина пырöдчис республикаса да ставсоюзса ордйысьöмъясö, кöнi сiйöс казялiс СССР-са нывбабаяс сборнöйын медшöр тренер Виктор Иванов. 1972 воын Р.Сметанинаöс корисны ыджыд спортö да пыртiсны лызьöн котралöм серти СССР-са öтувтöм котырö.

Кызь сайö во Раиса Сметанина вöлi странаын лызьöн котралöмысь медвына спортсменöн. СССР-са чемпионатъясын сiйö шедöдiс 21 зарни (1974, 1976—1977, 1983—1986, 1989, 1991 воясын), 14 эзысь да 15 ыргöн медаль.

Ставмирса чемпионатъяс вылын нималана лызьöн котралысь босьтiс 5 зарни (1974, 1978, 1982, 1985, 1991), 5 эзысь да 4 ыргöн медаль.

 




#Article 131: Горчаков Гений Дмитриевич (482 words)


Горчаков Гений Дмитриевич (1927—2016) — коми драматург, гижысь, режиссёр, шылад тэчысь, Коми АССР-са нимӧдана артист (1962), Россияса культураын нимӧдана уджалысь (1991).

Гений Горчаков чужӧма 1927 вося рака тӧлысь 8-ӧд лун Коми асшöр обласьтын Усть-Сысольск уездса Визин вӧлӧсьтын. Уджалӧма СССР-са наукаяс академиялӧн Войвыв базаын экспедицияясын; кылӧдӧма вӧр. 

Кулӧма Сыктывкарын 2016 вося моз тӧлысь 15-ӧд лунӧ, гуалӧма Вылыс Човса шойнаын.

Батьыс, Дмитрий Семёнович, вöлi журналистöн, уджалiс районса газетъяын, вöлi «Вöрлэдзысь» газетын редакторöс вежысьöн. Батьыс пöгибнитiс Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи Ленинград дорйигöн. Мамыс, Ольга Алексеевна, ноксис гортас, видзис-лелькуйтiс квайт челядьöс. Медыджыдыс – Гений Дмитриевич.
Гений Дмитриевичлысь батьсö тшöкыда мöдöдлывлöмаöсь командировкаясö. Мукöддырйи некымын во кежлö. Та вöсна и семьяыс уна олан места вежлöма. Батьсö ыстылöмаöсь уджавны и Мылдiнö, и Выльгортö, и Сыктывкарö. 

Медся бура Гений Дмитриевичлöн вежöрас кольöма Мылдiнын 30-öд воясö олöм: «Коркö Мылдiнö вайисны кино. Мый сэтшöмыс – некод оз гöгöрво. Но ме мамлысь кори жö сьöмтортö да ветлi видзöдлыны дивöтö. Öти морт аппарат бергöдлö, мукöдыс пемыд залын пукалöны да экран вылö видзöдöны. «Немöй» кино тайö вöлi. Помнита «Дочь партизана», «Оса» да мукöд кино видзöдлiм. Мамъясыд быд кино вылö сьöмтö оз вермыны вöлi вичмöдны. Та вöсна сёрнитчам киномеханикыскöд, мый кутам разöдны афишаяс да и аппаратсö бергöдлыны на отсалам. Татшöм ногöн уна кино удайтчывлiс видзöдны.

Челядьыд тай пыр аддзöны аслыныс занятиетö. Бара жö Мылдiнад на олiгöн бать менö гусясьöмысь ёна пöвсавлiс. Со мыйысь. Батьяслы пыр вöлi сетöны пистолет да некымын патрон. И сундукö сiйö дзеблывлiс патрон запассö. Ме та йылысь зэв бура тöдi. Орчча сиктсаяскöд ми ёна тышкасьлывлiм. И коркö шуим повзьöдны найöс. Ме батьыдлысь некымын патрон гусялi. Сэсся найöс ми сюялiм бипурйö. И вуджим асланым берегö. Видзöдам, виччысям, мый водзö лоас. Сэсся тай кыдзи патронъясыд лыйыштасны, орчча сиктса зонъясыд повзясны да и пышъясны. А ми: «Вермим ! Ура!» горзам. Сёрниыд тай сиктад öдйö паськалö. Со и батьыд та йылысь тöдмалöма. Ёна и сюралiс меным ышмöмсьыд. Челядь дырйиыд тшöкыда ворслывлiм «Сыркисьыд», «Дурпопсьыд», «Городкисьыд» да «Парусьыд».

Медводдза классас велöдчигöн батьыс козьнавлöма Гений Дмитриевичлы баян. «Сэки баяныд зэв дона вöлi да и эз сюрлы. Бать менам партийнöй конференциясянь сiйöс вайлiс. Баяныс сьöкыд, мексö паськöдны он вермы выльысла, кизьясöдзыс киясöй оз судзны. Бать эськö ёна кöсйис, мед велöдча. Но эг тай босьтчы, эз вöв баяннад ворсöмыд сьöлöм серти. Сэсся батьöй и вузалiс менсьым баянтö».

Гижан уджӧ кутчысьӧма 1970-öд вояс шӧрын. Татшӧм сьӧлӧм кылӧмыс сылы вуджӧма батьсяньыс. 

Та бӧрын гижӧ верстьӧлы да челядьлы пьесаяс: «Йитчы-клеитчы», «Ёрӧм морт», «Коркӧ-некоркӧ», «Со тадз, фантазёр» да уна мукӧд пьеса. Та кадӧ жӧ петӧны «Луз ю вожын пуграсьӧ» да «Расдор грездса Варук» повесьтъяс, висьтъяс, школаса самодеятельносьтлы сценкаяс.

Г.Д. Горчаков тӧдса кыдзи шылад лӧсьӧдысь. Дасьтӧма да лэдзӧма куим сьыланкыв чукӧр. Выль сьыланъясӧн унаысь петкӧдчыалӧма асшӧр шылад тэчысьяслӧн «Василей» гаж-фестивальын. Эжваын котыртӧма «Эжва йӧлӧга» сьылан котыр, кодӧн ӧнi веськӧдлӧ сылӧн пиыс — шылад тэчысь, Коми Республикаса культураын заслуженнöй уджалысь Александр Горчаков.

Гений Горчаков пырӧдчӧ общественнӧй олӧмӧ. Коркӧ заводитлӧма комсоргсянь. Сэсся вӧлӧма месткомын, профсоюзын, карса сӧветын, Эжваса райсӧветын. Эжваын ӧтувтӧма ас гӧгӧрыс коми йӧзсӧ «Эжваса комияс» котырӧ.




#Article 132: Кеня (332 words)


Кеняöн шуöны кык пöлöс лэбачöс. Öтиыс (; )) чавкан ыджда, а мöдыс (; )) – ичöтджык.

Ыджыд кенялöн сьöктаыс овлывлö 197 граммöдз. Гöныс кельыдперкаль рöма. Кузиник бӧжыс сьöд, увдорыс да вевдорыс еджыд. Вом пельöссяньыс тöдчö ус модаа сьöд визь. А ичöтик мича «рöмпöштаныс» кыкнан бордъяс кельыдлöзов. Юр вылас эм вомöна визьяса ичöтик туг. Лэбалö сьöкыдпырысь, борднас частö шенасигтырйи.

Ичöт кенялöн сьöктаыс сöмын 97 грамм. Вывтырыс 31 сантиметр кузьта. Гöныс пушыд да небыд, бордйыс дженьыд да паськыд. Кузь бöжыс гöгрöс пома. Юрыс да синмыс пемыдруд рöма. Кынöм улыс, бордйыс да бöжыс гöрдов. Чöв олысь лэбач, шыасьлывлö шочиника.

Кеняяс – вöрса лэбачьяс, эрдъяс вылö да кушинъясö пöшти оз петавлыны. Нэм чöжыс олöны пыр öтилаын, медсясö ньыв пуа-козъяинъясын. Сöмын ыджыд кеняяслöн кутшöмкö юкöн тöвнас вешйывлö рытыв-лунвывланьö.

Катша-рака моз жö быдтор сёйысь тылабордаяс. Арнас да тöвнас кокалöны пелысьлысь да тусяпулысь вотöссö. Радейтöны чöсмасьны быдсяма гагнас да налöн номыръясöн. Гожöмнас дзерöдöны посни кайясöс. Позъяс пырöмöн кокалöны налысь колькъяссö да кайпиянсö. Уськöдчывлöны и шыръяс вылö. Чукöртöны быдмöгъяслысь кöйдыссö да тӧв кежлö дзеблалöны нитш улö да пу горсъясö. Бöрыннас, кöдзыдъяс дырйи, ассьыныс дзеблалöмторъяссö кокньыда аддзöны весиг джуджыд лым улысь. 

Кеняяс – колана лэбачьяс, вайöны уна буртор вöр-валы, лёк вöчысь гагъясöс бырöдöны да. Но кыйсьысьяс найöс мустöмтöны, сы вöсна мый пöткöдчöны налькъясö шедöм кыйдöсöн, а сiдзжö кокалöны лэчьясö веськалöм сьöлаясöс. А ыджыд кеня, мыйöн казялас мортлысь локтöмсö, ылiсянь на заводитас чирзыны да аслас горзöмнас шызьöдас вöрсö и васö. Та бöрын колана пöтка дiнад гусьöнтö сэсся он нин сибöдчы. 

Позъяснысö вöчöны пуяс вылö, налöн сук лапъяс пöвстö, дзик пучер бердас – тыдавтöминö. Весиг зэв сюсь синма мортлы сьöкыд казявны татшöм позтö. Тэчöны найöс небыдик ув-вожйысь да ройысь. Пöжны пуктöны вит-ö-квайт кольк, найö вежов рöма сьöд чутъясаöсь. Позъяс пукалöны чеччывтöг кык вежонысь дырджык. Ыджыд кенялöн пияныс позсö эновтöны 20 лун бöрын, а ичöтыслöн тöлысьöн-джынйöн мысти.

Лэбачыслöн нимыс абу зэв важся. Миян моз кеняöн шуöны нöшта сöмын перымса комияс. Мукöд финн-йӧгра войтыр тайö кывсö оз тöдны и быдöн на пиысь нимтö ас ногыс: удмуртъяслöн – пекшал, марилöн – купшульö, мордвалöн – пиже чевача.




#Article 133: Ласича (373 words)


Ласича (; ) – тайö тулан рöдысь вöрса пемӧс.

Тайö пемöсыслöн уна öткодьлуныс сьöдбöжкöд. Сы кодь жö пельк да чувкöс, кокыс дженьыд, ичöтик юрыс вöсни да кузь голяа. Татшöм öткодялан подув сертиыс кöнсюрö весиг лöсьöдöмаöсь пемöсыслысь нимсö. Шуам, мари кывйын коляйос, кодлöн вежöртасыс, комиöдны кö, «шыр сьöдбöж». Но вывтырнас жебджык да бöж йылыс туша рöмсьыс оз торъяв – тöвнас быдлатi сылöн дзик еджыд, гожöмнас рудов.

Олö-вылö ласича сьöдбöжысь на паськыдджыка: Европаын, Войвыв Африкаын, Войвыв Америкаын да Азиялöн унджык юкöнас. Россияын оз паныдасьлы сöмын Вой саридз дiяс вылын да Таймыр кöджлöн войвывланяс. Оз пов овмöдчыны ыбъяс бердын да сиктъяс гöгöрын. Но öтдортö сьöдбöжлысь олан местаяссö. Сьöд вöраинъяс оз жö лöсявны сылы. Нюдз тушанас змей моз кокньыда писькöдчö лöп-ёг да из чукöръяс пöвсттi. Вермö вöтлысьны шыръяс бöрся налöн мупытшса ветлан туйясöдыс.

Позтырас кызвыныслöн овлывлö 5 либö 7 пи. Корсюрö чужтывлöны и дас кыкöс. Ласичапиян синмасьöны куим вежон кольöм бöрын. Котырыс разалö гожӧм помасигöн либö арнас, кор томъясыс лоöны мамныскöд öтыдждаöсь нин.

Нэм чöжыс олö пыр öти местаын. Кыйсян угоддьöсö лун-вой кытшовтан ылнаыс куим километрысь унджык оз овлы. Айыслöн да эньыслöн оланiныс абу öтувъя – быдöнлöн аслас кытш. Пöткöдчö ласича яя сёянöн. Медся ёна радейтö кутавны шыръясöс да крысаясöс. Тшапйöдлö кыйдöссö юрöдыс да босьтö ловсö налысь юр лысö курччалöмöн. Пöтмöныс сылы колö öти шыр. Но заптывлö ёна унджык – кызьöдз кымын.

Яй сёйысь пемöсъяс пöвстын ласича медся ичöт вöрпа. Но пöльзаыс вöр-валы сысянь зэв ыджыд, оз сет помтöг рöдмыны-паськавны шыр-крысалы да. Во чöжöн öти ласича бырöдö кык-ö-куим сюрс быдсикас гужгысь-йирысьöс, кодъяс тшыкöдöны быдмöгъясöс.

Пемöсъясöс туялысьяслöн висьталöм серти, том ласичаясöс пö кокньыда позьö мевйöдны. Татшöм быдтан вöрпаясыс пö лоöны зэв сибыдöсь видзысь-вердысьясыс дiнö. Оз öд прöстö рочьяс шуны ласкаöн да ласичаöн.

Гортса ласичаяс каньясысь на бурджыка видзöны олан керкаяссö шыръясысь да крысаясысь. Сы вöсна, мый куталöны кузь бöжаясöс оз сöмын ортсö петалiганыс, но и позъяс пырöмöн. Сэки ласичаяс бырöдöны верстьöясыскöд тшöтш налысь уна лыда йылöмсö. Весиг медся гырысь крысаяскöд паныдасигöн оз повзьыны да кежны бокö, а помöдз косясьöны накöд. Бур оласногсö тöд вылын кутöмöн ласичаясöс пыртöма видзан вöрпаяс лыдö. Сы вöсна найöс кыйны оз позь.

Комиысь öтдор ласича нимöн вöдитчöны тшöтш перымса комияс да удмуртъяс. Но тайö абу важся кыв. Куимнан рöдвуж войтырыс тайö нимсö босьтöмаöсь рочьяслысь. Но эмöсь и ас нимъяс: удорасалöн учи-кычи, удмуртъяслöн тöдьы чайы.




#Article 134: Тотаркатша (342 words)


Тоторкатша (; ) – вöрса лэбач. 

Тайö лэбачыс ыджданас ябыр () кодь. Топыд яя тушаыс 26-28 сантиметр кузьта, сьöктаыс 75 граммöдз овлö. Рöмыс абу зэв синмö шыбитчана. Мышку вылысыс айыслöн и эньыслöн öткодь – пöим кодь рудов. Кокыс, нырыс да бöжыс сьöд, кöнi дор тывбордъясыс еджгов рöмöн торъялöны. Перкаль син вомöныс нырсяньыс тöдчö вель паськыд пемыд визь. Кынöм улыс дзик еджыд. Ён нырыс увлань крукыля да варышланьö мунö. Ныр пытшкöс вылысладор пöлöнас весиг пиньтор эм. Ныр вуж дiнас чурвидзöны чорыд сiяс. Гöгрöс йыла бордйыс дженьыд, а бöжыс катшакöд öткодь – кузь да тшупöдъяса. Китшкöны-шыалöны кайясыс катшаяс моз жö. Та вöсна, тыдалö, важ коми йöз и думыштöмаöсь тоторкатша кывсö. Рочьяс шуöны сорокопутöн, кодлöн воддза юкöныс (сорока) катшакöд öткодялöм йылысь жö висьталö.

Тоторкатшаяс олöны-вылöны зэв паськыда: Европаын, Азияын, Африкаын да Войвыв Америкаын. Коми муын паныдасьлöны лунвывсяньыс вöра тундраöдз. Миянö локтöны тулыснас – косму либö ода-кора тöлысьö. Овмöдчöны оз сук пармаö, а вöр дорöсъясö, ыбъяс гöгöрын. 

Позсö лöсьöдöны пуяс-кустъяс йылö. Тэчöны сiйöс небыдик ув-вожйысь да быдмöг заясысь. Пыдöсас вольсалöны пушыд турун да гöн. Пöжны пуктöны рудов чутъяса еджыд рöма посньыдик вит-ö-квайт кольк. Эньыс пукалö позъяс дас вит лунöдз, айыс корсюрö вежлывлö сiйöс. Кайпиянсö борд йылас кыпöдчытöдзыс вердöны батьыс и мамыс.

Пöткöдчöны тоторкатшаяс сöмын яя сёянöн. Кыйдöссö синйöны куст либö пу туган йылын пукалöмöн. Казяласны кö шырöс, лёкгагйöс, чиркöс, кыша гагъясöс либö укшаль кайпиянöс, пыр и уськöдчасны тöв ныр моз да тшапкасны коньöръясöс ёсь йыла гыжъяснас. Чöсмасьöны шедöм ловнас крукыля нырнас косявлöмöн. Пöтöм бöрас коляссö оз эновтны кыдз веськалö, а сатшкöны мöдысь кежлö ёсь йыла пу увйö. Вöрöд ветлiг-мунiгöн кö казялан öшалысь косьмöм лёкгагйöс, тöд, тайö уджыс тоторкатшалöн.

Коми муын быдтысьö да гожйö кык сикас тоторкатша: ыджыд тоторкатша () да ичöт тоторкатша (). Ичöт тоторкатшаыс жебджык тушанас да и гöн рöмнас торъялö ыджыдсьыс.

Лэбачьясыс бöр мунöны лунвывланьö кӧч тӧлысьӧ либö йирым тöлысьö. Тöвйöны найö Россиялöн шöр юкöнъясын, а сiдзжö Крымын да Кавказын.

Тылабордаыслöн öтувъя зэв важся нимыс абу. Сöмын перымса комияс комияс моз жö нимтöны тоторкатшаöн. Öткымын коми сёрнисикасын тоторкатшаöс нöшта шуöны тотшкайöн да джетшкайöн. А удмуртъяслӧн – тэль котшо, мый лоö, комиöдны кö, вöрса катша.




#Article 135: Юренькай (329 words)


Юренькай (; ) – тайö пышкай котырысь сьылысь лэбач.

Шöрпöлöс тушаа лэбач, ыджданас ябыр () кодь. Кöнсюрö шуöны тшöтш юрсикайöн, сорса кайöн да льöмкайöн (). Пуысь пуö лэбалöны «свир-свир» шыалiгтыр, та серти, тыдалö, роч нимыс артмöма. Коми нимъясыслöн подувъясыс гöгöрвоанаöсь жö. Тöвнас юренькайяс пöткöдчöны пу вотöсöн. Медся ёна радейтöны кокавны пелысьлысь, жовлысь, лежнöглысь да тусяпулысь мольяссö. Буретш та йылысь и висьталö льöмкай нимыс.

Нöшта синмö шыбитчö лэбач юрыслöн аслыспöлöслуныс – балябöжас гöныс быттьö сорс либö юрси туг чурвидзö. Удмурт сёрниын татшöмсяма кывъясыс тшöтш эмöсь: чукойыр, сорса ябыр да с.в. (комиöдны кö, лоö тугъя юр, сорса ябыр).

Яръюгыд рöма лэбачьяс. Вывтыр гöныс кызвыннас гöрдовруд, мышладорыс сьöдовгöрд, коскыс да бöж вылысыс рулов, туша улысладорыс еджговруд. Голяыс да нырсяньыс синмöдзыс мунысь визьыс, а сiдзжö нырыс, бордйыс да кокыс сьöд. Борд гöн помъясыс да бӧж йывъясыс зарни рöмаöсь. Синмыс перкаль.

Сьывны вермöны эньыс и айыс. Но чипсасьöны лöня да пыр öти ногöн.

Олöны-вылöны Европаса, Азияса да Войвыв Америкаса сьöд вöраинъясын. Миянын паныласьлöны парма пасьтала. 

Позсö лöсьöдöны лыска пуяслöн туган йылö. Кыöны-тэчöны сiйöс кос увъясысь да нитшкысь, пыдöсас вольсалöны сюмöд да рой. Пöжны пуктöны нёльсянь сизим колькйöдз, кодъяслöн еджговдöз веркöсас тöдчöны шочиник гöрдовдöз, сьöд да руд чутъяс. Позъяс пукалö сöмын эньыс, кодi оз чеччыв кык вежон чöж. Сэки айыс вердö гозпöвсö. А сильöпияныс лоöм бöрын сёянсö ваялöны йылöмыслы мамыс и батьыс. Котырасьöны юренькайяс векджык сора тöлысьлöн мöд джынъяс.

Юренькайяс зэв азым лэбачьяс. Гожöмнас, вотöсъяс лотöдз, вердчöны гут-гагйöн, тшöтш и номъясöн, кодъясöс куталöны сынöдын лэбалiгöн. Арся пöраö уна лыда кельöбъясöн локтöны сиктъясö да дача йöръясö. Он кö ыршасьöмöн-горзöмöн вöтлы найöс, ас дырйиыд öти здукöн пыллясны-горшаласны öшинювса пуяс вылысь став тусьсö. Бöръя воясö кутiсны ёна рöдмыны ватшкан кайяс (), кодъяс гожöмбыд дöзмöдчöны му вöдитысьяслы да юренькайяс вотöдз на матiгöгöрысь куштöны став быдмöг сёянсö. Та вöсна вöрысь локтöм юренькайяслы морт оланiнъясысь пöшти нинöм нин оз вичмы. Тöвнас юренькайяс вешйылöны шоныдджык муяслань. Ёна кöдзыдъяс дырйи воöдчывлöны Европалöн лунвыв юкöнъясöдз.

Юренькайяс абу вöй, а сибöдысь тылабордаяс. Сы вöсна кокниа шедöны. Но видзигöн лэбачьясыс олöны гажтöма да дугдывтöг корöны сёйны.




#Article 136: Герчкан (238 words)


Герчкан (; ) – вöрса лэбач. 

Герчкан – дзуртан шыа лэбач. Чуксасьöмсö кывзан да, быттьö пуысь вöчöм сынан пиньясöд бедьторйöн гирсйöдлöны. Коми сёрнисикасын нöшта шуöны ватшканöн, гетшканöн, герчканöн да с.в. Перымса комилöн – герскан, гретшкан, удмуртъяслöн – татыртiсь, тшажы, куажы, кодъясöс артмöдöмаöсь «трачкöдчысь», «дзажгысь» вежöртаса кывъясысь.

Ичöтик тылаборда, сьöктаыс овлывлö 150 граммöдз, тушаыс 25-29 сантиметр, юрыс пелькиник, бöжыс дженьыд. Мышкуыс гöрдовруд. Синкымыс, банбокыс да морöсыс рудов, кынöмыс да бöж улыс еджгов-кольквиж, öтар-мöдар бокас тöдчöны вомöна еджыд визьяс. 

Паськыда олöны тайö лэбачьясыс сöмын Коми мулöн лунвыв юкöнъясын – Сыктыв, Визин да Летка вожъясын. Шочджыка паныдасьлöны Кулöмдiн да Удора районъясын, а сiдзжö Печора ю ковтасын.

Поздысьöны муö джуджыд турун пöвстö. Вель паськыд гуранаинö пуктöны дасысь унджык кольк. Найö вижов либö вежов рöмаöсь, перкальвевъя чутъясасöсь. Пöжсигас позъяс пукалö сöмын эньпöлыс кык вежонысь дырджык.

Кайпияныс петöны синмаöсь да гöнаöсь. Ставныс öткодь чим сьöд рöмаöсь. Колькйысь петöм бöрын, косьмыштасны да, пыр заводитöны вöтлысьны мамыс бöрся, медым öтвылысь перйыны кынöмпöтсö. Вердчöны лэбачьясыс гагъясöн, номыръясöн да быдмӧг кöйдысöн. Арланьыс герчканъяс дугдöны шыавны, сы вöсна он казяв, кор эновтöны чужанiнсö да мунöны шоныд муясö. Тöвйöны найö Шöр да Лунвыв Африкаын. 

Лунвылысь локтöны Комиö вель сёрöн – гожӧм пуксигöн, кор видзьяс, егыръяс да керасiнъяс вевттьысьöны сук турунöн. Гусьöн олысь лэбач, сы вöсна зэв шоча мойвилö аддзывны сiйöс. Чуксасьöм сертиыс и тöдмалан, кодарын олöны. Гетшкыны пондöны шондi пуксьöм бöрын. Вой шöрнас ланьтыштласны, асъя кыа петiгöн бара нин сьылöны. 

Важся нимыс лэбачыслöн абу. Быд финн-йӧгра войтырлӧн асланыс лöсьöдöм кывъяс.




#Article 137: Бордъя шыр (327 words)


Бордъя шыр (; ) – лэбалысь да йöлöн вердысь пемöс.

Тайö пемöсыс пырö шöрпöлöс ыджда лэбалысь шыръяс лыдö. Вывтырыслöн кузьтаыс овлывлö 6 сантиметрöдз, сьöктаыс – 14 граммöдз. Лэбалан нярыс векни. Пельыс паськыд, гöгрöс йыла. Гöныс сук да небыд. Мышку вылыс пемыд, дзирдалан вевъя. Кынöм улыс кольквижлань мунö. 

Вöр-ва туялысьяслöн висьталöм серти, Коми муын казявлöмаöсь кык-ö-куим сикасöс. Но медся бура тöдмалöма «северный кожанок» нима шырöс, кодöс коми йöз шуöны бордъя шырöн, нярбордйöн, няр бордъя шырöн да няркушöн. Комиысь öтдор тайö шыръясыс олöны Беларусьын, Украиналöн войвылын, Балтика бердса муясын.

Тайö нёньöдысь пемöсыслöн олöм-вылöмыс йитчöма бордъя гут-гагъяслöн да лэбачьяслöн моз сынöдын лэбалöмкöд. Став вывтыр тэчасыс сылöн сетö позянлун дыр кад чöж кутчысьны енэжын: и водз да бöр кокъяскостса няр дыжыс, и кокни лыяса корпаыс, и морöсас кöяыс. Лэбалысь шыръяслöн Му вывса став сикасыс артавсьö 800 гöгöр. Кызвыныс на пиысь пöткöдчöны гут-гагйöн. Но эмöсь и сэтшöмъяс, кодъяс юöны сöмын ловъя ловъяслысь вирсö.

Лун кежлö нярбордъяс дзебсьöны пу горсъясö, кырта потасъясö, керка вевт увъясö. Эньловъясыс чукöртчывлöны гырысь котыръясö, налöн лыдыс кайлывлö комынöдз. А айясыс коллялöны югыд кадсö öткöн-öткöн. Кынöмпöтсö перйыны нярбордъяс петöны шондi лэччöм бöрын. Лэбалöны найö вöр дорöсъясын, шоч пуяса вöръясын, керка гöгöръясын. Куталöны быдмöгъяслысь коръяссö вильöдысь гагъясöс. Татшöм ногöн асьныс пöткöдчöны и вöр-валы пöльза вайöны. Корсюрö нярбордъяс кыпöдчылöны 20-30 метр вылнаöдз. Лэбалiгас тэрыба шенасьöны коккостса бордъяснас, друг чепöсйывлöны водзланьö либö шыбитчывлöны боквыв. Торйöн ёна лэбалöны нярбордъяс ода-кора тӧлысь помын – кор сынöдын петкöдчöны малейяс () да жунькъялöны пуысь пуö.

Комиын олысь нярбордъяс оз повны кöдзыд поводдяысь, та вöсна тӧв кежлö оз ланьтöдчыны сёр арöдз. Кузь тöвся кадсö нярбордъяс садьмывтöг вуджöны асланыс дзебсянiнъясын гожъян местаяссяньыс оз ёна ылын.

Гозйöдчöны шыръясыс арнас, но пытшпиасьöны сöмын тулыснас. Лӧддза-номъя тӧлысь помын чужтöны кык пиöс, кодъяс водзпöрсö синтöмöсь да гöнтöмöсь. Чужöм бöрас йылöмыс каттьысьöны мамыслöн морöсö да тшапкысьöны нёняс. Тадзи вомсö восьтлытöг найö кутчысьöны лун нёль-ö-витöдз. Сэки мамыс öшалысь пияннас и лэбзьывлö аслыс сёянсö корсьны. Куим вежон мысти том пияныс асьныс нин заводитöны лэбавны. 

Перымса комияс лэбалысь шырöс нимтöны кушбордйöн, а удмуртъяс – лобасъ шырöн.




#Article 138: Рассыхаев Денис Александрович (102 words)


Рассыхаев Денис Александрович (1981) — коми артист, Виктор Савин нима Драма театрын юрнуöдысь ворсысь, режиссёр.

Денис Рассыхаев чужӧма 1981-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 24-ӧд лунӧ Кулӧмдін районса Кулӧмдін сиктын. 1988–1998-ӧд воясӧ велöдчӧма Зеленеч школаын. 1998-ӧд восянь уджалö В.Савин нима государственнöй академическöй Драма театрын. Помалӧма 2002-ӧд воын Коми Республиканса искусствояс училищӧ.  2006-ӧд воын помалӧма уджысь орӧдчытӧг Ярославльын театральнöй институтлысь театральнöй искусство факультет «театрса да киноса актёр» специальносьт серти, сэсся Щукин нима театральнӧй институтысь режиссёр юкӧн.

Театрын ворсӧма сё сайӧ роль, на лыдын:

Кыдзи режиссёр, Драма театрын пуктӧма «Зверь» антиутопия да «Снегурочка. Live» эпическӧй феерия.

Гӧтырыс — театрын ворсысь Малькова С. В., быдтӧны куим челядьӧс.




#Article 139: Кабувердьяну (кыв) (104 words)


Кабувердьяну (cabuverdiánu, kriolu kabuverdianu, kriolu, kriol) - португал креол кыв, Кабо-Верде діяслӧн португалкӧд официал кыв. Анбур - латин (ALUPEC).

Ôi Cábu Vêrdi, Bô qu’ ê nhâ dôr más sublími Ôi Cábu Vêrdi, Bô qu’ ê nhâ angústia, nhâ paxõ Nhâ vída nâce Dí disafíu dí bú clíma ingrátu Vontádi férru ê bô nâ nhâ pêtu Gôstu pâ lúta ê bô nâ nhâs bráçu Bô qu’ ê nhâ guérra, Nhâ dôci amôr
Stênde bús bráçu, Bú tomâ-m’ nhâ sángui, Bú rêga bú tchõ, Bú flúri! Pâ térra lôngi Bêm cába pâ nôs Bô cú már, cêu í bús fídju N’ úm dôci abráçu dí páz




#Article 140: Лужиков Александр Михайлович (212 words)


Лужиков Александр Михайлович (1964–2006) — коми гижысь.

Александр Лужиков чужӧма 1964 вося рака тöлысь 19-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Кулӧмдін районса Кекур грездын. Помалӧма И.А. Куратов нима 1 №-а Сыктывкарса педагогика училищеысь художествоа графика юкöн, служитӧма армияын. Помалӧма Москваын Горький нима Литература институт, уджалыштӧма Коми радиокомитетын литературно-драматическöй вещаниелöн редакторöн. 1992 восянь «Би кинь» журналса шöр редактор.

Кулӧма коркӧ 2006 вося ӧшым тӧлысьӧ. Кулан луныс абу тöдса. Шойсӧ аддзӧма Сыктывкарса керка пӧдвалысь (Пушкин улича, 68 керка). 259 №-а кулӧм йылысь гижӧд лӧсьӧдӧма 2007 вося урасьӧм тӧлысь 7 лунӧ; сэні гижӧма, мый мортыс кувсьӧма 2006 вося ӧшым тӧлысь 25 лун да 2007 вося тӧвшӧр тӧлысь 5 лунъяс костын. Кулӧм йылысь эскӧданпас сетӧма 2009 вося рака тӧлысь 11 лунӧ. Рöдвужыс тöдмалiс кувсьöм йывсьыс 2009 воын. 2007 вося урасьӧм тӧлысь 27-ӧд лунӧ гуалöма кыдзи нимтöм-рöдвужтöм морт Вылыс Човса шойна вылын 13 №-а участок вылын.

Александр Лужиковлöн медводдза кывбуръяс петӧма 1970-öд вояс помын. Сiйö ветлӧма том гижысьяслöн IX Ставсоюзса совещанньӧ вылö. Бура донъялӧмаӧсь сылысь кывбуръяссö роч поэт Егор Исаев да Коми Республикаса народнӧй гижысь Геннадий Юшков. «Йиркап» йылысь поэмаын кылö чужан лун да рöдвуж йылысь тöжд.

Гижöдъясыс петавлӧмаӧсь «Литературнöй газетын», «Литературнöй Россияын», «Север» журналын.

Бура петкöдчӧма драматургия жанрын. Гижӧма «Ыджыд висьöм» пьеса (йöзöдöма: «Арт» журнал, 1997 во, 1 №.).

Сылысь кывбуръяссö вуджöдлӧмаӧсь Елена Исаева, Александр Кувакин, Сергей Филатов.




#Article 141: Вальбири (кыв) (130 words)


Вальбири (Warlpiri) либӧ варлпири, валпири - Войвыв территория штатын Австралияса вужвойтырлӧн пама-ньюнга кыв. Анбур - латин.

A a Aa aa E e Ee ee I i Ii ii J j K k L l Ly ly M m N n Ng ng Ny ny O o Oo oo P p R r Rd rd Rl rl Rn rn Rr rr Rt rt T t U u Uu uu W w Y y

Kuja kalapalanyanu kajangka nyurruwiyi walyajarrarlu marripungu marda, kala purungku pakarnunjunu, manu marda kala panturnunjunu kajangka. Ngulajangkaji kalanyanu kangurnu. Ngampurrparluju ngulaji kalalu yawarra wiri panturnu wanarrirla. Ngampurrpawangurlu ngulaju kalalu pakarnu purturlurla kurdunyanurluju, manu marda kajanyanurlu kalalu pakarnu purturlurla kuturukurlurlu. Ngulangka kalaunyanu walykayirrarnu, Nyanungujarrarlu yangka kijijirli ngulaji kalapalanyanu jurru pakarnu, manu marda kala purturlu pajurnu junmangku, manu wanarri kala panturnu. 




#Article 142: Костромина Ия Николаевна (138 words)


Костромина Ия Николаевна (комиӧн – Микол Ия, 1931—2012) — коми кыв туялысь.

Ия Костромина чужӧма 1931-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 4-ӧд лунӧ Коми АССР-ын (ӧні – Коми Республика) Емдін районса Лыаты грездын. 1951-ӧд воын помалӧма Емдінса педагогика училишӧ. Уджалӧма Помӧсдін районса (ӧні – Кулӧмдiн районын) подув школаясын. 1958-ӧд воын помалӧма Коми канмуса педагогика институтысь история-филология факультет да уджалӧма шӧр школаясын. 1966–1967 воясын – Коми АССР-са Совминын архив юкöнын старшöй инспектор.

Кулӧма 2012-ӧд вося косму тӧлысь 3-ӧд лунӧ Сыктывкар улö пырысь Улыс Чов посёлокын пöрысьяслöн керкаын.

Ия Костромина туялӧма коми кыв туялöмлысь история, кыв артмöм да гижанног. Йöзöдӧма 40 сайö удж. Пуктӧма пай кывкудъяс дасьтöмö, чукöртӧма материал, медым йöзöдны «Краткий этимологический словарь коми языка (авторъяс – Илля Вась да Е. С. Гуляев). Чукöртӧма материал Иван Куратовлысь небöгсö йöзöдöм вылö (1979). Гижӧма торъя юкöн «Ӧнія коми кыв. Кыв артмöм» небӧгын (1985).




#Article 143: Налимов Василий Васильевич (142 words)


Налимов Василий Васильевич  (1910–1997) – Сöвет кадся да Россияса туялысь (национальносьт серти – коми), нималана математик да философ, Москваса канму университетысь профессор, Естественнöй наукаяслöн Россияса академияысь действительнӧй шлен (1996).

Лöсьöдiс да веськöдлiс некымын выль туясян нырвизьöн: лад анализлöн метрология, химия кибернетика, экспериментлöн математическöй теория да наукометрия (наука сёрниö пыртiс «наукометрия» термин). 
Туялiс уна наука мытшöд: биология математизруйтöм, экологическöй прогноз подувъяслысь видлалöм,  эволюциялöн аспектъясöн, кыв да мöвпалöм мытшöдъяс, наукалöн философияöн да методологияöн, талун кадся наукаын мортлöн мытшöдъяс, вежöртасъяслöн позяна теория. 
Кöть и шуöны, мый Налимов вöзйис «Индекс цитирования научных статей» понятие, сiйö лоис водзджык (lang-en|Shepard's Citations; lang-ru|Цитирование Шепарда).

Дасьтiс наукаса 18 кандидатöс да 3 докторöс. Пырӧ некымын войтыркостса туялан журналъяслӧн редколлегияӧ.

Туясян удж лыдас 30 сайö небöг да 250 статья.

Ас кадö сылы эз сетны академик звание, сы вöсна мый эз кöсйы пырны КПСС-ö.

Тöдiс некымын кыв: англия, немеч, француз, поляк да араб.




#Article 144: Би кинь (журнал) (154 words)


Петö тӧлысьнас öтчыдысь. Ыдждаыс – А4 формат, 16 лист бок. Тиражыс – 1000 сайö экз.
Индексыс — 73924

Пошта пыр гижöдчан дон (2011 во вылö):

Журналлöн медводдза номерыс петiс 1986 вося сора тӧлысьӧ. Журналлöн могъяс – коми кыв да литература, быдмысь войтырлöн вежöрын чужан му дорö муслун сöвмöдöм, Коми мулöн историяöн тöдмöдöм. Век корсьö енбиа нывкаясöс да зонкаясöс.

Журналын йöзöдöны челядьлы лыддьöм вылö висьтъяс, кывбуръяс, мойдъяс, гижысьяс, пемӧсъяс да лэбачьяс йылысь гижöдъяс. Редакциякöд йитöд кутöны гижысьяс, ворсысьяс, шылад тэчысьяс. Медуна зiльöны йöзöдны челядьлысь гижöдторъяс да серпасъяс.

Некымын во чöж журналлöн редакция республикаса районъясын котыртлö «Би кинь» гаж, кодлöн могыс енбиа ныв-зонмöс корсьöм да быдтöм. «Би кинь» гаж – тайö театрализованнöй мича ворсöм, кöнi медшöр геройöн ворсö беринöсь зонка «Би кинь». Медся сюсь да енбиа челядьлы вичмö козин.

Редакция топыд йитöд кутö удмурт челядьлы «Кизили» журналкöд.

komimu.com öтуввез-листын эм торъя лист бокъяс быд петаслöн – Коми му да Йöлöга газетъяслöн, Чушканзi да Би кинь журналъяслöн.




#Article 145: Фула (кыв) (386 words)


Фула (Fulfulde, Pulaar, Pular'Fulaare), сідзжӧ фульфульде либӧ пулар — тайӧ 	Мавританияын, Сенегалын, Малиын, Гвинеяын, Буркина-Фасоын, Нигерын, Нигерияын, Камерунын, Гамбияын, Чадын, Сьерра-Леонеын, Бенинын, Гвинея-Бисауын, Суданын, Шöрвыв Африкаса Республикаын, Кот-д’Ивуарын, Ганаын да Тогоын атлантика-конго кыв. Анбуръяс — латин, корсюрӧ араб, нко.

A a, AA aa, B b, MB mb, Ɓ ɓ, C c, D d, ND nd, Ɗ ɗ, E e, EE ee, F f, G g, NG ng, H h, I i, II ii, J j, NJ nj, K k, L l, M m, N n, Ŋ ŋ, Ñ ñ, O o, OO oo, P p, R r, S s, T t, U u, UU uu, W w, X x, Y y, Ƴ ƴ

A a, B b, Ɓ ɓ, NB nb, D d, Ɗ ɗ, E e, F f, G g, Ɠ ɠ, NG ng, H h, I i, J j, NJ nj, K k, L l, M m, N n, Ɲ ɲ, Ŋ ŋ, O o, P p, R r, S s, T t, C c, U u, W w, Y y, Ƴ ƴ

A a, B b, Ɓ ɓ, C c, D d, Ɗ ɗ, E e, F f, G g, H h, I i, J j, K k, L l, M m, MB mb, N n, ND nd, NG ng, NJ nj, Ŋ ŋ, Ñ ñ, O o, P p, R r, S s, T t, U u, W w, Y y, Ƴ ƴ, '

A a, AA aa, B b, MB mb, Ɓ ɓ, C c, D d, ND nd, Ɗ ɗ, E e, EE ee, F f, G g, NG ng, H h, I i, II ii, J j, NJ nj, K k, L l, M m, N n, Ŋ ŋ, Ɲ ɲ, O o, OO oo, P p, R r, S s, T t, U u, UU uu, W w, X x, Y y, Ƴ ƴ

A a, AA aa, B b, MB mb, Ɓ ɓ, C c, D d, ND nd, Ɗ ɗ, E e, EE ee, F f, G g, NG ng, H h, I i, II ii, J j, NJ nj, K k, L l, M m, N n, Ŋ ŋ, NY ny, O o, OO oo, P p, R r, S s, T t, U u, UU uu, W w, X x, Y y, Ƴ ƴ




#Article 146: Нёбдінса Виттор (179 words)


Нёбдiнса Виттор (збыльвывса ним Ӧльӧш Виттор, рочӧн Савин Виктор Алексеевич, 1888—1943) — нималана коми гижысь, поэт, драматург, коми литератураса классик.

В.А. Савин чужӧма 1888 вося вӧльгым тӧлысь 21-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губернялӧн Усть–Сысольск уездса Нёбдін сикт улӧ пырысь Трӧшсикт грездын (ӧнi Коми Республикаса Кӧрткерӧс район). Велöдчӧма Нёбдiнса земскӧй начальнӧй училишӧын, помалӧма Дереваннӧйса мӧдӧд тшупӧда школа. Та бӧрын писаралӧма да письмӧ новлӧдлӧма, пес кералӧма. Сизим во уджалӧма Украинаса рудникъяс контораын.

Нёбдінса Виттор вӧлӧма коми гижысь котырӧс ӧтувтысьяс пиысь ӧтиӧн, гижысь котырын 1934–ӧд восянь.

Нёбдінса Витторлöн кывбуръяс, сьыланкывъясыс, поэмаяс, «Коми море», «Сьöлöм сьылöм», «Югыд кодзув», «Тиюк» да «Сыктывкар» пыр мусаöсь коми йöзлы.

Нёбдінса Виттор — выль коми литератураын подув пуктысьяс пиысь ӧти. Паськыда тӧдсаӧсь сылӧн «Луча» висьт да «Мусюр сайын» очерк.

Нёбдінса Виттор — коми театрлы подув пуктысь. 1921–ӧд воын котыртӧма медводдза «Сыкомтевчук» театральнӧй труппа  (Сыктывса коми театрын ворсысь чукöр), кодi 1930–ӧд воын лои КИППТ–öн. Тайӧ театр подув вылас 1936–ӧд воын воссьӧма Коми национальнӧй театр.

Шензьӧданаӧн да кузь нэмаӧн коми культураын лоины В.Савинлӧн пьесаясыс: «Шондi петiгӧн дзоридз косьмис», «Райын», «Инасьтӧм лов», «Кулӧмдiнса бунт». Ставнас гижӧма 30 гӧгӧр пьеса.

Нёбдінса Витторлӧн  вояс серти 




#Article 147: Тима Вень (333 words)


Тима Вень () (1890–1939) – нималана коми гижысь, поэт, коми литератураса классик, вуджöдчысь, велöдысь.

Тима Вень чужӧма 1890 вося йирым тӧлысь 20 лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Помöсдiн вӧлӧсьтын (ӧні – Коми республикаысь Кулӧмдін районса Помӧсдін сикт). Велöдчӧма медводз Помöсдiнса подув школаын, сэсся Дереваннӧй сиктса второкласснöй школаын. 1908 восянь – Пожöг школаын велöдысь. Медым лоны велöдысьöн, экзаменъяссö сдайтӧма экстернöн. Лöсьöдӧма быдмӧгъяс йылысь небöг да роча-коми кывкуд.

Реабилитируйтӧма 1956 воын.

Медводдза гижан сямыс – тайö вуджöдöм кывбуръяс. Вуджöдiс Иван Никитинлысь «Песня бобыля» (1908) да Алексей Кольцовлысь «Песня старика» (1909) кывбуръяс. 

Медводдза мирӧвӧй тыш кадö гижис «Гут да ном» (1916), «Кöнкö веж турун пöвстын» (1917) кывбуръяс.

Гражданскöй тыш пыр мунöм бöрын гижис «1919 во» поэма, «Шог асыв», «Тшыг во», «Сартас би улын» висьтъяс да мукöд.

Октябрса революциялы 10 во кежлö гижис «Ленин гу дорын» (1927) и «Му вежандыр» (1927) поэмаяс.

Сылöн поэзияын абу этша конъюнктурнöй кывбур, кодъясöс гижöма сы кадся политика дорйöм могысь: «Кодi гöрд му понда олö?», «Дубинушка», «19-öд во», «Важ олöм колльöдöм», «Том ёртлы», «Олан да вылан, Сöвет Коми му», «Юкмöсö» и мукöд. Татшöм кывбурыс абу этша. Но йöз да туялысьяс казялöны мöд сикас кывбуръяс – найö этшаджыкöсь, дженьыдöсь да мыла кывъяöсь. Найöс тöдö быд коми морт – «Менам кывъясöй», «Потандорса», «Ок, эськö». 

Тима Веньлöн кывбуръясыс матынöсь йöз кост сёрнилань, тайö чери кыйысьяслöн, вöралысьяслöн, нянь быдтысьяслöн сёрни.

Ог тöд, кодi менö чужтiс, 
Кодi быдтiс, вердiс-удiс, 
Сьывны-мойдны йöзö дэдзис...

Гашкö, лöзов чöд тусь пиын, 
Быдми меöй вöр туй дорын, 
Да öктiс кудъяс ветлысь-мунысь. 

Гашкö, вöр ты пыдöс ваыс 
Вöлi меным потан пыдди, 
Чöж-пöткаыс öввö сьывлiс. 

Гашкö, вöлi лöня вöрыс... 
Меным висьтъяс йöлöгаö 
Тöлысь югöр чукöрталiс.

Тима Вень уна вуджöдiс роч да ставмирса литература.

Вöр-ва серпасъяс йылысь да му вылын уджалысьяс йылысь гижис татшöм кывбуръяс, кыдзи: «Тувсов вой» (1920), «Кайла, видзöдла» (1921), «Гожöм пом» (1922), да мукöд. 

Бура тӧдса сылӧн «Изкар», «Ныв сетöм» пьесаясыс.

Тима Вень тӧдса сідзжӧ кыдзи коми фольклор чукӧртысь. 1920-ӧд воясӧ гижаліс коми ворсöмъяс, пудъясянкывъяс, приметаяс да сьыланкывъяс. Мыйсюрӧ вӧлі йӧзӧдӧма. Гижӧдъясыс куйлӧны Коми республикаса Национальнӧй музейын да Коми республикаса национальнӧй архивын.




#Article 148: Илля Вась (136 words)


Илля Вась (рочöн Лыткин Василий Ильич) (1895–1981) — финн-йӧгра мирын нималана кыв туялысь, профессор, коми гижысь, поэт, литературнӧй критик, вуджӧдчысь.

Илля Вась – Сӧвет кадся коми литературалы подувъяс пуктысьяс пиысь ӧти. Медводдза кывбурсӧ гижис 1913 воын. Коми литератураын нэмъяс чöж кутас овны сылöн «Мунöны» поэмаыс. СССР–са гижысь котырын 1958–öд восянь.

Василий Лыткин уна гижис челядьлы. Некымынысь петавлісны челядьлы лыддьӧм вылӧ бӧрйӧм гижӧдъяс: «Шӧвк тупыль кодь шань» (1995), «Нёримӧ дядьӧ» (2005).

Илля Вась вуджӧдіс коми кыв вылӧ Александр Пушкинлысь, Фёдор Тютчевлысь, Шандор Петёфилысь, Владимир Маяковскийлысь, Демьян Бедныйлысь да Корней Чуковскийлысь гижӧдъяссӧ.

Уна во чöж В.И.Лыткин нуöдiс ыджыд научно–педагогическöй удж миян странаса вузъясын. 1946–öд воын «Древнепермскöй кыв да пермскöй кывъяслöн историческöй грамматика» уджысь сылы сетiсны филология докторлысь ученöй степень. Дас воысь унджык веськöдлiс СССР–са наукаяс Академияын Кыв туялан институтса финн-йӧгра кывъяс секторöн.

Илля Вась ыджыд пай пуктiс куратоведениеö.




#Article 149: Лодыгин Василий Григорьевич (302 words)


Лодыгин Василий Григорьевич (1947) — коми гижысь, Коми Республикаса нимйӧза поэт (2017), журналист, общественнӧй удж вӧчысь.

Василий Лодыгин чужис 1947 вося тӧвшӧр тӧлысь 6 лунӧ Коми АССР-ын (öнi – Коми Республика) Кулӧмдiн районса Дзоль сельсовет улӧ пырысь Габов грездын. 1966 воын помалӧма Керчомъяса шöр школа. 1966–1970 воясӧ велӧдчӧма Коми канмуса педагогика институтын филология факультетын. 1970 восянь уджалӧма роч кыв да литература велӧдысьӧн Улыс Вочса шӧр школаын. 1971–1972 воясӧ служитӧма армияын. 1972 восянь радиовещаниеын уджалысь. 1973 восянь уджалӧ Кулӧмдiн районса «Парма гор» газетын: вӧлі медшöр редакторӧн, кывкутысь секретарӧн.

Василий Лодыгин йöзöдсьö 1968 восянь. Гижöдъяссö позьö аддзыны уна газет да журналысь: «Би кинь», «Войвыв кодзув», «Север»; «Югыд туй», «Молодёжь Севера»; «Ленин туйӧд», «Звезда», «Маяк Сысолы», «Выль туйöд».

В.Лодыгин петкӧдчӧ кыдзи кывбуралысь, сьыланкывъяс лӧсьӧдысь, гижысь, журналист, вуджӧдчысь.
Талун кежлӧ Лодыгинлӧн йӧзӧдӧма 11 небӧг коми кывйӧн: «Менам улича» (1972); «Ставыс на водзын» (1978); «Мича лун» (1986); «Вуджанiн» (1993); «Чалльöг» (2005). «Мусукасян рöм» (1998) небӧгӧ пыртӧма абу сӧмын кывбуръяс, но и висьтъяс, неыджыд пасйӧдъяс да коми сьыланкывъяс. Василий Лодыгин гижӧ чужан му, уджалысь йӧз, томулов да радейтчӧм йылысь. Тöдчана пай сылöн поэзияас босьтö философскöй миниатюраяс – 4-8 визя кывбуръяс.

Гижö оз сöмын верстьöлы, но и медся ичöт лыддьысьысьяслы. Дзöля челядьлы сылöн петавлiс Коми небöг лэдзанiнын куим небöг: «Вуграсигöн» (1970), «Козин» (1990) да «Паса шор» (1995). Бöръя небöгас кывбуръяс, висьтъяс, мойдъяс да сьыланкывъяс.

Ас кадö ветлiс том гижысьяслöн VI Ставсоюзса чукöртöм вылö. Вöлi пырö Коми гижысь котырлöн правлениеö, «Войвыв кодзув» журнал редколлегияö. Россияса журналист котырö пырысь (1981), СССР-са гижысь котырö пырысь (1982).

Веськöдлö «Парма гор» газет редакция бердын лöсьöдöм районса гижысь войтырлӧн «Эжва» котырöн.

В. Г. Лодыгин вöлi сьыланкыв лöсьöдысьяслöн да асшöр шылад тэчысьяслöн «Василей» гаж котыртысьяс да пырöдчысьяс лыдын. «Василей» гажсö котыртiс Кулӧмдiн сиктын  1994 воын Василий Гущин да Василий Чувьюровкöд (Кузьнеч Вась) öтвылысь.

В.Г. Лодыгин — Россияса журналист котырö пырысь (1981), СССР-са гижысь котырӧ пырысь (1982).




#Article 150: Козлова Елена Васильевна (158 words)


Козлова Елена Васильевна (нывдырся ов Ветошкина, 1954) — челядьдлы коми гижысь.

Елена Козлова чужӧма 1954-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 14-ӧд лунӧ Емдін районса Лыаты грездын. Помалӧма Коми канмуса педагогика институтысь филология факультет. Уджавлӧма школаын роч литература велӧдысьӧн, челядь садйын кага видзысьӧн. 1978–1982-ӧд восӧ уджалӧма СССР-са Наукаяс академияысь Коми филиаллӧн (ӧні — Коми наука шӧрин) Кыв, литература да история институтын старшӧй лаборантӧн. Ветлӧма некымын экспедицияӧ чукӧртны фольклор, йӧзӧдӧма нимкывъяс йылысь туясян удж.

Литератураӧ Елена Ветошкина (Козлова) пырӧдчӧма 1970-ӧд вояс помын. Медводдза кывбуръясыс («Ош. Кӧч») петӧмаӧсь «Войвыв кодзув» журналын 1978-ӧд воын. 

Е.В. Козловалӧн повесьт-висьтъяссӧ пыртӧма 1-3 класса школаса лыддьысян учебникъясӧ.

Елена Козловалысь висьтъяссӧ вуджӧдӧма роч, удмурт, мари, мордва, башкыр кывъяс вылӧ.

Гижӧ медсясӧ посни челядьлы. 1991-ӧд восянь пырӧ СССР-са да Коми гижысь котыръясӧ. 

Россияса литература сӧвмӧдӧмӧ уна вося пай пуктӧмысь 2019-ӧд воын сылы сетӧма Д. Н. Мамин-Сибиряк нима ставроссияса литературнӧй премия, зарни медаль да сьӧм.

Е.В. Козлова — Россияса гижысь котыр правленньӧӧ пырысь 1996), Фин-йӧгра гижысьяслӧн войтыркостса ассоциацияын веськӧдлысьӧс вежысь (1996).




#Article 151: Йоруба (кыв) (108 words)


Йоруба (èdèe Yorùbá) — тайӧ Нигерияын, Тогоын да Бенинын бенуэ-конго кыв. Анбур — латин.

A a B b D d E e Ẹ ẹ (E̩ e̩) F f G g Gb gb H h I i J j K k L l M m N n O o Ọ ọ (O̩ o̩) P p R r S s Ṣ ṣ (S̩ s̩) T t U u W w Y y

Тонъяс пасйӧны: 

 

Gbogbo ènìyàn ni a bí ní òmìnira; iyì àti ẹ̀tọ́ kọ̀ọ̀kan sì dọ́gba. Wọ́n ní ẹ̀bùn ti làákàyè àti ti ẹ̀rí-ọkàn, ó sì yẹ kí wọn ó máa hùwà sí ara wọn gẹ́gẹ́ bí ọmọ ìyá. 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	




#Article 152: Лимерова Валентина Александровна (126 words)


Лимерова Валентина Александровна (1964) — коми литература туялысь да критик, педагогика наукаясса кандидат (1995), коми литератураысь учебникъяс лӧсьӧдысь, велӧдысь. Нывдырся овыс — Черных.

Валентина Лимерова чужӧма 1964-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 1-ӧд лунӧ Коми Республикаын Луздор районса Берёзовка грездын. 1986-ӧд воын помалӧма Сыктывкарса канму университетысь филология факультет. Уджалӧма школаын коми да роч кыв да литератураысь велӧдысьӧн. Помалӧма Москваын Велӧдӧмын национальнӧй мытшӧдъяс серти НИИын аспирантура. Удждалӧма Коми Республикаса Велӧдӧм сӧвмӧдан институтын, Сыктывкарса канму университетын.

В.А. Лимеровалӧн кандидатскöй диссертация темаыс «Постижение авторской позиции при изучении эпических произведений родной литературы в 5–11 классах коми школы» (1995 во, уджöн веськӧдлысь − педагогика наукаясса доктор, профессор К. М. Нартов).

В.А. Лимерова уджалӧма координаторӧн татшӧм туялан уджтасъясын:

В. А. Лимерова дасьтӧма да йöзöдӧма 140-ысь унджык удж.

Валентина Лимерова вöлi кывкутысь редакторöн татшöм небöгъясын:




#Article 153: Айму вӧсна Ыджыд тыш (555 words)


Айму вӧсна Ыджыд тыш (1941—1945) — СССР-лӧн вир кисьтана тыш нацистскӧй Германиякӧд да сылӧн союзникъяскӧд: Болгария, Венгрия, Италия, Румыния, Словакия, Финляндия, Хорватия.

Война мӧд лунас нин тыш вылӧ кутісны босьтны запасӧ гижлӧм военнообязаннӧйъясӧс. Коми АССР-са военкоматъясӧ медводдза вежонас вӧлі вайӧма армияӧ босьтӧм 2 сюрс гӧгӧр заявление. Республикаса военкоматъяс пыр Айму дорйыны мӧдӧдчӧма 169,6 сюрс морт, на пиысь 100 сюрс гӧгӧр пукалысь.

Комияс тышкасисны став фронтса 25 дивизияын. Асьнысӧ нимӧдісны 263 стрелковӧй дивизия, 24-ӧд Самара-Ульяновск Гӧрд дӧрапаса стрелковӧй дивизия (тышкасис Рытыввыв, Калинин, Сталинград, 4-ӧд Украинаса, 1-дза Украинаса фронтъясын, тышъяс помаліс ода-кора тӧлысь 14-ӧд лунӧ Берлин дорын), 28-ӧд Гӧрд дӧрапаса Невельса стрелковӧй дивизия (тышкасис Калинин, Балтикабердса, 2-ӧд Балтикабердса фронтъясын, тышъяс помаліс ода-кора тӧлысь 9-ӧд лунӧ Бухарест улын, кор вӧлі Вылыс Главнокомандование Ставка бердын).

Айму вӧсна Ыджыд тышъяс дырйи фронтъясын тышкасис кык сюрс сайӧ ныв Коми муысь. 
Изьва да Усва районъясын вӧлі лӧсьӧдӧма кӧр баталёнъяс: 4 сюрс сайӧ кӧръясӧн война вылӧ мунісны 800 кӧр видзысь да ветеринар. Найӧ тышкасисны сэні, кӧні оз вермы вӧлі мукӧдсикас транспорт. Кӧръяслы да йӧзлы ковмис мунны 1150 километр 40 градус кӧдзыд дырйи.

Коми Республикаысь уна йӧз вӧліны нималана военачальникъясӧн. Генерал-лейтенант Д.Г. Дубровский (Сивков) вӧлі фронтын военнӧй сӧветӧ пырысьӧн, гвардиса полковник Н.В. Митюшев командуйтіс «Катюша» миномётнӧй полкӧн, С.И. Турьев — дивизияӧн, М. Осипов, А. Жилин - танкъяса бригадаясӧн, Иван Выборов да Николай Митюшев — полкӧн. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ асьсӧ бура петкӧдлӧмысь да повтӧмлунысь Коми АССР-ысь 25 мортлы сетӧма Сӧветскӧй Союзса Герой ним.

Изьваын са заводын П. Палкин веськӧдлӧм улын панісны лэдзны керамикаысь горелкаяс. Горелкаяс вӧчӧм могысь сырьё корсигӧн мыждӧм геолог В.А. Калюжный аддзис гӧра чукӧрын титан. Кӧрттуй пос вӧчигӧн кӧрт пыдди кутісны вӧдитчны пуӧн. Войвыв Печора кӧрт туйлы вӧлі вайӧма Москваын Сӧвет дворечлы дасьтӧм конструкцияяс, а сідзжӧ Москва-Волга канал вомӧн кӧрт послы дасьтӧмторъяс. Коми муын ёна вӧлі бурмӧдӧма кӧрт туй, мый сетіс позянлун унджык нуны Вӧрткутаысь изшом, кер да мукӧдтор. 1943 воын немечьяс шыбитісны Коми муӧ диверсант чукӧр, медым бырӧдны Печора вомӧн кӧрттуй поссӧ, но тайӧ котырсӧ вӧлі кыйӧма.

Коми АССР-ысь унатор вӧлі нуӧны Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ. «Ухтакомбинатом» война кадӧ кык пӧв содтіс мусир перйӧм; 1945 воын вӧлі перйӧма 172,5 сюрс тонна. Термическӧй саысь вӧлі вӧчӧны сэсся унасикас резина.

Ӧдйӧ сӧвмис Печора изшом бассейн, кытысь изшом муніс Войвыв саридз флотӧ, Ленинградӧ, Кировӧ, Горькийӧ, Москваӧ. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ вӧлі вӧчӧма 29 выль шахта Воркутаын да Интаын, на пиысь 12-сӧ кутісны уджӧдны. 1945 воын «Воркутауголь» вӧлі перйӧ 2,2 млн. тонн изшом.

Уна мужичӧйӧс вӧлі босьтӧма война вылӧ. Та вӧсна чиніс кер пӧрӧдӧм. 1940 воын кӧ Коми АССРысь вӧлі петкодӧма 6,8 млн. куб. м., 1944 воын — сӧмын 4,2 млн. Вӧр вӧлі мунӧ СССР-са 40 заводӧ.

Война кадӧ, 1940 восянь 1945 воӧдз, 19 пӧв содіс Коми АССР-ын мастерскӧй да цех лыдыс. Сэні вӧчисны армиялы да йӧзлы коланаторъяс: кӧм, пась, шапка, кепысь да с.в. Сыктывкарын кыпӧдӧма вӧлі кучикысь кӧм вӧчан комбинат, кӧні вурисны 100 сюрс кӧмӧдз. Коми АССР-ын вӧлі лэдзӧны 400 гӧгӧр вӧчастор.

Война кадӧ Комиысь колхозъяс сетісны канмулы 47,3 сюрс тонна тусь, 89 сюрс тонна картупель, 15,5 сюрс тонна овош, 14 сюрс тонна яй, 25,6 сюрс тонна йӧв; уна вурун, кучик, дона ку.
Уна миллион шайт йӧзыс чукӧртісны, медым вӧчны «Коми колхозник» да Коми АССР нима танковӧй колоннаяс, «Печораса комсомолец» да «Коми пионер» авиакотыръяс, торъя танкъяс да самолётъяс.
Коми АССР-са олысьяс Оборона фондӧ 59,1 млн. шайт, сдайтісны 4800 скӧт юр, 202 тонна тусь, 236 сюрс литра йӧв, 126,4 сюрс тонна овош.




#Article 154: Ельцова Елена Власовна (183 words)


Ельцова Елена Власовна (1979) – коми кывбуралысь, Россияса гижысь котырö пырысь (1998), коми литература туялысь, филологияса кандидат (2009).

Алёна Ельцова чужис 1979 вося тӧвшӧр тӧлысь 19 лунӧ Коми Республикаса Кулӧмдiн сиктын. 1996 воын Кулӧмдiнса шöр школаын велöдчöм бöрын помалiс Коми Республикаса Юралысь бердын Ю.А. Спиридонов нима искусствояс гимназия. 1998 воын «Кассяна во» небöг йöзöдöм бöрын сійӧс босьтӧма Россияса гижысь котырö. 2001 воын помалiс Сыктывкарса канму университетысь финн-йöгра факультет, 2003 воын Москваын А.М. Горький нима Литературнӧй институт. 2005 восянь уджалö Кыв, литература да история институтын литература секторын туялысьöн. 2009 восянь дорйис филология наукаяса кандидат ним вылö диссертация.

Е.В. Ельцова гижö Алёна Ельцова ним улын. Медводдза кывбуръясыс петiсны 1993 воын «Войвыв кодзув» журналын. Йӧзӧдiс сiдзжӧ «Арт», «Карелия», «Север», «Сятко», «Ончыко», «Парма» журналъясын, фин да венгер журналъясын.

Кывбуръяссö вуджöдлiсны роч, эст, фин, мари, мордва, венгер, узбек да англия кывъяс вылö. Алёна Ельцова ачыс сідзжӧ комиӧдӧ роч, удмурт, фин, эст, вепс да мукӧд кывбуралысьясӧс. Босьтчӧма гижны ритма проза.

Кывбуръяс вылас гижöны сьыланкывъяс Григорий Игнатов, Алексей Ген да мукöд.

Диссертациясö дорйис 2009 воын Н.П. Огарёв нима Мордва канмуса университетын. Кандидатскöй диссертациялöн темаыс – «Ритмическая организация произведений В.Т. Чисталева».




#Article 155: Петыр-Павел вичко (Кулӧмдін) (444 words)


Петыр-Павел вичко (кыпӧдӧма 1799 во–1810 во) – Кулӧмдiн сиктса православнӧй вичко.

Кулӧмдінын Петыр-Павел вичко босьтчисны кирпичысь кыпöдны 1799 воын, уджъяссö помалісны 1810 воын. 1820 вося кӧч тӧлысьын вежöдiсны Петыр да Павел апостолъяслöн нимъясöн.

Настоятельлöн отсасьысьöн вöлöма Попов Василий Константинович. На кындзи вичкоын зiлисны мукöд кадас: священник о.Палладий, псаломщикъясöн Андрей Тимофеевич Попов да Исидор Алексеевич Попов, дьяконъясöн – Николай Тюрнин, Стефан Тюрнин да Михаил Алексеевич Тюрнин (сiйö 40 во уджалiс вичкоас).

Притчас (штатса уджалысьяс) вöлöма 3 морт: настоятель да кык псаломщик. Настоятельлöн керкаын: «малый деревянный и весьма ветхий». Та вöсна община медалöма кресьтянин керкаысь жыр. Псаломщикъяс олöны ас керкаас.

Куим морта притчлöн удждоныс 164 шайт 64 ур. На пиысь настоятельлы – 105 шайт 84 ур, медводдза псаломщиклы – 35 шайт 28 ур, мöдыслы – 23 шайт 52 ур.

Петыр-Павел вичкосянь рытыв-войвывланьын вöлi Николай Чудотвореч вичко, а сыкöд орччöн – пу кöлöкöльня. Став вичкосö 1902 воын кытшалöма кöрт потшöс, кодi нюжалöма матö 170 сажень. Лунвывладорын вöлöма кирпичысь неыджыд стöрöжка. Вежа стрöйбаяс гöгöрын быдмисны кыдз да сус пуяс. Петыр-Павел вичко бокын öнiöдз на эм öти кыдз пу, код улö, кыдзи висьталöны важ йöз, дзеблöмаöсь кутшöмкö ыджыд чина мортлысь кагасö. Вичко потшöс сайын, öнiя Берегдор улича вылын, вöлöма шойна.

Йирым тöлысь 18 лунö «Ленин туйöд» колкозлöн собрание вылын Семяшкин висьталiс: «Царлöн правительство ассьыс власьтсö ёнмöдiс вичко отсöгöн. Сöвет власьт юкис вичкосö государство бердысь. Кызь во стрöитам социализм, и вичколы тырмас нин гудыртны йöзлысь вежöрсö. Сiйö öнi падмöдö миянлысь олöм». Семяшкин дор сувтiсны мукöд да шуисны: тупкыны Петыр-Павел вичко. Кывкöртöдсö мöдöдiсны райисполкомö, кодi сэсся шыöдчис облисполкомö.

Но Кулöмдiнысь Енлы эскысьяс эз öвсьыны, ветлöдлiсны сикт-грездъястi, чукöртiсны кырымпасъяс, медым вичкосö восьтны бöр. Медся нырччысьöн вöлi Чупров, кодöс власьтбердсаяс шулiсны троцкистöн.

Петыр-Павел вичкоысь ыджыд кöлöкöльнясö жугöдiсны (висьталöны, мый сылöн шыыс кылöма Уллянаöдз); сы пыдди вöчöма вевт.

Вичко вöлтарын писькöдiсны öдзöсъяс, медым сэтi вермис пырны сьöкыд техника, а вежа жырйын восьтiсны куритчанiн. Тöдтöм йöз чукöртiсны вичкоысь став енсö да нуисны сиктсöветö ломтыны пач. Шуöны, сельсöветын пачсö сэки ломтöны вöлöм гозъя. Найö вежавидзöмаöсь вöчны Ен водзын татшöм ыджыд мыжсö да вуджöмаöсь овны мöд сиктö.

Дыр кад чöж вичкоын вöлi кусöдчысьяслöн депо, а сэсся гараж да ДОСААФ.

Петыр-Павел вичко бöр ловзьыны кутiс 1991 воын, кор песионерка Агафья Егоровна Кипрушева мукöд эскыськöд öтвылысь шуисны выльмöдны Кулöмдiнса вежаинъяс. 1991-öд вося урасьӧм тӧлысьӧ лои котыртöма община да пасйöма. Сиктсöветöн веськöдлысь А.А. Липин сетiс сы борд улö Кулöмдiнын вичкояслысь кольöм стрöйбаяссö: Петыр-Павеллысь öти судтаа, Енкаянлун да Владимирса Енмам öбраз престолъяса кык судтаа гожся храмъяс.

Медводз шуисны дзоньтавны-выльмöдны Петыр-Павел нима тöвся вичкосö. Общинаса старостаöн бöрйисны фронтовик, Япониякöд да Айму вöсна Ыджыд тышъясса ветеран Милослав Николаевич Игнатовöс. Вичко сöстöммöдöм да выльмöдöм бöрын кутiсны волывлыны Сыктывкарысь попъяс, медым нуöдны службаяс, а Улляна манастыр воссьöм бöрын кежавлiс и Сыктывкарса да Воркутаса епископ Питирим.




#Article 156: Есева Валентина Васильевна (159 words)


Есева Валентина Васильевна (1923–1990) – нималана коми сьылысь, Коми АССР-са народнӧй артистка (1967).

Валентина Есева чужис 1923 вося ода-кора тӧлысь 1-ӧд лунӧ Усть-Сысольскын. Челядь дырйиыс ветлӧдлiс Сыктывкарса пионер керкаӧ сьылысьяслöн кружокö. 1938 восянь сьылö Коми АССР-са сьылан да йöктан ансамбльын (30 во чöж!! – öнi «Асъя кыа» ансамбль), Концертно-эстраднöй бюроын, а сэсся Филармонияын. 1957 вося сьылö да гастролируйтö «Эжва» эстраднöй ансамблькöд (веськӧдлӧ – верӧс да шылад тэчысь Вацлав Мастеница).

Куліс 1990 вося тӧвшӧр тӧлысь 9-ӧд лунӧ Сыктывкарын. Гуалöма Сыктывкарын Шӧр шойна вылын аслас верöс, шылад тэчысь Мастеница Вацлавкöд.

Валентина Есева йылысь вöлi нимкодьпырысь шуöны – «миян коми колипкай», «коми Лидия Русланова да Валентина Зыкина». Сылысь мича гöлöссö – меццо-сопрано – тöдiс став Коми му. Сылöн сьыланкывтöг эз коль ни öти концерт. Медмича сьыланкывъясысь öти – «Коми ань» (кывъясыс – Юшков Геннадий Анатольевич), кодöс шуöны коми аньяслы гимнöн.

Коми сьыланкывъяс кындзи, В.Есевалöн репертуарын вöлi удмурт, карел, роч да болгар сьыланкывъяс.

Коми Республикаса «Коми гор» фототекаын сылöн эм 200 сайö сьыланкыв.




#Article 157: Попов Геннадий Иванович (107 words)


Попов Геннадий Иванович (Висер вожса Öнись дядь; 1952) — челядьлы коми гижысь да шылад тэчысь.

Геннадий Поповлöн кывбуръяс заводитöмаöсь артмыны армияас служитігöн на. Гижöма и  рочöн, и комиöн.

Посни челядькöд уджалігöн кутöма чужны сьыланкывъяс. Шыладысь öтдор дасьтöма и гаж нуöдан сценарийяс, талун кежлö 100 сайö нин чукöрмöма.

Лöсьöдіс да веськöдлö челядьлы «Ловъя ва» фольклор ансамбльöн.

Лöсьöдіс коми йöзкостса сьыланкывлысь Сипертас народнöй ансамбль.

Попов Г.И. кыдзи йöзкостса мастер вöчалö пуысь да сюмöдысь коми йöзкостса шылада инструментъяс: буксан, зиль–зёль, шур–шар, тотшкöдчан, чипсан, пöлян. Челядькöд вöчалö туис, нянь доз, кöті, сикöтш, юркытш и с.в.

Геннадий Попов водзмöстчöмöн Кöрткерöс районын мунö Играй, гармонь конкурс.

Г.И. Поповлöн петöма нин сьыланкыв-кывбура 7 чукöр:




#Article 158: Дереваннӧй (Кулӧмдін район) (200 words)


Дереваннӧй () — Коми Республикаса сикт, Кулӧмдін районысь Дереваннӧй сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.

Дереваннӧй пуксьӧма Эжва юлӧн шуйга бокас, Дереваннӧй ю вомӧ.

Чойяс: Вадорчой, Вичкодорчой, Изъячой, Кывтыдчой, Никӧнпосчой, Пӧжӧмчой, Чуркчой.

Вадоръяс да лыаинъяс: Еджыдлыавадор, Кузьлыа, Кывтыдлыа, Ласталыа, Манойвадор, Пристаньвадор, Чуркуввадор

Видзьяс: Арапвидз, Белӧйвадбок, Важэжвабок, Ёльсай, Кальӧласта, Кирилӧласта, Кузьлыавидз, Кывтыдвадбок, Кыруввадбок, Мӧдлапӧв, Найданвидз, Ӧлешина, Осипгӧппӧлӧй, Пывсяналаста, Паньӧвидз, Пашъёльвидз, Попвис, Поргандор, Ручув, Тыбок, Тыйыв, Увтас, Шоръёльвидз

Тыяс: Белӧйвад, Важ Эжва, Гычагӧп, Дереваннӧйты, Кирилаты, Кузьты, Кывтыдвад, Кыруввад, Найданты, Ӧлешинаты, Ӧсипгӧп, Пывсянаты, Салдатвад, Сьӧдты, Ягувты.

Нюръяс: Кузӧбнюр, Сісьнюр, Уллянанюр, Чукльӧмнюр.

Ёль-шор: Джупкӧсшор, Мӧдручьёль, Паневъёль, Пашӧёль, Понъяёль, Сычьёль, Чукляшор, Шоръёль, Шӧръёль.

Висъяс: Важежвавис, Дереваннӧйтывис, Кывтыдвадвис, Кыруввадвис, Мельничаювис, Найданвис, Попвис, Сьӧдтывис, Ягувтывис.

Шойна: Катяяг.

Вичкодорсикт, Ёссикт, Иллясикт, Кывтыд, Кырувсикт, Никӧнсикт, Пӧжӧм, Чоййывсикт, Ягвывсикт.

Вадорвывтуй (ул. Набережная), Кырувтуй (ул. Подгорная), Пионертуй (ул. Пионерская), Шӧртуй (ул. Центральная), Школатуй (ул. Школьная), Юбилейтуй (ул. Юбилейная).

Дереваннӧй юртуй, Микита прӧсек, Пӧжӧмъютуй, Чукльӧмтуй, Панеёльтуй, Пукӧдатуй.

Никӧнъёльпос, Иллясиктшорпос, Мельничаюпос.

Грездын олӧны комияс

Дереваннӧй сиктса юралысь Есев Николай Борисович.

Дереваннӧйса (коймӧдысь чукӧртӧм) Сӧвет бӧрйӧма 2012 вося йирым тӧлысь 14 лунӧ. Депутатъяс: Ветошкин Николай Кимович, Воронова Наталья Владимировна (ӦР), Габов Степан Николаевич (ӦР), Есев Николай Борисович (ӦР), Липина Виктор Николаевич, Морохина Эльвира Васильевна, Нестеров Леонид Степанович, Ракин Василий Михайлович, Тимушев Иван Витальевич, Ульянова Татьяна Александровна (ӦР)




#Article 159: Мыс (Кулӧмдін район) (250 words)


Мыс () — Коми Республикаса сикт, Кулöмдiн районын Мыс сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.

Мыс сикт — сулалӧ Эжва юлӧн веськыд джуджыд берег вылын, Лунвыв Мылва юлӧн вомлы паныд.

Мыс нимыс индӧ сиктлӧн сулаланін вылӧ: сыктывйыв сёрнисикас мыс «дзиб, мыльк, нӧрыс, чурк», улыс эжва сёрнисикас «вытасін, чой, крут берег». Тані гӧгӧрвосьӧ кыдзи «вывтасін, Эжвалӧн крут берег». Та йылысь висьталӧ и сиктлӧн ӧти юкӧн — Чоййыв.

Мыссаясӧс йӧз костын нимтӧны мысса бурсьылысьясӧн (енлы ёна эскысьяс).

Сиктса преданиеын висьтавсьӧ: “Коркӧ кывтіс Эжва ю вывті Ен мам. Сылӧн туйыс муніс Эжва йывлань Мылва ю вылӧ. Дыр ковмис кывтны Ен мамлы, да коркӧ матыстчис сійӧ тӧдтӧм крут берег дорӧ. Некымынысь кӧсйис сувтны, но кутшӧмкӧ тӧдтӧм вын тшӧктіс сылы кайны вылӧджык да вылӧджык. Недыр мысти пыжыс ачыс сувтіс берегӧ. Ен мам воськовтіс тӧдтӧм му вылӧ, видзӧдліс гӧгӧрбок да кажитчана местаын сувтӧдіс крест - водзӧ лоана часовня местаӧ.
Коли уна кад, Мыс сиктса олысьяс кыпӧдісны пуысь часовня, кӧні медся пыдди пуктанаӧн вӧлі Тихвинскӧй Ен мамлӧн ӧбраз. Ӧні этшаӧн нин помнитӧны тайӧ часовнясӧ, но сиктса пӧрысь йӧз висьталӧны, мый 20 во сулалӧм бӧрын сійӧс жугӧдіс ытва.

Сикт пукалö Эжва юлöн веськыд берегас. Мыссянь Кулӧмдін юрсиктӧдз 90 км, Сыктывкар юркарӧдз 270 км.
 

Сиктын олӧны комияс.

Мыс сиктын уджалӧ культура керка да библиотека.

Мысын ӧти класса вичкобердса школа воссис 1887 воын. 1903 восянь сійӧ кутіс шусьыны 3 класса вичкобердса школа, 1918 восянь — I тшупӧда начальнӧй школа, 1937 восянь — нетыр шӧр школа. 2013 восянь Мыс сиктын уджалӧ начальнӧй школа-сад. 

Мыс сиктса потребительскӧй котыр, “Опарин” асшӧр уджалысь, “Кузнецов И.М.” асшӧр уджалысь.




#Article 160: Скӧрӧдум (Кулӧмдін район) (199 words)


Скӧрӧдум () – Коми Республикаын Кулöмдiн районса Помӧсдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.

Грезд пукалӧ Эжва ю веськыд вадорын, Скӧрӧдумъёль вомланьын. Скӧрӧдумсянь Помӧсдін шӧрсиктӧдз 7 км войвылӧ, Кулӧмдін юрсиктӧдз 68 км, Сыктывкар юркарӧдз км.

Вӧръяс: Дзоля вöр, Из гöра, Ошкасён, Гажаяг, Дзоля яг, Кöрчомдор, Рöмановскöй яг.

Видзьяс: Маил видз, Еремвидзсьöрт, Лазаркулига, Конö Иван видз.

Керӧсъяс: Дубрава, Рöмановскöй нöрыс, Еджыд бужöд, Сьöд кöтшас, Кирöиздiн.

Шор-ёль: Ульвашор, Кöбылашор, Гусьтышор, Дубровашор, Миняшор, Скӧрӧдумъёль, Скöрöдумвом (Ёльыслöн Эжваö усянiн), Поскашор, Понсинъю-ёль (визувтö Скöрöдум весьтса ягсянь Скöрöдума-Кырныша костö, усьö Эжва юö).

Тыяс: Ыджыдты, Гусьты, Польчи видз гöп (дзоляник ты кодь), Кузьты, Сёртты, Пышты, Ягувты.

Нюръяс: Гусьты нюр, Нюрвыв (Скöрöдум поссянь Хозяиновъяс керка дорöдз), Оль бок (сэтчӧ пырӧны футбольнӧй поле и орчча видзьяс).

Грездын олӧны кызвыйӧ комияс. Сёрнитӧны коми кыв вылын (эжвайывса сёрнисикас). Эм некымын украинеч, найӧ тшӧтш тӧдӧны коми кыв. Став челядьыс коми кывъяӧсь жӧ.

Татчӧс олысьӧс шуӧны скӧрӧдумса. Кывберд тшӧтш скӧрӧдумса.

Медводдза овъяс Скӧрӧдумын вӧліны Паршуков да Ефремов (1719). Ӧнія кадӧ медунаӧн Пашнинъяс да Ефремовъяс.

Наысь кындзи эмӧсь: Денисов, Дёмин, Жангуров, Игнатов, Карманов, Курочкин, Липин, Мингалёв, Третьяков, Уляшев, Шомысов, Хозяинов.

Шоч овъяс: Беляев, Божко, Долигодин, Князев, Конин, Королёв, Лажанев, Левшенков, Макалюк, Напалков, Никитин, Отев, Прудников, Сенькин, Чисталёв.

Бырӧм овъяс: Сурнин, Козлов, Шахов, Когутяк, Макаров.




#Article 161: Куж (Кулӧмдін район) (494 words)


Куж () – Коми Республикаса сикт, Кулöмдiн районысь Куж сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт. 

Топонимика туялысьяс серти сиктлӧн роч нимыс Кужба артмӧма Кужъюлӧн важ ним серти, коді вӧлі Кужва  Кушва («этша ваа ю»). Кужъю бокас и овмӧдчывлӧмаӧсь медводдза локтӧм йӧзыс 1629 воясӧ. Мыйла комиӧн сиктсӧ шуӧны дженьыда – Куж, некоді оз шу.

Куж сикт пуксьӧма Эжва ю веськыд бокас, Куж ю вомын, кӧні Эжва кежӧ лунвывлань.

Медматыс орчча сиктъяс: Кебанъёль лунвылас да Улляна рытыв-войвылас.

Кужъюыс юкӧ сиктсӧ Ичӧт Куж (кывтчӧс) да Ыджыд Куж (катчӧс) вылӧ.
Эмӧсь тані и посниджык юкӧнъяс – грездъяс:

Кутшӧм мича нимъяс сетлӧмаӧсь шоръяслы да юяслы: Макар шор, Лёк шор, Вичко шор, Мӧдар шор, Рӧвдор шор, Косья шор, Сыв ёль, Вад ёль, Горт ёль, Вась шор, Туруб ёль, Ульяна ёль да сідз водзӧ.

Асыввож да Рытыввож ёльяс ӧтлаасьӧмсянь заводитчӧ Куж ю, кытчӧ усьӧны Уна вожжа шор, Чулан шор, Изъя шор, Илля шор, Ыджыд ёль, Ичӧт ёль, Туруна ёль.

Мӧдлапӧлас, Эжва сайын, куйлӧ паськыд Кужнюр.

Коркӧ важӧн, 1639 воын, Сыктывса крестьянинъяс Л.Ватманов и Е. Нифанов ыстасны корӧм, медым налы «Сетісны оброкӧ Кулӧм юсянь Кужъюӧдз уна му, сьӧд вӧр да Эжва юлӧн кыкнан пӧлӧнсьыс тыяс». Мусӧ корисны овмӧдчыны, гӧрны-кӧдзны му, пуктыны турун, кыйны чери да звер-пӧтка. Февраль 14-ӧд лунӧ 1640 воын Сыктыв земскӧй судӧ воис Новгородсянь тшӧктӧм, медым сійӧ местасӧ прӧверитасны, оз-ӧ кодкӧ сэні ов нин, и абу на кӧ некод овмӧдчӧма, сетны вит во кежлӧ оброк мынтытӧг, а водзвылӧ мынтыны оброк вонас 2 шайт. 

Медводдза переписьын Кужба казьтывлӧмаӧсь 1646 воын.Сэки грездын вӧлӧма куим овмӧс. Кужйӧ овмӧдчылӧмаӧсь Висер вожысь воӧм йӧз. Вӧлӧмаӧсь найӧ кужысь кияса, зільӧсь, уджачӧсь. Пӧрӧдлӧмаӧсь вӧр, му вӧдитлӧмаӧсь, скӧт видзлӧмаӧсь, чери кыйлӧмаӧсь. Тӧдлӧмаӧсь и грамота. Тӧвнас кӧрта кӧлуйла Чердыньӧдз петавлӧмаӧсь.

Комиын некор эз вӧв крепостнӧй право, и кужсаяс ас кежысь вӧравлісны, видз-му вӧдитісны, Уралса заводъясӧ ветлісны нажӧткала. Ас вӧляысь ветлісны вичкоӧ. Сӧмын 1791 воын Кулӧмдінса Петыр-Павел вичкоӧ волӧмаӧсь Кужйысь 43 ай да 47 энь лов. Сэки грездын олӧмаӧсь квайт керкаын Тарабукинъяс, квайтын жӧ Кузнецовъяс и куимын Логиновъяс. 

Батьяслӧн видз-му, чӧс туйяс, тӧняяс вуджлісны пиянлы. Сідзкӧ, вӧлі нин вӧр-валӧн да видз-мулӧн вӧдитчӧм могысь кутшӧмкӧ асшӧрлун. Гожӧм чӧжӧн вӧдитлісны шабді, сю, ид, зӧр, пуктывлісны капуста, сёркни, картупель. Видзлісны мӧс, вӧв да ыж. Быд ар кыйсьысьяс вайлісны уна звер-пӧтка. Грездын нывбабаяс, том и пӧрысь, тӧвбыдӧн печкисны, кыисны дӧра. 

Гражданскӧй война помасьӧм бӧрын Кужйын лыддьысис 160 овмӧс, 769 олысь (347 мужичӧй, 422 нывбаба).

Декабр 1927 воын странаын заводитчис коллективизация. Ичӧт Кужйын котыртісны кык колхоз: «Гигант» (председательыс Кузнецов Ф.И.) да «Ленин ног» (председатель Тарабукин Ф.Н.). Ыджыд Кужйын вӧліны колхоз «Уджалысь» да «Урожай».

Сёрӧнджык грездыс торъяліс Ыджыд да Ичӧт Куж вылӧ. Январ 1939 воын Ыджыд Кужйын воссис сиктсӧвет, кытчӧ пырисны некымын сикт-грезд.

А водзӧ гымӧбтіс война, кытӧн усис кужса 107 солдат. 

Но Куж сикт сӧвмис да сӧвмис. 1953 воын восьтісны сиктса библиотека, 1963 – выль школа, кӧні велӧдчисны кӧкъямысӧд классӧдз. Декабр 1974 воын воссис челядьлы сад-ясли, а 1979 воын – культура керка.

Куж - Куж сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт. А юралысь - Липин Игорь Павлович. Эм депутатъяслӧн сӧвет, кытчӧ пырӧ 10 депутат:

Кужйын олӧны комияс, сёрнитӧны комиӧн.

Сиктас эм:




#Article 162: Финн-йӧгра войтыр (133 words)


Фин-йӧгра войтыр — войтыр чукöр, кодъяс сёрнитöны Финн-йӧгра кывъяс вылын. Олöны Рытыв Сибырын, Шӧр, Войвыв да Асыввыв Европаын.

Фин-йöгра войтырöс юкöны кык чукöр вылö: финн да йöгра.

Фин-йöгра войтырлöн öтувъя лыд — 25 миллион. На пиысь мадьяръяс — 14 миллион гöгöр, финъяс — 5 миллион гöгöр, эстъяс — 1 миллион гöгöр, мордва войтыр — 843 сюрс, удмуртъяс — 637 сюрс, мари — 604 сюрс. Мукöдыслöн лыдыс 500 сюрсысь этшаджык.

Бöръя юöръяс серти, балтикабердса котыр воöма Лунвыв Сибырысь Асыввыв Европаö кöнкö 10 сюрс во сайын да лои подулöн балтикабердса финъяслы.

Волгабердса да камабердса фин-йöгра войтыр воисны Лунвыв Европаö 4 сюрс во сайын.

Саами котырлöн кывйыс кöть и матын мукöд фин-йöгра кывлы, но найö торъялöны артманног сертиыс. Саамияс — палеоевропеечьяс, кодъясын эм азияса вир; фин племенаясын эм 1/3-сянь 2/3-öдз азияса вир (Байкалсайса) бать визь сертиыс.




#Article 163: Пузла (Кулӧмдін район) (111 words)


Пузла () — Коми Республикаын Кулöмдiн районысь Вӧльдін сикт овмӧдчӧминса посёлок.

Сиктлы нимсӧ сетӧмаӧсь лыаа, нюйт ва понда, мый вӧлi пузувтӧ шорын визувтысь васӧ (татшӧм васӧ шуӧны «пузла»).

Пузлаын эм «Зарни сьылан» сьылан котыр.

Пузла пуксьöма Эжва юлöн шуйга бокас, Пузла ю вомсянь улынджык. Пукалӧ Кулӧмдiн да Ухта районъяс костын. Сикт лоӧ медводдзаӧн Эжва йылын.

Орчча грездъяс 
Медматын Пузлалы Ягкӧдж| сикт, сулалӧ 48 км ылнаын.

Сиктын эм Культура керка.

Сиктын эм «Ичӧт школа—челядь сад (ӧнія веськӧдлысьыс Игнатова Елена Михайловна). Велӧдчысь лыдыс 15 морт гӧгӧр. Велӧдан предметъяс лыдын коми кыв.

А. С. Игнатов – предприниматель, «Комилесбизнеслӧн» веськӧдлысь, районса депутат.

Пузлаын эм мобильнӧй связь (МТС операторлӧн). 2013 воӧн МТС компания сувтӧдіс сиктын вышка.




#Article 164: Тсонга (кыв) (163 words)


Тсонга (Xitsonga) либӧ шангаан — тайӧ Мозамбикын, Свазилендын, Зимбабвеын да ЛАРын банту кыв, ЛАРын каналан кыв. Анбур — латин.

Aa Bb BVbv BYby Cc CHch Dd DLdl DYdy DZdz DZWdzw Ee Ff Gg Hh HLhl HLWhlw Ii Jj Kk KHkh KHWkhw KWkw Ll Mm MHmh Nn NDHndh NDYndy NGng NGHngh NHnh NJnj NKnk NKHnkh NSns NYny Oo Pp PFpf PHph Qq Rr Ss SHsh SWsw Tt TLtl TSts TSWtsw Uu Vv Ww Xx Yy Zz ZHzh

Tata wa hina la nge tilweni,
vito ra wena a ri hlawuriwe;
a ku te ku fuma ka wena;
ku rhandza ka wena a ku endliwe
misaveni, tanihi loko ku endliwa tilweni
u hi nyika namuntlha vuswa bya hina
bya siku rin'wana ni rin'wana;
u hi rivalela swidyoho swa hina,
tanihi loko na hina hi rivalela lava
hi dyohelaka; u nga hi yisi emiringweni
kambe u hi ponisa eka Lowo biha,
[hikuva ku fuma, ni matimba, no ku twala i swa wena
hi masiku ni masiku. Amen




#Article 165: Ногиев Иван Иванович (191 words)


Ногиев Иван Иванович (Парма Вань, 1952) — коми гижысь.

Иван Ногиев чужӧма 1952-ӧд вося кӧч тӧлысь 18-ӧд лунӧ Коми Республикаын Кулӧмдін сикт овмӧдчӧминса Парма грездын. 1969-ӧд воын помалӧма Кулӧмдінса шӧр школа. 1973-ӧд воын Егорьевскын гражданскöй авиациялысь авиационно-техническöй училище помалöм бöрын куим во уджалӧма Печораса аэропортын: вӧлӧма МИ-6 вертолётъяс дзоньталысь техник-механикӧн Гражданскӧй авиацияса Коми управленньӧлӧн Печораса ӧтувтӧм авиаотрядын. 1981 восянь Сыктывкарса канму университетлысь физико-математическöй факультет помалöм бöрын куим во велöдӧма физика Кулӧмдiнса школаын. 1984 восянь 2003-ӧд воӧдз уджалӧма Кулӧмдінса РОВД-са милицияын тыр арлыдтöмаяслöн делöяс серти инспекторöн, петӧма пенсия вылö, олö Кулӧмдiнын.

Иван Ногиевлӧн литературнӧй гусяним — Парма Вань. Гижны босьтчӧма ыджыдӧн нин. Гижö комиöн челядьлы, серамбана висьтъяс, а сідзжӧ повесьтъяс. Медводдза гижӧдсӧ йӧзӧдӧма 1993-ӧд воын «Парма гор» газетын. 1994-ӧд да 1995-ӧд воын висьтъяс йӧзӧдӧм бӧрын сизим во вылӧ коставлӧма, сэсся бара босьтчӧма гижны. Повесьтъяс да висьтъясыс 2001-ӧд восянь йӧзӧдлӧмаӧсь «Войвыв кодзув» да «Чушканзі» журналъясын.

Медводдза «Винегрет» небӧгас пыртӧма 22 висьт да 2 повесьт. Роч вылӧ вуджӧдӧмӧн татшӧм жӧ нима небӧгыс петавлӧма 2017-ӧд воын. «Некытчö шогмытöм висьтъяс» небӧг петӧма 2015-ӧд воын.

Гижӧдъяссӧ рочӧдӧма. «Руб» висьт вуджӧдӧмаӧсь эст кыв вылӧ.

Иван Ногиев некымынысь вермывлӧма «Эзысь борд» республикаса литературнӧй конкурсын.

Россияса гижысь котырын 2014-ӧд восянь.




#Article 166: Бежтин кыв (129 words)


Бежтин кыв (Бежкьалас миц) — тайӧ Дагестанын (Цунтин район) да Грузияын (Кварели район) нах-дагестан кыв.

А а, Аь аь, АӀ аӀ, АьӀ аьӀ, Аа аа, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, ГӀ гӀ, Е е, Д д, Ё ё, Ж ж, З з, И и, ИӀ иӀ, Ии ии, Й й, К к, Къ къ, Кь кь, КӀ кӀ, Л л, Лъ лъ, ЛӀ лӀ, М м, Н н, О о, Оь оь, ОӀ оӀ, ОьӀ оьӀ, Оо оо, П п, ПӀ пӀ, Р р, С с, Т т, ТӀ тӀ, У у, Уь уь, УӀ уӀ, УьӀ уьӀ, Уу уу, Х х, Хъ хъ, ХӀ хӀ, Ц ц, ЦӀ цӀ, Ч ч, ЧӀ чӀ, Ш ш, Ъ ъ, Э э, ЭӀ эӀ, Ээ ээ




#Article 167: Коми му туялан котыр (138 words)


Коми му туялан котыр () – Коми Республикаын чужан му туялысьясӧс ӧтувтан котыр.

Коми му туялан котыр ёна горалiс 1920-öд воясын. Сiдз, А.А. Цемберлöн водзмöстчöмöн 1922 воын Коми обласьтын вöлi восьтöма канмуса архив. А 1924 во помын котырлöн зiльöмöн выльысь кыпыда восьтöма краеведческöй музей. Мыйла выльысь? А сы вöсна, мый музейсö вöлi восьтöма нин 1911 воын, но 1916-ын сiйö дугдiс уджавны.

Котырöн веськöдлысьяс весиг шыöдчисны 1927 воын СССР-са наукаяс Академияö, медым öтвылысь туявны Коми му, а А.А. Чеусов вöзйис восьтны наука да искусстволысь Коми академия.

Кызьöд воясö котырö пырысьяс чукöртiсны коми фольклорысь уна материал. Сöмын мойдсö вöлi гижöма 170 сайö. На подув вылын вöлi гижöма фольклорысь уна туясян удж да йöзöдöма сё лист бокъяса небöгъяс. Öнi став тайö гижöдъясыс куйлöны Коми Республикаса Национальнӧй музейын.

Со татшöм водзмöстчöмöн да ыджыд воськовъясöн мунысьöн коли йöз паметьö Коми му туялан котыр.




#Article 168: Висер (Кӧрткерӧс район) (2282 words)


Висер () – Коми Республикаса сикт, Кӧрткерӧс районысь Висер сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.

Сикт пукалӧ Висер юлӧн шуйга берегас. Висерсянь Кӧрткерӧс юрсиктӧдз 92 км, Сыктывкар юркарӧдз 140 км.

Висер погост 1634 воӧдз пырлӧма Ляльскӧй Треть улӧ. Даньсӧ мынтӧмысь ӧткажитчӧмаӧсь да лӧсьӧдӧмаӧсь торъя Висер вӧлӧсьт, лоӧма торъя податнӧй округӧн, а судейскӧй делӧ да ямскӧй повинносьт нуӧдӧмаӧсь Сыктывдінкӧд.

Висер погост — Сыктыв вомсянь вылыс Эжва вылын медважся сикт. 1585 воын казьтыштӧмаӧсь Маджа да Пезмӧг, 1608 воын перепись улӧ сюрӧмаӧсь Кортовскӧй д. да Кия пӧчинок. 1646 воын Сторожево, Шойнатскӧй, Усть-Кулом, Керчома, Усть-Нем, Кужба, Нёбдін. Ставныс найӧ 1646 воӧдз пырлӧмаӧсь Висер погостӧ, а 1678 восянь лоӧмаӧсь Кӧрткерӧсса, Кулӧмдінса да да Нэмдінса погостъясӧн да торъялӧмаӧсь Висер погостысь.

Вишера погост улын олысьяс шуӧмаӧсь 1800-ӧд вояс заводитчигӧн кыпӧдны кирпичысь Ен мамлысь выль вичко. Кирпичсӧ дасьтӧмаӧсь места вылын бокысь волӧм йӧзкӧд (ковмӧма, дерт, кык судта вичко вылад дасьтыны уна во. Ыджыдвидзса да Одыбса вичкояслы кирпичсӧ дасьтылӧмаӧсь 7 воӧн).

вичко стрӧитӧмсӧ заводитӧмаӧсь 1835 воын. Улыс судтасӧ помалӧмаӧсь да вежӧдӧмаӧсь 1849 воын. Кӧлӧкӧльняыс вӧлӧма пуысь 9 жынняна. Вылыс судта вӧчӧмсӧ помалӧмаӧсь 1851 воын, вежӧдӧмаӧсь 1856 воын. Каменнӧй кӧлӧкӧльнясӧ заводитӧмаӧсь вӧчны 1876 восянь. План да фасад сертиыс колӧ вӧлӧм вичко кӧлӧкӧльнясӧ джуджыдджыка вӧчны, но абу артмӧма колана ногӧн да вӧчӧмаӧсь ляпкыдджыка, а кольӧм кирпичсьыс тэчӧмаӧсь ӧти судта стрӧйба — I ступеня земскӧй училищелы, вӧчӧмсӧ помалӧмаӧсь 1889 воӧ.

Кӧлӧкӧльня стрӧитӧмсӧ помалӧмаӧсь 1890 вояс заводитчигас. Кык ыджыд жыннян (95 да 206 пудъяӧсь) вайӧмаӧсь 1910 воӧ, ыджыдджык жынняныслӧн кывйыс 8 пудйысь вӧлі сьӧкыдджык. Вайлӧмаӧсь жыннянъяссӧ гожӧмнас ыджыд пыжӧн, снасьт отсӧгӧн кыскӧмаӧсь, катӧдӧмаӧсь вичко дорас пуысь вӧчӧм ыджыд доддьын вӧвъяс да йӧз вынӧн.

Ыджыд жыннянъяссӧ лэптыны волӧмаӧсь 1912 воӧ Улляна манастырысь. Лэптӧмаӧсь блокъясӧн, мастернас вӧлӧма Кононов. Лэптігас ыджыд жынняныс абу тӧрӧма кӧлӧкӧльняас да усьлӧма муас, снасьтыс орлӧма жӧ. Ыджыд жыннянъяссӧ лэптыны волӧмаӧсь зэв уналаысь. Вичко ӧграда стрӧитӧмсӧ нуӧдӧмаӧсь ӧнія нэм заводитчигас, кирпичсӧ вӧчысьясыс бокысь жӧ волӧмаӧсь.

Вылыс вичкоӧ кайлӧмаӧсь Вознесенньӧ кежлӧ. Улысас гожӧмнас да тӧвнас поконикъясӧс сьылӧдӧмаӧсь, ремонт нуӧдлӧмаӧсь гожӧмнас.

Венчайтлӧмаӧсь дон босьтӧмӧн. Видз дырйи абу венчайтлӧмаӧсь, а сӧмын Рӧдитель ыджыд лун бӧрти. Венеч вӧлӧма мужскӧй и женскӧй. Бокӧ мунысьяслы сетлӧмаӧсь гижӧд венчайтчӧм вылӧ. Ыджыд жыннянӧн быд вӧскресенньӧ, асъя, ӧбедня да рытъя звӧнитлӧмаӧсь.

Поп ордын вӧлӧма метрика — чужысьяслӧн да кулысьяслӧн книга. Салдатпуясӧс босьтлӧмаӧсь поп книгаысь. Кулысьясӧс вайӧны вӧлӧм вичкоӧ, узьтӧдӧны папертын, мӧд луннас поп, вӧлӧм, сьылӧдас да нуӧны дзебны кладбище вылӧ. Кулӧмъясӧс 1634 воӧдз гуавны нулӧмаӧсь Ляли погостӧ, сы бӧрын дугдӧмаӧсь да гуалӧмаӧсь Висер погостас.

Висер погост XIX нэмын шусьылӧма Вишерско-Богородскӧйӧн. 1830 воын волӧма горнӧй инженер Трапезников эзысь да ыргӧнлысь куйланінъяс тӧдмалӧм могысь. Сё во сайын Петербургысь волӧма географ Бессонов Вологодскӧй губернатор Хвостовкӧд да кайлӧмаӧсь Висер юсӧ видзӧдлыны. Волӧмсӧ казьтыштӧма «Поездка по Вӧлӧгодской губерния к нефтяным его богатствам на реку Ухту» аслас 1908 вося гижӧдъясын. Висер сиктӧс казьтыштӧмаӧсь и 1848 вося Вологодскӧй губернскӧй ведомосьтъясын: Сыктыв карсянь 120 верст ылнаын, кӧні вӧр-ваыс кӧдзыд да зумыш, войвывса сьӧд вӧр пытшкын, туйсянь бокын, пукалӧ Вишера сикт. 1834 воын Висер вӧлӧсьт улӧ пырлӧма 191 овмӧс, 471 айлов да 773 эньлов, ставыс 1244 морт.

Висер юлӧн кузьтаыс 247 верст, усьӧны ю вылас шуйгала и веськыдла пӧвсяньыс: Льӧмъю, Енъю, Везъю. Пугдымъю, Ковъю да уна пӧлӧс вожъяс (ёльяс). Берегъясыс ӧтар-мӧдар боксяньыс крутӧсь, нюжвидзӧны гырысь нюръяс, ю вылас зэв уна изъя косьяс (порогъяс). Уна во чӧж вӧр пӧрӧдӧм вӧсна, юыс ёна ляпкаліс да гӧльмис, звер-пӧткаыс зэв этша коли.

Ёна кынмалӧм вӧсна уезднӧй земство нянь кӧйдыссӧ сетавлӧма ссудаӧн, ыджыд процентъяс вылӧ да унаӧн абу вермылӧмаӧсь мынтынысӧ, мый понда мам-батьлӧн уджйӧзыс вуджлӧма челядьыслы. 1870 воын уезднӧй земство шуӧма запасын кӧйдыс видзӧм могысь стрӧитны хлебозапаснӧй пунктъяс — «магазеяӧн» шусьылісны. Кӧйдыссӧ вайлӧмаӧсь Чукаыбын, Кебраысь, Ыбысь. Магазеясӧ вӧчлӧмаӧсь чер кежысь, пила абу на вӧлӧма, 1870 вояс заводитчигӧн. Подувсӧ вӧчлӧмаӧсь изйысь известкаӧн соралӧмӧн. Крышасӧ вевттьылӧмаӧсь керсӧ шӧри поткӧдӧмӧн да лӧсалӧмӧн. Йӧз велавлӧмаӧсь нин нянь пиӧ пуктыштны кач (косьтӧм ньывпу кырсь тойӧмӧн), пипулысь опилкисӧ да жуг, нянь судзсьытӧм понда.

Картупель «едак» вылӧ пуктылӧмаӧсь во кежлӧ ӧти пудӧвикӧн. Мусӧ абу бура небзьӧдлӧмаӧсь, абу мудйылӧмаӧсь. Первой мирӧвӧй война вылысь локтысьяс велӧдӧмаӧсь сюявны картупель кӧйдыссӧ гӧр улӧ да мудйыны. Кудель печкылӧмаӧсь кыза, суниссӧ гос пиӧ сюйлӧмӧн кыскӧны вӧлӧм трубка пыр да видзлӧмаӧсь сись пыдди. Юкалӧм сартас кыдз пу чуркаысь сотӧны вӧлі ворйӧ ӧгырсӧ гылӧдӧмӧн, шулісны пешаӧн, сы кежысь овлісны рытъяснас, а скӧтӧс идравлісны биа сартассӧ вомас курччӧмӧн.

Пила да самӧвар, тӧчила вайлӧмаӧсь кольӧм нэм помын, 80-90 воясӧ. Видз-му вӧчлӧмаӧсь вӧрсӧ кералӧмӧн, сотӧмӧн да мыръяссӧ перъялӧмӧн ӧнія нэмлӧн 20-ӧд воясӧдз. Вӧчӧм выль муяссӧ шулісны тыкӧлаӧн, самсӧ босьтлісны (кӧдзлӧм кӧйдыссьыс водзӧссӧ) 20 да унджыкӧс. Первой восӧ кӧдзлӧмаӧсь сю.

Вӧлӧстнӧй Земстволӧн управленньӧын уджавлӧмаӧсь: вӧлӧстнӧй старшина да вӧлӧстнӧй писар, сельскӧй старӧста да сельскӧй писар. Старшина старӧстаысь торъявлӧма чеп йылын медальӧн, старшинаыслӧн, вӧлӧма ыджыдджык, вӧлӧма нӧшта налог босьтысь. Вӧлӧстнӧй старшинаӧс бӧрйылӧмаӧсь сельскӧй сход вылын 3 во кежлӧ. Аслас вӧлӧстнӧй писаркӧд кутлӧмаӧсь йитӧд Земскӧй Управакӧд поштӧвӧй станция пыр. Сход вылын бӧрйылӧмаӧсь Вӧлӧстнӧй суд 3 во кежлӧ жӧ 3 мортысь — ӧти пред да 2 член. Вӧлӧстнӧй правленньӧлӧн удж бӧрся видзӧдӧма урадник да волӧма 2 во пиас ӧтчыд карысь Земскӧй начальник. Вӧлӧстнӧй писарлӧн жалӧванньӧыс вӧлӧма 22 шайт, сельскӧйыслӧн 12 шайт тӧлыссяыс.

Вӧлӧстнӧй правленньӧлы керкасӧ стрӧитлӧмаӧсь воссигкежлас — 1860 во кежлӧ. Керка помас вӧлӧма сходъяс нуӧдан зал, стӧрӧжлы оланін да тюрьма. Вӧлӧстнӧй старшинаясӧн уджавлӧмаӧсь: Висерысь Мите Степан Калистратов, Тарас Ӧльӧксан Игушев, Марте Васька Ӧльӧксан Панюков Ыджыдвиддзысь. 1910-ӧд воын бӧрйылӧмаӧсь Як Епим Ивашевӧс, сельскӧй старӧстанас уджалӧма Савва Степан Якӧ Меников Вылибысь. Ване Сергей уджалӧма Як Епим бӧрти. Висерысь Борис Иван Попов уджавлӧма вӧлӧстнӧй старшинаӧн и вӧлӧстнӧй писарӧн, кулӧма 1913 воын, вывті грамотнӧй вӧлӧма. Миш пиыс карса училище помалӧм бӧрын велӧдӧма Висер школаын, сэсся босьтӧмаӧсь карӧ, уджавлӧма коми журналса редакторӧн, бӧръя кадсӧ — республикаса госпланын, 1937-ӧд воын пуксьӧдлӧмаӧсь Гулагӧ.

Вӧлӧстнӧй правленньӧлысь уджалысьяссӧ видзӧм могысь йӧзыслысь перйылӧмаӧсь сбор-подать. Удждонсӧ индылӧмаӧсь сход вылын, сэк жӧ, мый колӧ стрӧитны, ньӧбны да вӧчны правленньӧлы. Попӧс да саломщикӧс мездылӧмаӧсь сбор-податьысь. Правленньӧ нуӧдлӧма учёт рекрутскӧй повинносьт улӧ веськалӧм йӧзлысь, босьтлӧмаӧсь 21 арӧссянь. Кутлӧмаӧсь дон мынтытӧг прӧтивопӧжарнӧй дружина. Найӧ индылӧмаӧсь быд керкалы кутшӧм инвентарӧн, ковмас кӧ, кусӧдчыны, быд гожӧмын керкаяс вылӧ пуктӧдлӧмаӧсь ва тыра пельса, быд керка пельӧсын вӧлі инвентарлӧн пас - дӧскапом, нуӧдлӧмаӧсь гӧра-кӧдза да туруна видз семья лыд серти юклан учёт. Шулӧмаӧсь «мусюр» — Джиянсянь Шойнатыӧдз туй да уличаяс вӧчӧм-лӧсьӧдыштӧм кузя могъяс, тюрьма видзӧм вылӧ рӧскод.

Висерын фельдшеръясӧн уджавлӧмаӧсь Иван Лукич Вахнин, гӧтырыс — Евдокия Григорьевна велӧдлӧма школаын, Елькин Гаврил Алексеевич, уна семьяа, гӧтырыс неграмотнӧй, Анастасия Михайловна Шарапова, скӧр да ыждалысь вӧлӧма. 1927 восянь больничаын воссис приёмнӧй покой 15 койка вылӧ. Пӧлик Микулай Сандра вӧлӧма первой сиделкаӧн, сыкӧд сэсся уджалӧмаӧсь Санук Вась Анна, Микайлӧ Петыр Наста — Ыджыдвиддзысь. 1930—31 воясын Микулай Сандра велӧдчӧма карын 6 тӧлысь да сетӧмаӧсь медсестралысь свидетельство, вӧлӧма первой сестраӧн. 1930—31 воясын Висерын вӧлі брюшнӧй тифлӧн эпидемия, унаӧн куліны, тупкылісны школаын велӧдӧм.

Больнича стрӧитӧм бӧрын дзик жӧ пыр заводитӧны стрӧитны школа. Вӧрсӧ лэдзӧмын отсасисны больничалы да школалы трудгуж повинносьт пӧртӧм могысь сиктсӧветувса став олысьыс, но вӧрыс абу шогмӧма да торъя бригадаӧн лэдзӧмаӧсь выльысь. Школасӧ 2 воӧн жӧ эштӧдісны да 1932 волӧн мӧд джынсянь заводитісны велӧдны. Школа бӧрын стрӧитісны сельполы зэв ыджыд склад во гӧгӧрса запас продовольственнӧй тӧваръяслысь видзӧм могысь, сельполы жӧ стрӧитісны магазин. Больнича да школа стрӧитӧмын участвуйтісны бокысь волӧм мастеръяс: Керӧсысь, Пезмӧгысь.

Войнаӧдзыс Висерысь Михаил Григорьевич Ивашев, Михаил Иванович Попов да Михаил Александрович Габов, Сюзяыбысь Ионик Рудольфович Спартак да Егор Алексеевич Габов велӧдчылӧмаӧсь Сыктывкарса вузын да ставныс уджавлӧмаӧсь школаса директоръясӧн.

Педучилище помалӧм бӧрын велӧдлісны школаясын Иван Степанович да Иван Егорович Михайловъяс, кыкнанныс вӧліны офицеръясӧн да пӧгибнитісны. Василий Ефимович Ивашев да Александр Иванович Попов школаын велӧдысьясӧн жӧ вӧліны. 1952 воын лои шӧр школа. 1955 воын шӧр школасӧ помалӧмаӧсь квайтӧн.

Войнаӧдзыс и бӧрас уджавлісны банкса главнӧй бухгалтеръясӧн Пётр Васильевич да Михаил Елисеевич Поповъяс. Василий Филиппович Ивашев да Александр Александрович Игушев вӧвліны леспромхозса главнӧй бухгалтеръясӧн. Алексей Павлович Попов (Веселов) уджавліс Шойнатыын да Ухтаын райфоса завӧн, Сыктывкарын финансъяс кузя министрӧс вежысьӧн, зэв дыр уджаліс пенсия вылас петтӧдз стройбанкса управляющӧйӧн.

Александр Михайлович Михайлов кадрӧвӧй армиясьыс локтӧм бӧрын уджаліс сиктсӧветса юралысьӧн, райисполкомын секретарӧн, мӧдысь нулісны Ленинградӧ полкӧвӧй школаӧ Одыбысь Василий Ефимович Михайловкӧд во кежлӧ. Воӧм бӧрас бара уджалӧма райисполкомын, районнӧй газетса редакторӧн, сэсся партия райкомса первой секретарӧн Шойнатыын да Кулӧмдінын. 1942 вося гожӧмсянь вӧлі Отечественнӧй война вылын полкса комиссарӧн, локтӧм бӧрас бара уджаліс Шойнатыын партия райкомса секретарӧн.
Александр Иванович да Дмитрий Иосифович Михайловъяс война вывсьыс локтісны майоръясӧн, бӧръяыс уджаліс партия обкомын, Сысольскӧй райкомса первой секретарӧн, ветеранъяслӧн сӧветса председательӧн.

Висерысь 3-лысь овмӧссӧ кулачитлісны: 1) Вид Иванлысь — 2 мельнича выльысь вӧчлӧма, ӧтисӧ Видлӧ зятьыскӧд, Пошма Иванкӧд, Емӧль Васьӧлысь важ мельничасӧ косялӧма, мӧдсӧ Корӧса Ельӧ — челядьыскӧд. Гӧльяслысь донсӧ изӧмсьыс абу босьтлӧма. Ачыс гортас кувлі 1929 воӧ, куим пиӧс судитлісны. Вид Иван Васьӧс, Василий Иванович Игушевӧс, гӧтырыскӧд, Микита Аннакӧд, юклӧмаӧсь, медым оз судитны. Виталейӧс, вежа айлысь пиӧс да Марте Павелӧс — уджавлӧма вичкоса казначейӧн.
Зажиточнӧявлӧмаӧсь Ване Ӧльӧксанӧс да Микиперсӧ, Як Епимӧс, Кирӧ Васькаӧс, Ди Степанӧс, Малап Ӧльӧксанӧс. Марте Павеллӧн ныла-пиа бать-мамсӧ кулачитӧм бӧрас гортсьыныс пышйылӧмаӧсь. Ксения арлыдсӧ 10 во вылӧ чинтӧмӧн да овсӧ вежӧмӧн (вӧлі Панюкова), пӧлучитӧма паспорт Некрасова овӧн, велӧдчӧма да помавлӧма Архангельскӧй Лесотехническӧй институт, Иваныс Сибирын войнаӧдзыс олӧма, Ксенияыс Украинаын уджалӧма, кулі Сыктывкарын.

Марфа Алексеевнаӧс 1946 воын бӧрйылісны делегатӧн Коми АССР-лӧн 25 вося юбилейнӧй сессия вылӧ, кӧні наградитӧмаӧсь Почётнӧй грамотаӧн, бӧрынджык сетӧмаӧсь «Коми АССР-ын Народнӧй овмӧсса заслуженнӧй работник» ним да «За трудовую доблесть» медаль.

Первой мирӧвӧй да гражданскӧй войнаяс вылын усьліс 19 морт, 8 морт сюрлі пленӧ, но ставныс волісны гортаныс.

Айму вӧсна ыджыд тышын вӧлі 247 морт, усис 140 морт. Война вылӧ нулісны Висерысь квайт нылӧс, Сюзяыбысь куимӧс, Типӧсиктысь ӧтикӧс. Фронт вылын унаӧн вӧліны офицеръясӧн. Марка Микулай Калистратовлӧн да Кирӧ Епим Ивашевлӧн семьяясысь усины нёль пиӧн, уналӧн куимӧн, кыкӧн.

Бойняын уджалысь Панюков кувтӧдзыс уджаліс, 68 арӧса нин вӧлі кулігас. Участвуйтліс первой мирӧвӧй да гражданскӧй войнаяс вылын, 49 арӧсӧн нуисны ӧнія Отечественнӧйӧ, локтіс Германиясянь 52 арӧсӧн 1945 воын.

Пенсиятӧ войдӧр мынтылӧмаӧсь сӧмын первой мирӧвӧй войнавывса инвалидъяслы, социальнӧй службаыс абу вӧлӧма. Висер сиктсӧвет мынтыліс Типӧсиктысь Мельӧк Габӧлы — вӧлі кок пӧла да Висерысь Ӧсип Кирӧлы — дженьыд да чукля кока вӧлі, 13 шайтӧн. Царскӧй армияын 25 воӧн служитысьяслы мынтылӧмаӧсь пособйӧ 1 шайт 50 урӧн.

Отечественнӧй война заводитчӧмсянь усьӧм мам-батьлӧн челядьлы да ныв-писянь мам-батьлы заводитісны мынтыны пенсия да пособйӧ районнӧй собесъяс пыр. Война бӧрас заводитісны мынтыны пенсия пӧрысьяслы: нывбабалы 55 арӧссянь, мужичӧйяслы 60 арӧссянь, уна челядя мамъяслы, кага вайысьяслы вайтӧдзыс да вайӧм бӧрас пособйӧ.

Пошта однопроводнӧй телефонӧн заводитӧма уджавны 1928 восянь, 1975 восянь — АТС. Торъя библиотека сельсӧвет бердын — 1935 восянь.

Революция бӧрас вайлӧмаӧсь станок да уна пӧлӧс сунисъясысь Ване Митрейын кылӧмаӧсь дӧра, новлан паськӧм вылӧ.

Гожӧмнас грузтӧ ваявлісны ыджыд ас вӧчӧм пыжӧн гез йылысь кыскӧмӧн вадор пӧлӧн: ӧтик бӧжалӧ, 3-4 морт кыскӧны.

Телефона пошта лотӧдз ямскӧй станция кутлӧма Ӧгапинлӧн семья, сэсся Малап. Тӧвнас уна пӧлӧс тӧварӧн вузасьлӧмаӧсь, чукӧрмылӧмаӧсь 30 вӧлаӧдз, вӧлӧма базар сяма.

Йӧв лысьтӧмсӧ совхозын кыпӧдлісны 4 сюрсысь вылӧджык, куканьяслӧн привесыс содліс суткинас 700— 800 граммӧдз. Унаӧс наградитлісны орденъясӧн, медальясӧн, дона козинъясӧн. А. Е. Поповӧс наградитлісны Ленин, Трудӧвӧй Краснӧй Знамя, Знак Почёта орденъясӧн, ВДНХ-лӧн уна зарни медальӧн.

Висер вожӧ бокысь волӧм Тюве нима морт ылӧдз нимавлӧма, кыдзи великӧй предсказательӧн да кӧлдунӧн. Овлӧма Пугдым то вом дорын. Йӧз висьталӧм серти, локтігас Гӧрд чойӧ пуксьӧма нуръясьыштны, босьтас нопсӧ да чеччыштӧмаӧсь крысаяс. Дӧзмас да шуас крысаясыдлы, нопйысь горшасинныд кӧ пӧ, тіянлы ме бӧрся водзӧ не вӧтчыны, Висер вожтӧ не аддзывны. Висер вожын збыльысь крысаяс абуӧсь, вайӧдлӧм крысаяс оз жӧ рӧдмыны, гашкӧ, збыльысь Тювелӧн заговорыс мӧрччӧма.

Вичкоын друг кулысьясӧс абу сьылӧдлӧмаӧсь, джагӧдчӧмъясӧс да асьнысӧ лыйӧмӧн виысьясӧс кладбище вылӧ абу гуавлӧмаӧсь.

Висер мӧдлапӧлын, Кӧневал керӧсӧн местасӧ шуӧны, а керӧс вывсӧ шулӧмаӧсь Руч гӧраӧн, овлӧма Педӧр Иван, челядьыс: Лекан — усьлӧма важся война вылын, Клавди бокӧ верӧс сайӧ мунлӧма, Ӧндрей.

Педӧр Иваныслы гажтӧм лоӧма да керкасӧ сотӧма да вуджӧма вӧлӧсьтас. Ӧндрейыслӧн гӧтырыс вӧлі Ӧне Васька Окиль. Челядьныс 4 ныв вӧлі: Педӧра, Малань, Паладь, Наста. Ӧндрей ёна веруйтысь вӧлӧма, псалтыр лыддьылӧма. Киевӧдз да Соловкиӧдз ветлӧ вӧлӧм, ветлӧма ӧтчыд Ерусалимӧдз, вайлылӧма уна пӧлӧс пӧдаркияс. Мунігас, вӧлӧм, гӧтырыслы шуӧ: Окиль, пӧ, пока, ачыс жӧ и шулӧма, а мый пӧ эськӧ и лоӧ покаыс. Дыртӧ ветлігад быдторйыс вӧлӧма.

Ӧтчыд пывсяс, тшӧктас корлыны попӧс да сьылӧдны, мавтӧдас елейӧн, водас да шуас, ме пӧ сэсся кула, кыдз шуӧма, сідзи и кулӧма. Льӧм юын посёлок жӧ вӧлӧма, Висер ю боксянь ӧти верст ылнаын,
вайлӧмаӧсь воронежскӧйясӧс, олӧмаӧсь баракъясын. Комендантнас вӧлӧма Зулӧбысь Якӧ Митрӧй, сэсся нулӧмаӧсь мӧдлаӧ.

Крестъяс вӧлӧмаӧсь Керӧсӧ-Пасвомынӧ каян туйвежын, Выльді вылын, уйтӧ каянінас, Пӧскӧтинаын — вис дорас кык ю костас. Діын, Ӧгапин ӧшинь улын, кладбище вылын — Микул крест, Шор дорын, Ване крест — катыд яг вылын, Васюклӧн вӧлі жӧ, Видйын — мельнича дорас. Петыр видз дырйи, Енъяслӧн ӧбразъясӧн кытшовтлӧмаӧсь да крестъяс дорас сувтлӧмаӧсь. Ньывсер да Висер юяслӧн ванас берег дорас мыссьылӧмаӧсь.

Сов вайлывлӧмаӧсь Сереговысь еджыдӧс, Усольеысь нюдзвижӧс, нильӧгджык да соладжык вӧлӧма, баддьысь вӧчӧм кульясын. Кама дорса Чердынь гӧгӧрса муяссӧ нимтылӧмаӧсь Коммуӧн — Комияслысь муӧн.

Войнаӧдз Гриша Васьлӧн керкаыс сотчыліс, ӧзйӧма сасянь тулыснас Преполовенньӧ лунӧ, Гриша Васьыс гортас абу вӧлӧма.

Гриша Еленаыслӧн ӧти пи сотчылӧма, мӧд пи гожӧмнас купайтчигӧн пӧдлі.

Гришӧ Пролӧыс гумла дорын Прокӧ воксӧ ружьеысь лыйӧмӧн виліс, ӧти рынышын (батьныслӧн) вӧдитчылӧмаӧсь да нянь вӧсна венӧ воӧмаӧсь. Пошма Иван Нёбдінса вӧр лэдзысьяс бӧрся гажа юрӧн вӧтчӧма, вӧрас юӧмаӧсь, венӧ усьӧма Ивӧ Ӧне Опонькӧд да клеймаӧн юрас вартӧмысь кулӧма. Писӧ Сергейӧс, Сергей Степан Семӧ пуртӧн сутшкыліс да кувлі жӧ.

Сандра Петыр Сергей, тесьтсӧ Пасвомынысь, Ӧнтипӧс видз вӧсна видӧма.

Войнаӧдзыс 1937—38 воясся тӧлын воліс первойысь самолёт да пуксьыліс Висер сикт весьтӧ йи вылас.

Важся стрӧйбаяс, кодъясӧн позис на пӧльзуйтчыны, сиктса администрация пилитӧдіс пес вылӧ, шогмана материалсӧ (ӧдзӧсъяссӧ, ӧшиньяссӧ, тьӧс-плакасӧ) гусявлісны.

Ен мамлӧн кӧлӧкӧльнятӧм да кресттӧм юра вичкоыс киссьӧм да жугласьӧмыс вӧсна шогӧ уськӧдӧ олӧма йӧзӧс, сы вӧсна, мый некод тӧждысьысьыс абу.

Войнаӧдзыс улыс судтанас вӧдитчыліс «Выль ордым» колхоз, видзлісны вартӧм нянь, война бӧрас улысас видзліс жӧ колхозыс вартӧм няньсӧ, а вылысас леспромхозлӧн орс, видзліс во гӧгӧр кежлӧ вайӧм пызь.

Ӧні улыс судта служитӧ кинолы да клублы, выліас 1967 восянь — библиотека. Ортсы ӧшинь рамаясыс жугласьӧмаӧсь, кӧртӧн эжлӧм вевтыс сімӧма да уналаті виялӧ ваыс стенъяс да йиркыс вылӧ.

Николай Киприяновичлӧн шыӧдчӧм вылӧ, 1979 воын КПСС-лӧн обком вочавидзліс «Висерса вичколӧн пӧ историческӧй тӧдчанлуныс абу, государстволӧн охрана улын оз сулав, тупкӧмаӧсь 1932 воын. Йӧзлӧн корӧм серти да Коми АССР-са архитектуракӧд сёрнитчӧм подув вылын, сетӧма колӧм серти вӧдитчыны».




#Article 169: Сюзяыб (Кӧрткерӧс район) (761 words)


Сюзяыб () – Коми Республикаын Кӧрткерӧс районысь Висер сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.

Сюзяыб кывйыс артмӧма 2 кывйысь — вӧрса лэбач Сюзь да Ыб. Ыб вылас вӧлӧма вӧр, а вӧрас войяснас, вӧлӧм, волӧны Сюзьяс, варовитӧны, буксӧны, сы вӧсна и, шуӧмаӧсь Сюзяыбӧн. ХХ нэм заводитчигӧн ёна стрӧитчӧмаӧсь да Сюзяыб кык грезд вӧлӧма: Вылыс Сюзяыб да Улыс Сюзяыб.

Грезд пукалӧ Висер юлӧн веськыд берегын. Сюзяыбсянь Висер шӧрсиктӧдз 4 км, Кӧрткерӧс юрсиктӧдз — 85 км, Сыктывкар юркарӧдз — км. Ыб горулас Висер ю вылӧ петӧ Сюзьёль
 

Престольнӧй праздникъясыс: юль 12 лунӧ — Петыр лун да май 6 лунӧ — Ёгорӧй  лун, Луньын.

Унаысь паськавлӧма пӧрӧсъяс, торйӧн ёна висьӧмаӧсь трахомаӧн да пистиӧн. ХХ-ӧд нэм заводитчигӧн да водзджыксӧ волывлӧмаӧсь пистиасьны карсянь. Сюзяыбысь Закар Иван Гришаӧс велӧдӧмаӧсь пистиасьны да ачыс йӧзсӧ пистиавлӧма. Ӧльӧксан нима писӧ сэсся шулісны Писти Ӧльӧксанӧн. Армияас служитлӧма артиллерияса унтер офицерӧн — феерверкерӧн, ветлывлӧма Соловецкӧй манастырӧдз. Гортсяньыс тӧргуйтлӧма разнӧй тӧварӧн. Кулачитлӧмаӧсь, керкасьыс вӧтлӧмаӧсь кӧлуйтӧгыс, асьсӧ трудӧвӧй лагерӧ нуӧмаӧсь да сэтчӧ и кулӧма.

Педӧсей Вась, Улыс Сюзяыбас, аслас керкаын тӧргуйтлӧма Изьваысь вайӧм кӧлуйӧн, шапкаясӧн, коюръясӧн, тӧбӧкъясӧн, паркаясӧн, маличаясӧн. Тӧргуйтлӧма и Висерын госторгын.

Улыс Сюзяыбын вӧлӧма мӧд тӧргуйтысь Ӧгапин Епим Семӧ, челядь абу вӧлӧма да Лекан Семӧӧс пыртлӧма. Епим Семӧ вайлӧма первой самӧвар да тӧчила. 

Сюзяыбын Кос Чунь пиянлӧн — Васькалӧн да Степанлӧн вӧлӧма мельнича да кузнеча. Кыкнанныс зільӧсь да мастерӧсь вӧлӧмаӧсь. Степан вокыслӧн челядь абу вӧлӧма да босьтлӧма Зулӧбысь Ёгор Иван Ӧндрей Иванӧс.

Сюзяыб мӧдлапӧлас овмӧдчылӧма Саватей Матвеевич «тшап Саваӧн» шулӧмаӧсь, армияас 25 во служитлӧма, коми мортӧн вӧлӧма. Гӧтрасьлӧма да ӧти челядь вӧлӧма. Мӧс-вӧв видзлӧма, керка-карта, видз-му вӧлӧма. Сьӧрсьыс вайлӧма таллянка-гудӧк да куритчан-табак. Савва рӧдыс сысянь и вӧлӧма.

Иринарк Петыр служитлӧма Тихоокеанскӧй флотын. Типӧсиктысь Митрӧй Мишкӧд, участвуйтӧмаӧсь 1904—1905 воясӧ Япониякӧд войнаын да сюрлӧмаӧсь пленӧ, 5 во видзӧмаӧсь. Вожа тош Яков 12 во служитлӧма Драгуновскӧй полкын, Ӧньӧ Иван Микита армияас служитлӧма кавалерияын, Прокӧ Закар Миш первой мирӧвӧй война вылысь волӧма 2 Георгиевскӧй крестӧн (эзысьӧсь).

Первой мирӧвӧй война вылысь локтӧмаӧсь коммунистъясӧн Иван Поликарпович да Михаил Федосиевич Мишаринъяс, Акентин Алексеевич да Андрей Павлович Микушевъяс, Никита Иванович Габов. Тайӧ войтырыс Сюзяыбас котыртӧмаӧсь 1918-ӧд воас партъячейка, вӧлӧстнӧй сӧвет, председательнас вӧлӧма Никита Иванович Габов, Владимир Яковлевич Дедов — военкомӧн, Демид Ӧльӧш — делопроизводитель, сӧветыс вӧлӧма регыд. 1922-ӧд восянь вӧлӧма потребкооперациялӧн правленньӧ, уджалӧма 1930-ӧд воӧдз. 1924-ӧд воӧ котыртлӧмны кредитнӧй обществолысь тӧварышество.

Васюк Виталей бӧрын 1933-34 воясӧ преднас уджаліс Филипп Ефимович Комскӧй, вывті зіль да тэрыб вӧраса морт. Война вывсьыс ранитчӧм сойӧн воліс, зэв дыр уджаліс лесничествоын, овсӧ вежлӧма.

Мӧд мирӧвӧй война вылас мунӧмаӧсь 62 морт, локтӧмаӧсь 28-ӧн. Лева Иван Ӧльӧш Ёгор войнаӧдзыс велӧдчылӧма пединститутын да уджыштӧма Сыктыв вожын школаса директорӧн. Война вылас вӧлӧма ылі авиацияса лётчикӧн, пӧгибнитӧма Берлин бомбитігӧн. Михаил Александрович Чайковскӧй, кор вӧр дорын заводитчис Стахановскӧй движенньӧ, 1936-37-ӧд воясса арся-тӧвся сезонӧ, подсобникъяскӧд пӧрӧдіс матӧ 5 тысяча кубометр вӧр, босьтӧм обязательствоысь унджык, сэсся вӧлі республикаын опытсӧ паськӧдысьӧн. Кадрӧвӧй армияас служитлӧма танкистӧн, Отечественнӧй война вылас танкистӧн жӧ вӧлӧма, локліс ранитчӧмӧн, уджаліс леспромхозын, колхозса председательӧн, лесопунктъясса начальникӧн. 

Тысячникъясӧн жӧ вӧлӧмаӧсь: Тоней Вась, Степан Иван, Степан Вась, Педӧсей Елесь.
Григорий Петрович Микушев малограмотнӧй морт, армияас велӧдчӧма военнӧй училищеын (отсалӧма Александр Михайлович Мишарин), помалӧм бӧрас вӧлӧма военнӧй училищеас преподавательӧн — 1902 воын чужлӧма, война вылас Одесса мездігӧн пӧгибнитӧма полковник званньӧӧн.

Василий Деомидович Габов царскӧй армияас служитігӧн велӧдчӧма ветеринарнӧй училищеын да войнаӧдзыс могмӧдӧма Висер вожсаӧс да Эжва бокса сиктъясысь Кулӧмдінӧдз олысьяслысь пемӧсъясӧс. Кор колхозъяс котыртчисны, бурдӧдіс Висер вожса колхозъяслысь да ӧтка овмӧсъяслысь пемӧсъясӧс, ветліс сиктъясӧд и лесоучастокъясӧд. Челядьыс — Коля ранитчӧмӧн локтӧм бӧрын велӧдчис да уджаліс прокурорӧн. Агния — РСФСР-са «Заслуженнӧй учительнича». Василий Деомидовичӧс наградитлісны «Ленин орденӧн», пенсия вылас петіс 67 арӧсӧн.

Педӧсей Мишлӧн челядь: Ӧльӧксаныс велӧдлӧма Висер вожса школаясын, вӧлӧма Висерын ШКМ-са директорӧн, сэсся босьтӧмаӧсь карӧ образованньӧ кузя удж вылӧ, война каднас вӧлі республикаын культураса первой министрӧн, кулі 92 арӧсӧн. Вокъясыс — Коля вӧлӧма военврачӧн, Мишыс — подполковникӧн, 2 чой — Ӧдя да Мария учительясӧн.

Ӧньӧ Иван Гришалӧн Ӧльӧксан «Гриш Саш» войнаӧдз уджалӧма республикаса радиокомитетын, йӧзӧдлісны кывбуръяс, пӧгибнитӧма война вылын, Иваныс — войнаӧдзыс Вологодскӧй обласьтын уджалӧма районнӧй газетса редакторӧн. Война вылас вӧлӧма ылі авиацияын штабса начальникӧс вежысьӧн. А Гриш Миш вокъяс пиас медічӧт, войнаса инвалид, Сюзяыбас ставыс сы дорӧ локтӧны, важсӧ и ӧніясӧ сяммӧ висьтавны, вӧчтӧмтор абу, школаын велӧдысь гӧтырыскӧд быдтісны 4 пиӧс.

Ионик Рудольфович Спартак войнаӧдз велӧдчӧма сельхозтехникумын, уджыштӧма да бара велӧдчӧма пединститутын, помалӧм бӧрас уджалӧма Одыбын школаса директорӧн, а война вылас пӧгибнитӧма старшӧй лейтенантӧн, вӧлӧма ротаса командирӧн. Чойыс — Евдокия Рудольфовна 10 во уджалӧма народнӧй суддяӧн.

Порӧ Устиньлӧн первой мужикыс пӧгибнитлӧма, мӧдыскӧд быдтӧмаӧсь 4 челядьӧс, ставныс помалӧмаӧсь 10 класс, куимӧн водзӧ велӧдчӧмаӧсь: 2-ӧн учительяс, Вера нима ныв коми драмтеатрса артистка.

Война бӧрас котыртісны да уджалӧны метеостанция, водонаблюдательнӧй пост, уджалӧ фельдшерскӧй пункт, телеретранслятор, эм кирпичысь стрӧитӧм клуб, асланыс кладбище Марка ягын, гуасьнысӧ заводитлӧмаӧсь 1930-ӧд восянь.




#Article 170: Висер Вась (128 words)


Висер Вась (Василий Иванович Попов) (1921—1991) — ен кыв паськӧдысь, ен небӧгъяс комиӧдысь, йӧзӧс бурдӧдысь. 

Висер Вась чужӧма 1921-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 26-ӧд лунӧ Кӧрткерӧс районса Висер сиктын. Босьтӧма 2 класса тӧдӧмлунъяс.

Ӧттшӧтш Висер Вась вуджӧдавлӧма да лӧсьӧдӧма ен сьыланкывъяс (духовные песнопения). Йӧзӧдӧма «Крест – сила Божья», «Будьте здоровы и благоразумны» да «Бурсьылöмъяс» небӧгъяс.

Котыртӧма евангелльӧ эскӧмса Коми христианалысь вичко, 1975-ӧд восянь епископалӧма. 

Кулӧма 1991-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 27-ӧд лунӧ.

Ӧнія кадӧ Библия водзӧ вуджӧдӧны. Та вылын уджалӧны: Хельсинкиысь Библия вудждан институт, Евангелиеса христианалӧн коми вичко, Роч православнӧй вичколӧн Сыктывкарса да Воркутаса епархия, «Ас кыв» асшӧр котыр да мукӧд. Татшӧм ногӧн комиӧн 2008-ӧд воын петӧма «Выль Кӧсйысьӧм», а 2011-ӧд воын — челядьлы Библия.

Сылӧн туйӧд мунӧ Даниил пиыс, коді Коми христианалӧн Евангелие вичкоын нуӧдӧ службаяс коми кыв вылын.




#Article 171: Кристос ловзян вичко (Кулӧмдін) (118 words)


Кристос ловзян вичко (рочӧн: церковь Воскресения Христова) – Кулӧмдiнын кык судтаа кирпичысь кыпӧдӧм православнӧй вичко.

Кык судтаа вичко да кӧлӧкӧльня кыпӧдӧма 1857 воын. Вылыс судта престолсӧ – Кристос ловзян нима – вежӧдӧма 1859 вося лӧддза-номъя тӧлысь 21 лунӧ.

Улыс судтаысь престолсö вежӧдӧма 1867 вося кӧч тӧлысь 18 лунӧ. Престоллӧн нимыс – Енмамлӧн Владимирса ӧбраз (рочӧн – Владимирская икона Божией Матери).

Йӧзкостса висьталӧмъяс серти, вичкосӧ кыпӧдны босьтчӧмаӧсь сэки, кор сиктас вӧлі ыждалӧ биа висьӧм и кулӧ уна морт. Сэки кулӧмдінсаяс кӧсйысьӧмаӧсь кыпӧдны Енмамлӧн Владимирса ӧбраз нима вичко, быд во пасйыны Чудотворнӧй ен петкӧдчӧмсӧ кӧч тӧлысь 8 лунӧ (важ стиль серти кӧ – моз тӧлысь 26 лунӧ), кытшовтны сикт гӧгӧрыс да пыдди пуктыны став ен празниксӧ, не уджавны тайӧ лунъясас.




#Article 172: Зеленеч (Сыктывдін район) (237 words)


Зеленеч (Зельнеч) () – Коми республикаын Сыктывдін районысь Зеленеч сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.

Зеленеч сиктлӧн медводдза нимыс вӧлі Шордоръяг. Зеленеч артмӧ ичӧтджык кӧнъясысь, кодъяслӧн вӧліны асшӧр грездъясӧн: Ваньӧгрезд, Любимгрезд, Пыдыгрезд, кодъяс и ӧнӧдз на тадзи жӧ шусьӧны.

Зеленеч (Зельнеч) пукалӧ Эжва юлӧн шуйга берегын. Сиктсянь Выльгорт юрсиктӧдз 33 км.
 

Сиктын олӧны комияс да рочьяс.

Матысса грезъясын вӧліны кевман керкаяс: Вылыс Парчӧгын — Вежа Енмам Чужӧмлы сиӧм часовня (кыпӧдӧма 1885 воын), Пешкапиян грездын — Вежа Великомученик Пантелеймонлы сиӧм (1908 во), Улыс Парчӧгын — Вежа Архистратиглы да мукӧд Енэжса вынъяслы сиӧм (1886 во), Живоначальнӧй Троичалы сиӧм часовня, Чукачойын — Вежа Енмам Чужӧмлы сиӧм кевман керка, Койтыбӧжын — Югдінса чудотворечьяс Вежа Прокопий да Иоаннлы сиӧм часовня (1889 во), Белозерскӧй грездын — Господьлӧн Преображенньӧ часöвня (1870 во). Важся керкаясысь ӧнія кад кежлӧ колисны сӧмын  кык кевман керка. 

Сиктын сӧвмӧ видз-му овмӧс, порсь да чипан видзӧм 

Йӧзыс зілисны му, градвыв пуктас да скӧт вӧдитӧмын. 1940-ӧд воясын колхозын уджалысьяс быд мӧслысь лысьтісны матӧ 850 литра йӧв. 

Ӧнія кад кежлӧ Коми Республикаын тайӧ дзик ӧти ыджыд чипан видзан канмуса предприятие. Фабрикаӧн веськӧдлӧ  Черный Николай Михайлович. Бур лыдпасъяс петкӧдлӧмысь «Зеленечса птицефабрика» пасйӧма быдсикас дипломъясӧн войтыркостса выставкаяс вылын Германияын да Швецияын, пасйӧма медальясӧн россияса выставкаяс вылын (ставнас 13 зарни, 15 эзысь да 6 озысь сораса ыргӧн медальяс). Сідзжӧ сетӧма Коми Республикаса Веськӧдлан котырсянь Дипломантлысь премиа.

XXI нэмын сикт овмӧдчӧминын уджалӧ: 1. «Зеленеч чипан фабрика»; 2. Порсь видзан «Зеленеч» канмуса овмӧс; 3. Нянь пӧжалан «Сигма» ичӧт кывкутана котыр.




#Article 173: Нювчим (Сыктывдін район) (367 words)


Нювчим () – Коми Республикаса посёлок, Сыктывдін районысь Нювчим сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.

Нювчим нимыс артмӧма ю ним серти (Сыктыв юлӧн веськыд вожыс) – кузьтаыс 31 километра. Ӧтияс чайтӧны, мый ю нимыс артмӧма «нюхча» саам кывйысь, «юсь» вежӧртаса. «Нюхчим» кыв сэсся вежсьӧма роч «Нювчимӧ». Мӧдъяс чайтӧны, мый манси кывйын «нюв» — «ньыв», «ньыв пу», а «чим» хант кывйын «ю». Сідзкö, ньыв пу ю.

Коми йӧз посёлоксӧ нӧшта шуӧны Нюкчим.
 

Нювчимын сура праздникӧн лоӧ Петыр лун. Та кындзи, лӧддза-номъя тӧлысь 11-ӧд лунӧ пасйывлӧмаӧсь Иван лун — заветнӧй праздник.

Фольклор тайӧ посёлокас чукӧртлісны Кыв, литература да история институтса уджалысьяс 2008 да 2011 воясын.

Нювчим сулалӧ Сыктывкарсянь 50 км сайын.

Нювчимса завод вӧлі помалӧма 1761-ӧд воӧ. Заводсӧ кыпӧдiсны Вятка да Югдін гӧгӧрса крепостнӧй кресьтяна, кодъясӧс велӧдicны стрӧитчан уджас да ньӧбисны помещикъяслысь. Домен да мӧлӧт заводъяс кыпӧданінын и чужис Нювчим посёлок.

Коми кресьтяна отсасисны завод кыпӧдӧмын. Найӧ перйисны кӧрт шом, сотiсны из шом, уджалiсны цехын. XVIII нэмын Нювчимас заводын ставнас уджалiсны матӧ 1500 мужичӧй да 300 нывбаба. Гожӧмнас заводыс унаӧс ас дорас кыскис. Заводлӧн паськыд изэрд шӧрас сулалiс изйысь вичко, кодӧс кытшалicны джуджыд кыдзьяс да сус

Фабрика вӧлі тыртӧм сарай кодьӧн, джоджыс муысь. Шӧрас сулаліс накӧвальня. Заводлысь уджсӧ торкисны йöзлӧн венъяс. Сідз, 1774-öд воын заводын уджалысьяс чукӧртісны Пугачёв моз неыджыд котыр да нӧйтісны увтыртӧмысь заводса веськӧдлысьясӧс, cэсся жуглісны завод кантораысь ӧшиньяссӧ. Уездса власьтъяс век жӧ бӧр лӧсьӧдісны пӧрадок.

Заводса войтырлöн удж да оласног бӧрся сюся видзӧдісны веськӧдлысьяс. Омӧльтор вӧчӧмысь тшӧкыда нӧйтлісны плетьӧн либӧ розгаавлісны, мӧдӧдлісны рекрутӧ.

Нювчимса аньяслöн бура артмис прӧшвиӧн кысьӧм. Тӧвся рытъясӧн аньяс чукӧртчылісны ӧтилаӧ да серӧдлісны прӧшвиӧн. Прӧшви артмыліс уна, но омӧля инасис. Усть-Сысольск ставнас вӧлі тырӧма нювчимса прӧшвиӧн серӧдӧм эмторйӧн.

Верстьӧ войтыр вӧлі ёна эскысь йӧзӧн. 1770-ӧд воын завод бердын кыпӧдӧма пуысь Дмитрий вичко. А 1824-ӧд воын пу вичко пыдди стрӧитісны изйысь вӧчӧм кевман керка.

Заводыс роч ді моз сулаліс помтӧм Коми му шöрын. Матігӧгӧрас эз вӧв ни ӧти роч сикт-грезд. Том йӧз верӧс сайӧ коми нывъясӧс эз босьтлыны, а нывъяс эз ыштывлыны коми мужичӧйяс вылӧ.

Посёлокын эм Культура керка, Лыддьысянін, Бурдöдчанін, П.И. Чисталевлöн музей-керка (тупкӧма).

Хорлӧн репертуарын эмӧсь роч да коми шылад тэчысьяслӧн сьыланкывъяс, важ да ӧнія сьыланъяс. Торъя ин босьтӧны йӧзкостса сьыланкывъяс.

Нювчимын эм Школа, челядь видзанін.

Уджалӧны Пошта юкӧн, Кусӧдчан юкӧн, Вӧр дӧзьӧританін, Вӧр пилитанін.




#Article 174: Попов Алексей Вячеславович (210 words)


Попов Алексей Вячеславович (1950) — коми гижысь, прозаик, драматург, Россияса Журналист да Гижысь котыръясӧ пырысь, Россияса культураын да Коми Республикаын нимӧдана уджалысь, Коми Республикаса нимйӧза гижысь (2014).

Алексей Попов чужӧма 1950 вося сора тӧлысь 25 лун Коми АССР-ын (öнi — Республика Коми) Кӧрткерӧс районса Ыджыдвидз сиктын. Шойнатыса шӧр школа помалӧм бӧрын уджалӧма «Вишерский» совхозын. 1969—1971 воясӧ служитӧма Сӧветскӧй армияын — Амур обласьтса воздушно-штурмӧвӧй бригадаын (десант войскаясын).

 

Ӧльӧш Попов «Армияӧ ветлан арлыд» медводдза висьтсӧ гижӧма Амур обласьтын армияын служитігӧн. Гиҗӧдсӧ вӧлі йӧзӧдӧма 1971 воын «Войвыв кодзув» журналса нёльӧд номерын. 
 
Йӧзӧдӧма дас сайӧ небӧг да 30 сайӧ пьеса. Гижӧдъяссӧ йӧзӧдӧма республикаса да россияса уна журналын да ӧтувъя чукӧръясын: «Север» да «Сельская молодежь» журналъясын, «Литературная Россия» еженедельникын, периодикаын. 1991 воын сылӧн петӧма медводдза «Олӧм олысьяс» небӧг, кытчӧ пыртӧма висьтъяс да повесьтъяс.

Став драмаа гижӧдъяссӧ йӧзӧдӧма «Мывкыд парма» небӧгӧ (2011), кытчӧ пыртӧма 23 пьеса, на лыдын нёльыс — челядьлы спектакльяс вылӧ.

Художествоа гижӧдъяссӧ вуджӧдӧма роч, мордва, удмурт, мари, перым коми, башкир, калмык, тотара, чуваш, хакас кывъяс вылӧ, а сідзжӧ фин, француз, болгар, эст да маддяр кывъяс вылӧ.

Роч вылӧ вуджӧдӧмӧн висьтъясын петавлӧмаӧсь Германияын да США-ын. Алексей Попов ачыс сідзжӧ вуджӧдалӧ: комиӧдӧ роч да фин-йӧгра гижысьясӧс.

Гусянимъяс: Висер Ӧль, Камай Олеш.

Коми гижысьяслӧн съездъяс дырйи Алексей Поповӧс куимысь бӧрйылӧмаӧсь Коми Республикаса гижысь котыр правленньӧӧ пырысьӧн.




#Article 175: Войвыв кодзув (журнал) (123 words)


Войвыв кодзув — коми кыв вылын тӧлысьнас ӧтчыдысь петысь литературно-художественнӧй да общественно-политическӧй журнал, Коми гижысь котырлӧн журнал.

Журнал петӧ Сыктывкарын: 1926 восянь – «Ордым» ним улын, 1931 восянь – «Ударник», 1946 восянь – «Войвыв кодзув».

Журналлӧн медшӧр редакторъясӧн вӧліны коми гижысьяс: Н.П. Попов (1926–1930), Нёбдінса Виттор (1928), Митрук Як (1953–1969), 1970 восянь – Серафим Попов, Педот Петыр, Михаил Елькин (2014 вося тӧвшӧр тӧлысьӧдз). 2014 вося тӧвшӧр тӧлысьсянь) журналӧн веськӧдлӧ Алексей Полугрудов (Лы Тун).

Журналын йӧзӧдӧны кывбуръяс, висьтъяс, повесьтъяс, романъяс, вуджӧдӧмъяс, литература да Коми му олӧмысь пасйӧдъяс, чолӧмалӧмъяс.

Журналлӧн медыджыд тиражыс вӧлі 1971 воын — 5 сюрс.

Телепон: (8212) 24-47-52. Эпошта: nordstar@kominet.ru

Шӧр редактор: Алексей Полугрудов (Лы Тун).

Журналлӧн ыдждаыс: 7 усл. печ. л. Формат 70х108 1/16. Тираж — 960 экз. Гижӧдчан индекс: 73069.




#Article 176: Шахов Борис Федотович (146 words)


Шахов Борис Федотович (комиӧн — Педот Борис) (1928–2002) — коми гижысь. Коми гижысь Шахов Пётр Федотовичлӧн вок.

Медводдза гижӧдъяссӧ Борис Шахов йӧзӧдіс 1970-ӧд вояс шӧрын. Гижан уджас босьтчис кыдзи публицист, гижис Ухта карса нималана йӧз йылысь. Сэсся кутіс лӧсьӧдны комиӧн художествоа гижӧдъяс. 
Войвылын техническӧй интеллигенция пӧвстын олігӧн аслыс повесьт-висьтъясас сійӧ гижӧ сы йылысь, кыдзи морт пытшкын венласьӧны бур да лёкыс, кор корсьӧны войвыв мупытшса озырлунъяс, сӧвмӧдӧны производство да корсьӧны кынӧмпӧт перъян туйяс.

Педот Борислӧн петавліс куим роман: «Тшӧтшъяяс» (1985), «Гӧрд дзоридзьяса сьӧд шаль» (1989) да «Овлісны-вывлісны» (1999). Медводдза кыксӧ вуджӧдӧма роч кывйӧ. Борис Шаховлысь «Овлісны-вывлісны» романсӧ вылӧ донъяліс Матиас Кастрен котыр да сетіс сыысь 2001 воын войтыркостса премиа национальнӧй культура озырмӧдӧмӧ да чужан кыв вылын гижӧм сӧвмӧдӧмӧ пай пуктӧмысь.

Педот Борис ыджыд пай пуктіс коми кыв сӧвмӧдӧмӧ да коми войтырлысь аскылӧмсӧ садьмӧдӧмӧ. 

Та кындзи, Борис Шахов вӧлі бур ворсысьӧн, йӧктысьӧн, сьылысьӧн, пианистӧн, сценарий дасьтысьӧн да режиссерӧн.




#Article 177: Шахов (134 words)


Шахов – комияс пӧвстын тшӧкыда паныдасьлысь ов. 

Медводдзаысь овсӧ казьтыштӧма 1646 воын Сыктыв вожса Ыбысь. Сэк сэн овлӧма «Петрушка Иванов сын Шахов» вит арӧса Офонко пиыскӧд. 1678 воын сэн жӧ – «крестьянин Афонька Андреев сын Шахов», сылӧн тыр арлыда пи Васька. 1720 воын Шаховъяс олӧны: ӧти – Елисей Борисов, 79 арӧса – Межадорын; мӧд – Павел Яковлев сын Шахов вокъясыскӧд, племянникъясыскӧд да внукъясыскӧд – Эжва йывса Пожöгын. 

Ӧнія кадӧ Шаховъяс котырӧн олӧны Пожöг кустын.

Рочьяслӧн: «Князь Иван Васильевич Шах Чернятский, XVI-öд нэм шӧрын; Петр Селянин Шахов, поддячей, казьнитлӧмаӧсь 1570-öд воын Новгородын, Ярослав уездса Шахово сикт («Ономастиконысь»)

Шахов ов артмӧм йылысь абу ӧти видзӧдлас. С.В. Веселовский серти «шах» – тайӧ чери кыян кулӧм («мережа, вентерь с крыльями») кывйысь.

Ю. Федосюк чайтӧ, мый персияса «шах» роч кывйын лоӧма абу сӧмын прӧзвищеӧн, но и гортса, мирскӧй нимӧн.




#Article 178: Гожся Олимпиада ворсӧмъяс (2012) (102 words)


Гожся Олимпиада ворсӧмъяс (2012) (, , , официальнӧ XXX Олимпиадалӧн ворсӧмъяс) – XXX-ӧд Олимпиадаса ворсӧмъяс, кодъяс мунiсны Лондонын (Ыджыд Британия) сора тӧлысь 27-ӧд лунсянь моз тӧлысь 12-ӧд лунӧдз.

Лондон лои медводдза карӧн, кӧні коймӧдысь нин мунӧны Олимпиада ворсӧмъяс (вӧліны 1908 да 1948 воясын).

Ворсӧмъяс вылӧ воисны 204 государствоысь да мутасысь делегация. Ставнас 10958 спортсмен. Россияса команда пырӧдчис 37-сьыс 34 сикас гожся олимпиада ворсӧмӧ. Ставнас 302 медаль комплект да 26 спорт сикас (39 спорт дисциплина). 

Спорт, туризм да том войтыр политикаысь министр Виталий Мутко эскӧдіс, мый Россияса сборнӧй Олимпиадаын босьтас коймӧд места. А медшӧр конкурентӧн сійӧ шуис Ыджыд Британия.

Медальяс юксисны татшӧм ногӧн




#Article 179: Юрьё Йоосеппи Вихман (166 words)


Вихман Юрьё Йоосеппи (суоми Wichmann Yrjö Jooseppi) (1868–1932) – Суомиысь кыв, фольклор да этнография туялысь.

Ю.Й.Вихман вӧлі Усть-Сысольскын, Визинын, Абъячойын, Ношульын, Леткаын да коми пермякъяслӧн Юсьва сиктын. Ветлӧдлігас чукӧртіс коми йӧзыслысь сёрнисикасъяссӧ, туяліс коми грамматика.

Став чукӧртӧм материалысь Хельсинкиын 1916-ӧд воӧ сійӧ лэдзис «Коми—зыряналӧн йӧзкостса поэзия» небӧг. Сэтчӧ пырисны 60 мойд, 36 кывбур, 43 сьыланкыв, 15 бӧрдӧдчанкыв, 191 шусьӧг да ӧкмыс сёрнисикасӧн 278 нӧдкыв».

Тайӧ вӧлі Ю.Й. Вихманлӧн вывті тӧдчана уджӧн, кӧні петкӧдчис коми кывйыс да сылӧн сёрнисикасъясыс аслас озырлуннас да коланлуннас. Ас кадӧ босьтчывліс сійӧ вӧчны и коми-немеч кывчукӧр, во эз удит, кувсис. И сылысь уджсӧ помаліс сылӧн велӧдчысьыс – Т.Э.Уотила. Кывчукӧрсӧ вӧлі лэдзӧма Хельсинкиын 1942-ӧд воӧ. Кывчукӧрсӧ лӧсьӧдіс коми сёрнисикасъяс пыртӧмӧн, кӧнi 10 сюрс кыв. Вихман торйӧдӧма Луздор да Леткаса сёрнисикасьяссӧ. Сетӧма кывъяс дорас зэв лӧсялана зумыд кывтэчасъяс. Кывъясыслысь вежӧртассӧ орччӧдӧма немеч кывйӧн, роч кывйӧн, финн кывйӧн да удмурт кывйӧн. Вежӧртассӧ восьтӧма сё сайӧ коми кывлысь.

Ӧнӧдз на финнъяс, да и коми йӧзыс, лыддьӧны сійӧ финн-йӧгра кывъя учёнӧйяс пиысь медся тӧдчана да нималана туялысьӧн.




#Article 180: Мокчой (Изьва район) (254 words)


Мокчой () — Коми республикаын Изьва районысь Мокчой сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.

Мокчойлӧн ним артмӧма кык юкӧнысь: мок да чой. Мӧд юкӧныс чой — керӧс, мыльк. Медводдза юкӧн (мок) йӧзыс гӧгӧрвоӧны некымын ног:

Сикт пукалӧ Изьва юлӧн шуйга берегын, Мокчашар полой дорын. Мокчойсянь Изьва юрсиктӧдз 4 км.

Сиктыс куим юкӧна: Мокчойюр, Мокчой, Тод

Мокчой юкӧныс ачыс юксьӧ, тані эм:

Местаяс: Больничадор, Вичкодор, Горӧдскӧйчой, Детдомдор, Нардомдор, Поспом, Поштадор, Сельподор, Техникадор, Титпияндор, Школадор, Шорбок, Шорйыв, Шормӧдар, Шорсай, Шыясдор.

Тодыс бара юксьӧ, сэні нёль юкӧн: 

Тодса местаяс: Калина.

Мокчойюрса местаяс: Сидук

Изьва юлӧн полой:

 Мокчашарса ландшафтъяс: Важ Джум, Весьланчой, Вӧрӧтавесьт, Выль Джум, Изъянырд, Кось, Прӧлейвом, Рощадор, Рысьвавом, Шарвом, Шеллявыв, Шелляув, Шорвом.

Шоръяс: Балдашор — Ыджыдшорлӧн юкӧн; Конашор = Усьташор (Мокчой да Тод костын), Кӧрмашор, Левашор, Нӧлыньшор (торйӧдӧ Мокчой Гамысь); Ӧксяшор, Чуйдасяншор (торйӧдӧ Мокчой Букурысь), Ыджыдшор (= Мяндиншор).

Тыяс: Баляты, Больничаты, Вискаты, Ижматы, Сімты, Тальматы, Ыджыдты.

Діяс: Нырд.

Мылькъяс: Ванюкчой, Ванькакерӧс, Весьланчой, Ёлькерӧс, Ляга, Мичамыльк.

Муяс да видзьяс: Аллёму, Афанасейму. Бедамель, Ванькакерӧс, Виссай, Власейму (Кантукму), Выльму, Дякӧнйӧр, Ёлькерӧс, Иванді, Йигакерӧс, Кармыльк, Кожевинкерӧс, Кӧнӧвал / Коневал/, Кыктыкост (Тальматы да Ыджыдты костын), Мокчойвыв, Мӧдпӧв, Морскӧй веретя, Ӧльмыльк, Рассай, Уйт, Фӧнарму.

Туйяс: Бамтуй, Ёльтуй. Мӧгила вылэ каан туй, Шӧртуй.

Посъяс: Дымпос, Мяндинпос, Нӧлыньпос, Пичкалевпос, Ыджыдпос.

Юкмӧсъяс: Левабурня, Митрофанбурня, Пименбурня, Поморямбурня, Рӧдьваньбурня, Сидкобурня, Сидукбурня.

Мукӧдінъяс: Пронь Иван.

Швецов Казьтылан небӧгын (1864 в.) шуӧма, медводдза олысьяс пӧ воӧмаӧсь татчӧ 1737 во гӧгӧрын. И.Л. Жеребцов серти, Мокчой грезд котыртӧма 1745 да 1763 вояс костын. А.П. Афанасьев датируйтӧ грезд артмӧмсӧ 1763 воӧн, а А.И. Туркин пасйӧ, мусерпасын пӧ Мокчойыд петкӧдчӧ медводз 1846 воӧ.

Грездын олӧны комияс.




#Article 181: Сизяб (Изьва район) (160 words)


Сизяыб, Сизяб () — Коми Республикаын Изьва районысь Сизяб сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.

Сизяыб нимын кык юкӧн: Сизя да Ыб. Татчӧс йӧзыс шуӧны сиктсӧ Ыбӧн.

Кытысь лоӧма Сизя юкӧн? Коркӧ пӧ олӧма Сизь Кузьма. Сылӧн тані вӧлӧма ыб. Артмӧм оланін колӧкӧ и кутісны шуны Сизьыб. Рочьяслӧн небыд шыяс бӧрын ы оз ов, сійӧн найӧ кыласны Сизьыб пыдди Сизяб  да содтасны роч суффикс -ск, лоис Сизябск. Татчӧс комияс водзӧ тӧдісны сиктсӧ Ыб нимӧн, а официальнӧй коми нимсӧ лӧсьӧдігӧн вӧлі вӧчӧма выль этимология Сизяыб, тадзи пӧ шуӧмаӧсь яг вылын куйлысь ыб, кöнi уна сизь. 

Ю сайын пукалысь Изьва сиктса олысьяс шуӧны мӧдлапӧвса Сизяыбсӧ Кересӧн, тайӧяслӧн муяс вылысджыкӧсь да. 

Сикт пукалӧ Изьва юлӧн шуйга берегын, Ёль ю вомланьын, Изьва юрсиктлы паныдамоз.. Сизябсянь Изьва юрсиктӧдз 7 км.

Сизяыб сиктсянь лунвылас пукалӧ Брыка грезд, а сы сайын овмӧдчӧминса мукӧд оланін: Букур, Варыш да Ёль грездъяс. Сизяыбсянь войвылас 18 км ылнаын пукалӧ Мирскӧй грезд.

Сизяыб сиктын выйим татшӧм тӧдса инъяс:

Сизяыбсӧ панӧма 1728 воын.

Грездын олӧны комияс




#Article 182: Гожся Паралимпиада ворсӧмъяс (2012) (178 words)


Гожся Паралимпиада ворсӧмъяс (2012) мунісны 2012 воын Лондонын (Ыджыд Британия) моз тӧлысь 29 лунсянь кӧч тӧлысь 9 лунӧдз.

Гожся Паралимпиада ворсӧмъяс вылӧ волісны 166 странаысь спортсмен. Россияса делегацияын вӧлі 312 морт, на лыдын — 182 спортсмен, кодъяс пырӧдчисны 12 сикас спорт дисциплинаӧ: кокни атлетика, варччӧм, пызанвывса теннис, дзюдо, пуляӧн лыйсьӧм, ньӧввужйӧн лыйсьӧм, коляскасянь фехтование, пауэрлифтинг, волейбол пукалӧмӧн, сынсьӧм, велоспорт, вермытӧмаяслы (ДЦП висьӧм) футбол.

Россияса сборнӧй петкӧдліс тайӧ ворсӧмъясас став Паралимпиада пытшкас медбур результат: босьтіс 36 зарни, 38 эзысь да 28 ыргӧн медаль (торйӧн и командаӧн). Зарни медальяслӧн лыд серти Россия мунӧ мӧдӧн Китай бӧрын.

Ставнас зарни медаль сетӧма 42 Россияса спортсменлы. Варччысь Оксана Савченко шедӧдіс вит зарни медаль. Та кындзи Лондонын Россияса вермасьысьяс пуктісны 14 мирса рекорд варччӧмын да кокни атлетикаын.

Россияса паралимпиадаса котыр босьтіс мӧд места да кыпӧдчис квайт пункт вылӧ. 2000 воын Россия вӧлі 14 места вылын, 2004-ын — 11, 2008-ын — 8, 2012 воын — 2 местаын нин. 

Медальяс юксисны татшӧм ногӧн: 

Россияса Президент Владимир Путин вичмӧдіс россияса паралимпиечьяслы, кодъяс шедӧдісны зарни медаль Лондонын, наградаяс. Вит мортлы сетӧма Почёт орден, нӧшта 37-лы — Ёртасьӧм орден. 




#Article 183: Уквавом (Сосногорск район) (305 words)


Уквавом () — Коми Республикаын Сосногорск районса Сосногорск кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь сикт.

Сикт пукалӧ Изьва юлӧн шуйга берегын, Уква ю вомын. Уквавомсянь Сосногорскӧдз 1 км.

Археологъяс серти, сикт гӧгӧрӧ йӧзыс овмӧдчылӧмаӧсь «из» кадӧ нин. 1989 воын вӧлі аддзӧма Уквавомсянь неылын Изьва вожын медводдза «кар». Сылӧн ыдждаыс — 600 кв. метр, сулалӧма неыджыд Понъюлӧн (Изьва ю вож) шуйгаладорса мыльк йылын.

Изьва йыв овмӧдны кутісны VIII нэм пом — ХIХ нэмлӧн медводдза джынъяс. Василий Латкин, коді ветліс Печора вожӧ 1840 да 1843 воясӧ, гижліс аслас дневникас: «Первыми поселенцами на берегах Ижмы были зыряне, которые перебрались сюда из Яренского, а частью, может быть, и Усть-Сысольского уездов; они поселились в верховьях Ижмы и Ухты».

Уквавомсаяс жӧ чайтӧны, мый сикт артмис 1799 воын. Медводз куйлӧма увтасінын, ӧнія сиктсянь 1,5 км сайын. Тайӧ иныс ӧні шусьӧ «Важ вӧлӧсьт». Ытваӧн ойдӧм вӧсна йӧзыс шуисны вуджны косінӧджык. Вуджны кутісны 1860 восянь. Вежа ай Иоанн Елеазаровский «Статистические и естественно-исторические очерки выселков по реке Ижма» гижӧдын, мый вӧлі йӧзӧзӧма «Архангельские губернские ведомости» газетын 1867 вося йирым тӧлысьын, пасйӧ: «Усть-Ухтинская деревня стоит на левом берегу реки Ижмы, близ устья быстрой и прозрачной Ухты: от этого она и получила название Усть-Ухтинской; на языке же зырян известна под именем «Вуквавомской».

Сиктлӧн история йитчӧма Уква ю вылын мусир перйӧмкӧд. Уквавомсаяс медасьлісны М.К. Сидоров дорӧ: найӧ доддьӧн ваявлісны бурӧвӧйлы оборудование, кыпӧдісны некымын олан керка, пес дасьтісны. Медводдза мирӧвӧй тыш пансьӧмкӧд уна уджалысьӧс вӧлі босьтӧма армияӧ, но мусир перйӧм эз сувт. 1915 во помын вӧлі шуӧма дугӧдны уджъяссӧ да оборудованиесӧ нуны Чибью вомӧ. Тӧвнас уквавомса кресьтяна додьясӧн нуисны оборудованиесӧ выльлаӧ. 1917 вося рака тӧлысьын кык барак да контора керка, мый вӧлі кольлӧма Карлов участокын, вӧлі вуджӧдӧма Уквавомӧ. 1917 вося Октябрса революция бӧрын баракъясысь вӧчисны ичӧт школа, а контора керкаысь — вузасянін. Тайӧ керкаясыс эз кольны миян кадӧдз. 1920 восянь Укваса мусир перъянінын бара на кутісны уджавны уквавомсаяс.

Сиктын олӧны комияс.




#Article 184: Кедвавом (Уква каркытш) (919 words)


Кедвавом () — Коми республикаын Уква каркытшӧ пырысь сикт.

Кедвавом артмис кык кывйысь: кедва (ю ним) да вом (вежӧртас - ю дін).

Сикт пукалӧ Изьва юлӧн шуйга берегын. Кедвавомсянь Уква карӧдз 119 км.

Сиктӧ медводдзаӧн овмӧдчӧма  1763—1782 воясӧ Изьва слӧбӧдаысь (ӧні Изьва сикт) Василий Титович Рочев. Татчӧ йӧзыс локталісны и мукӧд изьва грездысь: Гамысь, Ластаысь.

Кедвавом пуксьӧма Изьва юлӧн шуйга берег вылын. Артмис 1763 – 1784 воясын.
	1782 воын “Кедва ю бердын” грездын оліс дас морт (4 мужичӧй, 6 ань), 1795 воын – 26 морт. 1816 воын Кедвавомын оліс 45 морт, 1850 воын – 175 морт.
	Кедвавом сиктӧ татчӧ волывлісны Изьваса Гам, Ласта грездъясысь. Медбӧръяӧн 19 нэм шӧрын аслас семьяӧн (14 морт) воис Пётр Васильевич Канев. 
	1856 воын Кедвавомын вӧліс нин 20 овмӧс, 178 олысь (80 мужичӧй да 98 ань), а 1905 воын – 71 овмӧс, 640 олысь (325 мужичӧй да 315 ань).
	1918 воын Кедвавом лоис вӧлӧсьтса шӧринӧн, кӧні вӧліны вӧлӧсьтса Управа, пошта станция, вичко, школа.
	1926 воын Вылыс Кедваын вӧлі 111 овмӧс, 482 олысь (127 мужичӧй да 255 ань), а Улыс Кедваын – 22 овмӧс, 116 олысь (53 мужичӧй да 61 ань).
	1970 воын Кедвавом сиктын оліс 559 морт, 1979 во кежлӧ олысь лыдыс чиніс 440-ӧдз, а 1989 воын сиктын оліс 424 морт (237  мужичӧй да 187 ань)

Кедва сиктын Вежа Пантелеймонлӧн вичко

Кедвавом сиктын уджалӧ 32 №-а шӧр школа.

Кедвавом сиктса памятникъяс.

	1) Айму вӧсна ыджыд тышын усьӧмаяслы памятник:
меститчанін: Изьва юлӧн берег вылын, сиктса паркын.      
Сувтӧдісны 1984 вося ода-кора тӧлысь 9  лунӧ.
Автор – Никифоров, художник.
Заказчик – Кедвавомса сиктсӧвет.
Памятниксӧ сувтӧдісны-стрӧитісны Рочев Василий Федорович, Рочев Митрофан Алексеевич, Глухов Юрий Витальевич. 
Ыдждаыс – 4,5x4,5x3,5.

	Памятникыс артмӧ пуысь вӧчӧм кык щитысь, кытчӧ гижӧма войнаын усьӧмаяслӧн овъясыс, да вит пельӧса кодзула памятник-обелискысь. Памятник подулыс вӧчӧма кӧрт бетон плита вылын кирпичысь. Обелискыс вӧчӧма цинкуйтӧм жӧчысь. Обелисккӧд орччӧн кыкнан дорсяньыс сувтӧдісны овъяса щитъяс усьӧмаяслысь овъяссӧ гижӧмӧн.
	Памятниксӧ выльмӧдісны-мичмӧдісны 2005 вося ода-кора тӧлысь 9 лун кежлӧ: щитъяссӧ клеитісны зарни шыпасъяса да зарни доргӧгӧра пемыдгӧрд кабалаӧн. 2006 воын памятник гӧгӧрсӧ потшӧсалісны, пуктісны скамейкаяс, краситісны йӧрсӧ, скамейкаяссӧ да обелисксӧ. Обелиск дорас лӧсьӧдісны клумба.

меститчанін: сиктса клуб водзын.
Сувтӧдісны 1965 вося лӧддза-номъя тӧлысьын.
Авторъяс да вӧчысьяс: Горлачев Василий Иванович, Семяшкин Николай Тимофеевич.
Заказчик: Кедвавомса сиктсӧветлӧн исполком.
Казьтылан пас – кирпичысь да цементысь вӧчӧм неыджыд обелиск. Обелиск подулас – ӧткодь пельӧсъяса пятиугольник. 
Ыдждаыс: пасьтаыс – 100 см., джудждаыс – 200 см.
Памятник вылын гижӧд: “Кедве 200 лет 1765 – 1965г.г.”

Эшмесса пещера

	Еджыд Кедва юлӧн вож дорын Эшмесса пещерасӧ (Ӧш-мӧс) Россияса Президентлӧн индӧдӧн пыртӧма ставроссияса тӧдчанлуна история да культура озырлун объектъяс лыдӧ. Тайӧ – “Жертвенное место – Эшмесская пещера” археология памятник.
	Комияс важӧн юрбитлісны идолъяслы, кумиръяслы. Кристос эскӧмӧ коми йӧзӧс пыртігӧн языческӧй храмъяссӧ бырӧдісны, пуысь вӧчӧм идолъяссӧ сотавлісны. Кольӧм идолъяссӧ язычникъяс нуисны вӧрӧ да дзебисны сэні йӧзсянь ылӧджык. Чайтісны, мый  йӧз муысь воӧм эскӧмыс ытва моз мунас.
	Кутшӧмкӧ кад мысти тайӧ идолъяссӧ аддзис Кедвавом вӧлӧсьтса Поромӧсь грездысь ветымын арӧса вӧралысь Павел Андреевич Вокуев. Вокуевъяс семьялӧн кыйсян угоддьӧясыс вӧліны Эшмес юлӧн Тиманса рытыввыв пӧкатын. Павел Андреевич аддзис тані пещера. Та йылысь 1926 воын “Красное знамя” газетын гижлісны: “Кедвавомса вӧлӧсьтысь вӧралысь  Павел Вокуев аддзис Кедва юлӧн вож бердын Эшмес пещера. Пещералӧн кузьтаыс – вит сыв. Сэні сійӧ аддзис мужичӧйлысь да нывбабалысь пуысь вӧчӧм пертасъяс, изъяс. Тыдалӧ, тані олісны йӧз.”
	Сёрӧнджык Наукаяс академияысь туялысьяс вӧчисны кывкӧртӧд, мый пещерасӧ видзисны идолъяслы юрбитӧм могысь. (“Тайна идолов” А. Мурыгинлӧн статья – Молодёжь Севера, 15.11.81.)
	 Павел Андреевич вайис ӧти идолсӧ чужан грездас. 
	Идолъяс пӧвстысь ӧтиӧс этнограф Д. Янович нуис Сыктывкарса республиканскӧй краеведческӧй музейӧ.
	Тиманлысь рытыввыв пӧкатсӧ уна во туяліс археолог, история наукаяс кандидат В. Лузгин, коді кӧсйис аддзыны Эшмес пещерасӧ. Сійӧ воліс Поромӧсь грездӧ да аддзысьліс 89 арӧса П.А. Вокуевкӧд. “Павел Андреевичлӧн кывъяс серти, пещераыс вӧлі сылӧн вӧралан керкасянь 4-5 километр сайын. Керкаыс сулаліс Ва-Эшмес шорлӧн шуйга берег вылын, шорлӧн вомсянь 10 километр. Вӧралысь шуис, мый грездсянь вӧр керкаӧдзыс позьӧ воӧдчыны ӧти лунӧн. Веськыда кӧ мунны – 30 километр гӧгӧр.” (В. Лузгин).
	1965 воын П.А. Вокуев кувсис. Пещера йывсьыс быттьӧ вунӧдісны...
	80-ӧд воясӧ Эшмес пещера гӧгӧрыс босьтчисны пӧрӧдны вӧр. Сэсся звер-пӧткаӧн озыр пармаын заводитісны кыйсьыны вӧралысьяс – Оборона министерствоса Леспромкомбинатын уджалысьяс, ыджыд пармалысь лӧньсӧ торкысьяс.
	1980-ӧд воӧ пещераӧ пыранінсӧ казялісны воинскӧй часьтса салдатъяс, кодъяс ветлӧдлісны пармаӧд. 1981-ӧд воын В. Торлопов, Индустриальнӧй институтса велӧдысь, салдатъяскӧд ӧттшӧтш пыравліс пещераӧ, фотографируйтіс пуысь вӧчӧм эмторъяссӧ. Пещералысь меститчанінсӧ опишитӧмӧн да аддзӧмторъяслӧн фотографияясӧн юӧрсӧ сійӧ ыстіс СССР-са Наукаяс академияӧ 1981 вося косму тӧлысьын.
	Александр Зерюнов, Уква карса исполкомлӧн вӧвлӧм веськӧдлысь, ыстіс А. Мурыгинӧс (Войвыв археологическӧй отрядса начальникӧс) пещераӧ, медым сійӧ вайис идолъяссӧ Укваӧ. Пу экспонатъяссӧ вайисны Уква карса музейӧ, но “тырвыйӧ воис” сӧмын ӧти идол, и то кытсюрӧ кульсьыштіс, киссьыштіс, вежсис рӧмыс. Во мысти котыртісны СССР-са Наукаяс академиялӧн Коми филиалса геолого-археологическӧй экспедиция, кӧні участвуйтісны А. Мурыгин да геолог Б. Гуслицер. Экспедиция дырйи муысь аддзисны лыысь вӧчӧм ньӧв йывъяс, сера эзысь подвескаяс, кӧртысь быдсяма вӧчӧмторъяс, пемӧс лыяс, мой черепъяс. Культовӧй эмторъясыс вӧчӧма бронзаысь да эзысьысь, мыйясӧс мичмӧдӧма збыльвывса да вӧвлытӧм пемӧсъясӧн, зарниалӧмӧн. Аддзӧмторъяс пӧвстын – 11-ӧд нэмся Рытыв Европаса монета да 10-ӧд нэмся асыввыв монета. А. Мурыгин “Идолопоклонники у полярного круга” статьяын гижӧ, мый идолъяссӧ “вӧчисны ниа пуысь сюрс во сайын.”. Сійӧ пасйӧ, мый “енлы эскан вӧчӧмторъяслӧн эм торъя мог. Колӧкӧ, тайӧ аслыспӧлӧс шаман-посредник ловъя йӧз да кулӧмаяс костын”. 
	 А. Мурыгин кывъяс серти, “аддзӧмторъяссӧ видлалӧм бӧрын позьӧ кывкӧртавны, мый пещераыс абу важся комияслӧн”. Сійӧ пыртӧ пещераысь эмторъяссӧ “летописнӧй Печералӧн” историяӧ.
	Но вермас лоны, мый комияс сэні юрбитісны идолъяслы. В. Торлопов “Тени забытых предков” статьяын гижӧ: “Коркӧ бипур бердын пукалігӧн меным висьталісны Эшмес ю дорын важся могильникъяс йылысь. Колӧкӧ, сэні миян пӧль-пӧчьясным юрбитісны Эшмесса пещералӧн идолъяслы...”.
	Аддзӧмторъяс пиын эм Павел Андреевич Вокуевлӧн, коми вӧралысьлӧн, “идолъяс дорӧ йӧзӧс нуӧдысьлӧн” бедьыс.




#Article 185: Косьювом (Инта каркытш) (156 words)


 

Косьювом () — Коми Республикаын Инта каркытшӧ пырысь сикт.

Косьювом сиктлӧн ним артмӧма Косью ю нимсянь.

Косьювом сикт пукалӧ куим километра сайын Кось ю вомсянь, коді усьӧ Уса юӧ. Косьювомсянь Интаӧдз 57 км.

Сиктын эм Культура керка. Праздникъяс дырйи дасьтӧны концертъяс, уджалӧны челядьлы быдсяма сикас кружок: лепка, оригами, серпасалӧм, драмкружок. Быд вежон помын том войтырлы дасьтӧны дискотекаяс.

Сиктса библиотекаын эм абонемент да лыддьысян жыръяс, ичӧтик музей, кодӧс котыртiс библиотекарь Ольга Михайловна Мельник. Экспонатъяссӧ чукӧртiс да корсис сиктысь.

Сиктын вӧлі акань театр, йӧктан да сьылан котыръяс, «Том гитарист» кружок, кысян кружок, челядьлӧн художественнӧй самодеятельносьт. Косьювомысь «Пульс» агитбригада — Инта карын  босьтӧма мӧд тшупӧда места.

Гожӧмнас сиктӧдз позьӧ локны  ва кузя пыжӧн либӧ катерӧн. Быд вежон воторникӧ лэбалӧ пассажирскӧй вертолёт. Тӧвнас – зимник туй кузя позьӧ локны машинаӧн либӧ буранӧн. Тувсов да арся рӧспута дырйи воан сӧмын вертолётӧн.

Сиктын эм мобильнӧй связь. МТС, Билайн, Теле 2, Мегафон операторъяс. Кык сюрс дас кыкӧд воын МТС компания сувтӧдісны сиктын вышка.




#Article 186: Ложбан (кыв) (139 words)


Ложбан (la .lojban. [laʔˈloʒbanʔ], кӧні loj  — чинтӧм logji (логика) да ban — bangu (кыв)) — лӧсьӧдӧм кыв, лӧсьӧдысьяс — Логика Кывлӧн Группа (ложб. la lojbangirz. , англ. The Logical Language Group), подув кыв — логлан. 

la .berbif. joi la .sol.la .berbif. joi la .sol. puki darlu lejei ri jikau ra vlimau le drata kei
co'i lenu lo litru vi klama gi'e tagji dasni lo kamgla kosta .i lego'i
cu tugni lenu le pamoi snada be lenu naldasri'a le litru le kosta du'o
ru'a vlimau le drata .ibazibo la .berbif. cu rocrai brife .iku'i go ri
vlimau brife gi le litru cu tagmau vaungau le kosta ra .ibaze'e la
.berbif. .uu cu sisti lenu troci .ibabo la .sol. cu glare dirce .ibazibo
le litru co'u dasni le kosta .iseki'ubo la .berbif. cu bilga lenu tugni
ledu'u la .sol. vlimau




#Article 187: Ануфриева Татьяна Владимировна (109 words)


Ануфриева Татьяна Владимировна (1990-2017) — том коми гижысь. Нывдырся овыс — Кирпиченко.

Татьяна Кирпиченко чужӧма Новосибирск карын 1990-ӧд вося сора тӧлысь 10-ӧд лунӧ. 1991-ӧд воын сылӧн семьяыс локтӧма овны Коми Республикаӧ. Олӧма Уква карын, Уква районса Борӧвӧй сиктын, Изьва районса Діюр грездын.

Татьяна Кирпиченко кывбуръяс гижны заводитӧма роч кывйӧн квайт арӧссянь, комиӧн — дас куим арӧссянь. Проза гижӧма дас квайт арӧссянь. Сыктывкарса университетлӧн мӧд курссянь гижӧ челядьлы висьтъяс да мойдъяс. 

Татьяна Кирпиченколысь гижӧдъяссӧ йӧзӧдлӧмаӧсь Изьва районса «Новый север» газетын, республикаса «Радуга», «Йӧлӧга» да «Коми му»  газетъясын, республикаса «Войвыв кодзув», «Арт», «Би кинь» журналъясын. 2012-ӧд воын сылӧн гижӧдъясыс пырӧмаӧсь  «Ижемский характер», «Стихия — 2», «Сьӧлэм гаже — изьва кыы» небӧгъясӧ.




#Article 188: Кузнецов Николай Иванович (308 words)


Никола́й (Никанор) Ива́нович Кузнецо́в  (1911—1944) — Сӧвет Союзса герой (1944), Сӧвет кадся разведчик, партизан. Ас вынӧн сійӧ бырӧдіс война кадӧ нацистскӧй Германияса 11 немеч генералӧс да чинаӧс.

Кузнецов Николай чужӧма 1911-ӧд вося сора тӧлысь 14 (27) лунӧ Перым губерняын Екатеринбург уездса Зырянка грездын (ӧні Талица кар, Свердловск обласьт). Грездыслӧн нин нимыс висьталӧ, мый сэнi олӧмаӧсь коми войтыр. Став сертиыс буретш коми йӧз и пуктылӧмаӧсь грездыслы подувсӧ. Зырянка кодь сиктыд Из таладорас и мӧдарас сiйӧ воясас вель уна вӧлӧма, и овлӧмаӧсь сэнi Комиысь кресьтяна, кодъяс «вужъясьлӧмаӧсь» сэтчӧ шудаджык олӧм корсьӧм могысь.
Кольӧм нэм заводитчигӧн Зырянкаын артавсьӧма 68 овмӧс. Кузнецовлӧн бать-мамыс вӧлӧмаӧсь коми кресьтяна ,.

Николай Кузнецов чужӧма кресьтянин семьяын, кӧні вӧлӧӈа 6 морт. Сылӧн вӧлӧмаӧсь Агафья да Лидия ыджыдджык чойяс да Виктор ичӧтджык вок.

Николай Кузнецов помалӧма сизим класс, а сэсся мунӧма велӧдчыны Тюменьса видз-му овмӧс техникумӧ. Но батьыслӧн кулӧм бӧрын бергӧдчӧма чужан грездас. И 1927 воын нин пырӧма велӧдчыны Талица карса вӧр техникумӧ. Чужан грездас ичӧтик Коля велӧдлӧма немеч кыв, кор тӧдмасьлӧма австро-венгерскӧй армияысь вӧвлӧм салдаткӧд, кодi уджалӧма лесникӧн да ёртасьлӧма зонкакӧд. 

Вöр техникумын Николай Кузнецов азыма босьтчöма велöдны поляк да украин кывъяс. 

Комынöд воясын Николай Кузнецов кутшöмкö кад уджалöма Перым муса Кудымкарын. Пуктöма ассьыс пай колхозъяс котыртöмö. Сэсся тöлка да вежöра том мортöс казялöмаöсь да босьтöмаöсь ОГПУ органъясö.

Сыктывкарсянь Николай Ивановичöс босьтöмаöсь уджавны Москваö, госбезопасносьт органъясö. А сэсся пансьöма Ыджыд войнаыд.

Айму вӧсна Ыджыд тыш воясӧ Николай Кузнецов нӧйтӧма вӧрӧгӧс Дмитрий Медведевлӧн юрнуӧдӧм улын партизан-диверсантъяслӧн «Победители» отрядын.

Москвасянь индöд серти повтӧм разведчик казнитӧма ыджыд чина немеч-палачьясӧс — Украинаса судья Альфред Функӧс, сьӧм овмӧсса министр Ганс Гельӧс, сылысь секретарь Винтерӧс.

Сэсся Дмитрий Медведев ыстӧма Кузнецовӧс да сылысь ёртъяс Беловӧс да Каминскийӧс Львовӧ. Сэнi Николай Кузнецов пистолетысь лыйӧмӧн виӧма кык генералӧс — Отто Бауэрӧс да Генрих Шнайдерӧс.

Война бӧрын Николай Кузнецовӧс дзебӧмаӧсь Львов карбердса Слава мыльк вылын.

СССР киссьӧм бӧрын Николай Кузнецовлысь колясъяссӧ вайӧмаöсь Россияӧ. Танi Геройӧс выльысь дзебӧмаӧсь.




#Article 189: Рочев Егор Васильевич (132 words)


Рочев Егор Васильевич (1937—2012) — тӧдчана коми гижысь.

 

Гижысь тӧдса кыдзи прозаик. Медводдза кывбуръяс да висьтъяс петісны «Войвыв кодзув» журналын 1962 воын. Аслыспӧлӧс гижан сям Егор Рочев петкӧдліс «Аддзысьӧм» (1965) да «Тер Мишлӧн висьтасьӧм» (1986) повесьтъясын, «Аслыспӧлӧс шыяс» висьтын (1971).

Егор Рочевлӧн гижӧдъясын шӧр темаыс – тундра, кӧр видзӧм, налӧн олӧмыс да уджыс. Кӧр видзысьлӧн пи Лёва йылысь висьтъяс сикӧтш петкӧдліс, мый гижысь кужӧ гижны ичӧт арлыда челядьлы. Егор Рочев ёна нималіс «Ичӧт Митрук да Ыджыд тундра» повесьтӧн, коді петіс 1970-ӧд воясӧ «Детская литература» небӧг лэдзанінын. Повесьт вӧлі вуджӧдӧма роч, украин, удмурт, молдав, эст да венгер кывъяс вылӧ.

Сылӧн «Батьлӧн ордым» повесьт (1969) сідзжӧ вӧлі сиӧма тундраса йӧзлы. Повесьт вӧлі вуджӧдӧма роч кыв вылӧ «Добрая тундра» ним улын. Ыджыдджык нималӧм лои «Лӧз тундра» дилогия петӧм бӧрын.

Егор Рочевлӧн ставнас йӧзӧдӧма 18 небӧг.




#Article 190: Бобракова Ия Петровна (167 words)


Бобракова Ия Петровна (1927–2012) – Россияса да Коми АССР-са культура да искусствоын нимӧдана уджалысь, Россияын нимйӧза артистка, театрса режиссёр, Коми Республикаса канму премия кыкысь босьтысь.

Ия Бобракова чужӧма 1927-ӧд вося ӧшым тӧлысь 28-ӧд лунӧ Коми АССР-ысь Сыктывдін районса Паджга сиктын. 1947-ӧд воын помалӧма Сыктывкарса шылада училишӧын дирижерско-хорӧвӧй юкӧн, 1950-ӧд воын – вокальнӧй юкӧн. 1963–1966-ӧд воясын – Опера да балет театрын уджалӧма режиссёр-постановщикӧн, 1976–1980-ӧд воясын – театрын медшӧр режиссёрӧн. 1990-ӧд восянь 2011-ӧд воӧдз Ия Бобракова вӧлӧма Коми Республикаса опера да балет канмуса театрын художественнӧй веськӧдлысьӧн.

Кулӧма 2012-ӧд вося рака тӧлысь 31-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Ия Петровна радейтлӧма казьтывлыны роч гижысь А.А. Фетлысь «К зырянам Тютчев не придёт» кывъяссӧ. Но аслас уджӧн Ия Бобракова петкӧдлӧма, кыдзи роч классик пӧрйӧдчис.

Ия Бобраковалӧн водзмӧстчӧмӧн театрын вӧлі пуктӧма татшӧм ставмирса шедевръяс, кыдзи «Пиковая дама», «Евгений Онегин», «Риголетто», «Тоска», «Царская невеста», «Севильский цирюльник», «Русалку», «Отелло», «Кармен», «Иван Куратов» коми опера. Ставнас сійӧ дасьтӧма 30 сайӧ спектакль, лӧсьӧдӧма 100 сайӧ концерт.

Сылӧн зільӧмӧн Сыктывкарын быд во нуӧдӧны опера да балет искусстволӧн «Сыктывкарса тулыс» войтыркостса фестиваль.




#Article 191: Тарабукин Андрей Степанович (280 words)


Тарабукин Андрей Степанович (1936—1977) — коми гижысь.

Сылӧн тыр нимыс батьсяньыс — Нестер Карп Ӧнтӧн Кӧндрат Левӧ Степан Ӧньӧ. Йӧз костас дженьыдджыка шуисны — Лева Степӧ Ӧньӧ либӧ Степӧ Ӧньӧ. Сылӧн батьыс — Тарабукин Степан Леонтьевич (чужис 1901, вӧльгым тӧлысь 21 лун, куліс 1980), мамыс — Мария Дмитриевна (чужис 1903, рака тӧлысь 9 лун, кулан воыс абу тӧдса).

Чайтӧны, мый Степӧ Ӧньӧлӧн семьяыс — Эжва йывса староверъяс, а сылӧн бать Степан Леонтьевич да пӧль Леонтий Кондратьевич вӧліны керчомса общинаын наставникъясӧн и ветлісны велӧдчӧм могысь москваса старообрядческӧй шӧринъясӧ. Вермас лоны, гижан удж дорӧ муслуныс чужис семьяын небӧг видзан традиция пыдди пуктӧмысь.

Кӧрткерӧса школаын коми кыв да литература велӧдысь Любовь Ермолина кувсис 2003 вося косму тӧлысь 22 лунӧ. Гуалӧма верӧсыскӧд орччӧн.

Гозъялӧн вӧлі кык пи. 1959 воын чужис Алексей, коді лои коми журналистӧн да Абу петкӧдлана нация да войтыръяслӧн Котырын ( Организации непредставленных наций и народов; The Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO)) коми йӧзлӧн медводдза петкӧдчысьӧн. 1964 воын чужис Василий пи.

Степӧ Ӧньӧ батьлысь воксӧ, Тарабукин Андрей Леонтьевичӧс (1894 чужан во), кулакалісны. Кулакӧн вӧлі шуӧма 1930 воын, репрессируйтӧма 1933 воын. Сылӧн вӧлі: гӧтыр — Мария Васильевна, 1899 ч.в.; пи — Михаил Андреевич, 1927 ч.в.; ныв — Анна Андреевна, 1921 ч.в.; ныв — Агния Андреевна, 1924 ч.в.; ныв — Евстолия Андреевна, 1930 ч.в.; ныв — Мария Андреевна, 1932 ч.в.

Степӧ Ӧньӧ уджаліс школаса велӧдысьӧн да эз лыдды асьсӧ профессиональнӧй гижысьӧн. Андрей Тарабукин петкӧдчис кыдзи висьтъяс гижысь. Сійӧ гижӧ висьтъяссӧ да пьесаяссӧ и верстьӧлы, и челядьлы. Гижӧдъясыс петавлісны ӧтувъя сборникъясын («Тӧлысь вылӧ», «Гажа сёрни») да «Войвыв кодзув» журналын. 1971 воын сылӧн петіс «Медбур козин» медводдза висьт чукӧр.

Андрей Тарабукинлӧн гижан удж йывсьыс петавліс некымын казьтылана гижӧд Геннадий Беляевлӧн ки улысь «Коми му» газетын.




#Article 192: Напалков Виктор Егорович (238 words)


Напалков Виктор Егорович  (1938) — коми гижысь, журналист, Коми Республикаса нимйӧза гижысь.

Виктор Напалков чужӧма 1938 вося лӧддза-номъя тӧлысь 29-ӧд лунӧ Кулӧмдiн районса Джеджим грездын. Водз кольӧма батьтӧгыс. Сійӧ усьӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи 1942 воын; мам ки вылас кольӧма куим кага. Велӧдчӧма Джеджим, Дон, Керчомъя школаясын. 1955 воын помалӧма 10 класс Кулӧмдінса шӧр школаын. Во уджалӧма Носим лесопунктын — ув кералысьӧн, вӧр кылӧдысьӧн, мотористӧн электростанцияын. 1959 воын помалӧма Лесотехническӧй техникум. Сэсся уджысь орӧдчытӧг велӧдчӧма Ставсоюзса юридическӧй институтын.

Нэм джын нин сылӧн олӧмыс коми журналистикаын да литератураын. 

Виктор Напалковлӧн кывбуръясыс кутісны петны 1956 восянь. Кывбуръясыс вӧлі йӧзӧдӧма «Коми колхозник» газетын. Вӧрын уджалігӧн уна гижис: очеркъяс да статьяяс петавлісны районса да республикаса печатьын. Тадзи Виктор Напалков воис журналистикаӧ — 1960 воын сійӧс корисны Кулӧмдін районса «Парма гор» газетӧ.

Повесьтъяс: «Олӧны-вылӧны», «Томъяс», «Кӧсъя тӧдмасьны», «Лун бӧрся лун», «Ме тэнӧ радейта», «Кӧин» да Вероника», «Прӧстит, аньтусьӧй», «Прӧщай», «Вотӧса август», «Шойтӧм крест», «Кӧн тэ, мус ёкмыльӧй?» (2002).

Йӧзӧдӧм романъяс: «Эзысь перна» (2000), «Утка туй» (2004), «Йӧг каллян» (2013 восянь петӧны юкӧнъяс).

Поэмаяс: «Туйвежъяс», «Поп пи».

Виктор Напалков комиӧдӧма кывбуръяс да проза некымын авторлысь: И. Кузнецовлысь, Ю. Балегилысь, С. Паньколысь. Гижысьлысь кывбуръяссӧ вуджӧдӧма роч да венгер кывъяс вылӧ.

Ленинградса гижысь Глеб Горышин сылӧн гижӧдъяс йывсьыс пасйӧма: «Виктор Напалков — поэт Божьей милостью, с открытой миру душой. Я бы его принял в Союз писателей за один цикл стихов «Моё дыхание».

В. Е. Напалков — Россияса журналист котырӧ (1964) да Гижысь котырӧ пырысь (1991).




#Article 193: Попова Юстина Аверкиевна (139 words)


Попова Юстина Аверкиевна (1896—1980) — коми гижысь да вуджӧдчысь.

Юстина Попова гижис Войт ним улын. Кыдзи ачыс шуліс: «Гижа этша, но сьӧлӧмсянь. Сэксянь и артмӧ менам этшаникӧн, войт мындаӧн».

Юстина Поповалӧн медводдза кывбуръясыс петісны 1920—ӧд воясӧ «Коми просвещенец» да «Ордым» журналъясын. Гижны босьтчӧма 1923-ӧд воын на, кор велӧдіс Кӧрткерӧсса школаын. Сэки Юстина Попова гижӧма быдса тетрадь тыр кывбур да ыстӧма Сыктывкарӧ нималана гижысь Нёбдінса Витторлы. Виктор Савин ошкыштӧма, ӧд тайӧ вӧлі коми нывбабасянь медводдза кывбур чукӧр. Та бӧрын том нывлӧн петіс «Югыд туй» газетын «Коми аньлы» кывбур. Медводдза кывбуръясын петкӧдлӧ мича вӧр-ва серпасъяс («Тӧвся вӧрын», «Ар»), челядьлысь быдлунъя олӧм.

Водзӧ гижны кутіс челядьлы сӧмын 1950—ӧд воясӧ. Выль гижӧдъяссӧ, кыдзи и водзынсӧ, дасьтіс коми фольклор жанръяс подув вылын: мойдъяс, сьыланкывъяс, нӧдкывъяс, кывбертласъяс, лелькуйтчанкывъяс («Кекӧнач», «Рӧдтім-гӧнитім»).

Вуджӧдіс коми кыв вылӧ челядь литература: В.М. Гаршиналысь, В.Г. Короленколысь, А.П. Гайдарлысь, Л. Кассильлысь прозасӧ. 




#Article 194: Мойд (328 words)


Мойд (мойдкыв, мойданкыв) (роч кыв: сказка) – тайö фольклор жанр, волшебнӧй, авантюрнӧй, бытӧвӧй сяма эпическӧй, устнӧй художествоа произведение, кӧні ёнджыкасӧ серпасалӧма вӧвлытӧмтор. Мойдын эм вымысел вылӧ установка.

Мойдкыв – медшӧр жанръяс пиысь ӧти. Коми йӧзкостса проза жанръяс пиын мойдъяс босьтӧны ыджыд места. Коми мойдкывъяс босьтчисны чукӧртны да йӧзӧдны XIX нэм шӧрын. Тайӧ жанр дорас туялысьяслӧн ыджыд интерес. 

Кыдзи и мукӧд кывъя йӧзлӧн, комияслӧн эм 3 пӧлӧс мойд: пемӧс йылысь, волшебнӧй да бытӧвӧй.

Туялысьяс лыддьӧны, мый медводз чужисны пемӧс йылысь мойдъяс: татшӧм мойдъяслӧн вӧлі ритуальнӧ-культӧвӧй тӧдчанлун. Пемӧс йылысь сюжетъяс чужисны пемӧс-тотем йылысь мифологическӧй висьтъясысь. Мойдлісны, шуам, вӧрӧ дасьтысигӧн либӧ вӧралӧм бӧрын, тотем-пемӧс дорӧ шыӧдчывлiсны отсӧгла, виӧм пемӧслысь корлiсны прӧща. Шмонь-теш чужис мойдъясын сёрӧнджык. Тотем-звер вылын серавны оз вӧлi позь. Ӧнi мойдӧны серам сорӧн, иносказательнӧя, висьталӧны пемӧс йылысь, а тӧд вылас кутӧны мортӧс.

Пемӧс йылысь сюжетыс абу уна, мукӧдсӧ на пиысь босьтӧма рочьяслысь: шуам, руч гусялӧ вӧла доддьысь чери, кӧин кыйӧ черисӧ бӧжнас. Но эмӧсь сюжетъяс, кодъяс паныдасьлӧны сӧмын комияслӧн: «Шыр да катша», «Руч да чокыр», «Дона пася руч», кӧнi медшӧр персонажыс – трикстер, сюсь, наян пемӧс, кодi ставнысӧ пӧрйöдлӧ либӧ вийӧ (шыр, руч).

Медся уна чукӧртӧма волшебнӧй мойдъяс. На пиын тшӧкыдджыка паныдасьлӧны татшӧм сюжетъяс:

Ёна паськалӧмаӧсь и роч лубочнӧй книгаысь босьтӧм сюжетъяс: Бова королевич, Еруслан Лазаревич, Портупей прапорщик йылысь. Тшӧкыда паныдасьлӧны Илля Муромец, Алёша Попович, Добрыня Никитич – роч эпосысь багатыръяс йылысь висьталӧмъяс.

Волшебнӧй мойдса персонажъясӧс позьӧ юкны 3 сикас вылӧ: медшӧр герой, геройлӧн отсасьыс да геройлы паныд сувтысь (антогонист). 

Медшӧр герой: Иван, Тимопей, Василей, Емель, Седун, том морт, ён морт. 

Отсасьысьяс: невеста, Ёма, Баб-Яга, пӧч, вокъяс, лев, тигр, кӧин, вӧв. Чудеснӧй предметъяс – чунькытш, чышъян, зуд, би да гырнич. 

Антогонист: Ёма, Гундыр, Кощей, Змей, Тьӧтпом, верӧслӧн мамыс, гӧтыр, вокъяс, чой, сар, васа, вӧрса, бесъяс. 

Бытӧвӧй мойдъяс чужисны сёрӧнджык. Тайӧс гӧгӧрвоан налӧн тематика, сюжетъяс да персонажъяс (нимловъяс) серти. Бытӧвӧй мойдъясын сёрниыс мунӧ озыръяс да гӧльяс, сюсь гусясьысьяс да тӧлктӧм йӧз йылысь. Шӧр персонажъясыс гӧль да озыр вок, казак да поп, мудер мужик.

Позьӧ аддзыны, мый кызвын сюжетыс роч фольклорысь. 




#Article 195: Предание (110 words)


Предание – тайö фольклор жанр, паськыда тӧдса вомгора висьт, кодлӧн подувнас лоӧны збыль вӧвлӧмторъяс.

Сылы лӧсялӧны татшӧм признакъяс:

Став текстсӧ позьӧ юкны сюжет да тематика боксянь торъя циклъяс вылӧ:

Край овмӧдӧм йылысь преданиеяс артмӧдӧны «сикт овмӧдӧм» да «культӧвӧй мога объект (вичко, манастыр) кыпöдӧм» мотивъяс. Наын висьтавсьӧ, кыдзи овмӧдчисны сiйӧ либӧ мӧд сиктӧ. Тшӧкыда татшӧм сюрӧса преданиеясын паныдасьӧ топонимическӧй мотив, сюжетыс гӧгӧрвоӧдӧ инним артмӧмсӧ.

Культӧвӧй мога объект панӧм векджык йитчыліс чужанін овмӧдӧмкӧд. Тшӧкыда вичко либӧ крест сувтӧдлiсны керка лэптӧм бӧрын. Шӧр персонажъясӧн лоӧны сикт овмӧдысьяс – ӧти морт либӧ дзонь семья (налӧн нимъяс колисны иннимъясын), пышйысьяс. Культӧвӧй мога объект кыпӧдысьясӧн вермисны лоны найӧ жӧ. Пырджык тайӧ историческӧй морт – Перымса Степан.




#Article 196: Старцева Алёна Александровна (183 words)


Старцева (нывдырся — Шомысова) Алёна Александровна (1986) — коми гижысь, вуджӧдчысь.

Алёна Старцева чужӧма Кулӧмдiн районса Скӧрӧдум грездын 1986 вося ӧшым тӧлысь 8-ӧд лунӧ. 2009 воын помалӧма Сыктывкарса канму университетысь филология факультетса коми юкӧн. Редакторалӧма «Войвыв кодзув» журнал редакцияын. Велӧдӧма Коми республикаса Юралысьбердса Искусствояс гимназияын.

Алёна Шомысова гижӧ кывбуръяс да проза. Кывбуръяс босьтчӧма гижны 15 арӧссянь. Гижӧдъяссӧ йӧзӧдлӧма коми газет-журналъясын да альманахъясын («Ме тэнӧ радейта», «Мне рассказали одуванчики», «Няньн-солӧн», «Медводдза муслун», «Льӧм ю»). «Войвыв кодзув» журналын петавлӧма сылӧн «Тӧдмав менӧ» медводдза повесьт.

Йӧзӧдчыны кутӧма студенталігӧн на. Гижан сям сӧвмӧдӧм могысь велӧдчӧма Гожся университетын, пырӧдчис «Арт» журналлӧн литературнӧй кытшӧ, Коми гижысь котырлӧн литературнӧй кытшӧ. Ветлӧма фин-йӧгра вуджӧдчысьяслӧн семинар вылӧ, Рочмуса, СНГ-са за суйӧрсайса том гижысьяслӧн войтыркостса форум вылӧи. Йӧзӧдӧма «Дзар» (2011) да «Чӧв» (2012) небӧгъяс.

Вуджӧдӧ роч классикъясӧс, фин-йӧгра гижысьясӧс (Муш Нади) да ӧнія кадся роч поэзия да проза (Николай Гоголь, Иван Бунин, Надежда Мирошниченко). 2015 воын Эстмуса рӧдвуж войтырлӧн уджтас серти йӧзӧдӧма «Юрсигусь бордъяс» кывбур чукӧр, кӧні став кывбурсӧ сетӧма нёль кыв вылын: коми, роч, эст да англия кывъясӧн.

Мукӧдыскӧд ӧтвылысь дасьтӧ «Ы» журнал (медводз петӧма «Йӧлӧга» газет, а сэсся «Арт» журнал бердын). 




#Article 197: Баженова Ольга Николаевна (153 words)


Баженова Ольга Николаевна (1992) — том коми гижысь.

Ольга Баженова чужӧма 1992-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 18-ӧд лунӧ Емдiн районса Кӧжмудор сиктын. Сизимӧд классӧдз велӧдчӧма Туискерӧсса школаын. 2008-ӧд воын помалӧма Сыктывкарын Ю.А. Спиридонов нима Коми Республикаса Юралысь бердын искусствояс гимназия. 2008—2014-ӧд воясын велӧдчӧма Сыктывкарса канму университетын гуманитарнӧй наукаяслӧн институтса коми юкӧнын, помалӧма гӧрд дипломӧн. 2014-2015-ӧд воясын уджалӧма Коми Республикаса войтырлӧн шылада-драмаа театрын, та кадӧ жӧ велӧдӧма Искусствояс гимназияын.  2016-ӧд вося арсянь аспиранталӧ Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтын. Темаыс — «Лексическая стилистика коми языка (на материале языка художественных произведений)» (веськӧдлысьыс — Е. А. Цыпанов).

Ольга Баженова унджыксӧ гижӧ кывбуръяс. Гижӧдъяссӧ йӧзӧдлӧма «Войвыв кодзув» да «Арт» журналъясын, «Медводдза муслун» сборникын. 

Медводдза асшӧр небӧгӧн позьӧ шуны «Кывбуръяс» чукӧр, кодӧс дасьтӧма С. К. Терентьев 2011-ӧд воын. Ки помысь небӧгын 35 кывбур, кодъясӧс гижӧма важ перым анбурӧн, а орччӧн — ӧнія графикаӧн.

Коми Республикаса «Эзысь борд» литературнӧй конкурсын, кодӧс нуӧдӧ «Войвыв кодзув» журнал, «Поэзия» нимпасын вермысь.




#Article 198: Козлов Евгений Валерианович (254 words)


Козлов Евгений Валерианович (сайнимъяс — Е.Валериан, Емеля Пилич, 1960) — коми гижысь, вуджӧдчысь.

Евгений Козлов чужӧма 1960 вося ода-кора тӧлысь 18 лунӧ Коми АССР-ын Емдiн районса Кӧжмудор сикт улӧ пырысь Эжолты грездын. Школа помалӧм бӧрын уджалӧма совхозын, служитӧма армияын. Помалӧма Сыктывкарса канму университет. 1986 восянь уджалӧма Коми небӧг лэдзанінын, вӧлӧма Коми АССР-са гижысь котырын литературнӧй консультантӧн. Почтальоналӧма.

Евгений Козлов ёнджыкасӧ тӧдса кыдзи поэт. Кывбуръясыслы лӧсялӧ лиричносьт, пыді сьӧлӧм кылӧмъяс петкӧдлӧм. 
Сылӧн петавліс кывбуръяса куим чукӧр: «Водзкыв пыдди» (1989), «Узьтӧм войяс» (1994), «Кык книга» (2005). «Кык джын» небӧгӧ пыртӧма кывбуръяс да висьтъяс (2017).

Эмӧсь Е.Козлов творчествоын и прозаа гижӧдъяс. Ичӧтик гижӧдъяс петавлісны «Парма гор», «Миян грездса челядь», «Восьса ӧшинь дорын» да «Дзиръя ӧшинь дорын» ӧтувъя сборникъясын. Гижӧдъяссӧ пыртӧма коми кыв да литератураысь велӧдчан небӧгъясӧ.

Вуджӧдӧ фин-йӧгра да роч гижысьясӧс. Комиӧдӧма Варлаам Шаламовӧс, Игорь Шкляревскийӧс, Василий Климовӧс, Ар Сергиӧс, Альбертина Ивановаӧс, Елена Габоваӧс, Тамара Ломбинаӧс, Дмитрий Фроловӧс, Надежда Мирошниченкоӧс, Александр Суворовӧс, Андрей Поповӧс. 1993 воын Евгений Козлов Ставроссияса культура фондлӧн Мурманск юкӧнкӧд ӧтвыв уджалӧма медводдза саам гижысь Октябрина Вороновалысь «Ялла» (Олӧм, 1991) небӧг вылын, мый петӧма саами, коми да роч кывъяс вылын. Комиӧдӧма роч гижысь Юрий Николаевич Могутинлысь сідз шусяна «духовнӧй кывбуръяс» да йӧзӧдіс «Берба-бальысь югзьӧ лов» небӧг (2012).

Коми гижысь котырын 2012 восянь.

Евгений топыда уджалӧ республикаса театръяскӧд. Комиӧдіс налӧн корӧм серти Федерико Гарсиа Лорка, Лопе де Вега, Нина Мазур, Миклош Дярфаш, Николай Островскийлысь пьесаяссӧ. На серти сьпектакльяс пуктісны Сыктывкарса театръясын.

Евгений Козловлӧн кывбуръяс вылӧ гижӧма уна сьыланкыв, найӧ пырисны «Ӧтчыд арын», «Jенэжва» (2006) да «Республика моя» (2008) дискъясӧ. Сьыланкывъяссӧ сьылӧны уна нималана коми сьылысь.




#Article 199: Ларев Александр Константинович (103 words)


Ларев Александр Константинович (1930—2015) — коми гижысь, драматург, журналист.

Александр Ларев чужис 1930 вося тӧвшӧр тӧлысь 7-ӧд лунӧ  Коми АССР-ын Емдiн районса Кӧжмудор сикт улӧ пырысь От грездын. 1957 воын помаліс А. Н. Островский нима Ленинградса канму театрса институт. 1957—1960 воясӧ ворсіс В.А. Савин нима канмуса академическöй Драма театрын. Сэсся — уджаліс корреспондентӧн, редакторӧн, шӧр редакторӧн  «Коми гор» телерадиокомпанияын.

Куліс 2015 вося ӧшым тӧлысь 8-ӧд лунӧ, гуалӧма Сыктывкарын Гӧрд Затонса шойнаын.
 

Александр Ларев гижис 12 пьеса. Медся нималанаыс — «Гӧтрасян кад» (1968), «Пиян эз воны гортӧ» (1980), «Паметь» (1985).
Став СССР-ын сійӧс кутісны тӧдны «Льӧм пу дорын аддзысьлӧмъяс» пьеса серти спектакльяс пуктӧм бӧрын.




#Article 200: Некрасов Александр Иванович (219 words)


Некрасов Александр Иванович (Гамса, 1931) — коми гижысь, ас му туялысь, Коми АССР-са школаясын нимӧдана велӧдысь, Коми Республикаса Почёта гражданин.

Александр Некрасов чужӧма 1931-ӧд вося сора тӧлысь 30-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Емдiн районса Гам сиктын. 1950-ӧд воын помалӧма Гам сиктса шӧр школа да пырӧма велӧдчыны Велӧдысьясӧс дасьтан Коми институтса физика-математика юкӧнӧ. Институт помалӧм бӧрын уджалӧма Кӧрткерӧс районысь Чӧтдінса сизмикласса школаын математика да физика велӧдысьӧн. 1952-ӧд вося ӧшым тӧлысьсянь 1954-ӧд вося вӧльгым тӧлысьӧдз служитӧма армияын. Армияысь воӧм бӧрын велӧдӧма математика уджалысь том йӧзлӧн Айкатыласа школаын. 1960-ӧд воын уджысь орӧдчытӧг помалӧма Коми канмуса педагогика институт, и сэки жӧ сійӧс индісны Гам сиктын шӧр школаса директорӧн, кӧні уджалӧма 1993-ӧд воӧдз. Ставнас 39 во уджалӧма велӧдӧм юкӧнын, на пиысь 33 во директоралӧма Гамса школаын.

Александр Некрасовлӧн петӧма кык кывбур чукӧр: «Восьтіс ӧшиньсӧ кыа» да «Авъя лэбач — коми кыв» да «Гӧрд сатин дӧрӧм» висьт чукӧр.

Гижысьӧс бура кутісны тӧдны челядьлы лӧсьӧдӧмторъяс серти. Автор серпасалӧ вӧр-ва, сиктса олӧм, сылӧн кывбуръясын ловзьӧны пудъясянкывъяс да нимтысянкывъяс. Александр Некрасовлӧн висьтъясыс кокниӧсь, наын — олӧмын лоӧмторъяс, казьтылӧмъяс.

Унаысь сійӧс бӧрйылӧмаӧсь сиктсӧветса депутатӧн, вӧлӧма Коми войтырлӧн дас Съезд вылын делегатӧн, Коми му туялан котырлӧн Сӧветӧ пырысьӧн.

Туялӧ велӧдӧм юкӧнлысь историясӧ, Коми мулысь XX нэмся видз-му овмӧс история. Дасьтӧма да лӧсьӧдӧма куим небӧг: «Таланты были, есть и будут» (Сыктывкар, 2001), «Они ковали победу» (Сыктывкар, 2010), «Детство, опаленное войной» (Сыктывкар, 2015).




#Article 201: Чуук кыв (104 words)


Чуук кыв (fóósun Chuuk, kkapasen Chuuk) либӧ Трук кыв - тайӧ Трук діяс вылын (Микронезиялӧн Федератив Штатъяс) малай-полинезия кыв. Анбур - латин.

A a, Á á, E e, É é, I i, O o, Ó ó, U u, Ú ú, F f, S s, K k, M m, Mw mw, N n, Ng ng, P p, Pw pw, R r, Ch ch, T t, W w, Y y

Esap wor och mettoch epwe appeti aramas seni fansoun ar uputiu non ar tufich me rait. Ar ekiek epwe mecheres o esap pet ren och sakkun mettoch pun ir repwe nonnomfengen non kinamwe o pwipwi annim. 	 	 		 	 		 		 	 	 	 	 	 	




#Article 202: Абрамов Николай Викторович (190 words)


Абрамов Николай Викторович (вепсӧн — Abramov Nikolai, 1961—2016) — вепс поэт, вуджӧдчысь и журналист.

Николай Абрамов чужӧма Ленинград обласьтысь Подпорожье районса Ладва сиктын 1961-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 24-ӧд лунӧ. Войтырсикасыс серти вепс.

Кулӧма 2016-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 23-ӧд лунӧ.

Гижысь вуджӧдӧ вепс кывйӧ ставмирса да роч литература. Вуджӧдӧма Омар Хайямлысь, Рабиндранат Тагорлысь, Уильям Шекспирлысь, Поль Верленлысь, Александр Пушкинлысь, Лев Толстойлысь, Сергей Есенинлысь, Николай Клюевлысь, Борис Пастернаклысь, Николай Рубцовлысь, Евгений Евтушенколысь, Владимир Высоцкийлысь да мукӧдлысь гижӧдъяссӧ. Чужан кыв вылас вуджӧдӧма «Калевипоэг» эст йӧзкостса эпосысь юкӧнъяс, коми мойдъяс, Россияса фин-йӧгра гижысьлысь проза да поэзия. Николай Абрамов вепс кыв вылӧ вуджӧдӧма мирын ставныслы тӧдса «Yesterday» (The Beatles) да «We Are The Champions» (Queen) рок-хитъяс, кодъясӧс сьылӧны Анна Васильева (Юсне) да «Кантеле» сьылан-йӧктан Карелияса национальнӧй ансамбль.

Николай Абрамовлысь кывбуръяссӧ вуджӧдлӧмаӧсь вепс кывйысь роч, фин, эст, швед, франсуз, норвег, венгер да Россияса мукӧд фин-йӧгра кыв вылӧ.

Гижан удж кындзи Николай Абрамов тӧдса кыдзи фотосерпасалысь. Петрозаводскын сылӧн вӧлі котыртӧма куим фотовыставка; снимокъяссӧ петкӧдлісны Россияса, Норвегияса, Украинаса выставкаяс вылын.

Николай Абрамов сідзжӧ снимайтчӧ киноясын. «Счастье» дженьыд художествоа фильм, кӧні сійӧ ворсӧма, дженьыд ворсана фильмъяслӧн «Встречи на Вятке» IV Ставроссияса фестивальын (Киров, 2007) босьтӧма «Золотая лада» нима приз.




#Article 203: Нӧдкыв (104 words)


Нӧдкыв (роч кыв: Загадка) – афоризм нога фольклор жанр. Нӧдкыв лоӧ финн-йӧгра фольклор традицияын медваж жанръяс пиысь ӧтиӧн. Сiйӧ вӧлi культӧвӧй обряд юкӧнӧн да вежа (сакральнӧй) тӧдӧмлунъяс сетысьӧн. Ӧнія кадӧ нӧдкывйӧн ёнджыка вӧдитчӧны челядьлысь сюсьлун да поэтическӧй видзӧдлас сӧвмӧдӧм могысь.

Тэчас сертиыс позьӧ торйӧдны некымын нӧдкыв сикас:

Коми фольклорын «нӧдкывлӧн» паныдасьлӧны татшӧм йӧзкостса терминъяс: нӧданкыв, нӧдасянкыв, няръянкыв, тӧдӧдчанкыв.

Нӧдкывъяс чукӧртӧмын да туялӧмын медыджыд пай Ф.В. Плесовскийлӧн. Сылӧн петавліс «Коми нöдкывъяс. Коми народные загадки» небӧг (1975).Тайӧ удж вылас мыджсьӧмӧн 2008 воын коми нӧдкывъяс чукӧр йӧзӧдiс В.М. Кудряшова: «Загадки народа коми» (2008). Бӧръя кадас коми нӧдкывъяс туялӧ С.Г. Низовцева, кодлӧн петавлiс некымын статья тайӧ тема сертиыс.




#Article 204: Тимушев Алексей Степанович (101 words)


Тимушев Алексей Степанович (1934—1975) — коми гижысь.

Алексей Тимушев чужӧма 1934 вося рака тӧлысь 1 лун Кардор обласьтса Холмогоры карын. Сылӧн мамыс, Евдокия Аврамовна Напалкова, чужлӧма Керчомъяын, батьыс — Степан Петрович Тимушев — Дон сиктын. 1929 восянь Тимушев гозъя ёна ветлӧдлӧны старан пасьта: волӧны Кардорӧ, Улыс Тагилӧ, Мурманскӧ, Горькийӧ, Челябинскӧ, Котласӧ. Батьыс дыр завхозалӧма Холмогорыын, кӧні и чужӧма Алёша пиыс. 1940 воын Тимушевъяслӧн семья бӧр воӧ Коми муӧ.

Кулӧма 1975 вося косму тӧлысь 17 лунӧ.

Алексей Тимушев — мемуаръяс да басняяс гижысь. Ловъя дырйиыс эз удит йӧзӧдны ас небӧг. Сылысь дневникъяссӧ йӧзӧдіс Эдуард пиыс «Войвыв кодзув» журналын (1992 во, 5-7 номеръяс).




#Article 205: Тимушев Анисим Петрович (149 words)


Тимушев Анисим Петрович (1898—1947) — коми гижысь, критик. Гуся нимыс — Парма зон.

Анисим Петрович Тимушев чужӧма 1898 вося вӧльгым тӧлысь 17-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняын Усть-Сысольск уездысь Кулӧмдін вӧлӧсьтса Донын (ӧні — Кулӧмдiн районса Дон сикт) гӧль кресьтянин семьяын. Помалӧма начальнӧй школа, уджалӧма Дон сиктын ас овмӧсас. 1918 воын ас кӧсйӧм серти мунӧма Гражданскӧй тыш вылӧ. Ранитчӧм бӧрын кык во мысти бӧр локтӧма гортас. 1929 восянь вӧлӧма Дон сиктын колхозса медводдза веськӧдлысьӧн. 1932 восянь уджалӧма Сыктывкарын: медводз видз-му овмӧс кузя управленньӧын, а сэсся Коми небӧг лэдзанінын да «Вӧрлэдзысь» газет редакцияын 1944-ӧд воӧдз. 

Куліс 1947 вося лӧддза-номъя тӧлысь 6 лун.

Анисим Тимушев тӧдса кыдзи критик, Нёбдінса Виттор, Илля Вась да Павел Шеболкин творчество йылысь уджъяс гижысь.

Сылысь гижӧдъяссӧ вылӧ донъялісны сы кадӧ овлысь Нёбдінса Виттор да Егор Колегов, а сідзжӧ ӧнія кадся коми поэт Василий Лодыгин да коми литература туялысь Геннадий Беляев.

А.П. Тимушев гижлӧма сідзжӧ кывбуръяс, пьесаяс да висьтъяс.




#Article 206: Тимушев Степан Фёдорович (132 words)


Тимушев Степан Фёдорович (1919—1986) — коми журналист, гижысь, вуджӧдчысь.

Чужӧма 1919-ӧд вося ӧшым тӧлысь 27-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняын Усть-Сысольск уездысь Парчын (ӧні — Кулӧмдiн районса Парч сикт). Батьсӧ пуксьӧдӧмаӧсь да лыйлӧмаӧсь сыысь, мый эз пыр колхозӧ. Велӧдчӧма Уллянаса видз-му техникумын, уджалӧма Изьваын ветеринарӧн.

Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи ас кӧсйӧм серти мунӧма фронт вылӧ. Доймалӧм бӧрын воӧма гортас, бурдӧдчӧма да бара вӧзйысьӧма фронт вылӧ. Велӧдчӧма А.М. Горький нима Литературнӧй институтын, но сійӧс вӧтлісны асруа этшлунсьыс. Помалӧма Коми канмуса педагогика институт.

Кулӧма 1986-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 26-ӧд лунӧ.

Степан Тимушев гижӧма кывбуръяс да висьтъяс. Колхозса олӧм йылысь йӧзӧдӧма «Зумыд кок йылӧ» повесьт. 1986-ӧд воын торъя небӧгӧн петӧма «Зумыш пармаын» повесьт, кӧні висьтавсьӧ 1840-ӧд воясся кресьтяналӧн кулӧмдінса бунт йылысь.

Комиӧдлӧма роч гижысьяслысь кывбуръяссӧ, сьыланкывъяссӧ (М. Исаковский, Н.А. Некрасов)  да проза (Н. Носов, А. Горький).




#Article 207: Чувьюрова Лидия Даниловна (110 words)


Чувьюрова Лидия Даниловна (1949—1993) — Коми Республикаын нималана шылад тэчысь, кывбуръяс гижысь.

Чужӧма 1949 вося рака тӧлысь 13-ӧд лунӧ Кулӧмдiн районса Дереваннӧй сиктын. Семьяын вӧлӧма нёльӧд кагаӧн. 1965 воын помалӧма шӧр школа. 1965—1969 воясын велӧдчӧма Сыктывкарса шылада училищеын хорӧн дирижируйтӧм юкӧнын. 1969—1976 воясын велӧдчӧма Римский-Корсаков нима Ленинградса консерваторияын. 

Велӧдлӧма Сыктывкарса искусствояслӧн училищеын, уджалӧма «Асъя кыа» канму ансамбльын хормейстерӧн. 1985—1987 воясын — Коми телевидениеын звукорежиссёр. 1988 воын бӧр локтӧма искусствояслӧн училишеӧ, босьтчӧма веськӧдлыны народнӧй хорлӧн юкӧнӧн, котыртӧма «Коми сьылан» фольклор котыр.

Кулӧма 1993 вося ода-кора тӧлысь 15-ӧд лунӧ Сыктывкарын, кор сылы вӧлӧма сӧмын 44 арӧс.

Коми музыкальнӧй культура сӧвмӧдӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь Л.Д. Чувьюровалы сетӧма «Коми Республикаса искусствоясын нимӧдана уджалысь» ним.




#Article 208: Усть-Сысольск уезд (108 words)


 

Усть-Сысольск уезд – Роч империяын XVIII нэмын лӧсьӧдӧм уезд, коді вӧлі пырӧ Вӧлӧгда да Войвыв Двина губерняясӧ, а сэсся Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтӧ.

Шӧриныс – Усть-Сысольск (ӧні — Сыктывкар) кар.

Усть-Сысольск уезд вӧлі торйӧдӧма Яренск уездысь 1780 воын (сэки жӧ Пызьдін вӧлӧсьт пырис Мозын уездӧ). 1918 воын уезд сетӧма Войвыв Двина губерняӧ. 1921 воын уезд лои Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьт пытшкын. 1922 воын уезд вӧлі выльысь лӧсьӧдӧма Коми обласьтын. 1926 воын Усть-Сысольск уезд вежис нимсӧ да кутіс шусьыны Сыктыв (Сысольский) уезд. Уездсӧ бырӧдӧма 1929 воын Войвыв (Северный) край лӧсьӧдігӧн. Уездлӧн муяс пырисны Сыктыв район пытшкӧ.

Уездлӧн ыдждаыс — 148775 верст². Рочмуын сӧмын 5 губерня вӧлі ыджыдджык Усть-Сысольск уездысь.




#Article 209: Уква (ю) (128 words)


Уква () — тайӧ Коми Республикаын ю (),  Изьва юлӧн шуйга вож.

Тайӧ ю нимыс паныдасьлӧ зэв важӧн нин «Книга Большого Чертежа» небӧгын (1627) — «река Ухна и пала в реку в Ыжму».

Юлӧн кузьта — 199 км (Лунвожсянь — 228 км), ю ковтыс — 4 510 км², пасьта — 60—100 метраӧдз, джуджта — 0,7—2,0 м, визув ӧд — 0,6—0,8 м/сек.

Ю йизьӧ вӧльгым тӧлысь пансигӧн, воссьӧ косму тӧлысь помын — ода-кора тӧлысьын.

Уква ю артмӧ Войвож (кузьта 29 км) да Лунвож (кузьта 29 км) ӧтувтӧмысь, найӧ визувтӧны Тиманлӧн асыввывладорсянь.

Уквалӧн вожъяс: Лоим (27 км), Чуть (48 км) — шуйга вожъяс, Тобысь (106 км) — веськыд

Уква ю вылын сулалӧны: Уква каркытшӧ пырысь Воднӧй да Шудаяг посёлокъяс, Уква кар. Сосногорск районӧ пырысь Уквавом сикт весьтын усьӧ Изьва юӧ.




#Article 210: Колегов Егор Васильевич (214 words)


Колегов Егор Васильевич (1895—1937) — коми гижысь.

Ёгор Колегов чужӧма 1895-ӧд вося косму тöлысь 21-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса (ӧні Сыктывдін районса) Ыб вӧлӧсьтын гӧль кресьтянин семьяын. Батьыс — Василий Архипович, мамыс — Соломония Александровна. Семьяас вӧлӧма квайт челядь: Константин, Иван, Ольга, Татьяна, Ида. Ёгор вӧлӧма медыджыдӧн.

Кулӧма 1937 вося йирым тöлысь 19-ӧд лунӧ Сыктывдін районса Ыб сиктын. Дзебӧма Ыб улӧ пырысь Шорйыв грездса шойнаын.

Водз босьтчӧма гижны кывбуръяс. Но найӧс вӧлі йӧзӧдӧма сӧмын Октябрса революция бӧрын, кор лоӧма нарсудын секретарӧн. 1921 восянь сійӧ йӧзӧдчӧ «Удж», а сэсся «Югыд туй» газетъясын да «Ордым» журналын. Ёнджыкасӧ тайӧ политическӧй да антирелигиознӧй темаа кывбуръяс. 1921 вося косму тӧлысь 7-ӧд лунӧ «Удж» газетын петӧ «Коми му босьтчас» кывбур.

Ёнджыкасӧ гижӧма серамбана нырвизьын. Гижлӧма фельетонъяс: «Ловъя гира» (1933), висьтъяс. Босьтчылӧма гижны пьеса, но абу помалӧма. Зэв паськыда нимавлӧма сылӧн «Пӧсь пывсян» кывбур, кӧні шмонитӧмпырысь серпасалӧма сиктса нывбабаясӧс да налысь сёрнисӧ.

Коми небӧг лэдзанінын уджалігӧн Егор Колегов мӧвпалӧма йӧзӧдны аслас бӧрйӧм гижӧдъяслысь сборник. Ставнас сылӧн матӧ 100 кывбур да фельетон, но ни ӧти торъя небӧг олӧм дырйиыс эз петавлы. Медводдза асшӧр небӧгыс петӧма 2010 воын.

Вуджӧдлӧма  А.П. Чеховлысь, В.В. Маяковскийлысь, Д. Бедныйлысь, М.А. Светловлысь да мукӧдлысь гижӧдъяссӧ. Комиӧдлӧма роч сьыланкывъяс. Вӧлі ёна тӧдӧны сылысь сэтшӧм сьыланкывъяс, кыдзи «Ылын-ылын роч Кавказын», «Колльӧдӧм».

Егор Колеговлӧн гуся нимъясыс — Василей Ёгор, Сизь.




#Article 211: Уляшев Олег Иванович (161 words)


Уляшев Олег Иванович (1964) — коми гижысь, фольклор да оласног туялысь, филологияса кандидат.

Чужӧма 1964-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 21-ӧд лунӧ Коми АССР-ысь Кулӧмдін районса Вӧльдiн сиктын. 1971—1979-ӧд воясӧ велӧдчӧма Вӧльдінса 8 класса школаын, сэсся — В. Т. Чисталёв нима Помӧсдінса шӧр школаын. 1988-ӧд воын помалӧма Сыктывкарса канму университетысь филология факультетса коми юкӧн. Пырӧма уджавны СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалысь Кыв, литература да история институтӧ (ӧні — Коми наука шӧрин): вӧлӧма литература да фольклор юкӧдын; ӧні — этнография секторын старшӧй научнӧй сотрудник. 

Студенталігӧн йӧзӧдлӧма кывбуръяс, мойдъяс республикаса журналъясын, газетъясын да мукӧд ӧтувъя чукӧрын. Пырӧдчӧма «ПИТОН» литературнӧй чукӧрӧ (Первое интеллектуальное творческое объединение начинающих), сэсся «Ордым» котырӧ. 1988-ӧд восянь йӧзӧдсьӧ «Войвыв кодзув» да «Арт» журналъясын, кӧні сідзжӧ петавлӧны литературно-критическӧй статьяяс. 1991-ӧд воын ветлӧма Эстмуӧ этнофутуристъяслӧн конгресс вылӧ. Сы бӧрти петӧма «Водоптицная дорога» (Тарту, 1995) небӧг, кытчӧ пырӧма сылӧн 10 кывбур. Прозаа гижӧдъясыс тшӧтш пырисны коми литература учебникъясӧ.

О. И. Уляшев гижӧ уна жанрын, комиӧн и рочӧн, ачыс вуджӧдчӧ. 2012-ӧд восянь пырӧ Рочмуса гижысь котырӧ.




#Article 212: Щербаков Фёдор Васильевич (239 words)


Щербаков Фёдор Васильевич (1914—1978) — коми гижысь, сьыланкывъяс тэчысь.

Литератураӧ Ф.Щербаков кутіс пырӧдчыны 1933-ӧд воӧ.

Айму вӧсна Ыджыд тыш вылысь локтӧм бӧрын гижис та йылысь. Сиис аслас ёрт да поэт Ананий Размысловлы кывбуръяс.

Фёдор Щербаков тӧдса медводз кыдзи поэт-лирик, сьыланкывъяс тэчысь. «Менам Отчизна», «Енэж кодь лӧз синъяса», «Кор ми аддзысьлам тэкӧд» кывбуръяс вылӧ сьыланкывъясыс лоины тӧдсаӧсь быд коми мортлы. 1961 воын «Где-то плакала гармонь» (сьыланногыс Вацлав Мастеницалӧн)«Юность» москваса радиостанцияӧн вӧлі шуӧма медбур сьыланкывйӧн.

Сылӧн перӧ улысь петісны «Кир Вась» да «Домна Каликова» кывбура героическӧй драмаяс. Мӧд драма сертиыс ленинградса шылад тэчысь Борис Архимандритов гижис опера, кодӧс петкӧдлісны Опера да балет театрын.

Ф. Щербаковлысь кывбуръяссӧ вӧлі вуджӧдӧма уна кыв вылӧ: украина, беларус, молдава, венгер, болгар кывъяс вылӧ. Ленинградса поэт-вуджӧдчысь Глеб Пагирев ёна вуджӧдіс Фёдор Щербаковлысь кывбуръяссӧ роч кыв вылӧ, кодъяс петісны «Если любишь» кывбур чукӧрын (1972). Тайӧ небӧг йывсьыс уна буртор шуис нималана гижысь А. Рекемчук, а «Литературная Россия» газет йӧзӧдіс небӧг вылас рецензия.

Коми литератураын Ф.В. Щербаков тӧдса и кыдзи вуджӧдчысь. Комиӧдіс А.С. Пушкинлысь «Русалка» драма. Щербаковлӧн веськӧдлӧм улын 1949 воын вӧлі йӧзӧдӧма ыджыд роч гижысьлысь комиӧдӧм гижӧдъяса медводдза небӧгсӧ. Коми поэт комиӧдіс В. Осеевалысь «Васёк Трубачёв и его товарищи» (1950), В. Бианкилысь «На великом морском пути» (1950) повесьтъяс, М. Салтыков–Щедринлысь «Сказки»(1955), И. Тургеневлысь «Муму» (1957), «Знак дружбы» (1958), а сідзжӧ М. Лермонтовлысь, К. Рылеевлысь, Н. Некрасовлысь, Г. Гейнлысь, А. Блоклысь, В. Брюсовлысь, М. Шаковскийлысь, С. Михалковлысь, Д.М. Родарилысь, Н. Гильенлысь да мукӧдлысь кывбуръяссӧ.

СССР-са гижысь котырын 1953 восянь.




#Article 213: Истомин Аркадий Степанович (156 words)


Истомин Аркадий Степанович (1956) — перым коми гижысь.

Аркадий Истомин чужӧма 1956-ӧд вося кӧч тӧлысь 25-ӧд лунӧ Перым Коми кытшын Кудымкар районса Ыджыд Сидӧр грездын. Помалӧма Кува сиктса кӧкъямыс класса школа, Кудымкарса медицина училище (1975). Фельдшералӧма Соликамск районын, кысянь босьтӧмаӧсь служитны армияӧ (служитӧма ракетнӧй войскаясын Заполярьеын). Армия бӧрын во кымын фельдшераліс Куваса участкӧвӧй больничаын.

Терапияысь интернатура помалӧм бӧрын кык во уджалӧма веськӧдлысьӧн Ошыбса больничаын да участкӧвӧй терапевтӧн. 1987-ӧд вося кӧч тӧлысьсянь 1992-ӧд вося урасьӧм тӧлысьӧдз уджалӧма медшӧр врачӧн Кудымкарса районнӧй бурдӧдчанінын.

Ӧтилан гижӧма, мый медводдза гижӧдсӧ йӧзӧдӧма 1975 воын «По ленинскому пути» газетын, мӧдлаын — мый гижны босьтчӧма 1977 воын. Йӧзӧдчылӧма газетъясын, ӧтувъя небӧгъясын, журналъясын Сыктывкарын да Москваын. 

Кывбуръясыс петавлісны «Звезда» кытшса газетын, «Дружба народов» газетын, «Медицинская газетаын», «Литературная газетаын» (1999), «Литературная Россия» еженедельникын. Петавлісны ӧтувъя чукӧръясын: «Иньва», «Керӧсӧ туёк», «Любимое и безответное», «Ступени надежд», «Притяжение»; перым коми поэзиялы сиӧм «Золотой свет» сборникын, «Современная литература народов России» кыфвбура антологияын (Москва, 2003).

Россияса гижысь котырын 1999 восянь.




#Article 214: Кассяна во (114 words)


Кассяна во (рочӧн: Високосный год) — Юлиан да Григорий календаръясын во, кодлӧн кузьтаыс — 366 лун, мукӧд во серти ӧти лун вылӧ кузьджык. Юлиан календарын кассяна во быд нёль во мысти, Григорий календарын эм неыджыд торъялӧм.

Миян эраӧдз 45 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лунсянь римса диктатор Гай Юлий Цезарь пыртіс календар, кодӧс лӧсьӧдісны александрийса астрономъяс Созиген веськӧдлӧм улын. Календар подулын вӧлі куйлӧ 365,25 луна астрономическӧй во (365 лун да 6 час). Тайӧ календарсӧ вӧлі шуӧма Юлиан календарӧн. Медым веськӧдны 6 час вылӧ вешйӧмсӧ, вӧлі пыртӧма кассяна во. Куим во арталісны 365 лунӧн, а нёльӧд воас вӧлі содтӧны нӧшта ӧти лун урасьӧм тӧлысьын. Кассяна воӧ Григорий календарын пыртӧма содтӧд лун — урасьӧм тӧлысь 29 лун.




#Article 215: Рочев Василий Павлович (259 words)


Рочев Василий Павлович (1951) — лызьӧн нималана коми котралысь, СССР-са чемпионатъясын 12-ысь вермысь, мирса чемпионатъясын мӧд да коймӧд места босьтысь, тӧвся Олимпиадаын (Лейк-Плесид, 1980) зарни да эзысь медальяс босьтысь, СССР-са спортын нимӧдана мастер (1980),  Россияса нимӧдана тренер (1998).

Армияын служитігӧн вӧлі котралӧ «Динамо» спортклубын, веськаліс СССР-са томуловлӧн сборнӧйӧ. 1971 воын нин томулов пӧвстын Европаса чемпионатын (Нессельванг, ФРГ) босьтіс мӧд места, кор котӧртіс 10 километра, да медводдза, кор котӧртіс 3х10 километра вылӧ эстафетаын.

Лызьӧн котралӧм серти СССР-са чемпионатъясын босьтіс 12 зарни, 8 эзысь да 5 ыргӧн медаль. СССР-са Кубок кыкысь босьтысь да унаысь призёр. Сідзжӧ унаысь вермыліс войтыркостса ордйысьӧмъясын.

Василий Рочев веськавліс ставмирса вит чемпионат вылӧ (1974 да 1978 воясӧ). Медводдза жӧ мирса чемпионат вылын 1974 воын Лахти карын шедӧдіс «ыргӧн» 15-километраа спринтын. Сэки медводдзаӧн воис норвег М.Мюрмо, а мӧдӧн — немеч Г. Гриммер. Вит чемпионатын босьтіс ӧти зарни, кык эзысь да кык ыргӧн медаль.

Василий рочев ветліс кык тӧвся Олимпиада вылӧ: 1976 да 1980 воясӧ. XII тӧвся Олимпиада ворсӧмъяс дырйи (Инсбрук, Австрия) сылы некутшӧм медаль эз вичмы. 1980 вося тӧвся Олимпиада дырйи (Лейк-Плэсид, США) шедӧдіс эзысь медаль 30 километра классикаӧн котӧртігӧн да  зарни медаль командаӧн 4х10 километра эстафетаын.

Василий Рочев 1982 восянь уджалӧ Коми Республикаса сборнӧйын старшӧй тренерӧн. Сійӧ быдтіс Россияса унаысь чемпион Владимир Ленскийӧс, 1998-ӧд вося тӧвся Олимпиада вылӧ ветлысь Владимир Леготинӧс да Андрей Нутрихинӧс. Сылӧн веськӧдлӧм улын Василий Рочев (пиыс) 2005 воын шедӧдіс зарни медаль ставмирса чемпионатын, а 2006 воын XX-ӧд тӧвся Олимпиада ворсӧмъяс дырйи (Турин, Италия) лои ыргӧн медаль босьтысьӧн. XX-ӧд Олимпиада вылӧ ветлісны сідзжӧ нӧшта на кык сылӧн быдтас — Ольга Рочева-Москаленко да Иван Артеев.




#Article 216: Бажуков Николай Серафимович (205 words)


Бажуков Николай Серафимович (1953) — СССР кадӧ лызьӧн нималана коми котралысь, тӧвся Олимпиадаясын кык зарни (1976, 1980) да ӧти ыргӧн (1980) медаль босьтысь, ставмирса чемпионатъясын кыкысь вермысь, СССР-са кубок нёльысь босьтысь, СССР-са чемпионатъясын кӧкъямысысь вермысь, СССР-са спортын нимӧдана мастер (1976).

Николай Бажуков чужис 1953 вося сора тӧлысь 23-од лунӧ Коми АССР-са Мылдiн сиктын. Сылӧн медводдза тренерӧн вӧлі Владимир Шаманов, коді 2004 воын лои Россияса нимӧдана тренерӧн. Сійӧ казьтыштіс, мый коркӧ Николай Бажуков эз кӧсйы мунны сборъяс вылӧ. Сэки кутісны тренируйтчыны гортас. Кор кывсис, мый Пузла вӧр пӧрӧдан овмӧсӧ, кытчӧдз 70 км, колӧ нуны груз, В.Шаманов вӧзйысис да Н. Бажуковкӧд нопйӧн мӧдӧдчис сэтчӧ.

Помаліс Мылдінын кӧкъямыс класс, уджаліс слесарлӧн ученикӧн мылдінса автотранспорт предприятиеын. Зіля котраліс лызьӧн «Труд» ДСО-ын, пырӧдчис том йӧз пӧвстын ставсоюзса да войтыркостса ордйысьӧмъясӧ.

Н. Бажуков СССР-са чемпионатъясын босьтіс кӧкъямыс зарни, нёль эзысь да вит ыргӧн медаль. 1974 воын шедӧдіс медводдза медальяссӧ СССР-ын войтыръяскостса Спартакиадаын да СССР-са чемпионатын, кодъяс мунісны Свердловскын. Сійӧ босьтіс ыргӧн медаль 15 километра котӧртігӧн да зарни медаль — 4х10 километра вылӧ эстафетаын РСФСР-са сборнӧй лыдын.

Нёльысь босьтліс СССР-са Кубок, унаысь вермывліс кубокъяс да спартакиадаяс. Кӧкъямысь вӧлі вермысьӧн «Спартакиада дружественных армий» войтыркостса ордйысьӧмъясын.

Бажуков Николай ветліс ставмирса чемпионатъяс вылӧ 1976, 1978 да 1980 воясӧ, шедӧдіс кык зарни да ӧти ыргӧн медаль.




#Article 217: Июль (сьылысь котыр) (110 words)


ИЮЛЬ — Кулӧмдін сиктса томуловлӧн сьылан котыр, артмӧдӧма 2009 вося сора тӧлысьын.

Налӧн репертуарын вӧлі «попса». Сёрӧнджык, Людмила Яснецова водзмӧстчӧмӧн, репертуарас лоисны коми авторъяслӧн да йӧзкостса сьыланкывъяс. Медводдзаӧн вӧлі Василий Лодыгинлӧн «Кыдзсö кусыньті» кывбур вылӧ сьыланкыв.

Водзсяньыс котырын вӧлі 6 сьылысь, но бӧрынджык чиніс нёльӧдз. Людмила Яснецова кындзи «Июльын» сьылӧны: Наталья Казминова, Иван Нестеров,

Котыр зільӧ петкӧдчыны республикаса да районса праздникъясын да конкурсъясын, нуӧдӧ торъя концертъяс, на лыдын — благотворительнӧй сьылӧмъяс. Сідз, 2012 вося ода-кора тӧлысь 28 лунӧ «Июль» котыр нуӧдіс Кулӧмдін районса Культура керкаын концерт, а билетысь вузалӧм сьӧмсӧ (24 700 шайт) вуджӧдісны Кулӧмдін сиктса Кристос ловзян вичко дзоньталӧм вылӧ . Быд во том йӧзлӧн котыр петкӧдчӧ Василей гажын.




#Article 218: Василей (гаж) (437 words)


Асшöр шылад тэчысьяслысь «Василей» гаж медводдзаысь нуӧдісны 1994-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 13-ӧд лунӧ Кулӧмдiнын Важ Выль во водзын. Гажыс муніс кыдзи район тшупӧдса фестиваль.

Гажлы нимсӧ сетӧма шылад тэчысьяслӧн нимъяс серти — куим Вась водзмӧстчисны да медводдзаӧн котыртісны тайӧ гажсӧ — Василий Лодыгин, Василий Гущин да Василий Чувьюров.
 

Фестивальлӧн могъяс — сӧвмӧдны коми сьылан искусство, паськӧдны коми шылад тэчысьяслысь уджсӧ йӧз костын. «Василей» гаж сетӧ бур позянлун висьтавны ас йывсьыс том шылад тэчысьяслы, сьылысьяслы да кывбур гижысьяслы. Сцена вывсянь юргысь эстраднӧй, челядьлы да йӧзкостса сьыланкывъяс, кодъяс сетӧны выль олӧм важся традицияяслы, пырӧны уна сьылысь котырлӧн репертуарӧ.

Медбур сьыланкывъясыс юргӧны оз сӧмын республикаса гаж да фестивальяс дырйи, но и пырӧны нималана сьылысьяслӧн репертуарӧ. Найӧс сьылӧны Коми Республикаса нимйӧза артист, Россияса культураын нимӧдана уджалысь Лидии Логинова, Коми Республикаса нимйӧза артист Альфия Коротаева, Россияса да Коми Республикаса нимӧдана уджалысь Любовь Розе, «Асъя кыа» сьылысь да йӧктысь ансамбль, Коми Филармониялӧн «Зарни ёль» котыр, «Эжваса дзоридзьяс» да мукӧд котыр.

Конкурсӧ асланыс сьыланкывъясӧн пырӧдчӧны Кулӧмдінысь асшӧр шылад тэчысьяс Василий Гущин да Василий Чувьюров, гижысь Василий Лодыгин, Сыктывкарысь Гений Горчаков да Пётр Шучалин, Койгортысь Марк Новосёлов, Кӧрткерӧсысь Ирина Латкина да Алексей Ген, Выльгортысь Михаил Оверин да Ирина Чувьюрова да мукӧд.

Та кындзи, жури вичмӧдӧ куим медводдза места вермысьяслы да Гран-при, а залын пукалысьяс — «Видзӧдысьяслысь приз».

Журиӧн дыр кад чӧж веськӧдлӧма Михаил Герцман, бӧръя воясас — Станислав Васильев. Журиӧ сідзжӧ пырӧны шылад тэчысьяс, артистъяс, гижысьяс. «Василейлысь» сценарийяс да медбур сьыланкывъяссӧ йӧзӧдӧны торъя небӧгӧн. Асшӧр шылад тэчысьяслӧн конкурс йылысь Коми Республикаса шылад тэчысьяслӧн котырӧн веськӧдлысь,Рочмуса искусствоясын нимӧдана уджалысь да Коми Республикаса искусствоясын нималана уджалысь Михаил Герцман пасйӧма: «Композиторский конкурс — довольно редкое явление. А уж конкурс самодеятельных композиторов — вещь и вовсе  уникальная»

Кулӧмдін районса Культура керка дзоньталӧм вӧсна «Василей» гаж 2013 воын муніс Сыктывкарын Опера да балет театрын. Конкурслысь гала-концерт сёрӧнджык нуӧдісны Кулӧмдін сиктын выльмӧдӧм Культура керка воссьӧм бӧрын.
 

Конкурс вылӧ вӧзйӧма 23 авторлысь 30 сьыланкыв: Сыктывкарысь, Воркутаысь, Сосногорскысь, Сыктывдін, Кӧрткерӧс, Кулӧмдін, Койгорт, Мылдін да Удора районъясысь.

Авторъяс лыдын шылад нималана гижысьяс: Василий Лодыгин, Марк Новосёлов, Михаил Оверин, Василий Чувьюров. Медводдзаысь петкӧдчӧны: Николай Хозяинов (Паджга), Александр Руденко (Воркута), Елена Бервено (Сосногорск), Михаил Смирнов (Дон), Людмила Скорова (Сосногорск), Василий Тюрнин (Югыдъяг), Владимир Лодыгин (Зимстан).

Лыд серти XXII-ӧд фестивальын режиссёралӧма Алексей Полубояров. Быд сьыланкыв дорӧ лыа анимация дасьтӧма Анастасия Яркова, а Коми республикаса Юралысьлы сцена вылын козьналӧма кӧзапиӧс.

Конкурс вылӧ вӧлі мӧдӧдӧма 36 сьыланкыв, на пиысь бӧрйӧма 14 (а абу 13, кыдзи и век), кодъяс юргасны конкурс дырйи. Журиӧн веськӧдлӧ Коми республикаса нималана уджалысь Станислав Васильев.

XXIII-ӧд конкурс вылӧ 25 шылад тэчысь мӧдӧдӧма 37 сьыланкыв. На пиысь бӧрйӧма 14-ӧс, кодъяс вермасясны 4 нимпасын. Медводдзаысь вӧзйисны ассьыныс уджъяссӧ Евгения Удалова, Алексей Чашников, Александр Уляшев да Анна Ульянова.

 




#Article 219: Турубанов Афанасий Николаевич (101 words)


Турубанов Афанасий Николаевич (1938) — история туялысь, история наукаясса доктор (1990), профессор, Коми Республикаса наукаын нимӧдана уджалысь (1993).

Афанасий Турубанов чужӧма 1938-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 26-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Койгорт районса Кобра сиктын. 1962-ӧд воын помалӧма Коми канмуса педагогика институтысь история-филология факультет. Уджалӧма история велӧдысьӧн Летка районса (ӧні — Луздор районса) Слудкаса шӧр школаын. Служитӧма Сӧветскӧй армияын.

А. Н. Турубанов гижӧма 90 сайӧ туялан удж, на лыдын 17 монография (мукӧд туялыськӧд ӧтвылысь).

Афанасий Турубанов пырӧ Кыв, литература да история институтлӧн Учёнӧй сӧветӧ.

Веськӧдлӧма аспирантъясӧн, консультируйтӧма докторантъясӧс. Вӧлӧма Сыктывкарса канму университетын да Вӧлӧгдаса педагогика университетын история кандидат ним вылӧ диссертация доръян сӧветъясын.




#Article 220: Тӧвся Олимпиада ворсӧмъяс (2014) (725 words)


Тӧвся Олимпиада ворсӧмъяс (2014) (, , официальнӧй ним 2014 воын Сочиын XXII Тӧвся Олимпиада ворсӧмъяс (2014)) — войтыркостса спорт чукӧртчӧм, коді лоас Сочиын (Россия) 2014 воӧ урасьӧм тӧлысь 7-ӧдзсянь урасьӧм тӧлысь 23-ӧд лунӧдз. 

Традиция серти, 2013 воӧ Олимпиадалӧн би кытшовтас став Россиянымӧс, волас 83 регионлӧн 2900 овмӧдчанінӧ. Туйыслӧн кузьтаыс 65 сюрс километр, мый Олимпиада историяын кутас лыддьысьны медкузьӧн.

Бисӧ нуасны 14 сюрс факелоносец да 30 сюрс сайӧ волонтёр. Таысь кындзи сылы ковмас пуксьывлыны машинаӧ, мунны поездӧн, лэбны самолётӧн, котӧртны вӧвъясӧн да кӧръясӧн. Нӧшта бисӧ лэдзласны Байкал ты пыдӧсӧдз, лэптывласны Эльбрусӧдз, нуласны Войвыв полюсӧ да, мойвиас кӧ, мӧдӧдласны космосӧдз. Россияті кытшовтігӧн би волас уна нималана инӧдз: Яснӧй Полянаӧ, Куршан кӧсаӧдз, Авачин вулканъяс петанінӧ, Кижи музей-заповедникӧ да мукӧдлаӧ.

Факелсӧ вӧчасны Красноярскса машина вӧчан заводын. Ставсӧ вӧчасны 16 сюрс ёрас. Найӧс кутасны нуны нималана спортсменъяс: лызьӧн котралысьяс, биатлонистъяс, хоккеистъяс да уна мукӧд.

Тайӧ биыс ӧтувтас Россияса уна регион, сетас позянлун петкӧдлыны Россияса быд пельӧс, тӧдмӧдас быд регионлӧн аслыспӧлӧслуннас, историянас да татчӧс олысьяскӧд. Би воӧм быдлаын кутасны виччысьны ыджыд гажӧн.

Файл:Сыктывкар маршрут 2013.11.02 01.jpg|thumb|300px|Сыктывкарын Олимпиада билӧн маршрут

Коми Республикаса юркар Сыктывкарӧ Тӧвся Олимпиада би воис вӧльгым тӧлысь 2-ӧд лунӧ Кардорсянь самолётӧн. Би нуан эстафеталӧн кузьтаыс — 19 километра, би нуисны карлӧн 30 уличаті. Ставнас вӧлі 90 би нуысь, кодъяс вежласисны быд 200 метра мысти. 

Би нуисны татшӧм маршрут серти: 1. Аэропорт — 2. Сӧветскӧй ул. — 3. И.А. Куратов ул. — 4. Киров ул. — 5. Горький ул. — 6. Сӧветскӧй ул. — 7. Орджоникидзе ул. — 8. В.И. Ленин ул. — 9. 
Мездлун ул. — 10. Интернациональнӧй ул. — 11. Энгельс ул. — 12. Печора ул. — 13. Петрозаводскӧй ул. — 14. Тентюков ул. — 15. В.И. Лыткин ул. — 16. Малышев ул. — 17. Октябр шӧртуй (Чкалов, Гӧрд партизан, Н. Оплеснин уличаяс, Сыктывкарса канму университет). — 18. Коммунистическӧй ул. (Старовский ул.) — 19. Кӧрттуй вокзал. — 20. Морозов ул. (Димитров, Станционнӧй уличаяс). — 21. Сыктыв шӧртуй (Марков, Гаражнӧй уличаяс). — 22. Октябр шӧртуй (И.А. Куратов ул.). — 23. 
Коммунистическӧй ул. (Первомай ул.). — 24. Бабушкин ул. — 25. Интернациональнӧй ул. (ЦУМ бокті) — 26. Пушкин ул. — 27. Ленин ул. — 28. Степан изъэрд.

Медводдзаӧн аэропортын на би ӧзтіс да факелӧн нуис Коми Республикаса юралысь В.М. Гайзер, мӧдӧн — Сыктывкарса мэр И.А. Поздеев. В.М. Гайзер киын медводдзасяньыс биыс эз ӧзйы. Ковмис вайны запаснӧй лампадка да выльысь ӧзтыны факелсӧ. На кындзи, би нуысьясӧн вӧліны: олимпиадаса кыкысь чемпион Николай Бажуков, таэквондоысь ставмирса чемпион Анатолий Чиканчи, 1988-ӧд вося Олимпиада вылӧ ветлысь Андрей Нутрихин, Лиллехаммерӧ да Наганоӧ Олимпиада ворсӧмъяс вылӧ ветлысь Владимир Леготин, Ставмирса Сурдолимпиада ворсӧмъясын вермысь Наталья Смирнова, самбоысь ставмирса чемпион Константин Лахтионов, лызьӧн котралӧмысь россияса чемпион Антон Зюзев, Паралимпиадаса чемпион Мария Иовлева, Изьва сиктын аэропортса начальник Сергей Сотников, Коми Республикаса спортагентствоӧн веськӧдлысь Николай Гордеев, инвалидъяслӧн Ставроссияса котырӧ пырысь Юрий Волков, «Ингострах» компанияын уджалысь Сергей Холмов да мукӧд. . 

Бӧръяӧн олимпиада би нуис лызьӧн котралысь, олимпиада ворсӧмъясын нёльысь вермысь Раиса Сметанина. Сійӧ ӧзтіс Степан изъэрдын чаша. Эстафета бӧрын чашасӧ пуктісны Коми мулӧн спортивнӧй славаса Жырйӧ..

Степан изъэрдын вӧлі сувтӧдӧма павильон, кӧні быдӧн вермис фотографируйтчыны Сочиын 2014-ӧд вося Олимпиада да Москваын 1980-ӧд вося Олимпиада факелъясӧн..

Юлия ИВАНОВА урасьӧм тӧлысь 13-ӧд лунӧ котӧртіс 10 км классикаӧн да воис 17-ӧн (кад — 29:59.4)

Урасьӧм тӧлысь 15-ӧд лунӧ Юлия ИВАНОВА котӧртіс 1-дзаӧн 4x5 км эстафетаын. Россияса командаын сідзжӧ котӧртісны: мӧдӧн — Ольга КУЗЮКОВА, коймӧдӧн — Наталья ЖУКОВА, бӧръяӧн — Юлия ЧЕКАЛЕВА. Ю. Иванова котӧртіс классикаӧн да аслас 5 км бӧрын локтіс медводдзаӧн (кад — 14:05.5). Но россияса мукӧд котралысьыс пыр кольччисны вермысьясысь. Россияса команда тайӧ панъясьӧмын лоис квайтӧдӧн (кад — 54:06.3; кольччӧмыс +1:03.6).

Коймӧдысь Юлия Иванова сочиса олимпиада дырйи сувтіс лызь вылӧ вермасьны урасьӧм тӧлысь 19-ӧд лунӧ да котӧртіс Анастасия Доценкокӧд командаса спринтын классикаӧн. Ю. Иванова финишируйтіс квайтӧдӧн, кад —16:44.91 (кольччисны Норвегия командаысь +40.86)

Урасьӧм тӧлысь 22-ӧд лунӧ 30 км котӧртігӧн Ю. Иванова воис 30-ӧдӧн, кад —1:15:22.1 (кольччис масс-старт вермысь Норвегияысь Марит БЬЕРГЕНысь +4:16.9)

Станислав ВОЛЖЕНЦЕВ котӧртіс 15 км классикаӧн урасьӧм тӧлысь 14-ӧд лунӧ да воис 19-ӧн (кад — 40:15.0) 

Иван БАБИКОВ лызь вылӧ сочиса олимпиада дырйи сувтліс нёльысь. Скиатлонын (15 км классика да 15 км ас кӧсйӧс серти стиль) лои 25-ӧд мортӧн (кад — 1:10:14.6; кольччис +1:59.2). 15 км классикаӧн котӧртігӧн И.Бабиков воис 39-ӧдӧн (кад — 41:49.2; кольччис +3:19.5). 4x10 км эстафетаын Канада команда, кӧні котӧртіс Иван Бабиков, лои 12 местаын (кад — 1:33:19.0; кольччисны +4:37.0). Медся кузь дистанция вылын (50 км масс-стартын) И.Бабиков воис сӧмын 20 мортӧн (кад — 1:47:41.8; кольччис +46.6). 




#Article 221: Сӧветскӧй Союзса Герой (231 words)


Сӧветскӧй Союзса Герой — СССР-ын медвылыс тшупӧда почёт звание, мый вӧлі сетӧны война кадӧ подвиг либӧ зэв тӧдчана заслуга вӧчӧмысь, а сідзжӧ, мирнӧй кадӧ.

Тайӧ званиесӧ медводдзаысь лӧсьӧдӧма 1934 вося косму тӧлысь 16 лунӧ СССР-са ЦИК-лӧн Шуӧмӧн. Сӧветскӧй Союзса Геройлы содтӧд пас — «Зарни Кодзув» медаль — вынсьӧдӧма СССР-са Вылыс Сӧветлӧн Президиум Указӧн 1939 вося моз тӧлысь 1 лунӧ. Наградалысь эскизсӧ дасьтіс архитектор Мирон Иванович Мержанов.

СССР-са Вылыс Сӧветлӧн Президиум Шуӧмӧн 1939 вося моз тӧлысь 1 лунӧ Сӧветскӧй Союзса Геройяслы вӧлі пыртӧма торъя пас — «Сӧветскӧй Союзса Герой» медаль. 1939 вося йирым тӧлысь 16 лунӧ вӧлі вынсьӧдӧма медальлысь ортсыса петкӧдчӧмсӧ, кодлы пуктісны «Зарни Кодзув» медаль ним. Медводдза Положение серти, ӧні позис унаысь наградитны «Зарни Кодзулӧн». Кыкысь Сӧветскӧй Союзса Геройлы вӧлі сетӧны мӧд «Зарни Кодзув» медаль да сылы чужанінас сувтӧдӧны эзысь бюст. Куимысь Сӧветскӧй Союзса Геройлы вӧлі сетӧны коймӧд «Зарни Кодзув» медаль, а сылысь эзысь бюстсӧ колӧ вӧлі сувтӧдны Москваса Сӧветъяслӧн Дворечын.

Сӧветскӧй Союзса Герой ним медводдзаӧн вӧлі сетӧма 1934 вося косму тӧлысь 20 лунӧ полярнӧй лётчикъяслы, кодъяс мездісны «Челюскин» паракодвывса вӧйысь йӧзӧс: Анатолий Ляпидевский (1-ӧд номера медаль), Сигизмунд Леваневский, Василий Молоков, Николай Каманин, Маврикий Слепнёв, Михаил Водопьянов, Иван Доронин.

 
Айму вӧсна Ыджыд тыш кадся подвигъясысь Сӧветскӧй Союзса Герой ним вӧлі сетӧма 11 сюрс 657 мортлы (3051 мортлы — кулӧм бӧрас), на лыдын кыкысь сетӧма 107 мортлы (сизимлы — кулӧм бӧрас).

СССР кадӧ «Сӧветскӧй Союзса Герой» ним новлісны 12 сюрс 776 морт.




#Article 222: Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаяслӧн Союз (132 words)


Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаяслӧн Союз (рочӧн: Союз Советских Социалистических Республик) — ыджыд государство, коді вӧлі Европаын да Азияын 1922-ӧд восянь 1991 воӧдз. Дженьыдджыка нӧшта шуӧны: Сӧветскӧй Союз, ССРС, СССР. 

Сӧветскӧй Союз мирын вӧлі медыджыд государствоӧн. Сылӧн ыдждаыс — 22 400 000 кв.км. Шылькнитчис мулӧн квайтӧд юкӧн вылас. ССРС-лӧн кузьтаыс асыввывсянь рытыввылӧдз — 10 000 км (11 час вӧнь), войвывсянь лунвылӧдз — 7200 км. Страналӧн мутасын вӧлі вит климат зона.

Сӧветскӧй Союзлӧн вӧлі мирын медкузь су (границу) (60 000 км сайӧ). ССРС-лӧн вӧлі ӧтувъя су татшӧм странаяскӧд: АӦШ, Афганистан, Китай, Чехословакия, Финляндия, Венгрия, Иран, Монголия, Войвыв Корея, Норвегия, Польша, Румыния да Турция (1945—1991 воясӧ).

Сӧветскӧй Союзлӧн ӧтувъя ыдждаыс 1991 вося моз тӧлысьӧ вӧлі 22,4 млн км². 

Медводдза кадас, ССРС лӧсьӧдӧм йылысь Сёрнитчӧм серти, мый вӧлі кырымалӧма 1922 вося ӧшым тӧлысь 30 лунӧ, ССРС-ӧ пырисны:




#Article 223: Лютоев Николай Александрович (113 words)


Лютоев Николай Александрович (1948) — коми журналист, Россияса журналист котырӧ пырысь.

Журналистикаын комыд гӧгӧр во, 1971 восянь, кор локтіс уджавны «Парма гор» газетӧ. Пырӧ Россияса журналист котырӧ. Вӧлі СССР-са журналистъяслӧн VI-ӧд Съездса делегатӧн. Журналист удж кузя тӧдмасьліс уна нималана морткӧд, босьтліс интервью ыджыд роч поэт Роберт Рождественскийлысь, политик Григорий Явлинскийлысь, тӧдса Владимир Познеркӧд и с.в.

Ас олӧм йывсьыс йӧзӧдіс «Олӧм визулын» небӧг (2011 во), кытчӧ сідзжӧ пыртіс «Парма гор» газетын йӧзӧдлӧм 1980—2003 воясся пасйӧдъяс да снимокъяс. Наысь тыдовтчӧ Кулӧмдін районын вежсьӧмъяс, тӧжд-могъяс да выльторъяс. Эжва йывса нималана войтыр йылысь лэдзӧма  «Удивительные люди Верхней Вычегды» (2017).

Куим созыв Николай Лютоевӧс бӧрйылісны Кулӧмдін районса сӧветӧ депутатӧн. Пырӧ «Коми войтыр» ӧтмунӧмлӧн Кулӧмдінса юкӧнӧ, Ветеранъяслӧн райсӧветса президиумӧ.




#Article 224: Лимеров Павел Фёдорович (135 words)


Лимеров Павел Фёдорович (1958) — коми фольклор да литература туялысь, филологияса кандидат.

Павел Лимеров чужӧма 1958 вося урасьӧм тӧлысь 11 лунӧ Удора районса Мукты грездын. Мукӧдлаын гижӧма, мый чужӧма Кардор обласьтса Лешуконское сиктын. Челядьдырйиыс кольӧма Муктыын, медводдза кык восӧ велӧдчӧма Ыджыдъяг посёлокса школаын. 1969—1973 воясӧ велӧдчӧма Ичӧт Пераса шӧр школаын.

Туясян нырвизьяс: фольклор, йӧзкостса оласног, абу мойдана прозалӧн поэтика да жанръяслӧн аслыспӧлӧслун, фольклор да литература костын йитӧдъяс да мытшӧдъяс, демонология, коми войтырлӧн религиозносьт.

Йӧзӧдіс 150-ысь унджык удж (ӧтувъя объёмыс 180 п.л.). На лыдын «Коми несказочная проза» велӧдан пособие (1998), «Мифология загробного мира» (1998) да «Образ св.Стефана Пермского в письменной традиции и в фольклоре народа коми» монографияяс (2009), «My пуксьӧм – Сотворение мира» (2005), «Войдӧр. Когда-то. Мифы, легенды, предания коми» (2012) да «Коми войтырлӧн шусьӧгъяс да кывйӧзъяс. Пословицы и поговорки коми народа» (2014) фольклор текст чукӧръяс.




#Article 225: Клочков Петр Фостирьевич (154 words)


Клочков Пётр Фостирьевич (1831—1853) — коми гижысь.

Пётр Клочковлысь сьыланкывъяссӧ бура тӧдіс Иван Куратов. Та йылысь сылы висьталіс Клочковлӧн чой Ирина Фостирьевна, коді верӧс сайӧ петӧм бӧрын муніс Усть-Сысольскӧ да нуис аскӧдыс вокыслысь ки помысь гижӧдъяссӧ. Иван Куратов пасйис, мый «предание стихам Клочкова придаёт литературные достоинства». 

Пётр Клочковлысь «Мыйла бӧрдан, муса нылӧ?», «Сад йӧрын мича ныв гуляйтӧ» да «Ой, поп локтӧ» сьыланкывъяссӧ медводдзаысь вӧді йӧзӧдӧма 1914 воын «Коми мойдан i сьыланкывъяс» сборникын, кодӧс лӧсьӧдіс ас му туялысь Андрей Цембер. 1939 воын велӧдысь Забоева Ф.И. сетіс П.Ф. Клочковлысь гижӧдъяссӧ коми гижысь Павел Доронинлы. Тайӧ чукӧрсьыс ӧкмыс кывбур 1961 воын вӧлі йӧзӧдӧма «Войвыв кодзув» журналын. 

Коми литература туялысь костын абу ӧтувъя видзӧдлас сы вылӧ, кымын да кутшӧм сьыланкывъяс лӧсьӧдіс Пётр Клочков. Сідз, Павел Доронин чайтіс, мый «Паськыд гажа улича» сьыланкывлӧн авторнас лоӧ — П.Ф. Клочков.

Клочковлӧн сьыланкывъясыс матынӧсь йӧзкостса сьыланъяслы, висьталӧны кресьтяналӧн сьӧкыд олӧм да удж йывсьыс. Та кындзи Пётр Клочков ачыс лӧсьӧдіс кывбуръяс дорас шыладсӧ.




#Article 226: Суханова Агния Андреевна (189 words)


Суханова Агния Андреевна (комиӧн — Ӧньӧ Агни; нывдырся ов — Даньщикова) (1884—1925) — коми челядьлы медводдза гижысь, драматург, вуджӧдчысь, велӧдысь, общественнӧй удж вӧчысь.

Агния Суханова чужӧма 1884-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь (11) 23 лун Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Вомын сиктын (ӧні — Коми Республикаса Кӧрткерӧс район). Андрей Алексеевич да Дарья Максимовна Даньщиковъяс семьяын вӧлӧма 6 ныв да ӧти пи.

Помалӧма Нёбдінса кык класса училишӧ, Усть-Сысольскса женскӧй прогимназия (1896—1900). 1900-ӧд восянь велӧдӧма Усть-Сысольск уездса сиктса школаясын: ӧнія Кӧрткерӧс районса  Вомын да Кулӧмдін районса Руч сиктъясын. 1903-ӧд восянь велӧдӧма Сыктыв районысь Волся сиктса земскӧй школаын. 1907—1915-ӧд воясын велӧдӧма Нӧвик грездын да Кӧрткерӧс сиктын. 1920-ӧд восянь уджалӧма Коми небӧг лэдзанінын. 

Кулӧма Москваын 1925-ӧд вося кӧч тӧлысь 13-ӧд лунӧ. 

Агния Андреевна гижӧма да пуктӧма сиктса сцена вылын челядьлы коми кыв вылын «Кӧдзыд пӧль», «Вӧралысь», «Югыдлань», «Чурка Максим». Комиӧдлӧма Н.В. Гогольлысь да А.Н. Островскийлысь пьесаяссӧ. Лӧсьӧдӧма да веськӧдлӧма Кӧрткерӧсын драматическӧй кружокӧн.

Коми небӧг лэдзанінын уджалігӧн лӧсьӧдӧма коми школаяслы велӧдан небӧгъяс. Вӧлі пырӧ коми кыв вылын литература лӧсьӧдан комиссияӧ. Лӧсьӧдӧма «Мойданкывъяс» (1922), «Челядьлы ворсанторъяс» (1924) чукӧръяс. Дасьтӧма «Выль туйöд» да «Школаын лыддянтор» коллективнӧй сборникъяс.

Коми кыв да литература видзӧмӧ да сӧвмӧдӧмӧ Агния Сухановалысь пайсӧ бура донъялӧма:




#Article 227: Тёвтя (358 words)


Тёвтя (; ) – истан рӧдысь вӧрса лэбач. 

Тёвтя неуна ыджыдджык истанысь. Ыджда сертиыс позьӧ ӧткодявны гулюкӧд. Тушаыслӧн кузьтаыс овлывлӧ 37 сантиметрӧдз, сьӧктаыс 200 граммӧдз, а шеныштӧм бордйыс метр джынйысь паськыдджык. Сьӧд нырыс квайт сантиметр кузьта, йылыс вывлань крукыля. Тёвтяӧс шулывлӧны тшӧтш еджыд куликӧн, вывтырыс уналаті дзик еджыд да: мышку бӧрладорыс, бӧж ведорыс, борд улысладорыс, кынӧм горулыс. Сьыліыс да мышку водзладорыс гӧрдовруд рӧма, но быд тывгӧн сэні еджыдӧн жӧ дорӧсалӧма. Еджыд морӧсыс кузьтаногыс сьӧд чутъяса, еджыд бӧжас тӧдчӧны вомӧна пемыд визьяс. Кузь кокыс няйт турунвиж рӧма, синмыс перкаль.
  

Тёвтяяс олӧны зэв паськыда – Шотландиясянь Камчаткаӧдз. Войвывланьын паныдасьлӧны Полярнӧй кытш бердын, Сибырын – Байкал ты гӧгӧртасын. А лунвыв вежтасыс налӧн Татарстанӧдз и сыысь водзӧ сэсся оз нин паськӧдчыны. Комиын тёвтяяс медся уна олӧны Печораса вӧръясын, поздысьӧны сідзжӧ Удора районын, Войвыв Мылва, Эжва, Сыктыв да Летка ковтысъясын.

Тёвтя – вӧрса лэбач, мукӧд пӧлӧс куликсьыс торъялӧ сійӧн, мый пуксьывлӧ весиг пуяс вылӧ. Тулыснас лэбачьясыс локтӧны войвылӧ ода-кора тӧлысь пуксьӧм бӧрын. Овмӧдчӧны вадорса видзьяс вылын, керас местаясын, ылыс ёльяс бердын, эмӧсь кӧ на гӧгӧрын важ вӧръяс. Позсӧ лӧсьӧдӧны му вылӧ да пӧжны пуктӧны нёль кольк, найӧ кольквиж рӧмаӧсь да гырысь гӧрдовперкаль чутъясаӧсь. Пӧжсигас энь тёвтяыс позъяс пукалӧ кык вежонысь дырджык. Пияныслӧн колькйысь петӧм бӧрын дӧзьӧритӧны найӧс гознан лэбачыс. Йылӧмыслӧн борд йылӧ кыпӧдчӧм мысти, пырджык сора тӧлысь мӧд джынйын, тёвтяяс став котырнас вӧрысь лэбзьӧны юяс дорӧ. 

Ассьыныс кынӧмпӧтсӧ тёвтяяс перйӧны юӧд келалӧмӧн – кокалӧны небыд гагъясӧс, номыръясӧс, лёльӧясӧс. А косінысь сёянсӧ перъялӧны му пытшкӧ кузь нырнысӧ пыдӧ сюйлӧмӧн.

Лунвыв муясӧ лэбзян кадыс тёвтяяслӧн моз тӧлысь шӧрсянь да кӧч тӧлысь шӧрӧдз. Тӧвсӧ коллялӧны найӧ Шӧрмудор саридз бердын да Африкаын.

Коми Республикалӧн лунвыв сиктъясын шуӧны човчаӧн либӧ чолчаӧн. Кыв туялысьяс чайтӧны, мый татшӧм и вӧлӧма важся нимыс, а «тёвтяыс» артмӧма «човча» пыддиыс, тыдалӧ, сы вӧсна, мый «тёв-тёв-тёв» шыясӧн чуксасьӧ лэбачыс. Перымса комияс ӧні оз вӧдитчыны татшӧм нимнас, но налӧн сёрниын сійӧ коркӧ вӧлӧма жӧ. Та йылысь висьталӧ войдӧр нэмся Николай Роговлӧн кывкудйын вайӧдӧм човча «кулик-прибрежник» ним. Удмурт кывйын татчӧ лӧсялӧ чулчо кыв, кодӧн сэні шуӧны сідзжӧ кулик сикас лэбачӧс. Лӧсялана рӧдвуж лэбач нимъяс нӧшта эмӧсь финнъяслӧн, мансилӧн да саамъяслӧн кывворын. Гӧгӧрвоана, мый тайӧ важысь-важ кывъяссӧ лӧсьӧдлӧмаӧсь уна дас сюрс вояс сайын ӧтувъя финн-йӧгра кадӧ на.




#Article 228: Лыткин Леонид Александрович (113 words)


Лыткин Леонид Александрович (1930—2016) — коми гижысь, журналист.

Леонид Лыткин чужӧма 1930-ӧд вося сора тӧлысь 31-ӧд лунӧ Сыктывкарын. Велӧдчӧма Олег Кошевой нима Сыктывкарса 12 №-а школаын. 8 класс помалӧм бӧрын пырӧма велӧдчыны республикаса Драма театр бердын театральнӧй студияӧ. Шӧр образование босьтӧма 21-ӧд №-а рытъя школаын. Велӧдчӧма Ленинградса видз-му институтын.

Кулӧма 2016-ӧд вося сора тӧлысь 8-ӧд лунӧ.

Леонид Лыткин йӧзӧдлӧма очеркъяса кык небӧг, «Яким пӧль да Шурик» ла «Чулькъяс» повесьтъяс (юкӧнъясыс петавлісны «Войвыв кодзув» журналын).

Бӧръя олан воясас дасьтӧма да йӧзӧдӧма роч кывйӧн «Сыктывкар и сыктывкарцы», «Профессор Худяев», «Наш Борис Иванович» небӧгъяс.

Леонид Лыткинлӧн кывбуръяс вылӧ лӧсьӧдӧма сьыланкывъяс, кодъяс юргӧмаӧсь Москваын Финн-йӧгра войтырлӧн Ставмирса конгресс дырйи.

Веськӧдлӧма «Сыктывкар» нима историко-мемориальнӧй да культурно-просветительскӧй обшественнӧй котырӧн.




#Article 229: Вулих Наталия Васильевна (560 words)


Муж Наталии Васильевны – Борис Захарович Вулих (1913-1978) был продолжателем династии педагогов-математиков, успешно преподавал в Ленинградском педагогическом институте, военных учебных заведениях. В 1947 г., уже, будучи доктором наук, возглавил кафедру математики Военно-морской академии им. А. Н. Крылова, с 1957 г. работал в Ленинградском педагогическом институте. А в 1963 г. принял на себя заведование кафедрой математического анализа в Ленинградском государственном университете имени А. А. Жданова, оставаясь на этом посту до конца своей жизни. Б. З. Вулих обладал большим авторитетом в кругу специалистов по функциональному анализу благодаря своим работам: «Введение в функциональный анализ» (1958), «Краткий курс теории функций вещественной переменной. Введение в теорию интеграла» (1965). Созданный им в 1950-х гг. семинар по теории полуупорядоченных пространств стал признанным центром всех исследований ленинградских математиков в этом направлении и привлекал многих математиков из СССР и зарубежья.

Новый век Н.В. Вулих открыла новыми работами: «Римский классицизм: творчество Вергилия, лирика Горация» (2000), «Фет – переводчик од Горация» (2001), «Сады древнего Рима» (2003).

Радость Н. В. Вулих приносили успехи внуков: старший, Илья, блестяще закончил физфак Петербургского университета и получил направление в аспирантуру США, готовил докторскую диссертацию, младший, Стас, успешно учился на физическом факультете и занимался программированием.

В 2012 г. Н.В. Вулих ушла из жизни. К 100-летию со дня рождения Н. В. Вулих на фасаде одного из корпусов Ухтинского государственного технического университета появилась мемориальная доска в ее честь. А коллеги-ухтинцы по-прежнему называют Наталию Васильевну гордостью университета и олицетворением его гуманитарной мысли.

Фотопортрет Н.В. Вулих опубликован в издании Портрет интеллекта.

Вулих Наталия Васильевна (1915—2012) — филологияса доктор, Иван Куратовлысь гижӧдъяс туялысь. Нывдырся овыс — Морева.

Наталия Вулих чужӧма 1915-ӧд вося сора тӧлысь 7-ӧд лунӧ Вильнюсын (Литва). Батьыс – Василий Иванович Морев – вӧлӧма нималана бурдӧдысьӧн, Военно-медицинскӧй академияын профессорӧн (Ленинград); мамыс — Лидия Ивановна — босьтӧма филология да биология нырвизьяс серти тӧдӧмлунъяс; велӧдӧма Лесотехническӧй академияын немеч кыв. 

Наталия велӧдчыны босьтчӧма Ленинградын Анна Шуллен школаын, кӧні велӧдісны немеч кывйӧн. 1938-ӧд воын помалӧма Ленинградса канму педагогика университетлӧн филология факультетысь классическӧй пилология юкӧн. Аспирантураын велӧдчӧма важ римса литература туялысь, профессор И. И. Тронский веськӧдлӧм улын. Аспирантура бӧрын недыр уджалыштӧма шӧр школаын, а сэсся велӧдӧма Ленинградса канму университетлӧн классическӧй филология кафедраын 30 сайӧ во.

Кулӧма 2012-ӧд вося сора тӧлысь 14-ӧд лунӧ Уква карын, гуалӧма Петыркарын. 

Наталия Вулих тёнджыкасаӧ тӧдса кыдзи античнӧй литератураысь специалист, римса поэт Публий Овидий Назонлысь гижӧдъяс туялысь. Сійӧ бура тӧдӧма латин, важ грек, немеч да италия кывъяс. 

Та кындзи, Н.В. Вулих туявлӧма роч поэтъясӧс да гижысьясӧс.

Н. В. Вулих велӧдӧма 1960-ӧд вояс шӧрын лыддьӧма роч литература историяысь вося курсъяс Диджон университетын (Франция) да Германияын. Туялысь йӧзӧдӧма 200 сайӧ удж. 

Вӧлӧма 1972-ӧд воын Констанца карын (Румыния) конгресс вылын, мый котыртӧма «Овидианум» котыр; 1960—1980—ӧд воясын йӧзӧдчӧма Парижын, Бухарестын, Берлинын; 1990-ӧд воясын лыддьӧма докладъяс Майнцын, Гейдельбергын да Тюбингенын университетъясын.

Вулих вӧлӧма «Овидиана» Войтыркостса туялан котырын вице-президентӧн.

Укваса институтын уджалігӧн тӧждысьӧма вылыс техническӧй тӧдӧмлунъяс босьтысьяслысь гуманитарнӧй нырвизь сӧвмӧдӧм йылысь, водзӧ туясьӧма да ветлӧдлӧма конференцияяс вылӧ (Москва, Ленинград, Орел). Туялӧма античнӧй литература, А. А. Блоклысь, И. С. Тургеневлысь, Н. В. Гогольлысь да коми литературалы подув пуктысь И. А. Куратовлысь нижӧдъяссӧ. Та кадӧ жӧ помалӧма Овидий йылысь удж (1996), код йылылсь гижлӧма 1960—1970-ӧд воясын на. «Овидий» уджсӧ авторыс сиӧма аслас велӧдысьяслы – рочьяслы (И. М. Тройскийлы, И. И. Толстойлы, А. Ф. Лосевлы, Я. М. Боровскийлы) да суйӧрсайсалы: В. Пешлилы (Германияса наукаяс академия),  М. фон Альбрехтлы (Гейдельберг университет), С. Д’Элиалы (Неаполь университет), К. Куманецомлы (Варшава университет), П. Гримальлы (Францияса наукаяс академия), Р. Вульпелы да А. Конлуракилы (Румынияса нааукаяс академия). 




#Article 230: Слава орден (221 words)


Слава орден (рочӧн: Орден Славы) — СССР-ын войнаса орден. Лӧсьӧдӧма СССР-са Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн «Об учреждении ордена Славы I, II и III степени» Шуӧмӧн 1943 вося вӧльгым тӧлысь 8 лунӧ. Наградасӧ сетӧны Краснӧй армияса радӧвӧйяслы да сержантъяслы, а авиацияын — сідзжӧ и младшӧй лейтенантъяслы. Сетсьӧ торъя мортлӧн подвигысь; воинскӧй часьтъяслы эз вичмӧдлыны.

Слава орден статут да лента рӧм сертиыс ӧткодь революцияӧдзса Россиялӧн медся нималана наградакӧд — Георгиевскӧй кресткӧд.

Слава орденлӧн эм куим тшупӧд: 1-дза тшупӧда орден медвылыс — зарниысь, а II да III — эзысьысь (Мӧд тшупӧда орденлӧн зарниӧдӧма шӧр медалёныс). Медводз вӧлі сетӧма 3, 2, а сэсся 1-дза тшупӧда орден.

Сёрӧнджык арталӧмъяс серти, Слава ордена тыр кавалер лыдыс содіс 2674 мортӧдз, на лыдын — нёль нывбаба.

Слава ордена тыр кавалеръяслы — лётчик Иван Григорьевич Драченколы, саридзса пехотинец Павел Христофорович Дубиндалы да артиллеристъяс Николай Иванович Кузнецовлы, Андрей Васильевич Алёшинлы Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи нӧшта сетӧма Сӧветскӧй Союзса Герой ним.

Слава орден сетсьӧ СССР-са Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн Шуӧмӧн.

Слава ордена тыр кавалеръяслы вимчӧдӧны вылынджык тшупӧда воинскӧй звание:

Слава орден новлӧны морӧслӧн шуйга бокас. Эм кӧ нин СССР-са мукӧд орден, ӧшӧдӧны «Почёт пас» орден бӧрын.

Слава ордена тыр кавалеръяслы 1967 да 1975 воясӧ вӧлі сетӧма содтӧд кокньӧдъяс, мыйӧн ӧткодялісны найӧс Сӧветскӧй Союзса Геройяскӧд. Налы сетісны ставсоюзса персональнӧй пенсиа, керкаын олӧмысь ыджыд кокньӧд, дон босьттӧг новлӧдлӧм и с.в. Россияын став тайӧ кокньӧдыс колис.




#Article 231: Аныб сикт овмӧдчӧмин (111 words)


Аныб сикт овмӧдчӧмин — Коми Республикаса Кулӧмдін районын сикт овмӧдчӧмин. Лӧсьӧдӧма 2007-ӧд воын, бырӧдӧма 2017-ӧд воын.

Овмӧдчӧминлӧн шӧрсикт — Аныб сикт.

Овмӧдчӧминӧ пырӧ кык оланін:

Ыджда: 2271 га.

Аныб сикт овмӧдчӧминса Веськӧдланінӧн юралысь: Нестерова Г. А. (2016-ӧд воӧдз), Мууева Е. С. (2017-ӧд воӧдз)

Аныб сикт овмӧдчӧминса Сӧветӧн веськӧдлысь: Панюкова В. И. (2012 восянь).

Сӧветӧ 2012 воын вӧлі бӧрйӧма 7 депутат: Лобанов Сергей Алексеевич, Мууева Екатерина Сергеевна, Нестерова Галина Алексеевна, Панюкова Альбина Юрьевна, Панюкова Валентина Ивановна, Панюкова Людмила Сергеевна, Панюкова Нина Николаевна.

Аныб сикт овмӧдчӧмин вӧлі бырӧдӧма 2017-ӧд вося косму тӧлысь 20-ӧд лунӧ, кор Коми Республикаса каналан сӧвет вынсьӧдӧма та серти торъя оланпас. Аныб сикт да Ӧлек грезд пырӧмаӧсь Руч сикт овмӧдчӧминӧ.




#Article 232: Сикт овмӧдчӧмин (150 words)


Сикт овмӧдчӧмин — Рочмуын муниципальнӧй юкӧнъясысь медулыс сикас, коді ӧтувтӧ некымын сиктса оланін (посёлок, сикт, станица, грезд, хутор, кишлак, аул и с.в.), кӧні асвеськӧдлӧны бӧрйысьӧм пыр корсьӧм йӧз . Сикт овмӧдчӧмин пырӧ муниципальнӧй районӧ.

Рочмуын статистика комитет серти, 2012 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лун вылӧ Россияын вӧлі 18 883 сикт овмӧдчӧмин ; 2011 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лунӧ — 18 996 , 2010 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лунӧ — 19 591 .

Сикт овмӧдчӧминъяс лӧсьӧдӧм йылысь «Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации» оланпас вӧлі вынсьӧдӧма 2003 воын да пыртӧма олӧмӧ муниципальнӧй реформа дырйи. Сикт овмӧдчӧмин лӧсялӧ СССР кадся сикт сӧветлы да Россия империяса вӧлӧсьтъяслы.

Быд сикт овмӧдчӧминлӧн эм веськӧдлан шӧрин — шӧрсикт, кӧні сулалӧны асвеськӧдлан органъяс. Сикт овмӧдчӧминлысь мутассӧ артыштӧны сэтшӧм ногӧн, медым медся ылысса грездсяньыс позис ӧти лунӧн ветлыны шӧрсиктӧдз да бӧр воны гортас подӧн. Сикт овмӧдчӧминын олысь лыдыс вермас лоны некымын дас мортсянь 15-20 сюрӧдз.




#Article 233: Одинцов Алексей Серафимович (166 words)


Одинцов Алексей Серафимович (1938—2009) — коми гижысь, вуджӧдчысь.

Медводдза гижӧдыс — «Илля лунӧ» висьт — петавліс «Войвыв кодзув» журналын 1966 воын. 

Коми канмуса педагогика институтын велӧдчигӧн А.С. Одинцов кутіс зільны студентъяслӧн литобъединениеын: лэдзисны литгазет да ки помысь гижӧм журнал.

А. Одинцов гижӧ шӧр да ыджыд арлыда челядьлы. Гижӧдъяссьыс бура тӧдчӧ челядь олӧм да психология тӧдӧм. Уна гижӧд пыртӧма челядьлы проза чукӧръясӧ да учебникъясӧ . Тшӧкыда йӧзӧдліс и вӧр-ва йылысь гижӧдъяс да пасйӧдъяс. Коми Республикаса нимйӧза гижысь Геннадий Юшков тадзи гижліс сы йылысь: «Сылӧн гижӧдъясын вӧр-васӧ да коми кывсӧ оз позь торйӧдны, сідз жӧ, кыдзи войвыв юяснымӧс парма-вӧрсьыс»  . Коми гижысь Иван Торопов донъяліс тадзи: «Алексей гижӧ сы йылысь, мый бура тӧдӧ. Торъя лӧсьыда да стӧча сійӧ гижӧ войввыв вӧр-ва да кыйсьӧм йылысь». 

Сылӧн петавліс некымын небӧг: «Медводдза коса туй» (1985), «Миян грездса челядь» (1987), «Пужъявлӧм кӧдза» (1992), «Парма-мамлӧн пиян» (1997). 

Алексей Одинцов ачыс уна вуджӧдліс: комиӧдліс Коми Республикаса роч гижысь Александр Парначёв, Юрий Коврижных, Пётр Столповский да мукӧдлысь гижӧдъяссӧ . 

Россияса Гижысь котырӧ пырӧ 2000 восянь.




#Article 234: Мишарин Алексей Васильевич (156 words)


Мишарин Алексей Васильевич (1949) — коми гижысь.

Алексей Мишарин чужӧма 1949-ӧд вося косму тӧлысь 5-ӧд лунӧ Кӧрткерӧс районса Шойнаты сиктын. Шойнатыса шӧр школаын помалӧма 8 класс. 1965—1969 воясӧ велӧдчӧма Сыктывкарса видз-му техникумын. 1969-ӧд восянь уджалӧма механикӧн «Вишера» совхозын. Служитӧма армияын. Служба бӧрын совхозын вӧлі бригадир-механикӧн, Шӧр юкӧнса веськӧдлысьӧн, инженерӧн.

Сизим во Висерса шӧр школаын нуӧдӧма удж урокъяс. Школаын уджалігӧн 1980 воын помалӧма Ленинградса лесотехническӧй академия. 1983 восянь дас воысь дырджык веськӧдлӧма «СССР-лы 50 во нима» совхозӧн, директоралӧма «Нившера» совхозын да «Зеленеч» канмуса унитарнӧй овмӧсын.

Алексей Мишарин гижны босьтчӧма квайтӧд классын. Кыдзи ачыс шуӧ: «Гижи чужан коми кыв вылын аслым да рӧдвужлы. Ёнджыкасӧ серамбанаӧс, медым гажӧдыштны матыссаясӧс» . Медводдза кывбурыс петӧма «Войвыв кодзув» журналын 1967 воын. Сідзжӧ йӧзӧдчылӧма районса да республикаса газетъясын, «Би кинь» да «Чушканзі» журналъясын.

А.В. Мишарин гижӧ челядьлы висьтъяс да кывбуръяс. 2013 воын йӧзӧдӧма «Чепелышъяс» повесьт. Петавлӧма некымын небӧг: «Зеп тыр коль» (1984), «Шоныд зэр» (1986), «Ид тусь» (2012) да «Кор лэбзьӧ коляоз» (2016).




#Article 235: Безносиков Владимир Иванович (168 words)


Безносиков Владимир Иванович (1927—2008) — коми гижысь.

Владимир Безносиков чужӧма 1927-ӧд вося ӧшым тӧлысь 26-ӧд лунӧ Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтысь Сыктывдін районса Ыб сиктын. Сизим класс помалӧм бӧрын уджалӧма колхозын. 1944—1950-ӧд воясӧ служитӧма Сӧветскӧй армияын: медводз вӧлӧма кӧрт туй видзысьӧн, сэсся нёль во — пограничникӧн Карелияын Заполярьеын. Армияысь локтӧм бӧрын сизим во директоралӧма сиктса клубын. Сэсся вӧлӧма собкорӧн коми радиоын, режиссёрӧн, библиотекарӧн, велӧдӧма военнӧй делӧ Ыбса школаын. Кулӧма 2008-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 18-ӧд лунӧ Ыбын.

Владимир Безносиков медводдза висьтсӧ йӧзӧдӧма 1953-ӧд вося моз тӧлысьӧ «Войвыв кодзув» журналын. Чужан сиктса йӧз йылысь да лоӧмторъяс подув вылын гижӧма уна висьт да повесьт. 

Медтӧдчана гижӧдъясыс: «Жар гожӧм» (1964), «Свӧякъяс» (1973), «Вильыш Вӧръю» (1977) да «Кыасянь кыаӧдз» (1985) повесьтъяс. Сборникъясын вӧлі йӧзӧдӧма шмонитана кывбуръяс, фельетонъяс, частушкаяс, ӧти юкӧна пьесаяс.

Республикаса Драма театрын пуктылісны сылӧн гижӧдъяс подув вылын спектакльяс: «Пож тыр дивӧ» , «Кӧч гӧсьнеч», «Марфалӧн нимлун».

Гижысьлысь висьтъяссӧ роч кыв вылӧ вуджӧдліс Пётр Столповский.

Россияса Гижысь котырӧ пырӧ 1991 восянь.

В.И. Безносиковӧс сизимысь бӧрйылісны сикт сӧветса депутатӧн, и век пуктывлісны веськӧдлысьӧс вежысьӧн.




#Article 236: Ермолин Степан Иванович (295 words)


Ермолин Степан Иванович (1914—1961) — коми гижысь, драматург да ворсысь.

 

Степан Ермолин босьтчис гижан уджӧ Ленинградысь воӧм бӧрын. 1938 восянь Николай Дьяконовкӧд ӧтвылысь гижисны квайт пьеса: «Джуджыд запань» (1938), «Кырнышъяс» (1939), «Мужество» (1940), «Устькуломское восстание» (1941), «Домна Каликова» (1943) да «В дни войны». Вӧлі «Гроза над Усть-Куломом» медводдза коми операын либреттистъяс лыдын. С. Ермолинлӧн «Очередная операция» да «Не вернулся на базу» ӧти акта пьесаяс пырисны «Репертуарный сборник»ӧ 1943 воын. Наысь кындзи С.И. Ермолин гижис «Молодые патриоты» пьеса (1947). Став пьесасӧ вӧлі пуктӧма Коми Республикаса Драма театрын.

Кор Октябрса революция бӧрын поп керкаын воссис клуб, Степан бать-мамсьыс гусьӧн пырис пионеръясӧ. Челядь дырйиыс бура ворсіс балалайкаӧн. Школаын велӧдчигӧн ворсіс сценкаясын,  висьтавліс кывбуръяс, бура серпасаліс шмонитан серпасъяс да ёрта шаржъяс.

Коркӧ Час сиктӧ локтіс Коми передвижнӧй театрлӧҥ бригада. Ворсӧм бӧрын артистъяс нуӧдісны том йӧз пӧвстын агитационнӧй удж, корисны найӧс театрса курсъяс вылӧ. Артистӧн лоны вӧлі сэтшӧм ыджыд, мый 16 арӧса Степан школа помавтӧг «пышйис» Сыктывкарӧ  1931 вося рака тӧлысьӧ Степан Ермолин пырис республикаса Театр бердын актёръяслысь дженьыд курсъяс вылӧ. Сійӧс бура помалӧм бӧрын Степанӧс босьтісны ворсысьяс лыдӧ (тӧлысьнас 84 шайта оклад вылӧ) да медводдзаысь петіс сцена вылӧ ворсны. 1936 воын Ленинградса театральнӧй училишӧ помалӧм бӧрын лои Коми республикаса Драма театрын ворсысьӧн.

Регыдъя кадӧ ачыс веськӧдліс гастрольнӧй бригадаӧн. КИППТ-са артистъяс ветлӧдлісны районъясті. Спектакльяс кындзи петкӧдлісны концертъяс: лыддисны кывбуръяс, сьылісны сьыланъяс, висьтавлісны частушкаяс, лэдзисны стенгазетъяс. Унджык кывбурлӧн да частушкалӧн авторнас да стенгазетса редакторӧн вӧлі С. Ермолин.

Профессиональнӧй театрын кызь воӧн ворсіс сёысь унджык роль, на пиысь — ӧкмысдассӧ Коми Республикаса Драма театрын . Мӧд арталӧм серти, Степан Ермолин 30 воӧн ворсіс 150-ысь унджык роль . Сылӧн рольяс:

Ворсысь йылысь бур паметь кольӧм могысь 2007 воын вӧлі лӧсьӧдӧма театральнӧй искусство юкӧнын С.И. Ермолин нима «Зарни кодзув» общественнӧй премиа. Премиа сетсьӧ Коми Республикаын театральнӧй искусство сӧвмӧдӧмӧ пай пуктӧмысь да драмаа гижӧдъяс паськӧдӧмысь.




#Article 237: Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден (135 words)


Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден () — СССР-ын орден. Медводз вӧлі шусьӧ «Уджвывса Гӧрд Дӧрапас» орден ().

Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден лӧсьӧдӧма 1928-ӧд вося кӧч тӧлысь 7 лунӧ СССР-лӧн Совнаркомлӧн да Шӧр исполнительнӧй комитетлӧн Шуӧмӧн.

Сэсся статутӧ вӧлі пыртӧма вежсьӧмъяс СССР-лӧн Совнаркомлӧн да Шӧр исполнительнӧй комитетлӧн Шуӧмӧн (1936-ӧд вося ода-кора тӧлысь 7 лунӧ) да СССР-са Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн Индӧдъясӧн (1943-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 19 лунӧ да 1947-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 17 лунӧ).

Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден лӧсьӧдӧма, медым сетны уджвывса ыджыд вермӧмъясысь Сӧветскӧй Союз да йӧз водзын — производство, наука, культура, литература, искусство, велӧдӧм, дзоньвидзалун, канму да общественнӧй юкӧнъясын. Орден сетӧны:

Орден вермасны сетны и суйӧрсайса государстволы, йӧзлы да овмӧсъяслы.

Орденлӧн медводдза сикасыс лӧсьӧдӧма 1928 воын да шусьӧ «Треугольник».
Орден вӧчӧма эзысьысь. Ыджда: пасьта — 38 мм, джуджта — 43 мм.

Орденлӧн медводдза сикасыс лӧсьӧдӧма 1936 воын, артмӧ 5 юкӧнысь.




#Article 238: Ленин орден (191 words)


Ленин орден () — СССР-ын медвылыс орден. Лӧсьӧдӧма 1930-ӧд вося косму тӧлысь 6 лунӧ СССР-са Шӧр исполнительнӧй комитетысь Президиумлӧн Шуӧмӧн.

Орден лӧсьӧдӧма СССР-са Шӧр исполнительнӧй комитетысь Президиумлӧн Шуӧмӧн 1930-ӧд вося косму тӧлысь 6 лунӧ, а сылӧн статут — 1930-ӧд вося ода-кора тӧлысь 5 лунӧ. Статутӧ да серпасалӧмӧ пыртавлісны вежсьӧмъяс (СССР-са Шӧр исполнительнӧй комитетысь Президиумлӧн Шуӧмӧн, 1934-ӧд вося кӧч тӧлысь 27 лунӧ; Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн Индӧдъясӧн —  1943-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 19 лунӧ да 1947-ӧд вося ӧшым тӧлысь 16 лунӧ).

Ленин орден статутлӧн бӧръя редакцияыс Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн Индӧдын, кодӧс кырымалӧма 1980-ӧд вося рака тӧлысь 28 лунӧ.

Ленин орден вермасны сетны сідзжӧ и йӧзлы, кодъяс оз лоны СССР-са гражданаӧн, а сідзжӧ суйӧрсайса предприятиеяслы, учреждениеяслы, котыръяслы, овмӧдчанінъяслы.

Орденлӧн ортсыса видыс, ыдждаыс да материалыс унаысь вежласис.
Ленин орденлӧн вӧлі нёль сикас.

Ленин орденлысь медводдза сикассӧ вӧлі вынсьӧдӧма 1930 вося ода-кора тӧлысь 23-ӧд лунӧ. Вӧлі лэдзӧма 700 гӧгӧр орден.

Ленин орденлысь выль статут вӧлі вынсьӧдӧма СССР-са Шӧр исполнительнӧй комитетлӧн Шуӧмӧн 1934 вося кӧч тӧлысь 27-ӧд лунӧ.

Коймӧд сикаса Орден сетавлісны 1936 вося лӧддза-номъя тӧлысь 11-ӧд лунсянь  1943 вося лӧддза-номъя тӧлысь 19-ӧд лунӧдз.

Нёльӧд сикаса ордена сеталісны вручался 1943 вося лӧддза-номъя тӧлысь 19-ӧд лунсянь СССР киссьытӧдз.




#Article 239: Рощевский Михаил Павлович (124 words)


Рощевский Михаил Павлович (1933) — Рочмуса туялысь-физиолог, биология наукаясса доктор, профессор, Россияса наукаяс академиясь академик (1990), Коми наука шӧринысь Физиология институтса директор (1988—2004), Коми наука шӧринса Президиумӧн веськӧдлысь (1983—2006). 

Туялан уджын медшӧр нырвизьяс — вир бергалан система эволюциялӧн эколого-физиологическӧй аспектъяс, сьӧлӧмлӧн электрофизиология, ӧткодялан электрокардиология. 

Шэм чӧжнас гижис 250 сайӧ туялан удж.

Михаил Рощевский — биология наукаса доктор, 1987 восянь — СССР наукаяса академияын член-корреспондент, 1990 восянь — СССР (сэсся — Россияса) наукаяс академияӧ збыльвывса пырысь. Россия наукаяс академияысь морт да пемӧслӧн физиологияын комплекснӧй мытшӧдъяс туялан комиссияын веськӧдлысьӧс вежысь.

Рощевский вӧлӧма Коми АССР-са Вылыс Сӧветын депутатӧн (1985—1990 воясӧ, XI созыв), веськӧдлысьӧс вежысьӧн, республикаса министръяслӧн сӧветӧ пырысьӧн, КПСС-лӧн Коми обкомӧ пырысьӧн.

Гӧтырыс — Руфина Александровна Рощевская, водзынсӧ уджавліс Коми наука шӧринса Физиология институтын. Быдтісны кык нылӧс.

    




#Article 240: Войтыръяслӧн Ёрталун орден (116 words)


Войтыръяслӧн Ёрталун орден () — СССР-ын канмуса орден. 

Войтыръяслӧн Ёрталун орден лӧсьӧдӧма 1972-ӧд вося ӧшым тӧлысь 17 лунӧ СССР-са Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн Шуӧмӧн СССР-лы 50 во тырӧмкӧд йитӧдын. Орденлӧн статут вӧлі неуна вежӧма СССР-са Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн Шуӧмӧн 1980-ӧд вося сора тӧлысь 18 лунӧ. Орденлысь эскизсӧ вӧчис серпасалысь Александр Борисович Жук. Орден дугдісны сетавны Сӧветскӧй Союз киссьӧм бӧрын, 1991 воын.

СССР-лы 50 во тырӧмкӧд йитӧдын орден лӧсьӧдӧма, медым сетны социалистическӧй странаяс да войтыръяс костын ёртасьӧм ёнмӧдӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь, СССР да союзса республикаяс сӧвмӧдӧмӧ пайысь.

Орден сетӧны:

Орден вермасны сетны и суйӧрсайса государстволы, йӧзлы да овмӧсъяслы.

Орден вӧчӧны эзысьысь. Вит йыла кодзув пытшкӧ пуктӧма СССР-лысь зарниӧдӧм канпас. Ӧти кодзув йывсянь мӧд кодзув йылӧдз — 47 мм.




#Article 241: Уркай (361 words)


Уркай (; ) — вӧрса лэбач.

Туялысьяс торйӧдӧны войвывса вӧръясын олысь куим сикас уркайӧс. 

Медся ёна паськалӧма да быдӧнлы тӧдса шӧрпӧлӧс ыджда коз выв уркай (; ). Тайӧ лэбачыслӧн кузьтаыс овлывлö 19 сантиметрӧдз, сьӧктаыс – 50 граммӧдз. Тушаыслӧн рӧмыс пемыдгӧрд, бордйыс да бӧжыс рудовгӧрд.

Пожӧм выв уркай (; ) шочджыка паныдасьлӧ. Кызвыныс олӧны Кола кӧджсянь рытыввылын. Комиын корсюрӧ казявлывлӧмаӧсь сӧмын Печора ю гӧгӧртас вӧръясын. Уркайяс пӧвстын тушанас медся ыджыд (сьӧктаыс 58 граммӧдз). Гӧн рӧмыс – югыдгӧрд.

Ниа выв уркай (; ), медся ичӧт лэбач (сьӧктаыс овлывлӧ сӧмын 30 граммӧдз). Рӧмыс кисьмӧм гӧрд сэтӧрлӧн кодь. Айыслӧн бордъяс тӧдчӧны еджыд визьяс, та вӧсна нӧшта нимтӧны еджыд бордъя уркайӧн.

Вайӧдӧм куим уркай сикасыслӧн нимъясыс петкӧдлӧны, кутшӧм пуяскӧд йитчӧма налӧн олӧм-вылӧмныс – козкӧд, пожӧмкӧд либӧ ниакӧд.

Быдтысигкежлас позсӧ тэчӧны кос увъясысь, быдмӧг заясысь, нитшкысь да ройысь. Пытшкӧсас вольсалӧны лэбач гӧн, кос турун, пожӧм лыс. Пӧжсигас мамыс весиг здук кежлӧ оз петавлы позсьыс. Эновтлас кӧ колькъяссӧ, найӧ пыр и кынмасны кӧдзыд кадад. Кайпияныс чужӧны кык кымын вежон мысти. Том йылӧмыслӧн нырныс весиг борд йылас кыпӧдчӧм бӧрас на небыд да абу падвежа, та вӧсна найӧ дзикӧдз верстяммытӧдзныс асьныс оз вермыны перйыны кынӧмпӧтсӧ. И бать-мамныслы лоӧ вердны быдтасъяснысӧ зобъяс небзьӧдӧм тусьясӧн дыр кад чӧж.

Тайӧ вӧрса лэбачыс ёна рӧдмӧ коль артман воясӧ. Уръяс моз жӧ олӧ лыска пуяс вылын да вердчӧ коль кӧйдысӧн. Позъялӧ пучер бердӧ, пӧжӧ куим-ӧ-нёль кольк да быдтысьӧ оз гожӧмнас мукӧд тыла-бордаяс моз, а тӧвнас коль кӧйдыс лэбзьытӧдз. Татшӧм оласногыскӧд йитчӧма лэбач вывтырыслӧн став аслыспӧлӧслуныс: кокыс чорыд шамыра да кузь гыжъя, медым увлань юрӧн ӧшӧдчыны колльӧ.

Ён нырыс падвежа, медым костӧдны коль сьӧмсӧ да пытшкӧссьыс кывнас перйыны кӧйдыссӧ. Сёйигас уркай килльӧ оз став тусьсӧ, а мыйтакӧ чирйыштӧм кольсӧ нетшыштӧ да уськӧдӧ муӧ. Локтан воас, пуяс вылын кӧ колльыс оз артмы, татшӧм чирассӧ, тадзи коми йӧз шуӧны му вылын туплясьысь мӧймуся кольяссӧ, корсялӧны уръяс да мездысьӧны тшыглунысь. Сiдзкӧ, оз прӧстӧ нимтыны лэбачсӧ уркайӧн.

Сёяныс кӧ тырмымӧн, уркайяс тӧв и гожӧм олӧны пыр ӧти местаын. Чужанiнсьыс ылыстчывлӧны сӧмын пӧтӧсаджыкинъяс корсигӧн.

Уркайӧс позьӧ быдтыны да видзны гортын, сiйӧ ӧдйӧ велалӧ морт дiнӧ. Видзан позсӧ колӧ вӧчны крепыдӧс да кӧртысь, сы вӧсна мый пуысь вӧчӧмасӧ чорыд нырнас вермӧ ӧдйӧ жугӧдны.

Ӧткымын коми кыв сёрнисикасын уркай пыдди вӧдитчӧны «кальсы» кывйӧн.




#Article 242: Вӧзь (335 words)


Вӧзь (; ) — ваын уялысь утка рӧдысь лэбач.

Вӧзь — вель ыджыд утка, пӧшти кык пӧв мыгӧраджык жыдачысь – сьӧктаыс овлывлӧ кило джынсянь ӧкмыссё граммӧдз, тушаыслӧн кузьтаыс – 57 сантиметрӧдз.

Гозйӧдчан кадас айыслöн мышку вылысыс да ӧтар-мӧдар бокыс руд, вомӧн ногыс вӧсньыдик чукыля визьясаӧсь. Кынӧм улыс еджыд, зобйыс рудов ӧмидз рӧма. Юрыс да сьыліыс гӧрдовперкаль. Кымӧсас эм еджыд кушин. Син бӧжладорас тӧдчӧ куим пельӧса чутпас. Бордъяс «рӧмпӧштаныс» югыд турунвиж, помъясӧдыс сьӧдӧн дорӧсалӧма.

Олӧ-вылӧ тайӧ лэбачыс Европаын да Азияын. Россияын — рытыввывсяньыс Камчаткаӧдз, войладор муясас — Йиа саридзӧдз. Паныдасьлывлӧ Коми му пасьтала, но кызвыныс гожйӧ Печоралӧн шӧр да кывтыд юкӧнъясас, Усва ковтысын, вӧра тундраын да тундраын. Пармаысь да вӧраинъясысь вӧзьӧс он казявлывлы, сы вӧсна мый тайö лэбачыс радейтӧ овны-поздйысьны паськыд эрда местаясын, кӧнi эмӧсь тыяс да гӧпъяс, туруна видзьяс.

Лунвылысь вӧзьяс миянӧ пондӧны локтавны косму тӧлысь шӧрсянь. Поздйысян местасӧ корсьӧны васянь неылысь. Сайӧдаинъясысь, тшӧкыда быдмысь бадь пуяс пӧвстысь бӧрйӧны гурантор да куш муас и пуктӧны ӧкмыс колькйӧдз. Колькъясыс гырысиникӧсь да лым кодь еджыд рӧмаӧсь. А сэсся эньыслӧн пӧжсигас нин лысӧм-гылалӧм гӧнсьыс кутшӧмакӧ артмӧ поз пыдӧс вольӧсыс. Пӧжсян кадас энь вӧзьыс пукалӧ позъяс куим вежонысь дырджык. Уткапияныслӧн колькйысь петан кадыс быд во абу ӧткодь. Медводдза позтыра вӧзьясӧс корсюрӧ казявлывлӧмаӧсь лӧддза-номъя тӧлысь шӧрсянь.

Вӧзьяс – быдмӧг сёйысь пӧткаяс, пырджык пӧткӧдчӧны ва турунъясӧн. Яя сёян вылӧ найӧ ыштывлӧны зэв гежӧда.

Чужанiнсӧ вӧзьяс эновтӧны да лэбӧны шоныдджыкинъясӧ моз тӧлысь помын либӧ кӧч тӧлысь пуксьӧм бӧрын. Тӧвйӧны уткаясыс Вой саридз да Шӧрмудор саридз бердын. Лэбачьясӧс туялысьяслӧн висьталӧм серти, Комиын кыйсьысьяслы веськавлывлӧмаӧсь Голландияын, Войвыв Исландияын, Бельгияын да Астраханьса заповедникын кольчаалӧм вӧзьяс.

Комиын кӧнсюрӧ уткасӧ «вӧзь» пыдди шуӧны «ваулаӧн» да «кос уткаӧн». Вӧзь нимыс зэв важся, лӧсьӧдлӧмаӧсь сійӧс, тыдалӧ, важ финн-йӧгра войтыр уна сюрс во сайын нин. Перымса комияс пӧткасӧ шуӧны миян моз жӧ «вӧзьӧн». Ылыс рӧдвуж кывъясын лӧсялана весьтасъясыс тшӧтш эмӧсь, но сӧмын ӧнія войвывса финн-йöгра войтыръяслӧн – эстонецъяслӧн, саамъяслӧн, хантылӧн (ӧстякъяслӧн) да мансилӧн (вогулъяслӧн). Лунвывланьынджык олысь рӧдвуж войтыръяслӧн кывкудъясын, шуам, мордвалӧн, марилӧн да удмуртъяслӧн, «свиязь» вежӧртаса нимъясыс абуӧсь – татшӧм уткаясыс налы абу тӧдсаӧсь, сэтчӧс местаясын найӧ оз овны да.




#Article 243: Ябыр (374 words)


Ябыр (; ) — сьылысь кайяс рӧдысь лэбач.

Ябырлӧн тушаыс чим сьӧд. Гозйӧдчан кадас кытсюрӧ содтӧд дзирдалыштӧ гӧрдов либӧ гӧрдовлӧз рӧмсерӧн. Синмыс перкаль, тулыснас нырыс кольквиж. Лысӧм бӧрас выльысь петӧм гӧныс еджыд чутъяса. Туялысьяслӧн висьталӧм серти, Коми муын сьӧд ябырысь ӧтдор кӧнсюрӧ шочиника паныдасьлывлӧ алӧйгӧрд ябыр, кодлӧн сьӧд рӧма сӧмын юрыс, бордйыс да бӧжыс, а сэсся быдлаті гöрдов.

Ябыр — локтысь-мунысь лэбач. Гожйыны волывлӧны быд во сӧмын Коми мулӧн лунвыв да шӧр юкӧнъясас, Печора карсянь да Кослан сиктсянь войвылынджык оз нин паныдасьлыны.

Локтӧны Коми муӧ ябыръяс сьӧд ракаясысь неуна сёрӧнджык — косму тӧлысь шӧрын. Чужанінас воӧдчӧны оз ӧтвылысь: первой айясыс, лун-мӧд мысти — эньясыс. Айясыслӧн медшӧр могыс – гозпӧвъясыслӧн воигкежлӧ корсьны лӧсялана поздысянінъяс. Эмӧсь кӧ керкаяс дорын пӧвйысь вӧчӧм позъяс, овмӧдчӧны сэтчӧ. Кодлы оз тырмы татшӧм скворечникыс — пу горсъясӧ. Поздысянiнсӧ аддзӧм бӧрын лэбачьясыс пу вожъяс вылӧ пуксьӧмӧн чуксасьӧны быдсяма пӧлӧс шыясӧн, весиг тшӧтш мукӧд кайяс ног сьывны босьтчылӧны, да нерсьӧм кодь артмылӧ. Татшӧм чуксасьӧм сертиыс эньыс и тӧдмалӧ, кытӧн сiйӧс виччысьӧ пӧлыс. А сэсся ябыр гозъя кыкӧн нин дасьтысьӧны быдтысигкежлас. Ваялӧны позъяс кос турун, гӧн да мукӧд пӧлӧс небыдтор, вольсалӧны пыдӧсас. Кольксӧ пӧжны пуктӧны нёльсянь сизимӧдз, найӧ кельыдлӧз рӧмаӧсь. Пӧжсигас позъяс пукалӧ эньыс, пӧлыс сӧмын корсюрӧ вежлывлӧ сiйӧс. Кайпияныс чужӧны кык вежон мысти. Бать-мамныс пырысь-пыр жӧ весалӧны позсӧ — кольк кышъяссӧ петкӧдлӧны ортсӧ.

Медводдза лунъясас йылӧмыс этшаника на сёйӧны, но налӧн вытьыс ӧтарӧ содӧ. Сы вӧсна сёянсӧ ябыр гозъялы лоӧ ваявны пыр унджык и унджык. Водз асывсянь сёр рытӧдз дугдывтӧг ноксигад налы атшвайтӧдзыс овлывлӧ. Борд йылас кыпӧдчӧм бӧрын том лэбачьясыс чукӧртчӧны гырысь кельӧбъясӧ да лунтыръясӧн лэбалӧны градъяс, ыбъяс, видзьяс весьтын, зiля кокалӧны лёльӧясӧс да нидзувъясӧс, вой мазiяслысь, слӧнгагъяслысь, лотшакъяслысь горш номыръяссӧ, кодъяс вайӧны уна лёк кӧдзаяслы, пуктасъяслы, веж быдмӧгъяслы. Пӧткӧдчӧны ябыръяс тшӧтш вотӧс тусьясӧн да быдмӧг кӧйдысӧн.

Чужанiнсӧ ябыръяс эновтӧны водз арнас. Тавося том быдтасъясыс туйӧ вӧрзьӧдчӧны пӧрысьджыкъяс сертиыс водзджык. И асьныс воӧдчӧны налӧн некор на волывтӧм шоныдiнъясӧ. Тӧвсӧ коллялӧны лэбачьясыс Францияын, Испанияын, Шӧрмудор саридзбердса муясын. Но медся уна тӧвйысь ябырыс чукӧртчӧ Англияын.

Ябыр нимыс лэбачыслӧн медся важ, сiйӧс лӧсьӧдлӧмаӧсь уна сюрс во сайын, ӧнія торъя войтыръяс вылӧ юксьытӧдз на: коми пермякъяслӧн — «ябыр», удмуртъяслӧн — «юбер». Ябырӧн шуӧны лэбачсӧ лунвывса комияс — Луз ла Летка вожъясын, Эжва кывтыдын. А мукӧдлаас, тшӧтш и перымса комияс, нимтӧны сьӧдкайӧн. Медся ёна лӧсялӧ лэбачыслы сьӧдкай нимыс.




#Article 244: Тюксей (364 words)


Тюксей (; ) — утка рӧдысь ваын уялысь лэбач. Мукӧд ним: сьӧд утка, сьӧд чӧж.

Тюксей лыддьыссьӧ ыджыд уткаяс лыдӧ пырысь пӧткаӧн. Сьӧктаыс налӧн овлывлӧ килоӧн-джынйӧнӧдз, а кузьтаыс – ветымын кык сантиметрӧдз.

Ай тюксейыс чим сьӧд рӧма. Ныр вуж діныс мылькъя, ныр розьяс бердас эм вижовгӧрд печат. Синмыс пемыдгӧрд рӧма, кокыс сьӧд.

Олӧ-вылӧ Европалӧн да Азиялӧн войвыв юкӧнъясас, поздысьӧ весиг Йиа саридз бердын. Парма весьтын петкӧдчывлӧ гожъянінъясас вуджигӧн да тӧвйыны бӧр лэбигас.

Коми муӧ локтӧны сьӧд уткаяс ода-кора тӧлысьлӧн мӧд джынъяс. Лэбӧны быдтысянінъясас лун и вой гырысь кельöбъясӧн. Быд кельӧбын овлывлӧ сё либӧ унджык утка. Унаӧн поздйысьӧны Печора ю ковтысын, но кызвыныс воӧдчӧны вӧра тундраӧдз да тундраӧдз. Лунвывланьӧджык кольччӧм уткаяс гожйӧны пармаса нитшка нюръясын. Быд тюксей бӧрйӧ гоз пӧвсӧ тӧвъянінас на, да найӧ ёна тӧждысьӧны ӧта-мӧд вӧснаыс. Неминучаяс дырйи айыс дыр оз эновт кулӧм либӧ лыйӧм эньсӧ.

Чужанінас воӧм бӧрас овмӧдчӧны восьсаинъясӧ — тундраса тыяс бердын либӧ лӧня визувтысь юяс дорын. Позсӧ лӧсьӧдӧны муӧ кустъяс улӧ. Пыдӧсас вольсалӧны кос турун, мый вылӧ вочасӧн содтысьӧ пӧжсян уткаыслӧн лысӧм гӧныс. Позтырас овлывлӧ 5-8 еджыд рӧма кольк. Позъяс пукалӧ сӧмын эньыс тӧлысь чӧж. Сильӧпияныслӧн чужӧм бӧрас посни котырсӧ мамыс жӧ сӧмын дӧзьӧритӧ.

Эновтӧны чужанiнсо сьӧд уткаяс арнас вель сёрӧн — кӧч тӧлысь помасигӧн либӧ йирым тӧлысь пуксигӧн. Тӧвсӧ коллялӧны Балтика да Вой саридз гӧгӧртасын. Тюксейлӧн яйыс чӧскыд, кыйсьысьяс донъялӧны сiйӧс бура. Сьӧд уткаяс – войвывса лэбачьяс, лунвыв муясын найӧ оз овны.

Сьӧд уткаяс пӧткӧдчӧны кызвыннас яя сёянӧн, быдмӧгъяс вылӧ ыштывлӧны сӧмын корсюрӧ. Радейтӧны кутавны васа небыд гагъясӧс, лёльӧясӧс. Чӧсмасьӧны и чериӧн.

Тюксейӧн нимыс бергалӧ сӧмын удораса сёрнисикасын, роч йӧз шуӧны утка сикассӧ «синьгаӧн». Улыс эжваланьын олысьяс ногӧн — «сьӧд чӧж», мукӧд коми сёрнисикасын да литературнӧй кывйын — «сьӧд утка». 

Перымса комияслы тайӧ кывйыс абу тӧдса да кыввораныс уткаыслӧн нимыс абу. А удмуртъяс тӧдӧны, кывкудъясас пыртӧмаӧсь кык ним: «сьӧд сюлы» (комиӧн: сьӧд утка) да «сьӧд тшӧж» (комиӧн: сьӧд чӧж). Кыдзи аддзам, нимъяссӧ лӧсьӧдiгӧн и комияс, и удмуртъяс тӧд выланыс босьтӧмаӧсь уткаыслысь сьӧд рӧмсӧ.

Коми гижысь Г.Юшковысь кындзи, ёнасӧ «тюксей» кывйӧн некод оз вӧдитчы. Со мый сiйӧ висьталӧ «Кысь ме тэнӧ корся?» повесьтын утка йывсьыс: «Сэсся ӧти баржа вылысь шкиперлӧн гӧтырыс бара на кокньӧд вайыштiс сылы: Сьӧд утка кельӧб дізьгысис-пуксис Колва шӧрас, да нывбабалӧн пыр и шусис сэтчӧ: Тюксейыс!»




#Article 245: Ашальчи Оки (102 words)


Ашальчи Оки (1898—1973) — удмурт поэтесса да гижысь, бурдӧдысь. Збыль нимыс — Акулина Григорьевна Векшина.

 

Ашальчи Оки — удмурт литератураын медводдза нывбаба-поэт. Кывбуръяссӧ заводитіс йӧӟӧдны 1918 восянь «Виль синь» и «Гудыри» удмурт газетъясын. Удмурт кывйӧн медводдза кывбур небӧг «Сюрес дурын» (Туй дорын) петіс 1925 воын , рочӧн — «О чем поет вотячка» небӧг — петіс 1928 воын.

Ашальчи Оки гижис лирикаа кывбуръяс, кодъяс сиӧмаӧсь чужан мулы, нывбаба-удмурт олӧмлы. Сылӧн гижӧдъясыс матынӧсь фольклор дорӧ. Мукӧд кывбурыс лоины йӧзкостса сьыланкывъясӧн.

Ашальчи Оки гижис сідзжӧ челядьлы.

Кывбуръяссӧ вуджӧдӧма Рочмуса уна кыв вылӧ, а сідзжӧ француз, венгер да фин кывъяс вылӧ. Кывбуръяс вылас гижӧма уна сьыланкыв.




#Article 246: Шиликова Зоя Васильевна (125 words)


Шиликова Зоя Васильевна (1940—2013) — коми кыв да литература велӧдысь, кывбур гижысь, Россияса нимӧдана велӧдысь (2012).

Зоя Шиликова чужӧма 1940 вося вӧльгым тӧлысь 4-ӧд лунӧ Кӧрткерӧс районса Шойнаты сиктын. 1962 воын помалӧма Коми канмуса педагогика институтысь филология факультет.

Кулӧӈа 2013 вося ода-кора тӧлысь 1 лунӧ.

Велӧдӧм кындзи Зоя Васильевна гижӧ кывбуръяс. Найӧс йӧзӧдлісны «Звезда» районнӧй газетын, «Войвыв кодзув», «Арт», «Би кинь» да «Чушканзі» республикаса журналъясын, «Коми му» да «Йӧлӧга» газетъясын.

Сылӧн кывбуръяс вылӧ гижӧма 30 сайӧ сьыланкыв (шылад тэчысьяс — Александр Уляшов, Ирина Латкина, Алексей Ген, Гений Горчаков. 2010 воын быд вося «Василей» гаж дырйи З.В. Шиликовалӧн «Ӧшкамӧшка» кывбур вылӧ сьыланкывйыс лои вермысьӧн «Челядьлы сьыланкыв» нимпасын (шылад тэчысьыс — А. Ген).

Нелямын воысь дырджык Зоя Васильевна веськӧдлӧм улын Шойнатыса школаын уджалӧ «Би кинь» литературно-творческӧй кружок.




#Article 247: Айму водзын бур уджысь (орденлӧн медаль) (100 words)


Медальлӧн эм кык тшупӧд:

Ыджыдджыкӧн лоӧ медводдза тшупӧда медаль, коді сетӧ позянлун бура уджалӧмысь босьтны «Айму водзын бур уджысь» IV тшупӧда орден. Медводз сетӧны II тшупӧда медаль, а сэсся I тшупӧда медаль.

Военнӧслужашӧйяслы тышъясын повтӧмлун петкӧдлӧмысь сетӧны орделысь медаль, кӧні серпасалӧма меч.

Медаль новлӧны шуйга морӧсын орденъяс бӧрын. Эм кӧ I тшупӧда медаль II тшупӧда медаль оз новлыны (новлӧны, медаль кӧ мечӧн).

Медаль серпасаліс Санкт-Петербургса монетнӧй дворысь медшӧр серпасалысь, Россияса нимйӧза серпасалысь А.В. Бакланов.

Уліас — лавровӧй увъяс серпасалӧм да медаль номер. I-дза тшупӧда медаль зарниӧдӧма.

Биатлонистка Ольга Зайцевалы вӧлі кыкысь сетӧма «Айму водзын бур уджысь» орденлӧн II тшупӧда медаль:




#Article 248: Почёт орден (Рочму) (196 words)


Почёт орден (рочӧн: орден Почёта) — Рочмуын канму награда. Лӧсьӧдӧма Россияса Президентлӧн 442 №-а индӧдӧн 1994 вося рака тӧлысь 2 лунӧ. Почёт орденлысь статут да серпасалӧм вынсьӧдӧма сэки жӧ. Статутӧ да серпасалӧмӧ вежсьӧмъяс пыртӧма Россияса Президентлӧн 19 №-а индӧдӧн 1999 вося тӧвшӧр тӧлысь 6 лунӧ.

Почёт орден сетсьӧ гражданалы ыджыд вермӧмъясысь канму, производственнӧй, туясян, социально-культурнӧй, общественнӧй да благотворительнӧй уджын, мый сетіс позянлун бурмӧдны йӧзлысь олӧм, ыджыд квалификацияа кадръяс дасьтӧмысь, ичӧт войтырӧс быдтӧмысь, оланпас да пӧрадок кутӧмысь.

Почёт орден новлӧны шуйга морӧсын. Эм кӧ Россияса мукӧд орден, новлӧны «Военнӧй заслугаясысь» орден бӧрын.

Почёт орден векджык сетсьӧ сэтшӧм мортлы, кодлӧн эм нин Россияса мукӧд канму награда.

Почёт орден вӧчӧма эзысьысь, мавтӧма эмальӧн. Орден артмӧ кӧкъямыс пельӧса пернаысь, шӧрас — гӧгрӧс медальон, мавтӧма еджыд эмальӧн, вылісяньыс серпасалӧма Россиялӧн канпас, а гӧгӧрыс — лавр кытш. Паслӧн диаметр — 42 мм. Мӧдар бокас — орденлӧн номер.

Орден пысасьӧ вит йыла колодкаӧ, кодӧс гартыштӧма пемыд лӧз рӧма лентаӧн, кӧні эм еджыд сувтса визь. Ленталӧн пасьта — 24 мм, еджыд визьлӧн пасьта — 2,5 мм. Ленталӧн веськыдладорсянь еджыд визьыс 5 мм сайын.

СССР-ын вӧлі жӧ Почёт орден, коді 1988-ӧд воӧдз шусис «Почёт пас» орденӧн.

Почёт орден и мукӧд страналӧн: Армения, Беларусь, Казахстан, Молдова.




#Article 249: Комор кыв (107 words)


Комор кыв (Shikomor, Shimasiwa) — тайӧ бенуэ-конго (банту) кыв (либӧ суахилилӧн сёрнисикас), Комор діяс вылын каналан кыв. Анбур — латин, сідзжӧ араб.

Udzima wa ya Masiwa

beramu isi pepeza
nadi ukombozi piya
ye daula ivenuha
tasiba bu ya i dini voya trangaya hunu Komoriya
Narikéni namahaba ya huveindza ya masiwa

yatru masiwa Komoro damu ndzima
masiwa Komoro dini ndzima
Ya masiwa radzaliwa ya masiwa yarileya
Mola neari sayidiya
Narikeni ha niya riveindze uwataniya
Mahaba ya dine na duniya.

I beramu isi pepeza
rangu mwesi sita wa juiye
i daula ivenuha
zisiwa zatru zi pangwi ha
Maore na Ndzuani, Mwali na Ngazidja
Narikeni namahaba ya huveindza ya masiwa
	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	




#Article 250: Байдӧг варыш (329 words)


Байдӧг варыш (; ) — вöрса войвывса лэбач.

Вель ыджыд варыш, сьӧктаыс овлывлӧ кык килограммӧдз, тушаыс метр джынйысь кузьджык, шеныштӧм бордйыс матö 127 сантиметр. Байдӧг варышъяс пӧвстын шочиника овлывлӧны дзик еджыд рӧма лэбачьяс, но унджыкыслӧн юр вылысыс, бан бокыс да мышкуыс сьӧдов, кӧні тӧдчӧны вомӧна лӧзовруд визьяс да чутъяс. Вывтыр улысладорыс еджгов, морӧсыс да кынӧмыс сьӧд чутъясаӧсь, бӧжас тӧдчӧны векньыдик сьӧд визьяс. Нырыс лӧзов рӧма, кокыс да сингӧгӧрса кытшыс кольквиж.

Паныдасьлывлӧ Америкаын, Европаын, Азияын, но тундраын да вӧра тундраын, а сідзжӧ Лунвыв Сибирса джуджыд гӧраа инъясын.

Олӧ-вылӧ да быдтысьӧ пыр ӧти местаын. Оланінсьыс ылыстчывлӧ зэв шоча, сӧмын пӧтӧсаджыкинъяс корсигӧн. Позсӧ лӧсьӧдӧ джуджыд кырта вылӧ, а вӧра тундраын — пу вылӧ. Абуӧсь кӧ матiгӧгӧрын катша-ракалӧн важ позъяс, тэчӧ ачыс пу вожъясысь да увъясысь. Пӧжны пуктӧ гӧрдов либӧ гӧрдовруд рӧма куим-ӧ-нёль гырысиник кольк. Пӧжсян кадыс кыссьӧ пӧшти тӧлысь чӧж. Сэки пӧжсьысь пӧвсӧ сёяннас могмӧдӧ ай лэбачыс. Пияныслӧн чужӧм бӧрын мамыс чашйӧ-торйӧдлӧ вайӧм кыйдӧссӧ да вердӧ сiйӧн быдтасъяссӧ. Сора тӧлысьын вынсялӧм варышпиян кыпӧдчӧны борд вылӧ да эновтӧны ассьыныс чужан познысӧ.

Тайӧ варыш сикасыс, кыдзи и мукӧдыс, яй выв тылаборда. Пырджык кыйӧны-куталӧны байдӧгъясӧс. Весиг поздысьӧны найӧ сiйӧ жӧ местаясас, кӧнi быдтысьӧны байдӧгъясыс. Сы вӧсна коми йӧз и нимтӧны байдӧг варышӧн. Байдӧгысь ӧтдор варышъясыс кынӧмпӧтсӧ перйӧм могысь уськӧдчывлӧны уткаяс, таръяс да кӧчьяс вылӧ. Кутавлывлӧны тшӧтш тундраын олысь кынь шыръясӧс — леммингъясӧс. Кӧдзыдъяс дырйи сибӧдчывлöны морт оланiнъяслань, кытысь налы мойвилӧ тшапнитны чавканӧс, ракаӧс либö гулюӧс. Байдӧг варыш лыддьыссьӧ шоч лэбачӧн, та вӧсна пыртӧма видзан пемӧсъяслӧн лыдӧ да пасйӧма Гӧрд небӧгын.

Важӧн байдӧг варышъясӧс вӧлӧм быдтӧны-велӧдӧны да видзӧны кыйсьӧм вылӧ. Кыйсянiнас вотӧдз лэбачыслӧн синмыс вевттьӧма юр кышӧдӧн. Кыйдӧссӧ казялӧм бӧрын верзьӧма мортыс вештӧ варыш юр вылысь кышӧдсӧ да качӧдӧ сiйӧс сынӧдӧ. Варышыс тэрыба вӧтӧдӧ лэбысь пӧткасӧ да вартӧ-уськӧдӧ сiйӧс му вылӧ. Вӧла мортыс пырысь-пыр воӧдчӧ лэбачьясыслӧн усянiнас, медым босьтны киас варышсӧ да сылысь кыйдӧссӧ.

Перымса комилöн кывкудъясын «кречет» вежӧртаса нимыс абу. Удмуртъяс тӧдӧны тайӧ варышсӧ, но шуӧны оз байдӧг варышӧн, на ногöн сiйö «кырек» либӧ «куректiсь». Удмуртъяслӧн тайӧ ас кывъяс, но коми нимыскöд абу öти вужйысь.




#Article 251: Дозмӧр варыш (399 words)


Дозмӧр варыш (; ) — ыджыд вöрса хишнӧй лэбач.

Вывтырыслӧн кузьтаыс овлывлӧ 70 сантиметрӧдз, а сьӧктаыс — ӧти килограмм да 80 граммӧдз. Мышкуыс рудвевъя сьӧдовгӧрд, кынӧм увдорыс еджгов, туша пасьталаыс тӧдчӧны вомӧна пемыд визьяс. Синмыс да кокыс кольквиж, синкымыс еджыд, нырыс лӧзовгӧрд. Гӧгрӧс пома паськыд бордйыс да кузь бӧжыс сетӧны позянлун пелька лэбавны тшӧкыд вӧрын пу вожъяс костӧд.

Олӧ-вылӧ Европаса, Азияса ла Войвыв Америкаса вӧраинъясын, а сiдзжö Африка Войвылын, Войвыв Монголияын, Китай Рытыввылын да Японияын.

Коми пармаын паныдасьлӧ лунвыв юкӧнъяссяньыс да вӧра тундраӧдз. Абу волысь-мунлысь тылаборда, Комиын поздысьӧны да быдтысьӧны пыр ӧтилаын. Сӧмын тӧвнас, медся сьӧкыд кадас, недыр кежлӧ вешйывлӧны лунвывланьӧджык. Рӧдмӧдчыны пондӧны ода-кора тӧлысь пуксьӧм бӧрын. Позсӧ лӧсьӧдӧны вӧр дорӧссянь оз ылӧ, но тшӧкыд да пемыд местаӧ. Тэчӧны сiйӧс ньӧръясысь джуджыд пу йылӧ, пучербердса кыз увъяс вылӧ. Поз пытшкӧсыс 70 сантиметр пасьта, пыдӧсас вольсалӧны коз да ньыв лыс, содтӧд ассьыныс гылалӧм гӧнсӧ. Корсюрӧ босьтлывлӧны и мукӧд гырысь лэбачлысь важ позсӧ. Пӧжны пуктӧны 2 либӧ 4 кольк, найӧ вижовруд рӧмаӧсь да кольквиж чутъясаӧсь. Пӧжсигас позъяс пукалӧны гознан варышыс ӧта-мӧдсӧ вежлалӧмӧн вит вежонӧдз. Пӧжсигас сёянсӧ корсьӧны да ваялӧны, кодныс оз пукавны позъяс. Сора тӧлысьын варышпияныс заводитӧны лэбавны да эновтӧны чужан позсӧ. Та кадӧ став тылабордаыс позтырнас быдтысянінсьыс петӧны дорӧджык — посньыдджык вöра да эрда местаясӧ. На бӧрся лэбӧны-вӧтчӧны тшӧтш и дозмӧр варышъяс.

Дӧзмӧр варышъяс нэм чӧжныс олӧны гозйӧн-гозйӧн да оз вежлавны ассьыныс пӧвнысӧ. Но кыйсьӧны век ӧткӧн-ӧткӧн, и мый шедӧ, быдӧн ачыс сёйо. Сӧмын быдтысян кадас ӧтув пӧткӧдчӧны. Став лэбачыс, посньыдыс и гырысьыс, весьӧпӧрлӧны, казяласны кӧ варышыслысь енэжын шлывъялӧмсӧ, да зiльӧны дзебсьыны сыысь — сук понӧляинӧ, му горсйӧ, а сиктъяс бердын кӧ, весиг керкаад лэбыштасны. Но варышъясыс уськӧдчӧны кыйдӧсыс вылӧ оз сӧмын восьсӧн, но тшӧкыда и гусьӧн кыйӧдчанiнсянь.

Дозмӧр варышъяслӧн медшӧр чӧсмасянторйыс — пӧткаяс: дозмӧръяс, таръяс, сьӧлаяс, уткаяс, а сiдзжӧ ракаяс, гулюяс да мукӧд сикас лэбач. Уськӧдчывлӧны и кӧчьяс вылӧ. Сикт весьтын лэбалiгӧн кыйӧдӧны чипанъясӧс да налысь пиянсӧ. Удайтчывлӧ и найӧс пышйӧдны. Тайӧ варышыслӧн аслыспӧлӧслуныс сыын, мый вермӧ перйыны кынӧмпӧтсӧ быдлаысь — сынӧдысь и му вылысь, ва вылысь и ва веркӧсысь. И век пӧткӧдчӧ сӧмын аслас кыйӧмторйӧн, шоймӧм ловъяслысь яйсö некор оз вӧрзьӧд.

Коми йӧз дозмӧр варышӧс нимтӧны нӧшта курӧг варышӧн да чипан варышӧн, перымса комияс — тар варышӧн да курӧг варышӧн. Удмуртъяс ногӧн, тайӧ курег лушес, тур лушес, лылык лушес, лукъя лушес. Комиӧдны кӧ, артмӧ: курӧг варыш, тар варыш, гулю варыш, дозмӧр варыш. Лыддьӧдлӧм коми да удмурт нимъясыслӧн подулыс ӧти, код серти позьӧ тӧдмавны, мыйӧн пӧткӧдчӧ тайӧ варыш сикасыс.




#Article 252: Паршуков Владимир Александрович (213 words)


Файл:Паршуков В.А.jpg|300 px|right|thumb|Паршуков Владимир Александрович — ляскасьӧмын чемпион 

Паршуков Владимир Александрович (1946—2001) — вольнӧй ляскасьӧмын СССР-са, Европаса да Ставмирса чемпион, СССР-са спортын заслуженнӧй мастер.

Владимир Паршуков чужӧма 1946 вося моз тӧлысь 4-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Кулӧмдін районса Мыс сиктын. 1963 воын помалӧма шӧр школа, 1965 воын — Выльгортса видз-му техникум. 1965—1968 воясӧ служитӧма армияын. 

В. Паршуков вӧлӧма тренерӧн Сыктывкарын комплекснӧй ДЮСШ-ын.

Спортын ляскасьны Владимир Паршуков босьтчис армияын служитігӧн Севастопольын 1965 воын, кор вермис «Первенство авиации Черноморского флота». Украинаса нимӧдана тренер И.М. Бочаров веськӧдлӧм улын 1967 воын вермис Украинаса чемпионат, СССР-са первенство (команднӧй зачётын) да лои СССР-са спортын мастерӧн.

Армияысь Владимир демобилизуйтчис спортса мастерӧн, флотса чемпионӧн, да воис гортас. Некымым тӧлысь мысти Кулӧмдінӧ, «Урожай» ДСО-лӧн райсӧветӧ, воис телеграмма: «Срочно командируйте Паршукова Москву, затем Кисловодск, олимпийский сбор вольной борьбе. Дякин». В.Паршуков мӧдӧдчис Москваӧ.

Аслас кузь спортивнӧй олӧмын (16 во вӧлі СССР-са сборнӧй командалӧн медшӧр составын) Паршуков 4000-ысь петавліс ковёр вылӧ. 

Владимир Паршуков (петкӧдчис 100 кг-ысь ыджыдджык категорияын) — СССР-са Кубок куимысь босьтысь (1972, 1974, 1976 воясӧ), СССР-са куимысь чемпион (1971, 1972), вермывліс Советскӧй Союзса абсолютнӧй первенство (1980), Ставмирса Кубокъяс (1975, 1977 воясӧ) да Европаса чемпионат (1977). Та кындзи СССР-са чемпионатъясын куимысь шедӧдліс мӧд места (1974, 1976, 1979), ӧтчыдысь — коймӧд места (1973).

Сыктывкарын 2008 восянь В.А. Паршуков паметь кузя нуӧдӧны вольнӧй ляскасьӧм серти «Ставроссияса Мемориал». 




#Article 253: Ракин Анатолий Николаевич (198 words)


Ракин Анатолий Николаевич (1949) — коми кыв туялысь, филология наукаясса доктор (1997), гижысь

Анатолий Ракин чужӧма 1949 вося лӧддза-номъя тӧлысь 18 лунӧ Кулӧмдін районса Дереваннӧй сиктын. 1966 воын помалӧма Дереваннӧй сиктын шӧр школа, 1971 воын — Коми канмуса педагогика институт, 1976 воын — СССР-са наукаяс академияысь Кыв туялан институтын аспирантура. 1972—1973 воясӧ вӧлӧма военнӧй служба вылын. 1971 восянь уджалӧ Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтын (1988 воӧдз — СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиал): 1976 восянь — младшӧй научнӧй сотрудник, 1985 восянь — старшӧй научнӧй сотрудник. 1982—1985 воясӧ вӧлӧма Кыв, литература да история институтын учёнӧй секретарӧн, 1985—1987 воясӧ — кыв секторӧн веськӧдлысьӧн, 1987—1989 воясын — старшӧй научнӧй сотрудникӧн, 1997—2005 воясын — ведушӧй научнӧй сотрудникӧн, 2005 восянь — кыв секторын главнӧй научнӧй сотрудникӧн.

Доктор ним вылӧ диссертация (нимыс — «Антропотоминимическая лексика в пермских языках») дорйӧма 1997 Марий-Элса канму университетын.

Кывбуръяс гижны А.Н. Ракин босьтчис школаын на. Пединститутын велӧдчигӧн ветлӧдліс студентъяслӧн литературно-творческӧй кружокӧ, вӧлі «Первопуток» литературнӧй стенгазеталӧн да  студентъяслӧн «Запев» ки помысь журналлӧн редколлегиаын. Медводдза кывбурсӧ йӧзӧдліс 1968 воын. Гижӧдъясыс петавлісны «Войвыв кодзув» журналын, в Коми Республикаса «Югыд туй», «Красное знамя» газетъясын, Кулӧмдін районса «Ленин туйӧд» газетын, «Пармагор» ӧтувъя чукӧрын (1984).

А.Н. Ракин йӧзӧдӧма 350 сайӧ удж. Медшӧр небӧгъясыс:
 




#Article 254: Помӧсдін район (100 words)


Помӧсдін район — Коми АССР-ын лӧсьӧдӧм район (1949-1962).

Помӧсдін район лӧсьӧдӧма 1949 вося лӧддза-номъя тӧлысь 7 лунӧ РСФСР-са Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн тшӧктӧм серти. Сэтчӧ пырисны Кулӧмдін районӧ пырысь сикт сӧветъяс: Помӧсдін, Вӧльдін, Немдін, Мыс, Пожӧг. Юрсиктӧн вӧлі Помӧсдін сикт.

Выль районса веськӧдлысьясӧн вӧліны: ВКП(б) райкомса медводдза секретар — А.Ф. Игнатов, мӧд секретар — И.В. Козлов, секретар — Н.В. Сенькин; райисполкомса веськӧдлысь — М.П. Ситкарев, ВЛКСМ райкомса медводдза секретар — М.Н. Карманов.

Помӧсдін район бырӧдісны 1963-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 2 лунӧ, кор Кулӧмдін, Помӧсдін да Шойнаты районъяс подув вылын вӧлі лӧсьӧдӧма Кулӧмдін промышленнӧй да Кулӧмдін сиктса районъяс (шӧринъясыс — Кулӧмдін сиктын).




#Article 255: Трошева Юлия Ивановна (163 words)


Файл:Трошева Ю.И.jpg|300 px|right|thumb|Трошева Юлия Ивановна — коми актриса 

Трошева Юлия Ивановна (1916—1988) — нималана коми актриса.

Юлия Трошева чужис 1916 вося ӧшым тӧлысь 7 лунӧ (важ стильын — вӧльгым тӧлысь 24 лун) Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Помӧсдін сиктын (ӧні — Коми Республикаса Кулӧмдін районын). 

Ю.И. Трошева куліс Сыктывкарын 1988 вося урасьӧм тӧлысь 12 лунӧ.

Велӧдчӧм бӧрын Юлия Трошева ворсіс Драма театрын классика да ӧнія драматургияысь быдсикас рольяс. Сійӧ медводдзаӧн ворсіс Николай Дьяконовлӧн «Свадьба приданӧйӧн» пьесаысь Ольгаӧс (1950). Юлияӧс бура нимӧдіс Василий Лекановлӧн «Сиктса рытъяс» пьесаысь Дарья тьӧтлӧн серамбана рольыс.

А.Клейн серти, Юлия Трошевалӧн бура артмисны трагичнӧй рольяс: Катерина — А. Островскийлӧн «Грозаын», Анна — Иван Франколӧн «Украденное счастье» пьесаын, Лизавета — Алексей Писемскийлӧн «Горькая судьбина» пьесаын, Мурзавецкая — А.Островскийлӧн «Волки и овцы» пьесаын да с.в. .

Трошева лӧсьӧдіс коми национальнӧй репертуарын нывбабаяслысь аслыспӧлӧс образъяс: Павла — Геннадий Юшковлӧн «Бывают же такие» пьесаын, Анна — Пётр Шаховлӧн «Праздник души» пьесаын, Катерина — Александр Ларевлӧн «Льӧм пу дорын аддзыслӧмъяс», да мукӧд.

Ю.И. Трошевалӧн медтӧдчана рольяс:




#Article 256: Карбас (Иньва район) (266 words)


Карба́с — Перым крайысь Коми кытшын Кудымкар районса Бевоёв овмӧдчӧмин улӧ пырысь коми грезд.  
 

Карбас грезд ним йылысь сьӧкыд мыйкӧ шуны. Кодсюрӧ чайтӧны, карбас (ыджыд пыж) вылӧ муныштӧ да, тадзи и шусьӧ. Рочьяс войдӧр грездсӧ шуӧмаӧсь Карбасова.

Карбас грезд пукалӧ Ошмушашор да Метшкöр юяс дорын, Бевоёв сиктсянь войвылö 6 км ылнаын да Кудымкарсянь рытыв-войвывладор 25 км ылнаын.

Орччӧн аддзам грездъяс: войвылас 1,5 км ылнаын Илля, вой-асыввылас 1,7 км ылнаын Козвовчи, вой-рытыввылас кык километра мында ылнаын Епанов да лунвылас 2,7 км ылнаын Важ Чигас.

Карбасын куим му юкӧн:

Карбасын арталöны квайт туй :

XX нэм пуксигӧн грездыс лыддьысьӧма Перым губерняса Совкар уездысь Бевоёв вӧлӧсьтын, тані вӧлі Карбас обществолöн шӧрин. 

Ӧні Карбас грезд пырӧ Кудымкар районса Бевоёв овмӧдчӧминö.

Олӧны Карбасын карбасо́вса, ӧти морт йылысь шуӧны карбасо́вскöй либӧ карба́сісь.

Кабалаяс серти 2009 во пансигӧн Карбас грездын олӧма 173 морт, найӧ кутӧны 62 горт овмӧс.  

Медваж овыс тані Рочев.  

Олысьяс комиöсь, сёрнитӧны комиöн.

Ӧні йӧзыс олӧны асторъя овмӧсъясӧн.

Ас машинаяс абу уна. Ветлӧ автобус куим пӧв луннас Кудымкарлань. Туйыс асфальтируйтӧм сӧмын лавкаӧдзыс.

Лавкаыс эм сӧмын Бевоёв сельполӧн. Вӧлі нӧшта асторъя, но ӧні пöдлалöма.

Быт службаяс абуӧсь, шырсьыны да мый ветлӧны Бевоёвöдз либӧ Кудымкарöдз.

Позьӧ видзӧдны телевизор, сёрнитны мобильник пыр (Мегафон, UTEL). 

Эм ФАП.

Гуалӧны карбасовчи Ярашутёмас (Козвовчиланьын) либӧ Белоёвланяс.

Челядь сад да ичӧт школа Карбассьыс пӧдлалӧмаӧсь. Челядь велӧдчӧны Бевоёвын.

Эм культура керка (клуб), сэні вӧлӧмаӧсь кружокъяс, ӧні коли сӧмын библиотека, актӧвӧй зал пӧртӧмаӧсь физзалӧ, кытӧн ворслӧны волейболӧн да баскетболӧн. Фольклор котыр абу.

Клубас пасйӧны став роч гажлун.

Войтырыс пасйӧны Пӧкрӧв, кодӧс татӧн чайтӧны престольнöй гажлунöн.

Карбасын пӧ вӧлӧма часовня (?). Ӧні татчӧс йӧз ветлӧны юрбитны Кудымкарӧ.
  

Археологияса аддзӧмин эм Нёпинын.




#Article 257: Васютов Юрий Константинович (168 words)


Васютов Юрий Константинович (1931—2006) — коми гижысь.

Юрий Васютов чужис 1931 вӧльгым тӧлысь 14 лунӧ Новосибирск обласьтысь Колыван районса Орскӧй Бор грездын. 1932 воын бать-мамыс вуджисны овны Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтса Удора районӧ. 1948 воын помаліс Кослан сиктса шӧр школа.

Школа бӧрын помаліс радистъяслысь курсъяс, куим во уджаліс радистӧн «Мезеньлес» трестлӧн Удораса леспромхозын. 1951–1954 воясӧ служитіс Сӧветскӧй Армияын. Уджаліс ВЛКСМ-лӧн районса комитетын. 1971 воын помаліс КПСС ЦК бердса Вылыс партияса школалысь журналистика факультет. Уджаліс журналистӧн районса газетын, радиоын, директорӧн районса культура керкаын. Коми АССР-са Гижысь котырлӧн Правленньӧса веськӧдлысьӧс вежысьӧн.

Гижысь кувсис 2006 вося сора тӧлысь 4 лунӧ Удора  районса Кослан сиктын.

Юрий Васютов тӧдса кыдзи кывбур да проза гижысь, челядьлы гижысь. Медводдза кывбурсӧ йӧзӧдіс 1951 воын. Сы кадсянь гижысьлӧн петіс дасысь унджык небӧг.

Васютов комиӧдіс Пантелеймон Образцовлысь, Е. Пермяклысь, француз поэт Поль-Мари Фонтенлысь кывбуръяссӧ.

Васютов гижис и проза гижӧдъяс — повесьтъяс да висьтъяс, кӧні серпасаліс пармаса йӧз, томулов да ас чужанін йылысь. Сылӧн медся тӧдса повесьт — «Парма Ёгор».

Ю. К.  Васютов — СССР-са гижысь котырӧ пырысь (1973).
 




#Article 258: Шебырев Александр Васильевич (125 words)


Шебырев Александр Васильевич (1960) — коми гижысь.

Александр Шебырев чужӧма Кулӧмдін районса Пожӧг сиктын 1960-ӧд вося ода-кора тӧлысь 28-ӧд лунӧ. 1977-ӧд воын помалӧма Пожӧгса школа. Армия бӧрын 1981—1986 воясӧ велӧдчӧма Ӧнія гуманитарнӧй академиялӧн Сыктывкарса юкӧнын экономика факультетын. Уджалӧма юрисконсультӧн «Пожӧг» совхозын. 1988 восянь 15 во вӧлi журналистикаын: корреспонденталӧма, веськӧдлӧма отделӧн, вӧлӧма шӧр редакторӧс вежысьӧн «Ленин туйӧд» (бӧрынджык — «Парма гор» газетын.

Ӧні олӧ Помӧсдінын, туялӧ чужан му (юрнуӧдіс Тима Вень музейӧн да школаса краеведческӧй музейӧн).

Александр Шебырев ёнджыкасӧ тӧдса кыдзи поэт. Ассьыс кывбуръяссӧ йӧзӧдлӧма газет-журналъясын («Арт», «Войвыв кодзув», «Чушканзі»), а сідзжӧ «Сикӧтш», «Мелілуныс пыдӧстӧм и помтӧм», «Вечерний звон» да мукӧд ӧтувъя сборникын.

А.Шебыревлӧн кывбуръяс вылӧ тэчӧма вель уна сьыланкыв. Ачыс гижӧ шылад мукӧд кывбур дорас. Помӧсдінын нуӧдӧ литературнӧй кружок.

Сёрӧнджык босьтчис прозаӧ, гижӧ висьтъяс, очеркъяс.




#Article 259: Рогова Зоя Ивановна (215 words)


Рогова Зоя Ивановна (1918—2004) — челядьлы коми гижысь.

Зоя Ивановна Рогова (нывдырся — Доронина) чужис  Вӧлӧгда губерняын Яренск уездса (ӧні — Сыктывдін районса) Придаш сиктын 1918 вося рака тӧлысь 2 лунӧ гӧль кресьтянин семьяын. Шӧр школа помалӧм бӧрын пырис велӧдчыны Сыктывкарса педучилишеӧ. 1939—1940 воясӧ медводз уджаліс пионервожатӧйӧн Выльгортса да Нювчимса школаясын. Кык во мысти вуджис заочнӧй юкӧнӧ, сы вӧсна мый пансис Айму вӧсна Ыджыд тыш и Зоя Ивановна лои на лыдын, коді вежис фронт вылӧ мунысь велӧдысьясӧс. Вӧлі велӧдысьӧн Придаш, Ипать да Мандач школаясын. Война кадся уджысь 1946 вося моз тӧлысьӧ сылы вӧлі сетӧма «1941-45 воясся Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи бур уджысь» медаль. Война бӧрын З.И. Рогова библиотекараліс Зеленечса школаын. 

Пенсия вылӧ петӧм бӧрын сьыліс войнаса да уджвывса ветеранъяслӧн Сыктывкарса хорын. Нуӧдіс Сыктывкарса интернатъясын да Выльгортса школаын коми йӧзкостса культура да искусство серти урокъяс.

Кулӧма 2004 вося лӧддза-номъя тӧлысь 15-ӧд лунӧ.
 

Зоя Рогова гижӧ кывбуръяс, висьтъяс. Радейтӧ серпасасьны. Тӧдӧ коми фольклорысь уна важ сьыланкыв, нӧдкыв, частушка, кодъясӧс пыртӧ аслас гижӧдъясас.

Коми литератураӧ гижысь локтіс война бӧрын. Сэки Зоя Рогова уджаліс библиотекарӧн Зеленечса школаын, кӧні котыртавліс литература рытъяс, кытчӧ корлывлісны коми гижысьясӧс. Ӧти татшӧм рыт дырйи сійӧ петкӧдліс ассьыс кывбуръяссӧ да висьтъяссӧ Геннадий Юшковлы, коді вӧзйис водзӧ гижны. Недыр мысти сылысь висьтъяссӧ йӧзӧдісны Войвыв кодзув журналын, а сэсся гижӧдъясыс петісны коми гижысьяслӧн мукӧд ӧтувъя чукӧръясын.




#Article 260: Раевский Степан Семёнович (330 words)


Раевский Степан Семёнович (1918—1996) — челядьлы коми гижысь, вуджӧдчысь.

Степан Раевский чужӧма  Вӧлӧгда губерняын Яренск уездса (ӧні — Сыктыв районса) Межадор сиктын 1918-ӧд вося косму тӧлысь 21-ӧд лунӧ. Батьыс — Семён Дмитриевич, Зӧтьӧ рӧдысь. Кӧкъямыс арӧсӧн пырӧма велӧдчыны. Велӧдысьнас вӧлӧма Иван Васильевич Жеребцов, коді волӧма Усть-Сысольскысь (гӧтырыс межадорса). Визин сиктын сизим класс помалӧм бӧрын 10 тӧлысь велӧдчӧма курсъяс вылын да мӧдӧдчӧма босьтны вылыс тшупӧда тӧдӧмлун.

Тышкасьӧма Айму вӧсна Ыджыд тышын медводдза лунсяньыс. Полкыс веськалӧма немеч кытшӧ, кытысь петӧмаӧсь сӧмын моз тӧлысь 2-ӧд лунӧ. Недыр мысти Ржев кар дорын ранитчӧма, бурдӧдчӧма Тейковоса госпитальын. Сы бӧрын тышкасьӧма Степнӧй фронтын да Курск мегырын. Сылӧн веськӧдлӧм улын батареяыс сулалӧма немечьяслы паныд Прохоровка дорын. Тайӧ тышас С.С. Раевский ёна ранитчӧма морӧсас. Бурдӧдчӧм бӧрас веськалӧма Карел фронтӧ, кӧні Титовка ю вуджӧмысь сылы сетӧмаӧсь Айму вӧсна Ыджыд тышса II тшупӧда орден.

Сэсся Степан Раевский тышкасьӧма Беларусь фронтын, кӧні том лейтенантӧс пасйӧмаӧсь Айму вӧсна Ыджыд тышса I тшупӧда орденӧн. Награда листас гижӧма, мый сылӧн веськӧдлӧм улын батареяыс бырӧдӧма 2 пушка, 14 пулемёт, 4 танк, 100 салдат да опицерӧс. Ветымын куим во абу висьтавлӧма матыссаясыслы, мый сьӧлӧм бердас новлӧдлӧма пуля.

Война бӧрын вӧлӧма ВКП(б)-са Коми обкомын инструкторӧн. 1949-ӧд воын локтӧма Коми небӧг лэдзанінӧ редакторӧн. Регыдъя кадӧн лома медшӧр редакторӧн, а 1958-ӧд восянь — директорӧн. Пенсия вылӧ петӧм бӧрас овмӧдчӧма Межадорӧ бать керкаас.

Степан Раевский кулӧма 1996-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 29-ӧд лунӧ.

С. Раевский гижӧма новеллаяс, кодъясӧс вӧлі йӧзӧдӧма комиӧн торйӧн «Шоныд войвыв» небӧгын (1988), а сэсся рочӧн «Тёплый Север» ним улын (1971).

Гижысь отсасьӧма том редакторъяслы да авторъяслы, сёрнитӧма коми челядь литература да художественнӧй вуджӧдӧм йылысь чукӧртчӧмъяс вылын.

Уна гижӧдын шӧр геройнас вӧлӧма Юля внучкаыс. 

Йӧзӧдӧма коми школаса ичӧт классъяслы учебникъяс. Медтӧдчана на пиын вӧлӧмаӧсь куим небӧг медся ичӧт велӧдчысьяслы: «Шонді югӧр» (1969), «Асъя кыа» (1970), «Чужан му» (1971). Тайӧ уджсьыс С.С. Раевскийлы вӧлі сетӧма И.А. Куратов нима Коми АССР-са канму премия (1974).

Степан Раевский сідзжӧ вуджӧдчӧма: комиӧдӧма роч да ставмирса классикъясӧс — А. Гайдарӧс, А. Голубеваӧс, Р. Фраерманӧс, А. Рекемчукӧс.

С.С. Раевский — СССР-са гижысь котырӧ пырысь (1957).

 




#Article 261: Размыслов Ананий Прокопьевич (116 words)


Размыслов Ананий Прокопьевич (1915—1943) — коми гижысь, вуджӧдчысь.

Ананий Прокопьевич Размыслов чужӧма Вӧлӧгда губерняын Яренск уездса Сотчӧмвывгрездын (ӧні пырӧ Сыктывдін районса Паль сикт улӧ) 1915-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 6-ӧд лунӧ. 1931-ӧд воын помалӧма Емдінса II тшупӧда школа да пырӧма литературнӧй уджалысьяслӧн курсъяс вылӧ, кутӧма уджавны Коми небӧг лэдзанінын редакторӧн. 1933—1937 воясӧ велӧдчӧма Вӧлӧгдаса автодорожнӧй техникумын, уджалӧма автотуй вӧчигӧн техникӧн. 1940-ӧд восянь уджалӧма «Коми комсомолец» газетын.

Ананий Размыслов йӧзӧдчӧма 1931-ӧд восянь. Ёнджыкасӧ гижӧма вӧр-ва да радейтчӧм йылысь. Ловъя дырйиыс петавлӧма сӧмын ӧти кывбур чукӧр — «Медводдза любовь» (1941).

Комиӧдӧма А. С. Пушкинӧс, В. Маяковскийӧс, Б. Брюсовӧс, С. Есенинӧс, И. Чавчавадзеӧс, К. Хетагуровӧс да мукӧдӧс. 

Украина кыв вылӧ вуджӧдӧмӧн сылӧн кывбуръясыс петӧмаӧсь Украинаын «Заряница» («Асыв кыа») торъя небӧгӧн.




#Article 262: Гячрыпш (106 words)


Гячрыпш (, , ) — тайӧ Абхазияса курорт посёлок, Гагра муниципалитетын.

Гячрыпш пукалӧ Сьӧд саридз бокын, Гаграсянь 14 км сайын, неылын Россия—Абхазия границасянь.
 

Овмӧдчанінсӧ лӧсьӧдӧма XIX нэмын Ермоловск ним улын. Тадзи шуӧма му вӧдитӧм министр Алексей Ермолов ов серти, коді 1894 воын вӧлі тані.

Война бӧрын посёлок сӧвмис кыдзи курорт. Леселидзеын лоины челядьлы санаторий, шойччан керка, спортивнӧй база-пансионат. Тані тренируйтчисны медбур спортсменъяс, футболысь СССР-са сборнӧй команда и уна мукӧд. Сідзжӧ тренируйтчисны гандболистъяс да легкоатлетъяс. 1975 воын восьтӧма К.Н. Леселидзелы паметник, авторыс — Силован Якимович Какабадзе.

Ӧні курорт посёлокын уджалӧны «Геч» да «Лагуна» пансионатъяс, дзӧляник отельяс да гӧсьт керкаяс, кӧні гожӧмъяснас шойччӧны да гожйӧдчӧны йӧз, ёнджыкасӧ Россияысь.




#Article 263: Щукин Николай Александрович (205 words)


Щукин Николай Александрович (1933) — коми гижысь, вуджӧдчысь.

Николай Щукин чужӧма Емдін районса Лыаты грездын 1933 воын. Чужан лунсӧ пасйӧ моз тӧлысь 2 лунӧ, но стӧч чужан лунсӧ оз тӧд. Кыдзи ачыс висьталӧ, моз тӧлысь 2 лунӧ сійӧс пыртлӧмаӧсь. 1937 воын семьяыс вуджӧма овны Сыктывкарӧ. Батьыс усьӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи; мамыс ӧтнас быдтӧма кык челядьӧс.

Сизим класс помалӧм бӧрын 1948-сянь 1950 воӧдз велӧдчӧма ремесленнӧй училишӧын. Кык во вӧлі кочегарӧн «Шенкурск» да «Иртыш» паракодъяс вылын, Эжваса судоверфь электростанцияын. Армияын служитӧм бӧрын 1956 восянь 1964 воӧдз вӧлӧма турбинаса машинистӧн Лесокомбинат посёлокса электростанцияын. Машинистӧн уджалігӧн велӧдчӧма рытъя школаын. 1964 восянь уджалӧма Коми гижысь котырын литконсультантӧн.

Кывбуръяс гижны Николай Щукин босьтчӧма ремесленнӧй училишӧын велӧдчигӧн на. Медводдза кывбурсӧ йӧзӧдӧма «Войвыв кодзув» журналын 1958 воын. 1965 воын Коми небӧг лэдзанінын петӧма «Ме радейта» медводдза кывбур чукӧрыс.

Гижӧ тшӧтш челядьлы. «Нагай-лэбач», «Зарни сюра кӧр» да «Нёрымӧ дядьӧ» кывбура мойдъяс подулын фольклорысь босьтӧм сюжетъяс. На серти спектакльяс пуктӧма Коми Республикаса вужвойтырлӧн шылада-драма театрын.

 
Кывбуръяссӧ да висьтъяссӧ вуджӧдӧма роч, мари, удмурт, фин, болгар да мукӧд кыв вылӧ.

Комиӧдӧ роч (С. Есенин, А. Журавлев, А. Коршунов, В. Михайлов, А. Суворов, да мукӧд) да яран поэтъясӧс (П. Явтысый).

Николай Щукин новлӧ кузь еджыд тош. Та вӧсна сійӧс тшӧкыда ӧткодялӧны Лев Толстойкӧд да Кӧдзыд пӧлькӧд. 




#Article 264: Кай варыш (304 words)


Кай варыш (; ) — варыш котырысь неыджыд хищнӧй лэбач.

Кай варыш — ичӧтик варыш; ай лэбачыслӧн сьӧктаыс овлывлӧ 210 граммӧдз сӧмын, вывтырыслӧн кузьтаыс — 35 сантиметрӧдз, шеныштӧм бордйыс метр пасьта. Энь пӧлыс мыгӧраджык. Рӧм сертиыс гознан лэбачыс ӧта-мӧдсьыс пӧшти оз торъявны. Мышку вылысыс лӧзовсьӧд, кынӧм улысыс еджгов, голяыс да сьылi бокъясыс дзик еджыдӧсь. Вом потас ӧтар-мӧдар помъясас сьӧд усъяс быттьӧ тӧдчӧны. Гӧрд рӧма бӧж улысыс да кок вож костыс сьӧдӧн кузьта ногыс визьйӧдлӧма. Синмыс перкаль, а син гӧгӧртасыс да ныр вуж кучикыс кольквиж рӧма. Нырыс сьӧдовруд, кокыс югыдкольквиж.

Олӧны-вылӧны кай варышъяс Европаын, шӧркодь поводдяа Азияын да Войвыв Америкаын. Миянын паныдасьлӧны вель уналаын: вӧра тундраын, Урал из войвылын, Удораын, Печора, Войвыв Мылва, Эжва да Сыктыв ковтысъясын.

Волысь-мунлысь лэбачьяс. Коми муӧ локтӧны ода-кора тӧлысьлӧн мӧд джынйын. Овмӧдчӧны коръя вӧръясын, но кушин-эрдъяссянь да видзьяссянь оз ылӧ. Паськыд вӧраинъяс налы оз лöсявны, сы вöсна мый тшöкыд пармаын кыйсьыны-вӧтлысьны лэбачьяс бӧрся зэв сьӧкыд.

Мукӧд лэбач моз позсӧ кай варыш ачыс оз вӧч, а босьтӧ дасьсӧ катша-ракалысь либӧ мукӧд гырысь тылабордалысь. Ода-кора помын либö лöддза-номъя тöлысь пуксигöн бӧрйӧм позйӧ энь варышыс пуктӧ нёль-ӧ-вит кольк. Пӧжсян кадыс кыссьӧ нёль вежонӧдз. Пӧжсьысь лэбачсӧ вердӧ ай пӧлыс. Пияныслӧн колькйысь петӧм бӧрын сiйӧ ваялӧ сёянсӧ став котырыслы. Йылӧмыслӧн быдмыштӧм мысти кыйсьыны лэбзьывлӧны гознан лэбачыс.

Борд вылас кыпöдчöны да пондöны лэбавны том кай варышъясыс моз тöлысь пуксьöм бöрын; тырвыйö верстяммöны найö да сöвмöны рöдмöдчöм выйöдз сöмын локтан воас.

Пöткöдчöны кай варышъяс посни лэбачьясöн да гут-гагйöн, кодъясöс куталöны сынöдысь лэбалiганыс. Кокавлывлöны позсьыс сьöлапиянöс, тшапйöдлывлöны сьӧдбӧжъясöс да му шыръясöс.

Эновтöны чужанiнсö кай варышъяс моз тöлысь помын либö кöч тöлысь пуксьöм бöрын, тöвсö коллялöны Индияын да Африкаса лунвыв муясын.

Перымса комияс лэбачсö миян моз жö шуöны кай варышöн, удмуртъяс ногöн — пöськы душес, кодлöн вежöртасыс «джыдж варыш» либö «чикыш варыш». Кыдзи аддзам, татшöм нимъяссö варышыслы лöсьöдiгöн важ йöз босьтлöмаöсь тöд выланыс лэбачыслысь пöткöдчанторсö — кайясöс, джыджъясöс, чикышъясöс.




#Article 265: Шыр варыш (371 words)


Шыр варыш (; ) — варыш котырысь лэбач.

Шыр куталысь варыш — варыш котырö пырысь лэбач, кодӧс рочьяс шуöны луньясöн; öтувтö квайт сикас лэбачöс: юсьпöлян лунь, ыбвыв лунь, видзвыв лунь, степса лунь да пегана пунь. Олöны-вылöны лунь варышъяс Му сяр пасьтала, сöмын Арктикаын да Антарктикаын оз паныдасьлыны.

Коми муын поздысьö да быдтысьö сöмын öти сикас лэбач — шыр куталысь варыш (рочöн: лунь полевой).

Ыджда сертиыс тайö шöрпöлöс варыш. Сьöктаыс овлывлö 600 граммöдз, а тушаыслöн кузьтаыс метр джынйöдз. Мукöд варышысь торъялö чужöм гöгыльнас, кодi сюзьяслöн моз паськыд ота да, синъясыс видзöдöны оз öтарö-мöдарö, а веськыда водзö. Айыслöн туша вылысыс пöим рöма, а улысладорыс еджыд. Борд помъясыс сьöдöсь. Энь варышыс вылiсяньыс гöрдовруд, вывтыр улысладорыс сэтшöм жö, но кольквиж вевъя. Бордйыс гырысь гöрдов чутъяса. Гознан лэбачыслöн кокыс да синмыс кольквиж, гыжъясыс сьöд рöмаöсь, нырныс сьöд жö, но лöзов рöмсера.

Шыр куталысь варыш — эрдаинъяс радейтысь лэбач, паныдасьлывлö весиг тундралöн лунвыв юкöнъясас. Лунтыръясöн кыйсьö-шлывъялö тайö варышыс. Лэбалö дзик му бердтiыс. Оз кö слöймы кватитны кыйдöссö лэбигас, вöтлысьö сы бöрся му вывтi котралöмöн. Куталö ыб выв да му шыръясöс, дзодзувъясöс, гырысь гагъясöс. Уськöдчывлö посни лэбачьяс вылö, чöсмасьлывлö кай колькъясöн да кайпиянöн.

Тайӧ волысь-мунлысь тылаборда. Петкöдчö Комиын ода-кора тӧлысь пуксигöн. Позсö лöсьöдöны му вылö, джуджыд турунаинö либö няня ыбъяс вылö. Тэчöны сiйöс турунысь да посньыдик пу увъясысь. Ыджыд лэбачыдлы и позйыд ыджыд колö — метр джын пасьта сiйö да 30 сантиметр судта. Пöжны пуктöны нёль-ö-вит кольк. Пöжсигас позъяс пукалö сöмын энь лэбачыс тӧлысь чöж. Сёянсö ваялö да вердö сiйöс ай пöлыс. Быдтысигас шыр куталысь варышъяс позсö видзöны зэв сöстöма, кадысь кадö весалöны чукöрмöм куйöдсö да сёян колясъяссö. Пияныслöн чужöм бöрын мамыс вель дыр на оз петавлы позсьыс, шонтö найöс. А посньыд йылöмыслöн ёнмыштöм бöрын сiйö тшöтш лэбзьывлö кыйсьыны. Квайт вежон мысти варышпиян петöны асшöр олöмö.

Эновтöны чужанiнсö шыр куталысь варышъяс кöч тöлысьлöн мöд джынйын. Тöвйöны найö Европалöн да Азиялöн лунвыв муясын, а сiдзжö Африка Войвылын.

Тайö лэбачьясыс бырöдöны быдсяма шыръяссö, лёк вöчысь гагъяссö, вайöны уна буртор вöр-валы да му вöдитысьяслы.

Шыр куталысь варыш нимыслöн пытшкöсса вежöртасыс ясыд, сы серти кокньыда позьö гöгöрвоны, мыйöн пöткöдчö тайö лэбачыс. Перымса комилöн ас нимыс абу, найö вöдитчöны рочьяслысь босьтöм лунь кывйöн. Удмуртъяс ногöн — шордзиськись душес, пурись душес, шыр кучыран, кодъяс гöгöрвоöдсьöны тадзи: «шлывгысь варыш», «руд либö дзор варыш», «шыр варыш».




#Article 266: Коми литературалӧн история (920 words)


Коми литература - коми гижысьяслӧн вӧчӧм.

Коми серпаса литература коми-зыряналӧн сӧвмис XIX нэм шӧрын, ёна водзджык перым коми, удмурт, мари да мордва литератураясысь. Подувнас сылы лои 1472-ӧд воын на чужӧм (важ коми анбур лӧсьӧдысьӧн да текстъяс вуджӧдчысьӧн вӧлі Перымса Степан) гижан традиция, озыр фольклор да коми вылӧ вуджӧдӧмъяс.

Гижан традиция нэмъяс чӧж видзисны эз сӧмын вичкоясын, тшӧтш и велӧдчӧм йӧз. Сідз важ крестлы эскысьяс унаӧн гижлӧмаӧсь да выль пӧв гижлӧмаӧсь небӧгъяс роч кыв вылысь, вуджӧдлӧмаӧсь мойдъяс, серпаса текстъяс. Чужан кыв вылын гижӧдъяс разӧдлӧмаӧсь ас вӧчӧм ичӧт да ыджыд небӧгъясӧн. Быть колӧ казьтыштны, мый XIX нэмын коми профессиональнӧй культура, торйӧн нин литература, сӧвмӧма аслыс колӧм сертиыс, а эз канмуӧн да вичкоӧн мырдӧн вужйӧдӧм роч подув вылын. XIX нэмын коми кыв вылын эз вӧв да и эз вермы лоны ни ӧти газет-журнал. 

История туялысьяс пиысь унаӧн зільӧны петкӧдлыны Коми муӧс ылі пемыд пельӧсӧн, кӧні йӧзыс олӧны сьӧдас. Збыльвылас жӧ важ Сыктывдін кар (Сыктывкарлӧн воддза нимыс) вӧлі вылыс культураа карӧн. XIX нэм заводитчигӧн коми морт, протоиерей Александр Шергин мукӧд попъяскӧд вуджӧдіс коми вылӧ Выль кӧсйысьӧм, а Матфей серти бур юӧр петліс торъя небӧгӧн Санкт-Петербургын 1823 воын. Удмурт да мари кывъяс вылын бур юӧр йӧзӧдлісны ёна сёрӧн да роч попъясӧн вуджӧдӧмӧн. XIX нэм заводитчигӧн Сыктывдінын дасьтісны отставкаса штабс-капитан Николай Попов юрнуӧдӧм улын роча-комиа кывкуд. Сэтчӧ пыртӧма 70 000 кыв да медпаськыда петкӧдлӧма кывворсӧ. Тайӧ нин висьталӧ, мый коми (зыряна) юркарын, кыдзи сэки нимтылӧмаӧсь Сыктывдінсӧ, велӧдчӧм йӧз кылісны асьнысӧ ас му вылын ас войтырӧн.

Буретш XIX нэм шӧрӧдз Сыктывдін карын зілис медводдза коми поэтъяслӧн котыр, кӧні нималісны кывбуралысьяс: Пётр Клочков (1831–1853), Василий Куратов (1820–1862), Георгий Лыткин (Ёгуш) (1835–1907), Пётр Распутин (1820–1901), Иван Куратов (1839–1857). Вӧліны кӧнкӧ и мукӧд гижысь, но налӧн нимныс абу тӧдса. Коми литература, торйӧн нин кывбуръяс, тӧдісны коми крестьяна. Та йылысь висьталӧ сійӧ, мый медводдза поэтъяслӧн некымын кывбур подув вылын лӧсьӧдӧма йӧзкостса сьыланкывъяс.

Ас бӧрас медуна колис коми литературалы подув пуктысь Иван Алексеевич Куратов. Сылӧн творчествоын тыдовтчӧ коми мортлӧн збыльвывса олӧм-вылӧмыс бур вылӧ ыштӧмӧн петкӧдлӧма сылысь вӧралӧм-кыйсьӧмсӧ, му вӧдитӧмсӧ, сьӧлӧмкылӧмсӧ, а сідзжӧ ас войтыр йылысь мӧвпалӧмсӧ. И.А. Куратов гижліс уна тема вылӧ, лӧсьӧдіс медводдза коми поэмаяс, кодъяс дзоньнас миянӧдз эз воны, босьтчис гижны проза. Сылӧн кывйыс стилистика боксянь вӧлі некодкӧд ӧткодявны позьтӧм. Гижысь аслас уджъясас ёна мыджсис воддза поэтъяс да фольклор вылӧ. Тырвыйӧ лои восьтӧма кывбур гижысьӧс, ставнас йӧзӧдӧма сылысь гижӧдъяссӧ XX нэмся 20–30 воясӧ.

 
XIX нэм помын коми литератураын олӧмыс ланьтіс, зілис сӧмын Санкт-Петербургын олысь Георгий Лыткин. Но тайӧ кадас зіля водзӧ муніс коми вылӧ вуджӧдчӧм, Коми му йылысь уна гижӧны роч кыв вылын Александр Круглов (1853–1915), Сергей Максимов (1831–1901), Каллистрат Жаков да мукӧд. 

Каллистрат Фалалеевич Жаковӧс (1866–1926) литература туялысьяс бӧръя кадас лыддьӧны коми гижысьӧн, кӧть сійӧ и рочӧн гижліс. Серпаскывъясыс, висьтъясыс, мойдъясыс да поэмаясыс К.Ф. Жаковлӧн коми подулаӧсь, да и ачыс гижысь асьсӧ лыддис Коми му сьылысьӧн. Быдлаын К.Ф. Жаков ыдждӧдліс да нимӧдліс чужан муыслысь мичлунсӧ, аслыссикаслунсӧ, сэтчӧс олысьяссӧ, оласногсӧ. Суоми войтырлӧн «Калевала» эпос вылӧ видзӧдӧмӧн сійӧ лӧсьӧдіс «Биармия» литература эпос, кӧні аслыснога восьтіс коми войтырлысь важ историясӧ. Нэмъяс вуджасас Рочмуын паськыда нималысь К.Ф. Жаковӧс XX нэмся 30-ӧд вояссянь дугдісны йӧзӧдны, сійӧс эз позь  лыддьыны. И сӧмын нэм помас К.Ф. Жаковӧс лоис тырвыйӧ восьтӧма.

Коми литература мӧдысь ӧддзис XX нэм заводитчигӧн, 1905–07 воясся Медводдза роч революция ыпнитӧм бӧрын. Велӧдан семинарияясын да институтъясын чужӧны выль коми поэтъяс. Босьтчӧны кывбур гижны Василий Лыткин (Илля Вась), Афанасий Маегов (Варыш) (1893—1942), Алексей Чеусов (Гӧрд Ӧльӧш) (1882—1940), Михаил Лебедев (Юсь) (1877—1951), Дмитрий Попов да мукӧд. Но татшӧм водзмӧстчӧмын налы некод эз отсав, а позянлун йӧзӧдчыны аслыныс эз вӧв, та вӧсна найӧ паськыда сэки эз нимавны.

Но сэк жӧ, канмулӧн да ютырлӧн тӧждысьӧмыс ӧттшӧтш вермис и ёна дзугны серпаса литературалысь олӧмсӧ сы вӧсна, мый вылын пукалысьяс серти гижны позис сӧмын сы йылысь, мый йылысь колӧ. 20-ӧд воясӧ татшӧм «колӧмыс» вӧлі омӧлиник на, но бӧрас, 30-ӧд воясӧ, сійӧ ёна чорзис. Буретш 30-ӧд воясӧ гижысьяс ёнджыкасӧ вуджисны проза вылӧ, йӧзӧдісны медводдза повесьт, а сэсся, 30–40-ӧд воясӧ, петіс «Алӧй лента» медводдза коми роман. 30-ӧд воясӧ литератураӧ пырисны татшӧм нимъяс, кыдзи Василий Юхнин (Луздор Вась) (1907–1960), Павел Доронин (1904–1967), Яков Рочев (Митрук Як) (1909–1977), Геннадий Фёдоров (1909–1991), Иван Изъюров (Изъюр Иван) (1910–1995), Ананий Размыслов (1915–1943), Владимир Латкин (1907–1942), Серафим Попов (1913–2003). 

Комынӧд вося мыжтӧм мыжалӧм да Айму вӧсна Ыджыд тыш понда коми литература уна воштіс: уна гижысьӧс лои мыжтӧг мыжалӧма, а налысь гижӧд лыддьӧмысь ӧлӧдӧма, уна том гижысь эз во бӧрсӧ. «Ударник» литература-художествоа журнал война кадӧ тупкысьліс. 1946 воын сійӧ пондіс петны «Войвыв кодзув» выль ним улын. 50-ӧд вояс шӧрӧдз ыджыд лоӧмтор коми литератураын эз вӧв, кӧть эськӧ пыр петлісны выль кывбуръяс, поэмаяс, пьесаяс, повесьт-романъяс.

Сӧвет кад бӧрся коми литература нуӧдӧ важ визьсӧ, а 80-ӧд вояс помын – 90-ӧд вояс заводитчигас пыртӧ и мыйкӧ выльӧс. Коммунист ютыр бырӧммысьт позис гижны кӧть мый йылысь. «Чужисны» историякӧд йитчӧм выль повесьтъяс да романъяс, кӧні воддза олӧмсӧ петкӧдлӧма лӧсьӧдлытӧг да баситтӧг, да кодӧс гижӧма фольклор подув вылын. Ёна сӧвмис лирика поэзия. Выль нимъяс лоисны кывбур гижӧмын, мукӧд литература сикасын найӧ пӧшти эз вӧвны. Бӧръя дас вонас литератураӧ выльторъяс пыртӧмкӧд эм и падмӧм. Сідз виччысьтӧг усисны «Войвыв кодзув» литература журналлӧн (70-ӧд воясся 7000 сюрссянь 2007 вося 1000 ӧткодьторӧдз) да йӧзӧдӧм небӧглӧн лэдзан лыдыс. Оръясисны республикаса книга вузалан йитӧдъяс, сиктъясын пӧдласисны небӧг вузасян лавкаяс, кӧні позис ньӧбны Коми небӧг лэдзанінысь книгаяс. Коми гижысьясӧс кутісны этша лыддьыны, гежӧда на йылысь сёрнитны, сы вӧсна мый ӧнія «сӧмын сьӧм вӧчан кадӧ», литературалы эз кут отсавны республикаса власьт, а гижысьӧс пыдди пуктӧмыс усис. Тӧдчымӧн омӧля пондіс сӧвмыны коми проза, торйӧн нин ыджыд гижӧд, пӧшти абу документ подула проза. Олӧмсӧ лёкмӧдӧ тшӧтш и сӧвет власьт бӧрын вошӧм литература критика. Ставнас кӧ видзӧдлыны, ӧнія нэмся коми литература корсьӧ аслыс водзӧ сӧвман туйяс.




#Article 267: Фольклор (153 words)


Фольклор — йӧзкостса творчество, ёнджыкасӧ — вомгора (устнӧй).

Фольклор туявсьӧ уна мукӧд наукаӧн. Шыладсӧ туялӧны музыковедъяс, йӧктӧмъяс — хореографъяс, обрядъяс да драма ворсӧмъяс — театроведъяс; пу, сюмӧд, кӧртысь и с.в. вӧчӧмторъяс — искусствоведъяс. Фольклор дорӧ шыӧдчӧны кыв туялысьяс, историкъяс, психологъяс да педагогъяс. Йӧзкостса оласног туялӧ этнография либӧ этнология. Филологъяслы медколана фольклор кыдзи кывйӧн вӧдитчан искусство. Фольклор — тайӧ предмет, кодӧс туялӧ фольклористика. Медуна ӧткодьлуныс фольклористикалӧн этнографиякӧд да литературоведениекӧд.

Сӧвет кадӧ, 1920-30-ӧд воясӧ, фольклор гӧгӧрвоисны вывтi векньыда, да фольклористика кутiсны шуны марксистско-ленинскӧй литературоведениелӧн юкӧнӧн (Соколов Б.М.). XX нэм помланьӧ «фольклор» термин паськалiс. Ӧнiя кадся туялӧмъясын, фольклор — вербальнӧй (кывйын петкӧдчана) духовнӧй культуралӧн став сикас петкӧдчӧм; тайӧ кыв, кодi лои традицияӧн да вужъясис йӧзкостса вежӧрӧ.

Фольклорлы, кыдзи аслыссикас культураса петкӧдчӧмлы, лӧсялӧ некымын признак:

Фольклор велӧдан медiчӧт единицаӧн лоӧ жанр. Тайӧ произведение чукӧр, кодъясӧс ӧтувтӧ ӧткодь поэтическӧй система, олӧмын вӧдитчӧм, петкӧдланног да музыкальнӧй тэчас (В.Я. Пропп серти). Жанр подув вылын быд войтырлысь лӧсьӧдӧ ассьыс жанр система. 




#Article 268: Коми фольклор сикасалӧм (109 words)


Коми фольклор сикасалӧм — коми фольклорлы лӧсялана жанр система.

Фольклор сикасалӧны жанр подув вылын, коді лоӧ велӧдан медiчӧт единицаӧн. Тайӧ произведение чукӧр, кодъясӧс ӧтувтӧ ӧткодь поэтическӧй система, олӧмын вӧдитчӧм, петкӧдланног да музыкальнӧй тэчас (В.Я. Пропп серти). Сiйӧ либӧ мӧд йӧзлӧн фольклор жанр система лоӧ ставмирса жанр системалӧн вариантӧн: эмӧсь сӧмын сiйӧ либӧ мӧд йӧз фольклорлы лӧсялана жанръяс, но унджык жанрыс лӧсялӧ уна сикас культуралы.

Коми оласног туялысь да велӧдысь Валентина Филиппова вӧзйӧ коми фольклор жанръяслысь татшӧм система:

I. Обрядкӧд йитчӧм поэзия 

II. Обрядкӧд йитчытӧм поэзия 

Торъя ыджыд юкӧн артмӧдӧ челядь фольклор, кӧнi Ю.Г. Рочев (1936-1995) ворсӧмкӧд йитӧд серти торйӧдӧ кык ыджыд юкӧд:

I. Ворсӧмкӧд йитчытӧм фольклор. 

II. Ворсана фольклор. 




#Article 269: Коми фольклор чукӧртӧм да велӧдӧм (109 words)


Коми фольклор чукӧртӧм да велӧдӧм пансьӧ XVIII нэмсянь.

Коми фольклор чукӧртӧмын да велӧдӧмын позьӧ торйӧдны некымын кадколаст:

Тайӧ кадколастыс йитчӧма роч туялысьяслӧн уджкӧд. Иван Лепёхин 1772 воын путешественниклӧн очеркын пасйӧ йӧзкостса календаркӧд йитчӧм некымын обряд (Илля лун йылысь). Академик Андрей Шёгрен 1827 воын волiс Коми муӧ, чукӧртiс кыв да фольклор-этнографияысь вель уна материал да медводдзаӧн тӧдчӧдiс коми культуралысь локальнӧй характерсӧ, торйӧдiс Сыктыв-Луз сьылан традиция. Сiйӧ гижис шмонитан сьыланкывъяс да сьылӧданчанкывъяс.

Николай Надеждин гижис кык кӧлысьдырся сьыланкыв да йӧзӧдiс «Утренняя заря» альманахын. Тӧдчана филолог Пётр Савваитов 1843-1850 воясӧ лӧсьӧдiс «Грамматика зырянского языка» да пыртiс сэтчӧ сьыланкывъяс, шусьӧгъяс. 1837 воын Александр Шренк волiс Изьваӧ и медводдзаӧн пасйис удждырся сьыланкывъяс да шусьӧгъяс.




#Article 270: Коми йӧзкостса сьыланкыв (215 words)


Коми йӧзкостса сьыланкыв — коми йӧз костын устнӧя артмӧм-чужӧм да бергалӧм сьыланкыв. Коми сьылан жанръяс чукӧрӧ пырӧны сьыланкывъяс, частушкаяс, бӧрдӧдчанкывъяс. Сьыланкыв жанр чужис бӧрдӧдчанкыв подулын.

Зэв тӧдчана коми сьыланкыв чукӧртан да велӧдан историяыс. А.К. Микушев «Песенное творчество народа коми» монографиялӧн (1956 во) I главаын вылӧ донъялӧ И. Лепёхин, Н.И. Озерецковский, Н.И. Надеждин, А.И. Шренк, П.И. Мельников, П.И. Савваитов, И.А. Куратов, Ю. Вихман, К.Ф. Жаков, П.А. Сорокин, А.А. Цембер, П. Анисимов, Нёбдінса Виттор, А.С. Сидоров, Е.В. Гиппиус да З.Б. Эвальд, Н. Грюнфельд, П.Г. Доронин, И.А. Осипов да мукöдлысь коми сьылан традиция туялӧмӧ пай пуктӧмсӧ.

Иван Лепёхин да Николай Озерецковский «Дневные записки путешествия по разным провинциям Российского государства» небӧгын пасйисны кык финн-йӧгра войтырлысь ӧткодьлунсӧ — коми да мордвалысь обрядъяс да обычайяс серти ӧткодьлунсӧ; тӧдчӧдісны коми да яран костын йитӧдъяс; петкӧдлісны фольклорлысь, кыдзи историческӧй ӧшмӧслысь тӧдчанлунсӧ.

Николай Надеждин «Народная поэзия коми-зырян» статьяын пасйӧ коми йӧзкост поэзия йылысь да пыртӧ кык бӧрдӧдчанкыв, пасйӧ, мый коми йӧз костын эмӧсь роч сьыланкывъяс («Во саду ли в огороде»).

Александр Шренк Изьва сьылан традицияӧн тӧдмасьӧм бӧрын пасйӧ нывбаба да мужичӧй сьылан репертуар торъялӧм. Нывбаба бурджыка видзӧ национальнӧй традиция. Коми сьылан традицияын, Шренк серти, эм сӧмын импровизацияяс, а зумыд текста сьыланкывъяс абуӧсь. А татшӧмнас лоӧны роч сьыланкывъяс, кодъясӧс сьылӧны коми ногӧн. Сідзкӧ Шренк гӧгӧрвоис коми да роч поэзия костын йитӧдсӧ, роч сьыланкывсӧ аслыснога вежлалӧмсӧ.




#Article 271: Обрезкова Нина Александровна (218 words)


Обрезкова Нина Александровна (1965) — коми гижысь, вуджӧдчысь.

Нина Обрезкова чужӧма 1965-ӧд вося рака тӧлысь 11-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Удора районса Кослан сиктын. Велӧдчӧма Слӧбӧдаса 8 класса да Косланса шӧр школаясын. 1982-ӧд восянь велӧдчӧма строкоотливнӧй машинаяслӧн наборщикӧ 29 №-а ПТУ-ын. 1989-ӧд воын помалӧма Сыктывкарса канму университетысь филология факультетса коми юкӧн. Университет помалӧм бӧрын уджалӧма Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтын кыв юкӧдын лаборантӧн. 1993-ӧд восянь веськӧдлӧма Фольклор театрлӧн литература юкӧнӧн. 1998-ӧд вося йирым тӧлысьсянь вӧлӧма Сыктывкарса вӧр институтын пресс-секретарӧн. 

Уджавлӧма корреспондентӧн «Коми му» газетын да «Коми гор» радиоын, «Арт» журналын литературнӧй редакторӧн. Велӧдлӧма сыктывкарса 38-ӧд школаын роч кыв да литература, Сыктывкарса канму университетлӧн фин-йӧгра факультетын коми фольклор да литература кафедраын. Модерируйтлӧма Россияса Фин-йӧгра культура шӧринын ЛОГОС литература юкӧн.

Прозаа гижӧдъясыс йӧзӧдӧма «Войвыв кодзув» да «Арт» журналъясын. 2007-ӧд воын В. А. Савин нима драма театр пуктӧма Н. Обрезковалӧн «Асъя гӧстья» пьеса серти спектакль.

Кывбуръяссӧ вӧлі вуджӧдӧма роч, фин, маддяр, эст, удмурт, мордва, англичан, болгар да мукӧд кыв вылӧ. 2012-ӧд воын Нина Обрезковалысь уна кывбур вӧлі йӧзӧдӧма беларус кыв вылын «Лiтаратура i мастацтва» литературнӧй газетын. Вуджӧдіс Татьяна Сивец.

Нина Обрезкова ачыс сідзжӧ вуджӧдчӧ. Комиӧдлӧма эст поэтъяс Марие Ундер да Хандо Руннельлысь кывбуръяссӧ, керӧсвывса мари поэтъяс Валери Микор да В. Самойловлысь гижӧдъяссӧ, удмурт кывбурчи Муш Надилысь да Екатерина Макаровалысь, да мукӧдлысь.

Н.А. Обрезкова 2005-ӧд восянь пырӧ Россияса гижысь котырӧ.




#Article 272: Шергин Александр Васильевич (145 words)


Шергин Александр Васильевич (1789-1837) — вичкоын уджалысь, чужан му туялысь, гижысь, вуджӧдчысь.

Александр Шергин чужис 1789 воын. Батьыс, Василий Иоаннович Шергин, вӧлі Усть-Сысольскса Троича соборын священникӧн. А.В. Шергин помаліс Вӧлӧгдаса духовнӧй семинариа. 

Александр Шергин лои медводдза чужан му туялысьӧн. Коми гижысь Павел Доронин пасйис, мый 1813 воын на, кор А.В. Шергин вӧлі семинаристӧн, сійӧ вӧчис копия важ летописьысь («старинной летописи усть-вымской Архангельской и Благовещенской церкви и царских грамот»). Тайӧ летописьсӧ ӧні тӧдӧны «Вычегодско-Вымская» либӧ «Коми-Вымская» ним улын да тшӧкыда сы вылӧ ыстысьӧны.

Уна во А.В. Шергин велӧдіс грек кыв, катехизис да священнӧй история Совдор уездса училишӧын. Вичкоын мукӧд уджалыськӧд комиӧдіс «Выль Кӧсйысьӧм» (рочӧн: «Новый Завет»). Тайӧ сетіс позянлун нуӧдны службасӧ коми йӧзлы ас чужан кыв вылас. 1823 воын «Библиаса Роч котырлӧн» (рочӧн:«Российское Библейское общество») сьӧм вылӧ петіс торъя небӧгӧн «Матвейсянь Евангелие» (рочӧн: «Евангелие от Матфея»), кодӧс комиӧдіс Александр Шергин. Тайӧ вӧлі комиӧн йӧзӧдӧм медводдза небӧг.




#Article 273: Кӧрткерӧсса школа (119 words)


Кӧрткерӧсса школа — Коми Республикаса Кӧрткерӧс сиктса школа, коді панӧ ассьыс историясӧ 1843 восянь.

Кӧрткерӧс сиктса шӧ школа — Коми муын медваж лыдын. Сійӧс восьтісны 1843 воын Стефан Попов поплӧн водзмӧстчӧмӧн. Сійӧ велӧдіс ас керкаас кресьтянаяслысь пиянсӧ да вичкоса уджалысьяслысь челядьсӧ. Школаын велӧдісны арифметика, роч грамматика, военнӧй гимнастику, вичко проповедьяс.

Школалӧн статусыс вежласис. 1939—1940 велӧдчан воӧ сійӧ лои шӧр школаӧн, лоины выль жыръяс: физика-математика да химия-биология.

Айму вӧсна Ыджыд тыш бӧрын школалӧн материальнӧй базаыс бурмыштіс, но челядьыс велӧдчисны куим торъя керкаын. Сӧмын 1960-ӧд вояс пансигӧн вӧлі кыпӧдӧма кык судтаа выль школа, кӧть эськӧ сэтчӧ эз жӧ ставныс тӧрны. 1978 воын кыпаліс школалӧн выль здание, кӧні вӧліны: тыр-бура оборудуйтӧм велӧдчан жыръяс, мастерскӧйяс, актӧвӧй да спорт, сёянін, небӧг видзанін да мукӧдтор.




#Article 274: Старовский Владимир Никонович (175 words)


Старовский Владимир Никонович (1905—1975) — Cӧвет кадся тӧдчана уджалысь, профессор (1934), экономикаысь доктор (1940), СССР-са наукаяс академияысь член-корреспондент (1958), Социалистическӧй уджвывса герой (1975).

Владимир Старовский чужис Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Помӧсдін сиктын (Ӧні — Коми Республикаса Кулӧмдін район) 1905 вося ода-кора тӧлысьлӧн 3 лунӧ (важ стиль серти — косму тӧлысь 20-ӧд лунӧ велӧдысьяслӧн семьяын.

Начальнӧй школа помаліс Помӧсдінын. 1919—1923 воясӧ уджаліс Усть-Сысольск уездса статбюроын делопроизводитель-статистӧн да веськӧдлысьӧс вежысьӧн. 1923 воын жӧ помаліс карын рытъя школа. 1926 воын помаліс Москваса канму университетысь сӧветскӧй право факультет.

Университетын велӧдчигӧн на, 1925 восянь, 1930 воӧдз уджаліс СССР-са Шӧр статистика управлениелӧн аппаратын статистикӧн. 1931—1937 воясӧ уджаліс СССР-са Госпланлӧн народно-хозяйственнӧй учёт Шӧр управлениын (ЦУНХУ) (научнӧй сотрудник, методическӧй юкӧн серти кадръяс отделын веськодлысьӧс вежысь). 1937—1939 воясӧ вӧлі ЦУНХУ-ысь Ставсоюзса йӧзӧс гижалӧмын бюроса веськӧдлысьӧс вежысьӧн; 1940—1941 — СССР-са Госплан-лӧн ЦУНХУ-ын начальник; 1941—1948 — СССР-са Госпланлӧн Шӧр статистика управлениеын управляюшӧй — СССР-са Госпланын Председательӧс вежысьӧн. 1948—1961 воясӧ — СССР-са Шӧр статистика управлениеын управляюшӧй, 1957 восянь СССР-са министр рангын. 1961—1975 воясӧ вӧлі КПСС-лӧн Шӧр ревизионнӧй комиссияӧ пырысьӧн.

Уджалӧм кындзи вӧлі нуӧдӧ туялан да велӧдан удж.




#Article 275: Сигудӧк (ансамбль) (127 words)


Сигудӧк — Коми Республикаын сьыланкыв да йӧктӧмлӧн образцовӧй челядь ансамбль, коді уджалӧ содтӧд тӧдӧмлун сетан республикаса шӧрин бердын. Лӧсьӧдӧма 1966 воын.

Сыктывкарса том йӧзлысь «Сигудӧк» ансамбль лӧсьӧдӧм йылысь шуӧмсӧ вӧлі вынсьӧдӧма 1966 вося кӧч тӧлысь 14-ӧд лунӧ Коми АССР-са профессионально-техническӧй велӧдӧмлӧн управлениеса коллегия дырйи.

Концертъясӧн ансамбль вӧлі Коми Республикаса быд районын да карын, Россияса уна карын (Воронеж, Псков, Рязань, Владимир, Пермь, Киров, Москва, Кисловодск, Жуковский и с.в.), суйӧр сайын (Польша, Болгария, Югославия, Англия, Молдова, Франция, Финляндия, Германия, Америка, Индия, Непал). Уна сюрс видзӧдысь вермис тӧдмасьны коми войтырлӧн аслыспӧлӧ искусствоӧн – сьылӧмӧн, йӧктӧмӧн да шыладӧн.

Ансамбльлӧн репертуарын — коми шылад тэчысьяслӧн сьыланкывъяс, коми фольклор подув вылын тэчӧм сьыланъяс, комий йӧзкостса йӧктӧмъяс. Медтӧдчана номерыс «Кӧр видзысьяс» йӧктӧм.

Челядь дырйи «Сигудӧкын» йӧктывлӧма сідзжӧ Коми Республикаса экономика сӧвмӧдӧм министр Антон Фридман.




#Article 276: Кудряшова Вера Михайловна (186 words)


Кудряшова Вера Михайловна (1946) — коми фольклор туялысь, филологияса кандидат.

Вера Кудряшова чужӧма Сыктывкар бердса Тентюков сиктын 1946-ӧд вося моз тӧлысь 17-ӧд лунӧ. 1973-ӧд воын помалӧма Коми канмуса педагогика институтысь филология факультет. 1966-ӧд воын пырӧма уджавны СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалысь кыв да литература юкӧдӧ лаборантӧн. 1977-ӧд восянь уджалӧ Кыв, литература да история институтын младшӧй научнӧй сотрудникӧн, 1989-ӧд восянь — научнӧй сотрудникӧн, 1993-ӧд восянь — старшӧй научнӧй сотрудникӧн. 1985-ӧд воын дорйӧма Роч литература институтын (Пушкин керкаын) «Русско-коми фольклорные связи в устной прозе» тема серти филологияса кандидат ним вылӧ диссертациа. 

В.М. Кудряшова туялӧма коми фольклорлысь ичӧт жанръяс (приметаяс, нимкывъяс), устнӧй проза (мойдъяс да быличкаяс), коми фольклорлысь роч да фин-йӧгра фольклоркӧд йитӧдъяссӧ. 

Йӧзӧдӧма 100 сайӧ туялан удж, на лыдын: «Коми народные приметы» (1993), «Коми народные загадки» (2008), «П.Г. Доронин. Мойд небӧг. Книга сказок» (2004) (мукӧдкӧд ӧтвылысь) да «Фольклор ижемских коми в Ненецком автономном округе» (2014) (мӧдкӧд ӧтлан) фольклор текст чукӧръяс, «Научные доклады» да «Люди науки» сериаясын кык брошюра (мукӧдкӧд ӧтвылысь); дасьтма «Дёмин В.Н.: страницы воспоминаний» (Сыктывкар, 2001)  небӧг.

Унаысь ветлӧма экспедицияӧ Большеземельскӧй да Малоземельскӧй тундраӧ, Тюмень обласьтӧ, вӧлӧма Коми Республикаса уна сиктын.

Ас кадӧ зільӧма «Сыктывкар» общественнӧй котырын.




#Article 277: Леканов Василий Дмитриевич (128 words)


Леканов Василий Дмитриевич (1918—1989) — коми гижысь, драматург, актёр, режиссёр.

Василий Леканов чужӧма Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Абъячой сиктын 1918 вося рака тӧлысь 13-ӧд лунӧ (важ ногыс — урасьӧм тӧлысь 28-ӧд лунӧ). Петкӧдчӧма театральнӧй самодеятельносьтын, а сэсся пырӧма велӧдчыны Коми республикаса Драма театр бердса студияӧ.

Куліс Сыктывкарын 1989 вося тӧвшӧр тӧлысь 18-ӧд лунӧ.

Драма театрын ворсӧма татшӧм рольяс: Фердыщенко (Ф. Достоевскийлӧн «Идиот» роман серти), Никон (А. Писемскийлӧн «Горькой судьбине» серти), коми авторъяслысь геройяссӧ.

Василий Леканов пуктӧма ыджыд пай коми драматургия да театр сӧвмӧмӧ. Гижӧма 20 сайӧ гижӧд (драма, комедия, челядьлы пьеса-мойд).

Мукӧдлаын сідзжӧ вӧлі пуктӧма сылысь «Джуджыд потшӧс сайын» пьеса. Драматурглӧн медбӧръя пьесаяс лыдысь — «Парма дойяс» (1988) гижӧма история тема вылӧ.

В. Леканов гижӧма 10 пьеса, дас ӧтиӧдыс — «Мужики» — помавтӧм. Квайт пьсеса пуктӧма сцена вылын.




#Article 278: Чупров Яков Иванович (263 words)


Чупров Яков Иванович (Биа Ӧгыр; 1906—1942) — коми гижысь.

Яков Чупров чужис Кардор губерняысь Изьва-Печора уездса (ӧні — Изьва район) Букур грездын 1906 вося лӧддза-номъя тӧлысь 3-ӧд лунӧ гӧль кресьтянин семьяын.

Гражданскӧй война дырйи Илля да Вонифатий вокъясыс мунӧмаӧсь Гӧрд гвардияӧ, тышкасьӧмаӧсь еджыдъяслы паныд. Изьва вожын Сӧвет власьт вужъясьӧм бӧрын дас квайт арӧса Яков Чупров лоӧма Букурын медводдза комсомолечӧн: Арлыднас Яша вӧлi ми кодь жӧ, но торъялiс аслас тӧдӧмлуннас, том йӧзӧс котыртны кужӧмнас, — казьтылӧ И.А. Рочев ёртыс. — Сэки жӧ сiйӧ пырӧдчис гижан уджӧ.

Революцияӧдз Яков велӧдчӧма сӧмын куим во. 1924 воын Изьваса райкомсомол мӧдӧдӧма том мортӧс Изьваса медводдза тшупӧда совпартшколаӧ. Сэсся босьтӧма тӧдӧмлун Сыктывдiнса мӧд тшупӧда совпартшколаын, кӧнi дасьтӧмаӧсь партия да комсомол котыръясын уджалысьясӧс. Помалӧм бӧрас Яков Иванович локтӧма аслас районӧ, уджалӧма Йиа саридздорса тундраын, кӧр видзысьяс пӧвстын сӧвмӧдӧма культура.

Поэтлӧн да журналистлӧн уджыс йитчӧ ӧти гӧрӧдӧ. Но тырвыйӧ босьтчыны литератураӧ абу вермӧма. 1937 вося гожӧм шӧрсяньыс Биа Ӧгыр НКВД-саяс киын. Воӧн-джынйӧн погона йӧз вӧчӧны ставсӧ, медым поэт ачыс явитiс ассьыс став грексӧ. Но изьватас дольӧма, ме пӧ абу мыжа... 1938 воын Яков Иванович мынтӧдчö НКВД-лӧн ёсь гыжъясысь. Во мысти бӧр бергӧдӧны сылысь бур нимсӧ.

Усис Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи Москва улын 1942 воын: косму тӧлысьсянь лыддьысьӧ юӧртӧг вошӧмаӧн.

Биа Ӧгыр — литератураын татшӧм аслыспӧлӧс мича псевдоним бӧрйӧма аслыс Яков Чупров. Сӧвет кадся коми литературалы подув пуктысь Нёбдінса Витторлы сьӧлӧм вылас воӧма тайӧ нимыс. «Ордым» журналлӧн 1927 вося коймӧд номерын сiйӧ вылӧ донъялӧ Биа Oгырлысь медводдза кывбурсӧ: Сьӧлӧмсянь сиам водзӧ уджавны Биа Ӧгырлы: мед ӧгырыс оз кус, мед сiйӧ разалӧ паськыд Коми муӧд да ӧзтӧ пемыд войтырлысь сьӧлӧмъяссӧ выль биӧн!




#Article 279: Проводников Руслан Михайлович (119 words)


Проводников Руслан Михайлович (1984) — Россияысь манси боксёр, ставмирса чемпион (2013).

Руслан Проводников чужис Берёзово каркодь посёлкын 1984 вося тӧвшӧр тӧлысь 20-ӧд лунӧ. Войтыр сикас серти — манси. Дас арӧсын батьыс вайӧдіс сійӧс бокс жырйӧ, медым кыскыны писӧ ывлавывса тышкасьӧмъясысь. Русланлӧн медводдза тренерӧн вӧлі Евгений Вакуев.

Гӧтыра, эм пи (2008-ӧд вося).

Любительяслӧн рингын Проводников нуӧдіс 150 тыш, вермис 130 тышын. Спортса мастер. 2000 воын вермис любительяслӧн «Eurocadet Junior Championship» турнирын, коді муніс Грецияын. 2005 воын Руслан Проводников ворссис ТНК-ВР призъяс вылӧ мусир перйысь странаяслӧн ставмирса Кубоклӧн четвертьфиналын, мый вӧлі Улыс Вартовскын.

Руслан Проводников профессиональнӧй боксӧ воис 2006-ӧд воӧ. Медводдза тышыс вӧлі ӧшым тӧлысь 3-ӧд лунӧ полусредньӧй весӧвӧй категорияын россияса боксёр Кирилл Артемьевкӧд. Кыкнанныслы тайӧ тышыс вӧлі медводдзаысь профессиональнӧй каръераас.




#Article 280: Цембер Андрей Андреевич (125 words)


Цембер Андрей Андреевич (1874—1959) — коми кыв да фольклор туялысь, чужан му туялысь.

Андрей Цембер чужис Вӧлӧгда губерняса Усть-Сысольскын 1874 вося рака тӧлысь 23-ӧд лунӧ. Сылӧн пӧльыс вӧлі ыстӧм поляк, мамыс — коми кресьтянка, батьыс — чиновник. А. Цембер асьсӧ шуліс «природным зырянин». Семьяас вӧлі квайт челядь, Андрей — медыджыд. Школаын велӧдчис бура, босьтіс уездса земствосянь стипендиа. Помаліс вичкобердса да карса училишӧяс, 1893 воын — Тотьмаын велӧдысьяслысь семинариа. 20 во уджаліс велӧдысьӧн Керчомъя сиктса народнӧй училишӧын.

А.А. Цембер вӧлі обласьтса архивын медводдза веськӧдлысьӧн. Сылӧн водзмӧстчӧмӧн вӧлі восьтӧма Усть-Сысольскса публичнӧй библиотека, Роч Войвыв тӧдмалан Кардор котырлӧн Усть-Сысольскса юкӧн  (1910), краеведческӧй музей (1916). 1916—1918 воясӧ уджаліс Вӧлӧгдаын да Юзовкаын коммерческӧй банкын да кооперативын кассирӧн. 1918 вося арнас бергӧдчис Усть-Сысольскӧ.
 
Куліс Пятигорскын 1959 вося тӧвшӧр тӧлысь 7-ӧд лунӧ.




#Article 281: Старцев Георгий Афанасьевич (435 words)


Старцев Георгий Афанасьевич (Опонь Ёгор; 1902—1943) — коми гижысь, кыв туялысь, этнограф.

Георгий Старцев чужис 1902 вося урасьӧм тӧлысь 21-ӧд лунӧ Яренск уездса Онежье вӧлӧсьтысь Катыдпом грездын (ӧні — Коми Республикаса Княжпогост район). Сылӧн медводдза велӧдысьӧн лоис батьыс. 1916 воын помаліс Туръяыбын вичкобердса школа. Сэсся бать-мамыс мӧдӧдісны писӧ Соловецкӧй манастырӧ, кысянь пырис велӧдчыны Гамса кыквося школаӧ. Сійӧс эштӧдӧм бӧрын 1918 воын пырис велӧдчыны Емдінса велӧдысьяслӧн семинариаӧ.

Университет помалӧм бӧрын сійӧс кольӧдісны сэтчӧ: медводз социология кафедраӧ, а 1925 вося косму тӧлысьсянь — Рытыввыв да Асыввыв литература да кыв институтлӧн (ИЛЯЗВ) асыввыв подсекцияса научнӧй сотрудникӧн. 1926 вося рака тӧлысьсянь 1929 вося кӧч тӧлысьӧдз — Рытыввыв да Асыввыв литература да кыв институтын аспирант.

Сыктывкарын олігӧн 1936 вося моз тӧлысь 20-ӧд лунӧ Г. Старцевӧс вӧтлісны ВКП(б)-ысь. 1937 вося моз тӧлысь 18 лунӧ сійӧс арестуйтісны Ленинградын «Контрреволюционная организация блока правых, троцкистов и буржуазных националистов во главе с первым секретарем Коми обкома ВКП(б) А.А. Семичевым» делӧ серти. 1938 вося лӧддза-номъя тӧлысьӧ Урал кытшса НКВД войскалӧн военнӧй трибунал пуксьӧдіс 10 во кежлӧ. 1940 восянь Г.А. Старцев вӧлі ссылкаын Красноярск крайын. Сэсся муніс фронт вылӧ. Усис Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи 1943 воын Сталинград улын.

Реабилитируйтісны 1956 воын, партияӧ бӧр босьтісны 1989 воын.

Георгий Старцев аспирантӧн на босьтчис туявны коми, перымса коми, яранъяс (ненча), ӧстякъяс (хантъяс), вӧгулъяс (манси) войтырлысь йӧзкостса культура да кывъяс.

Аспирантураын ветлӧдліс Н.Я. Маррлӧн яфетическӧй семинарӧ, финн-йӧгра кывъяс йылысь тӧдмаліс Д.В. Бубрих да Н.Н. Поппе семинаръясысь. 1927 воын куим тӧлысь стажируйтчис Хельсинки университетлӧн да Берлин университет бердса Венгер институтлӧн финно-угроведение кафедраясын. Та кындзи унаысь ветліс чукӧртны материал экспедицияӧ: Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтӧ,  Урал обласьтса Перым Коми кытшӧ, Тобольск губерняса Березов уездӧ, Кардор губерняса Большеземельскӧй тундраӧ.

Аспирантӧн на велӧдіс Ленинград канму университетысь география факультетлӧн этнография юкӧнын (финн-йӧгра этнографияысь семинарий, перымса финн-йӧгра этнографияысь курс). 1925 восянь велӧдіс Войвывса войтыръяслӧн Институтын ӧстяк да вӧгул кывъяс. 1928 восянь — Ленинградса канму педагогика институтлӧн коми юкӧнын доцент (коми войтырлӧн этнография да история), 1931 восянь — ЛИЛИ-ын этнография кафедраса велӧдысь.

ВКП(б)-ӧ пырысьӧн Старцев ноксис общественнӧй уджӧн. Вӧлі пырӧ Ленинградсянь краеведениелӧн Шӧр Бюроӧ, Ленинградса СНР бюроӧ. Вӧлі веськӧдлӧ Ленинградса некымын заводын ленинизм да ӧнія политика партшколаясӧн (Коминтерн нима, Н.Г. Козицкий нима, А.Н. Радищев нима, А.П. Леонов нима трампаркын и с.в.).

Старцев гижис 40 сайӧ удж яран, хант, манси да коми войтырлӧн история, этнография да кывйысь. Йӧзӧдсьыны кутіс 1923 восянь, кор петіс комиӧн 1-дза тшупӧда школаяслы методическӧй пособие. 1927 восянь Н.Н. Поппекӧд йӧзӧдіс «Финно-угорские народы» небӧг, мый серти 1950-ӧд вояс помӧдз велӧдісны тайӧ войтырыслысь йӧзкостса культурасӧ. Сідзжӧ лэдзис «Остяки» да «Самоеды» небӧгъяс. Уджъясас вӧлі пыртӧма ас чукӧртӧм уна полевӧй материал. Мукӧд мытшӧдсӧ вӧлі гӧгӧрвоӧдӧ «яфетическӧй теории» боксянь, мый оз лӧсяв збыльыслы. Старцевӧн чукӧртӧм уна этнографическӧй материал вошис арестуйтігас.




#Article 282: Габов Александр Григорьевич (140 words)


Габов Александр Григорьевич (комиӧн — Гриш Саш) (1912–1941) — коми поэт, вуджӧдчысь.

Александр Габов чужӧма 1912 вося урасьӧм тöлысь 12 лунӧ Кӧрткерӧс районса Сюзяыб грездын. Велӧдчӧма Шойнаты школаын. Сійӧс помавтӧг пырӧма уджавны обласьтса типографияӧ наборщикӧн. 1932 воын вуджӧма уджавны Коми радиокомитетӧ. Служитӧма Гӧрд армияын. Локтӧм бӧрас ассьыс олӧмсӧ йитӧма  журналистикакӧд да гижан уджкӧд. Уджалӧма «Коми комсомолец» газетын, радиоын. 1941 воын мӧдӧдчӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш вылӧ. Юӧрттӧг усьӧма фронт вылын 1941 вося йирым тӧлысьӧ.
 

Ассьыс кывбуръяссӧ да роч классикалысь вуджӧдӧмъяссӧ Гриш Саш йӧзӧдлӧма 1930 восянь «Ударник» журналын, «Коми комсомолец» газетын. 1939 воын петӧма сылӧн медбур гижӧд — «Ёртасьӧм да радейтӧм» поэма.

Коми литератураӧ пырӧма кыдзи комсомол-поэт, коді эскӧма выль власьтлы. Кывбуръясыслӧн медшӧр темаяс — 1930-ӧд воясся том йӧзлӧн олӧм. Гижӧма вӧр кылӧдӧм, удж, армияӧ босьтӧм, границаяс дорйӧм йылысь. 1930-ӧд восся коми гижысьяс (И. Изъюров, В. Юхнин) шуисны сійӧс енбиа поэтӧн. 




#Article 283: Подоров Иван Гаврилович (115 words)


Подоров Иван Гаврилович (комиӧн: Гаврил Иван; 1906—1942) — коми поэт, вуджӧдчысь.

Иван Подоров чужӧма 1906-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 14-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Палаззя сиктын (ӧні — Сыктыв районын).

Начальнӧй школа помалӧм бӧрын уджалӧма бать овмӧсас, 1929-ӧд восянь — вӧрын. 1932-ӧд воын лоӧма «звучникъяс» медводдза бригадаӧн веськӧдлысьӧн. Гаврил Иванлысь гижан сямсӧ казялӧмаӧсь коми гижысьяс Павел Шеболкин да Иван Симаков, кодъяс волӧмаӧсь тайӧ нималана бригадаас. 1933-ӧд воын Иван Подоров пырӧма велӧдчыны Кардорса комвузӧ. Сійӧс помалӧм бӧрын уджалӧма велӧдысьӧн да избачӧн Палаззяын, Коми небӧг лэдзанінын редакторӧн.

Усьӧма Айму вӧсна Ыджыд тышын 1942-ӧд воын.

Гаврил Иван гижлӧма кывбуръяс да очеркъяс. Йӧзӧдлывлӧма «Ударник» журналын.

Комиӧдлӧма роч гижысьясӧс, на лыдын А. Толстойлысь «Зарни ключ либӧ Буратинолӧн приключениеяс» небӧгсӧ (1939).




#Article 284: Симаков Иван Николаевич (101 words)


Симаков Иван Николаевич (комиӧн: Сим Вань; 1906—1943) — коми поэт, фельетонист, критик, публицист.

Иван Симаков чужис 1906 вося косму тӧлысь 12-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Лӧзым сиктын (ӧні — Сыктывдін районын).

Помаліс чужан сиктас начальнӧй школа. Сэсся велӧдчис сапӧг вӧчысьӧ. 1924—1926 воясӧ велӧдчис Коми обласьтса совпартшколаын. Совпартшкола помалӧм бӧрын уджаліс избачӧн Изьва районса Сизяыб сиктын. 1929 восянь уджалӧ Красная Печора газет редакцияын, а 1930-сянь — Вӧрлэдзысь газетын.

Айму вӧсна Ыджыд тыш вылын медводдза лунсяньыс. Фронт вылын тышкасис Курск мегыр вылын, дорйис Воронеж. Усис Мариуполь кар вӧсна тышын 1943 вося йирым тӧлысь 15 лунӧ.

Медводдза гижӧдъяссӧ лӧсьӧдіс Коми обласьтса совпартшколаын велӧдчигӧн.




#Article 285: Худяев Иван Ефимович (255 words)


Худяев Иван Ефимович (Кос Кабыр; Симӧ Ярӧ Епим Иван; 1902—1933) — коми гижысь, небӧгъяс лӧсьӧдысь, геолог-палеонтолог.

Епим Иван чужис Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Выльгорт сиктын 1902 вося лӧддза-номъя тӧлысь 29-ӧд лунӧ. Помаліс Выльгортса кыквося училишӧ, Усть-Сысольскса нёлькласса вылыс начальнӧй училишӧ. 1919 вося ӧшым тӧлысьын Велӧдысьяслысь куимвося семинариа помалӧм бӧрын, сылӧн лои позянлун велӧдны математика да коми кыв. 1920—1922 воясӧ велӧдіс коми кыв да литература Мӧд тшупӧда школаясын да Йӧзӧс велӧдан Усть-Сысольскса институтын, кӧні сідзжӧ вӧлі проректорӧн. 1922 воые И.Е. Худяев мӧдӧдчис Петроградӧ. 1925 воын помаліс Петроградса университетын физика-математика факультетлысь естественно-историческӧй юкӧн, сійӧс кольӧдісны геология жырйын ассистентӧн; а 1927 воын помаліс «геология» специальносьт серти аспирантура. 1926—1928 воясӧ веськӧдліс геологическӧй экспедициаясӧн Коми муын да Сибырын.

Экспедициаясын сьӧкыд удж орӧдіс сылысь дзоньвидзалунсӧ, сійӧ висьмис туберкулёзӧн. 1930-ӧд воӧ мӧдӧдчис Крымӧ. Куліс Ялтаын 1933 вося ода-кора тӧлысь 8-ӧд лунӧ, гуалӧма Кучук-Кой овмӧдчӧминлӧн шойнаӧ.

Иван Худяев пуктіс пай и коми литератураӧ, кӧть эськӧ гижӧдыс сылӧн лыда. Иван Ефимович бӧрйис аслыс «Кос Кабыр» литературнӧй ним. Рӧдвуж гӧгӧрвоӧдісны, мый тайӧ дедыслӧн прӧзвишӧыс.

Газетъясын йӧзӧдліс геологическӧй восьтӧмъяс да аддзӧм дона изъяс йылысь гижӧдъяс, кӧні паныдасьлӧны вылькывъяс (наука терминъяс).

Иван Худяев унатор вӧчис странаын геология сӧвмӧдӧмын. И.Е. Худяев — Коми Республикаын медводдза геолог.

Петроградска университетлӧн ыджыд куръяс вылын Иван Худяев специализируйтчис геология кафедрын. 1925 воын университет помалӧм бӧрын сійӧс кольӧдісны геология жырйын ассистентӧн. 1927 воын помаліс «геология» специальносьт серти аспирантура.

Крымӧ мунӧ бӧрын 1931 воын сійӧс пуктӧны Оползневӧй станциаӧ веськӧдлысьӧн. Ӧшым тӧлысьын сёрнитіс докладӧн Ленинградын Гидрогеологияысь Ставсоюзса седводдза съездын.

Сійӧ туяліс мезозой кадся отложениеяс, фосфоритъяс да кӧрт руда петанінъяс. Босьтчис лӧсьӧдны Коми Республикалысь геологическӧй мусерпас.




#Article 286: Попов Андрей Алексеевич (185 words)


Попов Андрей Алексеевич (Ӧльӧк Ӧндрей; 1903—1939) — коми гижысь, коми литература туялысь.

Ӧльӧк Ӧндрей чужис Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Немдін сиктын 1903 вося вӧльгым тӧлысь 12-ӧд лунӧ. Кулӧмдінса вылыс начальнӧй школа помалӧм бӧрын уджаліс велӧдысьӧн. 1921 воын лоис йӧзӧс велӧдан уездса юкӧдын политико-просветительскӧй удж котыртысьӧн. 1923 восянь уджаліс комсомолын, сэсся партиялӧн уездса комитетын. 1933-1936-ӧд воясӧ велӧдчис Гӧрд профессура Институтын.

Куліс 1939 вося моз тӧлысь помын.

Ӧльӧк Ӧндрей пуктіс ыджыд пай коми литература туялӧмӧ, торйӧн нин Иван Куратовалысь творчествосӧ видлалӧмӧ. А.А. Поповӧдз Иван Куратовӧс вӧлі шуӧны Литературнӧй энциклопедияын (1931 во, 5 том) «коми националист и народникӧн», а сылысь поэзиясӧ  — «сентиментальнӧй лирикаӧн». А. Поповлӧн «Важ коми поэзияысь» статьяыс лои подулӧн коми литератураын сылӧн водзӧ туясьӧмъяслы. Нималана туялысь Алексей Сидоровкӧд ӧттшӧтш сійӧ восьтіс коми йӧзлы Ивана Куратовлысь творчествосӧ. Йӧзӧдіс коми литературалы подув пуктысьлысь аддзӧм кывбуръяссӧ «Ударник» журналын. Коми гижысь да туялысь Илля Вась пасйис, мый Андрей Попов вӧлі медводдза туялысьӧн, коді сетіс ыджыд коми поэтлӧн кывбуръяслы джуджыд анализ. 

Андрей Попов водзмӧстчис и литера­турнӧй критикаын («Шуйгавыв» вульгаризаторстволы паныд», «Выль во вылӧ могъяс», «Паськыд эрд вылын» Геннадий Фёдоровлӧн творчество йылысь). Гижасис коми гижысьяскӧд (М.П. Доронинкӧд, Тима Венькӧд да мукӧдкӧд).




#Article 287: Доронин Михаил Павлович (134 words)


Доронин Михаил Павлович (Шыладорса Миш, Йӧнӧ Епим Миш; 1902—1939) — коми поэт, критик.

Михаил Доронин чужӧма Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Шыладор сиктын 1902 вося кӧч тӧлысь 4-ӧд лунӧ. 

Кыдзи и уна мукӧд гижысьӧс, Шыладорса Мишӧс мыждісны «буржуазнӧй национализмын» да «сепаратизмын», вӧтлісны партияысь да репрессируйтісны. Сійӧс арестуйтӧмаӧсь 1937-ӧд вося йирым тӧлысь 7-ӧд лунӧ. 1938-ӧд вося сора тӧлысь 7-ӧд лунӧ СССР-са НКВД-лӧн торъя сӧвешанньӧ пуксьӧдӧма сійӧс 5 во кежлӧ. Сыкӧд ӧти кадӧ вӧлі пуксьӧдӧмаӧсь Иван Изъюровӧс да Нёбдінса Витторӧс. М. П. Доронин кулӧма Магаданын СССР-са НКВД-лӧн Севвостоклагерса бурдӧдчанінын 1939 вося ӧшым тӧлысь 13-ӧд лунӧ. Коми СССР-са Вылыс ёрдлӧн шуӧмӧн реабилитируйтӧма 1956-ӧд вося моз тӧлысь 3-ӧд лунӧ.

Михаил Доронин гижӧма кывбуръяс («Паш Колялы», «Узьтӧм войясӧ», «Талун», «Ва катчӧс мӧдӧдчис», «Кык во визьясӧн кыскалӧ плуг...»), но асьсӧ ёнджыка петкӧдлӧма кыдзи критик, гижӧма критическӧй статья, пасйӧд да рецензия жанръясын. 




#Article 288: Чуистова Инна Александровна (118 words)


Чуистова Инна Александровна (1941—2013) — коми балерина, Коми АССР-са нимйӧза артист.

Инна Чуистова чужӧма 1941-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 9-ӧд лунӧ Сыктывкарын. 

Кулӧма Сыктывкарын 2013-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 8-ӧд лунӧ; гуалӧмаӧсь 13-ӧд лунӧ.

Школа кадӧ на Инна Чуистова ветлӧдлӧма пионеръяслӧн Сыктывкарса дворечӧ йӧктан (хореография) кружокӧ, стажируйтчӧма Шылада театрын. 1958-ӧд восянь йӧктӧма Коми Республикаса шылада-драмаа театрлӧн сцена вылын.

И.Н. Чуистова уджалӧма Комиын опера да балет театрын балетса юрнуӧдысь солистӧн 23 сезон. Та кадӧ удитӧма ворсны пӧшти став медшӧр партиясӧ, на лыдын «Жизель», «Бахчисарайский фонтан» балетъясын. Яков Перепелицалӧн «Яг морт» медводдза коми балетын лӧсьӧдӧма Ёма образ.

Партияяс: Ёма («Яг-Морт» Перепелицалӧн), Эсмеральда, Зарема, Лиззи («Тропою грома»), Вожаклӧн нывъёрт («Барышня и хулиган»), Мерседес («Дон Кихот»), Фанни («Большой вальс», шыладыс И. Штрауслӧн) да мукӧд.




#Article 289: Торлопов Георгий Иванович (215 words)


Торлопов Георгий Иванович (Ивӧ Ёгор; 1913—2001) — коми гижысь, вуджӧдчысь, коми литература туялысь, критик.

Георгий Иванович чужӧма 1913-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 10-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Яренск уездса Паль сиктын (ӧні — Коми Республикаса Сыктывдін район). Начальнӧй школа помалӧм бӧрын уджалӧма Усть-Сысольскын кирпич вӧчан заводын. Айкатыласа профтехшколаын босьтӧма слесар, кӧрт кузя токар, дорччысь, жестянщик да трактористлысь специальносьтъяс. 17 арӧссянь куим во уджалӧма «Комилес» трестлӧн Ношульса трактор базаын. Кардорын куим тӧлысься курсъяс вылын велӧдчӧм бӧрын уджалӧма Луздор районса комсомол комитетын, а сэсся ВЛКСМ-лӧн Коми обкомын секретарлӧн отсасьысьӧн.

Кулӧма Сыктывкарын 2001-ӧд вося йирым тӧлысь 10-ӧд лунӧ.

Ассьыс «Выль керка» медводдза висьтсӧ Георгий Торлопов йӧзӧдӧма 1936-ӧд воын.
 
Георгий Торлопов пырӧма коми литератураӧ медводз кыдзи вуджӧдчысь. Комиӧдӧма роч классикаысь нималана гижӧдъяс: А. С. Пушкинлысь «Дубровский», «Слово о полку Игореве», В. Василевскаялысь, Викентий Вересаевлысь, Б. Горбатовлысь, Александр Авдеенколысь романъяс да мукӧд гижӧд.

Сёрӧнджык шыӧдчӧма критика дорӧ да йӧзӧдӧма коми литература йылысь некымын статья — Нёбдінса Виттор, Тима Вень, Иван Вавилин, Николай Фролов (Сук Парма) да мукӧдлӧн гижӧдъяс йылысь.

Таысь кындзи, Г.И. Торлопов вӧлӧма антологиа да гижӧд чукӧр, коми литератураысь бӧрйӧм гижӧдъяс  дасьтысьӧн. Медшӧр уджъяс лыдын: «Коми поэзия антология» (1967), Нёбдінса Витторлӧн куим небӧга йӧрым, Тима Веньлӧн, Илля Васьлӧн да Николай Шаховлӧн (Сандрик Микол) бӧрйӧм гижӧдъяс. Георгий Торлопов гижӧма «Писатели Коми АССР» справочник (петавлӧма кыкысь — 1961, 1970).

Гижысь котырын 1954-ӧд восянь.
 

 




#Article 290: Коми туялан институт (215 words)


Коми туялан институт (рочӧн: Коми научно-исследовательский институт) — Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтын 1930-ӧд воясын лӧсьӧдӧм институт, кӧні туялісны Коми мулысь история, культура да кыв.

Институт восьтӧм йылысь мӧвп вӧлі гижӧма Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтса Исполкомлӧн докладын, мый вӧлі сиӧма Обласьт лӧсьӧдӧмсянь 10 волы. Коми туялан институт лӧсьӧдӧм пасйӧма 1931 вося сора тӧлысь 20-ӧд лунӧ дасьтӧм ВЦИК Президиумлӧн Шуӧмын. Коми Облисполкомлӧн 1934 вося косму тӧлысь 17-ӧд лунӧ дасьтӧм Шуӧмӧн вынсьӧдіс Коми туялан институтлысь Положение баласӧ. Сы серти вӧлі лӧсьӧдӧма кык юкӧд: история, кульутра да быи юкӧд да кыв, литература да история юкӧд. 1936-ӧд воын Коми АССР лӧсьӧдӧм бӧрын Коми туялан институт вуджӧдісны Просвещениелӧн народнӧй комиссариат (Наркомпрос) улӧ да кутіс шусьыны Коми АССР-са Наркомпрос бердса НИИ (научно-исследовательскӧй институт).

Коми туялан институтлӧн медводдза вояссяньыс босьтчисны лӧсьӧдны школалы коми кывйысь, литератураысь да историяысь велӧдан небӧгъяс. Вӧлі лӧсьӧдӧма коми кыв гижанног свод (1937), йӧзӧдӧма коми кыв гижанног кывкуд (1939). Институтса уджалысьяс дасьтісны да йӧзӧдісны Иван Куратовлысь кык небӧга йӧрыш (1939), «Висер вожса сьыланкывъяс да мойдкывъяс» (1941). Айму вӧсна Ыджыд тыш воясӧ коми кыв туялысьяс босьтчисны чукӧртны сёрнисикасъяс.

Коми туялан институтын ас кадӧ уджавлісны: СССР-са наукаяс академияысь член-корреспондент Д.В. Бубрих, кыв туялысьяс А.С. Сидоров, Н.А. Колегова, М.А. Сахарова, Т.И. Жилина, Е.С. Гуляев, А.И. Подорова, фольклор туялысь А.К. Микушев, литература туялысь А.А. Вежев, история, литература да фольклор туялысь П.Г. Доронин и с.в.




#Article 291: Чеусов Алексей Александрович (141 words)


Чеусов Алексей Александрович (Гӧрд Ӧльӧш; 1882—1940) — коми гижысь, критик, асму тӧдмалысь, общественник.

Габӧ Педӧр Ӧльӧксан Пи Ӧльӧксей Нима Гӧрд Ӧльӧш, кыдзи асьсӧ шуліс А.А. Чеусов, чужис 1882 вося йирым тӧлысь (3)15-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Выльгорт сиктын (ӧні — Сыктывдін районса Выльгорт). 

Велӧдчис Выльгортса да Усть-Сысольскса училишӧясын, Тотьмаса велӧдысьяслӧн семинариаын 1898—1901, но эз помав. 1917 воӧдз уджаліс школаясын велӧдысьӧн да мукӧд должносьтын.

А.А. Чеусовӧс кыкысь арестуйтлісны да пуксьӧдлісны. 1933 воын сійӧс мыждісны кыдзи «буржуазнӧй националистӧс», пукаліс Казахстанын. 1938 воӧ Чеусовӧс мӧдысь кутісны да пуксьӧдісны кыдзи «контрреволюционерӧс», «буржуазнӧй националистӧс да финскӧй фашистъяслысь агентӧс». Мыжтӧг мыждісны. Куліс Пезмӧгса лагерын 1940 вося сора тӧлысь 23 лунӧ. Реабилитируйтісны сӧмын 1967 воын.

 

Кыдзи критик гижліс Георгий Лыткин, Афанасий Маегов (Варыш), Нёбдінса Виттор да мукӧд культура уджалысьяс йылысь литературно-критическӧй статьяяс.

Сылӧн некымын удж сиӧма Коми мулӧн историялы. Лӧсьӧдіс «История коми народа» удж, мый коли йӧзӧдтӧмӧн.




#Article 292: Изъюров Иван Васильевич (125 words)


Изъюров Иван Васильевич (Изъюр Иван; 1910—1995) — коми гижысь.

Иван Изъюров чужис 1910 вося рака тӧлысь 6-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Позтыкерӧсын (ӧні — Кӧрткерӧс районса Позтыкерӧс сикт). Сыктывкарса мӧд тшупӧда школа помалӧм бӧрын уджаліс Коми небӧг лэдзанінын, сэсся «Ударник» журналын.

И.В. Изъюров — Айму вӧсна Ыджыд тыш вылӧн ветлысь. Пехотинеч, миномётчик, связист, вӧлі сідзжӧ войнавывса корреспондентӧн — гижис 30 гӧгӧр очерк да висьт.

Кулі 1995 вося тӧвшӧр тӧлысь 24-ӧд лунӧ. Гуалӧма Сыктывкарын.

Иван Изъюровлӧн медводдза кывбуръяс да висьтъяс петавлісны «Ордым» журналын 1926 воын. Сёрӧнджык петісны «Тималӧн бригада» (1932) да «Доменьлӧн мыж» (1936) повесьтъяса небӧгъяс, «Шуд» (1935) висьт чукӧр.

Челядьлы гижис «Миян Бикинь» повесьт, «Бурмортлӧн чунькытш» мойд, «Ылі туй петтӧдз» висьт.

И.В. Изъюрову комиӧдліс А.С. Пушкинлысь, Н.В. Гогольлысь, А.М. Горькийлысь да В.В. Маяковскийлысь гижӧдъяссӧ.




#Article 293: Пыстин Илья Иванович (192 words)


Пыстин Илья Иванович (Иливапыс; 1907—1951) — коми гижысь, партияын уджалысь.

Илля Пыстин чужис 1907 вося сора тӧлысь 28-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Мылдінын (ӧні — Мылдiн районса Мылдін сикт). Бура помаліс земскӧй училишӧ.

Айму вӧсна Ыджыд тыш бӧрын уджаліс Коми радиокомитетын веськӧдлысьӧн. 1948—1949 воясӧ И.И. Пыстин велӧдчис ВПШ-ын (Вылыс партийнӧй школа). 1951 восянь гижысь «Войвыв кодзув» журналын кывкутысь редактор.

Куліс 1951 вося йирым тӧлысь 31-ӧд лунӧ сьӧкыда висьӧм бӧрын.

Литератураӧ Иливапыс локтіс 1920-ӧд вояс помын Геннадий Фёдоров, Митрук Як, Иван Изъюровкӧд тшӧтш. Медводдза висьтъясыс: «Пӧжар» (1928), «Вын» (1928), «Зук Ёгор» (1929). 
Аслас висьтъясын Илля Пыстин серпасалӧ коми сиктын классӧвӧй тыш, медся тшӧкыда — Гражданскӧй тыш кадӧ («Семук», «Кырнышъяс», «Мылдінса кулакъяслӧн кыпӧдчӧм» да мукӧд). Сёрӧнджык гижысь босьтчӧ гижны Коми обласьтын социалистическӧй олӧм лӧсьӧдӧм — вӧр пӧрӧдӧм да колкоз артмӧдӧм йылысь («Вермам», «Ӧтка пи», «Карманов», «Да-а-а-а» да мукӧд).

Гижис «Запань» (1935) да «Еджыд во» (1936) повесьтъяс. Айму вӧсна Ыджыд тышӧдз Илля Пыстинлӧн медъёна нималіс Гражданскӧй тыш йылысь «Еджыд во» повесьт, коді торйӧн петавліс  Коми небӧг лэдзанінын 1941 воын. 1945 воын йӧзӧдіс «Фронтӧвӧй лун-войяс» повесьт, а 1949 воын помаліс Гражданскӧй война йылысь «Бушкола вояс» пьеса. Та кыдзи петавлісны «Пӧсь сынӧд» да «Важся ягын» пьесаяс.




#Article 294: Сажин Иван Иванович (146 words)


Сажин Иван Иванович (Ичӧт Иван; 1904—1962) — коми гижысь, велӧдысь.

Иван Сажин чужӧма 1904-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 3-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Чуклӧмын (ӧні — Сыктыв районса Чуклӧм сикт). Велӧдчӧма Чуклӧмса начальнӧй школаын, сэсся — велӧдысьяслӧн Усть-Сысольскса семинарияын. 1925-1927-ӧд воясӧ служитӧма армияын. Сы бӧрын пырӧма велӧдчыны Н.К. Крупская нима Коммунистическӧй академияӧ. Сійӧс помалӧм бӧрын Иван Сажин журналисталӧма, директоралӧма шӧр школаын да индустриальнӧй техникумын.

Иван Сажин газетъясын да журналъясын кутӧма йӧзӧдчыны Н.К. Крупская нима Коммунистическӧй академияын велӧдчигӧн. Гижӧма неыджыд серамбана висьтъяс, мыйӧн муныштӧ А.П. Чеховлань: «Сё сикас» (1927), «Шева чуман» (1927), «Сьӧд ёль». Тайӧ висьтъясас петкӧдчӧ небыд нюм коми йӧзлӧн важся эскӧмъяс вылӧ.

Иван Сажин — медводдза коми повесьтлӧн автор. «Ён тыш» повесьт сюрӧс боксяньыс абу помалӧма да матын кинохроникалань. Повесьтын Сажин серпасалӧ Коми обласьтын Гражданскӧй тыш кадся некымын эпизод.

Сы йылысь 1928 воын гижӧма Нёбдінса Виттор «Гижӧд сям Ичӧт Иванлӧн» уджын да шуӧма «Коми Зощенкоӧн».




#Article 295: Чисталёв Иона Тимофеевич (185 words)


Чисталёв Иона Тимофеевич (Жан Морӧс; 1893—1923) — коми поэт, вуджӧдчысь, критик, велӧдысь, нималана коми гижысь Тима Веньлӧн вокыс, нималана коми шылада фольклор туялысь Прометей Чисталёвлӧн батьыс.

Иона Чисталёв чужис 1893 вося кӧч тӧлысь 25-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Помӧсдінын (ӧні — Кулӧмдін районса Помӧсдін сикт). Помаліс Помӧсдінса начальнӧй школа, Усть-Сысольскса вылыс начальнӧй училишӧ, велӧдысьяслысь Кардорса кыквося семинариа.

Ветліс Ставмирса медводдза тыш вылӧ. Локтӧм бӧрас велӧдіс Помӧсдінын. 1919 восянь — Усть-Сысольск исполкомлӧн педагогическӧй юкӧдӧн веськӧдлысь.

Висьмис чахоткаӧн. Бурдӧдчис Эжва ю бокса противотуберкулезнӧй санаторийын. Куліс 1923 вося сора тӧлысь 24-ӧд лунӧ туберкулёзысь Коми обласьтысь Усть-Сысольск уездса Пӧддельнӧй сиктын (ӧні —Кӧрткерӧс районын). Гуалӧма сэн жӧ.

Иона Чисталёв — «Шыпас йӧртӧд» медводдза коми буквар лӧсьӧдысьяс лыдысь.

Кыдзи и Тима Вень вокыс, велӧдіс да кывбуръяс гижны босьтчис. Гижис лирическӧй да сатирическӧй кывбуръяс. Комиӧдіс Э.Потьелысь, А.С. Пушкинлысь, М.Ю. Лермонтовлысь, Е.А. Баратынскийлысь, И.А. Крыловлысь, А.В. Кольцовлысь, Н.А. Некрасовлысь, А.Н. Толстойлысь, Л. Мейлысь, И. Никитинлысь, И. Суриковлысь, В. Тан (Богораз)лысь да мукӧд авторлысь гижӧдъяссӧ.

Иона Чисталёвлӧн гу бӧрся дыр кад чӧж видзӧдіс сылӧн пиыс — нималана коми шылада фольклор туялысь Прометей Чисталёв. 2013 воын паметниксӧ выльмӧдӧма Коми Республикаса культура министерство тшӧт весьтӧ.




#Article 296: Тарабукин Иван Иванович (253 words)


Тарабукин Иван Иванович 1902—1980) — коми гижысь, коми кыв туялысь да велӧдан небӧгъяс лӧсьӧдысь.

Иван Тарабукин чужис 1902 вося моз тӧлысь 14-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Яренск уездса Ситты грездын (ӧні — Сыктывдін районса Парма грезд). Челядь дырйиыс отсасис батьыслы гортса овмӧсас, пилитіс паракод вылын пес. 1918 воын лои переписчикӧн Проньдор вӧлӧсьтса исполкомын, уджаліс сиктса том йӧзкӧд уездсянь котыртысьӧн. 1920 восянь сійӧ велӧдчис Югдінын сӧмын на воссьӧм Войвыв-Двинаса университетын. 1922—1925 воясӧ велӧдчис Йӧзкостса велӧдӧм Усть-Сысольскса институтын, коді лои вылыс тшупӧда педтехникумӧн. 1925 воын техникум помалӧм бӧрын муніс Гӧрд армиаӧ.

Некымын во директораліс да велӧдіс Сыктывдін районса Паджга, Изьва районса Краснобор да Изьва шӧр школаясын. 1929—1933 воясӧ велӧдчис А.И. Герцен нима Ленинградса пединститутын. Велӧдчӧм бӧрын Сыктывкарӧ воӧм мысти велӧдӧ Педтехникумын кыв да литература, сӧмын на восьтӧм Коми канмуса педагогика институтын велӧдӧ коми кыв да веськӧдлӧ студентъяслӧн педагогическӧй практикаӧн. Уджаліс Коми туялан институтын кыв да литература секторса младшӧй научнӧй сотрудникӧн. Та кадӧ гижис да йӧзӧдіс коми кывйысь начальнӧй школалы велӧдан небӧг, роч кывйысь коми школаяслы учебник, лӧсьӧдіс коми да роч кывъяс велӧдӧм серти методическӧй гижӧдъяс да уджтасъяс. 1934 воын К.И. Туркинкӧд ӧтвылысь йӧзӧдӧ «Коми терминология словарь (делӧвӧй гижӧд кузя). Проект», кытчӧ пыртӧма 2000 гӧгӧр кыв.
 

Локтӧм бӧрас уджаліс Кӧччойягса лесопунктын, 1948 воын выльысь вӧлі арестуйтӧма политикаысь да мӧдӧдӧма Новосибирск обласьтӧ век кежлӧ. Реабилитируйтісны сӧмын 1954 воын, бырӧдісны мыжсӧ да лэдзисны овмӧдчыны Сыктывкарӧ.

Иван Тарабукин гижис драмаа да прозаа гижӧдъяс.

Иван Тарабукин гижис кык кывкуд: «Краткий коми-русский фразеологический словарь» (Сыктывкар, 1959) да «Краткий русско-коми фразеологический словарь» (Сыктывкар, 1961). Тайӧ кывкудъясас медводдзаысь вӧлі ӧтувтӧма коми кывлысь зумыд кывтэчасъяс. 




#Article 297: Надеев Алексей Николаевич (161 words)


Надеев Алексей Николаевич (1895—1991) — коми гижысь, велӧдысь, удж котыртысь.

Алексей Надеев чужӧма 1895-ӧд вося рака тӧлысь 3-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Тентюков сиктын (ӧні — Сыктывкар бердса Тентюков карпом). 1915-ӧд воын помалӧма Тотьмаса велӧдысьяслысь семинария, мӧдӧдчӧма 1-дза мирӧвӧй тыш вылӧ. 1918-ӧд вося урасьӧм тӧлысьсянь велӧдӧма Дереваннӧй сиктын. 1918-ӧд вося ода-кора тӧлысьсянь уджалӧма Усть-Сысольск уездса йӧзкостса велӧдӧм отделбердса «Коми комиссияын», кӧні дасьтісны коми школаяслы велӧдчан небӧгъяс. 1928-ӧд вося моз тӧлысьӧ босьтӧмаӧсь Гӧрд армияӧ, тышкасьӧма Войвыв да Лунвыв фронтъясын. 1922-ӧд воын сійӧс мӧдӧдӧмаӧсь Москваӧ велӧдчыны. 1925-ӧд воын помалӧма Н. К. Крупская нима коммунист ногӧн челядьӧс быдтыны велӧдан педагогика академияӧ, уджалӧма Коми небӧг лэдзанінын завӧн. 1927-ӧд вося ода-кора тӧлысьсянь — Коми обласьтса йӧзкостса велӧдӧм юкӧнын веськӧдлысь. 1932-ӧд восянь — Коми обласьтса исполнительнӧй комитетын веськӧдлысьӧс вежысь, 1933-ӧд восянь — Коми небӧг лэдзанінын медшӧр редактор. 1933-1966-ӧд воясын уджалӧма Коми канмуса педагогика институтын. 1937-ӧд воын сійӧс репрессируйтісны, кык во мысти лэдзисны.

Кулӧма 1991-ӧд вося косму тӧлысь 2-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Гижӧма литературнӧй статтяяс Чард гусяним улын.




#Article 298: Райда (конкурс) (282 words)


Райда — коми нывъяс пӧвстын республикаса конкурс, мый вӧзйис нуӧдны «Коми войтыр» ӧтмунӧм. Медводдзаысь вӧлі нуӧдӧма 2006 воын Сыктывкарын.

Медводдза «Райда» конкурсын вермасис 15 ныв.

 

Конкурсӧ пырӧдчис 15 ныв.

IV-ӧд «Райда» конкурслӧн Гала-концерт муніс Фин-йӧгра этнокультура шӧринын (Сыктывдін районса Ыб сикт) ӧшым тӧлысь 2-ӧд лунӧ.
 

Журиӧн веськӧдлысь — «Юрган» телеканалысь журналист Ӧльӧксан Пивкин.

Витӧд «Райда» конкурс кӧсйисны нуӧдны 2014 вося  ӧшым тӧлысь 5-6-ӧд лунъясӧ Кулӧмдін сиктын, но сьӧм абутӧмла вуджӧдісны 2015 во вылӧ.

Вермасьӧм муніс 2015 вося урасьӧм тӧлысь 20—21-ӧд лунъясӧ. Кулӧмдінса культура керка сценаын Гала-концерт дырйи ловзьӧдісны Райда мича ныв йылысь важся висьталӧм: кыдзи сійӧс гусяліс Ягморт, а Туган аслас ёртъясыскӧд отсасисны-мездысисны.

Конкурс артмис 5 вермасьӧмысь: 4-ӧд петкӧдчӧмын налы колӧ вӧлі коми драматург Николай Дьяконовлӧн пьеса серти снимайтӧм «Свадьба с приданым» кинофильмысь юкӧн комиӧн висьтавны.

Вермасьӧмӧ пырӧдчис 8 ныв: Сыктывкарысь, Укваысь да Сосногорскысь, Кулӧмдін, Удора, Койгорт, Сыктыв да Сыктывдін районъясысь.

Та кындзи, мукӧд нывлы вӧлі сетӧма татшӧм нимъяс:

Журиӧн веськӧдлысь — Надежда Русинова («Коми войтыр» ӧтмунӧмлӧн Кулӧмдін районса юкӧнын веськӧдлысьӧс вежысь)

Квайтӧд республикаса конкурс нуӧдӧма Сыктывкар]ын Коми республикаса войтырлӧн ёртасян керкаын ӧшым тӧлысь 1—2 лунъясӧ. Конкурс артмӧма нёль вермасьӧмысь: видеовизитка «Тані ме ола, тані ме кола», кужӧмлунъяса конкурс «Важыс да ӧніяся», «Вочакыв», «Карнан новлӧдлӧм».

Вермысьяслы юркытшъяс дасьтӧма Перым крайысь сюмӧдӧн вӧчасьысь Валентина Петухова. Медводдзаысь вынсьӧдӧма конкурслӧн логотип. Авторыс — модельер-конструктор Наталья Загуменнова.

Вермасьӧмӧ пырӧдчис 10 ныв: Зинаида Лодыгина (Мылдін районса Покча), Анна Махотина (Удора район), Александра Ногиева (Сосногорск), Мария Решетникова (Сыктывдін район Ыб сикт), Юлия Сычева (Сыктывкар, чужӧма Удора районса Буткан грездын), Варвара Чугаева (Койгорт районса Грива сикт).

Искусствояс гимназияысь велӧдысь, «Ордым» театр-студияӧн веськӧдлысь Виктор Напалков (веськӧдлысь), Драма театрӧн веськӧдлысь М.Н. Матвеев, «Юрган» телеканалса журналист А.Г. Пивкин, Коми республикаса национальнӧй политика министрӧс вежысь В.В. Попов, «Коми войтыр» ӧтмунӧмса секретар А.Н. Рассыхаев.




#Article 299: Жуков Георгий Константинович (135 words)


Жуков Георгий Константинович (1896—1974) — Сӧветскӧй Союзса маршал (1943), нёльысь Сӧветскӧй Союзса Герой (1939, 1944, 1945, 1956).

Георгий Жуков чужис 1896 вося ӧшым тӧлысь 1-ӧд лунӧ (важ стиль серти — вӧльгым тӧлысь 19-ӧд лунӧ) Калуга губерняысь Малоярославец уездса Стрелковка грездын.

Медводдза ставмирса тыш дырйи сійӧс наградитісны кык Георгиевскӧй крестӧн. Гӧрд Армиаын — 1918 восянь. Тышкасис Гражданскӧй тышын.

Медвылыс Главнокомандование тшӧктӧм серти 1945 вося ода-кора тӧлысь 8-ӧд лунӧ Берлинсянь неылын — Карлсхорстын — кырымаліс нацистскӧй Германиялӧн вооруженнӧй вынъяс капитуляция йылысь документ. Фашистскӧй Германия пасьвартӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь сылы кыкысь сетлісны СССР-са медвылыс военнӧй орден — «Победа» орден. 1945 вося лӧддза-номъя тӧлысь 24-ӧд лунӧ принимайтіс Москваын Победа парад.

Война бӧрын 1953 воӧдз командуйтіс некымын военнӧй кытшын войскаясӧн. 1953—1955 воясӧ — оборона министрлӧн 1-дза вежысь. 1955—1957 воясӧ — СССР-са оборона министр.

Куліс 1974 вося лӧддза-номъя тӧлысь 18-ӧд лунӧ.




#Article 300: Элиас Лённрот (101 words)


Лённрот, Элиас (суомиӧн Elias Lönnrot) (1802—1884) — суоми кыв да фольклор туялысь, велӧдчӧм серти бурдӧдысь. Гельсингфорса университетын суоми кывйысь да литератураысь профессор. Став мир пасьтала тӧдса «Калевала» карел-суоми эпослӧн автор.

Элиас Лённрот чужӧма 1802-ӧд вося косму тӧлысь 9-ӧд лунӧ Самматти сиктын (Суоми Му) сиктса вурсьысьлӧн гӧль семьяын. 1822—1827 воясын велӧдчӧма Або университетын.  1827—1832 воясӧ велӧдчӧма бурдӧдысьӧ Гельсингфорс университетын. Сійӧс помалӧм бӧрын 1833 восянь уджалӧма бурдӧдысьӧн Каяни карын.

Кулӧма 1884 вося рака тӧлысь 19-ӧд лунӧ Самматти сиктын (Суоми му).

Сідзжӧ сійӧ нӧшта дасьтӧма да гижӧма фольклорысь куим небӧг: «Кантелетар» (1840—1841) лирикаа рунояс ӧктӧд, «Суоми войтырлӧн шусьӧгъяс» (1842) да «Суоми войтырлӧн нӧдкывъяс» (1844).




#Article 301: Доронин Павел Григорьевич (118 words)


Доронин Павел Григорьевич (1904–1967) — коми гижысь, критик, фольклор да история туялысь.

Павел Доронин чужӧма Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Проньдор грездын 1904-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 25-ӧд лунӧ. 1915—1918-ӧд воясӧ велӧдчӧма Гамса кык класса велӧдысьяслӧн школаын. 1921-ӧд воын велӧдчӧма Йӧзкостса велӧдӧмлӧн Усть-Сысольскса институтын, сэсся — Москваса канму университетлӧн история-этнография факультетын. Уджалӧма велӧдысьӧн, Коми небӧг лэдзанінын редакторӧн.

Вуджӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш. Война бӧрын уджалӧма Германияын сӧветскӧй комендатураясын. Коми муӧ воӧм бӧрын вӧлӧма СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалын научнӧй сотрудникӧн. Уджалӧма «Войвыв кодзув» журналын, вӧлӧма СССР-са Литфондлӧн уполномоченнӧйӧн Коми АССР-ын.

Кулӧма 1967 вося тӧвшӧр тӧлысь 12-ӧд лунӧ.

Туялӧма Иван Куратовлысь олӧмсӧ, Коми мулысь история да фольклорсӧ. Павел Доронинӧн чукӧртӧм коми мойдъяссӧ вӧлі йӧзӧдӧма 2004-ӧд воын «Мойд небӧг. Книга сказок» небӧгын.




#Article 302: Ватар (278 words)


Ватар (; ) тайӧ утка рӧдысь ваын уялысь лэбач. Тайӧ утка сикасыслы нимсӧ лӧсьӧдiгӧн коми йӧз ӧткодялӧмаӧсь сьӧд таркӧд. Нимыслӧн воддза юкӧныс индӧ, мый тайӧ абу вӧрса пӧтка, мед кӧть и тар кодь, а ваын уялысь лэбач.

Гӧн рӧмыс ай уткаыслӧн кызвынлатiыс, збыльысь, дзик сьӧд, сӧмын бордъяс рӧмпӧштаныс да син горулас чутпасыс еджыд. Нырыс гӧрдовкольквиж, вужладорыс йӧнгыля. Синмыс еджыд, кокыс гӧрд. Вывтыр ыджданас тар кодь кымын жӧ: кузьтаыс метр джын сайӧ, а сьӧктаыс муртса абу кык килограмм. Эньыс торъялӧ айсьыс. Рӧмыс абу сьӧд, а пемыдруд, кынӧм улыс югыдджык мукӧдладорсьыс, син дорас еджыд чутпасыс абу ӧти, а кык — водзладорас и бӧрладорас. Чуксасьӧны ватаръяс чирзана «кра-кра» шыясӧн.

Олӧны ватаръяс Европалӧн да Азиялӧн войвыв юкӧнъясас. Парма весьтын петкӧдчывлӧны сӧмын гожйыны локтiганыс да бӧр мунiганыс.

Тулыснас Коми муӧ воӧны сьӧд уткаяскӧд ӧти кадӧ, либӧ лун-мӧдӧн сёрӧнджык — ода-кора тӧлысьлӧн мӧд джынйын. Гожӧмсӧ коллялӧны вӧра тундраын да тундраын, ляпкыдик тыяса местаясын. Позсӧ лӧсьӧдӧны му вылӧ, ва бердын быдмысь кустъяс пӧвстын. Пӧжны пуктӧны гырысиник еджыд дас колькйӧдз. Пӧжсигас позъяс пукалӧ энь уткаыс тӧлысь чӧж. Сильӧпиянсӧ борд йыланыс кыпӧдчытӧдз сӧмын мамныс жӧ дӧзьӧритӧ.

Ватаръяс пӧткӧдчӧны ӧтмоза и быдмӧг сёянӧн, и яя сёянӧн. Но век жӧ зiльджыка да окотапырысьджык куталӧны васа небыд лёльӧ-гагъясӧс. Чужанiнсӧ эновтӧны кöч тöлысь помын либö йирым пуксьӧм бӧрын. А бӧръя кадас, войвывса поводдяыд шоныдлань ёна вежсис да, гашкӧ, и сёрӧнджык туйӧ петӧны. Тӧвъянiнъясыс ватаръяслӧн Вой саридз бердын, а сiдзжӧ Атлантика саридздорса Европалӧн рытыввыв пӧлӧнъясын.

Яйыс ватарлӧн сёйны туяна, сы вӧсна кыйсьысьяс вылӧ донъялӧны да оз ӧтдортны сiйӧс.

Удмуртъяслы тӧдса тайӧ войвывса лэбачыс, найӧ шуӧны сiйӧс «вутурöн». Тэчасыс миян кодь жӧ кык юкӧна: вуыс — ва, турыс — тар. Кыкнан кывъяс нимъясыслöн подулыс ӧти: уткасӧ таркӧд — яг выв пӧткакӧд — орччӧдӧм.




#Article 303: Костромин Анфим Иванович (112 words)


Костромин Анфим Иванович (Лыатыса Анфим) (1907—1967) — коми драматург, культураын уджалысь.

Анфим Костромин чужӧма 1907-ӧд вося кӧч тӧлысь 1-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Яренск уездса От вӧлӧсьт улӧ пырысь Лыатыын (ӧні — Емдiн районса Лыаты грезд).

Школа помалӧм бӧрын вӧлӧма комсомолса уджалысьӧн медводз чужан сиктас, сэсся  вӧлӧсьтас, обласьтын, культпросветын уджалысьӧн, Йӧзкостса творчество керкаын медводдза директорӧн (1941 вося моз тӧлысь 18-ӧд лунӧдз. Велӧдчӧма Москваын К.С. Станиславский театрын актёръяслӧн школаын. Сійӧс помалӧн бӧрын лоӧма Сыктывкарса драма театрын директорлӧн отсасьысьӧн. 

Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи вӧлӧма младшӧй политрук. Сьӧкыда ранитчӧм бӧрын бурдӧдчӧма Новосибирскса госпитальын. Уджалӧма Новосибирскса клубъясын, сэсся — Коми АССР-са культпросветучреждениеясын да клубъясын, Ухтпечлаглӧн политотделса управленньӧын, Коми республикаса культура министерствоын старшӧй инспекторӧн.

Кулӧма 1967-ӧд воын.




#Article 304: Старцев Зосима Алексеевич (102 words)


Старцев Зосима Алексеевич (Акинь пи) (1902—1961) — коми гижысь.

Зосима Старцев чужис 1902 вося йирым тӧлысь 1-öд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Куньыбын (ӧні — Сыктыв районса Куньыб сикт). Помаліс чужан сиктас вылыс начальнӧй училишӧ, мӧд тшупӧда школа. Сӧветскӧй партшкола помалӧм бӧрын паніс да нуӧдіс чужан сиктас культурно-просветительскӧй удж. Уджаліс Усть-Сысольск уездса йӧзӧс велӧдан отделын, Коми обласьтса йӧзӧс велӧдан отделысь небӧг лэдзанінын. Велӧдіс, вӧлі Айкатылаын профтехшколаса веськӧдлысьӧн. Сэсся водзӧ велӧдчис журналистика институтын. Уджаліс «Вöрлэдзысь» газетын да республикаса радиоын. 

Гижан удж дорӧ Зосима Старцев шыӧдчис 1920-ӧд вояс шӧрын. Кывбур чукӧрсӧ йӧзӧдіс 1930-ӧд вояс пансигӧн. Кывбуръясыс матынӧсь публицистика дорӧ, гижис быд лунся олӧм йывсьыс.




#Article 305: Шеболкин Павел Андреевич (242 words)


Шеболкин Павел Андреевич (Сизь Паш; Выль Паш) (1905—1963) — коми гижысь, вуджӧдчысь.

Павел Шеболкин чужӧма 1905 вося моз тӧлысь 27-öд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Паджгаын (ӧні — Сыктывдін районса Паджга сикт). Водз кольӧма бать-мамтӧгыс: батьтӧгыс кольӧма 6 арӧсын, мамтӧгыс — ӧкмысын. Помалӧма вичкобердса школаын куим класс. Заптӧма пес Нювчим заводлы, уджалӧма озырджык кресттяналы.

Тышкасьӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш вылын. Воӧма сэтысь Гӧрд Кодзувлӧн орденӧн да медальясӧн. Война бӧрын сылы ковмис нӧшта кыкысь пукавны дзескыдінъясын. 1956 воын шыӧдчӧма Коми АССР-са КГБ-ӧ; реабилитируйтісны 1956 вося йирым тӧлысь 19-öд лунӧ.

Олӧм помланьыс сійӧ уджалӧма радиоын, республикаса да районса газетъясын, Коми небӧг лэдзанінын челядь литература редакторӧн.

Кулӧма 1963 вося кӧч тӧлысь 14-öд лунӧ.

Усть-Сысольскын комсомолъяслӧн курсъяс вылын велӧдчигӧн П. Шеболкин тӧдмасьӧма уком партияса секретар, коми поэт Виктор Савинкӧд, мый ёна тӧдчис олӧм вылас. Та кадӧ сійӧ ветлывлӧма том коммунаръяслӧн карса клубӧ, лыддьӧма да кывзӧма сэні Виктор Савинӧс, Егор Колеговӧс да мукӧд гижысьӧс, кутӧма ачыс гижны кывбур да лӧсьӧдны сьыланног.

Ёна тшӧкыда гижысь нимӧдіс вӧр лэдзысьяслысь уджсӧ: «Трактор вӧрын» (1930), «Вӧрлэдзысьлӧн марш» (1930), «Туганъяс» (1930), «Палаззяса ударникъяслӧн марш» (1933), «Кывт жӧ, вӧрӧй» (1936) да мукӧд.

Лагерын пукалігӧн да кытчӧдз эз реабилитируйтны, Павел Шеболкинӧс абу йӧзӧдӧмаӧсь. 1962 воын йӧзӧдӧма фольклор сюжет подула челядьлы «Повтӧм Васька» мойд. Дасьтӧма бӧрйӧм кывбур чукӧр — «Гыяслы паныд» петӧма 1964 воын.

Павел Шеболкин тӧдса кыдзи вуджӧдчысь. Комиӧдӧма В. Бредельӧс, А.К. Толстойлысь «Роч характер», Ф. Панфёровлысь «Бруски», Н. Островскийлысь «Кыдзи закаляйтчис сталь»; Т. Шевченколысь, Н. Асеевлысь, Я. Смеляковлысь, А. Безыменскийлысь кывбуръяссӧ да мукӧдӧс.




#Article 306: Истомин Иван Григорьевич (265 words)


Истомин Иван Григорьевич (Сибырак Иван; 1917—1988) — коми да яран гижысь, драматург, серпасалысь. Сійӧс шуӧны Ямалса Войвывсӧ медводдза сьылӧдысьӧн да яран литературалы подув пуктысьӧн.

Иван Истомин чужис 1917 вося урасьӧм тӧлысь 7-ӧд лунӧ Тобольск губерняса Мыжыын (ӧні Тюмень обласьтысь Ямал-Яран асвеськӧдлан кытшса Мыжы сикт) чери кыйысь коми семьяын.

Сылӧн челядьдырыс колис Ичӧт Об ю горулын, кӧні орччӧн олӧны казымса хантъяс, манси, яранъяс, комияс да рочьяс. Куим арӧсӧн Иван ёна висьмис, нэм кежлӧ коли инвалидӧн, ӧкмыс арӧсӧн сувтіс кӧстыль вылӧ. 1934 воын помаліс Мыжыын 7 вося школа, вуджис Салехардӧ. Вит вылӧ помаліс 1938 воын национальнӧй педагогическӧй училишӧ. Педучилишӧын водзмӧстчис да мукӧдыскӧд ӧтвылысь лӧсьӧдіс литературнӧй кружок да кипомысь «Ямал тату» («Ямаллӧн бикиньяс») журнал.
 
Дас кык во И.Г. Истомин велӧдіс роч да яран кывъяс, серпасасьӧм школаясын. 1950 воын Ямал-Яран кытшса КПСС-лӧн комитет вуджӧдіс сійӧс «Нарьяна Нгэрм» («Гӧрд Войвыв») кытшса газет редакцияӧ редакторӧс вежысьӧн (вуджӧдіс яран кывйӧ роч гижӧдъяссӧ).

Куліс 1988 вося сора тӧлысь 27-ӧд лунӧ. 

Иван Истоминлӧн медводдза небӧгыс — яран кывйӧн «Миян Войвыв» кывбур чукӧр — йӧзӧдӧма 1953 воын Ленинградын. Тюмень, Шӧр Урал, «Современник», «Советский писатель», «Художественная литература» небӧг лэдзанінъясын петавліс И.Г. Истоминлӧн кызь сайӧ небӧг — повесьтъяс, висьтъяс, кывбуръяс яран да роч кывъяс вылын, «Живун» да «Встань-трава» романъяс. 

Иван Истомин бура тӧдіс ӧтпырйӧ некымын кыв, кодъяс вылын и гижис: роч, яран, ханты да коми кывъяс. Истомин вуджӧдавліс рочсянь яран да коми кывъяс вылӧ. Сылӧн уна кывбур вылӧ гижӧма сьыланкыв. 

Та кындзи Иван Истомин серпасасьӧ. Сылӧн кык серпас («Арест легендарного вождя ненецко-хантыйской бедноты Ваули Пиеттомина» да «Ленин на Ямале») эм Салехардса краеведческӧй музейын. 

Велӧдан да гижан уджысь Иван Истоминлы сетӧма «Почёт Пас» орден, «За трудовую доблесть» медаль.




#Article 307: Попов Полиевкт Павлович (143 words)


Попов Полиевкт Павлович (П. Мезенин; 1912—1958) — коми поэт, велӧдысь, коми литератураысь небӧг лӧсьӧдысь.

Полиевкт Попов чужис Кардор губерняысь Мозын уездса Косланын (ӧні — Удора районса Кослан сикт) 1912 вося тӧвшӧр тӧлысь 9-ӧд лунӧ.

Институт помалӧм бӧрын велӧдіс коми да роч литература Печораса да Сыктывкарса педучилишӧясын. 1944 воын сійӧс босьтісны СССР-са наукаяс академиялӧн Кыв да мӧвпалӧм институтса аспирантураӧ, но сійӧс бӧр корисны Коми пединститутӧ велӧдысьяс тырмытӧм вӧсна. 1945—1947 воясӧ П.П. Попов вӧлі литературнӧй да история факультетъясын деканъясын. 1954 восянь директораліс Велӧдысьясӧс сӧвмӧдан Институтын.

Куліс 1958 воӧ.

Полиевкт Попов гижис кывбуръяс. Комигосиздатса директор В.А. Айбабин П.П. Поповлӧн удж вылас гижис: «Тов. Попов П.П. с 1938 года принимает активное участие в работе Коми госиздата. Он является автором всех учебников по родной литературе для 5-10 классов, которыми пользуются в коми школах». Нималана коми гижысь Серафим Попов отсӧгӧн «Войвыв кодзув» журналын вӧлі йӧзӧдӧма П.П. Поповлысь кывбур ӧктӧд.




#Article 308: Туркин Константин Иванович (133 words)


Туркин Константин Иванович (1902—1971) — коми гижысь, вуджӧдчысь.

Константин Туркин чужӧма Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Лыатыын (ӧні — Емдін районса Лыаты грезд) 1902 вося лӧддза-номъя тӧлысь 14-ӧд лунӧ. Быдмӧма гӧль кресьттянин семьяын. 

Помалӧма начальнӧй школада Емдінса вылыс начальнӧй училишӧ. Усть-Сысольскса педагогика техникум помалӧм бӧрын сійӧс мӧдӧдісны велӧдысьӧн Мокчойса II тшупӧда школаӧ. 

Бура паныдалӧма Октябрса революцию. 1918 вося рака тӧлысьӧ пырӧма уджавны От вӧлӧсьтса военкоматӧ. Гражданскӧй война дырйи тышкасьӧма М. Торлоповлӧн партизан котырын. Вӧрӧгӧс вермӧм бӧрын уджалӧма Отса военкоматын. 

Кулӧма 1971 вося моз тӧлысь 23-ӧд лунӧ.

Ленинградса пединститутын велӧдчигӧн йӧзӧдӧма коми школаса 3 да 4 классъяслы историяысь да обществоведениеысь учебникъяс.

Коми туялан институтын уджалігӧн дасьтӧма коми терминология, кыв гижанног.

Гижӧма челядьлы лыддьӧм вылӧ некымын прозаа гижӧд (повесьтъяс да висьтъяс).

Редактируйтӧма челядь литература. 

Коми Республикаса национальнӧй архивым эм К.И. Туркинлӧн ас фонд (Ф.1375, 39 ед.хр.)




#Article 309: Фролов Николай Андрианович (198 words)


Фролов Николай Андрианович (Сук Парма; 1909—1987) — коми гижысь, математик-туялысь, физика-математика наукаясса доктор, профессор.

Николай Фролов чужис Вӧлӧгда губерняса Усть-Сысольскын 1909 вося косму тӧлысь 14-ӧд лунӧ. Батьыс став том кадсӧ вӧлӧма батракӧн, а мамыс быдмӧма сирӧтаӧн рӧдвуж ордас.

Помаліс Тентюковса школа, мӧд тшупӧда сыктывкарса школа. 1923 воын пырис комсомолӧ (Тентюков сиктса ячейка). 1927 восянь велӧдчис Перым университетын физика-техническӧй юкӧнын. 1930—1931 воясӧ уджаліс Свердловскын. 1931—1935 воясӧ — Москва канму университетса аспирантураын.

Куліс 1987 вося тӧвшӧр тӧлысь 9-ӧд лунӧ.
  

Николай Фролов гижис комиӧн. Кывбуръяссӧ кутіс йӧзӧдны 1927 восянь школа помалӧм бӧрын. Куим воӧн (1927—1930) «Ордым» журналлӧн «Гижны босьтчысьяс» юкӧнын йӧзӧдіс 14 кывбур. Перым карӧ мунтӧдз мӧдӧдіс журнал редакциаӧ Ленин йылысь кывбур да куим лирикаа миниатюра. Найӧс казяліс коми гижысь Нёбдінса Виттор.

Кыдзи ачыс казьтывліс Перымын велӧдчӧм йылысь: Велӧдчи ме физико-техническӧй отделениеын, а лыдди унджыксӧ поэзия йылысь книгаяс да важ поэтъяслысь произведенияес. Медводдза стихотворениеяс, кытӧн вӧлі тӧдчӧ нин поэзиялысь законъяссӧ гӧгӧрвоӧм, ме гижи Пермын велӧдчигӧн. Сэки жӧ заводиті «Шыпичаӧс» гижны.

Поэзияысь дзикӧдз эновтчыліс Москваын велӧдчигӧн да выльысь босьтчис гижан уджӧ Сыктывкарӧ 1935 воын велӧдны воӧм бӧрын.
 
Гижис «Домна» лирико-эпическӧй поэма (1936), «Шыпича» историческӧй драма (1939). «Шыпича» драма вӧлі йӧзӧдӧма сёрӧнджык нӧшта некымын вариантын, а сідзжӧ лӧсьӧдӧма кыдзи либретто Коми национальнӧй театрлы.
 




#Article 310: Конев Фёдор Егорович (110 words)


Конев Фёдор Егорович (1935) — коми гижысь, киносценарист.

Чужис 1935 вося урасьӧм тӧлысь 28-ӧд лунӧ Тюмень обласьтса Мыжы сиктын кресьтянин семьяын. 1956—1958 воясӧ уджаліс «Ленинский путь» районса газетын. 1963 воын помаліс ВГИК-ысь сценарнӧй факультет. Сы бӧрын 1963–1968 воясӧ уджаліс Сыктывкарын телевидениеын, сэсся вуджис уджавны Беларусьлӧн юркар Минскӧ. 1968–1993 воясӧ вӧлі «Беларусьфильм» киностудиаын сценарно-редакционнӧй коллегиаӧ пырысьӧн, а 1993–1995 воясӧ — медшӧр редакторӧн. 

Фёдор Конев — рочӧн гижысь. Медводз босьтчис гижны кывбуръяс. Медводдза кывбурсӧ йӧзӧдіс 1953 воын Ямал-Яран кытшса «Красный Север» газетын. Сёрӧнджык вуджис прозалань. Дасьтіс некымын проза небӧг: «Парусник» (1983), «Снегопад» (1990).

Ф.Е. Конев гижис 20 художествоа фильмлы сценарий. 1975 восянь пырӧ СССР-са кинематографистъяслӧн котырӧ. Босьтіс «Неман» журналлысь премиа. Олӧ Минскын.




#Article 311: Кичин Василий Евгеньевич (140 words)


Кичин Василий Евгеньевич (1848—?) — коми поэт, литератор, велӧдысь-югдӧдысь.

Василий Кичин чужис 1848 воын Усть-Сысольскын, усть-сысольскса народнӧй училишӧысь велӧдысь Е.В. Кичинлӧн семьяын. Дас во уджаліс народнӧй училишӧясын инспекторӧн, ас могъясӧн воліс Коми мулӧн уна сиктӧ. Усть-Сысольск уездса училишӧын велӧдіс история да география. 
 

В.Е. Кичин тшӧкыда гижис «Вологодские губернские ведомости» газетӧ. Кырымасьліс «К.», «К-ин» шыпасъясӧн.
 
Коми литературалы подув пуктысь И.А. Куратовлы сиис сылы торъя ыджыд «Зырянский язык» статья, мый вӧлі йӧзӧдӧма 1865—1866 воясӧ «Вологодские губернские ведомости» газетын. Асму туялысь да гижысь Ф.А. Арсеньев «Об учреждении должности инспектора народных училищ в Усть-Сысольском уезде» статьяын гижис В.Е. Кичин йылысь, мый сійӧ «ознакомился с зырянским языком и бытовыми потребностями туземного населения, чему свидетельством могут служить и литературные труды его...». 

Кывбуръясӧн гижис коми йӧзлӧн история йылысь. Сылӧн «Поездка в Усть-Сысольск» статьяыс индӧ сы вылӧ, мый Василий Кичин кӧсйӧ вӧлі тӧдмавны комияслӧн драмаа искусство сӧвмӧм йылысь.




#Article 312: Пунегов Николай Трофимович (263 words)


Пунегов Николай Трофимович (1919—1985) — коми гижысь, журналист.

Николай Пунегов чужӧма Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Поёлын (ӧні — Сыктыв районса Поёл сикт) 1919-ӧд вося ӧшым тӧлысь 13-ӧд лунӧ. Помалӧма Поёлса 7 класса школа (1936), лесотехническӧй рабфак да велӧдысьяслысь 10 тӧлысся курсъяс, кодъяс дасьтісны 7 класса школаяслы велӧдысьясӧс. Куръяс бӧрын кык тӧлысь удитӧма велӧдны Кулӧмдін районса Керчомъя сиктын, мый бӧрын 1939-ӧд воын сійӧс босьтӧмаӧсь Гӧрд армияӧ. Дорйӧма чужан му Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи: 1946-ӧд воӧдз вӧлӧма Ылі Асыввылын.

Фронт вылын сійӧс наградитӧма Гӧрд Кодзувлӧн орденӧн. Война вылылсь воӧм бӧрын секретаралӧма Сыктыв районса «Сыктывса ударник» газетын. Во да джын уджалӧма Сыктыв районса комсомол комитетын 2-ӧд секретарӧн. Велӧдӧма Сыктыв районса Межадор 7 класса школын. Уджысь орӧдчытӧг 1956-ӧд воын помалӧма Коми канмуса педагогика институт, а сэсся куим во велӧдчӧма вылыс партийнӧй школаын. 

Юрнуӧдӧма КПСС-лӧн Кулӧмдін райкомитетын пропаганда отделӧн. 18 во чӧж вӧлӧма кывкутысь секретарӧн да редакторӧн Кулӧмдін районса «Ленин туйӧд». Веськӧдлӧма «Югыд туй» республикаса газетын промышленносьт юкӧдӧн 1982-ӧд воӧдз.

Кулӧма 1985-ӧд вося йирым тӧлысь 3-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Ассьыс медводдза висьтъяссӧ да очеркъяссӧ йӧзӧдӧма «Войвыв кодзув» журналын да «Югыд туй» газетын.

Николай Трофимовичлӧн петавлӧма сӧмын ӧти небӧг: «Арся сьыланкыв» (1970 воын). Небӧгас 10 висьт: «Турияс лэбӧны», «Кор ми пӧрысьӧсь», «Козина чышъян», «Татшӧм менам уджӧй», «Сергейлӧн бать», «Кымӧръяс разалӧны», «Тувсов дзоридзьяс», «Кӧні тэ, дона мортӧй», «Тулыс», «Портрет».

СССР-са журналист котырӧ пырысь.

Сылӧн «Югыд олӧм вӧсна» висьт йылысь критик Вера Латышева гижӧма: С самого начала есть хороший темп: короткие фразы, касающиеся главного. Драматичный сюжет. Жизнеутверждающий человеческий финал: «Никогда не забывайте их...». Не зря говорят, где писатель вкладывает в работу всю свою душу, — там и произведение получается выше, лучше.




#Article 313: Конюхов Дмитрий Васильевич (151 words)


Конюхов Дмитрий Васильевич (Вась Мить, Би кинь; 1911—1982) — коми поэт, вуджӧдчысь.

Дмитрий Конюхов чужис Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Паджгаын (ӧні — Сыктывдін районса Паджга сикт) 1911 вося кӧч тӧлысь 26-ӧд лунӧ.

Помаліс Паджгаса сизим вося школа. Вузӧ пырны дасьтысян курсъяс помалӧм бӧрын пырис Коми канмуса педагогика институтӧ. 1933 восянь история-филология факультет помалӧм бӧрын уджаліс коми да роч кыв да литература велӧдысьӧн Пальын, а сэсся Паджгаын. 1938 воын лои Коми небӧг лэдзанінын художествоа литературалӧн редакторӧн.

Ветліс Айму вӧсна Ыджыд тыш вылӧ, тышкасис фашистъяскӧд Ленинградса фронтын, кӧні веськӧдліс пулемётчикъяслӧн взводӧн. Сьӧкыда ранитчыліс. Фронтсянь воӧм бӧрын Д.В. Конюхов дыр уджаліс «Войвыв кодзув» журналын, Коми небӧг лэдзанінын.

Куліс 1982 вося рака тӧлысь 4-ӧд лунӧ.

Петкӧдчис кыдзи литературнӧй критик: гижис Иван Куратов, Михаил Лебедев, Илля Вась, Иван Вавилин творчество йылысь. 

Конюхов Д.В. тӧдса сідзжӧ кыдзи и вуджӧдчысь: комиӧдіс Э.Л. Войничлысь, А.С. Пушкинлысь, В.В. Маяковскийлысь, М. Шолоховлысь, А.А. Фадеевлысь, Г. Николаевалысь, В. Кочетовлысь да мукӧдлысь гижӧдсӧ.




#Article 314: Куликов Сергей Лукич (163 words)


Куликов Сергей Лукич (1921—2015) — коми поэт, вуджӧдчысь, Коми АССР-са школаясын нимӧдана велӧдысь.

Сергей Куликов чужӧма 1921-ӧд вося кӧч тӧлысь 30-ӧд лунӧ. Сыктывкарын велӧдысьяслысь институтын велӧдчигӧн сійӧс босьтӧмаӧсь армияӧ. 1940-ӧд вося арын сержант Куликов веськалӧма Финляндия суйӧр бокӧ. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ зырӧма фашистъясӧс Псковсянь Чехословакияӧдз. Чужанінас бергӧдчӧма 1947-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысьын. Гӧрд дипломӧн помалӧма институт, а сэсся 37 во уджалӧма Шойнатыса шӧр школаын, велӧдӧма физика; 28 во вӧлӧма школаса директорӧн. Кык во веськӧдӧма Кӧрткерӧс районса йӧзӧс велӧдан юкӧдӧн.

Кулӧма 2015 вося тӧвшӧр тӧлысь 27-ӧд лунӧ.

Гижӧма кывбуръяс, висьтъяс, очеркъяс, комиӧдӧма роч гижысьясӧс.

Челядьлы дасьтма «К ребятишкам в гости: Стихи. Челядь дорӧ гажӧн» небӧгтор (1990), кытчӧ пырма 23 комиӧдӧм роч кывбур. Роч авторъяс лыдын: Агния Барто, М. Клокова, В. Хорол, А. Бродский, В. Жуковский, П. Воронько, Н. Саковская, Е. Серова, Е. Благинина, М. Познанская, А. Плещеева, В. Берестов, М. Пожарова, Корней Чуковский, И. Суриков, Самуил Маршак.

Вуджӧдӧма войнаса сьыланкывъяс. «Победалӧн вунлытӧм тулыс» сьыланкыв чукӧрӧ (Сыктывкар, 2010) пыртӧма Сергей Куликовлысь 13 вуджӧдӧм гижӧд.

 




#Article 315: Почёт орден (СССР) (130 words)


Почёт орден (рочӧн: Орден «Знак Почёта») — СССР-ын канмуса орден. Лӧсьӧдӧма СССР-са Шӧр Исполнительнӧй комитетлӧн (ЦИК) Шуӧмӧн 1935 вося вӧльгым тӧлысь 25-ӧд лунӧ. 1988 вося моз тӧлысь 22-ӧд лунӧдз вӧлі шусьӧ «Почёт пас» орден.

СССР-са Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн 1988 вося моз тӧлысь 28-ӧд лунӧ Шуӧмӧн вӧлі вынсьӧдӧма «Почёт орденлӧн» выль статут да серпасалӧм.

Орденлӧн вылысас вит йыла кодзув, сы улын «СССР» гижӧд. Орденлӧн улысас «ЗНАК ПОЧЁТА» гижӧд.
Дӧрапас да кодзув пемыд гӧрд рӧмаӧсь, бокъяссӧ зарниӧдӧма. Дӧрапаслӧн воропыс да гижӧдыс зарниӧдӧма.

Кытш отсӧгӧн орден йитчӧ вит пома колодкакӧд; сійӧ – розӧвӧй рӧма шӧвк лента, кык оранжӧвӧй визя боктіыс. Ленталӧн пасьтаыс – 24 мм, визьяслӧн пасьтаыс – 3,5 мм.

Орденсӧ медбӧрын сетӧма «Цемент» Россияса канму концернысь Белгородса цемент заводлӧн директор Анатолий Яковлевич Литвинлы СССР-са Президентлӧн Шуӧмӧн 1991 вося ӧшым тӧлысь 21-ӧд лунӧ.




#Article 316: Морозов Сергей Михайлович (176 words)


Морозов Сергей Михайлович (Рудов Сергей; 1913—1988) — коми гижысь, вуджӧдчысь, коми литература туялысь.

Сергей Морозов чужӧма Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Межадорын (ӧні — Сыктыв районса Межадор сикт) 1913-ӧд вося йирым тӧлысь 7-ӧд лунӧ.

Ветлӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш вылӧ. Война бӧрын редакторалӧма Крымса небӧг лэдзанінын да директоралӧма Симферопольын полиграфия училишӧын. 

Кулӧма 1988-ӧд вося сора тӧлысь 6-ӧд лунӧ.

Сергей Морозов гижӧма «Паметьын и син водзын» небӧг, кытчӧ пыртӧма статьяяс, очеркъяс да казьтылӧмъяс аслас тшӧтшъяяс йылысь, кодъяс удитісны нимӧдны асьсӧ война да мирнӧй кадӧ.

Дасьтӧма «Вояс пыр, би пыр» антология, кытчӧ пыртіс Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ усьӧм коми гижысьяслысь гижӧдъяссӧ: Н.А. Шахов (Сандрик Микол) (1898—1943), Я.И. Чупров (Биа Ӧгыр) (1906—1942), Б.С. Ярасов (Биавир) (1908—1942), А.Д. Старцев (Тикӧн Ӧльӧксан) (1906—1943), Н.А. Старцев (Тикӧн Коляй) (1907—1943), И.Н. Симаков (Сим Вань) (1906—1943), И.П. Титов (Тит Паш Вань, И.Лучев) (1908—1941), И.А. Осипов (Вокан) (1911—1942), И.Г. Подоров (Гаврил Иван) (1906—1942), В.П. Латкин (1907—1942), В.И. Елькин (Иван Вась) (1912—1942), А.П. Размыслов (1915—1943), А.Г. Габов (Гриш Саш) (1912—1941), М.И. Шестаков (Мивашеков) (1904—1942), И.Н. Габов (Иван Комсомольскӧй) (1914—1941), А.А. Шаманов (1918—1943), Н.С. Самарин, С.А. Маегов.




#Article 317: Шуктомов Ганс Александрович (161 words)


Шуктомов Ганс Александрович (1929) — коми гижысь, публицист, туялысь.

Ганс Шуктомов чужис Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтысь Сыктывдін районса Шыладор грездын 1929 вося ода-кора тӧлысь 19-ӧд лунӧ кресьтянин семьяын, кодӧс сёрӧнджык кулакалісны.

Сизим вося школа помалӧм бӧрын уджаліс Сыктывкарса аэропортын. Вӧр техникум бура помалӧм бӧрын сійӧс мӧдӧдісны пырны Москваса лесотехническӧй институтӧ, но пырис Саковскӧй лётнӧй училишӧӧ. Сэні велӧдчис сӧмын вит тӧлысь — 1952 во помсянь 1953 во заводитчитӧдз. Училишӧысь сійӧс вӧтлісны кыдзи «кулаклысь» писӧ. Сёрӧнджык Ганс Шуктомов помаліс лесотехническӧй институт да аспирантуру, но диссертациясӧ эз дорйы. Сылы ковмис мунны Тамбов карсьыс кыдзи «кулак» пилы. 1980 воын ыджыд изобретение лӧсьӧдӧмысь диссертациа дорйытӧг лои техническӧй наукаясса кандидатӧн, туясян институтын юрнуӧдысь научнӧй сотрудникӧн.

Ганс Шуктомовлӧн гижан уджыслӧн мылькйыс веськаліс 1988—1992 вояс вылӧ. Та кадӧ сійӧ йӧзӧдіс «Войвыв кодзув» журналын да «Югыд туй» газетын 21 шмонитан висьт, на лыдын «Карьера», «Чурка Вань».

Шуктомов Г.А. петкӧдчис кыдзи публицист, гижис коми йӧзлӧн история да культура йылысь: «Есть ли у коми национализм?», «Вернуть имя», «Что имеешь, то и найдешь».




#Article 318: Лыюров Александр Алексеевич (108 words)


Лыюров Александр Алексеевич (А. Зеленцов; 1923—1990) — коми гижысь.

Александр Лыюров чужӧма Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтысь Сыктывдін районса Зеленечын 1923-ӧд вося сора тӧлысь 17-ӧд лунӧ.

Кулӧма 1990 вося ӧшым тӧлысь 28-ӧд лунӧ.

Александр Лыюров босьтчӧма гижны война бӧрын. Сиктса томулов йылысь «Простӧй йӧз» медводдза повесьт петӧма «Войвыв кодзув» журналын 1949-ӧд воын, а торъя небӧгӧн — 1951-ӧд воын. Сылӧн «Зарни кияс» выль повесьтын (1956) сёрни мунӧ ремесленнӧй училишӧын велӧдчысьяс йылысь, кыдзи налӧн сӧвмӧ пытшкӧсса мирыс. Фронт вылын нуӧдӧма дневник, и тайӧ пасйӧдъясыс лоӧмаӧсь подулӧн «Менам другъяс йылысь повесть» гижӧдлы, кӧні висьталӧма пулемётнӧй училишӧся курсантъяс йылысь.

Бӧръя ыджыд уджыс — «Пармаса варышъяс» роман, мый петавлӧма «Войвыв кодзув» журналын 1992—1993-ӧд воясын.




#Article 319: Коми Александр Павлович (168 words)


Коми Александр Павлович (1926—1989) — коми гижысь.

Александр Коми чужӧма Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтысь Сыктыв районса Поёл сиктын 1926-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 24-ӧд лунӧ. 1930-ӧд воын семьяыс вуджӧма овны Сыктывкарӧ. Медводдза классӧ велӧдчӧма 4-ӧд школаын. Помалӧма 1941-ӧд воын Сыктывкарын 1-ӧд номера школаын кӧкъямыс класс, а сэсся — мотористъяслысь куим тӧлысся курсъяс. Помалӧм бӧрас уджалӧма «Вычегодсплав» трестын 16-ӧд номера катер вылын ода-кора тӧлысьсянь 1942-ӧд вося моз тӧлысь 31-ӧд лунӧдз. Водзӧ велӧдчӧма 12-ӧд номера школаын, кӧні помалӧма 1943-ӧд воын ӧкмыс класс. Гожӧмнас кык тӧлысь уджалӧма сплавын. 1943-ӧд воын 10-ӧд классын велӧдчигӧн мӧдӧдчӧма фронт вылӧ. 1943—1948-ӧд воясӧ служитӧма Сӧветскӧй армиаын. Воӧм бӧрын велӧдчӧма ВЛКСМ-са ЦК-лӧн Шӧр школаын. Сійӧс помалӧм бӧрын уджалӧма Сыктывкарса горкомын комсомолса медводдза секретарӧн. Коми канмуса педагогика институт помалӧм бӧрын уджалӧма госбезопасносьт комитетын, а сэсся вӧлӧма Коми наука шӧринса Президиумысь веськӧдлысьлӧн отсасьысьӧн войтыркостса йитӧдъяс серти.

Кулӧма 1989 вося моз тӧлысь 13-ӧд лунӧ.

Ассьыс медводдза висьтъяссӧ йӧзӧдӧма «Войвыв кодзув» журналын 1984 воын. «Зарни вӧр» повесьтын гижысь шыӧдчӧма 1930-ӧд вояслань, петкӧдлӧма, кыдзи коми кресьтяна уджалӧмаӧсь вӧр заптігӧн, вӧралӧмаӧсь да вӧдитӧмаӧсь видз-му.




#Article 320: Втюрина Людмила Зарниевна (150 words)


Втюрина Людмила Зарниевна (Зарни Люся; 1964) — коми гижысь.

Зарни Люся чужӧма 1964-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 11-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Изьва районса Кельчиюр сиктын. 1979-ӧд воын помалӧма Кельчиюрса нетыр школа, 1981-ӧд воын — Красноборса шӧр школа. 1985-ӧд воын помалӧма Перымын канмуса культура институтысь библиотека пакультет. 1985-ӧд восянь уджалӧ Сыктывкарын, С.Я. Маршак нима Коми Республикаса челядьлӧн национальнӧй библиотекаын веськӧдлӧма отделӧн.

Людмила Втюриналысь кывбуръяссӧ йӧзӧдлiсны республикаса газет-журналлӧн лист бокъяс вылын, а сiдзжӧ «Сыктывкар», «Был у меня хороший друг», «Собрание разлук», «У камелька», «Kuum ӧӧ» (эст кыв вылын) небӧгъясын.

Зарни Люся гижӧ рочӧн, комиӧн да изьва кылӧн кывбуръяс да проза. Изьва кылӧн гижӧдъяс петавлісны «Арт» журналлӧн 2012 вося 2-ӧд номерын. Изьва сёрнисикасӧн йӧзӧдӧма «Дзоляньлӧн дзольгӧм» да «Менам шоныд діяс» повесьтъяс.

Челядьлы кывбуръяс петісны «Шоныдін» небӧгын (2018).

Людмила Втюрина дасьтылӧма «Дзолюк» радиопередачалы некымын сценарий, а сідзжӧ коми челядь литератураысь некымын материал. Лӧсьӧдӧма челядь уджъясысь некымын сборник, краеведениеысь да коми литератураысь 60 сайӧ библиотека удж.




#Article 321: Размыслов Александр Васильевич (269 words)


Размыслов Александр Васильевич (1927—1994) — коми гижысь.

Александр Размыслов чужӧма Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтысь Сыктывдін районса Сотчӧмвыв грездын 1927 вося моз тӧлысь 7-ӧд лунӧ.

Кулӧма 1994 вося кӧч тӧлысь 27-ӧд лунӧ.

Александр Размыслов гижӧма проза. Сылӧн петавлӧма ӧти небӧг «Курыд зарава» (1993), кытчӧ пырисны кык повесьт («Курыд зарава», «Косьмывтӧм синва») да 9 висьт: «Никӧн-полой», «Единоличник Сидӧр Паш», «Ньӧжйӧ лэбӧ тополь пух», «Вышивайтӧм ковёр», «Косявлӧм письмӧ», «Марпида», «Медбӧръя гӧснеч», «Зэр бӧрын», «Бать».

Небӧгкӧд ӧткодь нима повесьт йылысь сійӧ гижис: «Ме быдми Эжва берег дорын. Войнаӧдзыс на аддзылі мӧдлапӧлын Пычимса спецпереселенечьяслысь сьӧкыд оласногсӧ. Сэки, дерт, ме унатор на эг гӧгӧрво. Та йылысь заводитлі гижны война бӧрас, но ме пыр жӧ веськалі сідз шусяна диссидентӧ, талун-ӧ-аски арестуйтан списокӧ.

МГБ эз узь! «Специалистъяс» гусьӧн кыйӧдчисны, чукӧртісны налы колана «юӧръяс» ме йылысь. Но воис кад, и ме век жӧ «Курыд зарава» повестьын водзӧссӧ мынті, олӧмӧ пӧрті ассьым кӧсйӧмӧс — НКВД-са комендант Скобелевӧс (сідзкӧ и став системасӧ) вӧйті-меститі нюр пыдӧсӧ, бур йӧз водзас петлывтӧм вылӧ».

Аслас повесьт-висьтъясын автор туялӧ-восьтӧ сідз шусяна «спецпереселенечьяслысь» сьӧкыд удж-олӧмсӧ. Сталинлӧн культ воясӧ Украинаысь, Беларусьысь, Шӧр Азияысь да мукӧдлаысь уна сюрс мыжтӧм йӧзӧс кӧмтӧг-пасьтӧг вӧтлісны гортсьыныс да этапӧн вайӧдісны войвывса кӧдзыд Коми муӧ. Сьӧкыд уджысь ӧтдор тайӧ войтырыслысь мырддисны став правояссӧ, но та вылӧ видзӧдтӧг вайӧдӧм йӧз оз воштыны морттуйнысӧ — авъяӧсь, кылӧны-гӧгӧрвоӧны мукӧдлысь шогсӧ, сьӧлӧм дойсӧ, пыр дасьӧсь отсыштны пикӧ воӧм ёртныслы. 

Александр Размыслов мӧвпалӧ и научно-техническӧй революциалӧн воськовъяс йылысь. «Бать» висьтын кӧть сёрниыс мунӧ олӧм мунӧм да выль керкаяс лэптӧм йылысь, но сэк жӧ петкӧдлӧма, мый керка кыпӧдысьяс нем жалиттӧг кисьтӧны вӧр-васӧ. Висьтавсьӧ сы йылысь, мый йӧзыс кӧ уджалӧны от сьӧлӧмсяньыс, сэки шогалӧ вӧр-ва да сыкӧд ӧттшӧтш и морт.




#Article 322: Матвеев Александр Михайлович (129 words)


Матвеев Александр Михайлович (1919—1981) — коми гижысь. 

Александр Матвеев чужис Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Ипатьдорын (ӧні — Сыктывдін районса Ипать грезд) 1919 вося вӧльгым тӧлысь 7-ӧд лунӧ.

Помаліс Сыктывкарса педагогика училишӧ да Коми канмуса педагогика институт, босьтіс история велӧдысьлысь специальносьт. Дорйис чужан му Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи, сьӧкыда ранитчыліс. Войнабӧрса воясӧ уджаліс Сыктывкарын, веськӧдліс «Вӧрлэдзысь» газетлӧн сатира юкӧнӧн. 1979 восянь веськӧдліс шмонь радейтысьяслӧн «Чушканзі» журналӧн. 

Куліс 1981 вося йирым тӧлысь 21-ӧд лунӧ.

Гижан уджыс Александр Матвеевлӧн пансьӧ 1945-ӧд восянь. Медводз сійӧ гижис кывбуръяс, а сэсся босьтчис лӧсьӧдны шмонитана висьтъяс. Найӧ петавлісны республикаса газетъясын. Йӧзӧдлісны шмонитан висьтъяссӧ сідзжӧ роч («Крокодил» журналын), украина, грузин да мари кывъяс вылын.

А.М. Матвеевлӧн петавліс нёль небӧг: «Ме найӧс аддзылі» (1959), «Ма да гормӧг» (1964), «Сьӧлӧмыд абу кӧчамач» (1967), «Микол, Марья да мукӧдъяс» (1971).




#Article 323: Попов Эраст Алексеевич (151 words)


Попов Эраст Алексеевич (1926—1986) — коми драматург, режиссёр, актёр.

Эраст Попов чужис Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтысь Емдін уездса Слӧбӧдаын (ӧні — Удора районса Слӧбӧда сиктын 1926 вося кӧч тӧлысь 3-ӧд лунӧ.

Кор 1958 воын Сыктывкарын воссис Шылада театр, Эраст Попов вуджис сылӧн труппаас. Сэсся лои сэні режиссёрӧн, а 1962—1973 воясӧ — театрса медшӧр режиссёрӧн.

Куліс Сыктывкарын 1986 вося сора тӧлысь 16-ӧд лунӧ.

Эраст Попов гижис «Песни к звездам» медводдза коми оперетталысь либретто (шыладыс Яков Перепелицалӧн, 2-ӧд вариант — «Ни пуха, ни пера»); «Гроза над Усть-Куломом» медводдза коми опералысь либретто (Б.П. Семячков да С.И. Ермолинкӧд ӧттшӧтш), «У нас на Севере» пьеса, «Народный артист П.А. Мысов» монография (Сыктывкар, 1981).

 

Эраст Поповлӧн мамыс — Серафима Михайловна (1906—1973), 1938 восянь вӧлі Коми АССР-са Совнарком бердын искусствояс делӧяс серти Управлениеын начальник. Сылӧн веськӧдлігӧн Коми муын вӧлі лӧсьӧдӧма: «Асъя кыа» сьылан да йӧктан ансамбль, медводдза шылада школа, шылада училишо, Коми филармония, Шылада театр да Воркутаын аканьяслӧн театр.




#Article 324: Мысов Пантелеймон Ануфриевич (168 words)


Мысов Пантелеймон Ануфриевич (1914—1958) — нималана коми актёр, Коми АССР-са нимйӧза артист (1943), РСФСР-са нимӧдана артист (1946)

Паня Мысов чужис Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Помӧсдінын (ӧні Коми Республикаын Кулӧмдін районса Помӧсдін сикт) 1914 вося сора тӧлысь 27-ӧд лун.

Пантелеймон Мысов медводдзаысь тӧдмасис профессиональнӧй театркӧд 1923 воын, кор сылы вӧлі 9 арӧс да сійӧ отсасис ыджыдджык чойыслы уджавны Нардомса гардеробын. Театрса искусствоӧн тӧдмасьӧм вайӧдіс сійӧс художественнӧй самодеятельносьтлӧн кружокӧ. 13 арӧсаӧн сійӧ пырис отсасьны небӧг личкаланінӧ, кӧні уджаліс сылӧн ыджыдджык вок Николай, пырӧдчис драма кружоклӧн уджӧ, мыйлы бӧрыннас сетісны «Синяя блуза» ним.

Режиссураӧн Мысов тӧдмасис водз. Кор сылы вӧлі 17 арӧс, пырис велӧдчыны сценическӧй искусствояслӧн Ленинградса техникумысь режиссёр факультетӧ. Велӧдчӧмысь ковмис эновтчыны, сы вӧсна мый эз сюр ӧтуволанінысь местаыс.

Во мысти П. Мысов кутіс велӧдчыны тайӧ жӧ техникумас актёръяслӧн факультетын (сёрӧнджык лои институтӧн) коми студиакӧд. Найӧс велӧдісны татшӧм педагогъяс, кыдзи Н. Комаровская да Я. Фрид.

Куліс 1958 вося рака тӧлысь 24-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Пантелеймон Мысовӧс кыкысь бӧрйылісны Коми АССР-са Вылыс Сӧветӧ депутатӧн. 1950—1958 воясӧ веськӧдліс Ставсоюзса Театральнӧй Котырлӧн Коми юкӧнӧн.




#Article 325: Марков Валерий Петрович (127 words)


Марков Валерий Петрович (1947) — фин-йӧгра мирын нималана морт, физик-туялысь, физика-математика наукаясса кандидат (1975), общественнӧй удж вӧчысь, депутат, политик.

Валерий Марков чужис 1947 вося сора тӧлысь 11-ӧд лунӧ Коми АССР-лöн Удора районса Кослан сиктын. 1972 воын помаліс А.А. Жданов нима Ленинградса канму университет, уджсикас сертиыс — «физик». 

Ленинградса канму университет помалӧм бӧрын 1972 восянь 1991 воӧдз В.П. Марков уджаліс Сыктывкарса канму университетын: экспериментальнӧй физика кафедраса лаборант, ассистент, старшӧй велӧдысь, доцент (1981 восянь), кафедраса веськöдлысь.

Пырӧдчис ООН-са вужвойтыр серти уджалан котырлӧн уджӧ: дасьтіс «Декларация прав коренных народов» да «Декларации лингвистических прав» документъяслысь балаяссӧ.

Вӧлі Россияса фин-йӧгра войтыр ассоциацияын сопредседательӧн.

Сыктывкарса канму университет бердса Коми республикаса физико-математическöй лицей-интернат лöсьöдöмын водзмöстчысь, лицейса Веськöдлан Сöветö пырысь. 2003 восянь Марковлöн семьяыс быд во сетö стипендияяс медбур велöдчысьяслы, Республикаса да Ставроссияса олимпиадаясын вермысьяслы.




#Article 326: Кочанова Анастасия (123 words)


Кочанова Анастасия Евгеньевна (1992) — коми балерина.

Анастасия Кочанова чужис Коми Республикаса Кулӧмдін сиктын 1992 вося кӧч тӧлысь 23-ӧд лунӧ. Йӧктыны кутіс Кулӧмдінса шӧр школаын коймӧд классын велӧдчигӧн: ветлӧдліс школаса йӧктан кружокӧ. 

Сэсся велӧдчис Коми республикаса Юралысь бердын искусствояс гимназиялӧн йӧктан юкӧдын. 

Гимназия бӧрын Настя помаліс Коми Республикаса искусствояс колледж. Велӧдчигӧн мукӧд студентыскӧд ӧттшӧтш йӧктіс Опера да балетлӧн республика театрлӧн сцена вылын.

Колледж бӧрын Настя кӧсйис пырны уджавны Опера да балет театрӧ, но нывъёртыс вӧзйис корсьны шудсӧ Коми муысь ылынджык. Йошкар-Ола бӧрти кольччӧма Москваӧ, йӧктӧма «Корона Русского балета» театрын. А во мысти вуджӧма Классическӧй балетлӧн национальнӧй театрӧ, кӧні уджалӧ нин 2012 восянь.  Труппаас морт 30. Уджъёртъясыскӧд гастрольясӧн кытшовтӧма став мирсӧ нин: Франция, Португалия, Канада, Малайзия, Ирландия, куимысь вӧлӧма Испанияын да Китайын, кыкысь Америкаын. 




#Article 327: Будинос (кыв) (102 words)


Будинос (Budinos) — тайӧ лӧсьӧдӧм финн-йӧгра либӧ уралкостса кыв, код вӧлi йӧзӧдӧма 2009 воын. Сылы колӧ вӧдитчыны «финн-йӧгра эсперанто» пыдди. Будинос мыджсьӧ удмурт, суоми, эст, мордва, мари, мадьяр да вӧгул кывъяс вылӧ. Лӧсьӧдысь — удмурт филолог да кывбуралысь Алексей Андреевич Арзамазов (удмуртӧн: Арзами Очей) Ижкарысь.

Будиносӧ босьтӧма латин шыпаскуд:

Budinosan gimna

Ajgan najasa no chenasa,
Ezre veta no vorsa keddas,
Vazhakelan kajib shonda,
Fenno-ugro madan kela.
Nezide, latide, kalzide, kalide,
Bias-garas vojtib pilmat,
Budijo vijas em amo valda,
Em gudrio mora – budijo vijas.
Mina no tina, vono miesam,
Avime ojmanmit kelan vachale,
Kelage valche tekime lelimat,
Kastime isodat todi ta kelat.




#Article 328: Токи Пона (кыв) (109 words)


Токи Пона (toki pona — бур кыв) — лӧсьӧдӧм кыв, лӧсьӧдысь —   (Соня Элен Киса, збыль ним — Кристиан Ричард), Канадаса кыв туялысь. Анбур — латин. 

a e i o u k l m n p s t w j

tenpo pini mute-mute la jan mije li lon ma sewi. ona li jo e jan meli olin. jan meli ona li pona lukin. ona mute li pilin pona. taso jan meli li moli. jan mije li pilin ike. oko ona li jo e telo mute-mute. jan mije li toki tawa jan sewi li toki e ni: «ona li moli tan seme?» taso jan sewi li kute ala e ona.




#Article 329: Белых Николай Фёдорович (161 words)


Белых Николай Фёдорович (1941—1992) — коми гижысь, драматург.

Николай Белых чужӧма Сыктывкарын 1941-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 9-ӧд лунӧ.

Помалӧма Сыктывкарын шӧр школа, 1971-ӧд воын — Москваын А.М. Горький нима Литературнӧй институт. Россияса гижысь котырӧ пырысь. Некымын во вӧлӧма Коми АССР-са культура министрӧс вежысьӧн. 1986-ӧд воын котыртӧма «Би кинь» журнал да лоӧма сэні редакторӧн.

Кулӧма 1992-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 24-ӧд лунӧ.

Николай Белых тӧдса кыдзи драматург, коді гижис уна юкӧна квайт пьеса да некымын ӧти юкӧна пьеса. Наын петкӧдлӧма сылӧн кадся олысьяс йылысь, кыпӧдӧма нравственно-этическӧй проблемаяс. В.А. Савин нима Коми республикаса драма театр пуктіс «Анисья» да «Таысь колӧ судитны» сылӧн пьесаяс серти кык спектакль.

Критик Раиса Куклина пасйис: «Николай Белых писал в основном во время так называемого застоя. Трудно тогда было публично выражать свои мысли. От писателей требовалось выбирать и определять то, о чем можно говорить, а о чем следует умолчать. Драмы и комедии Н. Белых значительны тем, что он сказал своё слово о расстройстве-разрушении коми жизни (природы, языка, характера, бытовых традиций)».




#Article 330: Игнатов Михаил Иванович (142 words)


Игнатов Михаил Иванович (1933—1999) — коми гижысь.

Михаил Игнатов чужӧма 1933 вося ода-кора тӧлысь 28-ӧд лунӧ Коми АССР-са Кулӧмдін районын Помӧсдін сикт улӧ пырысь Мӧдлапӧв грездын.

Сизим класс помалӧм бӧрын водзӧ велӧдчӧма Укваса горнӧй техникумын, кӧні и босьтчӧма гижны кывбуръяс. 1952 восянь уджалӧма «Воркутауголь» комбинатлӧн геологоразведочнӧй партияын техник-операторӧн. Бӧрынджык зільӧма Печораса геофизическӧй экспедицияын.

Кулӧма 1999 вося моз тӧлысь 17-ӧд лунӧ.

Тундраын да войвывса пармаын геофизикъяслӧн сьӧкыд да кывкутана удж йылысь гижӧма Михаил Игнатов аслас повесьтъясын да висьтъясын. «Чусалысь шом» медводдза висьтсӧ йӧзӧдӧма «Войвыв кодзув» журналын 1959 воын. Во мысти татшӧм жӧ ним улын гижысьлӧн петӧма медводдза небӧг.

Водзӧ гижӧма буритчысьяс, изыскательяс, геологъяс йылысь, кодъяс корсьӧны да аддзӧны мупытшса озырлун. Бура тӧдсаӧсь гижысьлӧн «Шоръяс визувтӧны юӧ», «Меным быть колӧ мунны», «Кор эмӧсь другъяс» небӧгъяс.

Гижлӧма сійӧ и ичӧт арлыда челядьлы. Сылӧн ки улысь петавлісны «Васьӧ да кардинал», «Юсьяс, донаяс, вай жӧ висьталӧй» небӧгъяс.




#Article 331: Куратов Виталий Константинович (234 words)


Куратов Виталий Константинович (1933—2003) — коми гижысь, журналист.

Виталий Куратов чужис 1933 вося тӧвшӧр тӧлысь 6-ӧд лунӧ Сыктыв районса Кебра сиктын. Тані жӧ помалiс 7 класса школа. 1950 воын помаліс Сыктывкарса ӧтиӧд номера Гӧрд Затонса ремесленнӧй училишӧ. 1952 воӧдз уджаліс паракод вылын кочегарӧн. Сэсся служитіс Сӧветскӧй армиаын. Воӧм бӧрын уджаліс электрикӧн «Куратов» совхозын. 1960 восянь сійӧ журналисталіс «Знамя коммунизма» газетын да радиоын, инспектораліс партияса райкомын. 1965 воын Визин сиктын рытъя шӧр школа помалӧм бӧрын сійӧс мӧдӧдісны Ленинградса вылыс партийнӧй школаӧ. 1969 восянь уджаліс Койгорт районса «Новая жизнь» газетын шӧр редакторӧс вежысьӧн. Сэсся уджаліс экономистӧн Коми Республикаса видз-му овмöс министерствоын Сбербанкын.

Куліс 2003 вося йирым тӧлысь 20-ӧд лунӧ.

Виталий Куратовлысь «Салдат тэрмасьӧ гортас» медводдза висьт 1956 воын йӧзӧдлiс «Войвыв кодзув» журнал. Сэсся вöліны «Мусуктӧ сьӧлӧмыд бӧрйӧ», «Олӧмыс чуксалӧ» да «Радейтам тэнӧ, Олеся» повесьтъяс да некымын висьт. 2003 воын петіс сылöн «Кӧин котыр» медводдза проза чукöр. Аслас гижӧдъясын автор висьталӧ радейтчӧм да ёртасьӧм йылысь, уджын водзмӧстчысьяс йылысь, серамбана ёсь гижӧдъяснас янӧдiс олӧмсӧ дзугысьясӧс, юысь-кодалысьясӧс да дыш йӧзӧс.

Кулӧм бӧрас В.К. Куратовлӧн Анна Фёдоровна гӧтырыс, бур йӧзыс да гижысь-ёртъясыс водзмӧстчисны да дасьтісны «Мусуктӧ сьӧлӧмыд бӧрйӧ» выль небӧг (2009). Выль гижӧд чукӧрӧ пырисны медводдза небӧгысь висьтъяс да «Войвыв кодзув» журналын йӧзӧдлӧм гижӧдъяс, повесьтъяс, олӧмысь войтъяс, пьеса. Виталий Куратовлӧн гижӧдъясын шӧр геройяснас лоӧны ныв-зонъяс, мужичӧйяс, нывбабаяс, кодъяслӧн петкӧдчӧ ӧта-мӧдкостса йитӧдъясныс, семьякостса миритчыны позьтӧм мытшӧдъясныс, горш йӧзкӧд веныс. И быдтор позьö венны, кор эм радейтöмлӧн би.

Гижис сидзжӧ серамбана висьтъяс.




#Article 332: Лингва франка нова (154 words)


Лингва франка нова (Lingua Franca Nova) — лӧсьӧдӧм войтыркостса кыв роман кывъяс панас вылын, лӧсьӧдысь — Америкаса психолог Корнелис Джордж Бурэй.

Диграфъяс:

 Nos Padre                                   Нос Падре

 Nos Padre, ce es en sielo:                  Нос Падре, ке ес ен сиело: 
 Sante es tu nome.                               Санте ес ту номе. 
 Tu renia va veni.                                  Ту рениа ва вени. 
 Tu vole va es fada,                              Ту воле ва ес фада, 
 en tera como en sielo.                        ен тера комо ен сиело. 
 Dona nos pan dial a nos.                   Дона нос пан диал а нос. 
 Pardona nos pecas                              Пардона нос пекас 
 como nos pardona los ci peca a nos. комо нос пардона лос ки пека а нос. 
 No condui nos a tentia,                      Но кондуи нос а тентиа, 
 ma proteje nos de mal.                       ма протеже нос де мал. 
 La tu es la renia, la potia,                   Ла ту ес ла рениа, ла потиа, 
 e la gloria a tota tempo.                     е ла глориа а тота темпо.




#Article 333: Палкин Леонид Николаевич (184 words)


Палкин Леонид Николаевич (1932—1999) — коми поэт, гижысь, журналист.

Леонид Палкин чужӧма Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтысь Удора районса Жук (рочӧн Георгиево) грездын 1932-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 28-ӧд лунӧ.

Сизимӧд классянь пырӧма уджавны Удора районса исполкомӧ. 1949-ӧд воын помалӧма Косланса шӧр школа да пырӧма велӧдчыны 1 №-а Сыктывкарса ремесленнӧй училишӧӧ, кӧні босьтӧма рулевӧй да столяр-плотниклысь специальносьтъяс. Сёрӧнджык помалӧма штурманъяслысь курсъяс да уджалӧма капитанлы отсасысьӧн Войвыв юяслӧн пароходствоын. 1953-ӧд восянь служитӧма Сӧветскӧй Армияын. Воӧм бӧрас уджалӧма боцманӧн паракодъяс вылын.

Кулӧма 1999-ӧд вося рака тӧлысь 2-ӧд лунӧ.

Косланса школаын велӧдчигӧн ветлӧдлӧма «Пионеры Удоры» литературнӧй кружокӧ. Тані жӧ гижӧма медводдза кывбуръяссӧ. На пиысь ӧтиӧс йӧзӧдлӧма 1949-ӧд воын «Войвыв кодзув» журналын. Тайӧ жӧ журналас 1949-ӧд воын петӧны сылӧн и мукӧд кывбурыс.

Леонид Палкин петкӧдлӧма асьсӧ кыдзи журналист да гижысь. Гижӧма кывбуръяс, висьтъяс, очеркъяс. Сылӧн артмисны челядьлы неыджыд гижӧдъяс, кодъясӧс рочӧдӧма войвыв вӧр-ва сьылысь В.С. Журавлёв-Печорский (вуджӧдӧмъясыс пырисны «Таёжное чудо» небӧгӧ). «Лесной чай» небӧгын автор гижӧмас, мый «эта книга, если говорить образно, родилась на природе, где я то с удочкой, то с фотоаппаратом провожу своё свободное время».

Палкинлӧн петавлӧма куим небӧг комиӧн да кык небӧг рочӧн («Таёжное чудо»,  «Лесной чай»).




#Article 334: Потапов Егор Васильевич (146 words)


Потапов Егор Васильевич (1937—1982) — коми поэт, серпасалысь.

Егор Потапов чужӧма Шойнаты районса (ӧні Кӧрткерӧс районса) Додз сиктын 1937 вося моз тӧлысь 20-ӧд лунӧ. Сизим вося школа помалӧм бӧрын уджалӧма колкозын, вӧлӧма лесникӧн, Кӧрткерӧс районса «Звезда» газетын литсотрудникӧн. 

Бӧръя кӧкъямыс восӧ олӧма Кулӧмдін районса Уллянаса психоневрологическӧй интернатын. Кулӧма 1982 вося рака тӧлысь 13-ӧд лунӧ.

Егор Потапов тӧдса кыдзи поэт. Медводдза кывбурыс петавлӧма «Войвыв кодзув» журналын 1952-ӧд воын, кор сылы вӧлӧма 15 арӧс. Гижӧма «Чунгыр», «Чебостан» да «Аркаша» поэмаяс. Гижӧдъяссӧ мыччӧдлӧма «самиздатӧн», аслыссяма небӧгъяс лӧсьӧдӧмӧн: машинкаӧн печатайтӧма да мичмӧдӧма ас серпасъясӧн. Ас бӧрас кольӧма сюрс гӧгӧр йӧзӧдтӧм кывбур.

Челядьлы «Дзольгӧ шор» кывбуръяса медводдза небӧгыс петавлӧма 1964-ӧд воын, выльпӧв йӧзӧдӧма 2019-ӧд воын.

Унаторйын водзмӧстчӧма: фотографияяс снимайтӧма, шылада гижӧдъяс лӧсьӧдӧма, ворсӧма гармошкаӧн, ноксьӧма радиоӧн. Серпасасьӧма. Миян кадӧдз воӧма кык серпас (ӧтиыс — Вок да кык чойлӧн портрет, 1950-60-ӧд вояс). Чукӧртӧма минералъяс да важ монетаяс, мый сэсся сетӧма Кӧрткерӧс музейӧ.




#Article 335: Тӧвся Олимпиада ворсӧмъяс (2018) (228 words)


Тӧвся Олимпиада ворсӧмъяс (2018) (, , официальнӧй ним XXIII тӧвся Олимпиада ворсӧмъяс) — войтыркостса спорт чукӧртчӧм, коді лоас Пхёнчханын (Корея) 2018 воӧ урасьӧм тӧлысь 9-ӧдзсянь урасьӧм тӧлысь 25-ӧд лунӧдз. 

Олимпиада вылӧ ассьыныс спортсменъясӧс ыстӧмаӧсь 92 страна. Ворсӧмъяслӧн талисман — Сухоран тигрпи, Паралимпиада ворсӧмъяслӧн — Пандаби ошпи.

Олимпиада ворсӧмлӧн би эстафета пансьӧма 2017-ӧд вося йирым тӧлысь 24-ӧд лунсянь Грециясянь. Медводдзаӧн факелӧн котӧртӧма Грецияысь лызьӧн котралысь Апостолос Ангелис, коді вуджӧдӧма эстафетасӧ Лунвыв Кореяысь футболӧн ворсысь Пак Чжи Сунлы. Факелӧн странаті котӧртӧма 7 500 морт, би пыралӧма 17 карӧ да провинцияӧ. Маршрутлӧн кузьтаыс — 2018 километр.

Тӧвся Олимпиадаын ордйысисны 7 спорт сикасын да 15 спорт дисциплинаын:

Войтыркостса олимпиада комитет ворсӧмъясӧ пыртӧма 6 выль дисциплина: Сноубордын — «биг-эйр» (айловъяс да аньяс); Конькиӧн котралӧмын — масс-старт (айловъяс да аньяс); Кёрлингын — «Дабл-микст»; Горнолыжнӧй спортын — «командаа ордйысьӧм».

Олимпиада комитет бырӧдӧма кык дисциплина: сноубордын параллельнӧй слалом (айловъяс да аньяс). Пхенчханын ордйысьӧмаӧсь 102 комплект медаль вӧсна.

Квайт страна тӧвся ворсӧмъясӧ пырӧдчӧма медводдзаысь: Косово Республика, Малайзия, Нигерия, Сингапур, Эквадор да Эритрия.

Сы бӧрын, кыдзи Россияӧс мыждісны допингӧн вӧдитчӧмысь, Пхёнчханӧ мунісны 169 спортсмен, кодъяс петкӧдчисны 15 спорт сикасын. Найӧ петкӧдчисны «Россияысь олимпиадаса спортсменъяс» статусын.

Тӧвся Олимпиада вылӧ веськалісны Комиысь вит спортсмен: лызьӧн котралысьяс Алексей Виценко да Юлия Белорукова, конькиӧн ислалысь Дмитрий Алиев да коккейысь ворсысьяс Лиана Ганеева да Фануза Кадирова. Лызьӧн нӧшта кык котралысь — Станислав Волженцев да Ольга Царёва — допингӧн вӧдитчӧмын мыждӧмысь эз веськавны Кореяӧ.




#Article 336: Кушманов Виктор Витальевич (116 words)


Кушманов Виктор Витальевич (1939—2004) — рочӧн гижысь коми поэт, драматург, журналист, Коми Республикаса нимйӧза поэт.

Виктор Кушманов чужис Коми АССР-ын Сыктыв районса Ниашор посёлокын 1939 вося рака тӧлысь 20-ӧд лунӧ. Мамыс кулӧм бӧрын 1954-1953 воясӧ быдмис детдомын. 1958 восянь уджаліс Заозерьеса лесопунктын, стройкаяс вылын. 1960 восянь — «Красное знамя» да «Молодёжь Севера» газетъясын литсотрудник да корреспондент. 1976 восянь уджаліс «Голос строителя» газетын, сэсся республикаса радиоын. 1979 восянь Виктор Кушманов юрнуӧдіс Виктор Савин нима Драма театрын литература юкӧнӧн, вӧлі Ставсоюзса театр котырлӧн Коми юкӧнын консультантӧн. 

Куліс 2004 вося урасьӧм тӧлысь 17-ӧд лунӧ.

Кывбуръяссӧ пондіс йӧзӧдны 1960-ӧд воясӧ «Молодёжь Севера» газетын, а медводдза кывбур чукӧрыс — «Мне двадцать лет» — петіс 1965 воын. 1973 восянь СССР-са гижысь котырын.
 




#Article 337: Нутрихин Андрей Владимирович (112 words)


Нутрихин Андрей Владимирович — войтыркост класса спорт мастер, лызьӧн котралӧмысь Россияса чемпион.

Чужӧма 1973 вося моз тӧлысь 20 лунӧ Вӧркутаын. Помалӧма Вӧркутаса 23-ӧд №-а школа, 12-ӧд №-а СПТУ, Сыктывкарса университетысь физическӧй культура да спорт факультет. 

Спортын медводдза вермӧмсӧ шедӧдӧма 1990 воын 10 километра дистанцияын «Трудовӧй резервъяс» спорт котырлӧн ордйысьӧмын (Сыктывкар).

Андрей Нутрихин некымынысь вӧлӧма Россияса чемпионӧн 4х10 км эстафетаын (1996—2002) да 70 км марафонын (2000).

Вермасьӧма ставмирса чемпионатъясын: нёльӧд места 50 километра вылын коньковӧй ходӧн (Лахти, Финляндия, 2001); 18-ӧд 30 километра вылын коньковӧй ходӧн (Трондхейм, Норвегия, 1997); Валь-Де-Фиемми, Италия, 2003 да с.в.

Ветлӧма Россияса команда пытшкын 1998 воын ХVI тӧвся Олимпиада ворсӧмъяс вылӧ (Ногано, Япония): 50 км вылын коньковӧй ходӧн вӧлӧма 15-ӧн. 




#Article 338: Артеев Пик Герасимович (208 words)


Артеев Пик Герасимович (1937—1987) — коми гижысь, кӧр видзысь да спортсмен.

Пик Артеев чужис Ыджыд тундраын 1937 вося вӧльгым тӧлысь 27-ӧд лунӧ. Нимсӧ пуктісны нималана немеч-антифашист Вильгельм Пик серти. Тундраын Пик оліс сизим арӧсӧдз, внтліс кӧр дорын бать-мамыскӧд. Нӧвикбӧжса школаын велӧдчис 7 во, сэсся помаліс Усвавомса шӧр школа.

Школа бӧрын уджаліс вӧркутаса шахтаын. Служитіс армиаын (танк войскаясын ГДР-ын). Армиа бӧрын помаліс Наръян-Марса зооветеринарнӧй техникум, босьтчис веськӧдлыны  кӧр видзысьяслӧн бригадаӧн Нӧвикбӧжын. Сёрӧнджык лоис «Усть-Усинский» совхозын кӧр видзысь юкӧнлӧн веськӧдлысьӧн.

Сійӧ пӧшти петавтӧг оліс тундран кӧр дорын, оліс чумын. Сьӧкыд удж вылӧ видзӧдтӧг удитіс гижны, радейтіс вӧравны да чери кыйны. Та кындзи, сылӧн вӧлі нӧшта ӧти гежӧд хобби — сьӧкыд атлетика. Гира лэпталӧмын Пик Артеев лои Коми АССР-са чемпионӧн.

Куліс 1987 воын.
 

Медводдза висьтъяссӧ Пик Артеев йӧзӧдіс «Усинская новь» газетын 1978 воын. Сылысь гижан сямсӧ казяліс журналист Рейнгольд Бихерт, коді вӧлі тайӧ газетса редакторнас. Та бӧрын авторӧс корисны Сыктывкарӧ том прозаикъяслӧн семинар вылӧ. Комиӧдӧдм гижӧдъяссӧ йӧзӧдлісны «Войвыв кодзув» журналын. Гижис и комиӧн, и рочӧн.

Медводдза небӧгыс петіс кулӧм бӧрас нин Р. Бихерт водзмӧстчӧмӧн, коді мӧвпаліс та йылысь Пик Артеевлӧн кулан восяньыс нин. «Была бы вторая жизнь..» небӧгӧ (2008) пыртӧма 21 йӧзӧдӧм да йӧзӧдтӧм висьт да очерк.

Пик Артеевӧс шуӧны медбур кӧр видзысьӧн гижысьяс пӧвстын да медбур гижысьӧн кӧр видзысьяс пӧвстын.




#Article 339: Ануфриева Альбина Зиновьевна (147 words)


Ануфриева Альбина Зиновьевна (1940—1996) — коми гижысь.

Альбина Ануфриева чужис 1940 вося рака тӧлысь 22-ӧд лунӧ Коми АССР-ысь Уква районса Косьясдор грездын (ӧні Сосногорск районын). Челядьдырыс колис Изьва районса Гам грездын, батьыслӧн чужанінын.1967 воын помаліс Дудинкаын зооветеринарнӧй техникум, лои бухгалтер-экономистӧн.

 
Куліс 1996 вося урасьӧм тӧлысь 23-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Изьва районса Гамса школаын велӧдчигӧн на йӧзӧдчӧма «Пионерская правда» газетын. Альбина Ануфриевна водзӧ гижӧма Арктикаын уджалігӧн. Выльысь кутӧма гижны Сыктывкарӧ вуджӧм бӧрын. Висьт да повесьтъясыс петавлісны «Войвыв кодзув» журналын 1960-1980-ӧд воясӧ. Гижӧдъяссӧ торъя небӧгӧн «Майбыр» ним улын йӧзӧдӧма 1989 воын. 
  
Сылӧн прозаын петкӧдлӧма нывбабалӧн олӧм, шуд корсьӧм. Сылӧн петавлісны «Марина» да «Майбыр» повесьтъяс. Повесьт да висьтъясын А.З. Ануфриева кужӧмӧн серпасалӧ бур геройясӧс: йӧзӧс бурдӧдысь Тандзе Маръя, чужанін дорйысь салдат Пётр Ермолин («Гым водзвылын» письмӧясысь), Настя ныв («Полярнӧй кӧч» висьтысь), Анна Филипповна Рочева («Майбыр» повесьтысь), бурдӧдчанінса гижӧдъясысь йӧз. Лёк геройяс сылӧн век кӧнкӧ ылын, сайын, на йылысь уна абу гижӧма.




#Article 340: Афанасьев Анатолий Петрович (235 words)


Афанасьев Анатолий Петрович (1935—2004) — коми кыв туялысь да гижысь.

Анатолий Афанасьев чужис Коми АССР-ын Удора районса Увдор Выльыб грездын 1935 вося косму тӧлысь 20-ӧд лунӧ. Дас арӧссянь быд во гожӧмнас уджаліс «Выль удж» колхозын: пусьысьлӧн отсасьысь, «лэбачфермаӧн» веськӧдлысь, кукань да вӧв видзысь, пароконнӧй кӧсилка вылын ытшкысьлӧн отсасьысь, турун пуктысь.

Шӧр школа помалӧм бӧрын уджаліс Укваын военизированнӧй би кусӧдысьяслӧн службаын. 1954—1956 воясӧ — ВВС-лӧн авиационнӧ-техническӧй училишӧын курсант (Тамбов обласьтса Мичуринск кар). 1956—1958 воясӧ — авиационнӧ-техническӧй могмӧдан службаын офицер.

Географ-картограф специальносьт босьтӧм бӧрын 1963—1964 воясӧ уджаліс медшӧр топографӧн Госкомгеологиялӧн «Спецгеофизикаын» (Москва обласьтса Поварихаын). 1964—1974 воясӧ вӧлі Москва обласьтын Клин карса шӧр школаясын география, история да черчениеысь велӧдысьӧн. 1967—1970 воясӧ уджысь орӧдчытӧг велӧдчис В.И. Ленин нима Москва канмуса педагогика институтлӧн (МГПИ) аспирантураын «Историческая география СССР» специальность серти (уджӧн веськӧдлысь — В.В. Покшишевский). Сэсся уджысь орӧдчытӧг жӧ 1970—1973 воясӧ велӧдчис СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалса аспирантураын «Этнография» специальносьт серти. 1971 воын диссертациа эштӧдӧм могысь сійӧс ыстісны Москваӧ СССР-са наукаяс академиялӧн Этнография институтӧ.

Гижны босьтчӧма шӧр школаын велӧдчигӧн на коми, роч да немеч кывъяс велӧдысь В.В. Крюков веськӧдлӧн улын. «Удораса пионеръяс» литературнӧй кружокын тшӧтш велӧдчӧмаӧсь кывбуръяс тэчны ӧні тӧдчана нин поэтъяс да гижысьяс Борис Палкин, Альберт Ванеев, Юрий Васютов, Леонид Палкин, Альберт Попов да мукӧд.

Ас йылысь Анатолий Афанасьев висьталӧ: «Ме абу поэт ни гижысь. Эновтчи гижасян уджсьыс шӧр школа помалӧм бӧрын. Но литкружокӧн веськӧдлысь Владилен Васильевич менӧ тшӧтш пуктіс бур туй вылӧ: велӧдіс радейтны роч да коми литература».




#Article 341: Афанасьев Евгений Степанович (129 words)


Афанасьев Евгений Степанович (1942—1998) — коми журналист, гижысь-сатирик.

Евгений Афанасьев чужӧма Коми АССР-ын Удора районса Кослан сиктын 1942-ӧд вося йирым тӧлысь 16-ӧд лунӧ. Челядь дырйиыс кольӧма Мутьдін грездын. 1957-ӧд воын помалӧма Пызьдін сиктын 7 вося школа, 1960-ӧд воын — Косланын шӧр школа.

Армияын служитӧм бӧрын вӧлӧма физкультура велӧдысьӧн Пызьдінса 8 вося школаын. Сэсся 8 во уджалӧма вӧр лэдзысьӧн. 1976-ӧд восянь Е.С. Афанасьев — Удора районса «Выль туйӧд» газетса фотокорреспондент. Тшӧкыда ветлывлӧма сиктъясті гижысь корреспонденттӧг, та вӧсна сы пыдди гижлывлӧма ачыс.

Вӧлӧма «Югыд туй» газетын спецкорӧн.

Кулӧма 1998-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 21-ӧд лунӧ.

Евгений Степанович — гижысь-сатирик. Медводз кутіс гижны шмонитана висьтъяс, а сэсся челядьлы. 

Йӧзӧдлӧма гижӧдъяссӧ «Выль туйӧд» да «Югыд туй» газетъясын, «Войвыв кодзув», «Чушканзi», «Би кинь» да «Арт» журналъясын.

Сылӧн петавлісны «Кытшъяс», «Пурзьӧмын ар пом»,  «Вежласяна поводдя» небӧгъяс.




#Article 342: Благовешенньӧ (171 words)


Благовешенньӧ (рочӧн: Благовещенье, Благовещение) — коми йӧзкостса календарын вичко праздниккӧд йитчӧм лун, пасйӧны косму тӧлысь 7-ӧд лунӧ.

Благовешенньӧ шуöны медся ыджыд празьникӧн. Комияс нӧшта шуӧны Кӧк поз вӧчан лунӧн либӧ Додь вож бергӧдан лунӧн.

Медся ёна йӧз костысь кывлан, мый тайӧ лунӧ оз позь уджавны. Нывъяс весиг юрсисӧ оз шыльӧдны, ни кӧса оз кыны, а колӧ кӧ пӧ кизь вурны — вур, но рытнас бӧр резьӧд. Йӧзыс шуӧны, мый тайӧ лунас кӧк поз тэчӧма, и Енмыс сійӧс мыждӧма празьник лунӧ уджалӧмысь. Сійӧн пӧ сэсся нэмсӧ позтӧг и олӧ. Та ради уналаын Благӧвешенньӧсӧ шуӧны «кӧк поз вӧчан лунӧн». Кутшӧм лун вылӧ веськалӧ Благӧвешенньӧыс, сы вежон лунӧ оз позь панны некутшӧм удж: гӧра-кӧдза, керка вӧчӧм.

Благӧвешенньӧӧдз пӧ тулысыс локтӧ на, а тайӧ лунсяньыс пӧ тулыс нин сэсся. Тулыс кӧ воис, сідзкӧ оз нин позь ветлыны доддьӧн. И тайӧ лунас додьсӧ вӧлӧм вежӧны телега вылӧ, та серти Эжва вожын Благӧвешенньӧсӧ шуӧны «додь вож бергӧдан лунӧн».

Благӧвешенньӧ лун кежлӧ пӧжалӧны черинянь, и быд нывбабаӧс гӧститӧдӧны чериняньӧн, ӧд тайӧ лунас пӧ Енмамыс тӧдмалӧма Кристосӧн нӧбасьӧм йылысь.




#Article 343: Сердитов Константин Степанович (133 words)


Сердитов Константин Степанович (Скӧр Кӧсьта; 1961) — коми поэт, журналист.

Константин Сердитов чужис Коми АССР-ын Луздор районса Сернӧс сиктын 1961 воын лӧддза-номъя тӧлысь 3-ӧд лунӧ.

А. А. Жданов нима Ленинградса канму университетысь журналистика факультет  помалӧм бӧрын уджалӧ Луздор районса «Знамя труда» газет редакциаын экономика юкӧнӧн веськӧдлысьӧн.

К. Сердитов гижӧ кывбуръяс комиӧн и рочӧн. Коми кывбуръяссӧ йӧзӧдлісны «Знамя труда» газетын, «Войвыв кодзув» журналын, «Мелілуныс пыдӧстӧм и помтӧм» ӧтувъя чукӧрын. 2008 воын петіс «Ас ордым» кывбур чукӧр.

Гуся нимыс — Скӧр Кӧсьта.

Кывбуръяс вылас пуктӧма сьыланкывъяс. «Мувыв олӧмлӧн оз помась нэмыс» кывбурыс лои Луздор районса кыпӧн (шыладыс Яков Перепелицалӧн).		.

Ас ордым: кывбуръяс / Скӧр Кӧсьта. — Абъячой: Центр. б-ка им. В. В. Юхнина, 2008. — 60 л.б.

Нырщикалӧ «Коми войтыр» ӧтмунӧмын. Уна во чӧж нин веськӧдлӧ «Коми войтыр» ӧтмунӧмлӧн Луздорса юкӧнӧн, пырӧ ӧтмунӧмлӧн Исполкомӧ.




#Article 344: Кулӧмдінса бунт (767 words)


Кулӧмдінса бунт — Кулӧмдін вӧлӧсьтса коми кресьтяналӧн 1842—1843 воясӧ кыпӧдчӧм. Вӧлі лёка пӧдтӧма.

Кулӧмдінса бунт йылысь юӧръяс тӧдсаӧсь гижысь да чужан му туялысь Василий Кунгинсянь. 1911 вося очеркын сійӧ гижис, кыдзи артмис тайӧ кыпӧдчӧмыс, видліс тӧдмавны, кутшӧм помкаяс вӧсна кулӧмдінсаяс босьтчисны тышкасьны нартитысьяскӧд.

Ас должносьт серти Кипрушев (озыр кресьтянинлӧн пи) вӧлі вот чукӧртӧ. Целовальникӧн на сійӧ ӧктіс Кулӧмдінса обшествоысь 3 сюрс шайт да видзис найӧс. Усть-Сысольск кытшӧн веськӧдлысьяс кӧть и тӧдісны сьӧм таргайтӧм йылысь, эз шыӧдчыны ёрдӧ. Квайт во мысти, 1841 воын, кор Кулӧмдін сиктса веськӧдланін лои вӧлӧсьтӧн, вӧлӧсьтса писарӧн босьтчис уджавны Кипрушевлӧн зятьыс — вӧвлӧм салдат Дмитрий Тимофеев Русинов, а сылӧн отсасьысьӧн — кресьтянин Иван Елисеев Попов. Тайӧ кык морт отсӧгӧн Кипрушев ас водзас пуктіс план, мый серти 1842 во вылӧ рӧскӧд сметаӧ сюйис водзынджык видзӧм 3 сюрс шайт, кодъясӧс быттьӧкӧ кулӧмдінса кресьтяна эз мынтывлыны. Та кындзи вӧліны и мукӧд выль вот. Ставнас Кулӧмдінса обшестволы колӧ вӧлі чукӧртны 17641 шайт: быд 754 ревизскӧй душасянь — 23 шайт 40 урӧн.

Та кадӧ вӧвлӧм старшина Кипрушев, писар да староста Мамонтов сёрнитчисны да кресьтяналы 1842 во вылӧ вотъяс кыпӧдісны 19 шайсянь 23-ӧдз. Кор кресьтяна котыр кутісны юасьны, мыйла сиктса власьтъяс содтісны вот, тӧдмалісны, мый 3 сюрс шайт перйӧны торъя реестр серти (сьӧм, кодӧс гусяліс Кипрушев), а нӧшта 700 шайт — вылынджык пукалысь чина войтырлы козинъяс вылӧ. Кресьтяна эз кӧсйысьны мынтыны тайӧ пӧльтӧм сьӧмсӧ, корисны бергӧдны вот, мый мынтылісны 1835 восянь. Та кындзи найӧ эз кӧсйыны кывзысьны сиктса веськӧдлысьӧс да чукӧртісны кырымпасъяс, медым вӧтлыны Кипрушевсӧ старостаысь.

Та кадсянь кресьтяна восьсӧн кутісны водзсасьны сиктса власьтъяслы паныд. Кулӧмдінсаяс пӧвстын лои водзмӧстчысь морт — велӧдчӧм кресьтянин Гавриил Попов. Аслас чукӧртчӧмъяс вылын кресьтяна эз кӧсйысьны кывзысьны Усть-Сысольскса чиновникъяслысь. Письмӧяс гижӧм могысь найӧ корисны Коми муын нималана мортӧс, йӧзӧс дорйысьӧс — Шожым сиктса Дмитрий Балинӧс, кодӧс ёна пыди пуктісны йӧзыс.

Восьсӧн сиктса власьтъяслы водзсасьӧм кыссис 13 тӧлысь. Гаврил Попов гӧгӧр артмис 8 морта котыр. На дор жӧ вӧліны 200 гӧгӧр кресьтяна, тшӧтш и орчча грездъясысь — Носимысь, Донысь, Керчомъяысь да Нэмдінысь. Кыпӧдчысьяслӧн шӧринӧн лои Гаврил Поповлӧн керкаыс, кодлӧн гӧбӧчас вӧчисны «кутузка». Сэтчӧ йӧртісны  Г. Поповӧс кыйны кӧсйысьясӧс. Гӧбӧч-тюрма бӧрся видзӧдіс кӧзяинлӧн гӧтырыс — Даръя Васильевна.

Быд вежон Кулӧмдінӧ волывлісны уездса чина войтыр (А. Попов). Но найӧ кӧсйисны эз кресьтянаӧс кывзыны, а кыйны бунтаръяслысь веськӧдлысьсӧ. Усть-Сысольскса чинаяс бӧрын сиктӧ кыкысь воліс канму эмбур кузя Вӧлӧгда губерняса палатаӧн управляюшӧй Нагель. Сылӧн могыс — бунтарӧс кыйны. Нагельӧс асьсӧ неуна эз пуксьӧдны Поповъяслӧн гӧбӧчӧ. Но губерняса чиновник кужис дзебсясьны пывсянын, а сэсся пышйыны сиктсьыс.

Кулӧмдінысь ковмис пышйыны сідзжӧ и ӧти натшальниклӧн отсасьысь Троицкийлы. Сійӧ вӧлі мунӧ нин бӧр дереваннӧй туйті, но сылысь кибиткасӧ суӧдісны Осип Конанович Липин веськӧдлӧм улын кресьтяна. Найӧ мырддисны сылысь тулуп, юрлӧсъяс, вӧвъяссӧ да тшӧктісны Троицкийлы подӧн мунны Деревяннӧйӧдз. Та дырйи сылы шуисны, мый мырддьӧмторъясыс мунасны вот мынтӧм вылӧ.

Некутшӧм вежсьӧм эз ло и Вӧлӧгдаса губернатор Волховскийлӧн волӧм бӧрын. Сэк кадӧ жӧ сиктын водзӧ сӧвмис асвеськӧдлӧм. Кулӧмдінсаяс бӧрйисны сиктса старшинаӧс, сетісны сылы печать да штемпель, медым мӧдӧдны сар да жандармъяслӧн шеф граф А.Х. Бенкендорф ним вылӧ письмӧяс. Ставнас кулӧмдінсаяс мӧдӧдісны 25 элясьӧм. 

Кулӧмдінӧ воӧм бӧрын Витковский корис, медым кресьтяна кывзысисны водзынджык бӧрйӧм власьтъяслы. Татшӧм тшӧктӧмыс эз кажитчы йӧзыслы. Ассяньыс коми йӧз корисны кыйны да пуксьӧдны сиктса чинаясӧс, кодъяс нем подулавтӧг кыпӧдісны вотъяс. Та бӧрын Витковский лэччис карӧ да юӧртіс Москваӧ Бенкендорфлы, мый кыпӧдчӧмсӧ колӧ пӧдтыны армиа отсӧгӧн.

Та бӧрын 110 кулӧмдінса кресьтянаӧс, кодъяс отсасисны кыпӧдчӧм дасьтысьяслы, нӧйтісны ньӧръясӧн (вачкӧм лыд эз артавны). Та могысь вӧлі вайӧма 4 додь тыр ньӧр.

Бунтӧн кӧкъямыс веськӧдлысь пышйисны лызьӧн вӧр керкаясӧ. Сы бӧрын, кыдзи налысь рӧдвужсӧ кутісны дзескӧдны, пышйысьяслы ковмис петны вӧрсьыс да сетчыны власьтъяслы. Меддыр дзебсясис Гавриил Попов. Йӧзыс шуӧны, мый сылысь дзебсясянінсӧ индіс винаысь Марк Нехорошев. Гаврил Поповсӧ кыйисны Вуктылъюысь (сиктсянь 19 км сайын).

Сёысь унджык салдат олісны Кулӧмдінын 11 тӧлысь чӧж. Кресьтяналы ковмис вердны найӧс — унаӧн гӧльмисны, вузалісны керкаяссӧ да эновтісны сиктсӧ. Кулӧмдінсаяслы эз позь чукӧртчыны рытпукъяс вылӧ, ветлӧдлыны рыт-войӧ. Салдатъяс жӧ олісны вӧльнӧя да уна лёктор вӧчисны.

Восстание юрнуӧдысьясӧс судитісны Усть-Сысольскын 1843 вося моз тӧлысь 24-ӧд лунӧ. Ставнысӧ шуисны мӧдӧдны Сибырӧ ссылкаӧ, а таӧдзыс ньӧръявны. Уездса ёрд вӧзйис ньӧрйӧн нӧйтны карса полициа дорын, но Сенат тшӧктіс тайӧс нуӧдны сэні, кӧні кресьтяна кыпӧдчисны — Кулӧмдінын.

Вӧльгым тӧлысь 30-ӧд лунӧ найӧ бӧръяысь волісны чужанінас. Гавриил да Михаил Поповъяслы да Сидор Морохинлы вичмис 50 вачкӧм, мукӧд вит мортыслы — Родион да Тихон Поповъяслы, Герасим Сладкоштиевлы, Василий Кипрушевлы, Фёдор Турьевлы — 30 вачкӧм. Та бӧрын найӧс дорисны кандалыӧ да мӧдӧдісны Сибырӧ.

Кулӧмдінса кресьтяналӧн кыпӧдчӧм вӧлі Коми муын медся уна йӧза. Та йылысь весиг кывсис  Россия империяаса министръясӧдз да Николай I государӧдз. 

Сиктса власьтъяслысь вывтіасьӧмсӧ торъя комиссиа аддзис, но некодӧс эз мыждыны. Кулӧмдінса старшинаяс Кипрушев да Мамонтов колины гортаныс. Налысь натшальникъяссӧ — А. Поповӧс да Троицкийӧс — сӧмын вештісны должносьтсьыс.




#Article 345: Елфимова Анжелика Геннадьевна (171 words)


Елфимова Анжелика Геннадьевна (1970) — коми поэт, журналист.

Анжелика Елфимова чужӧма Коми АССР-ын Кӧрткерӧс районса Маджа сиктын 1970 вося ода-кора тӧлысь 27-ӧд лунӧ. Помалӧма Сыктывкарын искусствояс училишеысь хорӧн дирижирование класс. Уджалӧма корреспондентӧн «Коми му» газетын, «Чушканзі» журналын. 2007 воын помалӧма А.М. Горький нима Литературнӧй институт (Москва).

Уджалӧма Коми гижысь котырын литературнӧй консультантӧн. 2017 восянь зільӧ Сыктывкарса коми культура шӧринын.

Медводз кывбуръяссӧ гижӧма рочӧн. Ёртъясыс коркӧ юалӧмаӧсь, «мыйла кывбуръяссӧ оз гиж комиӧн»? Та бӧрын босьтчӧма гижны сӧмын комиӧн. Сы бӧрын нин, кор кутӧма кывны асьсӧ гижысьӧн, мунӧма велӧдчыны А.М. Горький нима Литературнӧй институтӧ.

Кывбуръяссӧ йӧзӧдлӧма ӧтувъя чукӧръясын, «Войвыв кодзув» да «Арт» журналъясын, рочӧн, вуджӧдӧмӧн — «Невский альманах» да «Родная Ладога» журналъясын, а сідзжӧ «Литературнӧй газетын».

Анжелика Елфимовалӧн петавлӧма кык кывбур чукӧр.

Сылысь кывбуръяссӧ вуджӧдӧма роч, удмурт, эст, англия да француз кывъяс вылӧ.

М. Кастрен котырлысь (Финляндия) премиа босьтысь (журналистика юкӧнын), «Эзысь борд» премиа босьтысь.

Комиӧдлӧма «Коми войтыр: культура да история йылысь дженьыд серпаскывъяс» небӧг (Сыктывкар, 2008).

А.Елфимова — «Коми войтыр» ӧтмунӧмлӧн Сыктывкарса юкӧнын веськӧдлысьӧс вежысь (2011—2015), «Коми КВН» ӧтмунӧмӧн веськӧдлысь (2012 восянь).




#Article 346: Ыджыд лун (396 words)


Ыджыд лун (рочӧн: Пасха, Воскресение Христово) — коми йӧзкостса календарын вичко праздниккӧд йитчӧм лун. Лӧсьӧдӧма Иисус Кристос ловзьӧм лун кузя. Ыджыд лун — ветлысь празьник. Ӧнія кадӧ Ыджыд лунсӧ быд во арталӧны тӧлысь-шонді календар серти.

Йӧз костын Ыджыд лунсӧ вермӧны сідзжӧ шуны рочӧнджык «Паска».

Ыджыд лунсӧ йӧз костын шуӧны медся югыд празьникӧн. Ставӧн ӧта-мӧднысö чолӧмалӧны: «Кристос воскресе!». Вочавидзӧны: «Воистину воскресе!». Бӧръя кадӧ комиӧдӧны: «Кристос ловзис!» — «Збыльысь ловзис!» Тадзи жӧ чолӧмасьӧны туй вылын вочаасигӧн и гӧсьтӧ пыригӧн.

Ыджыд лунся пызан сайын медводз сёйӧны кольк. Перво сёйӧны кӧзяин да кӧзяйка, сэсся пӧль-пӧч, и медбӧрын — челядь. Мукӧд котырын вермасьӧны, кодлӧн колькйыс медъён. Быдӧн бӧрйӧ аслыс кольк, тотшкысьӧны: кодлӧн колькйыс дзоньӧн кольӧ, тотшкысьӧ мӧдкӧд. Потӧм кольксӧ сёйӧны. Кӧнсюрӧ колькнас оз тотшкысьны, а пызан ӧта-мӧдар помсяньыс воча гӧгыльтӧдӧны. Мукӧдлаас сёйтӧдзыс кольксӧ колӧ гӧгльӧдны пызан вывті. Ыджыд лунӧ тшӧктӧны челядьӧс быгльӧдлыны кольксӧ джодж кузя, медым курӧгъясыс бурджыка кутасны вайсьыны.

Ыджыд лунся гажӧдчӧмъяс нюжалӧны вежон чӧж. Тайӧ вежон чӧжыс бувгӧны жыннянъяс, быд морт вермӧ жыннянӧ звӧнитны. И тайӧ лунъяснас пӧ жыннян горыс зэв аслыспӧлӧс, кылӧ пӧ: «Ульлун воис!», «Блин да кӧвдум!», «Черинянь да кольк!».

Ыджыд лун кежлӧ сувтӧдӧны быдсяма пӧлӧс качайяс: пӧвъя качай, козёл, потана качай, шырана качай, вӧчӧны сигӧр кер вывсянь, луд вылын и сарайын. Качай вылӧ пуксьӧны некымынӧн, шӧрас пырджык пуксьӧдӧны гудӧкасьысьӧс, сьылӧны частушкаяс и кузь сьыланкывъяс. Тшӧкыда качайтчӧны и ныла-зонма. Мукӧдлаас качайсӧ вӧчӧны сигӧр кер вылö. Кӧдзыд кӧ, вӧзйысьӧны кодлыкӧ звӧз вылас. Челядьлы лӧсьӧдӧны качайяссӧ торйӧн, пырджык сарайын.

Мукӧд сикт—грездас Ыджыд лунсянь заводитӧны чеччавны пӧвйӧн. Чукӧртчӧны ӧшинь улӧ либӧ луд вылӧ. Пес вылӧ пуктӧны пӧв, кык морт сувтӧны пӧв ӧтар-мӧдар помас, ӧтикыс пӧв вылас чеччыштӧ, мӧдыс сэк кості вывлань качӧ. Коді усяс, сы места мӧд сувтӧ. Луздорын пӧвйӧн чеччалӧны Ен каян лунӧ.

Ыджыд лунсянь вичкоса служитысьяс заводитӧны ветлӧдлыны сиктса олысьяс дорті, и вежон чожӧн кытшовтӧны вичко улӧ пырысь став грездсӧ. Олӧма йӧз казьтылӧны, попъяс локтігкежлӧ пӧ дасьтӧны медся чӧскыд сёян-юансӧ, торъя дозъясӧ пуктӧны шобді, сю, ид тусь, тэчӧны пызан вылӧ пӧжас, кольк, рысь. Вичкоса служитысьяс да налы отсасьысьяс зібъя енъясӧн да вичкоса ыджыд пу крестӧн пырӧны керкаӧ, сьылӧны молитваяс, вежӧдӧны сёян и тусь. Кутшӧмсюрӧ керкаясын пуксьылӧны пызан сайӧ, мыйтакӧ сёянсӧ босьтӧны аскӧдныс, сэсся разӧдӧны сійӧс гӧля олысьяслы, и неыджыд юкӧн кольӧ вичколы.

Ыджыд лунсянь гӧра-кӧдзаӧдз том йӧз чукӧртчӧны луд вылӧ сьывны-ворсны. Изьва вожын татшӧм ворсӧмыс шусьӧ «Войлӧм». Ыджыд лунсянь ывлаын, кос нин кӧ, ворсӧны «Каръясьӧмӧн», «Мачӧн».

Ыджыд луныс кӧ бур, и шондіыс ворсӧ — мича, бур во лоӧ.




#Article 347: Фролов Дмитрий Валерианович (136 words)


Фролов Дмитрий Валерианович (Валер Мить; 1957—1995) — рочӧн гижысь коми поэт, вуджӧдчысь.

Дмитрий Фролов чужис Княжпогост районса Тракт станцияын 1957 вося ода-кора тӧлысь 24-ӧд лунӧ.

Помаліс Сыктывкарса 1 №-а шӧр школа (1974). Школа бӧрын муніс уджавны Сыктывкарса механическӧй заводӧ электрослесарлӧн велӧдчысьӧн — аслас бать дорас. Сэні уджаліс 1983 воӧдз. 1977—1979 воясӧ служитіс армиаын. Сэтысь воӧм бӧрын уджаліс да ӧттшӧтш велӧдчис Сыктывкарса канму университетлӧн коми юкӧнын. 1983 воын Дмитрий Фролов эновтіс заводын уджалӧм да университетын велӧдчӧм да муніс А.М. Горький нима Литературнӧй институтӧ велӧдчыны. Сэні 1989 воын помаліс художественнӧй вуджӧдӧм факультет, уджаліс лаборантӧн Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтын. 1991—1992 воясӧ уджаліс республикаса радиоын «Молодость» уджтасын редакторӧн да нуӧдысьӧн; а сэсся — «Югӧр» творческӧй котырын штатӧ пырттӧм корреспондентӧн.

Россияса гижысь котырӧ пырысь (1995).

Куліс лёка нога Москваын 1995 вося  лӧддза-номъя тӧлысь 22-ӧд лунӧ. Гуалӧма Сыктывкарын.




#Article 348: Верба лун (129 words)


Верба лун (рочӧн: Вербное воскресенье) — коми йӧзкостса календарын вичко праздниккӧд йитчӧм лун.

Ыджыд видздырся квайтӧд вежалунӧ вичкоын пасйӧны Кристолысь Ерусалимӧ пырӧм, йӧз костын шуӧны Верба лунӧн. Вӧр-ваыс гӧгӧр на лымъя, а верба быдмӧма нин: воссьӧ, ловзьӧ, сы серти и празьниксӧ нимтӧны. Вӧрысь либӧ вичкоысь вайӧм вербаӧн вачкышталӧны челядьӧс, дзоньвидзалун сиӧны. Пырджык шуалӧны вербаӧн вачкигмоз:

 Верба, верба, сет здоровье! 
 Кыдз вербаыс туӧма-быдмӧма,
 Сідзжӧ и тэд быдмыны!

Либӧ:
 Верба лачкӧ,
 Ме ог лачкы,
 Верба мозыс жӧ ӧдйӧ быдмыны
 Да не висьны!

Сідзжӧ вачкышталӧны став скӧтсӧ, торйӧн нин таво чужӧмаяссӧ. Сэсся пуктӧны вербасӧ енув пельӧсӧ да видзӧны сэні вогӧгӧр чöж. Уналаын тайӧ верба шатьяснас вачкышталӧны скӧт Ёгорей лунӧ либӧ колльӧдӧны медводдзаысь лудӧ лэдзигӧн.

Кӧть Верба лун веськалӧ Ыджыд видз вылӧ, сэки позьӧ сёйны чери.

Верба серти примечайтӧны, кутшӧмӧн лоӧ локтан воыс:




#Article 349: Ыджыд видз (163 words)


Ыджыд видз (рочӧн: Великий пост) — став христианскӧй вичкоас медшӧр видз, кодлӧн могыс — дасьтыны эскысь мортӧс Ыджыд лун пасйӧм кежлӧ.

Ыджыд видз — медся кузь да стрӧг видз. «Видз кутны», «видзавны», «вежа видзны» — сідзкӧ сизим вежон чӧж овны кослунъя сёян вылын, сӧстӧммӧдны лов и пытшкӧс молитваяс лыддигӧн да вичкоын кевмысигӧн.

Видз дырйи торъялӧ йöзлӧн олӧмыс: важӧн видз дырйи эз чукӧртчыны рытпукны, кӧлысьяс йылысь весиг эз казьтывны. Дасьтысьӧны тувсовъя гӧра-кӧдза кежлӧ, дзоньталӧны-лӧсьӧдӧны уджалан кӧлуй-эмбур, чери кыян да вӧралан угоддьӧяс.

Ыджыд видз дырйи кык ыджыд празьник: Благовешенньӧ да Верба лун.

Медводз, дерт, видз дырйи торъялӧ пызан выв. Оз позь сёйны йӧла-яя сёян да чери. Ӧнія йӧз казьтылӧны, мый видзалігӧн пӧчьсныс пӧшти сёйтӧг олӧмаӧсь да ёна юрбитӧмаӧсь. Челядь видзавны заводитӧны 5-7 арӧссянь. Челядьӧс кослунъя дырйи повзьӧдлӧны, мый кутасны кӧ сёйны йӧв да яй, Енмыс найӧс мыждас либö муыс пӧ сотчас, и ті сотчанныд. Видз дырйи йӧла сёян чӧжӧны: вӧчӧны вый, рысь. Тайӧ запасъясыс тырмӧны гожӧмӧдз страдна кадӧдз.

Ыджыд видз видзалан да Ыджыд лун воас.




#Article 350: Терентьев Семён Константинович (102 words)


Терентьев Семён Константинович (1945) — коми гижысь.

Чужис 1945 вося моз тӧлысь 16-ӧд лунӧ Большеземельскӧй тундраын Кӧсьтаты бокын. Челядь дыриыс кольӧма кӧр дорын да Инта районса Ярпиягын. Служитіс Ылі Асыввылын, Хабаровскын. Лесотехническӧй техникум помалӧм бӧрын уджаліс мастерӧн да механикӧн Сыктывкарса механическӧй заводын.

Гижны босьтчӧма 1988 воын. Гижӧдъясыс петавлісны «Войвыв кодзув» да «Арт» журналъясын. Лэдзис куим небӧг. 

С. Терентьев велӧдӧма XIV нэмся степан анбур, кӧні эм сӧмын 24 шыпас; содтӧма сэтчӧ судзсьытӧм шыпасъяс (35-ӧдз) да вуджӧдӧма тайӧ анбур вылас коми гижысьяслысь кызь сайӧ ки помысь лӧсьӧдӧм небӧг . На лыдын, удораса гижысь Евгений Афанасьевлӧн «Епшо да Настук» повесьт, «Исус Христослӧн олӧм» и с.в.




#Article 351: Ужгаса подув школа (400 words)


Ужгаса подув школа — Койгорт районын муниципалитетувса велӧданін, уджалӧ Ужга сиктын.

Устав серти Ужгаса школа лоӧ муниципалитетувса велӧданінӧн да шусьӧ «Ужга сиктса быдторйӧ велӧдан подув школа».

Котыртысьӧн лоӧ Койгорт районса йӧзӧс велӧдӧмӧн веськӧдланін.

Аккредитация помасьӧ 2015 вося лӧддза-номъя тӧлысь 15-ӧд лунӧ.

Медводдза классаяс да дзоляджыкъяс волӧны школаас вежоннас витысь,  мукӧдыслӧн квайт лунъя вежон.

Велӧдчӧны ӧти сменаӧ 9.00 чассянь, выльлунӧ 8.45 овлӧ линейка. Урокыс 45 минут, костъяс 10 минутӧн (1-дза да 4-ӧд урок бӧрын ыджыд костъяс — 20 минутӧн).

Пажын бӧрын овлӧны торъя консультацияяс, кружок-секция, мукӧд нуӧданторъяс, челядь вӧчӧны ассьыныс быдсикас удж. 

Велӧдӧны Ужгаса школаын роч кыв вылын.

Челядьыс велӧдчӧны школаӧ волӧмӧн (очнӧя).
        

Школаын лыддьысьӧ 9 класс: нёльыс ичӧт школасаӧсь, витыс подув школасаӧсь). Тані жӧ челядь сад.

Жыръяс: роч кыв вежӧс, математика вежӧс, франсуз кыв вежӧс, физика вежӧс, технология вежӧс, библиотека, медиатека, ас му музей, интернет вежӧс, спорт зал да ворсан эрд, медкабинет, сёянін, ичӧт челядьлы ворсанін.

Школаса директор - Новикова Галина Евгеньевна.

Велӧдысьяс:

Ӧні школаын 16 велӧдчысь да 11 дзоля.

Торъя классъяс серти серпасыс татшӧм (2014 вося косму тӧлысьын):

Дзоляяссӧ видзӧны-быдтӧны ӧтчукӧрын.

Ужгаын велӧдысьнас дыр вӧліс вичкоса Е. Володин. Сылӧн челядьыс, Михаил да Нина, сідзжӧ мунӧмаӧсь бать кок туйӧдыс.

ХIХ нэм заводитчигӧн Ен кыв да сьылан урок нуӧдіс поплӧн пиыс Тебеньков Николай Дмитриевич. Сылы зэв ёна кажитчӧма велӧдны челядьӧс.

Война дырйи став мужичӧйӧс нуисны, сиктын колисны сӧмын нывбабаяс да челядь. Урокъяс бӧрын зонкаяс да нывкаяс уджалісны колхозын, медым отсавны мамъяслы вӧчны унджык трудодень. Сиктӧ кольӧм велӧдысь-велӧдчысьяслӧн став выныс муніс фронтлы отсасьӧм вылӧ. Ярокова Людмила Павловна пуктіс уна вын, медым унджык челядь помалісны школа да мунісны водзӧ велӧдчыны. Сэки тетрадьясыд эз вӧвны, гижлісны важ журналъяс, газетъяс да небӧгъяс вылын.

Война бӧрын школа паныдасис быдсяма мытшӧдыскӧд: абу тырмӧмаӧсь велӧдысьяс, велӧдчан жыръяс, оборудованньӧ. Нянь пӧжалісны бобӧняньысь, содтылісны сэтчӧ нӧшта кос картупель да пилипызь.

Карманова А.А. бӧрын директорӧн индісны Шучалина Екатерина Григорьевнаӧс.
Том нылӧн веськаліс Ужгаӧ Данилова Лина Михайловна. Челядьлы зэв ёна кажитчис мелі ань. Окотапырысь велӧдісны став предметсӧ.

Велӧдчанінын олӧм вӧлі зэв гажа. Быд перемена вылын челядь ворсісны да йӧктісны. Нывкаяс да зонкаяс не сӧмын гажӧдчисны, но и уджалісны. Быд классын вӧлі пач. Сӧмын воас тулыс, велӧдчысьяс ӧтлаын велӧдысьяскӧд ветлісны вӧрӧ да пӧперешнӧй пилаӧн пӧрӧдісны пуяс, дасьтісны пес.

Школаын эз тырмыны велӧдчан жыръяс, да ичӧт классъяс велӧдчисны поп керкаын. Зэв ёна вӧлі колӧ выль керка школа вылӧ.

Велӧдысьяс да велӧдчысьяс став сьӧлӧмсӧ сиисны радейтана велӧдчаніныслы. Школа пырӧдчис быдсяма творческӧй конкурсъясӧ, олимпиадаясӧ, и та понда 1981—1982-ӧд воын Йӧзӧс велӧдан министерство сетіс Вуджан Гӧрд Дӧрапас.




#Article 352: Вылыс Максаковка (112 words)


Вылыc Максаковка () — Сыктывкар каркытшӧ пырысь кар кодь посёлок.

Посёлок ним артмӧма Максаковка ас нимысь. Тадзи вӧлі шуӧны мортӧс, коді 1931 воын тані, Сыктыв юсянь 11 км сайын, лӧсьӧдіс Максаковка рейдса медводдза бригада.

Посёлок пукалӧ Сыктыв юлӧн веськыд берегын. Вылыс Максаковкасянь Сыктывкарӧдз 14 км.

Вылыс Максаковкаын 2014 во вылӧ уджалӧны: библиотека (Шӧр бибилиотека системалӧн 2 №-а юкӧн), пошта юкӧн, «Лира» досуг шӧрин, «Максаковка» реабилитациа шӧрин, спорт да дзоньвидзалун ёнмӧдан шӧрин, амбулатория, аптека, 8 №-а пывсян.

Посёлокын 2014 воын уджалӧны: 95-ӧд да 120-ӧд №-а челядь видзанінъяс, 15-ӧд №-а шӧр школа, «Челядьлы шылад школа» содтӧд тӧдӧмлун сетан учреждение, 15-ӧд №-а челядьлы содтӧд тӧдӧмлун сетан шӧрин, 4-ӧд №-а коррекционнӧй школа-интернат, 20-ӧд №-а профессиональнӧй училишӧ.




#Article 353: Канму службаӧ да веськӧдлыны велӧдан Коми Республикаса академия (332 words)


Канму службаӧ да веськӧдлыны велӧдан Коми Республикаса академия () — Коми Республикаын вылыс тшупӧда велӧдчанін.

Нинӧмсянь заводитӧмӧн вит во чӧжӧн Шӧринса уджалысьяс вӧчисны вывті уна. Тайӧ уджыс сетіс позянлун  республиканскӧй да муниципальнӧй власьт органъясын  экономика да инӧд юкӧнын быдтыны выль сикас веськӧдлысьясӧс, кодъясӧс бура дасьтӧма делӧвӧй общение психология юкӧнын, кодъяс кужӧны сувтӧдны ас водзас могсӧ да аддзыны сійӧс олӧмӧ пӧртӧмын петан туй. Республикалысь кадръяс быдтан  водзӧ воськолӧн лоис кадрӧвӧй шӧрин выль ног вӧчӧм.  Сійӧ лоис ӧніяыслы лӧсялана материально-техническӧй подула велӧдан тэчасӧн, кӧні кутісны дасьтыны уна сикас уджсикас да удж серти специалистъясӧс. Тайӧ сетіс позянлун  Коми Республикаса Юралысьлӧн 1996.04.18 лунся 107 №-а Индӧд серти  вӧчны сійӧс Коми Республикаса Юралысь бердын Канму службаӧ да веськӧдлыны велӧдан Коми республикаса академияӧн. 

Академиялӧн медводдза ректорӧн лоис  философскӧй наукаса кандидат Валентина Николаевна Котельникова, коді водзті юрнуӧдліс Коми кадрӧвӧй шӧринӧн. Академия водзӧ вӧлі сувтӧдӧма мог дасьтыны, выльысь велӧдны канму службаса уджалысьясӧс да содтыны налысь квалификациясӧ, а сідзжӧ могмӧдны Коми Республикаын канму службаӧс учебно-методическӧй, научнӧй да информационно-аналитическӧй материалӧн. Татшӧм специализацияяс, кыдзи «Канму служба системаын персоналӧн веськӧдлӧм», «Административнӧй веськӧдлӧм», «Экономикаӧн канмусянь веськӧдлӧм», «Канму служба», «Муниципальнӧй веськӧдлӧм», мыйясӧс вӧзйис академия, эз вӧвны Коми Республикаса некутшӧм вузын. Академияын нуӧдісны и веськӧдлысь кадръясӧс дасьтан юкӧнын научнӧй удж. Вӧлі видлалӧма «Кадрӧвӧй политика да канмусянь веськӧдлӧмлӧн бурлун (федерация субъектлӧн пример вылын)» научнӧй тема.

Академияыс талун — дзик ӧти татшӧм велӧдчанін. Бур тӧдӧмлунъяс тані босьтӧны лицензионнӧй корӧмъяс серти лӧсьӧдӧм библиотека тшӧт весьтӧ. Студентъяслы тані позьӧ босьтны тӧдӧмлунъяс компьютернӧй классъясын, кытчӧ сувтӧдӧма ӧнія техника да став колана уджтас продуктсӧ, кӧні позьӧ пырӧдчыны электроннӧй библиотечнӧй системаясӧ да юӧр базаясӧ. 

Водзӧ вылӧ планъясын — вуджны вузӧн веськӧдлан электроннӧй система вылӧ. Муниципальнӧй юкӧнъяс сӧвмӧдӧм вылӧ канмусянь отсӧг сетан да меставывса асвеськӧдлан олнаподув уджмогъяс збыльмӧдӧм вылӧ условиеяс лӧсьӧдан федеральнӧй торъя мога уджтас серти (2000-2014 вояс) академияын котыртӧма Меставывса асвеськӧдлан органъяслы отсӧг сетан да найӧс нуӧдан шӧрин. Шӧринлӧн медшӧр могъясӧн лоӧны: дугдывтӧг велӧдны меставывса  асвеськӧдлан органъяслы кадръяс да содтыны налысь квалификациясӧ, а сідзжӧ  сетны  меставывса  асвеськӧдлан органъяслы, меставывса асвеськӧдлан бӧрйӧм чина йӧзлы  методическӧй, консультативнӧй да юӧръясӧн отсӧг  меставывса  асвеськӧдлӧм сӧвмӧдӧм йылысь юалӧмъяс кузя.




#Article 354: Шомысов Владимир Игоревич (113 words)


Шомысов Владимир Игоревич (1954) — коми велӧдысь гижысь, журналист, «Коми войтыр» ӧтмунӧмын водзмӧстчысь.

Владимир Шомысов чужӧма 1954 вося лӧддза-номъя тӧлысь 14-ӧд лунӧ Кулӧмдін район Пожӧгын. 1971 воын помалӧма Пожӧгса шӧр школа, 1975 воын — Коми канмуса педагогика институтын филология факультетысь коми да роч кыв кафедра. Уна во уджалӧма коми кыв да литература велӧдысьӧн.

Владимир Шомысов гижӧ комиӧн челядьлы кывбуръяс да висьтъяс. Найӧ петавлісны «Би кинь» да «Войвыв кодзув» журналъясын, «Аняби» чукӧрын (2001). Йӧзӧдӧма «Серпасалӧм коми-роч словарь» (1998), «Пемӧс, быдмӧг да тшак серпаса комиа-роча экологическӧй кывчукӧр» (2010).

В.И. Шомысов тӧдса, кыдзи сюмӧдысь да пуысь вӧчасьысь. Вӧчӧмторъяснас петкӧдчылӧма Сыктывкарса коми культура шӧринын, Коми Республикаса фин-йӧгра культура шӧринын, Москваын Россияса Президент бердын Коми Республикалӧн пыр петкӧдчанінын.




#Article 355: Важ скандинав кыв (227 words)


Важ скандинав кыв (dǫnsk tunga, dansk tunga — дан кыв, norrœnt mál — войвыв кыв) — тайӧ бырӧм герман кыв, кутшӧмӧн сёрнитісны XIV нэмӧдз Скандинав кӧдж вылын; татшӧм муясын, кыдзи Исландия, Дания, Англия, Шотландия, Уэльс, Ирландия; Винландын (асыв-вой Канада) да Гренландияын; овмӧданінъясын Рочмуын (Ыджыд Вылькар, овмӧданінъяс Волга ю пӧлӧн) да Нормандияын (войвыв Франция). Ӧнія скандинав кывъяслӧн подув кыв. Анбур — важ герман рунаяс (футарк), сёрӧнджык латин.

a, ȧ, ǫ, ǫ̇, e, ė, ę, ę̇, ı, i, o, ȯ, ø, ø̇, u, u̇, y, ẏ, b, ʙ, c, ᴋ, d, ᴅ, f, ꜰ, g, ɢ, ǥ, h, l, ʟ, m, ᴍ, n, ɴ, p, ᴘ, r, ʀ, s, ꜱ, t, ᴛ, þ, x, z

Кузь гора шыяс пасйисны акутӧн, пример вылӧ á.

Aa Ææ Bb Dd Ðð Ee Ęę Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Oo Ǫǫ Øø Œœ Pp Rr Ss Tt Þþ Uu Vv Xx Yy Zz

Кузь гора шыяс сідзжӧ пасйӧны акутӧн.

...sem óvinir hans brigzluðu honum eftir því, sem síðarr man sagt verða. þessi sveinn Alexander var í skóla settr, sem siðvenja er til ríkra manna útanlands at láta gera við bǫrn sín. meistari var honum fenginn sá, er Aristoteles hét. hann var harðla góðr klerkr ok inn mesti spekingr at viti. ok er hann var 12 vetra gamall at aldri, náliga alroskinn at viti, en stórhugaðr umfram alla sína jafnaldra...




#Article 356: Важ швед кыв (113 words)


Важ швед кыв (fornsvenska) — тайӧ бырӧм герман кыв, кутшӧмӧн сёрнитісны 1225—1526 воясӧ Швецияын да Суоми Муын; ӧнія Швед кывлӧн подув кыв. Анбур — важ герман рунаяс (футарк), сёрӧнджык латин.

Dræpær maþar svænskan man eller smalenskæn, innan konongsrikis man, eigh væstgøskan, bøte firi atta ørtogher ok þrettan markær ok ænga ætar bot. [...] Dræpar maþær danskan man allæ noræn man, bøte niv markum. Dræpær maþær vtlænskan man, eigh ma frid flyia or landi sinu oc j æth hans. Dræpær maþær vtlænskæn prest, bøte sva mykit firi sum hærlænskan man. Præstær skal i bondalaghum væræ. Varþær suþærman dræpin ællær ænskær maþær, ta skal bøta firi marchum fiurum þem sakinæ søkir, ok tvar marchar konongi.




#Article 357: Оск кыв (238 words)


Оск кыв — тайӧ лунвыв Италияын итал котырса бырӧм кыв (олӧма 100 воӧдз м.э.). Анбур — важ итал, мукӧддырйи — латин либӧ эллин.

𐌄𐌊𐌊𐌖𐌌 𐌔𐌅𐌀𐌝 𐌐𐌝𐌃 𐌇𐌄𐌓𐌉𐌄𐌔𐌄𐌕
𐌕𐌓𐌝𐌝𐌁𐌀𐌓𐌀𐌊 𐌀𐌅𐌞𐌌 𐌕𐌄𐌓𐌄𐌝 𐌐𐌞𐌃
𐌋𐌉𐌝𐌌𐌝𐌕𐌞𐌌 𐌐𐌄𐌓𐌍𐌞𐌌 𐌐𐌞𐌝𐌔
𐌇𐌄𐌓𐌄𐌊𐌋𐌄𐌝𐌔 𐌚𐌝𐌝𐌔𐌍𐌞 𐌌𐌄𐌚𐌉𐌝𐌔𐌕, 𐌞
𐌄𐌇𐌕𐌓𐌀𐌃 𐌚𐌄𐌝𐌇𐌞𐌔𐌔 𐌐𐌞𐌔
𐌇𐌄𐌓𐌄𐌊𐌋𐌄𐌝𐌔 𐌚𐌝𐌝𐌔𐌍𐌀𐌌 𐌀𐌌𐌚𐌓
𐌄𐌕, 𐌐𐌄𐌓𐌕 𐌅𐌝𐌀𐌌 𐌐𐌞𐌔𐌔𐌕𐌝𐌔𐌕
𐌐𐌀𐌝 𐌝𐌐 𐌝𐌔𐌕, 𐌐𐌞𐌔𐌕𐌉𐌍 𐌔𐌋𐌀𐌂𐌝𐌌
𐌔𐌄𐌍𐌀𐌕𐌄𐌝𐌔 𐌔𐌖𐌅𐌄𐌝𐌔 𐌕𐌀𐌍𐌂𐌉
𐌍𐌞𐌃 𐌕𐌓𐌝𐌁𐌀𐌓𐌀𐌊𐌀𐌅𐌞𐌌 𐌋𐌝
𐌊𐌝𐌕𐌖𐌃. 𐌝𐌍𐌝𐌌 𐌝𐌞𐌊 𐌕𐌓𐌝𐌁𐌀
𐌓𐌀𐌊𐌊𐌉𐌖𐌚 𐌐𐌀𐌌 𐌍𐌞𐌅𐌋𐌀𐌍𐌞𐌔
𐌕𐌓𐌝𐌁𐌀𐌓𐌀𐌊𐌀𐌕𐌕𐌖𐌔𐌄𐌕 𐌝𐌞𐌊 𐌕𐌓𐌝
𐌁𐌀𐌓𐌀𐌊𐌊𐌉𐌖𐌚 𐌝𐌍𐌝𐌌 𐌞𐌝𐌕𐌕𐌉𐌖𐌚
𐌀𐌁𐌄𐌋𐌋𐌀𐌍𐌞𐌌 𐌄𐌔𐌕𐌖𐌃. 𐌀𐌅𐌕
𐌐𐌞𐌔𐌕 𐌚𐌄𐌝𐌇𐌞𐌝𐌔 𐌐𐌞𐌔 𐌚𐌝𐌔𐌍𐌀𐌌 𐌀𐌌
𐌚𐌓𐌄𐌕, 𐌄𐌝𐌔𐌄𐌝 𐌕𐌄𐌓𐌄𐌝 𐌍𐌄𐌐 𐌀𐌁𐌄𐌋
𐌋𐌀𐌍𐌞𐌔 𐌍𐌄𐌐 𐌍𐌞𐌅𐌋𐌀𐌍𐌞𐌔 𐌐𐌝𐌃𐌖𐌌
𐌕𐌓𐌝𐌁𐌀𐌓𐌀𐌊𐌀𐌕𐌕𐌝𐌍𐌔. 𐌀𐌅𐌕 𐌕𐌇𐌄
𐌔𐌀𐌅𐌓𐌞𐌌 𐌐𐌞𐌃 𐌄𐌔𐌄𐌝 𐌕𐌄𐌓𐌄𐌝 𐌝𐌔𐌕,
𐌐𐌞𐌍 𐌐𐌀𐌕𐌄𐌍𐌔𐌝𐌍𐌔, 𐌌𐌞𐌝𐌍𐌝𐌊𐌀𐌃 𐌕𐌀𐌍
𐌂𐌉𐌍𐌞𐌃 𐌐𐌀𐌕𐌄𐌍𐌔𐌝𐌍𐌔, 𐌝𐌍𐌝𐌌 𐌐𐌝𐌃 𐌄𐌝𐌔𐌄𐌝
𐌕𐌇𐌄𐌔𐌀𐌅𐌓𐌄𐌝 𐌐𐌞𐌊𐌊𐌀𐌐𐌝𐌃 𐌄𐌄𐌔𐌕𐌉𐌕
𐌀𐌝𐌕𐌕𐌝𐌞𐌌 𐌀𐌋𐌕𐌕𐌓𐌀𐌌 𐌀𐌋𐌕𐌕𐌓𐌞𐌔
𐌇𐌄𐌓𐌓𐌝𐌍𐌔. 𐌀𐌅𐌕 𐌀𐌍𐌕𐌄𐌓 𐌔𐌋𐌀𐌂𐌝𐌌
𐌀𐌁𐌄𐌋𐌋𐌀𐌍𐌀𐌌 𐌝𐌍𐌝𐌌 𐌍𐌞𐌅𐌋𐌀𐌍𐌀𐌌
𐌔𐌞𐌋𐌋𐌀𐌃 𐌅𐌝𐌞 𐌖𐌓𐌖𐌅𐌞 𐌝𐌔𐌕. 𐌄𐌃𐌞
𐌄𐌝𐌔𐌀𐌝 𐌅𐌝𐌀𐌝 𐌌𐌄𐌚𐌉𐌀𐌝 𐌕𐌄𐌓𐌄𐌌𐌄𐌍
𐌍𐌉𐌞 𐌔𐌕𐌀𐌝𐌄𐌕.

svaí píd herieset
trííbarak
avúm tereí púd
liímítúm
pernúm púís
herekleís fíísnú mefiíst, ú
 ehtrad feíhúss pús
herekleís fíísnam amfr 
et, pert víam pússtíst 
paí íp íst, pústin slagím
senateís suveís tangi
núd tríbarakavúm lí
kítud. íním íúk tríba
rakkiuf pam núvlanús 
tríbarakattuset íúk trí
barakkiuf íním úíttiuf 
abellanúm estud. avt
púst feíhúís pús físnam am
fret, eíseí tereí nep abel
lanús nep núvlanús pídum
tríbarakattíns. avt the 
savrúm púd eseí tereí íst,
pún patensíns, múíníkad tan 
ginúd patensíns, íním píd eíseí 
thesavreí púkkapíd eestit 
aíttíúm alttram alttrús
herríns. avt anter slagím 
abellanam íním núvlanam 
súllad víú uruvú íst. edú  
eísaí víaí mefiaí teremen 
niú staíet.

Латин кыв




#Article 358: Васизь (362 words)


Васизь (; ) тайӧ ичӧтик лэбач. Тайӧ лэбач котырас туялысьяс торйӧдӧны вит сикас тылабордаӧс. Комиын на пиысь паныдасьлӧ сӧмын ӧти — васизь

Васизьлӧн сьӧктаыс овлывлӧ 70 граммӧдз, тушаыслӧн кузьтаыс — 20 сантиметрӧдз. Голяыс да морӧсыс лым кодь еджыд; вывтыр улысыс, синмыс, кокыс да нырыс пемыдруд; мышку вылыс да бӧжыс руд. Кокыс кузиник, бӧжыс да бордйыс дженьыд, ёсь нырыс веськыд, абу крукыля. Визув лэбач, му вывті тюръялігас бӧжыс тіралыштӧ.

Васа воробейяслӧн сикасъясыс олӧны-вылӧны зэв паськыда: Европаын, Войвыв да Шӧр Азияын, Африкалӧн Рытыв-Войвыв юкӧнъясын. Комиын ёнджыка паныдасьлывлӧны изъя пыдӧса сӧдз ваа визув шоръяс да ичӧтик юяс бердын, кодъяс пӧлӧнын быдмӧны гырысь пуяс да кустъяс.

Став олӧм-вылӧмыс васизьлӧн, вадор кайяслӧн моз, топыда йитчӧма юяс-шоръяскӧд. Но мукӧд лэбачысь, шуам, сійӧ жӧ истанысь, торъялӧ сійӧн, мый оз сӧмын келав берег пӧлӧн ӧтарӧ-мӧдарӧ, а тшӧкыда пырӧ ваас да вель дыр вермӧ ветлӧдлыны ва пыдӧсӧд юрсӧ мыччӧдлытӧг. Татшӧм оласногыслы лӧсялӧ лэбач вывтырыслӧн аслыспӧлӧслуныс. Лэбалігас васизь абу сэтшӧм пельк, кутшӧмӧсь сынӧдса мукӧд кайяс. Синмыслӧн тэчасыс черияслӧн да мукӧд уялысь ловъяслӧн кодь, а ва улӧ пыригас пель розьыс тупкысьӧ кучик лапӧдӧн.

Васизь — ичӧтик лэбач, сы вӧсна рочьяс шулывлӧны сійӧс нӧшта «васа воробейӧн». Коми йӧз нимсӧ лӧсьӧдігӧн орччӧдӧмаӧсь сизькӧд. Но мый тайӧ абу ягын котшкӧдчысь кай, а радейтӧ шоръяс да юяс, тӧдчӧдӧ кыв тэчасыслӧн воддза ва юкӧныс. Татшӧм артманногыс абу сӧмын васизьлӧн, содтӧд позьӧ вайӧдны вель уна пемӧслысь нимсӧ: вакатша «крачка обыкновенная», ватар «турпан», вашыр «водяная крыса» да с.в.

Васизь кынӧмпӧтсӧ перйӧ ваӧ дзумгысьӧмӧн. Сійӧ тэрыба котралӧ ва пыдӧсӧд да зіля куталӧ сэні олысь лёльӧясӧс, гагъясӧс да ва нидзувъясӧс. Мыйӧн воас петан здукыс, тэрыба жбыркнитӧ ю веркӧсӧ, быттьӧ абу и пыралӧма сэтчӧ. Нинӧмысь оз пов тайӧ ичӧтик лэбачыс: ни вабергачысь, ни вына визув нырысь, ни вылісянь усьысь борганысь.

Поздысьӧ васизь васянь оз ылӧ: либӧ из вылӧ, либӧ пу вылӧ. Позсӧ тэчӧ сяр кодь гӧгрӧсӧс, пыран розьыс сяр бокас. Пӧжны пуктӧ еджыд рӧма вит колькйӧдз. Пӧжсян кадыс кыссьӧ кык вежон да куим лун. Пияныс эновтӧны познысӧ куим вежон тырӧм бӧрын. Тӧв и гожӧм васизьяс олӧны пыр ӧтилаын. Ёна кӧдзыдъяс дырйи вешйывлӧны кынмывтӧм юясланьӧ либӧ рыяса местаясӧ, кӧні эм позянлун перйыны кынӧмпӧтсӧ.

Рӧдвуж войтыръяслы тӧдса тайӧ лэбачыс, найӧ нимтӧны сійӧс дзик жӧ коми кывйын моз: перымса комияс ногӧн — вакай, удмуртъяслӧн — вусизь.




#Article 359: Идиом Неутраль (144 words)


Идиом Неутраль (Idiom Neutral) — лӧсьӧдӧм войтыркостса кыв, код вӧлі лӧсьӧдӧма 1893—1898 воясӧ Воляпук Академияӧн Петыркарса кыв туялысь Вальдемар Розенбергерлӧн веськӧдлӧм улын.

Nostr patr kel es in sieli! ke votr nom es sanctifiked; ke votr regnia veni; ke votr volu es fasied, kuale in siel, tale et su ter. Dona sidiurne a noi nostr pan omnidiurnik; e pardona (a) noi nostr debti, kuale et noi pardon a nostr debtatori; e no induka noi in tentasion, ma librifika noi da it mal.

Реформируйтӧм 1907 воӧ Эдгар де Вальӧн кывйӧн:

Nostr Patr, qui es in cieli. Que votr nom es sanctificat, que votr regnia veni. Que votr voluntat es facit quale in ciel tale anque su terr. Dona nos hodie nostr pan quotidian, e pardona nos nostr debti quale anque noi pardona nostr debenti e non induca nos in tentasion ma librifica nos da it mal.




#Article 360: Вакатша (374 words)


Вакатша (; ) — каля котырысь лэбач.

Тайӧ лэбачыс ӧти котырысь каляяскӧд, но на дорысь мыгӧрнас жебджык: тушаыслӧн кузьтаыс овлывлӧ 40 сантиметрӧдз, а сьӧктаыс — 128 грамм сӧмын. Шеныштӧм бордйыслӧн пасьтаыс 84 сантиметр. Рӧм сертиыс катшакӧд ӧткодялӧмаӧсь нимсӧ лӧсьӧдігӧн, сы вӧсна, тыдалӧ, мый кынӧм улыс да бӧжыс дзик еджыд.

Вакатшаыд абу вӧръясын да сиктъяс гӧгӧртасын олысь лэбач. Ассьыс кызвын кадсӧ сійӧ коллялӧ юяс бердын, мый тӧдчӧдӧ нимыслӧн ва- юкӧныс. Коми кывъяд татшӧм тэчаса нимъясыд абу этша, шуам, ватар «турпан», васизь «оляпка», ванидзув «пиявка», ватӧрӧкан «водомерка» да с.в.

Нӧшта унатор на синмӧ шыбитчанаыс тайӧ лэбачыслӧн. Енэжын чивкъялӧ чикышъяс моз пелька, бӧжыс на кодь жӧ вожа, бордйыс кузь да ёсь йыла. Мышку вылысыс да бордйыс руд, сӧмын помланьыс сьӧд рӧма. Синмыс пемыдперкаль. Кузиник веськыд нырыс гӧрд рӧма да сьӧд пома, кокыс сэтшӧм жӧ гӧрд рӧма. Юрыслӧн вевдорыс синмӧдзыс дзик сьӧд, быттьӧ шапка сэтчӧ пуктӧмаӧсь. Киркнитан шыясӧн чуксасьӧны.

Вакатшаяс паськыда олӧны оз сӧмын Европаын, а тшӧтш и Азияын да Войвыв Америкаын. Комиын сідзжӧ уналаын паныдасьлывлӧны, но медъёна гырысь юяс бердын — Печора, Эжва, Сыктыв да Визин ковтысъясын.

Тулыснас локтӧны мукӧд лэбачысь сёрӧнджык — ода-кора тӧлысь помын. Кызвыныс овмӧдчалӧны лыа бӧжъясын да вадорса ластаяс вылын, оз ӧткӧн-ӧткӧн, а гырысь чукӧръясӧн. Познысӧ лӧсьӧдӧны му вылӧ, гуранторйӧ. Унджыкысьсӧ поз пыдӧсас нинӧм оз вольсавны, но кодсюрӧыс вольӧс пыддиыс ваялӧны кос турун да гылалӧм лэбач гӧн. Пӧжны пуктӧны вижов рӧма руд да рудовгӧрд чутъяса кык-ӧ-куим кольк. Пӧжсян кадыс кыссьӧ куим вежонӧдз. Сэки позъяс пукалӧны гознан лэбачыс, ӧта-мӧдсӧ вежлалӧмӧн. Чужӧм бӧраныс кайпияныс сы дыра кымын жӧ сӧвмӧдчӧны позъяс бать-мамныслӧн дӧзьӧр улын, а сэсся петӧны асшӧр олӧмӧ.

Быдтысян кадӧдзыс да бӧрас вакатшаяслӧн кельӧбъясыс лэбалӧны местаысь местаӧ ю пӧлӧнъясті да перйӧны кынӧмпӧтнысӧ. Кыйӧдӧны ассьыныс чӧсмасянторъяссӧ — чериясӧс да ваын олысь лёльӧ-гагъясӧс. Казяласны кӧ мыйкӧ ва веркӧсысь либӧ ю дорӧсысь, веськыда сынӧдсянь сунгысьӧны увлань да тшапнитӧны кыйдӧссӧ. Овлывлӧ, пыдынджык уялысьясла на суныштлӧны. Колӧ содтыны, мый тайӧ лэбачьясыс пуксьывлӧны оз сӧмын косінъясӧ, но тшӧтш и юяс-тыяс вылӧ, кӧні найӧ, мукӧд ва выв олысьяс моз, вермӧны бура уявны.

Вакатшаяс чужанінас сёр арӧдз оз овны, мунӧны войвылысь кӧч тӧлысь пуксигӧн. Тӧвся кадсӧ коллявны воӧдчӧны Африкалӧн рытыв-лун муясӧдз, а сідзжӧ Персидскӧй куръя дорӧдз, Индияӧдз да лунвывса мукӧд шоныд діясӧдз.

Вакатшалысь коми нимсӧ позьӧ орччӧдны удмурт кывкӧд. Сэні вӧдитчӧны «ву выл котшо» нимӧн. Миян ногӧн кӧ, тайӧ лоӧ «ва выв катша».




#Article 361: Ыджыд турунчӧж (348 words)


Ыджыд турунчӧж (; ) — утка котырысь ваын уялысь лэбач.

Турунчӧж котырса уткаяс пӧвстын туялысьяс торйӧдӧны 3 сикас тылабордаӧс: гӧрд юра турунчӧж (красноголовая чернеть), тугъя турунчӧж (хохлатая чернеть) да ыджыд турунчӧж (морская чернеть). Гӧрд юра турунчӧж — шоч лэбач, быдтысьӧмсӧ казявлӧмаӧсь сӧмын ӧтилаысь — Печора йылысь. Мукӧд сикасыслӧн лыдыс ёна унджык, да паныдасьлӧны найӧ частӧджыка — либӧ тундраын да вӧра тундраын (ыджыд турунчӧж), либӧ лунвылынджык — пармаса юяс да тыяс бердын (тугъя турунчӧж).

Ыджыд турунчӧж мукӧд утка серти медся гырысьӧсь. Айыслӧн сьӧктаыс овлывлӧ кило кыксё граммӧдз, а тушаыслӧн кузьтаыс — метр джын сайӧ. Сылӧн юрыс, сьыліыс, морӧсыс да мышкуыслӧн бӧрладорыс сьӧд рӧма, кынӧм улыс еджыд. Кокыс да паськыд нырыс рудов. Синмыс югыдкольквиж.

Олӧны-вылӧны ыджыд турунчӧжъяс оз сӧмын Европалӧн кӧдзыдінъясас, а тшӧтш и Войвыв Америкалӧн рытыв-вой юкӧнъясас. Комиӧ локтӧны ода-кора тӧлысьын. Гожъян местаяссӧ бӧрйӧны виска тыяса инысь. 

Гоз пӧвъясныскӧд ӧтувтчӧны тӧвъянінъясас на. Быдтысигкежлас позсӧ лӧсьӧдӧны тыяс да юяс бердӧ, туруна да кустъяса местаясӧ. Овлывлӧ и васӧдінӧ дасьтӧны, сэки поз пыдӧсас кыза вольсалӧны кос эжӧр. Пӧжны пуктӧны гырысиник рудовтурунвиж 11 кольк. Пӧжсигас позъяс пукалӧ сӧмын энь уткаыс, матӧ тӧлысь чӧж.

Пӧткӧдчӧны турунчӧжъяс кыдзи яя, сідзи и быдмӧг сёянӧн. Куталӧны васа лёльӧясӧс да небыд гагъясӧс, кокалӧны тшӧтш и ваын быдмысь турунъяс. Кынӧмпӧтсӧ перйӧны суналӧмӧн либӧ юрнысӧ туша джынйӧдзыс дзумгылӧмӧн. 

Чужанінсӧ эновтӧны тайӧ уткаясыс кӧч тӧлысь помын — йирым пуксигӧн. Лэбӧны неыджыд кельӧбъясӧн. Кызвыныс тӧвйӧ Балтика да Войвыв саридз бердын. Кутшӧмкӧ юкӧн воӧдчывлӧ Шӧрмудор саридзӧдз.

Ыджыд турунчӧж — войвывса лэбач. Та вӧсна миянысь лунвылынджык олысь перым кывъя войтыр сійӧс оз тӧдны да оз и нимтыны некыдзи. Турунчӧжъясыд олӧны, поздысьӧны да быдтысьӧны тшӧкыд туруна местаясын. Татшӧмторйыскӧд йитчӧма коми нимыслӧн воддза турун- юкӧныс. А -чӧж юкӧнсӧ кызвын коми йӧзыс оз нин гӧгӧрво, кӧть эськӧ коркӧ вӧлӧма асшӧр кывйӧн, да сійӧн вӧдитчывлӧмаӧсь рочысь босьтӧм ӧнія утка кыв пыдди. Ӧткымын сёрнисикасын тайӧ важ кывйыс «ловъя» на. Сідз удорасаяс да Эжва кывтыдсаяс ӧні на шуӧны уткатӧ — чӧжӧн, утка-питӧ — чӧжпиӧн, утка кольктӧ — чӧж колькйӧн да с.в. Коми-пермякъяслӧн войвывса сёрнисикасъясас чӧж «утка» кывйыд эм жӧ. Удмуртъяслӧн быд сёрниын тшӧж «утка». Утка кыв сэні оз паныдасьлы. Рӧдвуж весьтасъяс тайӧ ас кывъясыслы эмӧсь мордвалӧн, ӧстякъяслӧн да вӧгулъяслӧн  кывворын.




#Article 362: Тугъя турунчӧж (283 words)


Тугъя турунчӧж (; ) — утка котырысь ваын уялысь лэбач.

Тайӧ уткаыс топыд яя, но тӧдчымӧн ичӧтджык ыджыд турунчӧжысь. Кызвыныслӧн сьӧктаыс овлывлӧ кило джынйысь сӧмын неуна унджык, тушаыслӧн кузьтаыс — 43 сантиметрӧдз. Мукӧд турунчӧж сикассьыс торъялӧ сійӧн, мый балябӧжас гӧныс чурвидзӧ да быттьӧ тугъя сэті. Тайӧ аслыспӧлӧслунсӧ, буракӧ, и босьтӧмаӧсь тӧд выланыс коми йӧз тугъя турунчӧж нимсӧ лӧсьӧдігӧн.

Ай уткаыслӧн юрыс, сьыліыс да морӧсыс сьӧд рӧма, кытсюрӧ гӧрдовлӧз сораса. Мышкуыс сьӧдовруд, посньыдик еджыд чутъяса. Нырыс рудовлӧз, кокыс кельыдруд, синмыс кольквиж. Энь уткаыслӧн вывтырас пемыд гӧрдовруд рӧмсерыс унджык айыслӧн серти, еджыд кынӧм улыс гӧрдовруд тывгӧнъяса.

Лэбалӧны тайӧ турунчӧжъясыс тэрыба, гора борд шыӧн. Гречкӧмыс карган нога.

Тугъя турунчӧж некор оз паныдасьлывлыны ылі войвылын. Тугъя турунчӧжыд абу тундраса, а пармаын олысь ва выв лэбач. Кызвыныс на пиысь поздысьӧны да быдтысьӧны Печора ю ковтысын йывсяньыс да кывтыдӧдзыс, а сідзжӧ Кулӧмдін да Удора районъясын, тшӧтш и кӧнсюрӧ Коми мулӧн лунвыв юкӧнъясас.

Тугья турунчӧжъяс пондӧны локтавны Комиӧ ода-кора тӧлысь пуксьӧм бӧрын. Гожйыны бӧрйӧны эрда местаяс. Овмӧдчӧны вӧртӧм, паськыд адзьяса ыджыд тыяс бердӧ. Позсӧ лӧсьӧдӧны васянь неылӧ туруна местаӧ, корсюрӧ — матігӧгӧрса пу горсйӧ.

Рӧдмӧдчан кадыс тайӧ тылабордаясыслӧн заводитчӧ лӧддза-номъя тӧлысь пуксигӧн. Позтырас овлывлӧ дас кык колькйӧдз, найӧ вель гырысьӧсь да рудовтурунвиж рӧмаӧсь. Уткапияныс борд йылӧ кыпӧдчӧны моз тӧлысь помын.

Кынӧмпӧтсӧ корсьны уткаясыс петӧны рӧмдігӧн либӧ войнас. Пӧткӧдчӧны ыджыд турунчӧжъяс моз, яя да быдмӧг сёянӧн. Зіля куталӧны васа лёльӧясӧс да небыд гагъясӧс, оз ӧтдортны и посни черипиянӧс.

Арланьыс тугъя турунчӧжъяс ӧтувтчӧны гырысь кельӧбъясӧ да лунвылӧ петан кадӧдзыс олӧны лӧнь тыяс гӧгӧрын. Чужанінсӧ эновтӧны йирым тӧлысьын. Тӧвсӧ колялӧны Войвыв море дорын, Британияса діяс гӧгӧрын, Шӧрмудор саридз пӧлӧнын. Турунчӧжъяслӧн яйыс сёйны шогмана да, лыддьыссьӧны кыйны туяна пӧткаясӧн. 

Удмуртъяс тӧдӧны тайӧ уткасӧ, найӧ шуӧны сійӧс сюро тшӧжӧн. Комиӧдны кӧ нимсӧ, лоӧ «сюра утка».




#Article 363: Ньывкай (330 words)


Ньыв кай () — уркай котырысь лэбач.

Тайӧ лэбачыс кальсыяскӧд ӧти котырысь, но на серти тӧдчымӧн мыгӧраджык. Сьӧктаыс овлывлӧ 60 граммӧдз, тушаыслӧн кузьтаыс — 23 сантиметрӧдз. Айыслӧн гӧн рӧмыс гӧрд сэтӧрлӧн кодь, кынӧм улыс рудов, голяыс еджгов. Бордъяс тӧдчӧ вомӧна кык еджыд визь. Нырыс лӧзов, синмыс пемыдперкаль, кокыс пемыдруд. Ныр вылысыслӧн йылыс увлань крукыля. Энь лэбачыс абу гӧрд, а вежов рӧма, юрыс рудовкольквиж.

Ньывкай — вӧрса лэбач, пӧткӧдчӧ коль кӧйдысӧн. Коми пармаысь ӧтдор олӧ-вылӧ Европаса, Азияса да Войвыв Америкаса лыска вӧръясын. Миянын олӧны да поздысьӧны Щугӧр, Ыктыль, Печора да Мозын юяслӧн ковтысъясын, а сідзжӧ Урал гӧралӧн войвылын. Уркайяс моз жӧ местаысь местаӧ ветлӧдлысь тылабордаяс. Колльыд ӧд оз быд во ӧтмоза артмы, сы вӧсна, сёяныс кӧ абу тырмымӧн, крукыля ныраясыд лэбӧны мӧдлаӧ, сэні кӧ нинӧм оз сюр, вуджӧны коймӧдлаӧ да с.в. Но лыска пуясаинъясысь ёна оз ылыстчывлыны. Войвывланьӧ кӧ сетчыласны — вӧра-тундра вежтасӧдз сӧмын, лунвывланьӧ кӧ — Новгород, Вӧлӧгда да Псков обласьтъясӧдз, а сідзжӧ Балтика бердса муясӧдз.

Гозйӧдчыны пондӧны ода-кора тӧлысьын. Позсӧ тэчӧны вӧсньыдик ньӧръясысь да лапъясысь пучер бердӧ, куим-ӧ-нёль метр вылнаӧ. Ортсысяньыс тупкалӧны нитшкӧн да ройӧн, пыдӧсас вольсалӧны турун тылымъяс. Пӧжны пуктӧны вит колькйӧдз, найӧ абу еджыдӧсь, а кельыдлӧз рӧмаӧсь, рудов да гӧрдов чутъясаӧсь.

Ньывкайяс медся ёна радейтӧны чӧсмасьны ньыв пу коль кӧйдысӧн. Тулыснас кокалӧны тшӧтш коз пулысь коляоз, тусяпулысь мольяссӧ, гожӧмнас ӧктӧны чӧд вотӧс. Зіля куталӧны тшӧтш и гут-гагъясӧс.

Гожӧмсӧ ньывкай коллялӧ кыддза да ловпуа лыска вӧръясын. Унджык кадас лэбалӧны неыджыд кельӧбъясӧн. Кайясыс ӧти чукӧрас овлывлӧны дас витӧдз кымын. Жбыръялӧны пуысь пуӧ да му вылӧ пуксьывлӧны зэв шоча.

Чужанінъяссӧ эновтлывлӧны тӧв пуксьӧм бӧрын — вӧльгым либӧ ӧшым тӧлысьын.

Ньывкайяслӧн олӧм-вылӧмыс топыда йитчӧма ньыв пуяскӧд, сы вӧсна и сетӧмаӧсь налы коми йӧз татшӧм нимсӧ. Удмуртъяслӧн кывкудъясын эмӧсь жӧ тайӧ лэбачыслӧн нимъясыс, но абу миян кодьӧсь, а асланыс: тэль юбер да горд юбер. Комиӧдны кӧ лоӧ, «вӧрса ябыр» да «гӧрд ябыр».

Ньывкайясӧс кутӧм лэбачьясыс пӧ оз дыр вӧйсасьны йӧзысь да недыр мысти пондӧны нуръясьны сетӧм сёянӧн. Но клеткаӧ йӧршытӧмъясыдлӧн пӧ медводдза лысӧм бӧрас нин мича рӧмъясыс чусмӧны и нэм помыс дженьыдик.




#Article 364: Перк (426 words)


Перк (; ) — катша-рака котырысь  лэбач.

Тушанас жебджык чавканысь, сьӧктаыс овлывлӧ 194 граммӧдз, кузьтаыс — 38 сантиметрӧдз. Гӧн рӧмыс перкаль-рудов, еджыдӧн серӧдышталӧма; бордйыс, бӧжыс, нырыс да кокыс сьӧд, бӧж йылыс еджыд визя. Юр вылысыс пемыдруд, синмыс мугӧмсьӧд. Тшапыд кокыс кузь чуньяса да ён гыжъяса. 

Олӧ-вылӧ зэв паськыда: кыдзи Европаын, сідзи и Азияын. Россияын паныдасьлывлӧ Кола кӧджсянь Камчаткаӧдз, а Коми муын — Урал из бердын, Эжва йылын, Удораса вӧръясын. Быдтысьӧны перкъяс оз парма пасьтала, а сӧмын сэні, кӧні эмӧсь сус пуяс, сы вӧсна мый пӧткӧдчӧны медсясӧ сус коль тусьӧн. Та серти и сетӧмаӧсь рочьяс лэбачыслы кедровка нимсӧ.

Перкъяслӧн оласногыс урлӧн да сизьлӧн кодь. Пашкыр бӧжаясыд моз жӧ найӧ олӧны сӧмын лыска вӧрын да сёйӧны коль кӧйдыс, а сідзжӧ шашаритчывлӧны пучерӧ, чуктӧдӧны кырсьсӧ да кыз нырнас тотшкӧдӧны-перъялӧны пуас пырӧм гагъясӧс. Та вӧсна кӧнсюрӧ кайяссӧ нимтӧны тшӧтш урперкӧн.

Тӧв и гожӧм перкъяс оз эновтлыны чужанінсӧ. Но коль артмытӧм воясӧ пӧтӧса местаяс корсьӧм могысь пӧ лэбзьывлӧны мукӧд муясӧ да весиг воӧдчывлӧны Рытыввыв Европаӧдз.

Рӧдмӧдчыны пондӧны перкъяс водз тулыссянь. Косму тӧлысь пуксигӧн дасьтӧны позъяснысӧ джуджыд пуяс вылӧ, мусяньыс 4-8 метр вылнаӧ, тэчӧны найӧс ньӧръясысь да нитшкысь, пыдӧсас вольсалӧны кос турун да рой. Перклӧн позтырас овлывлӧ куим-ӧ-нёль кольк, найӧ кельыдлӧз рӧмаӧсь да руд либӧ сера чутаӧсь. Пӧжсигас позъяс пукалӧ сӧмын энь тылабордаыс, сёяннас сійӧс могмӧдӧ айпӧлыс. Кольксьыс петӧм бӧрын кайпияныс бать-мамныскӧд ӧтув олӧны 25 лунӧдз да эновтӧны позсӧ лӧддза-номъя тӧлысьын.

Кынӧмпӧтнысӧ перкъяс перйӧны со кыдзи. Нетшыштасны кольсӧ сус пуысь да лэбӧдасны кутшӧмкӧ из, мыр либӧ пӧрӧм пу вылӧ да сэні пуксьӧмӧн пондасны чашкӧдавны коль сьӧмсӧ, медым килльыны тусьяссӧ. Пӧтыштӧм бӧраныс нӧшта на перъяласны дас кымын тусь либӧ унджык — кыв уланыс тӧрмӧн, а сэсся лэбзясны нуръясянінсяньыс вель ылӧдз, овлывлӧ некымын километр сайӧдз, да мӧдасны дзеблавны вайӧм сёянсӧ водзӧ кежлӧ нитш, из да гылалӧм коръяс улӧ. Дыр кад чӧж оз вунӧдны лэбачьясыс ассьыныс дзебасъяссӧ. Весиг тӧвся кадӧ джуджыд лым улысь стӧча корсяласны заптӧм тусьяссӧ. А мыйтакӧ вунӧдӧмаыс оз жӧ весьшӧрӧ вош. Наӧн мойвиас чӧсмасьны уръяслы, а некодӧн аддзытӧмсьыс чужасны выль петасъяс. Тадзи перкъяс отсалӧны паськавны сус пуяслы. Дерт, перкъясыд ёнакодь пайкӧны коль вотысь йӧзӧс, но сы пыдди бурыс насянь эм жӧ: кор тусь сёйысьясыд, торйӧн нин шондӧдӧм бӧрын, гырысь кельӧбъясӧн лэбалӧны пуысь пуӧ да азыма бырӧдӧны-кокалӧны вӧръяс тшыкӧдысь гагъясӧс да налысь номыръяссӧ.

Перымса комияс лэбачсӧ нимтӧны миян моз жӧ: перкӧн либӧ колиперкӧн («колльыд» на ногӧн «коли»). «Перк» нимсӧ важ йӧз лӧсьӧдлӧмаӧсь уна сё во сайын, но ӧтувъя коми войтырлӧн удмуртъяслӧн пӧль-пӧчьясысь торъялӧм бӧрын нин. Артмӧма сійӧ «перкйыны» кывйысь, кодлӧн вежӧртасыс «пылльыны-килльыны кыша тусь». Лунвывланьджыкса вӧръясад сус пуыд оз быдмы, но удмуртъяслӧн кывкудъясын лэбач нимыс эм — пушмульысиись (комиӧдны кӧ, тайӧ «ӧрек сёйысь»).




#Article 365: Сьӧдъюр (248 words)


Перк (; ) — пышкай сяма лэбачьяслӧн котырӧ пырысь тылаборда.

Лэбачьясӧс туялысьяс славкаяслысь став сикассӧ Му сяр пасьтала арталӧны 400 сайӧ. На пиысь 51-ӧс пасйӧны Россияысь, Коми муын паныдасьлӧ 17 сикасӧдз. Ӧти вужъя лэбачьясыслысь, сьӧдъюрысь ӧтдор, нӧшта позьӧ вайӧдны татшӧм нимъяс: сэтӧр кай «садовая славка», намӧдчысь кай «серая славка», тусяпу кай «славка-завирушка» да с.в.

Тушаыслӧн кузьтаыс овлывлӧ 15 сантиметрӧдз. Мышку вылыс айыслӧн вежовруд, балябӧжыс, сьыліыс да бӧж вевдорыс руд, вывтыр улысладорыс кельыдруд, кынӧмыс еджгов. Синмад шыбитчӧ юр пыдӧсыс — сэтчӧ быттьӧ сьӧд рӧма кышӧд пуктӧмаӧсь. Эньыслӧн сэті абу сьӧд, а гӧрдов.

Сьӧдъюръяс олӧны-вылӧны Европа пасьтала да Сибырса муясын Об ю дорӧдз. Миянын быдтысьӧны Летка ю ковтысын, Печора юбердса вӧраинъясын да мукӧдлаын.

Поздысьӧны оз парма пасьтала, а сӧмын кустъяса вӧр дорӧсъясын. Позсӧ лӧсьӧдігӧн мырсьӧны гознан лэбачыс квайт лунӧдз кымын. Тэчӧны сійӧс бӧрйӧм кустлӧн вожъяс костӧ либӧ пу вылӧ, но мусяньыс оз ёна вылӧ. Позтырас овлывлӧ еджговняйт рӧма да сьӧдовгӧрд чутъяса вит колькйӧдз. Пӧжсигас позъяс пукалӧны кыкнан лэбачыс ӧта-мӧдсӧ вежлалӧмӧн. Кольксьыс петӧм бӧрын кайпияныс пондӧны лэбавны 12 лун мысти. Но борд йылас кыпӧдчӧм бӧрын найӧс бать-мамныс лун дасӧдз на дӧзьӧритӧны-вердӧны. Сы бӧрын сӧмын том быдтасъясыс дзикӧдз эновтӧны чужан познысӧ.

Пӧткӧдчӧны сьӧдъюръяс гут-гагйӧн, гожӧмнас чӧсмасьӧны тшӧтш кисьмӧм вотӧсӧн. Кокалӧм мольясыслӧн пӧ кӧйдысыс чулляс оз изсьы да, найӧ веськалӧны-паськалӧны оз сӧмын матігӧгӧрӧ, но и ылі местаясӧ, кытчӧ лэбзьывлӧны лэбачьясыс.

Кӧдздӧдігӧн сьӧдъюръяс эновтӧны чужанінсӧ да тӧвйӧны шоныд муясын — та могысь воӧдчывлӧны Грецияӧдз, Италияӧдз да Войвыв Африкаӧдз.

Удмуртъяс кайсӧ шуӧны сьӧдйырӧн. Нимсӧ лӧсьӧдігӧн комияс моз жӧ тӧд выланыс босьтӧмаӧсь лэбач юрыслысь сьӧд рӧмсӧ.




#Article 366: Сэтӧр кай (327 words)


Сэтӧр кай (; ) — пышкай сяма лэбачьяслӧн котырӧ пырысь тылаборда.

Тушанас сэтӧр кай ыджыдджык сьӧдъюрысь, кузьтанас овлывлӧ 16 сантиметрӧдз, а сьӧктанас — 20 граммӧдз. Вывтыр гӧныс абу уна пӧлӧс рӧма. Гозйӧдчан кадас вылысладорыс рудовсера, а улысладорыс сэтшӧм жӧ, но бледджык; кынӧм улыс да бӧж увдорыс еджыд, вижовгӧрд веркӧса. Сьыліыслӧн ӧтар-мӧдар бокыс пӧим рӧма чутпаса. Эньыслӧн татшӧм чутпасьясыс омӧльджыка тӧдчӧны. Арнас гознан лэбачыслӧн вылысладорыс содтӧд турунвиж рӧмсера. Нырныс пемыд рудовгӧрд, кокныс сера, синныс югыдперкаль.

Ай сэтӧр кайыслӧн сьылӧмыс сьӧлӧм вылӧ воана, дзользьӧмыс кыссьӧ вель кузя, оръявлытӧг. Олӧны-вылӧны сэтӧр кайяс Европа пасьтала, Сибырса муясын паныдасьлывлӧны Енисей ю дорӧдз. Коми муын уналаын жӧ гожйӧны: частӧ казявлывлӧмны найӧс Сыктывкар гӧгӧртасын, Эжва йылын, Печора ю пӧлӧнъясын, Летка ю ковтысын. Войвылӧ локтан кадсӧ стӧча оз индыны, а ылӧсалӧны ода-кора тӧлысьлӧн мӧд джынъяс.

Поздысьны да рӧдмӧдчыны пондӧны лӧддза-номъя тӧлысь шӧрсянь. Познысӧ тэчӧны оз чорыд пу вож-увъясысь, а кос турун заясысь. Пыдӧсас вольсавны чукӧртӧны вуж сіяс да вӧрса пемӧсъяслысь гӧнсӧ. Татшӧм позъясыс торъялӧны мукӧд тылабордаяслӧн дорысь сійӧн, мый кышыд тэчассӧ абу топыда йитӧма подувса чальясыскӧд, а быттьӧ тӧрӧдӧма-сюйыштӧма на костӧ. Но абу быд пӧрйӧ дзик тадзи, кодсюрӧыслӧн овлывлӧ куст бердас, но куш му вылас. Позтырас овлывлӧ вит-ӧ-квайт колькйӧдз, рӧмыс налӧн кольквиж вевъя да сера либӧ рудовгӧрд чутъяса.

Пӧжсигас позъяс пукалӧны кыкнан лэбачыс 12 лун чӧж, ӧта-мӧдсӧ вежлалӧмӧн. Сильӧпияныслӧн чужӧм бӧрын сёянсӧ налы ваялӧны мамыс и батьыс. Верстям-мыштӧм бӧрас на мыйтакӧ кад найӧ дӧзьӧритӧны ассьыныс быдтасъяснысӧ.

Пӧткӧдчӧны сэтӧр кайяс кызвыннас гагъясӧн, кодъясӧс найӧ сюся корсялӧны-кокалӧны пу-кустъяслӧн вожъяс вылысь.

Сэтӧр кай — гусьӧнмоз олысь лэбач. Сьылӧм сертиыс и позьӧ гӧгӧрвоны, кодарын найӧ. Мед кӧть и вӧрса ловъяс, но джуджыд пуяса сьӧд парматӧ найӧ оз радейтны. Лунвылысь локтӧм бӧраныс овмӧдчӧны тшӧкыд бурыся кустъяса да понӧляинъясӧ, а сідзжӧ юбердса адзьясӧ.

Сэтӧр кайяс эновталӧны чужанінъяссӧ моз тӧлысьсянь да кӧч тӧлысь помын найӧ войвылад абуӧсь нин. Тӧвся кадсӧ пӧ тайӧ тылабордаясыс коллялӧны Лунвыв Африкаса муясын.

Сэтӧр кай нимыс (тшӧтш и роч смородинкаыс) йитчӧма, тыдалӧ, лэбачьясыслӧн гожъянінъясас быдмысь сэтӧр кустъяскӧд. Удмуртъяслӧн кыввораныс лэбачыслӧн нимыс татшӧм: сутэр утӥсь, гӧгӧрвосьӧ, кыдзи «сэтӧр видзысь».




#Article 367: Дзоля сюзь (268 words)


Дзоля сюзь (; ) — сюзьяс котырын медся ичӧт лэбач.

Дзоля сюзь — ябырысь абу ыджыдджык. Тушаыслӧн кузьтаыс овлывлӧ 17 сантиметрӧдз, сьӧктаыс — 70 граммӧдз, шеныштӧм бордйыс 39 сантиметр пасьта. Мукӧд сюзьясысь торъялӧ сійӧн, мый пельдорса чурвидзысь сіясыс абуӧсь. Кокыс чуньясӧдзыс ставнас гӧна, дзик еджыд. Сьӧдовгӧрд мышкуыс еджыд чутъяса. Вывтыр улысладорыс еджыд рӧма, вомӧна гӧрдовруд визьяса. Юрас тӧдчӧны гӧгрӧс еджыд чутъяс. Паськыд бугыльыс кольквиж рӧма, сэтшӧм жӧ нырыс. Кок гыжйыс пемыд сьӧдовгӧрд. Бӧж йылыс еджыд дорӧса.

Дзоля сюзь олӧ-вылӧ Европаса да Войвыв Азияса лыска вӧръясын. Россияын паныдасьлывлӧ Кола кӧджсянь да Сахалинӧдз. Коми муын быдтысьӧ парма пасьтала, кыдзи войвыв, сідзи и лунвыв юкӧнъясас, но абу синмӧ шыбитчана да, ёнасӧ он и казявлы.

Рӧдмӧдчыны дзоля сюзь заводитӧ тулыснас — косму тӧлысьын, позтырас овлывлӧ еджыд рӧма квайт колькйӧдз. Пӧжсигас позъяс пукалӧ сӧмын энь сюзьыс 25 лунӧдз. Кольксьыс петӧм бӧрын сюзьпияныс позъяс олӧны бать-мам дӧзьӧр улас тӧлысь чӧж.

Пӧткӧдчӧ медсясӧ вӧрса шыръясӧн. Тайӧ ичӧтик да горш сюзьыс уськӧдчывлӧ тшӧтш мукӧд лэбач вылӧ. Куталӧ оз сӧмын посньыдик кайясӧс, но и весиг ас коддьӧм ыдждаясӧс. Гожся кадӧ корсялӧ да кокалӧ гут-гагйӧс.

Абу ветлысь-мунысь лэбач, чужан местаяссьыс ылӧ оз вешйывлы. Поздысьӧ пу горсйӧ, тӧв кежлӧ сёян запассӧ сэтчӧ чукӧртӧ вель уна. 

Йӧз ордӧ веськалӧм лэбачыс кокниа велалӧ видзысь дорас. И тайӧ тылабордаыс окотапырысь видзӧдсьӧ, торйӧн нин посни войтырлы, сылӧн тешкодь оласногыс вӧсна. А вердны пӧ быдсяма сёянӧн оз позь, сӧмын пӧ колӧ шыръясӧн да лы сора да гӧна яйӧн. Дзик чиг сёйигӧн пӧ ӧдйӧ висьмӧны да регыдӧн кулӧны.

Мыйла тадзи нимтӧны коми йӧз тайӧ сюзьсӧ, гӧгӧрвоана. Удмуртъяс шуӧны сійӧс дзольгыри кучыранӧн; комиӧн кӧ, «воробей сюзь». Найӧ, тыдалӧ, лӧсьӧдӧмаӧсь ассьыныс нимсӧ роч кыв (воробьиный сычик) сертиыс.




#Article 368: Из выв кай (301 words)


Из выв кай (; ) — гут кыялысь котырын ичӧт лэбач.

Тайӧ ичӧтик лэбач, пышкай ыджда кымын: вывтырыслӧн кузьтаыс овлывлӧ 18 сантиметрӧдз, сьӧктаыс — 29 граммӧдз.

Бокыс да мышкуыс руд, кымӧсыс еджгов, кынӧм улыс кольквиж сора еджыд, бӧжыс дзик еджыд, но йылыс да бордйыс сьӧд рӧма. Синсӧ вомӧналӧ сьӧд визь, синкымыс еджыд. Татшӧм «паськӧмыс» ай лэбачыслӧн тулыснас. Арланьыс сылӧн рудовинъясыс гӧрдӧдыштӧны да рӧмсерыс лоӧ энь пӧлыслӧн кодь.

Олӧ-вылӧ из выв кай уналаын: Европа пасьтала, Азиялӧн кызвын юкӧнъясас, Аляскаын да Канадаын. Комиын сідзжӧ абу шоч лэбач. Частӧ паныдасьлывлӧ Печора юлӧн кывтыдын, Эжва катыдын, Урал излӧн войвывланяс, Воркутаса кӧрт туй пӧлӧнъясын.

Быд лэбач гозъялӧн быдтысяніныс асланыс, и найӧ бура дӧзьӧритӧны-видзӧны найӧс. Позсӧ лӧсьӧдӧны му вылӧ либӧ шыръяслӧн пырмӧсӧ. Овлывлӧ, и пес чипас костӧ, а тшӧтш и изъяс пӧвстӧ. Позйыс из выв кайлӧн — кышыд тэчас, быдмӧг заысь, коръясысь, турунысь, пыдӧсас вольсалӧны вӧрса пемӧсъяслысь гӧнсӧ. Пӧжны пуктӧны вит-ӧ-квайт кольк, найӧ лӧзоввиж рӧмаӧсь. Пӧжсигас позъяс пукалӧ сӧмын энь лэбачыс, пӧшти дас кык лунӧдз. Кайпиянсӧ вердӧны батьыс и мамыс, быдтасъясыс олӧны позъяс кык вежонӧдз да эновтӧны сійӧс борд йылас кыпӧдчытӧдзыс на.

Пӧткӧдчӧны из выв кайяс гагъясӧн, кодъясӧс найӧ корсялӧны му вылысь. Корсюрӧ кокалӧны и вотӧсъяслысь кӧйдыссӧ.

Локтӧны тайӧ тылабордаясыс Коми муӧ тулыснас: лунвывладорас — ода-кора тӧлысьын, войвывладорас неуна сёрӧнджык — лӧддза-номъя тӧлысьын. Овмӧдчыны бӧрйӧны эрдаинъяс. Вӧръяс да нюръяс налы оз лӧсявны. Лэбалӧны туй пӧлӧнъясын, юяслӧн кыркӧтша дорӧсъясын, тундраса изъя местаясын. Казявлывлан и сиктъяс бердын.

Морткӧд паныдасигӧн тайӧ лэбачыс оз пышйы, а водзалӧ сійӧс: лэбыштас неылӧ да пуксяс, быттьӧ виччысьӧ матыстчӧмсӧ, сэсся бара лэбыштас мыйтакӧ. И тадзи вӧчӧ нӧшта на некымынысь. Локтысьсӧ «виччысигас» оз вӧрзьӧдчытӧг пукав, а быттьӧ лажыньтчывлывлӧ да копрасьыштӧ.

Лунвылӧ муналӧны из выв кайяс кӧч тӧлысь помын. Тӧвся кадсӧ коллялӧны Шӧр Африкаса муясын.

Лэбачыслӧн оласногыс кызвыннас йитчӧма изъя местаяскӧд, сы вӧсна и нимтӧны рочьяс каменкаӧн, а комияс из выв кайӧн. Удмуртъяс вӧдитчӧны асланыс алгазы кывйӧн.




#Article 369: Игушев Евгений Александрович (108 words)


Игушев Евгений Александрович (1939) — коми кыв туялысь, филология наукаясса доктор (1991).

Евгений Игушев чужӧма 1939-ӧд вося рака тӧлысь 11-ӧд лунӧ  Изьва районса (ӧні — Сӧснагорт район) Пожня грездын. 

Кӧкъямыс во деканаліс Сыктывкарса университетлӧн филологиа факультетын (1978—1986). Коми да фин-йӧгра кывтуялӧм кафедраын веськӧдлысь (1992—1996) да пропессор.

Е.А. Игушев туяліс коми кывлӧн изьва сёрнисикасын рочысь пырӧм кывъяс, ӧнія коми кывлысь грамматическӧй стилистика, лӧсьӧдіс студентъяслы коми кывйысь практическӧй стилистика серти велӧдан небӧгъяс. Дасьтіс уна удж ӧнія кадӧ коми кыв сӧвмӧм да бергалӧм йылысь. Гижӧма 250 сайӧ туялан удж, на лыдын 20 сайӧ торъя небӧг.

Евгений Игушев — фин-йӧгра туялысьяслӧн войтыркостса котырӧ пырысь (Хельсинки, Финляндия), Хунгарологъяслӧн войтыкостса котырӧ пырысь (Будапешт, Венгрия).




#Article 370: Семуков (Емдін район) (642 words)


Семуков () — Емдін районса Кӧжмудор сикт овмӧдчӧминын коми грезд.

Семуков грездлы нимсӧ пуктӧма медводдза олысьлӧн ним серти (Семук — лелькуйтан формаа Сёма нимысь) либӧ сылӧн ов серти (Семуков).

Водзджык нимыс грездыслӧн вӧлі Керӧс либӧ Керас. 1719 воӧ рочӧн гижӧма Керес, а 1873 воын - Семуков-Керасское, сэсся Семуково.

Семуковын ӧшым тӧлысь 19 лунӧ пасйылӧмаӧсь Микӧла лун. Тайӧ лун кежлӧ быд керкаын мыськылӧмаӧсь джодж, дасьтылӧмаӧсь пызан, пӧжавлӧмаӧсь пирӧг, пулӧмаӧсь сур. Гаж вылӧ волывлӧмаӧсь мукӧд сикт-грездысь гӧститны. Асывнас сиктса йӧз вичкоӧ ветлӧмаӧсь, а та бӧрын гӧсьтъяскӧд ӧттшӧтш пызан сайӧ пуксьылӧмаӧсь. 

Вежадыр, Ыджыд лун дырйи поп, дяк да вичкоса кык стӧрӧж сиктсӧ гӧгӧртлӧмаӧсь. Налӧн локтігкежлӧ быд керкаын пызандӧра вольсавлӧмаӧсь, сись ӧзтылӧмаӧсь, быдӧнлы на пиысь торъя гӧстинеч сетлӧмаӧсь — нянь, шаньга, сьӧм.  Медводдза лунас найӧ Ипатьӧ ветлӧмаӧсь, мӧд луннас — Семуковӧ, а коймӧд луннас Кырсӧ. Быд керкаын поп лыддьывлӧма молитваяс да вежа ваӧн резлӧма. 

Семуковын вӧлі крест праздник. Пасйылӧмаӧсь сійӧс Петыр лун бӧрын мунысь вежалунӧ (важ стиль серти лӧддза-номъя тӧлысь 12 лунӧ). Висьтавлӧны, мый ӧти кадӧ кӧинъяс да ошъяс ёна пакӧститчӧмаӧсь сиктын. Сы могысь, медым татшӧмторйыс эз нин вӧв некор, сиктсаяс молебен лыддьӧмаӧсь да кӧсйысьӧмаӧсь пуктыны куим шор дорӧ крест да быд во пасйыны тайӧ лунсӧ. Сідзи и шуӧмаӧсь праздниксӧ — «ӧбещаннӧй». Та бӧрын сиктсаяс быд во асывнас вичкоӧ молебен вылӧ ветлӧмаӧсь, а сэсся енъясӧн да попкӧд медводдза крест дорын молитва лыддьӧмаӧсь. Та бӧрын Олльӧ, мӧд крест дорӧ ветлӧмаӧсь, молитва лыддьӧм да крест вежӧдӧм бӧрын коймӧд крест дорӧ мунлӧмаӧсь. Бӧр локтігӧн поп да дяк быд гид дорӧ сувтлӧмаӧсь, молитва лыддьӧм, гид да скӧт вежӧдӧм бӧрын найӧ мунлӧмаӧсь водзӧ.

Семуков грезд сулалӧ Эжва юлӧн шуйгалапӧлын. 

Семуковсянь веськӧдлан шӧрин Кӧжмудор сиктӧдз туй кузя 8 верст катыд.

Семуковсянь медматыс оланінъяс:

Ачыс Семуковыс нюжалӧ 2,5 верст кузьта автотуй ӧт-мӧдарті да тэчӧма куим юкӧнысь: Катыдпом, Шӧрсикт, Кывтыдпом.

Семуковгӧгӧрса рельеф: Чудгӧра, Чивъюрӧч.

Шоръяс да юяс: Воронашор, Джыбанашор, Ёвтывис, Карыбшор, Котшшор, Ласкошор, Миняшор, Мӧд Чивъю, Ниашор, Нюмлӧд, Первой Чивъю.

Нюръяс да тыяс: Ыджыднюр, Кырснюр, Ёвты, Вад, Материк (гӧп), Сопрон (нюр).

Вӧраинъяс: Дзоля вӧр, Ёвты яг, Мӧс куйлан яг, Оль, Пӧрӧдӧм, Пуштӧс, Таркама яг.

Муяс: Войӧсьвыв, Діюр (Дібӧж), Лютоев йӧр, Исаков йӧр, Кыр йыв йӧр, Кирпич сарай дор, Гача му, Мича лыа, Камсамас межа.

Семуков грезд артмӧма коркӧ 1710 во бӧрын. Ревизия гижӧдын сы йылысь медводдзаысь висьтавсьӧ 1719 воын. Сэки пӧ Керес грездын вӧлӧма 12 овмӧс. 1873 во кежлӧ Семуков-Керасскӧй грездыс быдмӧма нин 41 овмӧсӧдз, кӧні олӧма 254 морт. 

XX нэм пансигӧн грездсаяс быдтылӧмаӧсь град выв пуктас, картупель, ид, рудзӧг, этшаджыкӧн — зӧр, шабді, пыш. Видзлӧмаӧсь мӧс, ыж, вӧв. Уджавлӧмаӧсь кер кылӧдӧмын. Мукӧдыс весиг тасьті-пань, пызан-улӧс вӧчлӧмаӧсь.
 

XХ нэм заводитчигӧн грездын вӧлі 3 ва мельнича, 2 лавка, 3 кузнеча; йӧзыс буракодь олӧмаӧсь.  

Медводдза мирӧвӧй тыш, Октябрся революция да ас йӧз кост тыш эз жӧ кольны бокӧ грездсӧ. Революция да войнаяс дырйи сьӧкыд кад воис, унаӧн тшыгъялісны. Медым сёян-юанӧн кокньыдджык вӧлі, лӧсьӧдлӧмаӧсь сідз шусяна «гӧльяслысь комитетъяс», Семуковын татшӧмыс тшӧтш вӧлӧма. 1919 воын еджыд гвардияса капитан Н.П. Орловлӧн отрядыс пыралӧма и Семуковӧ.

XX  нэмса 30-ӧд воясӧ заводитчис коллективизация. Семуковын вӧлі котыртӧма «Ильич» да «12-й Октябрь» колхозъяс. Найӧс 1940 воӧ йитісны «Ильич» колхозӧ. 

Коллективизациякӧд ӧттшӧтш йӧзсӧ кулачитісны, мырддьылісны налысь керкаяс, скӧт, став эмбурсӧ.  30-ӧд вояс шӧрын йӧзыс пӧшти нин ставныс пырисны колхозъясӧ. Олӧмыс бурлань кутіс мунны, колхозъяс сӧвмисны-ёнмисны, медводдза тракторъяс лоисны. 

XX нэмса 60-80-ӧд воясӧ Семуковын вӧлі сиктсӧвет, совхоз юкӧнлӧн контора, скӧт видзан кык ферма, гараж, конюшня, доручасток, 2 лавка, пекарня, ичӧт школа, челядьӧс видзанін, ФАП, пошта. 80-ӧд вояс помын сиктын нуӧдісны асфальт туй.

Семуков грездын олӧны комияс.

Ӧнія кадӧ сиктын уджалӧ лавка, доручасток. Пошта юкӧныс абу.

Грездсаяс вӧдитӧны видз-му, видзӧдны скӧт, ветлӧны вӧрӧ тшакла, вотӧсла.

Семуков пыр мунӧ туй Кӧжмудорсянь Айкатылаӧдз, но шӧрсиктӧдз позьӧ воӧдчыны сӧмын сэк, эм кӧ Эжва вомӧн паром (гожӧмын), либӧ зимник (тӧвнас). Автобусӧн кӧ Сыктывкарсянь мунны - Семуковыс медбӧръя сувтланін, водзӧ кывтыд автобус оз мун.

Грездын эм культура керка (клуб) да турист база, кытчӧ волӧ шойччыны районса челядь.

Школа ни дзоляясӧс видзанін Семуковын ӧні абу. Грездса челядь велӧдчӧны Кӧжмудор сиктса шӧр школаын.




#Article 371: Образцов Пантелеймон Александрович (174 words)


Образцов Пантелеймон Александрович (1909—1984) — рочӧн гижысь коми поэт.

Пантелеймон Образцов чужис Вӧлӧгда губерняысь Яренск уездса Гамын (ӧні — Коми Республикаын Емдін районса Гам сикт) 1909 вося рака тӧлысь 16-ӧд лунӧ.

Сылӧн бать-мамыс вӧліны велӧдысьясӧн. Батьыс веськӧдліс школаса хорӧн. Мӧд тшупӧда Емдінса школа помалӧм бӧрын П. Образцов пырис велӧдчыны Вӧлӧгдаса шылад училишӧӧ. Сэсся вуджӧдчис Москваса консерваториа бердын училишӧӧ, велӧдчис ворсны скрипкаӧн. Образцовлӧн медшӧр профессиаыс — шылад велӧдысь. 1936 восянь Айму вӧсна Ыджыд тышӧдз уджаліс Москваын челядьлы шылад школаясын. Сэсся вуджис Сыктывкарӧ, велӧдіс шылад школаын, коді сёрӧнджык кутіс шусьыны Сыктывкарса шылад училишӧӧн, сэсся вуджис уджавны Педагогика училишӧӧ.

Куліс 1984 вося тӧвшӧр тӧлысь 19-ӧд лунӧ.

Пантелеймон Образцов ёнджыкасӧ тӧдса кыдзи поэт, коді гижӧ ичӧт челядьлы. Сійӧ водз босьтчис гижны. Челядь дырся кывбуръясыс петавлісны школаса газетын. 1942 воын на йылысь тӧдмалісны унджыкӧн — найӧс йӧзӧдіс «За новый Север» республикаса газета (ӧні — «Красное знамя». 1948 восянь кывбуръясыс кутісны петны «Войвыв кодзув» журналын (комиӧдліс И.М. Вавилин), СССР-са мукӧд журналын.

П.А. Обрезцов гижис сідзжӧ проза. Челядьлы петавліс «О чем верещали сороки» небӧг (1982), кытчӧ вӧлі пыртӧма висьтъяс да мойдъяс.




#Article 372: Оплеснин Николай Васильевич (474 words)


Оплеснин  Николай Васильевич (1914—1942) — Айму вӧсна Ыджыд тыш вылӧ ветлысь, Сӧветскӧй Союзса Герой (1941).

Николай Оплеснин чужис Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Давйын (ӧні — Коми Республикаын Сыктывдін районысь Выльгорт сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь Дав грезд) 1914 вося ӧшым тӧлысь 12-ӧд лунӧ.

Сыктывкарын Республиканскӧй (ӧні Орджоникидзе) улича вывса керкаын колис сылӧн челядь дырйиыс. Зонка быдмис батьтӧгыс, коді усис Медводдза мирӧвӧй тыш кадӧ. Ичӧт дырсянь Николай киськасис ваӧн, писькӧдчис спортӧ. Ветлӧдліс нималана коми серпасалысь Валентин Поляковлӧн живопись серти урокъяс вылӧ, та вӧсна кужис бура серпасасьны.

Николай Оплеснинлӧн воча вокыс Сергей Михайлович Кочев казьтылӧ: «Коля был для меня примером во всем: занимался лыжным и велосипедным спортом, плаванием, легкой атлетикой. А самое главное – он был справедливым и честным. В его доме меня всегда принимали с радостью, его мама и отчим были хлебосольными и гостеприимными хозяевами. Как и все дети, мы шалили, играли в прятки и догонялки. Он верховодил во всех забавах. У нас даже был свой акробатический номер: мы забирались на плечи друг другу, образуя пирамиду, и старались простоять в таком положении как можно дольше».

Школаын на велӧдчигӧн Николай Оплеснин котыртіс вит морта команда да мӧдӧдчис Сыктывкарсянь Кардорӧ сюрс километра кузьта лызь походӧ.

Армиаӧ Николай Оплеснин мӧдӧдчис 1936 воын. 1936—1938 воясӧ сійӧ служитіс Москваын НКВД дивизиаын: красноармееч, ичӧт комсостав дасьтан полкӧвӧй школаса курсант, пулемёт юкӧдса командир, взводса командир. 1938 восянь — Уджалысь да Кресьтянаяслӧн Гӧрд Армиаын (РККА-ын). Помаліс шӧр командиръяслысь регыдъя курсъяс. Эз ӧтчыдысь восьлав Гӧрд изъэрді парадъяс дырйи. Бӧрыннас висьтавліс, мый аддзыліс Сталинӧс, Молотовӧс, Берияӧс, Чкаловӧс.

Айму вӧсна Ыджыд тыш пансигӧн Николай вӧлі Вӧлӧгдаса военнӧй лагерын. Приказ воӧм бӧрын лӧддза-номъя тӧлысьӧ мӧдӧдчӧ Рытыв-Войвыв фронтӧ, кольӧ том гӧтырсӧ да арӧса Инна нывсӧ.

Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ тышкасис Рытыв-Войвыв (Остров да Псков каръяс улын), Ленинград (Луга кар улын) да Волхов фронтъясын. Вӧлі стрелкӧвӧй полкса штабын разведкаса опицерӧн, 52-ӧд торъя армиалӧн 111-ӧд стрелкӧвӧй дивизиа штабысь оперативнӧй отделса начальниклы отсасьысьӧн, младшӧй лентенантӧн.

Враглӧн ён би улын Оплеснин куимысь вуджавліс Волхов ю 1941 вося кӧч тӧлысьӧ (20, 25 да 29-ӧд лунъясӧ) Вылькар обласьтысь Поддор районса Ямно сикт весьтын да лӧсьӧдіс йитӧд Гӧрд Армиалӧн медшӧр вынъяскӧд. Сылӧн ӧтсӧгӧн дивизияыс петіс враглӧн кытшысь, вуджис Волхов ю да ӧтувтчис армиалӧн войскаяскӧд. Тайӧ подвигсьыс 1941 вося ӧшым тӧлысь 27-ӧд лунӧ Н. Оплеснинлы сетӧма Сӧветскӧй Союзса Геройлысь почёт ним. Оплеснин лои Волхов фронтын ССССР-са медводдза Геройӧн. Ленин орден да «Зарни Кодзув» медаль (511 №) босьтӧм бӧрын 1942 вося урасьӧм тӧлысьӧ сійӧ воліс Сыктывкарӧ, аддзысьліс семьяыскӧд, ёртъясыскӧд да бӧр мӧдӧдчис фронтӧ.

Усис тыш дырйи 1942 вося рака тӧлысь 19-ӧд лунӧ Новгород обласьтса Чудово карсянь неылын, кор вӧлі дасьтӧны боевӧй операциа, медым жугӧдны Ленинград гӧгӧрысь блокада. Сэки Оплеснин вӧлі колльӧдӧ дивизиа штабса начальникӧс передӧвӧйын. Найӧ веськалісны артиллериа би улӧ да кулісны. Найӧс гуалісны Чудово кар гӧгӧрса вӧръясын. Айму вӧсна Ыджыд тыш бӧрын Оплеснинӧс гуалісны Чудово карса Шӧр паркын, 1960 воын кыпӧдісны геройлы паметник. 1985 воын сылысь гусӧ вуджӧдісны усьӧм воинъяслы Мемориалӧ, мый кыпӧдісны тайӧ жӧ карас.

 




#Article 373: Куклина Раиса Ильинична (246 words)


Куклина Раиса Ильинична (комиӧн Илля Райӧ; 1951) — коми кывбуралысь да литература туялысь. Гижӧ комиӧн да рочӧн.

Раиса Куклина чужӧма 1951-ӧд вося кӧч тӧлысь 16-ӧд лунӧ Сыктывкарын. Тані жӧ помалӧма 2-ӧд номера школа. 1970—1973-ӧд воясӧ уджалӧма телеграфистӧн. Сэсся лоӧма «Югыд туй» газет редакцияын машинисткаӧн. 1973—1978-ӧд воясӧ велӧдчӧма Коми пединститутса филология факультетын уджысь орӧдчытӧг. Институт помалӧм бӧрын 1978-ӧд воын пырӧма уджавны СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалысь Кыв, литература да история институтса кыв секторӧ старшӧй лаборантӧн. 1980—1983-ӧд воясӧ велӧдчӧма СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалса очнӧй аспирантураын «СССР-са войтырлӧн литература» специальносьт серти. 1987-ӧд восянь уджалӧ фольклор да литература секторын младшӧй научнӧй сотрудникӧн, 1992-ӧд восянь — литературоведение юкӧдса научнӧй сотрудник должносьтын.

Кулӧма 2018-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысьын.

Диссертация темаыс — «Комедия как ведущий жанр коми драматургии». Туялӧма коми драматургиялысь аслыспӧлӧслунсӧ, поэтикасӧ жа жанръяссӧ. 

Р.И. Куклиналӧн медводдза йӧзӧдӧм уджӧн вӧлӧма В.А. Латышевалӧн «Драматургия и жизнь» небӧг вылӧ рецензия, мый петавлӧма 1986-ӧд воын «Войвыв кодзув» журналын (2 №). Сы бӧрын тшӧкыда гижлӧма коми литература, драматургия да национальнӧй театр йылысь.

Р.И. Куклина гижӧ кывбуръяс комиӧн да рочӧн. Аслас гижан сям йывсьыс восьсӧн юӧртӧма 1997 воын. Кывбуръясыс петавлісны «Войвыв кодзув» журналын, «Коми му» газетын, «Сыктывкар» да «Летящей мысли светлый луч» литературнӧй альманахъясын, «Уна рӧма сикӧтш» (2002), «Ӧтувъя керка» (2001) ӧтувъя чукӧръясын.

Некымын кывбур вуджӧдӧма эст кыв вылӧ да йӧзӧдӧма «Пӧсь вой» чукӧрын (2006).

Раиса Куклиналӧн комиӧн петавлісны «Тэ менам шондіӧй» (2001) да «Ловзьысь муслун» (2012) чукӧръяс, комиа-рочӧн — «ТЫ и Я» (2005) да «Эн дивит тэ менӧ» (2007) небӧгторъяс, рочӧн — «Весенние напевы» небӧг (2008).




#Article 374: Беляев Геннадий Васильевич (179 words)


Беляев Геннадий Васильевич (1940—2008) — коми гижысь, коми литература туялысь, литературнӧй критик, филологияса кандидат, журналист.

Геннадий Беляев чужис 1940 вося тӧвшӧр тӧлысь 1-ӧд лунӧ Коми АССР-ысь Сыктыв районса Кычаныб грездын.

Служитіс армиаын. Помаліс Коми канмуса педагогика институт, аспирантура. Уджаліс КПСС-лӧн Коми обкоме, «Югыд туй» газетын редакторӧн. Вӧлі телевиденньӧ да радиовешанньӧ кузя Коми АССР-са Госкомитетын веськӧдлысьӧн, «Коми гор» телерадиокомпаниаса веськӧдлысьӧс вежысьӧн.
 
Куліс 2008 вося моз тӧлысь 31-ӧд лунӧ.

Г. Беляев гижліс ичӧтик висьтъяс, драмаа миниатюраяс. Комиӧдіс Николай Носовлысь «Приключения Толи
Клюквина» небӧгысь висьтъяс (1963). Дасьтіс «Анбур — коми мойд = Коми сказка — азбука» небӧг (2000), кытчӧ пыртісны роч кыв вылӧ вуджӧдӧм ас кывйӧн висьталӧм коми мойдъяс.

Кыдзи литературнӧй критик тӧдса 1960-ӧд вояссянь. Туяліс коми гижысьяслысь олӧмсӧ да гижӧдъясссӧ: Иван Куратовлысь, Нёбдінса Витторлысь, Михаил Лебедевлысь, Палалей Кальӧлысь, Иван Тороповлысь, Геннадий Юшковлысь, Пётр Шаховлысь да мукӧдлысь.

 
Коми проза йылысь литературно-критическӧй гижӧдъяс йылысь Г.В. Беляевлӧн Коми
небӧг лэдзанінын петавлісны «Литература да олӧм» (1974), «Книгаын да олӧмын» (1977), «От вечно живого корня» (1983) да «Лыддьысьыськӧд сёрни» (1986) сборникъяс. 2004 воын «Эскӧм» небӧг лэдзанінын петіс коми гижысьяслӧн гусянимъяс йылысь «Кодi ciйӧ, кодi тайӧ» небӧг.




#Article 375: Вурдов Алексей Иванович (155 words)


Вурдов Алексей Иванович (1956) — коми гижысь.

Алексей Вурдов чужис Инта карын 1956 вося урасьӧм тӧлысь 21-ӧд лунӧ. Интаӧ бать-мамыс вӧлі локтӧмаӧсь Удорса районса Слӧбӧдаяг грездысь. Шахтаын вит во уджалӧм бӧрын найӧ бӧр бергӧдчисны Удораӧ. 1959 восянь сылӧн челядьдырыс колис Ыджыдъяг посёлокын да Слӧбӧдаяг грездын.

Литератураӧ Алексей Вурдов воис олӧмсӧ тӧдысь мортӧн. Гижан уджӧ босьтчис 2002 воӧ. Гижӧ комиӧн да рочӧн. Гижӧдъяссӧ йӧзӧдліс «Войвыв кодзув» да «Арт» журналъясын, россияса да республикаса газетъясын.

Медводдза висьт небӧгыс петіс 2005 воын комиӧн да шусис «Менам Йирва», мӧдыс — 2007 воын «Сир войт». Коймӧд небӧгыс петіс рочӧн 2008 воын «Ирвинские сны» ним улын. 2011 воын йӧзӧдіс «Удоралӧн история — мойдӧмъясын» небӧг.

Россияса гижысь котырын 2008 восянь. Кыкысь босьтліс I места «Эзысь борд» конкурсын «Проза» нимпасын.

Гижис сценарийяс да Сыктывкарысь Евгений Танимовкӧд лӧсьӧдісны нёль кинофильм: «Эхо  зырянской  Ежуги» (2011), «Дух Большого Субача» (2012), «Ирвинское зазеркалье» (2012), «Легенда о мезенской чуди» (2013). Кинофильмъяссӧ петкӧдлісны фин-йӧгра войтырлӧн «Туйвеж» визуальнӧй искусствояс фестиваль дырйи.




#Article 376: Селиванова Альбина Ильинична (127 words)


Селиванова Альбина Ильинична (1942) — коми гижысь, журналист.

Альбина Селиванова чужӧма 1942 вося йирым тӧлысь 7-ӧд лунӧ Удорса районса Вачӧртыдін грездын. 1962 воын помалӧма Косланса шӧр школа, 1967 воын — Коми канмуса педагогика институтысь филология факультет. Уджалӧма медводз школаын, а сэсся 1973 восянь — «Выль туйӧд» газет редакцияын отделӧн веськӧдлысьӧн да кывкутысь секретарӧн. 1997 восянь пенсия вылын, олӧ Косланын.

А. Селивановалӧн медводдза гижӧдыс петавліс Удора районса «Выль туйӧд» газетын. «Пони школа» повесьтын казьтыштіс, кыдзи 1950-ӧд воясся медводдза джынъяс велӧдчис школаын. «Ыджыд школа» повесьтын гижӧма ыджыд классын велӧдчӧмкӧд йитчӧм казьтылӧмъяс йылысь: Коми АССР-са каръясӧ экскурсия ветлӧм, колхозлы да «Кослан» совхозлы отсасьӧм.

Альбина Селиванова сідзжӧ гижӧ коми кывбуръяс, серпасасьӧ (2010 воын дасьтіс выставка), лӧсьӧдӧ сьыланкывъяс да сьылӧ.

Сылӧн гижӧдъясыс петавлісны «Выль туйӧд» да «Коми му» газетъясын, «Войвыв кодзув» журналын. 




#Article 377: Афанасьева Елена Евгеньевна (124 words)


Афанасьева Елена Евгеньевна (1967) — коми кывбуралысь.

Елена Афанасьева чужис 1967 вося вӧльгым тӧлысь 14-ӧд лунӧ Удорса районса Важгорт сиктын. 1984 воын помаліс Важгортса шӧр школа, 1991 воын  — Сыктывкарса канму университетлӧн филологиа факультетысь коми юкӧн. Уджаліс Интаса шӧр школаын, кӧні пыдісянь велӧдісны франсуз кыв, Коми Республикаса велӧдысьяслӧн институтын Велӧдан да методика дасьтан шӧринын научнӧй сотрудникӧн. Ӧні уджалӧ «Арт» журналын.

Елена Афанасьева гижны босьтчис 1993 воын Интаын. Роч кывбуръясыс да висьтъясыс петавлісны «Искра» инта карса газетын. Сыктывкарӧ вуджӧм бӧрын кутіс гижны комиӧн. Кывбуръяссӧ да висьтъяссӧ йӧзӧдлісны «Йӧлӧга» газетын, «Чужан кыв» да «Арт» журналъясын, «Удора, Удора, кык мича ю дорын…» (2000) да  «Сьӧлӧмшӧрӧй менам, Удора» (2009) сборникъясын. 2001 воын петіс сылӧн медводдза кывбур чукӧр.

Елена Афанасьевалысь кывбуръяссӧ роч кыв вылӧ вуджӧдлісны Екатерина Соколова, Евгений Козлов.




#Article 378: Ӧтувъя диктант (395 words)


Ӧтувъя диктант — коми кыв вылын диктант гижан ӧтувъя акция, кодӧс нуӧдӧ «Коми войтыр» ӧтмунӧм да коми том войтырлӧн «МИ» котыр. Медводдзаысь нуӧдӧма 2015 вося урасьӧм тӧлысь 18-ӧд лунӧ. Сідзжӧ шуӧны Коми диктант. 

Нуӧдны коми кыв вылын ӧтувъя диктант вӧзйыліс коми том войтырлӧн «МИ» котыр 2014 воӧ Кулӧмдін районса Помӧсдін сиктын фин-йӧгра томуловлӧн ФУРОР Войтыркостса форум дырйи.. Диктант кежлӧ дасьтӧма торъя бланк.

Диктантлы гижӧдсӧ дасьтіс нималана коми гижысь Владимир Тимин. Сійӧ шусис «Чужан му йылысь кыв». Диктант эз вӧв сьӧкыд кыв гижанног да чут-чутік пуктанног боксянь, но мукӧдсӧ крукыштіс ас нимъяс гижӧм.

Сыктывкарын диктант донъялӧм могысь вӧлі котыртӧма 5 морта жури. Сэтчӧ пырисны: «Коми войтыр» ӧтмунӧмлӧн Президиумӧ пырысь, филологияса кандидат Ӧльӧш Рассыхаев (веськӧдлысь), Коми Республикаын Велӧдӧм сӧвмӧдан институтысь уджалысь А.Н. Карманова, Сыктывкарса канму университетлӧн Психология да педагогика институтысь велӧдысь, педагогика наукаясса кандидат С.Н. Терентьева, Коми Республикаса вӧр-ва видзӧм да ресурсъяс серти юӧртан Фондлӧн картография юкӧнын уджалысь С.Ф. Мамонтова, «МИ» котырса веськӧдлысьӧс вежысь В.П. Чупров. 

Кыв гижанног да чутік пуктігӧн журиӧ пырысьяс вӧзйӧны мыджсьыны «Коми орфография кывкуд» (2008) небӧгын индӧм правилӧяс вылӧ.

Котыртысьяслӧн арталӧм серти, ассьыс тӧдӧмлунсӧ 2015 воын донъявны воліс 500 сайӧ морт. Медводз диктант гижисны Москваын олысь комияс. Россияса Президент бердын Коми Республикаса Пырпеткӧдланінын гижисны 23 морт.

Юркарын диктант гижысьяс ӧдва тӧрисны Сыктывкарса канму университетлӧн кык ыджыд жырйӧ. Волісны ас вын видлыны студентъяс да университет помалысьяс, велӧдысьяс да журналистъяс, чина войтыр да арлыда йӧз. Ыджыд котыр локтіс Искусствояс гимназияысь. Сыктывкарын диктант гижисны 110 гӧгӧр морт. Диктант лыддис университетса велӧдысь, кыв туялысь, филологияса доктор В.М. Лудыкова. Диктант гижысьяс лыдын вӧліны «Коми войтыр» ӧтмунӧмын нырщикъяс В.П. Марков, С.И. Габов.

Укваын техническӧй канму университетын гижисны 40 морт, Петыркарын — 19.

Унаӧн пырӧдчисны диктант гижӧмӧ коми сиктъясысь. Кулӧмдін сиктса школаын гижисны 34 морт, Кулӧмдін районса Помӧсдінын — 90 морт (20 версттьӧ да 70 велӧдчысь), Пожӧгын — 73 морт.

Удора районын диктантасисны Шӧр библиотека подув вылын Косланын, Усогорскын, Благоевын, Важгортын, Чимын, Слӧбӧдаын, Ёвкӧджын, Йӧртымдінын — ставнас морт 80.

Изьва районын гижисны челядьлы содтӧд тӧдӧмлун сетан шӧрин подув вылын, Изьва районса Гамын — школаын. Пырӧдчисны диктантӧ Сыктывдін районса Ыб да Паджга, Кӧрткерӧс да Абъячой юрсиктъяс.

Комиӧн диктант гижисны и Инта карын, Петрунь да Косьювом сиктъясын. Ставнас 71 морт.

Княжпогост районын диктант гижны окотитысьыс чукӧрмис 76 морт: Емваын 30-ӧн, Сьӧська сиктын 20-ӧн, Мещура посёлокын 8-ӧн, Туръя сиктын 18 морт. Арлыд сертиыс: дас арӧссянь 70 арӧсӧдз.

Уджъяс донъялігӧн колӧ тӧд вылын кутны:

Диктантысь дон пуктігӧн арталӧны кыв гижигӧн да чут-чутік пуктігӧн ӧшыбкаяс.




#Article 379: Нестерова Алёна Николаевна (130 words)


Нестерова Алёна Николаевна (1985) — том коми гижысь. Нывдырся овыс — Старцева. Йӧзӧдсьывлӧ «Алёна Старцева» гусяним улын.

Алёна Старцева чужис Кӧрткерӧс районса Ыджыдвидз сиктын 1985 вося вӧльгым тӧлысь 18-ӧд лунӧ. Помаліс ыджыдвидзса школа, Сыктывкарса канму университетса фин-йӧгра факультет «национальнӧй филологиа» специальносьт серти. Уджавліс коми кыв велӧдысьӧн, ӧні уджалӧ С.Я. Маршак нима челядьлы Коми Республикаса национальнӧй библиотекаын.

Медводдза кывбурыс петавліс 1996 воын «Би кинь» журналын. Алёна гижӧ кывбуръяс комиӧн и рочӧн; тэчӧ верлибръяс да рифмаа стихъяс. Кывбуръяссӧ йӧзӧдлывлісны «Разноцветные фантазии», «Край родной, ты дорог мне», «Небыдик ловшы», «Ме тэнӧ радейта…» альманахъясын, «Российский писатель» москваса газетын, «Войвыв кодзув» журналын.

Ас кадӧ сійӧ вӧлі том авторъяслӧн республикаса семинаръяс вылын, пырӧ литературнӧй котырӧ, мыйӧн веськӧдлӧ коми поэт Елена Афанасьева. 2011 воын Алёна Старцевалӧн петіс «Лолыштӧм» кывбур чукӧр, 2015 воын — «Тувсов синва» кывбура небӧг.




#Article 380: Клейн Александр Соломонович (113 words)


Клейн Александр Соломонович (1922—2009) — роч поэт, драматург, велӧдысь, искусствовед. Збыль нимыс — Рафаил. Овліс да уджаліс Комиын.

Чужис 1922 вося рака тӧлысь 20-ӧд лунӧ Киевын бурдӧдысьяслӧн семьяын.

Шӧр школа помалӧм бӧрын пырис велӧдчыны Ленинградса театральнӧй институтлӧн актёрскӧй факультетӧ.

Коймӧд курсын велӧдчигӧн, 1941 воын, ас кӧсйӧм серти муніс фронт вылӧ. Ленинград улын тышкасигӧн висьмӧм да контуженнӧй морт веськаліс немеч пленӧ, кор вӧлі петӧны кытшысь. 1944 воын пышйӧ пленысь. Сійӧс мыждӧны да пуксьӧдӧны 20 вы вылӧ: пукаліс Сибырса да Вӧркутаса лагеръясын. 1955 воын мездӧма, 1966 воын дзикӧдз реабилитируйтӧма. Мездӧм бӧрын кольччис Вӧркутаӧ.

Куліс 2009 вося косму тӧлысь 8-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

А.С. Клейн гижис куим кывбура небӧг, пьесаяс, мойдъяс, автобиографическӧй прозы («Дитя смерти», «Улыбки неволи»).




#Article 381: Безносикова Люция Михайловна (313 words)


Безносикова Люция Михайловна (1940) — коми кыв туялысь, филологияса кандидат (1978).

Люция Михайловна чужӧма 1940 вося косму тӧлысь 29-ӧд лунӧ Удора районса Важгорт сиктын. Медводз велӧдчӧма Важгортса школаын. 1956 воын мам-батьыскӧд локтӧма Сыктывкарӧ, велӧдчӧма 1-ӧд номера школаын. 1958 воын пырӧма Коми канмуса педагогика институтлӧн история да филология факультетӧ. Люция Михайловна ӧкмыс во зільӧма «Югыд туй» газетын, пырӧма Россияса журналистъяслӧн котырӧ. 1972 воын локтӧма уджавны Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтӧ. Велӧдчӧма Москваын аспирантураын академик Б.А. Серебренников, профессоръяс В.И. Лыткин да К.Е. Майтинская, А.П. Феоктистов дорын.

Кандидатлысь диссертациясӧ Люция Михайловна дорйӧма 1978 воын Тартуса университетын, туялӧма сёрнисикасъяслысь коми гижӧда  кыв озырмӧдӧмын тӧдчанлунсӧ. Уджсӧ вӧчӧмакоми лингвист Е.С. Гуляевлӧн веськӧдлӧм улын. Сёрӧнджык диссертациясӧ вӧлі лэдзӧма торъя небӧгӧн.

Кыв, литература да история институтын Люция Михайловна уджалӧма нелямын кык во, лоӧма коми лексикология, диалектология, литература кывлысь сӧвмӧмсӧ туялӧмын тӧдчана специалистӧн. Дасьтӧма 140 унджык научнӧй удж да гижӧд, найӧс йӧзӧдӧма Россияын, Эстонияын, Венгрияын, Финляндияын. Пуктӧма ассьыс пай «Коми язык», «Республика Коми», «Историко-культурный атлас Республики Коми» энциклопедияяс лӧсьӧдӧмӧ

Финн-угроведъяс пӧвстын Люция Михайловнаӧс медся бура тӧдӧны кыдзи лексикологӧс да лексикографӧс, лексика боксянь коми кывлысь озырлунсӧ туялысьӧс. Уджъёртъясыскӧд дасьтӧма уна выль кывкуд. Тайӧ и антонимъяслӧн, омонимъяслӧн, синонимъяслӧн, эпитетъяслӧн, велӧдчысьяслы этимологическӧй словаръяс, комиа-роч да роча-коми кывчукӧръяс. Бӧръя кык кывкудйыс коми кывсӧ медся шымыртанаӧсь, ӧтиас пыртӧма 31 сюрс, мӧдас — 52 сюрс кыв. На вылӧ мыджсьӧны и ичӧтджык словар дасьтысьяс, наӧн ёна вӧдитчӧны школаын.

Л.М. Безносикова туялӧма и ловъя вомгорув сёрни да гижӧда кывъяс, налысь ӧта-мӧд костса йитӧдсӧ, литература кывлысь озырмӧмсӧ. Тайӧ уджыслы кывкӧртӧдӧн лоисны «Роль диалектной лексики в формировании словарного состава коми литературного языка», «Роль писателей в обогащении лексики коми литературного языка», мукӧдкӧд ӧтвылысь дасьтӧм «Современный коми язык. Лексикология», «Удорский диалект коми языка» да мукӧд петас.

Туялӧма ӧнія коми кывлысь вежсьӧмсӧ, зільӧма гӧгӧрвоны, кутшӧм выль кывъяс пырӧны миян сёрниӧ да кыдзи. Тайӧ туясьӧмыс петкӧдчӧма «Выль коми кыввор», «Неологизмы в коми языке: социолингвистический аспект изучения», Е.А. Цыпановкӧд дасьтӧм «Словарь общественно-политических терминов» уджъясын.




#Article 382: Михаэль Рисслер (168 words)


Михаэль Рисслер (1971) – немеч лингвист, скандинав, саам да перым кывъяс туялысь, философия доктор.

М. Рисслер чужис 1971ʼ вося урасьӧм тӧлысь 16ʼ лунӧ Бельцигын (Асыввыв Германия). Велӧдчис А. Гумбольт нима Берлинса университетын, Берлинса мездлуна университетын (1992-93), сэсся Софияса университетын  (1995-96). 2002ʼ воӧ А. Гумбольт нима университетын сдайтіс магистр экзаменъяс скандинавистикаысь, болгаристикаысь да европаса этнологияысь, дорйис «Sprachwechsel und Sprachwandel in Nordskandinavien» магистр диссертация  Ю. К. Кузьменко веськӧдлӧм улын.  

М. Рисслер – Фрайбургса университетын велӧдысь. Лыддьӧ лекцияяс саам филология серти да Войвыв Европаса кывъяслӧн (скандинав, асыввыв-славяна, балтикабердса фин, саам) орччӧдана грамматика серти. Сыысь кындзи, сійӧ нуӧдӧ практика занятиеяс да курсъяс асыввыв саам котыръяслы Норвегияын да Кола кӧджын.

Туялан нырвизьясӧн М. Рисслерлӧн лоӧны документационнӧй лингвистика, кыв технологияяс, контактология, социолингвистика, типология. Туяланторъясӧн лоӧны скандинав, саам да перым кывъяс.
Википедияын удж
М. Рисслер бура тӧдӧ ӧкмыс кыв, профессиональнӧя тӧдӧ лапландияса филология и зільӧмӧн содталӧ да бурмӧдӧ Википедия гижӧдъяс, мый йитчӧма, медводз, саам кывйӧн да культураӧн. Сійӧ гижис статьяяс немеч, англичан, норвег да роч Википедияясӧ, а сідзжӧ вӧчӧ Википедия Инкубаторын кильдин саам проект .




#Article 383: Уляшев Егор Ефимович (310 words)


Уляшев Егор Ефимович (Креста Ёгор) — медводдза мирӧвӧй тышса герой, Георгиевскӧй крестъяса кавалер.

Чужис Кулӧмдін районса Бадьёль грездын 1884 воын. Ветліс Россия—Япония костын 1904—1905 воясся тыш вылӧ. Тышкасис и медводдза мирӧвӧй тыш дырйи 1914—1917 воясӧ.

Стӧч историческӧй юӧр Е.Е. Уляшев йылысь абу. Креста Ёгор йылысь тӧдӧны йӧзлӧн висьталӧм серти. Тышкасигӧн унаысь доймылӧма. Юрӧ ранитчӧм медъёна сылы имитӧма, эпилепсия вӧлӧма.

Висьталӧны, мый Уляшевлӧн полкыс Россия-Япония тыш дырйи 1905 воын веськалӧма пленӧ. Роч салдатъяс винтовкаяссӧ эновтӧмаӧсь. А Егор Ефимович эз кӧсйы сдайтчыны да винтовкаӧн мылькъяслань пышйӧма. Некымын японеч бӧрсяньыс котӧртӧмаӧсь. Ёгор бергӧдчӧма да штыкӧн сатшкалӧма найӧс, сэсся пышйӧма водзӧ. Повтӧм мортӧс пыдди пуктӧма и враг — японечьяс клопайтӧмаӧсь да горзӧмаӧс пышйысьлы: «Браво, русь!»

Шуӧны, мый коркӧ Епим Ёгор тувсов югыд войӧ ӧтнас вӧлӧм стынсӧ лэптӧ. Вылысяньыс вильснитас, но удитас черсӧ керйӧс сатшкыны. Тадзи асьсӧ усьӧмысь доръяс.

НЭП кадӧ пӧ Ёгор петас подӧн Мылдінсянь гортас, Бадьёльӧ (110 верст гӧгӧр), Вӧзнесенньӧ пасйыны. Воас Вӧльдінӧдз (Бадьёльйывсянь верст 10 сайын) да пырас тӧдса ордас. Мӧдыс юкталас мудзӧм  морттӧ винаӧн. Сэтчӧ и унмовсяс Егор Ефимовичыд, гортӧдзыс крам праздник кежлад оз во.

Коркӧ, сёрнитӧны, вайӧмаӧсь лавкаӧ табак. Кузь ӧчередьын йӧзыс сулалӧны, урадник пӧрадок сэн видзӧ. Кывлӧма табак йывсьыд и Креста Ёгор, кодi больничаас вӧлӧм куйлӧ. Локтас сійӧ лавкаӧ. А вузӧстӧ сылы, Георгиевскӧй крестъяса кавалерлы, ӧчередьтӧг век сетлӧмаӧсь. Помӧсдінысь Ӧльӧш Ёгор вашнитас сылы пеляс, мен пӧ тшӧтш табактӧ босьт, гашкӧ, йӧзыс уна да, оз и тырмы. Епим Ёгор водзӧ пырас, а урадникыд пановтас да медбӧръя мортӧн индас. Зык кыптас, урадник шашкасӧ перйыны кутлас и быдӧн. Епим Ёгор лӧсыштас урадникыдлы. Восьтас Уляшев шынель пӧласӧ, и сӧмын сэки урадник гӧгӧрвоас, кодкӧд воӧма зыкӧ. Тэрыба чесьт пӧ сетас да корас водзӧ лэдзны.

Абу ошйысьлӧма Епим Ёгор аслас крест-медальӧн, но йӧзыс пыдди пуктывлӧмаӧсь сійӧс, тшӧкыда уездса карӧ корлывлӧмаӧсь.

Сӧветскӧй кадӧ оз вӧлӧм лэдзны гижны Егор Ефимович Уляшев йылысь. Власьт мыждылӧма сiйӧс гражданскӧй тыш дырйи еджыдъяслы отсасьӧмысь.

Кулӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ тшыгйысла.




#Article 384: Панюков Владимир Николаевич (406 words)


Панюков Владимир Николаевич (гусяним — Коми; 1885—1938) — контрразведчик, Сӧвет кадся коми военачальник, комбриг, генерал-майор.

Владимир Панюков чужис Вӧлӧгда губерняын Усть-Сысольск уездса Нёбдінын (ӧні — Коми Республикаысь Кӧрткерӧс районса сикт) 1885 вося сора тӧлысь 12 (24) лунӧ.

Усть-Сысольскса гимназия помалӧм бӧрын пырис велӧдчыны Варшаваса (ӧні — Улыс Вылькарса) политехническӧй институтӧ. Инженер профессия босьтӧм торкис Медводдза мирӧвӧй тыш — 1915 вося ода-кора тӧлысьӧ сійӧс босьтӧны армия да мӧдӧдӧны 171-ӧд запаснӧй пехотнӧй батальон. Вӧльгым тӧлысьӧ помаліс прапорщикъяслысь 3-ӧд Петергофса школа. Фронтъясын веськӧдліс взводӧн, ротаӧн, баталёнӧн, вӧлі полкса адъютантӧн. Тышкасигас ранитчыліс. 1917 вося Октябр революция дырйи вӧлі бӧрйӧма полкса комитетӧ.

Гражданскӧй тыш пансигӧн Панюковӧс мӧдӧдісны Югдінӧ, а сэсянь — фронтӧ. Тышкасис лунвыв фронтын генерал Деникинлы паныд, Польша фронтын, пӧдіс Сибырын йӧзлысь кыпӧдчӧм.

Сы кадӧ В. Панюковлӧн карьера сӧвмӧмкӧд ӧттшӧтш ӧдйӧ вежласисны должносьтъяс: Никольскса запаснӧй баталёнын командир (1918 вося кӧч тӧлысьсянь — 1919 вося ода-кора тӧлысьӧдз), 1-дза стрелковӧй запаснӧй полкын командир (1919 вося ода-кора тӧлысьсянь ӧшымӧдз), 47-ӧд дивизияса 3-ӧд да 139-ӧд бригадаын командир (1919 вося ӧшымсянь 1920 вося моз тӧлысьӧдз); Харьков военнӧй кытшын запаснӧй войскаяслӧн командир (1920 вося моз тӧлысьсянь вӧльгымӧдз), 1-дза Украинаса запаснӧй бригадаын, пытшкӧсса службаяслӧн 21-ӧд дивизиын, 47-ӧд стрелкӧвӧй дивизиялӧн 139-ӧд бригадаын командир (1920 вося вӧльгым тӧлысьсянь — 1921 вося кӧч тӧлысьӧдз); Туркестанса фронтын торъя тӧдчанлуна часьтъясын штабса да Ленинградса военнӧй кытшын начальник (1921 вося кӧч тӧлысьсянь — 1924 вося косму тӧлысьӧдз), 56-ӧд стрелкӧвӧй Москваса дивизиын командирлӧн отсасьысь, Украинаса военнӧй кытшын штабса начальник бердын (1924 вося косму тӧлысьсянь йирымӧдз), штабас Организационно-мобилизационнӧй юкӧдын начальник.

Туркестанын служитігӧн Владимир Николаевичӧс мӧдӧдісны Ташкентӧ востоковедение курсъяс вылӧ, кӧні дженьыд кадӧн велӧдіс китай кыв (ставнас тӧдіс 6 кыв). РККА-са штаблӧн 4-ӧд (разведывательнӧй) управление бердын помаліс кыйӧдчан курсъяс. Та бӧрын сійӧс индісны РККА-са штаблӧн разведуправлениеса юкӧдӧ начальникӧн.

Кор пансис Войвывса поход, Китайын Гоминьданлӧн веськӧдлан котырса медыджыд военнӧй сӧветник Василий Блюхер индӧ В.Н. Панюковӧс 26-ӧд корпусса командир генерал Бай Чун-си дорӧ сӧветникӧн. 1927 воын тышъясын бура петкӧдчӧмысь («за умелое и смелое руководство операциями в Чже-Цзяне и Цзян-су и личное участие в боях под Шанхаем») маршал Блюхерлӧн индӧмӧн Панюковлы сетӧма Гӧрд дӧрапас орден.

Кор 1937 воын пансис Ыджыд террорлӧн мӧд гы, тайӧ инмис и Ылыс Асыввывса армиялы, кӧні Василий Блюхер веськӧдліс «военнӧйяслӧн делӧ» серти военнӧй трибуналӧн: армияса пӧшти став командирсӧ вӧлі репрессируйтӧма. Владимир Панюковӧс пуксьӧдӧма 1937 вося моз тӧлысьӧ. СССР-са НКВД-лӧн пытшкӧсса тюрмаын 7 тӧлысь чӧж сылысь корисны, медым висьтасис военнӧй заговорын да шпионажын.

СССР-са Вылыс ёрдлӧн Военнӧй коллегия 1938 вося рака тӧлысь 15-ӧд лунӧ шуис сійӧс лыйлыны, сэки жӧ вӧлі лыйлӧма. 1956 вося косму тӧлысьын реабилитируйтӧма.




#Article 385: Микӧла вичко (Семуковын) (127 words)


Микӧла вичко — ӧні восьса вичко Емдін районса Семуков грездын.

 1872 воын Семуковӧ лэптісны Микӧла вичко. Но сійӧ сэсся сотчылӧма да та вӧсна  1888 воын кыпӧдлісны пуысь выль вичко. Тайӧ жӧ воын сэн восьтлӧмаӧсь вичкобердса школа. 
 
 1900 воын вичкоӧ волысьяслӧн сьӧм вылӧ пӧдрадчик Андрей Камбалов  стрӧитлӧма вичкосӧ кирпичысь. Стрӧйбаыс вӧлӧма куим судтаа. Коймӧд судтаас кӧлӧкӧльня вӧлӧма, некымын пудъя бронза кӧлӧкӧллӧн шыыс зэв ылӧдз кылӧма.

Революция бӧрын вичкосӧ тупкисны, иконаяссӧ сотӧмаӧсь, но мукӧдсӧ сиктса йӧз вермӧмаӧсь гортаныс нуны да дзебны. Кӧлӧкӧлсӧ войнас шедӧдӧмаӧсь, взорвитӧмаӧсь кытчӧкӧ нуӧмаӧсь. Кык вылысса судтасӧ кирпичьяс вылӧ разьӧмаӧсь, а улысса судтасӧ колхозлы склад улӧ сетӧмаӧсь.

А  1954 воын клуб восьтісны сэтчӧ. Дыр кад чӧж вичкоын сиктса йӧз йӧктісны-гажӧдчисны, кино видзӧдісны. 

Ӧнія кадӧ вичкоын службаяс нуӧдісны. А некымын во сайын вичкосӧ выльмӧдісны-дзоньталісны, зарни купол сувтӧдісны.




#Article 386: Сісьтыдін (Удора район) (132 words)


Сісьтыдін () – Удора районса Пыисдін сикт овмӧдчӧминын коми грезд.

Сісьтыдін шусьӧ тадзи, мыйла сулалӧ Сісьты дорын. Рочӧн шусьӧ Патраково, медводдза олысь Патрак серти. Грездыс рочӧн коркӧ шусьӧма тшӧтш Пазозера.

Сісьтыдін грезд пукалӧ Мозын ю веськыдладорын. 

Медматыс оланін, Пӧлянин грезд, пукалӧ Сісьтыдінсянь кывтыд 1,5 верст ылнаын. Овмӧдчӧмин сиктӧдз, Пыисдінӧдз колӧ мунны автотуй кузя 13 верст войвылӧ. Сісьтыдіныс - Пыисдін овмӧдчӧминса медся лунвывса грезд.

Грездыс артмӧма 1646ʼ во бӧрын. Медводз казьтыштӧма 1678ʼ воын (Патрекеевская, а Гнилое Озеро тож). Сэки кык овмӧссӧ кутӧмаӧсь пыисдінса Иван Патрак пиян, а куим овмӧсыс вӧлі йӧзтӧм, мунӧмаӧсь пӧ Яткаланьӧ. 1719ʼ воӧ Пазозераын вӧлі 4 овмӧс, кӧні олӧмаӧсь Бушеновъяс да Патраковъяс. 1926ʼ воӧ Сісьтыдінын 28 овмӧсын олӧмаӧсь 140 морт. 1930ʼ во кежлӧ тан вӧлі школа да гӧрд пельӧс.

Сісьтыдін пырӧ Пыисдін сикт овмӧдчӧминӧ.

Сісьтыдін грездын олӧны комияс, сёрнитӧны комиӧн.




#Article 387: Пони Пыисдін (Удора район) (105 words)


Пони Пыисдін () – Удора районса Пыисдін сикт овмӧдчӧминын коми грезд.

Пони Пыисдін нимын кык юкӧн. Пони - удораса ногӧн посни, ичӧт. Тадзи грездыс шусьӧ сы вӧсна, мый мӧдлапӧлын эм ыджыдджык Пыисдін сикт. Пыисдін кылыс бара кык юкӧнысь тэчӧма. Пыис - тайӧ ним юыслӧн, код вомын сулалӧ сиктыс, а дін - сійӧ ю вом и лоӧ.

Пыисдін грезд пукалӧ Мозын ю веськыдладорын, ю мӧдлапӧлас - Пыисдін сикт. 

Грезд пыр жургӧ Мӧдпӧвъёль, коді тані усьӧ Мозын вылӧ.

Грездыс артмӧма 1707ʼ во бӧрын. Медводз казьтыштӧма 1719ʼ воын. Сэки вит овмӧсын олӧмаӧсь Логиновъяс, Чукоевъяс, Бушиновъяс.

Пони Пыисдін пырӧ Пыисдін сикт овмӧдчӧминӧ.

Ичӧт Пыисдін грездын олӧны комияс, сёрнитӧны комиӧн.




#Article 388: Илля лун (385 words)


Илля лун () — коми йӧзкостса календарын пыдди пуктана гаж. Подуласьӧ православнӧй вичколӧн празьник вылын, пасйӧны моз тӧлысь 2-ӧд лунӧ.

Илля лун лыддьысьӧ медводдза арся празьникӧн. Шуӧны, мый пажунӧдз гожӧм, а пажун бӧрын — ар. Уджалысь войтыр зільӧ помавны турун пуктӧм, сы вӧсна мый чайтӧны, мый «Илля лун бӧрын куст сайысь турун оз нин косьмы».

Оз тшӧктыны Илля лунӧ уджавны, купайтчыны. Ыркалӧм ва вӧсна шуӧны «Илля чӧвтіс юӧ йи».

Йӧзыслӧн эскӧм серти, Илля лунӧ век зэрӧ, гымалӧ да чардалӧ. Лунсӧ шуӧны «несчастливӧйӧн», ӧд тайӧ лунас гым-чардыс мортӧс да пемӧсӧс вермас вийны. Гымалігӧн шуӧны «Илляяс воӧны» либӧ «Илля-пророк телеганас енэжті ветлӧдлӧ».

Йӧзыс оз тшӧктыны Илля лунӧдз, кор дзоридзалӧ-быдмӧ нянь, шумитны. Челядьлы ыджыдъяс оз лэдзны пӧлясьны, шуӧны: «Абу ӧд Илля лун, мый тювзан — сюыд кынмас». Сю шептасигӧн кадсӧ луздорсаяс шуӧны «гожся светтьӧӧн». Йӧзыс эскӧны, мый шептасигӧн кӧ пыран сю пытшкӧ, «светтьӧыс» мортсӧ вӧтлас сэтысь.

Луздорса комияслӧн дырджык кутчысис важся традиция, мый серти Илля лунсянь позьӧ ворсны чипсанӧн, кодӧс вӧчӧны заргумысь. Нывбабаяс кӧ ворсӧны чипсанӧн, мужичӧйяс — пирулькаӧн. Чипсанӧн вӧлі ворсӧны турун пуктанінысь локтігӧн, частушкаяс сьывлӧны. 

Койгорт районса Гриваын Илля лунӧ ен джаджйӧ пуктӧны выль урожайысь зӧр, ид да рудзӧг кӧйдыс, медым урожайыс содіс.

Эскӧны, мый Илля войӧ позьӧ мынтӧдчыны градвывса йӧнысь. Сійӧс ытшкӧны сотчӧм гормӧдчанӧн (кокалюкаӧн). Ытшкигӧн ассьыс юалӧны: «Мый ытшкан?» Сэсся вочакыв сетӧны: «Йӧн ытшка!» Та бӧрын муас кокалюкасӧ сатшкӧны да шуӧны: «Кокалюкаыс кӧ коръялас, и йӧнлы лоны!»

Луздор районса Ношульын Илля лунӧ часовня дорас начкӧны ӧшкӧс либӧ межӧс. Пемӧссӧ кӧсйысьӧ быдтыны на Енлы вайны олысьяс пиысь ӧти морт, коді татшӧм ногӧн Ен водзас мыжсӧ вештӧ. Вичкоын служба помасьӧм бӧрын ставӧн лэччӧны Луз ю бокӧ, кӧні ӧш яйсӧ разӧдӧны йӧзыслы, кодъяс пернапас чӧвтӧм бӧрын сёйӧны пызан сайын. Йӧзы шуӧны: «Мунам Илля яй кватайтны». Вичкоын служба помасьӧм бӧрын ывла вылын куимысь пишальысь енэжӧ лыйӧны. Муыс либӧ пызан вылыс кӧ пороксьыс сьӧдӧдӧ, виччысьӧны зэра поводдя.

Илля лун — сура празьник Кӧрткерӧс районса Висер сиктын да Изьва районса Діюр грездын.

Висер сиктын Илля лунӧ мӧс начкӧны, яйсӧ пуӧны да йӧзлы сеталӧны. Йӧзыслӧн висьталӧм серти, водзынсӧ тайӧ лунас волывлӧма лӧз кӧр, кодӧс начкылӧмаӧсь. Коркӧ кӧрыд сёрмӧма да сы пыдди пондӧмаӧсь мӧс начкыны. Кӧрыд скӧрмӧма да сэсся некор нин абу волӧма. Крам празьник кежлӧ ыджыд тшанын кода сур пуӧны.

Удора районса Путшкымдінын Илля лун — заветнӧй празьник. Шерӧн став быдмӧм няньсӧ жугӧдӧм бӧрын олысьяс босьтчӧмаӧсь вӧдитны Илля лунсӧ празьник пыдди.




#Article 389: Пантелеймон лун (127 words)


Пантелеймон лун — коми йӧзкостса календарын гаж. Подуласьӧ православнӧй вичколӧн празьник вылын, пасйӧны моз тӧлысь 9-ӧд лунӧ.

Пантелеймон лун празьничайтӧны Кӧрткерӧс районса Зулӧб да Важкуа грездъясын, Изьва районса Изьваын. Йӧз пӧвстас лунсӧ сідзжӧ шуӧны Пантелей либӧ Пантелей лун.

Пантелеймон — вежа морт, коді бурдӧдӧ висьысь йӧзӧс да пемӧсъясӧс. Сы дорӧ шыӧдчӧны дзоньвидзалун коригӧн. Пантелеймон лунӧ видзалӧны — оз сёйны яя-йӧла сёян. 

Пантелеймон лун — заветнӧй празьник Изьва районса Сизяыбын. Скӧт усьӧм бӧрын сизяыбсаяс кевмысьӧмаӧсь Енлы, и скӧт усьӧм дугдӧма. Сэки сувтӧдӧмаӧсь Пантелеймон нима крест. Мӧсъяссӧ йирсьыны медводдза лэдзигӧн крест дорас юрбитӧны, кевмӧны, медым скӧтыскӧд гожӧм быд нем лёктор эз ло. Висьысьяс волывлӧны сылы сиӧм крест дорас, ленточкаяс кӧрталӧны да дзоньвидзалун корӧны.

Важкуа грездын Пантелеймон лунӧ Енъясӧн кытшовтӧны муяссӧ Катыдпомті. Лунсӧ босьтчисны пыдди пуктыны тиф эпидемиа помасьӧм бӧрын.




#Article 390: Каратайка (Заполярнӧй район) (277 words)


Каратайка (, ) — Яран асвеськӧдлан кытшын посёлок, Заполярнӧй районса Юшар сикт сӧветлӧн шӧрсикт.

Посёлок ним артмӧма Коротаиха ю нимысь. Яран кывйысь вуджӧдсьӧ кыдзи «чукля ю».

Посёлок пукалӧ Янгарей юлӧн веськыдладорас, Коротаиха юӧ усянінсяньыс 1,5 км ылнаын, Баренц саридзса Хайпудыр губасянь 20 км сайын. Посёлоксянь Наръяна-Марӧдз 370 км.

Посёлокын куим улича: Вадор, Тыбокса, Шӧр.

Посёлок чужис 1930-ӧд вояс пансигӧн. Чужан лунӧн лыддьӧны 1932 вося сора тӧлысь 27-ӧд лун, кор Яран кытшса исполкомлӧн Президиум шуис Каратайка-Гладь тундраса сӧвет пыдди лӧсьӧдны Юшар сӧвет. 

Та кадӧ Юшар Сӧветын вӧлі 3 школа: Юшарса яран ичӧт (Хабаров), Мадорса ичӧт школа (Хорейвӧр), Амдермаса ичӧт школа.

Посёлокын челядь видзанін вӧлі восьтӧма 1959 воын. Ӧти судтаа выль керка кыпӧдӧма 1980 воын (площадь 563,2 кв.м.). 2012 воын садйӧ вӧлі ветлӧдлӧ 47 кага куим котырӧ: ясельнӧй (1,5 арӧссянь 3-ӧдз) — 10 морт, шӧр (3-5 арӧсаяс) — 16 морт; дасьтысян (5-7 арӧсаяс) — 21 морт. Челядь видзанінын 22 уджалысь: 6 велӧдысь да 17 отсасьысь.
 

Выль школалысь кык судтаа типӧвӧй керка кыпӧдӧма 2008 воын. Школабердса интернатлӧн кык керка вӧчӧма 1957 да 1982 воясӧ. Тані велӧдчӧны Варнек посёлокысь, «Дружба народов» СПК-са кӧр видзысьяслӧн, Ямб-то котырса кӧр видзысь-фермеръяслӧн челядь. Ставнас интернатын олӧ 72 морт.

Йӧзыс олӧны кӧр видзӧмӧн. Каратайкаын «Дружба народов» СПК-лӧн базаыс. Тані уджалӧ 150 морт: на пиысь 90-ыс колхозник, мукӧдыс — медалӧм йӧз. Кӧр видзанінын уджалӧ 60 сайӧ морт (чумработникъяскӧд ӧтув). Вит бригада видзӧ кӧръяссӧ материк вылын, квайтӧдыс — Вайгач ді вылын. Водзынсӧ колхоз сідзжӧ вӧлі чери кыйӧ (навага, омуль).

Посёлокын уджалӧ МТС сотӧвӧй оператор, Север-FM (102,0) радио, медводдза да мӧд россияса лыдпаса телевидение.
 

Каратайкаӧ ӧтчыдысь вежоннас лэбалӧ Наръян-Марсянь АН-2 самолёт либӧ МИ-8 вертолёт. Сёян-юан вайӧны саридз вомӧн йи воссьӧм бӧрын, а сідзжӧ гусеничнӧй транспортӧн тӧвнас да гожӧмнас Вӧркутасянь.




#Article 391: Медводдза спас (168 words)


Медводдза спас — коми йӧзкостса календарын куим спас празьникысь медводдзаыс, подуласьӧ вичко празьник вылӧ. Пасйӧны моз тӧлысь 14-ӧд лунӧ.

Медводдза спас йӧзкостса традицияын шуӧны сідзжӧ Первӧй Спас, Пас, Пас лун и с.в. Сы вӧсна, мый тайӧ лунас вежӧдӧны васӧ, уналаын лунсӧ шуӧны Вавыв спасӧн.

Медводдза Спас либӧ Спас лун — сура празьник Луздор районысь Ношуль сиктувса Косьын. Водзынсӧ вичкоын служба помасьӧм бӧрын зонъяс вӧв вылын вӧлі лэччӧны Луз ю дорӧ, кытысь васӧ поп вежӧдӧ. Вӧлаяс ӧтарӧ-мӧдарӧ уйӧны, сэсся веськыд туй вылын ас костаныс ордйысьӧны. Гӧсьтъясӧс яндӧваысь сурӧн юктӧдӧны, льӧмъя пирӧгӧн вердӧны.

Изьва районса Вертеп грездын тай лун шуны Макевей Спас. Празьникыс обетнӧй, вӧдитӧны скӧт усьӧм бӧрын. Тайӧ лунас Красноборсянь зiбъя Енъясӧн петӧны да Вертеп юбокса луд вылӧ мунӧны. Мунігӧн куимлаӧ сувтлӧны — крестъяс дорӧ да юрбитӧны. Кор ю бокас воӧны, Ен ӧбразъяс пукталӧны. Поп бӧчкаын ва вежӧдӧ да вежӧдӧм ванас йӧзсӧ резӧ. Сэні жӧ поп медводдзаысь вотӧсъяс вежӧдӧ. Медводдзаысь картупель видлӧны, колӧ нин турун пуктӧм помавны.

Комияс пӧвстын ветлӧ роч примета ветлӧ: «Первый Спас — рукавицы про запас».




#Article 392: Шӧр спас (117 words)


Шӧр спас — коми йӧзкостса календарын куим спас празьникысь мӧдыс, подуласьӧ вичко празьник вылӧ. Пасйӧны моз тӧлысь 19-ӧд лунӧ.

Шӧр спас йӧзкостса традицияын шуӧны сідзжӧ Мӧд Спас, Преображенньӧ, и с.в.

Шӧр спас — сура празьник Койгорт районса Грива, Луздор районса Ношуль да Читаёв сиктъясын.

Ношульын Шӧр спас лунсӧ пасйӧны кык лун. Вичкодорас унджыкӧн олӧны Иевлевъяс, та вӧсна лунсӧ пондісны шуны Иевлевщинаӧн. Шӧр Спас бӧрын град вылысь лук идралӧны, мыськалӧм сёркни ен джаджйӧ пуктӧны. Матысса часовняӧ йöзыс вайӧны капуста, галанка, сёркни, кодъясӧс поп сэсся вежӧдӧны. Сӧмын сы бӧрын позьӧ вӧлі чукӧртны град вылысь да сёйны найӧс.

Гриваын Шӧр Спас лунӧ зонъяс да мужичӧйяс вӧвъясӧн ордйысьӧны: кодi водзджык юӧдзыс воӧдчас. Поп васӧ вӧлі вежӧдӧ, а сэсся йӧзыс вӧвъяснысӧ мыськалӧны.




#Article 393: Лун сюзь (317 words)


Лун сюзь (, ) — сюсь котырӧ пырысь лэбач. Коми муын олысь сюзьяс котырын туялысьяс торйӧдӧны дас сикасӧс, на лыдын и лун сюзьӧс. 

Тайӧ шӧрпӧлӧс тушаа сюзь: кузьтаыс овлывлӧ 79 сантиметрӧдз, сьӧктаыс — 375 граммӧдз, шеныштӧм бордйыс 81 сантиметр пасьта. Энь лэбачыс кӧть и мыгӧраджык айсьыс, но сьӧктанас жебджык. Мукӧд сюзь серти юрыс тайӧ лэбачыслӧн ичӧтджык и бугыльыс абу сэтшӧм паськыд. Пель дорас сиясыс оз чурвидзны, бӧжыс кузь да тшупӧда. Гӧн рӧмыс лун сюзьлӧн варышлань мунӧ, сы вӧсна и роч йӧз варыш кодь сюзьӧн шуӧны.

Вывтыр улысладорыс лэбачыслӧн еджыд, сьӧд визьяса. Вылысладорыс сьӧдовгӧрд, чужӧм гӧгыльыс еджыд жӧ, а синмыс да нырыс кольквиж. Кок гыжйыс сьӧд рӧма. Тивзӧмыс тшӧтш варышлӧн кодь.

Лун сюзь — войвывса тылаборда, олӧ-вылӧ кыдзи Европаын да Азияын, сідзи и Войвыв Америкаын. Коми муын медся частӧ паныдасьлывлӧ Печора ковтысын, Эжва ю катыдын, Удораса вӧръясын.

Сюзьясыд войся лэбачьяс, югыд кадад найӧ дзебсьӧмӧн олӧны, а тайӧ сикасыс аддзӧ да кыйсьыны петавлӧ тшӧтш и луннас. Оласногыслӧн татшӧм аслыспӧлӧслуныскӧд и йитчӧма лун сюзь нимыс.

Лун сюзь — абу ветлысь-мунысь лэбач, чужӧмсяньыс олӧ пыр ӧтилаын: вӧрсялан сотчӧминъясын, важ керасъясын, нюръяс бердын. Паськыд да дженьыд бордйыс, кузь бӧжыс сетӧны бур позянлун лун сюзьлы пелька лэбавны пуяс костӧд да перйыны кынӧмпӧтсӧ.

Быдтысян кадыс лун сюзьлӧн заводитчӧ косму тӧлысьын. Аслыс позсӧ тайӧ лэбачыс некор оз дасьтыв, сы вӧсна кольксӧ пуктӧ тӧрмӧм вольӧса горсйӧ, чегӧм йыла пу вылӧ, либӧ эновтӧм катшалӧн да ракалӧн позйӧ. Позтырыс абу быд во ӧткодь — этша кыйдӧса кадӧ овлывлӧ куим либӧ вит кольк, а унджык кыйдӧса дырйи пӧжӧ ӧкмыс колькйӧдз. Гӧгрӧс колькйыс лун сюзьлӧн еджыд рӧма.
Лэбавны заводитӧм сюзьпиянӧс казявлывлӧмаӧсь лӧддза-номъя тӧлысьсянь.

Пӧткӧдчӧ сійӧ сӧмын яя сёянӧн — куталӧ вӧрса шыръясӧс. Быдмӧгъясӧс йирысь шыръясӧс бырӧдӧмнас тайӧ сюзьыс чинтӧ налысь юр лыдсӧ да татшӧм ногӧн отсалӧ вӧр-валы.

Сьӧкыд висьтавны, тӧдӧны оз лэбачсӧ перымса комияс, сы вӧсна мый асланыс кывкудъясын татшӧм вежӧртаса нимъяссӧ найӧ оз вайӧдны. А удмуртъяслы тӧдса, найӧ нимтӧны лун сюзьтӧ лек кучыранӧн, мый лоӧ, комиӧдны кӧ, лёк сюзь.




#Article 394: Бӧръя спас (143 words)


Бӧръя спас — коми йӧзкостса календарын куим спас празьникысь коймӧдыс, подуласьӧ вичко празьник Успенньӧ вылӧ. Пасйӧны моз тӧлысь 28-ӧд лунӧ.

Бӧръя спас коми йӧзкостса традицияын шуӧны сідзжӧ Успенньӧ, Ӧспӧжа лун, и с.в.

Бӧръя спас — сура празьник Кулӧмдін районса Помӧсдін, Луздор районса Читаёв да Спаспоруб сиктъясын (Ягын, Кӧджын), Мӧсерпом грездын.

Помӧсдінын Успенньӧ дырйи пажунӧдз уджалӧны, а сэсся праздничайтӧны. Ӧтув сур пуӧны. Крест дорын молебен лыддьӧны. Поп керкаысь керкаö ветлӧдлӧ да нянь тусьяс вежӧдӧ. Поплы сетӧм ыж юр пуӧны вичко дорын да юкӧны йӧз костас.

Ыджыд Кужйын муяс гӧгӧр Енъясӧн кытшлалӧны  Локтӧм бӧрас пуӧны кукань либӧ ыж яй, а сійӧс ньӧбӧм вылӧ чукӧртӧны ӧтувъя сьӧм. Ывла вылын поп яйсӧ вежӧдӧ, и ставныс сёйӧны.

Эскӧны, мый тайӧ празьник налӧн, кодi удитӧ муяс вылысь нянь идравны. Шуӧны, мый Успенньӧ кежлӧ колӧ лук керны, Пречиста кежлӧ — картупель, Звиженньö кежлӧ — капуста.

Успенньӧ — Енмамлӧн кулан лун.




#Article 395: Мича кай (269 words)


Мича кай (, ) — пышкай котырӧ пырысь лэбач.

Вывтырыслӧн сьӧктаыс овлывлӧ 19 граммӧдз, кузьтаыс — 16 да шеныштӧм бордйыс — 25 сантиметрӧдз. Кынӧм улыс еджгов няйт рӧма, кокыс рудовгӧрд, нырыс сьӧдов. Но медся ёна лэбачсӧ мичмӧдӧ сылӧн ыджыд перкаль синмыс. Та вӧсна, тыдалӧ, и думыштӧмаӧсь пӧч-пӧльясным мича кай нимсӧ. Миянысь ӧтдор тадзи тайӧ лэбачсӧ сэсся некытӧн оз шуны.

Мича кай — ветлысь-мунысь лэбач. Лунвылысь найӧ локтӧны миянӧ водз тулыснас, овмӧдчӧны лыска пуа вӧръясӧ. Поздысьӧны му вылӧ, либӧ мусянь оз ёна вылӧ — бадь кустъяс вож костӧ, пу горсйӧ. Кышыд познысӧ тэчӧны быдмӧг коръясысь да заясысь. Пыдӧсас вольсалӧны турун тылым да вӧрса пемӧсъяслысь гылалӧм гӧнсӧ. Пӧжны пуктӧны вит-ӧ-квайт кольк. Найӧ посньыдикӧсь да гӧрд чутъяса гӧрдоввиж рӧмаӧсь. Пӧжсигас позъяс пукалӧ сӧмын энь лэбачыс кык вежон чӧж. Кайпияныс позсӧ эновтӧны чужӧмсяньыс дас вит лун мысти. Но борд йылас кыпӧдчӧм бӧрас найӧс вердӧны бать-мамныс вель дыр на.

Мича кайяс эновтӧны чужанінсӧ кӧч тӧлысь шӧрын.

Тӧвся кадсӧ коллявны лэбзьӧны Европалӧн рытыв да лунвыв юкӧнъясас, Войвыв Африкаса муясӧ.

Кынӧмпӧтсӧ мича кайяс перйӧны му вылысь. Куталӧны гагъясӧс, номыръясӧс, лёльӧясӧс, чераньясӧс. Арнас кокавлывлӧны тшӧтш юмов вотӧс тусьяс.

Горш номыр-гагъясӧс бырӧдӧмнас тайӧ лэбачьясыс дорйӧны наысь вӧрса быдмӧгъясӧс.

Лэбачлы нимсӧ сетӧма рӧм сертиыс. 
Коми йӧз, тшӧтш и коммусаяс, нимтӧны сійӧс нӧшта ӧмидз кайӧн. Мича кайлӧн кытсюрӧ (кымӧсыс, голяыс да морӧсыс) ӧмидз тусь кодь. Удмуртъяс уна ногӧн шуӧны лэбачсӧ, но кыкыс на пиысь гӧн рӧмыскӧд жӧ йитчӧма: горд юбер да горд гадё юбер, кодъяс гӧгӧрвосьӧны кыдзи «гӧрд ябыр» да «гӧрд морӧса ябыр». Рочӧн малиновка либӧ зарянка. А зарянка нимыс артмӧма «заря» кывйысь, сы вӧсна мый тайӧ сьылысь кайыс пӧ кыпыда дзользьӧ-шыалӧ асъя кыасянь рытъя кыаӧдз кӧть тулыс—гожӧмнас, кӧть арнас.




#Article 396: Петшӧр кай (342 words)


Петшӧр кай (, ) — пышкай котырӧ пырысь ичӧтик лэбач.

Тайӧ лэбачыс пышкайысь на ичӧтджык. Вывтырыслӧн кузьтаыс овлывлӧ 11 сантиметрӧдз, сьӧктаыс — 11 граммӧдз, а шеныштӧм бордйыс — 17 сантиметрӧдз. Вӧсньыдик нырыс веськыд, гӧгрӧс пома бордйыс дженьыд. Юрыс да туша вевдорыс, бордйыс да бӧжыс пемыдгӧрд. Мышкуыс сьылісяньыс сьӧд визьяса, синкымыс еджгов. Голяыс да зобйыс еджгов сера, морӧсыс да кынӧмыс гордовруд сера. Кынӧм увдорас тӧдчӧны вомӧна пемыд гӧрдовруд визьяс. Кокыс, нырыс да синмыс перкаль рӧма. Сьылӧмыс — сювтчан-тіралан гора шыяса коставлыштана дзользьӧм.

Петшӧр кай олӧ-вылӧ уналаын да паськыда — Европаса вӧраинъяссянь да Камчаткаӧдз. Паныдасьлывлӧ  тшӧтш Войвыв Америкаын да Африкалӧн Рытыв-Войвылын. Лунвывланьджык муясса петшӧр кайяс олӧны пыр ӧти местаясын, а войвывсаяс волывлӧны чужанінъясас сӧмын гожйыны.

Пармаса тылабордаясӧс туялысьяс петшӧр кайӧс лыддьӧны шоча паныдасьлысь лэбачьясӧн. Тайӧ зэв визув да гусьӧн олысь кайяс, дугдывтӧг тювкъялӧны кустъяс-пуяслӧн вожъяс костын. Кадысь кадӧ жбыркнитасны восьсаинӧ, пукыштасны мыр либӧ пучер вылын, дзользьыштасны регыдик, а сэсся быттьӧ паляласны да воштысясны-дзебсясны сука быдмысь петшӧр либӧ ӧмидз пӧвстӧ.

Комиӧ локтӧны ода-кора тӧлысьын. Овмӧдчӧны тшӧкыд бурыся баддя-кустъясаинъясын, козъя да сора вӧръясын, ю-шор пӧкатъясын да дорӧсъясын.

Тӧвъянінъясас лэбзьӧны моз тӧлысьын. Аддзывлан кӧ тайӧ тешкодь лэбачсӧ кӧть ӧтчыд, он нин сэсся вунӧд сійӧс да он сорав мукӧд кайяскӧд. Медвойдӧр синмад шыбитчӧ сылӧн бӧжыс: сійӧ оз чурвидз бӧрланьӧ, а вывлань чатӧра.

Поздысьнысӧ бӧрйӧны пӧрӧм пуяса, джуджыд петшӧра, ӧмидза да паперт туруна местаяс.

Позсӧ лӧсьӧдігӧн мырсьӧ сӧмын ай лэбачыс; тэчӧ сійӧс кос турунысь, коръясысь, заясысь да нитшкысь. Пыдӧсас вольсалӧ небыд нитш, пушыд турунъяслысь да лысӧм лэбачьяслысь гӧнсӧ. Позйыс сяр кодь гӧгрӧс, вӧчысьыслӧн туша сертиыс ёна ыджыд. Пыран розьыс поз бокас. Татшӧм позсӧ петшӧр кай быдтысигкежлас дасьтӧ оз ӧтикӧс мукӧд кай моз, а дасӧс кымын. Но колькъяссӧ, вит-ӧ-квайтӧс, энь пӧлыс пӧжны пуктӧ на пиысь сӧмын ӧтиӧ. Пӧжсигас позъяс пукалӧ сӧмын энюловыс. Пӧжсян кадыс кыссьӧ кык вежонӧдз. Чужӧмсяньыс 17 лун мысти кайпияныс эновтӧны познысӧ.

Пӧткӧдчӧны петшӧр кайяс гут-гагйӧн, арнас чӧсмасьлывлӧны тшӧтш кисьмӧм вотӧсӧн.

Мыйла нимтӧны тайӧ лэбачсӧ рочьяс крапивникӧн, а комияс — петшӧр кайӧн, гӧгӧрвоана. Удмуртъяс шуӧны петшӧр кайтӧ со кыдзи: пушнер дзольгыри (вежӧртасыс «петшӧр воробей»), му дзольгыри (вежӧртасыс «му воробей»), виштыё дзольгыри (вежӧртасыс «чутӧсь воробей»), чатырбыж (вежӧртасыс «чатӧра бӧж»).




#Article 397: Катша бордъя утка (362 words)


Катша бордъя утка (, ) — кулик котырӧ пырысь пӧтка.

Тайӧ пӧткаыс гулю ыджда кымын: сьӧктаыс кило джынйысь на унджык овлывлӧ, кузьтаыс — 45 сантиметр, шеныштӧм бордйыс 88 сантиметр пасьта. Рочьяс и комияс нимъяссӧ лӧсьӧдігӧн орччӧдӧмаӧсь катшакӧд. Збыльысь, сылӧн вывтырыс кызвыннас катшалӧн моз сьӧд да еджыд рӧмъяса. Бордъяс тӧдчӧ вомӧна вель паськыд еджыд визь. Кузь нырыс, синмыс да кокыс гӧрд рӧма. Кыз кокыс кузиник. Лэбаланногыс уткаяслӧн кодь — тэрыб, веськыд нырвизя, сынӧдын оз шыблась ӧтарӧ-мӧдарӧ, бордъяснас тшӧкыда шенасьӧ.

Катша бордъя утка олӧ-вылӧ Му шар пасьтала: Европаын и Азияын, Войвыв да лунвыв Америкаын, Африкаын да Австралияын.

Поздысьӧ-быдтысьӧ пыр ва бердын, кызвыныс, дерт, саридз дорын, но паныдасьлывлӧ и тыяс да юяс пӧлӧнын. Шоч лэбач, сы вӧсна Коми муын гожйӧ оз быдлаын, а сӧмын кӧнсюрӧ. Видзчысьысь, но абу гусьӧн олысь лэбач. Овлывлӧ, ачыс оз тыдав, а китшкӧмсӧ кылан нин. Мукӧд куликсьыс торъялӧ сійӧн, мый пуксьывлывлӧ ва вылӧ да бура уялӧ.

Войвылӧ локтӧны ода-кора тӧлысь шӧрын. Гозйӧдчан кадыс воас да, яг выв пӧткаяс моз койтӧны. Койтігас быд ай бӧрйӧ аслыс энь пӧвсӧ. Нэм помӧдзыс сэсся ӧта-мӧдыскӧд оз торйӧдчывны. Поз пыддиыс лэбачьяс бӧрйӧны кутшӧмкӧ гурантор ва дорысь либӧ лыа юрысь да сэтчӧ пуктӧны нинӧм вольсавтӧг куим кольк. Гӧгрӧсіник колькъясыс вель гырысьӧсь, сьӧд чутъяса рудовкольквиж рӧмаӧсь.

Пӧжсигас позъяс пукалӧны гознан лэбачыс ӧта-мӧдсӧ вежлалӧмӧн нёль вежон чӧж. Сійӧс здук кежлӧ весиг оз эновтлыны, медым колькъяссӧ горш лэбачьяс — ракаяс да каляяс — эз гусявлыны да жуглыны. Но овлывлӧ, бордъя «вӧрӧгъясыд» куштывлӧны налысь позтырсӧ. Сэки катша бордъя утка мӧдысь пуктӧ колькъяссӧ да пӧжӧ найӧс. Пӧжсян кадыс кыссьӧ нёль вежонӧдз. Чужӧм бӧрас кайпияныс медводдза луннас нин петӧны позсьыс, но ылӧдз оз мунны, а виччысьӧны бать-мамнысӧ, кор найӧ ваясны нырас босьтӧм сёянсӧ. Тадзи гырысьяс дӧзьӧритӧны быдтасъяссӧ тӧлысьӧн-джынйӧн дыра. Ас кежаныс кольӧм ичӧтик пияныс дорйысьӧм могысь пырӧны ваӧ да суналӧмӧн мынтӧдчӧны на вылӧ усьласьысьясысь. Борд йылас кыпӧдчӧны посни йылӧмыс да заводитӧны перйыны кынӧмпӧтсӧ 35 лун мысти. Рӧдмӧдчӧм выйӧдз сӧвмӧны нёль арӧс тыртіганыс.

Пӧткӧдчӧны катша бордъя уткаяс васа небыд гагъясӧн, черияс вылӧ пӧ ыштывлӧны зэв шоча. Косӧдінысь кокалӧны нидзувъясӧс, лёльӧясӧс да номыръясӧс. Катша бордъя уткаяслӧн олан нэмыс, туялысьяслӧн чайтӧм серти, овлывлӧ 36 арӧсӧдз. Миянын гожйысь тайӧ тылабордаясыс лэбзьӧны лунвылӧ тӧвйыны моз тӧлысь помын. Этша лыда вӧснаыс коми утка кыйысьяслы сюрлывлӧны кыйдӧс пыдди зэв гежӧда.




#Article 398: Тандзе Маръя (127 words)


Тандзе Маръя (Рочева Мария Фёдоровна) (1876—1962) — изьваса нималана бурдӧдчысь-веськӧдчысь.

Тандзе Маръя чужӧма 1876-ӧд вося косму тӧлысь 1 (14)-ӧд лунӧ Витязевъяслӧн кӧр видзысь котырын Изьва районса Мокчойын. Петӧма Рочев Филипп Тимофеевич (1872.10.25—1943.06.08) сайӧ Изьва районса Гам грездӧ, нэмсӧ сэні и олӧма. Венчайтчӧмаӧсь 1894-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 24-ӧд лунӧ.

Челядьыс: Галактион (1894.11.18—?), Гликерия (1898.05.09—1917.06.20), Феоктиста (1903.01.30—?), Тимофей (1906.01.02—?), Феофания (?), Анна (1909.01.02—?), Ирина (1912.09.15—?), Миропия (1913.11.18—?), Марина (1915.07.16—?), Степанида (1916.11.11—?).

Ичӧт дырсяньыс бурдӧдӧма пемӧсъясӧс, 18 арӧссянь — йӧзӧс. Вӧлӧма бур паметя, небыд киа, чорыд карактера. Тандзе Маръялӧн бурдӧдчӧм ылӧдз кывсьӧма.

Шуӧны, мый сійӧс корлӧмаӧсь уджавны больничаӧ, но абу кӧсйысьӧма. Кулӧма 1962-ӧд вося моз тӧлысь 25-ӧд лунӧ Гамын, дзебӧма сэні жӧ. 
Чужанінас гу вылас волывлӧны йӧзыс отсӧгла. Тандзе Маръялӧн бурдӧдӧм йывсьым уна казьтылӧм вайӧдӧма коми гижысь Альбина Ануфриевалӧн висьтын.




#Article 399: Коми Республикаса Каналан Сӧвет (453 words)


Коми Республикаса Каналан Сӧвет (рочӧн: Государственный Совет Республики Коми) — Коми Республикаын оланпасъяс дасьтан ӧти палата каналан орган.

Медводдз вӧлі бӧрйӧны 50 депутатӧс: 20 мортӧс — ӧти депутатӧн быд кар да районсянь, 30 мортӧс — быд бӧрйысян кытшсянь. Депутатӧн вермисны бӧрйыны мортӧс, кодлы тырис 21 арӧс да оліс Коми муын 5 воысь не этшаджык. Депутатӧн эз вермыны лоны министръяс, канму комитетӧн да веськӧдлан котыръясӧн веськӧдлысьяс. Каналан Сӧвет бӧрйӧны 4 во кежлӧ.

Каналан Сӧвет:

Сӧветӧн веськӧдлысьӧн бӧрйӧма Владимир Торлопов, вежысьясӧн — Егор Кулаков да Валерий Марков.

Источник: 

Источник: 

Медводдза чукӧртчылігас бӧрйӧма сӧмын Сӧветӧн веськӧдлысь (Надежда Дорофеева) (Ӧтувъя Россия); комитетӧн веськӧдлысьясӧс абу бӧрйӧмаӧсь. Мӧд чукӧртчылігас (йирым тӧлысь 15-ӧд лун) став должносьтӧ пуксисны «Ӧтувъя Россия» ютырӧ пырысьяс: Каналан Сӧветса веськӧдлысьлӧн медводдза вежысьӧн бӧрйӧма Александр Макаренко, вежысьясӧн — Владимир Косов да Валентина Жиделева, оланпас дасьтӧм да меставывса веськӧдлӧм комитетӧн веськӧдлысьӧн — Нина Нестерова, социальнӧй политика комитетӧн веськӧдлысьӧн — Наталья Паншина, вӧр-ва ресурс, вӧр-ваӧн вӧдитчӧм да экология комитетӧн веськӧдлысьӧн — Василий Смалий. Иван Медведевӧс пуктісны сьӧмкуд, вот да экономика политика комитетын веськӧдлысьӧс вежысьӧн. Валерий Марковӧс вӧзйӧма Коми Республикаса Каналан Сӧветсянь Рочмуса Федеральнӧй Собранньӧлӧн Федерация Сӧветӧ пырысьӧн. Регламент да депутат этика комиссияса веськӧдлысьӧс вежысьӧн бӧрйӧма Владимир Жариков.

Сьӧмкуд, вот да экономика политика комитетӧн веськӧдлысьӧн бӧрйӧма Дмитрий Шатохин, коді таӧдзыс юрнуӧдіс Кулӧмдін районса администрацияӧн.

Коми Республикаса каналан сӧветын вежсьӧмъяс лоины 2016 вося бӧрйысьӧмъяс дырйи. Валерий Марков, коді сенатораліс, да Анатолий Родов пыдди, коді 2015 восянь босьтчис веськӧдлыны Луздор районӧн, 2016 вося бӧрйысьӧмъяс дырйи Коми Республикаса каналан сӧветса депутатъясӧс лоины Физкультура да спорт агентствоӧн вӧвлӧм веськӧдлысь Степан Чураков (Лунвыв кытшсянь) да Емдін районса бурдӧдчанінысь тэрыб отсӧгса фельдшер Андрей Климушев (Рытыввыв кытшсянь).

Дмитрий Шатохин пыдди, кодӧс Коми Республикаса Юралысь С.А. Гапликов вӧзйис Рочмуса Федеральнӧй Собранньӧлӧн Федерация Сӧветӧ сенаторӧн, сьӧмкуд, вот да экономика политика комитетӧн босьтчис веськӧдлыны Игорь Терентьев. Депутат мандатысь эновтчис Иван Медведев, коді лои Рочмуса Федеральнӧй Собранньӧлӧн Канму Думаса депутатӧн.

Каналан сӧветӧ кӧч тӧлысь 9-ӧд лунӧ содтӧд бӧрйысьӧм нуӧдӧм бӧрын депутатъясӧн лоисны Сергей Гагаузов («Ӧтувъя Россия», 5-ӧд Войвыв бӧрйысян кытш), Марина Карельская («Ӧтувъя Россия», 8-ӧд Печораса бӧрйысян кытш), Екатерина Дьячкова (9-ӧд  Приполярнӧй бӧрйысян кытш), Алексей Чупров («Ӧтувъя Россия», 10-ӧд Йираёльса бӧрйысян кытш), Сергей Усачёв («Ӧтувъя Россия», 2-ӧд Академическӧй бӧрйысян кытш).;

Коми Республикаса Каналан Сӧветӧн веськӧдлысьӧн бӧрйисны «Ӧтувъя Россия» ютырӧ пырысь Сергей Усачёвӧс, медводдза вежысьӧн — Александр Макаренкоӧс, вежысьясӧн — Сергей Артеев, Валентина Жиделева и Владимир Косов. Каналан Сӧветын Регламент да депутат этика серти комиссияӧн веськӧдлысьӧн бӧрйисны Владимир Жариковӧс, Оланпас дасьтан да меставывса веськӧдлӧм комитетӧн — Андрей Климушевӧс, бюджет, вот да экономика политика комитетӧн — Степан Чураковӧс, социальнӧй политика комитетӧн — Надежда Дорофееваӧс, вӧр-ва ресурсъяс, вӧр-ва видзӧм да экология комитетӧн — Александр Поповӧс. Ставныс «Ӧтувъя Россия» ютырысь.

С.А. Усачёв лои депутатӧн сы бӧрын, кыдзи ас мандатысь эновтчис Г.И. Габушева, коді вӧлі «Ӧтувъя Россия» ютырса ӧтувъя бӧрйысян списокас. Парламентсянь сенаторавны бӧрйӧмаӧсь Елена Шумиловаӧс.




#Article 400: Изьвайыв (Уква каркытш) (123 words)


Изьвайыв () — Коми республикаын Уква каркытшӧ пырысь грезд. Водзынсӧ вӧлі пырӧ Изьвайыв сикт овмӧдчӧминӧ.

Грездсянь Кемдін шӧрсиктӧдз 21 км, Уква карӧдз  км.

Грезд пукалӧ Изьва юлӧн веськыдладорас. Панӧма 1835 воын Вӧльдін сиктысь Уляшев. Водзынсӧ починокыс шусис «Роздин» (комиӧн — «Росдін»). 1843 воын Василий Латкин аслас йӧзӧдӧм дневникын гижӧ: «живут довольно хорошо; занимаются скотоводством, ловят в борах много тетеревей, стреляют белку. Для них нет в том неудобства, что далеко от погоста, что кругом их пустыня; для их счастья немногое нужно: было бы в избе тепло, был бы кусок хлеба, скот в загоне, да подать была бы оплачена — и они счастливы в этой глуши».

Гражданскӧй тыш дырйи Изьвайылын 1919 вося косму тӧлысьсянь вӧльгым тӧлысьӧдз «гӧрдъяслӧн» партизан отряд, кодъясӧс «еджыдъяс» пасьваритісны.

Грездын олӧны комияс.




#Article 401: Тимушев Дмитрий Андреевич (145 words)


Тимушев Дмитрий Андреевич (1900—1970) — коми кыв туялысь.

Дмитрий Тимушев чужис 1900 вося йирым тӧлысь 12-ӧд лунӧ Кулӧмдін районса Керчомъя сиктын. 1916 воын школа помаліс, 1917—1918 воясын Югдінын псаломщикаліс. 1918—1919 воясӧ Керчомъя вӧлӧсьтса исполкомын секретараліс, школаын велӧдіс. 1920 воын еджыдъяслӧн рота штабын, мый овмӧдчис Керчомъяӧ Гражданскӧй тыш кадӧ, переписчикаліс.

Фронт вылысь воӧм бӧрын пырис уджавны СССР-са наукаяс академиялӧн Коми Базаысь коми кыв, письменносьт да история юкӧдӧ младшӧй научнӧй сотрудникӧн. 1948 вося моз тӧлысь 23-ӧд лунсянь ӧшым тӧлысь 16-ӧд лунӧдз — старшӧй лаборант, сэсся — младшӧй научнӧй сотрудник. 1962 вося косму тӧлысь 23-ӧд лунсянь — СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалын обшественнӧй наукаяс серти туялысь секретар.

Туяліс лексикография. Ветліс некымын экспедицияӧ, кӧні гижис кывйысь да фольклорысь материал. Коми филиалын уджалігӧн йӧзӧдіс 10 туясян удж, велӧдан да методическӧй небӧг. Медыджыд уджъяс пиын — «Коми-роч кывкуд» (1961), «Роч-коми кывкуд» (1966), кодӧс тшӧтш редактируйтіс. Коми кывйысь синонимъяс кывкудлы материал чукӧртіс.




#Article 402: Юрсипыста (361 words)


Юрсипыста (, ) — пыста котырӧ пырысь ичӧтик лэбач. Олӧ тшӧтш Коми муын.

Тайӧ ичӧтик тылаборда, вывтырыс пышкайысь на жебджык. Сьӧктаыс кызвыныслӧн овлывлӧ 11 граммӧдз, тушаыслӧн кузьтаыс — 13, а шеныштӧм бордйыслӧн пасьтаыс 21 сантиметрӧдз. Мукӧд чой-воксьыс торъялӧ сійӧн, мый юр вылысас гӧныс сорс моз сувтӧма. Та серти позьӧ орччӧдны юрсикайкӧд (свиристель), кодлӧн тугйыс эм жӧ балябӧжас, но сӧмын бӧрлань видзӧдӧ, а оз вылӧ чурвидз.

Мышку вылысыс юрсипысталӧн гӧрдовруд, кынӧм улыс кольквиж сора еджыд, бан бокыс да синма-ныра костыс еджыд няйт рӧма. Голяас ды сьылі ӧтар-мӧдар бокас тӧдчӧны сьӧд чутъяс.

Юрсипыстаясӧс сикт—грездын да карын некор он паныдавлы, сы вӧсна мый найӧ вӧрса кайяс, олӧны сӧмын пожӧма ягъясын да козъяинъясын. Казявлывлан и коръя вӧръясын, но сӧмын сэтшӧмъясын, кӧні унджыкыс лыска пуяс.

Юрсипыстаяс абу ветлысь-мунысь лэбачьяс. Гожйӧны и тӧвйӧны пыр ӧтилаын. Ёна кӧдзыдъяс дырйи вешйывлӧны лунвылӧджык, но оз ёна ылӧ.

Юрсипыста — визув тылаборда. Дзользиг-сьылігас ай лэбачыс оз пукав либӧ сулав ӧти местаын, бергалӧ-кытшлалӧ ас гӧгӧрыс да лэптылӧ-лэдзлӧ юрвывса тугсӧ. Олан нэмсӧ сылысь арталӧны тӧдысь йӧз 9 арӧсӧдз.

Тайӧ пыстаясыслӧн гозйӧдчан кадыс заводитчӧ вель водз — рака тӧлысьын. Медводдза ульдігъясӧ нин эньпӧвъясыс синйӧны поздысянінсӧ. Позсӧ лӧсьӧдӧны пу горсйӧ. Матігӧгӧрын кӧ абуӧсь дась горсъясыс, асьныс кодйысьӧны важ косьмӧм пуӧ, медсясӧ ловпулӧн, пипулӧн да кыдзлӧн пучерӧ. Овлывлӧ и ортсӧ тэчӧны сяр кодь гӧгрӧс позсӧ, нитшкысь да лэбачьяслӧн да пемӧсъяслӧн гӧнысь-тывбордйысь. Медым крепыдджыка артмас, йитлӧны черань везйӧн да сиясӧн.

Гожӧмбыдӧн пӧжсьывлӧны кыкысь — воддза позтырас косму тӧлысьын пуктӧны 9 колькйӧдз, мӧд позтырас лӧддза-номъя тӧлысьын — 6 колькйӧдз. Но оз быд пӧрйӧ бура помась быдтысьӧмыс. Тшӧкыда сера сизьяс да мукӧд пӧлӧс горш лэбачьяс куштӧны налысь позъяснысӧ, яндысьтӧг жуглӧны-кокалӧны пӧжан колькъяссӧ.

Кайпияныс колькйысь петӧны кык вежон мысти да позъяс олӧны куим вежонӧдз. Кыкнан позтырса йылӧмыс верстяммӧм бӧрас зільӧны кольччыны сійӧ жӧ местаясас, кытӧн олӧны бать-мамныс.

Пӧткӧдчӧны юрсипыстаяс бобув номыръясӧн, кор сёйысь кыша гагъясӧн, быдмӧг тойясӧн да чераньпиянӧн. Зіля корсялӧны найӧс пу вожъяс вылысь, кырсь потасъясысь да лыс тугъясысь, мукӧд дырйиыс весиг увлань юрӧн да увлань мышкӧн ӧшӧдчӧмӧн. Гежӧдика кутавлӧны тшӧтш гутъясӧс, зіясӧс, кодзувкотъясӧс. Арнас да тӧвнас кокалӧны коль кӧйдыс.

Коми йӧз лэбачыслы юрсипыста нимсӧ лӧсьӧдігӧн тӧд вылас босьтӧмаӧсь синмӧ шыбитчан тугйыслысь аслыспӧлӧслунсӧ. Удмуртъяс сійӧс шуӧны некымын ногӧн. Миянлы лӧсяланаыс на пиысь такъя пистӧг, мый гӧгӧрвосьӧ кыдзи «тугъя пыста».




#Article 403: Вижань (342 words)


Вижань (, ) — зӧр сёйысь кайяслӧн котырысь ичӧтик лэбач. Олӧ тшӧтш Коми муын.

Вижань — пышкай ыджда кымын, но бӧжыс сы дорысь неуна кузьджык. Сьӧктаыс овлывлӧ 36 граммӧдз, тушаыслӧн кузьтаыс 20 сантиметр, а шеныштӧм бордйыс 30 сантиметр пасьта.  Юрыс, голяыс, морӧсыс да кынӧмыс зарни кодь кольквиж. Мышкуыс рудов пемыдгӧрд, серӧдышталӧма вомӧна визьясӧн. Бордйыс пемыдперкаль. Дженьыд нырыс кызіник. Лэбӧмыс валъялан-чепсасян нога.

Тшӧкыда паныдасьлывлӧ вӧр дорӧсъясын, понӧляинъясын, вӧрсялан важ керасъясын, ю-ты ковтысъясын, нюр пӧлӧнъясын да ыбъяс бердын. Лунвывладорса вижаньяс тӧв и гожӧм олӧны ӧти местаын, а войвывсаясыс ёна кӧдзыдъяс дырйи вешйывлӧны шоныдджыкинъясӧ. Абу вӧй лэбачьяс да оз ӧтдортчыны йӧзысь. Водзынджык, кор ёна видзлісны вӧвъясӧс, пыр чукӧртчывлісны конюшняяс дорӧ, медым чибӧясӧс вердігӧн гылалӧм зӧр тусьяссӧ кокалыштны да тшыгла не кувны. Тайӧ пӧ и лоӧма подулӧн роч овсянка нимыслы.

Корсюрӧ поз вылас веськавлывлӧны вӧрса олысьяс, кодъяслы абу дыр виавны вижаньяслысь посни пиянсӧ. Сэки мамыс зільӧ ылӧдны ассьыс вӧрӧгсӧ му вывті кыссьӧмӧн, быттьӧ лэбавнысӧ оз вермы да; бокӧ нуӧдӧ сійӧс да тадзи мездӧ йылӧмсӧ неминучаысь.

Том вижаньяс чужӧмсяньыс кык вежон тыригӧн эновтӧны познысӧ, а нӧшта нёль-ӧ-вит лун мысти велалӧны лэбавны. Сэки жӧ мамныс налӧн лӧсьӧдӧ мӧд позтырсӧ да пондӧ выльысь пӧжсьыны.

Поздысьӧ да быдтысьӧ парма пасьтала. Тулыснас, косму  либӧ ода-кора тӧлысь пуксигӧн, войдӧр локталӧны ай лэбачьясыс, а эньпӧвъясыс петкӧдчӧны лун дас мысти кымын. Кызвыныс позсӧ лӧсьӧдӧны му вылӧ, кутшӧмкӧ гуранторйӧ. Тэчӧны сійӧс шепта турунъяслӧн заясысь да коръясысь, нитш, рой да вӧрса пемӧсъяслысь гылалӧм гӧнсӧ на содтӧд пыдди пуктӧны.

Пӧжсьӧны вижаньяс гожӧмбыдӧн кыкысь. Быд позтырйын овлывлӧ нёль-ӧ-вит колькйӧдз. Пӧжсигас эньыс пукалӧ позъяс кык вежонӧдз, а айыс ваялӧ сылы сёянсӧ. Кайпиныслӧн кольксьыс петӧм бӧрын сёяннас найӧс могмӧдӧны гознан лэбачыс.

Вердчӧны вижаньяс быдмӧг сёянӧн. Кокалӧны ыбъяс вылысь ид да зӧр тусьяс, а сідзжӧ видзвывса да ёг турунъяслысь кӧйдыссӧ — пӧтлысь, петшӧрлысь, шомкорлысь, бобӧняньлысь, кӧртдойлысь, лапкорлысь. Таысь ӧтдор быдтысигас пияныслы куталӧны гагъясӧс — чиркъясӧс, чераньясӧс, бобувъясӧс. Арланьыс став вижаньыс (верстьӧясыс и быдтасъясыс) чукӧртчӧны кельӧбъясӧ да петӧны вӧраинъясысь кӧрымаджык паськыд эрда местаясӧ. Войвылын гожйысь вижаньяс эновтӧны чужанінсӧ кӧч либӧ йирым тӧлысьӧ.

Лэбачлы нимсӧ сетӧма рӧм серти. Удмуртъяс рӧм сертиыс жӧ нимтӧны тайӧ лэбачсӧ — на ногӧн, тшужйыр (комиӧдны кӧ, кольквиж юр).




#Article 404: Семёнов Виктор Анатольевич (146 words)


Семёнов Виктор Анатольевич (1945—2020) — коми войтырлысь оласног да археология туялысь, история наукаясса доктор, профессор.

Чужӧма 1945-ӧд вося йирым тӧлысь 31-ӧд лунӧ Ленинград обласьтса Ломоносов карын. Помалӧма Ленинградса канму университет (1973), Ленинградса канму университетысь история факультетын археология кафедраса аспирантура (1976). 1976-ӧд вося ӧшым тӧлысьсянь уджалӧма Сыктывкарса канму университетын история факультетын: быдмӧма ассистентсянь профессорӧдз. 2000-ӧд восянь веськӧдлӧма источниковедение, археология да этнография кафедраӧн.

Уджалӧ Кыв, литература да история институтын Роч Войвывлӧн история-демография да история-география туялӧмъяс секторын медшӧр научнӧй сотрудник должносьтын.

Кулӧма 2020-ӧд вося сора тӧлысь 12-ӧд лунӧ Сыктывкар, гуалӧма сора тӧлысь 15-ӧд лунӧ.;

Туялӧма коми йӧзкостса оласног, фин-йӧгра да яран костын йитӧдъяс археология да этнография материал подулын, Россияса Асыв-Войвылын да Рытыв-Войвылын водзкӧрт эпохаса археология.

Йӧзӧдӧма 120 сайӧ туясян удж, на лыдын — кык монография, 4 велӧдан пособие, кык справочник. Тӧдчанаджык уджъясыс: «Традиционная семейная обрядность народов Европейского Севера» (С-Пб., 1992), «Европейский Северо- Восток в эпоху бронзы» (соавторъяскӧд, Сыктывкар, 1997).




#Article 405: Неркаги Анна Павловна (252 words)


Неркаги Анна Павловна (1951) — яран гижысь. Яран кывйысь Неркаги вуджӧдсьӧ кыдзи 

Чужис 1951 вося урасьӧм тӧлысь 15-ӧд лунӧ Полярнӧй Уралса Сайрей керӧс бокын. 1970 воын помаліс Тюмень обласьтса Приуральскӧй районысь Аксарка посёлокын шӧр школа. Пырис велӧдчыны Тюмень индустриальнӧй институтса геологоразведочнӧй факультетӧ, но 2 во мысти дзоньвидзалун вӧснаыс эновтіс.

Олӧ да уджалӧ Приуральскӧй районса Лабӧрӧвӧй посёлокын. Быдтӧ мукӧдлысь челядьсӧ. Лӧсьӧдіс «Земля надежды» кресьтяна-фермер овмӧс, медым могмӧдны сёян-юанӧн Байдарайӧй тундраса кӧр видзысьясӧс.

Медводдза повесьтыс — «Анико из рода Ного»; сыысь юкӧнъяс петавлісны «Самотлор» альманахын 1975 воын. Дзоньнас повесьтыс петіс 1977 воын «Молодая гвардия» небӧг лэдзанінын, мый вӧлі вылӧ донъялӧма том гижысьяслӧн VI ставсоюзса совещанньӧ вылын.

Сэсся «Урал» журнал йӧзӧдіс «Илир» повесьт. Сёрӧнджык кыкнан повесьтын выльпӧв вӧлі йӧзӧдӧма «Современник» небӧг лэдзанінын. «Белый ягель» повесьт петіс ыджыд косталӧм бӧрын: медводз «Под сенью Нохар-Юха» альманахын 1995 воын дженьдӧдӧмӧн, а сэсся 1996 воын ставнас. 1996 воын йӧзӧдӧма «Молчащий» повесьт.

Нималана гижысь Юрий Рытхеу тадзи донъяліс том гижысьӧс: «Сегодняшний Север, который описывает Анна Неркаги, — это не далекий заброшенный край, а часть нашей огромной страны, в которой кипит созидательная работа и где живут люди, преданные этой земле и нелегкому труду на ней. Творчество Анны Неркаги глубоко современно и проникнуто духом новаторства».

Анна Неркагилысь гижӧдъяссӧ тӧдӧны уналаын. Гижӧдъяс сертиыс дорйӧма куим диссертация. Повесьтъяссӧ вуджӧдӧны Венгрияын, АӦШ-ын, Италияын, Канадаын, Финляндияын.

Анна Неркаги — семья-рӧд школаса концепциа да школа лӧсьӧдысьяс лыдын. Школа босьтчис уджавны 1990-ӧд вояс помсянь Лабӧрӧвӧй посёлокса ичӧт школа подув вылын. Концепция подуласьӧ «этнопедагогика» принцип вылӧ, челядь босьтӧны чужанін йылысь тӧдӧмлун. Анна Павловна чайтӧ, мый овнытӧ тундраын колӧ велӧдчыны.




#Article 406: Сурина Лидия Ивановна (153 words)


Сурина Лидия Ивановна (1918-2015) — Коми мулысь история туялысь, история наукаясса кандидат.

Лидия Сурина чужис 1918 вося вӧльгым тӧлысь 10-ӧд лунӧ Усть-Сысольск уездса Поёлын (ӧні — Сыктыв районса Поёл сикт). 1941 воын помаліс Коми канмуса педагогика институтысь история факультет, секретараліс Сыктывкарса депутатъяс сӧветлӧн исполкомын. 1949 воын пырис велӧдчыны СССР-са Наукаяс академиялӧн Коми филилалӧ аспирантураӧ. Вӧлі младшӧй, а сэсся старшӧй научнӧй сотрудникӧн. 1953 воын Ленинградса канму университетын дорйис история кандидат ним вылӧ диссертация («Крестьяне приусть-сысольских волостей Вологодской губернии в конце XIX и начале XX веков»).

Кулі 2015 вося вӧльгым тӧлысь 14-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Лидия Сурина туяліс XIX—XX нэмъясын Коми муын кресьтяналысь олӧмсӧ да видз-му сӧвмӧдан история, промышленносьт сӧвмӧдӧм да уджалысь войтырлысь ӧтмунӧмсӧ.

Л.И. Сурина гижис 33 удж, на пиысь 21-сӧ йӧзӧдӧма. Гижис статьяяс да редактируйтіс татшӧм ыджыд уджъяс, кыдзи «Очерки по истории Коми АССР», «История Сыктывкара», «Атлас Коми АССР», «Наш край в истории СССР» да «История Коми АССР с древнейших времен до наших дней».




#Article 407: Осипов Александр Георгиевич (257 words)


Осипов Александр Георгиевич (1923—1973) — коми шылад туялысь да тэчысь, искусствоведение наукаяса кандидат (1965).

Александр Осипов чужӧма 1923 вося рака тӧлысь 15-ӧд лунӧ Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтса Шойнаты сиктын. Велӧдчӧма да олӧма Кулӧмдінса детдомын. Велӧдчӧма Вӧлӧгдаса шылад училишӧын ворсны домраӧн да скрипкаӧн. 1937—1941 воясын веськӧдлӧма Кулӧмдін сиктын йӧзкостса инструментъяслӧн оркестрӧн, артисталӧма Коми АССР-са сьылан-йӧктан ансамбльлӧн йӧзкостса инструментъяслӧн оркестрын.

Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ чорыда ранитчӧма шуйга киас. 1943—1945 да 1949—1952 воясӧ вӧлӧма хормейстерӧн Коми АССР-са сьылан-йӧктан ансамбльын да Драма театрын шылада веськӧдлысьӧн.

Сёрӧнджык олӧма Москва обласьтса Люберцы карын. Кулӧма Москваын 1973 вося тӧвшӧр тӧлысь 31-ӧд лунӧ.

Кыдзи туялысь, пуктӧма ыджыд пай коми сьылан культура сӧвмӧдӧмӧ. Дасьтӧма искусствоведение кандидат вылӧ диссертация («Песни народа коми») — медводдза туялӧм, кӧні видлалӧма коми йӧзкостса сьыланкывъяслӧн шыладыс.

Александр Осиповлӧн шылад йылысь уджъясыс петавлӧмаӧсь «Советская музыка» да «Музыкальная жизнь» журналъясын, «Советская Россия» да «Правда» газетъясын. На пиын, татшӧм коми шылад тэчысьяс йылысь, кыдзи Яков Перепелица, Прометей Чисталёв, Георгий Дехтяров, Александр Воронцов, Вацлав Мастеница, скрипач Иван Оплеснин да сьылысь Пантелеймон Осипов йылысь.

А.Г. Осипов чукӧртӧма, вежлалӧма да йӧзӧдӧма Нёбдінса Витторлысь став 26-нан сьыланкывсӧ.

Дасьтӧма сьыланног татшӧм авторъяслӧн кывбуръяс дорӧ: Г. Ермаков, И. Вавилин, Н. Фролов, И. Куратов, С. Попов, Ф. Щербаков, Н. Смирнов, Ю. Сюрвасев, А. Мурзин, В. Елькин, А. Размыслов, С. Тимушев, В. Косарев, М. Лебедев, В. Ширяев, Г. Юшков, Г. Топоров и мукӧд.

Гижӧма шылад драмаа спектакльяслы: Г. Ермаковлӧн «Северное сияние», М. Потолицынлӧн «Изваильская крепость», В. Лекановлӧн «Клин клином».

Йӧзӧдӧма некымын сборник: «Четыре песни» (1955), «Лирические песни» (1956), «Песни и романсы» (1957), «Коми советские песни» (1960), «Романсы» (1967), «Песни В. Савина» (1966).




#Article 408: Пера-багатыр (336 words)


Пера-багатыр — коми фольклорса герой. Сы йылысь преданиеяс ёнджыка бергалӧны перымса комияс пӧвстын.

Висьтыс йӧзӧдӧма «Коми йӧзкостса важ висьтъяс» небӧгын, мый дасьтіс Веньӧ Яркӧ Юрӧ (Юрий Рочев) 1984 воын.

Важӧн Рупта расын (Комму туй вылыи) овӧлӧма Пера. Сійо вӧлӧма зэв ён. Рупта расын уна вӧлӧма прӧмыс, Пера ёна вӧлӧм кыйсьо. Сэн жӧ кыйсьб волом вӧрса. Найӧ рас вылад мырддьысьӧмла спорӧ воасны. Ворса вӧлӧм шуӧ: вай по силанымӧс мерайтам, кык киа паличӧн кыскасям. Пера зэв ёя мыр бердӧ сюмысӧн гартчас (водэвыв кыз сюмыс лӧсьӧдас), сэсся куптысны кыскавны. Ворса зэв ёна кыскӧ, мырлӧн вужьясыс быдсӧн рутшка-ратшкакылӧны. Ворса юалӧ: мый нӧ пӧ тайӧ кылӧ? - Тэад пӧ тай коекыд оръясьо. Сэсся вӧрса повзяс да чеччас кыскасьӧмысь.

Сэсся вӧрса юалӧ: 

Пера шуӧ: 

Пера дӧгадайтчас да кыдз пу чурка лоддя дорӧ водтӧдас, пасьтӧдас да шебрӧдас, ачыс бокӧ мунас кыйӧдчыны. Войын ворса локтас, кыйӧдчӧ, видзӧдӧ: Пера узьӧ. Пера пӧ десятӧй! — (дасӧд вийӧм морг) горӧдас. Пера асьсӧ лыяс: дявӧл по первой!

Ворса кулӧ. Пера вӧрсалысь бабасӧ босьтас да сыкбд кутас овны. Олісны, олісны да коркӧ Пера аддзис бабалысь той вийӧм. Бабаыс вӧлӧм ассьыс юрси кучиксӧ кульыптас да тойяссбӧ вомнас тричкӧдӧ - виялӧ. Пера зэв ёна скӧрмас да бабасӧ кӧсъяс вины. Баба пьшъяс. Пера вӧтчас да Розь туй вылысь нюр вылӧ суас да сэтчб вияс.

Коркӧ Пера дінӧ пара вӧлӧн локтасны: cap ыстӧма Перасӧ кор¬ны. Пераӧс по корисны cap дінӧ. Пера вӧлӧм шуӧ: ме пӧ вӧв доддьӧ ог сов. Мен пӧ только висьталӧй, кутшӧм ныр пӧ колӧ муннысӧ. - Рытыввыв пӧ колӧ мунны.

Пера лызь вылӧ сӧлас да мунас. Вежон водаджык Пера воас cap дінӧ пара вола дорысь. Сар вӧлi шуӧ: неприятель по колеса лэдзӧ да вӧйскаӧс жугӧдӧ; тэ пӧ сiшӧ кӧлесасӧ тюригкостiыд кут. Пера мунас, колеса тюригкостi кватитас да жугӧдас. Сар зав ёна сiйӧс гӧститӧдас аслас дворечын да шуӧ: вай пӧ менам вольпасьӧ вод узь.Мӧдлун сар чеччас да Пералысь юалӧ: кутшӧм пӧ узьны менам вольпасьын?

Пера ӧшинь улас лоддя вчас да сэнi-й узяс.Меям лоддяыд пӧ медся на лӧсьыд узьлыныд.

Сар сетас сылы Рупта рас век кежлӧ. Пера бӧр мӧдӧдчас аслас Рупта раскас.




#Article 409: Некрасов Александр Васильевич (153 words)


Некрасов Александр Васильевич (А. Позяломов, 1952—2016) — коми гижысь, вуджӧдчысь, журналист.

Александр Некрасов чужӧма 1952-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 4-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Сыктывдiн районса Паль сиктын. Быдмӧма Позялӧм посёлокын.

Кулӧма 2016-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 16-ӧд лунӧ.

Медводдза кывбурсӧ йӧзӧдӧма 1969-ӧд воын рочӧн «Вперёд» газетын.  Комиӧн кывбурсӧ йӧзӧдӧма «Войвыв кодзув» журналын 1972-ӧд воын. Гижӧдъясыс петавлӧмаӧсь ӧтувъя чукӧръясын, «Комсомольская правда» газетын, украина кывйӧн «Сузиря» альманахын. 

Сылӧн петавлісны «Гӧрд тугъяса пелысь» кывбура чукӧр (1983), «Шондібан» (1987), «Себе я — царь и господин» (1991), «Ловъя кодзулӧй менам» (1995) небӧгъяс да «Как стать великим» автобиографическӧй роман (1993). 

Комиӧдӧма Сергей Есенинлысь кывбуръяссӧ да 2005 воын йӧзӧдӧма «Лымъялысь льӧм» небӧг. 2010-ӧд воын йӧзӧдӧма «Лӧз ӧзын» чукӧр, кытчӧ пыртчӧма XX-ӧд нэмся медбур коми да роч сьыланкывъяс. Тайӧ небӧгыс 2011-ӧд воын шедӧдӧма Сергей Михалков нима «Облака» литератураса премия («Художественный перевод, популяризация русской классики, издание книг (билингва)» нимпасын).

Уна во чӧж вӧлӧма Сыктывдін районса сӧветын депутатӧн.

Ставнас йӧзӧдӧма 12 кывбура да прозаа небӧг:




#Article 410: Умберто Эко (129 words)


Умбе́рто Э́ко (1932—2016) — Италияса нималана гижысь, туялысь.

Умберто Эко чужис Италияса Алессандриаын (Пьемонт карын, Туринсянь неылын) 1932 вося тӧвшӧр тӧлысь 5-ӧд лунӧ. Батьыс, Джулио Эко, вӧлі бухгалтерӧн, ветліс куим тыш вылӧ. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ Джованна мамыскӧд Умберто вуджис овны неыджыд грездӧ, мый вӧлі Пьемонт гӧраясын. Сылӧн пӧльыс вӧлі шыбитӧм кагаӧн (подкидыш). Италияын сэк кадся традиция серти, сылы пуктӧма ов-аббревиатура — Ех Caelis Oblatus, сідзкӧ «енмӧн сетӧм».

Умберто помаліс 1954 воын Туринса университет, туяліс средневековӧй философиа да литература. Велӧдчигас дугдіс эскыны Енлы да муніс Католик вичкоысь.

Умберто Эко уджаліс телевидениеын, журналисталіс «Эспрессо» (итал. L’Espresso) газетын, велӧдіс культуралысь эстетика да теория Милан, Флоренция да Турин университетъясын. Болон университетын профессор. Суйӧрсайса уна университетын почётнӧй доктор.

Куліс Милан карын 2016 вося урасьӧм тӧлысь 19-ӧд лунӧ ракысь.

Авторлӧн петавлісны татшӧм романъяс:




#Article 411: Харута (Заполярнӧй район) (160 words)


Харута () — Яран асвеськӧдлан кытшын посёлок, Заполярнӧй районса Хоседа-Хард сикт сӧветлӧн шӧрсикт.

Посёлок пукалӧ Адзва юлӧн шуйгаладорас, Харутаю вомын.

Оланинын эм некмыны улича: Колхоз, Вадор, Выль, Первомай, Вермӧм, Полярнӧй, Сӧветскӧй да Хутор уличаяс.

Посёлокӧ медводдзаӧн овмӧдчис 1892 воын изьваса кресьттянин Ф.А. Канев гӧтырыскӧд да куим челядьыскӧд. 1897 воын Харута вӧлі пасйӧма кыдзи Кардор губерняысь Печора уездса выселок. 1925 восянь Харута вӧлі Хоседа-Хард кочевӧй сӧветлӧн шӧринӧн. Сы кадсянь олысь лыдыс ӧтарӧ содіс.

Посёлокын олӧны изьваса комияс, яранъяс да рочьяс.

Посёлокын эм Хоседа-Хард сиктсӧветлӧн веськӧдланін, «Рассвет Севера» кӧр видзан овмӧслӧн база, бурдӧдчанін, культура керка, пывсян, пӧжаланін, радиоузел, шӧр школа да челядь видзанін, спорт комплекс, «Москва» телестанция. Уджалӧ «102,0 Север FM» радио, Медводдза да Мӧд мультиплекс. 2013 вося урасьӧм тӧлысьсянь кыйӧ МТС сотӧвӧй оператор.

Адзва юлӧн веськыдладорас эм аэропорт да пуксян эрд, кытчӧ вермас пуксьыны Ан-2 самолёт; ю шуйгаладорас — вертолёт пуксянін.

Вежоннас кыкысь Ан-2 самолёт да Ми-8 вертолётӧн Харутаӧ позьӧ воӧдчыны Наръян-Марсянь. Груз вайӧны Адзва ю кузя да тӧвся туйті Интасянь.




#Article 412: Коми му ХVІ нэмсянь ХІХ нэмӧдз (6238 words)


Коми му ХVІ нэмсянь ХІХ нэмӧдз — Коми йӧз историяын кадколаст, кор комияс олӧмаӧсь ыджыд тыш-косьтӧг да ньӧжйӧндзи кутӧмаӧсь сӧвмыны да паськавны Роч кан кипод улын.

ХVІ нэмӧ коми йӧз некодкӧд эз нин тышкасьны, на вылӧ эз усьласьны шыӧн да шыпуртӧн яткасаяс да йӧгра. Лои позянлун сӧвмыны-овны лӧня, повтӧг. Но та вылӧ видзӧдтӧг, коми войтырлы тайӧ нэмыс коли бара на сьӧкыда. Медводз, комиясӧн овмӧдӧм муясӧ, сиктъясӧ-грездъясӧ пондісны помтӧг овмӧдчавны крестьяна Роч муысь, найӧ пышъялӧны вӧлі крепостнӧй нартитӧмысь, вӧлі корсьӧны выль муяс, ӧд уналаын гӧран муыс вӧлі этша нин. Тадзи ХVІ нэмӧ вочасӧн рочмӧмаӧсь комияслӧн важ овмӧдӧминъяс — улыс Эжва (Пырас — Котлассянь), улыс Луз, Пинега да Вашка, сёрӧнджык рочмӧма тшӧтш Вилядь вож. Рочьяс, дерт, овмӧдчалісны тшӧтш мукӧдлаӧ, Сыктыв, Емва, Эжва вожъясӧ, но сэнъясын, коми йӧз пӧвстын оліг, найӧ комисявлісны, ӧдйӧ вуджлісны коми кывйӧ. 

ХVІ нэм мӧд джынйӧ серпасыс ӧдйӧ вежсьӧма: роч йӧзлӧн ыльӧбтӧмыс другмоз чинӧма. Ӧтувъя Роч канму пыртӧдіс ас улас Казаньса да Астраханьса ханствояс, а сэсся нӧшта Сибырса ханство, роч овмӧдчысьяслы тотараяс эз нин лоны повзьӧдчанторйӧн. Лӧньмӧдӧм муясӧ буретш ылькнитісны выль олысьяс, Коми му аслас гӧльджык муяснас эз нин кут кыскыны роч крестьянаӧс, налы воссисны выль туйяс. Та бӧрын тшӧтш комияс пондісны овмӧдчавны няня муяс корсьӧм могысь лунвывса муясӧ да Сибырӧ. 

Ӧттшӧтш Коми му пондіс ӧдйӧ паськавны. Коми йӧз пондісны овмӧдавны тыртӧминъяс, шӧр нырвизьыс выль олысьяслӧн лои войвыв, асыв-войвыв да асыввыв. Коми войтыр медсясӧ овлісны сэки Емва да Эжва юяс бокын. Но сикт-грездъяс кыпалісны нӧшта Сыктыв, Луз да Вашка юяс пӧлӧн. Сійӧ кадӧ ёнджыкасӧ коми йӧз олісны ичӧтик грездъясын. Найӧ вӧдитісны видз-му, вӧралісны, чери кыйисны. Быд грезд кытшалісны паськыд муяс. ХVІ да ХVІІ нэмъясын унджык коми грездас вӧлӧма сӧмын некымын овмӧс. Сэсся овмӧс лыдыс пондіс вочасӧн содны. Ӧткымын грездын кыпӧдісны вичкояс. 
ХVІ–ХVІІ нэмъясын погостӧн (вичкодорса сиктӧн) шулісны коми йӧзлысь вичкоа да шойнаа оланін. Сэні жӧ вӧліны сёян-юанӧн вузасянінъяс, амбаръяс, корысьяслӧн оланінъяс. Погостсӧ кытшаліс некымын грезд. А сэсся, бӧрынджык нин, тайӧ погостъяссьыс быдмисны гырысьджык да йӧзаджык сикт-грездъяс. 

Коми йӧз, медсясӧ видз-му вӧдитысьяс, бурджык гӧран муяс да видзьяс корсьӧм могысь, дона звер кыйӧм помысь кутісны овмӧдчавны Войвывлӧн ылі пельӧсъясӧ. Шуам, ХVІ нэмӧ коми войтыр ёна сетчисны асыв-войвылӧ, ӧд яранъяслӧн да йӧгралӧн муяс сідзжӧ веськалісны Мӧскуаса ӧксы борд улӧ. Кыптісны медводдза оланінъяс Печӧра ю пӧлӧн. Выльторйӧн сійӧ кадӧ лои коми йӧзлы слӧбӧда. Слӧбӧда ёнасӧ нинӧмӧн эз торъяв сэкся сикт-грездъясысь. Но татчӧс олысьясӧс кутшӧмкӧ кад кежлӧ мездылісны вот мынтӧмысь. Слӧбӧдасӧ кыпӧдлісны дзик выльлаӧ, татшӧм аслыспӧлӧс грездсӧ подулалысьяслы сарӧн сетлӧм грамота серти. Тадзи, буракӧ, Мӧскуаса веськӧдлысьяс зільлісны ышӧдны выль муясӧ мунысьясӧс, выль оланінъяс кыпӧдысьясӧс, Роч му паськӧдысьясӧс. 1542’ воын вӧлі лӧсьӧдӧма Изьваса да Удораын Глӧтӧвоса слӧбӧдаяс. 

ХVІІ нэмӧ Коми муын олысьяс паськӧдчисны Эжва йывлань, чужисны Кӧрткерӧс, Нэмдін, Нёбдін. 1674’ воын кыптӧ медводдза оланін тшӧтш Печӧра йывланьын, ӧнія Мылдін сэки шусьылӧма Кузьминскӧй пӧчинок. 

ХVІ нэм помын Коми муын олӧма 20–20,5 сюрс морт. ХVІІ нэм помын йӧз лыдыс содӧма 31 сюрсӧдз. Сэк ылӧсас вӧлӧма куимсё сайӧ грезд-сикт. На пӧвстын Айкатыла, Виз, Визин, Сыктывдін...

Айкатыла сикт. Сулалӧ сійӧ Эжва юлӧн шуйга вадорас. ХVІІ нэмын (1646’ во) тайӧ вӧлӧма Эжва ю вылын «Айкинскӧй грезд». Грездас сӧмын кык овмӧс. Ӧтнас олӧма Степан Федорович Исаков аслас пиянкӧд. Важ гижӧдъясын пасйӧма быдтасъяссӧ — Васькаӧс, Еремейкаӧс, Петрушкаӧс, Мишкаӧс, Макарӧс да Матюшкаӧс. Сэки, важ гижӧдъясас, вӧлӧм пасъялӧны сӧмын зонъясӧс. А нӧшта быдмӧмаӧсь нывъяс тшӧтш. Айкатыла грездын йӧзыс вочасӧн содӧма, кыпалӧмаӧсь выль керкаяс. Уна аймортӧс босьтлӧмаӧсь салдатавны. Мукӧд коми йӧз грездсьыс асьныс мунлӧмаӧсь, медсясӧ тшыг олӧм понда, кор няньыс кынмавлӧма муяс вылын. Ӧти важ гижӧдын тӧдчӧдӧма: «Нянь эз во, эз во сы понда, мый... моз тӧлысь (август) заводитчигӧн кыкысь ёна кынмавліс». Медсясӧ вӧлі паськалӧмаӧсь Исаков, Турьев, Попов овъяс. 1873’ воын грездас артавсьӧ вӧлӧм 51 овмӧс, 316 олысь, вӧлӧма нӧшта вӧлӧсьтӧн веськӧдланін, часовня, пошта, велӧдчанін. 

Грездса олысьяс вӧдитлӧмаӧсь видз-му овмӧс, быдтылӧмаӧсь картупель, капуста, сёркни, ид, рудзӧг, шабді, пыш. Видзӧмаӧсь скӧт — мӧсъяс, вӧвъяс, ыжъяс. Вӧралісны, чери кыйисны. Айкатыла лои сиктӧн ХХ нэмын нин, кызьӧд воясӧ.
 
Виз (рочӧн Княжпогост). ХVІІ нэм пуксигӧн (1608’ воӧ) Визын сулавлӧма кык пу вичко. «А вичкоясас ӧбразъяс да небӧгъяс, сисьяс да жыннянъяс»... Погост пытшкас — шойна, орччӧн — вичкоса уджалысьяслӧн олан керкаяс. Бокынджык сулалісны ичӧтик грездъяс. Быд грездын ӧти-кык-куим овмӧс. Ӧкмысӧдз овлӧма весиг. Медсясӧ паськалӧмаӧсь вӧлі татшӧм овъяс: Манов, Мартюшев, Люосев, Габов да мукӧд. Погостсӧ да грездъяссӧ кытшаліс му-видз. Татчӧс олысьяс быдтісны ид да рудзӧг. Пуктылісны град йӧрӧ капуста. Гӧран муыс вӧлі этша, сы вӧсна грездъясын олысь коми войтыр вӧралісны да чери кыйисны. Ӧткымынӧн, медся востерыс, ветлісны сьӧм шедӧдӧм могысь Сереговӧ, татчӧс сов пуан заводӧ, весиг воӧдчывлісны Сибырӧдз. Ӧд Виз сулаліс буретш Сибырӧ мунан туй вылын да вузасьысьяслы вӧлі зэв кивыв. ХVІІ нэм шӧрын Визысь лои вӧлӧсьт шӧрин. А ХVІІІ нэм мӧд джынйын погост ӧтлаасис-йитчис матысса грездъяскӧд, тадзи чужис Коми муын Виз сикт. 

Визин — ӧні Сыктыв районса шӧрин, юрсикт. 1586’ вося важ кабалаын гижӧма — «Визинга погост». Сэні вӧлӧма кык пу вичко да тайӧ вичкоас уджалысьяслӧн куим овмӧс. Погостыскӧд орччӧн сулалӧмны грездъяс. Тайӧ грездъясас вӧлӧма 65 овмӧс, нёльыс на пӧвстысь тыртӧм. Коми войтыр сійӧ кадас вӧдитісны му-видз, скӧт видзисны, вӧралісны, кыйисны чери. Медсясӧ паныдасьлӧмаӧсь Тебеньков, Попов, Беляев овъяс. На пӧвстысь унаӧн мунлӧмны Ятка да Кама вожъясӧ, Сибырӧ. Кутшӧмкӧ кад мысти унджык грездыс ӧтлаасьӧма погостыскӧд. Бӧрынджык погостысь лоӧма ыджыд сикт. 
ХVІІІ нэмӧ роч академик И. И. Лепёхин воліс Коми муӧ. Сійӧ со кыдзи гижӧ тайӧ сикт йывсьыс: «Визин сикт зыряналӧн медся ыджыд сикт, кодӧс ми аддзылім. Сэні артавсьӧ 201 овмӧс да кык грезд... вичкояс; олысьыс, гижалӧм серти, 641 морт». Сиктыс сэсся водзӧ кутіс сӧвмыны-паськавны, ӧні сійӧ Сыктыв районса шӧрин. 

ХVІІІ нэм помын, ХІХ нэм пуксигӧн вӧвлӧм погостъяс, грездъяс, слӧбӧдаяс подув вылын чужисны-сӧвмисны сиктъяс. Сикт, дерт, торъялӧ вӧлі карысь, вочасӧн сикт лои коми йӧзлӧн шӧр оланінӧн, кӧні найӧ ёнджыкасӧ вӧдитісны видз-му овмӧс. Быд сиктын вӧлі вичко, школа, сиктӧн веськӧдланін. Юрсиктсӧ тшӧкыда кутісны шуны Вичкодорӧн. Сиктъясӧн лоины Изьва, Глотово. Тайӧ жӧ кадӧ йӧз овмӧдчалӧны Коми му войвылӧ, Печӧра да Изьва юяс пӧлӧн, топыда вужъясьӧны сэтчӧ. Кыптӧны выль грездъяс. Изьватас комияс лӧсьӧдісны Сизяб (Ыб) да Мокчой сиктъяс. Вылыс Печӧра бокын чужӧны Пидздін, Саваяг да мукӧд грездъяс. 

Печӧра ю бокӧ, сарлӧн власьтысь пышйӧм бӧрын, овмӧдчӧны роч йӧз, Сус Кристослы ас ногыс эскысьяс, сідз шусяна торйӧдчӧмаяс (раскольникъяс), важ ног пернапас чӧвтысьяс. ХІХ нэм шӧрын нин Коми му вӧлі бура тӧдмалӧма, йӧз овмӧдчалісны медся ылі пельӧсъясӧ. Но сэк жӧ Печӧра ю бокын, сылӧн вожъясын, Уса да Колва юяс пӧлӧн вӧліны на тыртӧм муяс. 

Ӧти кывйӧн кӧ, выль сикт-грездъяс ХІХ нэмын ӧдйӧ быдмисны-паськалісны. ХІХ нэм шӧрын сэтшӧмыс вӧлӧма нин 600. На пӧвстысь унджыкыс сулаліс ыджыд юяс да налӧн вожъяс пӧлӧн. Водзын кӧ коми йӧз керкаяссӧ кыпӧдалісны сідз-тадз, водзӧ некутшӧм видзӧдтӧг, мичлун артышттӧг, ХVІІІ–ХІХ нэмъясын тайӧ серпасыс тӧдчымӧн вежсьӧ. Керкаяс лэптӧны визьӧн-визьӧн нин, юяс либӧ туйяс пӧлӧн. 
Содӧ тшӧтш йӧз лыд. ХІХ нэм шӧрын Коми муын овлӧма нин 83 сюрс морт, на пӧвстысь 75 сюрсыс комияс, 8 сюрсыс — роч йӧз. Комиӧ воӧм рочьяс медсясӧ овлісны Емдінын, Лоймаын, Сереговса сов пуан заводын, Сыктыв вылын, Кажымса кӧрт сывдан заводъясын. 

 Коми войтыр уна помка вӧсна тшӧтш мунавліс мукӧд муясӧ. Шуам, ХVІІІ нэмсянь йӧзыс кутісны овмӧдчавны Алтайӧ, сэні коми войтыр тшӧтш вӧдитіс видз-му овмӧс. Нӧшта уджалісны кӧрт сывдан заводъясын. ХІХ нэм шӧрсянь изьватас кутісны овмӧдчавны Из сайӧ, Об да Ляпин юяс бокӧ. Медводдза коми йӧз воӧмаӧсь сэтчӧ 1842’ воын. Кутшӧмкӧ кад мысти чужис Саранпауль нима ыджыд сикт. Йӧгра (манси) кыв вылын тайӧ — «зыряналӧн грезд». 

История туялігӧн векджык гижлӧны вӧлі, мый комияс вӧлӧмны пӧ роч дружинаясӧс да Ермаклысь урмасӧ Сибырӧ нуӧдысьясӧн, бӧрыннас сэсся пӧ тшӧтш унаӧн овмӧдчавлӧмаӧсь Комиысь Сибыр пасьтала. Збыльвылассӧ коми йӧз паськӧдчылӧмны сэтчӧ рочьяс дорысь ёна важӧнджык на, Роч канму дорӧ Сибыр йиттӧдз некымын сё воӧн водзджык, ХІІ нэмсянь нин. Коми да йӧгра (манси да ханты) уна нэм чӧж овлісны орччӧн, эз сӧмын корсюрӧ тышкасьлывлыны, но тшӧкыдджыка овлісны бурӧн-ладӧн, волысисны ӧта-мӧд костын да зэв ёна вежласисны, вузасисны. ХІІ–ХІV нэмъясӧ Европа войвылын климатыс ёнакодь кӧдздӧдӧма, няньсӧ зэв тшӧкыда кынтавлӧма. Ӧттшӧтш няня муяс коми йӧзлы эз кут тырмыны, да вӧралӧмлӧн (дона куяслӧн) тӧдчанлуныс зэв ёна содӧма. Важ комияс та вӧсна ёнджыка пондісны вӧравны, кыйны тулан, низь, ур, сьӧдбӧж, куяссӧ вузалісны Волгавывса Булгарияӧ, Рочӧ, весиг Суомиӧ, водзӧ Европаӧ. Коми муын вӧръяс ӧдйӧ гӧльмисны вӧрпаӧн, вочасӧн писькӧс коми вӧралысьяс да вузасьысьяс вуджисны Из да паськӧдчисны паськыд ота Сибырӧ, Об юӧдз да сы сайӧ, шӧр да войвыв Сибырӧ. 

Йӧгра йӧзкӧд волысигъясӧн озырмис комилӧн оласногыс, содісны тӧдӧмлунъяс, бара коми йӧз нуисны да вуджӧдісны йӧгра пӧвстӧ европаса культура. Манси кывйӧ комиысь вуджӧма 350 гӧгӧр торъякыв, комияссянь найӧ тӧдмалӧмны нянь йылысь, лузан йылысь, кола «тшупӧм керка» йылысь; сэтчӧ пырӧмаӧсь мис «мӧс», пос «пас», шайт, ярмак «ермӧг» (шӧлк) кывъяс. 

Сибырӧ ветлысьяс пиысь унаӧн сэтчӧ кольччывлісны, унаӧн тӧвйывлісны. Вӧрӧгъясысь водзсасьӧм могысь, прӧмыс да сёян-юан видзӧм, узьлӧм-олӧм могысь комияс кыпӧдлісны каръяс, ёнмӧдӧм стенъяса изкаръяс. Летописьясӧ кольӧма кык коми кар ним — Уркар да Войкар. Дерт, татшӧм карыс вӧлі унджык, ӧд улыс Об вылын ӧні на эм уна коми инним — Изкар, Сускар, Шурышкар. Таысь кындзи, комияс нимтӧмны ас ногӧныс юяс (Лӧзва, Сосьва, Язьва), Урал гӧраясысь медджуджыдъясыслӧн бара коми нимъяс — Сьӧлӧм Из, Сюра Из, Перна Из, Сабля Из, Тӧлпоз Из, Ыджыд Парма да мукӧдъяс. Ӧти кывйӧн, коми йӧз эз вӧвны Из сайӧ ветлысь-мунысьяс, найӧ ХІІ нэмсянь нин овмӧдлісны Рытыв Сибыр. Тайӧ Емваысь, Лузаысь 1000 верстысь ылынджык. 

ХІV нэм помӧ Из сайӧ овмӧдчӧма-пышйӧма уна коми язычник, Памалӧн ордпуыс. Найӧ эз кӧсйыны мырдӧн вежны енъяссӧ, вуджны кристиана эскӧмӧ. ХVІІ нэмӧдз коми йӧз вочасӧн овмӧдчавлісны Из сайӧ, ӧткӧн, котыръясӧн да урмаясӧн. Кодсюрӧ дона куясӧн воліс бӧр, кодсюрӧ кольччыліс, мукӧд пуктіс юрсӧ лёк йӧгра шыысь либӧ ньӧвйысь, кодсюрӧ вочасӧн вуджліс манси да хант кывйӧ. Татшӧм ногӧн, Ермакысь ёна водзджык комияс тӧдмавлісны Сибырлысь отъяссӧ, ва туйяс да уна пӧлӧс войтырӧс, налысь ӧбичасӧ да оласногсӧ. 

Коми йӧзлӧн Сибырӧ выль ыджыд овмӧдчӧм-вуджӧм лоас сэсся ХІХ нэм помлань, сэки сэні чужасны нин дзонь коми сиктъяс улыс Об дорын (Мыжы, Казым, Сойва, Саранпауль, Березово, Няксимволь) да шӧр и лунвыв Сибырын (Ивановка, Каменка, Старо-Александровка). 

Коми йӧзлӧн олӧм-вылӧмын ыджыд тӧдчанлун пыр босьтлісны вӧралӧм да чери кыйӧм. Нинӧм шензьӧданаыс тані абу. Коми му пасьтала сулаліс тшем вӧр, югъялісны шонді водзын юяс да тыяс. Пармаын олісны кыньяс, низьяс, сьӧдбӧжъяс, ручьяс, уръяс, кӧчьяс, ошъяс да мукӧд вӧрпа (звер). Вӧравлісны медсясӧ арнас, йирым-вӧльгым тӧлысьясӧ. Сійӧ кадӧ кыйлісны пӧтка, ёнджыкасӧ матысса вӧръясысь. Тӧвнас вуджлісны пыді пармаӧ, кыйлісны дона куа зверӧс. Коми йӧз, вӧралысьяс, лӧсьӧдавлісны кыйсян-вӧралан котыръяс. Тайӧ котыръясыс вель ылӧ мунлісны сикт-грездъясысь. 

Котырас, рочӧн кӧ, артеляс, вӧлі морт 5–7. Медся нималана да сяма кыйсьысьӧс пуктылісны котырнас веськӧдлысьӧ. Вӧралысьяслӧн юралысь индывліс, кытчӧ колӧ мунны кыйсьӧм могысь, кӧні шойччыны, кӧні корсьны вӧрпаӧс. Котырысь сійӧ ӧтнас нинӧм аскӧдыс эз ну, муніс кокниа, сьӧкыд ноптӧг, норт (вӧралан дадь) ас бӧрсяыс эз кыскы. Кыйдӧссӧ вӧралысьяс юклісны шӧрипельӧ, но котырӧн юралысьлы вичмӧдлісны унджык. Тӧвнас ылі вӧръясын узьлӧм могысь вӧчлісны чом, сійӧс сюмӧдӧн вевттьылісны. Сюмӧдсӧ вӧралысьяс пыр новлӧдлісны аскӧдныс, тубрасын. Сідзи жӧ, кыдзи пуля-порок да сёян-юан. Чомсӧ вӧчлісны тадзи. Лымсӧ весавлісны ставнас, дзик муӧдзыс. Сэсся кын муас тэчлісны-вольсавлісны пашкыр коз пу вожъяс. Чомйӧ пыранінас, ывла вылын, пестылісны бипур. Сійӧ ломавліс войбыд. Тадзикӧн бипурыс шонтыліс чомсӧ да сэні узьмӧдчӧм вӧралысьясӧс. 
 

 
Мӧд ног коми йӧз кыйсьывлісны арнас. Медсясӧ чӧс туй кузя. Чӧс туйыс вӧлі быд семьялӧн ас, торъя. Вӧравлісны сы кузя уна дас во. Батьсянь чӧс туйыс вуджліс пиыслы, писяньыс — пиыслӧн пиыслы да с.в. Чӧс туй пӧлӧныс коми вӧралысь пуктавліс звер-пӧткалы быдсяма кыянтор. Тарлы, дозмӧрлы, сьӧлалы. Чӧс туй пӧлӧныс жӧ шойччӧм да кыйдӧс видзӧм могысь кыпӧдлісны вӧр керкаяс, тшамъяяс либӧ турышъяс (амбаръяс сяма), вӧліны тшӧтш пывсянъяс. Вӧралысь петавліс чӧс туй вылӧ ӧтнас, гежӧда пиыскӧд либӧ вокыскӧд. Вӧр керкаыс чӧс туй вылас паныдасьліс некымын. Векджык вӧралысьлы ковмис ёна ветлыны пармаӧд. Лунтырӧн сылӧн вуджан туйыс шусьыліс чомкост вуджӧм. Сідзкӧ, мортыс мунліс ӧти вӧр керкасянь мӧдӧдз некымын дас верст. Кыйсьылісны сэки чӧс туй пӧлӧн ёнджыкасӧ лэчкӧн, но вӧчавлісны пӧткалы тшӧтш быдсяма виччысьтӧмторсӧ. Кӧрт капкан паныдасьліс зэв гежӧда. А пищаль босьтлісны сӧмын дона куа зверӧс кыйӧм могысь. Арнас кыйсьыны коми морт мӧдӧдчыліс ю кузя, ас вӧчӧм кокньыдик пипу пыжӧн. Тӧвнас лызьӧн кайліс вӧрӧ. Нопсӧ, пуля-порок да сёян-юан кыскыліс ас бӧрсяыс векньыдик даддьын. Корсюрӧ даддьӧ домавліс понъясӧс — отсӧг вӧсна. Сэки вӧралысьяс сюся видзӧдісны асланыс понъяс бӧрся, рӧдмӧдісны медся буръяссӧ. Весиг вӧлі кыйсян понъяслӧн торъя сикас — зырянскӧй лайка. 

Кыйсян лызьыс комияслӧн, мукӧд войвыв олысьяслӧн моз, вӧлӧма кык пӧлӧс. Ӧтиыс паськыд пу лызь, лямпа. Мӧдыс — сэтшӧм кымын жӧ, сӧмын эжӧма звер кокысь кульӧм куӧн, кысӧн. Вӧравліс коми морт лызь вылын ӧти беддьӧн. Сыӧн вӧралысь йӧткасьӧ вӧлі пармаын собаліг-ветліг, пекля либӧ лэч пукталігӧн лымсӧ весаліс. Та вӧсна ӧти бедь помыс сылӧн вӧлі ёсь, мӧдыс — ичӧтик зыр сяма. 
Вӧралӧм кындзи комияс ёна кыйисны чери. Чериыс татчӧс юясын да тыясын вӧлӧма уна. Коми муӧ волӧм академик И.И. Лепёхин гижліс, сиг... пӧ ёна шедӧ Сыктыв юысь. Эм уна налим, ком, ёкыш, сир, гыч, ёді, кельчи, сын, мык, пескыш... Мукӧд юясын чериыс вӧлі эз этшаджык. Черисӧ кыйлісны ӧткӧн, семьяясӧн, артельӧн. Посниджык юясын да висъясын вӧдитчӧны вӧлі гымгаӧн. Сэтчӧ чериыс кокниа пырліс, петнысӧ сӧмын эз вермыв. Сэк жӧ дыр кад чӧж кольліс ловъя, сы вӧсна мый гымгасӧ ваӧ вӧйтлісны. Гырысьджык юяс да тыяс вылын ботайтчылісны, кыйсьывлісны кулӧмӧн, ботанъясӧн, тывйӧн. Ботансӧ вӧйтлывлісны кутшӧмкӧ кад кежлӧ, тывсӧ кыскывлісны ю либӧ ты кузя. Таысь кындзи, чери кыйлывлісны вугырӧн да азьласӧн. Азьласнас вӧдитчывлісны арнас, пемыд войясӧ. Пыж нырас, кӧртысь вӧчӧм подув вылын, ӧзтывлісны ичӧтик бипур. Сійӧ югзьӧдліс васӧ пыж гӧгӧр, кыйсьысь бура вӧлі аддзӧ узьысь чериӧс да сатшкывлӧ сійӧс азьласӧн.
 
Чери кыян тывъяссӧ да ботан-кулӧмъяссӧ коми йӧз кылісны асьныс, посни синмаӧс да гырысь синмаӧс. Кузь да дженьыдик тывъяс, ботан-кулӧмаяс. Ичӧтик ботанӧн ю вылӧ коми морт петавліс ӧтнас, ыджыд тывйӧн кыйсьывлісны артельӧн. 

Емва ю вылын артельӧн кыйсьысьяс юклывлісны черисӧ со кыдзи. Быд морт вылӧ торйӧдлісны ю бокын торъя чери чукӧр. Зільлісны, медым найӧ ӧткодьӧсь вӧліны. Но эз пыр тадзи артмыв: ӧд чериыс шедлі уна пӧлӧс, гырысь да посни. Та вӧсна ковмывліс пудъясьны. Пудъясьӧм могысь бӧрйывлісны кык мортӧс. Ӧтиыс сувтліс чери чукӧръяслы мышкӧн, мӧдыс юасьліс сылысь, кодлы вичмӧдны индӧм чери чукӧрсӧ. Тадзи юклігад некод нин эз дузъяв ӧта-мӧд вылас. Быд кыйсьысьлы вичмыліс ёртӧн индӧм чери чукӧрыс. Торъя ыджыд тӧдчанлун сетлісны коми йӧз дона чери, шуам, чими кыйӧмлы. 
Чери да звер-пӧтка яйсӧ сёйлісны, лишаланасӧ — вузавлісны. Торйӧн нин дона чери, вӧрпа куяс. Нулісны Югдін да мукӧд каръясӧ, коми войтырлысь кыйдӧссӧ сэні окотапырысь ньӧбавлісны купечьяс. Чимисӧ, важ йӧзлӧн висьталӧм серти, нулісны весиг мукӧд муясӧ, суйӧр сайӧ. 

Комиӧ вужъясьӧм роч йӧз велӧдчисны комияслысь на ног жӧ вӧравны да кыйны чери: тывъясисны, ботайтчисны, пукталісны пӧткалы лэчьяс да с.в. 

ХVІІІ нэмӧ да медся нин ХІХ нэмӧ вӧралӧмлӧн да чери кыйӧмлӧн тӧдчанлуныс коми йӧз пӧвстын вочасӧн чинӧ. ХІХ нэмын коми йӧз пӧвстын ёнджыкасӧ сӧвмӧ видз-му овмӧс. Татшӧмторйыс лои сы вӧсна, мый звер-пӧтка лыдыс вӧръясын тӧдчымӧн чинӧ, сэсся ёна содӧ сикт-грездъяс гӧгӧр видз-му. Сӧмын Коми мулӧн войвылын вӧралӧм да чери кыйӧм кольӧ комияслӧн олӧмын медся тӧдчана уджӧн. 

Видз-му овмӧс. Коми му лунвылын йӧзыс медсясӧ быдтылісны-вӧдитлісны нянь сетан быдтасъяс: шобді, ид, рудзӧг, зӧр, шабді, пыш. Водзын кӧ быд пуктан му вӧчӧм-лӧсьӧдӧм могысь сотлісны вӧр, лӧсьӧдавлісны тылаяс, ӧні ӧдйӧ паськалӧны-содӧны гӧран муяс. Пырӧ сідз шусяна трёхпольеӧн му вӧдитанног, код серти кӧдзлісны ӧти вонас сю, мӧднас ид, коймӧднас коськӧмтлісны. Асланыс град йӧрын коми йӧз быдтылісны сёркни, кушман, капуста, гӧрд вуж. Тшӧкыда кынтавліс, мунліс шер либӧ дыр, кузя зэрліс. Та вӧсна бур урожай босьтлісны гежӧда. 
Войвылынджык, Печӧра да Мозын вожын, му вӧдитӧмсӧ ёна падмӧдліс кӧдзыд поводдя. Сэні ёнджыкасӧ кӧдзлісны-быдтылісны ид да рудзӧг, медсясӧ скӧт видзлісны. Та могысь позянлуныс татчӧс олысьяслӧн вӧлі: видзьясыс войвыв юяс да тыяс бокын тырмис, турун чукӧрмыліс уна. Видзлісны сэки войвылын мӧсъясӧс, вӧвъясӧс, ыжъясӧс да кӧзаясӧс. 

Коми йӧз — му вӧдитан вылын культураа войтыр, му-видз вӧдитны да скӧт видзны пӧль-пӧчьясным велавлӧмаӧсь ёна важӧн нин, финн-перым кадколастӧ на, иранскӧй войтыръяссянь. Войвылӧ овмӧдчӧммысьт коми йӧз эз эновтны важ оласногсӧ, няньысь кындзи быдтывлісны уна град выв пуктас — кузь тӧв тӧвъян сёянтор. Няньысь вӧчлісны тшӧтш сур — гажъяс дырйи бур юантор. Колӧ шуны, важысянь коми йӧз эз юлывлыны чорыд винаяс, юлісны сӧмын коддзӧдтӧм сур либӧ тагъя сур, неуна градусатор. Став чорыд вина ним, кыдзи тшӧтш табак кыв, пырӧма миян сёрниӧ сёрӧнджык рочысь либӧ роч кыв пыр: вина, водка, самӧкур (аскур). 

Му вӧдитан культура пыдіа вужъясьӧма коми йӧзкостса поэзияӧ, шуам, тувсов кадӧ, гӧрны петігӧн, Сыктыв вожын сьывлывлісны тадзи: 

Петім кӧ, петім гӧрнысӧ, 
Гӧрам кӧ, гӧрам пу гӧрӧн. 
Гӧрам кӧ, гӧрам вӧрӧна вӧлӧн, 
Кӧдзам кӧ, кӧдзам веськыд кырымӧн. 
Агсалам кӧ, агсалам пу агасӧн. 
Быдтам кӧ, быдтам шобді няньсӧ. 
Вундам кӧ, вундам эзысь чарлаӧн. 
Сусланитам, сусланитам сусланӧ. 
Тэчам кӧ, тэчам сёрӧмӧ. 
Шӧтам кӧ, шӧтам рынышӧ, 
Лэдзам кӧ, лэдзам гумна вылӧ... 

Нянь, няня пӧтӧса олӧм коми йӧзлы век вӧлі ыджыд кӧсйӧмтор, тшыглы кулӧмысь мездантор. Эз ӧд сідз-тадз шулывлыны йӧзыс: няньӧн-солӧн овны «озыра овны, судзсянаа», нянь моз ловзьыны, нянь сёян мудерлуныд вӧлӧма на, нянь-сов рӧдня «ылысса рӧдвуж», нянь-сов величайтны «паччӧр вылӧ водлыны, шойччыштны сэні». 

ХVІІ–ХVІІІ нэмъясӧ комияс водзӧ овмӧдчалісны войвылӧ да асыв-войвылӧ, петісны тундраӧ. Вӧр-ваыс да поводдяыс сэні ёна зумышджык да кӧдзыдджык. Коми муын войвывса олысьяс, изьватас комияс, вочасӧн босьтчисны-кутчысисны кӧр видзны. Тайӧ выль уджсӧ найӧ кутісны вӧчны ХVІІ нэм шӧрсянь, кӧръяссӧ видзны велӧдчисны яранъяслысь, кодъяс олісны Печӧра ю вожын, тундраын. Изьватас ӧдйӧ велалісны тайӧ уджӧ. Сьӧлӧм выланыс воӧма яранъяслӧн чум, кӧр видзысьяслӧн нэмӧвӧйся оланін. Сійӧс позьӧ вӧлі кокниа чукӧртны-разьны, нуны тундра быд пельӧсӧ. Чумсӧ вӧчлісны кузь потшъясысь, тэчлісны куим пельӧсаӧс, вевттьылісны кӧр куясӧн. Чум пытшкас позис бипур пестыны, дасьтыны сёян-юан. Чумсӧ разьӧм бӧрас новлӧдлӧм могысь вӧлі лӧсьӧдӧма торъя додь. Яранъяслӧн кӧлуйысь изьватас ёна кутісны новлыны малича да пими. Таысь кындзи велалісны яран моз жӧ заптыны да видзны кӧр яй да чери. 

Коми йӧз, изьватас пуктісны тшӧтш ассьыныс пай кӧр видзан овмӧс сӧвмӧдӧмӧ. Шуам, найӧ стӧча индісны кӧр начкан кад — арся лунъяс, тундраса пемӧсъяслысь кусӧ кор позис бура песны. Кӧр куясысь изьватас босьтчисны вӧчны няр. Найӧ мӧдісны дӧзьӧритны кӧръясӧс лун да вой. Тайӧ кадсяньыс кӧр яй, куяс да мукӧдтор паськыда вузалӧны вӧлі ярмангаяс вылын. Коми кыв вочасӧн паськалӧ ылі тундраын, весиг яран да йӧгра пӧвстӧ. 
Коми йӧзлӧн удж-олӧм. Коми муын сӧвмӧ уна пӧлӧс ремеслӧ, татчӧс олысьяс кынӧмпӧт перйӧм могысь ёна прӧмышляйтӧны. Коми войтырлы колӧ вӧлі унатор кужны вӧчны: керка тшупны-лэптыны, кӧмкот да кӧлуй вурны. Оз сӧмын аслыс, нӧшта вузӧс вылӧ, сьӧм перйӧм могысь. Коми йӧз пӧвстын вӧліны вурсьысьяс да сёйысь дозмук вӧчысьяс, пась дасьтысьяс да краситчысьяс, кӧмкот лӧсьӧдысьяс да тшупсьысьяс. Паныдасьлісны весиг енпӧв серпасалысьяс да зарни-эзысьысь донаторъяс вӧчалысьяс. Сереговса заводын зэв вылӧ донъявлісны дорччысьяслысь удж, найӧс весиг мӧдӧдлывлісны Мӧскуаӧ. Ёна коми йӧз тшупсьывлісны. Печӧра вылын ХVІІ нэмӧ сӧвмӧ тӧчила вӧчӧм. Эжва йывса войтыр сідзжӧ вӧчалісны бур тӧчилаяс. На киӧн вӧчӧмторъяссӧ нулісны вузавны Коми муысь бокӧ — Югдінӧ, Совдорӧ, Кама вылӧ, Волга дорӧ. 

Коми му лунвылын вочасӧн босьтчӧны карабъяс вӧчны-стрӧитны. Медсясӧ Ношуль сиктын. Яренск уездын ва вывті ветлан ыджыд пыжъяссӧ, медсясӧ Сереговса сов нуӧм могысь, вӧчаліс Гам, Зӧвсьӧрт да мукӧд сикт-грездъясса коми войтыр. Койгортын, Визинын да Волсяын гырысь пу пыжъяссӧ вӧчлісны сы могысь, медым нуны Кардорӧ Кама вылысь пызь, шыдӧс да мукӧд сёян-юан. Вылыс Печӧраын карабъяс вӧчлісны тӧчилаяс нуӧм могысь, найӧс медсясӧ мӧдӧдлісны Сыктывдінкарӧ да Югдінӧ. Коми йӧз кыпӧдалісны-стрӧитісны ва вывті ветлысь ыджыд пыжъяс, позьӧ шуны, кималасӧн, некутшӧм гижтас (чертёж) эз вӧвлы. Дерт, пӧль-пӧчлысь тӧдӧмлунъяс юрас кутӧмӧн. Ыджыд пыжъяссӧ вӧчавлывлісны сӧмын черӧн. Тадзитӧ, дерт, мунліс та вылӧ уна вӧр. ХVІІІ нэмын петлісны сарлӧн индӧдъяс, сэні вӧлі чорыда шуӧма пилитавны вӧрсӧ пилаӧн, кыпӧдны карабъяссӧ пилитӧм пӧвъясысь. Индӧма вӧлі сідзжӧ, черӧн вӧчӧм ыджыд пыжъяс кутысьясӧс колӧ быть пӧ штрапуйтны. Коми муын вӧр пилитан делӧ писькӧдчис-вужъясис зэв сьӧкыда. Коми войтыр мӧвпалісны со кыдзи: пилатӧ ньӧбӧм вылӧ колӧ уна сьӧм, а черыд ас овмӧсад пыр эм. Карабъяссӧ ёна ньӧбавлісны миян суседъяс, Ятка муын олысьяс. Найӧ окотапырысь вузавлісны ас быдтӧм шобді мукӧдлаӧ, нулісны уна тӧвар Кардор пыр саридз сайӧ. 
Тайӧ кадӧ жӧ сӧвмӧ вӧр пӧрӧдӧм. Роч му буретш сэки лӧсьӧдіс ассьыс карабъяс, дасьтіс флот. А та могысь колӧ вӧлі уна да бур вӧр. Коми муын флотлы отсӧг сетӧм могысь торйӧдісны мича пожӧма ягъяс. Вӧрсӧ сэки пӧрӧдісны сӧмын канмулы. Торъя купечьяслы вӧрсӧ керавны оз вӧлі позь. Коми войтыр вӧр пӧрӧдны медасьлісны буретш канмулы. А тулыснас пуръясӧн кылӧдлісны дась керъяссӧ Кардорӧдз. Сӧмын 1890’ воын роч сар сетіс позянлун заптыны вӧрсӧ тшӧтш торъя йӧзлы, прӧмышленникъяслы. 

Коми войтыр вывті озырасӧ некор эз овлыны. Медым чуктӧдны сьӧм, перйыны кынӧмпӧт, вердны челядьӧс, найӧ ветлісны мукӧд сикт-грездӧ, вӧчисны-бергӧдісны быдсяма удж. Сьӧм перйӧмыс вӧлі матысса да ыліса. Матыссаыс ас муын, ылісаыс — бокын, роч кар-сиктъясын. Комиын татчӧс войтыр медсясӧ сьӧм шедӧдліс сов пуан да кӧрт сывдан заводъясын, Ношуль сиктса ӧзынын. Медым мунны Коми муысь кынӧмпӧт перйыны, колӧ вӧлі босьтны сідз шусяна вося пашпорт либӧ кутшӧмкӧ кад кежлӧ торъя билет. Коми йӧз ылі муясын пач тэчисны, кыпӧдісны кирпич керкаяс, мукӧдтор вӧчисны, весиг скӧт пельшӧрӧн уджавлісны. Медсясӧ Мӧскуаын, Питерын, Кардорын, Сибырын. Эньловъяс быдтісны-лелькуйтісны озыр йӧзлысь ныв-пиянсӧ. Коми му войвылын сійӧ кадӧ ёна нуавлісны-ваявлісны сёян-юан да эмбур-кӧлуй доддя вӧлаяс. Изьватас новлісны вузӧссӧ быдсяма ярмангаяс вылӧ, сысянь сэсся Мӧскуаӧ, Питерӧ да Кардорӧ. 

Вузасьӧм. Ӧта-мӧд костын вузасьӧмсӧ сӧвмӧдіс Коми му пыр мунысь кык вузасян туй. Ӧтиыс — Из вомӧн, мӧдыс — Луза да Летка юяс пыр, йитліс Ятка му Кардор бердса ӧзынкӧд. Тайӧ туйяс пӧлӧн кыпалісны-сӧвмисны сёян-юан, тӧварӧн, дона куясӧн вузасян шӧринъяс: Эжва увланьын Туглим, Емва вылын Туръя, Луза ю дорын Ношуль. Ёна ньӧбасисны-вузасисны тшӧтш Абъячойын да Изьваын. 
Коми йӧз пӧвстын сійӧ кадас вузасьӧм отсӧгӧн озырмӧны торъя йӧз. Медсясӧ нималӧны Суханов купечьяс. Найӧ ньӧбалӧны коми вӧралысьяслысь дона куяс да нуалӧны гырысь каръясӧ, Югдінӧ, Мӧскуаӧ, сэсся сэні вузавлӧны коми пармалысь озырлунсӧ. Сибырӧ, паськыда нималысь Ирбит карса ярманга вылӧ, коми купечьяс ваялӧны роч каръясысь ньӧбӧм ной, уна пӧлӧс дӧра, ермӧг (шӧвк), дона куяс, кужӧмӧн вузасьӧны сэні. Эжва увланьын олысь купечьяс С.И. Шаньгин да Г.Л. Осколков тшӧкыда ветлывлӧны Китайӧ, ваялӧны вузӧс вылӧ тшай, зарни чунькытшъяс, пелькытшъяс да с.в. 

Комиӧ, татчӧс ярмангаяс вылӧ, дона куяс ньӧбӧм могысь тшӧкыда кежавлісны югдінса, совдорса, соликамскса, яткаса, кулӧмкарса (холмогорыса), кардорса да мӧскуаса купечьяс. Ӧти кывйӧн кӧ, ХVІІ нэмын кутіс тэчсьыны-артмыны ставрочмувывса рынок (вузасьӧм), ассьыс пай сэтчӧ пуктіс коми войтыр, купечьяс, кодъяс нуисны войвыв муысь дона куяс, тӧчилаяс, зудъяс да с.в. Печӧра юысь кыйӧм гӧрд чери (чими) веськавліс весиг Кардор пыр саридз сайӧ, мукӧд муясӧ. А комияс ньӧбалісны сёян-юан, кӧм-паськӧм, горт гӧгӧрын вӧдитчан эмбур да медсясӧ, дерт, нянь. 

Овъяс вермӧны унатор висьтавны, уна гусятор восьтыны. Шуам, кытысь волісны уездса, вӧлӧсьтса, сиктса либӧ грездса медводдза олысьяс. Кӧні вӧвліны Коми муысь петӧм йӧз, кутшӧм уджъяс найӧ вӧчлісны, кутшӧм выль муяс восьтӧмӧ-лӧсьӧдӧмӧ пуктылісны пай. Весиг мортлӧн овыс вермӧ висьтавны-петкӧдлыны, кытысь сійӧ, Коми мулӧн кутшӧм пельӧсын чужлӧма-быдмылӧма. 
Коми муын овъяс пондӧмаӧсь артмавны ХVІ нэмӧ. Морт нимъяслы, вичьяслы да прӧзвищеяслы подувсӧ пуктіс ачыс кадыс, найӧ чужисны-сӧвмисны вочасӧн, выль муяс кыпӧдан-восьтан кадӧ. Важ гижӧдъясысь оз ёна тыдавны коми нимъяс. Но унатор йылысь висьталӧны тшӧтш коми овъяс. 

Ракин ов артмӧма, тыдалӧ, рака кывйысь. Дозморов ов — дозмӧрысь. Важ коми овъяс ёнджыкасӧ артмылісны миян муын кристос эскӧм пырттӧдз. А кор Вежа Степан вайис Комиӧ выль эскӧм, серпасыс сэки тӧдчымӧн вежсис. Ва-коми нимъяссӧ дзескӧдны кутісны рочысь вайӧм-босьтӧм нимъяс. Но медсясӧ вичко нимъяс — Иван, Дмитрий да с.в. На пӧвстын паныдасьлӧмны вӧлі мукӧд нимъяс — Некрас, Ждан. Тайӧ кыссис ХVІІІ нэм заводитчытӧдз. Вичкоын сетӧм нимъяс канмуӧн индӧм-вынсьӧдӧм кабалаясын ӧткодя бергавлісны сідз шусяна мирскӧй либӧ йӧз костын ветлысь нимъяскӧд орччӧн. Сідз, 1620’ воӧ ӧти важ гижӧдын гижӧма-пасйӧма абу вичкоын сетӧм-индӧм нимъяс — Беляйко, Богдашко. 1701’ воын сарлӧн торъя индӧдын вӧлі шуӧма, мый оз позь казьтывны кабала-документъясын йӧзлысь вичкоын сеттӧм нимъяс. Водзӧ нин, медым кыдзкӧ торйӧдны ӧткодь нима йӧзӧс, ӧта-мӧдлы кутісны сетавны прӧзвищеяс либӧ вичьяс, сэсся нин чужӧмаӧсь морт овъяс. 

Медся важ прӧзвищеяс Коми муын артмӧмаӧсь ХV нэм помын. Найӧс вӧлі сетӧмаӧсь ёнджыкасӧ морт донъялӧм да сідзжӧ йӧз оланін серти. Шуам, 1490’ вося грамотаын ас нимнас да прӧзвищенас казьтыштӧма Бӧръя Кок Игнаткаӧс (рочӧн кӧ, Игнатка Задняя нога), Важ Помаӧс да Кос Петырӧс. Сэкся летописьын пасйӧмаӧсь тшӧтш перымса сотникъясӧс — Емелька Лузьковӧс да Ефимий Эжвинӧс. 
Мортлӧн айнимъяс (вичьяс) паныдасьлӧны ХV нэм помсянь. Индӧма Кироска Устиновӧс, Сидорка Онкудиновӧс. Сэсся овъяссӧ кутісны сетавны семьяса быд мортлы, овыс вуджис ӧти чужанвужсянь мӧдӧ. 

Коми йӧзлӧн овъясыс чужисны-артмисны уна ног. Ӧтияс воисны роч овъяссянь, шуам, Некрасов, Филиппов да с.в. Мӧдъяс петісны-артмисны иннимъясысь (Удоратин). Коймӧдъяс — войтыр нимъясысь (Пермяков). Нёльӧдъяс артмӧмаӧсь роч кывъясысь (Кузнецов, Попов). Витӧдъяс чужӧмны дзик коми кывъясысь — Кочев, Панев, Рочев. Дерт, роч йӧзлӧн Коми муӧ воӧм-пырӧдчӧм ёна тӧдчӧма татчӧс, коми овъяс да нимъяс вылӧ. Сэсся мӧдарӧ, Коми муысь бокын тшӧкыда паныдасьлӧны ва-коми овъяс. Сідз, Кардорса да Вӧлӧгда обласьтъясса, Сибырса сикт-каръясын олӧны Пуртовъяс (пурт), Куимовъяс (куим). Шуам, Сибырын эм весиг Ошкоков грезд (ош кок кывтэчасысь). Ӧні Коми муысь тшӧкыда кывлан Рочев, Латышев, Русанов овъяс. Тайӧ висьталӧ сы йылысь, мый важ кадӧ нин татчӧс олысьяс пӧвстын вӧлӧма уна пӧлӧс кывйӧн сёрнитысь войтыр. Луза ю бокын (ӧні Лузберд район) овлӧмаӧсь Горбуновъяс, Ефимовъяс, Макаровъяс да с.в.
 
ХVІІ да ХVІІІ нэмъясся гижӧдъясысь бура тыдалӧ: сэки нин Коми муса сикт-грездъясын паныдасьлӧны йӧзлӧн ӧнія, талунъя кодь овъяс. 

Коми да роч йӧз костын волысьӧм вежис, дерт, бурланьӧ вужвойтырлысь олӧм-вылӧмсӧ. Озырджык комияс ас ӧшиньясас пукталісны миса (слюда). Тыдалӧ, сійӧ вӧлӧма дона да векджык мисанас тупкывлісны сӧмын ӧти ӧшинь. Керка кӧлуй медсясӧ вӧчалісны Коми муын, бокысьсӧ сэки вайлывлісны зэв гежӧда. Ас пуысь вӧліны улӧсъяс, пызанъяс да с.в. Сійӧ кадӧ йӧз ёна вӧдитчывлісны пуысь ас вӧчӧм сундукъясӧн. Вӧчалісны уна пӧлӧсӧс, ичӧтӧс, гырысьӧс, мичмӧдавлісны быд ногыс, тшӧкыда эжлывлісны кӧртӧн, пуктывлісны иганъяс. Сундукъясас видзлісны донаторъяс, сьӧм да кабалаяс. 

Коми йӧзлӧн сёян кӧлуйыс вӧлі медсясӧ пуысь да сёйысь. Пуысь вӧчӧм тасьті-пань, мукӧдтор вайлывлісны Югдінысь да Ятка муысь. Сёян кӧлуй, дерт, паныдасьлӧ сійӧ кадас уна пӧлӧс. Быдсяма тасьті-пань, кӧшъяс да с.в. Коми йӧз окотапырысь ньӧбавлісны бокысь вайӧм паньяс. Кодсюрӧ вӧдитчӧны вӧлі эзысь да ыргӧн тасьті-паньӧн, чашка-самӧварӧн. Но татшӧм кӧлуйыс вӧлі вель дона, сійӧс вермисны ньӧбны сӧмын озыра олысь йӧз. Гежӧда, но Комиӧ вайӧны вӧлі кӧртысь вӧчӧм чугунъяс да мукӧдтор. 

Коми йӧз паськӧмсӧ вурлісны ас кыӧм дӧраысь. Код-сюрӧ ньӧбавліс шабді дӧра да ермӧг (шӧвк). Дась паськӧм сійӧ кадӧ вузавлісны зэв гежӧда да этша. Шуам, дась вурӧм дӧрӧм-гач, мукӧдтор ньӧблісны Сереговса сов пуан заводысь чина йӧз, медым сетавны найӧс заводса уджалысьяслы. 
 

Коми крестьяна ХVІІ нэмын медсясӧ новлісны кучик кӧмкот-кӧті, ботинки да сапӧг. Роч му пасьтала новлан нинкӧмсӧ миянын эз пасьтавлыны, Луза-Сыктыв вожын кындзи. Век жӧ йӧз корсисны ньӧбны вайӧм кӧмкот. 

Коми йӧз окотапырысь новлӧны вӧлі чувкияс да кепысьяс. Кепысьяссӧ векджык босьтлісны бокысь воӧмаяслысь, чувкияссӧ — Сыктыв вож сиктъясса крестьяналысь. Татчӧс чувкияссӧ весиг нулісны вузавны орчча уездъясӧ. 

Вайлывлісны Коми муӧ нӧшта аньяслы мичмӧдчанторъяс. Найӧ окотапырысь новлісны пелькытшъяс, сикӧтшъяс, чунькытшъяс. Гежӧдджыка вузавны вайлывлісны мукӧд мичмӧдчантор. Шуам, слӧн лыысь вӧчӧм сынанъяс. 

Коми войтырлӧн сёян-юан медсясӧ вӧлі ас вӧчӧм, ас град йӧрын, ас гидын быдтӧм. Пызь да шыдӧс излісны идйысь да рудзӧгысь. Ёна вӧравлісны, юясысь да тыясысь кыйлісны чери. Видзлісны пода (скӧт). Но лунвывса да войвывса комияслӧн сёян-юаныс, дерт, кутшӧмакӧ торъявліс. Сідз, Яренск уездса вӧлӧсьтъясын да Луза бердса сикт-грездъясын ёнджыкасӧ сёйлісны нянь да пызьысь пӧжас. Тшӧтш кӧлач-преник. Радейтлісны пуӧм да солалӧм капуста, сёркни, анькытш. Ньӧблісны тшӧтш лук да чеснӧк. Яя сёян вылӧ лунвыв сиктъясын видзлісны мӧс-кукань, ыжъяс, порсьяс. Емва вожын сэки нин чипан видзлісны. Дерт жӧ, юлісны йӧв, пуктывлісны пызан вылӧ мукӧд йӧла сёян — вый, рысь, вылльӧв. 

Унатор босьтлісны вӧр-ваысь, сійӧ ёна отсавліс коми йӧзлы. Вӧралігӧн кыйлісны дозмӧр-тар, уткаяс, сьӧлаяс, йӧраяс, кӧчьяс. Ёна вотчывлісны. Черитӧ солавлісны, косьтывлісны, сыысь юква пулісны.
 
Коми му лунвылын кӧ ёнджыкасӧ овлісны му вӧдитӧм да скӧт видзӧм помысь, то войвылын медсясӧ чери кыйлывлісны, сэсся вӧралісны, вотчисны. 

Коми да роч йӧзлӧн сійӧ кадся му вӧдитан кӧлуй нинӧмӧн оз торъяв вӧлі ӧта-мӧдсьыс. Мусӧ гӧрлісны гӧрйӧн, пинёвтлісны пу агасӧн, ид либӧ рудзӧг му вундывлісны чарлаӧн, видзьяс — гӧрбуш косаӧн. Видз-му вӧдитан кӧлуйсӧ медсясӧ ковмывліс ньӧбавны. Найӧс вайлісны Югдінысь, Совдорысь, Ятка муысь да мукӧдлаысь. Медсясӧ сы понда, мый Комиын вӧчӧм видз-му вӧдитан кӧлуйыс эз тырмыв. 
ХVІІ нэм помланьӧ вузавны мӧдісны гырысь тывъяс, найӧс медсясӧ ньӧбавлісны Печӧра ю бокын олысь йӧз. ХVІІ нэмын коми вӧралысьяс ёнджыкасӧ петавлісны паськыд пармаӧ ньӧввужъясӧн, лэчьяс пуктавлісны. Озысь (свинеч) да порок йылысь сёрниыс эз вӧвлы. Сӧмын ӧткымын йӧзлӧн вӧліны пищальяс. Найӧ вочасӧн сэсся пырӧны жӧ коми вӧралысьлӧн кыйсян олӧмӧ. 

Уездса юркарӧн лои Сыктывдін (рочӧн Усть-Сысольск, ӧнія нимыс Сыктывкар). Медводдзаысь Усть-Сысола погост йылысь пасйӧма 1586’ воын. Сійӧ кадӧ Сыктыв ю бокын сулалӧма вичко, сы гӧгӧр — некымын дас овмӧс. Коми йӧз медсясӧ вӧдитлӧмны видз-му овмӧс, кыйлӧмаӧсь чери да вӧралӧмны. Медсясӧ вӧлӧм паныдасьлӧ Вежев ов. Погостас пырисны тшӧтш посни грездъяс да пӧчинокъяс. Сыктывдін вочасӧн быдмис-паськаліс. Татчӧ локталісны Коми му уна пельӧсысь петӧм йӧз, вужъясисны тшӧтш роч муясысь воӧм войтыр. Эжва йывса да Печӧра юбокса муяс овмӧдӧм бӧрын коркӧя ичӧтик погост вочасӧн быдмӧ Коми мулӧн ыджыд шӧринӧдз. Сы пыр мунӧны Комиысь вузасьысьяс Кардорӧ, Вӧлӧгдаӧ, Югдінӧ, нуӧны кӧрта кӧлуй Нювчимса, Кажымса да Нючпасса заводъясысь, ветлӧны таті тшӧтш Ятка муысь купечьяс. Из сайӧ нуисны нянь, кӧрта кӧлуй, дӧра да уна мукӧдтор. Сибырысь вайисны дона куяс, найӧс сэсся вузавлісны Комиӧ волывлысь роч купечьяслы либӧ асьныс нулісны мукӧд каръясӧ. 

Сыктывдінлы кар ним сетӧмсӧ паськыда пасйисны кӧч тӧлысь 10’ лунӧ купеч Суханов керкаын, волісны весиг Вӧлӧгдасянь чина йӧз. Трӧича вичкоын мунӧма служба. Сэсся вӧлӧма тайӧ лоӧмторйыслы сиӧм пажын. 

Сійӧ кадас, 1917’ воӧдз на, Роч канувса быд карлӧн вӧлӧма аслас вужпас (герб). Лои сійӧ тшӧтш Сыктывдінлӧн. Пасыс вӧлӧма кык юкӧнысь. Вылыс юкӧнас вӧлі серпасалӧма Вӧлӧгдалысь герб — сэки Сыктывдін вӧлі пырӧ Вӧлӧгда борд улӧ, сэтчӧс губерняӧ — гӧрд му весьтын, кымӧр пытшкын, тыдаліс морт ки, сійӧ кутіс креста зарни сяр да эзысь шыпурт. Паслӧн улі юкӧнас вӧлі серпасалӧма кельыдлӧз му вылын гуын куйлысь ошкӧс. Висьталӧма-тӧдчӧдӧма вӧлі, мыйла ош лоӧма карлӧн медшӧр пасӧн. Тайӧ пемӧсыс пӧ кар гӧгӧрын зэв уна. Со тадзи Роч муын чужис нӧшта ӧти кар. Сёрӧнджык йӧз пӧвстын сійӧс кутісны шуны-нимтыны Коми мулӧн юркарӧн. 

Сыктывдінын сійӧ кадӧ олысьыс эз на уна вӧв. Шуам, 1784’ воӧ овлӧма сӧмын 1727 морт. Карӧ овны воалісны медсясӧ Сыктыв юдорса сикт-грездъясысь. Тадзи Сыктывдінын лоины Лыткин, Нечаев, Мальцев да мукӧд овъяс. Сыктывдін карса войтырлӧн олӧм-вылӧмыс сиктсаясысь нинӧмӧн эз торъяв. Кар торъяліс сӧмын сыӧн, мый сійӧ чужис да сӧвмис кыдзи коми йӧзлӧн важ оланін. 
Карса олысьяс юксьӧны вӧлі кык пельӧ — ӧтияс вӧліны мещана (тайӧ ас киӧн кӧрта кӧлуй, мукӧдтор вӧчысьяс, кӧм-паськӧм вурысьяс да с.в.). Мӧдъяс — купечьяс. Найӧ этшаджыкӧн вӧлӧмаӧсь. Ӧд медым лоны купечӧн, колӧ вӧлі чӧжны озырлун 500 шайт дон. Карын медсясӧ оліс мещана. А видз-му вӧдитысьяс вӧліны медся гӧльӧсь. Коркӧ сэсся карса олысьяс пӧвстын лоины дворяна. Найӧ ёнджыкасӧ вӧліны воӧм йӧз, рочьяс. 

Карса олӧм-вылӧмӧн веськӧдліс дума. Сійӧс бӧрйылісны куим воӧн ӧтчыд. Думаӧн веськӧдлӧ вӧлі карса губернатор. Сэні вӧліны тшӧтш карса юралысь (сідз шусяна голова) да кык отсасьысь, гласнӧйяс. Карса юралысьӧ векджык бӧрйывлісны купечьясӧс. Дума бергӧдліс-вӧчис уна пӧлӧс удж: веськӧдліс карса овмӧсӧн, видлаліс, кытчӧ да мый вылӧ веськӧдны сьӧм, уна-ӧ вот перйыны йӧзлысь да с.в. Чукӧртӧм сьӧмысь унджыкыс муніс полиция видзӧм да карса учреждениеяс кутӧм вылӧ. Зэв этша сьӧм вичмыліс, медым бурмӧдны-лӧсьӧдны карса уличаяс, велӧдны челядьӧс. Ёрд йылысь кӧ висьтавны, колӧ пасйыштны, мый судитчан шӧр учреждениеыс карын вӧлӧма карса магистрат. 
Питеркарын лӧсьӧдісны-дасьтісны Сыктывдін стрӧитӧм-кыпӧдӧм вылӧ торъя уджтас. Сы серти вӧлі индӧма лӧсьӧдны 12 улич. Налы сетавлӧмаӧсь вичкоын вежа йӧзлысь нимъяс, пыдди пуктана йӧзлысь овъяс, иннимъяс да с.в. Тадзи карын чужӧмаӧсь Южно-Загороднӧй, Пӧкрӧвскӧй, Набережнӧй, Трӧицкӧй, Георгиевскӧй да мукӧд уличьяс. Кыптісны ӧти да кык судтаа пу керкаяс. Кирпичысь тэчӧм-лэптӧм керкаяс пӧвстысь медводдзаяс лыдын кыптіс купеч Сухановлӧн коромина. Ӧні тайӧ керкаыс эм на. А карсӧ мичмӧдлӧма Трӧицкӧй вичко, сулавлӧма сійӧ Сыктыв ю бокын. 

Медсясӧ, дерт, сійӧ кадӧ карса олысьяс вӧдитісны видз-му. Вочасӧн сыктывдінкарсаяс мӧдісны кутчысьны мукӧдторйӧ, сьӧм перйӧм могысь кодкӧ вурсис, кодкӧ кучик песіс, кодкӧ майтӧг вӧчис-пуис, мавтчис да с.в. 

Челядьӧс да том йӧзӧс карса юралысьяс зілисны кыскыны велӧдчӧмӧ, сетны налы тӧдӧмлунъяс. Тадзи 1822’ воын воссис вичкоувса ичӧт школа, 1840’ воын зонъяслы уездса велӧдчанін, 1858’ воын нывъяслы мӧд разряда велӧдчанін. Тӧдчана лоӧмторйӧн кар олӧмын лоис 1837’ воын медводдза небӧгаин (библиотека) восьтӧм. 

Коми му важысянь нимавліс эз сӧмын озыр вӧрӧн, дона куясӧн, чӧскыд чериӧн. Войвывса му дзебӧ вӧлі ас пытшкас нӧшта мукӧд озырлунъяс: из шом, биару, мусир, кӧртшом. Бӧръяыс ёна коліс чугун сывдан заводъясӧ. Найӧ кыптісны Роч му пасьтала. Югдінысь купечьяслы сар сетіс жӧ позянлун лэптыны кӧрт да чугун сывдан заводъяс. Тадзи 1755’–1757’ воясӧ Сыктыв йылын быдмисны Кажымса да Нючпасса заводъяс. Нючпасса заводысь Кажымӧ нуӧны вӧлі чугун, сэсся сыысь сывдӧны-вӧчӧны кӧрта кӧлуй. Сёрӧнджык, 1756’–1761’ воясӧ, кыптӧ нӧшта ӧти завод — Сыктыв ю бокын жӧ, Нювчимын. 
Заводъясын вӧчлісны медсясӧ кӧрт да чугун. Бӧрынджык кутісны вӧчавны пушкаяслы снарядъяс, сюра кӧртъяс, карабъяслы кӧрта кӧлуй. Ставсӧ тайӧс вӧчисны медсясӧ Нювчимын. 

Унджыкыс сэні вӧлі кипом удж. Уна пӧсь лои кисьтны татчӧс уджалысьяслы. Комиын кыптӧм-лэптӧм заводъясын зілисны Яткаысь да Югдінысь воӧм бур киподтуя йӧз. Найӧ коркӧ вӧвлӧмаӧсь крепостнӧй крестьяна, сэсся велалӧмны заводын уджавны — сывдыны кӧрт да чугун, дорччыны да с.в. Уджалысьяс овлісны завод бердын кыпӧдӧм керкаясын. Мукӧд уджъяссӧ вӧчисны-бергӧдісны татчӧс войтыр. Найӧ перйисны кӧртшом, сотісны пу шом, заптісны пес, ваявлісны сійӧс завод дорӧдз.
 
Век жӧ кӧрт да чугун сывдан заводъяс уна сьӧм эз вайлыны. Наӧн веськӧдлысьясӧс тшӧкыда вежлалісны. Сьӧкыд кипом удж тӧдчис татчӧс войтырлӧн дзоньвидзалун вылӧ. Сэсся мынтылісны этша сьӧм. Буретш та вӧсна да мукӧд помка понда ХІХ нэм шӧрын кымын кӧрт да чугун сывдан заводъяс век этшаджык вӧлі вӧчӧны-лэдзӧны кӧрта кӧлуй. Заводса кантора син улас кутӧ вӧлі татчӧс уджалысьяслысь став олӧм-вылӧмсӧ. Вӧлі весиг аслас полиция. Мыжмӧм йӧзӧс чорыда мыждывлісны, нӧйтлісны орсӧн (плетьӧн), ньӧръявлісны, сетлісны салдатавны. 

Комиын кӧрт сывдан делӧ чужӧм-паськалӧм бур пас колис йӧз олӧмӧ. Сикт-грездса войтырлӧн лои позянлун ветлывлыны заводъясӧ содтӧд сьӧм чуктӧдӧм могысь, уджавны сэні, ас кадӧ вот мынтыны. Тӧрытъя видз-му вӧдитысьяс, коми йӧз, лоины бур киподтуя йӧзӧн. 

Коми му пыр вӧлі солӧн озыр. ХVІ нэм помын Емва вылын, Сереговын, лоины медводдза сов пуанінъяс. Котыртісны-лӧсьӧдісны найӧс Строганов купечьяс. Ачыс Гым Иван сар налы воча муніс, сетіс позянлун сӧвмӧдны сов пуан делӧ. 

Кадысь кадӧ сов пуанінъясӧн веськӧдлысьяс вежласьлісны. Строгановъяс бӧрын лоины сереговса крестьяна, Опаринъяс. Сэсся сов пуанінъяссӧ ньӧбис Галичысь воӧм вузасьысь Данилӧ Григорьевич Панкратьев. Сійӧ буретш лӧсьӧдіс-кыпӧдіс Сереговын сов пуан завод. 
Вӧлӧгдаысь ньӧбисны став коланасӧ, медым завод лючки-бура уджаліс: кӧрт, кыз гезъяс, ведраяс, зыръяс да мукӧдтор. Пессӧ заптісны Емва бокысь. Кыпӧдісны-стрӧитісны тшӧтш гырысь баржа-пыжъяс, медым дась совсӧ нуны бокӧ да вузавны. 

Совсӧ перйӧны вӧлӧм сійӧ кадӧ со кыдзи. Сола васӧ трубаяс пыр перйывлісны му веркӧсӧ, сэсся сійӧс пактӧдлісны ыджыд-паськыд кӧрт листъяс вылын, та бӧрын косьтісны пу кудъясын. Заводын уджалӧм могысь колӧны вӧлі бур киподтуя, кужысь йӧз. Панкратьев найӧс корис Галичысь, Совдорысь, Тотьмаысь. Уджыс кутіс артмыны. Бӧрынджык сов перйыны да сійӧс пактӧдны велалісны тшӧтш коми войтыр, сэтчӧс олысьяс. 

Крестьяна медасьлісны заводын уджавны кутшӧмкӧ кад кежлӧ. Таысь сарлӧн 1700’ вося индӧд серти куим вӧлӧсьтса крестьянаӧс вӧлі гижӧдӧма Панкратьевлӧн заводӧ. Купеч накӧд вермис вӧчны мый кӧсйис. ХVІІІ нэм помын сы заводын уджалӧма 200 сайӧ морт. 

Ва туйӧд совсӧ кылӧдлісны Вӧлӧгдаӧ. Быд во тайӧ карас нулісны сов тыра 5–7 баржа. Кык баржа сов вузавлісны Туглимын, сулаліс сійӧ Эжва бокын. 

Комиын олысь видз-му вӧдитысьяс (крестьяна) мынтывлісны канмулы вот. Сьӧм вот босьтлісны быд айловлысь, кымын арӧс кӧть сылы эз вӧв. Оброк вот крестьяна мынтылісны муысь. ХІХ нэм шӧрын канму лӧсьӧдіс выль вот — вӧрӧн вӧдитчӧмысь. Нӧшта перйисны-пычкисны крестьяналысь уна мукӧд вот: пошта туй кутӧм да лӧсьӧдӧм вылӧ, ю вуджанінъяс да посъяс кутӧм могысь. Эз этша сьӧм ковмывлы видзны сідз шусяна мирскӧй чукӧртӧмъяс вылӧ. Бара вотсӧ перйисны медсясӧ крестьяналысь. Тайӧ сьӧм вылас кутлісны пӧжар сарайяс, ньӧбавлісны вӧлӧсьтса да сиктса веськӧдлысьяслы кабала, перӧ-ручка да с.в. Тшӧкыда тайӧ веськӧдлысьясыс гусявлісны чукӧртӧм сьӧмсӧ, ӧд некод эз артавлы, уна-ӧ сійӧ чӧжсьӧ вӧлі сиктын либӧ вӧлӧсьтын. 

Збыль, крестьяна пельпом вылӧ уси уна сьӧкыд ноп. Налы быдтор коліс вӧчны: видзны курыд зелляӧн вузасян лавкаяс, кусӧдчыны, сотчис-ыпъяліс кӧ парма, кыпӧдны вичкояс да мӧдӧдны ас пӧвстсьыныс армияӧ зонъясӧс, нуны-вайны ас вӧвъясӧн сӧвтас, дзоньтавны туйяс. Тадзитӧ топӧдіг-дзескӧдігад крестьяна, дерт, ёна ропкылісны, пинялісны чина йӧзӧс, купечьясӧс, вичкоын служитысьясӧс. Норасьлісны быдлаӧ, гижлісны шыӧдчӧмъяс, элясисны. Сы вылӧ, мый олӧны зэв сьӧкыда, оз тырмы му-видз, мый найӧс топӧдӧны-ӧтдортӧны чина войтыр. 

Коми крестьяна пӧвстын нимавліс Шежам сиктысь петлӧм морт, Балин Дмитрий Иванович (овлӧма 1796’–1865’ воясӧ). Сійӧ вӧлӧма грамотаа морт, уджавлӧма писарӧн. 
Аддзӧма, кутшӧм сьӧкыда овсьӧ крестьяналы, налӧн норасьӧмъяс вылӧ ӧд некод оз вӧлі вочавидз. Балин бура тӧдіс оланпасъяс, пыр отсавліс йӧзлы гижны норасьӧмъяс, мӧдӧдавны найӧс, дорйыны асьнысӧ. Таысь, дерт, морттӧ топӧдісны жӧ. Сійӧс дасысь мыждылісны крестьяналы отсасьӧмысь. Чина йӧз быд ногыс дзескӧдлісны Балинӧс, эз лэдзны сылы отсасьны му вӧдитысьяслы. Но повтӧм мортыд муніс ас туйӧдыс, водзӧ гижаліс норасьӧмъяс, сылы ковмис весиг ассьыс гижанногсӧ вежны. 
Заводъясын да прӧмыселъяс вылын уджалысь крестьяна сідзжӧ тышкасисны бурджык олӧм вӧсна. 1814’ вося тулысын зыксисны ношульса крестьяна. Найӧ корисны, медым унджык мынтысисны Кардорӧдз ва туй кузя сӧвтас нуӧм-вайӧмысь. Корӧмъяссӧ налысь ковмис збыльмӧдны. 

Крестьяна тышкасисны тшӧтш му вӧсна. Найӧ ас кӧсйӧм сертиныс ытшкалісны канмулысь видзьяс, лӧсьӧдалісны аслыныс выль гӧран муяс. Тадзи вӧчисны унджык коми сиктын да грездын. 
Медся гырысь да тӧдчана кыпӧдчылӧмъясыс вӧлӧмаӧсь Кулӧмдін да Изьва вӧлӧсьтъясын. Изьватас крестьяна зыксисны сар власьткӧд бура дыр — 1833’ восянь 1838’ воӧдз. Веныс кыптӧма сыысь, мый сарлӧн чина йӧз шуӧмаӧсь кыпӧдны-вӧчны Пинега-Мозын туй. Изьва вӧлӧсьтсянь тайӧ туйӧдзыс вӧлі уна сё верст. Но крестьяналы шуисны-индісны: туй кыпӧдӧм могысь колӧ вичмӧдны йӧзӧс да вӧвъяс. Изьватас шогӧ усины — ӧд сы ылнаӧдз мунӧм-локтӧмыс дзикӧдз кисьтас эськӧ йӧзлысь овмӧсъяссӧ. Найӧ эз кутны пӧртны олӧмӧ сар чиновникъяслысь тшӧктӧмсӧ. Мӧдарӧ на, кутісны быдлаӧ элясьны, весиг сарлы гижисны та йылысь. Мӧдӧдісны ассьыныс йӧзӧс Изьвасянь Питеркарӧдз, медым мездысьны туй стрӧитӧмсьыс. Но ставыс весьшӧрӧ. Некод изьватасӧс эз кыв. 1838’ воын Изьваӧ сарлӧн чиновникъяс мӧдӧдісны кывзысьтӧм коми войтырӧс чирыштӧм могысь тышка вын. Салдатъясысь муртса водзджык Изьваӧ воӧма І Микулай сарлӧн чиновник П.И. Крузенштерн. Сійӧ ачыс сёрнитіс коми войтыркӧд, тӧдмаліс, кутшӧм помка вӧсна кыптіс зыкыс. И сувтӧма крестьяна дор. Найӧс лои мездӧма ылі туй стрӧитӧмысь. 

Кулӧмдін вӧлӧсьтса олысьяс 1836’–1841’ воясӧ 24-ысь норасьлӧмаӧсь быдсяма чиновникъяслы, тшӧтш сарлы, асланыс лёк олӧм-вылӧм кузя. Гижлісны, мый уна вот лоӧ мынтыны, найӧс мый дзескӧдӧны-ӧтдортӧны сиктъясса да вӧлӧсьтса веськӧдлысьяс, чукӧртӧны оланпасӧн индытӧм сьӧм да с.в. Но воча кыв некодсянь эз волы. Крестьяна ёна дӧзмисны. 1842’ воӧ найӧ эз кывзыны сар чиновникъяслысь индӧдъяссӧ. Кулӧмдінса бунт, кыдзи крестьяналысь дӧзмылӧмсӧ сёрӧнджык нимтісны, дӧзмӧдӧма весиг І Микулай сарӧс. Эжва йылӧ, Кулӧмдінӧ, воисны салдатъяс, быдса отрад. Сарлы паныд сулалысьясӧс чорыда нӧйтісны ньӧръясӧн. Зыксӧ кыпӧдысь-пестысьясӧс, Гаврил да Родион Поповъясӧс, мӧдӧдісны овны чужан мусьыс бокӧ, ылі Сибырӧ.
 
Кулӧмдінын крестьяналӧн кыпӧдчӧмыс лои тӧдса Коми му пасьтала. Та йылысь унаӧн дыр кад чӧж легендаяс висьтавлісны. Историяын тайӧ тӧдчана лоӧмтор йылысь 1928’ воын Нёбдінса Виттор (Виктор Савин) гижліс «Кулӧмдінса бунт» драма, сэні вӧлі висьталӧма коми йӧзлӧн вежӧрсялӧм йылысь, увтыртысьяслы паныд тыш панӧм йылысь. Ельӧсь, Габӧ, Даръя да мукӧдъяс мунӧны Кулӧмдінса «гӧлӧва» Ӧнись Гриш, жандармъяслы паныд. Драмаын петкӧдлӧма тшӧтш историяын збыльысь вӧвлӧм нималана коми мортӧс — Дмитрий Балинӧс. Челядь, лыддьӧй Нёбдінса Витторлысь драмасӧ, унатор содтӧд тӧдмалад. 
Сиктса олысьяслӧн кыпӧдчылӧмъяс вӧліны тшӧтш коми мулӧн мукӧд пельӧсын. Крестьяналӧн сар власьтлы паныд сувтӧмыс висьталӧ сы йылысь, мый коми йӧз некор абу вӧлӧмаӧсь рам кукань кодьӧсь, кужлӧмны дорйыны асьнысӧ, пыр тышкасьлӧмаӧсь бурджык олӧм-вылӧм вӧсна. Тайӧ тыш дырйиыс петкӧдчисны водзмӧстчысь йӧз, сиктса войтыр найӧс пыдди пуктісны, налы эскисны. Крестьяналӧн кыпӧдчылӧмъясыс шымыртісны эз сӧмын сикт-грездъяс, но быдса вӧлӧсьтъяс. Тышыс мунӧма ёнджыкасӧ сиктса йӧзлысь олӧмсӧ бурмӧдӧм вӧсна. 




#Article 413: Коми муын автономия котыртӧм (1800 words)


Коми муын автономия котыртӧм — Роч канмуӧ сӧветъяс вужъясьӧм бӧрын коми войтырлӧн асъюралан тэчас лӧсьӧдӧм.

Коми войтыр уна нэм чӧж олӧма Роч империяын аслас кан сяма котыртчӧмтӧг, торйӧн, разі-пели, некымын губерняӧ пырӧмӧн. Сідз, ХIХ нэм помын Коми муыд пырлӧма Вӧлӧгда да Кардор губерняясӧ, лунвывса неыджыд юкӧн пырлӧма Ятка, Печӧра йыв бара Перым губерняӧ. Канлӧн некутшӧм тӧжд коми йӧз да налӧн культура вӧсна эз вӧвлы, став йӧзкостса олӧмыс да веськӧдланногыс мунліс рочӧн. Со кыдзи тайӧ кад йылысь гижліс «Мунӧны» поэмаын Илля Вась:

 Гашкӧ нӧ, сьылісны важ коми олӧмсӧ, 
 Сук парма вӧр пытшкысь кынӧмпӧт перйӧмсӧ, 
 Ним вӧлі тэныд кор «скӧт», 
 Олӧмыд вӧлі са сьӧд? 
 Гашкӧ нӧ, сардырся олӧм? 
 Сап пемыд... эз позь весиг 
 Асьнымӧс аддзыны, кывны...

ХIХ нэмын коми велӧдчӧм йӧз (И. А. Куратов, Г. С. Лыткин, К. Ф. Жаков да мукӧд) зілисны югдӧдны коми йӧзлысь юръяснысӧ, велӧдӧмӧн кокньӧдны чужан войтырлысь олӧмнысӧ. ХХ нэмын Роч муын мыйсюрӧ вежсис: уна ютыр, политик панісны сёрни посниджык войтыръяслы унджык инӧд да асшӧрлун сетӧм йылысь. Роч муын национальнӧй проблема вӧлі зэв ёсь: пӧрысьмӧм монархия век кутліс войтыръясӧс джаггӧрӧдын. Та вӧсна ХХ нэмса куимнан революцияыс Роч муын вӧлі веськӧдӧма тшӧтш войтыръясӧс нартитӧмлы паныд, налы асшӧрлун да мезд перйӧм вӧсна. Буржуа ютыръяс да эсеръяс зілисны сетны быд войтырлы культураын автономия, кор войтыръяслӧн вӧлі эськӧ позянлун велӧдны ассьыныс кыв, сӧвмӧдны культура, сьывны-йӧктыны, ас кывйӧн ас костын сёрнитны, котыртавны клубъяс да с.в. Медъён уджтасыс вӧлі та боксянь большевикъяслӧн. В.И. Ленин пуктыліс мог сетны быд войтырлы асвӧляысь олӧм бӧръян инӧд асшӧр канму подулалӧмӧдз. Ичӧт войтыръяс пӧвстысь тайӧ могсӧ унаӧн зэв матӧ пуктісны сьӧлӧм дорас. Та вӧсна большевикъяс дор 1917’ во бӧрын унаӧн сувтісны. Большевик ютыр кӧсйысис вуж выйӧ вежны войтыръяслысь олӧмнысӧ, канму мусерпас вылын выль ног лӧсьӧдны республикаяс. Войтыръяслӧн том интеллигенция, комияс тшӧтш, матӧ дзоньнас сувтіс та дор, нюжмасьтӧг унаӧн пыралісны большевик ютырӧ, вуджавлісны сэтчӧ мукӧд ютыръясысь.

Коми муын асшӧрлун судзӧдӧм йылысь мӧвпыс медводз петіс эз большевикъяссянь, а Попов Дмитрий Яковлевичсянь. Сійӧ вӧлі чужлӧма Выльгортын 1862’ воын. Попалӧма Дереваннӧйын, велӧдлӧма на ичӧт Нёбдінса Витторӧс, ачыс гижлӧма комиӧн кывбуръяс. Вӧлӧма эсер, IV Государственнӧй Думаӧ пырысь. Коми автономия йылысь мӧвпсӧ сійӧ паськӧдлӧма 1917’ вося революцияясӧдз на. Ӧти кывйӧн кӧ, коми йӧзлы асшӧрлун перъян мӧвпыс вӧлі бура сӧвмӧма ас йӧз кост тышӧдз нин.

Ас йӧз кост тыш помасьӧм бӧрын Коми муын пондісны веськӧдлыны сӧмын коммунистъяс, тайӧ лои дзик ӧти ён ютыр, коді мыйкӧ вермис сэки вӧчны-вежны тайӧ му вылас. Коми йӧзысь унаӧн пырисны большевик ютырӧ мукӧд ютыръясысь, шуам, вӧвлӧм эсеръяс Д. А. Батиев, Е. М. Мишарин, мукӧдъяс вуджисны РКП(б)-ӧ.

Коммунист ютыр дорӧ сувтіс матӧ став том коми интеллигенцияыс, медводз сы понда, мый большевикъяс кӧсйисны сетны позянлун лӧсьӧдны быд войтырлы ас олӧмсӧ сідзи, кыдзи найӧ асьныс кӧсйисны. Мӧд-кӧ, выль экономика кануджӧ (рочӧн НЭП-ӧ) вуджӧмыс, продразвёрстка (став лишалана нянь, яй мырддьӧм) пыдди урчитӧм вот пуктӧмыс муніс бур вылӧ, олӧмыс вочасӧн лӧнис. Роч муын ас йӧз кост тышъяс помасьӧм да Сӧвет власьтлӧн видз-му уджалысьяслысь олӧм-вылӧм да овмӧс бурмӧдӧм кузя воськовъяс бур боксянь тӧдчисны Коми муын олысьяс вылӧ. На пиысь унджыкыс эз нин ло Сӧвет власьтлы паныд.

Сійӧ жӧ кадӧ, ас йӧз кост тыш бӧрын, Коми мулӧн ӧтувъялуныс эз вӧв. Сылӧн ӧти юкӧн пырліс Кардор губерняӧ, мӧд — Вынва губерняӧ. Коми мулӧн кык ыджыд пельӧс — Эжва бокса да Изьва-Печӧраса (сэні медсясӧ олісны-зілисны коми войтыр) — ӧта-мӧд костаныс прамӧй йитӧд эз кутны, туйяс эз вӧвны да. Индустрия сӧвмис омӧля, видз-му овмӧс муртса лолаліс, сьӧм эз тырмы, бур специалистъяс татчӧ волывлісны зэв гежӧда. «Зырянская жизнь» газет 1920’ вося вӧльгым 20’ лунӧ гижліс: «Ыджыд уджсӧ лючки-бура бергӧдӧмыс позяна сӧмын сэки, лоӧ кӧ пыр жӧ лӧсьӧдӧма зыряналысь торъя (автономияа) обласьт, юркарыс кодлӧн эськӧ лоас Сыктывдін».

Коми йӧзӧс ӧтувтан мог ас водзас пуктісны коми коммунистъяс. 1921’ воын тӧвшӧр 8’–13’ лунъясӧ Сыктывдінын муніс Коми муса коммунистъяслӧн медводдза ӧксьӧма (съезд). Сэтчӧ волісны бӧрйӧмаяс Коммуысь, Изьваысь, Печӧраысь, коми йӧзӧн быд овмӧдӧминысь.

Комиын асшӧр (автономияа) котыртчӧм лӧсьӧдӧм кузя ӧксьӧма вылын сёрнитысьяс юксисны кык пельӧ. Ӧтияс, налӧн нырщикӧн лои Наркомнацын Коми представительствоӧн юрнуӧдысь Дмитрий Александрович Батиев, сувтісны сы дор, медым пыр жӧ котыртны-лӧсьӧдны Коми муын автономия. Мӧдъяс, на лыдын Мӧскуаын уджалысь коми чиновник А. В. Нахлупин, лыддисны, мый автономиясӧ котыртны водз на. Комиын сэкся унджык олысьыс, эз сӧмын ылі Изьва да Мылдінсянь, но Сыктывдінсянь матысса вӧлӧсьтъясысь, веськодьпырысь на видзӧдісны Комиын автономия лӧсьӧдӧм вылӧ. Та вылӧ видзӧдтӧг ӧксьӧма вынсьӧдіс, мый колӧ котыртны Коми Автономияа Сӧветскӧй Социалистическӧй Республика.
 
Вензисны тшӧтш сы йылысь, кутшӧм инъяс сюйны Республикаӧ. Чужис ӧтувъя кӧсйӧм — ӧтувтчыны перым комияскӧд да артмӧдны ӧти канму сяма. Но олӧмыс эз артмы йӧз кӧсйӧм серти, автономияа республика пыдди лои котыртӧма обласьт, а перым комиясӧс эз лэдзны ӧтувтчыны, налы котыртісны автономияа кытш. 1918’ вося рака тӧлысьӧ Сыктывдін Сӧветса I ӧксьӧма ыстіс Кардорӧ телеграмма. Сэні корисны сетны зырян-комияслы ас административнӧй тэчас. Сійӧ воас Мӧскуаын Наркомнац бердын вӧлі котыртӧма зырян юкӧд, 1920’ воӧ сыӧн веськӧдлыны пуксьӧ Д. А. Батиев.

Национальностьяс кузя Народнӧй комиссариат ошкис Комиын автономия котыртӧм. Но сьӧм эз тырмы сійӧ кадӧ, специалистъяс эз вӧвны, та вӧсна оланпасъяс дасьтан органъясын вӧзйисны лӧсьӧдны Коми муын асшӧр (автономияа) республика пыдди автономияа обласьт.

 «РСФСР пытшкын Коми (зыряналысь) автономияа обласьт котыртӧм йылысь» ВЦИК-лӧн Декрет: 
 1. «1921’ вося август 22’ лунӧ котыртны Коми (зыряналысь) автономияа обласьт, кыдзи Рочмувывса Социалистическӧй Федеративнӧй Сӧвет Республикалысь юкӧн, юркарыс лоӧ Сыктывдін кар. 
 2. Автономияа обласьтӧ пыртӧма: Кардорса губерняысь — Печӧра уезд, Пустозерскса, Чилимдін уездъясысь да сідзжӧ Тиманса тундра кындзи. Сэні колӧ нуӧдны став йӧзлысь юасьӧм. Войвыв Двинаса губерняысь: Сыктывдінса уезд, нӧшта Яренскса уездысь татшӧм вӧлӧсьтъяс: 1) Чупровоса; 2) Важгортса; 3) Селибса; 4) Косланса; 5) Йӧртымдінса; 6) Глотовоса; 7) Туръяса; 8) Онежьеса; 9) Визса; 10) Сёськаса; 11) Сереговса; 12) Севогорскӧйса; 13) Ыбса; 14) Часса; 15) Прокопьевкаса; 16) Нёбдінса; 17) Айкинаса; 18) Гамса; 19) Зӧвсьӧртса; 20) Отса; 21) Пальса; 22) Пыисдінса вӧлӧсьт, кытчӧ пырліс сэки Латьюдін грезд (Кардор губернялӧн Усть-Вагаса уезд). 
 ВЦИК-ӧн веськӧдлысь — М.И. Калинин. 
 ВЦИК-са секретар — А.С. Енукидзе.

Юркарнас лои Сыктывдін. Коми йӧзлӧн юркарын лӧсьӧдісны обласьтса учрежденньӧяс. На водзын пуктісны мог — веськӧдлыны став олӧм-вылӧмӧн, политикаӧн, овмӧсӧн, культураӧн. Лои дасьтӧма коми войтырӧс водзӧ сӧвмӧдӧм могысь подув РСФСР ӧтувъя канму пытшкын. А 1922’ вося ӧшым 30’ лунӧ чужис Сӧвет Союз, дзик выль канму. Сэтчӧ, РСФСР пытшкын нин, пырис тшӧтш коми йӧзлӧн автономияа обласьт.

Со тадзи, сьӧкыда да дзуртӧмӧн, лои котыртӧма-лӧсьӧдӧма Коми йӧзлысь обласьт. Лои пуктыны уна вын да сям ӧтувъя зільӧмӧ. Медым веськӧдлыны став уджӧн, колісны вежӧра йӧз. Медсясӧ тайӧ делӧсӧ бергӧдӧм могысь кутісны босьтавны коми войтырӧс. Сэсся нимтісны сійӧс «комиясӧс веськӧдлан аппаратӧ сюян» делӧӧн. Быдлаын мӧдісны пыртны коми кыв. Но сьӧкыдлуныс паныдасис вель уна. Ӧд коми кывсӧ бура тӧдіс коми служакъяс пӧвстысь сӧмын 2-3%. Тайӧ вӧлӧсьтъясын. А Коми мулӧн юркарын — 37%. Та вӧсна шӧр могыс лои ӧти — лючки-бура велӧдны да тӧдны коми кыв. Бокысь воӧм роч йӧзлы коліс «ас кӧсйӧм серти велӧдны коми кыв».

Олӧм-вылӧмӧн веськӧдлӧм могысь котыртлісны Сӧветъяс. Сэтчӧ бӧрйылісны медсясӧ гӧля да шӧркодя олысь йӧзӧс. Сӧветъясын видлалісны, кыдзи уджалӧны учреждениеяс, мый найӧ кӧсйӧны водзӧ вӧчны да с.в. Сӧветъяс вужъясисны сьӧкыда. Эз тырмы йӧз, дзескыд вӧлі сьӧмӧн. Век жӧ кызьӧд воясӧ артмис нин Коми обласьтӧн веськӧдлан подулыс.

Кызьӧд-комынӧд воясӧ водзӧ ловзис Коми муын экономика овмӧс да йӧзкотырса, политика олӧм. Воддза кад серти лоины тӧдчымӧнъя вежсьӧмъяс. Крестьяналӧн коркӧя лӧнь олӧмлы кутіс воны пом. Налӧн аскиа луныс пыр топыдджыка йитчис политикакӧд.

Медсьӧкыд уджӧн лои Коми (асшӧр) автономияа обласьтлысь ыдждасӧ тӧдмалӧм-индӧм. Сӧвет правительство зіля отсасьӧ вӧлі таын том обласьтӧн веськӧдлысьяслы. Ӧти боксянь кӧ, сійӧ збыльмӧдіс налысь корӧмъяссӧ, шуам, пырталіс обласьт борд улӧ мукӧд губерняясысь ӧткымын вӧлӧсьт да грезд, кӧні олісны медсясӧ коми йӧз. Мӧд боксянь кӧ, сувтіс обласьтса веськӧдлысьяслӧн вывтіасьӧмлы паныд, найӧ кор мырдӧн корлісны обласьт улӧ Кама да Ятка юяс бокысь роч вӧлӧсьтъяс.

Коми обласьт пытшкын лӧсьӧдлісны нёль уезд: Сыктывдін уезд (пырис 38 вӧлӧсьт, шӧриннас лои Сыктывдін кар), Кулӧмдін уезд (пырис 16 вӧлӧсьт, шӧриннас индісны Кулӧмдін сикт), Емдін уезд (пырис 21 вӧлӧсьт, шӧриннас лои Емдін сикт) да Печӧра (Ижма-Печӧра) уезд (пырис сэтчӧ 25 вӧлӧсьт, юрсиктнас лои Изьва сикт). Татшӧм серпасыс вӧлі 1929’ воӧдз. Та бӧрын, кор Коми асшӧр автономияа обласьт пыртісны Войвыв крайӧ, артмӧдісны-лӧсьӧдісны ӧкмыс район да 134 сиктсӧвет. Водзӧ котыртчалісны-артмалісны пыр выль районъяс, пыртісны Комиӧ Чилимдін район.

Зэв ыджыд вермӧм шедӧдіс комиӧдан комиссия: 1924’ воын Сӧветъяслӧн обласьтса IV ӧксьӧма шуис, мый Коми автономияа обласьт пасьтала ӧнісянь лоӧ кык каналан кыв — коми да роч. Торъя инструкция урчитӧ вӧлі, мый коми вӧлӧсьтъясын став кабаласӧ колӧ гижны комиӧн, коми кыв пыртісны тшӧтш ёрдъясӧ. Регыдъя кадӧн йӧзӧдісны комиа-роча кывкудъяс, велӧдчан небӧгъяс, роч служакъяс велӧдчисны сёрнитны да гижны комиӧн. Сідз, 1924’–1926’ воясӧ коми кыв курсъяс вылын велӧдчӧма 1679 морт. Коммунист ютырса органъяс, сӧвет аппарат сюся видзӧдліс комиӧдан удж нуӧдӧм бӧрся.

Кызьӧд вояс коми йӧзлӧн олӧмӧ колисны бур пас: ӧдйӧ сӧвмис овмӧс, культура, литература, коми кыв.

Асшӧрлун шедӧдӧмын пайыс эм уналӧн, кызьӧд воясӧ коми веськӧдлысьяс уджалісны зэв зіля, ӧдйӧ, ӧтувъя гырысь могъяс ас водзас пуктӧмӧн. Ыджыдавліс ӧта-мӧдлы отсӧг, ёрта-ёртӧс пыкӧм. Комиӧдан комиссияын сӧмын мыйта уна сикас йӧз уджавлӧма — А.А. Маегов, Д.Я. Попов, А.А. Цембер, В.А. Молодцов, В.И. Лыткин, Н.А. Шахов, мукӧдъяс. Кык мортӧс позьӧ повтӧг шуны ловнуӧдысьясӧн, коми автономиялы айясӧн.

Неуна вӧлі юӧртӧма нин сы йылысь. Попалігас нин сійӧ зэв ёна зільӧма, уна буртор вӧчлӧма вичкоас ветлысьяслы. Вичкоын кесъялысьяс вӧзйӧмны сійӧс IV Каналан думаӧ. Д.Я. Попов депутаталігас уна вӧчлӧма, медым Комиӧ нюжӧдны кӧрт туйяс. 1917’ воӧ пырӧ политикаӧ Коми муын, лоӧ эсерӧн. 1918’ вося тӧвшӧр 17’ лунӧ Сӧветъяслы панас пуктан ӧксьӧма вылын Д.Я. Попов медводдза мортӧн тӧдчӧдӧма, мый комияслы зэв ёна колӧ автономия, помалӧма ӧксьӧмасӧ тадзи: «Мед олас мездмӧм коми войтыр да сылӧн Сӧвет!» Водзӧ сійӧ вӧзйӧма аслас сёрниясас Коми автономияа республика сӧвмӧдан дзонь уджтас. Кыдзи поп, сійӧ сьӧлӧмсяньыс кӧсйылӧма пыртны коми кыв вичко службаӧ, вежны вичкоын пӧрадокъяссӧ. Тайӧс вӧчны сылы абу лэдзӧмаӧсь — босьтӧмны поплысь сансӧ. 1918’ воын сійӧ Н.А. Шахов да И.Т. Чисталёвкӧд панліс нӧшта ӧти коми ютыр, «Коми автономист чукӧ» нимаӧс. Сэні сійӧ вӧлӧма медыджыд юралысь, ловнуӧдысь — мӧвп чужтысь морт. Д.Я. Попов уджарвлӧма Сыктывдін совнархозӧн веськӧдлысьӧн, ветлӧма уджавны тшӧтш Югдінӧ. Сэсся висьмӧма да воӧма Дереваннӧйӧ, сэні 1921’ вося йирым 9’ лунӧ кувсьӧма.

Чужлӧма Эжва горувса Гам сиктын, Кебырыб грездын 1896’ вося урасьӧм 2’ лунӧ гӧль крестьянин котырын. Ичӧтсяньыс бура велӧдчӧ, помалӧ 1912’ воын Гамса кык класса школа, сэсся 1912’–1917’ воясӧ велӧдчӧма велӧдысьясӧс дасьтан семинарияын Хренов карын (Кострома губерняын). Кык во сэсся велӧдчӧма Питеркар университетса юристъяс факультетын. Большевик ютырӧ пырӧма, воӧма Комиӧ да дзик пыр жӧ сюйсьӧма политикаӧ, яра дорйӧма выль мӧвпъяс — котыртны Коми автономияа республика. Сылӧн видзӧдласыс вӧлӧма повтӧм да ярскӧб — ӧтувтны ӧти канмуӧ оз сӧмын зыряна да перым комиӧс, но тшӧтш удмуртъясӧс, пыртны сэтчӧ улыс Печӧраысь да улыс Эжваысь роч муяс, судзӧдны кыдз позьӧ ыджыдджык асшӧрлун, ас милиция да тышка вын котыртӧмӧн, лэптыны Вой саридзын ас ӧзынъяс (портъяс) да с.в. 1920’–1921’ воясӧ Д.А. Батиевӧс ыстӧны уджавны Мӧскуаӧ, Наркомат бердын Комиӧс петкӧдланінӧн юралысьӧ пуктӧны. Буретш сэки 24 арӧса том морт «перйӧ комилы автономия», вензьӧ И.В. Сталинкӧд, ветлӧдлӧ колана комиссариатъясӧд, уджалӧ йӧзкӧд. Юралысь уджас сюрӧм нелючкияс вӧсна сійӧс вештӧны уджысь, ыстӧны бӧр Сыктывдінӧ. Сэсся том морт зіля уджалӧ Коми му тӧдмалан котырын, ӧттшӧтш — «Коми му» журнал редколлегияӧ пырысь. Комынӧд воясӧ Д.А. Батиевӧс мыждӧны, медводдзаысьсӧ 1933’ воын. Пуксьӧдлӧны весиг куимысь, нинӧм абусьыс мыждӧны лыйлыны. 1941’ воын вӧльгым 11’ лунӧ лыйлӧмаӧсь. Бур нимсӧ сылы бергӧдӧмны сӧмын 1989’ воӧ.




#Article 414: 1920ʼ воясся коми культура (1637 words)


Коми культура 1920ʼ воясӧ  — медводдза сӧветувса воясӧ коми культура ловзьӧдан кадколаст.

Коми обласьтын культура кыпӧдан удж медводз вӧлі гижӧд кыв сӧвмӧм сайын, ӧд сыӧн вӧдитчисны велӧдчанінын, клубын, курсъяс вылын, быдлаын. Тӧдса, мый коми гижӧд кывйыс чужліс ХIV нэмын на, тайӧс вӧчліс Перымса Степан. ХVIII нэмӧ гижан кыв сӧвмис роч шыпасъяс подув вылын нин, ХIХ нэмын чужис коми литература. Но торъя гижысьяс да туялысьяс гижлісны сэки ставныс ас нога, эз ӧткодя, ӧтувъя индӧдъяс эз вӧвны. Колӧ вӧлі лӧсьӧдны ӧти ӧтувъя гижӧд кыв, став комилы гӧгӧрвоана, культураа кыв. 

Кызьӧд воясӧ вӧвлытӧм ёна сӧвмӧ да паськалӧ коми кыввор, сэтчӧ пыралӧны сёрнисикасъясысь торъякывъяс да артмалӧны дзик выль кывъяс, неологизмъяс, шуам, кӧть кывбур, лыдпас, шыпас, шӧрин, кып «гимн», ичӧт лыян «револьвер», уджлун «трудодень», котыра овмӧс «колхоз», индӧдалысь «инструктор» да уна мукӧд. Ва коми кывлань синӧмыс сэк ёна вӧлі тӧдчӧ. 

Вӧлі котыртӧма Коми небӧг лэдзанін. Кутісны петны коми кыв вылын челядьӧс велӧдан небӧгъяс, мукӧдтор. Пондіс артмыны вужвойтырлысь культура сӧвмӧдӧм могысь зумыд подув. Сійӧ кадӧ ёна колісны велӧдчӧм йӧз. Та могысь 1925’ воын нин воссис Сыктывдінын велӧдысьясӧс дасьтан да Улляна сиктын видз-му овмӧс техникумъяс, кык профессионально-техническӧй школа (Сыктывдінын да Айкатылаын), йӧзӧс уджӧ велӧдан нёль мастерскӧй. Сэсся канувса институтъясын да техникумъясын велӧдчис уна коми ныв-зон. 

Гижӧд кыв сӧвмӧм-лӧсьӧдӧм, том йӧзӧс грамотаӧ велӧдӧм отсаліс тшӧтш кок вылас сувтны коми литературалы. Таӧ ыджыд пай пуктісны коми гижысьяс М.Н. Лебедев (Юсь), В.Т. Чисталёв (Тима Вень), Н.П. Попов (Жугыль). Коми сиктысь, коми йӧз пӧвстысь петіс ыджыд енбиа кывбуралысь Виктор Савин (Нёбдінса Виттор). Кызьӧд вояс помын — комынӧд вояс заводитчигӧн босьтчис гижны томджык войтыр: В.В. Юхнин, Г.А. Фёдоров, И.В. Изъюров, И.И. Пыстин, Я.М. Рочев, П.Г. Доронин, И.М. Вавилин да мукӧд. 

Кызьӧд воясӧ чужӧ тшӧтш коми театр. Сійӧс котыртны босьтчӧ В.Савин. 1921’ воӧ Нёбдінса Виттор лӧсьӧдӧ «Сыкомтевчук» нима котыр («Сыктывкарса коми театрын ворсысь чукӧр»). Тайӧ котырыс уджаліс-зілис, гажӧдіс йӧзӧс кызьӧд вояс помӧдз. Сы подув вылын 1930’ воын тэчсьӧ-чужӧ Коми инструктивно-передвижнӧй показательнӧй театр. 

Кызьӧд воясӧ пансьӧ Коми обласьтын нӧшта туялан удж, кӧть эз на вӧв сэки ни ӧти вылыс велӧдчанін ни туялан институт. 1920’ воын чужис Коми му тӧдмалан-туялан котыр (ОИКК). Водзмӧстчысь йӧз отсӧгӧн туялісны коми кыв, археология, этнография, история, экономика, коми йӧзлысь культура. Зіля уджалісны Коми му туялысьяс А.М. Мартюшев, А.А. Чеусов да мукӧд. Нималана туялысьясӧн лоины В.И. Лыткин да А.С. Сидоров. Коми муӧс туялан котыр 1924’ восянь лэдзліс «Коми му» торъя ас журнал. Сэні йӧзӧдлісны обласьтлӧн экономика, мупытшса озырлунъяс, история, этнография, кыв йылысь материалъяс, петавлісны тшӧтш серпаса гижӧдъяс, кывбуръяс. 

Кӧть коми литература чужис-сӧвмис ХIХ нэм шӧрын, йӧзыс сэкся гижысьясӧс паськыда эз тӧдлыны, ӧд эз вӧвны журнал-газетъяс, И.А. Куратов, П.Клочков да мукӧдъяс гижлісны «пызанас», аслыныс. Та вӧсна кызьӧд воясся коми литератураӧс повтӧг позьӧ нимтыны выльӧн. Дивӧ босьтӧ, кыдзи татшӧм регыдъя кадӧ бордъясьӧма-быдмӧма сы мында енбиа гижысь, кывбуралысь, медводдза «Парма ёль» альманахъяссянь (1922’–1923’ воясӧ) быд тӧлысся «Ордым», медводдза коми литература журналӧдз. Ӧтияс гижлісны нэм заводитчигӧн нин (Илля Вась, Юсь, Д.Я. Попов), унджыкыс босьтчисны кызьӧд воясӧ. Гижлісны гӧрд командиръяс — Афанасий Маегов (Варыш), гырысь веськӧдлысьяс, прӧстӧй уджалысь йӧз, нывбабаяс Мария Йоль (М.И. Безносикова), Войт (Ю.А. Попова), Ӧньӧ Агни (А.А. Суханова-Даньщикова). Литература петіс чукӧстана кывбуръяссянь, сьыланкывъяссянь, гижисны драмаяс, тешъяс, сэсся чужисны висьтъяс, очеркъяс. Дзордзаліс сьыланкывъяс лӧсьӧдан туй, ӧд ёна эз тырмыны коми сьыланъяс. Кыпалӧмыс заводитчис «Коми рытъяссянь», сэні ӧттшӧтш кылісны сьыланъяс, йӧзыс йӧктісны, ворсісны пьесаяс, лыддисны кывбуръяс. Куим сэкся яръюгыд кодзув йылысь пасъям торйӧн. 

Ыджыд енбиа морт вӧлӧма Викторыс, кывбуралысь, драмаяс гижысь да ворсысь, редактор, уна йӧзкотырса удж нуӧдысь. Чужлӧма 1888’ вося вӧльгым 21’ лунӧ Нёбдін сиктын гӧль крестьянин котырын. Кӧкъямыс чоя-вокаысь медыджыдыслы сюрліс быдсяма удж, том зонка помалӧма Дереваннӧйын кык класса школа да уджавлӧма писарӧн Печӧра вожын. 1906’ воын мунӧма айыскӧд Уралса заводъясӧ нажӧвитчыны, сэсся веськалӧма лунвылӧ, Украинаӧ. Мӧд войтырлӧн вылыс культураыс да литератураыс ышӧдӧма том мортӧс гижны комиӧн. 1918’ вося юльын Виттор воӧ чужан муӧ да моз тӧлысьын нин «Зырянская жизнь» газет йӧзӧдӧ сылысь «Гӧрд звӧн» кывбур. Нёбдінса Виттор уджавліс уналаын, гижліс войяснас сьыланъяс, поэмаяс, кывбуръяс, драмаяс, проза. Уна гижліс ӧти лун олысь гижӧд, но йӧз паметьӧ кольӧма медводз лирикаа сьыланкывъясӧн, найӧ зэв ӧдйӧ вуджӧмаӧсь йӧзкостсаясӧ, шуам, «Югыд кодзув», «Ӧтчыд овлӧ», «Чужи-быдми сьӧд вӧр шӧрын», «Коми море». 

Сылысь сьыланъяс сьылӧны тшӧтш перым комияс Коммуын. Куслытӧм гаж да серам сетӧны сылӧн «Райын» да «Инасьтӧм лов» тешъяс, Сюзь Матьвей коми ӧбича нуысь герой — шӧйӧвоштӧм, ас вылӧ лача кутысь, эновтчытӧм, пикӧ сюрлытӧм, мунӧ адысь-райысь («Адӧ ме эг шедӧдчы, Гажа муӧ мӧдӧдчи...»). 

Нёбдінса Виттор медводдзаӧн пондіс гижны коми литература вылӧ критика, уна том гижысьлы восьтіс туй, велӧдіс гижны. Комынӧд воясӧ, Сталинлӧн культ кадӧ, Витторӧс пондісны мыжавны абутӧм мыжъясысь, лёкмысь олӧмыс эз сет нин сылы ловбисӧ гижны кызьӧд воясын моз. 1937’ вося йирым 7’ лунӧ сійӧс пуксьӧдӧны НКВД-саяс, подувтӧг мыжалӧны да ыстӧны Сибырӧ. 1943’ воӧ моз тӧлысьӧ сійӧ дзескыдінын кувсьӧма. Ӧнӧдз на морт оз тӧд сылысь гусӧ. 

Комынӧд вояс помӧ сылысь небӧгъяссӧ соталісны, зілисны вуштыны нимсӧ йӧз паметьысь. Но йӧзыс сьылісны сыӧн лӧсьӧдӧм сьыланъяс, век видзисны «югыд кодзулӧс» юраныс. 19 во коми литератураысь сылысь нимсӧ вӧлі вуштӧма. Сӧмын 1956’ воын сійӧс бӧр бергӧдісны коми йӧзлы. 

Чужлӧма 1895’ вося ӧшым 27’ лунӧ Сыктывкар бердса Тентюков грездын, кык арӧса кольӧма батьтӧгыс. Ичӧтдырся зіль уджыс вӧчӧма сійӧс зіль да писькӧс велӧдчысьӧн, сыысь быдмас оз сӧмын кывбуралысь, но гырысь туялысь, финно-угровед. Велӧдчӧма Сыктывкарса велӧдчанінын, сэсся Тотьмаын велӧдысьясӧс дасьтан семинарияын. Семинарияас нин коми студентъяскӧд ӧтвыв котыртӧма кружок да пондӧма кывбуръяс лӧсьӧдавны, каникуласигас чукӧртлӧма йӧзкостса поэзия. Революцияясӧдз том морт гижӧ сарлы, озыръяслы паныд кывбуръяс, чуксалӧ коми йӧзӧс югыдлань, велӧдчыны. 1916’ воын сійӧс босьтӧны сар армияӧ тышкасьны германечьяскӧд. 1918’ воӧ  Илля Вась воӧ бӧр чужанінас да пырӧ коми школаяслы велӧдчан небӧгъяс гижан уджӧ. 1919’ да 1920’ воясӧ сійӧ Гӧрд армияын, тышкасьӧ еджыдъяслы паныд, веськавлӧма полякъяслы пленӧ. 1922’ воӧ вӧвлӧм салдат пырӧ велӧдчыны Москваса университетӧ, сэсся 1925’ воын аспирантураӧ, ветлӧ водзӧ велӧдны рӧдвуж кывъяс Финляндияӧ да Венгрияӧ. Коми муысь сійӧ эз торйӧдчыв, йӧзӧдӧ велӧдчан небӧгъяс, лирикаа кывбуръяс, 1927’ воын, Йирымса революциялы дас во тыригкежлӧ, гижӧ «Мунӧны» поэма. Тайӧ поэмаыс Коми мулы сиӧм радейтана кыв, том йӧз мунӧны дорйыны чужан мусӧ еджыдъясысь. Коді оз тӧд сылысь кывъяс: 

 Дзордзав жӧ, Коми му, коляоз дзоридзӧн, 
 Сьӧлаоз синъясӧн, гӧрд лежнӧг цветъясӧн! 

Василий Ильич Лыткинӧс, комынӧд воясӧ том поэтӧс, кӧртвомаліс НКВД, ланьтӧдіс ветымынӧд воясӧдз, мыжалісны СОФИН делӧысь, быттьӧкӧ сійӧ кӧсйӧма путкыльтны Комиын Сӧвет ыджыдалӧм да сетны чужанінсӧ Финляндиялы. 1933’ воын чекистъяс Мӧскуаын йӧршитісны сійӧс дзескыдінӧ да мыжалісны думыштӧм, вӧвлытӧм мыжысь, сетісны куим во. Пукалӧма Ылі Асыввылын, Хабаровск крайын. Тӧлка морт, В.И. Лыткин эз во бӧр Комиӧ ни Мӧскуаӧ, воис Европа юкӧнӧ сӧмын 1938’ воын. Сэсся уна во уджавліс Уфаын, Чкаловын (Оренбургын), Рязаньын, велӧдіс пединститутъясын. Сэсся 1959’ воӧ, Сталин кулӧм бӧрын нин, вуджӧ Мӧскуаӧ, нэмсӧ сэсся туялӧ финн-йӧгра кывъяс, лоӧ профессорӧн. Кувсис Илля Вась 1981’ вося моз тӧлысь 27’ лунӧ. Дзебӧма Сыктывкарӧ. 

Олігчӧжыс Илля Вась озырмӧдіс чужан кывсӧ, зілис гижны мичаа, шыльыда, уна выль кыв пыртӧмӧн, ёна вуджӧдліс-комиӧдліс, бӧръя каднас гижліс кызвынсӧ челядьлы. 

Чисталёв Вениамин Тимофеевич нэмсӧ вӧвлі челядьӧс велӧдысь, ӧттшӧтш гырысь, мӧвпалысь морт, литературалы подув пуктысьясысь ӧти. Чужлӧма 1890’ вося йирым 20’ лунӧ Помӧсдінын, вӧлӧсьтса писар котырын. Велӧдчӧма школаясын Помӧсдінын, Дереваннӧйын, ёна кӧсйылӧма велӧдны челядьӧс. Кӧть Тотьмаса семинарияӧ коми зонмӧс абу босьтӧмны, сійӧ велӧдчӧма ачыс да 1908’ воын пырӧма велӧдны Пожӧгса школаӧ. Сэки нин Тима Вень гижӧма коми шыпаскуд да комиӧн челядьлы лыддьысян небӧг. Но нинӧм, дерт, сардырся кадӧ сылысь эз йӧзӧдны. Сэсся том мортӧс босьтӧны тышкасьны германечьяскӧд, веськавлӧма Украинаӧ. Тайӧ ветлӧмыс унатор вылӧ сылысь синъяссӧ восьтӧма. Революцияяс бӧрын, 1918’ восянь 1933’ воӧдз, олӧ да уджалӧ Помӧсдінас, ёна гижӧ — кывбуръяс, висьтъяс, пасйӧдъяс, поэмаяс. 

Тима Вень унаторйӧн вӧлі матыс философ дорӧ, му уджалысь синъясӧн сійӧ аддзис ас гӧгӧрсьыс чужан мулысь, вӧр-валысь, ас войтырлысь мич, гажлун, кыпыдлун. Сійӧ гижліс:
 
 Лӧсьыд, гажа зэв 
 Овны му вылын! 
 Долыд сьӧлӧмлы 
 Овны тулысын! 

Тима Вень комиӧн гижысь ыджыд мастер, стилист, збыль коми классик. Та вылӧ видзӧдтӧг Тима Веньӧс сісьтісны-бырӧдісны дзескыдінын. 1937’ вося вӧльгым 27’ лунӧ сійӧс пуксьӧдісны контрреволюция удж нуӧдӧмысь быттьӧ. 1939’ воын сійӧс пуксьӧдісны 3 во кежлӧ. Висьӧмъясысь гижысь кувсьӧма 1939’ вося йирым 13’ лунӧ. 1956’ воын сійӧс реабилитируйтӧмаӧсь.

Кызьӧд вояс коми йӧзлы, культуралы, дзоньнас коми оласноглы — кыпалан-туан да дзордзалан кад. Тайӧ тӧдчӧ яръюгыда тшӧтш сыысь, мый коми йӧзысь унаӧн асьнысӧ пондісны сэк нимтыны эз роч ног, шуам Савин Виктор Алексеевич, а лӧсьӧдлісны коми нимтаннога шуӧмъяс — Нёбдінса Виттор. Ӧд коми сиктын важӧн дай ӧні на йӧзыс шыасьӧны ӧта-мӧд дорас оз официальнӧя, ним-вичӧн, овӧн, а вӧдитчӧны сиктса нимтӧмӧн (Савӧ Наталь, Петыр Вась). Збыльысьсӧ коми ногӧн тадзи эськӧ колӧ. Кызьӧд воясӧ коми гижысьяслы, веськӧдлысьяслы дӧнзьымӧн лоӧма роч ногӧн нимтысьӧмыс, найӧ казялӧмаӧсь нэмӧвӧйся озырсьыс-озыр коми нимъяс. Со кыдзи Нёбдінса Виттор «Менам томкадся олӧм» гижӧдын лыддьӧдлӧ ассьыс чужанвужсӧ: 
 «Ме ачым — Виттор. 
 Код Виттор? — Ӧльӧш Виттор. 
 Код Ӧльӧш? — Ӧньӧ Ӧльӧш. 
 Код Ӧньӧ? — Ӧнись Ӧньӧ. 
 Код Ӧнись? — Лева Ӧнись. 
 Код Лева? — Трӧш Лева. 
 Код Трӧш? — Педь Трӧш. 
 Код Педь? — Аврам Педь. 
 Код Аврам? — Сава Аврам. 
 Код Сава? — Кузь бива вотлук... 
 Мый лоӧ «вотлукыс» — ме ачым ог тӧд». 
Ӧти сиктъясын мортсӧ нимтылісны айяс сертиыс (мам сертиыс, эз кӧ вӧв «официальнӧй» айыс), мукӧдлаын — орд сертиыс, кутшӧмкӧ важ ай либӧ энь ним серти, либӧ прӧзванньӧ серти (Куран Валя). 
Кызьӧд воясся газет-журналъясӧ, коми литератураӧ кольӧма уна сё коми ногса нимталӧм, на пиысь унаӧн тӧдсаӧсь миянлы. Асьнысӧ йӧзыс нимтылӧмаӧсь чужанін сертиыс (Нёбдінса Виттор — В. Савин), Луздор Вась — В. Юхнин), айним сертиыс (Илля Вась — В.И. Лыткин, Тима Вень — В.Т. Чисталёв), орд ним да мукӧд прӧзванньӧ сертиыс (Изъюр Иван — И. Изъюров, Ичӧт Иван — И. Сажин), ним-ов-вичсӧ дженьдӧдӧм серти (Иливапыс — Илья Иванович Пыстин, Мивашеков — Михаил Иванович Шестаков), роч ов комиӧдӧм серти (Юсь — Михаил Лебедев). Унаысь йӧзыс асьнысӧ серпасавлісны ӧбичаныс серти, шуам, Биа Ӧгыр (Я.И. Чупров), Чард (А.Н. Надеев), Варыш (А.А. Маегов), Жугыль (Н.П. Попов), Жан Морӧс (И.Т. Чисталёв). Вӧліны тшӧтш зэв аслыссяма ногӧн лӧсьӧдӧм мӧд нимъяс. Сідз, челядьлы коми гижысь Ю.А.Попова гижсьылӧма Войт нимӧн. 
Збыльысьсӧ кӧ ӧд, ХIХ нэмсянь нин коми литератураын тайӧ традицияыс кыссьӧ, шуам, Иван Куратовлӧн вӧлі Гугов мӧд ним, Георгий Лыткинлӧн вӧлі Ёгуш, Каллистрат Жаковлӧн вӧлі Палалей Кале. 
Нелямынӧд вояссянь рочмӧдан нырвизьыс лоӧма сэтшӧм ён, мый гижысьяс, дзоньнас коми интеллигенция дугдӧма нимтыны асьнысӧ коми ногӧн, ӧнӧдз выналӧ роч ногса нимтанног.




#Article 415: Артеева Агафья Тимофеевна (148 words)


Артеева Агафья Тимофеевна (1918—1996) — нималана коми вӧралысь, Ленин орден новлӧдлысь.

Агафья Артеева чужӧма 1918 вося рака тӧлысь 28-ӧд лунӧ Кардор губерняысь Изьва-Печора уездса Мокчойын (ӧні Изьва районса Мокчой сикт) кӧр видзысь семьяын. Бать-мамыскӧд 1930-ӧд воясӧ овмӧдчӧма Каратайка посёлокӧ, кодӧс сӧмын на вӧлі кыпӧдӧны. 1939 восянь уджалӧма К.Е. Ворошилов нима колхозын. 

Агафьялӧн верӧсыс вӧлӧма вӧралысьӧн. Кор сылы вӧлӧма 23 арӧс, верӧсыс вӧйӧма «Комсомолец» буксир экипажкӧд ӧтвылысь. Агафья босьтчӧма вӧравны, сійӧс велӧдӧма Василий Иванович Филиппов. 

А.Т. Артеева вӧралӧма тундраын нелямын вит во — 1942-сянь 1987 воӧдз. Кыйдӧссӧ сдайтӧма канмулы.

Куимысь ветлӧма ВДНХ вылӧ. 1956 воын сійӧс вӧлі бӧрйӧма Юшар сиктсӧветса депутатӧн.

Бур уджысь сылы сетӧма уна аттьӧалана гижӧд, ружйӧ (премиа пыдди), «1941–1945 воясса Айму вӧсна Ыджыд тышын бур уджысь» медаль да «1941–1945 воясса Айму вӧсна Ыджыд тышын Вермӧмсянь 50 во» казьтылана медаль. Вӧралӧмын ыджыд вермӧмъяс шедӧдӧмысь 1971 воын наградитӧма Ленин орденӧн.

Кулӧма 1996 воын Яран асвеськӧдлан кытшса Каратайка посёлокын.




#Article 416: Гӧрд бӧжа кай (302 words)


Гӧрд бӧжа кай (, ) — ичӧтик сьылысь лэбач. Медмича кайяс лыдысь, кодъяс олӧны Россиялӧн европаса юкӧнса паркъясын да садъясын.

Ичӧтик тылаборда, пышкай ыджда кымын: тушаыс овлывлӧ 17 сантиметрӧдз, сьӧктаыс — 20 граммӧдз, шеныштӧм бордйыс 27 сантиметр пасьта. Тайӧ лэбачыслӧн медвойдӧр синмад шыбитчӧ би кодь гӧрд бӧжыс. 

Ай лэбачыслӧн тулыснас юр ӧтар-мӧдар бокыс да голяыс сьӧд, кымӧсыс дзик еджыд, но нырладорас тӧдчӧ сьӧд визь. Юр вылысладорыс да мышкуыс рудов. Морӧсыс, туша бокыс да улысыс бӧжыс кодь жӧ гӧрд рӧма. Энь пӧлыслӧн бӧжыс айыслӧн кодь, мукӧдлатіыс торъялыштӧ. Синмыс перкаль, нырыс да кокыс сьӧд. Пукалігас кадысь кадӧ бӧжсӧ тіркӧдӧ.

Коми муын гӧрд бӧжа кайяс олӧны-вылӧны паськыда — лынвывсяньыс войвылӧдзыс, паныдасьлывлӧны пӧ весиг тундрабердса вӧръясын. Шоныдінъясысь локталӧны миянӧ косму тӧлысь помсянь ода-кора шӧрӧдз. Овмӧдчылӧны шоч пуяса вӧраинъясын, вӧр дорӧсъясын, садъясын да карса паркъясын. Мыйӧн сӧмын воасны чужанінас, айыс заводитӧ сьывны-дзользьыны асывсяньыс сёр рытӧдз, войнас весиг оз ланьтлы. Но мыйтакӧ кад кольӧм мысти дугдӧ шыалӧмсьыс.

Чужанінсӧ эновтӧны кӧч тӧлысьын, тӧвйӧны Африкаса муясын.

Быдтысигкежлас позсӧ лӧсьӧдӧны пу горсйӧ либӧ ув-лӧп чукӧр пытшкӧ, пу вужъяс улын тыртӧминъясӧ, овлывлӧ и пес чипас костӧ, керка вевт улӧ. Пыр зільӧны поздысьны сідзи, медым ортсысяньыс оз вӧлі тыдав. Пӧжны пуктӧны чутъястӧм лӧзов рӧма сизим колькйӧдз. Пӧжсьӧмыс кыссьӧ кык вежонӧдз. Кызвын кадас позъяс пукалӧ сӧмын эньыс. Кольксьыс петӧм бӧрын пиянсӧ вердӧны гознан лэбачыс. Аслыныс и быдтасъясыслы сёянсӧ корсигӧн пӧ лунтырся лэбалӧмыс артмывлӧ 40 километрысь на унджык.

Том йылӧмыс дзикӧдз эновтӧны познысӧ да бать-мамнысӧ сӧмын сэки, кор найӧ пондӧны лӧсьӧдны да пӧжны мӧд позтырсӧ.

Пӧткӧдчӧны гӧрд бӧжа кайяс яя сёянӧн. Куталӧны-кокалӧны бобувъясӧс да быдмӧгъяслы лёк вӧчысь мукӧд сикас гагӧс. Кӧдздӧдыштӧм бӧрын, кор гут-гагйыд абу нин, чӧсмасьӧны вӧрса вотӧсӧн.

Гӧрд рӧм сертиыс нимтӧны лэбачсӧ оз сӧмын рочьяс да комияс, но и мукӧдлаын. Сідз, удмуртъяс ногӧн гордбыж (комиӧдны кӧ, гӧрд бӧж ). Став гӧрд бӧжа кайяс пӧвстын туялысьяс торйӧдӧны дас сикасӧс, квайтыс на пиысь олӧны Россияын.




#Article 417: Чичивичи (298 words)


Чичивичи (, ) — ичӧтик тылаборда.

Ичӧтик тылаборда, пышкай ыджда кымын, тушаыс 18 сантиметрӧдз овлывлӧ, сьӧктаыс 23 граммӧдз. Шеныштӧм бордйыс 28 сантиметр пасьта. Ай лэбачыслӧн гӧн рӧмыс синмӧ шыбитчана. Юр вылысыс, голяыс, зобйыс да морӧсыс дзик гӧрд, мышкуыс сьӧдовгӧрд, кынӧм улыс алӧйгӧрд, бӧжыс да бордйыс рудовгӧрд. Энь пӧлыс абу сэтшӧм яръюгыд, вывтырыслӧн кызвынлатіыс сімруд, улысладорыс вижовгӧрд, бордйыс кельыд рӧма кык визя. Гознанныслӧн синмыс, нырыс да кокыс ӧткодь пемыдперкаль.

Тайӧ лэбач сикасыс торъялӧ мукӧд кайсьыс оз сӧмын гӧн рӧмнас, но тшӧтш и дзользьӧмнас. Чуксасигас найӧ быттьӧ юасьӧны: «чичи-вачи-вичи?», «чичи-вачивичи?». Татшӧм шыяса сьылӧмыс, тыдалӧ, и чуйдӧдӧма артмӧдны чичивичи нимсӧ.

Шӧр оланіныс чичивичилӧн Азияса муясын, но паныдасьлывлӧ кӧнсюрӧ и Асыввыв Европаын. Комиын паськыда жӧ олӧ. Сӧмын тундраын да пармалӧн дзик нин войвывладорас он казявлывлы.

Индияын да Асыв-Лун Китайын тӧвйӧм бӧрын лэбачьясыс локтӧны миянӧ ода-кора помын либӧ лӧддза-номъя тӧлысь пуксигӧн. Овмӧдчыны зільӧны сук баддя да льӧм пуяса васӧд ю ковтысъясӧ. Гозйӧдчӧны сӧмын гожъянінъясас воӧм мысти. Быдтысянінсӧ лӧсьӧдӧны джуджыд петшӧра тшӧкыд пушйӧд пытшкӧ. Кыпыд познысӧ тэчӧны быдмӧг заясысь оз ёна вылӧ мусяньыс пучер бердса вож вылӧ. Пыдӧсас вольсалӧны небыд турун. Та могысь ноксьӧ сӧмын энь лэбачыс, айыс ньӧти оз отсась. Позтырас овлывлӧ посньыдик квайт колькйӧдз. Пӧжсигас позъяс пукалӧ сӧмын эньыс жӧ кык вежонӧдз. А айыс оз эновт пӧвсӧ, вердӧ сійӧс да гажӧдӧ аслас дзользьӧм-сьылӧмнас. Кайпияныслӧн чужӧм бӧрын бать-мамныс ӧтвылысь ваялӧны налы сёянсӧ. Моз тӧлысь пуксигӧн быдтасъясыс 16 лун тырӧм бӧрын пондӧны лэбавны да эновтӧны познысӧ. 

Чужанінсӧ эновтӧны лӧня кӧдздӧдтӧдз на моз тӧлысьын да, лунвылӧ мунӧмсӧ налысь он и казявлы.

Чичивичияс пӧткӧдчӧны быдмӧг кӧйдысӧн да гаръясӧн, кокавлывлӧны тшӧтш и гагъясӧс.

Перым войтыръяслӧн ӧтувъя лэбач нимыс абу. Удмуртъяс нимтӧны ас ногыс: валуллясь да горд дзольгыри, кодъяс гӧгӧрвосьӧны, кыдзи «вӧв вӧтлысь» да «гӧрд воробей». Воддза нимсӧ лӧсьӧдігӧн найӧ ӧткодялӧмаӧсь лэбачыслысь шыалӧмсӧ вӧлӧн мунігӧн вӧтлысьыслысь чибӧ вылас горӧдлӧмъяскӧд, а мӧд нимыслы подувнас лоӧма вывтыр гӧныслӧн гӧрд рӧмыс.




#Article 418: Тюрнин Николай Алексеевич (331 words)


Тюрнин Николай Алексеевич (1956) — коми гижысь.

Николай Тюрнин чужис 1956 вося рака тӧлысь 5-ӧд лунӧ Сыктывкарын, но челядьдырйиыс колис Кулӧмдін районса Дереваннӧй сиктын.

Комын воысь дырджык Николай Алексеевич уджаліс коми печатьын: «Югыд туй» (ӧні — «Коми му») газетын, дас сизим во — «Би кинь» журналын; корреспонденталіс Коми радио да телевидениеын.

Николай Тюрнин гижӧ комиӧн и рочӧн. Гижӧдъясыс петавлісны «Эжва весьтын кодзувъяс» (1988), «Мелiлуныс пыдӧстӧм и помтӧм» (1995), «Лӧсасъяс» (1999), «Гудӧк шысьыс он и пӧтлы» (2007), «Дереваннӧй сиктӧй — менам сьӧлӧмшӧр» (2008), «Строка, летящая в огонь» (2005), «Летящей мысли яркий луч» (2005), «След на северной земле» (2006), «Капельки жизни» (2008) небӧгъясын, «Сыктывкар» да «Парма» (Москва) альманахъясын, «Парма», «Войвыв кодзув» да «Би кинь» журналъясын. Вуджӧдӧм кывбуръяссӧ йӧзӧдлывлісны «Кизили» (Ижкар), «Кече» (Йошкар-Ола) да «Сабыйга» (Казань) челядьлы журналъясын.

Николай Тюрнин ёнджыка тӧдса кыдзи поэт-песенник; кывбуръяс вылас гижӧма 100 сайӧ сьыланкыв. Н.А. Тюрнин торъя да ӧтувъя небӧгъясын йӧзӧдiс ныв-зонпоснилы уна кывбур, кодъяс вочасӧн лоины сьыланкывъясӧн. Сiдз, 2007 воын «Василей» конкурс дырйи поэтлӧн чужан сиктлы сиӧм «Сюа чомйӧй, Дереваннӧй!» сьыланкыв шедӧдіc  Гран-при. А «Сьыланкывкӧд коля» сьылан лои республикаса челядьлӧн ӧнiя кадся сьыланкывъя фестивальлы кыпӧн. Николай Тюрнин тӧдса кыдзи ӧнія коми сьыланкывлӧн регионъяскостса челядь фестиваль котыртысь; сійӧс нуӧдӧны ӧтчыдысь кык вонас.

Кывбуръясыслы шыладсӧ гижӧны нималана композиторъяс Борис Тюрнин, Гений Горчаков, Гелий Кочанов, Владислав Можайкин, Марк Новосёлов, Василий Чувьюров.

Н.А. Тюрнин тӧдса и кыдзи комиӧдчысь. Вуджӧдіс Виктор Кушмановлысь, Андрей Каневлысь, Дмитрий Фроловлысь, Алексея Карповлысь, Митрофан Курочкинлысь роч кывбуръяссӧ, Удмуртияысь Надежда Лопатинаӧс, Мари Элысь Василий Крыловӧс, Татарстанысь Амир Махмудовӧс да Шамиль Маннаповӧс. 

Кывбуръяссӧ вуджӧдӧма фин, мари, удмурт да тотара кывъяс вылӧ. 

Авторлӧн кывбуръясыс да вуджӧдӧмъясыс пыртӧма школаса велӧдчан небӧгъясӧ. 

Фин-йӧгра небӧгъяслӧн регионъяскостса фестиваль дырйи (Саранск, Республика Мордовия) «Под морозный перезвон» небӧгыс вӧлі шуӧма челядь сьыланкывъяса медбур чукӧрӧн, гижысь Николай Тюрнин да шылад тэчысь Марк Новосёлов лоины «Литературная Финно-Угрия» конкурсын лауреатъясӧн.

Н.А. Тюрнинлы сетлісны Витебскса сынӧд-десант дивизиялӧн «Гвардеец» газетлысь, Россияса журналист котырлысь, Коми АССР-са Вылысь Сӧветлӧн Президиумлысь, Коми Республикаса печать управлениелысь грамотаяс.

Н.А. Тюрнин пырӧ концертнӧй деятельяслӧн Россияса котырӧ, Россияса журналист котырӧ; «Российский союз прессы» ставроссияса ӧтйӧза котырӧ Почётнӧй пырысь.

 




#Article 419: Тимушев Георгий Фёдорович (139 words)


Тимушев Георгий Фёдорович (1922—1997) — Айму вӧсна Ыджыд тыш вылӧ ветлысь, Сӧветскӧй Союзса Герой (1945), туялысь-физик.

Георгий Тимушев чужӧма Кулӧмдін районса Немдін сиктын 1922 вося кӧч тӧлысь 10-ӧд лунӧ. Батьыс вӧлӧма фельдшерӧн. 1939 воын Кулӧмдінса школаын 10 класс помалӧм бӧрын пырӧма велӧдчыны Коми канмуса педагогика институтлӧн физика-математика факультетӧ. 1941 воын помалӧма кык курс, моз тӧлысьсянь Гӧрд армияын.

СССР-са Вылыс Сӧвет Президиумлӧн 1945 вося рака тӧлысь 24-ӧд лунся Шуӧмӧн фронтын командованньӧлысь боевӧй заданньӧ бура вӧчӧмысь да повтӧмлун петкӧдлӧмысь лейтенант Георгий Тимушевлы сетӧма Сӧветскӧй Союзса Герой ним, Ленин орден да «Зарни Кодзув» медаль (8051 номера).

Мукӧд тышын нӧшта на кыкысь ранитчылӧма. Госпитальысь лэдзӧм бӧрын уволитӧмаӧсь Армияысь.

Олӧма Москваын. 1949 воын помалӧма Москва канму университетлысь физика факультет, а сэсся сэні жӧ аспирантуру. Уджалӧма ядернӧй физика научно-исследовательскӧй институтын. Водзмӧстчӧма общественнӧй уджын.

Кулӧма 1997 вося косму тӧлысь 30-ӧд лунӧ. Гуалӧма Троекуров шойнаын (4 участок).




#Article 420: Цыпанов Евгений Александрович (222 words)


Цыпанов Евгений Александрович (комиӧн: Йӧлгинь; 1960) — коми кыв туялысь, филологияса доктор; гижысь.

Йӧлгинь Цыпанов чужӧма 1960-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 15-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Сыктыв районса Визин сиктын.

Туялан нырвизьяс — морфология, семантика да кадакывлӧн синтаксис, коми гижӧда кыв озырмӧдӧм, коми кывйысь велӧдан небӧгъяс дасьтӧм.

Йӧлгинь Цыпанов туяліс коми кывйысь кадакывлысь инфинитнӧй формаяс, шӧркыв да ногакыв.

Евгений Цыпанов йӧзӧдӧма 300 сайӧ туясян удж, на лыдын 15 торъя небӧг: монографияяс, коми кыв асшӧра велӧдан небӧгъяс, велӧдан пособиеяс, вылькывъяслӧн кывкудъяс.

Евгений Александрович сьӧлӧмнас висьӧ коми кыв вӧсна, тӧждысьӧ кыв сӧвмӧдӧм да сӧстӧммӧдӧм вӧсна. Тшӧкыда гижӧ чужан кывйӧн коми газет да журналъясӧ («Коми му», «Йӧлӧга», «Войвыв кодзув», «Арт»).

Сійӧ ветлӧма уна сикас да тшупӧда конференцияяс вылӧ, на лыдын Фин-йӧгра туялысьяслӧн VI, VII, IX да X ставмирса конгрессъяс вылӧ.

Е.А. Цыпанов — уналы тӧдса фин-угровед. 1995 восянь Фин-йӧгра туялысьяслӧн ставмирса конгрессъяс комитетӧ пырысь. Пырӧ «Linguistica Uralica» войтыркостса журналлӧн редколлегияӧ. 

Е.А. Цыпанов уна во чӧж велӧдӧма Сыктывкарса канму университетлӧн фин-йӧгра факультетын лыддис лекцияяс да спецкурсъяс, донъяліс велӧдчысьяслысь диплом уджъяссӧ.

Сылӧн веськӧдлӧм улын гижӧмаӧсь да Удмурт канму университетын дорйӧмаӧсь кык кандидатскӧй диссертация.

Гижӧӈа коми кыв, культура да история серти некымын велӧдан небӧг, мыйӧн вӧдитчӧны школаын да университетын велӧдігӧн.

 

Гижӧ Йӧлгинь Цыпанов ним улын. Гижӧ коми авторъяслӧн кывбуръяс вылӧ пародияяс, висьтъяс, сатираа серпасторъяс, комиӧдӧм гижӧдъяс, мойдъяс да тешкывъяс. Водзынджык йӧзӧдӧм да выль серамбана гижӧдъяссӧ пыртӧма «Гажа-курыд тешӧн» небӧгӧ (2018).




#Article 421: Тувсов Ёгорей лун (174 words)


Тувсов Ёгорей лун () — православнӧй вичкоса гаж, пасйöны ода-кора тӧлысь 6-ӧд лунӧ.

Ёгорей лунсӧ уналаын шуӧны «вӧв нимлунӧн», «вӧв празьникӧн» либӧ «вӧв вежӧдан лунӧн». Празьник лун кузя вӧвъясӧс оз уджӧдны, лэдзӧны гуляйтны-тімбылясьны, йирсьыны, мед пӧ Ёгӧрей-батюшкоыс тошнас йирсьӧдас вӧвъяссӧ.

Унджык сиктын лэдзлӧны став скӧтсӧ йӧрӧ ли карта вылӧ гуляйтны. Луздорын да Сыктыв вожын лэдзтӧдзыс сетӧны Ыджыд четвергся нянь да сов, вачкалыштӧны берба лунся шатьясӧн да шыӧдчӧны Ёгорей дорӧ, мед видзас да кранитас скӧтсӧ и кӧзяеваӧс став лёксьыс-притчасьыс, здоровье сетас гожӧм кежлас. Та могысь жӧ Эжва вожын скӧтсӧ лэдзтӧдзыс резӧны вежа ваӧн да пернапасалӧны плешсӧ.

Туръяын тайӧ лунас вайӧдлӧны став скӧтсӧ вичко дорӧ, нуӧдӧны молебен да вӧтлӧны кык бипур косттi. Тадзи жӧ вӧчӧны и Емдiнын. Аслыспӧлӧса тайӧ луныс кольӧ Изьваын: скӧтсӧ йӧртӧны загонӧ, молебен нуӧдӧм бӧрын поп резӧ скӧтсӧ вежа ваӧн.

Кутшӧмсюрӧ грездын вӧлӧмаӧсь Ёгорей часовняяс. Ёгорей лунас сэтчӧ чукӧртлӧмаӧсь скӧтсӧ, и вичкосяньыс попыс волӧма нуӧдны скӧт молебенсӧ. Татшӧм грездъясас Ёгорейыс лоӧ престольнӧй празьникӧн (сура празьникӧн): локталӧны-чукӧртчӧны орчча сикт-грездысь войтырыс, гӧститӧдчӧны, сьылӧны-гуляйтӧны.

Ёгорей лунӧ асывсяньыс пывсьӧны, киськасьӧны ваӧн, туплясьӧны ва гӧпъясын, медым мынтӧдчыны висьӧмъясысь.




#Article 422: Собянин Гавриил Епифанович (110 words)


Собянин Гавриил Епифанович (1896—1944) — Комиысь Сӧветскӧй Союзса Герой (1945), Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ снайпер.

Гавриил Собянин чужӧма Мылдін районса Шалтановкаын грездын 1896 вося ода-кора тӧлысь 25-ӧд лунӧ. Помалӧма начальнӧй школа. Дас кык арӧссянь вӧралӧма. Ветлӧма медводдза мирӧвӧй тыш вылӧ.

Усьӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ 1944 вося ӧшым тӧлысь 23-ӧд лунӧ немеч пехотакӧд траншеяын тышкасигӧн. Гуалӧма Латвияын Салдус районса Курсиши грездын.

Арталӧм серти, война вылын вийӧма 60 сайӧ салдат да опицерӧс.

Красноармееч Г. Е. Собянинлы Сӧветскӧй Союзса Герой ним сетӧма кулӧм бӧрас нин 1945-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 29-ӧд лунӧ СССР-са Вылыс Сӧветлӧн Президиум Шуӧмӧн сыысь, мый петкӧдлӧма повтӧмлун Маза-Югла ю вуджигӧн да Латвия мездігӧн.

Тӧдса некымын подвиг йылысь:




#Article 423: Тимушев Андрей Антонович (164 words)


Тимушев Андрей Антонович (1897—1969) — Комиысь Слава ордена тыр кавалер (1944, 1945, 1945).

Андрей Тимушев чужӧма Вӧлӧгда губерняын Усть-Сысольск уездса (ӧні — Коми Республикаса Кулӧмдін районысь) Немдін сиктын 1897 вося моз тӧлысь 24-ӧд лунӧ. Коми. Помалӧма начальнӧй школа. Ветлӧма Медводдза мирӧвӧй тыш вылӧ: повтӧмлунысь сійӧс кыкысь наградитӧмаӧсь Георгиевскӧй крестӧн.

Гражданскӧй война кадӧ джын во служитӧма Колчак армияын, кытчӧ сійӧс мырдӧн мобилизуйтӧмаӧсь. Том красноармееч тышкасьӧма Гражданскӧй война помодзыс уна фронтын, веськавлӧма весиг Кавказӧ.

Войнаӧдз уджалӧма МТС-ын трактористӧн.

Гӧрд Армияӧ вӧлі босьтӧма 1941 воын ас кӧсйӧм серти, кор сылы вӧлӧма 44 арӧс. Айму вӧсна Ыджыд тышын 1941 вося йирым тӧлысьсянь.

Радӧвӧйсянь сійӧ быдмӧма старшӧй сержантӧдз да взводса командирлы отсасьысьӧдз. Веськавлӧма трибунал улӧ, тышкасьлӧма штрафбатын. Коймӧд Слава орденсӧ сетӧмаӧсь 1945 воын косму тӧлысь 19-ӧд лунся тышысь Берлин дорӧ матыстчигӧн. Андрей Тимушев вежӧма взводса кулӧм командирӧс, кыпӧдӧма салдатъясӧс тышӧ; асьсӧ вӧлі ранитӧма, но водзӧ на тышкасьӧма.

CCCР-са Вооружоннӧй Вынъясысь воӧма 1946 воын инвалидӧн госпитальясын дыр куйлӧм бӧрын, уджалӧма Немдінын. Кулӧма 1969 вося урасьӧм тӧлысь 10-ӧд лунӧ чужан сиктас.




#Article 424: Грен Алексей Николаевич (175 words)


Грен Алексей Николаевич (1862—1932) — коми кыв да оласног туялысь, Коми му туялан котырса медводдза веськӧдлысь.

Алексей Грен чужӧма 1862-ӧд вося ӧшым тӧлысь 5-ӧд лунӧ Екатеринбургын дворянаысь петлӧм полковник семьяын.
Помалӧма Петербургса университетысь асыввыв кывъяслысь факультет (1885, лоӧма Ассывыв историяса магистрӧн) да естественно-историческӧй (1886). Краснодар пединститутын профессорӧн уджалігӧн лыддьӧма студентъяслы религия история, кавказоведение, адыгъяслысь история, кыв туялӧм (1885—1886). 1887-ӧд восянь — Тифлис губерняын народнӧй училишӧясын инспектор. 1891—1904-ӧд воясын — Харьков да Киев университетса приват-доцент. 1904—1913-ӧд воясын сылы абу лэдзӧмаӧсь велӧдны Кавказын революция удж нуӧдӧмысь. (Кыдзи ачыс гижӧма: «...за поддержку инородцев, по приказу Плеве — лишен на 10 лет»).

Кавказын уджалігӧн гижӧма 4000 гӧгӧр фольклор текст, мый йӧзӧдӧма «Сборник матерьялов по описанию местностей и племен Кавказа» уджын. Просвещение министерстволӧн журналын йӧзӧдӧма «Династия Багратионов в Армении» статья (1894), «Грузинские рыцарские романы» удж. «История Кавказа» удж да «История Востока» монография — «Известия Киевского университета» журналын.

Некымын удж петавлӧма «Коми му» журналын. Гижӧма коми фольклорысь 1500 гӧгӧр текст. Ветлӧма 18 археологическӧй экспедицияӧ. Веськӧдлӧма Коми му туялан котырӧн. А.Г. Грен серти, «Коллекцию зырянских текстов», профессор Богданов нуӧма Румянцев небӧгаинӧ Москваӧ.




#Article 425: Габова Елена Васильевна (140 words)


Габова Елена Васильевна (1952) — коми гижысь, Коми Республикаса нимйӧза гижысь (2012). Сылӧн ыджыд батьыс — коми гижысь Николай Попов (Жугыль).

Елена Габова чужис 1952 вося лӧддза-номъя тӧлысь 7-ӧд лунӧ Сыктывкарын. Помаліс 1-ӧд №-а сыктывкарса школа да уджысь орӧдчытӧг 1976 воын Ставсоюзса Кинематография институтысь (ВГИК) сценарий факультет. Улдаліс «Молодёжь Севера» газетын, телевидениеын, литературнӧй консультантӧн Коми гижысь котырын.

Гижӧ рочӧн. Йӧзӧдсьӧ 1966 восянь республикаса да ставсоюзса печатьын. Велӧдчис том гижысьяслӧн ставроссияса семинарын, мый муніс 1983 воын Льӧмьюын С.Залыгин веськӧдлӧм улын, да том гижысьяслӧн ставсоюзса совешанньӧын Москваын (1984). СССР-са гижысь котырын 1989 восянь. Е.Габовалысь висьтъяссӧ да повесьтъяссӧ вуджӧдлісны англия, немеч, норвег, япония да мукӧд кывйӧ.

Гижис челядьлы да томуловлы 30 сайӧ небӧг. Найӧ петісны Москваын, Киевын, Сыктывкарын. Кык небӧг петіс Японияын. Гижӧдъяссӧ позьӧ аддзыны татшӧм журналъясысь, кыдзи: «Кукумбер», «Костер», «Пионер», «Юность», «Слово», «Наш современник», «Таллинн», Япония да Коми Республикаса журналъясын, и с.в.




#Article 426: Фин-йӧгра войтырлӧн VII Ставмирса конгресс (2016) (445 words)


Фин-йӧгра войтырлӧн VII Ставмирса конгресс — Фин-йӧгра войтырӧс ӧтувтысь Ставмирса конгресс, муніс Финляндияса Лахти карын 2016 вося лӧддза-номъя тӧлысь 15—17 лунъясӧ. Медшӧр сёрнитанторйыс — «Фин-йӧгра мир — зумыд сӧвмӧмлань».

VII Конгресс котыртӧм вӧсна кывкутӧ «Финляндия-Россия» котыр мукӧд суомиса общественнӧй котыръяскӧд ӧтвылысь. Нуӧдӧм вылӧ сьӧм сетӧма Суомиса культура да велӧдӧм министерство.

Конгресс котыртысьяслӧн висьталӧм серти, Лахтиӧ воӧма 174 делегат, 370 гӧгӧр наблюдатель да 50 сайӧ журналист.

Бӧрйӧмаяслӧн лыддьӧг йӧзӧдӧма Фин-йӧгра войтырлӧн Консультативнӧй комитет сайтын:

Наблюдательясӧн волісны сідзжӧ Норвегияысь, Шотландияысь, Ыджыд Британияысь, Латвияысь корӧм йӧз, ЮНЕСКО да ООН, власьт петкӧдлысьяс, культураын да наукаын зільысьяс.

Конгресс кыпыда восьтӧма лӧддза-номъя тӧлысь 15—ӧд лунӧ Сибелиус керкаын. Сёрнитісны Суомиса президент Саули Ниинистё, Эстмуса президент Тоомас Хендрик Ильвес, Маддярса президент Янош Адер. Россияса культура министрӧс вежысь Александр Журавский лыддис Россияса президент Володь Путинсянь телеграмма, кӧні вӧлі пасйӧма финн-йӧгра войтырлӧн мир сӧвмӧдӧмӧ ыджыд пай йылысь: «Финно-угорские народы, проживающие на обширных пространствах Евразийского континента, внесли большой вклад в развитие человеческой цивилизации. Их уникальное духовное наследие, отражающее, в частности, глубокое понимание природы, давно стало достоянием мировой культуры … Уверен, что выработанные в ходе ваших дискуссий идеи и инициативы найдут практическое применение, будут способствовать дальнейшему расширению взаимовыгодного международного сотрудничества, укреплению понимания и доверия между гражданами различных стран».

Медшӧр докладӧн висьтасис Суомиса велӧдӧм да наука министр Санни Грахн-Лаасонен.
Фин-йӧгра войтырлӧн консультативнӧй комитетлӧн удж йылысь сёрнитіс комитетӧн веськӧдлысь Валерий Марков. Конгресс вылӧ локтысьясӧс чолӧмаліс сідзжӧ Лахти карса мер Юрки Мюллювирта.

Конгресс дырйи видлалісны фин-йӧгра войтырлӧн кывъяс, культура видзӧм да сӧвмӧдӧм, вужвойтыр да ичӧт лыда войтыр инӧдъяскӧд йитчӧм юалӧмъяс. Ужаліс вит тематическӧй чукӧртчылӧм: «Финн-йӧгра кывъяс да культураӧн вӧдитчӧмын да тӧдмалӧмын йитӧдъяс» (Преемственность в освоении и использовании финно-угорских языков и культур, «Фин-йӧгра юӧртан ылдӧс: сӧвман туйяс» (Финно-угорское информационное пространство: перспективы развития); «Гражданскӧӥ йӧзкотыр да власьт» (Гражданское общество и власть),  «Экономика да гӧгӧртас» (Экономика и окружающая среда); «Демографияын да миграциын вежсьӧмъяс. Важ да выль диаспораяс» (Демографические и миграционные процессы. Старые и новые диаспоры).

Конгресс вылӧ локтысьяслы вӧлі дасьтӧма культурнӧй уджтас. Конгресс восьтігӧн сьыліс саами рэп-артист Айлу Валле, петкӧдчис Лахти карса йӧктан училишӧысь томуловлӧн котыр да Лахти карса консерваторияысь камернӧй оркестр. Лӧддза-номъя тӧлысь 15 лунӧ «Метро» клубын сьылісны «Ääninen» котыр, Карелияысь Сантту Карху Айлу Валле. Лӧддза-номъя тӧлысь 16 лунӧ карса шӧр изэрдын пансис флеш-моб да петкӧдчисны фин-йӧгра сьылан-йӧктан котыръяс. Рытнас жӧ конгрессӧ пырӧдчысьяслы да Лахтиса олысьяслы концерт петкӧдліс Лахтиса Симфоническӧӥ оркестр.

Лӧддза-номъя тӧлысь 17—18 лунъсӧ Сибелиус керкаын муніс «Лахтиса поэтическӧй марафон» фестиваль.

Фин-йӧгра войтырлӧн Консультативнӧй комитетӧн веськӧдлыны бӧрйӧма карел Татьяна Клеерова, коді веськӧдлӧ «Карел войтырлӧн котырӧн».

Конгресс вылӧ бӧрйӧмаяс шуисны Фин-йӧгра войтырлӧн VIII Ставмирса конгресс нуӧдны 2020 вося моз тӧлысьын Эстонияса Тарту карын.

Валерий Марков серти, конгресс муніс бура, ассьыс могъяссӧ вӧчис. Сьӧкыдлунъяс вылӧ видзӧдтӧг, Лахтиӧ локтіс унджык наблюдатель, но этшаджык делегат. Вынсьӧдӧм Резолюция артмис дженьыдӧн, сы дорӧ дасьтасны на секцияяслысь Рекомендацияяс.




#Article 427: Финъяс (141 words)


Финъяс (фин suomalaiset) — финн-йӧгра войтыр, ёнджыкасӧ олӧ Суомиын. Сёрнитӧны суоми кывйӧн. Гижӧдыс латиница подулын. Медъёна паськалӧма лютерана эскӧм.

Финъяс асьнысӧ шуӧны suomalaiset. Медводдзаысь финны (лат. Finni) экзоэтноним паныдасьлӧ римса историк Тацитлӧн (миян эраса I нэм). Птолемейлӧн «Географияын» (3 небӧг, 5 юкӧн, 21) найӧ олӧны Балтика бердын венедамъяскӧд орччӧн. Чайтӧны, мый важся германечьяс тадзи шулісны чери кыйысь да вӧралысь саамъясӧс: важ герм. Finn(ar) ← *fenn(oZ) «корсьысьяс» ← *fenþ- «корсьны, аддзыны». Сёрӧнджык найӧс вежисны асыв-лунвывсянь воысь балтикабердса финъяс, кодъясӧс кутісны шуны сідз жӧ.

Суоми канмуын став финсьыс олӧ (4,6 — 4,9 млн морт, 90 %), Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъясын — 623,6 сюрс гӧгӧр (2002), Швецияын — 446-сянь 470 сюрсӧдз, Канадаын — 130 сюсрс сайӧ (2006), Рочмуын — 34,1 сюрс морт (2002), Австралияын — 21 сюрс (2006), Ыджыд Британияын — 11 сюрс сайӧ (2001), Эстонияын — 10,6 сюрс (2010), Норвегияын — 10-сянь 60 сюрсӧдз.




#Article 428: Карелъяс (258 words)


Карелъяс (кар. karjalaižet) — финн-йӧгра войтыр. Олӧ Карелияын, Ленинград да Твер обласьтъясын, Суоми асыввылын. Сёрнитӧны карел кывйӧн. Гижӧдыс латиница подулын.

Карелъяслӧн, кыдзи торъя войтырлӧн, артманногыс помӧдзыс абу на туялӧма. Чайтӧны, мый карелъяс артмисны вужвойтыр подулын, кодъяс олісны ӧнія Карелия лунвылын да Суоми асыв-лунвылын, кысянь сэсся вуджисны овны Еджыд саридзлань да Онега ты сайӧ. Ӧні карелъяс чужисны корелъяслӧн весь да лопь войтыркӧд ӧтувтчӧмӧн, кодъясӧс вӧлі зырӧма-нырӧма. Карелъяс босьтісны насянь кыв да культура аслыспӧлӧслунъяс.

Карелъяс кындзи карел этносын торйӧдӧны татшӧм субэтносъяс: «ливвикъяс» (кар. liygilaizet) да «людикъяс» (кар. lyydilaizet), кодъяс торйъялӧны ёнджыкасӧ сёрниӧн. Ливвикъяс ёнджыкасӧ олӧны Карелияса Олонечын, людикъяс — Карелияса Онега ты бердын. Тверса карелъяс (кар. tiverin karielaizet) сідзжӧ торъялӧны сёрни да традиция серти. Мукӧд туялысьыс шуӧны найӧс торъя субэтносӧн.

Карел войтыр пытшкысь сідзжӧ петкӧдӧны лаппи либӧ лаппалайзет субэтнос (сегозерских карел), кодъяс олӧны Сегозеро гӧгӧр. Найӧ пӧ артмӧмны лопар родысь, кодъясӧс ассимилируйтісны карелъяс, но аснимсӧ кольӧмны. Кыв да культура серти лаппияс этша торъялӧны карелъясысь. Карелъяслӧн мӧд котыр, кодъяс асьнысӧ шуӧны лаппиясӧн жӧ, олӧны Саймен тылӧн лунвыв берегын, Суомиса Лаппее уездын, Лаппеенранта кар гӧгӧртасын. Рытыввывса карелъяс (карел-финъяс) пырисны финъяс лыдӧ.

Людикъяс йылысь медводдзаысь казьтылӧ Баварияысь тӧдтӧм гижысь IX нэмлӧн медводдза джынъяс: олӧны пӧ «лиуди» либӧ «люди» племя (лат. liudi). Сёрӧнджык карел-людикъяс («лууд-аана» ним улын) йылысь юӧртӧ Ахмед ибн Фадлан ас небӧгас, кӧні гижис Волга ю кузя 921—922 воясӧ ветлӧм йылысь.

Суомиын карел лыдсӧ абу артыштӧма, но чайтӧны, мый 25 сюрс гӧгӧр морт гӧгӧрвоӧ карел кыв, а 5 сюрс морт сёрнитӧ.

Мукӧд канмуын олӧны жӧ карелъяс: Украинаын — 1522 морт, Казахстанын — 753, Беларусьын — 524, Эстонияын — 430, Латвияын — 416.




#Article 429: Тимонин Николай Иосифович (123 words)


Тимонин Николай Иосифович (1934—2016) — геолог-туялысь, геология-минералогия наукаясса доктор.

Николай Тимонин чужис Коми обласьтысь Луздор районса Поруб грездын 1934 вося тӧвшӧр тӧлысь 2-ӧд лунӧ.

Уджысь орӧдчытӧг помаліс аспирантура. 1983—1996 воясӧ — СССР-са наукаяс академияысь Коми филиаллӧн (ӧні — Россияса наукаяс академиялӧн Коми наука шӧрин) Президиумын веськӧдлысьӧс наукаысь вежысь.
Вӧчис ыджыд удж Коми муын туясьӧмъяс котыртӧмын, академическӧй учреждениеяс лӧсьӧдӧмын да ёнмӧдӧмын. Н.И. Тимонин унатор вӧчис СССР-са наукаяс академиялысь Коми филиалысь Коми наука шӧрин артмӧдігӧн.

Куліс Сыктывкарын 2016 вося лӧддза-номъя тӧлысь 19-ӧд лунӧ.

Кандидат ним вылӧ диссертациа дорйис 1971 воын СССР-са наукаяс академиялӧн Геология институтын.

Н.И. Тимонин вӧчис ыджыд общественнӧй удж.

Котыртіс да веськӧдліс туясян экологическӧй уджтасъясӧн: «Сӧстӧм Печора» (1986), «Коми Республикаса видзана вӧр-ва мутасъяс» (1996). Вӧлі куим тома «Коми Республика» энциклопедияын медшӧр редакторӧс вежысьӧн.




#Article 430: Ижора (войтыр) (146 words)


Ижора (ижора inkeroin, ižora, ižoralain) — финн-йӧгра войтыр, пырӧ Россияын ичӧт лыда вужвойтыр лыдӧ. Ёнджыкасӧ олӧ Рочму, Эстония да Украинаын. Сёрнитӧны ижора кывйӧн. Гижӧдыс латиница подулын. Медъёна паськалӧма православие.

Ижора асьнысӧ шуӧны inkeroin, ižora, ižoralain.

Водзынсӧ ижора оліс водькӧд ӧтвылысь Ижора муын. XX нэм шӧрӧдз кывйын да культураын вӧлі тыдовтчӧ на аслыспӧлӧслун. Тайӧ муясас орччӧн олісны сідзжӧ инкери финъяс, кодъяс ёнджыкасӧ вӧліны лютеранаӧн, а ижора войтыр — православнӧйӧн. XXI нэм кежлӧ ижораӧс пӧшти ставнас зырӧма, чужан кывнас сёрнитысьяс зэв этша.

Академик П.И. Кёппен серти, 1848 воын Санкт-Петербург губернялӧн квайт уездса 222 сикт-грездын олӧма 17 800 ижора.

Ӧнія кадӧ ижора олӧ Ленинград обласьтса Ломоносов да Кингисеп районъясын (водзынсӧ — сідзжӧ Гатчина районса сиктъясын). 

Эстонияын 2000 вося Йӧзӧс пасъялӧм серти, сэні олӧма 62 ижора, на пиысь 19 мортлы (31 %) чужан кывйӧн лоӧ ижора кыв, 39 мортлы (62 %) — роч кыв, куимлы (5 %) — эст кыв.




#Article 431: Вӧгулъяс (249 words)


Вӧгулъяс (вӧгул: маньси; роч: манси; важӧнджык вогулы, вогуличи) — финн-йӧгра войтыр, Рочмуын йӧгра котырӧ пырысь ичӧт лыда вужвойтыр, олӧ Россияын Рытыввыв Сибырын.

Сёрнитӧны вӧгул кывйӧн, но 60 % йӧзыс быдлунъя олӧмын вӧдитчӧны роч кывйӧн. 2010-ӧд вося Ставроссияса Йӧзӧс пасъялӧм дырйи арталӧма 12269 вӧгул. 200 гӧгӧр морт олӧ Свердловск обласьт войвылын, некымынӧн — Перым край асыв-войвылын («Вишерский» канму заповедникын).

Вӧгул фратриялӧн «Мо̄сь» ним артмӧма ӧстяк «мась» (mɔś) кывйысь (Обдор сёрнисикас), но воӧма важ йӧгра кадся *mańćɜ кывйысь.

Торйӧдӧны ӧстякъяслысь куим этнографическӧй котыр: войвывса, лунвывса да асыввывса. Лунвывса ӧстякъяс, кодъяс олӧны Иртыш ю бокын, сорласисны рочьяскӧд да тотараяскӧд.

Вӧгул кыв пырӧ урал кыв семьялӧн обдор йӧгра котырӧ. Торйӧдӧма 8 сёрнисикас: сосьва, вылыс лозьва, тавда, улыс конда, пелым, ваха, шӧр лозьва, улыс лозьва.

Вӧгул письменносьт лӧсьӧдӧма 1931 воын латиница подулын:

A, B, D, E, F, G, H, Ꜧ, I, J, K, L, Ļ, M, N, Ņ, Ŋ, O, P, R, S, S̷, T, Ţ, U, V, Z, Ь

А а, Ā ā, Б б, В в, Г г, Д д, Е е, Ē ē, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Ӣ ӣ, Й й, К к, Л л, М м, Н н, Ӈ ӈ, О о, Ō ō, П п, Р р, С с, Т т, У у, Ӯ ӯ, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ , Ъ ъ , Ы ы , Ь ь , Э э, Э̄ э̄ , Ю ю , Ю̄ ю̄, Я я

Вӧгул гижӧда кыв подулын сосьва сёрнисикас.




#Article 432: Маддяръяс (121 words)


Маддяръяс (маддяр: Magyarok; роч: венгры) — Европаын олысь финн-йӧгра войтыр, кодлӧн эм аслас канму — Венгрия. Уна маддяр олӧ сідзжӧ Румынияын (Трансильвания), Сербияын (Воеводина войвылын), Словакияын, Украинаын, Россияын, Германияын, Ыджыд Британияын, Австрияын, АӦШ-ын, Чилиын да Канадаын.

Маддяръяслӧн ас ним — magyar(ok) (важ маддяр кыв: Моgor; шӧр грек кыв: Μεγέρη) — юкӧны кык торъя кыв вылӧ. Медводдза юкӧнсӧ — mōś — ӧткодялӧны вӧгулъяслӧн манси ас нимкӧд да ӧстякъяслӧн кык фратрияысь ӧтиклӧн Мось ас нимкӧд. Кывйыслӧн мӧд юкӧныс абу гӧгӧрвоана: вермас пӧ лоны сэні кутшӧмкӧ фин-йӧгра кыв, коді артманног серти матын фин. yrkö «айлов» вежӧртаса кывлы.

Маддяръяс пӧвстын торйӧдӧны татшӧм этнографическӧй котыръяс да субэтносъяс: палоци, медье, шаркёз, чанго, кунъяс, ясъяс, гайдукъяс (хайду), секейяс, маддярабъяс.

Маддяр кыв пырӧ фин-йӧгра кывъяс лыдӧ, торйӧдӧны 11 сёрнисикас. 




#Article 433: Игнатов Михаил Дмитриевич (175 words)


Игнатов Михаил Дмитриевич (коми: — Чуд Миш Игнаторд) (1931) — чужан му тӧдмалысь, кинорежиссёр, коллекционер.

Михаил Игнатов чужис Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтын Кулӧмдін районса Сордйыв грездын 1931-ӧд вося йирым тӧлысь 6-ӧд лунӧ. Батьыс — Дмитрий Николаевич Игнатов (1903—1943), мамыс — Вера Семеновна (1912—2000). Семьяас сідзжӧ вӧлі Дина чой (1931), Ӧльӧш (1938–2007) да Игорь вокъяс (1938—2010).

Роч географическӧй котырӧ пырысь. Водзмӧстчис, лӧсьӧдіс да медводдзаӧн веськӧдліс Петыркарын коми землячестволӧн «Неватас» котырӧн. Пырӧ «Покаяние» республикаса матирологлӧн общественнӧй редколлегияӧ.

М.Д. Игнатов тӧдса кыдзи важ эмбур, серпасъяс и с.в. чукӧртысь. «Леннаучфильм» студияын уджалігӧн вӧлі тӧдса Сӧвет кадся андеграундӧ (неофициальнӧй культураӧ) пырысьяскӧд, дыр чукӧртіс суйӧр сайӧ мунысь художникъяслысь серпасъяссӧ.

Ньӧбӧм да чукӧрмӧм коллекция вӧзйис сетны Коми Республикаса Национальнӧй галереялы, медым сэні лӧсьӧдны «неофициальнӧй культура музей». Коллекция подулас 2015–2016 воясын Национальнӧй галереяын дасьтӧма выставкаяс,. Сэні петкӧдлӧма татшӧм серпасалысьяслысь уджъяссӧ, кыдзи Анатолий Зверев, Эрнст Неизвестный, Вагрич Бахчанян, Виктор Кротов, Дмитрий Цаплин, Владимир Павлов, Александр Исачев, Юрий Герасимов, Владимир Григоров, Сергей Алешин и с.в. Экспозицияын ёнджыка мыччӧдӧма 1960-1970-ӧд воясся сӧвет кадся андеграундӧ пырысь Анатолий Крынскийлы (живопись, графика, скульптура, небӧг серпасъяс, рельефъяс да гравированнӧй пӧвъяс).




#Article 434: Мишарин Алексей Иванович (120 words)


Мишарин Алексей Иванович (1903—1977) — хирург, Социалистическӧй Уджвывса Герой, Коми АССР-са да РСФСР-са нимӧдана бурдӧдысь.

Алексей Мишарин чужӧма 1903 вося рака тӧлысь 16-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Ыджыдвиддзын (ӧні — Коми Республикаын Кӧрткерӧс районса Ыджыдвидз сикт). Семьяас кӧкъямыс воксьыс вӧлӧма медічӧтӧн. Сылӧн рӧдвуж Ефим Мишарин, коді веськӧдлӧма медводз сёян-юан чукӧртӧм вӧсна органӧн, а сэсся Коми обласьтса Исполкомӧн, отсалӧма воӧдчыны Алексейлы Югдінӧ да пырны велӧдчыны рабфакӧ.

Кулӧма 1977 вося моз тӧлысь 18-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Алексей Иванович ёна ветлӧдлӧма Коми сикт-грездъясті, отсалӧма том хирургъяслы, ачыс вӧчӧма уна сьӧкыд операция.
 
Дзоньвидзалун видзан служба котыртӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь да асшӧр ыджыд пайысь 1966 воын А.И. Мишаринлы сетӧма «Социалистическӧй Уджвывса Герой» ним. 

Алексей Иванович Мишаринӧс бурдӧдысьяс пиысь медводдзаӧн пыртӧма Коми АССР-са Удж Слава небӧгӧ.




#Article 435: Микушев Георгий Николаевич (260 words)


Микушев Георгий Николаевич (1898—1941) — генерал-майор, Сӧвет кадся военачальник, коми.

Георгий Микушев чужис Перым губерняысь Кунгур карын 1898 вося ода-кора тӧлысь 11 (24)-ӧд лунӧ. Сылӧн бать-мамыс — комияс, Коми республикаын чужлӧмаяс. Батьыс — Николай Фалалеевич Микушев — вӧлӧма матросӧн; мамыс — Парасковья Андреевна — чужӧма Усть-Сысольскын, уджавлӧма кӧлуй мыськалысьӧн. Г.Н. Микушевлӧн Константин вокыс вӧлі велӧдысьӧн, коми мойдъяс чукӧртысьӧн. Георгий Николаевичлӧн племянникыс — коми фольклор да литература нималана туялысь, филологияса доктор А.К. Микушев.

СССР-ын Гражданскӧй тыш помасьӧм бӧрын вӧлі командир да штабса должносьтъясын. Службаысь орӧдчытӧг помаліс Военнӧй академия. Чапаев нима 25-ӧд дивизияса 75-ӧд (бӧртиджык 263-ӧд) стрелкӧвӧй полкӧн веськӧдлігӧн петкӧдіс полксӧ дивизияас медбуръяс лыдӧ.

Айму вӧсна Ыджыд тышлӧн медводдза лунъясӧ 41-ӧд дивизиялы паныд немечьяс шыбитісны «Лунввыв» чукӧрлӧн 5 пехотнӧй дивизия; на бӧрся вӧлі мунӧ армияса 14-ӧд моторизованнӧй корпус, кытчӧ пырисны бӧрйӧм войскаяс: СС-лӧн «Лейбштандарт СС Адольф Гитлер» нима 1-дза танкӧвӧй дивизия, СС-лӧн «Викинг» нима 5-ӧд танкӧвӧй дивизия да 9-ӧд танковӧй дивизия.

Г.Н. Микушевӧн веськӧдлӧм улын дивизия сяммис 5 лун чӧж дорйысьны Рава-Русский укрепрайонын да бӧрыньтчис сӧмын сэки, кор найӧс кӧсйисны босьтны кытшӧ. Микушевлӧн дивизия бӧрыньтчис вермытӧмӧн да пӧрадок видзӧмӧн. Сӧветскӧй Союзса маршал Ф.И. Голиков 41-ӧд стрелкӧвӧй дивизиялысь подвигсӧ ӧткодяліс аслас тӧдчанлун сертиыс Брест кар дорйысьяскӧд.

Сэсся 41-ӧд дивизия бура дорйысис Киев кар улын да Еджыд Вичко улын.

Козелец кар улын 1941 вося кӧч тӧлысь 9-ӧд лунӧ Остер ю вомӧн вуджігӧн генерал Микушев ачыс нуӧдіс салдатъясӧс контратакаӧ, но пос вылас вӧлі кувтӧдзыс ранитӧма. Шойыс дыр куйліс пос вылас, кытчӧдз сійӧс пемыд войӧ сэтысь эз петкӧдны.

Гуалӧма Киевын Ботаника садын 1941 вося кӧч тӧлысь 12-ӧд лунӧ; 1966 воын выльысь гуалӧма война дырйи усьӧмаяслӧн шойнаын.




#Article 436: Тшугӧр (Вуктыл каркытш) (163 words)


Тшугӧр () — Коми республикаын Вуктыл каркытшӧ пырысь грезд. 2015 вося вӧльгым тӧлысь 19-ӧд лунӧдз вӧлі Вуктыл районса Сопльӧс сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грездӧн.

Грезд ним артмӧма ю нимсянь.

Грезд пукалӧ Печӧра юлӧн шуйгаладорас, Тшугӧр ю вомын. Тшугӧрсянь Сопльӧсӧдз 37 км.

Артмӧма 1747 во бӧрын. Медводдзаысь казьтыштӧма 1784 воын «Экономические примечания к Генеральному межеванию» уджын: «Щугор» грезд, 13 овмӧс, 72 морт.

В.Н. Латкин серти, 1843 воын «Усть-Щугор» грездын 22 овмӧсын олӧма 113 морт; найӧ чери кыйӧны, нянь оз кӧдзны.

Неуна сёрӧнджык Тшугӧр сиктсӧвет вӧлі бырӧдӧма, сикт лои грездӧн. 1938 воын тані котыртӧма Печӧра бассейнын Туйясӧн веськӧдланінлысь Вылыс Печораса участок.

М.С. Пысин серти, 1845 воын тані воссьӧма вичкобердса школа. Вежа ай П.В. Распутин аслас гӧтырыскӧд 1861 воын босьтчисны дон босьттӧг велӧдны челядьӧс. Буракӧ, вичкобердса школа тупкысьӧма тайӧ воӧдзыс. Выльысь училишӧ воссис 1864 воын (мукӧд удж серти, 1862 воын). Сёрӧнджык сійӧс вуджӧдісны Немдін сиктӧ.

Тшугӧр — Европаын да Асыввыв Европаса увтасінын медкӧдзыдін. 1978 вося ӧшым 31-ӧд лунӧ Кара саридзсянь кӧдзыд ӧвтыштӧм бӧрын метеостанцияын петкӧдлӧма −58,1°С.




#Article 437: Гожся Олимпиада ворсӧмъяс (2016) (292 words)


Гожся Олимпиада ворсӧмъяс (анг. 2016 Summer Olympics, фр. Jeux Olympiques d'été de 2016, порт. Jogos Olímpicos de Verão de 2016, роч. Летние Олимпийские игры 2016, официальнӧ XXXI Олимпиадалӧн ворсӧмъяс) – XXXI-ӧд Олимпиадаса ворсӧмъяс, кодъяс мунiсны Рио-де-Жанейроын (Бразилия) моз тӧлысь 5—21 лунъясӧ. Олимпиадаӧ пырӧдчис 206 канму, на лыдын медводдзаысь Косово да Лунвыв Судан; вермасисны 306 зарни медаль вӧсна, мый лоӧ аслыспӧлӧс рекордӧн.

Медуна спортсмен воӧма АӦШ-ысь — 555 морт. Медуна спорт сикасын — 29-ын — петкӧдчӧ Китай. Рочму командаын 270 ворсысь.

Олимпиадалӧн талисман — Виниус — кань кодь нюмъялысь кольквиж рӧма пемӧс. Сійӧ петкӧдлӧ Бразилиялысь озыр фаунасӧ. Паралимпиадаса талисман — Том — турунвиж быдмӧг. Налы нимсӧ сетӧмаӧсь паськыда тӧдса шылад тэчысьяс Виниус ди Морайсалысь да Том Жобималысь.

Факел вӧчӧмаӧсь леменьысь да камедьысь: сьӧктаыс — 1,5 килограмм, судтаыс — матӧ 64 сантиметра. Ставсӧ вӧчӧма 12 000 факел.

Медальяс медводдзаысь петкӧдлӧмаӧсь 2016-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 14-ӧд лунӧ. Ӧтарладорас серпасалӧма Ника — вермӧмлӧн ен, мӧдарас — лавр коръяс пиын 2016-ӧд вося ворсӧмлӧн пас. Тайӧ серпасыс петкӧдлӧ вӧр-валысь да спортын винёвлунлысь йитчӧмсӧ. Быд медальӧ лазерӧн пасйӧны вермысьлысь нимсӧ. Медаль видзан кудсӧ вӧчӧмаӧсь сӧмын Лунвыв Америкаын быдмысь Кордия Гоэлда пуысь.

Медальяс юксисны татшӧм ногӧн Но мӧд лунас россияса команда 3 минут 11,64 секунд кадӧн эз вермы шедӧдны медальяс.

Владимир Никитин гожся Олимпиадаясын петкӧдчис медводдзаысь. Ордйысис медся кокни весӧвӧй категорияын — 56 килограммӧдз. Моз тӧлысь 11-ӧд лунӧ 1/16 финалын сійӧ вермис Вануатаысь Боа Вараварӧс 3-0 тшӧтӧн.

Моз тӧлысь 14-ӧд лунӧ Владимир 1/8 финалын вермис Таиландысь Чатчай Батдиӧс 2-1 тшӧтӧн. 1/4 финалын 3:0 тшӧтӧн (29:28, 29:28, 29:28) В. Никитин сяммис ордйыны ён спортсмен, Ирландияысь Майкл Конланӧс. Доймалӧмъяс вӧсна эз вермы тышкасьны финалын зарни медаль вӧсна, но коли коймӧд местаын. Кыдзи Олимпиадаса вермысьлы, В.Никитинлы сетӧма «Айму водзын бур уджысь» орденлӧн II тшупӧда медаль), BMW машина да сьӧм (призӧвӧй 1,7 миллион шайт).




#Article 438: Пӧкрӧв лун (127 words)


Пӧкрӧв лун (роч: Покро́в, Покрова́) — коми йӧзкостса календарын лун, пасйӧны йирым тӧлысь 14-ӧд лунӧ.

Пӧкрӧв лун — крам празьник Лётмаын (Грива), Керӧсын (Абъячой).

Пӧкрӧв лыддьысьö тӧвся празьникӧн, сы кежлӧ виччысьӧны нин лым усьӧм. Шуӧны, мый Пӧкрӧв бӧрын лым оз нин сыв. Рочыштӧмӧн коми йӧзыд шулӧмаӧсь: «Вся земля снежком покроется». Олысьяс вуджӧны гожся керкаысь тӧвся керкаӧ, а вӧвъяссӧ йӧртӧны гидйӧ.

Пӧкрӧвӧдз уджалӧны тулысын (Благовешенньӧ лунӧ) медалӧм йӧз — казакъяс. Шуӧны: «Пришел Покров, казакам срок».

Нывъяс Пӧкрӧвсянь чукӧртчӧны печканъясӧн кодлӧнкӧ керкаас печкыны.

Пӧкрӧвсянь вӧралысьяс дасьтысьӧны, медым медводдза лым бӧрын мунны ур кыйны.

Коми традицияын Пӧкрӧв бӧрын ворсӧны кӧлысьяс. Том и пӧрысь нывъяс вичкоын шыӧдчӧны Ен-Мам дорӧ, медым сiйӧ вевттяс налысь юрсӧ кокошникӧн, и найö вермасны петны верӧс сайӧ: «Святая Мати Богородица, покрывай и закрывай штопнӧй кокошникӧн, зарни кокошникӧн!»




#Article 439: ß (122 words)


ẞß (нем. Eszett [ʔɛsˈtsɛt] либӧ scharfes S [ˈʃaɐ̯.fəs ˈʔɛs] — ёсь С) — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ немеч кывйын, пырся сӧмын кыдз ичӧт шыпас. Ыджыд ẞ пыдди тшӧкыда гижӧны SS либӧ SZ. 

Шуанног — [s] кузь гора шыяс да дифтонгъяс бӧрын, дженьыд гора шыяс бӧрын гижӧны ss. 1906 восянь Швейцарияын да Лихтенштейнын шыпас оз вӧдитчыны, а пыр гижӧны ss.

Шыпас артмӧма кыдзи лигатура ſz (кузь S + Z) либӧ ſs (кузь S + гӧгрӧс S).

Мукӧддырйи ß вӧдитчӧны шумер кывлӧн романизацияын š пыдди, кыдз [ʃ] шы пасйӧм.

XVIII нэмӧдз ß корсюрӧ вӧдитчисны латин кывйын ss пыдди:

clarißimus — clarissimus — медъюгыд

eße — esse — вӧвны

Важӧн ß гижисны литва кывйын Асыввыв Пруссияын, кыдз š [ʃ] шы пасйӧм.

β — эллин шыпас




#Article 440: Å (109 words)


Åå — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ швед, дан, норвег, войвыв фриз, валлон, колтта саами, юлев саами, лунвыв саами, чаморро кывъясын. Суоми кывйын Å гижӧны сӧмын швед, дан да норвег ас нимъясын. Сідзжӧ Å вӧдитчӧны гренланд кывйын дан пыртӧм кывъясын.

швед — кузь [ɔ], дженьыд [oː]

дан — кузь [ɔ], дженьыд [ɔː]

норвег — кузь [ɔ], дженьыд [ɔː]

суоми — [o̞]

чаморро — [ɑ]

валлон — [ɔ:], [o:], [ɑ:]

Шыпас артмӧма кыдзи лигатура Aͣaͣ, сёрӧнджык Aͦaͦ.

Швед кывйын Å петӧма 1541 воӧ Густав Васалӧн Библияын. Норвег кывйӧ шыпассӧ пыртӧма 1917 воӧ, а дан кывйӧ — 1948 воӧ.

Мукӧддырйи дан да норвег кыв ас нимъясын Å å пыдди гижӧны AA aa.




#Article 441: Æ (101 words)


Ææ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ дан, норвег, исландса, фарер, важ скандинав, важ англичан, важ швед, шӧр вылыс немеч, латин, лунвыв саами кывъясын. Сідзжӧ Æ корсюрӧ вӧдитчӧны англичан да франсуз анбурын эллин да латин пыртӧм кывъясын. 1923—1938 воясӧ латин Æ вӧдитчисны осет кывйын (ӧні кирилл Ӕ).

важ скандинав — кузь [ɛ], дженьыд [ɛː]

исландса — [ai]

фарер — [a], [ɛa], [eː], [ɛ]

норвег — [æː], [æ], [eː], [e]

важ англичан — кузь [æː] (пасйисны Ǣǣ либӧ Ǽǽ), дженьыд [æ]

шӧр вылыс немеч — [ɛː]

латин — [ai̯], сёрӧнджык [ɛ]

осет — [ə] либӧ [æ]

Шыпас артмӧма кыдзи лигатура AE ae.

Ӕ




#Article 442: Ç (110 words)


Çç — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ турок, азербайджан, туркмен, тотара, крымтотара, гагауз, лаз, чечен, курд, штип, франсуз, окситан, каталан, португал, фурлан, лигур, манинса кывъясын. 

Мукӧддырйи Ç вӧдитчӧны англичан, нидерландса, испан, эускара анбурын пыртӧм кывъясын да ас нимъясын.

турок — [t͡ʃ]

азербайджан — [t͡ʃ]

тотара — [t͡ʃ]

крымтотара — [t͡ʃ]

штип — [t͡ʃ]

франсуз (cé cédille) — [s]

каталан (ce trencada) — [s] a, o, u водзвылын да кывлӧн помын.

фурлан (c cun cedilie) — [t͡ʃ] a, o, u водзвылын да кывлӧн помын.

манинса — [t͡ʃ] çh диграфын (ch диграфлӧн шуанног — [x]).

Шыпас петӧма визигот Ꝣ шыпасысь важ испан анбурын [t͡s] шы пасйӧм пыдди (ӧні Z испан анбурын).

C̦

Ҫ




#Article 443: Чувьюров Василий Николаевич (204 words)


Чувьюров Василий Николаевич (Кузнец Вась; 1938—2019) — коми шылад тэчысь. Чойыс, Чувьюрова Лидия Даниловна, сідзжӧ тӧдса кыдзи шылад тэчысь.

Чужӧма 1938-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 7-ӧд лунӧ Коми АССР-ысь Кулӧмдін районса Дереваннӧй сиктын. Батьыс вӧлӧма дорччысьӧн (кузьнечӧн), та вӧсна сійӧс кутісны шуны Кузнеч Васьӧн. Мамыс вӧлӧма мӧс лысьтысьӧн, семьяас быдмӧма 4 кага: 2 вок да 2 чой.

Армия бӧрын комсомол путёвка серти уджалӧма Казахстанын: кыпӧдӧма эжа му, нёль во комбайнёралӧма Казахстанын Кустанай обласьтса Карабалык районын. Уджавлӧма Челябинскын механическӧй заводын дорччысьӧн.

Сыктывкарӧ воӧм бӧрын пырӧма велӧдчыны Культпросветучилишӧ (ӧні — В.Т. Чисталёв нима Коми Республикаса культура колледж), кытысь во велӧдчӧм бӧрын вӧтлӧмаӧсь со татшӧм кывъясӧн: «низкий идейный уровень творчества и идеологически вредные песни». Ас пыдди велӧдчыны вайӧма  Лидия чойсӧ.

Чужанінас, Кулӧмдін районса Дереваннӧй сиктӧ, воӧм бӧрын уджалӧма совхозын бригадирӧн: кыпӧдӧма картаяс.

Кулӧма 2019-ӧд вося кӧч тӧлысь 26-ӧд лунӧ.

Аслас олӧмын гижӧма 400 сайӧ сьыланкыв, на лыдын ветымыныс рочӧн. Паськыда нималӧны татшӧм сьыланкывъяс, кыдзи «Август тӧлысь» (кывъясыс А.П. Мишариналӧн), «Эжваса вальс» (кывъясыс С.А. Поповлӧн), «Козин» (кывъясыс В.Л. Бабинлӧн), и с.в.

Ачыс гижӧ жӧ кывбуръяс да на дорӧ сьыланкывъяс: «Эжва вылын», «Вӧрын ветлӧ ош», «Коми танго» и с.в.

Василий Чувьюров вӧлі «Василей» республикаса гаж котыртысьяс лыдын.

Уна во чужан сиктас веськӧдлӧ «Коми аньяс» сьылан котырӧн, коді босьтлӧма унасикас награда.




#Article 444: Налимов Семён Иванович (136 words)


Налимов Семён Иванович (1857—1916) — шылада инструментъяс (балалайка, домра, гусли) вӧчалысь. Войтырсикас серти коми.

Семён Налимов чужӧма Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Выльгорт вӧлӧсьтлӧн Сретенньӧ обществоын (ӧні Коми Республикаса Выльгорт сикт) 1857 вося урасьӧм тӧлысь 13-ӧд лунӧ (важ стиль серти урасьӧм тӧлысь 1-ӧд лунӧ).

Томдырсяньыс плотникалӧма да столяралӧма. 1878 восянь 1884 воӧдз вӧлӧма военнӧй служба вылын, запасӧ мӧдӧдӧмаӧсь старшӧй унтер-офицер званньӧын. 1885 воын мунӧма чужанінсьыс нажӧтка корсьны.

Кулӧма Петроградын 1916 вося моз тӧлысь 22-ӧд лунӧ. Санкт-Петербургса Шӧр канму история архив серти, гуалӧма Ыджыд Охтаса шойнаын.

Вяткаса балалайка подув вылын лӧсьӧдӧма  медводдзаӧн реконструированнӧй ичӧт домра – сылӧн кузолыс вӧлӧма сизим клёпка вылын. Сы бӧрын вӧлі вӧчӧма альт да бас домраяс, а сэсся — тенор да контрабас домраяс.

Кызь во чӧжӧн, 1895-сянь 1915 воӧдз мастер вӧчӧма 300 гӧгӧр инструмент. Сылӧн инструментъясӧн дыр кад чӧж ворсӧмаӧсь йӧзкостса инструментъяслӧн канмуса роч оркестр.




#Article 445: Оверин Михаил Иванович (134 words)


Оверин Михаил Иванович (1954) — коми шылад тэчысь.

Михаил Оверин чужӧма 1954-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 18-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Сыктывдін районса Яснӧг посёлокын. 1961—1971-ӧд воясӧ велӧдчӧма Выльгортса шӧр школаын, 1971—1977-ӧдъясын — Сыктывкарса шылада училишӧын «Баянист» специальносьт серти. 1985—1990-ӧд воясын уджысь орӧдчытӧг велӧдчӧма Перымса культура институтын «Культурно-просветительнӧй удж котыртысь» специальносьт серти. 1977-ӧд восянь уджалӧ Сыктывдін районса Культура керкаын концертмейстерӧн. 

Михаил Оверин — асшӧр шылад тэчысь, гижӧма 100 сайӧ сьыланкыв. Дасьтӧма да лэдзӧма кык компакт-диск: «Тебе пою, мой Сыктывдин!» (2006) (Выльгорт сиктлы 420 во тыригкежлӧ) да «Козин» челядьлы сьыланкывъяс (2013). Челядьлы сьыланкывъяссӧ дасьтӧма Альберт Ванеев, Надежда Мирошниченко, Василий Лодыгин, Василий Уляшов да Николай Щукинлӧн кывбуръяс вылӧ.

Сылысь сьыланкывъяссӧ сьылӧны Лидия Логинова, Вера Булышева, Виктория Пыстина, Любовь Розе, а сідзжӧ Сыктывдін районса сьылысь котыръяс.

Михаил Оверин веськӧдлӧ «Мужики» сьылан котырӧн, ачыс сьылӧ культураын уджалысь ветеранъяслӧн «Сьӧлӧмшӧръяс» ансамбльын.




#Article 446: Климов Василий Васильевич (166 words)


Климов Василий Васильевич (1927—2020) — перым коми гижысь, фольклор туялысь.

Василий Климов чужӧма 1927-ӧд вося рака тӧлысь 20-ӧд лунӧ Урал обласьтысь Кудымкар районын Пешнигорт сиктсӧвет улӧ пырысь Заречнӧй Пешнигорт грездын (ӧні — Перым Коми кытшын Кудымкар районса Заречнӧй Пешнигорт грезд).

Небӧг лэдзанінын уджалігӧн 1969—1971 воясӧ велӧдчӧма Москваын Вылыс литературнӧй курсъясын, а сы бӧрын водзӧ редакторалӧма небӧг лэдзанінын. 

Кулӧма 2020-ӧд вося косму тӧлысь 1-ӧд лунӧ.
 

Литератураӧ Василий Васильевич воӧма 1950-ӧд вояс помын. 1956—1957 воясӧ сійӧ вӧлі пырӧ литература кружокӧ, мыйӧн веськӧдлӧма поэт М.Вавилин. Радиовешание редакциаын уджалігӧн босьтчӧма чукӧртны фольклор. 1956 воын Перы-Коми кытшса газет йӧзӧдӧма сылысь медводдза кывбуръяссӧ: «Арся гаж» да «Гожся рытӧн».

Медводдза гижӧдъясас В.В. Климов гижӧ коллективизациа йылысь. Петкӧдлӧ, мый революция бӧрся кадӧ сиктын олӧм вӧлӧма абу кокниджык Гражданскӧй тышысь. 

Василий Климов гижӧма кывбуръяс, вӧр-ва йылысь ичӧт миниатюраяс, висьтъяс. Климов дасьтӧма фольклор висьтъяс подулын Кудым-Ош да Пера-багатыр йылысь гижӧдъяс.

Гижӧдъяссӧ вуджӧдӧма коми, роч да удмурт кывъяс вылӧ, найӧ петавлӧмаӧсь Москваын, Сыктывкарын да Ижкарын.

В.Климов туялӧма иннимъяс, кывкӧртӧд пыдди йӧзӧдӧма «Мый висьтасьӧны Пармаись ниммез» небӧг (1971).




#Article 447: Лихачёв Михаил Павлович (217 words)


Лихачёв Михаил Павлович (1901—1937) — перым коми гижысь,  вуджӧдчысь, перым коми литературалы подув пуктысь, велӧдан небӧгъяс дасьтысь.

Михаил Лихачёв чужӧма 1901-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 4-ӧд лунӧ (вӧльгым тӧлысь 17-ӧд лунӧ — выль стиль серти) Перым губерняысь Соликамск уездса (ӧні — Кудымкар районса) Йӧг сиктын. Помалӧма Йӧгса кык класса училишӧ, Кудымкарса вылыс начальнӧй училишӧ, Юсьваын велӧдысьяслысь семинария (1919-ӧд воын). Уджалӧма Поносовса да Йӧгваса начальнӧй школаясын (1919—1920), нуӧдӧма грамотаӧ велӧдан удж (котыртӧма ликбез да комсомол котыръяс). 1920—1921-ӧд воясӧ Гӧрд армияын служитӧм бӧрын веськӧдлӧма Йӧгваса, Шипицын начальнӧй школаясӧн (1921–1924). 1925-ӧд воын уджалӧма йӧзӧс велӧдан Кудымкарса юкӧнын, 1926—1930 воясӧ — Перым-Коми кытшса «Гӧрись» газетын. 1930-ӧд восянь велӧдчӧма Москваса редакционно-издательскӧй институтын да ӧттшӧтш уджалӧма перым коми кыв вылын велӧдан да художествоа небӧг йӧзӧдан Шӧр небӧг лэдзанінлӧн Перым-Коми секцияын (1930–1933). 1933-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысьсянь уджалӧма Перым Коми кытшса исполкомлӧн туясян бюроын. 

Гижан уджӧ босьтчӧма 1923-ӧд воын. Медводдза кывбуръясыс петавлӧмаӧсь «Гӧрись» газетын да «Ордым» журналын. 1926 воын гижысьлӧн петӧ «Пионер» медводдза асшӧр кывбур чукӧр да «Выль туйӧт» медводдза повесьт. 1936 воын Кудымкарын вӧлі йӧзӧдӧма «Менам зон» (Менам пиӧй) роман — перым-коми литератураын медводдза ыджыд гижӧд.

Некымын небӧг лэдзанінын петавлӧма 20 сайӧ литературно-художественнӧй да велӧдан небӧг.

Перым коми кыв вылӧ вуджӧдлӧма А. Пушкинлысь, Н. Некрасовлысь, А. Кольцовлысь, Д. Бедныйлысь, А. Бартолысь кывбуръяссӧ, М. Горкийлысь «Мам» роман да висьтъяссӧ, Н. Островскийлысь «Как закалялась сталь» да мукӧд. 




#Article 448: І (131 words)


Іі (важ слав.  либӧ ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Лыд пасйӧм — 10.

коми — [i], сӧмын чорыд д, з, л, н, с, т бӧрын

ня-ася — [i], сӧмын чорыд д, н, т бӧрын

украин — [i]

беларус — [i]

русин — [i]

казах — [ɪ]

хакас — [ɪ]

Роч кывйын 1918 воӧдз і вӧдитчисны и пыдди гора шыяс да й водзын, а сідзжӧ омонимъясӧ міръ (быдму) / миръ (чӧвлун) торйӧдӧм пыдди. XIX нэмлӧн водзӧдз роч і тшӧкыда гижисны кыдз ї. 

Болгар анбурын і бергаліс 1878 воӧдз.

Вичко славян кывйын і вӧдитчӧны кыдз рочын 1918 воӧдз; а сідзжӧ эллин пыртӧм кывъясын: стіхъ (στίχος), літургія (λειτουργία), херувімъ (χερουβίμ), епіскопъ (ἐπίσκοπος), віно (οἶνος), ас нимъясын Давідъ, Ніколай, Міхаилъ, Васілій, Кѵріллъ, Адонаі, Хрістосъ. Вичко шрифтъясын і тшӧкыда гижӧны кыдз .

Латин I

Эллин Ι




#Article 449: Ј (108 words)


Јј — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ серб, черногор, македон, алтай да кильдин саами кывъясын. 

серб — [j]

черногор — [j]

македон — [j]

азербайджан — [j]

алтай — [d͡z], [ɟ]

кильдин саами — [j̊], сідзжӧ гижӧны кыдз Ҋҋ

Серб анбурӧ шыпассӧ пыртіс кывтуялысь Вук Стефанович Караджич 1818 воӧ. Македон анбурӧ Ј пырис 1944 воӧ.

XIX нэмӧ Ј вӧдитчисны украин кывйын, т. ш. драгоманов анбурын (ӧні й либӧ дзебсясьӧ шыпасъясын є (је), ї (јі), ю (ју), я (ја)).

Сідзжӧ Ј бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [j] пасйӧм пыдди (ӧні й, ъ либӧ дзебсясьӧ шыпасъясын е (је), ё (јо), ю (ју), я (ја)).

Латин J

Эллин Ϳ




#Article 450: Булышева Вера Витальевна (105 words)


Булышева Вера Витальевна (1973) — коми сьылысь, Коми Республикаса нимйӧза артист.

Вера Булышева чужӧма 1973 вося сора тӧлысь 26 лунӧ Кулӧмдін районса Парч сиктын. Помалӧма Коми Республикаса искусствояс училишӧ, Ипполитов-Иванов нима Москваса шылада педагогика институт. Уджалӧ Коми республикаса филармонияын сьылысьӧн. Та кындзи, 2008 восянь уджалӧ велӧдысьӧн Коми Республикаса искусствояс колледжса сольнӧй да хорӧвӧй йӧзкостса сьылӧм юкӧнын: велӧдӧ студентъясӧс сьывны.

Вера Булышевалӧн репертуарын коми и роч йӧзкостса сьыланкывъяс, а сідзжӧ ӧнія коми да роч авторъяслӧн.

Унаысь сьыланкывъяснас петкӧдчылӧма «Василей» конкурс-фестиваль дырйи да шедӧдлӧма нимпасъясын местаяс да Гран-при.

Уна во чӧж веськӧдлӧ Сыктывкарын Кулӧмдінса землячествобердса «Медбур кад» котырӧн. 2015 вося косму тӧлысьсянь восьтӧма челядьлы йӧзкостса сьылан школа-студия.
 

 




#Article 451: Ъ (144 words)


Ъъ (чорыд пас, важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног: важӧн — [ŭ], ӧні [j].

Роч кывйын 1918 воӧдз ъ вӧдитчисны кыв помын чорыд консонантъяс бӧрын, а сідзжӧ кыдз торйӧдан пас. Ӧні шыпас вӧдитчӧны сӧмын кыдз торйӧдан пас.

Болгар анбурын Ъ (ер голям) бергалӧ [ɤ̞] шы пасйӧм пыдди. 1945 воӧдз ъ вӧдитчисны сідзжӧ кыв помын кыдз роч кывйын.

Вичко славян кывйын ъ вӧдитчӧны кыдз рочын 1918 воӧдз.

Серб кирилл анбурын Ъ вӧдитчисны XIX нэмӧдз.

Украин, беларус да македон кывъясын Ъ пыдди гижӧны ’. Сідзжӧ мукӧддырйи гижисны ’ и роч кывйын XX нэмӧ.

Славян кывъясысь ӧтдор Ъ вӧдитчӧны уна финн-йӧгра, тюрк да кавказса кирилл анбуръясын.

Румын кирилл анбурын Ъ бергаліс 1860 воӧдз (ӧні ă).

Таджик кывйын Ъ (айн) вӧдитчӧны сӧмын араб пыртӧм кывъясын: калъа (изкар), раъд (гым).

Мокша анбурын Ъ бергалӧ [ɤ] либӧ [ə] пасйӧм пыдди: ърьвя (гӧтырпу), ърдаз (няйт).

Ꙏ, Ь, Ҍ, Ѣ




#Article 452: Ѣ (102 words)


Ѣѣ (важ слав.  либӧ ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [æ] либӧ [i͡e].

Роч анбурын 1918 воӧдз Ѣ вӧдитчисны Е пыдди ӧткымын кывъясын.

Вичко славян кывйын ѣ вӧдитчӧны кыдз рочын 1918 воӧдз.

Болгар кывйын ѣ (е двойно) бергаліс 1945 воӧдз ӧния е либӧ я пыдди.

Мукӧддырйи ӧнія Рочмуын да Болгарияын гижӧны важ гижанногӧн (пример вылӧ, рекламаын), но тшӧкыда торксьӧма.

Серб кирилл анбурын Ѣ вӧдитчисны XIX нэмӧдз.

Украин кывйын Ѣ сідзжӧ вӧдитчисны XIX нэмӧдз (ӧні і либӧ ї). Рытыввыв Украинаын, а сідзжӧ русин кывйын Ѣ бергаліс 1945 воӧдз.

Румын кирилл анбурын Ѣ (eati) бергаліс 1860 воӧдз (ӧні ea).

Ꙏ, Ъ, Ь, Ҍ




#Article 453: Старцева Любовь Афонасьевна (220 words)


Старцева Любовь Афонасьевна (1959) — перым коми гижысь, перым-коми литература туялысь.

Любовь Старцева чужӧма 1959-ӧд вося йирым тӧлысь 10-ӧд лунӧ Кудымкар районса Паль грездын. Помалӧма Иньвайывса шӧр школа (1977),  Кудымкарса лесотехническӧй техникумысь «Вӧр петкӧдан туйяс вӧчӧм да дӧзьӧритӧм» юкӧд (1980). Техникум помалӧм бӧрын уджалӧма Перым обласьтса Яйва посёлокын стрӧитчысь котыръясын, Чайковский карса небӧгаинаын. Уджысь орӧдчытӧг 1984—1991-ӧд воясӧ велӧдчӧма Удмурт университетса филология факультетын. 1985-ӧд воын бергӧдчӧма Перым Коми кытшӧ, недыр уджалыштӧма Кудымкарын электроприборнӧй заводын.

Любовь Афонасьевна гижӧ кывбуръяс да проза. Кывбуръяс гижны босьтчӧма школаын велӧдчигӧн на. Медводдза гижӧдсӧ йӧзӧдӧма «По ленинскому пути» газетын 1978-ӧд воын. Кывбуръясыс да висьтъясыс петавлісны Перым-Коми кытшса газетъясын да ӧтувъя небӧгъясын: «Парма» газетын, «Иньва» да «Бичирок» литературно-художественнӧй чукӧръясын, «Ступени надежд», «Притяжение», «Ожерелье Пармы» да «Уна рöма сикöтш» ӧтувъя чукӧръясын, «Силькан» челядь журналын, «Versmondo» маддяр журналын, «Сятко» мордваса журналын, «Онычко» мари журналын; сідзжӧ пырӧмаӧсь «Зарниа рöм» антологияӧ, фин-йӧгра поэзияса «Кuum öö» антологияӧ (Таллинн).

Бӧръя кадӧ медсясӧ гижӧ проза. Сылӧн петавлӧма некымын асшӧр небӧг. 1992-ӧд воын йӧзӧдӧма Кудымкарын «Ӧкта усялӧм звездаэз» кывбуръяса медводдза чукӧр.  1999-ӧд воын Перым Коми небӧг лэдзанін йӧзӧдӧма «Сьӧлӧм говк» кывбуръяса мӧд чукӧр, 2006-ӧд воын — челядьлы «Чӧскыт козин» висьт чукӧр.

Туялӧ перым коми литература. Йӧзӧдӧма перым коми гижысьяс йылысь «В мире поэзии» сборник (Кудымкар, 2005).

Л. А. Старцева пырӧдчӧма Фин-йӧгра гижысьяслӧн ставмирса конгрессъясӧ: V (Сыктывкар, 1998), VI (Саранск, 2000), VII (Ижкар, 2002), IX (Петрозаводск, 2006).




#Article 454: Вежа Иоанн Предтечалӧн вичко (Мыс сикт, Кулӧмдін район) (577 words)


Вежа Иоанн Предтечалӧн вичко — Кулӧмдін районса Мыс сиктын кирпичысь кыпӧдӧм православнӧй вичко.

Иоанн Предтеча вичко казьтыштӧма Яренск уездса Устьмылдинскӧй волосьтын 1755 воын Великоустюжскӧй епархияса монастыръяслӧн да вичкояслӧн окладнӧй небӧгын.

Иоанно-Предтеченскӧй вичкосӧ стрӧитісны 1807 воын, вежӧдісны 1808 вося ӧшым тӧлысь 17 лунӧ, 1864 воын дзоньталӧм бӧрын вежӧдісны мӧдысь. Вичкоыс вӧлі кирпичысь, шоныд. План серти кӧсйисны нӧшта стрӧитны кӧдзыд вичко, но прихожанаяслӧн гӧльлун вӧсна уджас эз босьтчыны. Кӧлӧкӧльняыс вӧлі пуысь, сулаліс торйӧн, 1891 воын стрӧитісны изйысь кӧлӧкӧльнясӧ вичкокӧд ӧти йитӧдын. 1898 воын епархиальнӧй веськӧдлысьяслӧн тшӧктӧм серти прихожаналӧн тшӧт весьтӧ вичко гӧгӧр сувтӧдісны кӧрт забор.

Коми Республикаса национальнӧй архивын видзӧм 1936 во рака тӧлысь 9 лунся документын пасйӧма:
 “Коми Областнӧй исполнительнӧй Комитетса Президиумлӧн заседаниеысь 1936 вося рака тӧлысь 7 лунся 57 №-а протоколысь выписка:
 Кывзісны:
 25. Кулӧмдін Райисполкомлӧн Мысса вичко тупкӧм да стрӧйбасӧ сикт сӧветлы колхознӧй клуб улӧ сетӧм йылысь ходатайство.
 Доклад: Тӧв. Попова
 Мыс сикт сӧветса 80% олысь, колхозникъяс да единоличникъяс ӧткажитчӧны водзӧ видзны вичкосӧ да ходатайствуйтӧны сетны вичко стрӧйбасӧ сикт сӧветлы колхознӧй клуб улӧ.
 Шуисны:
 Могмӧдны Мыс сикт сӧветса гражданалысь ходатайствосӧ.
 Областнӧй Исполнительнӧй Комитетса веськӧдлысь Злобина”

Кыдз пасйӧны олысьяс, 80% лыдпасыс оз вермы лоны, сы вӧсна мый унджыкыс сувтісны паныд вичко тупкӧмыслы, татшӧмъяссӧ ыстісны дзескыдінӧ да лагеръясӧ (пример вылӧ, Т.А. Паршуков кыкысь пукаліс дзескыдінын, кӧні и куліс).

Сійӧ жӧ воӧ кӧлӧкӧльняысь шыбитісны 50 килограмм сьӧкта кӧлӧкӧл, кытчӧ вӧлі гижӧма рочӧн: “Благовествуем землю радость велию, хвалите небеса Божию славу”.
Сэсся Миков (локтысь), Митипер Павел (Паршуков Павел Митрофанович), Пиля Прокӧ (Прокопий Филиппович Зайков) веськӧдлӧм улын том йӧз му вылӧ шыбитісны крест. Нывбабаяс лыддьӧдлӧмӧн бӧрдісны, мешайтісны, найӧс йӧртісны пӧжаркаӧ. Вой кежлӧ крестсӧ колисны вичко дорын, медым асывнас жугӧдны. Войнас нывбабаяс крестсӧ гусялісны, юасьӧмъяс нинӧм эз сетны. Бӧрынджык лои тӧдса, мый крестсӧ вуджӧдӧмаӧсь Эжва юлӧн мӧдар берегас. Гашкӧ, тадзи и помасис лоӧмторйыс, но челядь ворсігас аддзӧмаӧсь крестсӧ да вайисны сиктӧ. Нывбабаяс пыр жӧ дзебисны сійӧс пес чипасын, но асывланьыс крестыс бара воши. Сиктын кывсис, мый сійӧс сувтӧдісны важ шойна дорын кык пу костын да бура дзебисны боковӧй йӧзысь ньыв пу кырсьлӧн ыджыд пластӧн. 80-ӧд воясӧдз Мысса олысьяс волывлісны тайӧ вежа места дорӧ. 80-ӧд вояс шӧрын крестсӧ вуджӧдісны Сыктывкар дорын сулалысь Кочпонса Казанскӧй Божья Матерлӧн вичкоӧ.

Урчитӧм сьӧм кындзи стрӧитчӧмыс муніс Мыс, Немдін сиктса, Югыдъяг, Тымсер, Лопъювад, Белоборск посёлокса олысьясӧн сетӧм сьӧм тшӧт весьтӧ.
Сюрисны ӧбразъяс, вичкоса эмбур, кутшӧмъясӧс видзисны сиктса олысьяс Е.М. Портнягина, Л.М. Зайкова, С.В. Паршуков.

Мысса вичколӧн медводдза попӧн вӧлі Савва Наумович Попов. Архивъясын гижӧма, мый сійӧ помаліс Москваса духовнӧй академия. Мысса вичкоын служитіс 1777 восянь 1807 воӧдз. Сы дырйи вичкоас воліс Вӧлӧгдаса епархияысь архиерей.

Нӧшта вичкоын служитіс Тюрнин Михаил Васильевич, коді помаліс Яренскса духовнӧй училище. 1837 восянь 1857 воӧдз сійӧ вӧлі пӧнӧмарӧн, сэсся дьякӧн Улльянаса – Спасскӧй вичкоын, сы бӧрын служитіс Кӧрткерӧсса Успенскӧй храмын. Мысса Иоанно-Предтеченскӧй вичкоын сійӧ лыддьысьыс 1878 вося тӧвшӧр тӧлысь 2 лунсянь 1889 воӧдз.

Мысын дыр служитіс Клепиков Федор Александрович. Чужис сійӧ 1873 воын урасьӧм тӧлысь 15 лунсянь Межадор сиктын. 1894 воын помаліс Вӧлӧгдаса духовнӧй семинария да лои попӧн Савинбор сиктын. 1902-1919 воясӧ нуӧдіс службаяс Мысса Иоанно-Предтеченскӧй вичкоын. Гӧтырыс, Анна Николаевна (ныв дырйи – Доброумова), поплӧн ныв. Алексей пиыс (чужис 1896 воын) помаліс Кулӧмдін сиктын мужскӧй духовнӧй гимназия.

Мысса вичкоын бӧръя попӧн (1936 воын вичкосӧ тупкисны) вӧлі  Матюшев Мефодий. Сійӧ чужлӧма Кулӧмдін районса Парч сиктын. Важ олысьяс казьтылӧны Мефодий айлысь бӧръя службасӧ, кор сійӧ пыртіс кагаӧс Паршуков Иван Васильевичӧс.  Пыртӧм бӧрын сійӧ бергӧдчис йӧз дорӧ да ас нимсянь корис прӧща вичко тупкӧмысь.

Эскӧдана архивнӧй документъяс серти Мысса Иоанна-Предтеческӧй вичкоын 1777 восянь 1919 воӧдз служитӧма 34 морт.

Ӧні вичкоын службаяссӧ нуӧдӧ Игумен Тит (Бушенев Владимир Александрович).




#Article 455: Абъячойса шӧр школа (109 words)


Абъячойса шӧр школа — Коми Республикаса Абъячой сиктса школа, коді панӧ ассьыс историясӧ 1852 восянь.

Абъячойса шӧр школа уджалӧ 1852 восянь.

Директорыс - Масальцев Вячеслав Михайлович. 2016 вося кӧч тӧлысь кежлӧ школаын вӧлі велӧдчӧ 1027 морт, уджалӧ 100 велӧдысь. Велӧдан уджсӧ нуӧдӧны 7 керкаын. Быд велӧдчан жырйын эм мультимедиа техника, позьӧ петны Ӧтуввезйӧ. Школа лоӧ подулӧн татшӧм уджъяслы:

Велӧдчысьясӧс туйдӧдӧны уджсикасӧ Эврика велӧдчысьяслӧн наука ӧтувын. 

Школалӧн тэчас юкӧдулӧн лоӧ Челядьлы творчество керка, кӧні велӧдчысьяслы сетӧны содтӧд тӧдӧмлун. Абъячойса шӧр школа топыда ёртасьӧ республикаса да районса 30 учреждениекӧд да организациякӧд.

Школа лои вермысьӧн татшӧм конкурсъясын:

Школаын уджалӧны Россияса медбур велӧдысьяс конкурсса 5 вермысь, Коми Республикаса медбур велӧдысьяс конкурсса 5 вермысь.




#Article 456: Вежа Пантелеймон вичко (Кедва) (121 words)


Кедва сиктын Пантелеймон часовня кыпӧдлӧмаӧсь XIX нэмын, сэтчӧ волывлӧмаӧсь тшӧтш и Изьва сиктсянь Поромӧсь грездӧ мунысьяс, кӧні сулавлӧма Вежа Николай-Чудотвореч вичко.

Кедваын крам праздникӧн вӧлӧма Пантелеймон лун. Быд во моз тӧлысь 9-ӧд лунӧ татчӧ волывлӧмаӧсь вӧвъясӧн, подӧн мукӧд сиктысь олысьяс. Дякӧн вӧлӧма Николай Васильевич Прялухин. 

Часовня шӧрас грымвидзӧма ӧти ыджыд юрйыв, сыкӧд орччӧн — кык ичӧт юрйыв. Став юрйыв вылас сулалісны крестъяс. 

Кор 1936-ӧд воын разьӧмаӧсь вичкосӧ, йӧзыс бӧрдӧмаӧсь. Олӧма йӧзыс висьталӧны, кыдзи вичкосӧ разигӧн кодкӧ усьӧма жыннянӧн да кулӧмас. Йӧзыс шуӧны, мый сійӧс тадзи мыждӧма Енмыс. Война дырйи часовняас видзӧмаӧсь рудзӧг. Недыр кад вичкоын вӧлӧма клуб (война бӧрын), кӧні петкӧдлісны концертъяс. Вичко колясыс зэв дыр сулалӧма школа йӧрын. Сэні вӧлӧма склад.Сэсся сійӧс ставнас разисны, а керъяссьыс кыпӧдӧмаӧсь школа да аэропорт.




#Article 457: Кедвавом сиктса шӧр школа (Уква кар) (121 words)


Кедвавом сиктса школа — Уква карса Кедвавом сиктысь велӧдчанін. 

Выль школа восьтытӧдз кедваса челядь велӧдчисны поп керкаын, вӧвлӧм вичкоын. 
Ӧнія школасӧ лэптісны войнаӧдзса да войнадырся кадӧ: 1939 – 1941 воясын. Школа стрӧитӧм вылӧ вӧрсӧ новлӧдлісны Арчаді участоксянь да Изьва юлӧн шуйга берегсянь. Унаӧн на пиысь, кодъяс стрӧитісны школасӧ, пӧгибнитісны Айму вӧсна ыджыд тышын.

Вӧйна кадӧ школасӧ ёнджыкасӧ стрӧитісны олӧма аньяс да мужичӧйяс, кодъясӧс эз босьтны фронт вылӧ арлыд серти: Вокуев Павел Андреевич, Сметанина Ефросинья Васильевна да уна мукӧд. 

Медводз школаыс вӧліс сизим класса. 1962 воын школаыс лоис 8 классаӧн. 
Кедваӧ волісны велӧдчыны орчча сикт-грездъясысь: Поромӧсь грездысь, Винла грездысь, Порожск грездысь, Кой-Ю посёлокысь. Олісны патераясын, интернатын. Тӧвнас пемыд вӧснаыс велӧдчисны 10 чассянь.
Воысь воӧ школаыс выльмис-мичаммис, ыдждіс, школа дорӧ стрӧитісны пристройкаяс, котельнӧй. 




#Article 458: Екатерина нима Войвыв канал (117 words)


Екатерина нима Войвыв канал (роч: Северо-Екатерининский канал) — Коми му да Перым край йитысь канал. Нимтӧма Екатерина II императрица серти.

Каналсӧ заводитісны вӧчны сы могысь, медым сы пыр вайны урал заводъясысь прӧдукциясӧ войвыв флотлы, а войвыв бур вӧрсӧ — Рочму лунвылӧ; медым ёнджыка вузасьны няньӧн, солӧн, куӧн, тшайӧн, чериӧн, госӧн ас странаын да мукӧд канмуыскӧд.

Уджъяссӧ вӧчисны коми кресттяна. Канал бердын чужис выль оланін — Канава грезд. Каналлӧн кузьтаыс 18 км. Кӧсйисны вит воӧн помавны, но ыджыд тышъяс да мукӧд помка вӧсна сійӧс вӧчисны косталӧмъясӧн пӧшти 35 во. Пасьтаыс — 6 метра, ва веркӧстіыс — 15. Джуджтаыс — 2 метра. Каналас вӧлӧма 3 шлюз.

Канал кодйӧма 1812 воын, но планъяссӧ торкӧма Наполеонкӧд тыш. Уджъяссӧ помалӧма 1823 воын.




#Article 459: Прошева Зинаида Александровна (152 words)


Прошева Зинаида Александровна (1931—2017) — коми школалы велӧдан небӧгъяс дасьтысь, гижысь.

Зинаида Прошева чужӧма 1931 вося вӧльгым тӧлысь 25-ӧд лунӧ Емдін районса Эжов грездын.

 

 

Куліс 2017 вося сора тӧлысь 1-дза лунӧ.

Зинаида Прошева уна во чӧж уджаліс велӧдан юкӧнын, дасьтіс коми начальнӧй школалы велӧдан небӧгъяс да пособиеяс.
Велӧдысьяслӧн институтын уджалігӧн дасьтіс да йӧзӧдіс «Шондi югӧр», «Асъя кыа», «Чужан му» лыддьысян небӧгъяс дорӧ методическӧй индӧдъяс.  Лӧсьӧдіс 1–3 классъяслы коми кывйысь диктант чукӧр.

А. А. Безносиковакӧд ӧтвылысь дасьтӧмаӧсь комиа-роча да роча-комиа кывкудъяс. Сідзжӧ найӧ лӧсьӧдісны 2, 3 да 4 классъяслы выль «Лыддьысян книгаяс». Сэсся найӧс йӧзӧдлісны мукӧд ним улын: «Бобӧнянь» 2 класслы, «Пӧлӧзнича» 3 класслы да «Катшасин» 4 класслы.

З.А. Прошева вӧлі пырӧ «Би кинь» журналлӧн редколлегияӧ.

Зинаида Прошева гижӧма кывбуръяс, висьтъяс. Гижӧдъяссӧ йӧзӧдлӧма «Войвыв кодзув», «Арт», «Би кинь» журналъясын да «Коми му» газетын, ӧтувъя сборникъясын. Торъя небӧгӧн петавлӧма челядьлы «Вемӧса пемӧсъяс» кывбур чукӧр. «Сӧдз кыа улын» повесьтыс петавлӧма 2008 воын «Войвыв кодзув» журналын. 




#Article 460: Рекемчук Александр Евсеевич (185 words)


Рекемчук Александр Евсеевич (1927—2017) — коми гижысьясӧс роч кыв вылӧ вуджӧдысь, роч гижысь, киносценарист.

Александр Рекемчук чужӧма 1927 вося ӧшым тӧлысь 25 лунӧ Одессаын. 1952 воын помалӧма Литературнӧй институт. Медводдза курс бӧрас ас кӧсйӧм серти мунӧма Сыктывкарӧ. Тані 1947 восянь 1959 воӧдз сійӧ журналисталӧма «За новый Север» газет редакцияын (сёрӧнджык кутіс шусьыны «Красное знамя»). Сэсся корреспонденталӧма «Красное знамя» газетын Укваын. 1948 восянь веськӧдлӧма Укваса литература котырӧн. Медым кольччыны Коми АССР-ын, гижысь вуджӧма Литературнӧй институтлӧн заочнӧй юкӧнӧ.

Сыктывкарын Александр Рекемчук гӧтрасьӧма Луиза Потолицынакӧд, и 1963 воын найӧ вуджӧмаӧсь овны Москваӧ.

Кулӧма 2017 вося сора тӧлысь 6 лунӧ

Медтӧдса гижӧдъясыс — «Молодо-зелено», «Мальчики», «Нежный возраст», «36 и 6» да «Хлопоты» повесьтъяс, «Мамонты» очерк чукӧр. Гижӧдъяссӧ вуджӧдӧма уна кыв вылӧ. Сылӧн сценарийяс серти лӧсьӧдӧма 11 кинофильм.

Уна гижӧдын лоӧмторъясыс мунӧны Комиын, а «Тридцать шесть и шесть» автобиографическӧй романын серпасалӧма войвывса «Город-на-реке», мый улын кокни тӧдмавны Сыктывкар.

Сыктывкарын торъя небӧгъясӧн вӧлі йӧзӧдӧма «Стужа» (1956) да «Берега» (1958) висьт чукӧръяс, «Время летних отпусков» повесьтъяс да висьтъяс чукӧр (1959), «Скудный материк» роман (1968). 2006 воын йӧзӧдӧма «Мамонты» выль небӧг - рӧдвуж йывсьыс эпическӧй гижӧд.

Вуджӧдіс роч кыв вылӧ коми гижысьяслысь небӧгъяссӧ.




#Article 461: Грабежова Валентина Михайловна (229 words)


Грабежова Валентина Михайловна (1947) — коми школалы велӧдан небӧгъяс дасьтысь, гижысь. Нывдырся овыс — Кузьбожева.

Валентина Грабежова чужӧма 1947 вося йирым тӧлысь 12-ӧд лунӧ Сыктывкарын. Быдмӧма да велӧдчӧма Сыктывдін районса Паджгаын.

Помалӧма Паджгаын сизим класса школа (1953—1961), И.А. Куратов нима 1 №-а сыктывкарса педагогика колледж (1965). Начальнӧй классъяс велӧдысьлысь диплом босьтӧм бӧрын 1965—1968 воясӧ велӧдӧма Кулӧмдін районса да Ростов обласьтса школаясын. 1969—1986 воясӧ велӧдӧма коми кыв да литература Сыктывдін районысь Лӧзымса 8 класса школаын. Уджысь орӧдчытӧг 1981 воын помалӧма Коми канмуса педагогика институтысь филология факультет, босьтӧма роч кыв да литература велӧдысьлысь специальносьт. 

Сыктывкарӧ вуджӧм бӧрын методисталӧма Сыктывдін районса велӧдан юкӧнын. 1989 восянь уджалӧ Велӧдысьясӧс сӧвмӧдан Коми республикаса институтын: учебникъяс да велӧдан нагляднӧй пособиеяс жырса веськӧдлысь, 1999 восянь — редактируйтан да йӧзӧдчан юкӧнӧн веськӧдлысь.
 

Велӧдысьясӧс сӧвмӧдан институтӧдз на В.М. Грабежова волӧма коми кывйысь выль велӧдан небӧгъяс дасьтысьяслӧн семинар вылӧ. Медводдза учебникӧн лоӧма 8-9 классъяслы «Коми кыв», а 1991 воын тайӧ небӧгыс вӧлӧма Москваын ВДНХ-ын «Сиктса школа тӧрыт, талун, аски» выставкаса экспонатӧн да шедӧдӧма эзысь медаль.

Валентина Михайловна аслас уджъёртьясыскӧд (Н.И. Каракчиева, Т.И. Карманова, Г.В. Хозяинова, А.Н. Карманова) регыдъя кадӧн дасьтӧмаӧсь да йӧзӧдӧмаӧсь выль нога, коми кыв туялӧмын выль видзӧдласъяс пыртӧмӧн 5-ӧд, 6-7-ӧд, 8-9-ӧд классъяслы «Коми кыв» небӧгъяс.

В.М. Грабежовалӧн водзмӧстчӧмӧн 1997 восянь Велӧдӧм сӧвмӧдан Коми республикаса институтын лэдзӧны «Чужан кыв = Родное слово» научно-методический журнал.

Ыджыд удж вӧчӧ кыдзи велӧдан небӧгъяслӧн редактор.

Валентина Михайловна гижӧ комиӧн висьтъяс, очеркъяс да кывбуръяс.




#Article 462: Фёдорова Анна Николаевна (142 words)


Фёдорова Анна Николаевна (1912—1974) — коми литература туялысь, филология наукаясса кандидат.

Анна Фёдорова чужӧма 1912 вося урасьӧм тӧлысь 4 лунӧ Сыктывкарбердса Кӧджпон грездын сиктса велӧдысь семьяын. 1936 воын помалӧма Коми канмуса педагогика институтысь кыв да литература факультет.

Уджалӧма велӧдысьӧн школаын, Коми туялан институтын, педучилишӧын да пединститутын. 1946—1950 воясӧ аспиранталӧма СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалын. 1950 восянь 1968 воӧдз (пенсия вылӧ петтӧдз) туясьӧма кыв да литература юкӧдын. 

Кулӧма 1974 вося вӧльгым тӧлысь 2 лунӧ.

Дорйӧма И.А. Куратов олӧм да гижӧдъяс серти диссертация. Уна вося туялӧмлы кывкӧртӧдӧн лоӧма «И.А. Куратов. Очерк жизни и творчества» монография (1960); содталӧмӧн уджыс мӧдысь петӧма 1975 воын. Анна Николаевна гижӧма водзкывъяс Иван Куратовлӧн небӧгъяс дорӧ, мый йӧзӧдӧма рочӧн Москваын (1958, 1975). Мукӧдыскӧд ӧтвылысь гижӧма да йӧзӧдӧма «Очерки истории коми литературы» (1959) да «Коми советские писатели» (1966) небӧгъяс.

Кыдзи литературнӧй критик медводдзаяс лыдын донъялӧма А. Лыюровлысь да Нина Куратовалысь гижӧдъяссӧ.




#Article 463: Огнев Леонид Степанович (173 words)


Огнев Леонид Степанович (1932—1991) — коми гижысь, журналист. Сиктса ногӧн — Питирак Вань Степ Лёнь.

Леонид Огнев чужӧма 1932 вося косму тӧлысь 17 лунӧ Айкатыла сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь Батурорд грездын. 1952 воын Педучилишӧ помалӧм бӧрын сэні жӧ во уджалӧма серпасасьны велӧдысьӧн. Сэсся уджысь орӧдчытӧг велӧдчӧма Коми канмуса педагогика институтысь физика-математика пакультетын. Помалӧм бӧрас велӧдӧма Изьва районса Кельчиюр сиктын математика. 1968 воын вуджӧма семьянас овны чужан Емдін районас да кызь во зільӧма «Вперёд» районса газетын.

Кулӧма 1991 вося ода-кора тӧлысь 3 лунӧ лёк пыкӧсысь.

Шмонитана висьтъяс босьтчӧма гижны Кельчиюрса школаын уджалігӧн. Тайӧ кадся олӧмсӧ серпасалӧма «Сиктса велӧдысь» повесьтын. Кык небӧг йӧзӧдӧм бӧрын заводитӧма журналиставны.

Леонид Огнёв гижӧма уна висьт, фельетон, мойд да кывбур. Йӧзӧдчӧма «Войвыв кодзув» да «Чушканзі» журналъясын, «Югыд туй» да «Красное знамя» газетъясын. Сылӧн петӧма «Татчӧ быдмасны дзоридзьяс» (1960), «Нюм» (1967), «Пӧсь кӧлӧбъяс» (1994) небӧгъяс, висьтъяссӧ йӧзӧдӧмаӧсь и сборникъясын.

Тшӧкыда гижлӧма ёсь гижӧдъяс да фельетонъяс пӧръясьысь вузасьысьяс, дышъяс да бюрократъяс йылысь. «Менам олöм – менам гаж. Моя жизнь – моя радость» небӧгӧ пырӧма 19 фельетон, на лыдын аслыспӧлӧсӧн лоӧ «Люксуй, привет».




#Article 464: Рочев Александр Андреевич (231 words)


Рочев Александр Андреевич (1937—1995) — Комиысь шылад тэчысь, велӧдысь.

Чужӧма 1937-ӧд вося йирым тӧлысь 19-ӧд лунӧ Коми АССР-ысь Чилимдін сиктын. Сэсся семьяыс вуджӧма овны Сыктывдін районса Сёська сиктӧ. Велӧдчӧма Сыктывкарса шылад училишӧын баян класс серти. 1961-ӧд воын пырӧма велӧдчыны Гнесинъяс нима Москваса шылада-педагогика институтӧ. 1971-ӧд воын помалӧма Улыс Новгородса канму консерватория. Вӧлӧма велӧдысьӧн Сыктывкарса культурно-просветительскӧй училишӧын. 1965-ӧд воын босьтчӧма веськӧдлыны Эжваын сӧмын на воссьӧм челядьлы шылад школаын.

Кулӧма 1995-ӧд вося кӧч тӧлысь 24-ӧд лунӧ. Гуалӧма Сыктывдін районса Сёська сиктын.

А. Рочев гижӧма патриотическӧй да лирическӧй сьыланкывъяс, философскӧй притчаяс, частушкаяс, коми йӧзкостса сьыланкывъяслысь хорӧвӧй обработкаяс. Видлӧма гижны татшӧм жанръясын, кыдызи опера, кантата, неыджыд инструментальнӧй пьеса, симфония. Тӧдчанаторйӧн лоӧма куим юкӧна Симфония, мый сиӧма Сыктывкарлы 200 вося юбилейлы. Сылысь концертнӧй фантазиясӧ кларнетлы да струннӧй оркестрлы (1976) петкӧдлӧма Сыктывкар да Москваын.

Шылад тэчысь гижлӧма сьыланкывъяс да романсъяс Иван Куратовлӧн, Илля Васьлӧн, Тима Веньлӧн, Ананий Размысловлӧн, Николай Фроловлӧн, Геннадий Юшковлӧн, Альберт Ванеевлӧн, Владимир Поповлӧн, Виктор Кушмановлӧн да Серафим Поповлӧн кывбуръяс вылӧ. 1970 воын СССР-са композиторъяслӧн шылад фестиваль дырйи «Обелиск» сьыланкывйысь (кывбурыс В. Кушмановлӧн) Рочевлы сетӧма лауреат ним. Нёбдінса Витторлысь «Югыд кодзув» сьыланкыв вежлалӧмысь Коми АССР артмӧмсянь 50 вося юбилейлы сиӧм конкурсын босьтӧма коймӧд премия коми йӧзкостса сьыланкыв хорӧн сьылӧм могысь медбура вежлалӧмысь.

Рочев сідзжӧ гижӧма челядь хоръяслы сьыланкывъяс, «Весёлая прогулка» (кывъясыс А. Клейнлӧн) радиопостановка дорӧ шылад, челядьлы сизим фортепианнӧй пьеса, хорлы «Времена года» цикл, меццо-сопранолы да фортепианолы «12 солнц» вокальнӧй миниатюраяслысь цикл (кывбурыс Т. Агаевлӧн).




#Article 465: Крест лун (118 words)


Крест лун — Кулӧмдін сиктын заветнӧй вичко праздник.

Кулӧмдінын тайӧ лунсӧ шуӧны Крест лунӧн. Праздниксӧ босьтчисны пасйыны биа висьӧм ыджыдалӧмӧм бӧрын, кодi вийӧма уна йӧзӧс да скӧтӧс. Висьталӧм серти, молебен нуӧдӧм бӧрын ставыс лӧньӧма.

Водзӧ дорйысьӧм могысь Кулӧмдiнын кыпӧдӧмаӧсь вичко да престолсӧ нимӧдӧдӧмаӧсь Енмамлӧн Владимирса ӧбраз кузя. Быд во тайӧ лунӧ вӧлi ветлӧны тайӧ еннас сикт гӧгӧрыс муяс вывтi, кӧнi сулалӧма 22 крест.

Крестӧн ветлiгӧн медводз мунӧны вичкоса уджалысьяс, сы бӧрын кык айлов карнанӧн нуӧны жыннян, а коймӧдыс крестсянь крестӧдз вуджигӧн гольӧдӧ жыннянӧ. Висьталӧны, мый ӧти воӧ йӧз абу вештысьӧмаӧсь служба нуӧдӧмысь, да тайӧ воас уналӧн усьӧма скӧтыс, вӧралысьяслӧн висьмӧмаӧсь понъясыс. Та бӧрын крестӧн ветлӧмаӧсь нин быд во.

XX нэм помас вичкоса уджалысьяс бара кутісны крестӧн кытшовтны сиктсӧ. 




#Article 466: Савенко Ольга Николаевна (109 words)


Савенко Ольга Николаевна (1956) — тележурналист, Россия Федерацияса культураын нимӧдана уджалысь. Нывдырся овыс — Ануфриева.

Ольга Савенко чужӧма Усинск районса Лыжавомын 1956 вося кӧч тӧлысь 11 лун. «Коми гор» телерадиокомпанияын корреспонденталӧма юӧр сетан редакцияын, нуӧдӧма челядь уджтасъяс. Уджалӧ «Коми гор» телерадиокомпанияын тематическӧй вешанньӧ службаса начальникӧн.

О. Н. Савенко пырӧдчылӧма войтыркостса да ставроссияса унасикас телефестивальӧ да конкурсӧ. 
 
Коми войтырлӧн традицияяс да культураяс йылысь фильмъяс дасьтӧмысь шедӧдӧма Коми Республикаса канму премия.

О. Н. Савенко — Россияса журналист котырӧ пырысь.

Россияын Айму культура да искусство, телерадиовешанньӧ, печать да связь сӧвмӧдӧмӧ пай пуктӧмысь да уна вося бур уджысь 2014 вося моз тӧлысь 14-ӧд лунӧ сылы сетӧма «Россия Федерацияса культураын нимӧдана уджалысь» почёт ним.




#Article 467: Путин хуйло! (262 words)


Аб норматива лексика

Сьыланкыв босьтас ассьыс пансьӧм «Сурким хуйло!» фразаысь, футболса сьыланкывйысь, кодi вöлi инициируйтöма ФК Металлист-Харьковлöн ультрасаясöн коркö 2010-öд воын, кык украинаса олигарх костын лёкалöмлöн медвылыс тшупöд дырйи, Александр Ярославский, сэкся «Металлист» кутысь да Григорий Суркис, сэкся Украиналöн футбол Федерациялöн президент, кодлöн вöлi ён историяса да котырса йитöд киевса «Динамокöд».
Медводдза «Путин хуйло!» публичнöй сьылöм  да сьыланкыв вöлi гижöма март 2014-öд воын Харьковын, кор татчöс фанатъяс скандируйтiсны сiйöс марш-шоу дырйи. Гижöд регыд вöлi мöдöдöма YouTube'ö, кöн сiйö лои вируснöйöн. Быдкуштшöм украинаса ультрасаяслöн группаяс став гырысь украинаса клубьясысь, öти öтöр, кутiсны ён проукраинаса, мукöдсö националистса, политик видзöдлöмъяс Рочмулöн Крымöс анексия да войнаса интервенция Украинаö дырйи антиукраинаса чорыдлун босьтöдöмкöд юкын рытывыв да асыввыв Ураинаын, кор Харьков кар вöлi падмöдöма, футболса фанатъяс ӧтпырйӧн дерт сувтiсны Украина сайö сылöн Рочмукöд конфликтын. Регыд сьыланкыв кодi вульгарнöя серавлiс Путинöс, лоис сё пöв ёнаджык популярнöй, кор разалiс мöд клубьяс костын, сэтшöм кыдз «Шахтерлöн» (Донецк) да «Динамо Киевлöн» (Киев) фанатъяс, кодъяс сыöдз лӧгалiсны, но сьылiсны сьыланкыв юкын. Рочмуса интервенция да аб быдса Украина оккупация дырйи ультрабиа украинаса клубьяс дугдiсны ордйысьӧм да скандируйтiсны сьыланкывсö ӧтувъя ывлавывса маршъяс вылын. Сьылöм водзö туис популярностьöн да лои «йöзкостса öтув культура мемöн» The Guardian серти. Александр Мотыль юöртiс: «Дженьдöдöм, более гöльджык текст версия вöлi весиг пырöма популярнöй дискурсö. Тi кö кöсъяныд петкöдлыны ассьыныд видзöдлöмъясныдтö Путин вылö, ставыс, мый тiян колö, тайö шуны « ла-ла-ла-ла-ла-ла-ла », да ставыс лоö гӧгӧрвоана.

Артемий Троицкий тöдмалiс сьылöмысь мелодиясö Пэт Бунлöн «Speedy Gonzales» сьыланкывйысь, 1962-öд вося хитысь.

Юнь 2015-öд воын Рочмуса Федерал дорйысьӧм сервис панiс криминальнöй вöдитöм да тöдмöдалöм активист Дарья Полудоваöс соц вез ВКын сьыланкыв пондысь.

Видео - 




#Article 468: Гагиева Анна Капитоновна (111 words)


Гагиева Анна Капитоновна (1957) — коми войтырлысь история туялысь, история наукаясса доктор. Нывдырся овыс — Мальцева.

Анна Гагиева чужӧма 1957-ӧд вося йирым тӧлысь 26-ӧд лунӧ Сыктывкарын. 1980-ӧд воын помалӧма Сыктывкарса канму университетысь история факультет. Велӧдчӧма СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалса аспирантураын. Сы бӧрын пырӧма уджавны Кыв, литература да история институтлӧн история секторӧ: вӧлӧма старшӧй лаборантӧн, младшӧй научнӧй сотрудникӧн. 1991-ӧд воын вуджӧма уджавны Сыктывкарса канму университетӧ — доценталӧма Россияса история кафедраын.

История наукаясса кандидат ним вылӧ диссертациясӧ дорйӧма 1988 воын Ленинградса канму педагогика институтын, темаыс — «Община крестьян Коми края во второй половине XVIII в.».

Йӧзӧдӧма 180 гӧгӧр туясян, методикаа туясян удж. На лыдын — 6 монография, 25 велӧдчан небӧг да пособие.




#Article 469: Нестерова Нина Александровна (151 words)


Нестерова Нина Александровна (1965—2017) — коми историк, общественнӧй да каналан удж вӧчысь.

Нина Нестерова чужӧма 1965 вося урасьӧм тӧлысь 18 лунӧ Кӧрткерӧс сиктын. 1987 воын помалӧма Коми канмуса педагогика институт, босьтӧма «Физика и математика» специальносьт серти диплом. 1987—1980 воясӧ велӧдӧма математика Кӧрткерӧс районса Каляты шӧр школаын. 1988—1991 воясӧ секретаралӧма ВЛКСМ-лӧм Кӧрткерӧс райкомын. 1991—1992 воясын вӧлӧма Кӧрткерӧс райисполкомын том йӧз делӧяс серти отделса веськӧдлысьӧн. 1992—1993 воясын Том йӧзлӧн Коми котырса рескомын организационнӧ-общӧй юкӧнын веськӧдлысь (Сыктывкар). 1993 воын — Коми Республикаса том йӧзлӧн канму комитетын медшӧр специалист.

Кулӧма Петыркарын 2017 вося ӧшым тӧлысь 21 лунӧ. Сыктывкарын колльӧдчӧм бӧрын гуалӧма Кӧрткерӧс шойнаын ӧшым тӧлысь 25-ӧд лунӧ.

Уна во чӧж вӧлі пырӧ «Коми войтыр» ӧтмунӧмса Исполкомӧ, Коми Республикаса вужвойтыр аньяслӧн котырӧ.

Бур уджысь сетӧма Коми Республикаса велӧдӧм министерстволысь Почёт грамота (2011), Коми Республикаса Почёт грамота (2013), Туризмысь федеральнӧй агентствоса Почёт грамота (2013), «Коми Республика водзын уджысь» торъялана пас (2015), Коми Республикаса каналан сӧветлысь Аттьӧалӧм (2017).




#Article 470: Попов Фёдор Васильевич (146 words)


Попов Фёдор Васильевич (Вась Педӧр; 1899–1922) — коми поэт,  велӧдысь.

Попов Фёдор Васильевич чужӧма Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Сордйылын (ӧні — Кулӧмдін районса Помӧсдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь Сордйыв грездын) 1899-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 9-ӧд лунӧ.

Велӧдчӧма Помӧсдінын да Дереваннӧйын. Дереваннӧйын кык класса школа помалӧм бӧрын 1917-ӧд воын недыр уджыштӧ вӧлӧсьтса писарлы отсасьысьӧн; сэсся сійӧс босьтӧны армия; Румын фронт вылын висьмӧма. 1918 воын бергӧдчӧма гортас, пырӧдчӧма литература кружокӧ, мый дасьтӧма Помӧсдінын Афанасий Маегов. 1918-ӧд вося арнас сдайтӧма экзаменъяс Сыктывкарса велӧдысьяслӧн семинарияӧ, но велӧдчыны сэні абу кутӧма, сы вӧсна мый стипендиясӧ абу сетӧмаӧсь.

Том кывбуралысьӧс индӧмаӧсь коми школалы литература дасьтан Коми комиссиялӧн секретарӧн; уджавлӧма Коми небӧг лэдзанінын.

Кулӧма 1922-ӧд вося кӧч тӧлысь 7-ӧд лунӧ.

Гижӧма кывбуръяс да висьтъяс, критика. Тӧдсаӧсь сылӧн «Пармаын вотчӧны посньыдик челядь» да «Коми том войтырӧй» кывбуръяс, «Тшыкӧдчысь баба» кывбура мойд.

Газетъясӧ гижлӧма «Курсант-практикант» да «Студент» гусянимъяс улын, а сэсся «Вась Педӧр» ним улын.




#Article 471: Хозяинов Николай Васильевич (156 words)


Хозяинов Николай Васильевичч (1942—1998) —  В.А. Савин нима канмуса академическöй Драма театрын ворсысь, Коми ССР-са нимӧдана артист.

Николай Хозяинов чужӧма 1942 вося ӧшым тӧлысь 13-ӧд лунӧ Изьва районса Діюр грездсянь 16 километра сайын кӧр видзысьяслӧн семьяын. Дыр кад чӧж Хозяиновъяс олісны Кулӧмдін районса Помӧсдінын. Шӧр школа помалӧм бӧрын пырӧма велӧдчыны Сыктывкарса культпросветучилишеӧ, но велӧдчӧма недыр. Коми АССР-са драма театрбердса театр студияӧ экзамен сдайтӧм бӧрын куим во кежлӧ мунӧма армияӧ. Ракетнӧй войскаясын пырӧдчӧма художественнӧй самодеятельносьтӧ. Армия бӧрын помалӧма ГИТИС-лысь актёръяслысь юкӧн да локтӧма уджавны Драма театрӧ.

Помӧсдін сиктса пионер керкаын зонка ветлӧдлӧма драма кружокӧ, мыйӧн веськӧдлӧма Муза Вениаминовна Чисталёва — нималана коми гижысь Тима Веньлӧн нылыс. Тані Николай тӧдмасьӧма театрса искусствоӧн. Медводдза рольӧн дас арӧса детинкалӧн вӧлӧма Чиполлино (Дж. Родари мойд серти).

Профессиональнӧй сценаын медводдза ыджыд рольыс — А. Штейнлӧн «Океан» пьеса серти спектакльын Задорнов старшиналӧн роль.

Рольяс:

Уна видзӧдысьлы сійӧ паметяс кольӧма кыдзи Беддя Коля Геннадий Юшковлӧн «Кыськӧ тай эмӧсь» пьеса серти спектакльын (пуктӧма Иван Аврамов).




#Article 472: Нилогов Леонид Егорович (127 words)


Нилогов Леонид Егорович (1924—1996) — перым коми гижысь.

Леонид Нилогов чужӧма 1924 вося урасьӧм тӧлысь 17-ӧд лунӧ Перым Коми кытшын Кӧс районса Гортлуд грездын. 1938 воын пырӧма велӧдчыны Кудымкарса педагогика училишӧӧ. 1940 восянь студенталӧма Перымса педагогика институтын. 1942 вося сора тӧлысьын мунӧ Перымса пулемётно-миномётнӧй училишӧӧ да во джын мысти нин веськалӧ фронт вылӧ. Тышкасьӧма Рытыввыв да Рытыв-Лунвыв фронтъясын, ранитчылӧма, контузитчылӧма. 1945 вося тулыснас вӧлӧма нин капитанӧн. Тышъясын бура петкӧдчӧмысь сылы сетлӧмаӧсь Айму вӧсна тышса I тшупӧда орден, «Отвагаысь» медаль да мукӧд награда.

Война бӧрын велӧдӧма, а сэсся веськӧдлӧма школаӧн. Директоралӧма Кудымкарса педагогика училишӧын. Вӧлӧма Велӧдысьясӧс сӧвмӧдан округса институтын веськӧдлысьӧс вежысьӧн, Перым Коми кытшса исполкомын веськӧдлысьӧс вежысьӧн.  

Кулӧма 1996 воын.  

Леонид Нилогов серпасасьӧма, гижӧма проза. Йӧзӧдчылӧма округса газет-журналъясын. 1993 воын сылӧн петавлӧма «Быд кадлӧн аслас чужӧм» висьт чукӧр.




#Article 473: Козлов Энгельс Васильевич (328 words)


Козлов Энгельс Васильевич (1926—2007) — СССР-са нимйӧза серпасалысь.

Энгельс Козлов чужӧма 1926 вося рака тӧлысь 24-ӧд лунӧ Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтын Кулӧмдін уездса Мылдін сиктын. 1937—1939 воясын велӧдчӧма Сыктывкар пионер керкабердса челядь художествоа школаын. Помалӧма Сыктывкарын шӧр школа. 1947—1949 воясын велӧдчӧма Ярославльса художествоа училишӧын, 1949—1950 воясын — Ленинградса художественнӧ-педагогическӧй училишӧын.

Кулӧма 2007 вося вӧльгым тӧлысь 20-ӧд лунӧ Петыркарын.

Выставкаясӧ пырӧдчӧма 1956 восянь. Гижӧма портретъяс, история тема серпасъяс, вӧр-ва да натюрморт. 1957 восянь пырӧ Серпасалысь котырлӧн ленинградса юкӧнӧ.

Энгельс Козлов гижӧма ас кадся йӧзсӧ. На лыдын: «Портрет заслуженного врача РСФСР И.Л. Вахнина» (1954), «Судоремонтники» (1960), «Колхозница» (1960), «Скоро экзамены» (1961), «Девочка-коми» (1962), «Родная земля» (1964), «Портрет электрослесаря Б. Беленкова» (1964), «Портрет проходчика С. Беляка» (1964), «Портрет Н. Калистратова, машиниста угольного комбайна» (1964), «Машенька» (1965), «Хлеб» (1967), «В шахтеры» (1967), «Портрет архитектора» (1969), «Портрет А.К. Микушева» (1970), «Портрет адмирала Н. М. Кулакова, Героя Советского Союза» (1971), «Портрет В. Курбатова, бригадира-станочника» (1971), «Портрет филолога В. Малышева» (1972), «Портрет народного художника Ю. Непринцева» (1972), «Портрет жены» (1973), «Портрет профессора В.И. Лыткина» (1973), «Портрет рабочего Кировского завода К. Говорушина» (1976), «Портрет студентки И. Шепелиной» (1977), «Портрет композитора П. Чисталёва» (1977), «Портрет писателя Г.А. Фёдорова» (1979), «Портрет балерины Инны Чуистовой» (1979), «Призыв» (1980), «Портрет А.И.Туркина, доктора филологических наук» (1995), и мукӧд.

Уна гижӧма Войвыв тӧдмалӧм да сӧвмӧдӧм тема вылӧ. Ветлӧдлӧма Укваса мусир перйысьяс (1961—1963), Интаса шахтёръяс дорӧ (1961—1963, 1964, 1966, 1987—1989), Печора вылӧ (1965, 1968, 1969), Усинскса мусир корсьысьяс дорӧ (1971, 1973). Дасьтӧм этюдъяс бӧрын сійӧс унаӧн кутісны тӧдны. Дасьтӧма татшӧм серпасъяс, кыдзи: «В шахтёры» (1967), «Чёрное золото» (1969), «На Печоре» (1971), «Буровики на Колве» (1971), «Вахта начинается» (1975), «Нефтяники Печоры» (1975).

Энгельс Козлов вӧлӧма РСФСР-са серпасалысьяслӧн II, III, IV, V съездса делегатӧн (1968, 1971, 1975, 1981), СССР-са серпасалысьяслӧн V да VI съездса делегатӧн (1977, 1982). Сійӧс унаысь бӧрйылӧмаӧсь РСФСР-са серпасалысь котырлӧн ленинградса юкӧн правленьӧӧ.

Э. Козловлысь серпасъяссӧ видзӧны Роч канму музейын, Рочму регионса мукӧд музейын да ас киын, Японияын, Китайын, АӦШ-ын, Кореяын, Голландияын, Швейцарияын, Италияын, Францияын да мукӧд странаын.

Котырлӧма 180 гӧгӧр выставка.




#Article 474: Минин Иван Алексеевич (169 words)


Минин Иван Алексеевич (1926—1990) — перым коми гижысь.

Иван Минин чужӧма 1926 вося тӧвшӧр тӧлысь 3-ӧд лунӧ Перым Коми кытшын Кӧч районса Кышкамыс грездын.
Велӧдчӧма медводз Лягаев начальнӧй школаын, сэсся Хазовса семилеткаын. Айму вӧсна Ыджыд тышӧдз помалӧма Кӧч сиктса шӧр школаысь 8 класс. 1943 воын босьтӧны армияӧ. Велӧдчӧма авиатехническӧй школаын да 8 во, 1951 воӧдз, служитӧма авиацияын бортмеханикӧн. Армияысь воӧм бӧрын уджалӧма «По ленинскому пути» округса газетын литературнӧй сотрудникӧн. Помалӧ 1955 воын Уджалысь томуловлысь Кудымкарса школа, 1960 воын — Перым карын вылыс тшупӧда партийнӧй школа да став вынсӧ сетӧ печатьлы: зільӧ кытшса радиоын шӧр редакторӧн, веськӧдлӧ Перым небӧг лэдзанінын Перым-Коми кытшса юкӧнын.

Кулӧма 1990 вося тӧвшӧр тӧлысь 10-ӧд лунӧ.

Гижны босьтчӧма школаас велӧдчигас на. Медводдза кывбурсӧ йӧзӧдӧма 1940 воын. Гижӧма кывбуръяс да висьтъяс. 1951 воын петӧ кывбуръяса медводдза небӧг — «Югъялӧ шонді». Гижӧма «Рыт и асыв», «Миян-ладорын», «Пӧрысь морт» да мукӧд поэма.

Медводдза прозаа гижӧдӧн лоӧма «Шоныт кепыссез» висьт, мый вылӧ донъялӧма лыддьысьысь. И.А. Минин ставнас йӧзӧдӧма перым коми да роч кывйӧн 26 небӧг.

Некымын кывбур вылӧ гижӧмаӧсь сьыланкывъяс.




#Article 475: Фадеев Тимофей Павлович (119 words)


Фадеев Тимофей Павлович (1937—1992) — перым коми гижысь.

Тимофей Фадеев чужӧма 1937 вося урасьӧм тӧлысь 11-ӧд лунӧ Перым Коми кытшын Кӧс районса Новожилов грездын. Тані жӧ помалӧма начальнӧй школа, а орчча Чурак сиктын — сизим класс. Кӧс леспромхозын уджалыштӧм бӧрын ветлӧма армияӧ. Сэсся уджалӧма комсомол райкомын инструкторӧн, районса газетын корреспондентӧн, веськӧдлӧма клубӧн, вӧлӧма столярӧн, горнорабочӧйӧн, трудысь велӧдысьӧн. Помалӧма шӧр школа.

Кулӧма 1992 вося ӧшым тӧлысь 9-ӧд лунӧ. 

Йӧзӧдчыны босьтчӧма 1963 воын: медводз — ӧтувъя сборникъясын, а сэсся чужӧмаӧсь  асшӧр небӧгъяс. Медводдзаыс — «Почкаэз оссьӧны» — петӧма 1970 воын Кудымкарын. 

Гижӧма да йӧзӧдӧ «Гажа грива», «Адззисьлытӧдз, Марина!» да «Прошинаын тулыс» повесьтъяс. Сідзжӧ гижӧ кывбуръяс, пьесаяс, вӧр-ва йылысь висьтъяс. Сылӧн кывбуръяс вылӧ тэчӧма уна сьыланкыв да романс.

Пырӧ Россияса гижысь котырӧ.




#Article 476: Мелехина Вера Петровна (135 words)


Мелехина Вера Петровна (1965) — перым коми гижысь.

Вера Мелехина чужӧма 1965 вося моз тӧлысь 2-ӧд лунӧ Перым обласьтын Перым коми национальнӧй кытшысь Кӧч районса Лобоз грездын. Велӧдчӧма Гаинчи начальнӧй школаын, 1980 воын помалӧма Хазовса 8 класса школа. 1982 воын помалӧма Верещагино карын 4 №-а ГПТУ, 1987 воын — Кудымкарын Перым Коми видз-му овмӧс техникум. Уджалӧма «Кочёвскӧй» совхозын зоотехникӧн; веськӧдлӧма Лобоз сиктса клубӧн (1982—2002 воясын), Кӧч районса культура керкаын автоклубӧн, «Надея» да «Лымдорчача» фольклор котыръясӧн. 

Перым коми кывйӧн медводдза кывбуръяссӧ йӧзӧдлӧма «Парма» кытшса газетын 1992 воын. Йӧзӧдчылӧма «Северянка» да «Кочёвская жизнь» райгазетаясын, Кудымкар районса «В окружении Камы» газетын, «Иньва» литературно-художественнӧй сборникъясын (2007, 2010, 2012 воясӧ). Пырӧдчылӧма районса да Перым коми кытшса литературнӧй конкурсъясӧ 2005, 2008, 2011, 2012 воясын. Медводдза «Оланлӧн пассэз» кывбур чукӧрыс петӧма Перым Коми небӧг лэдзанінын 2010 воын. 

Ставнас йӧзӧдӧма вит асшӧр небӧг:

 




#Article 477: Савваитов Павел Иванович (338 words)


Савваитов Павел Иванович (1815—1895) — история, археология, археография, этнография, кыв да литература туялысь роч профессор.

П. И. Савваитов чужӧма 1815-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 15-ӧд (27-ӧд) лунӧ Вӧлӧгда карын поп гозъялӧн. Вӧлӧгдаса духовнӧй семинария да Санкт-Петербургса духовнӧй академия помалӧм бӧрын 22 арӧса профессор бӧр локтӧма чужанінас, Вӧлӧгдаӧ, кутӧма велӧдны духовнӧй семинарияын.

Том профессор тайӧ кадсяньыс нин босьтчӧ научнӧй уджӧ, уна лыддьысьӧ, водзӧ кыпӧдӧ ассьыс тӧдӧмлунъяссӧ, велӧдӧ йӧзлысь оланногсӧ, гижалӧ фольклорнӧй произведенньӧяс.

П. И. Савваитов выльысь лӧсьӧдӧма йӧзӧдӧм вылӧ «Великие Минеи-Четьи» (12 ыджыд том, кытчӧ пырӧма став религиознӧй литератураыс роч муын православнӧй вера пыртӧмсянь) да важ Новгородса летопись «Временник», кӧні сетӧма Россиялӧн ХІ–ХVІІІ нэмся история да культура нылысь озыр материал. «Временникыс» дзоньнас лои роч историялы подулӧн.

Кулӧма П. И. Савваитов Вежа Петыркарын 1895-ӧд вося сора тӧлысь 12 (24)-ӧд лунӧ, гуалӧма Александр Невский лавраса Микол шойнаын.

Уна вын сетӧма П.И. Савваитов сідзжӧ коми кыв, фольклор да история велӧдӧмлы. Сы кияс пыр мунӧмаӧсь ХIХ нэмса учёнӧйясӧн гижӧм коми кывйысь уджъяс, грамматикаяс, кывкудъяс, рочысь коми кыв вылӧ вуджӧдӧм религия руа да мукӧд небӧг. Быд уджлы сійӧ зільӧма сетны индӧдъяс, медым бурмӧдны, кыпӧдны налысь тӧдчанлунсӧ.

П. И. Савваитов медводдзаяс лыдын научнӧя подулалӧмӧн йӧзӧдӧма ХIV нэмся коми гижӧдъяс, Перымса Степанӧн лӧсьӧдӧм медводдза коми азбука да с. в.
Коми йӧзлы роч кыв вылысь вуджӧдӧма кык колана брошюра «Писти йылысь» (1845 во) да «Вина юӧм йылысь». Воддза небӧгысь Вӧльнӧй экономическӧй общество наградитӧма авторӧс зарни медальӧн, мӧд уджсьыс сетӧмаӧсь Уваров премия.

Некымын во чӧж П. И. Савваитов чукӧртӧма тайӧ материалсӧ. Вӧлӧгдаса духовнӧй семинарияын велӧдігӧн сылы отсасьӧмаӧсь коми семинаристъяс, сэсся ачыс учёнӧй кык пӧрйӧ волӧма Коми муӧ (1841–1846-ӧд воясӧ), вӧлӧма Сыктывдін карын.

Грамматикаын видлавсьӧ фонетика, морфология, синтаксис. Медводдзаысь сетсьӧны грамматикаа терминъяс. Автор эскӧдана петкӧдлӧ коми кывлысь аслыспӧлӧс грамматическӧй стройсӧ, диалектъяслысь ӧта-мӧдыскӧд йитӧдъяссӧ. Медся важ да колана диалектӧн сійӧ лыддьӧ кыв да слог помын Л шыпаса Сыктыв вожса сёрни.

Савваитов кывкудйын (15 сюрс гӧгӧр кыв) вӧлӧма бур содтӧдӧн грамматика бердӧ. Коми кывйысь Савваитовлӧн уджъясыс лӧсьӧдӧмаӧсь зумыд подув ӧнія коми грамматикалы, джудждаммӧдӧмаӧсь да сӧвмӧдӧмаӧсь коми кыв водзӧ велӧдӧм, вӧліны вывті колана отсӧгӧн налы, кодъяс сьӧлӧмсяньыс зільӧ тӧдмавны да велӧдны коми кыв.




#Article 478: Подорова Агния Ивановна (114 words)


Подорова Агния Ивановна (1901—1972) — коми кыв туялысь, педагог.

Агния Подорова чужӧма Вӧлӧгда губерняын Усть-Сысольск уездса Куж грездын — (ӧні  Кулӧмдін районса Куж сикт) 1901-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 8 (21) лунӧ. 1920-ӧд воын помалӧма Югдінын педагогикаысь дженьыд курсъяс да воӧма Кулӧмдінӧ веськӧдлыны челядь видзанінӧн. 1921—1924 воясын инструкторалӧма Кулӧмдін уездса РКП(б) комитетын, веськӧдлӧма женотделӧн. Велӧдӧма начальнӧй классъясын Аквадын, Княжпогостын да Туръяын.

Кулӧма Сыктывкарын 1972-ӧд вося рака тӧлысь 22-ӧд лунӧ.

А.И. Подорова 1954-ӧд воын дорйӧма филологияса кандидат ним вылӧ диссертация, нимыс — «Коми кывйын кывтор».

Сылӧн веськӧдлӧм улын вӧлі дасьтӧма нормаа кывкудъяс: «Коми-русский словарь» (1948), «Коми орфографический словарь» (1953).

Зільӧма коми кыв гижанноглы нормаяс дасьтӧмын. Гижӧма «Современный коми язык» (1955) велӧдан небӧгӧ «Кывтор» да «Кывйитӧд» юкӧнъяс.




#Article 479: Баталов Валериан Яковлевич (439 words)


Баталов Валериан Яковлевич (1926—1998) — перым коми гижысь.

Валериан Баталов чужӧма 1926 вося сора тӧлысь 17-ӧд лунӧ  Перым-Коми национальнӧй кытшын Юсьва районса Шаламов грездын. Батьыс — Яков Егорович, лесничӧй; мамыс — Прасковья Егоровна. Медводдза кык классӧ велӧдчӧма Иньвайывса школаын, коймӧд да нёльӧдсӧ — Кудымкарса 1-ӧд №-а шӧр школын (национальнӧй). 1940 воын помалӧма Архангельскса сизим класса школа. 1937 воын сылысь батьсӧ репрессируйтӧмаӧсь. Мамыс ыстӧма велӧдчыны 8-ӧд классӧ Юсьваса шӧр школа, но оланін абутӧмла эновтӧма велӧдчӧмсьыс да заводитӧма уджавны Кубенёвса колкозын.

Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ ичӧт рост вӧснаыс (150 см нормаӧдз абу тырмӧма 1 см) Юсьва районысь военкоматса комиссия некымынысь Валерианлы шулӧма, мый воинскӧй служба кежлӧ абу дась. Но 1943 вося вӧльгым тӧлысь 17-ӧд лунӧ военком босьтӧма армияӧ: «Пусть идёт, всё равно на мясо…». 

Кулӧма 1998 вося вӧльгым тӧлысь 26-ӧд лунӧ. 

Йӧзӧдчыны кутӧма 1951 восянь, кор петӧма «Рейсын» медводдза висьтыс. Гижӧд йӧзӧдӧм бӧрын пыр сійӧс казялӧмаӧсь. Сэк кадӧ сылӧн абу на вӧлӧма тырвыйӧ образованньӧ, но прозаа опытыс сэтшӧм бура вӧлі лӧсьӧдӧма, мый перымса гижысьяс Виктор Петрович Астафьев да Людмила Георгиевна Молчанова вуджӧдӧмаӧсь висьтсӧ роч кыв вылӧ да йӧзӧдӧмаӧсь «Закон трудных дорог» ним улын «Прикамье» альманахын.

Литературнӧй институтын велӧдчигӧн сӧвмӧма татшӧм гижысьяскӧд йитӧд кутӧм бӧрын, кыдзи К. Чуковский, В. Иванов, М. Шагинян, В. Астафьев, Р. Гамзатов, К. Рождественский и мукӧд. Паныдасьлӧм йывсьыс дасьтӧма некымын очерк, кӧні пасйӧма гижны босьтчӧм йывсьыс. 

Медбур гижӧдъяс лыдын — «Шапка-пожум» повесьт («Растёт за селом сосна» вуджӧдӧмӧн). Тайӧ повесьтын чиган зонка йылысь, кодӧс мамыс воштӧма. Сійӧс быдтӧ том велӧдысь Варя. Та вылӧ оз ӧдкодя видзӧдны бать-мамыс, сиктсаясыс да радейтана мортыс…

В.Я. Баталов гижӧма сідзсӧ челядьлы. «Нехоженной тропой» да «Антипка дарит журавлиное яйцо» повесьтъяс тӧдмӧдӧны том лыддьысьысьӧс вӧр-ваӧн, пармаса олӧмӧн. Челядьлы медводдза повесьтъяс да висьтъяс вӧлі йӧзӧдӧма 1959 воын «Сьӧкыт пондӧтчӧм» небӧгын: «Иньва дорын», «Кайпоззэз»,  «Дед Ефим да сылӧн внучеккез», «Бӧбӧтчана приметаэз», «Учотик спиннингист». 1990 воын петӧ челядьлы бӧрйӧм повесьтъяс, висьтъяс да мойдъяса «Зэр одзын» небӧг.

Валериан Баталовлӧн медшӧр гижӧдыс «Тулысся петассэз» историческӧй роман. «Весенние всходы» ним улын роч кывйӧн йӧзӧдӧма 1972 воын «Детская литература» небӧг лэдзанінын. Романын петкӧдлӧма перым-коми грездса олӧм XIX нэм помсянь 1930-ӧд воӧдз. Лоӧмторъясыс мунӧны Лунегов семьялӧн куим кӧлена пыр. Романлӧн сюрӧсыс тэчӧма збыль лоӧмтор подулын. Важъя кадӧ Налимашор грездысь Тимоха зон, кодлы усьӧма пуд служитны, пышйӧ пармаӧ. Сійӧ овмӧдчӧ ю бокӧ, сы дорӧ локтӧны мукӧдыс. Юыс да грездыс кутӧма шусьыны сы ним серти — Тимшор. Романыс кык юкӧна: «Шатун» юкӧнын висьталӧма мортлӧн вӧр-вакӧд венласьӧм йылысь; «Югдiкӧ» юкӧнын петкӧдлӧма перымса комилӧн аскылӧм садьмӧмсӧ, Тимоха лоӧ Тимофей Федотович Лунеговӧн. Романӧ пыртӧма кресьттяна олӧмысь збыльторъяс, коми сёрни, важъя сьыланкывъяс, обычаяс и с.в.

Перым-коми литератураӧ ыджыд пай пуктӧмысь Валериан Баталовлы 1986 воын сетӧма РСФСР-са гижысь котырлысь Почёта грамота, а 1996 воын – «Россияса культураын нимӧдана уджалысь» ним.




#Article 480: Столповский Пётр Митрофанович (186 words)


Столповский Пётр Митрофанович (1943) — Комиысь роч гижысь, вуджӧдчысь. Пырӧ челядьлы да томуловлы гижысьяслӧн россияса товариществоӧ, Россияса гижысь да журналист котыръясӧ. Коми Республикаса да Россияса культураын нимӧдана уджалысь, Коми Республикаса нимйӧза гижысь.

Пётр Столповский чужӧма 1943 вося косму тӧлысь 10-ӧд лунӧ Красноярск крайса Ачинск карын, кытчӧ сылысь семьясӧ Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ вӧлі мӧдӧдӧма эвакуацияӧ. Батьыс — М.С. Столповский — журналист, вӧлі репрессируйтӧма. Челядьдырйиыс кольӧма Воронеж обласьтса Улыс Ведуга сиктын – мамыслӧн чужанінас, кытчӧ локтӧмаӧсь немечьясысь сиктсӧ мездӧм бӧрын.

Уджалӧма 15 арӧссянь, босьтӧма стрӧительлысь некымын профессия. Уджавлӧма Сибырын, Шӧр Азияын, Войвылын, Ылі Асыввылын. Журналисталӧма Воронеж обласьтса, Сибырса, Казахстанса, Крымса газетъясын. Куим во служитӧма армияын Байкалсайса степьясын, сынӧд дӧзьӧритан войскаясын, СССР—Китай суйӧрын.

Дасьтӧма да йӧзӧдӧма некымын проза небӧг. Роч кыв вылӧ вуджӧдӧма коми литератураысь да фольклорысь гижӧдъяс: В.И. Безносиковӧс, Н.Н. Куратоваӧс, И.И. Белыхӧс. Вуджӧдӧм коми йӧзкостса мойдъяс йӧзӧдӧма «Три стрелы» (1998), «Солнцеликие братья» (2007) да «Доброе слово» (2008) небӧгъясын.

Дасьтывлӧма да редактируйтӧма Коми му йылысь энциклопедияяс, сборникъяс, альманахъяс. «Коми — край далекий и близкий» (2003) сборникысь сылы сетӧма «Моя малая родина» ставроссияса конкурслӧн Диплом да II премия.

Редактируйтӧма «Республика Коми» куим тома энциклопедия (1997, 1999, 2000).




#Article 481: Кунгин Василий Прокопьевич (202 words)


Кунгин Василий Прокопьевич (1863—1936) — кресьттяна пиысь асшӧр гижысь, чужан му тӧдмалысь.

Василий Кунгин чужӧма 1863-ӧд вося косму тӧлысь 12-ӧд лунӧ Перым губерняысь Чердін уездса Покча сиктын (ӧні — Мылдін районса Покча). Чужӧма кресьттяна семьяын. Помалӧма Покчаын куим вося вичкобердса школа 1874 воын.

Кулӧма 1936-ӧд вося рака тӧлысь 21-ӧд лунӧ, гуалӧма Сыктывдін районса Выльгорт сикт шойнаын. Гуыс абу тӧдса.

Гижлӧма кывбуръяс да пьесаяс. Медыджыдыс — документальнӧй висьтъяс да очеркъяс, кӧні висьтавсьӧ XIX нэм пом — ХХ нэм заводитчӧмӧн олӧм.

Автор серпасалӧ Коми муын революцияӧдзса лоӧмторъяс, Гражданскӧй тыш да колкоз артман вояс. Кунгин гижӧма сталинкадся репрессияяс, Эжва, Печора да Перым вожса йӧзлӧн обычаяс йылысь.

Василий Кунгин мемуаръясас гижӧма и Л.Н. Толстойкӧд Москваын паныдасьлӧм йылысь (1896). Кывбуръяссӧ лыддьӧм бӧрын Лев Николаевич сетӧма Кунгинлы вӧзйӧм: «Чтобы поэтом быть — нужно им родиться. А чтобы быть писателем, нужно много думать, тогда дума рождает мысль, а мысль рождает слово. Когда вы будете писать о чем-либо — сначала обдумайте, будут ли верить написанному вами. Если будут, то вы будете считаться писателем».

Коми Республикаса национальнӧй архивын лӧсьӧдӧма В.П. Кунгинлӧн личнӧй фонд, кытчӧ чукӧрмӧма 1500 гӧгӧр лист. 1930-ӧд воясын репрессияяс дырйи кипомысь уна гижӧд вошӧма. Вӧвлӧм коробейникӧс (посни торъясӧн вузасьысьӧс), коді 1917-ӧд воӧдз чукӧртлӧма неуна сьӧм, арестуйтӧмаӧсь да шуӧмаӧсь «кулакӧн».

 




#Article 482: Бушенёва Анастасия Владимировна (137 words)


Бушенёва Анастасия Владимировна (1984) — коми гижысь. Нывдырся овыс — Павлова.

Анастасия Бушенёва чужӧма 1984-ӧд вося косму тöлысь 22-ӧд лунӧ Удора районса Пыисдін сиктын.
Помалӧма Пысса школа (1999), Ю.А. Спиридонов нима Коми Республикаса Юралысь бердса искусствояс гимназия (2001), Сыктывкарса канму университетысь фин-йӧгра пакультет (2006). Куим во уджалӧма Усогорскса шӧр школаын коми кыв велӧдысьӧн, сэсся вит во «Удора» муниципальнӧй районса администрацияын йӧзкӧд уджалысь шӧр специалистӧн. Ӧнi уджалӧ Косланса шӧр школаын коми кыв, роч кыв да литература велӧдысьӧн.

Медводдза гижӧдъясыс петавлӧмаӧсь роч кыв вылын районса да республикаса газет-журналын Пыисдінса школаын велӧдчигӧн на. 2001-ӧд восянь гижӧ дзик комиӧн. Гожся каникулъяс дырйи помалӧма том коми гижысьяслысь да вуджӧдчысьяслысь курсъяс.

Кывбуръяссӧ йӧзӧдлӧма «Выль туйӧд», «Йӧлӧга», «Коми му» газетъясын, «Войвыв кодзув» журналын, «Ме тэнӧ радейта» альманахын, «Сьӧлӧмшӧрӧй менам Удора» да «Дона менам Пысса» сборникъясын. 2013-ӧд воын петӧма менам «Уна рӧма шуд» медводдза сборник.




#Article 483: Одинцов Александр Иванович (145 words)


Одинцов Александр Иванович (1918—1995) — СССР кадӧ военнӧй разведкаын уджалысь, генерал-полковник. Дзик ӧти коми генерал, кодлы сетӧма ӧтпыр нёль Гӧрд Дӧрапас орден.

Чужӧма 1918 вося ода-кора тӧлысь 13-ӧд лунӧ крестьянин семьяын Емдін районса Семуков грездын. 1936 воын Емдінса педагогика училишӧ помалӧм бӧрын уджалӧма комсомолса райкомын. 1938 восянь Сӧветскӧй армияын. 1939 воын помалӧма Энгельс нима Ленинградса военнӧ-политическӧй училишӧ. Сійӧс мӧдӧдӧмаӧсь советскӧ-финляндскӧй тыш вылӧ, кӧні чорыда ранитчӧма. 1939—1940 воясӧ вӧлӧма стрелковӧй ротаса политрукӧн, стрелковӧй батальонса комиссарӧн. Повтӧмлун петкӧдлӧмысь сійӧс наградитӧма Гӧрд Дӧрапас орденӧн.

Айму вӧсна Ыджыд тыш бӧрын А.И. Одинцов помалӧма М.В. Фрунзе нима Военнӧй академия (1948) да СССР-са Вооружоннӧй вынъяслысь Генеральнӧй штабса академия (1956). 1948—1968 воясӧ веськӧдлӧма стрелковӧй батальонӧн да полкӧн, механизированнӧй да танкӧвӧй дивизияясӧн, корпусӧн. 1968—1973 воясын вӧлӧма сухопутнӧй войскаяслӧн Медшӧр штабын управленньӧса начальникӧн.

А.И. Одинцов кулӧма 1995-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 9-ӧд лунӧ Москваын, гуалӧма Лефортово шойнаын.

А.И. Одинцовлы сетӧма  ӧкмыс орден, а сідзжӧ медальяс.




#Article 484: Ен каян лун (113 words)


Ен каян лун () — йӧзкостса календарын ветлӧдлысь гаж, пасйöны Ыджыд лунсянь 40 лун мысти.

Ен каян лун ним кыдзи праздниксӧ сідзжӧ шуӧны Вӧзнесенньӧ, Кристос каян лун.

Йӧз костын висьталӧны, мый Ыджыд лунӧ Енмыс лэччӧ му вылӧ, а нелямынӧд лунас енэжӧ кайӧ, та серти и нимтӧмаӧсь Ен каян лун либӧ Кристос каян лун. Шуӧны, мый тайӧ лунас Енмыс каяс енэжӧ да ыстас бур поводдя. Луздорын, Сыктыв вожын тайӧ лун кежлӧ краситӧны кольк. Верстьӧ войтыр и челядь петӧны ывлаӧ да качӧдлӧны кольксӧ енэжӧ, корӧны Енмыслысь бур поводдя, мед нянь ӧдйӧ быдмас. Мукӧдлаас челядь чукӧртчӧны ыб вылын либӧ часовня дорын да гӧгльӧдлӧны кольксӧ кыр горув. Эскӧны, мый колькйыс кӧ вошӧ турун пиӧ, туруна во лоӧ.




#Article 485: Жижева Зоя Григорьевна (175 words)


Жижева Зоя Григорьевна (1946) — асшӧра босьтчысь коми гижысь, велӧдысь. Нывдырся овыс — Королёва.

Чужӧма 1946-ӧд воын Кӧрткерӧс районса Пӧддельнӧй сиктын. Мӧд классянь велӧдчӧма Одыбса школаын. 1961 воын помалӧма Одыбын 7 класса школа, велӧдчӧма медводз Сыктывкарса педагогика училишӧын, а сэсся уджысь орӧдчытӧг  Сыктывкарса канму университетысь история факультетын. 1965—1967-ӧд воясын уджалӧма Кӧрткерӧс районса Каляты посёлокын, а 1968-ӧд восянь — Одыбын: велӧдӧма начальнӧй классъяс, история да обществознание. Одыбса шӧр школаын уджалӧма 43 во.

Зоя Жижева гижӧ комиӧн кывбуръяс да сьыланкывъяс челядьлы да верстьӧлы. Кывбуръяссӧ сиӧ муса войвыв вӧр-валы да чужан мулы. Уна кывбур тэчӧма радейтчӧм, вона кадся олӧм йылысь.

Кывбуръяссӧ йӧзӧдлӧма республикаса газет-журналъясын, Кӧрткерӧс районса «Звезда» газетын. Гижӧдъясыс петавлӧмаӧсь и гижысьяслӧн ӧктӧдъясын — «Сьӧлӧм кудйысь» (1996), «Край родной, ты дорог мне» (2004), мый петӧма Кӧрткерӧс районлы 65 во тыриг кежлӧ.

Зоя Григорьевна сьылӧ да петкӧдчӧ «Сипертас» йӧзкостса котыркӧд районса да республикаса «Шондібан», «Василей», «Играй гармонь, звени частушка», «Русская зима» гажъяс дырйи, кӧні юргӧмаӧсь сылӧн кывбуръяс вылӧ тэчӧм сьыланкывъяс.

Дыр кад чӧж веськӧдлӧма Одыб сиктса ветеранъяслӧн сӧветӧн. З.Г. Жижева — уджвывса ветеран да Рочмуса велӧдӧм юкӧнын нимӧдана велӧдысь.




#Article 486: Круглов Александр Васильевич (302 words)


Круглов Александр Васильевич (1852—1915) — коми вужъяса роч гижысь, публицист, гижлӧма комияс йылысь.

Александр Круглов чужӧма 1852-ӧд вося (мукӧдлаын — 1853-ӧд воын) лӧддза-номъя тӧлысь (5) 17-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняса Югдін карын. Батьыс вӧлӧма коми, уджалӧма училишӧяс бӧрся видзӧдысьӧн. Батьыслӧн кулӧм бӧрас семьяыс вуджӧма овны Вӧлӧгдаӧ. Велӧдчӧма вӧлӧгдаса гимназияын; сетӧма урокъяс, недыр уджыштӧма губерняса казеннӧй палатаын, босьтчӧма гижны кывбуръяс да очеркъяс. 1873-ӧд воын овмӧдчӧма Санкт-Петербургӧ.

Кулӧма 1915-ӧд вося йирым тӧлысь (9) 22-ӧд лунӧ Сергиев Посад карын.

Александр Круглов гижӧма кывбуръяс, проза, очеркъяс. Кывбуръяссӧ йӧзӧдлывлӧма «Русская Речь», «Наблюдатель», «Дело», «Вестник Европы», «Исторический Вестник», «Русские Ведомости», «Биржевые Ведомости» да челядьлы мукӧд журналын.

Медводдза ыджыд гижӧдӧн вӧлӧма М. В. Ломоносов йылысь очерк, мый вӧлі гижӧма 18 арӧсӧн на 1870-ӧд воын. Очеркыс петавлӧма торъя брошюраӧн челядьлы кӧкъямысысь ӧтпыр. Лэдзӧма сідзжӧ «Вологда и Вологодский край», «Кружевница» да мукӧд очерк.

XIX нэм помын — XX нэм пансигӧн А. В. Кругловӧс унаӧн кутӧмаӧсь тӧдны, кӧть и олӧма гӧля да тшӧкыда висьӧма. Сійӧ тшӧкыда йӧзӧдчӧма периодикаын. 

Ыджыд пай Кругловлӧн сыын, мый тӧдмӧдӧма аслас кадся лыддьысьысӧс коми йӧзлӧн олӧмӧн. «Лесные люди» небӧгын гижысь пыдди пуктӧмӧн висьталӧма налӧн сьӧкыд олӧм йывсьыныс.

Аслас олӧм йывсьыс казьтылӧмъяссӧ А. В. Круглов йӧзӧдӧма «Исторический вестник» журналын (1894—1895).

А. В. Кругловлӧн гижан сямын тӧдчӧ Ф. М. Достоевский. Тайӧ бура петкӧдчӧ гижысьлӧн бӧръя олан воясас, кор Круглов редактируйтіс да йӧзӧдіс «Светоч» да «Дневник писателя» журналъяс.

Ставнас йӧзӧдлӧма 100 сайӧ небӧг. Сылӧн петавлісны: «Живые души», очерки и рассказы (СПб., 1885); «Лесные люди»; «На исторической реке» (М., 1890); «Под колесом жизни»; «Свои — чужие»; «Немудреное счастье» (1895); «Провинциальные корреспонденты» (СПб., 1886); «Господа земцы» (СПб., 1887); «Губернские сказки» (М., 1890).

Круглов уна гижӧма челядьлы да томуловлы. Налы петавлӧмаӧсь татшӧм небӧгъяс: «Дети лесов» (СПб., 1885); «Иван Иванович и компания», (3 изд., СПб., 1889); «Большак» (4 изд.); «Котофей Котофеевич» (М., 1890); «Вечерние досуги» (2 изд.); «Незабудки»; «Разными дорогами»; «Картины русской жизни» (1892) и мукӧд.




#Article 487: Розе Любовь Петровна (202 words)


Розе Любовь Петровна (1954—2018) — коми сьыланкывъяс сьылысь, поэт, шылад тэчысь, хорӧн веськӧдлысь, велӧдысь.

Любовь Розе чужӧма 1954-ӧд вося сора тӧлысь 19-ӧд лунӧ Красноярск крайын Балахтинск районса Павловск приискын. Батьыс вӧлӧма туясян-корсьсян экспедицияын начальникӧн. Быдмӧма Красноярск крайын Партизан районса Мина посёлокын, кӧні 1970-ӧд воын помалӧма школа. 1974-ӧд воын вит вылӧ помалӧма Абаканын искусствояс училишӧ «Асшӧр хорӧн веськӧдлысь» специальносьт серти. 1979 воын помалӧма Ленинградын Н. К. Крупская нима канмуса культура институт «Роч йӧзкостса хорӧн веськӧдлысь» специальносьт серти. Велӧдчигас жӧ сьылӧма эстраднӧй оркестрын Капранов нима культура дворечын. 1979-ӧд восянь уджалӧ Уква карын: медводз мусир перйысьяслӧн Шӧр культура керкаын, сэсся культуралӧн карса дворечын. 

Кулӧма 2018-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 21-ӧд лунӧ.

Любовь Розе лӧсьӧдӧма да веськӧдлӧма некымын асшӧр котырӧн: роч сьыланкывлӧн хорӧн, «Лысва войт» ансамбльӧн, коми сьыланкывъяса «Ӧшкамӧшка» челядь ансамбльӧн, украинаса сьыланкывлӧн «Диброва» хорӧн. 

Стажируйтчылӧма Канмуса войвыв роч йӧзкостса хорын (Кардор), М. Е. Пятницкий нима канмуса роч йӧзкостса хорын (Москва), О. Сорокин веськӧдлӧм улын ансамбльын челядь хорӧн сьылӧм серти.

Кыдзи сьылысь дасьтӧма некымын асшӧр концерт. Лӧсьӧдӧма 30 сайӧ сьыланкыв: «Поклон великим землякам», «С юбилеем, Ухта родная», «Мы первопроходцы», «Газовики народ особый», «Нас называют нефтяными королями», «Живи и здравствуй республика моя» да мукӧд. Йӧзӧдӧма 11 компакт-диск, на лыдын нёльыс асшӧр. Сьылӧма коми сьыланкывъяс (шуам, «Лэбӧ лунвылӧ тури)»
 

 




#Article 488: Порошкин Александр Григорьевич (189 words)


Порошкин Александр Григорьевич (1930—2019) — коми математик-туялысь, физика-математика наукаясса кандидат, профессор.

Александр Порошкин чужӧма 1930-ӧд вося кӧч тӧлысь 8-ӧд лунӧ Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтын Сыктывдін районса Зеленеч сиктсӧвет улӧ пырысь Вылыс Чукачой грездын кресьттянин семьяын. Батьыс ыджыд нылыскӧд 1932-ӧд воын мунӧмаӧсь уджавны Сыктывкарӧ; 1937-ӧд воын на дорӧ воӧмаӧсь и гӧтырыс да мукӧд челядьыс. Александр 1947-ӧд воын помалӧма Сыктывкарын 12-ӧд номера Олег Кошевой нима шӧр школа, 1951-ӧд воын — Коми канмуса педагогика институтысь физика-математика пакультет. Институт бӧрын ӧти во уджалӧма Лӧзымса да Сыктывкарса 12-ӧд номера школаясын, а сэсся локтӧма институтса математика кафедраӧ, кӧні уджалӧма 1976 воӧдз. Ӧти кадӧ веськӧдлӧма кафедранас. 

Аспиранталӧма А. И. Герцен нима Ленинградса канму педагогика институтын. 1970-ӧд воын дорйӧма физика-математика наукаясса кандидатлысь диссертация, лоӧма доцентӧн. 1976-ӧд воын вуджӧма уджавны Сыктывкарса канму университетлӧн Высшӧй математика кафедраӧ (1989-ӧд вося йирым тӧлысьсянь — математика анализ кафедра). 1992-ӧд восянь — профессор.

Кулӧма 2019-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 22-ӧд лунӧ.

Аспирантураын велӧдчигӧн сылӧн веськӧдлысьӧн вӧлӧма профессор Б. З. Вулих. Медводдза уджъяссӧ А. Г. Порошкин сідзжӧ сиӧма К-ин теория туялӧмлы.

Лэдзӧма москваса да сыктывкарса небӧг лэдзанінъясын студентъяслы да велӧдчысьяслы 14 велӧдчан небӧг.

А. Г. Порошкин — Америкаса математика котырӧ пырысь, «Mathematical Reviews» журналса референт.




#Article 489: Мирошниченко Надежда Александровна (178 words)


Мирошниченко Надежда Александровна (1943) — Комиысь роч гижысь, Россияса гижысь да журналист котыръясӧ пырысь, Коми Республикаса нимйӧза гижысь.

Надежда Мирошниченко чужӧма 1943-ӧд вося сора тӧлысь 3-ӧд лунӧ Москваын. 1949-ӧд восянь олӧ Сыктывкарын. 1964 воын помалӧма Коми канмуса педагогика институтысь филология пакультетса английскӧй кыв велӧдан чукӧр. Школаясын куим во велӧдӧма англия кыв; дас кык  во уджалӧма республикаса газетъясын, телевидениеын, Коми АССР-са гижысь котырын консультантӧн (1978—1981).

Медводдза кывбуръяссӧ вӧлі йӧзӧдӧма «Молодёжь Севера» газетын да «Перекличка» сборникын (1966). Кывбуръяса асшӧр чукӧр «Назовите меня по имени» ним улын петӧма 1975 воын. Сы бӧрын петавлӧмаӧсь «Отрывок» (1980), «Все кончается добром», «Сыктывкарский вариант» (1986), «Хочется счастья», «Русское сердце» (1996), «Зачем не сберегли» чукӧръяс. Ставнас йӧзӧдӧма 11 небӧг.

Сылӧн кывбуръяс вылӧ лӧсьӧдӧма сьыланкывъяс да романсъяс.

Надежда Мирошниченко — СССР-са журналист котырӧ пырысь (1977), СССР-са гижысь котырӧ пырысь (1981), «Всемирный Собор русского народа» общественнӧй котырӧ пырысь, «Мир Севера» войтыркостса журналлӧн редколлегияӧ пырысь, наукаяс да искусствояс Петыр академияса член-корреспондент. 

Н. Мирошниченко шедӧдлӧма Коми Республикаса канму премия (1997), «Наш современник» журналлысь литературнӧй премия, Россияса да Саха (Якутия) Республикаса гижысь котыръяслысь «Северная звезда» литературнӧй премия, Россияса ыджыд литературнӧй премия.




#Article 490: Купальнича лун (304 words)


Купальнича лун — йӧзкостса календарын лун, кӧні йитчӧмаӧсь вичкоса да йӧзкостса эскӧмъяс. Иванлунся рытсӧ уналаын шуӧны Купальнича лунӧн, Иван Купалаӧн.

Купальнича лунӧ медводдзаысь вӧрысь вайӧны да пывсьӧны кыдз пу корӧсьӧн, кытчӧ содтӧны купальнича чвет либӧ кольквиж рӧма дзоридзьяс (чал, лютик, лютик-летки), пелысь увъяс. Йӧзыс ӧлӧдӧны, мый Иван лунӧдз кӧ выль корӧсьӧн пывсян – лудӧм висьӧм лоӧ. Пывсигӧн шуалӧны: 
 «Ло кыдз пу кодь ёнӧн, 
 Купальнича кодь мичаӧн, 
 Пелысь кодь сӧстӧмӧн!» 

Либӧ: 
 «Мед корӧсь кодь жӧ мича лоан, 
 Ён да зумыд, 
 Дзоньвидза да шуда.
 Порсьлы — лудӧм, 
 Каньлы — висьӧм, 
 Ошлы — гыжъясьны, 
 А меным быдмыны-сӧвмыны».

Купальнича лунӧ челядьӧс пывсянын корӧсялiгӧн (вермӧны корӧсьӧ пуктыны бадь, пипу, ловпу, жовпу увъяс) лыддьӧны татшӧм кывъяс:
  Быгзян турун моз быгзьыны,
  Купальнича моз чветитны,
 Кыдз пу кор моз гӧгрӧсмыны,
 Бадь кор моз нюжавны тэныд.

Иван лун асылӧ йӧзыс гусьӧн ветлӧны кӧмтӧгыс лысваа турунтi, ӧктӧны лысвасӧ корӧсьӧ, туплясьӧны лысваын, медым дзоньвидзаӧн лоны. 

Иван-Купала лунӧ кӧзяйкаяс вӧрӧдӧны лук, медым сiйӧ бурджыка быдмас.

Быд морт пывсьӧ аслас корӧсьӧн, а сэсся чӧвтӧ юӧ: корӧсьыс кӧ ылӧ кывтӧ, сiдзкӧ олӧмыс кузь на лоӧ; вӧйӧ кӧ — кувсьӧм, шог либӧ лёктор водзын. Томиник нывъяс корӧсь шыбитӧмӧн кӧсйӧны тӧдмавны верӧс сайӧ петӧм йылысь: ю кузя водзӧ кывтӧм индӧ чунькытшасьӧм вылӧ.

Лунвывса комияс пывсьӧм бӧрын корӧсьсӧ асылӧдзыс кольӧны майӧг йылӧ: войнас кӧ корӧсьыс вижӧдас, мортыс кулас; оз кӧ кельдӧд — ставыс лоӧ бур. Мукӧдыс чайтӧны, мый майӧг вылӧ ӧшӧдӧм корӧсь нуас мортыслысь став висьӧмсӧ.

Корӧсьсӧ шыбитлӧны и пывсян вевт вылӧ: сувтӧны мышкӧн пывсяныслы да веськыд киӧн шуйга пельпом вӧмын чӧвтӧны. Кодарланьыс петкӧдлӧ дiныс, сэтысянь и воас верӧспуыд. Мукӧдыс шуӧны, дiныс кӧ вичколань либӧ шойналань, сiдзкӧ кулан.

Иван войӧ нывъяс гадайчӧны: ветлӧны войнас виж турунла. Сiйӧс кусыньтӧны пидзӧс вылас, пиньнас курччӧны да вомас вайӧны гортас. Турунсӧ пуктӧны юрлӧс улас, водӧны пӧрччысьтӧг, некодкӧд оз сёрнитны. Чайтӧны, мый войнас вӧтын волас верӧспуыс.

Ивана Купала лунӧ кӧ зэрыс абу, оз зэр Петыр лунӧдз.




#Article 491: Иван лун (147 words)


Иван лун () — коми йӧзкостса календарын вичко праздниккӧд йитчӧм лун, пасйöны сора тӧлысь 7-ӧд лунӧ.

Иван лун — сура (крам) праздник Кулӧмдiн районса Дереваннӧйын, Кӧрткерӧс районса Джиян грездын, Сыктыв районса Кебраын, Луздор районса Леткаын, Мутнича да Олгу грездын, и с.в.

Эжва йылын Иван лун бӧрын петӧны турун пуктыны. Йӧзыс чайтӧны, мый Иван лун кежлӧ турунъясыс воӧны нин и позьӧ чукӧртны бурдӧдчан быдмӧгъяс. Тӧдысь йӧзыс бурдӧдчан турунсӧ мунӧны чукӧртны водз асывнас. Эскӧны, мый мунiгӧн оз позь сёрнитны паныдасьысьяскӧд, колӧ пасьтасьны сӧстӧм еджыд кӧлуйӧ. 

Бурдӧдчигъясӧн Иван лунӧ чукӧртӧм корӧсь коръяссӧ пӧжӧны пӧсь ваын да юӧны кызӧмысь.

Тайӧ лунӧ, висьталӧм серти, керкаысь керкаӧ ветлӧны еретикъяс да тшыкӧдӧны мӧсъяссӧ да йӧзсӧ.

Иван лун войӧ йӧзыс ветлӧны вӧрӧ корсьны ас турун либӧ папоротник, кодi пӧ войнас дзоридзалӧ. Эскӧны, мый папоротниксӧ видзӧ бес, и сiйӧс колӧ гусявны. Кодлы веськалас дзоридзалысь папоротникыс, сiйӧс некод оз кут аддзыны. Кодi аддзас ассьыс турунсӧ, лоӧ шудаӧн.




#Article 492: Речкей (102 words)


Речкей () — коми йӧзкостса календарын Николай Великорецкийлы сиӧм лун, кодӧс пасйӧны Ыджыд лунсянь дасӧд шойччан лунӧ. Речкей ним артмӧма Великорецкий ним дженьдӧдӧмӧн.

Тайӧ лунсӧ Сыктыв районса Поёлын да Сыктывдін районса Гаръяын лунсӧ шуӧны Речкей (Микӧла Речкей), Кулӧмдін районса Полльӧн — Микела, Кӧрткерӧс районса Одыбын — Гажа Микела, Одыб Микела, и с.в. Одыб сиктын праздничайтӧмаӧсь куим лун: медводз сиктас, а сэсся Ягвыв да Тист грездъясын.

Одыбын праздник бӧрын вӧлі етӧны турун пуктыны.

Гаръяын вичкоын асывсяньыс сьылӧны. Сэсся лэччӧны ва дорӧ да вежӧдӧны васӧ. Нывбабаяс турунысь кыӧны вӧньяс да вачкалӧны мужичӧйясӧс. Та лун бӧрас петӧны сэсся турун пуктыны. Том йӧз гажӧдчӧны пос вылын.




#Article 493: Конкка Унелма Семёновна (467 words)


Унелма Семёновна Конкка (фин. Unelma Konkka) (1921—2011) — Сӧвет да Рочму кадся карел гижысь, вуджӧдчысь, фольклор туялысь. СССР-са гижысь котырӧ пырысь. 

Унелма Конкка чужӧма 1921-ӧд вося моз тӧлысь 21-ӧд лунӧ  близ села Токсово  Петроград губернияысь Шлиссельбург уездса Конколово (фин. Konkkala) грездын (Токсово сиктсянь неылын) (ӧні Ленинград обласьтса Всеволожск район). Инкери крестьян семьяын вӧлӧма дасӧдӧн. Рӧдыс — Корвела. 

Батьыс — Симо Конкка, революцияӧдзыс вӧлӧма грездса старостаӧн, сійӧс бӧрйылӧмасӧь мирӧвӧй суддяӧн. Гортас вӧлӧма унасикас небӧг — Библиясянь Карл Марксӧдз да Жан-Жак Руссоӧдз. Мамыс — Катри Ванханен. Ставнас семьяас вӧлӧма 12 кага, на пиысь витыс кулӧма ичӧтӧн.

Тартуын мир йылысь сёрнитчӧм кырымалӧм бӧрын 1921-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысьын Конккалӧн семьяыс бергӧдчӧма гортас Суомиысь, кытчӧ пышйылӧма 1919-ӧд вося репрессияысь, кодӧс вӧлі нуӧдӧ Сӧвет власьт Войвыв Инкери олысьяслы паныд. Воӧм бӧрын недыр мысти и чужӧма Унелма.

Кулӧма 2011-ӧд вося ода-кора тӧлысь 4-ӧд лунӧ Лаппеэнранта карын (Финляндия).

Сідзжӧ йӧзӧдӧма кык тома карел мойдъяс, кытчӧ пыртӧма 171 мойд. Медводдза томас — «Карельские народные сказки» (Наука, 1963 во) — пырисны войвыв Карелияса да сегозероса мойдъяс, мӧдас — «Карельские народные сказки. Южная Карелия» (1967 во) — ливвикъяслӧн да людикъяслӧн мойдъяс. Мойдъяссӧ йӧзӧдӧма сёрнисикассӧ вежлавтӧг.
 
Унелма Конкка чукӧртӧма фольклорсӧ Карелияса уна районын. Медся ёна сійӧс вӧлі кыскӧ Сегозеролӧн озыр традицияыс, кӧні туялысь медводдзаысь вӧлӧма 1967-ӧд воын. Паданаын вӧлі котыртӧма комплекснӧй отряд, кытчӧ пырисны фольклор, этнография да кыв туялысьяс, фин туялысьяс, кодъяс 1972—1976-ӧд воясӧ чукӧртісны уна материал, мый подув вылын петісны фольклор да этнографияысь кык небӧг. Медводдза небӧгсӧ, «Духовная культура сегозерских карел конца XIX — начала XX в.» (1980 во), дасьтісны Унелма Конкка да сылӧн Алексей пиыс, коді гижис праздникъяс йылысь юкӧн. Тані уна вайӧдӧма обряд да праздникъяс йылысь устнӧй висьтъяс. Небӧгас сідзжӧ туялӧма Сегозеролы лӧсялана медваж жанръясысь ӧти — бӧрдӧдчанкыв.

Унелма Конкка туялӧма сідзжӧ бӧрдӧдчанкывъяс гуасян да кӧлысь обрядъясын. Та серти туялысь дасьтӧма «Поэзия печали. Карельские обрядовые плачи» монография (1975). Нималана роч фольклор туялысьяс Б. Н. Путилов да К. В. Чистов зэв вылӧ донъялісны тайӧ уджсӧ да вӧзисны авторыслы дорйыны доктор ним вылӧ диссертация пыдди. Сэк кадӧ жӧ институтса веськӧдлысьяс да партия шуӧма уджсӧ идеологиялы лӧсявтӧмӧн да абу лэдзӧма йӧзӧдны торъя небӧгӧн. 1985-ӧд воын монографияыс петӧма Суомиын фин кыв вылын «Ikuinen ikävä. Karjalaiset riitti-itkut» («Помтӧм шог. Карелияса обрядӧвӧй бӧрдӧдчӧмъяс») ним улын Фин литература Котырлӧн серияын. Тайӧ зэв аслыссикас удж, кӧні туялӧма ӧти жанр — карелса бӧрдӧдчанкыв. Рочӧн небӧгсӧ вӧлі йӧзӧдӧма сӧмын 1992-ӧд воын. 2014-ӧд воын монографияыслӧн медводдза юкӧныс вӧлі йӧзӧдӧма япон кыв вылын (вуджӧдӧма Рёко Ямагути).
 
Унелма Конкка ставнас йӧзӧдӧма 100 сайӧ туясян удж.

Унелма Конкка тӧдса сідзжӧ кыдзи кывбур да проза гижысь, коді гижӧма фин кывйӧн Катри Корвела гусяним улын. 1981-ӧд восянь — СССР-са гижысь котырӧ пырысь. Кывбуръяссӧ гижӧма верлибрӧн. Найӧс вуджӧдӧма эст, маддяр да мордва кывъяс вылӧ. 

Унелма вуджӧдӧма художествоа литература фин кыв вылысь рочӧ.

У. Конкка — Суомиса Литературнӧй котырӧ, «Калевала» котырӧ да М. Кастрен котырӧ пырысь, фольклористъяслӧн ставмирса ассоциация да Карелияса просветительскӧй котырӧ пырысь. 




#Article 494: Кейзерлинг Александр Андреевич (240 words)


Кейзерлинг Александр Андреевич (нем. Alexander Friedrich Michael Lebrecht Nikolaus Arthur, Graf von Keyserling; 1815—1891) – естествоиспытатель, общественнӧй удж вӧчысь, медводдза геолог, коді туялӧма Печора вож. 

Чужӧма 1815-ӧд вося моз тӧлысь 27-ӧд лунӧ Курляндия губернялӧн Тальсен уездса Кабил вӧлӧсьт улӧ пырысь Кабилленын  (ӧні – Латвия). Челядь дырйиыс да том дырйиыс олӧма бать-мамыслӧн имениеас. Бура кужӧма ворсны пианиноӧн. 1833-ӧд воын пырӧма велӧдчыны Берлин университетӧ, кӧні медводз велӧдӧма право, а сэсся естественнӧй наукаяс. Та кадӧ жӧ ёртасьӧма Отто Бисмарккӧд, коді сёрӧнджык лоӧма Германия империяса канцлерӧн.

Университет помалӧм бӧрын немеч кыв туялысь Вильгельм Гумбольдт вӧзйӧм серти Кейзерлинг мӧдӧдчӧма Петербургӧ да 1840-ӧд воын сійӧс ыстӧмаӧсь туявны Фин заливлысь Эстлянд берегсӧ. 

Кулӧма 1891-ӧд вося ода-кора тӧлысь 8-ӧд лунӧ Эстлянд губерняса Райкюль имениеын.

Геолог да палеонтолог А. А. Кейзерлинглӧн да военнӧй моряк капитан-лейтенант П. И. Крузенштернлӧн Печора ю кузя экспедицияыс нюжалӧма куим тӧлысь чӧж. Тайӧ ветлігас аддзӧмаӧсь Соплеск ю вылысь изшом, Емва да Пижма бокысь — гипс. Медводдзаясӧн лӧсьӧдӧмаӧсь кряжлысь медводдза мусерпас, кодӧс Кейзерлинг шуӧма Тиманӧн. Та кындзи, Кейзерлинг вӧлӧма Уква ю вылын да медводдзаӧн юӧртӧма Укваса мусир петанін йылысь. 

Ветлӧм бӧрас 1846-ӧд воын вӧлі йӧзӧдӧма Печора ковтыслӧн медводдза мусерпас, мыйӧн дыр кад чӧж сэсся вӧдитчисны туялысьяс.
Экспедиция вӧлі котыртӧма сьӧм министерство да горнӧй инженеръяслӧн Корпус. Таӧдзыс воддза мусерпасъясыс Коми мунымӧс вӧлі серпасалӧны ылӧсас, эз лӧсявны географическӧй координатъяслы. Усть-Сысольск кындзи мукӧдыслы абу вӧлі индӧма широта да долгота.
Кейзерлинг да Крузенштерн йӧзӧдісны 1846-ӧд воын «Научные наблюдения при поездке в Печорский край». Тайӧ уджсьыс налы вӧлі сетӧма Демидов премия.




#Article 495: Маркова Галина Петровна (136 words)


Маркова Галина Петровна (1950) — сценарист, телережиссёр, Россияса культураын нимӧдана уджалысь.

Галина Маркова чужӧма Коми АССР-ын Луздор районса Абъячойын 1950-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 23-ӧд лунӧ. Помалӧма Абъячойса шӧр школа, Коми канмуса педагогика институтысь филология пакультет (1974). 

Коми телевидениеын медводдзаяс лыдын босьтчӧма снимайтны коми фольклор серти уджъяс. Коми йӧзлӧн традицияяс да обрядъяс йылысь «Кӧка войяса му» телефильмысь Фин-йӧгра войтырлӧн I войтыркостса телефестиваль дырйи 1991-ӧд воын сетӧма медшӧр приз. Фильмсӧ вӧлі петкӧдлӧма Россияса шӧр каналъясті да Венгрияын. 1995-ӧд воын тайӧ фильмыс вӧлі петкӧдлӧ Рочмунымӧс «Радуга» ставмирса телефестивальын.

Галина Маркова дасьтӧма да снимайтӧма художествоа татшӧм дженьыд фильмъяс, кыдзи «Трипан Вась» (Тима Вень висьт серти), «Войвыв кӧш улын» (изьва-колваса эпос серти).

Г. П. Маркова вӧлӧма «Финно-угорский мир» (1993) ӧтувъя тележурнал котыртысьяс лыдын.

Г. Маркова дасьтӧма сідзжӧ медводдза коми гижысь-романист В. В. Юхнинлӧн «Бианюр» повесьт серти фильм.

Веськӧдлӧма «Землячество Прилузья» ӧтмунӧмӧн.




#Article 496: Тарабукина Анна Степановна (144 words)


Тарабукина Анна Степановна (1915—1975) — нималана коми актриса, Коми АССР-са нимйӧза артист, РСФСР-са нимӧдана артистка. Медводдза верӧсыс — серпасалысь Н. Л. Жилин, мӧдыс — Сергей Александрович Русин, коді вӧлӧма 1950-ӧд воясӧ Коми АССР-са торговля министрӧн.

Анна Тарабукина чужӧма Кардор губерняысь Яренск уездса Емдінын (ӧні Коми Республикаын Емдін районса Емдін сикт) 1915-ӧд вося ӧшым тӧлысь 6 (19)-ӧд лунӧ. 1932—1936-ӧд воясын велӧдчӧма Ленинградса театральнӧй училишӧлӧн коми студияын. Помалӧм бӧрын пырӧма уджавны Драма театрӧ.

Кулӧма 1975-ӧд вося кӧч тӧлысь 22-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Аслас ворсӧмнас вермис вӧрзьӧдны сьӧлӧмсӧ быд видзӧдысьлысь. Петкӧдчис рытыввывса классическӧй драматургияын: В. Шекспир, Р. Шеридан, К. Гольдони, Б. Шоу. 

Творчествоын ыджыд вермӧмӧн лои А.Островскийлӧн «Приданнӧйтӧм ныв» пьесаын Ларисаӧс ворсӧм (1945). Тайӧ образас и серпасалӧма актрисаӧс Н. Жилин, сылӧн верӧсыс.

Анна Тарабукиналы медводдзаяс лыдын (Пантелеймон Мысовкӧд ӧттшӧтш) Коми АССР-ысь Вылыс Сӧветса Президиумлӧн шуӧмӧн вӧлі сетӧма «Коми АССР-са нимйӧза артист» ним 1943-ӧд вося косму тӧлысь 10-ӧд лунӧ.




#Article 497: Рочев Николай Васильевич (168 words)


Рочев Николай Васильевич (1962—2018) — общественнӧй удж вӧчысь.

Николай Рочев чужӧма 1962-ӧд вося ӧшым тӧлысь 5-ӧд лунӧ Изьва районса Кыдзкар сиктын.
 

Веськӧдлӧма спортивнӧй туризм кружокӧн. Сылӧн веськӧдлӧм улын школьникъяс быд во ветлӧдлӧмаӧсь лызьӧн, подӧн да ва походъясӧ (I–IV сьӧкыдлун категория) Изьва районті, Приполярнӧй Урала, Тянь-Шаньӧ, Байкал ты бердӧ. Ачыс лызьӧн ветлывлӧма 5-6-ӧд сьӧкыдлун категорияа лызь походъясӧ. Лызь туризм Россияса чемпионатын шедӧдлӧма коймӧд места. Кайлӧма походасигӧн Е. Корженевская нима пикӧ (7 195 м.) да Коммунизм пикӧ (7 495 м.); тӧвъяснас кайлывлӧма Тянь-Шань гӧра йывъясӧ. 2008-ӧд воын лызьӧн тӧвнас ветлӧма Вӧркутасянь Ямалӧ (2008 год). 2010-ӧд воын ветлӧма Дятлов перевалӧ, кӧні реконструируйтӧмаӧсь 1959-ӧд вося лоӧмторъяс, да вӧлӧма экспедиция веськӧдлысьӧс вежысьӧн.

Некымын созыв Н. В. Рочев вӧлӧма Изьва район Сӧветса депутатӧн. 2004—2005-ӧд воясын вӧлӧма Изьва район Сӧветса веськӧдлысьӧс вежысьӧн удждон босьтӧмӧн, а 2005-ӧд восянь 2007-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысьӧдз — Изьва районса администрацияӧн веськӧдлысьӧс медводдза вежысьӧн. Та кадӧ вӧлі дасьӧма Изьва районын туризм сӧвмӧдан уджтас да 2007—2011-ӧд вояс вылӧ Изьва район сӧвмӧдан уджтас.

Кулӧма Сыктывкарын 2018-ӧд вося моз тӧлысь 31-ӧд лунӧ онкология висьӧмысь.




#Article 498: Коми Республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театр (146 words)


Коми Республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театр (роч. Национальный музыкально-драматический театр Республики Коми) — Сыктывкарын драмаа театр, коді воссьӧма 1992-ӧд воын. Водзынджык вӧлі шусьӧ Фольклор театр. Тайӧ дзик ӧти театр Комиын, Россияын да став мирын, кӧні став спектакльыс мунӧ сӧмын комиӧн (роч кыв вылӧ ӧттшӧтшъя вуджӧдӧмӧн). Театрлы подув пуктысьыс — Россия Федерация искусствоясын нимӧдана уджалысь С. Г. Горчакова.

Театр вӧлі лӧсьӧдӧма 1992-ӧд воын Коми АССР-са министръяслӧн сӧвет шуӧмӧн. Театр вӧлі восьтӧма кыдзи Фольклор театр. Сылӧн могыс — видзны аслыссикас коми кыв да культура. 2005-ӧд вося моз тӧлысьын Коми Республикаса Веськӧдлан Котыр Шуӧмӧн театр кутіс шусьыны Коми Республикаса войтырлӧн шылада-драмаа театрӧн. 

Театр пуктӧ коми фольклор, коми кывбуралысь, прозаик да драматург гижӧдъяс подув вылын спектакльяс. Вӧлі пуктӧма татшӧм жанръяса спектакльяс:

Коми классикъяс кындзи театрын пуктӧма фин, маддяр да роч авторъяслысь пьесаяссӧ коми кыв вылӧ вуджӧдӧмӧн.

Та кыдзи, театрса труппа ворсӧма Петрозаводскын, Наръяна-Марын, Екатеринбургын, Йошкар-Олаын, Кудымкарын, Москваын, Саранскын, Петыркарын, Перым крайын.




#Article 499: Захаренко Ангелина Михайловна (112 words)


Захаренко Ангелина Михайловна (1946—2018) — Россияса нимйӧза велӧдысь (2008), общественнӧй удж вӧчысь.

Ангелина Захаренко чужӧма 1946-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 1-ӧд лунӧ Кӧрткерӧс районса Шойнаты сиктын. 1970-ӧд восянь уджалӧма сэтчӧс школаын,1980-ӧд восянь веськӧдлӧма велӧдчанінӧн.

Сылӧн веськӧдлігӧн Шойнатыса школаын восьтӧмаӧсь прогимназия да видз-му нырвизя классъяс, а 2001-ӧд воын — 20-ӧд номера училишӧлысь филиал.

Водзмӧстчысь ань зільӧма коми кыв видзӧм-сӧвмӧдӧмын, вӧлӧма 8-9 классъясын велӧдчысьяслы небӧг дасьтысьяс пиысь ӧтиӧн.

Кулӧма 2018-ӧд вося йирым тӧлысь 14-ӧд лунӧ. Гуалӧма шойнатыса шойнаын.

Ангелина Захаренко тӧдса кыдзи зіль да водзмӧстчысь общественник. 1996-ӧд воын пырӧдчылӧма Венгрияын Фин-йӧгра войтыр II Ставмирса конгрессӧ.

Водзмӧстчӧма «Коми войтыр» ӧтмунӧмын, Коми Республикаса вужвойтыр аньяслӧн котырын, Коми Республикаса Общественнӧй палатаын.

Сійӧс бӧрйывлӧмаӧсь сиктса да районса сӧветъясӧ депутатӧн.




#Article 500: Сукгоева Анастасия Михайловна (101 words)


Сукгоева Анастасия Михайловна (1982) — челядьлы комиӧн да рочӧн гижысь.

Анастасия Сукгоева чужӧма Сыктывдін районса Сёськаын 1982-ӧд вося кӧч тӧлысь 17-ӧд лунӧ. Помалӧма И.А. Куратов нима Сыктывкарса 1-дза номера гуманитарно-педагогическӧй колледжысь социально-юридическӧй юкӧн, Москваса финансово-юридическӧй академиялысь Киров филиал «юриспруденция» специальносьт серти (уджысь орӧдчытӧг). Олӧ Сыктывкарын, уджалӧ антимонопольнӧй службаын. 

Анастасия Сукгоева гижӧ рочӧн да комиӧн кывбуръяс да проза, ёнджыкасӧ челядьлы. Гижны босьтчӧма медводз комиӧн школаас велӧдчигӧн на, но кывкутӧмӧн кутчысьӧма гижан уджас мамӧн лоӧм бӧрын. «Лестукъясысь вурӧм эшкын» — медводдза висьт, кодӧс гижӧма верстьӧлы (2017).

Гижӧдъясыс петавлӧмаӧсь «Би кинь», «Войвыв кодзув», «Радуга» да «Арт» республикаса журналъясын, «Сибирячок» журналын, челядьлы «Эжвинские искорки» чукӧрын.




#Article 501: Некрасова Галина Александровна (121 words)


Некрасова Галина Александровна (1958) — коми кыв туялысь, филологияса кандидат. Батьыс — коми гижысь, Коми АССР-са школаясын нимӧдана велӧдысь, Коми Республикаса Почёта гражданин Александр Некрасов (Гамса).

Галина Некрасова чужӧма 1958-ӧд вося ӧшым тӧлысь 12-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Емдін районса Айкатылаын.  1976-ӧд воын помалӧма Емдін районса Гам сиктын, 1981-ӧд воын — Сыктывкарса канму университетысь пилология пакультет. 

Йӧзӧдӧма 230 сайӧ туясян удж, на лыдын: «Ӧнiя коми кыв. Морфология» (2000, соавт.), «Коми кывлӧн историческӧй фонетика» (2000), «Система L-овых падежей в пермских языках. Происхождение и семантика» (2002), «Вежлӧг перым кывъясын: форма, вежӧртас, артманног» (2004), «Структура слова и выбор падежного алломорфа в пермских языках» (2006).

Дасьтӧма «Коми язык» (М., 1998), «Республика Коми» (Т. 2. 1999) энциклопедияяслы статьяяс.

Галина Некрасова — Фин-йӧгра котырӧ суйӧрсайса пырысь (Хельсинки, Финляндия).




#Article 502: Линукс (104 words)


Linux (/ˈlɪnəks/ (listen) LIN-əks) — тайӧ дон босьттӧг да восьса кывъя операционнӧй системаяслӧн чукӧр, коді вужъясьӧ Линукс сьӧлӧмас (англияӧн — Linux kernel, рочӧн — Ядро Линукса). Операционнӧй системалысь сьӧлӧмсӧ медводдзаысь петкӧдлӧма йӧзлы Линус Торвальдс 1991-ӧд вося кӧч тӧлысь 17-ӧд лунӧ. Тшӧкыдджыка Линукс пакетируйтӧны Линукс дистрибутивӧ (дженьыдджыка кӧ distro-ӧ). 

Дистрибутив пытшкын эмӧсь Линукс сьӧлӧм да могмӧдан система Мӧвптасыс (англаӧн — Software, рочӧн — Программное обеспечение) да библиотекаяс. На пиысь унатор видзӧ аслас подув да сям GNU Project-ысь. Быдсяма Linux дистрибутивъяс босьталӧны-пукталӧны «Linux» кыв асланныс нимъясас, но Донбосьтӧг мӧвптас фонд (Free Software Foundation) вӧдитчӧ GNU/Linux нимнас медым югдӧдны-пасйыны GNU мӧвптаслысь ыджыдлунсӧ. Дерт, та помысь овлӧ сорласьӧм.




#Article 503: Попов Евгений Васильевич (185 words)


Попов Евгений Васильевич (1933—2019) — РСФСР-са нимӧдана велӧдысь, Емдін районса Почёта гражданин, меценат. 

Евгений Попов чужӧма 1933-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 21-ӧд лунӧ Емдін районса Айкатыла сиктын. Помалӧма Коми канмуса педагогика институт да бергӧдчӧма чужанінас. Нелямын во велӧдӧма Айкатыла школаын история да обществознание. 

Паськыда сы йылысь кутісны сёрнитны сэки, кор 2018-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысьын вуджӧдӧма ӧти миллион 200 сюрс шайт Гам сиктса социально-реабилитационнӧй шӧринлы да сетӧма налы ассьыс керкасӧ. Тайӧс вӧчӧма сы бӧрын, кыдзи 2017-ӧд воын «Вперёд» районса газетсьыс лыддьӧма, мый «Гаврош» челядь шӧринлы колӧ выльмӧдны эмбурсӧ. Евгений Попов чукӧртӧма сьӧмсӧ 1954-ӧд восянь сберкассаын, медым лӧсьӧдны торъя керка да овны бать-мамсьыс торйӧн. Кор гӧгӧрвоӧма, мый сьӧмыс оз тырмы выль патера ньӧбӧм вылӧ, сьӧмсӧ чӧжӧма привычкаӧн нин. Сылӧн абу вӧлӧма гӧтыр ни челядь; чукӧртӧм сьӧмсӧ абу и вермӧма некытчӧ видзны, олӧма бать-мамыслӧн керкаын. Сылы вӧзйылӧмаӧсь бурмӧдӧм патера, но кольччӧма важ оланінас. Сьӧмӧн отсалӧмысь сійӧс шуӧмаӧсь «гӧль меценатӧн».

Социально-реабилитационнӧй шӧринлы сьӧмӧн отсалӧмысь Емдін районысь сӧветса депутатъяс 2018-ӧд вося сора тӧлысьын сетӧмаӧсь Евгений Поповлы «Емдін районса Почёта гражданин» ним (Емдін районса экономика, культура да социально-политическӧй сӧвмӧмӧ пай пуктӧмысь).

Кулӧма 2019-ӧд вося рака тӧлысь 17-ӧд лунӧ, гуалӧма Айкатыла сиктса шойнаын.




#Article 504: Панев Зосима Васильевич (157 words)


Панев Зосима Васильевич (1914—1994) — канму тэчасын да ютырын уджалысь, Коми АССР-са Вылыс Сӧветлӧн Президиумӧн веськӧдлысь.

Сійӧ чужӧма 1914-ӧд вося кӧч тӧлысь 27-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняын Яренск уездса Айкатыла вӧлӧсьтын (ӧні — Емдін районса Кырс грезд). 1933-ӧд воын помалӧма Емдінса педтехникум. 

Велӧдӧма, директоралӧма Важкуръяса шӧр школаын, инспекторалӧма Шойнаты районса велӧдӧм юкӧнын. 1936—1937 воясӧ служитӧма Гӧрд Армияын. Армия бӧрын уджалӧма Наркомпросын заочнӧй велӧдчӧм котырса веськӧдлысьӧн, заочнӧй республикаса школаын директорӧн. 1939—1940 воясӧ бара Гӧрд армияын, тышкасьӧма СССР-Суоми тышын, кокас ранитчылӧма. 

Сійӧс куимысь бӧрйывлӧмаӧсь СССР-са Вылыс Сӧветӧ депутатӧн (1954—1966), нёльысь — РСФСР-са Вылыс Сӧветӧ (1951, 1975—1984). Уна во чӧж вӧлӧма Коми АССР-са Вылыс Сӧветса депутатӧн (1951—1963), 1971—1984).

Сылӧн нимкӧд йитчӧмаӧсь Коми АССР-са культура да экономикаын олӧмын ыджыд вежсьӧмъяс: кӧрт туй вӧчӧм, мусир перъянінъяс корсьӧм, Эжва ю бокын Сыктывкара вӧр комплекс кыпӧдӧм, республикаса шылада театр да Сыктывкарса канму университет восьтӧм, да с.в.

Кулӧма 1994-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 7-ӧд лунӧ Сыктывкарын.

Республикаса экономика да культура сӧвмӧдӧмӧ пай пуктӧмысь сылы сетӧма 8 орден: 




#Article 505: Глӧт (131 words)


Глӧт (рочӧн глот) — удораса коми мифологияысь ваын олысь гундыр, кодi кольöма топонимикаын.  

Важвисьт серти, Глӧт олӧма Слӧбӧда сиктлы паныд юса джуджыд джумйын. Гусявлӧма пемöcъясӧс ва юигӧн, ньылавлöма дзоньнас тушанас курччавтöг да кыдз вермӧма лёкмöдӧма йöзлысь олöмсö. Бырӧдны Глотӧс босьтчӧма сиктса тöдысьлöн пиыс. Сiйö гартчӧма выльӧн на начкӧм мӧс куӧ да тадзи пырӧма ваас, медым ва гундыр ньылыштас сійӧс. Глöтыс сідзи и вӧчас. Рушку пытшкас том зонмыс вундас гундырлысь кынöмсö да тадзи мынтӧдас слӧбӧдасаясӧс горш Глӧтысь. Ю кылöдöма Глöтлысь шойсö некымын верста сайö да шыбитöма вапöлöнас. Сиктсаяс сэсся лы кольöсъяссьыс вöчавлöмаöсь потшöс сюръяяс. 

Татшöм мифъяс, кöнi гундырöн ньылыштöм герой вийö пытшкöссяньыс «вöрпасö», эм уна войтырлöн мойдъясын. Коми мойдъясын эм öткодь сюжет, кöн кыйсьысьöс пиясыскöд нылыштö васа ыджыд Глöт: найö асьныс мездмыны оз вермыны — гундырсö вийö ичöт пиыс, кодi быдмöма батьтöгыс.

 




#Article 506: Шева (120 words)


Шева — тшыкӧдӧм коми мифологияын, коді петкӧдчӧ гагъясын да предметъясын (ньӧр, сунис, юрси и с.в.). 

Артмӧма сійӧ «шы» («звук») кывсянь. Тайӧ йитчӧма сыкӧд, мый «шева» вермӧ пырны мортлӧн сёрниас да горзыны, а мукӧддырйиыс и вежӧра сёрнитны. 

Шева артмӧм йылысь ӧтувтӧм видзӧдласъяс абуӧсь. Эм фольклор преданньӧ, мый «шеваяссӧ» быдтӧны нывбабаяс и вердӧны асланыс йӧвнас. Либӧ «шеваяс» вуджӧны кулӧм йӧзсянь, кодъясын пукавлісны кувтӧдзыс. И тадзи мунӧ морт лоӧмсянь. «Шеваыс» век петкӧдчӧ кыдз материальнӧй тор - вермас лоны юрсиӧн, сунисӧн, увйӧн, либӧ нидзулӧн да лёкгагӧн. 

Унаысь «шева» аддзылӧмсӧ кольӧмаӧсь фольклорын да этнографическӧй туялӧмъясын, и эм видзӧдлас, мый комияс ыдждӧдісны мифсӧ, мыйла эз вермыны тайӧ гӧгӧрвоӧдны. Ӧнія наука шуӧ, мый «шева» — тайӧ висьӧм, но уна туялысь на жуглӧ юр, мед ставсӧ тайӧ гӧгӧрвоӧдны.




#Article 507: Арсеньев Флегонт Арсеньевич (329 words)


Арсеньев Флегонт Арсеньевич (1832—1889) — роч гижысь, этнограф, Коми му тӧдмалысь.

Флегонт Арсеньев чужӧма 1832-ӧд вося косму тӧлысь 2 (14)-ӧд лунӧ Ярославль губерняысь Молога уездса Красное сиктын. Батьыс — абу озыр помещик, мамыс — крепостнӧй нывбаба. Овыс да вичыс вежайсяньыс — уездса исправник Арсенийсянь. 1849—1851-ӧд воясӧ велӧдчӧма Романово-Борисоглебскса уезднӧй училишеын, 1854—1857-ӧд воясӧ — Ярославльын Демидов лицейса гимназическӧй классъясын (эз курс помӧдзыс).

Ас овмӧсъясас йӧла сёян вӧчан удж сӧвмӧдӧма: кыпӧдӧма сыр да вый вӧчан заводъяс. Усть-Сысольскын кыпӧдӧма кык пу керка; ӧтисӧ аслыс, мӧдсӧ вӧлі сетӧ мукӧдыслы — сэні вӧлӧма пошта контора. Ф. А. Арсеньевӧс наградитӧмаӧсь Вежа Владимир орденӧн. 

Кулӧма 1889-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 18 (30)-ӧд лунӧ. Гуалӧма Кырув вико бокын Усть-Сысольскын, гуыс абу тӧдса.

Вӧлӧгдаӧ вуджӧм бӧрын гӧтрасьӧма челядьтӧм том дӧва, помещица Пирогова вылӧ. Регыд сійӧ кулӧма, и Арсеньев гӧтрасьӧма дӧва-помещица Бердяева вылӧ, кодлӧн вӧлӧма кык пи, кодъяс бӧрынджык лоисны гырысь военнӧй чинаясӧн; налӧн вӧлӧма Ольга ныв. Кор кулӧма Бердяева, Арсеньев коймӧдысь гӧтрасьӧма дворянка Сахновская вылӧ, кодкӧд и олӧма олӧм помӧдзыс, налӧн чужӧмаӧсь Мария, Андрей да Владимир. 

Мукӧд литературнӧй уджъясыс сиӧма Вӧлӧгда да Шексна вожса географическо-статистическӧй серпасалӧмлы да туялӧмлы. Найӧс вӧлі йӧзӧдӧма канкарса да губерняса журналъясын да газетъясын. Йӧзӧдӧма кӧнкӧ 50 сайӧ удж, найӧс кырымавлӧма тадзи: А., А-в Ф., Ар., Ар-в Ф.

Торъя небӧгъясӧн йӧзӧдӧма: «Речная область Шексны» (Ярославль, 1864); «Зыряне и их охотничьи промыслы» (Москва, 1873); «Хозяйственно-статистический очерк Вологодской губернии, составленный по сведениям за 1869 год» (Вологда, 1873); «Очерк кустарных промыслов в Вологодской губернии» (Вологда, 1882); «Вологодская губерния»; «Ульяновский монастырь у зырян» (1889; выльысь — 1995).

Туялысьяс серти, Арсеньев мукӧддырйиыс аслас уджъясас содтавлӧма мукӧд йӧзӧдӧм небӧгъясысь гижӧмторъяссӧ некутшӧм ыстӧдтӧг. Шуам, 1879—1880-ӧд воясся «Пётр Великий в Вологде и на Севере России» статья — тайӧ 1860-ӧд воясся Н. И. Суворовлӧн «О посещениях г. Вологды Петром Великим» статья; пуктӧма ассьыс нимсӧ мукӧдлӧн гижӧдъяс улӧ («Движение населения Вологодской губернии за десятилетний период (с 1867 по 1877 г.)» статья гижлӧма политссыльнӧй П. С. Поливанов); «Ульяновский монастырь у зырян» небӧгысь Арсений монах йылысь коймӧд юкӧдыс (медыджыд юкӧныс), мӧд да нёльӧд юкӧдъясыс — куим индытӧм ӧшмӧсысь.




#Article 508: Россияса империя (162 words)


Росси́йская импе́рия (рус. дореф. Россійская Имперія; также Всеросси́йская импе́рия, ца́рская Росси́я) — государство, существовавшее в период с 22 октября (2 ноября) 1721 года до Февральской революции и провозглашения республики в сентябре 1917 года Временным правительством.

Располагалась в Восточной Европе, Северной Азии, Центральной Европе и Северной Америке (до 1867 года).

Империя была провозглашена 22 октября (2 ноября) 1721 года по итогам Северной войны, когда по прошению сенаторов русский царь Пётр I принял титулы Императора Всероссийского и Отца Отечества.

Столицей Российской империи с 1721 по 1728 и с 1730 по 1917 годы был Санкт-Петербург (в 1914—1917 годах Петроград), а в 1728—1730 годах — Москва.

Российская империя была третьим по площади из когда-либо существовавших государств (после Британской и Монгольской империй). К концу своего существования она простиралась до Северного Ледовитого океана на севере и Чёрного моря на юге, до Балтийского моря на западе и Тихого океана на востоке. Во главе империи — император Всероссийский, обладал ничем не ограниченной, абсолютной властью до 1905 года (Манифеста 1905 года).




#Article 509: Чувьюрова Ирина Ивановна (217 words)


Чувьюрова Ирина Ивановна (1971) — коми шылад тэчысь.

Ирина Чувьюрова чужӧма 1971-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 26-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Печора районса Соколов сиктын. 

И. И. Чувьюрова гижӧ кывбуръяс да ачыс жӧ дасьтӧ на дорӧ шыладсӧ. Гижӧма уна коми сьыланкыв, кодъясӧс сьылӧны профессиональнӧй да асшӧр сьылысьяс да котыръяс: «Зӧнзӧвӧй» хор, Коми Республикаса культура колледжлӧн «Пелысь мольяс», «Сигудӧк», «Асъя кыа» и с.в, Лидия Логинова, Виктория Пыстина, Наталья Канова.

Быд во петкӧдчӧ асшӧр шылад тэчысьяслӧн «Василей» республикаса конкурс-гажын, тшӧкыда сьыланкывъясыс шедӧдӧны бур местаяс: «Чужан керка» (2010, торъя козин ютырсянь), «Коми му» (2012, торъя козин), «Гын сапӧг» (2013, видзӧдысьяссянь козин), «Менам чужан муӧй» (2014, 3 места), «Самӧвар» (2017, 2 места).

Йӧзкостса сьыланкыв сьылысьяслӧн «Завалинка» ставроссияса фестиваль кежлӧ гижӧма «Играй, гармонь!» сьыланкыв (сьылӧма «Зӧнзӧвӧй» хор, кывъясыс И. И. Уляшовалӧн жӧ).

Сьыланкывъясыс пырӧмаӧсь некымын дискӧ: «Кор волӧ тулыс» (2009) — асшӧр диск. Ирина Чувьюрова кывъяс вылӧ да «Потешки» челядь ансамбльӧн сьылӧм сьыланкывъясыс веськалісны челядьлы «Лукошечко счастья» (2011) да челядь видзанінъяслы «Дзолюкъяс» (2013) дискъясӧ (лэдзӧма Коми Республикаса йӧзӧс велӧдан министерство). Пырисны сылӧн сьыланкывъясыс и караоке-дискӧ, мый дасьтӧма 2015-ӧд воын Коми Республикаса национальнӧй политика министерство.

Веськӧдлӧ «Зӧнзӧвӧй» да «Шуда кад» йӧзкостса хоръясӧн. 2016-ӧд воын лӧсьӧдӧма челядьлысь «Эзысь шор» фольклор котыр. Челядьлы коми сьыланкывъяса «Сьыланкывкӧд коля» да «Василёк» республикаса фестивальясын сьылысь котырыс шедӧдӧма мӧд местаяс.

Веськӧдлӧ инвалидъяслӧн ставроссияса котырысь Сыктывдін районса чукӧрӧн.  Водзмӧстчӧ «Коми войтыр» ӧтмунӧмын.




#Article 510: Митюшёва Надежда Алексеевна (121 words)


Митюшёва Надежда Алексеевна (1949) — коми общественник, ас му туялысь.

Надежда Митюшёва чужӧма 1949-ӧд вося сора тӧлысь 11-ӧд лунӧ Сыктывкарын. 1966-ӧд воын эзысь медальӧн помалӧма 4-ӧд номера сыктывкарса шӧр школа. 1968—1971-ӧд воясӧ очнӧя велӧдчӧма Ленинград канму университетса журналистика факультетын. 1971-ӧд вося моз тӧлысьсянь уджалӧма Сыктывкарын «Красное знамя» газетын. 1974—1978-ӧд воясӧ уджысь орӧдчытӧг водзӧ велӧдчӧма Ленинград канму университетса журналистика факультетын.

Мукӧдыскӧд ӧтвылысь вуджӧдӧма коми кыв вылӧ морт инӧдъяс йылысь Декларация (1996), редакторалӧма да лӧсьӧдӧма «Мича ывла, коми вужвойтыр да морт инӧдъяс» небӧг (2001), «Финн, коми да роч учёнӧйяслӧн изьватас сёрнисикас туялӧм да талунъя олӧм» CD-ROM (Изьва, 2010). Гижӧма коми театрса искусство йылысь да йӧзӧдӧма «Коми театр. Свет минувшего» (Сыктывкар, 2014) небӧг.

Корсьысьӧма да йӧзӧдӧма коми гижысьяслысь, шылад тэчысьяслысь, актёръяслысь олан туй йывсьыс.




#Article 511: Войтӧвкай (390 words)


Войтӧвкай  (, ) — пинькайкӧд ӧти рӧдысь лэбач. Уна ӧткодьлуныс на костын: и оласногас, и вывтыр тэчасас, и чуксасян шыясас. Весиг позъяссӧ ӧткодьӧс вӧчӧны. Та вӧсна войтӧвкайӧс частӧ нимтывлӧны тшӧтш пинькайӧн.

Ыджданас войтӧвкай пышкай кодь кымын. Кузьтаыс овлывлӧ 18 сантиметр, сьӧктаыс — 25 грамм. Тулыснас ай лэбачыс югыд рӧмъяса. Туша увдорыс гӧрдовперкаль, кымӧсыс да нырувса визьыс сьӧд. Юр вылысыс лӧзовруд, мышкуыс пемыдруд. Бӧжыс сьӧд, кӧні дорса кык тывбордъяс тӧдчӧны гырысь еджыд чутъяс. Сьӧд бордйыс турунвиж сора да кык еджыд визя. Нырыс кельыдлӧз.

Олӧны войтӧвкайяс Европаын, Рытыввыв Сибырын да Рытыв-Войвыв Африкаын, а сідзжӧ Крымын да Кавказын. Миянын войтӧвкайясӧс шуӧны ӧнія кадӧ медся частӧ паныдасьлысь лэбачьяс лыдӧ пырысь тылабордаӧн. Поздысьӧ да быдтысьӧ сійӧ оз сӧмын пармаын, а тшӧтш и вӧра тундраын.

Коми муӧ войтӧвкайяс локтӧны вель водз — косму тӧлысь шӧрын. Войдӧр петкӧдчӧны айясыс, сэсся некымын лун мысти воӧны эньясыс. Тшӧкыд вӧраинъяс налы оз лӧсявны, сы вӧсна овмӧдчӧны коръя вӧръясӧ, медсясӧ кыддза расъясӧ. Воӧмсяньыс недыр кад кольӧм мысти лэбачьясыс босьтчӧны лӧсьӧдны позъяс. Тэчӧ позсӧ энь войтӧвкай пу вылӧ, мусяньыс нёль метр вылнаӧ кымын, кык увлӧн вожаланінӧ. А айыс отсасьӧ сылы, ваялӧ да мыччалӧ став коланасӧ. Тадзи кай гозъя ноксьӧны вежон чӧж — сэтчӧдз, кытчӧдз оз артмы ортсысяньыс нитшкӧн да кырсьӧн кыӧм мичаник сяр джын кодь быдтысянін. Пыдӧсас вольсалӧны небыд вӧв сіяс. Пӧжны пуктӧны пемыдгӧрд чутъяса 5–6 ичӧтик кольк. Эньыс пукалӧ позъяс кык вежонӧдз. Айыс ваялӧ сылы сёянсӧ, шойччан здукъясас гажӧдӧ аслас сьылӧмӧн.

Колькйысь петӧм бӧрас пиянсӧ дӧзьӧритӧны батьыс и мамыс. Дугдывтӧг ваялӧны налы небыд гагъясӧс — гӧнтӧм номыръясӧс, лёльӧясӧс, гутъясӧс. Азыма сёйигад йылӧмыс быдмӧны чожа да кык вежон мысти эновтӧны позсӧ. Арланьыс войтӧвкайяс чукӧртчӧны кельӧбъясӧ да пӧткӧдчӧны быдмӧгъяслӧн кӧйдысӧн. Окотапырысь кокалӧны тшӧтш ёг турунъяслысь тусьяссӧ да татшӧм ногӧн оз сетны позянлун налы паськавны-рӧдмыны. Торйӧдчӧны войтӧвкайяс чужаніныскӧд йирым тӧлысьын. Тӧвйыны лэбӧны Кавказ сайӧ, Крымӧ, Европа лунвылӧ, Африка войвылӧ.

Войтӧвкай — пинькай кодь жӧ кид лэбач, мустӧмтӧ клеткаын олӧм. Татшӧм йӧртӧм кайясыс ёна гажтӧмтчӧны вӧр-ваысь да дзикӧдз дугдӧны сьылӧмысь. Ӧти войтӧвкай видзигӧн овлӧма 11 арӧсӧдз.

Лэбачыслӧн оласног серти пӧ позьӧ тӧдмавны ывлалысь вежсьӧмсӧ. Поводдяыд ӧд векджык лёкмывлӧ сэк, кор кутасны пӧльтны войвывсянь ыркыд тӧвъяс. Татшӧм пӧра водзвылас пӧ войтӧвкай пондӧ быттьӧ «турдыны-кынмыны» да чипӧстлывлыны руйган шыясӧн. Сідзкӧ, абу весьшӧрӧ миян пӧч-пӧльяс нимтылӧмаӧсь «войтӧвкайӧн». Дзик жӧ тадзи зябликӧс нӧшта нимтӧны перымса комияс. Рочьяслысь зяблик кывсӧ (зябнуть «кынмыны») тайӧ подулыс жӧ отсалӧ гӧгӧрвоны. Удмуртъяс нимтӧны кык ногӧн: «ӟиллё» да «почаш», кодъяслӧн коми нимыскӧд некутшӧм йитӧд абу.




#Article 512: Забоева Феоктиста Ивановна (165 words)


Забоева Феоктиста Ивановна (1850–1943) — коми гижысь, велӧдысь.

Феоктиста Забоева чужӧма 1850-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 28-ӧд лунӧ Усть-Сысольскын. Батьыс — мӧд гильдияса купеч Иван Назарович Забоев (1814—1908); мамыс — Анна Степановна Лыткина (1823—) — коми кыв туялысь Георгий Лыткинлӧн чойыс. Помавлӧма Усть-Сысольскса приходскӧй училишӧ, женскӧй второразряднӧй училище (1868–1872) , сэсся Совдорын велӧдысьяслысь курсъяс 1872-ӧд воын.

Матӧ нелямын во велӧдӧма Сыктывдін районса Выльгорт школаын, кӧні велӧдчысьяс лыдас вӧлӧмаӧсь тшӧтш Каллистрат Жаков да Василий Налимов.

Комиӧдӧма Библияысь юкӧнъяс, мый вӧлі йӧзӧдӧма торъя небӧгӧн «Начатки христианского православного учения» ним улын. 1914-ӧд воын сылы сетӧма «За усердие» зарни медаль. Нелямын вося велӧдӧмкӧд йитӧдын Усть-Сысольск земскӧй собранньӧ шуӧмӧн сылысь портретсӧ вӧлі ӧшӧдӧма выльгортса школаын.

Георгий Лыткинлӧн корӧм серти чукӧртӧма коми фольклор. Гижӧма Иван Куратов да Усть-Сысольскса XIX нэм шӧрся олӧм йылысь казьтылӧмъяс. Найӧс коми гижысь, историк П.Г. Доронин йӧзӧдӧма «Войвыв кодзув» журналын. 1939-ӧд воын Ф.И. Забоева сетӧма Павел Доронинлы коми поэт Пётр Клочковлысь видзӧм кывбуръяссӧ, мый вӧлі йӧзӧдӧма «Войвыв кодзув» журналын 1961-ӧд воын. Сылысь казьтылӧмъяссӧ видзӧны Коми Республикаса Вужвойтырлӧн архивын.




#Article 513: Сизяыб поселениеын грезднимъяс (191 words)


Изьва район Сизяыб поселениеын грезднимъяс.

Изва район сулалö Коми республикалöн войвылын. Граничитö  Усть-Цилемскимскöй, Усинскöй, Сосногорскö и Печорскöй  районъяскöд. Изьва районын 34 населённö пункт. Танi кывтö кык ю: Изьва да Печора. Изва юлöн шуйга берегас сулалö куим сикт да квайт грезд. Сизяыб поселениеö пырö 4 грезд да ачыс Сизяыб сиктыс. Тайö местностьыс зэв озыр мича видзьясöн, шоръясöн, кулигаясöн, ягъясö да с.в. и налöн нимъясöн.

а) Вылыс Букур (шöр туйсянь ягланьджык, вылынджык, бöръя воясö ёна паськаліс, кыптісны выль керкаяс)
      б) Улыс Букур (шöр туйсянь Куръялань, увлань)	 
      в) Гöгера (местаыс гöптын, гöгöрыс гöра)
      г) Сидöр (Медводз олысьыслöн нимыс Сидор, коді джуджыд кыр йылö кыпöдлöма кык судта вышкаа керка)
      д) Кустыш (медводз овмöдчöма  Кустышев Николай Васильевич, кыпöдöма   кык судта керка квайт челядя ыджыд семьяыслы. Кустышас тайö керкаыс öнöдз на медыджыд).  
      е)Букур Пом (войвыв пом, Ыбö мунігöн медбöръя керкаясыс)

      а) Шор модор (грезд шöрті визувтö Варыш шор, шорсайса юкöныс шусьö  Шор модорöн).
      б) Шор йыв (грездлöн шор катыдын сулалысь юкöн)
      в) Выль посёлок (важöн Гриш керöсын быдтылісны сю, зöр, анькытш, кöкъямысдасöд вояссянь керöссö сетісны выль керкаяс улö, öні сэні 21 керка. Мыйöн абу посёлок?

     а) Улыс Ёльыс шор дорö матöджык
     б) Вылыс Ёльыс сулалö кыр йыласджык




#Article 514: Королёв Владимир Николаевич (286 words)


Королёв Владимир Николаевич (комиӧн: Эжъес Микол Микол Володь) (1948—2019) — коми ӧтмунӧмын да культураын водзмӧстчысь, путешественник.

Чужӧма 1948-ӧд вося йирым тӧлысь 17-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Кӧрткерӧс районса Керӧс сиктын. Вит вылӧ помалӧма Керӧсын 8 класса школа (1964), Печора ювывса училишӧ (1968). Уджалӧма Печӧра карын. Сійӧс помалӧм бӧрын уджалӧма 1989-ӧд воӧдз Печӧра ковтысса туй управленньӧын плавсоставын: кызь во вӧлӧма теплоходса капитан-механикӧн — ювыса гидрографӧн. 

Уджысь орӧдчытӧг велӧдчӧма Ленинград гидрометинститутса «Океанология» факультетын да Сыктывкарса канму университетлӧн история факультетын.
 
Кулӧма 2019-ӧд вося ӧшым тӧлысь 5-ӧд лунӧ Сыктывкарын; ӧшым тӧлысь 7-ӧд лунӧ гуалӧма Гӧрд Затонса шойнаын.

В.Н. Королёв уна вын пуктӧма общественнӧй уджӧ: котырталӧма судоходство серти общественнӧй музейяс, уджалӧма «Знание» котырын, СССР-са Географическӧй котырын, вӧр-ва видзан котырын, история да культура памятникъяс видзан котырын, Коми му туялан котырын. 

Котыртӧма да ветлӧма 30 сайӧ экспедицияӧ Россияса Войвылӧ: найӧс дасьтігӧн экспериментируйтӧма, туялӧма, на лыдын «Поморский коч — 89» войтыркостса экспедиция. Лӧсьӧдӧма мортӧс биосфернӧй быдтан философия. Котыртӧма Сыктывкарын «Биармия» нима биосфернӧй быдтан шӧрин. 

Владимир Королёв — Рочмуса географическӧй котырӧ пырысь, Коми Республикаса мастеръяс котырӧ пырысь (дзик ӧти морт коми пу пыжъяс вӧчалӧм серти), Ж.И. Кусто котырӧ пырысь.

В.Н. Королев некымынысь походӧн ветлӧма войвыв юясті да саридзьясті. 1989-ӧд воын экспедицияӧн ветлӧма «Помор» судно вылын Шпицбергенӧ, 1991-1992-ӧд воясӧ сылӧн веськӧдлӧм улын лӧсьӧдӧма маршрут Коми мулӧн важся ва да вӧлӧк туясті Печора ю кузя Баренц саридзӧ.

Ёртъясыскӧд ӧтвылысь вӧчӧма «Зарни ань» коч. Паруса пыжӧн 1991-ӧд воын Сыктывкарсянь катӧма Эжва ю йылӧ, вӧлӧкті вуджӧма Печӧра ковтысӧ, воӧдчӧма Печораӧ да кылӧдчӧма Войвыв Йиа океанӧдз. 

Во мысти «Биармиа» шӧрин реконструируйтӧма мӧд коч — «АNBUR». Сійӧс вӧлі вӧчӧма Сыктывкарса опытнӧй судомеханическӧй заводлӧн важ стапельяс вылын.

Медводдза пасйӧдъяссӧ йӧзӧдлӧма 1969-ӧд воын «Молодёжь Севера» газетын. Комын воӧн дасьтӧма 360 сайӧ удж. Роч промышленник М.К. Сидоров (1832—1887) олӧмлы сиӧма «России беспокойный гражданин» удж (1987).




#Article 515: Му джыдж (327 words)


Му джыдж (; ) — чикыш котырысь неыджыд лэбач.

Комиын гожйӧ куим сикас чикыш. На пӧвстысь ӧтисӧ комияс шуӧны джыджӧн либӧ му джыджӧн (рочӧн «береговая ласточка»). Колӧ пасйыны: джыджнас комияс шуӧны тшӧтш лэбачӧс, кодӧс рочьяс шуӧны «стриж». Кыкнан сикас пӧткалӧн эм зэв уна ӧткодьтор, но найӧ абу ӧти вужйысь.

Гожӧмбыд мудзлытӧг бергалӧны найӧ сынӧдын. А абуӧсь нин кӧ лэбачьясыс — вешйӧмаӧсь мӧдлаӧ либӧ вуджӧмаӧсь лунвылӧ тӧвйыны — казьтылӧны на йылысь вадорса лыа крут кырйӧ кольӧм позъясыслӧн гӧгрӧс розьясыс.

Му джыдж вывтырнас ичӧтджык чикышъяс дорысь: 15 сантиметр кузьта, шеныштӧм бордйыс 28–30 сантиметр пасьта, сьӧктаыс 16 грамм. Гӧн рӧмыс абу зэв синмӧ шыбитчана. Туша вевдорыс сьӧдовгӧрд, сьыліыс да балябӧжыс нӧшта на пемыдджык, кынӧм улыс еджыд, морӧсвывса вомӧна визьыс оз сэтшӧма тӧдчы, кыдзи сиктса чикышлӧн.

Олӧ-вылӧ зэв паськыда: и Европаса муясын, и Азияын, и Африкалӧн войвывладорас, и Войвыв Америкаын. Миянын паныдасьлӧ сідзжӧ вель уналаын — Печӧра, Эжва, Сыктыв да Мозын ю пӧлӧнъясын.

Петкӧдчӧны войвылын му джыджъяс ода-кора тӧлысь пуксигӧн либӧ сёрӧнджык. Овмӧдчӧны уна лыда чукӧръясӧн бужӧда кыркӧтшъясын. Быдтысигкежлас вӧчӧны сэтчӧ ассьыныс позъяссӧ. Кок гыжъяснас гоз-мӧд лун кодйӧны метрысь пыдӧджык горсъяс. Сэрӧгсӧ перйӧны пыран розьсьыс паськыдджыка да дасьтӧны сэтчӧ олан жырсӧ, вольсалӧны кос турун, ва вылын олысь пӧткаяслысь гӧн. Пӧжны пуктӧны вит-ӧ-квайт еджыд кольк. Пукалӧны гознан лэбачыс кык вежонысь дырджык, ӧта-мӧдсӧ вежлалӧмӧн. Чужан мусӧ джыджъяс эновтӧны моз тӧлысь помасигӧн, тӧвйӧны Асыввыв Африкаын.

Паськыд вомнас куталӧны лэбалысь гагъясӧс: номъясӧс, ком бобувъясӧс да лунысъя бобувъясӧс, кодъяслӧн чутік-номыръясыс чужӧны ва пытшкын. 

Джыдж — зэв важся лэбач ним, тӧдса сійӧ став комиыслы, тшӧтш и Язьва дорын олысьяслы.

Перымса комияс нимтӧны тайӧ кайсӧ дзик жӧ миян моз: «джыдж», «му джыдж», а удмуртъяслӧн уна ним эм, ӧтиыс — «ӟоздор пӧськы» (комиӧдны кӧ, лоӧ «берегдор чикыш»). Кыдзи позьӧ аддзыны роч да удмурт нимъясысь, му джыджъяслӧн оласногыс топыда йитчӧма вадор кыркӧтшкӧд.

Лӧсялана лэбач нимъяс эмӧсь нӧшта ылыс рӧдвуж кывъясын — саамияслӧн, маддяръяслӧн, хантыяслӧн да мансилӧн.

Рып — тадзи шулывлӧны му джыджъясӧс дзик ӧти — сыктывкарбердса сёрнисикасын. Кыв туялысьяс серти, тайӧ абу ас коми ним — вуджӧма йӧгра (ханты-манси) сёрниысь.




#Article 516: Байдӧг (339 words)


Байдӧг (; ) — сьӧла-тар котырӧ пырысь пӧтка, войвывса лэбач.

Еджыд байдӧг — шӧрпӧлӧс тылаборда, рака ыджда кымын, топыд да кыз яя. Сьыліыс дженьыд, юрыс ичӧтик. Тӧвнас гӧн рӧмыс дзик еджыд, сӧмын бӧжыс сьӧд да еджыд дорыша. Синкымыс гӧрд, нырыс сьӧд. Гожся гӧныс гӧрдовруд, вомӧнногыс сьӧдӧн серӧдышталӧма. Тундраысь ӧтдор мыйтакӧ еджыд байдӧг олӧ и парма пытшкын — вотӧса паськыд нюръясын.

Комиын олӧ кык сикас — из выв байдӧг да еджыд байдӧг. Пармалӧн лунвыв юкӧнас паныдасьлӧны нӧшта руд байдӧгъяс. Налӧн оланіныс — степъясын. Но колян нэм пуксьӧм бӧрын заводитӧмаӧсь паськӧдчыны войвывланьӧ. 1920–30 воясӧ воӧдчӧмаӧсь Перым да Киров обласьтъясӧдз, а сэсянь вуджӧмаӧсь миянӧ. Висьталӧны, мый руд байдӧгӧс казявлӧмаӧсь весиг Сыктывкарбердса вӧръясысь.

Миян байдӧгъяс — войвывса лэбачьяс. Россияын олӧны Войкытш пӧлӧнын Кола кӧджсянь (Мурманск обласьт) Камчаткаӧдз да Сахалинӧдз. Еджыд байдӧг олӧ да быдтысьӧ тундра пасьтала, а из выв байдӧг — сӧмын Урал из гӧгӧртасын. Сылӧн лыдыс зэв этша, сы вӧсна и кыйдӧс вылӧ кыян тӧдчанлуныс пӧшти абу.

Кӧдздӧдӧм бӧрын байдӧгъяс ӧтувтчӧны гырысь чукӧръясӧ, а гожйӧны гозйӧн-гозйӧн. Кор тундраын лымйыс вывті джуджыд, став быдмӧгыс вевттьысьӧма еджыд эшкынӧн да байдӧгъяслы сёйнысӧ нинӧм, найӧ вуджӧны вӧра тундраӧ. Тулыснас вывтасінъяс мыччысьӧм бӧрын заводитчӧ койтан кад. Айясыс горзігтыр да борднас шлопӧдчигтыр качӧдчывлӧны сынӧдӧ. Корсюрӧ волывлӧны косьӧдз, но оз эньясыс вӧсна, а поз вӧчны бурджык места босьтӧм могысь.

Позсӧ лӧсьӧдӧны гуранторйӧ, пыдӧссӧ вольсалӧны турунӧн, коръясӧн, небыдик ньӧръясӧн. Кольксӧ пуктӧны дассянь кызьӧдз. Пӧжӧ сӧмын эньыс, пукалӧ вежон куимӧдз. Айыс поз дорас жӧ бергалӧ. Чужӧм бӧрас кайпияныс, мыйӧн сӧмын косьмыштасны, эновтӧны позсӧ да вӧтлысьӧны мамыс бӧрся. Сыкӧд кӧ мыйкӧ лоас, йылӧмсӧ дӧзьӧритӧ-быдтӧ айыс. Пӧткӧдчӧны байдӧгъяс сӧмын быдмӧг сёянӧн, кокалӧны бадь пулысь гаръяссӧ, коръяссӧ, выль петасъяссӧ. Байдӧгъяслӧн яйыс чӧскыд. Кыйӧны найӧс ёнджыкасӧ петляясӧн да лэчьясӧн. Важӧн ӧти вося кыйдӧс лыдыс артавсьылӧма сё сюрсъясӧдз, а ӧні некымын пӧв этшаджык.

Перымса комияс пӧткасӧ шуӧны «бадьӧгӧн», а удмуртъяс байдӧг кывсӧ оз тӧдны, найӧ вӧдитчӧны асланыс нимъясӧн: «кыр курег», «кыр сяла» (комиӧдны кӧ, «дикӧй курӧг» да «степса сьӧла»). Туялысьяс «байдӧг» кывсӧ петкӧдӧны ӧти вужйысь манси «пальтя» («тар») да венгр «файд» («дозмӧр») нимъясысь. Чайтӧны, мый важ йӧз найӧс лӧсьӧдлӧмаӧсь ӧтувъя финн-йӧгра кадӧ, нёль-ӧ-вит сюрс во сайын.




#Article 517: Юсь (346 words)


Юсь (; ) — миян вӧр-ваын олысь лэбачьяс пӧвстын медся ыджыд, дзодзӧг отрядса утка котырысь лэбач.

Джуджданас муртса абу кык метр, а сьӧктанас овлывлӧ 13 килограммӧдз. Бордйыс кык да джын метр пасьта. Гӧн рӧмыс лым кодь еджыд, нырыс кольквиж либӧ вижовгӧрд, сӧмын йылыс да крукыльыс сьӧд, синмыс перкаль. Пукаланінсяньыс сьӧкыда кыпӧдчигас вель унаысь йӧткыштчалӧ кокнас и борднас ва веркӧсӧд.

Позсӧ вӧчӧ ыджыдӧс — метр пасьта кымын, тэчӧ сійӧс шепта турунъяслӧн заысь, эжӧрысь да нитшкысь. Тайӧ мича пӧткаыс веж петкӧдлана кыдзи ловъя дырйиыс, сідз и серпасъяс вылын. Уна шусьӧг да сьыланкыв тэчӧма сы йылысь быд войтырлӧн.

Коми муын гожйӧ кык пӧлӧс юсь. Ӧтиыс — ыджыд юсь («лебедь-кликун») ёнджыка олӧ пармаын. Паныдасьлывлӧ Печӧра ковтысын — кывтыдас и катыдас, Войвыв Мылва пӧлӧн, Ву ю йылын. Быдтысьлывлӧ пӧ и Ыджыд Кадам ты гӧгӧрын. Локтӧны миянӧ водз тулыснас, йи вӧрзьытӧдз на. Овмӧдчыны бӧрйӧны вӧрпытшса лӧнь ты. Ичӧтик кӧ тыыс, сӧмын ӧти гозъя кольччӧ. Мукӧдыслы лоӧ мӧдлаӧ мунны. Позсӧ лӧсьӧдӧны тыдавтӧминӧ, туруна-баддя местаӧ. Пӧжны пуктӧны ки пыдӧс пасьта нёль либӧ квайт кольк. Эньыс пукалӧ позъяс нелямын лунӧдз. Пияныс кыпӧдчӧны борд йылӧ моз тӧлысьлӧн мӧд джынъяс. Лунвылӧ лэбзьӧны йирым тӧлысь помасигӧн. Тӧвйӧны Германияын да Скандинав муын, Рытыввыв Европалӧн мукӧд юкӧнын.

Юсьяс оз сунавны, сы вӧсна сёянсӧ корсьӧны ляпкыдінысь. Юрсӧ ваӧ сюйӧмӧн куталӧны ты пыдӧсын олысь гагъясӧс, а сідзжӧ перъялӧны васа быдмӧгъяслысь засӧ да вужъяссӧ.

Мӧд сикасыс — дзоля юсь («малый или тундровый лебедь»). Ичӧтджык воддза юссьыс, сьӧктаыс сӧмын 7 килограмм. Нырыс гӧрдовкольквиж, синмыс перкаль рӧма, кокыс сьӧд. Паныдасьлывлӧ сӧмын тундраса тыясын. Войвылӧ локтӧны ыджыд юсьяс дорысь сёрӧнджык — ода-кора тӧлысь пуксьӧм бӧрын нин. Гозйӧдчӧны миянӧ вотӧдз на. Позсӧ лӧсьӧдӧ энь юсьыс. Пӧжны пуктӧ кык либӧ куим еджыд рӧма кольк. Пукалігас айыс дӧзьӧритӧ да видзӧ сійӧс. Лёктор кӧ мыйкӧ казялас, пыр и юӧртас пӧлыслы, и мӧдыс эновтӧ позсӧ.

Пияныс пондӧны лэбавны кӧч тӧлысьын. Чужан мусӧ эновтӧны мукӧд юсь моз жӧ кӧдздӧдігӧн. Тӧвсӧ коллялӧны Бритму діяс вылын, а кодсюрӧ матынджык — Войвыв саридзын да Еджыд саридзлӧн кынмавтӧминъясын.

Юсьяслӧн яйыс чӧскыд и гӧныс зэв колана. Но найӧс кыйны оз позь, сы вӧсна мый пыртӧма видзан лэбачьяс лыдӧ, а быран выйӧдз воӧм сикасъяссӧ весиг пасйӧма «Гӧрд небӧгын».




#Article 518: Чув (275 words)


Чув (; ) — вель ыджыд, яй сёйысь пемӧс.

Сьӧктаыс вит-ӧ-квайт кило. Овлывлӧ и дасӧдз. Тушаыс метрысь неуна дженьыдджык, бӧжыс ветымын сантиметр кузьта, ветлӧдлігас муӧдыс кыссьӧ. Сямыс да вывтыр тэчасыс чувлӧн йитчӧма ваын олӧм-вылӧмкӧд. Юрыс кузьмӧс да тшӧтшыд, дженьыд голяыскӧд ӧткыза. Кокъясыс дженьыдӧсь, чунь костъясас уткалӧн моз уялан няр. Дзирдалан гӧныс шыльыд, чорыд сіяса, тшӧкыд да кӧтасьтӧм подула, пемыд рӧма.

Тайӧ чувкӧс вӧрпаыс олӧ лӧняинъясын, вӧрса ёльяс бердын Коми му пасьтала, дзик войвывланьсьыс кындзи. Но оз быдлаын, а сӧмын сэтшӧм ёльясын да юясын, кӧні ваыс визув да сӧдз, пыдӧсыс изъя, дорӧсыс джуджыд кыркӧтшъяса. Тӧвнас мед кынмывтӧм рыяс вӧліны, и мед тырмымӧн вӧлі чери — сылӧн чӧсмасянторйыс. Медся ёна радейтӧ тэрыб комӧс, кодӧс вӧтӧднысӧ ваас оз вермы да кыйӧдӧ из вылын пукалӧмӧн. А ньӧжмыд чериястӧ вӧтлысьӧмӧн куталӧ. Гожӧмнас пӧткӧдчӧ ва выв пӧткаясӧн — медсясӧ сювчӧжӧн да крӧкальӧн. Тӧвнас сёйлывлӧ и лягушаясӧс, ӧд найӧ кӧдздӧдігӧн йи улӧ пырӧны. Косінӧ вӧрпаыс петавлывлӧ сӧмын шойччӧм могысь, а сэсся пыр ваын. Зэв бура уялӧ да суналӧ. Оз кӧ тэрмась, сынӧ кокъяснас, ӧдйӧ уйигӧн найӧс топӧдӧ кынӧм бердас да нюглей моз пескылясьӧ-визгӧ тушанас и бӧжнас.

Олӧны чувъяс ӧткӧн-ӧткӧн. Пырмӧсыс му пытшкын. Корсюрӧ босьтлывлӧ мойлысь эновтӧм позсӧ, но унджыкысьсӧ кодйӧ ачыс. Розьыс пырмӧсыслӧн кыръя дорӧсын ва улын, веркӧссяньыс метр джынйысь пыдынджык. Пыран горсйыс кык метр кузьта, вывлань катола, вайӧдӧ узьланінас, кытчӧ вольсалӧма кос турун. Узьланінсьыс сынӧд ветлан туй петӧ.

Пышъялан кадыс чувлӧн рака тӧлысьын. Вайсьӧ косму помын либӧ ода кора тӧлысьын. Кызвыныслӧн кык пи овлывлӧ, синмасьӧны найӧ чужӧмсяньыс комын вит лун мысти. Арйӧны да тӧвйӧны мамыскӧд ӧтлаын, а сэсся вӧлисти эновтӧны позтырсӧ. Верстяммӧм выйӧдз воӧны 2–3 арӧс тыртігӧн. Чувлысь кусӧ зэв вылӧ донъялӧны. Вузалӧм вылӧ пӧ бӧръя кадас Комиын кыйӧны 200 лов.




#Article 519: Авлык (325 words)


Авлык (; ) — тайӧ утка котырысь ваӧ суналысь неыджыд лэбач.

Тайӧ лэбачыс унджык кадсӧ коллялӧ саридз бердын. Гожйӧ да быдтысьӧ Йиа саридз пӧлӧн, а тӧвйыны лэбзьӧ Мурман да Скандинавия дорӧсъясӧ, а сідзжӧ Балтика саридз дорӧ.

Авлык — шӧрпӧлӧс суналысь утка. Тушаыслӧн кузьтаыс бӧж йылӧдзыс овлывлӧ 60 сантиметрӧдз, сьӧктаыс — килограмм гӧгӧр. Айыслӧн йыла бӧжас медся кузь кык чурвидзысь шӧр тывбордйыс гожӧмнас гылалӧ. Нырыс дженьыд, туша ӧтар-мӧдар бокыс да юрыс рудов, зобйыс, мышку вылысыс да бордйыс пемыд рудовгӧрд, а сэсся быдлаті еджыд. Эньыслӧн мыш вевдорыс серӧдышталӧма визьясӧн, нырыс сьӧд, кокыс кельыд-лӧзовруд, синмыс гӧрдов. Роч муын тайӧ войвывса уткаыс олӧ тундра пасьтала — Кола кӧджсянь Камчаткаӧдз, а сідзжӧ паныдасьлӧ Европалӧн войвыв юкӧнъясас да Войвыв Америкаын.

Парма весьтын, ёнджыкасӧ Печӧра кывтыд вожъясын, петкӧдчылӧ сӧмын гожйыны локтігас да тӧвйыны бӧр мунігас.

Коми муӧ авлыкъяс локтӧны ода-кора тӧлысь помын, став мукӧд уткасьыс медся сёрӧн. Лэбӧны быдтысянінъясас ӧткӧн-ӧткӧн либӧ ичӧтик кельӧбъясӧн. Быдӧн на пиысь аслыс гозпӧвсӧ бӧрйӧ тӧвъянінас на. Овмӧдчӧны тыяс да гӧпъяспӧлӧнса быдмӧга местаясӧ. Позсӧ лӧсьӧдӧны косінӧ, васянь неылӧ. Водзпӧрсӧ поз пыдӧсас вольӧсыс жебиник, но, пӧжсьысь уткаыслӧн гӧныс гылалӧ да, сійӧ вочасӧн содӧ.

Пӧжны пуктӧны куимсянь кӧкъямыс колькйӧдз. Найӧ абу дзик еджыдӧсь, содтӧд тӧдчыштӧ кольквижгӧрдов рӧмсер. Пӧжсигас позъяс пукалӧ сӧмын энь уткаыс куим вежон чӧж либӧ дырджык. Уткапияныслӧн вынсялыштӧм мысти мамыс котырсӧ нуӧдӧ гырысьджык юяс-тыяслань. А налӧн борд йылӧ кыпӧдчӧм бӧрын воӧдчӧны саридз дорӧдз.

Лэбалӧны авлыкъяс тэрыба, шӧр нырвизьсьыс ӧтарӧ-мӧдарӧ кокньыда кежавлігтырйи. Бура уялӧны. Пӧткӧдчӧны небыд гагъясӧн да чериӧн. Чужанінсӧ эновтӧны йирым тӧлысь пуксигӧн.

Тайӧ войвывса уткасӧ матыс рӧдвуж войтыръяс (перымса комияс да удмуртъяс) оз тӧдны, сы вӧсна мый сэтчӧс местаясӧ найӧ оз волывлыны. Аддзывлытӧм лэбачьясыдлӧн и кыввораныс нимыс абу. Лӧсялана нимъяс эмӧсь балтикабердса финн-йӧгра кывъясын — финнъяслӧн, карелъяслӧн да саамъяслӧн. Сэнъясын уткасӧ шуӧны «аллыӧн» либӧ «аллогкайӧн».

Туялысьяслӧн да тундра гӧгӧртасын кыйсьысьяслӧн висьталӧм серти, татшӧм утка сикасыс пӧ чуксасьӧ «алла-аллаа-аллы» шыясӧн. Тайӧ шыяссӧ, тыдалӧ, и пуктӧмаӧсь подулас пӧткаыслы коми да мукӧд финн-йӧгра нимъяссӧ лӧсьӧдігӧн. Татшӧмсяма лэбач нимъясыс коми кывйын абу этша, шуам, ватшкан, герчкан, кырныш, куваркан, чавкан да с.в.




#Article 520: Попов Александр Александрович (138 words)


Попов Александр Александрович (1952) — коми историк, история наукаясса доктор.

Александр Попов чужӧма Коми АССР-ын Сыктывкарын 1952-ӧд вося ӧшым тӧлысь 24-ӧд лунӧ. 1974-ӧд воын помалӧма Сыктывкарса канму университетын история факультет. 1974–1975-ӧд воясын служитӧма Сӧветскӧй Армияын. 1975–1977-ӧд воясын велӧдӧма история Изьва районса Діюр школаын. 1977–1980-ӧд воясын велӧдчӧма СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалысь Кыв, литература да история институтса аспирантураын. 

Велӧдчӧм бӧрын уджалӧма Кыв, литература да история институтын: история юкӧдын младшӧй научнӧй сотрудник (1981–1985), старшӧй научнӧй сотрудник (1986–1996), ведушӧй научнӧй сотрудник (1996–2001), директорӧс вежысь (2001–2011), история да этнография юкӧдса веськӧдлысь (2011—2014), войтыркостса туясьӧмъясын йитӧдъяс серти учёнӧй секретар (2014–2017), айму историяса секторын главнӧй научнӧй сотрудник (2017-ӧд вося кӧч тӧлысьсянь).

История доктор ним вылӧ диссертация дорйӧма 1996-ӧд воын РАН-ын Россияса история институтын (Москва), темаыс — «Культура северной деревни в 60-е – 80-е годы (на материалах Архангельской и Вологодской областей, Карельской и Коми АССР)».




#Article 521: Ермолин Рем Николаевич (189 words)


Ермолин Рем Николаевич (1926—2004) — СССР да Россия кадся серпасалысь, РСФСР-са нимйӧза серпасалысь, Коми АССР-са нимйӧза серпасалысь, вӧр-ва серпасалысь.

Рем Ермолин чужӧма Ленинградын 1926-ӧд вося ӧшым тӧлысь 24-ӧд лунӧ. Велӧдчӧма Ленинградса художественно-графическӧй педагогика училишӧын (1947—1951) да Репин нима Ленинградса живопись, скульптура да архитектура институтын (1954—1960) В. М. Орешниковлӧн живопись факультетын.

СССР-са серпасалысь котырын 1962-ӧд восянь. Велӧдчӧм бӧрын олӧма да уджалӧма Коми АССР-ын. Вӧлӧма СССР-са серпасалысь котырлӧн Коми республикаса юкӧнын веськӧдлысьӧс вежысьӧн да веськӧдлысьӧн (1970—1986). 

Кулӧма 2004-ӧд вося ода-кора тӧлысь 15-ӧд лунӧ.

Уджалӧма уна жанрын, но медшӧрыс — темаа серпасъяс да портретъяс. Уна серпасалӧма Коми муысь йӧзӧс, уджалӧмсӧ, войвывса вӧр-васӧ. Сылысь бура тӧдӧны Чилимдінлы сиӧм серпас чукӧр, мыйысь 1972-ӧд воын сылы сетӧма Коми АССР-са канму премия. 1975-ӧд воын «Чилимдінса гӧрка» уджысь сылы вичмӧма СССР-са художествоа академиялӧн Диплом.

Серпасалӧма Коми лыжникъясӧс (1977), В. В. Поляковлысь (1967), коми гижысьяс И. А. Куратовлысь (1977), И. Г. Тороповлысь (1986), шылад тэчысь  А. Г. Осиповлысь (1968),   портретъяс и с.в. Асьсӧ серпасалӧма некымынысь.

Асшӧр выставка вӧлӧмаӧсь 1976-ӧд воын — Москваын; 1986 воын — Ленинградын да Москваын; 1987, 1992, 1996 воясын — Сыктывкарын; суйӧр сайын: 1972 воын – ГДР-ын, Польшаын, Чехословакияын да Румынияын; 1976—1985 воясын — Болгарияын.




#Article 522: Чавкан (331 words)


Чавкан (; ) — рака котырысь медічӧтик лэбач.

Чавкан — катша-рака котырӧ пырысь лэбач, пелькиник тушаа, сьӧктаыс 200 граммысь неуна унджык. Мышкуыс, бӧжыс да кокыс сьӧд. Юрыс синмӧдзыс сьӧд жӧ, синсяньыс руд, а ачыс синмыс еджыд.

Медся уна чавканыс коми мулӧн лунвыв юкӧнъясас — Эжва да Сыктыв ковтысъясын. Печӧра вожын олӧ сӧмын Чилимдінын. Удораын шочиника паныдасьлӧ. Кызвыныс тӧвйӧ миянын, но кутшӧмкӧ юкӧн кӧдздӧдӧм бӧрын вешйӧ лунвывланьджык.

Поздысьӧ йӧз оланінъясын — керка вевт увъясын, пач трубаяс бердын, ӧшинь юрйыв пӧвъяс сайын, а сідзжӧ пу горсъясын. Позтырас вит-ӧ-квайт кольк, рӧмыс налӧн турунвижвевъя. Пӧжсян кадыс кыссьӧ куим вежонӧдз. Кайпияныслӧн борд вылӧ кыпӧдчӧм бӧрын чавканъяс ӧксьӧны гырысь чукӧръясӧ да сьӧд ракаяскӧд ӧтвылысь лэбалӧны ыбсянь ыбӧ, видз вывсянь видз вылӧ.

Абу писка, катша да рака кодь жӧ быдтор сёйысь лэбач. Но медся ёна радейтӧ чӧсмасьны гут-гагйӧн да вӧдитан быдмӧгъяслӧн тусьясӧн. Тӧвнас бергалӧ сёян колясъяс шыблаланінъясын. Кӧть и пакӧститчывлӧ — перъялӧ-путкылялӧ град выв пуктасъяслысь петасъяссӧ, бурыс сысянь эм жӧ. Тулыснас да гожӧмнас зіля кокалӧ муяс вылысь быдмӧгъяслы лёк вӧчысь гагъясӧс.

Чавкан — вежӧра лэбач. Та йылысь гижис Лев Толстой. Челядьлы сылӧн висьтъясын гижӧма, мый ӧти чавканлӧн зэв ёна косьмӧма горшыс. Аддзӧма сійӧ кутшӧмкӧ керка дорысь ваа кувшин. Ваыс вӧлӧма этша да, горшсӧ веськӧдны абу судзӧма. Но лэбачыд оз шӧйӧвош, мӧвпыштас ваявны изъяс да чӧвтавны кувшин пытшкас. Ноксяс сэтчӧдз, кытчӧдз ваыс оз кыпты пӧттӧдзыс юмӧн. 

Нӧшта на унджык позьӧ висьтавны мевйӧдӧм чавканъяс йылысь. Школаын велӧдчигӧн ӧти тӧдса детина ваяс гортас позсьыс усьӧм чавканпиӧс да быдтас. Мӧдыс сэтшӧма велалас сы дінӧ, мый пон моз вӧтлысьӧ вӧлі зонмыс бӧрся, кытчӧ кӧть оз мун сійӧ. Волывліс школа дорӧ, медым виччысьны, кор помасясны урокъяс да видзысь-вердысьыс петас ывлаӧ. А ылыстчывліс кӧ кытчӧкӧ лэбачыс, ёртыс чукӧстас вӧлі нимнас «Чавӧ! Чавӧ!», да пыр и петкӧдчас, шлывкнитас-пуксяс сылы пельпомас. Быдтӧм лэбач ӧти морт ордын вермӧ овны 11 арӧсӧдз.

Кӧнсюрӧ рӧдвуж кывъясын миян ног жӧ шуӧны лэбачсӧ: перымса комияс — «чавкан», мордва — «чавко» да с.в. Нимъяслы подулас пуктӧмаӧсь лэбачыслӧн вомысь петысь «чав-чав» шыяссӧ. А рочьяс чавканлӧн горзӧмысь кылӧны «гал-гал» шыяс, сы вӧсна и галкаӧн нимтӧны.




#Article 523: Гулю (388 words)


Гулю (; ) — тайӧ лэбач.

Гулюяс пырӧны шӧрпӧлӧс лэбачьяс лыдӧ. Юрыс пелькиник, сьыліыс дженьыд, тушаыс абу кузь, но паськыд, бордйыс кузь да ёсь. Гӧныс чорыд, ныр вужйыс кучика.

Тайӧ лэбачыс Комиын паныдасьлӧ кык пӧлӧс. Ӧтиыс олӧ да паныдасьлӧ вӧръясын, сы вӧсна шуӧны «вӧр гулюӧн». Войвылӧ этшаникӧн гожйынысӧ волывлӧны да, унаӧн оз и тӧдны сійӧс. Мӧд сикасыс — рудовлӧз гулю. Олӧ Коми му пасьтала, сиктын и карын, сӧмын Ылі Войвылын абу. Лэбачьясыс быдӧнлы тӧдсаӧсь, сы вӧсна мый кӧні йӧз, сэні и найӧ бергалӧны. Эмӧсь нӧшта гортса гулюяс, кодъясӧс позйын видзӧны, керкаяс дорын либӧ лӧскын. Видзысьясыс дӧзьӧритӧны-вердӧны найӧс, лэдзлывлӧны лэбалыштны. Велалӧмаӧсь да гортсӧ оз эновтны, кад кольӧм мысти бӧр локтӧны. Небӧгъясын пасйӧны, мый татшӧм гулюясыс сетӧны пӧльза мортлы. Ӧтияс, велӧдан кӧ, вермӧны нуны-вайны юӧра гижӧд, мӧдъясӧс быдтӧны мичлун вӧсна, коймӧдъясӧс — яй вылӧ да с.в.

Быдтысьны заводитӧны водз, гожӧмбыдӧн кыкысь удитӧны пӧжсьыны. Позсӧ вӧчӧны оз пуяс вылӧ, а керка вевт улӧ, вичко йывъясӧ, сарайясӧ. Пуктӧны еджыд рӧма кык кольк. Пукалӧны айыс и эньыс, ӧта-мӧдсӧ вежлалӧмӧн. Кайпияныс колькйысь петӧны синтӧмӧсь да гӧнтӧмӧсь. Позъяс олӧны тӧлысьысь неуна дырджык. Вердӧны батьыс и мамыс, водзпӧрсӧ зобъяныс артмӧм рысь кодь нямыльӧн, бӧрынджык сэні жӧ небзьӧдӧм тусьясӧн. Гулюяс тшӧкыда висьлывлӧны. Нёрпалысьсӧ пыр и казялан: пукалӧ йӧжгыльтчӧмӧн, гӧныс сувтса. Матыстчан кӧ, оз пышйы, а сетчӧ киӧ босьтны. Колӧ видзчысьны татшӧм лэбачьяссьыс, налӧн висьӧмыс кокньыда вуджӧ мортлы.

Пӧткӧдчӧны быдмӧг сёянӧн, кокасьӧны му вылын, сы вӧсна бура ветлӧдлӧны. Мукӧдсьыс гулюяс ёна торъялӧны юан ногнас. Сюясны нырсӧ ваӧ да оз орӧдчывны сэтчӧдз, кытчӧдз оз пӧтны. Юигкостіыс юрсӧ ньӧтчыд оз чатӧртлыны.

Рудовлӧз гулюяслӧн чужан вужйыс из выв местаясын, крут кыръя инъясын. Сы вӧсна век муынӧсь, пӧшти оз пуксьывлыны пуяс вылӧ. Кызвын лэбачыс, дерт, лӧзвевъя, но сераыс уна жӧ, весиг дзик еджыдъяс эмӧсь. Кыдзи и мукӧд сикас гулюяс, кӧйдыс вылын олӧны да, пыр чукӧртчӧны сэтчӧ, кӧні няньӧн ноксьӧны — либӧ тусьсӧ видзанінын да вартанінын, либӧ сӧвтчан-ректысянінъясын (пристаньясын, кӧрт туй станцияяс вылын). Этшаник лымъя дырйи лэбӧны ыбъяс вылӧ, ӧктӧны сэтысь гылалӧм кӧйдыс, а кок йылын сулалысь за вылысь шепъяссӧ кокавны оз вермыны.

Комиӧн лэбачсӧ куим ногӧн шуӧны: «гӧлуб», «гулю», «дыдык». Воддзаыс, гӧгӧрвоана, рочысь локтӧма. «Гулю» кывйыс йитчӧма лэбачьясыслӧн кургӧм-варовитӧмкӧд — быттьӧ «гуль-гуль», «гули-гули», «гуля-гуля» найӧ шуалӧны. Миянысь ӧтдор тадзи нимтӧны тшӧтш перымса комияс («гулю»), удмуртъяс («гули»), рочьяс («гуля») да мукӧд. «Дыдыкнас» вӧдитчӧны сӧмын удораса сёрнисикасын, но тайӧ медся важ нимыс гулюлӧн, эмӧсь весьтасъяс рӧдвуж кывъясын: перымса комияслӧн — «дуді», удмуртъяслӧн — «дыдык».




#Article 524: Шомгаг (313 words)


Шомгаг (; ) — чорыд кыша гаг. 

Тайӧ чорыд кыша гагъясыслӧн котырыс зэв уна лыда. Му вывса став сикассӧ арталӧны 50 сюрсӧдз, на пиысь пӧ 3000 паныдасьлӧ Рочмуын. Найӧ олӧны-вылӧны оз сӧмын вӧраинъясын, но тшӧтш и тундраын, пустыняясын, тропикъясын, гӧраясын.

Сикасъясыс торъялӧны ӧта-мӧдсьыс кыдзи олан местанас, сідзи и ыджданас: медся ичӧтъясыслӧн вывтырыс ӧти сантиметр кузьта сӧмын, медся гырысьясыс овлывлӧны дас сантиметрӧдз. Кызвыныс сьӧд рӧма, но эмӧсь и турунвиж да гӧрд шомгагъяс. Оланіныс косын — либӧ му вылын, либӧ мусин улын. Вӧр-валы да йӧзлы некутшӧм лёк оз вӧчны. Нянь выв шомгагйысь ӧтдор, коді олӧ шобді, рудзӧг да ид кӧдзан ыбъяс вылын. Кынӧмпӧтсӧ перйыны татшӧм шомгагъясыс кайӧны быдмӧгъясыслӧн шепъяс вылӧ да сёйигас чирсӧны-жугӧдӧны вотӧм на небыд тусьяссӧ.

Миянладорын медся тшӧкыда паныдасьлӧ садса либӧ град выв шомгаг. Ыджда сертиыс — шӧрпӧлӧс шомгаг (куим сантиметрӧдз овлывлӧ). Кузьмӧс тушаыс сьӧд рӧмсера, сотӧм шомкӧд ӧткодь. Тайӧ ӧткодьлуныс, тыдалӧ, и чуйдӧма коми йӧзӧс лӧсьӧдны шомгаг нимсӧ. Вӧсньыдик да кызіник кокыс куим гоз, на отсӧгӧн кокньыда ветлӧдлӧ му вывті да ӧдйӧ вермӧ котравны. Ас котырса мукӧд гагйысь торъяланлуныс — чорыд вылысладорас быттьӧ зарниӧн войтӧдӧм гурана чутъяс.

Юрыс ён черлыяса, кузиник усъясыс вӧсньыдик сіяс кодьӧсь.

Шомгаг — войын олысь лов, югыд кадсӧ коллялӧ кытчӧкӧ дзебсьӧмӧн — из улын либӧ гылалӧм пу коръяс да тӧрмӧм турун чукӧр улын, а сідзжӧ туплясьысь кырсь улын. Кынӧмпӧтсӧ перйыны петӧ сӧмын рӧмдӧм бӧрын. Та вӧсна казявлывлан шомгагтӧ сӧмын сэки, вӧрзьӧдан кӧ налысь дзебаса инсӧ. Эрдасигас гусьӧн олысьыд здук кежлӧ быттьӧ шӧйӧвошлас, но сэсся пыр и бӧр воштысяс-саймовтчас.

Шомгагъяс — дыр олысь ловъяс. Кызвыныс куим вося нэмаӧсь, но овлывлӧны пӧ и вит арӧсаяс. Олігчӧжыс кык-ӧ-куимысь колькъяс пукталӧмӧн рӧдмӧдчӧны.

Град выв пуктасъяс быдтысьяс да сад вӧдитысьяс лыддьӧны шомгагъясӧс бур отсасьысьясӧн. Сы вӧсна мый найӧ да наысь на азымджык номыръясыс бырӧдӧны-сёйӧны быдмӧгъяслы лёк вӧчысь лёльӧясӧс, гагъясӧс, колькъяснысӧ да номыръяснысӧ да оз лэдзны налы паськавны-рӧдмыны.

Асланыс шомгагъяслӧн вӧрӧгыс абу жӧ этша. Найӧс куталӧны му шыръяс, муошъяс, лёкгагъяс, кыйӧдӧны да кокалӧны лэбачьяс.




#Article 525: Кальӧзур (339 words)


Кальӧзур (; ) — чорыд кыша лэбалысь гаг. 

Воддза юкӧнсӧ найӧ орччӧдӧны каля юра мӧс — мӧд ногӧн кӧ, еджыд плешка гӧрд мӧс, каля бока пув — мӧд ногӧн кӧ, еджыд бока кисьмытӧм пув, каля из — мӧд ногӧн кӧ, еджыд из кывъяскӧд, да чайтӧны, мый сійӧ индӧ еджыд рӧм вылӧ. Збыльысь, майскӧй жуклӧн бордсьыс неуна горулынджык ӧтар-мӧдар гӧна бокас тӧдчыштӧны еджговинъяс. Зур юкӧнсӧ йитӧны зургысьны да зурасьны кывъяскӧд, лэбалігас пӧ кытчӧсюрӧ зурасьлывлӧ да.

Кальӧзур олӧ-вылӧ зэв паськыда, Рытыввыв Европасянь да Азияса муясӧдз. Кардорсянь да Якут муӧдз паныдасьлӧ ӧкмыс сикас кальӧзур. На пиысь миянлы медся тӧдсаӧсь гӧрд рӧма кальӧзуръяс, кодъясӧс рытъявыв уліникті лэбаліганыс окотапырысь куталӧны челядь, медым йӧршитны тыртӧм истӧг кӧрӧбӧ да кывзыны, кыдзи найӧ чорыд кокъяснас шаркӧдчӧны сэні. Эмӧсь и сьӧдов кальӧзуръяс, но найӧс миянладорын пӧшти он аддзывлы, лунвывланьынджык олӧны да.

Кальӧзур — вель ыджыд чорыд кыша гаг, тушаыслӧн кузьтаыс овлывлӧ куим сантиметрӧдз. Мукӧд кыша гагъяслӧн моз жӧ вылыс чорыд бордйыс сайӧдӧ-видзӧ небыд да вӧсни улыс бордъяссӧ, кодъясӧн шенасигтырйи и лэбалӧ майскӧй жукыд. Кокыс куим гоз да ёсь гыжъяса, мый сетӧ позянлун бура кутчысьны быдмӧгъяс вылын кынӧмпӧтсӧ перйигӧн. Олан местаясыс кальӧзурлӧн шочиник пуяса вӧраинъясын. Казявлывлан лэбалӧмсӧ тшӧтш и сиктъясын да каръясын, эмӧсь кӧ сэнъясын паркъяс да садъяс. Пӧткӧдчӧны найӧ ёнджыкасӧ кыдз пу коръясӧн. Кыддзысь ӧтдор сёйӧны-курччалӧны тшӧтш коръяссӧ бадьлысь, пелысьлысь, оржылысь да нинпулысь.

Нэмыс кальӧзурыслӧн нёль вося кадколаста, лэбалысьясыслӧн — нелямын лун мында сӧмын, но и тайӧ налы тырмымӧн, медым нёль пӧрйӧ пуктавны ассьыныс колькъяссӧ. Та могысь энь пӧвъясыс кодйысьӧмӧн пыравлӧны му пытшкӧ. Быд позтырын овлывлӧ 70 колькйӧдз. Медбӧръяысьсӧ колькъяласны да, му пытшкысь сэсся оз нин и петавлыны, сэні и кулӧны.

Кальӧзур колькъяслӧн, наысь артмӧм номыръяслӧн да гаг аканьясыслӧн му улын олан кадыс кыссьӧ куим во чӧж. Та понда лэбалан кадыс быд нёль во пиын ӧтчыд и овлывлӧ. Майскӧй жукъяс — быдмӧгъяслы кык пӧвста лёк вӧчысь ловъяс. Лэбалысьясыс кӧ вильӧдӧны налысь ортсыса юкӧнъяссӧ, кызвыннас, дерт, коръяссӧ, номыръясыс азыма йирӧны пуясыслысь вужъяссӧ.

Мукӧд перым кывъясын кальӧзурлӧн нимъясыс татшӧмӧсь: перымса комияс шуӧны рочӧн жӧ — «майскӧй жук», удмуртъяс — «кызь пу бӧчы». Комиӧдны кӧ, бӧръяыслӧн вежӧртасыс «кыдз пу кыша гаг».




#Article 526: Вой бобув (406 words)


Вой бобув (; ) — бобув сикас. 

Кӧнсюрӧ нимтӧны тшӧтш «войтӧв бобулӧн», перымса комияс шуӧны «ойся бабывӧн», роч кывйын «совка» либӧ «ночница». Кыдзи коми, сідзи и роч нимъясыс йитчӧмаӧсь тайӧ бобувъясыслӧн оласногыскӧд — лэбалӧны найӧ да перйӧны кынӧмпӧтсӧ сюзьяс моз сӧмын войнас. Луннас найӧс некор он казявлы, сы вӧсна мый югыд кадсӧ коллялӧны кытчӧкӧ дзебсьӧмӧн.

Вой бобувъяс олӧны Му сяр пасьтала, асыввылын и рытыввылын, лунвылын и войвылын, весиг пӧ паныдасьлывлӧны тундраын да Арктикаын. Ставсикассӧ налысь арталӧны кык сюрс мында, Коми муын туялӧмаӧсь 465 сикасӧс.

Ыджда сертиыс кызвыныс лыддьыссьӧны шӧрпӧлӧс бобувъясӧн. Гырысьджыкъясыслӧн бордйыс овлывлӧ вит сантиметр пасьта. Унджыкыслӧн вывтырыс мисьтӧминик ӧти пӧлӧс рӧма — либӧ рудов, либӧ сьӧдов, либӧ перкаль. Тушаыс гӧна кодь, гӧгрӧс юрыс ӧтарӧ-мӧдарӧ чурвидзысь уска да ыджыд синма. Борд вылысас эмӧсь нёль-ӧ-вит гӧгрӧс либӧ кузьмӧс печатъяс, вомӧна веськыд да чукля визьяс.

Гожӧмнас войяс пемдӧм бӧрын петалан кӧ ывлаӧ, пыр и казялан, мый сюръя йылын ӧшалысь би гӧгӧр тойтӧны кутшӧмкӧ бордъя ловъяс — тайӧ и эм вой бобувъясыд. Овлывлӧ, найӧ восьса ӧшиньӧд пыравлӧны тшӧтш и керка пытшкӧ да пондӧны гӧгравны ӧзйысь лампа дінын.

Бобувъясыслӧн нэмыс дженьыдик, олӧны-вылӧны сӧмын кык либӧ куим вежонысь неуна дырджык. Асьныс найӧ йӧзлы ни вӧр-валы некутшӧм лёк оз вӧчны. Мӧдарӧ на, дзоридзса масӧзӧн да гӧрддзысян пызьӧн пӧткӧдчиганыс отсалӧны быдмӧгъясыслы паськавны-разавны.

Верстяммӧм да гозйӧдчӧм бӧрас вой бобувъяс дзик быд лун пукталӧны уна лыда колькъяснысӧ муӧ да быдмӧгъяс вылӧ. Кык вежон мысти колькъясыс пӧрӧны номыръясӧ. Кызіник да кузиник тушаныс налӧн абу гӧна, а шыльыд веркӧса. Кокыс морӧс улас куим гоз да нӧшта кынӧм улас нёль-ӧ-вит гоз. На отсӧгӧн и кыскасьӧны оланінъясӧдыс. Ӧти пӧлӧс номыръяс писькӧдчӧны-пырӧны быдмӧгъяслӧн заӧ да сэні сёйӧны сылысь пытшкӧссӧ. Мӧдъяс овмӧдчӧны быдмӧгъяслӧн коръяс вылӧ да чирсӧны-вильӧдӧны став небыд вежӧдсӧ. Муӧ пырӧм номыръяс йирӧны быдмӧгъяслысь вужъяссӧ.

Тайӧ горш номыръясыс ӧтмоза тшыкӧдӧны кыдзи вӧрса быдмӧгъясӧс, сідзи и няня кӧдзаяс, град выв пуктасъяс да быдтан вотӧсъяс, вӧдитан-дӧзьӧритан пуяслысь мольяссӧ. Он кӧ нинӧм вӧч да бырӧд вой бобувлысь номыръяссӧ, видз-му уджалысьясӧс суас ыджыд ускӧттьӧ: налы арнас ыбъяс да градъяс вылысь вундыны, чукӧртны-ӧктыны лоӧ дзик нинӧм.

Кык-ӧ-куим вежон кольӧм мысти номыръясыс вуджӧны гагаканьясӧ да пырӧны вель пыдӧ му пытшкӧ либӧ дзебсьӧны лӧп-ёг чукӧръяс улӧ, а сідзжӧ овмӧдчӧны гумлаяс вылӧ да кӧйдыс видзан жытникъясӧ, медым сэнъясын коллявны кӧдзыд тӧвсӧ. Тулыснас шондӧдӧм бӧрын ловйӧн кольӧм гагаканьяссьыс петӧны выль вой бобувъяс.

Удмуртъяс вой бобувтӧ нимтӧны оз миян моз, а ас ногыс: «песятайбубыли» да «уртбубыли», комиӧн кӧ, тайӧ: «пӧльӧ бобув», «орт бобув». Татшӧм нимъяссӧ лӧсьӧдігӧн найӧ ӧткодялӧмаӧсь вой бобувтӧ пӧрысь пӧльӧкӧд да войын либӧ вӧтын петкӧдчылан кодкӧ шонъянӧйлӧн орткӧд.




#Article 527: Попов Николай Павлович (кыв туялысь) (105 words)


Попов Николай Павлович (1801—1873) — коми кыв туялысь.

Николай Попов чужӧма 1801-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 12(24)-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняса Яренскын. Николай Павлович быдмӧма-велӧдчӧма Павловскса кадет корпусын. 1834 воын штабс-капитан чинӧн петӧма отставкаӧ да овмӧдчӧма Усть-Сысольскӧ. Сэні уджалӧма губернияса секретарӧн да уездса стряпчийӧн. 

Академик А. М. Шёгрен корӧм серти Николай Попов лӧсьӧдӧма роч алфавит подув вылын 27 шыпаса коми анбур.

Н.П. Попов кызь воысь унджык веськӧдлӧма неыджыд котырӧн, коді дасьтӧма роч-зырана кывчукӧр (тайӧ уджсӧ, бара жӧ А. М. Шёгрен корӧм серти, заводитлӧма на Усть-Сысольска мещанин И.Р. Мальцев). Н.П. Поповлысь нёль тома «Русско-зырянский словарь» сідз абу и йӧзӧдӧмаӧсь. Рукописьсӧ видзӧны Асыввыв войтырӧс туялан  институтса Санкт-Петербург юкӧнлӧн архивын.




#Total Article count: 527
#Total Word count: 147137