


#Article 2: Kirchroa (507 words)


Kirchroa (Limburjisch: Kèrkraoj of Kirkroa; Nederlands: Kerkrade) is ing jemeende en ing sjtad in 't zuudoste va Hollendsj Limburg. De lü kalle hei 't Kirchröadsj, e Ripuarisch dialekt, wie óch i Bóches, Zumpelveld en i Vols. Jet jans angesj wie de mieëtste Limburjer lü kalle.
De sjtad houw óp d'r 31e jannewaar van 2019 45.699 i-woeënere. Burjemeester is Jos Som van 't CDA. Kirchroa is tsezame mit Heële, Lankgraaf en 't Dütsje Roa (Herzogenrath), a jen angere zie van de jrens, ing agglomeratie. Ejentlieg vörmt 't ing sjtad mit Roa. Mit Roa is de jemeende de Europasjtad Eurode. Doa-oave ligkt 't óch nit wied va Oche.

De sjtad hat jing jesjiechte es jroeëse handelssjtad, woadurch me i Kirchroa ummezuns zal zukke noa vöal ouw jebouwe. Ze is vuur 't wichtigste deel noa d'r krig entsjtange - de nui sjtadsvieëdele vulle de löcher óp tusje de ouw dörper, die me döks noch jód tseruk ziet. Wieër is Kirchroa bekand um zieng wieë anlaag, parke wie d'r Botaniesje Jaad die de bewoeënere lof mósse jeëve. Tsezame mit Heële en Lankgraaf weëd Kirchroa waal Parksjtad Limburg jenómpd. I 2005 is i Kirchroa d'r ieësjte richtieëje Limburgse zoo óp jange: d'r Jaiajaad.

Wie väöl plaatsje i Limburg woar Kirchroa al in de Romeinse tsiet bewoeënd. Archeologiesj óngerzuk hat zoeëjaar bewoeëning oes de prehistorie beweëze. De ieëtsjte moal dat't dörp weët jenómpd is in 960, in dat joar woeëd in 't dörp Rode ing kirch jebóuwd. De abdij Rolduc braat de plaatsj in de Middelieëwe tse bluij, en in 1630 woeëd 't tot herliechheed verhoave. Noa d'r Achtsiegjöarige Krig bloof de plaatsj in Sjpaanse heng, sjpieëder in Österaichse. Sait 1815 is de plaatsj vuur 't jroeëtste deel Hollendsj, bis ee jrensprobleem mit Pruse d'r vuur zörjet dat 't in tswai sjtukker verdeeld woeëd - 't anger deel is Roa of Hertseroa, de Nuisjtraos en d'r Worm zunt de jrens.

Al in d'r tswelfde ieëw woeëte i Kirchroa koale jewonne. Noa de Franse tsiet zunt de koele in kotte tsiet jroeëser woeëde; durch de immijratsioeën waset Kirchroa mit, van e jroeës dörp bis ing richtieje sjtad. Noa 1900 noom Heële evvel de laitoeng.

Óp 26 fibberwaar 1887 krig Kirchroa van d'r Hoeëge Road van Adel e wappe tsouwjekaank, dat ziech zoeë liet umsjrieve:

Vuur de Franse tsiet maachet Kirchroa as sjepebank en herliechheed deel oes van 't Land va Roa. D'r lieëw va keël is 't wappe va (Hertse)Roa. D'r Lambert is d'r petroeën va Kirchroa. Ooch op ao zieëjele zunt dizze tswai simbole tse vinge. Bij 't aavroage van 't wappe woar Kirchroa al ing jrosse koempelesjtad, vandoa dat de tswai pikkelhammere as simbole va jenne koel woeëte tsouwjevoogd.

Hei-ónger is jód tse zeen wie 't dörp Kirchroa vanaaf d'r tswaide helft van d'r nüngtsiende ieëw oeswees bis ing riechtieje sjtad. Doatseënuëver sjteet dat d'r krimp hei ooch ieëder begós: me zuut dat al in de joare zessieg. Dizze krimp jeet bis op d'r daag van hüj durch.

(logaritmische sjoal; v1830=100)

Jrun: Jemingde Kirchroa
Bloa: Provins Limburg

Jehuchte en buurtsjappe va Kirchroa:




#Article 3: Willi Ostermann (569 words)


Wilhelm „Willi“ Ostermann jeboore am 1. Oktober 1876 en Möllem aam Rhing (hückzedaach Köln-Mülheim); jestorve am 6. August 1936 en Kölle) woor eene vun dä joodjeliggenste un erfolgreichste Kölsche Leedermaacher un Karnevals-Komponeeste.

Ostermann es en dä elderlichen Wonung en Möllem als Sounn vum Peter Ostermann, dä bej de Iisebahn wor, un singer Frau Gertrud, geb. Paas, jeboore. 1878 troock de Familisch noh Düx, wo singe Vatter en bessere Stell jefunge hat. Düx wor domols Garnisonsstadt, un su kom Willi Ostermann schon vun Kindsbeen aan en Kontack met Militärkapelle, die durch de Düxer Stroße troocke, un däät schnell Spass aan dä Musick finge.
         
Vun 1883 bes 1891 hätt_e de katholische Voleksschoull en Düx besööck. Wejl hä e klee Füssje wor, jowen die Pänz em schnell de Spetznaam Ostermanns-Fuss. Schoullkamerade dääten späder öwer inn sare, dat hä alt in de Schoull neujelierte Saache nohmaache, un immer de neuste Fastelovendsleedscher usswendisch wesse däät.

Noh singer Schoullzick hätt Willi Ostermann en Liehr em Elektrohandwerk aanjefange, äwer se noh paar Moont affgebroche, wejl e Krach met singem Mejster jekrääje hätt. Doropp häät_e en_ne_ner Düxer Druckerej Stereotüpör un Galvanoplasticker jeliehrt.  Bes 1900 moss_e singem geliehrte Berof nohjegange sen, jenaueres wees me äwer net. 

Zick 1895 wor Ostermann Metglied en_e_ner Laienspilljrupp, un hatt usserdämm Erfahrunge met singem ejene Poppetheater jemaat. Öm e paar Jröschelsche zo verdeene troote en Düx op Familijefeste un en Wiertschafte op, hätt sich äwer immer nevenbej öm faste Engagements in Varités ode Theatere bemöht.  
Dänne Kölsche es_e et ierschte Mohl 1899 durch sing Leed Et Düxer Schötzefeß bekannt gewoode, dat_e beijm Düxer Schötzevereijn vürjedraare hätt.

En dä Johre dorop wuud Ostermann immer bekannter; hä schriff un komponeete Stimmungs- und Fastelovendsleeder, die hä och selefs russbränge däät, öm singe Läwensungerhalt ze verdeene.
Die mieste Leeder sung_e selewer vür, äwer och für andere Künsler dät_e Leeder schriewe. Weil_e in_ne_ner Agentur jeboch wor, es_e in janz Deutschland bekannt jewoode, un däät net nur kölsche sondern och janz normale Stimmungsleeder un Walzer schriewe. E paar Schallpallte vun imm woren für die domolige Zick außerordentliche Kasseschlager.            

Jään het Engk vun der 20er Johr vum 20. Jahrhundert wor och Ostermann vun d'r Weltwirtschaftskries betroffe. Hä kräät wenijer Auftritte un wenijer Jeld. Öm överläwe ze künne braat_e för andere Komponeeste in singem eijene Verlag Note russ. 1930 kom_e op die Idee e humorvoll Wocheblättche met däm Naam Tünnes und Schääl russzejäwe, dat äwer 1931 enjestallt werde moht, wejl et keener lääse woult.   

In de 30er Johre wor Ostermann widder met zahlreiche Jassspill op Jöck. Bei singen letze Opptritt 1936 in Bad Neuenahr brooch_e zesamme un es direk en_nen Klinik noh Kölle enjeliwert wuude, wo am Maare operiert werde moht. Doh hätt_e zwej Moont jelähje un wie e Vermäschnis sing letz Leed Heimweh nach Köln komponeet un jeschriwwe.

Am 6. Aujuss 1936 es Willi Ostermann im Krankehuus jestorve. Bej singer Beäädigung am 10. Aujuss hann mie als Zehndausend Kölsche dä Wääsch vum Trauerzoch vum Nüümaat bes noh Meloote aan de Oochener Stroß jesühmp. En_e_nem Nohrof am oppe Graaf drooch e_ne Fründ dann zom ierschte Mol dä Refräng vun singem letze Leed, dat zo singem bekannteste Leed wääde soult, för: „Heimweh nach Köln“.

Dat Leed jilt en de Köln-Bonner-Bucht, dämm ehemolige Kur-Kölle, wo_mer de Dom noch sin kann als inoffiziell rheinische Hym, wejl all rheinische Junge, die em Zwejte Weltkreesch fään vun de Heijmaat aan de Front sooße, Trone kriesche dääte (un dunn), als se dat Leed em Radio hüüre dääte.




#Article 4: Noodrhing-Wäßßfaale (788 words)


Noodrhing-Wäßßfaale litt em Wäßßte vun Dütschland un es met öwer 18 Mellione Enwohner et bevölkerungsreijchste Bonndesland vun Dütschland, op et Jebiet betrocke met 34.080 km² et viertgrüßte. De Landeshoupshtadt es Düsseldorf, de jrüßte Shtadt vum Land es Kölle.

Em Norde vun Noodrhing-Wäßßfaale litt et Wäßßfaalische Tiefland. Em Oste et Sauerland, et Bërjėsche Lanndt un et Siejerland em Södoste, met vell Böum un huhe Bersch vun 500 bes öwer 800 Meter.

Em Wäßßte hamme de Eefel und der Niederrhing. In de Midde von Noodrhing-Wäßßfaale litt et Ruhrjebiet mit dä Shtädt Bottrop, Jelsenkirshen und Herne, suwie Marl am Nordrand, Dortmund, Hamm und Hachen im Oste, Bochum, Essen, Overhuse und Möllem aan de Ruhr in de Midde un Duisbursh im Wäßßte. Wiggersh hammer im Norde Mönster, im Oste Bielefeld und Paderborn, im Südde Seije un im Södweste Bonn, Kölle, Oche, Mönschejlabbach un Kreiwel. Usserdem die bërjėsche Städt Wuppertal, Remsched un Solinge, zojoderlez vun Köln der Rhing araff de Landeshoupshtadt Düsseldorf.

Noodrhing-Wäßßfaale jrenz em Norde aan Niddersaxe, em Oste aan Hesse un em Südde aan Rhingland-Pallz. Em Weste jrenz et aan et Köningkrejch vun Beljie un em Nordweste aan et Köningkrejch dä Nidderland.

Em Jäjesatz zo andere Bundesländer wie zom Bejspill Bade-Württemberg besetz Noodrhing-Wäßßfaale nur zom Deel Regione, weil dat Land 1946 noh_em Kreesch vun d'r Britischen Militärverwaltung schnell jemaat werde moot, domet et Ruhrjebiet net unger_ne Viermächtestatus kom, un de Franzuuse för vollendete Tatsache jestallt wutte, weil die et janze Rheinland, Norde wie Südde, zo Frankreich schlaare, un de janze Rhing zo_r französischen Ossjrenz maache woullte.

Deshalef besteht Noodrhing-Wäßßfaale uss_em Nordrhingland, Wäßßfaale un dämm kleene Herzoochdomm Lippe, dat iersch 1947 dobeij jekomme es. 

Die drei Houpdeel werden äver noch wigger ungerdeelt:

Hüxte Bersch es d'r Langenberg (843,1 m) em Rothaarjebirsch, jefoulesch vum Kahle Asten (841 m).

De Landesverwaltung en Noodrhing-Wäßßfaale besteht us de

Noodrhing-Wäßßfaale ess in fönf Rejierungsbezirk opjedeilt:

Et hätt ens sevve Rejierungsbezirk jejevve (1816), vun denne 1822 d'r Rejierungsbezirk Kleve met demm [Rejierungsbezirk Dösseldörp un om 1. Juli 1972 d'r Rejierungsbezirk Ooche met demm Rejierungsbezirk Kölle verejnisht woode sinn. 

Am 1. April 1947 wurden die Verwaltungen des Regierungsbezirks Minden und des ehemaligen Freistaates Lippe in Detmold vereinigt (Bedingung des ehemaligen Freistaates Lippe). Der Regierungsbezirk Minden wurde somit um die Kreise Detmold und Lemgo vergrößert und am 2. Juni 1947 in Regierungsbezirk Detmold umbenannt. 

Schon seit einiger Zeit wird diskutiert, die Zahl der Regierungsbezirke auf drei zu reduzieren. Alle Kommunen im Ruhrgebiet, die im Regionalverband Ruhr organisiert sind, sollen danach in einem Regierungsbezirk zusammengefasst werden. Die übrigen Teile des Landes sollen dann den Regierungsbezirken Rheinland und Westfalen zugeteilt sein. Die Landschaftsverbände sollen hierbei aufgelöst werden. 

Die Umsetzung dieser Idee ist von der 2005 gebildeten CDU / FDP-Landesregierung bis 2012 angekündigt worden. Danach soll es künftig drei Regionalpräsidien Rheinland, Ruhrgebiet und Westfalen geben, die die noch aus preußischer Zeit übernommenen Regierungsbezirke anpassen sollen.
Diese Planungen berühren allerdings auch historische und staatsrechtliche Fragen, da sowohl der betroffene Regierungsbezirk Detmold als auch der Landesverband Lippe im Rahmen des Beitrittes des ehemaligen Freistaates Lippe nach Nordrhein-Westfalen 1947 in den  *1)  mit klaren Zusagen an Lippe geregelt wurden. Daneben gibt es regionale Widerstände, welche die angesprochenen Verwaltungseinheiten als zu groß und zentralistisch kritisieren.

Die Kommunale Selbstverwaltung wird in Nordrhein-Westfalen wahrgenommen von den Kreisen, den kreisangehörigen Gemeinden und Städten, den kreisfreien Städten, den verschiedenen Zweckverbänden, z. B. dem Regionalverband Ruhr, dem Verkehrsverbund Rhein-Ruhr und dem Verkehrsverbund Rhein-Sieg sowie den beiden Landschaftsverbänden Rheinland und Westfalen-Lippe. 

Das Land Nordrhein-Westfalen gliedert sich in 31 Kreise und 23 kreisfreie Städte, die nicht zu den Kreisen gehören.

Kreisfreie Städte

(En der Klammere es et Auto-Kennzeiche)

In Noodrhing-Wäßßfaale jidd et im Rahmen vun der Kommunale Selbsverwaldung op de staatliche Mittelinstanz de Landschafsverbänd:

(jeweils am 31. Dezember d.J.)

Nohm zweite Weltkreech wudd vun dä britische Militärrejierung am 23.  1946 die Verodnung Nr. 46 erlosse. Die dät sech met dä Auflösung vun dä ehemahlije Provinze vum Land Preuße en dä Britischen Zoon un deren Neubildung als selevsständije Länder befaßße. Uss dem nöördlische Deel vun dä preußischen Rhingprovinz un Weßfaalen wudd Nordrhein-Westfalen jebildt.

Am 21.  1947 koom met dä Militärverordnung Nr. 77 dat Land Lippe bei Nordrhein-Westfalen dobei. 

Noodrhing-Wäßßfaale hatt domols 11,8 Millione Eenwohner.

De Ministerpräsident vun Noodrhing-Wäßßfaale is Hannelore Kraft. Sä is am 14. Juuli 2010 de Nachfuljer von Jürjen Rüttjers jeworre.

Et amptliche Enderjebnis dr Wahl is:

Luur uch Landtagswahl in Nordrhein-Westfalen 2005

Luur uch Landtagswahlergebnisse aus Nordrhein-Westfalen seit 1947

Mieh Infos jiddet beim 

ET Landeswappe jitt die räumliche Zusammensetzun vum Land wieder.  Et besteht op dr linke Sigg aus em Symbol führ de Rhing, op dr rächte Sigg us däm Pääd, däm Symbol für de Rejion Wäßßfaale, un im ungere Winkel us dr Lippishe Ruus für et Lipperland. 

De Landesflagg is wie et Wappe grön-wiß-ruot; de Landesdienstflagg träch och noch et Landeswappe.




#Article 5: Äärdbävve en d'r Kölner Bucht (125 words)


De Kölner Bucht määt_e_ne Deel us vum rheinische Äärdbävvejebiet, dat sich vun Basel bes_e_rop en de Beneluxstaate erstrick.

De Kölner Bucht litt net aan_e_ner Jrenz zwesche zweij Kontinentalplaate, wo söns Äärdbävve opträdde, söndern kritt vun d'r afrikanische Plaat södlich vun Italie Druck aff, die jäjen de eurasiche Plaat dröck un dä Druck wiggerleite deijt.
Su kütt_et en Meddeleuropa zo Äärdspannunge, die sich aan schwaache Stelle wie d'r Kölner Bucht als Äärbävve entlade, un dä Bodem jedesmol öm e paar Zentimeter affsinke loosse.
Wessenschaffler halden et för möchlich, datt en d'r Kölner Bucht Äärdbävve bes zo e_ner Stärk vun 6,4 op d'r Richterskala stattfinge könnte. Grundsätzlich kame sare, dat me aff_e_ner Stärk vun 5,0 en Deckung jonn soullt, un aff 5,5 ne_mie stonn un wegloofe kann.




#Article 6: Klütt (366 words)


En Klütt es e schwatz Dinge, wat mer en der Ovve dejd för doh ze bränne, wem mer et wärm hann well. 

En Klüdd es etwa hallv esu fill wi enne jevöönlijje Muurziijel, wi mer se fum Boue kännd. Klütte weede heezolandt beij Rhingbraun jemaat. Do betrigg dä Klüttemann sing Klütte, un di schött e oddo drääht e beij uns en der Käller wäm mier de Klütte krijje. Dad es fö jevöönlisch eij Mool em Jooh, un mir hoffe, dat mer em Frööjooh no jädd övverisch hann, weijl em Winnte Klüüte kooufe fill düürter es wi em Summer. Esu lang wi mer der Ovve aan hann, jeijt de Mamm der Daach övver ens en de Källor un deijt doh de Klütte fum jruuße Houfe en enne Klütteschtändo stivvelle, un dä weed dann doh unge praat jestalldt. Dat määt se esu fill, wi se läddijje hätt. Wänn dann der Papp des Oovens fum Deens heijm kütt, un och di jruuße Pänz, wi se fun der Ärbeijd un fun der Schull kumme, joh doh nimmp jeede esu enne Stänndo med erop, su lang noch eijne doh schteijd, un brängk en nävve der Ovve. Esu ham mer emmer jenooch Klütte för ze schtoche doh.

Di Klütte weede wi jesaat en der Braunkoole jemaat. Doh dunn riisijje Maschiine de Ääd fottbaggere, un doh drunge es en schwarz brunge Lare, di weed och fottjebaggod, un watt dohfun nit jlisch noh'm RWE jeijd för Schtroohm druß ze maache, dat weed zo Klütte jepräß. Di senn ußße eröm jladd un jlänze, un op dä zweij anndere Sigge es dat nidd esu, un doh weed 'em Präßwerk sing Siejel henjemaat. Esu wesse mir, wat dat för Klütte senn. Wischtijj es o noch, dat dat Klüttemattrijaal nedd naß eß. Je mieh Feuschtischkeijd en dä Klütte nämlisch dren es, öm esu schlääschter dunn se bränne, un öm esu mieh dunn se kwallme. Un dat künne de Minsche jaa nit ligge, wänn ed uss'em Ovve kwallmb un schtingk! Dröm dunn se och beijm Klütte Präße öff nuur janz kleijne Bruch nämme fun däm, wat dä Baggor livvert, weijl mer dä jood drüsch kridd un beijm Präße weet e o noch jood wärm. Dat driev de Feuschteschkeijd erus.




#Article 7: Christoph Kolumbus (3861 words)


Christoph Kolumbus (ital. Cristoforo Colombo, span. Cristóbal Colón, port. Cristovão Colombo, enjedeutsch Kolumbus; * waahrscheinlisch zwische_em 25. Aujuss un_em 31. Oktoober 1451 in Jenua; † 20. Mai 1506 in Valladolid) wor ene italienische Seefahrer em Deenst vum Spanische Könich. Unjewullt hätt hä dä Europäer dä Wech in et bis dohin unbekannte Amerika eröffnet.
 
Hä hatt führ no Wääste zo sejele öm vun Europa noh Ossasie ze kumme. Dobei komm hä 1492 op en_er karibische Insel erruß. Hä seleves hätt bis ze singem Dud doran jeglöv, dat hä dä Wääch noh Hingerindie enddeck hatt.

Sing fröhere Bezeichnung als dä europäische Enddecker vun Amerika witt höck koom noch jebruch. Dat litt doran dat hä nitt dä iirtzte Europäer wor dä noh Amerika jekumme is. Doch sing Faahte em Auftrach vun dä spanische Kroon hann bewirk, datt et Weltbild vun dä Europäer sich unheimlisch jeändert hätt un dat die anjefange hann de Neu Welt zo kolonisiere. 

Et iss un witt veel över inn deeskoteert, weil ob dä eene Sick hätt hä mit veel Mood un Enddeckerdrang sich un sing Mannschaff in jänzlisch unbekannte Jewässer jefüürt, ob dä andere Sick hätt hä domit och quasi Schold an dämm Völkermord dä Indiaaner im Zoch vunn dä Koquista.

Noh lange un jäjensätzlicher Debatte öm Ocht un Zick vun singer Jebuurt, neich de Forschung hück in dä Miehzahl dozoo, dat de Kolumbus im Joor 1452 in Jenua op de Welt kom. Hä hat nämlich 1479 in_en_em Prozeßß anjejove, hä wör 27 Joor un hätt 100 Julden in de Täsch. Jenau_esu witt dorööver spekelliert us watt für_n Verhältnisse hä kom un watt hä em Leeve führ singer jrandiose Enddeckung jemaaht hat. 

Hee die Version ees wohl am plausibelste:
Dämm Kolummbuß singe Fatter woo dä Wollwäbber Domenico Colombo († 1498) uß Jenua, sing Motter woor_et Suzanna Fontanarossa, Doochter vunn enem Wollhänntler. Hä hatt drei jöngere Bröödere, Bartolomeo, Giovanni Pellegrino un Giacomo un een Schwäster namens Bianchinetta. Zueerzt wor hä och Wollwäbber, wor noh eijene Anjawe äver at met 14 zo See jefaahre. Us däm Jrund is eh Studium an dä Universitäät vun Padua, wie öff behaup witt, unwahrscheinlich. Kolumbus wor mieh ene Autodidak un hätt sich de Jrundlache vun de Kartojrafie met singem Brooder Bartolomeo seleves beijebraat. Ansunsten hätt hä kaum normale Bildung bekumme. 1474 hätt hä en Scheeffsreis noh Chios jemaat, wo hä dann och eeh Joor jeblieve ees.

dä 1480 jeboore wudde ees un op dä Name Diego jedäuff wutt. Et Felipa dätt us_ener adelije Familich kumme, die Aahne en Italie hatt. Ihr Fatter Bartholomeus wor an de Besiedelung vun Madeira beteilich jewäss un wor dann Juvaneur vun Porto Santo. Do hätt de Kolumbus dann eh paar Joor jelev. Jeld hätt hä met däm vedeent, wat hä jeliiert hatt. Hä dätt Kaate zeichne. Jlichzeitich hätt hä och die aale Seekaate un Logbööcher su wie di aale Uffzeichnunge vun singem Schwierfatter studeert. Dat wor unjefähr dä Punk, wo hä anfing övver ene Seewääch no Süüd- un Ossasie nozedenke.

Indie un dat Kaiserreich Schiina woren für Europa wichtije Quelle vun wertvulle Saache wie Seide un Jewüürze. Doorsch dat Indringe der Osmaane in dä vüddere Orient in dä Midde vum 14. Joorhundert un där Entmachtung vum byzantinische Reich wudd dä Handel vun Ware us Indien schwer beeinträchtich. Ene Huuhe Zoll op die Waare dätten de Priis steije losse. Ad 1418 hatten de Portujiese op Veranlassung vun Heinrich däm Seefaahrer anjefange ene Seewääch noh Indie ze sööcke. Dobei han se versöck öm Affrika eröm ze seejele. Jlichziggich han se jrusse Deil vun Affrika erforsch.

Öm 1480 kom däm Kolumbus die Idee noh Indie ze kumme, we_me noh Wäästen seejele deijt. Ad Aristoteles hatt jemeint me künnt dä Ozean zwische dä Säule vum Herakles (Gibraltar|Jibraltar) un Asie in eh paar Daach överquere. Die Theorie wudd och vun schlaue Lück ungerstüzz. Dozo dät och Piere d'Ailly (1350 - 1420) jehüre. Kolumbus hatt een Exemplar vun d'Aillys Imago Mundi, watt dozo noch met etliche Aanmerkunge beschrieve wor. 1474 hatt Kolumbus zwei Breef an Paolo dal Pozzo Toscanelli jeschick un däm singe Plan erkläät. Dä hatt widderöm dem Plan zojestimp. Jenau_esu hätt hä de Bööcher vum Marco Polo jelesse un wahrscheinlich bei singe Faahte in dä Noorden vun Europa dovun jehöhrt, dat de Wikinger ad in Amerika jewäss woren. Dat dät do natürlich noch nitt esu heejße. Me nimp och aan, dat de Kolumbus em Besitz vun de populäre Jeschich „Navigatio Sancti Brendani“ wor. Do witt beschrieve wie dä irische Mönch Brendan noh Wääste jeseejelt ees.
  
Indizie dofür, dat et em Wääste vun Europa en jrusse Landmaß jeve mot jov et einije. Ene Portujiesische Kapitän dä vun_enem Sturm avvjedreeve wor, funk wick em Wääste eh Stück Hoolz, wat hä nit kannt, dozoo soch et su us als wenn et bearbeeijdt wudde wör. Noch mieh fremde Hölze un Plantze wudden an die Küss vun Madeira un Porto Santo jespöölt. Schließlisch joov et och Jerüchte, dat op de Azoren zwei Dudde mit fremdartijem Ussehen anjespöölt wudde woren. De Kolumbus hätt vun all dem erfahre als hä op Porto Santo jewuunt hätt un sich do mit de Seemannslück ungerhaale hätt. Do häät er och die Uffzeichnunge vun singem Schwierfatter jelese. Do woren unger anderem och sujenannte roteiros (jeheime Logbööcher vun portujiesische Seelück) dobei. Us dä Ungerlage hätt hä veel jeliert över de Strömunge un de Wind im Atlantik. Hä hätt zem Beispeel herussbekumme, dat me dä Passatwind ussnotze kann öm schneller noh Wääste seejele ze könne. Dofür muß me allerdingens iirz noh Süde seejele.

Dat die Ääd en Kugell ess, wat Vorraussetzung für de Plan vum Kolumbus wor, wor seit dä Antike un och im Middelalter de Jeliierte bekannt jewäss un wor am Eng vum 15. Joorhundert en alljemein akzeptierte Tatsach. Nur et einfache Vullek dät noch doran jläuve dat de Ääd en Schiev wor. Et jovv allerdingens etliche Theorie över de Endfäärnung die zerück ze leije wör op su ener Route. Die Ungerscheed dääten dorop beruhe wie jruss de Oss - Wääs - Ussdehnung vun dä Eurasische Landmass injeschätz wudd. Vum Ptolemäus an wor me dä Meinung dat Eurasie 180° vun de Ääd eennemme dät un su noch 180° ze erforsche wören. D'Ailly dojejen hat kalkeliert et wören 225° un dä Kolumbus dät dat övvernemme. Tatsächlisch sin et ävver nur 130°. Do de Kolumbus für de Entfäärnung zwesche dä Breitenjrade och noch zewinnich Kilometere annohm dät hä nur 4.500 km für de Streck zwesche de Kanare un Japan usrechne. In Wohrheeit sin et ävver 20.000 km. Doorch sing falsche Zaahle dät de Kolumbus die vun ehm enddeckte Insele in de Karibik also für Insele haale die für dem Indische Fessland lieje däten.

Domit hä singe Plan doorchführe kunnt, broot de Kolumbus die Ungerstützung vun_en_em Staat oder vun_nem Staatsoberhaupt. Öm 1484 hätt hä singe ussjefeilte Plan dem Könich vun Portujal, Johann II., vürjestellt. Dem sing Experte han die Expiditionsfaahrt äver avvjelehnt, weil se de Entfäärnung für veel länger heelten als dä Kolumbus ussjerechnet hat. Un domit hatten se räch. En Expiditionfaaht heelten die Jeliierte deshalv für nit doorchführbar. No dem sing Frau Felipa jestorve wor, nohm hä singe Filius Diego un jing noh Spanie. Su entkomm hä wahrscheinlisch och singer Jläubijer. Kolumbus hatt die Hoffnung dat Spanische Könichspaar Ferdinand II. un Isabella I. für singe Plan ze jewinne. Die zwei hatten doorch ihr Hiirot di Könichreiche Aragon un Kastillie metenander verbunge un däten jetzt zesamme jäjen de Maure kämpfe. 

Für de Pröfung vun singer Plän wudd eh Komitee injesätz, wat die Idee als unpraktikabel avvlehne dät. Doch dä Kolumbus dät mit däm Hoff von Ort ze Ort wigger trecke un kräht av un zo och jet Jeeld, domit hä sing Idee nit an andere Staate wigger sache dät. Dä Kardinal Pedro González de Mendoza, dä veel Einflußß hatt, hat de Kolumbus kennejeliert, un dä Kardinal dät ehm en Audienz bei de Könijin verschaffe. Die dät äver och iirzemol avvlehne, weil emmer noch der Kreech jejen de Maure em jang wor un so de Könijin keeijne Kopp für die hufleejende Plän vum Kolumbus hatt.

Noh ener lange Zick in dä hä unerjibich em Jefolge vum spanische Hoff jewaat hat, kreech dä Kolumbus am 20.  1488 en Einladung vum portujiesische Könich Johann II., öm die hä wahrscheinlich selever jebedelt hatt. Em Herbst vum seleve Joor wor hä dann in Lissabon anjekumme un dät bei singem Brooder Bartolomeo wuhnne. Die Verhandlunge mit dem portugiesische Könich woren äver erjebnislos. Befür de Kolumbus noh Spanie zoröckkom, hätt hä noch die Ankunff vum Bartolomëu Diaz miterlev. Dä komm jrad vun singer Expedition zoröck, bei dä hä öm de südlichste Spitz vun Affrika jeseejelt wor. Zer jlische Zick wor dä Brooder vum Kolumbus objebrooche öm in Frankreich un England für däm Kolumbus singe Plan ze werbe.

Am 17.  1492 wudd schließlich die sujenannte Kapitulation von Santa Fé ungerschrivve. Dat wor ene Verdraach zwesche dä Könichs un däm Kolumbus övver en Expedition. Dä Kolumbus bekomm dorin die jeforderte Titel zoerkannt un dä Anteil an der Einahme mit Edelmetalle zojesichert. Dofür wudd hä em Jejenzoch dozoo beauftrach em Name vum spanische Könichshuus ene wäästliche Seewech noh Indie ze söcke.

De Kolumbus hätt en de fuljende Joor vier Endäckungsfaahte em Aufdraach vum spanische Könich jemaaht. Alles wat hä erlevv hätt, hätte en enem Bordbooch fessjehaale. Dovun ees hück leider nur noch die auszoochsweise Affschriiv vum Bartolomé de las Casas do.

Am 3.  1492 däät dä Kolumbus met singem Flaggscheff 'Santa Maria' un dä beede Karavelle 'Niña' un 'Pinta' em Haafe vun Palos de la Frontera de Seejele setzte. Die Karavelle wudden vun dä Bröödere Martin Alonso un Vicente Yáñez Pinzón zur Verfüüjung jestellt un jlichziggisch och kommandeert.

Noh drei Daach op See däät op dä Pinta dä Maas breche un su mooten dann all en Paus vun_enem Moond op de Kanarische Insele avvsitze. Am 6.  jing et wigger. Op dem lange Wääch fingen die Matrose öff et hummele aan und woren unzefridde oder hatte Angs. Dä Kolumbus häät se äver emmer widder beruhije könne. Dann koomen och die iirzte Aanzeiche för Land in sich. Et wutten emmer öfter Vüjel und em Wasser drievende Landpflanze jesichtet. 

Am 12.  1492 erreichten die 3 Scheeffe de Neue Welt. Dä Kolumbus jing als iirztes op ener Insel vun dä Bahamas aan Land. Vun dä Einheimische wutt se Guanahani jenannt. Dä Kolumbus joov ihr dä Name San Salvador. Dat ees Spanisch un bedööck Heiliger Retter. Höck ze Daach sin sich de Weßßenschaftler nitt mieh eeijnich op die Insel San Salvador, die 1926 dä Name offiziell erhaale hätt, die ees die dä Kolumbus domols als irrztes betrodde hätt. Neue Berechnunge han erjovve, dat wohl iirter die Insel Samana Cay dofür en Frooch kütt.

Als hä wiggerfaahre dät, hätt hä och noch Kuba un Hispaniola entdäck. Am 25.  löff Kolumbus mit dä Santa Maria opp Jrund. Hä witt doruffhin vum Könich vun Hispaniola, Guacanagari, op dä Insel empfange. De Üvverreste vum Scheeff hätt hä dann benutz öm en Festung ze baue, die hä dann La Navidad jenannt hätt. Su wutt Hispaniola, die eijentlich La Isla Espanola heeße dät un nur vun dä Brite veräppelt wudde ees, zo dä iirzte Kolonie vum spanische Könichreich en de Neue Welt un su wie et em Verdraach stund wutt dä Kolumbus Gouverneur un Vizekönich. 

Sing iirzte Bejechnung mit dä Eenjeboorene hat de Kolumbus met däm Vulek vun dä Arawak. Dat Treffe dät friedlich verlouffe.
In singe Oppzeichnunge dät hä de Arawak als unschuldisch un freijiebisch beschrieve. Hä dät se äver em jlische Moment als zoküneftije Ungertane un sujar Sklave betraachte.

Am 16.  1493 maaht Kolumbus sich op de Wääch zoröck noh Europa. Do hä nur noch zwei Scheeffe zo Verfüjung hat hätt hä die resslische Seelöck in der neue Kolonie La Navidad jelosse. Am 15.  1493 leeff hä met singer Scheeff en dä Haven vun Palos en. Jrad aanjekumme wudd hä in enem Triumffzooch doorch Spanie jeehrt. Hä bekoom sing Räächte bestätisch un Papß Alexander VI. hää bestättisch dat Spanie Aanräch op die neuenddäckte un noch zo enddäckende Ländereie Wesslisch vum Längejrad 100 spanische Seemeile weeslisch vun de Kapverde hatt. Eeh Joor spädder wudd die Oppdeelung em Verdraach vun Tordesillas aanjepass un vun Portujal akzepteert. Kuurt noh singer Aankunf dätt de Kolumbus met dä Vürbereitunge für sing zweite Reis anfange. Hä dätt dorupp hoffe nochmieh Jebiete für Spanie ze sichere un dat Joldland zo enddäcke op dat hä hoffe dät. Letzteres wor och dat eijentlische Ziel vun dä zweite Reis.

Am 25.  dätt de Kolumbus met 17 Scheeffe un 1500 Mann Besatzung zo singer zweite Reis opbrääche. Die neue Jebiete sullten besiedelt werde. Zonächs hätt die Flott die Insel Dominica enddäck op dä hä äver nitt lande dätt. Beim Wiggerfaahre ees hä op Guadeloupe, Montserrat, Antigua und Nevis jeland. 
Die Insele, die zo de Kleene Antille jehüüre nohm hä für de spanische Könich en Besitz un joov inne ne Name.

Em  dät Kolumbus noh La Navidad op Hispaniola seejele. Dat Fort wor allerdingens bei Kämpfe met de Arawak kapottjemaat wudde un die spanische Seelück, die hä zoröckjelosse hat woren all duut. Kolumbus hätt doröm em  en neue Kolonie jejründt. Allerdings an_enem andere Oocht. Die neue Kolonie dät hä La Isabella däuffe. De jesamte Flott blivv bes em  1494. In der Zick hätt de Kolumbus em Hingerland noh Jold jesööck. 

Em  stuch hä widder en See. Hä wullt em Wesste nohm indische oder chinesische Fessland sööcke, dat hä do vermute dätt. Kolumbus dätt die süüdlische Küss vun dä Insel erkunde die hä op singer iirzte Reis ad enddäcke hat (Kuba).
Hä dät die ad dem asiatische Fessland zorechene. Op die Tour dät hä dann Jamaika un Puerto Rico enddäcke koom äver nitt am Fessland vun Middelamerika aan.

Als hä am 25.  noh La Isabella zorööck koom, wor do et Chaos ussjebrooche. De Siedler hatten sich zerstrigge un weil die Indianer schläch behandelt wudde woren hatte se ihr Meinung jeändert un woren denne ihr Feinde jewudde. Dat dätt dä Kolumbus dozoo veranlasse met Jewald jejen de Eenheimische vüzejonn. Dobei dätt hä 1600 Taino versklavve. 
Dat dät äver jejen dä Will vum spanische Könich verstuusse. Ferndinand V. un Isabella I. hatten däm Kolumbus opjedrache, de Eenheimische Völeker freundlisch ze behandele, weil die zwei in denne zoküneftije Christe soohen. Trotzdäm dät Kolumbus 550 Sklave mem Scheeff noh Spanie schicke. De Hälefte dovun häät de Üvverfaahrt nitt üverlevv. Die andere Hälefte wudd als se en Spanie anjekumme woren op bedriev vun de Könijin freijelosse un in ihr Heimat zorööckjebraat.

Nohdäm em  1495 en königglische Ungersuchungskommission en La Isabella aankumme dätt un ihr Arbeed opnemme dätt, hätt de Kolumbus de Kolonie verlosse. Er leett singe Brooder als Kommandant zorööck un maaht sich am 10.  op de Wääch noh Spanie. Am 11. däät hä aankumme un hätt jeschaff dat hä de Ungerstützung vun däm Könichspaar zorööckjewinne kunt. Et dätt doropp fass zwei Joor duure bess hä sing dritte Reis ferdisch jeplaant hatt, weilet bei dä iirzte zwei Reise kaum wirtschaftlische Erfolch jejovve hatt.

Op singer dritten Reis, schlooch dä Kolumbus en Route een die südlicher wor als die vun dä iirzte zwei Reise. Am 30.  1498 dätt hä opbräche un seejelte an de Kapverdische Insele verbeeij un dann noh Wesste üver de Atlantik.

Am 31.  dätt hä Trinidad enddäcke un jett spädder die Insel Tobago, die hä äver Bella Forma döüffe dätt. Als hä wiggerfuuhr hätt hä die Mündung vum Orinoco enddäck un domit och dä südamerikanische Kontinent. Nohdem Kolumbus de Küssterejion öm die Mündung dromerüm erfoorsch hat, hätt hä en sing Logbooch jeschrievve dat dat en Neue Welt wör. Spädder wor hä äver widder der Meinung ed dätt doch zo Asie jehüüre.

Nohdemm Kolumbus nördlisch an einije Insele verbeij jefaahre wor, hätt hä am 31.  die vun singem Brooder mittlerweile jejründete Shtadt Santo Domingo op Hispaniola erreisch. Die Siedler die do wunne dätten woren unzefreede un rebbelierten jejen de Bartolomeo. Kolumbus dätt versööcke dä Stritt ze schlischte un die Arawak zom Christentum zo bekehre. Währendessen wudd äver och noch emmer noh Jold jesööck. Siedler die noh Spanie zoröckjefaahre woren han die Kolumbusbröödere dann beschuldisch de Verwaltung vun dä Kolonie nitt em Jriff ze han un su koom ed dat Kolumbus em  1499 singe Juvernöörstitel avverkannt bekoom un Francisco de Bobadilla neuer Juvernöör wudd. Der komm am 23.  1500 en dä Kolonie aan.

Sing iirzte Tat wor die Kolumbusbröödere en Kette läje un noh Spanie bringe ze losse. Als die zwei fürm Könichspaar stunten wutten se äver weedderemol begnadich. Kolumbus bekomm sing Ämter äver nitt weedder un hä hatt singe joode Ruf verloore. Am schlimmste wor äver dat Vasco da Gama 1499 op ener Südroute öm Affrika eröm dä ersehnte Seewääch noh Indie enddäck hatt. De Portujiese hatten dä Wettlauf jewunne.

De eijne saren op dä 9. , de anndere sare et woo de 11. , jeedenfallß em Joohr 1502 shtooch dä Kolumbuß en See. Hä hätt singe Sunn dä Fernando do bäij, un en Flott uß fier Scheeffe, de „Capitana“, „La Gallega“ (miir dääten saren „De Jalihzijerin“), „Santiago de Palos“ und der „Vizcaína“, domet jingk hä vun Schpanijen_op sing fichte Reiß. Hä däät de Shtränd vum Meddel Ammärrika ungersööke un op Kaate moole, zwesche hück Honduras un Kolumbije. Ald am 14.  trooht här et eetzte Mool op et Fäßland, en de Nöh vun Kap Honduras wooh dat.

Hä wullt bewiiese datte doo ennen Wääsch noh Inndije un Schiina finge kunnt. Dat Karaväll „Vizcaína“ moot hä opjävve, dat boot hät enne Wurrem befalle jehatt u net woo kapott am jonn. Künnt joot sinn dat mer dat Vrak en de Bucht vun Nombre de Dios beij Portobelo om_Jrunt 2003 widder jefonge hätt.

Nohdäm hä met de Indigenas jekämpf un en Meuterei hinger sich jebraat hatt, dätt de Kolumbus eeijn Joohr en dä Festung Jamaika verbringe. Dat looch haupsächlisch doran, datt sing Scheeffe all Leck woren. Krank vun dä janze Strapaze dätt hä dann noh Spanie zeröckkehre.
Trotzdäm datt hä veel Jeld hat, dätt hä beim Ferdinand V. (Et Isabella wor em  1504 jestorve) öm de Weederherstellung vun dä Privilegieje beddele, die däm Kolumbus bei dä Kapitulation von Santa Fé zoojeseechert wudde woren. Dat dätt em äver nur deelwies jelinge.
 
De Kolumbus ees am 20. 1506 in Valladolid jestorve. Hä ees nur 55 Joohr jewudde. Singer Lichnam wudd en Sevilla bejrave un 1542 op Wunsch vun singem Filius Diego noh Santa Domingo üvverführt wudde. 1795 wutten die Üverreste noh Kuba jebraat, weil Santa Domingo medlerweile en Französische Kolonie jewudde wor. Em Joohr 1899 sin se dann noh Sevilla üvverführt un beijesatz wudde, wobei ömstritte ees op dat wirklisch de Lichnam vum Kolumbus ees.

Övver 400 Joohr lang jov ed keeijne Zweifel doran, dat dä Kolumbus en Jenua jeboore wudde ees. Zom 400.Joohresdaach vun dä Entdäckung vun Amerika dätten äver emmer mieh Shtädtje dä Aansprooch erhäwwe dä Jebuurtsocht vun Kolumbus ze sin. Zeiirtz nur en Italie, spädder och en Spanie. Doröm beschäftijen sich jetzt och de Weßßeschaftler met där Froch.

Weil dä Kolumbus en sigem Leeve nie Uskunff üver sing Herkunff joov, jitt ed tatsächlich keeijn absolut sichere Erkenntnis üver singe Jeburtsocht oder sing Familisch. Singe Sohn Fernando Kolumbus dätt dat Verhalten vun singem Vatter su beschrieve: Kolumbus trick ed führ em Unjewisse ze loosse, wat med singem Jeburtsocht un singer Familisch ze donn hätt

Iirz en singer zwei Testamente von 1498 un 1506 dätt hä schrieve:»siendo yo nacido en Génoba« (»ich wudd en Jenua jboore«). 

Zesamme met andere Hinweiss, dück dat op de italijänische Shtadt Jenua hen. Desterwejen witt se en de Forschung för de Jebuurtsshtadt vum Kolumbus jehalde. He soll hä zweesche däm 25.  un däm 31.  1451 als Fennt vun däm Wollwääber Domenico Colombo jeboore wudde sin. För zwei Kreditte vum Domenico ees singe Fillius Christoforo als Bürje eenjedraache. Einije Breef un Uurkunde jeven Zeuchnis vun Kontakte vum Kolumbus met dem Bankhuus Banco di San Giorgio un andere Jenueser Geschäffslück. Nur eeijn Uurkund erwäähnt uusdrücklisch, dat de Kolumbus en Jenua Verwandte sitze hatt. Op dat äver en Orijinaluurkund ees weeß me nit esu jenau.

Ene richtije Beweis jitt et also nitt dofür dat de Kolumbus een Jenua jeboore wudde ees. Dat rööf natürlisch Zweifel op de Plan. Su mooß dat em Testament erwäähnte Genoba nitt zwangsläufisch dat Jenua vun hück sin. Et künnt och de Republik Jenua op Korsika jemeent sin. Do ees de Shtadt Calvi der Meinung de Jeburtsshtadt vum Kolumbus ze sin. Jenauesu jitt ed ene Ort op Mallorca dä och Jenova heess. (Hück jehüürt dä zo Palma de Mallorca).

Ed jitt ävver noch mieh Arjumente jejen de Jenua-Theorie. Zom eeijne dät de Kolumbus öff en Spanisch oder Portujiesisch schrieve. Ed jitt nur zwei Randnotize en Italjänisch. Och en singer Breef noh Jenua dät hä nitt Italjänisch schrieve. Einije Lück behaupten dat Italjänisch domols keeijn Schriffsprooch wor. Andere behaupten dä Dialek vun dä Jenueser hätt sich derart vum domolije Italjänisch ungerscheede, dat hä Spanisch jeschrieve hät. Widder andere sehen dorin dä Beweis dat de Kolumbus wahrscheinlich vun spanische Jüdde avstammp.

Och sing huuhe Position noh singer Hiiroot en Portujal un späädder en Spanie loossen doran zweifele, dat de Kolumbus dä Fennt vun enem Wollwääber wor. Dozoo kütt noch dat hä en joode Bildung besooß. Äver singe Stand en de Jesellschaff kunnt hä och doorsch de Hiiroot met singer us vearmten portujiesichen Adel stammende Frau erlank han un sing seleves erworbene Bildung kunnt hä em Kluuster Rábida uusjebaut han. Ed jitt noch etlische Vermutunge, wo de Kolumbus jeboore wudde ees. Ene richtije Beweis für ene bestimmte Ocht jitt ed ävver nitt.

Neven där Frooch vun singem Jeburtsort, beschäfftisch de Weßßenschaftler och die Frooch worüm dä Kolumbus emmer versöck hätt sing Herkunff ze verschleiere. Een Theorie besääht, datt dä Kolumbus esu sing jüdische Herkunff jeheim halle wullt. Als Jüdd hätt hä beijm spanische Köninchspaar nie Ungerstützung finge künne, do die zwei de Jüdde us Spanie verdrieve wultten. Die Friß zo där all nitt üverjetroddene Jüdde Spanie verlosse mooten, fällt - wahrscheinlich zoofällich - op de glische Daach wie dä Aufbrooch vum Kolumbus zo singer iirzten Reis.

Dozoo kütt datt de Kolumbus jenaue Kenntnisse vum jüddische Denke hatt. Spekulatione behaupten, datt veel spanische Jüdde die zom Christentum üverjetrodde woren, ävver trotzdäm nitt sicher woren für de Inquisition, met där Plän vum Kolumbus die Hoffnung op eh Usswanderungsland hatten. Tatsächlich sullen sich op de Kanarische Insele un en andere Kolonie, etliche Jüdde für de Inquisition verstäck han, bees ene Erlass die Ansiedelung vun Jüdde en de Kolonie verbeede dätt. 

Fesszehaalle blieet, datt et keeijne eindeutije Beweis dofür jitt, datt de Kolumbus ene Jüdd wor. All die Statione en singem Leeve hätt er jenauesu als Christ erreiche künne.

Op singe vier Reise hätt de Kolumbus insjesmmp nüng Scheefe verlore.

Christoph Kolumbus hatt zwei Brödere, Bartholomäus un Diego. Ußßerdämm hatt hä zwei Fennte, eeijne eheliche Sohn Diego un eeijne unehelische Sohn Fernando. Zur Zick werden de Knoche vum Kolumbus, singenm Broder Diego un singem Fillius Fernando mit de DNA Analyse ungersöck. Die Shtädtje Sevilla un Santa Domingo striggen sich öm datt Kolumbusjraav. De Katholische Keerch hatt iirz noh joohrelangem Zöjere dem Ussjrave vun de Knoche en Sevilla zoojestimmp. Irrzte Erjebnisse hann erjovve, datt die Knoche nitt vun Christopher Kolumbus sin. De Weßßenschaftler han en Jenemijung öm dä Sarch en Santa Domingo usszejrave un die Knoche ze ungersöcke. 

Dat Leeve vum Kolumbus ees eh paar mol verfilemp wudde.

Die Fileme sin all 1992 zom 500. Joohresdaach vun de Entdäckung vun Amerika erschiene.




#Article 8: Johannes Paul II. (245 words)


Johannes Paul II., bürjerliche Naam Karol Józef Wojtyła (* 18. Mai 1920 en Wadowice bei Krakau, Pole; † 2. April 2005 em Vatikan) es am 16. Oktober 1978 zom 264. Paps von de Römisch-Katholische Kirch jewählt wudde. Sing Pontifikat vom 16. Oktober 1978 bes zom 2. April 2005 hätt net nur die Endphas vom Kaale Kreesch enjeleit, sondern och die Zick donoh stärk jepräsch. Su ka' me hück dovon ussjonn, dat am Daach von singer Wahl dat Engk vom Kommunismus un de Widdevereinijung vom ahle Europa vürjezeichnet wor. Johannes Paul II. wor dä Paps met de längste historisch beläschbare Ambszick noh em Pius IX. Singe Vürjänger wor Johannes Paul I., dämm sing Pontifikat nur 33 Daach jeduurt hätt. Singe Opfolger es Benedikt XVI.

Am 1. Mai 2011, em Barmherzigkeitssonndaach, es Johannes Paul II., och „John Paul the Great“, „Johannes Paul dä Jruße“ ode en Ahnlehnung aan Karl dä Jruße (* 2. April 947) „Karol dä Jruße“ jenannt, en Rom sellisch jesproche wudde, wat et Volek ad bei singe Dudemiss om Petersplatz am 8. April 2005 met dä Wöörd „Santo subito!“ („Hellisch, äwe plötzlich!“) jeroofe hatt. Von jetz aff kann Paps Johannes Paul II. beim Bädde aanjeroofe werde.

Paps Johannes Paul II. hätt och dreimol Deutschland un dobei zweimol Kölle besöök, am 15. November 1980 zom 700. Dudesdaach vom Albertus Magnus un am 1. Mai 1987, öm et Edith Stein sellisch ze spreche, jenau am Daach aan dämm'e 24 Johr späde seleve sellisch jesproche werde sollt. 




#Article 9: Adam Wrede (460 words)


Adam Wrede (* 12. April 1875; † 21. Dezember 1960) hät Jeschichte, Jermanistik, Philologie un Jeografie en Bonn un en Münster studeet. 1896 woodt hä zo enem Metjlid vun der KDStV Novesia Bonn, ener katholische Stundenteverbingung. Vun 1903 bes 1927 hät hä als Oberlährer odder Studienrat em Schillerjymnasium en Kölle jearbeidt. Singe Doktor (Dr. phil.) hätte 1905 en Tübingen jemaat. 1915 hät hä sing Habilitation an der Kölsche Handelshuhschull jemaht, me'm Werk Südniederländische Einflüsse auf die Kölner Schriftsprache (Wie de Niederländer uns kölsche Sproch verändere). Vun 1921 aan wor he Professor aan de Uni en Kölle. Der Wrede wor e Metjlid vun der NSDAP zick 1933 un sing Publikatione widderspeejele et, för e Beispill hät hä 1936 Deutsche Volkskunde auf germanischer Grundlage geschrieben. 1960 es der Wrede jestorve. Mer kann singe Jrav om Melate-Fridhoff en Kölle finge.

Im zo Ihr jit et hückzodaach en Köln-Nippes en Adam-Wrede-Stroß. Dat es janz en der Nöh vun der Flora (Botanischer Garten).

Berümp es dä Mann wäje singem , dä 1956 erschunge es, ävver esujar vör dem Zweite Weltkreeg för et Dröcke bereit wor un dä fass en enem Husbrand bei dem Wrede 1942 afjebrannt woodt; dat es ävver nit passeet un dat Werk kunnt endlich veröffentlich wäde. Op 1103 Sigge hät dä Professor kölsche Wööd, Usdröck un Sprüch jesammelt. Drei Böcher sin dodruss jewoode. Der Wrede hät nit nor kölsche Bejreffe linguistisch verklört; hä hät esujar biojrafische Saache üvver kölsche Stroße, Jebäude un Fijore (de kölsche Orjenale) esuwie de kölsche Jescheech opjeschrivve. För e Beispill kammer üvver dat Fleuten-Arnöldche nohlese: wie dä richtich heeß, wann hä jeboore un jestorve es, dat dat en Suffkraad wor, dä sich met Flöte spille jet Jeld verdeene dät … un noch vill mieh hät dä Wrede üvver dat Fleuten-Arnöldsche erussjefunge. Wä Loss hät, kann et nohlese. För die Lück, die de kölsche Sprooch studeere welle, darf dä Wrede em Böcherschaaf nit fähle.

Der Dam hät och Forschunge zor ahlkölsche Sproch jemaat, die hä och veröffentliche wollt. 1914 wor dat Ding alt bereit för et Dröcke, ävver bes 1954 hät hä immer widder Neues dozo jedonn un hä storv, bevör singe esujenannte Altkölscher Wortschatz erschung. Dem Wrede sing Dokumente loge dann vun 1980 bes 2005 em Historische Archiv vun Kölle, bes der Stefan Winter se entdeck hät, dä se och veröffentliche wollt un dä met der Akademie för uns kölsche Sproch jearbeidt hat, för dat ze schaffe. Leider es och hä jestorve, bevör dat Werk erschunge es; der Winter storv 2006 aan ener Krankheit.

Och dä ahle Konrad Adenauer hatt däm Wrede singe  em Böcherschaaf. Wann ehr ens en et Konrad-Adenauer-Huus en Rhöndorf kutt (dat es hück e Museum), dann luurt ens en et Wonnzemmer vun däm ahle Konni. Die drei ruude Böcher vum Wrede kamer nit üvversinn.




#Article 10: Allaaf Rögholl Bänntshe (243 words)


Dat Alaaf_Rückhol_Bändshen hann en paa wishtijje kanevalißte an iihre Uniforrme oddor Koßtüühme. 
Wat eß dat? Enne Jummi dä mer bovve un unge faßßmaache kann. Wo eß dat joot för? Tjaa, wenn su enne
wishtijje Minsch om Paraadewaaren fiert, dann weet dämm zojejuubeldt un hä jrööß zoröck. Et sinn beijna nuur Männe, un ed jeihd_och nuur öm Männe ier Kläjde.

Wink dä kandidaat, do rötsh sing Himp no bovve, jrööß_e jaa met de Häng noh Bovve, rööv_och noch „Alaaf!“ do_bäj, dann rötsch_em de jannze unniforrem_jagg_üvver der Jöödel_erop.
Jäz hüüert_e op, lööt de Häng sinngke, un dann?
Et Himp knubbeld övver_em Jöödel, dä Fraaß shtaud sijj_övver_em Buch
( di Lück han emmer decke Büsh, jlöüv_et mer )
un baahl süüt dä jannze kanevalißß jet fo_fröönßelld_uß.
Bah nää, dat moßß nit sinn!
Jez kütt dat Alaaf_Rügk_Holl_Bänndshe un tredd_en Akzjoon,
wem_mer_et do_füür inne aan der ungershde Knopp fum Wööbshe un aan dä Hooke oddor Knopp meddsen zwesche de Beeijn aan de Botz määt (dä joode Shniider sääd_em Shrett, mir Nomaal_Minsche saare wall unger_em Sack, senn jo all aal Männer, felleijsh esset och jeshrummpelß) allso do weed dat Allaaf_Rögholl_Bänntshe
draan jemaat.

Weijl_t uß Jummi eß, trigg_et däm Joode mann sing Himp un Jack widdor noh unge,
wann hä de Scholldor äntshpanne deijt, nooh_m Winke un Jrööße un füürallem,
noh_m „Allaaf“-Roofe.
Dröm Heijß dadd_esu,
dröm sinn di wishtijje Aktiive och emmer esu jood_uß,
wi fresch jeböösh un jraad_enß uß de Kläjdor_Kamme_Jehöpp,
sellevs noo Shtunnde om Waare un_nohm Äng_fum Zoch.




#Article 11: Altbier (130 words)


Altbier es en schwatzes Bier dat dä Düsseldorfer unn de Lückscher vumm Niderrhing jään drinke.
Et ess övverjärisch wi Kölsch, Bönnsch, Degraa unn angere Biere vumm Rhing. Äwwer et es schwaat unn nėt helljelb wi Kölsch oder Pils. Dat Maalz ußß däm dat Bier jebrout weed bliiv jet ze lang inn dä Broodröhre unn ėßß däswäjje dunkler wi dat Maalz watt ma föör Kölsch brouch. Et schmäck och jet süßer unn krääftjer wi et Kölsch. Alt kann jeder broue, nit nur in Düsseldorf. De bekannteste Brouerei föör Altbier ėßß Diebels. Bolten in Korschebrooch ėßß dä aalste Brouerei und brout och en Ur-Alt. Altbier jitt_et och woangers op dä Welt, zem Beijspill dat Pale-Ale vunn dä Eisenbahn-Brauerei in Blumenau (Brasilien).

Altbier jehüürt zo de KAP un dat jitt_et och emm Pittermännsche.




#Article 12: Altreusheräj (122 words)


En Altreusheräj eß dä Laden funn_ennem Altreusher. Ävver och sing Larer zäält med bäj sing Allträushereij.
Sing Jeshäff, allso dat Jewärbe, däm dä Allträusher noh_jäjdt, dat kam_mer och „de Alltröüsheräij“ nänne.

Typpish fö_n Alltrüüsheräij_eß, dat_se folljestůbb_eß met alle_mööshlishe Kroohm, un nuur dä Alltreusher — met Jlöck — der Dorrəshbleg_hädd_un_jät fingk. För jewöönlijj_eß dat aale Kroohm. Nit sällde hät ald däm junge Alltroüsher singe Fattor oddo Füürjänger dä Kroohm ad jekanndt. Ävver noh däm Motto: „Mier shmiiße nix fott. Hee weed nuur forkouf.“ hälld_enne joode Alltröisher sing Saache zesamme.

Di Bezäjshnung Aan- un Färkouf shtäijt för dä DDR un den Oßß_Deutschen un de Bälliner iere Bejreff förr_enn Altreusheräj.
Besönders de Bälliiner sare och jähn Trödler för ene Altreuscher, un Trödellladen för de Alträuschereij.




#Article 13: Aschermittwoch for one (151 words)


Op Silvester, am Engk vum Johr, jitt et, jedes Johr widder, en de Äujelskess dat Stöckelche . En ahl Madamm hät Jebootsdaach. Ävver all ehr Fründe sin allt lang unger dr Ääd. Un su muss dä  all die Fründe vertredde un met dä Madamm (nit nor ene) pichele. Dat dä ärme Kääl am Engk vun däm Stöck stäneharelvoll es, bliev nit us. Op die Froch vun däm  „“ säät die Ahl jedes Mol: „“.

Am Engk vun de Fastelovendszick läuf allemolde am Karnevalsdinsdaach öm Meddernaach (em drette Projramm vum Wessdeutsche Rundfunk) dat jliche Stöck op Kölsch: Aschermittwoch for one. 
Die Akteure sin:

Die Fründe, die janitt do sin, un die dä Köbes spille muss: 

Dä Höhepunk kütt, wann am Engk vun däm Stöck dä Manes sing Froch stellt: „Datselbe Prozedere wie jedes Johr, Marieche?“. Dodrop säät dat Marieche: „Datselbe Prozedere wie jedes Johr, Manes!“. ... Un die zwei jonn noh bovvenop.




#Article 14: Asteoridejüddel (173 words)


Dä Asteoridejüddel fink meh zwesche der Ömlaufbaan vum Machß un vom Juppitter in unserem Sunnesystem. 

Hä besteht us över 100.000 Kleeijnstplanneete un Asteroide. Die verdeeilen sich öm de janze Sunn eröm in enem Jüddel. Dä jrüzte vun dene Kleeinstplanneete heeß Ceres. Hä hätt ene Doorchmesser von över 945 km. Domit ees hä jrüsser als mansche Moond öm de Planneete drömeröm.

Der Asteoridejüddel is unjefähr 300 bis 450 Millione Kilometere breet.

Et jitt zer Zick zwei jeläufije Hypotheesse dozo.

Als et Sunnesystem entstande ees han sich de Planneete us Material zesammejeklump, wat öm de Sunn rotiere dät. Dodorch dat dä Juppitter äver esu jruß jewudde wor konnt sich dat Material in singer nöh net zo enem eijenständije Planneet zesammeklummpe. Wejen dä Schwerkraff. So bleevten die Stücke halt kleen, äver et wutten janz veel dovun.

Noh där Hypotheess jovv et fröhter en där Ömlaufbaan ene Planneet, där äver bei_ener Kollision met en_em Komet oder jrusse Asteroid ussernanderjebroche ees.

Beets Hypotheesse werden stark anjezweifelt, wat bedöck dat keeijner su richtisch weeß, wie dä Asteroidejüddel entstande ees.




#Article 15: Asteroid (383 words)


Ene Aßteroiit, Asteroiid oder och Asteroid ees ene planneetenäähnlische Körrper dä en_ener Ömlaufbaan öm de Sunn ess. 

Se werden och noch als Planetoiit oder Kleenplanneet bezeichnet.

Em Moment sin unjefähr 220 000 Aßteroiide bekannt. De Weßßenschaftler schätze äver, dat et över_en Million sin. Se verdeeile sich över et janze Sunnesystem. Et jitt allerdings zwei Hauptballungsräum. Dat ees dä Asteoridejüddel zweesche Machß un Juppitter un dä  Kuiperjüddel, dä sich hinger der Ömlaufbaan vum Nepptuun befink. Äver och noch en andere Ecke sin Asteroide ze finge.

Lang hätt me jejlööv de Aßteroiite us em Asteoridejüddel wären noh enem Zesammestuuß vun zwei Planneete entstande. Dat kann äver nit sin, weil die Masse vun dä Aßteroiide insjesamp noch kleener ees als die vun unserem Moond. Doher nimp me aan, dat dä Juppitter durch sing starke  Schwerkraff dofür jesorch hätt dat sich dä Stüb un Dreck nitt zo enem Planneet zesammeklummpe kunt. För dä Kuiperjüddel ees et ähnlich nur dat dä Juppitter nit esu veel domit ze dun hätt.

Ene Aßteroiit besteht em wesentlische us verschieden Jesteinsaarte. Hauptsächlich kumen Kohlenstoffverbindunge un Silikate für. Dä Keern vun enem Aßteroiit besteht öff uss ungerschiedliche Metalle. Miistens Iise. 

Dat ees en Grupp vun besundere Aßteroiide die op dä jlische Ömlaufbaan öm de Sunn sin wie ene Planneet. Dobei befingen se sich en enem bestimmpte Punk dä vun de Weßßenschaff Lagrange-Punk jenannt witt. Berühmte Trojaner vum Juppitter heeßen Aeneas un Achilles. Och dä Machß hätt ene Trojaner dä Eureka jenannt witt. Et jitt äver noch mieh dovun em Sunnesystem. Trojaner vun de Ääd sin bees hück noch nitt bekannt.

Zweeschen Urranuß un Satturrən befingen sich de Zentauren. Dat sin Aßteroiide die wahrscheinlich us_em Kuiperjüddel stamme un vun dä Schwerkraff vun dä Planneete en die jetzije Ömlaufbaan jetrocke wutten.

De Vulkanoiden sin leider noch nitt beobachtet wudde, äver meh jeeht zemindest theoretisch dovun uss dat se innerhalb vun dä Merrkurbaan existiere donn.

Die Aßteroiide sin em Schnitt nitt jrüüsser als 100 km em Doorchmesser. Et jitt natürlich och welche die deutlich jrösser sin. Dat sin de zehn jrüützte:

Dä Asteroid 2003 UB313 witt och Planet X jenannt. Hä ees met 3200 km em Doorchmesser jrüsser als dä Pluuto. Deswejen striggen sich de Weßßenschaftler emmer noch doröm op dä Aßteroiit wirklisch nur ene Aßteroiit oder ob hä dä zehnte Planneet in unserem Sunnesystem ees.




#Article 16: Aujuss (231 words)


Dä Aujuss eß dä aachde Moohnd en unsem Kalländer, un dat sig joot 2000 Joohr. Dä Gaius Julius Caesar hät dä Kallender fassesu ennjeföhrt, wie je jäz norr eß, ävver dä Moohnd Aujuss es vill ällder, wohr bloos ens dä 6. un nit dä 8. Moohnd jewääse. Ä hät och fröher andersch jehejße, nämlij Sextilus, un es eets em Kaiser Aujustus vun Ruhm ze huldije en Aujus ömbenannd woode. Su jesinn ess e ne Schworer fun däm Naame Aujuß för Minsche, och wemmer se lang ald verschieden ußschprisch.

Dä Sextilus hät noch 29 Daare jehatt. Met dem zäsa singem jullianishe kalländer kohm hä dann op 30 Daach. Alls ävver dä Aujußß singe neue Nahme kräät, han sen norrene Daach länger jemaat un dröm hät hä beß hück 31 Daare.

En Schaltjoohre han Fävroa un Aujuß de Wochedare ejal, ußßer de letzte 2 fum Aujuß natührlish.

Em Aujuss es de haißeßte Zigg em Joohr. Ed eß di Zick wo de Korn-Fellder prall shtonn un de Ärnte enjefaahre weed. Dä Aujußß hät met de längeßte Daare em Joohr un immer vill Sunnedaare dobej. De Minsche schwejßte bäj der Ärbed. Wääje dä Ärntezick han die Buure fun de aale Jermaane Ärnting för die Zick em Sommer jesaat, di hügg em Aujuß litt, un em Norde ßekelmond un Zekelmond, fun wäje dä Seshele met dänne se em Jaade zojang woore un op de Äkker jingke.




#Article 17: Barbara von Nikomedië (120 words)


Dä Barbaradaach, dat eß dä 4. Dezember.

Et helije Barbara (Barbara von Nikomedië) soll em 3. Jahrhundert en Kleinasië, wo hück de Türkei eß, jelääf hann. Als et net dä Kääl hierode woll, dä singe Vatte vür itt ussjesok hat, leet'e et Barbara ömbrenge.
An ihrem Dudesdaach solle Zweich aanjefange hann ze blöe, die se kuurz zevür en et Wasse jestallt hat.

Als Erinnerung aan dat junge chrissliche Mädche, höllt me deshalef am 4. Dezember Obbszweich uss em Jaade en et Huus, stellt se en wärm Wasse, bis se dann Weihnachte ze blöe aanfange.

Et helije Barbara zällt zo de 14 Nut-Helefer un eß Patronin von de Berchlück. Em Kollepott un en andere Berchbaujäjende wierd de Barbaradaach besonders fesslich jefiert.




#Article 18: Barmen (118 words)


Barmen iß hügg enne Veedel vun Wuppertal. Barmen hät houpsäschlisch zweej Veedel, dat iß Overbarmen (Oberbarmen) em Oßten un bovven am Berj_un Unger_Barmen (Unterbarmen) mih weßlij_un mih em Tal, un dozweschen litt Barmen di ẞittii, wenn_de su_willß.

Bööse Zungen behaubten, Overbarmen köhm vun Gott Erbarmen, weil do de Lück jo so ärm wööre. Dat mach enz rischtisch jewääse sinn, eß ävver em für fürije Johundort ald nimmih esu jewääse, un do joov et Wuppertal als Name för die Stadt no ja nitt, do woh dat nur där Wupper ihr Tal.

Friedrich Engels dä Sozjaliß, däm Karl Marx singe Busenfreund, Suffkumpahn un Autor fun filosoffische un polittisch-ökonomische Texte, kütt us Barmen, och dä Chirurg un Aaz, Professor Ferdinand Sauerbruch.




#Article 19: Beule Maacher (252 words)


Beule_Maacher odder Beule_Maacher_Buur ess_enne Shpeznaame odder enne Nekknaame dä di Kölsche dä Lück uß Barrəschem jävve.
Dat maach do_met zusamme hange dat di BM op de Nummer_Shelldere fun iier Autoß shtonn hann.
Wäijel dat jo bekannt wööo, su saare di Kölsche, dat di Beule_Maacher_Buure uß Bershhäjm un drömeröm jaa nit Auto_Faare künnte un alles aantitsche un övverall Blötsche erinn_faare dääte, vör allem in dänne Kölsche iir schöön Autoß, wänn di Buure enß me_m Auto en de Shtadt erinn kööme. Ävver och de Ammpel_Pööhl dääte se rasiiere, un af un ann ens widder_en Wannd faare.

Ußßerdämm mößße di Kölsche Jleuve dat di Büüle_maacher_boore di Shprooch en Kölle nit voshtonn, sönß mööte se se jo Blötsche_Maacher nänne.

Ejaal wi dadd_och eß, enne kölsche Jung, un enne lächerlicher Jung, di beedß zeen Joohr dachein_daachaus de Luxemburjer_Shtroohß lang en de Shtadd_erinn zor Scholl jefaare sinn, di saare, koot füür_m Süd_Baanhoff, wo die Luxemburjer am Äĳfellwall plözlish fill schmaalor weed, do wöör zirrka jeede Woch enß enne Waare en di Knajb_erinnjekraach, wo mer fun de räächte Shpur dren landt, wämmer di dräj Wääje drömeröm_ze_faare vorpass_un och_nit_shtonn bliihdt. Un_faßß ėmmer wöören_et bärreschhäĳmer Buure met BM o_m Auto jewääse — so zimmlish de äjnzijje di sish nit ußßkännte un üvverhoup op dä rääshte Shpur faare dääte, wäjel jede Främbde, dä jät winnijer blööd wöör, de Foshtannd_aanjeknipß un de Ourre op hätt, dä fiert dä Kölsche hingerheer un küdd_op_de linke Shpur, un shtüürt do filläjsh de Shtrooße_Baan ävver triff nit di Ammpell un landt nidd_om Trottoah, wi_t_i Beulemaacher Buure donn.




#Article 20: Bilderboochmuseum (211 words)


Et Bilderboochmuseum in Trooßdoorf ees dat eeijnzichste singer Aart en janz Europa. Et befass sich met:

Dat Bilderboochmuseum ees en dä Bursch Wissem ungerjebraach. Alle zwei Joor witt em Museum seleves dä Trooßdoorfer Bilderboochpreis verjovve.

Em Joor 1982 schenk dä Trooßdoorfer Kaufmann Wilhelm Alsleben dä Shtadt sing ömfangreiche Sammlung an Bilderbööcher. Dorunger woren richtije Raritääte un Orijinalzeichnunge äver och moderne Bööcher. Die Sammlung sullt dä Öffentlischkeeijt jezeesch werde un su wudd dat Museum en de Bursch Wissem opjemaat. Die Nöh zom Shtadtwald un zo de Rehjeheeje määt et Bilderboochmuseum un die Bursch zo enem beliebts Ausfloochziel.

Neve dä ursprüngliche Ussstellungstööcke vun de Alslebe Stiftung befinge sich mitlerweile och zeemlisch seltene Bööcher em Besitz vum Museum. Unger anderem sin och Bööcher vun dä berühmte Autore Helme Heine, Janosch oder Leo Lionni en de Sammlung.

Dat Schwizzer Päärchje Elisabeth und Richard Waldmann hatten en 30 Joor övver 800 Bööcher, Illustratioone un Graafikke zom Thema Ruutkäppsche zesammejedraache. Dovun ees dat ällste us em 18. Joorhundert. De waldmanns han dann 2002 die Sammlung demm Museum jeschenk. Se ees höck en_enem eeijene Rauum ze sehen.

Em Joor 1999 hätt sich dä Bildderboochkünstler Janosch dozoo entschloosse, sing Orijiinalzeichnunge däm Bildderboochmuseum usszeliehne. Dodoorch hätt dat Museum en Trooßdoorf de jrüützte Sammlung vun Janosch Orijiinalzeichnunge en de janzen Welt.




#Article 21: Blindtex (545 words)


Blindtex pack mer do hin, wo jet shtonn sull, wat die Tex ußß_süüsh, wo et ävver nit drop aankütt, wat dat für ene Tex iß, un dat dä övverhoup ene Inhalld hätt. Blindtex iß nit för ze Lesse, dä sull nuur för Aanzeluure jood sinn.

En tüppijje Aanwenndung fö Blindtex iß, wamm_er als_enne Säzzer en Läj_Aut voorfüühre well. Dobeij weed demonnßtreet, wie Sigge opjedeeijlt sinn, wat fö_n Schriftüüpe do nemme well, wat se förr_enne Jesammp_Enndruck maache. En Anmuutung wie mer säät. Do mußß dä Plahz för Text schunn med Schreff jevüllt wääde, sünnß wö dat nit rääsh. Allso kütt ene Blindtext erinn.

Bei Sujet well me di Minsche, die dat aanluure un bejoodachte sulle, na Mööshlishkeijt jo nit aan et Lesse brenge, dorbeij dääten se uß dämm Shtantpunk vun dänne Maacher jesinn, jo blooß de Zick verplempere un dääten ier jood Werk dobbeij jaa nid_ens waanemme. Doröm han di_sish ald in de jannz aale Zick vum Aanfang vun dä Kunnß vun dä Boochdrokereij ene Knifv_ußßjedaach mdash;
die jan zwa jet jeschrivve, ävver ne Texx oone ääshte Jehalld. Wööt, die meddenander joot ußsooche, ävver jannz vüürwiijent keijn_ääshte Wööt woore. Un wiel_dat zintemoolen vill Lattajnisch jesatz woode eßß,
mußß mer sish nit wunndere, dat ene jannz heufijje Blindtex och op unääshte lattajnische Wööt opjeboud_eß, dat „Lorem ipsum“ jenannt, shliißlish fängk dat met denne alz eezte Wööt aan.

Ene andere Bejreff för Blindext eß Plazhallder mdash;dä hällt der Plahz emm Sazz, denn_emm Bleij_Sazz däät dä Raame der oohne waasheinlijj_ussenannderfalle, weil_et zo labberish wöör.
Unger Plaatzhallder vershteijt mer allerdinx nit nuur ene Blindtext-Bereijsj_alleijn, et künne och Freijschläähsh för Billder unn_su domett jemeindt sinn.

Enne schööne Blindtex follesh de jannz nommaale Sprooch ihr Schreff:

Da iß nattüüelish vun eijne Sprooch zu de Anndere ungershiedlish. Drömm määt mer och, wenn et jenau drop aanküüt, för jede Shprooch enne eijene Blindtex. Ävver nuur dann.

Dat „Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur, adipisci velit hellip; “
iß enen jannz bekannten un övver je jannze Wellt jebruchten Blindtexx.
Dä jidd_et in dousenderleij Wäsjoone.
De äälßte sin zick däm Sexeente Joohunndert en jebruch.
Hä es en verkiehrtem Lattajn,
allso süüht uß wie Lattajn,
ess_ävver keijn.

Dää kütt uursprünglish vumm aalte Cicero.
Dä hätt im Johr 45 vüür in singem:

dat heijß:

ė_m Affshnitt 1.10.32 un 1.10.33,

Dat hann di Lück fuffzeenhunndert odder sexeenhunndert Joohr spääder ömjemoodelt,
bes dat dat Orjinnaal do nit mieh rääch zo erkenne woo,
un och keijne Sėnn mieh drin ze_vinge_woo.
Erussjefunge,
woo_t herkoom,
hätt eetz köözlijj_ene Latein_Liehrer,
dä Ammi Richard McClintock.

Denne Booshtaaven ihr Verdeijlung in dämm Lorem Ipsum,
paßß etwa zo_m ääshte Lattajn,
wie se do in Natuur eß.
Vun dä Verdeijlung vun Deutsch eß se doch e Stöck fott,
et sin jo nidd_ens Ömluute dren,
un vunn Unns Sprooche,
mößße mer jaa nit eetz et Redde aanvange.

Drömm joov_et och övver de Zick ėmmer widder neu zerääshjemaate un in Kleijnishkeijte aanjepaßßte Fassunge,
miehtßtens wooten einjach he unn doo e paa Boochstaave 

öönzwoo et jepaßß hätt,
dozweschejedeut.

In der 1960er Joore noch wooten Lorem Ipsum Texx vun Letraset,
Bertram,
un anndere jebruch, öm ihr Schrefftüpe vüür_ze_vüüre.
Kloor,
datt die dann och op Kommpjutere jebruch woote.
Unn Hück määt mer Enntwüürev_vör Websigge domet.

He iss_ene längerre Beispilltexx för ene Blinntexx met Affshnitte dren. Wem_mer_t nit jenauu lißß, fallen_di Widderhoolunge jaa_nit op:




#Article 22: Bloohß (Eijnbilldungk) (316 words)


En Bloohß em Kopp — dat weet och ald enß en Seijfebloohß, (ävver dat iß preußßisch Huhdeutsch — odder en Rosiihn em Kopp — datt ißß wem mer jett denngk, unn jett meijnt, et jleuf, sich villeijsh drop verlööt, un mer ißß verloore, et woo nit wooh, un iß nit woo jewääse. Do säät mer hingerher, wam mer er jemerrək hätt, odder dovüür, wem mer esu enne Jeck, dä et noch nit jemmerrək hätt, wam mer dää warrne odder uss em sibbente Himmel höösh jedd erungerholle wėll op de Ääad, do säät mer do füür: „Do leeven Jott, wat hadd ijjen Bloohß em Kopp“ — Dat iß jo nit sellde, wenn De schwer Ferlieb bißß. Unn dinnge Schwarrəm, jo dämm beßß Do driss ejaal. Ävver Ding Dreum hann Der de Oure ömnääbeld, de Uure verklääv un der Fershtannt op Spaaflamm weijshjekoch. Bis dat tie Bloohß ßijj oppdeijht.

Odder ne anndere Vall, Dir versöök eijner jett opzeschwaade, wat mer nit jleuf, ävver ä probbieert dat. Do weiß nit, et klingk jo wie wenn er et selv jeuve däät un jannz äänz am nemme wööer, un Do denx Der nuur: „Wat schwaad der fürr en Bloohß do heer.“ Shpezjell beijem Spekkeliiere kütt su jet jään vüür, do kam mer met dä Bloohse in dä Vüürshtellung vun der anndere Lück rishtish vill Jelld ensakke, unn vahafftish rish met wääde. „Jo wä lääf dann vun su jet?“ frööshß Do Dish? De Börrsen med de Börsenheiniis], Bannkminnsche, Versisherungßknäächte, [Kunnßßhänntlere, Jallerißte, Kunnßaukzjoone besönders, ävver och anndere Aukzjoone und di Lück, di do draan hänge, de Saachfeshtänndije, Finnannzheijniis, Avvekaate, Stüüerberoodere unn esu, die lääve nit all, un nit nuur, ävver och e jood Deijl, joot von dä Bloose.

Wie jeiht mer medd esu jett ömm? Wann ijj Üsh do ene Rood jevve kann. Wann Üsh su n Bloose bejääne? Övv ess et jannz joot, wem mer för di Bloohß säät „Blooß Der jet.“




#Article 23: Bonn (140 words)


Bonn eß en Stadt am Rhing, janz im Südde vom Kölsche Becke. Im Nordweste litt et Vürjebirsch, och Vill jenannt, un em Nordoste litt de Siech-Mündung. Noh Süüde hin sitt me et Sibbejebirsch m'em Ööhlbersch. Bonn wor fröhe de Haupstadt von Dütschland, jetz eß dat äwe Berlin jewudde, watt die Bönnsche ersch beduure, heeß ewe noh Bundesstadt. Hückzedaach hätt och de UN e paar Büros en de Stadt. Usserdämm jitt'et en  Universität un e paar Fachhuhscholle. 

Bunn eß ad öwe 2000 Johr aal.

Bonn litt meddem em Rhein-Siech-Kreis jehürt äwe net dobei. Drömm-eröm lië foljende Jemeinde und Städtche:

Bonn eß in vier Stadtbezirke opjedeelt, die uss dä ehemolije Städt Bad Jodesbersch un Beuel, un dä Ämter Duisdörp un Owekaassel jebildt wudde sen. Die vier Bezirke heeße:

doot noch jätt wigge schriewe ...

Bonn (Watt ėßß datt?), 
Bönnsch (Watt ėßß datt?)




#Article 24: Brunei (235 words)


Brunei heesch jenaujenumme Brunei Darussallam odde ävenz , eß ennen Schtaaht em Orijändt.
Et jränz op de eeine Sig an et Züüd-schineesich Meer, un an de andere fönnef Sigge a Malaysija. Brunei hät zwäi Schtöke Land un dozwesche ennen Meerbuusen, de och zo Brunei jehüüert met paa Inselsche dren. De jröözte Schtadd un Houpschtadt es Bandar Seri Begawan. Dat litt do en de medde an ennem Ärrem vun däm Meerbuuse.

De Lück schwade Malayam, mer säät och Malaijisch, doo in de jannze Jääjend vun Brunei un drömeröm.

En Brunei läve ätvar esu vill Minshe wi en Bunn un Joodesbersch un en dä Dörfer tiräck droömröm zosamme jenumme, dat sinn goodt 357 douwsendt. Se lääve joodt, fun Äädööhl un -jahß un jleuven faßß all an Alla.

Dä Sultan vun Brunai eß dä Schäff doo un hätt et Saaren. Dä Sultaan is risch un jild als dä rischste Minsch op de Äät met mieh wi zeen mool esu fill en de Täsch wi de andere nüng vun de zeen rischste Lück diejet jävve sull.

Dä Shtaat Brunei eß Mitjliid em , vun dä UN, ASEAN, un OIC. Hä woo beß 1984 en Koloni vun Änglandt un hät sish donoh nit däm Shtaatebund vun Malaisija aanschleeße welle, selfß wänn ömm en römm nur Malaihsija litt.

Brunei Darussalam hät di fiier Deeile:

Brunei jiddet och em Internet, sing  es .bn un di weed fun dä Jabatan Telekom Brunei fovaldt.




#Article 25: Buun (305 words)


En Buun eß en Meuershen_odder en langen jraaden Stäĳnwall, maanschmol nur en pahr Pööhl met Planke dozwesche. Et mieß sinn et ävver decke Stäĳn opjeschodt, fass_ėmmer Basalldt, fum Uuver e Shtöck en enne Floßß erinn, odder enn enne Seeh, odder et Meer. De minsche maache_suj_jet, wäĳl_se dänngke, dat dat hellfe däät, dat dä Shtrand odder et Uuver nid_esu läĳsch fottjeshpööhldt weedt, fun de Wälle un dä Ströhmung, odder Wind_un Wätter], Huhwasse_un Fluhte.

Buune sin och off nett för Angler], di säze sish do drop un han io Freud draan, dat se e jood Däĳl fum Uver fott_kumme, do_hen wo_t Wasser tiifer eß un de Fesch jet winnijjer fun Wälle jeshtüührt weede. Jenausu freue sesh de Füjjel övver e reujish Pläzzje am Wasser ußße op de Buune, besönders de Mööve.

Op de Ovversick fun Buune en Flößß, un ope Fördersigk fun der Buune em Meer, fun do Shtröömung uß jesinn, do weet no un noh jet aanjeshpööhlt, do sammelt sish der Sand, der Kißß, un dä Drißß dä söns_em Wasser erömschwemmp un sijj_am Uufer affsäz. Op der ander Sigk winnijer, do es_am Eng fun dä Buun norre enne Waßßo_Wirbel] — wä sijj_ußkänt, kann dä nuzze, öm uß dä Shtröömung eruß ze schwömme, hä moßß_ävver och die kraff han, do zo_rääshde Zigk widder erruß_ze_kumme, sönß kann dat och janß_schön jefeerlish wääde.

No kann jo dat Wasser em Floßß nit dorj_en Buun dorschfleeße, un weĳlet winniger Plaz em Floßß jitt, dorsh_di_buun, moß dat Waßßer em Räß jet flöcker loufe. Dat hėlləv_och, dat sich de Faarinn, zom Bäĳswhpill em Rhing nidd-esu läĳsh zohsez, de Sheff_Faat] dangg_et unß. Dröm han äijentlijj_all flöß med Sheffsfokeeo] och Buune, zemaal di de Wälle fun de Sheffe jät neutrallisėere dunn.

Fröer hät mer Buune orr_enß für Däĳshe jemaat. Dadd_es ävver Qwatsch, määt mer hück nit mieh, enne Däĳsh bruch e lang un jlatt Füürland.




#Article 26: Berlin (142 words)


Bälliin, kammer och Bärliin schrieve, amplisch heiß et Berlin, et wor fröher de Houpshtadt vun Preuße un eß zick 1871 Houpshtadt, un zick 1990 de Bundeshoupshtadt vun Deutschland. Weijl Deutschland noh em Zweijte Weltkreesch jedeelt wuude wor, wor zonächs Bonn zweiunvierzisch Johr Bundeshoupshtadt vun d'r Bundesrepublik Deutschland un Oßß Bälin Houpshtadt vun d'r Deutsche Demokratische Republik, bes 1989 de Bälliner Muer feel und Deutschland widder vereenisch wudde es.

Et Wappedier fun Bärlin ess enne kleeijne Bär, wi dä Naame alld säät.

Bällin ess en ne eijene Stadtstaat un es ävver komplätt fun Brandeborsch ömjovve. De Houpshtadt fun Brandenburjj es Pozdamm, wat fröher Residenzstadt fun Bällin wor, un noch änger forbonge wi Pochz un Schäbbish Läbbish met Kölle es, doröm wullte de Pollitiker dat ald enß zosammelääje, ävver de Lück fun drenne wi druße han dat ned metjemaat un esu wood nix druß.




#Article 27: Büllingen (278 words)


Büllingen litt ėn dä Belljische Provinz Lüttish,
un do ėn dä ihrem Ossdejl, un eß och ene Deijl vun dä Jemeinschaff vun denne die in Belljie Deutsch schwaade dunn.
Et weed op Frannzüüsisch Bullange jenannt. Unger dä Jemeinde in dä Jemeinschaff vun denne die in Belljie Deutsch am schwaade sinn, eß Büllingen hückzedach 2005 de jöößte mdash; dat heijß vun_denne verbruch se der mießte Platz, op der Ääd. Dat kütt dovun dat dat eijentlish ene Houfe eijen Jemeijnde jewääse sinn beß do, wo se ėm Joor 1977 vun dä Belljier zosammejelaat woote.
Dat wooren:

Büllinge litt om Huhe Fenn. Ene jröößere Deijl dovun eß ėm Nattuurparrek vun dä nöchtlijje Eijfel drėn. Op däm ville Lant, wat all bei Büllingen beihööt, lijje etlishe Bersh, die sin esu öm 600 Meeter huh, 
un mieh. Op Leuters bej Mürringe mdash; jenau em Norde do_vun mdash; eß 656 Meeter huh, dä Wiieße Shtejn sujaa 689 Meeter, ävver do litt de bövverßte Shpetz jraad nit mieh en Büllinge, söndern op de andere Sick vun dä Strooß die do de Jränz markeere deijt.

Om Lant vün Büllinge lijjen de Kwelle vun 

Janz bekant äess de Böllénger Wäend (véll Jedöns).

Oum Wope sinn ze finnde (uß dä Seesh fun däm, dä't dräät):

En der Kierch vu Büllingen steijt en Urrjel vun de Lëntgener Urrjelfabrik en Luxemburresh, di 1997 opjerisht wood.

Ėm Winnter vun 1944 un 1945 wo de Aadennen-Offensive he övverall am wööde. Ėn dä Zick sin vill vun denne Ööt vun wat hück Boulanger eß schlemm jetroffe woode un ettlijje han se beijna tottaal kapott jemaat. Jannz besönders schlėmm hädd_et Rocherath-Krinkelt ewwisch. Do woo baal nix mieh vun övverisch.

he in dä Jäjend jidd_et:




#Article 28: Dachkall (210 words)


En Daachkall iß bovve am Huuß un et Räänwaßßer leuf vum Dach do erin, un weed do hin jeleijdt, wo mer et jään hann wėll. Su leuv_et eijnem nit de Wäng_eraf. Uß dä Kall leuf dat Wasser dann ewwens in en Rääntonn, odder in der Bach. Un wo mer su_jet nit hätt, in de Sooht, odder tirek en e Rüühr, un vun do ėn der Kannahl.

Die Kalle sin miehßtenß uß Zinkblesh jemaat oder uß Plaßtik, jannz sellde uß sönß_jet. Unn se sinn unjeväär uß, wie die Rüüere wo se rinnloufe, der Läng lanß op Hallev opjeshnedde.
Unjeväär. Wem_mer jenauer hinnluuert, da süüt mer, dat di Kannte noch jet schööner jemaat sin. Rund, domed_et nidd_e_su leijch eß, sich draan wii_ze_donn, un dat se stabiiler op ihr Läng sinn.

Mer kann Frikadelle drin kööle, wiej_et et Trude Herr en däm Leed „De Kall es verstupp“ besunge hätt. Mer kann och drin drieße, wiej_et dä Kallendrėßßer am Aldermaat ėn Kölle ėm Billd määt.
Fö_jewöönlish schmießen de Beum ihr wellke Blädder en der Winnt, un dä Winnd_ess_esu jrooßhäzzish datt_e se wigger_vershenk, un bei unß ėn de Kall versenk. Besönders em Herbß, wenn et schöön naaß eß un se joot klääve, un och flöck jammelish weede, deijt_e dat. Do möße mier de Kall saubermaache.




#Article 29: Degraa (119 words)


Degraa ėßß dat ovverjäärijje Bier watt in Oche 139 Joohr lang jemaat wood.
De Brouerei Josef Degraa  Erben woot 1850 unger däm Noom Brauerei A. Körfer jejründt. Sigg 1932 hejs_et Degraa. Dat Bier wood noh bes 1989 gebrout. Et ėßß en ovverjäärijjes Bier, wi_ma_et im Rhingland jään hätt. Hückzedaach jitt_et noh de Brouhäuser als Kneijpe. Beleevd sinn heä vüür allem de Muschele. 

Beleevd woor och immer dat Motto vunn dä Brouerei Degraa. Op huhdeutsch hätt_et jeheijße: , övversätze ka_ma dat mėd: Dä Oppa wood 100 Johr aal, hä hätt immer Degraa övverjäärisch jedronke.
De Öcher hänn druss jemaat, widder op Huhdeutsch: , övversäätz: De Omma wood 110, Degraa hätt se nie aajeluurt.

Angere övverjäärijje Biere: Kölsch, Bönnsch, Alt, Dampfbier




#Article 30: Deutsche Demokratische Republik (140 words)


De DDR, dat shtundt för Deutsche Demogradische Republik, ößß enne Shtaat jeweäse, dää zick 1949 böß öm dä 3. Oktoober 1990 et meddelere Stöck vum frööre Reisch wooa. Mer han denn heeä öm Wäßßte och de DieJaßporra nänne möße, un mier hann doföer jeschpänndt, dänn schlieëßlich un änntlisch jooevet dooa koum Kirrsche, un de Lück mooete et sunndaachs stunndelanng övver Land faaëre, un ëönne Paschtuër hätt dräij Duzzenndt Jëmäiëende ze betreuje jehatt.

Dä Schtaat hätt sësch de Diktatuur vun Prolletarijaat jenanndt, ävver ët öß de Diktatuur vun de Kommennißte jewääese, un dä Stoph, dä Ullbrich un shpääder dä Mielke un dä Honnecker hann sisch vüüerjedrängk un hann dann jooa alles sällevs allein äntschieede. Domött inne üer Unntertaane nëtt schtiffte jänge, hanse de Muuer un Schtachcheldrooëht öm dat Lanndt erröm jelaaët, un dä Kammißß mooete oppaßße un up de Lück scheeëße.




#Article 31: Diminutiv (133 words)


De Diminutiv es, wann mer zeije well dat jet kleiner es als nomaal. En de Sprooche vum Rhing kenne mer drei Diminutive Müjjelich sin: -che, -je un -elche. Dat es anders als em Huhdütsche, do heiß et -chen of -lein. Diminutive wääde off jebruch, wa'mer Sympathie usdröcke well. 

Wat för en Endung jenomme weed, hängk dovun av, wat för ene Auslaut dat Grundwort hät. Bei däm Auslaut weed ungerscheede zwesche dä Aat un däm Oot:

Velarisierung bedügg, dat Konsonante wie /r/, /l/ udder /n/ hingen em Raache un am Jaume attekuleet wääde. Bei de rheinische Velarisierung wääde Vokale jesängk. Zom Beispill: us /u/ weed /o/ (Wurst  Woosch). Un noch e Beispill för Konsonante: us /t/ weed /k/ (Kraut  Kruck). 
Em Zesammehang met de Velarisierung sprich mer och vum sekundäre k, ng un sch.




#Article 32: Dröppelminna (277 words)


En Dröppelminna iß en beshtemmpte Aat Kaffekann.
Se es_uß Zinn jemaat, se hädt_ene decke runde Buch, es no ovve zo mießtenß jet schmaler, jewöönlish met runde Jriffe fö_aanzepacke, dat mer sisch de Finger nit draan verbrennt, di weet nämmlish hejß. Ovve kam_mer se opmaache.
Ungendrunger sin drei Fööß noh de Sigge, dat se jot stonn kann; bei neuere Modelle och enß bloos_ejner meddsendrunger.
Unge aan der Sick hät se ne klejne Krane, do zapp mer sisch dä Kaffee erußß.

En dä decke Buch kütt näämlish hejß Waßßer un Kaffemähl erin, dat jitt also Kaffee, wä_mer_et lang jenoch stonn jelooße hätt un dä Kaffee jetrokke eß.

Un weil di do drin blieve, bes me di Dröppelminna spöhlt, dunn di jemohlene Kaffebunne immer widder dat Krämshe verstuppe, beß dadd_et bloß noch dröppelt.
Dat is eine Jrunt, woröm di Dröppelminna esu hejß.
Ußßerdämm süht se nattüülijj_esu nett un rund uß wie en Minna, 
wie mer föe_su_e leev Mammsellsche och säät.

Se weet em Berjische jään jebruch, un do bovven saren die och enz Dröppelmina dofür.

Offizijell leuf dat unger Kranenkaffeekann wäjen däm klejne Zappes. 

Hückzedach weed se och nit mieh dröppele mößße, mer deiht hügg_ene Fillter erin un dann verstopp do esu schnell nix.

Die Form vun dä Kann eß uß Holland inn_et Bärjische jekumme.
Zigk_dämm dat Kaffedrinnke_ėm nünnxeente Johrhundert widder jet mieh Usuß wood, 
weil_et och billijer jewoode_woo,
eß die Kaffekann oder ävens de Dröppelminna mieh en der Meddelpunnk vunn_enem jedeckte Desch jeröck.
Se weed och de „Künnijinn vun de Bärjishe Kaffetafel“ jenannt, 
wenn se do esu feßßlijj_övver Saaneschüßßele un [affele luuhrt,
wo se zwesche_der Milsch unnem Zuckerpöttche stejht,
ömringk vun de Kaffetaßße un Tellere wie ennem klejne Hoofstaat.




#Article 33: Düre (323 words)


Düre (em huhdütsch Düren) es en Stadt töüsche Kölle on Oche aan de Rur. Et hätt öm die 93 000 Enwonne. Et es bekannt füê de Papierfabricke on ussedemm woêre hee ens Fordwerke, höck hätt do Visteon e Werk. 
Dä Börjermeeste van Düre woê bes zem September 2020 dä Paul Larue van dä CDU, nu es et dä Frank Peter Ullrichs van de SPD. Em Krieshuus hätt dä Landrat Spelthahn senge Sitz.
Em Kreesch es vell van Düre kapott jejange, ävve et jitt noh e paar schön Ströößche, wie z.B. de Holzstroaß. 
En Düre es immer jet loss: Et jitt ene Wochemaaht on jede Menge angere Verjnöjungsmöglischkeete. Em Sommer es de jruße Annakirmes met Attraktione us janz Dütschland, ussedem jitt et ene Ääpelsmaat, ene Biermaat, e Jazzfestival, et weed Fastelovend jefiehrt, e Stadtfest, Maimaaht, Weihnachtsmaaht - kuêt, reschtisch ruhisch es et nie.
Wä jet jehobene Ongehaltung söökt, fengk die em Huus dä Stadt on en de nöüjebaute Arena, woa och die Powervolleys, dä Volleyballvering, spellt.
En Düre jitt et en janze Reih Zeidunge, jede Daach kritt me de Dürener Zeidung on de Dürener Noahrischte. Et Radioprojamm Radio Rur deet us dä ahle Pleußmöll sende.
Me hätt doa keene jroße Fussballclub (am ierschte noh dä 1. FC Düren, dä uss em GFC 99 on em FC Nedderau entstonde es), dröm sin de meeschte Lück Kölle, Jladbach odde Ooche Fans.
Osse Volleyballvering, SWD Powervolleys Düren, spillt met Jlöck in dä iêzte Bondesliga.
Toni Schumacher kütt och us Düre.

En Düre kalle de Löck Dürener Platt, watt sich net vell vamm kölsche Platt ongerscheede deet. Wiggdere ungerdeelt sich die Sprooch noh op die kleen Dörfjere wie Ääx, Mellwiele odde Merke. 

Wenn me jrad ens en dä Jejend es, künnt me sich jo ens frore, of me sich in Düre net och jet aaluure künnt. Mer han do:

Alle zwei Joêh maache die zwej Museje en spezielle Kunzausstellung, de Biennale PaperArt, woa de nöüste Papierkunz jezeech weed.




#Article 34: Düsseldorf (206 words)


Düsseldorf (och Dösseldorp oder Dösseldörp) eßß en Stadt am Rhing em Noorde vumm Rhingland. Et eßß de Houpshtadt vunn Noodrhing-Weßßfaale unn de zweijtjröößte Stadt vumm Rhingland. En Düsseldorf schwaadt mer Düsseldorfer Platt. Anjeflisch künne de Düsseldorwer die Kölsche nitt liggen, ob dat wirklisch su is, dat weijß mer nitt.

Düsseldorf lijjt vüür allem am rääschte Rhingufer, an dä Mündung vun dor Düssel. Noor
Oberkassel, Niederkassel, Heerdt unn Lörick lijjen op dä linke Sick. Düsseldorf eßß janz noh am Pott. 

Janz in dä Näh vunn Düsseldorf sinn Düüßbursch unn Rotinge em Noorde, Mettmann, Erkrath unn Hilden em Osten, Langenfeld unn Monheim am Rhein (Monnem am Rhing) em Süden unn Dormagen, Nüss unn Meerbusch em Westen.

Düsseldorf is ejn vun dä dreij Landeshaupstädt am Rhing.

Düsseldorf hätt 10 Bezörke unn 49 Veedel: 

De bekannteste Strooß vunn Düsseldorf eßß de Kö. Da jangk me für enzekoufe. Mieh Umsatz hätt äwwer de Schadowstraße, ejn vunn dä jrüüßte Eijkoufsstrooße en Europa. Aale Jebäude jitt_et in dä Innenstadt koum noch, äwwer en dä Oußenbezörke wohl.

Dat Vereinshuus von de Hans-Müller-Schlösser-Akademie es om Stiftsplatz. Do ka'me om Owend dat Düsseldorwer Platt liere. Hans Müller-Schlösser wor ene Heijmatdeechter (* 1884 in Düsseldorf, † 1956 ebenda). Bekannt jewoode es hä met singem Böhnestöck „Schneider Wibbel“.




#Article 35: 1. FC Köln (2603 words)


Der Effzeh (1. FC Köln) es enne Foßballvoreijn us Kölle — Hä es sick singe Jröndung dreimol deutsche Meister un viermol Pokaljewinner jewodde. In dä Säsong 1977/1978 hät_e _ret_duuble jehollt. Dat mäht däm zum ihrzte Clob ahm Rhing. Der Effzeh spillt im RheinEnergieStadion wat fröher et Müngersdorfer Stadion wor.

Vür däm FC hät jede jroße Stadt en Düggschland ehre jroße Verëin jehatt, ävver ekersch en Kölle jov et bloß Veedelverëine, wie der SpVgg Sölz udder der Kölsche BC. Se wore zwor rejiongal janz jod, ävver kunnte nie janz bovve metmische.

Dä KBC spillte zoëesch en Rehl, dann en Ling, anschleeßend en Müngersdörp un zom Schloß en Klettebirg, dat för knapp veezig Johr. Zenöhks kunnt dä Club nit met ander Verëine methalde, ävver esu öm 1910, als en nöij Verbandslija jegründt woodt, bekom hä de Chance dozo un woodt 1912 Meister vun der Lija; mer wor alsu för et Final vun der Weßdütsche Meisterschaff qualifizeet. Em Final jov et dann dat eeschte övverleeferte jroße Duëll tösche Kölle un Münche-Jläbbisch, dat met 4:2 jewonne woodt. Wäjen däm Seeg kunnte dä Club us Klettebirg bëi der Düggsche Meisterschaff metmaache, ävver met däm Droum woodt nix, dä KBC flog met 1:8 em Veedelfinal jäje Karlsrauh erus. Dä Verëin wor spädder dann janz en Oodnung, doch hä kunnt nit an dä Erfolg vun 1912 aanbahne.

Dä SpVgg Sölz woodt 1907 jejröndt un spillte en Müngersdörp, mänchmol en der Houwpkampbahn, ävver bëi jroße Spille dann em Müngersdörper Stadion. 1928 woodt dä Verëin Meister vun der Reijonalliga un jagte dann em Anschloß en der Meisterschaff der FC Schalke 04 met 7:2 vum Platz un jewann veer Spille wigger och dat Turnier. En der Düggsche Meisterschaff ävver scheede de Junge us Sölz em Veedelfinale jäje Bayern met 2:5 us, dat ävver noch enem üvveraschende Seeg jäje Frankfurt (3:1). 1929 spillte mer widder en der Düggsche Meisterschaff, ävver dä Spillverëinijung verlor do en Berlin jäje de Hertha met 1:8. Dä Verëin joldt dunnemols als ärg professionell.

Nohm Kreech ävver, wor Schloß met jroße Spille; dä Verëine wore unbedüggend jewoode, dä Kremers Franz, selvs Spiller bëim KBC un anschleeßend Baas vum Verëin wollt ene Jroßverëin jrönde, för janz bovve metzemische. Zoëesch frocht hä der SV Union Kölle, doch de Junge om Zollstock hatte këin Loß, de Welt ze erobere. Alsu jingk dä Franz noh Sölz zor Spillverëinijung. Bëids wore ävver nit de beß Fründe. Doch dann saht der Kremer singe bekannte Satz:

Dä Büttjens Karl, dä Baas vun de Sölzer, wor dann üvverzeug. Weil et ävver och e paar Kühlesköppe en Sölz jov, de leever janz unge blieve wollte, saht hä:

Dä Kremer hatt Erfolg met singem Plan, am drücksehnte Februar 1948, an enem Frëidag, stemmte 121 vun 156 Metjlidder för de Fusijon, bëim KBC wore 156 vun 166 jewellt för et Aventörche. Un och an dis Dag woodt dä FC en der „Roggedörp“-Weetschaff jejröndt. Kremers Franz woodt zom Baas jemaht. Der Karl Fink woodt eeschte Trainer vun der Manschaff.

Mänche Jecke us Münche-Jläbbisch, Levverkuse un Düsseldörp dun sage, dat, weil dä FC an enem Frëidach däm Drücksehnten jejründt woodt, dä FC wäjen däm su vill Pech jehat hät.

Zenöhks wor dä FC nit esu jod ahnerkannt, sintemole dä Name (1. FC Kölle) un däm Verëin sing Ziele (Düggscher Meister) als enjebildt un decknäsig emfunge woode. Doch de Junge us Sölz/Müngersdörp wonne ehr eeschte Spill jäje ene Neppeser Mannschaff met 8:2. Dat eeschte Duur schoß der Walter Radant. De Opstellung:

Der FC woodt Eeschter en der Jrupp, ävver dä Opsteech en de Ovverlija woodt en de Entschëidungsspille verpaß.

En der Säsong 1948/49 bekom dä FC ene junge Schäfers Hans; entösche wor der Hennes Weisweiler Trainer un och Spiller. Schäfers Hans sollt en de wigger Johr önjefähr 304 mol treffe. Der Effzeh woodt widder eeschter vun der Jrupp un wonn och engklich de Entschëidungsspille jäje Levverkuse (2:0,3:1). 1950 woodt dä Effzeh Fünnefter un verpaßte de Düggsche Meisterschaff. 1951 kome der Frans de Munck un der Röhrigs Jupp nohm FC. Dä Jupp woodt och de eeschte Nazijonalspiller vum FC. Derwiel funge däm FC sing Spill en Müngersdörp un nit mieh en Sölz statt.

En de foljende Johr spillte der FC zwor janz bovve met, ävver et rëichte nie för ene Titeljewinn, wannjlich joode Spiller wie däm Karl-Heinz Schellinger udder Schorsch Stollenwerk. Der Poul Mebus un Schäfers Hans woode vum Bondestrainer Sepp Herberjer zor WM ëinjelade, wo se Weltmeister woode.

Och 1962 wonne de Jëißböcke de Ovverlija, ävver dat hät këine Jeck interesseet; mer wollt engklich Düggscher Meister wääde. Un dä FC kom datsächlich en dat Finale; wo se jäje Nürnbirch en Berlin spille moote. Der FC wonn 4:0, de Duure schosse der Ähnz-Jünther Habig un der Fritz Pott.

De Meistermannschaff:

Der FC kunnt alsu met däm Jewinn vun der Düggsche Meisterschaff och en Europa metmaache, em Europapokal vun dä Landesmeistere.

Doch dat eeschte Spill, jäje Dundee woodt met 1:8 verlore, alsu braht dat 4:0 em Röckspill jar nix. Der Zlatko Cajkovski, dunnemols Trainer soll jesaht han: „Am beß, Flogzeug stürz av! “.

Während de mihste Länder en Europa en richtije Lija hatte, hatt Düggschland noch e ahl Jebild us Rejionallije. Su jet hät dozo jefoht, dat sech de jroße Verëine, wie der FC udder Nürnbirch de mihste Zick nix ze dun hatte. Wäjen däm woodt  beschlosse, dat de jroße  Clubs vun der Foßballsäsong 1963/64 an en ener Lija spille solle. Och der Kremers Franz hät janz lang för en Lija jekämf, dat met Erfolg.

Uußerdäm debüteete en dä Säsong zwei nöij Spiller bëim FC; der Wolfjang Ovverath un der Wolfjang „Bull“ Weber. Beids sollt ze jroße Spiller bëim FC un ze FC-Orijnale wääde.

De Meistermannschaff 1964:

Och em Messepukal hät der FC metjemisch. Noh Sieje jäje KAA Gent un Sheffield Wednesday stunde se jäje AS Rom em Veedelfinale. Der FC verlor zwor dat Hinspill met 1:3; ävver en Kölle jelung de Kölsche e fulminant 4:0, su dat se em Halvfinale stunde. Do wor ävver jäje Valencia us Spanië Schloß (1:4, 2:0).

Em foljend Johr wor der Verëin evvesu op enem joode Wäch, sing Mëisterschaff ze widderholle, ävver am Engk wor et dann Werder Breme, dat fiere dorf. 

Spannender wor dojäje dä Trip durch der Landesmeisterepukal 1964/65. Dort trof der FC, nohdäm hä Tirana un Athen beseecht hatt, op Liverpool. Dat Spill es bes Hück unverjesse un weed luuter nohverzallt. 

Liverpool jingk als Favorit en dat Spill, dä FC moot ohne Schäfers Hans antredde, weil dä sech wihjedon hatt. Em Hinspill en Kölle kom e 0:0 dobëi erus, och en Liverpool em Röckspill jov et këine Dure. Weil dunnemols nümmes Elfmeter jeschosse hät, trofe sech beids en Rotterdam, för et Widderhollungsspill uszedrağe. Der Wolfjang Weber broch sech et Wadebein, doch hä spillt wigger. Liverpool loch entösche 2:0 vorn, ävver der Karl-Heinz Thielen un der Hannes Löhr mahte dodrus e 2:2. Dem Heinz Hornig singe Dur zom 3:2 woodt anschleeßend ävver nit jezallt. Et jingk en de Verlängerung, dä Boddäm bestund dann zom Dëil ekersch us Muraß. Ävver et feele këine Dure, su dat ene Münzworf helfe moot. Dä Schiedreechter hollte en rut-wieß Münz erus un bestemmp, dat Rut vör Liverpool stëiht un Wieß för der FC. Domet jov et eeschte Bedenke, do mer normalerwies de Mannschaffskaptäne de Färve vun der Münz ussöke leet. Bëim eeschte Worf blevv de Münz em Muraß steche, un dat senkräch. Bëim zweite Worf ävver wor Rut bovve, su dat Liverpool wigger kom. Der FC scheed  alsu op en trajische Aat un Wies us; selvs der Bill Shankly, Trainer vun Liverpool saht, dat der FC et nit verdeent hät, durch e Münz uszescheede un sujar, dat Liverpool nit besser jewese wör.

Schäfers Hans häht noh der Säsong sing Karjär beëngk.

Am 11.11.1967, trorijierwies am Bejinn vun der 5. Johreszick storv op ëinmol der Kremers Franz met 63 Johr. Noh ehm wor der Werner Müller met Zigge Baas, ih dat der Oskar Maaß dann 1968 jewählt woodt.

Sportlich jesinn verleef et besser för die Sölzer, wie en die letze zwei Spillzigge: Met däm Carl-Heinz Rühl un enem jewesse Heinz „Flocke“ Flohe kom am Engk dä 4. Platz erus. Och der Hannes Löhr wor janz jod ungerwächs un schoß 27 Duure. Em Messepukal wonn mer jäje Slavia Prag. Em Hinspill en dä nöhkste Rund jäje de Glasgow Rangers jov et e 0:3. Em Röckspill en Kölle foht der FC noh 90 Minute och met 3:0, sudat en Verlängerung kom. Do ävver feel dat 1:3 un der FC es baal erusjefloğe. De Möhte wore alsu för lau. Am beß wor et dojäje em Pukal, der FC hät sech do jäje Homburch, Frankfurt, Brungschweig un Dortmund durchjesetz un stundt em Finale jäje Bochum. E Eijedur vum Bochumer Jablonski, e Dubbelpack vum Rühl un e Treffer vum Löhr sorchte för e 4:1 en Lundwigshafe.

Der FC wonn esu och dat eeschte Mol der DFB-Pukal. un kunnt em Pukalseejerpukal metmaache. Dä nöije Trainer wor der Hans Merkle. Em Dur woodt der Hans Merkle dä nöije Mann, nohdäm sech der Soskić wihjedon hatt. Der Pitter Blusch un der Werner Biskup wore nöije Lück en der Avwerr un em Meddelfeld. Em Pukalseejerpukal sollt der FC zoëesch ëintlich jäje Bukarest spille, ävver wäjen däm Prager Fröhling wollt këin Weßeuropäische Mannschaff jäje oßeuropäische antredde; et woodt alsu noch ens jelos, dismol wor et Girondins Bordeaux. Noh enem 1:2 em Hinspill jov et e 3:0 em Röckspill, der Fc wor wigger. En dä zwei nöhkste Runde  woode der ADO Den Haag un die Randers Freja usjeschald. Jäje Barcelona, em Halvfinale erreichte der FC em Hinspill e 2:2, doch et wor ömesöns, dann dat Röckspill woodt met 1:4 verlore. Der Pukalseejerpukal wor ävver dä ëinzije Wettbeverv, wo et jeflupp hät. Em DFB-Pukal floch der FC en der 1. Rund jäje der VfB Stuttjart erus. En der Lija stoch der FC em Avsteechskamp feß un kunnt sech ekersch am letze Spilldag rette: der Ovverath, der Rühl un der Hornig trofe zom 3:0 jäje Nürnbirch un heelte der FC en der Lija. Am Engk stundt der FC op däm 13. Platz.

De Saison 1970/71 verleef en der Lija, trotz däm nöije Trainer Ähnz Ocwirk, ärg schlääch för der FC, et kom ekersch dä 11. Platz erus. Besser wor et em letzte Messepukal; de Rut-Wieße leete der CS Sedan us Frankreich (5:1, 0:1), der AC Florenz (2:1, 1:0) und sujar Arsenal (1:2, 0:1; jewonne wäje der Uswäätsdurrejel) hinger sech; ävver der Versök em Halvfinal , em letzte Messepukal jet ze jewinne, fluppte jäje Juentus (1:1, 0:2) nit. Em DFB-Pukal kom der FC widder bes zom Final, doch dat woodt, wie em letze Johr, verlore; dat Mol jäje Bayern Münche (1:2 n.V.). Der Gerhard Welz, der Jupp Kapellmann un der Bernd Culmann kome en dä ärgson zom FC.

Ungerm Strich wor die Spillzick iher mau un wäjen däm woodt der Ähnz Ocwirk jefüürt un durch Gyula Lorant ersetz. Nöij bëim FC wore der Jürgen Glowacz un der Harald Konopka un et fumpte och widder en der Lija; der FC errëichte dort dä 4. Platz. Wëil der FC vürje Saison em Pukalfinal stundt, kunnt mer em nöije UEFA-Pukal metmaache; doch en dä 2. Rund moot sech der FC usjerechnet jäje Dundee widder jeschlonn jevve.

Nerveprobe jov et fär de FC-Fans em DFB-Pukal, der em Hin- un Röckspill usjedrağe woodt. Noh enem 14:1-Seeg jäje der Essener FV (9:1, 5:0) en der eescht Rund, trof der FC op Offebach. Et Hinspill jingk zwor 1:3 verlore, doch em Röckspill wonn der FC met 4:0 un revancheerte sech för et verlore Pukalfinal. Jäje Bayern Münche loch der FC en der nöhkste Rund widder mit 0:3 zeröck, ävver widder kunnt sech der FC em Röckspill rette (5:1). Die Taktik fluppte ävver nit jäje Schalke; et Hinspill woodt zwor met 4:1 jewonne doch noh'nem 2:5 n.V. em Röckspill floch der FC, noh däm verlore Elfmedderscheeße us däm Wettbewerv.

Wäjen der Foßball-WM 1974, die dunnemols am Kumme wor, moot et Müngersdörper Stadion av 1971 ömjebouwt wääde, su dat der FC vun do an en der Raddrennbahn jespillt hät. Ovschüns ekersch 22.000 -28.000 Zoloorer erenjinge kunnte, joldt de Raddrennbahn wie en Festung un vill Fans schwärme hück noch vun dä Zigge.

Nöije Trainer för de Saison woodt der Rudi Schlott; de Mannschaff woodt met däm Herbert Hein un däm Herbert Neumann verstärk. Der FC spillt de beste Saison zick aach Johr un woodt Zweiter. Em Pukal kom der FC widder en dat Final un spillt jäje Münche-Jläbbisch. Wie et 1:1 stundt, wähßelte sech der Jünter Netzer en der Verlängerung selvs ëin un maht et 2:1, wat en de Annale ëinjingk un zom Seeg foht. Der FC moot widder met Selver zefridde sin. Em UEFA-Pukal hät der FC en der zweiten Rund Viking Stavanger us Norwäje em Röckspill met 9:1 bezwunge (Zesammejefass mäht dat 9:2); esu huh hät hä selde jewonne. Ävver em Achtelfinal sin de Kölsche Junge erusjefloğe, widder jäje Münche-Jläbbisch (0:0; 0:5). Pitter Weiand woodt nöye Klubbaas. 

En der Saison 1973/74 kom Tschik Cajkowski–ene ahle Bekannte zom FC. Dat wor dä Kääl met dem „Flogzöyg-stööz-av“ un däm Meistertitel vun 1962. Dä hät dann dä Dieter Müller us Offebaach en Hesse jehollt; dä Jung hät jlich 17 Dure jeschosse en dä Spillzick 1973/74. Der FC wonn vill, ävver kräht och off jet op de Nas, un doröm stunden se eckersch op däm 5. Platz. Em UEFA-Pukal do wunne se jäje Eskiserispor (0:0, 2:0) , Olympique Marseille (0:2, 6:0; et hät noch emmer jod jejange) un Nizza (0:1, 4:0); ävver em Halvfinal hät Tottenham all dat beengk (1:2, 0:3). Em Pukal wor Endstation em Veedelfinal jäje Frankfurt.

Dat Jliche es och em nöchste Johr passeet, vill jewonne, vill verlore un widder dä 5. Platz. Em Pukal jov et nix ze fiere, sintemols Düsseldörp der FC erusjeschmesse hät.

Dä aale Lückscher verzälle noh_hück davun. Dä Pokal hät dä Effzeh ad lang jewunne. Et wor de knappste Entschejdung in dä Bondeslija die et je jav. Vür däm letzte Shpilldaach wor Borussija Mönschenjladbach un_dä_Effzeh punktjeleisch ävver dä Effzeh hät sivven mieh Duure jeschosse. Aan däm letzte Spilldaach spillte dä Effzeh jejen Fc Sankt Poulie un dä Bettsecker jejen da dä reschtije Borussija. Mönschenjladbach hät Dortmund met zwölef zo noll affserveet. Ävver dä FC hät_et jelesch jemaat un Sankt Poulie met fünef zo noll jeschlare. Am End wurd dä Effzeh met dreij Duure vurschprong Meister. Seijt dä Zick kann dä Effzeh Sankt Poulie jot ligge. Mönschenjladbach ävver nit.

Libpool won.

Am nüngten Novemba hätt dä Effzeh sing Dräner Hanspeter Latour entlasse, weil dä, zwa jejen Schalke im DFB-Pokal ne jode Fijur jamaat hät, ävver in de Tabell vun dä 2. Lija nix jebraat hät. Do hanse däm Christoph Daum anjerofe, der jerad wejen_em_kleene Malääd in_nem Krankehuss in Kölle jeläje hät. Dä Daum wor_ad_ens Dräner bejm Effzeh jewesse, dat wor 1986 – 1990. Dat wor_et_letzte mol jewäse, wu da Effzeh vürre mitjespellt hät. Daum, dä mit däm Häz am Effzeh hänk, hat et sish üverläsh un en Pressekonfarenz inberoofe, un zwar am 11.11.2006 um 10:00 Uhr. Da han alle jehoff, dat der sish darövver nachjedach hät, un et jeroß verkündije wullte, dat der Dräner beijm Effzeh wird. Doch do hät der jesat, dat dat nit jegange wör, weil er zu beripsch is, um dat zo schaffe. Dann hat sish dä Meier und dä Ovverath in et zeush jeläsch, um däm do_noch zu holle. Et hät ävver nit jeklapp. Dat wor der 15.11.2006. Drie Dach später rövt der Daum bejm Meier an, dat er et doch noch mache wullt. Do wußßta ma nit mät_der_dat oder mät_der_dat nit. Am End hätt_a_dat doch jedonn. Nach_em_Spell jejen 1860 hät dä Meier en Pressekonfarenz inberoofe und verkündicht, dat der Daum e_su_schnell_ad_er künnt aanfange dät. Der soll jez am 04.12.2006 jejen Duisbursch (Foßball) ad ens up dä Bank setze.




#Article 36: Eisen (102 words)


Eisen / Eise is dat chemische Element mit de Oednungszahl 26, affjekütz Fe (vun Lattëijnesch, ). 
Et deutsche Wort kütt entwede vun de Kelte isorai üe kütt vun de indogermanesche Wort eison vör glänzend.

Iise witt överall jebruch wo jett jebaut witt. Do ees z. B.

un noch veele andere Saache. Eijentlich witt dofür jo Stoohl jebruch un där witt us Iise herjestellt. 

Dat Iise witt us Iiseäärz jewunne. Dat ees etmiizt ene rude Steen där rech öff op de Ääd vürkütt. Dat Äärz witt dann em Huuhove zo Rühiise jeschmoolze. Dobei werde die janze unerwünschte Bestanddeel em Äärz vum Iise jetrennt.




#Article 37: Eijfel (179 words)


De Ejfel is en Mitteljebirsh unn jehüürt zum linkrhejnischen Jebiet vum rhejnischen Schieferjebirsh.

Zesamme mit de Ardenne es et en jrooße Jebirshskett zwesche Rhing unn Musel. De Ejfel bestoht usß Vulkanejfel, Waldejfel, Huheijel unn Schnejfel. Vür allem in dä Vulkaneijfel is vill vulkanische Aktivität ze besishtije, zem Bispill Maare wie dä Laacher See. 

Em Norde un em Süde hät se en Jebeed, wat de Föhreijfel jenonnt weed. Em Norde eß dat, wo et em Land öm Erff on Maaß noh dämm Norrdeutsche Plattland un Neederland jeed, fun Öskerche, un Düere, beß noh Jüülisch. Em NW em Osste hinger de Errff trik sesh fun Rhingbach un Mäkkeheejm bes noh Walberbärresch un Liblaa de Ville hen, di als nit beij e Eijfeler Landschaff jereschnet weed, och wenn se huh es un ööhndlish Wald drop hät.

Wishtije Städt in dä Ejfel sinn: Maye, Mennech, Weive, Wittlich, Bitburch, Prömm, Jerolstejn, Maria Laach, Monschau, Roetchen, Heimisch, Jemünd, Schleede, Hellendal, Adde. Wishtije Städt in dä Vürejfel sinn: Öskerche, Düre, Oche, Rhenbach, Meckem, Mönsterejfel, Zöllech.
De nääßte Jrooßßstädt sinn Kölle, Düsseldorf, Oche, Kowwlenz, Bonn, Trier, Luxembursh.




#Article 38: Flashmob (243 words)


Dat Woot Fläshmop küdd_ussem_änglish fun Amärrika zo unß.
Do häjs_et
 fun 
, dä Blez, un 
, dä Pöbel, ävver orr_enne Minsche_Knubbel, dä Radau määt.

Enne Flashmob weed orjanisėeet, fö jewöönlijj_övver Weblogß, Newsgroupß, Fläshmop_Wikkieß oddo e-Mail-Kette,
un dann ann_ennem fürher beshtemmpte Plaz affjehallde.

För Aanungßlooß Lück, di do erömshtonn, süüt dat esu uß, allß wi wenn sijj_enne jruuße Aanzal Minnsche obb_en jehäjmißvolle Aat ob_äjnmoohl äjnish sinn, dat_se all_et sellve důnn un sijj_ejaal forhallde. Wat_se donn_eß janns_öff jät koomishet. Oohne Jrund op äjnmool Bäjfall klatsche för zwäj Menutte, oddor_e Leed senge, all mem Hänndi am lenke Uur met de Shweejemotte övver ruute Ruuse schwaade un dorbäj övverm_Kopp met de rääshte hannd_en de Luvv_eröm_fuchtelle, su jät.

Esu_enne Fläshmob eß nommal flöck widdo_föerbäj, un_di Lücksher jonn ööhnzwohen, allß wi wänn nix jewääse wööh.

Aanjevange hädd_et em Amiland, un övver_en Kunns Akzjoohn en   en USA em Juni 2003
met allorläj Medije Äsho koohm en jannze Wäll fun Flashmopß flögk noh Europa erövver_jeschwapp. En alle jröößere Shtädd_un Mettropoole joov_ed_se, Koppenhaaren, en Züerish, Rom, Atteen, Wien, Bällin, en Düßßeldorv_un Kölle, dä Shtadt Münßtor.

Och wänn di Wäll flögk widdor noohleeß, joov_et doch norre_paa ingernazjonaale Fläshmops fordäjld_op ungerscheedlijje ööt en de Wääldt, wi_jo_m 25. Oktoober 2003 unn_o_m 18. Juuni 2004.

Enzwesche hann och Firrme dat Flashmobbing för sijj_äntdägg_unn mache Reklame domed_un dofüür: Am 9. Dezember 2005 um 13:06 Uur (MEZ) hät dä Färnsee_Sändor Eurosport med Swatch en ettlijje Jruuß_Städd_en Europa Flashmopß orrjaniseet,
wääje enne Ußloosung för de Fooßball_Wääldt Mäjsorschaff fun_de FIFA.




#Article 39: Friedrich Karl Waechter (569 words)


Friedrich Karl Waechter (* 3. November 1937 in Danzig; † 16. September 2005 in Frankfurt/Main) kennt_mer iehr als F. K. Waechter odder unger singem Singneeh F.K.W.

F. K. Waechter kohm in Danzig in Oßßpreußße op de Welt un is do och opjewaaße, sing Veedel woo Tiegenhof.
Der Vatter woo ene Läärer. Hä eß im Kreech duud jeblevve. Im Winnter 1944 op 45 iß sing Fammillisch övver de Oßßsee noh Warnemünde in Mekelnborsh affjehaue. Vun do uß koomen se am Engk noh Sahms in Shleswish-Hollshteijn. Dä Jung jingk dann op de „Lauenburgische Gelehrtenschule“ in Ratzeburg bis hä eijn Johr vüür_em Abbi op de „Kunstschule Alsterdamm“ in Hamburg jewääßelld eß. Do hätt hä Gebrauchsgrafik shtudeet,
nohdämm op de ijeßte Schull ald si Tallennt för et Moole un Zeijshne opjevalle woo.

Noh dämm hä fäädish shtudieert hatt, hätt hä beij de „Oberbadische Annoncenexpedition“ in Freiburg im Breisgau en Baade-Württembersh aanjefange. In dä Zick hätt hä och ald Kattuuhnß fö_de „twen“ jemoohld. Die Zeijshnunge hann andere Redacktööre op inn opmerksaam jemaat. Su kräät hä de Nullnummer von dä jrad neu opjemaate sattierishe Zeijtshreff „pardon“ zujeshick. Hä hätt do draan allerleij ze krittisiejere mdash; unn_esu hätt hä sing eijen Enntwürrf för dat Läj_aut an die Redaxjoohn vun dä ihr Jründer jescheck, un sing Ideeje do_beij, wie mer dat Janze noh beßßer optrekke däät. Baal drop woo hä der Läj_aut_Sheff vun_der „pardon“. Dat woo em Aprill 1962. Do hätt hä och dat kleijne schwazze Düüvelshen_entwůrrefe, wat der Hoot am hevve eß, un dobei frunndlijj_am jriemele eß, dat Erkennungszeijche för de 

un och no Hätzenßloßß koomijje Kattuuhnß maache.

Shpääder hätt hä alz Künnßßler freij_schaffen in Frankfurt/Main jelääv un jeärbeijdt.

Zosammen mit F. W. Bernstein, Robert Gernhardt, Eckhard Henscheid, Chlodwig Poth, Bernd Eilert, un Hans Traxler hätt F. K. Waechter die di berüümpte „Neue Frankfurter Schule“ inn_et Lääve jeroofe.

för Die „Neu Frankfooter Schull“ ier Werrke bekannt(er) ze Maache mdash; wo hä bes inn_t Johr 1992 metjemaat hätt.

En der Houpsaach hätt hä en dä zick ävver för et Tijaater jeärbeijdt, hä hät Böösher jeshrivve un de Resjie gejeföört.
Jannz nevvebeij hät hä och immer widder Eijnlaadunge aanjenumme, för die eijne odder anndere Jaßßproffessuur aan die eijn odder anndere Kunnßakkademmie.

Hä iß schließlijj_am 16. September 2005 met blooß 67 Johr o_m Pukkel jeshtorve, do_füür eß hä schwer krank jewääse. Sing Frau un sing dreij Sööhn hann_en üvverlääf.

Vöörbillder hätt hä in der aanfännglijje 1960_er Joore i_m so jesinn künnßlerish ärrme Noh_Kreeshs_Deutschland keijn jehatt.
Dofüür ävver in USA der Saul Steinberg, wat ene bikannte Kattuunsmooler woo.

Dä F. K. Waechter hüürt mit bei de Jrünnder vun dä  „Neue Frankfurter Schule.“

Hä hätt mdash; nevven anndere mdash; för de „twen“ för de „pardon“
för de „Konkret“ för de „Titanic“ un för dat „Zeit-Magazin“ jezeischnt. Beij de „pardon“
do hätt hä jannz öff der Tittel und övver ellef Joore aan der Beijlaach: „Welt im Spiegel“ nommaal vieer Sigge
met_jemaat. Beij dä „Titanic“ da hätt hää vun de Jründungk aan beß 1992 jede Moondt och sing eijen Rubbrikk:

Hä hätt Böösher för de Pänz jeshrivve, un Kattoon_Böösher för de Erwaaßene, un Tiatershtöcke_en jooße Zaahl.

Sing erß eijen Booch_Erfollsh woo 1970 dä „Anti-Struwwelpeter“.
Do met hätt hä dä jood bekannte „Struwwelpeter“, dat Booch för de Shtöpp vum Heinrich Hoffmann,
op de Schöpp jenumme, un jett vun dä Ideeje unn dämm Shtiil vun dä antiautoritääre Bewejung ennfliiße looße.
Spääder hätt_e jesaat, et wöör imm nidd_esu joot jelunnge, et wöör_emm doch „zoo hollzshnettaadish“
jeroode.




#Article 40: Fringse (272 words)


Fringse heijß jet herbeijzoubere ohne daßß de weijß wo et her kütt. Oder angers jesaat: jet nähme watt do jläuvs datt do et hann sullst äwwer net dörfs, vumm Jesätz heä. Noh_m Zweijde Welletkriesch hätt mer vill jefringst, äwwer hück ka_ma dat o_noh donn, zem Beijspill wa_mer sisch vunn dä Bouställ paar Steijn hollt oder en Sack Zement, dat eßß ja net diräkk Diebstahl äwwer och net rischtisch. 

Fringse kütt vum Joseph Kardinal Frings. Vunn dämm hätt mer jejläuv dat er fringse janz joot fingk, obwohl so pauschaal hätt dä datt nit jesaat.

Hä hät dat Fringse nit äfunge, hä häd_et onnit esu jenannt, ävver de Kölsche han fö_Kloüje ii dat mer fohungere ow_äfriiere däät, „fringse“ jesaat, fö_iim_tse Iiere. Dat koom im Winte 1946/1946, tiräk noh'm Kreesh. Dat woo enne biistish kaale Winnte un de Lück em Rhingland hatte nix ze esse un et jov su joot wi nix zem Shtoche. Ävver et woote ald widder joot klütte jemaat, dä Darebowe un de Bärrshwärrke leefen ald widder. Ävver de Klütte woote noh Frankrish jevaare med'o baan, un de hüüser woore kapott vun de Bombe un Dürre un Finstere fäälte amass. In singer präädish op Silvester hät dä Kaddinal Frings do eets jesaat:

Donoh wo dat da esu shtell in Engelbäät dat mer jaa nix mih_hüüre_kunnt, nix, on_nit:

Dat hät wall käjne metkrääje. Se woare all_tso beshäfftish, innerlish Bäjfall ze klatshe un dat Fringse en jedanke tse orrjaniseere. un shtatt met zwej Klütte — en jede Hand äjn — wi dat dä Frings dat villääjsh gedaach hät, jo do sinse met Bollerware, Säkke om Rögge, sujaa met Läjderware vull Klütte, uß Gereon erus_jeshleshe_kumme.




#Article 41: Fritten (189 words)


Fritte sinn Ääppelstäbscher di ma freteet, datt heijß in kochend_Ööl jebaakke hätt. 

Zem rishtisch Fritte maache ėßß et wishtisch de Fritte zweijmol in dä Frittöös ze frittiere unn zweschedorsch aavzekööle. Weijl nur esuh wääde se rishtisch mangs. Se mööte doföör eijn beß zweij Zantimeeter dick sinn. Wennste_t janz rishtisch maache wellz möötß do de Fritte eäz beij 140-180 Jraad, dann jet heijßer broode. Äwwer im Büdschen weede eh Fabrik-Fritte jemaat, di sinn ärsch vüürjebroode unn weede nur koot inn_et Fett jeleijt. Doför krißß_de se ennjepack un nomaal norr_e Frittejäffelshe do_bei. Wann de Fritten selver maache wellß, jannz komfottaabel, dan_nemmß_de_n Frittööß, sönß nemmß_de_n Pott odder_n Pann.

Fritte kütt vunn französisch pommes frites datt heijß sinnijerweijs fritteete Ääpel, klaa. Ma_säät dat se in Belje erfunge woode sinn.

Fritte ėßß maa met Saalz, Ketschapp oder Majo. Tüppisch im Rhingland sinn Fritte Ruut-Wieß (wie de kölsche Färv), im Ruhrpott säät man dobeij Pommes Schranke. In Holland unn däsderwäjje och in Oche ėßß ma jään Fritte spetzjaahl (ndl. Fritte speciaal) mėd ruhe Öllsche. Ma_ka och Jägerzauß, Zejeunerzauß, Essisch oder Mostrisch dobeij holle. Öwwerall in Deutschland ėßß ma jään Körriwoosch oder Gyros bzw. Tzatziki dobeij.




#Article 42: Füürjebersh (161 words)


Dat Füüerjebėrsh oddor Vüürjebirsh eß dat Jebeed_öm Borenheijm, Wallewerbersh, Sääshtem, Määrte, Walldörp, Rösbärsh, Brenish un Alefter. Dat litt süüdlish fun Brühl un nöchtlish fun Bonn, un trick sėsh esu aan de Ville lang, am Oßßrand. Ess_en schööne Jääjendt, met Land, Fellder un Jääde, vill Oppß_Aanbou un Boumschulle, en jannz wäreme Jääjendt, wo dor Frööling rishtish fröö em Joohr kütt, un och met Wällder un Wanderwääje för de Ähoolung fun unß Shtädtor.

Em Vüürjebirsh schwaade de Lück en jannz äijen Platt, med haadem Knall en de Konnsonannte un jerolltem RRR oddo nem ballkijjem R un vill lange un dubbelte Vokaale. Dat hänn de Bläck Fööss esuh schön in däm ihre Leed Buuredanz nahjemaat. Dat spillt en Birkesdorp, ad faass op dä Ejfel. 

Manche Lück saaren och do noch Füüejebersh füüo, wo de Lück dat äänlijje Platt schwaade důnn — dadd_eß
beß baal erunger noh Kölle en Hüürt un jäjd och e jannz Stöck Rishtung_Ooche erövver beß en de Jääjende fun Jüülishj_un Düüore.




#Article 43: GNU Lizännz för n fräĳe Dokementazjon (393 words)


Di  „GNU Lizännz för_n fräĳe Dokementazjon“ häĳsj_en orrinal_änglish de „“, un dat veed fö_jwööhnlisj affjekööz_alß „GNU_FDL“, un_och „GFDL“.

Dat eß äĳn fun fille su_ne Lizzänze fö fräĳ Enhallde, un seshe en jebreushlijje. Se weed fun dä , mir dääten saren, de Fräĳ_ßoffwär_Shtifftung, erußjejovve. Dat eß en Daachorjanisazjon för dat GNU Projäkk, saren se.

Wänn_ennen Uerhevver als_ennen Lizänzjävver sing Werrək unger de GNU_FDL errußdeĳdt, dann jidd_er zimmlish_fill Rääshde wigger, wi dat dat jbruch wääde darrəff. Ed_eß älaup, dat Werrək ze Kopeere, ze Forbräĳde un wigger_ze_jävve, ze Foränndere. Dat darrəff mer och kommärzjäll maache. Dofüür moßß dä Lizänznämmer de Lizänbedingunge ennhallde. Dad_eß, de jannze Autoore und Shriivere mößße jenanndt sinn, un wat bäĳ_em Änndere un Wiggershriive erus_kütt, dat moßß widder unger dä GNU_FDL shtonn. Wä sesh nid_ann_de Lizänbedingunge hallde däĳdt_ä folliert automattish all di Rääshte uß dä Lizzännz.

De GNU Lizännz för_n fräĳe Dokementazjon eß urshrünglish jemaadt woode, öm So_n Dokkumänte wi de Hanndböösher, uß däm GNU-Projäkk med_en äänlijje Lizänz fodäĳle ze künne, wi de ßoffwär sellver. Domet sůll jaranteert wääde, dat denne iier Ėnhallde fräĳ för Jeede ze hann sinn, un de Rääshde esu övverdrare wääde künne wi se jebruch wääde, jannz dä Bewääjung för_n fräĳe ßoffwäer iirem Jäĳß äntspräshend. Esu wi di GNU_FDL för Dokementazjon, jiddet för de ßoffwäer de GNU GPL — de .

De jrüüzte Sammlung med Ėnhallde, di unger dä GNU_FDL lizzänseert sinn, fingk mer en däm fräĳe Nohkixel met däm Nahme Wikkipedija. Do sinn inzwesche mieh wi_m Millijuhn Sigge met Täxxte — och Atikkelle jenanndt — in jood_övver Hundort Shprooche. Jraad dat di GNU_FDL in däm un äänlijje Projäkkte bebruch weed, hädd_en de läzde Joohre och Krittik draan jebraadt. Für allem sull se för iire Zwäck jet komplizėerd sin, och wäm_mer se met anndere vergläĳshe däät, di jät jönger sinn. Dat mer emmer dä jannze Lizänztexx wiggerjävve mööt, shtüüert väm_me janz koote Täx_Shtök övvernämme well. Ußßerdämm jiddet se orijinaal_forbindlish blos_en änglish, enß affjesinn vun su_n inofizjälle Övversäzunge.  

Dröm fingk mer mieh un mieh de äĳnfachere Lizenze fon . Di han suja de ungerschiidlijje Shtaate iier nazjonaale Jesäzze med_bedaach. Ed eß allordingkß totaal ůnpraktish, wäm_mer forsööke däät, för su_e Projäkk wi de Wikkipedija de Lizänz ze wääßelle. Dröm eß de  draan, dat se winnishßtens e paa vun dä Blötsche fun dä GNU_FDL ußbüjele donn, un en neu Faßßung oplääje. Of_mer dat_to_met kommpatibel met dä  Lizännz CC-BY-SA hinkrijje weed, ess_ävver non_nėt_klooh. 




#Article 44: Gerald Bostock (580 words)


Em Johr 1972 koom dat allbumm  vun dä Bäänd  eruß.
Do wo hä alß de Tex_Deeshter jenannt.

Dat Kavver vun dä Plaat eß en Zäjdung — dä  — dat heijsh „Opzäijshnunge uß Zint- und dä -Aanzäijer“ —  iß en Jemäjnde met Kirrsh am Rant vun däm Bezirrek vun  künne mer doo lässe, en länntlijje Jäjent — do shtäijt op zvöllef Sigge verdeijlt zwesche vill anndere Saache ene Howfe Zöüch övver dä Jung dren.

Sing Älldere wooren ääsh börjelish, braaf un kirchetreu — mer sinn in Ämgland, also woore Protteßtante — de Mutte anggajjėert sijj_en de Kirrsh, dä Fatte määt Jaadeärbäijde, Jälld künne_se nit fill han. Se sinn uß  ömjetrockke, dat es_en riisish Indußtii_Shtadt em Norde.

Dä Jung eß ad esu öff opjefalle med singe unjewöönlijje Bejoovung for_et deeshte, dat hä dä Spetznam  — dä kleijn , noh däm Deeshter — krääje hätt.
Hä eß jrad aach Johr alt, widder enß hät e Jedeesh jeshrivve. Dat Jedeesh eß jet koomish, se hann_et op de sibbente Sigg och afjedrok, met e paa entschulldijunge vun dä Zäjdungßlück wäjlt jo su shlimm wöö. Met däm Jedeesh hatt hä ene vätbevärrep jevunne un sullt de eezte Präjß krijje. Dä Vättbevärrep wo för Pänz di am Deeshte sin. Hä hatt dann donoh em intervju medd_ener Zäijdung Zöüch jesaat, dat hätt denne ävaaßene ja net jepaß, do woren se_m kott un hann_em dä Präijß noch vüürem offizzjälle foliine vidder affjenumme un e zwöllefjöhrish Määdshe eß nohjeröck, di su jet rishtish nättes för di jruuße jemaat hat un och sönß joot jeläg_un aanjepaß woo. Inn han se en in en Anshtallt jeshtäkk fö_de Bekloppte un Jecke. Vat hä do schlemmes jesaat hät, äfaare mer nid_esu rääch — ußßer dad_et  wöö — ävver et veet su vun dä Aat jevääse sin, vi wat all di schlemm fingere vun dä vilde Rock Bänz doomools och esu jemaat han — de Muul opjereßße un vüür nix der Pukkel enjetrokke un unjjeneet loßßjeschwadt (Shöön wann se sish draan shtüßße, Ir_künnt mish_doh_mool, houpsach et jidd_ene ßkanndaahl).

Norren Melldung säät dat, en veezeenjörich  Merjell sääd_et wöö jez en_Hoffnung vunn_em, ävve_wää dat Billd vun dem Fizzemann süüt, um_med aach eetß, wäjß_mer datt_er_et noch_nid_joot jevääse_sin_kann.

Met däm Jedeech, wat dä jung  enzwesche_an de Bänd jeshekk hät, han di vun  dann en aat lange Sinfoni odder koot Rock-Oper jemaat — knapp dreiveedel Shtund — un di hann se op di Plaat jeshpillt, shriven se do och.

En anndere Melldung in dä Zäijdung säät, dat  — di Plaatefirma — hät med_em
 zesamme en Stifftungk opjemaat. Oode di -Stifftung_joov_et_ad.
Di kräät, su künne mer do lässe, enne shpezjälle Aandäjl vun de äijnnaame vun dä Plaat
 un weet dofun dat „leesh vun dä kunßß vum Shriive“  in  unger de puute unger zeen Johre brenge.  eß jo dä Oot wo dä Jung lääve daat. Ußßerdämm han di Plaatelück dä kläjn als_enen Shriiver op en lang zikk ennjekowf, on och för Opnaame med_em ze_maache.

De , sozusaren dä Baaß vun dä Bänd, hät en Ėngervjuß zick dä Plaat emmer_enß widder ovver dä Panz  jeschwadt, spääder woo dä natörlijj_äwaaße, alß kännte_ren jannß_joot.

Dat janze eß ävver en Ent, en Lejend.
Dä Panz eß en Kunßßfijur.
Ußjedaach hädd_en sish washäjnlich houpsäshlish dä .
Jood möshlish, dad_em sing Frünnde un de Bändkoleje jehůllfe un och jet bäi_jedonn hann.
Ėmmerhen hann_se do dä  me_m Däjl vun_dä Bänd zesamme jemaat.
Dä äjn odder andere jlöüv_och, Monty Python hätt jet dozu bäi_jedonn — jrad wem_mer sish di Hüll vun dä Plaat aanluot sull äijne dat jo nit wunndere.




#Article 45: Halve Hahn (125 words)


Op ville Fodderkaate en de Jastronomie un Weetschaffte em Rhingland wees De Halve Hahn finge, jans besönders en Kölle.
En Halve Hahn es en Röggelche met Kies, ahlem Holländer (Gouda), net zo verwässele met Handkies met Musik. Woför dä so heis? Da jitt et nur Theorien. Et könnt sinn, dat wer et Buffet bestellt hätt mit halve Höhner und hätt kein Jeld mieh jehatt und hätt einfach Röggelche op de Disch jedonn. De Lück hänn jelacht över de Driss unn hänn jesaat: Watt, dat es en Halve Hahn?!. Oda et könnt en Affköötung sinn för: Köbes, darf ich en halven (Kies oder esuh) hann. Zem Beispiel nohdämm de Weet ihm en janzet Röggelche jejevve hätt, un hä hätt ävver nur en halvet jewollt. Oder esuh.




#Article 46: Helium (128 words)


Helium ess eh schemisch Element met dä Oochtnungszahl 2. Et witt met He avvjekürz. Em Periodesüßteem fink meh et beij dä Edeljaase. Singer Atomkeern besteeijt us 2 Protone un 2 Neutrone. Öm dä Keern eröm schwirren 2 Elektrone. Do Helium zo de Edeljasse jehührt ees et zeemlisch reaktionsträje.

Helium witt överall do verwendet wo reaktionsträje Jaase jebruch werde, die och noch leichter wie Luff sinn. Do ees zem Beijshpill de Luftscheefffaaht. Ene Zeppelin flüch bzw. fiiert nämlich met Helium. Äver och op de Kirmes fink meh Helium een dä bunte Ballons für de Pänz. Wenn meh dat enödemp kritt meh en janz huhe Stimm wie en Mickey Maus.

Helium ees dat Enderjebnis vun de Keernverschmelzung vun Wasserstoff. Also en jedem Steern ees mieh oder wenijer Helium ze finge. 




#Article 47: Himmel un Äd (115 words)


Himmel un Äd iss en Biiloch uss Ädäppel- unn Apfelbreij, oddo -kommpott. 

Dat iss en Jerisht, dat ma in alle kölsche unn rhingländische Kneipe krijje kann. Et iss och flöck selbz jemaat unn ma isst_et och dohejm. Tüppisch iss_et als Biiloch zo Flönz, Blotwosch, Öcher Puttes of ou jebroen Läwwewoosch. 

Dä Nom kütt wejl de Appel im Himmel hang unn dä Äädäppel in dä Ääd, klaa. Dozo drenk ma Kölsch, watt himmlijj schmäck, unn sintemalen paaß dä Nom besonders joot. In Nüüß drenk ma en Samtkrare dohinger, dat iss jet för ze drinke met Schabau.
Un wer et noch nit weiß, Himmel  Äd kann m´r och hüüre ! (Kölsches Musikduo spellt nit nur kölsche Tön.




#Article 48: Bad Honnef (152 words)


Bad Honnef is en Stadt am Rhing met 4 jrusse Haupbezirke un eijnije Veedel. Dat Stadtjebiet bedäck de südlische Deel vum Sibbejebirje. An de südlische Stadtjrenz jeht et vun Noodrhing-Wäßßfaale noh Rhingland-Pallz, de Rhing-Siech-Kreis höört do och op, on do köss no de Kreis Neuwied erinn. Dä Räss jrenz an Königswinter un de Rhing.

Em Rhing jiddet de Insel Jrafenwerth. Do kösste ze Foß övve zweij Bröcke hin. Dann kannze op dr Insel innet Freijbad jonn ode een vun die Kneipe besoche, die et do jitt. De KD-Schiffe hann do och en Aanlejestell. Do kannze dech och op en Bank sätze, de Rhing on die Scheff aanluure ode dat Kloster vun Nonnewerth, dat lösch op dr angere Insel em Rhing, dereck jejenüvve. En dem Kloster es och en Schull drin, on do köss do nur met enem Bott do erüvve. Em Wingter hann de Insele manschmal „Landunter“, wenn dä Rhing Huuwasser hätt.




#Article 49: Hötter Platt (301 words)


 Dat Hötter Platt iß en Sprooch di op de Hött, ėn ennem Deijl vunn Jerresheijm en Dößßeldorrəf jeschwaadt wood. Et eß wall am ußßshtėrve, et jitt 2005 blooß nooren paa winnije Lük, di et schpreshe künne, di sinn all ällder unn lääven för sish, su dat se et eijentlish nit mieh bruche.

Unn esu klingk dat: „Die häm ok op de Hött emer en bätn tosamn lääft hellip;“

Dat jannze shpillt sijj_aff en ennem Jebeed, wat hück ze Jerresheijm hööt. Iih doo dat Hötter Platt jeschwaadt wood, doo woo doo 1864 „de Hött“ opjemaat woode, di Heyesche Glashütte, di jiddet em Joohr 2005 hück ėmmer noch. Op die Hött koomen baal dousende Jlaaßblööser för ze ärrbeejde. De miehzde koome met iire Fammillijje funn wigk_heer aanjetrokke un hann sish dann do needejeloße. Öm di eijentlishe Hött errömm entshtundte Hüüser, unn ettlijje Ärrbeejder_Sitlunnge. Dii krääte dann och dä Naame „de Hött“, su wie die Lück vun do, de „Hötter“, un äävenz iir Sprooch.

Di Jlaaßblööserfammillijje koome zem allerjröößder Deijl ußß Jääjende wo me

Nėėderdeutsche Shprooche shprooch, di sish sellver och

Plattdüütsche Shprooche nenne. Ößßlish vun dä Elbe, zem Beijshpill vill ußß Pommere, uß Mekklenborsh, un uß Weßß_Preußße. Dänne iir Shprooche hann sijj_op dä Hött flöck en en eijen Munndaart vermängk. Di däät di Ongersheed jet ußjliishe. Vunn däm jannz anndere Dijalekk uß dä Ömjääjent do hann se dojääje koum jet opjenumme, eijentlish nix. De Hötter blieten zimmlish unger sish, un shprooche för lang Zick nuur dat Hötter Platt. Esu eß ėn_enner Jääjent met eijentlisjj_ennem ripoarsche Düßßeldorver Dijalekk en Dijalekk_Innsel entshtannde, medd_enner Shprooch, di winish met dämm Dößßeldorver un däm Bärjischen ze donn hatt.

Nohjelasse hätt dat domet, dat dat Jerreheijm jewaaße eß un de Hött nit mieh esu isoleet woo, dat dat Düßßeldorf dat Jerreheijm ennjemeindt hätt, unn dann me_m Zweijte Welldkreesh nattüüerlish. 




#Article 50: ISO 3166 (233 words)


De ISO 3166 ess_en ingernazjonaale Norrem.

Se eß vun dä ISO opjeshtallt woode, weed och offizzjäll vun dä ISO fowalldt.

Do dren wääde Äffköözunge för Shtaate faßjelaat, jenowjenumme:

Di Affköözunge sinn emmer zwäij Boochshtave lang odder dräij. Jeede Shtaat hätt zwäij Affköözunge, äijn vun jeede Zoot. Di häijße dä ALPHA-2 Kood un dä ALPHA-3 Kood. Do_bëij kütt noch, och fö_jeede Shtaad,_en_Nummer.

De ALPHA-2 Kooz weede nommal met Jruußboochshtave jeschrivve, moß ävver nit unbedingk. För_n Bäishpill en Domäijnß em Ingernet sinn se kläjn.

De ALPHA-3 Kooz weede nommal met kläijne Boochshtave jeschrivve, moß ävver och nit unbedingk.

Jebruch wääde di Kooz an ville shtälle, janz öff or_als_enne Däijl en anndere Kodes. Doför luur orr_enß bäij IBAN, ISO 639, ISO 4217,  ISO 7372, ISO 9375, ISO/IEC 7501-1, de UNO iir LOCODE un dä WIPO iir ST.3 Shtanndad, RFC 3066 sin  un  allso Kooz för Shtaat un Jääjendt, RFC 1591, un etlijje mieh.

Dat ess_e stöck Ourewesheräij. Zoshtänndish för et Norrmėėere vun dä Umgerdäijlunge sinn näämlish de Shtaate sellver, di důnn dermiehts iir Kantoone, Provinze, Bundeslänndere unn_esu_jätt nämme — un dänne iir Affköözunge weede dann medd_ennem Shtrish ('-' odder '_') dozweshe, hinge aan dä ISO 3166-1 Kood eraan_jepapp.

De Deutsche hann natüülijj op en welltwäijdt jülltijje Norrem noch eijne dropjesatz un hann sish de DIN EN ISO 3166 shtattdäßße jejovve. Dat ess_en deutsche Övversäzzungk, woo_fillish drißßish Staate vun zwäij_hunndot e_kläij_beßßje anndoß jeschrivve sinn wi em Orrijinaal.




#Article 51: Jeweech (175 words)


Et Jeweech vun e_nem Körper jitt an wie schwer hä ees. Dat ees zemindest de landläufije Meinung. Richtijer ees, dat et Jeweech oder och Jewich aanjitt met wat für ner Kraff dä Körper op dä Bodem drück.

Jeder Körper hätt en Masse. Die witt en Kilojramm anjejowwe. Die Masse ees unabhängich vun dä Schwerkraff, bliev also emmer jlisch. Kütt dä Körper jetz een eh Schwerkrafffeld, so witt hä aanjetrocke vun dä Schwerkraff. Op unserer Ääd ees dat Schwerkrafffeld bis op janz kleeine Avweichunge jlisch. Me säät och Fallbeschleunijung dozoo. Bei uns sin dat 9,81 m/s². Wenn jetzt zem Beishpill ene Minsch 80 kg Masse hät, dann moß meh dat met 9,81 m/s² mol nemme un me kritt unjefähr 800 N dobei erus. Dat heeß dä Minsch drück met 800 N op dä Bodem. Wenn dä jlische Minsch jetzt äver om Moond eröm löff, ees sing Masse emmer noch 80 kg. Die Jeweechskraff die hä op de Moondoberfläch usüb ees äver nur 130 N. Su kamme dat jetzt für jede Himmelskörper durchrechne, we_me de Fallbeschleunijung kennt.




#Article 52: Johannes XXIII. (277 words)


Papß Johannes . börjerlich Angelo Giuseppe Roncalli jeboore am 25. November 1881 en Sote il Monte jestorve am 3. Juni 1963 em Vatikan woo fun Oktober 1958 beß Juni 1963 de 261-te Oppfoljer vum Apostel Petrus un Owerhaup vun d'r Katholischen Kirch (Noh de Kirresh iier offizzjälle Zälerëĳ fun hügk)
In d'r 1930-er Joohre woo_re röömėsche Nunnzėjuß en Parrißß, wo hä och Kölle besöök hätt. Späder Patrijarch fun Venedish beß_e zom Papß jewählt wudde es.

Johannes  woor em Volek jenau su jood jeligge, wie de Kadinaal Frings en Kölle, weijl hä öwer sich laache kount, un och Wetzje maache däät:

Weil hä met 77 Joohr zom Papß jewählt wudde wor, daachten se all, dat_e_ne Öwerjangspapß sen soullt, dämm noh paar Johr e_ne jüngere Papß foulge soullt. Doh hatten se äwe falsch jedaach. Johannes . sooch, datt de Kirch unbedingk Erneuerunge broht, un hätt et . Vatikanische Konzil enberoofe, dat de Kirch jrundlegend erneuert hätt.

Als während de Kuba-Kries 1962 de Welt kuurz för_em 3. Weeltkresch stond, hätt_e an de USA un de UdSSR vum singem Finster em Vatikan oppgeroofe oppzohüüre, un zo bedenke, wat ze op et Spill setze wütte, wenn se met Atomwaffe drohe dääte. Die Kries wor späder Anlass zo singer beröhmten Enzyklika  (Vrede op Äärde).

Em Joohr 1971 es en Kölle de Roncalli-Plaz noh imm benannt wudde, dä zwesche_em Süüt_Pottaal fum Dom unn_em Dom_Hotel, em Heijnzelmännshe Bronne unn_em Herder unn_em Römisch_Jërrmanische Musejum litt, weijl hä enß Kölle besöök hatt.
Hä dät däm Dom enne koßßbare Reng schëngke, en singem Täßtamändt.

Am 3. September 2000 es_e vum Papß Johannes Paul . selisch jesproche wudde, dat es no_em Kircherääsch die Stuf beför me helisch jesproche weed.   




#Article 53: Joseph Kardinal Frings (233 words)


Joseph Kardinal Frings jeboore am 6. Februar 1887 en Nüüß, jestorwe am 17. Dezember 1978 en Kölle, wor von 1942 bes 1978 Ärzbischoff von Kölle, dänn die Kölsche ärsch joot ligge konnte, jään hatte un veiehre dääte.

Joseph Richard Frings woor de zweite Panz von insjesamp aach Pänz vom Fabbrikant Heinrich Frings un singer Frau Maria uss Nüüß. Bes'e 1910 zom Priester jeweiht wudde es, hätt'e en München, Innsbruck, Freibursch em Breisjau un en Bonn katholische Theolojie studeet. Donoh wor'e bes 1942 Kaplon en Köln-Zollstock, Pastur en Köln-Fühlingen, Leite vun e'nem Waisehuus en Nüüß, Pastur en Köln-Braunsfeld un Öwerschte (Regens) vom Priesterseminar en Bensbersch. Am 1. Mai 1942 es'e zom Erzbischoff von Kölle beroofe, un am 21. Februar 1946 en et Kardinalskollejijum opjenomme wudde.

Noh em Kardinal Frings es de ehemolige Südbröck von Neuss noh Düsseldorf benannt. Och et sujenannte Fringse es noh imm benannt, als de Lück noh em Kreesch nix ze Stoche hatte.   

Als de Frings noh em Kreesch Kardinal jewudde wor, hätt'e sing ahle Jemeind en Köln-Braunsfeld, wo'e Pastuur jewääse wor, besök. Et Empfangskomitee stond vür de Kirch parat un däät op inn waade. Als de Kirche-Schweizer imm de Autodür opmaache däät, fung dä aan: „Es freut uns Eminenz, dass wir Sie heute in unserer Gemeinde herzlich begrüßen dürfen.“ - Dorop de Frings en Platt: „Herr Schmitz, maat doch net esu e Jedöhns, dat hatt'r doch fröher och net jemaat.“ 




#Article 54: Jrußbritannie (441 words)


Jrußbritannie es ö Könnigrich em Nordweste va Europa. Dö jrützde Insel va Europa bösteehd us d Deeler England, Schottland, Wales suwi Nordirland, dat ävver net vass met di anger Deeler vorbonge es. Ävver och onjöväär 1000 kleng Insele, di sisch öm Jrußbritannie vordeele, jöhüüre dozo. Dat Land wood em Joohr 1920 jöjründ. Sing Hauptstadt es London.

Dä Deel Britannie ä Jrußbritannie kütt van ö Wood, dat d au Kelte jöbrud hand. Öt steehd vöör Birth, watt ösu jätt wi bont bödüüt. Dä Wooddeel Jruß kütt net va d Ängländer, d Franzuse brudde dat Wood. Hüü z Dachs moss ävver net mi va Ängland övv Jrußbritannie jösproche wäde. Dr richtije Naam van dat Land es Voreenichtes Könnigrich va Jrußbritannie un Nordirland.

Öt Wäär ä Jrußbritannie hängd van dr Jolfstrom aav. Däm si wärm Wasser sorchd dovör, da töt op d Insel wärmer es als ä anger Deele op önö vorjlichbare Breitejraad. Alljemeen lädt sisch saare, da töt em Norde van öt Land mi räänt als em Süde. Do es öt ävver wärmer. 

Dat bökannd schläät Wäär va Ängland lädt sisch nowiise. Stonde ohne wolkevorhange Hemmel jitt öt öm d 1700, em Norde send öt komm 1000. 

D Landschaff va Jrußbritannie lädd sisch ä 2 Deeler opdeeele. Em Süde es öt platt Land, em Norde hövvelisch. Öt moss beij di Deeler ongescheede wäde tösche di enkele Deeler va Jrußbritannie:

Ängland es met 130.279 km² un jott 54,7 Milliun Mänsche (2015) dr jrützde Deel va Jrußbritannie. Dr Norde va Ängland es ön hövvelije Jäjend, di sisch van dr platte Süde dütlich ongerscheed. D hükßde Stell va Ängland räckd mä knapp 978 Meter övver dr Meeresspeijel.

Wales es dütlich klenger als Ängland. Öt es mä 20.779 km² jruß, un knapp 3,0 Milliun Lüüh wonne do. Wales hükßde Stell es 1085 Meter huch.

Schottland litt em Norde va Jrußbritannie un had ön Jrüde va 78.772 km². 5,1 Milliun Mänsche böwonne dat Landesdeel. D Städt met dö meetzde Äwonner va Schottland send Glasgow un Edinburgh suwi Aberdeen.

Nordirland es dr kleenzde Deel va Jrußbritannie. Op di 13.843 km² lääve 1,7 Milliun Mänsche. Sing hükßde Stell es mä 849 Meter övver dr Meeresspeiel. Nordirland had zwei Jrußstädt, Belfast un Derry.

Bo jädder ä Jrußbritannie sprecht Änglisch als ischde Sproch, ävver och anger Sproche komme ä Landesdeeler vöör. So weed ä Wales Walisesch jösproche. Ä Schottland es Gälisch d anerkannd Amtssproch.

Ängland es opjrond va sing Vorjangeheed als Kopp van dr Commonwealth ö Land met völl vorschiide Mänsche. Zösamme lääve jott 60 Milliun Lüüh en öt Land, di sisch zo 83,7 % op Ängland, zo 8,5 % op Schottland, 4,9 % op Wales un 2,9 % op Nordirland vordeele.




#Article 55: Juppitter (Planneet) (124 words)


Dä Juppitter is dä fönefte un gleichzeitich jrützte Planneet in uns Sunnesystem. Sing Noppere sinn op dä eeine Sick dä Machß un op de andere Sick dä Satturrən. Hä is ene reine Jaasplanneet. Sing Erkennungszeiche is ene jrusse rudde Fleck ob singer Oberfläch. Hä ees em Middel 778,57 Millione Kilometere vun de Sunn entfärnt.

Dä Juppitter ömrund uns Sunn innerhalb vun 11,9 Joor. Dobei driit hä sich och am schnellste vun alle nüng Planneete öm sich seleves, nämlich innerhalev vun nüng Stund un 55 Minutte. 

Dä Juppitter witt vun 63  Moonde ömkreis. Die vier jrözte sin Ganymed, Io, Europa un Kallisto. Die Dorchmesser vun denne litt zwische 3122 km und 5262 km. All andere Moonde sin extrem kleener un messe 'nur' eh paar Kilometere.




#Article 56: Kallendresser (Band) (413 words)


De Kallendresser sin en Bänd us Kölle.
Se singe nor op Kölsch.
Se tredde em Fastelovend op, spille ävver och söns et janze Johr övver.

Et jitt se zick 1987, ävver de Besetzung hät ald ens jewääßelt.

Vier vun dä Junge kumme ürshprönglij_uß Lunke, dä Bäätes kütt uß Esch un dä Thorsten kütt uß Sürth. 

Anjefange hät alles irjendwann am Engk vun de 80er Johr bei enem Famillijefess, wo vier vun denne »Kallendresser« (dat wore Andreas, Thomas, Mattes un Frank) zesammesoße. Un wie dat esu ess, wann ene Kölsche fiere well, wood jelaach un jesunge, un die Junge jreffe no ehre Instrumnete (die wore domols zom Deil noch jeliehnt), öm jet för et Hätz zo singe.

Die vier kannte sich ald jet länger us d'r Nohberschaff, spillte zesamme Foßball un wore och musikalisch aktiv: se sange zesamme em Lunker Jugendchor un em »Collegium Cantorum Köln«, dat wor domols en a-capella-Jrupp, die Saache vum Meddelalder övver Spiritual un Gospel bes hin zo Pop-Leedcher »in closed harmony« jesunge han. (Dat »Collegium« is övvrijens och hück noch ahm exesteere.) 

Ävver die kölsche Tön hatten et de Junge esu richtig anjedon: geprob woode Leedcher vun BAP, vun de Bläck Fööss un Höhner, öm die dann bei jeder Jeläjenheit zo spille. Unverjeßlich bliev dobei ene spontane Session om Alder Maat, bei dem unger anderem dat »Kallendresser-Leed« gespillt wood un dodrop ene nette Huusbewohner e Präsentkörvje för »de Kallendresser« erungerjelooße hät. Un su hatte die Jrupp dann och endlich ene richtije un passende Name. Wie et dann esu jeiht, kome noh un noh (mit e paar Mol Wääßele) noch zwei wiggere Dresser (Norbert un zoletzt och noch Thorsten) dozo, un in d'r Besetzung vun hück es die Jrupp zick Mai '98 zosamme.
   
De Kallendresser sin ene kölsche Band die »irjendswie e beßje anders« es: et weedd för ene Optrett ald ens kei Jeld verlangk, mer es och ens met (kölsche) Naturalie zofridde - de Haupsaach es, et määt Spaß. 
   
Mer d'r Zick han de Kallendresser ehre Spass an ahle, ald fass en Verjessenheit gerode kölsche Leedcher vum Ostermanns Will, vum Karl Berbuer, Gerhard Jussenhoven und noch andere mieh entdeck. Su ahle Leeder sin immer in ehrem Projramm, weil se off besonders wie för die Junge un ehr aat zo spille jemaat sin: spontan, ohne jroßes Jedöns und off och janz ohne Strom, einfach esu us Spaß an d'r Freud in irjendein kölsche Kneip. 

Em Johr 2001 wood dann ävver en CD opjenomme, die de Kallendresser och selvs erusjebraht han.




#Article 57: Kamelle (för ze esse) (134 words)


En Kamelle es wat do an ding Kappes kress wann do beim Zoch nit richtich opjepaaß häßß. Mer kann se esse oder och lutsche.

Kamelle sinn fröher ußß Karamell jemaat woode, unn däsderwäjje hätt se sing Noom jekrisht. Hückzedaach jitt_et all Jeschmacksrishtunge, vunn Kola bėß, jo, Himmel unn Ääd oder sunz watt. Kamelle kannze joot schmieße unn däswäjje sinn se de Houpwurfjeschoßß beijm Karnevalszoch. Strüßjer, Bäll unn Kooche wėėde zwar och jeschmeßße, äwwer de Kamelle sinn dat wishstishste. Se sinn daher och en Aat Sümbol för der Karneval. Wann wer Kamelle roof, weijß jeder watt jemeint ėßß: Kamelle, dä Prinz kütt.

Kamelle weede uß en Zuckerlösung med Stärkesirop oder Invertzucker unn Jeschmacksstoffe jemaat. Se könne haat sinn (jlasaatisch, bėß 3% Wasser) oder weijsh (bėß 8% Wasser). Tüppisch ėß en Papierhülle om jedet eijnzelne Kamellscher.




#Article 58: Kappes (122 words)


Kappes (ußß dä Aat Brassica oleracea) iss en Planz för ze esse. Op däm Acker bildet hä de tüppische Kappesköpp di ma dann op däm Maat aaluure ka.

Beßßje vunn däm wiiße Kappes weed esuh verkouf, äwwa dat meijßte weed jeschnitte unn in Salzlake jedonn för suure Kappes. Dä ruude Kappes weet esuh jejesse oda jekooch, zem Beijspill met Suurbroode oder met dä Meätesjanß. Dä ruude Kappes weed beim Koche ruut vunn däm Eßßisch. Weed hä met Zucker jekooch weed hä blau, deswääjje säät ma beij de Schwaabe unn im Norde vun Deutschland Blaukraut dobeij. 

Kappes iss en aalet Kulturjewächs. Jezüschtet weed hä vür allem in Nippes unn Kerpen, deswääjje säät ma och för nen eijfache Münsch hä wöör wi_en (Neppeßer) Kappesbuur.




#Article 59: Kappesbuur (102 words)


Dä Kappesbuur ėßß dä Buur dä dän Kappes vum Acker hollt, klaar. Kappesbuur ėßß äwwer och en Minsch, unn zwaar en Minsch däm sing Kopp suh louß ėßß wi en Kappeskopp. 

Historisch aajeluurt sinn dat vüür allem de Minsche uss Nippes unn uss däm Vüürjebürsh ävver och uß Kerpen, Dööre unn esuh. Nämlish do wuh dä Kappes uss_m Acker kütt. De Bläck Föößß hänn sujaar in Leed doför jemaat. Et heijß de „Buurehuhzick“ unn verzallt vunn ene Buurehuhzick in Bėrkesdörp, wuh ma dat RRR esuh schön rolle doot. 

Vill Kappes jitt_et ja och in Wääßßfaale, äwwer dat wolle mer heä nėt kommentiere.




#Article 60: Karl-Heijnz-Plumm-Jumminasium (143 words)


Dat Karrel-Heijnz-Plumm-Jumminasium eßß en Schull in däm Projramm vunn däm Kabarattist Dr. Wendelin Haverkamp. 

Dä woor fröher Lehrer unn spillt immer de Fijuur vunn däm Anton Hinlegen. Dä eßß Lehrer am Karl-Heijnz-Plumm-Jumminasium unn hätt do en Houfe Drißß met singe Kollere, vüür allem dä fiese Schwundling. 

Weijl dä Haverkamp fröher Lehrer am Ööscher Kaiser-Karls-Gymnasium woor, unn weijl de Fijuure nuur esuh zufällisch zimmlijje Ähnlischkeijt med dä aale Lehrer vunn dä Schull hann eßß klaa: de Schull vum Anton Hinlegen eßß eijentlisch dat Kaiser-Karls-Gymnasium.

Jo woröm nennt er et dann Karrel-Heijnz-Plum-Jumminasium? Wejl: op dä Öscher Maat, jleisch um dä Eck vumm Kaiser-Karls-Gymnasium, jitt_et en Karls-Apotheke, wi de Schull benannt noh däm Öscher Stadtpatron Karrel dä Jrooße. Unn im Finster vunn dä Appotheek stond fröher dick unn fätt datt se däm Karl-Heinz Plum jehüürt hatt. 

Äwwer wi säät dä Anton Hinlegen immer: Nuur keij Ärjer.




#Article 61: Kashmiri (366 words)


Di Shprooch Kashmiirėsch odder Kashmiri (कॉशुर kŏśur, un कश्मीरी kaśmīrī; کٲشُر) weed in Kashmir jeschwadt, in bäijde jruuße Deijle, em indische un em pakißtaanische, un en däm kläijne Shinesishe Deijl, un och in däm indische Bundeßlant Jammu. Kashmiri eß äijn vun dä dräijunzvanzish jruße offizjälle Ampßshprooche vun Indije.

Joot fiier Milljoon sexhundertdousend schwaade Karmiiresch. En Indije lääven — Shtand 2002 — knapp fiir Milljoone fiierhundotdowsent Minsche, denn ir Mottershprooch Kashmiirėsch eß. Nättöolish en dä vun Indije su jenannte Profinß Kashmir, un en Jammu. Em Pakißtaanische Däijl vun Kashmir lääve villäijsh hundotunfünnef Dousend, di Kashmiirisch schwaade. Dä Räß fodäijld sish. Et sůll och en paa zish dowsent Ußjewanndüte jeve.

Kashmiirėsch hüert bäij de dardische Shprooche unger de indische Sprooche unger de indoarische Sprooche unger de indoiranische Sprooche unger de indojerrmaanische Sprooche.

Kasmimiri eß äijn vun de sujenannte SVO-Sprooche, esu wi english, do eß do Sazbow emmer: Subjäkk-Pädikaat-Opjäkk, allso: Wä jet däijt, wat e Däijt, u zoläzz Womet odder Wofüür er et däijt, jenao en dä Räijen Folsh en ennem jeede Saz.

Kashmiri weed hück miitßdenß en Devanagari jeschrevve, ävver och en arabisch met Sönderzäijshe, un se han och en äijen Schreffsüßteem, Sharada jenanndt, wat ävver praktisch nim mih jebruch weedt.

Kashmiiresh hätt en jannze Aanzal Dijalekkte. Dat Shtandat Kishtwari is dat Kashtawari, Kistwali, Kashtwari, Kathiawari. Et jitt Övverjangkß Dijaläkkte noh m Pandsjaabi. Un sönß hann se di jruuße Dijalekkte Bakawali, Bunjwali, Miraski, Poguli, Rambani, Riasi, Shah-Mansuri, Siraji of Doda, Siraji-Kashmiri, Zayoli, Zirak-Boli.

Et jitt en jruuße un rishe Tradizjoon en kashmiiresche Övverliiferungk, vür allem Deesh Kunnß un Leeder für Äjnzelne un för Koorjesang, vun de vershiidenßte aale Deeshtere un Sängere. Vill dovun kütt vun Sufi Müßtikkere un uß dänne ir Zick. De äälßte Schreffte di noch ähallde jeblevve senn sinn Jedeeshte vun Lalleshvari uß däm 14. Joohunndot. Ävver en de läzzte Zick eß Kashmiir esu shlääsh draan, och dorrsh de polittische fohältnißße, dat dat zimmlish affjenumme hät. De Kunnß, Kashmiri ze schriive, eß dröm ald uß am stėrrve. Et jitt och jaa käjn ööndlijje Ußbilldung mieh en kashmieresch. Et weed zwa noch jewschwaadt, un dat es hück och de äjnzijje aat wi di Shprooch jenuz weed, ävver et vääde och ėmmer vinnijer Lück, di di Shprooch schwade.
 




#Article 62: Kattaĳ Läĳsh (264 words)


En Kattaĳ Läĳsh — dat säät dä Name — ess en Läisch, di ėn ner Kattaĳ stisch. Wi küdd enne Duude en en Kattaĳ? Dä eß doch ned uß  Pappendäkkel l? Nää, eßß e net, dat mööd Er jäz suzesare jätt „ėn Aanförunge“ foschtonn, ed ess en „Läĳsch“ enn enner Kattaĳ odder esu jäd äänljjem, allso mieh enne duude  Endrach  enn enner Lėßß, odder en  Kattaĳ Kaat met nix drop wat lääve däät, käĳne rishtijje Duude us Fläĳsj un Blood.

Wi kumme Kattaĳ Läĳsche en en Kattaĳ erinn? Pass op, dat kannß de esu hann: Do melds Disch öönzwo aan, zom Bäĳschpill obb enner Websigk, un dann küßß De ni mi vidder noh do. Un Zack! es uß dinge Aanmeldung en Kattaĳ Läĳsch jewoode, op dä Websigk.

Et jit Lück, di maache sijj enne Spaßß do drußß, dat se sijj en jeede Lėßß endraare, en jeden Foaĳn enträdde, jeeden Kattaloch beställe, jeede Zäddel ußfölle un ungerschriive, un wat nidd all. Un dann hann se hengernoh met nix mieh jädd am Hoot hann/am Hoot. Su n Lück prodduzeere unn hingerlooße Kattaĳ Läĳsche ze baasch.

Ävver janz ursprönglish, dat wolle mer on noch saare, äntstundte Kattaĳ Läĳsche och wääje rischtijje Dude. Do kräät äĳn övver Johre ėmmer dor neußte Forsandthuußkattaloch zojescheck, dann eßß e jestůrrve. Ävver em Forsandthuuß wäĳs et noch Käĳne. Un schoon hann di jen Kattaĳ Läĳsch mieh em  Kompjuter. Su kann t jonn. Dä Kattaloch kridd er jedenfallß wigger zojescheck, beß dadd et aĳne merrək. Dä moss och ja nit stėrrve, ed rigg, wänn hä ömtrigg un verjißß de Nohsänndunge bäĳ de Poßß.




#Article 63: Keu (119 words)


Dat Wöötshe Keu küt uurshprönglish fun Keue.

Ävver et hätt domet nuur noch winnish ze donn.
Mer kann sesh enß aanhüüre wij_t klingk, wat eijne säät, wänn_e do_beij am Keue eß.
Na?
Hadd_er nix foshtannde?
Miir on_nit.
Ish jleuven esu eß dat Wöötshe Keu entshande.

Et säät eijne jät,
ävver mer foshteijd_et nit.
Eß ävver och övv_ejaal.
Muß mer nit foshtonn,
eß jo nuo Keu jewääse.

Esu hät keu dann och dä Senn krääje,
dadd_et jet eß, wo de nix foseumpß,
wänn de nit hen hüüoß.
Tüppijje Polittiko Lall.
Di künne jo vill Schwaade,
un wänn de enß jenou drop hüüoß,
do hann se nix jesaat,
un schunn jaa nix wat de no nit jevoßß hättß.
Alles Keu äävenß.




#Article 64: Kirshejoor (114 words)


Et Kirchejoor rejelt wann de Christe bestimmte Feste un Namensdare fiere. Et jitt Huhfeste wie Weihnachte, Ostere un Pingste, un janz jewöhnliche Dach. Dä Bejriff is em 16. Jahrhundert injeführt wudde, als et ene neue Kalender jov der vun däm vun de Kirch avweeche dät.

Jrundsätzlich han die drei jruße Christliche Kirche, nämlich de Katholische, de Evangelelische un de Orthodoxe, dä gliche Kalender. Et sin äver doch noch jede Menge Ungerscheed dobei.

Hee ens en Oplistung vun dä wichtichste Fierdäsch im Kirchejoor:

 

Över et janze Joor verdeilt sin die Fierdäsch vun de janze Hillije, die et en dä katholische un dä orthodoxe Kirch jitt. He soullen nur e paar wichtije kölsche Namensdare jenannt sin:




#Article 65: Klejnbaan Kirchbarkau-Preetz-Lütjenburg (357 words)


Di Klejnbaan Kirchbarkau-Preetz-Lütjenburg  wood domols, Medde vum nünngkßeendte Joohundert, un am Aanfang vum zwannzishßdte Joohundert, vür allem för de Landtweetshaff opjemaat. Se hät koum Dörrever aan de Shtäkk jehatt, em Jäjedejl, öm ettlijje Dörrever hät se ekßtra ne Boore jemaat.

Et jing dröm, di jruuße Landtjööder en de oßßhollshtejnishe Shwejz hin un zoo met Schöttjoodt, Fodermiddel unn Dünge, ze fosorrje, un doför de Ernte un et Fiih fottzebrenge, un esu de Weetschaff en dä Jääjend jett opzehellve. Dat mer op dä Klejnbaan och Lück tranßpottiere künnt, do hät keijne draan jedaach.

En Preetz woo der wishtishßde Ömschlachplaz. Vun 1866 an hat di Kleijnbaan do ene Aanschloß an et nommaalshpuurije Baan Näz jehatt — die Fobindung zwesche Kiel un Lübeck övver Preetz es hückzedaach (2005) noch emmer en shuß un jood befaare, och wenn se emmer norren paa einjeisije affshnedde hätt, etwa öm Preetz un Plön eröm, un och koot hinge Lübeck. Doomols wo vüür allem wishtish ävve dä Aanschloß noh Kiel, wat no schweer am waaße woo.

Dä Affshnett noh Kirchbarkau joov et ald, wi di Baan Kiel-Lübeck jebout woodt. Bej Sieversdorf han se ene  Damm dorsh dä Poßßsee opjeshodt, wo dä suwisu ald en schmaal shtell jehat hatt. Dä Damm dejldt zick dämm dä See en Nochd un Süüd. En Bröck sorreshdt dovüür, daddet Waßßer sish net shtaue däät, un dat mer mem Boot no durreshkoohm. Un kütt. Di Bröck jiddet hück noch, nu jeijt en Shtrooß drövver.

Am 30. September 1910 woodt dä Affschnett zwesche Preetz un Lütjenburg ennjewejdt. Hä däät en latte Lanndtjööder bedeene: Rethwisch, Rastorf, Wildenhorst, Wittenberg, Lammershagen, Friedeburg, Rantzau, Neuhaus, Klamp, un Helmstorf. Di Shtrek wood shliißlish em Johr 1938 dann widder affjeboudt.

Di Baan wood in de 1930er Joohre schliißlish opjejovve. Et joov inzwesche met Motoore aanjedrevvene Laßßwääje, un och beßßere Shtrooße, un domet woo mer bewääshlisher un billijer wi met dä Baan. Do hät et sish allß ene weetschafflishe Schade för di Baan erußjeshtelldt, dat se koum vernünftish de Lück fare kunnt. De Shiine woodte affjebout, un paa Baanhöff han se beß hück shtonn jelooße. Zom Deijl süüt mer noch joot, wo di Baan fröer enß dorresh de Lanndtshaff jingk.




#Article 66: Kohlenstoff (208 words)


Kohlenstoff oder och Kollestoff ees eh schemisches Element mit dä Ochnungszahl 6. Ed steeijt em Periodesüßteem en de 14. Haupjrupp. Singe Atomkeern besteeijt us 6 Protone un 6 Neutrone. Öm dä Keern eröm fleejen 6 Elektrone.

Kollestoff ees dat Element dat die häufichste Verbindunge eenjeeijt. Su kütt en alle orjanische Verbindunge Kollestoff drinne für. Dat litt an singem atomare Uffbou. 
De Överrääste vun Planze un Deer us jrauer Vürzick sin doorch Druck un Temperatur zo su dolle Enerjielieferante jewudde, wie zem Beishpill Erdööl, Braunkolle, Schwaazkolle, Erdjaas un noch veel mieh. 
Äver dä Kollestoff kann och als Kristall vürkumme. Dann nennt meh dä Kollestoff Diamant. Ene Diamant ees dat härteste Dinge wat meh op de Ääd kenne deijt.
Doröm un weil ed su selten ees, ees ene Diamant och esu düüer.

Wie ad jesaat werden die Enerjielieferante Erdööl un die andere verbrannt öm Enerjie druss ze jewinne für Strom, zom Heize oder als Benzin für ed Auto. Äver meh määt och Plastik us Erdööl. Doorch dat künstliche Zesammesätze vun de Atome un Moleküle, wat beijm Kollestoff räch einfach ees, enstonn de dollste Dinger us Kunsstoff. 
Die Diamante werden zom eeijne als Schmuck für de Froulück verkoof, zum andere werden domit Schneidwerzeuje herjestellt die fass alles schnigge künne, sujar Jlaas.




#Article 67: Komeet (161 words)


Ene Komeet ees ene kleeijne Himmelskörper, dä in ener stark unrunde Ömlaufbaan öm de Sunn kreis. Dobei kann hä Ömlaufzigge erreiche die mieh wie 100 Millione Joore duure. Wenn su_ene Komeet en de Nöh vun de Sunn kütt, kamer_ren meistens jott an singem Schweif erkenne. Dowejen heeß hä och Schweifsteern. Dä Schweif besteht us Jas un Stübb der vum Sunnewind fottjebloohse witt un kann bees zo 100 Millione Kilometere lang werde.

Meh ungerscheed zwei Aarte vun Komeete:

  

Ene Komeet ees meistens nur eh paar Kilometer jruß un besteht us Stübb, Iis un jefroenes Jas (z. B. Methaan un Ammoniak). Meh nennt ene Komeet och dräckije Schniiball.

Hä wor dä iirzte Komeet dä entdäck wudde ees vum Edmond Halley.

Hä wor dä letzte joot mim bloose Ooch ze sehende Komeet. Hä wor vun 1996 - 1997 insjesamp 18 Moond am Himmel ze sehen.

Dä Komeet ees 1994 in etliche Bruchstücke op dä Juppitter jestürz. De Wessenschaftler han do dolle Fotos vun jemaaht.




#Article 68: Kruffer (461 words)


Wäer fill amm kruffe eß, dä nänndt mer enne Kruffer.

Su enne Minsch eß ärrm draan. Hä määt emmer do Puckel breejdt, off err et jäz däjt wäll em nigs annderes övverish blied odder wäll er ed sijj esu ußjesöögk hätdt, da s ejal. Dat kütt eejn wi d anndere füür, Kruffo jidd et su ne un su ne.

Enne ärme Kruffer wo dä Kääl fun dä Palmß Berta. Dä woo der janzen Daach dobeej, Bechta hee, un Bechta doo, un wi hätß Der et ann jään, wellß De su odder wellß De t andoß. Un dat Berta hädd sijj och bedeene loohße. Do kunnß mer dit, Do Kunnß mer dat, Ish bruch do noch, do künnß De doch. It hädd och jään medd em eröm jeshtrunnz, häd jeedem fozalldt wadd et doch fö ne joode Mann hät, un wat ä nidd all künnt! It däät en och jään enß foliine, Och weß Der, Minge Mann määt üsh dat flök. Äävenß enß en Wäshmaschin de Träb eraf odder de Winnter Räijfe opträkke. Dä Kruffer moot dat dann emmer - Joo, minge Mann määt at och met Linkß - o noch em Rubbedidupp fäädish wääde.

Ene anndere Aat Kruffer sin di Lück, di en däm Millshlaade op der Eck jewonnt hann. Di hatte keijn Wohhung krääje för all iier Pänz un esu hann di schliißlish dä Laade jenumme, dä ald en Zick leershtundt. Jelld hatten se jaa keijn. Do für ävver Plaz satt. Blooß wi di emmer am Ränne woore un wad se förr enne Brassel hatte, öm med äm Laade un all däm Jedööhns drömeröm fäädish ze wääde! Dä wo jo nit fö t wunne enjereshdt. Allso hatten se käijn Kösch, kej rishtish Bad för jet ze wäsche, un ovenß hann se  Di woore och bloos am kruffe. Dobäj krääten se am Eng don nigs op de Räij.

Äijne fun de schlemmste Kruffer, di ish erlääf han woo enne Weet. Dat woo esu ne Pomaadije uß Böömisch Wienerwaldt, met Entefott om kobb un deckem Buchh, weß Der esu met: küüßß di Haandt, Hä Profässoor, un hoo wooß eejn Glüüg, da Sii uunß wido oinmool di Ääre geeben. Wenn de do de Düür non nit opp haz, da looch dä dren ad pladd op de Ääd esu enne Bückling häd dä für Der jemaad. Dä däät dish jaa nit känne, dat woo janns ejaal, hä däät Der henge un fürre erin kruffe, dat woo sho nit mie schön. Hä seuseldt isj aan, wi wenn e dreej Punk Kreide vum Ruudkäppshen singem Wollf jefräßße häd un medd ener Fläsh Oliven Ööl weeijsh nohjespöldt hädt. Boh nää wadde ne Schleijmbüggel, wadd enne Kruffer! Do häß de de Aaschbakke zesamme jekniffe en dä Weetschavv us Angß, wel De bang woohß, sönß jitsj er Der rinn.




#Article 69: Krüngkelish (225 words)


Wenn jet nidd esu jraad un jladd eß wi t sinn sullt, dann ess et öff krüngkelish jewoode, esu wi n Papijor, wo Waßßo drop jekumme eß. Wenn De jet jewäsche häß, sarr enß e Himp, e Täshedooch, e Deshdooch, odder jät, un ed eß krönkelish, jo dann weet tat jebüüjeld un süüt widdo shön uß, dat mer sish do met sinn loohße kann. Wem mer dat forjiß, mer hädd nit jebüjeldt un jeijd eruß do met, do saren de Lügg em Dörrebp Jo, wi leuf dä dan eröm mem kröngkelijje Himp, odder wat hät tat tan fö n verkrönkeldte Bluuhß aan?

Och Äppel künne verkrünkele wenn De se lang em drüjje lijje häß, di weede jät kleejner un krijje Krüngkele op ier Haut, wi aale Minsche.

Wenn do Mööler nit oppaß, wat sing Liijojunge driive bejm Tappeziire, di maache ze flöck un brenge de Ecke net in Fazzung, zack, han se Krönkelle dren un dä Meijßter hät tä Ärrjer met e Kundtschavv am Balsh. Un wenn se de Finßter aanshtrishshe un ze fill Färv nämme, di leuvf inne eraf un et jitt krüngklijje Shtälle, un och Troohne op de Finßto Raame, un woh di beß jannz noh unge kumme un unge drunger hange bliive, do jidd et esu fise Nübbelsche uß dä Färf, woh mer sish noch wochelang jet met ä Färf fosaue kann.




#Article 70: Köbes (232 words)


Dä Köbes is der Jung dä et Kölsch udder in Düsseldorf udder Krieevel och dat Altbier op der Desch brängk.

Dä Köbes hätt en bloue Vüürbinder un en Läddertäsch aan. Fröher (un in ville Brouhüser och noh hügg) moot hä 't Bier an d'r Thek selvs zahle bevür hä 't aan dä Jast verkäuf. Hä hätt ene Kölsch-Kränz, dä Löcher hätt för de Kölsch-Stange. Mer säht, dat fröher dä Köbes keine richtige Kellner wor un doröm hätt mer em kei Tablett jävve künne (dann wör alles umgefalle) unn och nicht vertroue könne dat hä et Jeld aanjitt.

Woröm dä Köbes heiß weiß hä selvs nit esu jenau. Et es ene aale Bejreff, der sich alt vür 200 Johr dorchjesätz hätt. Mer säht dat domols ville junge Lügg als Köbes geärbeit hann, die op däm Wäg wore noh däm Jrab vum hillige Köbes in Santiago di Compostela (dat es en Spanie). Dat wore dann de Köbespiljer, un desderwejen hatt mer se eifach Köbes genannt. Ob dat stemmp? Mer weiß et nit.

Köbes es nit eifach en Kellner, Köbes es en Berofung. Dä Köbes es stäts däm Kölsch verpflichtet un nit däm Jast. Mer sullt im nit im Wäg stonn. Dä Köbes nemmp et leer Jlas fott un brängk e Neu, ob do 't no wells udder nit. Wellste kei Kölsch mih, mosste ene Bierdeckel op et Jlas dunn, un dann weiß hä Bescheid.




#Article 71: Lall (213 words)


Lall ess esu jät äänlijjes wi Keu. Do schwaadt äĳner, un mer voshtäĳd en nit. Em Fall fun Lal eß dat ävver joot mööshlish, dat mer di Wööt voshtonn kann, dij e säät, jo sujaa sing jannze Säz kamm mer noch voshtonn. Et sull sujaa vükumme, dat mer dä Lall komplättemang vershtonn kann, un dat mer n sujaa för sėnn foll hallde un opjriife künnt. Blooß — wenn et Lall eß — dan eß do nix dohinnder. Dä mäĳnt dat jaa nit, watt e schwaadt. Esu en Lallbakke wäĳß villäĳsh jaa nidd e mool, watt e shprėsh, verspresh jät, un hät don nix jemäĳndt, rädd füür sesh hen, un hät to doch nix jesaat.

Typpish eß dä Lall, dä uß dänne Pollittikore nuur esu triif, ävver och fun de Kannzelle kütt övv enne fürshterlijje Lall. Vokeufore unn Aanvälldt sen och jood bekannt för irre Lall, un Männor, die de Fraulück för sesh jevenne wulle. Angersh eröm sull och shunn füürjekumme sinn.

Lall hät sellde Hand un Fooß, do kamm er et öff draan fööhle. Et kütt ävver aldenß füür, dadd et sish aanhüot wi Lall, un eß käĳne, un och ömjedriiht. Mer kann et em Zwaijvel nuur affvaade.

Jedenfalls eß Lall en Aat fun Kommunikazjoon, wo mer dəmiiz och jood drop fozishte künne.




#Article 72: Landfürst (113 words)


Landfürst eß en Bier Marrke fun dä Brauerei Königshof, en Broueräj en Krieevel-Künningshoff, di sez om ejemoolijje Jelände fun dä Rhenania, un jehüot orr ennem ejemoolijje Ärrbeijdor fun dä Rhenania.

Zig dämm et Rhenania-Alt funn Krombacher en Krützdaal-Krombach jemaat weed un fille Krieevelsche et nit mieh müjje, sinn se ob et Landfürst Alt ömjeschwängk. Dat kritt mer en dä Shtadt övverall en de Lääde un em Suppermaat. Ed ess en Krievel un Ömjävvung esu beliep jevoode, dat de Bräueräij Könningshoff jäjen Engk 2004 iier Kappazitääte forjöößere moot un neu Tanklaarer un Bräukäßßelle aanjeschaff hätt. Do bräue se nävven em Alt on noch Pils, Wejze, Expocht un mesche Radlor, all unger däm Naame Lanndföösh. 




#Article 73: Landschaftsverband Rheinland (182 words)


Dä Lanntshaffßfobannt Rhinglant, offizzjäll:  „“ odder LVR, eß en Jedeedtßkörreposhaff em Rhingandt ennerhallef vun Noocht_Rhing_Wäßßfaale. Hä sull, su weet jesaat, 'Rigijonaale Oppjaave' övvernämme uß dä su jenannte 
'Kommunale Sellevßforwalldunge', dat määt hä zom Bäjshpill aß ene Bowdrääjer odder Krankehusdräjer unnesuwigger. De Äjn sare dat eß domet de Jemäjnde nit zo mäshtish wääde, de anndere sare et eß öm dä Jemäjnde unnüüdish koßte un lück ze shpaare un övverhoup op en bäßßer Kvallitäät ze kumme, un öm jemäjnsəm Saache övverhowp fädish ze kiije, di jede_fö_sijj_alläjn mih_wi ärresh fimpshish, am_eng, ußfalle mööte.

Dä Landshaffßferbannt woot 1953 jejründt. Zoshtändish eß_e fö_dä Nodht_Däjl vun de aale Rhingprovinz vun de Proüße, di_t zick däm Zwäjte Weltkreesh jo nit mieh jit. Hä häldt etwa achzeen Dousend Lück aanjeshtelldt. Hä hät singe Houpsez en Düx en Kölle, ävver ungerhäldt a paa Ußßeshtälle, un bej Bedrarref och Boushtelle. Jeede  Lantkring jeed Shtadt em Rhinglant sin Metjleed em LVR, un dä LVR eß dann domet och för di zoshtändish.

Hee sinn (Shtanndt af Medde 2004) de Metmaachere bäjem Lanndschaffßfobannt un dozoo iir offizzjälle Noome un de Aanfangß_Boochstaave vun dänne iir Awto_Nummere:




#Article 74: Leddig (147 words)


Wenn jet leddig is, dann es nüüß mieh beej, nüüß mieh drom, nüüß mieh drop, un esu wigger. Dat es e beßje su wi nackig beejm Minsche, doch nur för Saache. Denn wenn e ne minsch leddig es, dann heis et: nit verhierohd. Doch wenn enne Teller leddig is, dan hän mer dä affjejesse un et jit schöön Wädder. Wenn dä Weihnachtsboum leddig is, dann esse nit jeschmöck. En ennem leddige Auto setz keejner drin. Ennem leddige Autobus onit, u ßer em Farer, womööshlish. Wä sing Angel leddig uss em Wasser trick, dä hät no nüüß jefange. Et naaks, wenn kein Minsche op de Stroohße eröm looufe, joh da sinn uns Stroohße un Pläzze leddig, de Ampele läuchte fö nüüß, se loufe leddig. Un wenn de Automat leddig is, kesse keejn Zarrätte mieh rus. Un ich ben am hoffe dat minge Sarsch noch lang leddig blieve sull.




#Article 75: Lousberg (268 words)


Dä Loußbärsh (huhdeutsch Lousberg) is ejner vunn de zweij Hüjel im Ööscher Kessel. Dä andere is dä Salvaturbärsh.

Dä Loußbärsh is en promminente Bärsh wejl hä kwaasi mittedren in däm Ööscher Becke lisht. Ma kann_en vunn wejt wesh erkenne unn bovve iss en Reßtorang zem in de Landschaft ze luure. Datt eßß op enem ehemalijjen Waßßerspiischer monteet, däm Drehdurm Belvedere. Dä wood 1956 vunn däm Arschitekten Wilhelm K. Fischer jebout. 

Dän Loußbärsh hätt da Düüvel opjehäuft. Nohdem hä vumm Ööscher Stadtrat noh dem Duumbou jehörish övvers Uhr jehoue worde ess woor hä zimlish wößt unn hät sish räshe wolle. Daföör hätt hä zwei Sandsäck vunn dä holländische Küste jehollt unn hätt se op Oche werfe wolle. Äwwä wejl dat suh_ene wigge Wääsh woor is hä ad mööd jesinn wie hä an de Jrenz koom unn hätt de Säck nur noch hinger sish hää jetrokke. Do hätt er en aal Maatwiiv jefraacht: „Sach sar_enß, ish sök do wejsh no Oche, kaste mich dem_ens verade? Is_et noh_ene wigge Wejsh?“ Unn sie hätt_en jleish erkannt, vun wäjje dä Huf am rääshte Bejn unn wejl hä suh noh Schwefel jestunke hätt. Da hätt se op ihre aale Schuh jezeisht unn hätt jesaat: Luur_enß hä, die hann ish in Oche jekouft unn sinn losjeloufe, unn jätz sinn se ad kapott. Da hätt dä Düüvel kej Looß mieh jehatt föör wigger ze jonn unn hätt de Säck jrad lijje losse, paar Killomeeter wesh vunn Oche. Unn wejl dat Maatwiiv suh lueß is jesinn säät ma zo däm Bärsh Loußbärsh. Unn dä Shproch jäht esuh (op Ööscher Platt): Dor Ööscher iss dor Düüvel ze lueß.




#Article 76: Läng (253 words)


Die SI Basiseinheit vun de Läng ees ene Meter oder och Meeter. Et Formelzeiche ees dat l un dat Zeeche für de Einheit ees eh m.

Ene Meter witt hückzedaach fessjelech als die Streck, die et Leech em luffleere Raum en 1/299.792.458 Sekunde zoröcklech.

Fröher wor ene Meter anders erkläät wudde. Em Middelalter woren de Länge unjenau avjemesse wudde, weil die Jrundlaach vun der Vermessung woren die Ärm un Been vun de Herrscher jewäss. Hat meh ne jrusse Könich su hat mer och ene lange Meter, wobei dä domols noch Schritt oder esu ähnlich jenannt wutt. Irz em 17.Joorhundert kom dann dä Wunsch op dat janze ze vereinhetlische, weil emmer wedder de Lück betupp wudde woren. 
Em Joor 1793 wudd ene Meter dann als dä 40 millionste Deel vum Längejrad dä durch Pariss durchläuff fessjelech. Sechs Joor spädder wudd dat Mooß dann in Platin jejosse un als Urmeter en et Museum jelääch. Höck weeß me dat dat Urmeter eh kleij bissche ze kuurt wor.

Em 19.Jahrhundert wudd dä Meter neu fessjelech. Jetz wor nimie de Ääd als Jrundlaach sundern zwei Strichjruppe. Dat Mooß wudd dann och als internationaler Meterprototyp och en Metall jejosse. 

Dat blivv dann esu bis 1983. Do koom dann die oven ad jenannte Erklärung zom Zooch.

Öm erus ze krieje wie lang irjendjet ees muß me et messe. Dozoo bruch me Messwerkzeuch. Jetzt ees et jo zeemlich schwer dat met dem Leech ze maache. Also hätt me eh Vergleichsmooß dat em beste Fall vum Eichamp zoojelosse ees wie zem Beishpill:




#Article 77: Lėßß met de europäeshe Komeßaare (165 words)


De Jemejnshaff wääßeldt aff un ann der naame, de Komißßjoone wääßele iir Bedeutunge un jannz sellde weed orrenß ene äjnßellne Komißa ußjewääßeldt. Benanndt sinn di entßelne Komißßjone noom Shef, dəm Füürsezzende, dänn se der Präsidenndt fun de Komißßjon nenne. Aso ėmmer wennet ne nöüje joof, fänngk en neu Komeßjoon aan. Kütt derselve Baaß widde, fön neue Ampßzigk, da krijen sing Komeßjoone en röömishe nummer aanjehange.

He sinn der EWG, der EG un de EU ier Komeßjoone opjelėßß. De äälßte et iertß, de jraad ėm Amb_sėnn_et_läz.

Do drunger senn de Kommeßaare nom Alfabeet opjefüüert, un zwa noh iere Noonaame. Wenn eijner keijn komplete ampßzick jemaat hat, do sinn fürjänger un nachfoljer jenannt,
un dat ės hee nit wigger zo erkänne. Su ne Klejnkroom un wä för wat zoshtändish ess_odder woo, dat fingkder beij de ejnelne Komißjoone.

Beij de läzde Komißjon eß dat Johr vum Eng noch dat waddet wääde widd wenn würrəklish de jannze jeplaandte Ampßzigge och ennjehallde wääde wööte, … evver väjß mer dad ad?




#Article 78: Mars (Planet) (128 words)


Dä Mars is dä vierte Planet vun aacht in unserem Sunnesystem. Hä is im Middel rund 227 Millione Killometeere vun de Sunn entfärnt un broch 686,98 Daach bis hä eijmool dömeröm is. 

Sing Noppere im Weltall sin op dä ene Sick de Ääd un op dä andere Sick dä [Juppiter]. Öm de Mars eröm kreise zwei Moonde. Die heeßen Phobos un Deimos un sin alle beeds nur eh paar Kilometer jruss. 

Dä Mars witt och als ruude Planet bezeichnet, weil hä im Feernrööhr ruud schimmert. Die Zahlreiche Soonde vun de NASA un de Russe han tolle Fotos an de Ääd jefunk un do sieht me dat dä Mars wirklich ruud is. 

Et witt vermuut, dat om Mars fröher ens Leeve exeseert hätt. Dat kunt äver noch keeine beweise. 




#Article 79: Martin von Tours (157 words)


Dä hillije Zinte Määtes dät em richtije Levve Martin von Tours heeße. Er hät vun 316 bis zom 8. November 397 jelev un is am 11. November beijesetz wudde. 

Er wor ene Filius vun enem römische Offizier. Doröm is hä dann och bei et Militär jejange. Äver 356 hät hä für singe Kaiser, dat wor domols de Julian, jesaht, dat er nimie kämpfe kann, weil hä jetzt für Jott kämpfe un deene will.

Hä is dann noh Tours jejange un hät do irch als Mönch jelev. Späder is hä dann Bischof von Tours jewudde.

Als dä Määtes noch beim Militär wor, is hä in Amiens stationiert jeweese. Im Winter koom hä dann in de Stadt jerigge un soh ene ärme Mann, der nur janz winich Kleeder anhat. Do is dä Määtes dann hinjejange un hät singe Mantel mem Schwert in der Midde jedeilt und een Hälefte dem ärme Mann jejove. Hä soll och etliche Wunder bewirk han.




#Article 80: Masse (147 words)


Die SI Basiseinheit für de Masse ees dat Kilojramm, Kilo oder och Killo. In de Formele witt et met m avjekürz un sing Einheit witt kg jeschrivve. 

Dat Kilojramm ees en Besunderheit unger dä SI-Einheite, weil et als einzischstes vun dä sibbe en Fürzeichen hätt. Nämlich dat K für Kilo, wat nix anderes heeß als 1000 vun irrjendjet. 

Für et Kilojramm hätt me 1889 jenau wie für dä Meter eh Urkilojramm anjeferdich. Dat litt höck emmer noch in Pariss em Museum un die einzelne Länder han Kopie dovun.

Fröher hätt me jesaaht: Eh Kilojramm ees su schwer wie eeijne Liter Wasser bei ener Temperatur vun 3,98°C. Dat ees nämlich die jrötzte Dichte vun Wasser.

Bekannte Avvwandlunge vum Kilojramm sin zem Beishpill:

Alle Bezeichnung die och hück noch jeläufich sin:

De Masse kamme mit ener Wooch messe. Do jitt et ungerschiedliche Ausführunge. Für mieh dozoo loor he: Wooch
 




#Article 81: Microsoft Windows (152 words)


Microsoft Windows  is' ene Markennom för ene Bedriefsystem vun Microsoft. Janz primitif wör Microsoft Windows, wee als bloodisch Vüürlog GEM oder Rohmenarbick, en jroofische Erwickerung des Betdreevsystäämchers MicroSoft-DiskettOperazioonsSüsteem. Inzwische hat Finster/Windows das DOS-Fundament links lejje jeloße un preißt sisch selvs zum Noohfoljer odder Alternatief jääje DOS.

De 32-Bit-Vesiunne baseeren op et MS-DOS-Süstääm, besitzen äwwer enen eije Süstäämkern (Kernel), dä noh dämm Süstäämstart de Süstäämzejreffe steuert. MS-DOS is trutzdääm intejraler Bestandtejl, jenau wie och dat Projramm Scandisk. Sig 
Microsoft Windows 95 jitt et usserdääm de ejjeschränk Ungerstützung för prämptiefes Multitasking un dr Spischerschotz. Diss Linnisch weed uch als Windows 9x bezejschnet.

Windows 95 baseete Vesiunne:

Die Microsoft Windows NT-Serie besitz ene eije Kernel bzw. Bedreevsystem-Kern. Dat Kürzel NT stejt luut Microsoft för New Technology, wie ejner Relies-Ankündijong vun 1993 zu entnehme ist und nit, wie jelejentlich aanjenomme, för N-Ten (N10), ingem Emulator, op welschem dat Süstääm vun Microsoft in dä Anfangsfoos bedrivve wurd. 




#Article 82: Miesmuschel (161 words)


De Miesmuschel (Mytilus) es eine von dä bekannteste unn häufichste Muschele för ze esse. Ihr Pänz, de Larve, lävve vier Wuche als Plankton unn setze sish dann irjendswuh an dä Küst fess, jään im Brackwasser vunn ene mündung oder suh jet. Doför hätt se suhjenannte Byssusfädscher. Med dän kann se sich an Stein, Stück Holz oder esuh fesspappe. Se sinn 5-10 Zanntimeter jroß, oval un jrau bis blau-violett.

Jejesse weede vür allem de Miesmuschele us dä Noodsee, Ooßsee un dem Atlantik. Da weede se och op Plöcke direk jezüscht, zeääßt in Frankreich im 13. Johrhungert, hückzedaach övverall. Pro Johr weede 100.000 Tonne Miesmuschele in Europa jejesse. 

Miesmuschele mööte levvend jekooch wääde, dat heiß vür dem Koche mööte se ihr Schal fess zohallde, danach moot de Schaal offe sinn. Ma kooch se in Salzwasser, Bröh, französisch och med Wing. In dä Kochsuud ka ma no Öllisch un anger Jemöös donn. In Oche ess ma se met Schwaazbruud, beröhmt doför sinn de Degraa-Brouereie. 




#Article 83: Milton Campbell, jr. (171 words)


 (* 7. September 1934 in Inverness, Mississippi, USA; 

Sing bėkannßte Leeder weäde woll„“ un „“ jewäese sinn.

Sing fürbilldere en dä mussik voore: , un , un .

Hä hät sing eetßte Opnaam för Plaate met dä Hülp un dä Bänd vun em  jemaat. Dat woo bäij .

Em johr 1988 eß  en de  opjenumme woode.

Fun 1984 beß 2004 woo  bäij em Südshtaate  Läjbl  unger fodraach jewääse. Do hät e met „“ enen Hidd em  , dä  -Klups em süüde vun de USA jehatt. Dat album  „“ versammt howpsäshlesh zwäijshtemmesch jesonge Shtöcke vun  met Rock- un Blues Künßlere wi , ,  dä voh föer bäij de  ,  zusamme. Bäij   hätt e howpsäshlesh joode Plaate em   un   Shtil vum Süüde fürjeleesh, woo fun enne Däijl och in dä berüümpde   opjenumme woode woore. 2005 hät hä bäij  en CD eruß jebraat met däm Tittel „“ produzeet vun , dat ess en jood Allbum em aale   un  Shtil jewööz met Elemente us dä 60-er Johre Mussik. 

Em August 2005 eßß e schliißlish jestůrrve.




#Article 84: Moond (Astronomie) (221 words)


Enne Hėmmelzkörrper dä sisj_ömm_enne Planneet am driehe eß, weil_er_en ömrundt, dat ess_ene Moond.
Unß Ääd hätt eijne.
Diverrse anndere Planneete vun unß Sunn hann_er och wellshe, zom Deijl ettlijje.

von inne noh ußße:

Dä Merrkuur hätt_ere keeijn. 

De Veenuß hätt_ere och keeijn.

Beij de Ääd leuf eijne Moond med öm de Sunn,
däß heiß och noch „Moond,“
un woo lange,
lange Zick der eijnzijje,
dä mer jekannt hätt.
Etß der Gallileo Gallilei met der Fernrüühr hätt die Einzishaadishkeijt beendt.
Ävver noh unsəm Moond heißen all die anndere Moonde jemeinsaam Moonde.

Dä Machß hätt zwei Moonde die en ömkreise. Die heeßen:

Dä Juppitter hätt 63 Moonde, die en ömkreise. Hee in der Leeß sin de jrützte sächs jenannt.

All andere Moonde vum Juppitter sin kleiner als 100 km im Doorchmesser. Ganymed ist mit 5262 km Doorchmesser noch jrösser als de Merrkuur.

Dä Satturrən hätt 43 Moonde öm sich eröm. Och hee de jrützte oppjeliss.

En Besuunderheit bei dä Satturrənmoonde is dat die Moonde Janus un Epimetheus alle vier Joor ihr Ömlaufbaan tuusche dun.

Öm dä Urranuß kreise 27 Moonde. Die 4 jrützte heeßen:

Dä Triton lööff entjejenjesetzt zo dä Driirichtung vom Nepptuun. Dat is einmalisch in unserem Sunnesystem.

Dä Pluuto hätt eene Moond un dä heeß Charon.

Moonde in anndere Sunnesüßteeme sinn_er bißheer keijn entdekk woode.
Unß Technik künnt dat fö_de_Mommeng on_no_nit.




#Article 85: Moresnet (201 words)


Moresnet es en Deijl vunn dä beljische Jemeinde Kelmis. Vunn 1815 bes 1919 woor e kleijn Deijl vunn däm Jebeet watt hück Kelmis es ene neutrale Staat, Neutral-Moresnet jenannt.

Dat woor enne Mini-Staat vunn 270 Hektar, 7 km emm Südweste vunn Oche. Et hätt en Zippel zum Vaalserbersch jehatt. Däswäjje woor dat domohls en Vierländereegg, keij Dreijländereegg wi hück. 

Om Wiener Kongress hänn sisch 1815 de Holländer unn de Proiße jekabbelt, wä dat Stück krijje däät. Däsderwäjje hänn se et dreijedeijlt: Proißisch-Moresnet, holländisch-Moresnet unn Neutral-Moresnet mit dä Houpstadt Kelmis. Et hätt keij Zoll jejovve, allet woor billisch, unn de Vorwalldung wood vunn Proiße unn Holland jemaat. Alldiweijl dat en Zinkjruub hatt, woor et am mießte ömstritte. 1815 hänn da nit mieh wi 256 Lück jewonnt, 1858 wooren et 2575. 1830 wood dat vereinischte Holland opjedeijlt, unn Moresnet jingk aan Beljie. Proiße unn Belje hänn widder unn widder dä Status vunn Neutral-Moresnet beklaaft, äwwer et es all jeblivve wie et woor. Bes zem ääzte Weltkriesch. Im Verdraach vunn Versailles jingk Moresnet dann endjültisch aan Belje. 

Öm 1900 hätt dä Chefaaz vunn dä Zinkjruub en Esperanto-Shtaat jründe wolle, äwwer de Lück hänn dann doch lever ihr eijen Sprooch jeschwaadt, su wood nix druss.




#Article 86: Mämme (234 words)


Kännder enne runde Ungescheed zwesche der Minsche? Äejne womet de de Ähwaaßenne hallef un hallef enndeele kannß?
Ejo, die eejn hann Mämme un de anndere Hällevde hädd er kinn,de Männe sinn do jet flachbrößtijjer.

Die Fraulück hann Mämme weijl se de Pänz krijje un fö dänne iier eezte zigg op de wält, wääß en de Mämme de Millesch eraan, do met di jet zom Driengke hann. Beijm Schtille hann de Babadizzje et Schnüüßje aan de de Motte ier Mämme un nüggele. Dobeij kütt de Millesch uß dä Mämme en dat kleeijne Schnüütsche. Dat klapp, weil die noch keen Zängng hann, doför ävver en horrände Kraf en der Muul, ömmet dubbelte mieh wie enne Ähwaaßene, un domet träkke di iier Fooder uß dä Mämme errus.

Enne schööne Nevveneffäk fun de Schtillereijes jo dat dat de miihße Fraulück och noch Schpaßß määt.De Mämme un de Nippelle hüüre beij de su jenante errojene Zoone un et fööld sesch jood aan, wemmer draan nüggele deijd odder mem weishe Bäkshe draan litt odder sannf drövver schtreijsh, wijet de jannz kleine Päns esu jään donn. Wenn e Weech jraad keijne Pands hätt, lööt et och jään alls dä Mann raan.

De miiehßde Kääls schtonn op Mämme, un wenn se se sinn, krijjen se jlish de schööne äennerunge aan iier zick als Pänz un kumme en schtemmung för ze Knuutsche. Dat sinnde Fraulück, un präsenteere de Mämme, un lockke mem Dekolltee.




#Article 87: Mölmsch (281 words)


 
Mölmsch weed in Möln/Ruhr jeschwaadt, dat is denne Müllemer doo ihr Shprooch.

Mölmsch iß ene Süüdjeldersche Dialekk unn allso  jood verwandt med däm Arneemsch zom Beijshpill, un dää Shprooche vun Nijmegen odder Zevenaar. För dat Södjelldersch weet och Deutschneederlänndisch jesaat, wat ävver och ene Bovverbejreff eß, wo et nuur beij hüürt. Mölmsch is och eijne vun dä Oßßberrjische Sprooche, wo ußßerdämm noch dat Waddisch un dat Kettwijjer Platt, beij hüüre. Dat sin Neederfränkisch Sprooche, wo dat Berrjisch ene Ennflußß drop jehatt hätt, keijn Wunder wo dat Jebeed sintemool enne Deeijl vun em Bärrjische Lannd jewääse eß.

Die Süüdjelldersche Shprooche un die Limburjische Dialekkte maache zosamme och de Südneederfränkische  Dialekkte op, die widder beij et Neederdeutsch odder Plattdeutsch jezallt weede.

Op de andere Sick, Holten un Sterkrade, Deijle von hück Ovverhause, un Ruhrocht,  hück noh Düüßbursch ėnnjemeijndt, han zominnßtens frööjer en Kleverlänndische Sprooch jeschwaadt. Dat Kleverlänndisch jilld och alls ene Deutschneederlänndisch Shprooch.

Wadden un Këttwish jehüüre hück zo Essen, ävver in Essen weed alld, als wie en Osterfeld, wat hück och ene Deijl vun Ovverhausen eß, mieh ėnn en Aat Weßßfäälijje Shprooch, en dat Fränkisch-Weßßföölisch, jekallt. A jood Beispiel dafö es dat Borbecksch. De nöchtlishßte Linnisch, vun dämm mdash; wie mer säät mdash; Rheinische Fäsher, dat eß de Eijnheijzplurrallinnisch. Se weet nommaal als de Kannt vun däm Jebeedt aanjesinn, wo de Lück Weßßföölisch schwaade.

Et bekanntste Möllemsch Leed iß dat Zinnt Määtes Leed „Ssinter Mätes Vögelsche.“ Dat is wie dat Leed „Der hillije Zinte Määtes“ e Leed wat beijm Kötte jesunge weed, hüürt beij de histoorische  „Heischeleeder“, un sing Woozele kumme uß dä Zick vun de aale Jermaane. Et iß jööß bekanndt vun Flandere övver Brabant, un Limburg un der ungere Rhing.




#Article 88: Neue Welt (217 words)


De „Neue Welt“ eß en anndere Bezeishnung för die Amerikas. Eijentlish mööt mer och dä Süüdpool un Australie met dobei  zälle, dat määt ävver kooum Eijner. 

Di Bezeijshnung „Neue Welt“ koom op, weil am Eng vum 15. Joohunndert ėn dä „Aale Welt“ enne jrooße Deijl vun dä Ääd zimmlish unbekannt woo.
Mer woßß en de Europäische Pollitikk unn em Hanndel zwaa öm dä Lanndwääsh noo Schina un Inndije un dä Sääwääsh noo Indije öm Affrika eröm, ävver met hätt eetß enß jejleuv dat die Ääd en Schief wöö. Met däm Eng vun dä Füürshtellung vun dä Schief, do koom der eijne odder anndere op di Idee, dat dat Waßßer hinger Indije unn füür Pochtujjall unn Shpaanije dat sellve Meer sinn künnte.
Dröm eß im Joohr 1492 dä Kolummbuß loßßjeschikk woode. Hä sullt noo Weßßte sääle unn esu öm de Ääd eröm noo Inndije kumme. Wat imm si Lääve lang nit kloo woohd — dä Wääsh wöö mieh wie dubbeld esu lang jewääse, alß wi hä jejleuv hätt, un et looche norre enne Dubbel-Konntinennt unn norr enne jannze Oozejan dozwesche.

Su trock hä loßß un fungk en „jannz neue Welt“ för de Spaanische Hääre.
Na ja, unn di Bezeijshnung bleev erhallde beß hück.
Jraad wi dä Naame Inndijaanere för iir Bewunner, dä jo noch vunn „Inndije“ her kütt.




#Article 89: Nohkixel (311 words)


E Nohkixel () oder Nokieksel oder och Nokixel is jet, wo Do jett drin noh kieks. Maach Op, luur erėn, maach zo, un dann bißß de jett schlauer un wejß hingerheer mieh wi füürher. Wem mer jett im Nohkixel söök, dann säät mer och, dat schläät mer noh. Dat Nohschlare, dat kütt von schlaach op, blädder erüm, un kikk noh.

Miehtsdens es e Booch odder ne jannze Püngel Böösher jemejnt. Hückzdaach jėddet Nohkixele nattüürlijj och op Mikrofillme, op CD odder DVD, un sönswie elektronisch; un onnlain im Innternett hammer se och. Do kannß de — wie he  — womööschlish met draan schrieve.

Et jitt dousenderlej spezzjelle Nohkixele for ürrjentjet beshtemmpteß. Zom Bejshpiehl Wöötebööscher, wo De nohluure kannß, wat e Wood inne ner anndere Sprooch hejß, wie t do dann jeshrėvve weed, wadd et för Eijenshaffte hätt, un esu. Dann jiddet Nohkixele fö beshtemmpte Themen, Berejche, wie e för de Kirsch, ei fö Meddikamennte, e för der Bershbou, der Duuden för wie mer t shriev, met Diere, odder Plannze, extra för Pänz, unn ene Houfe mieh.

E Nokixel, wat der Sėnn von de Wööt, also de Bejrėffe, vunn ener Sprooch, verklääere deijt, dat weet öff och en Ennzüklo Pædie jenannt, besönderß wenn et noch besönderß deck, ömfaßßend un vollshtändijj un ußßfüülijj eß. Dat is die Zoot Nohkiksel, die mer för jewöönlish mejnt, wemmer nix söns dobej säät, ich mejn, watt fö ejn jenau jemejnd eß. Dat Woot „encyclopædeija“ kütt uss em ahle Jrieshisch un hejß: „Liehr vun de Bejreffe.“

Mer han norr e Woot förr esu jet, dat eß Lexikon. Kütt ussem ahle Jrieshisch un heiß — jenau — „Wööterboch.“ Jez opjepaß. Wenn De „Lexikon“ vun hinge lißß, weed „Nokixel“ drußß. Wo jidd et dann suu jet? Da siit mer widder wat uns uns Jöttlijje Sprooch för e Wunder iß, do driehß de ejnfach e Woot eröm un nix hätt sish verändert. 




#Article 90: Nubbel (288 words)


Dä Nubbel wonnt över der Faßtelovenz-Zick en der Kneipe. Manschmol och druuße obb_em Vüürdaach odder op dor Leuschreklame. Do sezze un luuort uns beejm Drenke zoh. Dä nubbel eß ennen lanz schlemmen Finger, för jede Schabau den eine fun uns kritt, trink der nen kleinen Mit. Hä jrief der Meäädsche unger de Röggekisse un wat dää alld an Lippenschteff ... en der Hoor hänge hatt, auweiauweijowei, jooh.

Ävver et nemmb en traurisch End met däm Nubbel.

Wenn der Faßtelovend eröm eß, dann schterreb dä Nubbel janz plözlijj_un_unerwachtet. Opwol nattülij_jall_ald lang bescheid_weßßen un reschzeejtig beß halver zwöllef en der Kneip opjeloufe sinn. Janz plözzlisch häddem der Schabau beß do hen aanjeföllt, wo doführ noch de siehl jesässe hätt. Da hat di keejne Plaz meih, dat woh dä zo naas_un aklohlisch jewoode, do woohr_se fott un hädden forloohße.

Un mir bringen dann dänn_Nubbel noh drußße un do weet_or ennet Jraab jedrache un jede ess_am flänne un am kriische. Uns Nubbel eß Duuuht! Au wei Au weih Auh wei! Wat wooh hä doch för ene joode Fründ jewäähse!
Au wei Au weih Auh wei! Suffe hädder künne wie 10 Mann nit! Au wei, auh wei! 

Dor Heeijn Zwo määt der pastuur un hälld_en Rätt. Un wänn dä net doh eß, dann määd_et et Zilla. Di kann dat noch besser, su met baat un jannz deefe Stemm. Un schtish_jen aan. Dä Nubbel kritt nämlij_en Feuerbeshtattung. Au wei Au weih Auh wei! Dä arme Nubbel.

Un wenn dat Füür uß es, do jommer norr_ens hääjm füür die kneip, janz shtell, weejl mer Fröh jo keejne schtüühre welle, un och unß Feuerwermann küüt med, da kritt jeder noch ej Bier odder eine Kleejne Kloohre, dann jommer all ent Bett un der Äschermettwoch hätt aanjefange.




#Article 91: Nübbelshe (200 words)


En Nübbelschen och wenn et sisch esu aanhüürt, eß keijne kleijne Nubbel. Wenn Der enne besönders kleijne Nubbel övver der Wääsch läuf, dann kannß De doch: ,Wat bes Du dann för e Nübbelsche´ saren.

E Nübbelshe es en Aat Knübbelschen, wäm_mer esu well, äver widder janz eijen. En Nübbelschen eß immer ööhnzwo drahn, un steijt dann füür. Et hälldt jet faßß, odder stish erus, jedenfalls.

Lejo_Shtejn han Nübbelscher bovven drop.
Öff sin de Shläjer bäj_m Tishtänniß nit jlatt un han op de platte Sigge_sun Nübbelshe uß Jummi drop.
Matte wo mer sish für_m Huß odder für der Düür der Shohn met affpuzz, di han öff Nübbelsche uß Jummi aan der Unger_Sigg, do_met_ße nit fott_rötsche sulle.
Bäj Täppijje uß Kokoßß un Sihsahl leufß_De övver Nübbelsche.
Dürre fun Klejdershränk, Shuplaade, Shpeejelshränkshe em Badt un so_n Zeush, wänn de di zo määhß, do deuß_De am Eng jet övver e Nübbelsche erövver, su dat dat Dinge nidd_esu leejsh fun sellver widder op jeiht.
Wenn De ne Shaav_ussem Boumark odder ussem billije Möbelhuß zesammebouß häß De der nooh esu fiese Shruve ze sinn, ußßer, wä di nit dauondt aanluuhre well, dä shtägg_esu_n Plastik_Nübbelsche drop, do met mer de Shruuve un ier Lösher nit mieh süüht.




#Article 92: Oschi (226 words)


Ne OSCHI es alles, wat jruuß eß.
Allso, wat Besönderß jruus_eß.

Öff schprisch mer su: Do hammer Iis jejäße, un die Kuurelle, dat woren ESU OSCHIES! un dann zeejsch mer net der Finger odder met de Häng, wi jruuß dat die Dinger woore. Odder e beßje mih. Küt jo nit drop aan.

Wenn de Angeler angele jonn, dann sinn di emmer de Fesch_em Wasse sthonn, un dann wolle se di decke Oschis hann. Ävver kijje dunn se etmeejß nur de dönne un de nomaale. Jo, ävver SUUen OSCHIS hätte se hann künne!

Esu zimmlesch jedes Ding kann enne Oschi sinn, houpsaach jrüüßer wi nommaal, wobei, för rischtisch kommplezeet zosammejeboute Saache, wie Hüüser un Schtädt säät mert iier nitt.

Jeede Mann däät jään sare datt_ene Oschi en der Boz hätt. Vill Fraulück dunn sisch Sillkohn en de Mämme maache loohße bloß domet de Männer sare: Boh wat sinn dat füür Oschies di do do häßß.

En Kölle un em Süde un Weste fun Kölle saren se och Wrängel.

Em Pott saren se orrens Oschäg odder Oschinsky.
Em Norde saren se och Trumm, un beej de Franke och.

Manschmool säät mer och Kawänzmann, ävver dat iier för Schteejn, Bäum un su Zäusch, wat en de Nattuur erömlitt, un wat mer bewääje künnt. Wämmert kann, also wämmer stark jenooch för eß.

Et jääjedeej fun ennem Oschi es e Schtümpsche.




#Article 93: Paveier (259 words)


Di Paveier sin en Bänd uß Kölle. Se senge vill op Kölsch ävver nit nuo. Se dunn fill em Kanevall shpille, hatte haufewies Faßtelooventßtophits, se sinn ävver och sönß joot dobäij un shpillen_et_jannze Joohr övver. Zick ville Johre jehüühre se zo dä Top-Bänds us d´r Domstadt - däm kölsche Kleeblatt.2013 weed die Bänd 30 Johr alt. Am 2. Juni dunn se kräftisch Jebootsdach fiere - met enem Open-Air am Tanzbrunne.

De miißte vun dä Junge kumme ürshprönglij_uß Dellbrück, nur dä Minibömmel kütt wall uß Sölz. Die hatte ald alß Pänz en_de Scholl meddenann_ze_donn_un Mussik jemaat. De Bänd hät et ald vüür dä Jründung 1983 jejovve un do hät se sich noch de Colonia Rangers jenanndt, un se han füür_allem Kanntri_Mussik op Kölsch jemaat, met ier winnish Äfollesch.

Nohdämm se sish dä Naame aveier verpaßß hatte — noh dä Paveier di_t Plaßter op unß Shtrooße maache — do hann se dä  fottjelohße. 
Dä Naame hätt övverijjenß et Heidi Knipp uss_em Kölsch_Nohkiksel eruß_jesöök.

Zick dämm hann se sish met ettlijje Fasteloovenzhiz joot Jehüer voschaff. Die wooren faß_all vum Hans Knipp ußjedaach, dä och fö_de Bläck Fööss schriiv. Et jingk_loßß_med „Am Ruusemondach“ un däm shtimmungßfolle „Ich nemm d'r Dom met“ di bäij EMI erußkoohme.

Koot drop hät dä Günter Ilgner se en sing Gerig Musikverlage jehollt un op däm Läjbel PAPAGAYO produzėet. Hee jov et en jannze Räij joot bekannte, un Leeder di aankoome_un de Pavaijer beqannt jemaat han, wi_dat Danzleed „Beim Toni aan d'r Iesbud“ vüür_allem ävver 1986 dä Supper_Fasteloovenz_Hit  „Heut' brennt mein Iglu … (Snappköppskassörsken)“

Dat eß nuur en Ußwaal:




#Article 94: Pittersbersh (297 words)


Dä Pittersbersh issenne Berj im Sibbejebirje.
Hä is 331 meter huh.
Op de linke Sick es et Bundesjästehus vun dä Bonner Rejierung, esu 2/3 der berjerop. Nu sin di aff noh Bärlin un dat Jästehus ess och en Hottel jewoode, wo jeder erinnkann. Wänner et Jäld dofö hätt. Su jesinn kann do koum Eijner erinn.

Dä Pittersbersh es enne flache breijte Keejel un zimmlish rund un jrön.
Do wääß nämmlij övverall Wald drop. En däm Wald kammer jood spaziere jonn, fun hinge jiddet och en Stroohß un Parkpläz, di sinn ävver noch bäjem Stenzelbersh, do kütt mer fun dä Stroohß zwesche Heisterbacherott un Oberdollendorf drop. Fun doo hätt mer ne schööne Wääsch nohm Pittersbersh.

Fun Nidderdolledörp jeiht enne Wääsh zwesche däm Falkenbersh, dm nördlijje Nohbor fum Pittersbersh erop zwesche die zväj Bersh, un fun dämm aff kammer fun Norrede op dä Pittersbersh klimme. Do kammer och eröm un nohm Hottel hin jon.

Fun Könißwinnter kammer op ennem Foßwääsh am Tännisplaz förbäj op en Schtroohß kumme, da kütt mer och fum Wintermülenhovv us mottorisiert drop, dä Wääsch serpentient sisch jet der Berj erop un dann kammer do parreken un övver ne janze jraade Wääsh huh, dä kütt dann unger däm Jästehus Hottel op däm sing Zofaatßschtroohß. Fröhjer kohmer do nit dorresch, schwäijßjonit, wi dat hügg eß.

En shtöck fott fum Berresch em Süüde jeiht die Shtrooß vun Könißwinter noh Ittenbar am Pittersbersh föbäi.
Di Shtroohß häjß Ferdinand-Mülhens-Shtroohß noh däm Könißwinterer un Köllner Indußtrielle (4711, Drachefälßbaan, Holz, Hottels un Jaßßhüser) dä och dat Hottel hätt baue loohße, wat füürem Bundesjäßtehuus doo om Pittersbersh wooh.
Fun do dä Shtroohß kammer och mim Auto övver fill Serpentine met Jeheimdihnßbewachung op dä Berrjjerop nohm Hottel faare

Da Wald om Pittersbersh is fass nur Laupwald, et jiddem Norrde och jätt Naadelwalld un Mischwalld.




#Article 95: Pimock (168 words)


Enne Pimock es enne Jaßßabbaiter. Aanfangs kohme di met de Preuße, wi de Franzuuse fott wohre ussem Rhingland, un hann op de Felder jeärrbed en de Ärrntezick. Di kohme domohls us em Oste un uß dä Lünerburjer Heet. Vill vun inne kunnte koum lesse un schrihve un rechne. Spääder kohme Pohle en t Rhingland un an de Ruhr un han em Bershwerk jeschöpp. De ein- odder anndere Nochditaljähner woh och dobei.  Jo, ävver och noh Rhingbach kohme se un noh Jerreshem, för Jlas ze bloose, us Poole, Oßßpreuße, vun de Elbe un us Italie. Wi me dä Hitler endlig loß hatte, kohme se us em janze oßdeutsche Reich, wat hüg Pole, Rußland, Tscheschich un Oßdütschland es.

Wi dat eröm woh, woten dann et ihz janz vill Pimocke us Italie an der Rhing jehollt, un dann kohme de Spanier un Pochtujiese, un zolez de Törke.

Ed joder Letz, do et met de DDR am Engk woh, kohme dann widder de Oßdeutsche.

All wunne se he un han ihr Ärbed.




#Article 96: Pittermännsche (131 words)


E Pittermännche es e kläj Bierfass. Dat Fässje hät för jewööhnlisch esu zeen Litter Kölsch, ävver mer kann et och met fönnef, sibbe unn e hallef un fuffzeen Litto, un med Alt odder Pils hann. Mer kridd et em Jetränkemaat, em Handel, un och ens bei de Brouereije. Pittermännsche sin hügg uß Iese.
Frööer hät mer se och uß Hollz jehatt. Jän hollt mer sij e Pittermännshe wem mer jet ze fiere hät met der Fammillisch odder met singe Frünnde, un wenn e jrooß Faß ze fill un Fläschebier nit esu schön wöhr. Dat Pittermännche kütt en der Köhlschrangk bes et jebruch weed, un do däät e rischtish Faßß nih erinnjonn. Och bei Betriepsfiere hallde mer dad esu. E lekker Bier jezapp eß doch jemöötlijjer un beßer wi us de Fläsch!




#Article 97: Plemm (131 words)


En Plemm eß e Jeveer oddo en Büx. Dä Jääjo däiht do med em Valldt op et Villdt scheeße. Kannze ned esu äinfach hann bruchß de ne Jachtsching dorfüür un enne Waffebesizkachte.

Kan mer och Plämm oddo Plem schrive.

Wä su e Dinge hät, moß do joot drop op paßße, do darref mo ander Lück un Pänz nit draan lohße.
För zo scheeße bruch me Patroone. Di moß mer extra woh andeß enschleeße, domet nix paßeeot. Dä Scheeßprüüjel sellve moß mer nattüürlijoch fott schleeße. Di jid et en jruß un kläin, en lang un koot, met äinfache un dubbel louf, fö Kuurelle un Schrott ze verscheeße. Jeveeolisch sinn se all.

Nit zo läz fö de Uure, do möß mer affschtandt hallde fum noober jääjo odo ne uureschtöpsel erindonn wämmo scheeße well.




#Article 98: Pluuto (Zwerchplaneet) (163 words)


Dä Pluuto ees dä zweite  Zwerchplaneet in uns Sunnesystem. Sing  Noppere sin op dä eeijne Sick dä Planeet  Nepptuun un op dä andere Sick dä Zwerchplaneet Xena. De Weßßeschaffler vun de IAU han am 24.  2006 beschlosse, dat Pluuto keeijne Planeet mieh ees un han en neue Klass für Himmelskörper defeniert. De  Zwerchplaneete. Neven Pluuto un Xena jehürht och Ceres em Asteroidejüddel dozoo. 

Dä Pluuto ees em Middel 5,87 Miliarde Killometeere vunn de Sunn entfärnt. Hä bruch 248 Joor öm eeijnmol öm de Sunn eröm ze wandere. Hä driit sich in 153 Stund un 17 Minute eeijnmol öm sich seleves. 

Dä Pluuto  hätt 1  Moond. Dä heeß Charon un ees fass halev esu jruss wie dä Pluuto. Me sprich bei dä zwei och vun enem Dubbelplanneet.

Die Ömlaufbaan öm de Sunn vum Pluuto ees zemlisch unjewöhnlich. Die ees esu langjestreck, dat dä Pluuto zickwiiss innerhalb vun dä Baan vum  Nepptuun litt. Dat wor et letzte mol esu vun Februar 1979 bis Februar 1999.




#Article 99: Ponttor (122 words)


Et Ponttor (Öcher Platt: Pont-tór) eßß en aue Pooz vunn Oche sing zweijte Befestijungsaanlaach.

De zweijte Mouerring vunn Oche wood 1257 beßß 1357 jebout. Se hätt en Hangkvull Pooze jehatt in alle Himmelsrischtunge. Im 19. Johrhungert wood de Aanlaach övverschritte unn zem Deijl aavjerisse. Hück ka_mer nur noh dat Ponttor aaluure, dat Marschiertor und paar halvverfallene Dürmsche.

Et Ponttor sätz sisch ußß zwei Deijle zesamme, wi dat domohls nomaal woor: en Vüürbursch unn en Houpbursch. Woor di ääßte jefalle kunnte ma sisch in dä zweijte zerücktrekke. Beijde jehüüre hück dä Faadfinder vunn DPSG, DPB un dä Junge vunn dä dj1.11. De Vüürbursch weed vum Stamm Heijlisch Kreuz (DPSG) benützt, dä Houpbursch vumm Bezörk Oche (DPSG), dä Stamm Wiking (DPB) un dä dj-oche.




#Article 100: Putschblohß (116 words)


En Putschblohß es en Stöck wat mer beijm Schlaachte ussem Schweijn un ussem Firrke erruß schnigge kann.
Su lang dat Dier noch lääv, hätt et doh sing Pißße dren jesammd.
Fööhjer hätt mer jet druß jemaat, ävver hück weed se fottjeschmeße, su wij isch weijß.

Et jitt och e Leed met dämm Naame. Do eß dat Putschbloos e Päät, wat et Ränne nit jewennt. Em Jääjedeij, weed ed läz. Kannz hüüre op dä Plaat „Mir han nen Deckel“ fun de Bläck Fööss.

Ich kenne de Usdrock och als Bezeechnong für_ene Depp met hohlem Kopp, dä es wi en Brütschenstütt, die mer opblööß un dann op de Hand zeknallt. Also op joot Kölsch en:
Knalltüüt, Hohlkopp, Luffnummer.




#Article 101: Pünnte Wiltshausen (468 words)


 

Di Pünte vun Wiltshausen iß en kleeijne Feer. Se jeijt zwesche Wiltshause unn Ammdörf övver de Jümme. Dat eß direktemang beij dä Münndungk vun dä Jümme ėn de Leda, di dann noo zeen Killomeetere  koot hinger Leer in de Ems leuf.

De Oot Wilthause hüürt ėn de Landkring vun Leer ėn Ostfriesland, wadd ene Deijl vun Needersakkße eß.  Di Pünnt weed hück noch vun Hand jetrokke. Se iß de äälßte Feer in iirer Aat em Norrde vun Euroopa, di et noch jitt.

Di Pünnt wood ald ėm Joohr 1562 ėn enner Uurkund jenanndt.

Bėß in et Joohr 1975 errin wood se zolezz vum Landkringg bedrivve un sullt dann ennjeshtellt wääde, weijl se Dänne vumm Kring ze düür jewoode woo.  Koum woo dä Beschloßß im Joohr 1974 bekanndt jejovve, do daat sish tiregg enne Knubbell Minnsche uß dä Jääjend zosamme. Se hann e paa Fersammlunge jemaat un dä „Verein zur Förderung und Erhaltung der historischen Pünte als Denkmal auf dem Wasser e.V.“ ußß der Deuf jehovve. Dä Vereijn hätt de Fäärbedrief ėm Joohr 1988 widder opjenůmme.  2002 schleeßlich wood di Pünnt onger Dengkmoolschozz jestelldt alß e teschnish Dengkmool, wadd och noch bewääshlijj eß.

Dat Boot ess enne flache offene Prahm, wij e en dä Emsjääjendt zick Joohonndete jebout woode sinn. Et es neu üvverhollt woode, befür dä Vereijn dä Betriep widder opjenomme hatt. Ä weed am Siejl övver der Floßß jetrokke, un op der Ungersig fo m Jrundsiejl odder Föörungßsijel en de baan jehallde. Do paßße nit mieh wie dreij nommaaale Autos drop, unn et künne öm de drißßish mann metfaare.

En Övverfaat weed jemaat beij Bedarrf un dooht nėt lang. Se koßß föe eine Minsch enne hallve Euro, met Faarad ne jannze, für e Auto met Faarer dreij Euros.  Faare kann mer vum Metwoch beß ßunndaach in dä Zick vum Meeij beß ßeptemmber. Jannz lloo eß dat de Tůrrißtesäsong, odder mer künnt och saare, für de Eijnheimische alleijn loond et sich sönß ėmmer no nit, ävver di Fäärlück wolle doch och enz jett rau hann.

Dä „Pünten-Verein“ wie hä koot jenanndt weed, woo vun aanbejinn en Aat Bürrjerbewääjung  met a paa hunndert eijnheijmische Metmaacher. Shpääder sin Minnsche uß aller Weldt do zo jekumme. Sujaa Lück, di di Pünnt no nie met eijene Oure jesinn hann. Op dä Faaschinge vun dä Pünnt un dofüür vun anndere Fääre wo di Wiltshüüser jood frünnd met woore, do joov et Reklame för dä Vereijn un mer kunnt jlish beijtredde. Un wenn Der Verwande unn Bekannte sujet ussem Urlaub met heijm brenge hellip; En Metjleedschavv em Vereijn koßß hück jez blooß noch zeen Euro em Joohr. Dä Vereijn eß jannz offizzjäll aanerkanndt az „gemeinnützig“ — un hä kütt zick de 1980 er Joohre oone Jellt vum Shtaat odde fům Lanndt uß. Unn dat eß jätt, woo di Lück em Vereijn shtollz drop sinn.




#Article 102: Quallmann (113 words)


Dä Quallmann (in manche Dialäkk och Quellmann) ėßß en Ääpel, den ma mėd dä Schaale gekoch hätt. Wann ma de Ääpel esuch koch verliere se nit_esuh_vill Jeschmack unn Fitamiine wi wenn ma de Schaal vorm Kooche aavtreck. 

So, wann da Quallmann fäädisch ėßß, da duurt esuh 20-30 Minute, doot ma heijß op dä Desch unn dann weed dä Schaale aavjetreck. Doföör nemmt ma jään en dreizackijet Jäffelscher, weijl domet dä Quallmann weniijer leijsh zermaatsch. Ma kann och de Schaale mėd esse, vür allem wann_se noh jung senn.

Dobeij jitt_et Klatschkies en masse, Butter, oder Leinöl, oder Häring. Oder ma laat dä Quallmann kaal wedde un dann ka_ma Ääpelschloot druss maache oder lecker Heringsschloot.




#Article 103: Rheinbach (373 words)


Rheinbach es en Städtche in dä Vüreijfel, links vumm Rhing. Et iss suh 50 km wäsh vunn Kölle, äwwä liesht mehrstentejls in dä Kölsche Bucht. Henge Rhenbach jeht et rop en de Ejfel, wo och ne Handvull Dörpe li_e, di zur Stadt jehüre. Dat sinn Merzbisch, Nökirsche, Irlebeusch, Schliebisch, Scherbisch un angere, die zosamme „De Sürsch“ jenannt werde. Rhenbach iss ene aale Stadt unn hätt en mittelalterlishe Befestijungsanlaach. Eäß noo dem zwejte Weltkriesh sinn böhmische Jlaaßblääsä noo Rhenbach jekomme. Se hänn dat Städtsche zo enem Zentrum vunn dä Jlaaßbläsäkunz jemaat. Hück iss ene Jlaaßfachschull in Rhenbach, wo mer Jlaaßbloose, Jlaaßmoole, Jlaaßschliefe un ander Jlaaßkünßte liehre kann.
De Liehrlinge vun dä Sholl rühme zick Johre Johr för Johr de mietßte Preise för de beßßten Affshlußarbejde von Norddeutshland af. Ußßerdämm hätt Rhenbach e berüümp Glaaßmuseum.

En Rhenbach es ene Bahnhoff und nit esu wigg vun do, et Jefängniß. Do hätt enen prominenten Kääl jesessen, dämm Willy Brandt singen Kanzlerampsspion Günter Guillaume.

Op dämm Stadtjebiet vunn Rhenbach in der Nöh von dämm Dörpsche Wormersdorf liesht och de aale Tomburch.
Un nit wick von do mdash; kam_mer von bovve vun dä Bursh joot sinn mdash; en jrooße Antennenaanlach, wommit de Bönnsche Astronoome in der Weltenruum erin horsche un luure.

Medden in Rhenbach kammer en janz Deel historisch Muure, Hüser un Törm beluure. Et äälste is en Stöck Waßßerleidung vun der Römer. 
Die leef in de eetste Johre vun der chrißliche Zeitreschnung von der Ejfel beß erunger aan der Rhing noo Kölle erin.

Karnevalsjeschishtlisch sät me en Rhenbach Alaaf. Karnevalistisch jitt_et no_ene Bruuch, dänn de Rhenbacher angers verstonn wie de Kölsche: de Erstürmung vum Raadhuus dorsh de Funke. Dat woor fröher en Verhohnepiepelung vum Preußße sing Militär. Äwwä in Rhenbach iss_et Militär selvß dobeij. Aan Wieverfaaßnaach träkke de Stadtzaldate dorsch de Stadt unn donn et Rathuus belaaren. De Bundeswähr hülf noo Kräfte met ene falsche Panzer unn MJ-Feuer met Platzpatrone. Dä Bürjermeister jitt dän Rathuusschlüssel singe eijne Soldate, nit dä Funke. De Kölsche finge suh_jätt komish.

Zo dänne bekannteste Jonge us Rhenbach jehüürt secher dä Wolfjang Niedecken, dä zwar en Kölle jebore wood, dä ävver en janze Zick lang en Schull en Rhenbach besöök hätt. Späder wood hä als Mussiker met senger Bänd BAP en janz Dütschland berüümp. 




#Article 104: Rhing (489 words)


 
Dä Rhing is een von dä aam mitzte befahrene Wasserstrooße vun Europa. Er is insjesamp 1230 km lang, wovun 833 km mem Schiff befahrbar sin. Sing Wasser sammelt hä uss enem Jebiet wat 252.000 km² gruuß is.

Hä entsprink in de Alepe us zwei kleene Flüssje, die Vüdder- un Hingerrhing heesse. Die Zwei enspringe im Wääste von Graubünden, wat eh Kanton vun de Schweiz is. Av Reichenau, wo die zwei Flüssje zesamme kumme, heeß hä dann Aleperhing un mündet donoh bei Hard in Österreich in dä Bodensee.

Wen dä Rhing usem Bodensee erus lööv witt hä Huuhrhing jenannt. Er mäht singe Wääch dann eh jot Stück durch de Schweiz, wo hä bei Schaffhausen am Rheinfall rund 23 m eraff fällt. Bis Basel is de Rhing dann Jrenzfluss zwische Deutschland un dä Schweiz.

In de Nöh vun Basel mäht dä Rhing ene Knick no Norden un me säht dann Overrhing ze im. Hä is jetzt Jrenzfluss zo de Franzuuse. Dat bliev hä bis Lauterburch. Donoh trennt hä bis Mannheim Baden-Würtemberch un Rhingland-Pallz vonenander. Un av Mannheim trennt hä Rhingland-Pallz un Hessen.

Wenn dä Rhing Bingen erreich hät witt hä Middelrhing jenannt und flüss durch et Rheinische Schiefferjebirch bis Bonn. Links von em litt et Hunsrück un rächs fink me de Taunus. Dä Middelrhing is bei de Touriste am bekannteste un is zwische Rüdesheim un Kovelenz zom Weltkulturerbe ernannt wudde.

Vun Bonn ahn sprich me vom Nidderrhing un dat bliev och su bis hä in Millingen in Holland in et Rhingdelta över jeht. Am Nidderrhing liejen so bedeutende Städtje wie Kölle, Bonn, Duisburch, Düsseldorf un Xante. In Duisburch finge me dann och dä jrüsste Binnenhafen vun Europa.

Et Rhingdelta fänk in Millingen in Holland an. Do trennt sich de Rhing in zwei jruuse Ärme uff, die äver bei Rotterdamm widder zesamme kumme. Bei Hoeck van Holland hätt dä Rhing et jeschaff un mündet do in de Nordsee.

Dä Rhing wor en Zick lang en ziemlich widdelije Brüh, weil die janze Fabrike un Städte ihr Avwasser in der Fluß erinnjepump han. Sitt 1960 wit hä äver no un no immer sauberer. Dat litt doran, dat immer mie Kläranlage jebaut werde. 
Höckzedach kame widder üver 40 ungerschidliche Fisch im Rhing finge. Trotzdem passeert et immer ens dat eh Unjlück passeert. Dat letzte mol wor dat 1986 als in Sandoz, dat litt in de Schweiz, en Fabrik avvjebrannt is un die fleissije Feuerwehrmännche han mit ihrem Löschwasser der janze Chemiedreck in de Rhing jespöölt. Do hatten die Fisch un die andere Lebewese im Rhing et janz schön schwer ze överleve.

Sunnderfälle:

Mitte dä Sechzijer Joahr (jenau jenumme 1966) is och ens enne Walfisch emm Rhing jewäss.
(Datt ess zwar verdamp lang her, unn dä wor da uch nitt für lang, äwwä weil ett enne ziemelije Brassel jewesse ess (unn ja uch sonns niddesuh vill passiere däht) vezällt dä Kölsche ooch hück noch jään davunn.)

He is en Liss mit der gruuße Huhwasser vum Rhing:




#Article 105: Rhingland (216 words)


Et Rhingland eßß:

Dä Bejriff eßß äwwer ned kloor deffeneet. Jeedenvalls_eß fill winnijer jemëijndt, wi dat jannze Land, wat laans_em Rhing litt — esu jesinn ess_et enne  fö_Jeede, dä_sish do_met nid_esu_jood_ußßkänndt.

De lenke Sigg vumm Rhing wood als eäztes vunn dä Römer besiddelt. Däswäjje sinn noch hück de mießte Städt im Rhingland up dä Sigg (en Ousnahm eßß Düsseldorf). 

Dat Rhingland als zesamme jehüürendet Jebiet eßß eäz dorsch de Proiße jemaat woode. Noh däm Wiener Kongreß hänn se de aale Förstedömer, Jrafschafte unn all dä Drißß in en Rhingprovinz zesamme jedäut. Do hätt noh Bingen, Kleve unn Wetzlar zojehöört, äwwer im Jroße unn Janze eßß dat ad et Rhingland jewässe. Frööjer hät mer dä Bejreff „Rhingland“ esu jaa net jekannt, wi mier dä hügk hann.

Noh däm Zweijte Weldkrisch eßß dat Jebiet jedeild un de nöchtlijje zweij Drettelle med de Wääßfaale in en Land zesamme jesteck woode, un et süüdlijje Drettel met dä Pällzer. Dat hätt dä Rhingländer natürlisch nid_esuh jään jehatt. Et hätt äwwer nit jehulfe.

Mansch Ëine süüd_et Rhingland alß dė Jääjend, woh de Minsche aam Rhing laanß un räähs_on_lingx drömm_erröm der Faa0teleer fiere. Dat wööhr dann fum Jränß_Shtriife fun 20 beß 30 Killomeeter en Holland bëij Emmerich, der jannze Rhing erop beß övver der Bodde_See eruß, un wigg_en_de Schwëijds_erinn. Ävver dadd_essen Aat Minderhëijte_Mëijnong.




#Article 106: Roncalli Plaz (Kölle) (204 words)


Dä Roncalli eß enne Plaz en Kölle, dä litt zwesche em Süüt Pottaal fum Dom unn em Dom Hotel un em Heijnzelmännshe Bronne, Herder unn em Römisch Jërrmanische Musejum. Dä Naame Roncalli Plaz eß no nit besöneß allt, hä wood em 1971 offizzjäll jejovve, wi dä röömėsche Nunnzėjuß uß Parrißß Kölle besöök hätt, dat woo dä Angelo Guiseppe Roncalli, dä dann spääder dä Papß Johannes XXIII jewooden eß. Do füür hätt dä Plaz offizjäll këĳne name jehatt.

Esu riisesch wi hügk eßß e och no nii jewääse, hä wood eetß em zweijte Wällt Kreesh fun de Alliierte freij jebomp. Do für woor et för etlijje honndot Joo dää Plaz med däm Ennjangk en dä Dom. Dat wat mer hügk känndt, dä Ennjang dorrəsh de Wäßß Pooze un unger dä Törrəm dorsch, dä joov et jo nit, esulang wi do sibbehundot Joo lang beß 1863 Boushtäll woo.

Om Ronkalli shteijt hügk de Kölsche Klaremuur, die de Kirrəsh nit ligge well, un dat beijnaa doo, wo frööer de Hacht woo. Un sönß sin de kölsche Juurend met de Roll Brädder ungerwäähß.

Et weeden er äver och Foanshtalldunge jemaat op däm Plaz. Zem Beijshpill dä WDR hädd e riisish open Äär Konnsächt medd em Gianna Nannini jemaat.




#Article 107: Ruusemoondaach (167 words)


Ruusemoondaach saare de Minnsche am Rhing för dä Moondaach füür_emm Äschermeddvoch. Zick 1823 jilld hä alß Höhepunk vum Faßteloovend, un do jëĳht bëĳ dënne em Dörrəbb_odder em Shtädtshe ne wunderschöne Faßteloovendszoch.

Vür 1823 wuud Fastelovend am Ovend för em Faaste am Karnevalsdinnsdach jefiert. Weijl noh der Fierereij in Kölle miestens de Besoffene op de Stroß looche, hann Honoratiore et Kölner Karnevals Komitee jejrönd un öwerlaat, wie m'r die Sauerei met dä Besoffene un Schläjereie en jeoodnete Bahne lenke könnt.

Dat Komitee troof sich in der Faastezick am Sunndach Laetare, dä och Ruusesundaach jenannt weed, weil hä jenau in de Mette vun de Faastezick litt. Et Resultat vun dämm Treffe wor, dat me em nächste Johr am Daach för Fastelovend ne Zoch durch Kölle veranstallte wollt. Un su es 1823 de ierschte Karnevalszoch am Moondach für Fastelovend durch Kölle jetrocke.

Weijl dat Komitee sich am Ruusesunndach jetroffe hat, bekom der Moondach für Äschermettwoch schnell dä Naam Ruusemondaach, un och die andere Karnevalsdäsch krääten schnell ne Blömschesnaam: Veilchendinnsdaach usw.




#Article 108: Rämmel (241 words)


Ene Rämmel es ene Remmel es ene Decke Ballke odder e riisisch Schääf. Dä weed jebruch öm en jruuße odder schwääre Pooz zozemacche, dat mer se vun usse un inne nit mieh opdäue kann.

Dä Rämmel läät mer kveer rövver övver di jannze Pooz fun de ejne Muur noh de Muur op de annder Sik vun dä Pooz. Dröm sinn mansche Rämmele en meddsen vun dä Pooz fass jemaat un künne jedrieht wääde. Wänn se schäijf jedrieht sinn, da es di Pooz vräij un jäihjd op, ävver wemmer se jraad drieht, da jriiefen se hinger de Wäng un hallden die Pooz zo. Esu äänlisch funkzjoniiere Remmele di mer en Hooke hinger die Pooz erinn litt. Di jonn och nit unbedingk övver di jannze pooz erüvver. Et rigk, wämmer balleke hät di nuur jät längor sinn wi di dä Pooz ior Flüüjele. Di sin nammlijj och billijor.
Norren anndere Bouwaat Rämmele sin och an dä Pooz draan, un jonn dermiiz met dä Pooz odder ior Flüüjelle op un zoo. Janz sellde sinn se och wi e Schääfje aan de Wand nävve dä Pooz und janz un jaa sellde bovve drövver. En Ußnoohn hätt mer bäij Pooze en Schtadtmuure un ens bäij aale Burrje, wo esu en Dinge jlisch en Aat Jedder uß fille Böüm es, di mer vun Bovve falle loohße kann. Jedenfalls kammer di Aat emme nuur aan Schtälle brusche, wooh nit de Angele setze un woo nit hen jetrodde weed.




#Article 109: Rénmínbì (256 words)


Rénmínbì (schinesisch 人民币 rénmínbì, wötlisch Volkswährung) is dat Jeld vun dä Schineesen in dä Volxrepublik Schina.

Noh der ISO 4217 weed et mėt „CNY“ affjekööz. In China selvs bruchen se ävver „RMB“ dovür. Dat Sümmbol för Rénmínbì eß ¥.

Jezällt weed dat Jeld in Schina in Yuán (formell: 圆, dat eß Einheit, söns jewöönlish: 元). Ene Yuán sin 10 Jiǎo (角) un dat sin widder 100 Fēn (分).

Wäm_mer janz jewöhnlish de Schlabberschnüßß schwadt säät mer fö_dä Yuán öff Kuāi (块, dat es Stöck) un fö_de Jiǎo dann Máo (毛).

Et jitt Sching för 100, 50, 20, 10, 5, 2 un 1 Yuán; Sching vun 5, 2 un 1 Jiǎo; dozoo 5, 2 un 1 Fēn.

Et Mönnzjeld eß 1 Yuán; 5, 2 un 1 Jiǎo; un zolez 5 un 1 Fēn-Shtöck.

Dat janze Fēn-Jeshräppel — Metall- wi Papierjelld — weed winnish jebruch un mer kridd_et bloß noch sellten ėn de Finger.

Rénmínbì jidd_et bloß in Shina. Anderswo darf mer se nit hinbrenge oder metnemme un dröm kammer se och nit kriije. Wenn de Jelld noh Shina metnemme schecke odder övverviese wells, mußte en andere Wäerung nemme. Dat jeiht.

Zick 1994 es dat Shinesische Jeld met der Ammis ihre Dollaars verbonge.

Nohjemaate Sching jiddet öffter. Besönderß de neüe 50 un 100 Yuán Rénmínbì hannet der Fällscher aanjedonn. Wann ene Frembde domet aankütt, dann luuren de Schineesen janz besönders joot drop — Mißßtraue. Och ėn der Spaarkaßß kannß_De ėn Schina nit sicher sinn, dat_De kein verkierte Sching aanjedrieht krißß. Extra oder Doofheijt, dat weet mer nit weßße.




#Article 110: Rösrod (488 words)


Rösrod (amplisch: Rösrath) es e Städtche tirektemang nevve Kölle. Et litt esu öm die fuffzehn Kilometer südösslich vum Dom op de Schäl Sick.

Halv Rösrod es ene jruuße Bösch. Em Köönichsfors un en de Waaner Heed kammer et sunndaachs un de Woch üvver wandere, loofe, mem Rädche fahre un sujar rigge. Nor Pilze plöcke es em Naturschutzjebiet verbodde. Dr hüchste Berch es dä Lüderich. 260 Meter jeiht et do erop. Fröher han se om Lüderich Berchbou bedrivve. Bes 1978 woodt hee Zink-Ääz avjebout. Och de ahl Römer han allt om Lüderich en dr Ääd jebuddelt. Durch Rösrod flüüß de Sülz

Bänsberch litt em Norde. Dan kütt em Uhrzeijersenn Ovverod, Luumer, Trooßdorf un Kölle.

Rösrod hät ene eije Autobahnanschluss an de . Ävver et jitt nor en Opfaht noh Kölle un en Avfaht us Richtung Kölle. För die Op- un Avfaht noh un us Richtung Frankfurt wor kei Jeld mieh do. Die Op- un Avfaht Richtung Frankfurt fingk mer doför em Nohberstädtche Luumer (Lohmar). Och en Luumer woren se kniestich. He han se de Op- un Avfaht Richtung Kölle enjespart.

Rösrod selver un Hoffnungsthal han_ene Bahnhoff un lije aan dä Linnich vun Kölle erop noh Engelskirsche, wo etwa jede Stund ene Zoch wigger, üvver Diringhause un Jummersbach bes noh Marienheed un zoröck jeiht, un en dä halve Stunde dozwesche blos bes_un vun Ovverod.

De Iesebahn zwesche Bänsberch un Rösrod jitt et nit mieh. Dä letzte Zoch es 1961 durch dr Köönichsfors jebimmelt. Aan der Stell, wo die Bahn üvver de Stroß (L170) fuhr, jov et keen Schranke. Ene Kääl met en Fahn sprong vun der Lokomotiev erav un heelt de Vekier op, sulang bes dä Zoch verbei wor. Hückzedaach triff mer op dä ahle Bahntrass Minsche, die hee wandere, loofe udder mem Rädche fahre.

Ne jruuße Laade es et Möbelzentrum. Vill Lück kummen vun wigg her, öm sich hee e neu Schaaf ze koofe.

Die Pooz vum Schloss Eulenbroich es quasi dat Wohrzeeche vun Rösrod. Wann de Rösroder Bürjermeister ene Bref schriev, dan es en demm Brefkopp dat Logo vun dä Pooz avjebild. Die Pooz fingk mer och allewähs op Plakate udder Fessschreffde. Och op de Websigg vum Städtche es die Pooz ze sinn.

Nit nor de Kölsche sin an Ruusemoondaach jeck. Och en Rösrod jitt et ene Ruusemoondaachszoch. En Voaschbich un Hoffnungsthal jonn die Veedelszöch allt am Karnevalssunndaach. Un wie soll et anders sin, natörlich wor och die Pooz vum Schloss Eulenbroich em Karnevalszoch allt dobei, wie ehr an demm Beld nevvenaan sinn künnt. 

Fröher han die Buure met de Schörreskaar schwer Körv, Kessde udder Knolle noh'm Maat jebraat. Hückzedaach fingk mer die ahl Holzkaare nor noch beim Schörreskaarerenne. Alle naslang jitt et em Berjische Land en Kirmes met enem  Schörreskaarerenne. Dobei jeiht et nit nor dodröm, se flöcks de Stroß erav ze schörje. Die Kaare weede staats erusjeputz un löstije Fijure un Spröch draan- un dropjebaut. Am Engk vun demm Spektakel kritt die schönste Kaar ene Pries.




#Article 111: SI-Basiseinheite (241 words)


De SI-Basiseinheite jehüren all zom Internationale Einheitesystem. Do drine sin de Jrundjrösse von dä Physik fessjelääch. Dat SI-System ees et weitverbreitetste System op de Ääd. 

Et jitt sibbe Basiseinheite die em SI fessjelääch sin.

De Läng witt in Meter jemesse. Et Formelzeiche ees dat l un dat Einheitezeiche ees dat m.

De Masse witt in Kilojramm jemesse. Et Formelzeiche ees dat m un dat Einheitezeiche ees kg.

De Zick witt in Sekunde jemesse. Et Formelzeiche ees dat t un dat Einheitezeiche ees dat s.

De Stromstärke witt in Ampere jemesse. Et Formelzeiche ees dat I un dat Einheitezeiche ees dat A.

De Temperatur witt in Kelvin jemesse. Et Formelzeiche ees dat T un dat Einheitezeiche ees °K.

De Stoffmeng witt in Mol jemesse. Et Formelzeiche ees dat n un dat Einheitezeiche ees mol.

De Leechstärke witt in Candela jemesse. Et Formelzeiche ees dat IV un dat Einheitezeiche ees dat cd.

All hee nit jenannte Einheite künnen us oven dä sibbe herjeleitet werde. Do ees zem Beishpill de Kraff. Die witt jemesse en Newton und witt esu fessjeleech: (kg × m) /s².

All de SI-Ëĳnhëĳte künne med ennem Mutiplikator-Sümbohl do_für jeschrevve wääde. De Mutiplikatore sinn ëĳnfach Zaale (Faktoore zom Moolnämme), di_jen Jrüüßen_Ochtnung ußmaache donn, de Sümboole wäde med iere Name jelässe, un sin — ußßer „µ“ (shpresh: micro) un „da“ (schwaadt: deka) — ëĳnfach latteinische Boochshtaaven, wobëĳ_et wishtish eß, un enne ungescheed määt, ov_se jruuß oddo klëĳn jeschrėvve sinn. He sinn se:




#Article 112: Saar enz „Flönz“ (311 words)


Wie ijj e janz janz klein Dizje woo,  do hät ming Opi  „Saach enz „Flönz““ för mish jesaat. Ish kunnt do koum ad shpreshe, dröm künnt sish ming Antwoot villejsh esu äenlish wi  „vlömff“ aanjehüürt hann. Do hätt dä Oppi drövver jelaach un ish han metjelaach un mir hatten shpaßß middeneejn. Dat hätt hä no ėmmer enz widder jefrooch — ish jleuven ish hann em dann „Flönz“ widderjesaat  — un hä hätt e beßßje halv äänz der Kopp jeschöddelt un „Hnng, nää, Do beß keijne rishtije Kölsche“ jesaat un debei jelaach un mer hatten Freud. Dat Spėll jing esu lang beß ish „Blootwoosch“ sare kunnt. Ävver vill spääder,  wie ijj em Kinderjaade wo, un noch wo ijj inn de Shull jejange ben, do hätteret alle paa Juubljohr norrens widder mėd mier jeshpillt. 

Shpäder han ish dann jehoot wie dat zostande jekumme es. Washejnlish be eijne sunne Jelääjenhejte.

Dat kom su. Ėmmer noh dä Welltkreeje koome Lück vun anderswo noh Kölle, die uns waarhaff Jöttlijje Sprooch eetß noch liehre moote. Un Jellt han di och kejn jehatt, dat wooren Flüshlinge, di wooren ußjebomb, un miehtßdenß ärme Deuvel. Wann se üvverhaup Woosch jekouf han, dann han se de bėllije Flönz jenumme. Dat woor och ejnfacher uß ze shpreche. Blotwoosch kunnte se all nit sare  un se fundten se ėmmer noch düür, nit nur e zimmlish shwiirish Woot. Un ußßerdämm eijn Woot för zwei Zoote Woosch die zimmlijj ejaal sin dat däät ene eetß enß jenööje. Sellevs wenn se dann donoh aanjevange hatte,  de Kölsche Sproch jet mieh ze künne. Dröm kunnt mer se met „Sarr enz „Blotwoosch““ jet foppe. Se saaten äevenß leever „Flönz.“

Ömjedrieht däät dann och ene Schoh druß wääde dä mer sish aantrekke kunnt — „Sarr enz „Flönz““ — wä „Blotwoosch“ sare kunnt odder se koufe kunnt, jo do woo Kölsch un Kölle ad däm sing zuhuß jewoode. 

Säät mer.




#Article 113: Sankt Vith (131 words)


Sankt Vith iss_en Stadt ėm Ossdejl vun dä Belljische Provinz Lüttish (Luik, Liège) unn litt im Süde vun däm Jebeet vun der Jemeinschaff vun denne, die Deutsch schwaade dunn. Di Gruuß Jemejnde St. Vith hätt im Johr 2004 öm 9090 Bewunner eröm jehatt, dä iir Jebeed_eß 146,93 km² jruuß.

Vum zwüllefte Joorhundert aan woo dat ene wischtijje Maatsoot för_t Ömlant.

Bes na_m zwejte Welltkreesh woo he en wischtijje Werrekstatt för de Deutsch Iisebahn un spääder fö de Belljische. De Lox un de Wääjens woote do widder haijl jemaat.

Dorweil de Aadennen-Offensive im Jang woo, hätt der Kammißß noch öm Weihnachte 1944 nüng vun zeen Hüüser, un di_jannze Shiene do, kapottjeschmesse.
Medd_enem fürreschterlijje Teppijj_us Bombe.

De wishtishste Weetschaftsberejshe vun dä Stadt sinn der Handel, der Turißmuß, un Fabrikke, die Hollz verärbejde dunn.




#Article 114: Saturn (142 words)


Dä Saturn ees dä sechste Planneet in uns Sunnesystem. Hä is och dä zweitjrüzte Planneet nohm Juppitter. Sing Nopperre sin op dä eeijne Sick dä Juppitter un op dä andere Sick dä Urranuß.

Dä Saturn ees em Middel 1,43 Milliarde Kilometere vun de Sunn enfäärnt. Hä bruch 29,457 Joor üm de Sunn ze ömkreise. Domit hä sich eijmol öm sich selever driit broch dä Saturn 10 Stund un 45 Minutte. 

Dä Saturn hätt öm sich eröm eh ziemlisch jruss Ringsystem, deshalev witt hä och Ringplanneet jenannt. Im Fäernröehr sieht hä deshalb sehr imposant us. Och andere Planneete han Ring öm sich eröm, dä Saturn hätt äver et jrösste. 

Dä Saturn hätt 48 Moonde. Vun dänne sin äver nur sächs jrüsser als 200 km im Doorchmesser. Dä Jrützte Saturnmoond ees dä Titan un mit 5150 km Doorchmesser is dä jrüsser als dä Merrkuur.




#Article 115: Schluff (Bahn) (328 words)


Dä Schluff eß en ahle Iesebaan en Kriewel un direk drömeröm. Hä eß bei de äählßte privaate Baahne in jannz Deutshland. 

Dä Schluff es jez en Museumsbahn. För dä Bedriev zoshtänndish ess ene Vereijn, dä „Schluff und historische Verkehrsmittel Krefeld e. V.“ en Kriiwel.

Der Name „Schluff“ kütt vun „schluffe“ wie mer sish denke kann, unn dat hätt zweijelej Sinn. Wänn dä Schluff aanjedamp kütt, do kannß de n schun vun wigk her piefe hüüre, un wenn e dann nööer kütt, da hüürt sish dat aan, wie wenn jaannnz laaanngsaahm eine met singe Schluffe övver de Ääd jeschluff köhmmdash; nuur dat dat jet louder weet, wänn hä noh eß. Ish han et selver jehoot. Dat zweijte es, dä Schluff es nit jraad flöck. Dä schluff so zo saare durrəsh de Landschaff. Ish han et nit ußßprobeet, ävver ish jleuv, nääven däm Schluff kannz e mi m Faarat jemöötlish nevven heer faare.

Em Johr 1868 wood de„Crefeld-Kreis-Kempener Industrie-Eisenbahn-Gesellschaft“ (CKKIE) et eetß jejründt. Em Johr 1874 hätt se widde zo jemaat. Se woo Pleite. Em Johr 1880 dann hätt de „Crefelder Eisenbahn-Gesellschaft“ (CEG) dä Laade, un de Shiene, un wat söns noch övverish woo, üvvernumme. De CEG hann se shpääder med dä neue deutsche Shriefwieß för di Stadt dann och enz en „Krefelder Eisenbahn-Gesellschaft“ (KEG) ömjenannt.

Em Johr 1914 hät de CEG jenau:

jehatt. 
Domet hätt de KEG beß ėnn t Johr 1985 Minsche un Zeush jefaare. Dat Netz vun dä Baahn eß ävver in dä Zick jet jeschrummf woode.

Zick 1980 fiert vun Mai bes Oktoober et Sonndaachß un Fierdaachß en Musejumßbaahn op dä Verbindung zwesche St. Tönis övver Nochtbaanhoff und Hüllß noo m Außfluchßjebeet am Hülser Bersh. De Zöch sin voll. De Lück brenge ihr Faarääder met, manchmool sin di zweij Waare för de Faarääder knubbelßvoll.

Övverish eß hück, em Johr 2005, noch jenau de eijn Verbindung, prakijj alle anndere Schiene sin fott.

Em Joohr 1995 is dä Schluff ėn di Lėßß med de „Beweeshlish Dëngkmohle“ opjenůmme voode.

 




#Article 116: Schmetterlingsjaade (112 words)


Ene Schmetterlingsjaade ees eh Huus en däm Schmetterling un frembländische Planze ussjestellt werde. Ed jitt mehrere dovun en Europa.

Dä Schmetterlingsjaade em Schlossjaade vun de Bursch Sayn en Bendorf bei Neuwidd zeech op ener Fläch vun över 200 m² Schmetterling vun de verschiedenste Aarte. Anschaulisch witt die Entwicklung un dat Levve vun dä Fladderdier jezeech. Jleichziggisch ees dä Jaade met frembländische Bloome un Bööm volljestellt, weil die Schmetterlinge eemmer bestimmte Plantze bruuche op dänne se levve künne. Nit nur Daachfalter fladdern do öm eeijne eröm sundern en enem avjetrennte Raoum sin Naachfalter un däm singe Nachwuchs ungerjebraad.
Zusätzlisch zo all dä Schmetterling sin och noch fremdländische Vüüjel, Insekte un Schildkröte zo beobachte.




#Article 117: Schmölzje (201 words)


E Schmölzje oddo Schmöllzje säät mer för enne Knubbel Lück dijenne Klüngel sin, oddo nen Klüngel am Louufe han. Wann mer Schmöllzje fö'se sääht, do häiß dat och dat mer se nit ligge kann, oddo dat mer jlöif demidsde finge dat fleijsch neddesu jood wat dei don. Mer schprisch och ald enß fun do Forwandschav esu vännse äinem op do sak jäit. Nätt eß dat nit ävvor ierlisch.

E Schmölze hätt enne Zosammehallt. Do'ohne wöö't käj. E schmöllze es bäinah emmer jet wo mer vun ußße dropluuert. Wämmer nämlisch sellevo do bäj eß, säät mer 'Ming Fründe' oddoh 'Ming Famillisch' un fingk dat joot.

En de Pollitik jiddet haimlijje Schmölzje angmas un do säät mer nojodinkß zig de DDR och Siielschaff dofüer. Filläijsch vail dä Pollitiker baal sing Siel fokoufe däijt?

Am Rannt fun dä Kirrmeß eß naakß, ööhndlisch jetangk, eß sisch de Dorrefjuurent am zorschlonn. Flüsch äine meddsen op de Schtrohß, baal füren Auto. Dä Auto wiisch em uß un fürenne Boum. Auto verblötsch, dä Faare eß noch janz. Ävver Jottsäidangk. Wä eß Schuld? Dä Faare eß nit fum Dörrep, hät käine widdejekannt. Un dat janze Schmöllze hält zosamme. Hät jaa nix jesinn. Wo jo esuh duuster.

Esu eß dat.




#Article 118: Schwängel (288 words)


Ne Schwengel und ennen Schwängel es jet, wo met mer jet bewääsch, driht, en Jangk säzz.

Ne Pompeschwängel es dat lange eng vun dä Pomp, wo mer met de Häng aanpack un erop un erunger schöckele moss do met di Pomp Wasse jitt. 

Beijene Hanndmüll, Kaffemöll un esu nimmp mer och dä Schwengel un dä moßß mer driehje do met di Möll moohle dääit. Frööjer wo mer noch kei eläkktrisch Aanlassere för et Auto jehatt hätt, do moot mer dä Auuto mem Schwängel aanschmiiße, wammer ajn jehatt hätt. Selvs hück fiert noch de ein odder andere Ent eröm, die kannß_te immer noch aanschwengele. Och enne Waarehävve hät am Eng ene Schwängel wo mer bewääje moss öm dat Dinge ze bewääje datt et sing Ärrbäijt dääht un de Waare noh bovve bewääje däät.

Usserdämm säät mer en do Werrkschtadd_och noch Schwengel föör en janz lange Schtang, woh mo e koot Eng un e lang Eng hätt. Dat koote Eng schtäiht övver un weed zom_bäischpill unger_e Auto jeschtoche, un an däm lange Eng paa Meeter fott do_fun hange sesch dann zwäi Minsche draan, un däue dat erraf bes_op de Ääd, un der Auto jäiht jäd_in de Hüüh.

Bäĳ_ennemm Zochjescherr, wo der Buur hinger sing Pääd, Oohße oddor do Träkker schpannt, do eß dä Schwängel dä lange kweer_Balləken_am_Eng. An däm Schwängel sing Hooke määt_ä_Buur sing Ägge, Heuwändere, Schnitto, sing Flöösh un_esu Zeush_miih faßß, wat_i Diere odder dä Träkker_esu övver_et Fälldt trik. Bäjem Dräsche vun_Handt, bruch dä Buur oddo singe Drescher oğ_en _Aat Schwengel, di häijße ävvor Fleejelle, wäijel se dorsh de Luff fleeje bäĳəm Dräsche.

Mansch Äiner säät och enß 'Schwängel' wänn eeindlijj_ene Püngel odder_ene Knubbel jemäind eß. Füo_allem_jung Lück finge_dat Kuuhəl. Hen_un_widder sääd_äĳne nit_janz_äänz 'Schwengel' wo_e och 'Oschi' sare künnd.




#Article 119: Schwängelrääsh (194 words)


Dat Schwängelrääsh jidd et en op äĳn oddo anndere Wiiß ald jannz lang, un en fille Länndo. Et hillef de Buure bäĳem Ärrebäĳde o m Fäldt. Domet hä singe Akko bes aan do Rannd eraan nuzze kann, zom Bäĳshpill bäĳem Flööje un Sääje, mußß e bäĳm Driije met singem Akko Jeräät, e Shtöck wigk dorsh de Luff övver et Nohberslandt künne. Manschmol häjs et met äĳnem Radt] darf e rövver, odder hä kann 1 Äll, odder ne hallve Meeter, odder 2 Älle, odeer sujaa ene jannze Meeter, met däm Schwängel hinger singe Zochdiiere, odder hinger em Träkker övver et Fäldt nevve draan odder övver enne Wääsh schwenge. Dat kam mer imm nit vobeede. Un do darref mer imm och nix en do Wääsh lääje. Dat häijß, et darref do nix hüüter sinn alß wie dat dä Schwängel noch drövver paßß. Do darref mer nix hen boue, un käĳn Beum plannze. Dröm sinn Zeun, wann dä Nohber etwa Fii hälldt, emmer enne Schrett odder zwäĳ vun dä Jränze fott. Su vriß dat Fii nit fum Nohers Akko, sellfß wännet dä Kopp dorsh do Zaun stisch, un dä Nohber hät Plaz för singe Träkko se wände.




#Article 120: Schiffje (Köch) (318 words)


Wenn de ne aale Herd in de Kösch häß, dä met Klütte odder met Holz jestoch weed, dann hätt dä villeijsh och e Schiffje. Dat es en Aat Pott för heijß Waßßer un ene Deeijl vun däm Ovve. Dat sizz enn ennem Fach vun dä Bovversick vun däm Ovve drin, so dat dat vun unge och schöön Wärm kritt. Mer hätt es mießtenß der jannze Daach aan der Sick setze, wo t nit tireck o m Füür es, ävver de Hetz vum füür drunger vobeij trick om Wääch na m Kammiin. Wänn der Herd dofür jebaud eß, ann kannsd t och woanders hindunn, do mußß de blooß en Plaat ömlääje un me m Shiffje tuusche. So kannß de t och för Wasse rishtish ze koche nemme. Et kütt ävver op de Bauaat drop aan, obb et dat ußßhallde kann.

So e Shiffje eß nomaalerwieß viereckish met affjerundete Ecke, et eß natüürlijj uß Iese un jlännz schöön, wam mer et ööndlish jepuzz hätt. Innedren eß Wasser, na klaar. Bovvendrup hädd et ne decke Deckel. De Wäng un dä Deckel sin mießtenß innendrinn isoleet, dat dat Wasser och schöön wärrm bliev.

Off häßß de aan der Vördersick e Kräänshe, wo Do der dat Wasser zappe kannß. Manch Schiffjen es der oone, dann moßß mer der Deckel opmaache un sish dat Wasser met der Kell holle. Oder mer schnapp dat jannze Scheffje un schödd et, ejal wie uss em Pott. Bei jruuße Scheffje wöör dat jet schweer, un mer wööt och jet vill Qualm uss em Ovveloch en de Buud krijje, ävver bei kleijne Sheffje is dat övv esu jemaa, dat doh dat Loch besönder klein eß, un vill vun däm Liev vum Shiffje o m Rand opsez. Die han dann och ad ens aan jeeder Sick Jreffe draan, dat mer se beßßer jriefe un schödde kann. Ish han och Eijn jesinn dat hädd en rishtijje Schnuut för ze Schödde jehatt.




#Article 121: Shmėkk (225 words)


En Shmėkk eß enne dönne Stekk medd enem Jreff am eijn Eng un ennem Siiel odder enne dönne Shnuur am anndere Eng draan. Di zwäij sin unjefääer ejaal lang. Dä Jreff nemmp mer en de hand, un dann kam mer med dämm Siiel en do Luvv enne Knall maache, wem mer en plözzlijje Bewääjung määt — di moßß nuur flökk jenooch sinn. Dat weed jebruch zom Bäijshpiiel öm Pääd aanzedriive. Kam mer och Lück met äshräkke, odder bäij Prozeßßjoohne dä Lücksher en Freud maache. De Pänz bruche en Shmikk för iir Dilldöpp aanzedriive. Wemmer net oppaß un triff ene Minsch domet odder e Diier, do kam mer di shweer voläzze.

Schmecke jedd et en jruß un kläijn, en lang un koot, en schweer un läijsh un och in en fiilfälltije Varijannte, di nit unbedingk för de nommaale Forwänndung jemäijndt sinn. Zom Beijshpill frööer för de Follter, met viile Ledder Schnüür draan, odder met Hooke un Stäijn for et Jäijßßelle oder om wäm de Reßß ze jävve. Et jitt extra jruuße dekke shweere för em Zirrkuß odder op de Shtrooße zom Show Maache un förr et Wärreffe. Mannsch Schmėk wälle de Lück als e Shippzeush bäij em Knuutsche un esu jät hann. Natüürlich wed e jannz Däijl Shmikke för Diiere ze Dirrijiiere un ze Läijte enjesaz. Raupdiiere Dreßßiiere wöör oohne Stek odder Shmek waashäijnlish zimmlish shwiierish. 




#Article 122: Shprösh (144 words)


He kütt em Leßß mit Spröch, die mer_esu säät em Lääve.

Mer han zweierlei Zoote dovun, die ein sin mießtens jannze Sätz un sin son Aart Zittate oder ene fäädije Oßshproch, die andere sin mieh wat der Sprochweßßeschaffler ene „idiomatische Ußdrock“ nennt, also sun paa Wööt, die mer immer esu säät wammer dat sare well wat jemejnt es, ävver ejner der dat nit kennt un nuur wejß wat die ejnzellne Wööt för sish bedügge dunn, dä vershtejht dat nit, der vershtejht nur Baanhoff. Jo un die Zoot weet nit als_ene janze Satz jesaat, die weed inn_ene Satz enjebout un kann doröm och schunn_ens e beßßje  ungesheedlijj_ußßfalle. Natüürlich jidd_et he wi övverall och Zweshetöön.

Me sammele he bloß so_n Spröch wo mer  drövver han. Also wenn hee jett fäählt, schriev drövver, un dann dunn Dinge Attikkel in die Lißß he erin.

Shprishwööt, Dijalekkußßdröck, Dijalekkwööt, Shprooch




#Article 123: Shtäzz (203 words)


Ne Stez ist dat wat hinge erus Hängk. 

Bovve em Norde saren se Stert dozo.

Dä Hunk hät enne Stez un wiggelt domet. De Katz bruch ihre Stez öm jrad loufe ze künne. En Koh jach mem Stez de Fleeje fott. 

Noh'm Prinz Karneval küt dä Stez vum [Rosenmontagszug|[Ruusemoondachszoch, un hinger däm Stez küt de „Stadtreinijung“ un määd dä Driß vun der Pääd widder fott. De Pääd han Stetze met schöne lange Hoohr dran. Avver och Ellifante un Fesch han ene Stäz. Di bruche se, öm beim Wandere ihre Fördermann ze kenne un faßzehallde. 

Em Stez vum Flochzäusch sez et Leitwerk un dä Funk. De Füjjel han de schönste Feddere em Stätz, un der bruche se och öm ze Lenke beim Fleeje. Wenn de ne Pattevuul bauß un vorjiß däm singe Stez, dann flüch dä nit. Em Kinno un em Thiater jiddet och enne Stez. Wenn nohm Fillem de Name övver de Leinwand loufe, da es dä Stez am Jang. Wenn et Spill röm es un de Metspiller dunn sich verbeuje un krijje jeklatsch, un norrens un norrens rus op de Bühn, jo da kannste och jonn un der der Stez schenke wenn det ielig häß un em Parrekhus der Stau vermeide wells.




#Article 124: Shwatzleesh (100 words)


Dat su jenanndte Shwatzleesh ess_enn Leesh, booß do Minsch süch_dat nit dirägk, vill Diiere künne dat ävver met iire Oure sinn.
Et jidd_en jannze Aanzal Saache, di wenn se met der Shwatzleech_Lamp aanjeleuch weede,
enn anndere Färve zerögkleushte, su dadd_mer_et doch sozesare öm_de Egg_eröm sinn kann, dadd_es miiß enne undeutlish dunkel_lillane Shėmmor. Wi mer in de Dißkoteeke soch, wo dat Shwatzleesh en Zick_lang en Moode woo, eß de Welldt fůll do_fun: Hůgk, Kleeijder uß Kunnßfaser, Kleeijder di met optische Ophäller jewäsche woodte, dä eijn odder anndere Kunnßshtoff, un_esu. Täshnish jesinn es dat Schwatzleech eijnfach Ultra_Violädd_un weed_met Kwäksillver Damf Lammpe jemaat.

 




#Article 125: Schääl Sick (201 words)


De eijn oder andere Sick beij enem Floßß eß de Schäal Sick. Beim Rhing lijje Köönißwinnter, Beuel, Wahn, Pochz, Düx, Müllem un Müllem mdash; alle beejtß mdash; Läwerkuuhse, Düsseldorf un eso op dä Shääl Sick. 

Op dat räächß odder links iß, kütt drop aan, wie mer looht. Wenn mer sish op en Bröck stallt, oddo om Böötshe steiht, un doo henn looht, wo dat Wasse henn läuff, dann iss et rääß un offiziäll richtisch. Wann mer ävver esuu steiht, datt mer et Wasser op sich zoo louuffe süüt, dann iss et links. Doo woo de Schääl Sick es.

Dat met dä Schäl Sick kütt uss dä Zick, als Pääd de Scheff noch de Rhing eroppjetrocke hann. Weil de Soun em Osste opp un em Wesste ungerjeht, dääten die Pääd, die flussopwääts leefe, met enem Ooch emmer en de Soun luure un wutten dodurch op eenem Ooch schäl. Dat nohmen die Kölsche zom Anlass die Lück uss Düx, als Lück vun d'r schäl Sigck ze veräppele. Un dä Spruch: Die sin vun d'r Schäl Sigck! hätt sich bes hück jehalde. Die Lück vun d'r schäl Sigck woren äwer och net doof, un nennen ihr Sigck vum Rhing: De Sounnesigck vun d'r Stadt.




#Article 126: Sibbejebirsch (228 words)


Ed Sibbejebirsch ees eh Jebirsch dat op de räschte, odder ößlije, Sick vum Rhing beij Köningckswinte un Bad Honnef litt. Ed ömfass circa 40 Bersch un Höwele. Dä hüchste Bersch eß dä Öölbersch met 461 m.

De sibbe jruße Bersh sin:

Andere kleenere Bersh sin:

Wesseschafflich eß et Sibbejebirsch durch Vulkanismus enstande, äwer schöner sen die Legende.  

Die zahlreische Jesteensaarte us däm Sibbejebirje wutten ad vun dä Römer en Steenbrüsch avvjebaut un für dä Bau vun Jebäude benutz. Dä nohjelejene Rhing dät dobei als Transportstroß deene. Av däm 11. Joorhundert wutten die Steenbrüsch dann wedder eröffnet. Se woren noh dä Römer lang nitt jenutzt wudde. Em Rhingland wutten en dä Zick etlische Kirche jebaut un do wor dat Jesteen us däm Sibbejebirje am nööchste. Ed berühmteste Beishpill für en Kirch met Jesteen us em Sibbejebirje ees dä Kölner Dom. Für däh wudd över 300 Joor Steen em Sibbejebirje jebrooche un dann mem Scheeff noh Kölle jebraat. En Kölle sin och sönß noch ettlijje Kirche un anndere Hüüser met Sibbejebirshß_Shtejn gebout woode. En andere Kirch met Steen us em Sibbejebirje ees dat Kloster Heisterbach. 
Dä Avvbau vun Jesteen ees bes en ed 20. Joorhundert wigger bedrivve wudde un iirz am 7  1922 wudd ed Sibbejebirje zom Naturschotzjebiet erkläät. Äver iirz doorch en Verordnung us däm Joor 1930 wudd dä Avvbau vun Jesteen endjülltisch ungersaaht un die Steenbrüsch wutten jeschlosse.




#Article 127: Sieburch (352 words)


Siebursch eßß en Stadt em Rhingland. Et eßß de Kreijßstadt vum Rhing-Siesch-Kreijß em Südde vun Noodrhing-Weßßfaale. Mer schwaadt heä et Sieburjer Platt.

Siebursch befingk sich op d'r räschte Sigck vum Rhing (och schäl Sigck jenannt), 26 km vun Kölle un 10 km vun Bonn entfäänt, aan der Ufere vun Agger un Siesch. Siebursch jilt als traditionsbewusste un trotzdämm moderne Stadt. Siebursch hät_e_ne ICE-Bahnhoff (Bahnhof Siegburg/Bonn) aan d'r neuen Iiesebahnstreck Köln–Frankfurt am Main, aan dämm och Regionalzöch un S-Bahne vun d'r ahlen Sieschstreck haale. Siebursch es_en Stadt zom Enkoofe met 'ner besonderen Atmosphär. Dä Stadtkään met singem historische Maatplatz un Jebäude ka_me jot öwerschaue. Bekannt is Siebursch och durch singe mittelalterliche Weihnachtsmaat, beij dämm vür allem mittelalterliche Handwerkskuns zor Schau jestellt witt.

Et Jebiet vun Sieschbursch befingk sich op_e_nem südössliche Ausläufer vun d'r Kölsche Bucht un jrenz em Oste aan die Usslöfer vum Berjische Land, em Südde aan die vum Westerwald und die vum Sibbejebirsch.

Et Stadtjebiet vun Siebursch weed vun d'r Siesch, d'r Agger un dem Wahnbach umflosse. Am Sieschwehr fließt d'r Mühlejrave vun d'r Siesch av, durch de Stadt durch, un op d'r Zang widder in die Siesch zerögg.
D'r Wahnbach speißt zoeets die Wahnbachtalsperr, bevor hä wie die Agger in de Siesch mündet.

Siebursch lit in d'r Niederrheinische Bucht, enem Becke im Norde vum Rheinische Schieferjebirsch. Em drette Äädzickalder hät sich d'r Boddem jesetz, wodurch de Bucht endstande es. Im Oberoligozän hieß et Land unger em Auelgau, et Meer hät bes hinger Bonn jereicht. Im Oligozän sinn die Scheechte vun helljraue bes dunkeljääle Ton entstande, die et für allem in d'r Jäjend öm de Aulgass jit, un die im Meddelalder dat Fundament dozu lääschten, dat Siebursch zu ener bekannte Döppesmächerstadt weede kunnt. Nohdem et Meer dann widder fott wor, han sich he och noch Sand jemengt met Brungkollflötze drop avjelagert. Dat kann mer och janz jot in de Rhing-Terasse (und denne vun de angrenzende Flüss wie Siesch un Agger) sinn.

Amtierender Bürjermeester is Franz Huhn (CDU), der dat Amt 2004 von Rolf Krieger övvernommen hät.

 

 

D'r Braschosser TV 1913 spillt met singer Mädche- und Herrenmannschaff in der 2. Bundesliga Nord.

 




#Article 128: Sikkenß (119 words)


Dä Sikkenß ėßß wo ma hinjang wenn ma_sikke moot. Ma fingk hä vüür allem op dä öffentlische Herrentoilette.

Dä Sikkenß ėßß kwaasi de ziwwelisatorische Wiggerentwicklung vunn dä Pißßrinn. Dä Pißßrinn ėßß föör ville Lück, am Sikkenß äwwer kann nur enger stonn, wat joot ėßß föör de Lück di jet schamhaft sinn. Hückzedaach sieht ma sojaar Wänd zwesche de Sikkenßen damet ma sish nit jäjjeseijtish zoluure kann beijm sikken. Ma kann saare dat de Pißßrinn de jesellschaftlische Klasseungerscheed verwische doot (zem Beijspill singk BAP: Unn ob nu eijner Krimsekt drenk oder nur noh Wermut stenk ėßß an dä Pißßrinn spätestens ejaal  Eins im Vertraue vunn Für Usszeschnigge). Beijm Sikkens ėßß dat nit_esuh dä Fall. Trotzdämm hänn se sish weijtestjähend dorshjesäätz.




#Article 129: Silber (188 words)


Seleve is dat chemische Elementdingens mit de Oednungszahl 47. Et wörd affjekürz Ag vun Lateinisch .
Et is en edles Metall, wat hees, dat es nit jern mit der andere Elemente reajiere dut un in de Natur och jediege vörkütt. Miißentdehls küt et ewwer sulfidisch üe oxidisch vör is ewwer leeschder vun de Schwävel üe Suestoff ze trenne als en unedlet Metall. 
Seleve wörd jenutz vör Jeschirr, Münze un Schmuck.
Weil et esu schön jlänzt (et ene huhe Refexionsfähichkeit hätt) jebraut man et och vör Spiegele un och in der Optik. Eläkrtisch Strom dät es bässe leite als wie irjendwat sunnst so dat et och in de Elektroteschnik nit wechzedenke is.
Wil Lischt Selevefolie schwarz färbe dät is et och die jrundlage vör de Fotojrafie zig ca. 1850. Weil viele Bakterie kene Enzyme vör Seleveabbau han is et och in de Medizin als Antibiotikum bekannt. Vun diese Eijenschaft kütt och de averjlaube, dat Münze in de brunnen ze schmiesse Jlück bringe dät, weil Seleve- esu wie Koffe-Münze den Bakterie de Duut bringt und wenn de Lück emmer jesund bliev, dann is dat schon als jlück ze bewerte, ne?




#Article 130: Steern (459 words)


Ene Steern is ene jrusse Feuerball dä em Weltall ze finge is. Et jitt över 70 Trilliarden Steerne odder noch mieh. Dat schätze de Weßßeschaftler zemindest, weil jezällt hätt se noch keeiner.

Dä Steern der uns am nöchste is, is us Sunn. Die is circa 150 Millione km vun dä Ääd entfeernt. Et Leech bruch etwa aach Minutte bis et bei uns ankütt. Dä nächste Steern is dann 4 1/2 Leechjoor entfeernt. Dat heeß et Leech vun dem Steern bruch etwa 4 1/2 Joor bis et bei uns ankütt.

Uns Sunn hätt ene Durchmesser vun 1,3925 Millione km dat is dä 109fache Ääddurchmesser.
Uns Sunn is ene Mittelmässije Steern wat sing Jröösse aanbelank. Et jitt also noch jrüüsere Steerne. Do is zom Beispeel dä Steern Beteijeuze em Steernbild Orion dä is 276,6 mol jrüsser als uns Sunn un dat es noch nitt dä jrüüzte.

Die Steerne bestonn haupsächlich us Wasserstoff un dä hätt die Eijenschaff, dat hä unger jrussem Druck en Verbindung mit sich seleves injeit. Dä Vojang nennt de Weßßenschaff Kernfusion. Dobei ensteht zom eene Helium un zom andere jede Menge Enerjie. Die Enerjie witt dann in Form vun Leech un Wärme in et Weltall jebloohse.

De Mileschstrooß is die Jalaxi in dä mier wunne. Me kann se in dunkele Näächte als Band am Himmel erkenne. Mier befinge uns mit unser Ääd in eenem vun dä Spiraalärme vun dä Mileschstrooß. Die is nämlich en Spiraaljalaxi. In de Midde vun de Mileschstrooß knubbelle sich jede Menge Steerne oppenannder, su dat dat vun ussen beööch ussitt wie ene löchtende Ball.

Usser unser Mileschstrooß jit et noch över 100 Milliarde andere Jalaxie. Et jeven Spiraaljalaxie, Balekejalaxie, Elyptische Jalaxie un unrejelmäässije Jalaxie.

Die hee jenannte Steerne sin alles Endpodukkte vun enem normale Steern. Dat heeß, wenn dä Wasserstoff verbruch is dann fänk dä Stern an ze sterve.

Die Wiiße Zwerch sin usjebrannte Steerne die noch jlöhe. De Kernfusion hätt opjehört ze brenne un der Steern köhllt dann langsam av. Wenn hä janz kalt es, witt hä Schwaze Zwerch jenannt.

Ene Steern der 1,4 bis 3 mol suveel weech wie unser Sunn der endet in ener jrussen Explosion, en sujenannte Suppernova un witt dann Neutronesteern jenannt. Ene Neutronesteern is ziemlich kleen. Typischerwies han se ne Dorchmesser vun circa 20 [km. Dobei wejen die Neutronesteern äver zemlich veel. Ene Stecknadelkopp vun dä Materie weech esu veel wie ene Würfel met Wasser dä 100 Meter Kanteläng hätt.

Eh Schwaz Loch ensteht och us enener Suppernova. Dä explodierende Steern hätt eh Jeweech vun mieh als 3 Sunnemasse. De Materie sack unger dä Jravitation su dich zesamme, dat de Anziehungskraff esu jruß is, dat nitt ens mieh Leech dovun weck kann. Et witt vermutet, dat in de Midde vun de Jalaxie jeweils eh Schwaz Loch sin künt.




#Article 131: Stickstoff (192 words)


Stickstoff ees eh Schemisch Element mit dä Oochtnungszahl 7. Ed steeijt em Periodesüßteem in der fuffzehnte Haupjrupp. Singe Keern besteijt us sibbe Protone un sibbe Neutrone. Öm dä Keern eröm flehjen sibbe Elektrone.

Stickstoff witt zum eeijne als Schutzjaas beijm Schweesse jebruch. Zom andere witt hä zor künstlischen Herstellung vun Amoniak verwendt. 
En de Autoindustrie jitt ed Firme die behaupte, dat dä Stickstoff als Füllung en de Reefe dofür sorje deijt, dat Kraffstoff enjespart witt un die Reefe nit esu schnell de Luff verliere. Dat ees äver alles noch nitt weßßenschaftlisch nohjewisse.
Weme äver jett janz kalt krieje will, dann ees och meistens Stickstoff em Shpill]. Doorsch singe niddrieje Siedepunk un dat reaktionsträäje Verhale ees hä optimal öm alles möchlije kalt ze krieje. Hee eh paar Beishpille:

Do drüvver hinuss witt dä Stickstoff och noch beim Verpacke vun Leevensmiddel enjesatz. Dobei witt zem Beishpill en Chipstütt met Stickstoff opjebloose un dann kumme de Chips erinn. Dat hätt dä Jrund dat die Chips sich dann länger halde.

Stickstoff kütt am häufischste en de Luff für. 78,7 % vun dä Luff sin nämlisch Stickstoff.
Hä ees äver och en Eiweiße un Nukleinsäure ze finge. 




#Article 132: Stėlle Poßß (215 words)


De Stėlle Poßß oder Stille Poß es eijentlich en Shpill uß em Kėnderjade.

Alle Medmaacher maachen en lange Rei ode ene Krieß oder sėzzen öm der Desch eröm oder sujet. Do weet einer ußjeloort un määt der Aanfang, oder hä eß ad am Aanfang vun der Rei. Dä Eezde säät singem Nohber jet innet Uhr. Wat ės ejal. Däm eezte singe Nohber moß dat dann vershtonn un säät singem andere Nohber ėn d Uhr, watt hä vershtande hätt; un dä sääd et däm Näxdn ėn d Uhr. Unn esu wigger. mdash; Janz am Eng, der Lezde, säät dann janz loud, dad et alle hüüre künne, wat bei im aanjekumme eß. Nomalerwieß eß dat nid esu janz dat, wat am Aanfang shtund und de Eez jesaad hätt.

Manchmool, wenn de Pänz jett ähler sin, dann maachen se sij ene Shpaß do drußß, jet andorß wigger ze sare, alß wie se jehoot han. Ävver selvs wenn se janz opmerksam bei der Saach sinn un janz räuish un leiß un sich Möh jevven, et all jenau richtich zo maache, dann kütt ėmmer widder enß jet Verdriehtes am Eng aan.

Dat jiddet och ėm normale Lääve, nit bloß ėm Shpill. Do säät mer och der Stėlle-Poss-Effek för, wann einem jewaar wėėd, dat sujet bėm janz jewöönlije Wiggerverzälle paßßeed ėß.




#Article 133: Sunnesystem (203 words)


Eh Sunnesystem is eh Dinge us em Weltall. Et besteht in de Rejel us ener Sunn un Planete.
Et bekannteste Sunnesystem is dat unsere, indem mir mit unserer Ääd üm de Sunn kreise.
Su eh Sunnesystem ensteht immer dann, wenn en neue Sunn jebore witt un üm dä neue Steern noch jede Menge Dreck erüm kreis. Dä Dreck klummp dann almählich zesamme un et enstonn zuerst eh Planetesimal un dann de Planete. Un noh_m selve Prinzipp krijje mansche Planete och Moonde.

Unser Sunnesystem besteht us eener Sunn un 8 Planete un die heeßen esu:

Pluuto wor joohrelang ene Planeet, äver de Weßßenschafler han sisch am 24. Aujust 2006 dorop jeeinich, dat hä keeijne mieh ees. Statt dessen witt hä jetzt zo de Zwerchplaneete jezällt.

Ansunnste jehüren noch eh paar andere Dinge zo unserem Sunnesystem. Do is noch dä Asteoridejüddel, etliche Moonde üm de Planete dromerüm, jede Menge Komete un janz wick drusse de Ortsche Wulk us dä de Komete kumme.

Lang han de Wissenschaftler jeglööv et jööv nur unser Sunnesystem, äver füür eh paar Joor han se ene Planet usserhalb vun unserem Sunnesystem enddeck. Sick dem han se at etliche andere enddeck äver noch keene, dä su is wie uns jode ahlle Ääd.




#Article 134: Süüdpool (298 words)


Dä Süüdpool eßß dä südlijje Deijl vunn dä Ääd unn dä Ääddeijl dä da lijjt.

Dä Süüdpool eßß sozesaare wo de Äädaxx em Süüde ußß dä Ääd erußßluuret. Woröm se sisch drejjt. Dä Punkt wood ed eäßßte Mool vunn Roald Amundsen unn Robert Falcon Scott erreijscht.

Dä Kompaß zeijjt op en Punkt im Meer, dä sisch von Daach ze Daach beweere doot.

Dä Süüdpool eßß 13,2 Milljuhne Kwadraatkillomeeter jrooß unn hätt 1000 (Winter) beßß 4000 (Summer) Eijnwuhner, di op dänn 80 Forschungsstazjuhne lävve. Nuur 2% sinn ohne Ies, dä Rääßß eßß vun en decke Iißscheesch bedeckt, di hätt beßß ze 4500 m.

En singer Medde eß dat Land fum Pool unger_em Meereß_Shpeejel, ävver dat Iiß eß do esu deck, dadd_et beß unge dorresh reëĳsh, ed_eß allsu nimmoohlß Waße zwesche däm Iies un dä Ääed. Dadd_eß jefeeolish. Wänn nnammlish de Meereß_shpejel wiggo shtëĳsh, wi_jerret em Momang dëĳdt, dann weed_et jo och wärremer op de Ääd, wi_jedd_et em Momang dëĳdt, un dat künnt zosamme in dä Zigk zwesche de Joohre 2080 un 2250 dozo füüere, dat dat Meer_Waßo unger dat Iieß fum Süütpool kütt. Wänn dad_esu eß, dann weed dä jannze Iieß_Pannze, washëĳnlėjj_en jannz koote Zigk et schwemme aanfange. Dä jitsch dann sozesaare uß singem Loch noh bovve un dat jannze Wasso jöck drunge un hivvd_en en de Hüh — fill mieh, wi wenn_e ëĳnfarr_ald am schwömme wööh, un dann weed_e widder_eraf_falle, un norrenß en de Hüh jonn, un esu wiggo, beßß_e endlijj_en Rouh kütt. Dobëĳ künnte Welle ëntschtonn, di öm der jannze Jlobuß loufe, sesch henger_em Äqwaator widder zesammedrängelle. Wänn dih zwesche Ängland un Frankrish_op unß aankumme, dann eß ävver Belljie, Holland un Döütschland_en Nuut, do künnt en Wäll öm_de 100 m huh de Elbe erop loufe. Di endt dann eetß aan de Allepe, un määd_alles platt, wat dozweschen_eß.




#Article 135: Theodor Storm (319 words)


Hans Theodor Woldsen Storm (* 14. September 1817 in Husum; † 4. Juli 1888 in Hademarschen) wor enen nochtdoütschen Novelle_Shriivo un Deeshto.

De Familish vun sing Motte hätt ald zik Jenerazjoone in Husum jelääef.
Do un en Lübeck eß zor Schull jejange, shtudeet hätte dann en Kiel un in Berlin Rääch.
En Kiel woa hä och ene Frünnd vun Theodor un Tycho Mommsen, met dänne zesamme hä Saagen uß Shläßwish un Hollshtäjn sammele däät.

En däm jlishe Joar hätt sish dä Theodor Storm als_enne Rääshßanwallt en singe Vattershtadt nidder un hieroadt 1845 sing äjen Kusiin, et Constanze Esmarch, di ald 1865 duud jeblivve es.

Met dä däänishe Rejierungk vun Husum doamoals koam hä avver övver krüttß un dröm hät hä im Joa 1852 singe Poßte voloare. 
Hä trood_en dä preußishe Deenß en, eetß als_enne Assessoe en Potsdam un em Joa 1856 as_enne Kreisrishto in Hillijeshtadt. Ävver sing Sääne no do Häjmaat vojing imm in_de Främbde nit.
Wi Shläßwish-Hollshtäjn em Joa 1864 deutsch woat, doa koam dä Theodor Storm tirek no Husum zerökk, woa hä ne Landvocht woot un 1866 de zweete Ehe injingk med_dem Dorothea Jensen.

Theodor Storm woor anfangs mii enne Lürriko wi ene Novelleshrivo, un hä hät sish sellevs emmo soa jesin. En singe jedeechte spöet mer singe saachte natuur, sing vürneeme Shlishdishkäjt, sing fäjn hööshe Shtimmunge, un hüüot su jät wi de lejs Mussik dren. Sing enfache meloodishe Aat ze Vozälle hatt vill vun Läävensloßß aan sish, dobeij ävo och jet vun Drourishkäjt. Do is öff de Reed vun Verdroß mid_dem Leeve, vum vosüümpde Jlök, un shtelle Lejd.

De fröhe Novelle sin nit emmer jraad unnsentementaal jeshrivve, fö_n Bäjshpill nemm „.“ Shpääder saz sish dann mii ene kloorere
Rejalismus dörch, wi em „,“ 
un dat Bäste vun däm Storm sing Wärreke, dat is de Novell „“ (Dä o_m Shimmel am rigge eß) 
wo_de Minsch un_de Natuur middenäjnn in_do Kammf jeroade sin.

Orjinaal Texde vu_m Theodor Storm:




#Article 136: Tok Pisin (194 words)


Tok Pisin es ön Sproch, di op Papua Neuguinea jösproche weed. Ä dat Land es öt dö Amtssproch. Sö weed och Pidgin Englisch jönannd.

Tok Pisin weed van onjöväär 120.000 Lüüh als ischde Sproch, als Moddersproch jösproche. Dozo komme noch 3 – 4 Milliun Mänsche, di öt als Zweidsproche mulle.

Tok Pisin es ön Sproch, di sisch us änglische, melanesische un dütsche Wööd zösamme setzt. Vorscheedene Dialekte zeeje dütlische Ongerscheede tösche dö Zösammesetzung van di Sproch. Tok Pisin zeechd ön Vorwandschaff zo d Sproche Pijin op d Salomone un Bislama op Vanuatu.

Dr Orsprong van di Sproch es en ön Zitt z sökke, als Walvänger em Stelle Ozean ongerwääß wore, un sisch met dat Volk, dat op dö Insele läävde, ongerhalde mood. Öt joov önö Mischmasch, dä us Änglisch un dö Lokalsproche zösammejesatze woch. Ängß van öt 19. Jahrhondöt wood di Sproch ön Handelssproch op di Scheffe, di met Kopra handele dänge. Öt zeechd sisch, dat Tok Pisin sisch flott ändere deed un sälvs tösche zwei Jeneratiune dütlische Ongerscheede en d Sproch z vänge send. Och tösche d Bure op öt Land un öt Volk en d Städte zeeje sisch Ongerscheede beij öt Spräche.




#Article 137: Tomburch (122 words)


De Tomburch (aamplish: Tomburg) iss enn aale Ritterburch bej Rheenbach. Dä Tomberch iss enn vulkanisches Terziärjebilde uss Basalt. Hä iss avv dämm 4. Johrhungert besiddelt jewess unn um 900 is de Tomburch jebaut woode. Zuääz hätt dä Pfalzjraf  Ezzo do jewonnt, späte de Jraafe vun Kleve, vun Müllemark un vun Tomburch. Dä Hääzoch von Jülish hätt die Burch injenomme unn 1473 jeschpräänk. Donoh wor se ne Steenbruch för die Umjevung.

De Pänz kenne de Tomburch wejl se jään Kruug esse. Un op dä Packung vun ener bekannte Firma (Grafschafter Goldsaft) ka ma de Tomburch bewundere.

Woröm heiß et Tomburch? Dat is ja nit jrad ne tüppische Nome he sondern en englische Aavkürzung vunn Thomas. Ävvä ma weiß nit, wo dä Nome heäkütt.




#Article 138: Troisdorf (522 words)


Troisdorf is de grüüßte Stadt im Rhing-Siesh-Kreijß un litt öößlich vunn Bonn unn Kölle. Me fingk et im Südooßte vunn dä Kölsche Bucht unn nördlich vumm Wääßterwaald. Zur Zick leeve 76.596 Eijnwohner (31.12.2005) in dem Industriestädtje em Grööne, su wie die Trooßdorfer ihr Städtje selever nenne.

Trooßdoorf hätt zwöllef Stadtdeel, die sich opp en Fläch von 62,17 km² verdeele.
 

Dat Veedel witt och ruude Kolonie jenannt. Dat litt an dä Daachziejele, die he all en Ruud jehalle sinn. Trooßdoorf Wess ees eener dä jüngste Veedel vun Trooßdoorf. Et wudd iirz em  1999 noh de Kommunalwahl vum neue Shtadtrat jejründ. Früher dät dat Jebiet deelwies zo Overloor un zo Trooßdoorf jehüüre.

Aleroth hätt en bewäächte Jeschisch hinger sich. Et wor nämlich en janze Zick lang jaanitt bewunnt, weil de Soldate em zweite Weltkreech Platz brooten, öm ze üübe. Dat däten die en de Wahner Heed un en Aleroth. Dat Dörfje wud äver noh'm Kreech widder besiedelt. Av 1969 jehüürt Aleroth zo Trooßdoorf. Dofüür dät et bei Luhmer jehüüre. Die Eenwunner vun Aleroth werde Sandhase jenannt.

De Eenwunner vun Sieshloor werde Ööchs jenannt.

De Hött ees öm 1900 als Arbeedersiedlung vum nohjeläjene Stohlwerk jejründ wudde. Dat Werk heeß hückzedaach Klöckner Mannstaedt Werke. Die Arbeeder komen us Kölle, uß Kallek. De Hött witt och de Schwaaze Kolonie jenannt. Dat hänk met dä Daachziejele zesamme. Die sinn nämlich doorchweg schwaaz. Bes 1969 dät de Hött bei dat Amp Mengde jehüüre.  

De Eenwunner vun Spich werde Bleimöps jenannt.

De Eenwunner vun Kreesdorf werde Lehmträtscher jenannt.

De Eenwunner vun Müllekove werde Krööh jenannt.

De Eenwunner vun Berchem werde Frösch jenannt.

Die letzte drei jehüüre zom sujenannte Balkan, zo dämm och Mondorp un Nidderkassel zälle.

Trooßdoorf wudd et irtzte Mol eem Joor 1075 en_ener Uurkund vun de Benedektiner Mönche us'em Kluuster in Siebursh erwähnt. Äller sin nur die Veedel Eischem un Sieshloor. Die zwei wutten ad 832 urkundlich erwäähnt. 

Em 19. Joorhundert hät dann de Industrie Einzoch jehalle en Trooßdoorf. 1815 hann se en Spich en Alaunhütt in Betrieb jenomme un 1816 ees en Jlockejeesserei in Sieshloor in Betrieb jejange. 1825 wudd met dämm Bau vun de Friedrich Willhelms Hütt aanjefange. Dat wor zeiirzt nur ene Huuhovve. Bees hück ees doruss de Mannstaedt-Werke jewudde, die weltweit bekannt sinn für ihr jewalzte Iiseprofile. 1887 ees met dämm Bau vun_ener Zündhööttchefabrik aanjefange wudde. Dorus hätt sich bees en uns Daach de Dynamit Nobel AG entwickelt.
Am 1. April 1899 wudd Trooßdoorf zo ener eejene Bürjermeisterei. 
  
Em 20. Joorhundert hätt sich Trooßdoorf doorch die Wirre vum 1. und 2. Weltkreech kämpfe mösse. Am schlimmste mooten die Alerödder dorunger ligge, denn av 1938 wudd dä Truppeübungsplatz en de Wahner Heed usjeweitet, un so hatten se ihr Dörfje zo verlosse. Iirz 1945 noh'm Kreech kunnt de Oocht wedder besiedelt werde.
Äver en de zweite Hälefte vum 20. Joorhundert jing et dann steil berchop. Ab 1952 darf sich Trooßdoorf janz amplich Stadt nenne. Un noh der kommunalen Neuoordnung vum 1. Aujuss 1969 hätt Trooßdoorf die Ausmaaße, die et och hück noch hätt. Neven Aleroth un de Friedrich Wilhelms Hütt komen die Bürjermeisterei Sieshloor un sing Oochte zom Stadtjebiet dozoo.

Sehenswürdichkeite en Trooßdoorf sinn unger anderem:




#Article 139: Trooßdoorfer Platt (390 words)


Trooßdoorfer Platt witt wie dä Name ad säät in Troosdoorf jesproche. Dobei muß me allerdingens sage, dat dat reine Trooßdoorfer Platt och nur en Trooßdoorf Midde jesproche witt. Die andere Shtadtdeeil han zum Deeil en mieh oder weenijer avvjewandelte Version dovun. Dat häät natürlich historische Jründ. 

Wen_me su durchzällt kütt meh op fönef Hauptdialekte:

Die vier sin wie ad jesaat us dä Jeschich vun Trooßdoorf entstande. Ever eent nom andere.

Dat Trooßdoorfer Platt ees eng verwandt met däm Sieshburjer Platt. Dat kütt doher, dat die zwei, Trooßdoorf un Sieshburch, su eng beienander lieje. Do han fröher die Trooßdoorfer Buure met dä Sieshburjer Mönche vun dä Abtei om Michelsberch gehandelt. Dat hätt die zwei Sprooche natürlich beeinfluss.

Sieshloor wor fröhter en eijenständige Jemeend un su hatten die och ihr eijene Ussprooch. Irzt 1969 met dä komunale Neuordnung dätten Trooßdoorf un Sieshloor zesammekumme. Vun do aan han sich die Sprooche dann wohl anjenöhert. Zo Sieshloor däten domols och Ovverloor, Spich, Berchem, Müllekove, und Eischem jehüüre. 

Berchem, Müllekove, und Eischem däten zwar zo Sieshloor jehüüre han äver en eijene Sproochentwicklung jemaat. Doorch di Nöh vun Berchem un Müllekove zo Mondoorf un Nidderkaassel woren do och die Berührungspunkte jrüsser als met Sieshloor. Dat heeß dat och die Sprooch sich eher en die Richtung entwickelt hätt. Dat ees hück noch ze hüüre. Die Lück in dä Dörfer rollen dat R veel mieh als die andere Trooßdoorfer.

De Hött oder Friedrichs Wilhelms Hütte wie et richtich heeß ees öm de Joorhundertwend jeründ wudde un wor en Arbeedersiedlung. Die Arbeeder kommen zom jrossteil us Kölle. Jenaujenomme us Köln-Kalk. Su hätt dat Höttener Platt ene unheimliche Kölsche Eenfluß jekriech. Nohm Kreech dät de Hött dann zo St. Aujustin jehööre un die spreche och wedder jet anders.

Aaleroth litt wick em Noorde vun Trooßdoorf en de Wahner Heed. Et hätt für 1969 zo Luhmer jehüürt. Ees doch klar dat och die Aalerödder anders kalle als die Trooßdoorfer.

Trooßdoorf hätt en de letzte Joore en jrusses Wachstoom erlev. Dat ees leider für de Sprooch net esu joot. Veel Zojezochene spreche nur Huhdeutsch oder andere deutsche Sprooche. Et sin äver och noch andere Europäische Sprooche met der Zojezochene dobeijekumme. Dat alles hätt leider zur Folje dat et Plattspreche noh un noh verkümmert un sich zo enem Kauderwelsch entwickelt wat met dem ursprüngliche Trooßdoorfer Platt nix mieh ze donn hätt (Rheinischer Regiolekt).




#Article 140: Urranuß (Planneet) (112 words)


Dä Urranuß ees dä siebte Planneet in uns Sunnesystem. Sing Noppere sin op dä eeijne Sick dä Satturrən un op dä andere Sick dä Nepptuun.

Dä Urranuß ees em Middel 2,87 Miliarde Kilometere vunn de Sunn entfärnt. Hä bruch 84 Joor öm eeijnmol öm de Sunn eröm ze wandere. Hä driit sich äver in 17 Stund un 14 Minute eeijnmol öm sich seleves. 

Dä Urranuß hätt en Besunderheijt bei singer Achseneijung. Die es su jeneich, dat eeijne Urranuß Daach och 84 Joor duurt. 

Dä Urranuß hätt 27 Moonde, wobei dä jrützte dä Titania ees met en_em Doorchmesser vun 1578 km. Nur noch drei andere sin noch jrüüsser als 200 Kilometere em Doorchmesser.




#Article 141: Veenuß (Planneet) (125 words)


De Veenuß is vun de Sunn uss jesehen dä zweite Planneet in uns Sunnesystem. Sie is fass jenau esu jruß wie de Ääd un kütt där och am nöchste. Ihr Noppere sinn op dä ene Sick dä Merrkuur un op dä nadere Sick uns Ääd. Noom Moond is de Veenuß de hellste Hemmelskörper dä ze sehe ess. Se is em Middel 108,21 Millione Kilometere vun de Sunn entfärnt.

De Veenuß broch 224,7 Daach öm eeijnmol öm de Sunn ze rotiere. Allerdingens broch se och 163 Daach öm sich eeijmol öm sich seleves ze driie. Dobei driit se sich jenau endjejenjesetz ze alle andere Planneete. Dat heeß op dä Veenuß jeit de Sunn im Wääste opp un jeit em Osste unger.

De Veenuß hätt keijne Moond.




#Article 142: Weesch (103 words)


E Weesch (Huchdütsch: Weib) es e Fraunsminsch. No weet mer nit för jeedß Fraunsminsch Veesch sare. Et möß schunn jet draan sinn, also möösch se minnstens forhiirohdt sin oddo Vittve, odder e jood Jeschäff hann, odder ne Hoff, un enne Knubbel Pänz eß och nit fokiijot.

Weeschter han Kraff un sinn nit bang fürm Lävve. Se weßße met de Männe ömzejonn. Se han ir Weetschaff en d'r hannd zigk dreßisch Joo, dänne kannßde nix füürmaache. Do kannßde disch drop foloohße.

Freusche di irem Mann nuur noo do schnüßß schwaade un Määdsche di jraad eez aanfange sin jät andoß. Di kannßde nit Veechto nänne.




#Article 143: Wahn (Hümmling) (104 words)


Wahn woo ene Jemeijnde ėm Hümmling ėn Needersaxe.

Dä Oot Wahn woot ėm Joohr 1941, medden_em Kreesh, vumm Kommißß platt jemaat. Di hann do ene Üübunxplaaz för de Truppe hėnjelaat. De Lück uß Wahn woodte noh Rastdorf zwanx_'ömjesaz'. Do hätt sish beß ennet johr 2005 errinn nix jeänndert, unn et süüt och nit dernoo uß, dat dat jeänndert wööt. Dä Üübungkßplaatß weed — so säät mer 2005 beijm Kammißß  — emmer noch jebruch.

Wahn hätt ene Dom jehatt. Dä Dom woo eijne vunn de jröötße Kirrshe en dämm jannze Nochtweßßte vun Deutschlandt. Hä woot doomols met kappott_jemaat. De Jrunntmauere sinn ävver noch ze sinn.




#Article 144: Wasser (127 words)


Wasser is en Bezeischnung für eh Moleköhl, wat us Wasserstoff un Sauerstoff bestonn deet. Me säät äver nur Wasser dozoo, wenn et flüssich is. Wenn et kähler wie 0 Jeraad Celsius is säät me Iis udder Schnie un wenn et heeßer wie 100 Jeraad Celsius is, dann säät me Dampf dozoo. 

Wasser jiet et zeemlich veel op dä Ääd. Dat mieste dovun is Salzwasser. Nur 2,53% vum janze Wasser op dä Ääd is Sööswasser un dovuun sin och noch ens mii als zwei Dreidel als Iis in dä Pole jebunge. Dat bedök, dat Wasser janz schön wertvoll un führ alle Dinge selten is.

Besondererlei Wässer emm Rheinland sann Kölnisch Wasser unn dat Wasser vunn Kölle ess joot, watt zweierlei ongerscheedlijje Saache sinn, die mer nitt väwechsele därf.




#Article 145: Wasserstoff (152 words)


Wasserstoff ees eh Schemisch Element mit dä Oochtnungszahl 1. Ed steeijt em Periodesüßteem in der iirzte Haupjrupp. Singe Keern besteijt us eeijnem Proton un keeijnem Neutron. Öm dä Keern eröm flüch eeijn Elektron.

Dä Wasserstoff kütt sehr häufich en de Natur für. Ed ees sujar dat häufischste Element dat ed jitt. All Sunne em Weltall bestonn zo nem jrusse Deel us Wasserstoff. De Weßeschaftler versöken en de Labors de Reaktion die ne Steern zom löchte brink nohzemache. Dat nennt me dann Kernverschmelzung. Dofür witt reine Wasserstoff jebruch.
En andere Nutzung vum Wasserstoff witt en de Autoindustrie ussprobeert. Einije Hersteller han Versöcksautos am fahre, die met enem Wasserstoffantrieb ussjerüß sinn. Dat klapp äver noch nitt esu rischtisch.

Wasserstoff en reiner Form kütt en de Natur nur en de Steerne für. Op unserer Ääd ees et am häufischste em Wasser ze finge. Met dä sujenannte Elektrolyse kame dat Wasser en Wasserstoff un Sauerstoff opspalte.




#Article 146: Welkenraedt (504 words)


Welkenraat/Welkenraedt
is en Dörp un en Jemeijnde
em Arronndißßemang Verviers
ėm Nocht_Ossdejl vun dä Belljische Provinz Lüttish (Luik, Liége) unn litt inn dämm Jebeet vun der Jemeinschaff vun denne die in Belljie Deutsch schwaade dunn.

Et hätt ėm  Joohr 1994 offizjäll 8466 unn ėm  vum Joohr 2005 knappe nünng dousend hundertveezish Lücksher drinn wunne jehatt, un daat vierunzwannzish un ene halve Qwadraatkillmeeter Land op de Ääd belääje. Sing Poßßleijzaal eß B-4840.

Vun Greeenwich uß jesinn litt datt up 50° 39' Nocht un 5° 58' Oßß,un et eß zwesche 230 et 354 Meetere huu övver Nommaalnull. De Uure Jonn em Winnter eijn Shtund, un emm Summer mdash; jenau  beß  mdash; zweij Stund vüür dä Greenwich Mean Time.

Och wenn dat in dä Wallonie litt un doo offizjääl franzüüsisch jeschwaadt weet, hann die Lück doch em Joohr 1963 en Waalmööshlishkeijt met dä belljische Bövvere errußjeholldt, esu künne se och de „Minderheijdtesprooche“ Neederlannß un Deutsch rädde un vüür allem, iir eijnhejmische Shprooch, di offizzjäll bei de Limburjische Sprooche jezallt weed, ävverre en ripuarishe Sprooch eß, wann ich rishtish enformeet ben. Welkenraad_eß allso en Faziliteijtenğemeente.

Dä Noobersch_Oot Hendrikkapelle mdash; of franzzüüsisch Henri-Chapelle mdash; eß met Welkenraedt en eijn Jemeijnd zosammejelaat. En Hendrikkapelle hätt de Ju_Eß_Aamii en Museeum unn enen Zalldaatefiithoff hann_se doo och.

Welkenraat iss_ene kleijne Iisebaan_Knootepungk aan de Linnije vunn sönnswoo övver Lüttish (Luik, Liége) noh Ooche (Aken, Aix-la-Chapelle, Aachen) unn wigger, unn vunn Welkenraat aff noh Eupen. Et sinn blooß fuffzeen Killomeetere vun Welkenraedt beß Ooche.

Vum zwüllefte Joorhundert aan, woo dat ene wischtijje Maatsoot för_t Ömlant.

De wishtishste Weetschtsberejshe vun dä Stadt sin der Handel, der Turißmuß, un Fabrikke die Hollz verärbejde dunn.

(vuur vergelieking tössje häökskes 't Doondesj Plat (Doenrade), zoeën 30 kilometer Noordelik vah Welkenraedt)

Wat men zech neet let gevalle, (wat me zich neet leet gevalle)

Es, went men os verbet te kalle (es, went me os verbaejt te kalle)

De sjprook, die os Modder os geliët, (de sjpraok, die os moder os gelieërd [haet])

En jekerenge hoeëg veriët. (en jieëkeree hoeëg verieërd)

De Moddersjprook es, vöar miensjelaeve, (de moderspraok is, vuur miensjelaeve [lang])

Onde, deep i gen hat gesjreve; (ónger, deep ì gen hart gesjrieëve)

En waet men ooch honderd joren oot, (en wirt me ooch honderd jaor oud)

Da verget me noch neet Oddesj woat. (dà vergèt me noch neet ouwesj woeërd)

Wie vruë woor der soldoot a gen front. (wie vruide zich de soldaot aan 't front)

Went en doo ene Plattütsche vond. (went 'r dao ènne Platduutsje vóng)

Wi hoof zech i gen brost et hat (Wie verhoof zich ì gen/de borst 't hart)

Went ze do kalden op hizeger plat! (Went ze dao kalde op zien ege plat!)

Et gel el ooch dom, egebeelde luuj, ('T goof aevewaal ooch dom, ìgebeelde luuj)

Dat zönt van die nömodesje va huuj, (Dat zint vah die nuujerwètse vah huuj/vandaag)

Die koom en vremde sjprook versjtönt (Die koom 'n vraem sjpraok versjtaon)

En domit an 't behaaj make zönt. (en daomit aan 't behej make zint)

(Welkender Plat - Leo Teller)




#Article 147: Wieß (För ze Drinke) (140 words)


Wieß eßß en overjäärish Bier, datt ußß Bayern kütt unn vumm Weizemalz jebrout weed oder ußß Berlin unn jet suur eßß. Beije heijße wiiß.

Datt Wieß ußß Bayern mööt zer Hällefte ußß Weijzemalz jemaat sinn. Et hätt noh Hefe (Hefeweijze) oda et eßß kloor (Kristallweizje). Et kann hell sinn oder dunkel.

Dat Wieß vunn Bäliin eßß nit ußß Weijze. Et eßß jet suur, alldiweijl in dä Hefe och Milschsäurebakterien in Sümmbijoose lävve. Dadorsch ka_mer et och besunders lang laagere, nämlij poor Johr. Ma drenk et met Sirrupp, zem Beijspill Waldmeijster oder Himbeer.

Am Rhing drenk mer koum Wieß. Et weed ävver dovun jebrout. Di äälßte Alt-Broureij di_t noch jitt, datt sinn Boltens, die broue ou_noch Wiiß no_m aale Rezepp in Korschenbroich nit wigg von Nüüß, ävver jannz winnich.  Am Rhing drenk mer näämlich iir Kölsch, Bönnsch, Alt oder Degraa. Prost.




#Article 148: Wodka (102 words)


Wodka es dä Schabau vun de Russe, dä us Ääpele jemaat weed. Die hann dä schun jebranndt, da wosst noch kinn Minsch in Deutschland, wie dat jeht. Dä schmäck ooch vill bässe als oose Kloore odder Korn un määt och nit enne su decke Kopp, wennmer e bißje zevill dovunn jesoffe hätt. Un die Russe maache ene ächte Kolt us ehrem Wodka-Suffe, die ässe noch ächt läkker Häppche dozo: jerööcherte Fesch, Kaviar (dä ächte, net dä Kölsche), un noch mieh so Läkkerbesse. Die nenne datt Sakusska odde su. Op jedde Fall kannste dann noch vill mieh Wodka suffe, wennde dat met_ässe dehs.




#Article 149: Wooch (343 words)


En Wooch oder och Wagge ees eh Jerät öm de Masse vun irjendjet fess ze stelle. Et jitt zwei jrundsätzlich ungerschiedliche Aarte.

Für en Verjleichsmessung bruch me zem Beishpill en Balekewooch. Domit ka me dann die ze messende Masse vun e nem Körper mit e ner bekannte Mass vun e nem Verjleichsjeweech verjlische. Dozoo witt an e enem wajerechte Stab, dä in de Midde jelachert ees an beide Sigge en Woochschal anjehange. Dä Avvstand vum Middelpunk muß op beede Sigge jlisch sin. En die ene Schaal witt dat ze wejende Objekt errinjeläch un in die andere Schall kommen de Verjleichsjewichte. Die jitt et vun 0,1 mg für Apotheke bis zo 10 kg für de Wooch om Wochemaat. Wenn dä Baleke dann in de wajerechte ees dann sin die zwei Masse jlich. Wichtich ees dat die zwei Woochschale em jlische Schwerkrafbereich lieje müsse.

Et jitt noch andere Möchlichkeeijte als en Balekewooch. Die beruhen äver all op däm Hebeljesetz.

We me et Jeweech vun e enem Körper messe will un keeijn Verjleichsmessung maache kann. Muß me unbedink wisse in watt für nem Schwerkrafffeld me sich befink. Me miss nämlich die Kraff mit der die Masse op dä Bodem drück. Op dä Ääd ees dat fass üverall jlisch. Dann ka me zem Beishpill en Fedderwooch nemme un dä Körper do dran hänge. Jenachdem wie wick die Fedder dann ussenander jetrooke witt, öm so schwerer ees dä. Nachdeel vun dä Wooch ees, dat se jeeich werde muß. Dat heeß met e enm Verjleichsjeweech muß die Skala eenjemesse werde. Öm et Jeweech ze messe jitt et noch andere Möchlichkeite, die äver all op dä verformung vun ener Fedder, Membran oder nem Kraftsensor basiere. Dat sin:

Et Jeweech witt in dä Rejel och in Kilojramm anjejowe, watt äver eijentlich verkiiert ees. Et mött eijentlich in Newton anjejowe werde. Dat bedöck: Ene Minsch dä op de Ääd  80 kg Masse hätt weech he 800 N. Om Moond hätt he zwar emmer noch 80 kg, hä weech do äver nur knapp 130 N watt op de Ääd 13 kg entspreche dät.

 




#Article 150: Zoppe (111 words)


Zoppe es jet enn_et Wasser erinn donn un widder eruß holle.
Also jenou jenumme moß dat keij Wasser sinn, Kaffe un öönds_en annder flößish Zeüsh dääd_et och.
Houpsach erin un tireg widder eruß oone dat sisch fill jedonn hät.

Äänlijje Wööd: Tunke un Shtippe.

Em chwemmbad kannß de jruuße Pänz de Kleeijne zoppe sinn.

De Omma deijt de aale Brüütsche zoppe, en de kaffe_taß, weil se se sönß net biiße kann. Ävver Seij säät Schtippe doh füüer. Se kritt jo nidd e janz Brüütsche en di kaffe_taß erinn.

Wenn de Omma en Hänn hätt, die jluckisch am weede es, dann zopp se dat Diier, unn hoff, dat hüert baal widder op.




#Article 151: Erzquell-Brouwerei (276 words)


D Erzquell-Brouwerei es ö Brouwereiongernehme met Setz ä Bielstee em  Ovverberjische Kreis ä  Nordrhein-Westfale un ä  Niederschelderhütte em  Landkreis Altenkirchen beij  Siege.

D Erzquell-Brouwerei, wi mo sö hüü kennd, entstäng em Joohr 1976 au dr Zösammeschloss van d Bielsteener (bie uss Billstingern säht mà Billsting daför) Brouwerei met d Siegtal-Brouwerei.

D Erzquell-Brouwerei Bielstee wood em Joohr 1900 van dr Urjrußpapp Ernst Kind van dr jeschäftsvührende Jesellschafter Axel Haas onger dr Naam Adler Bouwerei jejründ. Ernst Kind hod ön Spennerei un Riißerei ä Bielstee. Di koom ävver komm rond un su vorsood Ernst em Alder va 50 Joohr önö Neuaavang. Hä liirde ä Bayere beij Weihenstephan öt Biirbrouwe. Nodäm ö Wasserröhr jelaad wode woch, dat bes hüü z dachs weech Quellwasser vöör öt Biir us Beilstee lävverd, koom am 5. Februar 1900 öt ischde Biir us öt Suudhuuß. 1936 ändernde Kinds Schweijersohn Carl Haas dr Naam van d Brouwerei ä Bielsteener Brouwerei, weil öt ö Köllö at ön Adler Brouwerei joov.

D Erzquell Brouwerei Siegtal wood em Joohr 1885 va Hermann Burgmann un Heinrich Wildenberg als Siegtal-Brouwerei jejründ.
Dat Jeschäff leev en d ischde Joohre ösu jott, dat Jeld vöör dr Usbouw jebrud wood. Su wandelnde d Jründer hör Brouwerei en ön Aktiejesellschaff öm Malzlävverunge van d damalije Bielsteener-Brouwerei woode met Aktie bezahld, su dat em Joohr 1930 d Bielsteener Brouwerei öt saare beij d Siegtal-Brouwerei AG hod.1976 schlosse sich d Siegtal-Brouwerei un d Bielsteener Brouwerei zo d Erzquell-Brouwerei zösamme.

Jebrouwd weed hüü z dachs ä Beilstee un Mudersbach-Niederschelderhütte.

Di Liiß enthäld d Zoote va Biir, di jebrouwd wäde:

Usserdäm maad dat Ongernehme onger Luuhnbrouw vöör d Dom-Brouwerei ä Köllö och d Kölsch-Zoote Dom, Rats un Giesler.




#Article 152: Zweschestaatlije Unterschäjdungkszäjsche op Autos un Aanhängere (119 words)


De  Zweschestaatlije Unterschäjdungkszäjsche op Autos un Aanhängere mösse hinge lingks op Autos (KFZ) un iier Aanhängerre aanjepapp oddor opjeschruuv sinn, wäm mer domet en t Ußlandt faare well. Dat Schildt sellver ess en Ovaal, kweerfommaatisch, wiiß, mem dönne schwazz Rannd un meddsen dren enne Boochstaave odder zwäj oddor dräj.

Säpsvostänndlisch nattüürlisch ess dat ingernazjonaal jereejeldt, hügg em „ Wiener Übereinkommen über den Straßenverkehr “ vum 8.  1968 em Atikkel 37 unn em Aanhang 3. Dat ess enne Nohfolljor vum „ Internationalen Abkommen über Kraftfahrzeugverkehr “ vum 24.  1926 singem Atikkel 5 un Aanhang C. Di zwäj jellden en Döütschlandt alle beejts, un mer kann sijj ußsööke, wo mer sisch dran hallde well. Enne rääschte Ungeschejd määt dat ävver nit.




#Article 153: Ääpel (159 words)


Ääpel, Ärpel oder Äädäppel un Ädäppelle () sinn en Planz ußß dä Jattung Naachtschatte, Fammillisch Naachtschattejewääße. Zu dä Fammillisch jehüüre och Tomätscher, Paprika unn dor Tabak, äwwer ned dä Topinambur, di och Süßkatoffel jenannt weed unn esuh äähnlisch ußsieht. 

De Äärpelplanz hätt Beere, di mer äwwer nit eßße ka, se sinn föör de jeschlääschlijje Vermäärung zoständisch. Med dä Knolle di mer och ißt kann se sisch kwaasi unjeschlääschlisch vermehre. All Deijl vunn dä Planz di bovve vun dä Ääd waaße sinn jiftisch weijl se Alkaloide enthaalde. 

In Meddeleuropa eßß dä Ärpel dat wischtischste Foder. Op dä Ääd weede pro Joohr 300 Mio. t jeerntet. Dobeij woor se fröher beij üüß övverhoup ned bekannt, se kütt nämmlij ußß Südamerika. Von do hätt se wer alß Zierplanz mitjebraacht. Eääß im 18. Johrhungert hätt mer se aajefange föör landwertschaaflisch ze brouche. In Proiße hätt vüür allem dä aale Fritz medjehulfe datt se hückzedaach dat eßß watt mer am Sunndaach zem Broode eßße.




#Article 154: Pindakaas (341 words)


Unger Pindakaas verstejht me nix anderes als holländische Ädnossmus, dat och jään met Äädnossbotte forwääßelldt wierd.

eß jet för ze esse, kann bäm Broode un Koche jenumme weede, kam_mo sesh op et Brut shmiijere, kütt sujaa en do Koche erinn.
Keufß_De em Jlas un kütt uß Holland.
Doo kütt och dä Naame her.

Pindakaaß weed uß Ääotnöss jemaat. Dofüer weede di platt jeqwätsh un fäijn jemoohle, dat määt alld 90% beß 95% vun däm fäädijje Pindakaaß uß, dann kütt jet Ööl, Zokker un e beßje Sallz do bäij, un dat jannze weed norr_enz mangs jerüot beß dat dat schöön jladd_eß. Dann kütt_e en et Jlaaß un en do Suppermaat un bäij uns_op do_Desch.

Schmekke däijt_e noo Äotnöss, ävver föölt sish wäijsh aan, baal vie e Krugk, odder fass_esu wi_ene wäijshe Kieß.
Schmägg_och joot_ßesamme met Kaamenbäer o_m Bruudt. Dat Zeush eß nattüülish schwer fättish un litt och jet em Maare,
allso kam_mer_fun zoonämme, wem_mer fill_fun_ißß.

En de Kösh ka_mer_et joot bruche. Bäij Rüüräij kannß_de e Löffelshe draandonn, wann't jood hallev dorsj_eß, dofür jet winnijjer Sallz. Riißnuudelle met Shärrəf un ööhndlish Pinndakaaß en dä zauß dat ess_e jedeesh, un dann assijaatish Jemööß dorbäij. Wenn Der kläijn Ääpel jet jeshmakklohß jewoode sinn, un Do häß_der kin Zauß, jet Pindakaaß en der Pann wärrəm jemaat, di Ääpelsche durrəschjeshwänngk, un schoon schmegg_et. Och bäij_m Koochebakke kam_mer met Pinndakaaß did_un_dat aanfange. Wennß De en Bottekrääm häss_un määß en Taat druß, důnn jet Pindakaaß en dä Dääjsh fö_de Bißkwidd_erinn — do häß_De zwa no_jet_mieh Kalloriije dren, ävver wääje däm Sallz uß dä Nöß beß Do lang nidd_esu flöck satt vun däm Kooche, un kanns_en mieh jeneeße.

Dä miißte Pindakaaß weed woll op Botteramme lannde un domet rüü jejäßße weede.

Äfonge hätt dat Zeush ennen Ammi, dä , dä als_Aaz noh jedd_am sööke woo, wat hä an Lückk oohne Zäng foföddere kunnt. Et sult ne joode äijene Jeschmak hann, bellish ze maache, un moot onn_och naahaff sinn.

Pindakaaß hät fill Fätt, fill kalloriije, un Fittamiin E un H en sish.
Äänlish wi bäij Schokkelaad weed_em enne huue Suchtfakktor noohjesaat.




#Article 155: Öllich (165 words)


Öllich (och: Zwiwwel, Look un Loek) (Allium cepa) is scharf, brennt wi jeck in de Ouge, unn schmääck joot. Dä Öllischplaanze kann zweij Johr stonn, dänn jäht se vutt. Am bääßste schmääck se met Kölsche Kaviar, klaar.

Dä Öllisch is eijne vunn dä rishtish aale Saache die dä Mänsch hätt. Vüür 5000 Johr hätt ma_se ad jejesse, se dän Jöttern jeopferet unn zem betaale jebrouch. Arschäoloore hänn Öllisch im Jraab vumm Tutt-Ensch-Amuun jefunge, unn da Kodäx Hammuraabi schwaadt davunn. Orjinaal kütt dä Öllisch uss dä eurasische Steppe, dä aale Römer hätt se dann noh_m Rhing jehollt. Hück jitt et ville verschiddene Aate vunn Öllisch, di ma jroob eijteijle ka in Summer- unn Winteröllisch. Aanjebout wääde se vür allem in Süddeutschland.

Dä Noom kütt vum dä aale Römer (lateinisch , Öllischjewäächs). Nohm Adam Wrede kütt et nit direkk vun Allium, sondern es en Mischform vun ünne (lateinisch , ein Öllich) un louch (lateinisch ). En dä Westeifel säät mer für Öllich drum och hückzedach noh Ünne.




#Article 156: Ömmerjöözje (124 words)


En Ömmerjöözje säät mer för esu en ömmelish kleejn Leeshje, wad enn enner Kirresh odder om Frihdhovv eröm shteejt un keij rishtish Leesh jitt, do fö brännd et ävver lanng. So Kääzje sinn er övv en ruude odder wiiß]e Besher]she, domet do Wind se nid ußßblööt. Se sulle för de Sile fun de Duude un Jeshtorvene leushte, un för di norr em Fäjefüür sinn, dat ße t läijshtor hann. Mer jleuve dat äät hällve. Öff süüht at Leesh ärmer uß wi mer unß di Fordammpten em Jeensäjz füürshtälle, für allem en Wind un Rään, em Duußtern om Kirreshhovv et naakß. Wem mer do esu e Ömmerjöözge süüd, do künnt mer jraad et ärme Dier krijje för di Siel wo t för am leushte eß.




#Article 157: Rheinromantik (322 words)


De Rheinromantik beschrief en Jeisteshaltung, die en alle Kunsjattunge zom Ussdröck kom. Se entstond en d'r Zigck vun d'r Romantik, die et Engk vum 18. un_et janze 19. Jahrhundert ömfass. De Aanfang wutt vür allem durch Schriffsteller un Künsler jepräsch. Em Aangeseesch d'r waasenden Industrialisierung met all dä schläschte Bejleiterscheinunge, hätt me sich d'r Natur un d'r Verjangenheijt zojewandt. Friedrich Schlegel (1802 em Mittelrheintal) hätt joot beschriewe woröm_et dobeij jing:

...für mich sen nur die Jäjende schön, die m'r jewööhnlich rauh un wild nenne deet; nur die sin erhabe, nur erhabene Jäjende köunne schön sen, nur die errääje de Jedanke vun d'r Natur. [...] Nix äwer kann dä Endruck su verschönere un verstärke als die Spure vun menschlichem Moot aan de Ruine un d'r Natur. Stoulze Burje op wildem Felse, Denkmohle uss d'r menschliche Heldezigck, sich anschlüüßend aan die hühtere uss dä Heldenzigge d'r Natur.

Et Mittelrheintal wutt Engk vum 18. Jahrhundert vun Reisende wie dämm Italiener Giorgio Bartoli un dämm Engländer John Gardnor em Johr 1787 bereis. 1802 hätt Clemens Brentano un Achim von Arnim et Tal bereis. Lord Byron (1812–1818) hätt e Reisejedisch Childe Harold's pilgrimage jemaat. William Turner kom wäjen singer op dänne Reise jemohlte Bildere vür allem beij de Engländer en de Schlaachzeile. Dodurch hätt sich et Rheintal vun_e_ner Durchreiseregion op d'r klassischen Bildungsreis noh Italie zo'ner touristischen Adress vum ierschte Rang entwickelt. Noh d'r Schweiz met ihre rauhe Aleppetäler wutt et felsije overe Mittelrheintal met singe velle Burjschruine zom touristische Moss.

Veel Fürste un rische Privatlück hann me'm Widderoppbau vun dä Burje bejounne. Allen vüruss et preußische Köningshuus, dat glich aan mietere Stelle tätisch wor. Als schönstes Bauwerk vun d'r Rheinromatik jilt dat vun Köning Friedrich Wilhelm IV. jebaute Schloss Stolzenfels beij Kowelenz. Suja einfache Tunnelzojäng hätt me während dä Zigck vun d'r Romantik neujotisch ode neoromanisch jebaut.

Un selefs hückzedaach werde die Burje am Rhing vun de Prominente wie zom Beijspill em Thomas Gottschalk noch jekoof.




#Article 158: Flönz (205 words)


Flönz es en kölsche Woosch. 

De Flönz es jet Ähnliches wie de Blodwoosch un weed och us Blod unn Würfelcher vum Sauspeck gemaht. Ävver Flönz weed gekoch un Blotwoosch geräuch. Un deswäge es Flönz wabbelig un Blodwoosch bliev och in dä Pann stiev wie en Kummelionskääz.

Fröher em nüngzehnte Johrhundert wore Flönz de billigste Wooschste, alsu alles Möögliche, nit nor Blodwoosch. Dat wor dat, wat mer för da Hungk gekauf hätt, de ärm Lügg och för sich selvs. Nohm Adam Wrede hät mer in de Metzgereie mänchmol gehoot: För zwei Grosche Flönz för der Hungk, ävver kein Fleischwoosch dobei, die iß minge Vatter nit.  

Met der Zigg hät mer Flönz för de billige Blodwoosch gesaht. Un hügg weiß kaum einer, wat dä Ungerschied es zwesche Flönz und Blodwoosch. 

Flönz ka' mer esse als Kölsche Kaviar oder gebrode met Himmel un Ääd. Dozu drink mer e Kölsch, normal. 

Wenn ene Kölsche einer för ene Imi häld, weed dem suspekteete Imi gefrog: Sag ens Blodwoosch!. Ene Imi versök dann, et Wood Blodwoosch lautgetreu nohzespreche, wobei hä off keine Erfolg hät, ävver der Kölsche weiß, dat de richtige Antwood Flönz es. Dat hät der Jupp Schlösser 1948 en e schön Leedche geschrevve; doher kütt och et Wood Imi. 




#Article 159: Rund öm Kölle (164 words)


Jedes Johr am Ostermondaach jitt et öm Kölle eröm dä Radklassiker Rund um Köln. 

Dobei stemp dat eijentlich jaanitt met dem Rund um Köln. Dat Radrenne jeiht haupsächlich dorch et Berjische Land. Et jeiht loss en Leverkusen, alsu op dr Schäl Sick. Üvverall em Rheinisch-Berjische Kreis stonn die Lück an dr Stroß und luuren sich das Spektaakel aan: En Burscheid, Wermelskirchen, Odenthal, Kürten, Bergisch Gladbach, Rösrath un Overath. Am Bänsberjer Schloss jeiht die Streck piel de Berch erop. Bei däm Koppsteinflaster mösse die Pedaalspezialiste oppasse, dat se nit usrötsche un fies op et Fötsche falle. Dan driehe se noch en Rond em Berjische un klimmen donoh noch ens dä Bänsberjer Berch erop. Do stonn allemolde vill Lück, die dat Radschmölzje aanfeuere. 

Am Engk vun dä 200 Kilometer jeiht et üvver de Düxer Bröck tirektemang noh Kölle erinn. Dat Ziel es am Rhingufer en dr Nöh vun dr Zoobröck. 2006 wor dat allt et 91. Mol, dat se mem Rädche rund öm Kölle jejöck sin.




#Article 160: Hennef (Sieg) (482 words)


Hennef (Sieg) es en Stadt em Rhein-Siesch-Kreis, met 91 Ortschaffte, am Fluss Siesch. Die Zahl 91 entsprich dobei net jenau dä Aanzahl vun der tatsächliche Ortschaffte, söndern setz sich och uss Jruppierunge vun kleenere Dörppe zesamme, die vun d'r Stadt jebildt wudde sen, su datt die eijentliche Zahl noch vell hühter litt. Uss dämm Grund dräät Hennef och dä Beijnaam „Stadt vun dä 100 Dörppe“.

Hennef litt zwesche em Bergische Land un em Westerwald am Engk vum Sieschtal, zirka 30 km Lufflenisch südösslich vun Kölle un zirka 14 km Lufflenisch ost-nordösslich vun Bonn.

Et Jebiet vun Hennef es zirka 105 Quadratkilometer jruß.

Im Weste jrenz Siebursch un Zint Aujustin aan et Stadtjebiet, em Norde die Jemeinde Nüngkirche-Seelscheid un Ruppischterott, em Oste die Jemeinde Eitorff, em Süd-Oste die Verbandsjemeind Asbach en Rheinland-Pfalz un em Südde Köningkswinte.

Dä städtebauliche Kään vum Stadtjebiet bilde Hennef im Nordweste, Jeestinge em Südweste suwie im Oste de Waath, dämm Vringsveedel vun Hennef. Jeestinge un de Waath op d'r eene Sigck un et ahle Hennef op d'r anderen Sigck sen durch die ahle Iiesebahnstreck Kölle - Frankfurt am Main jetrennt, op dä noch en de 1970er Johre Dampflocks enjesatz wutte un de janze Waath en Schwadem lääje dääte. Die Bahnlenisch kann aan mietere Bahnöwerjäng un_e paar Bröcke öwerquert wääde.

Hennef litt an d'r Siesch, kuurt Sie jenannt. Zick 2005 besteht en durchjängije Uferpromenad am Chronos-Areal, die vun Radfahrer un Fußgänger benotz werde kann. Äwer och op andere Wääsch kütt me aan de Siesch. Em Dörppsche Weingartsgasse jitt_et en Weetschaff direk am Ufer vun d'r Siesch. Am Sie-oppwäärtijje Engk fumm aale Jöderbaanhoff krüzz dä Hanfbach be Baanlinnish un unger de Ääd och de hennfer Houpshtroohß, un flüß dann en de Siej_erinn. En de 1990-er Joohre woohr dofun nix ze sinn, dat woor all unger de Ääd jelääje. Dann hätt en Huhwasser noh ennem schwere Räähn di Hüüser aan de Sie övver em Hanfbach half zosamme falle loohße. Se woodte do_noh jannz affjebroche un esu hät mer jez e beßje Jröön do, un kann däm Hanfbach singe Louf op de läzde Meeter norr_ens sinn.

Die övrige Dörppe sen miestens en sich jeschlosse un uss ehemolige Buurehöff entstande. En Ussnahm maache Uckeroath], Bierth un Lichtebersch. Weil doh et Land und die Grondstöck billisch wore, sen doh emme mie Immis hinjetrocke, su datt die Dörppe bahl zesamme waaße. Uckerath wor att imme e eeje Dörpp un es hück et grüßte Subzentrum vun dä noh de Jemeindereform 1969 neujebildeten Stadt Hennef. Et litt direk aan de Jrenz vun Nordrhein-Wessfale zo Rheinland-Pfalz aan de B8, wat de Houpshtroohß en der Westerwald eß, en dä Jääjend. Do wääßeld och de Sprooch zwesche dem Wäller Platt öm Aalekirrshe un däm ripoarėshe Platt fun Eitorf, Ukkerood, Uthwieler, un Niederpleiß, pakktesch jenou met de Landeß_Jrënz.

Dä  Naam vun Hennef leitet sich vum Hannefbach aff, dä se fröher Hanapha jenannt hann, un aan dämm Hannef für de Kleeder aanjebaut wutt.




#Article 161: Schloss Bänsberch (237 words)


Schloss Bänsberch litt em Veedel vun Bänsberch vun dä Stadt Berjisch Jladbach em Berjische Land.

Johann Wilhelm II. wor Herzooch vun Jülich un Berch vun 1679 bes 1716. He es bei dänne Lück als Jan Wellem en Erennerung jeblevve. Sing Residenz hatt'e en Düsseldorf. Noh Bänsberch kom he allemolde em Hervs. Em benohberte Könichsfors jing he et leevs op Jach. Sing Frau, dat Anna Maria Luisa, wor janz bejeistert vun däm herrliche Bleck op et hüjelije Berjische Land. Die Aussich dät se an ehr Heimat, de Toskana, erinnere.

Nit zoletz öm singer Frau en Freud zo maache, hät dä Jan Wellem dat neue Bänsberjer Schloss baue losse. Singe Architek Jraaf Matteo d'Alberti hät dat Barockschloss jenau op dr Kölner Dom usjerich, su dat dä Jan Wellem vun Bänsberch us en prima Aussich op dr Dom hatt. 1711 woren de Wäng un et Daach fäädich. För dat Interieur ze sorje hatte renommeete Künsler wie Antonio Belluci, Antonio Pellegrini, Jan Weenix un Dornenico Zanetti.

Jan Wellen es 1716 jestorve. Do wor dat Schloss noch nit fäädich. Die Monarche, die hinger em kome, hät dat Schloss nit besonders interesseet.

Alle naslang jov et dan andere Lück, die en däm Schloss sich breid jemaat han. Dat Jebäude wor Lazarett, Apotheek, Preußische Kadettenanstalt, Kasern, Schull un Internaat.

Vun 2002 bes 2005 wood em Schloss Bänsberch dä Grimme Online Award verjovve. Bei de Foßballweltmeisterschaff 2006 wor de Foßballmannschaff vun Südkorea em Schloss ungerjebraat.




#Article 162: Et Wilhelmus (108 words)


Wilhelmus van Nassouwe (Willem vun Nassau) es de Nationalhümm vun de Niederlande, affjeküürz Het Wilhelmus.

Dä Tex vum Wilhelmus es zwesche 1568 un 1572 ze Iihre vum Willem vun Oranije-Nassau beij e_nem Opstand jään die Spanijer jeschriwe wudde, och bekannt als de Achzischjöhrige Kreesch.

Dä janze Tex met 15 Strophe bildt e Akrostichon, weil me uss dä Aanfangksbuchstabe vun dä 15 Strophe dä Naam Willem van Nassov läse kann.

Aan dämm Tex ka_me äwe och joot erkenne, wie zweschen em Rhing un d'r Maas en Lautverschiebung vum Mittelfränkisch (Ripoarisch) en et Nidderfränkisch (Holländisch) stattfingk.
 

Hee dä Tex vun d'r ierschten un d'r sechsten Stroph, die miestens jesunge wääde:




#Article 163: Schloss Eulenbroich (287 words)


Schloss Eulenbroich litt em Städtche Rösrod em Berjische Land. Die nobel Adress es de Jot Stuff vum Städtche.

En eeschte Burch jov et allt em 13. Johrhondert. Ene kleine Ress dovon han se beim Buddele en de Ääd jefunge. Üvver die Lück, die domols hee jeleev han, wesse mer nix.

En en ahl Urkund vun 1401 es dä Name Stael von Holstein dokumenteet. Die Famillich Stael von Holstein hät en zweite Burch met Wasser dröm eröm jebout. Bes 1762 hät die Famillich en Eulenbroich jewonnt.

Dan kom Johann Werner Freiherr von Francken un hät us dä ahle Burch usem Meddelalder e schön Barockschlössje jemaat.

Vun 1851 aan wor Schloss Eulenbroich zickwielich et Bürjermeisteramp vun Rösrod. Dä Bürjermeister Robert Rohr kom us Kölle. He hott do en Fabrik.

Nom Zweite Weltkreech wonnten en demm Jebäude beljische Mädche. Die jinge em benohberte Haus Venauen en dr Schull.

Vun 1955 aan hät för en lang Zigg keiner en demm Huus jewonnt. Dobei es dä Bou ärsch erungerjekumme. En düür Renovierung wor nüdisch, domet Schloss Eulenbroich 1984 för de Rösroder Bürjer zojänglich jemaat weede kunnt.

Die Pooz vum Schloss Eulenbroich es quasi dat Wohrzeeche vun Rösrod. Wann de Rösroder Bürjermeister ene Bref schriev, dan es en demm Brefkopp dat Logo vun dä Pooz avjebild. Die Pooz fingk mer och allewähs op Plakate udder Fessschreffde. Och op de Websigg vum Städtche es die Pooz ze sinn.

Hückzodaach kamer en Eulenbroich standesamplich hierode un donoh em Schloss met alle Mann öntlich Huhzigg fiere. Alle naslang weede kulturelle Veraanstaltunge aanjebodde. Kunsausstellunge, Thiaterstöckelche, Literaturovende un Musik jitt et ze basch. De Musikschull Rösrath/Overath es en Eulenbroich zo Hus. Usserdemm jitt et noch en richtije Zauberschull em Schloss. En dä Pooz hät de Jeschichtsverein si Bürro.




#Article 164: Suure Bounne (167 words)


Soore Bunne sen jröne Bunne, die jenau wie Soore Kappes und Salzjurke durch Mileschsäurejärung haltbar jemaat weede. Se jehüren zom Suurjemööß.

Em Rhingland ka_me Suure Bounne ferdisch enjelaat em Lade koofe, en andere Regione vun Deutschland kennt me se jaanitt, un se soullen laut dä Jemößfabrikante doh och jaanitt ze verkoufe sen.

Di kleij gefitschte Boune wääde koot jekoch unn dann med Salz in ennen Pott jestampf. Nach en paar Wuch ess de Järung fäddijj. 

Traditionell määt me Suure Bounne unger_e_nander miestens em Winter als defftige rheinische Stampp-Pott, wie me die och en Holland kennt. Dohzo koch me die Bounne met jepökeltem Fleesch, wie durchwaasenem Speck, Kasseler ode Mettwoosch, un schött die Bröh en_en Kump aff. Nevenbeij hätt me Ädäppele jekooch, stampp se ze Püree un mengk die Bounne dohrunge. Anschließend jitt me suvell Ääpelsbröh jemisch met Suure-Bounne-Bröh dobeij, bes dat Janze ne mangse Püree es, dä net ze salzig schmecke darf. Dann läät me die Kasseler ode dat andere Fleesch dohropp, un hätt e defftisch Winteresse.




#Article 165: Pils (för ze drinke) (155 words)


En Pils datt ėßß en Bier dat schwer noh Hoppe schmäckt unn unngerjäärisch jebrout ėßß. Et hätt sing Nohm vunn dä tschäschische Stadt Pilsen (Plzeň).

Frööer woor dat Pilsener Bier esuh fiiß dat mer än beijrische Broumeijster noh Pilsen jehollt hätt för en besseret Bier ze broue. Datt woor dä Josef Groll ußß Vilshofen. Dä hätt 1842 en schön sampftet Mallez jenomme, vill Hoppe unn dat Bier lang unn kööhl jelaarert. Vunn dämm Momang woor das Pilsener datt beleevdesde Bier op dä Ääd unn heijß överall Pils. Nuur in dä Schwejz moot mer Spezialbier saare weijl doföör de Schäscheij dat Woot Emmentaaler nėt brouch däät.

Ė Rhingland weed faaß keij Pils jemaat. Et jivvt äwwer Lambertus Pils ėnn Linnich unn Landfürst-Pils ėnn Kriewel. De jröößte Brouereije in dä Näh vumm Rhingland datt sė Könisbacher en Kowwelenz unn Bitburger (Bitte ein Bit) ėnn Bitbursch. 

Pils brouch sibbe Minute för jezapp ze wääde. Mer drėnk_et ußß_enor Tulpe. 




#Article 166: Maibrauchtum (250 words)


Et Maibrauchtum em Rheinland es wie andere lokale Brauchtümer sehr speziell un deet sich von Dörp ze Dörp ungerscheede.

En de Naach zom ierschte Mai trecke Jungjeselle zesamme en de Bösch, fälle junge Birke, un schmöcke die Bööm met bontem Krepppapier för ihr Leevje. Dä Maiboom witt dann noch en d'r sälewen Naach met veel Kraach un Jedöns för et Finster von dämm Mädche jesatz. Wer als Mädche keene Maiboom gesaatz kritt, jilt em Dörp als verdrüsch.

För de Haupplatz em Dörp wierd en besonders jruße Birk jeschmöck, unger dä de Männerjesangverein am ierschte Mai de Mai un de Fröhling met Fröhlingsleedsche bejröße deet.

En de Kirch fiert me Maiaandachte aam met Fröhlingsbloome jeschmöckte Maialtar, un deet de Modderjoddes veriehre, dä de Mai jeweiht es un die och Maienkönigin jenannt wierd.

En veel Dörpe fingk en Versteijerung von de Maibräut statt. Dobei werde all Jungfraue, alsu die unverhieroate Mädche aff 16 Johr, unger de Junggeselle vom Dörp versteijert. Su witt de Maikönijin ermittelt. Dä hüüxbeedende Jungjesell, dä dat Mädche ersteijert hätt, es dann bes zom nächste Johr de Maiköning vum Dörp. Ze Iiehre vom Maiköningspaar fieren se dann et Maifess met e'nem Fesszoch durch et Dörp un e'nem Krönungsball.

En Eiekroon witt em Mai von de Junggeselle vom Dörp jemaat un näwe, ode am Maiboom opjehange. Dat wor ursprünglich e'ne Fruchtbarkeitsbrauch von de Heide, dä wie su veel andere Bräuch christianiseert un op Pingste verläsch wudde es.
De Eijekroon bleff fröhe su lang hange bes de ierschte Äärntewaare drungerherjefahre wor.




#Article 167: Hagelslag (129 words)


Hagelslag ėßß en holländischer Bruudbelaach ußß Schokolaad ode Harelzucke. Dat ėßß wi Schokoflokke ode Perle, äwwer jet länglisch. Et heiß esuh weijl wann et vun dä Packung op dor Brood fällt ka_mer an Harel denke. E beßßche, wenijjstens. 

Hagelslag weed op de Butter eropjeströjt, oder op dä Vla jeklekkert. Mer kann_en och brouch om Kooche ze verziere. Hagelslag ėßß broun wie Schokolad odde bunt.

Hagelslag kannze ėn Holland oder Jrenzland unn ėn Oche en jruße Päcksche koufe. Im Rhingland eßße en kleene Päcksche im Suppermaat beij de Backzutate ze finge.

En Holland eßß dä Hagelslag su beliepp, weijl en Botteram met Botte un jätt Sößem drop billisch eßß. Ußßerdämm eß_et en Holland su kalt und windisch, dat die mieste Früchte, die mer zom Marmelaadekoche bruch, att net mie waaße.




#Article 168: Relativitätstheorie (585 words)


De Rellativitätstheorie ier Teeme_Jebbed_ess dä Oppbau fun Roum un Zick. Dobeij kumme de Eijenaate fun d'r Jravitazjohn. Et sinner zweij füssikalische Thejorije, di hät fürwiejend dä Albert Einstein opjeschrevve. Die eijn hät hä 1905 erussjebraat, de spezjelle Relativitätstheorie, un 1916 fäädish jewoode es de alljemeejne Relativitätstheorie. De shpezjälle beschrief et Verhalde vun Raum un Zick uss dä Seesch vun zweij Zoschauer, di sich jääjenander am bewäje sinn, ävver am Tempo ändert sish dobëĳ nix, un die Eijenarte die dohmet verbunge sen. Dodropp baut de alljmeene Relativitätstheorie op, un äkliert de Jravitation övver enne matemaatische Bejreff, dä de „Krömmung vun Roum un Zick“ jenannt weed, dä mer messe un ußräschne kann, di nävven andere Ursaache dorresh de beteilishte Masse zostand kütt.

De Relativitätstheorie hät et Verständnis fun Roum un Zick revolutioneet un merkwürdije Saache oppjedeck, di mansh eijne sich bildlich net mieh vürstelle kann. All di Saache lohsse sich äwer mattematisch nohräschne, un mer kann se experimentell enzwesche janz jenau nohwiese. En dä zweij Theorieë eß, als enne Jrenzfall, ihre Vürjänger, de Füsik fum Newton, dren enthalde, un se erfölle dohmet et sujenannte Korrespondenzprinzip.

De Relativitätstheorie es eejn vun dä zweij „Süüle“ vun dämm, wi mer su säät, „Bouwerrek“ fun d'r Füsik ier Tejorihje.
Met d'r Quantetejorie, di de zweijte „Süül“ fun d'r Füsik darshtelle dëĳt, hät se sesh bis hück noch net follshtändish
zosammeläje loohße, da'ß no'nit jelonge, un zällt zo de jrüßte Opjave vun d'r fyssikaalische Jrundlareforschung hückzedaach.
Hee en dämm Atikel witt nur dä jrundlääjende Oppbau un die Eijenarte vun dä Theorieë zesammejefass. Ussführlich künnd'r dat unger spezielle Relativitätstheorie un allgemeine Relativitätstheorie nohlässe.

Die zweij foljende Fessstellunge ka_me als unveränderbare Jrondsätz vun d'r Relativitätstheorie opfasse, uss dä me alles söns russleite kann: 

Z’r Oplüsung vun dämm för uns schingbare Paradoxon mössen de alljemeine Vürstellunge vun_e_nem absolute Raum un_e_ner absoluten Zick opjejowe weede: Raum- un Zickaanjabe sen en d’r Relativtätstheorie net allgemeen jültig, sondern als räumliche un zeitliche Affstand vun e_nem gleichzeitige Ereischnis opzefasse, dat vun zweij Beobachter in zweij verschiddene Bewäjungszuständ Intertialsytem ungerschiedlich beuurdeelt witt. Die Frooch, wär vun dänne zweij dat Ereischnis zor jlichen Zick richtisch beschriefe un schildere kann eß doröm sinnlos, weijl all bewäschte Objekte sich em Verjlich zom Ruhestand en Bewäjungsrichtung als verküürz vürkoumme, un bewäschte Uhre langsamer loofe. Die festjestallte Längenkontraktion un Zeitdilatation läss sich eijentlich janz leech met Minkowski-Diagramme un met dämm bekannte Zwillingsparadoxon beschriewe.

All die Eijenarte maache sich äwer iersch beij sehr huhe Jeschwindigkeijte die d’r Leeschjeschwingkeijt nähere bemerkbar, so datt me se em normale Alltag net bemerk.

En_e_nem Süstem met d'r Mass m läss sich och em unbewäscchte Zostand en Energie E zoordne, un zwar noh dä Formel:

wobei c de Jeschwindigkeijt vum Leesch es. Boven die Formel es enn vun dä beröhmteste Formele en d’r Physik.

Off witt behaupp, dat me die Formel zor Entwicklung vun d’r Atomboumpp jebruch hätt. Datt stimp äwer net, weijl se beij dä Veröffentlichung vun dä Formel in d’r Atomphysik at vell wigger geforsch hatte. Allerdings kounnt me späder met dä Formel öwer ne andere Rechenwääsch die Erjebnisse vun d’r Atomphysik öwerpröfe.

Raum un Zick erschingen en de Jrundjleischung vun dä Relativitätstheorie zom jrüzte Deel jlischwertich nevenander un loossen sech doher zo ener vierdimensionale Raumzick vereinije.
Dä Ümstand, dat mir Raum un Zick als ungerschiedliche Erscheinunge wohrnemme lossen sich am Schluß op eh einzijes Vürzeiche zeröckführe, dorch dat sich de Art un Wies, wie ene Avstand em euklidische Raum defeniert witt, vun de Bestimmung vum Avstand en de vierdimensionale Raumzick ungerscheed. Us jewöhnliche dreijshtellije Vektore werden dobei Vierervektore.




#Article 169: Christusmonogramm (109 words)


Et Christusmonogramm, ΧΡ, och Chi-Rho ode Konstantinisch Krüx jenannt, eß noh em Krüx un dämm Fesch (griechisch: ICHTHYS ) dat am mießte jebruchte Symbol för Jesus Christus, besonders en d'r Spätantike.

Zom chrissliche Symbol wutt dat Christusmonogramm, weijl die Ligatur ΧΡ de ierschte zweij Buchstabe vum Woord  („Christus“) sin.

Die Laute „Ch“ un „R“ weede em griechische Alphabett met dä Buchstabe Χ (Chi) un Ρ (Rho) jeschriwe, die jenau su ußsehe wie em lateijnische Alphabett et X (Ix) un et P (Pe).

Et Christusmonogramm witt zick em 2. Jahrhundert n. Chr. vun de Christe jebruch, öm ihre Glaube aan Jesus Christus zo bekenne, un öm sich unger_enander zo erkenne.




#Article 170: D Simpsons (660 words)


D Simpsons es ön Zeechetrickserisch, di en d USA entstange es. Öt es d am längßde loufende jözeechnede Serisch, di en dat Land läufd. D Simpsons hand önö Hoof Priise kräje.

Matt Groening hod em Joohr 1985 di Idee un zeechnede ä mä 15 Minütte di Persune, di beij d Simpsons dö jrüützde Roll spelle. Zo di Zitt sollte di Fijure ävver net en ön eeje Serisch  spelle, sö sollte en Life in Hell opträäne. Häm schingde ön eeje Serisch ävver besser, als sö en ön anger äzöbouwe. Su schoff hä dö Simpsons. Öt ischde Mol leefe di Fijürcher am 19. April 1987 övver dr Beldscherm. Watt en dat Joohr mä önö enkele Film woch, wood 1989 zo ön Zeechetrickserisch, di dr US-Kanal Fox ussstrahlde. 1991 koom sö en öt ZDF, un 1994 övvernomm Pro 7 dö Ussstrahlung.

D Simpsons lääve en ön Stadt, di dr Naam Springfield had, önö Naam, dä en d USA döck vörkütt, watt dorop häwiise söll, dat dat, watt beij d Simpsons paßeerd, övverall passeere kann. Dat Springfield van d Simpsons jitt öt ävver nerjens.

D Serisch had di Opjaav, öt Volk, bösongisch dat en d USA, op di Vähler, di öt Süstem had, hä z wise. All dat Jäcke, dat mo en d USA vängd, nämme di Zeechetricklüüh op öt Koor. Kee Thema weed usjölosse.

Homer Simpson es dr övvischde en d Famelisch. Hä, dr Mann va Marge, es dr Papp va drei Kenger: Bart, Lisa un Maggie. Homer es tösche 36 un 42 Joohr ald. Dat Alder ongerscheed sisch tösche d enkele Folje. Watt jlisch bliid, es, dat Homer en ö Kärkraftwerk werkd un do vöör d Secherheet zoständich es. Dat hä va si Werk nüüß vorstehd, spelld vöör häm kenn Roll.

Homer well jätt va si Lääve ha, drengkd sisch ovends at öns jäähr ee övv zwei Biir un sing schlääte Senn lädd hä och at öns a angere us.

Homer es öt Jäjedeel van önö Held.

Marge Simpson es öt jooh Stöck van d Famelisch. Sö sorchd dovöör, dat öt Huuß ä Ordnung kütt, dat dö Kenger ertrocke wäde, un vöör jooh Senn sorchd sö och. Marge ongerscheed sisch van di anger Fijure dörch höör blau Hoore, di huch opjöstoche send.

Bart Simpson es dor zeehnjörje Jong va Homer un heechd ejentlich Bartholomäus. Hä jeed no d Jrondschüll. Do had hö Schwirichkeete, op z paaße.

Dr Naam Bart steehd vöör öt änglische brat, watt op Ripuaresch met Balsch övversatze weed.

Dat Mädsche Lisa Simpson es 8 Joohr ald un es öt meddelste van di drei Kenger. Öt es ö hell Köppche un had önö IQ va 159. Doher had sö och koom Vreunde, watt dovör sorchd, dat sö öff alleen es un sisch net jott völd. Lisa spelld Musik un essd kee Vleesch.

Öt jöngßde van di drei Kenger, Maggie Simpson, es jraad öns ee Joohr ald. Lisa drätt önö blaue Strampelanzoch un had döck önö Schnuller en d Mull. Sö schaffd öt, sisch met d Häng met Lisa z vorzälle. Spräche kann Maggie mä ee Wood. Ä enn Folje sätt sö „Daddy“.

D Simpsons zeechne sisch dodörch us, dat sö ni dat mache, watt mo erwaad. Dodörch kütt öt zo ön Jäckereie, di sisch dörch all di Filme träcke. 

D jääl Värv van d Fijure välld direkt en öt Oohr, ävver och di viir Vengere send jätt, dat beij jedde van di Fijure opvälld. Dat di Fijure jääl wode wore, söll dora liije, dat Matt Groening, als hä met öt Zeechne aavong, mä jääl Stefte jöhad ha söll. Zo di viir Vengere soll öt komme se, weil mo viir besser als vönf mole kann.

Sälvs öt Biir, dat Homer jäähr drenkd, Duff-Bier, wood ervonge. Da töt dat hüü z koofe jitt, litt dora, dat öt dörch di Serisch bökannd woode es.

Onger dr Naaam Simpsons – Dr Film entstäng em Joohr 2007 önö 83 minütije eeje Film, dä öt ischde Mol am 26. Juni 2007 em Kino z see woch.




#Article 171: Albert Einstein (138 words)


Albert Einstein (* 14. März 1879 in Ulm; † 18. April 1955 in Princeton, USA) wor eener vun dä bedeutendste Füsiker vum 20. Jahrhundert. Sing wessenschaffliche Arbeijde zor Theoretischen Füsik hätt die füsikalische Weltaanschauung vollkommen jeändert un op d'r Kopp gestallt.

Dat Haupwerk vum Einstein is de Relativitätstheorie, die et Verständnis vun Raum un Zick revolutioniert hätt. 1905 hätt_e sing Arbeijt Zur Elektrodynamik bewegter Körper erussjebratt, die hück Spezielle Relativitätstheorie jenannt weed. Ellef Johr späder 1916 hätt_e dan de Allgemeine Relativitätstheorie veröffentlich.

Och zor Quantenfüsik hätt_e wichtije Beijdräsch jeliffwert. För sing Erklärung vum Photoelektrische Effek hätt_e 1921 d'r Nobelpreis för Füsik jekrääje. Sing theoretische Arbeijde hann äwer em Jäjensatz zor Meinung em Volek beij d'r Entwicklung vun d'r Käärnenergie un Atombomp keen gruße Roll jespillt.

Albert Einstein jilt hückzedaach för die mieste als Inbegriff vum Forscher un Jenie.




#Article 172: Kalle Pohl (102 words)


Kalle Pohl es en Witzcheverzäller und Jittariss, jeboore en Mäerzenich bei Düre am 20. Ojuss 1951.

Bevüür Kalle mim Witzcheverzälle aanjefange hät, hät hä iersch ens:

Donooch hät hä Musik Jitarr un Singe) aan dä Hochschull en Kölle studeet un hät dann angere Lück dat Jitarrespille beijebraat. Weil dat esu joot jeflupp hät, hät er jleich en paar Bööcher övver et Jirarrespille jeschrivve.

Schpäder isser dann zom WDR jejange un hät Radio jemaat.

Sing iertzte Fernsehshow hät er 1996 op tm3 jehatt, „“. Ein Johr späder wor hä dann bei RTL bei „“ dobei. Zick däm isser och widder Musik am maache.




#Article 173: Rievkoche (132 words)


Rievkooche sen e traditionell Esse. Se bstonn vür allem uss jeschällte, jeriwene Ääpel, die met Eije, Mäll, Ölisch, Salz, Peffer und Muskat zo_nem Rievkoochedeijsch vermengk, un en_ner_ner Pann met heeßem Ööl ussjebacke weede. E bißje Klatschkies em Deijsch dräät dozo beij, dat die Rievkooche net ze schwer em Maare lieë.

Miestens weede Rievkooche met Appelputsch jejässe, em Rhingland äwer och op_en traditionelle Aat: Op_e_ner Schief Schwazbruut met Röbekruck. Dat kütt doher, weil die Rööpe em Vüürjebirsch un em Berjische ävve och hingerem Sibbejebirje un sonzwo präschtisch jedeihe.

Rievkooche ka_me em Rheinland fass an jedem Imbiss-Büdsche koufe, op d'r Kermes dürfen se beijm Fröhschobbe näwen 'nem frischjezapp Kölsch oder Larerbier net fäähle. Och de Bläck Fööss hann e Leed öwer de Rievkooche jemaat: Mamm, Mamm, schnapp d'r de Pann, mir woulle Rievkooche hann“.




#Article 174: Woot (Kalle) (265 words)


En Woot es wu sesch de Sprooche druss opbouwe. En Woot beschtejt us Sillbe. Et künnt nur ejn sinn: Bej däm Woot et un däm Woot Woot zom Bejschpill. Et künne och mih sinn: En däm Woot Kanalljemöschtijall ätva. Un en Et künne och jannz fill sinn: wi en dä Wööter Kanarijefüjescheszüngelscheszüppsche un Bovverrhingdammfschiffaatskappitähnsfisternöllscheshöötsche. An dänne kammer och lihjere, dat mer Wööt zesamme säzze kann, öm neu Wööter ze krijje. Dä Bovverrhing, de Damfschiffaat un dat Kappitähnsfisternöll jidd et jeede och för sijj allejn. Met un oohne Höötsche. 

Et jit ettlijje Aate fun Wööt:

Di Houpwööt han e Jeschlääsch. Et hejß Dä Rhing, Di Kirresch, un Dat Fisternöll. Do kammer dat Jeschlääsch drann äkkänne. Dä Rhing es männlesch, dat Fisternöll en Saach, ävver blooß en de Jrammatig. Em rischtije Lääve kann dat Fisternöll enne Kääl sin, un e Määdsche, un jenauesu jood en Saach, odder en Zick unn enne Plaz.

Di Wööter saare wat paßeet, un wann et paßßeet, fun däm mommänd uß jesinn, wo mer dat Woot en enne Saz beusch.

Die sönßtijje Wööt sin zem Bejschpill de Füüerwööt. „Misch“, „Ding“, „Dä“, „Däm sing“, un esu.

Wämmer ettlijje Wööter zosamme dejt, do küt entvede Keu ruß, odde me kridd enne Saz. Wämmert rischtisch määt, sull heijße, wämmer de Sprooch schwaade kann, weed et ne Saz.

Wööter sin ungerscheedlesch zwesche de Schprooche. Se jehüüere dormiehtß en ejn Schprooch. Nemm etva dä „Kühl“ da'se Woot wat mier bruche, ävver de Buure en Holland saare op holländesch Boerenkool för de sellve saach, un op englisch heijset Kale. Di zwej Wööt kumme jäz en unse Schprooch nit füür.




#Article 175: Gerhard Romilian von Kalcheim (220 words)


Gerhard Romilian von Kalcheim, gen. Leuchtmar (* 5.  1589 in Spich bei Siehburch; dagger; 18.  1644 in Berlin) wor ene doitsche Juriß un Diplomat.

Kalcheim wor dä Sohn vun Wilhelm vun Kalcheim un singer Ehefrou Agnes, en Dochter vun Wilhelm von Hanf, gen. Spich.

Kalchheim ees en Duisburch en de School jejange un hätt anschließend vun 1607 bes 1609 an de Huhschool vun Kölle Philesophie studeert. Bes 1613 hätt hä am jlische Oort noch eh Studium vun de Rechtweßßeschafte jemaat. Als hä dat jeschaff hat, jing hä bes 1617 op Wanderschaff dorch Frankreich, Italie, Holland un England.

Noh'm Kreech dät de Markjraff Johann Georg von Brandenburg dä Kalcheim als Kämmerer zo sich roofe. Noh dessem Duud dät dä Kalcheim als Hoffbeamte noh Berlin wechsele. 1626 dät dann de Prinzessin Chatarina hiiroode, un unser Kalcheim wutt als deren Erzieher un Hoffmeester medt noh Sibbebürje jeschick.

Zwei Joohr späder wor hä äver ad widder en Berlin. Dä Kurfürst Georg Wilhelm von Brandenburg hätt en dann zom Kammerjerichtrat befördert. Kurt donoh wudd hä sujar zum Direktor vun all Kreechssaache. En der jlische Zick hätt de Kalcheim die Jraffschaff Ruppin verwaltet. Noh'm Prager Frieden wudd hä äver wejen singer politischen Einstellung vun Adam vun Schwarzenberg uss_em Amp jedeut.

Em Alter vun 55 Joohr stirv Gerhard Romilian von Kalcheim am 18. Oktober 1644 in Berlin.




#Article 176: Wilhelm Hamacher (206 words)


Dr. Wilhelm Hamacher (* 11.  1883 en Trooßdoorf; † 21.  1951 en Bonn) wor ene doitsche Politiker vun de Zentrumspartei.

Nohdem hä Jeschichte, Äädkund un klassische Sprooche studeert hat, wudd
dä Hamacher 1920 Jeneralsekretär vun dä Zentrumspartei. Vun 1926 bes 1933 hätt hä et Rhingland em Reichsrat vertrodde.

Av 1945 hätt hä sesch an dä Widdervereinijung vum Zentrum beteilicht un wudd 1946 sojar zom Bundesfürsetzende jewählt. Jenauesu wor hä, wenn och nur kuurt, Kultosmenister vun Nord-Rhing-Weßfahle en dä Landesrejierung vun Rudolf Amelunxen. Vun dä iirzten Bundesdaachswahl em Joohr 1949 aan, bes zo singem Duud em Joohr 1951 däät dä Hamacher dem Bundesdaach aanjehüre.
Mer woo sesh doomohlß lang nit ëijnß, ob_mer jäds_en _en ëijene Pattëij fö_jeede krißlishe Konfäßjohn hann wullt, oddor_ob_mer leever_en jemäjnsaame Unnijohnß_Pattëij maache sullt. Dä Hammaacher woh jääje de Unnijohn, wëijl_e daach, dat_e Kattolikke sönß en däm jannze pollitische Explėzier ungerjonn mööte, wo_t su fill mieh Protteßtante wi Kattolikke joof. Ävver hä wulld_och jään_hann, dat_i zwëij Krißßlijje Pattëije äng zosamme jingke.  Met dä Ideeje kunnt_e sesch ävver am Eng jääje dä Konrad Adenauer net dorrəshsäzze.

Hamacher wor sünst noch Rektor vum Jymnasium en Sieshburch un hätt sesch stark dofür enjesetzt, dat die Bürjermeesterei Trooßdoorf Stadträächte erhält. Dat Trooßdoorf Stadt wudd hätt hä ni_mieh miterlevv.




#Article 177: Zuckerröb (135 words)


De Zuckerrööp (Beta vulgaris) eß en Kulturplantz un jehüürt zor Familesch vun d'r Fuchsschwanzjewääßse (Amaranthaceae).

Se eßß am Engk vum 18. Jahrhundert dursch Züschtung ußß d'r Runkelrööp entstande, wobei me jezielt Zoorte ussjesöök hätt, die ne huhe Aandeel aan Zucke (Saccharose) hatte. Dohdurch kounnt dä Zuckejehalt vun aanfangks 8 % op späder 16 % öm 1800 jesteijert weede. Zuckerrööppe vun hück hann e_ne Zuckerjehalt vun 18 bis 20 %. De Zuckerrööp eß en d'r janzen Welt de wichtischste Plantz, uss dä Zucke jemaat witt. De Rööppezucke määt hück unjefähr 45 % vun d'r Weltproduktion uss.

Weed de Rööp eijjekoch, kritt mer Röbekruck. 

Zockerööpe wääde em janze Vüürjebirsch, dä Kölsche Bucht unn Zülpischer Börde anjebout. 

De Zockerrööp weed off och Zockerknoll oder eefach nur Knoll jenannt, un ene Buur, der Zockerknolle aanbout, der es ene Knollebuur.




#Article 178: Fc Schreff (102 words)


En fc-Schreff eß ëĳn fun de fc-Schreffte, dat sinn Äwëĳteronge fun de Computer-Modern-Schreffte fö affrikkaanische Shproche. Di Affköözung fc steht für African Computer Modern.

En de Joohre 1990 beß 1992 hät dä Jörg Knappen di fc_Schreffte jemaat un en Metafont opjebout.
Se folləje do T4-Kodėerung, di 256 Schreff_Zëĳshe hät. Se ungershtözze all di affrekaanische Shprooche,
die mieh wi en Milljohn Minsche schwaade, un di de lattëĳnische Schreff bruche.
Dadd_es, wat_se bëĳem  fun de USA de „krittische Sprooche“ nänne.

De fc_Schreffte sin en frëĳ ßoffwäer un sinn unger dä GNU General Public Licence fun de fsf för Jeeder_ëĳn doo un důnn nix koßte.




#Article 179: Romeo un Julia op Kölsch (116 words)


Dat Thiaterstöck Romeo und Julia vum William Shakespeare jitt et och op kölsch. Dä Hermann Hertling es ene Deechter, dä op kölsch schriev. Un he hät och jet zo kamelle bei de Kumede. Dat es e kölsch Thiater. Dä Hermann hät dä ärch bedrövte Verzäll üvver Romeo un Julia vum Shakepeares Will en et Kölsche üvversetz. Dobei spillt dat Stöck hückzedaachs zwesche Kölle un Bonn. Familije Montenjü hät Knies met Familije Kappeslett. Beids sin riche Kappesbuure, die sich jäjesiggich nit usstonn.

Am Engk vun däm Stöck kummen Romeo un Julia en dr Himmel. Un ungen op dr Ääd jit et sujar e Happy End:

 Se dun metenander Fridde schleeße;
 un dat dann öntlich met Kölsch bejeeße.




#Article 180: Sülz (Floss) (163 words)


De Sülz es ene Fluss, dä zwei Quelle hät. Die lijen allebeids em Berjische Land. 
De Kürtener Sülz kütt südwesslich vun Wipperfürth us dr Ääd un flüüß donoh an Kürten verbei. 
De Lindlarer Sülz kütt vum Hauerberg en dr Nöh vun Marienheide un flüüß an Lindlar verbei. Bei Lindlar-Hommerich kummen die zwei Flussärm zosamme. Dat Flüssje schlängelt sich wigger durch Overath-Untereschbach un Rösrath. Un en Lohmar, koot noh de Autobahnbröck, münd de Sülz en de Agger, die dann späder en de Sieg eren stüss. Insjesamp kummen för de Sülz esu öm die 48 Kilometer zosamme, wammer am Hauerberg aanfängk ze zälle.

Eimol em Johr, em Mai, jitt et en Hoffnungsthal op de Sülz ene siefnaaße Buhei met knatschjecke Lück, die nit Bang sin, dat se öntlich naaß jemaat weede. Nevve orjenal Zinkbadebüdde sin och Büdde met löstijem Aanbau dröm eröm zojelosse. Domet dat Janze kein drüje Aanjeläjenheit bliev, weeden die Metmaacher zosätzlich öntlich naaß jemaat, wie ehr aan demm Beld nevvenaan sinn künnt.




#Article 181: Prummetaat (134 words)


Prummetaat unn Quetschekooche sinn rheijnische Spezialitäte, die beij keijnem Kaffeeklatsch em Sommer fähle dörfe. Me kann se och als Rheinische Pizza bezeijchne, denn dä Deijsch weed janz ähnlich jemaat. Zonäx määt me uss Mäll, Häff, Milesch, Botte, Zucke un_ne_ner Pries Salz e_ne söße Häffdeijsch, dä me für zirka fuffzehn Minutte jonnlätt. Donoh rollt me dä Deijsch rond uss, dat_e jenau op_e Koocheblech pass. Während dä Deijsch jejange eß, hat mer jenooch Zick Prumme ode Quetsche ze entsteijne, die jetzt, vun ussen aanjefange, kreisförmisch en dä Deijsch jedröck weede. Wäm'mer en d'r Mette aanjekumme eß, lätt me die rüühe Prommetaat noch_ens fönef Minute jonn, un back se dann zirka 20 Minutte em vürjeheizte Backowwe. Noh_em affköhle streut me Zucke gemisch met Zimp doröwer un serveet dat Janze met_e_nem Klätsch stiefer Sahn un_e_ner jooden Tass Kaffee.




#Article 182: La Düsseldorf (Bänd) (133 words)


La Düsseldorf is en Bänd in Düsseldorref jewäese.
Ir Jründung woor 1975, zick ättwa 1981 hätt mer nix mieh vun inne jehoot. Mer zäält se en de Neu Deutsch Wäll.

Mer künnt saare dat ir Füürjängere pärsonäll wie mussikaalishc die Bäännz Kraftwerk un Neu! jewääse sinn. Wi di han se jans lang Stöck en dä minnimal music Aat jemaat. Do woore ävver och emmerens widde Rockellmänt met bäj. Op es ennem jevalle, dat se zwa senge dääte ävver winnisch Tex hate. Et wooren öff blohß nur äjnzel Wööt en dorjennäjn vunn Schprooche un Paßasche en jaa käjn Schprooch. Do bäj koohme lang nur inßtrummentaal Paßasche. Wälsche met ööhndlisch Rythmuss un emmer widder jedraarene, allso alles en allem dorren jehüürijje Afwählungk.

Führ „La Düsseldorf“ woor:

Noh „La Düsseldorf“
dat möße mer noch erus krije.




#Article 183: Akademie för uns kölsche Sproch (272 words)


Bei der Akademie för uns kölsche Sproch ka' mer Kölsch liere. Lügg, die sich doför intresseere, künne kölsche Originale, Stadtgeschichte, Literaturkunde, Grammatik un Brauchtum studeere. Am Engk vum Semester gitt et dann Note:

De Akademie hät usserdäm en Standard-Orthographie för et Kölsche vörgeschlage, die miestens op die Schrievgewennde vun dä ahle kölsche Deechter wie Willi Ostermann angelehnt es, ävver och jet moderniseet es; för e Beispill schleiht die Akademie nit vör, Wööder wie es, Gass usw. met ß ze schrieve, wie der Ostermann dät. En Kuntrass met de ander geläufige Schrievwiese för et Kölsche schriev mer dä ahle G-Laut, dä zo andere Laute gewoode es, immer G, wenn mer si Kölsch an de Regele vun der Akademie anpass: god nit jod, Dag nit Daach. Üvver aachzehndausend Endräg gitt et em Mundartwööterboch vun der Akademie. All die kölsche Wööt, die mer hüggzedags gebruch, sin dodren orthographisch opgeschrevve. Die Sprochwesseschaffler han sugar de internationale Lautschreff (IPA) met erengebraht.

De Kootgrammatik vun der Akademie, die De kölsche Sproch heiß, liehrt einem, wat richtig es un wat verkeht es em Kölsche, och wenn de Kölsche vun hügg immer mieh tendeere, dat Verkehte ze maache, weil et em Deutsche esu es. För e Beispill ka' mer do liere, dat mer ich wöödt gän e Kölsch drinke nit sage kann; et muss ich dät gän e Kölsch drinke heiße. Noch e Beispill us der Grammatik es, mer kann Ich saht dat zom Pitter nit sage, denn et heiß Ich saht dat för der Pitter.

Dat Mundartwörterboch vun de Akademie es e orthographisch Wörterboch. Däm Wrede singe  es ald jet älder un es mih en semantische Sammlung vun Usdröck.




#Article 184: Pomp (Maschin) (303 words)


En Pump (Pomp) eß en Maschien, wo mer jät met bewäje kann, wat mer sönß och schödde kann, ävver och Luff. Bänzin, Jertraide un Määhl, Bier un Wing, Stöbb, dat weed all met Pumpe bewääsh. Rin in dä Silo, rus us däm Silo, rin en dä Kahn, en der Waaren, en der Tank oder zom Verjaaser, övverall sin Pompe am Werreke.

Me kann Pompe noh verschiedener Aarte endeele. Et jebräuchlichste ees die Endeilung noh däm Funktionsprinziip. 

Dat Funktionsprinzip erkläärt an dem Beishpill vun Wasser en_ener Kolevepomp:

En Kolevepump besteijt us enem Zylinder, enem Koleve, enem Rückschlachventill, eh bischje Rühr un enem Pompeschwengel. Dä Pompeschwengel is vun bouven an dem Koleve befestich un kan dä en enem Rühr erop un eraf bewäje. Jeijt dä Koleve jetz erope, dann widd en däm Roum unger däm Koleve ene Ungerdruck erzeuch. Dodorch widd Wasser dorch eh Rühr anjesauch. Bewäch sich dä Koleve jetz noh unge, widd dat Rückschlachventill opjedröck un dat Wasser kann en dä Roum över däm Koleve jelange. Ändert dä Koleve jetz widder sing Richtung widd dat Wasser över em wigger huhjedeut, weil dat Rückschlachventill zoh jeijt un dat Wasser nit zeröck loufe kann.

En Verdrängerpomp verdrängk also emmer ene bestimpte Roumeenhalt. Dä ees avhängisch vun dä Baujröße vun dä Pomp. Die Pompeaart ees en de Rejel selevesaansauchend. Andere Verdrängerpompe sin:

  

Strömungspompe beschleinije eijentlich nur dat Medium wat se pompe dun. Se sin nit seelevesaansauchend un künnen et ja nit av, wenn se drüch louve. Dann jon se kapott.
Beishpille för Strömungspompe sin:

Ene Sunderfall sen die sujenannte Strohlpompe. Dobei widd dorch zem Beishpill ene Wasserstrohl Jaas metjerisse un somit avjesauch. Et jitt do:

Meh kann die Pompe natürlich och noh däm eendeele, wat se pompe. Su jitt et dann:

Oder meh benennt se noh dä Anwendung wofür se jemaat wudde sin. Wie zem Beishpill:




#Article 185: Luhme (119 words)


Luhme (amplisch: Lohmar) es e Städtche em Rhing-Siech-Kreis. Et lich zwesche Rösrod em Norde on Siechburch em Süde.

E paa Ongescheede zwesche'm Kölsche on Luhmere Platt:

E Luhmerer Mundartwörterboch jit et noch net. Äve dea Bernhard Walterscheid-Müller hät am Eng von sengem Boch Lohmarer Mundart in Reim und Prosa övve 900 Wöd opjeschrevve. 

Kiek och noh de Wenker Säz op Luhmere Platt un de Swadesh Lėßß för et Luhmere Platt.

Dat Wappe hät zwei Deel. Ovve süüt me de Berjische Löwe. Net nue en Luhme vengk me dat Deer em Stadtwappe. Wemme sech de Wappe em Berjische Land beluet, dann jit et dodren dökes ne rude Löwe. Onge süüt me die Stell, wo de Sülz on de Aache zesammekumme.




#Article 186: Ketteplöck (168 words)


Ketteplöck (Taraxacum sect. Ruderalia) es en miejöhrige Planz uss d'r Familisch von de Korbblötejewääße (Asteraceae). Die miejöhrige Planz witt zwesche 10 un 30 cm huh. Ihr Blädder sehe säjezahnartisch uss, un driewen rond öm_en Poohlwuurzel uss. Aam Engk vom leere met Mileschsaff jefüllte Stengel setz_e'ne jääle Blötekopp, dä nur bei Sonneleesch opjeht. Blöhe deet de Ketteplöck von April bis Oktober. Wenn dä Ketteplöck verblöht es un Sohme jebildt hätt, zeich sich die sujenannte „Pustebloom“ met dä Kinder jään spille, indäm se dä Sohme öwe de Wiss bloose. Ketteplöck es fass öwerall ze finge. Hä wiers op suure Wíese, langs de Wääschränder un en Jäärde in Europa, Asien un Nochtamerika. En de Bersch wiers'e bis zirka 2.800 m öwer NN.

Die Stängele sen drinne hool, un ed_es en Aat Millesch dren, die jeftisch es. Äwev de Blädder, vür allem, wänn se jung sen, kamme esse un e'ne Schloot druss maache, ode se en de jrööne Schloot donn, öm de Jeschmack jätt aanzehäwe. Dat schmeck jood un es schwer jesond.




#Article 187: Wilhelm Schäfer (Kölle) (236 words)


Wilhelm Schäfer (* 22. Dezämber 1936 en Kölle; † 11. Juni 2006 doselbs) wor enne Kölsche Buur us Widdersdörp un hät övver fünnefundrissich Johr de Jeißböck vum FC jrußjetrocke un op se opjepass.

Schäfers Willi hät met sing Frouw Hildejard ene Buurehoff en Widdersdörp em Weste von Kölle onderhaale un hät do sick Hennes III. all die Jeißböck vum FC ongejebraat. Wie er gestorve ess, woor et ald Hennes VII., der op sing Hoff gelääf hat.

En all der Johr hät hä der Jeißbock zo alle Heimspille vum FC in Müngersdörp jefahre un em Stadion aam Bändche erömjeführt. Nur 2001 hädder dat für sechs Wooche nit jedurf, weje dä Muul- un Klaueseusche, die zo dä Zick en Deutschland omjingk.

Trotzdämm dat hä et nit esu wirklisch wullt, ess hä vill in de Ziedunge un och en de Flimmerkess jewesse, zom Beispill wor hä beim Raabse Stääf un beim Schmitze Harry, wu hä dä Bock de Lück jezeech hät. 

En de letzte Johr hät hä dä Bock mieh deswäje bei sich jehatt, weil hä dat Dier leev jehat hät, un nit so weil hä su ne jruße Fän vum FC wor. Hä hät jesaat dat de Spieler nit mieh noh de Bock jeluurt hann un dat dä Verein och e bessje jät kniepish wor beim bezahle vür et Foder vun däm Dier.

Gestorve ess hä wie hä nüngunsechzich Johr ahl wor, weil sing Hätz et nimmer wollt.




#Article 188: Vinxbach (176 words)


Dä Vinxbach (op deutsch: ) es ene wesslijje Nävvenfloss fum Rhing. Hä lidd en Rhingland_Pallz.

Dä Vinxbach kütt fum Adert, leuf an Bovver-, Meddel-, Ungervinxt fobëĳ,
dorsch_Schalkemisch un Künnishßfëld, wigger_erraf dorsh Waldorf un Jönnerschdorf un dann em Boren op
Lützing aan, jëĳdt_tann bëĳ_de Bursch Rheineck en dor_Rhing_erinn. Dadd_eß koot ungerhalləf fun Brohl un e jannz Shtöck bovverhalləf fun Breisish.

Wi de Römer noch am Rhing hächshe dääte, woo bem Vinxbach de Jränß zwesche Bovver-Järrmanije, Germania superior, wat e Shtöck Nöchtlish fun_de Allpe aanfing, un Niidor_Järrmanije, Germania infrior, wat_tann beß an et Meer jingk. Wëjl do et bovvere Järrmanije am Eng woo — op lateinisch , en Engk, en Jrënß — wood dä Bach alld domohls_esu jenanndt, un do kütt och sing Name fun hük her.

Jäz markeerd_er de Jränßlinnije zwesche de ripuarische oddo meddefränkėsche Shprooche em Norrde,
un em Süüde de muuselfränkėsche Shprooche. Di zvëĳ Shprooche_Jroppe sin fovanndt, se jehüüre beejds_en de meddeldeutsche Shproochejroppe. Fo de Weßßeschaff_fun_de Shprooche hät dä Vinxbach Pate jshtannde, un de su_jenannte Vinxbach_Linnije där Name jejovve, di zwesche dä zwëĳ Shprooch_Jebeedte foleuf.




#Article 189: Fronleichnam (201 words)


Fronleichnam, dat aam zweite Donnerschdaach noh Pingste jefiert wierd, es et färweprächtichste Fess von de katholische Kirch un es de Eucharistie jewidmet. Die meddelhuhdeutsche Öwersetzung von Corpus Christi met vron lichnam för Liev vom Herr joff dämm Fess singe Naam. Aan dä traditionelle Fronleichnams-Prozession durch bloomejeschmöckte Stroße nämme Honoratiore, Handwerker un Jemeindemetjlieder deel. En de Mett von dä Prozession jeht unger'nem Baldachin de Pastur met e'ner staazen Monstranz, en dä et Allerhelichste ussjesatz es. Am Engk von dä Prozession wierd de Eucharistische Sääje jejowe un et Te Deum jesunge.

Fronleichnam hätt me ze-iersch em Bistum Lüttich jefiert, en de Nopperschaff em Erzbisdom Kölle es dann späder 1279 de ierschte Fronleichnamsprozession jejange. Hückzedaach es Fronleichnam en dä mietste katholische Länder e'ne jesätzliche Fierdaach.

En Müllem en Kölle jeht aan Fronleichnam die beröhmte Scheffsprozession Mülheimer Gottestracht, bei dä et Allerhelichste op e'nem jeschmöckte Scheef von de Köln-Düsseldorfer, bejleit durch kleene Scheffe, bes aan die ahle Stadtjrenz von Kölle jefahre weed. Op dä Scheff un aan dä Ufer vom Rhing weed jebääd un de Herrjott en de Monstranz met Jlockelügge un Böllerschöss jejröß.

Op dä Dörpe em Vürjebirsch schmöcke se de Stroße met Bloometeppiche, die nur vom Pastur met de Monstranz beträdde weerde dürfe.




#Article 190: Regionalverkehr Köln GmbH (193 words)


De Regionalverkehr Köln GmbH, affjekööz RVK, ess en Ungerneeme met Setz en Kölle, wat em VRS en joode Aandëĳl fun de Buß Linnije en de Ömjäävung ußßerhalləf fun de jruuße Shtädt bedeene dëĳt.

Em Joohr 1976 jejründt, entshtundt de RVK GmbH, wëĳl de Baan Bußße un de Poßß Bußße zosammejelaat woodte. En de Joohe fun 1978 beß 1995 woo de RVK enne Besezz däm Konnzärrn , affjekööz VBG. Zigk 1996 eß de RVK jäz fun divärrse Shtädt un Këĳse övvernumme woode un dänne iere ÖPNV Ungerneeme han de Aandëĳle krääje. Dröm jehüüert hä hügk — zo jlishe Dëĳle — dä Fokierß Bedriiver:

Mem Joohres Affschloßß fun 2001 hät dä Regionalverkehr Köln 371 Omnibußße sin ëĳen jennanndt, un hät dozo noch 316 Bußße fun anndere Besezzer (su jenanndte Sub Ungerneemer) loufe jehatt.

Dä Houp Aandëĳl fun dä Fobinndunge em RVK jonn övver t platte Land, wo nidd esu fill Lügksher wunne. Aanfange un ennde dunn se allodings öff jenooch en de Städt, odder en jrüüßere Ööt. Dat iß öff jenooch och do, wo mer fun de Bußße en de Baan ömshtëĳsh, oddo ömjedriiht.

Dä Rejjonahl Fokiehr Kölle eß täätish en de Landkrëĳß un Städt:




#Article 191: Türelürelüssje (104 words)


Et Tüüürelüürelüssje dat woor en Määdsche dat wood vunn dän Jonge ußß däm Veedel esuh ärsch jetriezt datt mer de fiese Möpp hück noh verkammesööle möjje wollt. Se hau dat ärm Deng zwesche sesch jenumme unn sinn med verschränkt Ärm um et erömmjestoe unn haue dat Keng ned erußßjeloe. Dat Määdsche hätt mittemangs drinjeseßße unn kunnt ned joe. Do hätt et in de Büx jemaat. 

Dovunn verzällt en aues Ööscher Leed: Tüürelüürelüßche ußß dä Klapperjaßß, wovör hatt et Kengsche et Büxje esuh naß?

In dä Klapperjaßß en Oche stoht hück en Bronne dä an dat Döneken erennert.

Tureluurs es Holländisch un heiß övrijens Jeck. 




#Article 192: Olive Schreiner (150 words)


Olive Emilie Albertina Schreiner
(* 24. Määz 1855 en Wittebergen en Südaffrikka; † 11. Dezember 1920 in Wynberg och en Südaffrikka) 
woor en Schriiveren en Ängland_un Süüdaffrikka.

Sëĳ woor_et sibbente Kinnd vun ennem Mißßjonar_uß Deutschlannd_un Doochter fun enner Doochter fun ennem änglishe Paßtuur.

Em Joohr 1881 trogg_et noh Ängland_un fingk doh et Schriive aan, med joode Äffollje.
Et eetßte Booch „“ vun 1883 — op deutsch med däm Tittel „“ erruß_jekumme — jilldt alls_enne halləv_autobijojraafische Roman. Hä kohm unger däm Künßßlo_Nam  errußß.

En de Joohre zwesche 1907 un 1913 däät se widdo en Südaffrikka lääve, en_De Aar.
Em Joohr 1911 kohm en annder Booch, „“, esußß, wat jood opjenůmme woode es.

Olive Schreiner woohr_en Feminißßtin, en Sozjilißßtin, un woohr jääjen de Kirrəsch].
Se wooh orr_en Fruünndin fum Eleanor Marx, däm Karl Marx sing Doochter.
Se woohr_em Füürshtanndt fun de , enne Sozzjlißßte-Foäĳn, wo shpääder de   druß wood, di_jet hügk_noch jitt.




#Article 193: Ave Maria (167 words)


Et Ave Maria (Sett jejröß Maria) eß dä lateijnische Aanfangk vun e'nem Jrundjebädd vun d'r katholischen Kirch, öm Maria de Mamm vum Jesus Christus unsem Heijland aanzeroofe. 

Dat Jebädd hätt zweij Deel: Dä ierschte Deel besteht uss däm Jroß, dä de Erzengel Gabriel beij de Verkündung vum Herr aan Maria jerisch hätt (Luk. 1,28), suwie uss däm Jroß vum Elisabeth als Maria zo Besöök kom, wie et Elisabeth mem Johannes en Ömständ wor (Luk. 1,42). Dä zweijte Deel eß em 15. Jahrhundert aangehange wudde, öm e'ne Beijstand en d'r Duudesstond zo erflehe. Et Ave Maria jehüürt noh em Vatter unser zom mietzjesprochene Jebätt vun dä Christe un eß och Bestanddeijl vum Ruusekranz.

Et Ave Maria eß vun vell Komponiste zo alle Zigge vertont wudde. Die beröhmteste Melodieë, die jään beij Huhzigge jespillt weede, stamme vum Franz Schubert un Charles Gounod. 

Weijl Ripoarisch (Mittelfränkisch) un Holländisch (Niederfränkisch) vell ählere Sprooche als et Deutsch sen, läss sich dä Täx uss'm Holländische vell besser öwersetze, als dä Täx uss'm Deutsche.




#Article 194: Minsh (184 words)


Dr Minsh, op Stolberjer Platt weed van önö Mänsch jösproche, es ö Lääveweese, dat zo d Seujödeere jözalld weed un en d Ochtnung Primate välld. Hä weed d Famelisch Hominidae zojöschrävvö un jöhüüd d Aart Homo a. 

Dr Mänsch weed met Homo sapiens jönau bözeechnet, wobeij Homo vöör Mänsch steehd un sapiens dorop häwiißd, dat hä Jrips (Vorstand) had.

Kikkd mo sisch dat Ärvjott van d Mänschö a un vorjlischd öt met anger Läävewese, dann välld op, dat d nökßde Vorwandte van d Mänschö d Aape send. Ävver och do weed ongescheede. Schimpanse, Orang-Utans un Jorillas send nööder vorwandt als anger Aape. 

Dr Mänsch had sisch ävver net mä van önö Vöörvaar van d Aape äntwäggöld. Hä had sisch och sälvs en d leitzde Dusönd Joohre jöändert. Dat vüürde dozo, dat dor Homo sälvs en Äntwäggälongsrei opstalld. Su entstänge un vorjänge vorschiidene Zootö va Mänsche. Janze Reihö bouwde sisch op, woorö d beitzde, di öt övver Jahrhondöde joov, iih sö wärm va noch bässörö aavjölöst woodö. Sälvs dor Mänsch van öt 21. Jahrhondöt weed erjöndwann net mi jott jönoch see.

Öt weed ongerscheede tösche 




#Article 195: Schörreskaar (179 words)


En Schörreskaar es en Kaar us Holz. Domet ka'mer schörje. Soll heiße: Domet ka'mer schwer Lassde schiebe. Die Kaar hät vürre e Radd un es komplett us Holz jemaat. De Buure han met denne Kaare fröher schwer un sperrije Lassde nohm Maat jebraat. Et soll och ad ens vürjekumme sin, dat se späd ovends ene Besoffski met su en Kaar noh Heim jeschörch han.

Hückzedaach jitt et jecke Lück, die met denne ahle Kaare Weddrenne veraanstalte. Alle naslang triff mer em Berjische Land op en Kirmes met enem Schörreskaarerenne. Dan weed de Stroß för de Autoverkier jesperrt un die Kaare han Vürfaht. Wie flöck die Kaare de Stroß erav jöcke ... dodrop kütt et janit esu aan. Die Kaare weede staats erusjeputz un löstije Fijure un Spröch draan- un dropjebaut. Dat jefällt denne Lück, die om Trottoir stonn un zoluure. Am Engk vun demm Spektakel kritt die schönste Kaar ene Pries.

Et Brauchtum vum Schörreskaarerenne fingk mer allemolde em Berjische Land, ävver och dröm eröm. Zom Beispill en: Wahlscheid (Lohmar), Bensberg, Düsseldorf-Urdenbach, Herkenrath, Köln-Rath, Kürten, Langenfeld, Marialinden, und Rösrath.




#Article 196: Röbekruck (134 words)


Röbekruck eßß en Sirrup ußß eijnjekoochte Zuckerrööbe. Hä mööt 78 % drüjje Substanze hann, dä Rääß eßß Wasse. Bei 18 °C mööt mer en op dor Bruud schmiere künne.

Röbekruck wääd op dor Bruud jejäßße, met Rievkooche odde och en dä Zauß vumm Suurbroode.
Dä Weßßfaale doot et en sing Pumpernickel. Et eßß vüür allem do beleev wo dä Zuckerrööbe op dä Acker stonn. Äwwer mer krijj_et övverall en Deutschland em Suppemaat.

Fröhe wout dat Krouck doheijm jeprötsch, wat och lecke' wor. Da date se dann och allehand lecke' Zeusch wie Äppel und Birre drinschmiesse, su dat fas jede Mam im Rhingland do e eijen Rezept hot, wat se dann jeheim halte deit. Hück kütt dat Krouck quasi all us dem jleichen Pott em Vüürjebirsch, wat de em Lade als Grafschafter Goldsaft koope kannz.




#Article 197: Kölner Dom (503 words)


Dää Kölner Dom es dat, wat die Touriste en Kölle aanluure wulle. 

Wäm et doobej nit schlääsch wede kann, dää kann en ejnem von denne Türm (dämm Südturm) huhklimme. 

Anjefange han se met däm Jebau em Johr 1248. Fäädich jewoode sin se dann 1880.

Di Kerch es 157 Meter huh, un bess 1884 joov et kejne Jebau in dää janze Wält, dää hüjer woor. Ääwer dann hann se dann in Ulm noojelaat un dat Ulmer Münster met 161 m im Johr 1890 fädischjemaat. Nirjens hann die zigg däm kejn hüjere Kerch jemaat. 

In Spanië hann se dann ooch noch ens noojelaat. Däm Antoni Gaudí (1852-1926) singe Templo Expiatori de la Sagrada Família weed dann, - wenn di dää Jebau 2026 fädischmache -, 170 m huh, meet 13 m mii, dää Dom dann op Platz dreij stelle, wenn mer dää Chicago Temple (173 m) und di Hassan-II.-Moschee (210 m) net miträchne dät, ääver dat sin joh kejn Kerche. 

Dää Dom es 144 Meter lang un hät dat hüschste Jewölbe em Meddelscheff meet 43 Meter un 35 Zentimeter. Et jitt bloß drei op der Ääd, die noch jet hüer sin.

Alle naslang jitt et am Dom jet zoo repariere. Dä Schwäfel en de Luff hät ussen eröm die Fijure kapottjemaht. Die Lück vun de Dombauhött han allemolde jet zoo dunn.

Dat Repariere koss vill Jeld. Öm die Nüsele zesamme ze krije, han se de Dombaulotterie erfunge. Kaufe kammer die Lose em Sommer op dr Domplaat, tirektemang vür em Enjangsportaal.

Em Dezember 1996 hät de UNESCO dr Dom en die Liss för et Weltkulturerbe enjedrare. Dobei han se ävver verjesse, en Pufferzone öm dr Dom eröm fesszeläje. Em Määz 1998 hät dä Bernd Droste zu Hülshoff (Tirektor vum Welterbezentrum) noch ens op die Pufferzone hinjewese. Trotzdäm han em November 2003 die Bövverschte vun Kölle (Rat der Stadt Köln) janz en dr Nöh vum Dom, op dr Schäl Sick, dä LVR-Tower (LVR = Landschaftsverband Rheinland) jenehmich. Dä 103 Meter huhe Wolkekratzer wor för de UNESCO ze huh. Dat dät de Bleck op die Kathedraal beeinträchtije. Dr Dom kom op de Ruud Liss. Nä wat jov dat ene Knaatsch. Nit nor de Bürjermeister wor us em Hüsje. Och die Bövverschte vun de Kirch woren enjeschnapp. De Dombaumeisterin Barbara Schock-Werner un de Dompropst Norbert Feldhoff reefen: Oh jömmisch - wat för en Nationale Schande.

Em Dezember 2005 han die Bövverschte vun Kölle die Plän för noch mieh Wolkekratzer op dr Schäl Sick opjejovve. Nit mieh wie 60 Meter huh darf jetz jebaut weede. Em Juli 2006 hät de UNESCO dr Dom deswäje widder vun de Ruud Liss jestriche.

Dää Daachstohl es nit wie söns us Holz jemaat, sondern us Ieser. Dodrin han se elf Jlocke opjehange. Wann die all lügge, hürt mer dat noch bes wigg op de Schäl Sick. Dää dikke Pitter es de jrößte Jlock vun de Welt, die frei am Schwinge es. 1923 wood se jejosse, hät ene Durchmesser vun jood 3,2 m un wooch 24 Tunne. Se weed nor jelügg et ovends vör huh Kirchefeste.




#Article 198: Äßbaa Ongerzeusch (170 words)


Unger Äßbaa Ongerzeusch voschtejt mer Ongerzeusch för zem Äße.

Ehr jleuvt nit, daddet dat jitt? Jiddet:
Di Pluute sen usennem äßbare Mattrijal jemaat, unse sin doför jedaach, dat mer se singem Leevste vum Liev erunger fodere kann, wämmer sesch am nööher kumme eß. 
Esu weed der Fisternöll, ußjetrokke, un et jit jenooch Jelääjehejte, ande schöönßte Schtelle et Bütze, et Nüggelle unnet Lötsche] aanzefange. Dat määt Loss op mieh!

Et jit Lück, die schengke sesch esujet unger sesch. Et sull ävver och Minsche jevve, die maache sejjun Allen Freud drus un donnet, ätwa bej Huuhzicksfiere, künne och jolldene sinn, aan e Paar unger ier Frünnde voschenke.

Die äßbaa Pluute kannsde fö Männer un för Weeschter hann.
Jemaat wääde se övvuß Schellatiin, wo dann Foderfärve dren sinn domet mer jet süüht, un Arroma för der Jeschmak. Daddeß dann esu äänlesch wie Wingjummi. Ävver do kann och Zockerzeusch 'enjeniiht' wääde, un Äßpapier, un Feddere uß fresche Zockewaddeschtökelsche.
De Schnettmußte föht äßbaa Ongerzeusch sen desellve wih föjewöönlisch bej de Ongerwäsch un
bej Reizwäsch üüplisch.




#Article 199: Stolbersch (Rhingland) (249 words)


Stolbersch (amplisch: Stolberg (Rheinland)) es ä Städtsche em Rhingland in de Nöhde va Oche.

Jenauer jesaat litt Stolbersch in dr Kreijß Oche. De Nobbore ringseröm (wenn man no et Ührsche jeht) dat sind d Öcher, de Aischwieler, de Lüh us dr Kreijß Düre, us Simmorraath un di va Ruetsche.

Ä Stolbersch jiddet völl Bösch in dr Süüde öm Shpazeere ze jo, öm ze loofe, raadzefahre öf för anger Saache (wo ne anständije Mensch nit drövver sprescht). Völl van die Dänger kasst d en d nöh van der Breenijerberch maache. Mo kann ävver och op Bärsch klömme för eraafzekicke, zem Beijshpill van dr Donnerbersch, wo enne Sendemaaß van dr WDR es.

Wie övverall im Rhingland jiddet och in Stolbersch völl Rän. Ävver de Stolberjer han trotzdämm jo Senn! Dat meeste Wasser op dr Ääd es in dr Vichtbaach.

In dr „City“, wie man hü esu schünn sädd, kammer de Bursch akicke jo un drej au Kersche: St. Lucia (nävver de Bursch, van de Schwatze) un zwej va de Blaue, de Vauelsangkersch und de Kersch op dr Finkebersch. Donävver kann moch sisch och akicke, wie de Lüü vreuer jewerkt hand. Z nänne wööre he de Kupferhöff ä Ovver-un Unterstolberg. Akikke kann moch sisch dat em Museum Zenkhötter Hoff.

E Shtolbersch mulle se et Stolberger Platt, wat dem Öcher Platt nit fään eß, ävver — winnijo — mem Kölsch un annder Ripuarisch Shprooche sing Ähnleschkeite hät. Em 20. Joohondot sen er ätlije Ööt noh Stolberg jekumme, di ier eije Plat mötjebraat hänn.




#Article 200: Rudkäppche op kölsch (113 words)


Mallich kennt dat Märche vum Rudkäppche. Vun däm Verzäll jitt et och en kölsche Parodie. Dat Rudkäppche wonnt dobei met singer Moder en en Eijedumswonnung en Kleineichen.
De Bestemo litt krank em Bedd un ehre Köhlschrank es leddich. Dat Rudkäppche schnapp sich et Mofa un jöck noh'm Supermaat, öm Lambrusco, Brüdche un andere Saache ze besorje. De Jroß läv en dr Nöh vun Hoffnungsdal en enem kleine Hüsje. Om Wäch dohin kütt dä Wolf verbei. Dä Strunzbüggel fäht ene Porsche. Un dann kütt, wat kumme moss: Dä fiese Kääl deiht schleeßlich die Jroß un dat Rudkäppche vernasche.

Johannes Sievers: „Rutkäppche“, in: „Der Papp verzällt Märcher“ - . Kölle 2006. Sigge 27-31. ISBN 3-7616-1996-0 




#Article 201: Lenkeln (108 words)


Lenkeln (amplisch Lindlar) es en Jemeinde im Westen vum Oberberjischen Land im Nuudrhing-Westfale un litt etwa 30 Kilometer ööstlich vun Kölle.

Lenkeln litt zweesche 7°15' un 7°28' östlicher Läng suwie 50°58' un 51°5' nördlicher Breite. 

Städte dee an Lenkeln jrenze sin Gummersbach, Wipperfürth un Overath, Nachborjemeinde sin Engelskirchen, Marienheide und Küürden.

Dr Roht dä Jemeinde hät 36 Sitze, 19 davon sin dä CDU, 10 dä SPD, 4 den Jrööne und 3 dä FDP.

In Lenkeln jitt et sechs katholische Kirche : in Lenkeln, in Freelingsdorf, in Süng, in Linde, in Schmitzhüh und in Huhkeppel. Evanjelische Kirche jitt et in Lenkeln und Freelingsdorf, ene evanjelisch-freikirchliche Jemeinde jit et uch.




#Article 202: Bänsberch (230 words)


Bänsberch, op Huchdütsch Bensberg, es e Veedel vun Jläbbisch, watt upp Huchdütsch Bergisch Gladbach heeßen deht, em Berjische Land.

Dröm eröm fingk mer Küürden, Overath, Rösrath un Kölle.

Bänsberch jitt et alld zick 1139. Se han en Urkund us dä Zigg jefunge. Un do steiht Wicherus de Benesbure als Zeuje dren.

Noch mieh Arbeid jov et dann em 19. Johrhundert em Berchbau. En neu Technik för de Verhüttung dät et müjelich maache, de Zinkblende ze notze, die se beslang nit notze kunnte. Dat jov noch ens Arbeid ze basch. Hückzedaachs kammer em Berchbau nix mieh verdeene. Et längs han se am Lüderich en dr Ääd noh Ääz jebuddelt. 1978 han se de Grube Lüderich zojemaat.

Noh'm Zweite Weltkreech trok et die Minsche vun Kölle op et Land noh Bänsberch un en et Berjische Land. Dänne Kölsche jinge de Lück laufe. Met Enjemeindungsplän han se dann versök, die Avwanderer widder enzesammele. Nä wat jov dat ene Buhei! All hatten se eije Plän: dr Oberkreistirektor, dr Rejierungspräsident, ene janze Püngel Jodachter, de Stadt Kölle, de Stadt Berjisch Jladbach, de Stadt Bänsberch un de Inneminister. Am Engk jov et dann 1975 en Kommunale Neujliederung. Bänsberch es zickdäm e Veedel vun Berjisch Jladbach.

Zick 1913 jitt et en Stroßebahn vun Kölle noh Bänsberch. Am Engk vun dä Linnich han se em Bänsberch zeletz sujar e Stöckelche U-Bahn jebaut.

Bänsberch litt an de Autobahn .




#Article 203: Swadesh Lėßß (189 words)


Dä Shprooche Fochsho Morris Swadesh hät sijj_en
Lėßß met Wööter usjedaach, de Swadesch Lėßß.
Do schtonn 207 Wööter dren, un mer schriif ėmme nevven_ennannder, wi däsällve Bejreff, oddo dat sellve Dėng, enn_enno anndere Shprooch hëĳß. Allso esu, wim_mer hee em Bëĳshpill sinn kann.

Di kam_mer bruche, öm kloo_ze_krijje, wi noh dat zwëĳ Shprooche sesh sinn, un in dämm Fälldt hat hä och domet jeärrbëĳdt.

Dat es orr_en goode Lėßß med Wööt di bëĳm Schwaade em Alldach et allermiiz_jebruch wääde un enne Jrunnt_Shtock fö_de ungoshėedlishßte Shprooche bėllde.
Wäm_mer di paa Wööt liehrt, do kam_mer ald aanfange, sejj_en dä Shprooch ze foshtänndijje.
För enne allo_ierzte Aanfang, do hellfe ëĳnem Wööt mieh, wi wäm_mer ald de Jrammatigg_un_do Sazbou künne däät.
Jelääjentlich kütt mer sujaa baal der_oohne důrrjet Lääve, wi dat uns eetzte rheinische Ittakker-Imis en de 1960-Joohre fürjemaat hann.

Hä däät en ënglėsh ärrbëĳde, esu hät dä  sing eetze Lėßß op ënglėsh nidderjelaat.
Ävver klooh, et jitt_se enzwesche en alle jruuße Shprooche.

Jeede Dä Loßß hät, sing ëĳen Shprooch jät ze dokkemnäntėere, schnapp sesch esu en Lėß_wo alld_en Shprooch dren shtëĳd_di hä kann, un loßß jëĳd_et, de ëĳene Shprooch och noch ennjedraare!




#Article 204: Vulkahn (155 words)


Ne Vulkahn is_ene Erhäävung vun dä Äädkrus, uss welscher die sojenannte Magma odder umjangsshproochlisch Lava eruskütt.

Et jivv dreij verschiddene Sorte vun Vulkahne. De eetste is dä Schich-Vulkahn, he is jleichzeitisch uch dä jefährlischste Form vun Vulkahne, weijl sinne Magma dicker is als die vun 
de sojenannte Schild-Vulkahne un deshalb im Schloot stecke bliff. Beij en_em Schild-Vulkahn is dat Magma flössijer un löppt deshalb aan de Sick vun dä Kraterrand eraff un bildet Schilder.
Dä dridde Vulkan-Art sin de sojenannten Äsch- un Schlackekejel. Se werden nit so jrooß wie de rischtije Vulkane, un bestehen uss uss_em Vulkahn eruskommende Pyyroklasstika, dat sin kleene Stauvpachtikel.

Fass 95% vun alle Vulkahne op de Wällt sin Schicht-Vulkahne, äwwer 90% dä aktiiwe Vulkahne sin Schild-Vulkane.

Et hätt vor 20.000 Johr uch ens Vulkahne in der Eifel jejääve, de letzte, dee erlosche is, woor dä Laacher See beij Koblenz. Uss villen sin Maare jeworde, un uch hück süsste noch_e paar Krater.




#Article 205: Lithium (105 words)


Lithium es_ene sojenanntes Alkalimetall. Et kütt in der Natuur nörjentwo rein vor, man kann et ävver in Amblygonit (Li Al (PO4) F) un Kryolith (Li3 Na3 [AlF6]2) finge. 

Jrüttere Vorkomme jivvt et in Chile, in de USA un in Nigeria. Dä Kryolith loch ens in Jrönland errum, is ävver schon all fott. Verwende doot man et in d'r Industrie bei d'r Hershtällung vun Akkus.

Lithium reajiert hefftisch mit Waßßer, dobej ennsteht Lithiumhydroxid (LiOH). Deswäjje muss man uch heftisch oppaßße, wenn dat Zeuch irjentwo in reijner Förm rumliescht. Jivv man e Stück Lithium op Wasser, dann doot dat römspringe wie Jeck; wie de angere Alkalimetall uch.




#Article 206: Kaasch (276 words)


Kaasch (amplisch: Kaarst) is ene Stadt in Nordrhing-Weßßfale un litt beij Nüss.

Em Foljenden wööd zwische Kaasch un Büttsche ungerschiede. Dat heiß dat usser bei d'r Schull un d'r Politikk de Date un Fakte für Büttsche in_ne separaade Aatikkel besproche weede.

Worum jraat Carlesforst, is bis hück noch nit janz jeklärt.
De inne saache, et küüm vun Karl dem Jrooßen, de angere saache, et kütt vun jet angisch.
Inne Dreißischjährije Kriesch wood Kaasch uch in Mitleideschaff jezoje. Een Mohl sin die Hesse jekumme, han de Pfarrer jelünscht un de Kirsch verusselt.

Bis 1993 hat Kaasch de Poozleitzahl 4044 jehatt, jetz heeß se 41564.

Kaasch woor un is ne Hoochbursch vun d'r CDU.
Dat lisch daran, dat Kaasch chrislisch, ävver vur allem katholisch is un woor.
Uch de joode Kaufkraff vun de Bürjer maake d'r CDU ville Wählerstimme.
Dä SPD versöck zwor immer nach obe zu komme, schaff dat ävver nie, weijl hee einfach zu wennisch Industrie un domit verbunne Arbeijer sin. Kaasch is also schwatt wie de Naach.

Et jivv 8 Jrundschulle, 1 Hauptschull, 2 Realschulle, 2 Jümnasie, 1 Schull für Lernbehinderte un 1 Schull für jeistisch Behinderte Kinger un Jujendlische.

Em zwedde Wuchenend im Juuni hät Kaasch sing Kirmes, wo üvver 2000 Schütze marschiere dunnt.

Üvver de REGIO-Baan is Kaasch ann_et Schienenetz em VRR anjeschlosse.
Et fohre zudämm noch mehrere Buslinijen dursch Kaasch un nach Nüss un Düsseldorf.

De Kaaschter shpräsch_ene Dialekt vum Ripuarische, der ävver stark vum Süüd-Nidderfränkische beeinfluss wööt. Vun d'r Jrammatik jehorscht dat Kaaschter Platt däm Ripoarische wejen sinner Nähe zum Nüsser Platt, mansche Usshprooche hüüre sisch ävver an, als wenn_se ussem Niederfränkische käme.

Luur uch op Platt in d'r Jemeinde Kaasch.




#Article 207: Jläbbisch (276 words)


Jläbbisch (och ad ens Gläbbich jeschrevve, amplisch: ) es en Stadt em Berjische un de jrößte Stadt em Rheinisch-Berjische Kreis. Zick däm 9. Aujus 1895 es Jläbbisch en Stadt. 1856 wonnten hee jraad ens 5.000 Minsche. 2006 fieren se en Jläbbisch et 150-jöhrije Stadtjubiläum. Üvver 110.000 Lück wonne hückzedaachs en Jläbbisch.

Jläbbisch es Kreisstadt vum Rheinisch-Berjische Kreis zick 1933. 1932 han se die ahl Landkreise Wipperfürth un Müllem zesammejelaat un dodruss ene neue Kreis, der Rheinisch-Berjische Kreis, jemaat.

Em Meddelalder han die Lück em Berjische nor der Usdrock Jläbbisch jekannt. Domet mer dat Städtche nit met andere verwähßele kunnt (zom Beispill Mönchengladbach) han die Preusse 1863 dat Bergisch vür däm Gladbach dozo jeschrevve. Zickdäm heiß dat offiziell Bergisch Gladbach.

Der Usdrock Schäbbisch Jläbbisch weed vun Lück jebruch, die usserhalv wonne un die Jläbbisch jewöhnlich üvverhaup nit richtich kenne. Dat Schläächmaache hät eijentlich keine sachliche Hingerjrund. 
Mansche jläuve, der Stussverzäll weed trotzdäm jään jemaat, weil et sich esu schön reime deiht.

Der Architek Gottfried Böhm hät en Jläbbisch ene janze Bärm Hüüser jebaut:

Zwei Schlösser för ze strunze:

Firme jitt et en Jläbbisch ene janze Püngel. Die mer och usserhalv vun Jläbbisch kennt, dat sin:

En de Villa Zanders jitt et alle naslang Kunsausstellunge. Dat koss Jeld. Un en Zigge, wo se all vum Spaare schwaade, weed de Kultur allemolde zeeesch jestriche. Su es et och bei de Villa Zanders. De Stadt kann dat Huus nit mieh finanzeere. Ene Förderverein hät protesteet. De Öffnungszigge weede reduzeet. Dat Personal arbeid nor noch ehrenamplisch. Un Sponsoren weede jesök.

Üvver de Autobahne ,  un  kütt mer janz flöck noh Jläbbisch. En 20 Minutte es mer met der S-Bahn en Kölle.




#Article 208: Niederfränkisch (Sprooch) (392 words)


Niederfränkisch is ene Jrupp vun Shprooch, die vun Lück am Nidderrhing, östlisch vum Rhing, in de Neederläng un in de flämische Teile vun Beljie un Frangkrisch jeshproche weede. 

De Jrenz zwesche däm niederfränkische un däm ripoarische Shproochruum in Döitshlandt wööt durch de Uerdinger un de Benrather Linie jekennzeichnet. Dozwische jitt_et en Reih vun Mischforme zwische däm Niederfränkische un däm Ripoarische. Dat heeß, dat de Lück die nördlisch vun d'r Uerdinger Linie wohne, für Ich op Hochdöitsch vun d'r Usshprooch nit Ich odder Isch saare, sondern Ik. Süüdlisch vun d'r Benrather Linie wööt zwische make un mache ungerschiede. Beide Linien sin im Rheinischen Fächer zusamme mit noch vill angere shproochlische Trennungs-Linie opjeführt.

De niederfränkische Dialeck in Döitshlandt un et hüggije Neederlängische han ville Jemeinsamkeede, die man uch op Anhieb erkenne kann. Se kumme all vum Salfränkische, dat im Meddelalder ene jängije Shprooch im Handel woor. Doch dat hätt disse Lautverschiebung ja nit mitjemaach. Un weijl Neederlängisch uch_ene niederfränkische Shprooch is, jivv_et dadurch de Verbindung züm Neederlängische.

De foljenden Dialekte weede kinner Shproochjruppe zujeordnet, weil se sowohl Elemente vum Nieder- als uch vum Mittelfränkische (Ripoarisch) enthalde donnt.

Dat sinn:

Dat däm ierschden Punkt doarnäwe keen Ängere stonn had un och keen Ändere, ös doar wel neks te änderen, äwwel souövööl ös mech kloar, Kriewel, Jlabbach, Kaarsch, Mierböösch, Viersche, Hinsberjisch, die leije d'r nit östlisch van däm Rhin(g/k) op d'r schääl Sii(k), die sue schääl af jääl (gelb) joarnit ös, wat de blühenden Landschaften aanjeit, äwwel en d'r Frusuose-Tiid neidisch woaren jewess op de frusuosische Reveluzziongs-Vräiheiten op de westlische Sii(k) van däm Rhin, wuo al sinds 1794 de Repupbikk sttjevongen had.
Jarnit suo verkiert ös uut fruosüösische Sicht (Sigg/Säeit, dat'r'dat nit möt Seik verwässelen dut), als de Finales van de Wöörd fruosüösisch em Proffenzaalesche Akktsänng, suo als dömäng-mattäng (demain matin) uutjeschpoake jewess wuore, suo dat uut Kind (niederfänkisch: Kend) de Uutsproach Käng wörd, wuoröm de Känjeruuhs dan doch en Australie läewe, äwwel enne Pariser, däm juut deutsch sprek, hüert däm en Kölle nömmes aan, dat dat keene Köllsche wüer. Dat de Rejjjonaal-Schproach am Noordrhing suowiesuo een Miks- of Meesch- af Misch-Schpoach wüer, dat ös bekennd sinds de Fruosuose-Tiid, une mélange de Flamand, Braband et Allemand (régéstes de l'armée de la terre, 1024, série memoires et reconnaissances, Paris)... un ömmer noch van öwwer 30% jeschproake un 'öt mäkt neks wat füür'n Ortekofftajraffie (Orthokoftagraphie) doarvan jemäkk wörd... 




#Article 209: Düsseldorfer Platt (146 words)


Düsseldorfer Platt eßß dä Limburssh Dialäkk dä mer en Düsseldorf schwaadt. 

Orijinaal eßß et eijentlich Süd-Niederfränkisch. Dä Sproochwesseschaftler Schorsch (Georg) Wenker hät de Jrenze em 19. Johrhundert zwesche Ripuarisch (Kölsch) on Platt (Düsseldorfer Platt) jetrocke, unn zwar entlang dä „Benrodher Leenje“ lüppt die Jrenze.

Ever enzwesche hant sech de Dialekte ziemlich anjenähert, so dat mr en Düsseldorf jeläejentlich so ne Art Mischmasch tösche Kölsch (Ripoarisch) on Orijinal Düsseldörwer Platt schwaade hüert - äwwer et jöv noch jenoch Ongerschied, zom Bejspeel saren die Kölsche maache, en Düsseldorw es dat äwwer maake. Ook sare se en Kölle loss (losse mr dr Dom en Kölle), enen eschten Düsseldorwer schwaad lot (lot os noch en Altbier drenke).

Manch eine nennt och dat, wat hück jeschwaadt wet, et Düsseldorfer Rheinisch, son neumodische Art von Regiolekt , un lößt dä Bejrefff Düsseldorfer Platt für dat aahle Platt, wat nööter am Berjesch es.




#Article 210: Jean Claude N'Kolde Kibala (101 words)


Jean Claude N'Kolde Kibala eßß en kongolesischer Trooßdorfer, dä föör en Wahlkreis en Mwanga em Kongo kandideet. Domet eßß hä worscheijnlijj dä eäzte unn eijnzijje rhingländijje Bundeswehrzeldat, dä em Kongo föör et Parlament sisch hätt opstelle loße. 

Jean Claude N'Kolde Kibala wood en Kamituga em Konge jeboore unn eßß als Student noh Deutschland jekomme med enem Stipendijum vunn dä Bundeswehr. Do wood hä Oberleutnant unn hätt sing Studium als Ingenjör aafjeschlosse. Sigg dämm lääv he en Trooßdorf med sing Frou un sing Pänz. 

Leijder hätt hä sing Wahlkreis ned könne jewinne, äwwer hä well och künftisch in dä kongolesische Politik blieve.




#Article 211: Düsseldorf-Vennhausen (224 words)


Dä Ortsdel Düsseldorf-Vennhuse litt em Oste von de Stadt Düsseldorf en dä Näh von demm Nidderberjesch Langk on litt am södlech Arm von de Düssel.

Vennhuse bestand bes vör eeneje hundert Johr nor us e sompech Jebeed, woher och dä Naam vom Stadtdel (Venn es e nooddüütsch Wood för Somp) röhrt on wood och ensprechend spät on och dann ääsch allmöhlech besiedelt. 

Ääsch zor Weldweedschafskris, de von 1929 bes 1933 anhielt, leeße sech jrößer Masse von Börger en denne Stadtdel nidder.
Hütt zählt mr dott 10.373 Inwohner (Stangk: 2000).

Een Jros vom Areal mäkt dä Eller Forst us, dä fröher zo Dele e Mölldeponie darjestellt hätt on hütt als Noherholongs- on Naturschutzjebeed dient. Em Häzz dohvon litt dä Ongerbacher See, dä ne Vellzahl aan Friziddmöchlechkeede beedt, eso komme dott nit nor Badejäst op eere Koste -et jiff dott zwei Stränge-, songer och Surfer, Sechler of Angler.
Denne naturjeschötz Jebeed nenne hütt 41 verscheeden Vool- on cerca 150 Planteaate er Hem.

Aan dä Jrenz noh Jerreshem befengk sech dä S-Bahnhof Düsseldorf Jerreshem on dott verkäre S-Bahnzöch von de DB: S8 on S68 sowie de Rechiobahn S28. Alternatev fengk mr aan dä Jrenz zo Eller demm S-Bahnhof Eller, op demm de S1 verkät.
Em Stadtdeljebed fahre de Buslinie von de Rhingbahn 721, 722, 724, 730, 735, 736, 737, 781, 891.

In Vennhuse befenge sech völl Scholle.




#Article 212: Kumede (Thiater) (131 words)


De Kumede es e kölsch Thiater en Kölle. Aanjefange met däm Thiaterspille han se 1947. Dat woren domols ärm Zigge, wo vill Lück de Muul mem Hölzje opstippe däte. För die Hungerligger wor'et wichtig, dat se och ens laache kunnte. Doför han se de Kumede jejründt. Zickdäm jitt et jedes Johr e neu Stöck. Aanjefange mem Spille weed mieschtens em Oktober. Vun do aan jit et 24 Vörstellunge bes ein Woch vör Rusemondag un en jede Vörstellung kumme beinöks 500 Lück. Esu öm die 20 Thiaterlück vum Heimatverein Alt-Köln zeije allemolde en dr Aula vum Berufskolleg Perlengraben ene löstije Schwank.

Die Veraanstaltung weed orjaniseet vum Heimatverein Alt-Köln e. V. - Verein zur Pflege kölnischer Geschichte, Sprache und Eigenart, gegründet 1902.

Dat sin die Lück, die em Momang en der Kumede sin:




#Article 213: Langefääl (1793 words)


De Stadt Langefääl (Rhingland) litt em Bundesland Noordrhing-Weßßfaale un is ene Mittlere kreisangehörige Stadt vum Kreis Mettmann em Regierungsbezirk Düsseldorf.

De Stadt Langefääl litt em Sööde vun Düsseldorf, em Weste vun Solinge un em Noorde vun Levverkusse un em Oste vun Monnem am Rhing. Langefääl es us denne beide Ootschafte Richroth un Rösroth jemaaht woode. Die wore fröher dürsch e lang Fääl ( vun do kütt och dä Nome) usenanger. Et Rääsch sech Stadt ze nenne krooch Langefääl 1948.

Hück jid et en Langefääl de Veedel:

wat zesamme  58.713 Lück määht (2006).

In Langefääl - do jeijht de Poss af, do es dä Löw loss!
 
Dä Sproch es en Aanspeelung op et Wappe vun Langefääl - dä Berjische Löw steijht för de Jrafschaf Berch un dat Posshoon zeijsch op de lang Tradition em Posswäse vun dä Stadt. 
Et Geschichsbooch vun Langefääl jeit bis in de Johre vun 1100 zoröck. Et ältzte wat mer esu römstonn han, is dä Türm vun dä Kirch vum hillije Määtes en Richroth. Dä han se öm 1150 opjestallt.

Dat Langefääl es us denne Kirchspeele Richroth un Rösroth jemaaht woode. Richroth is ävver äälder wie Rösroth.

Zwesche 1090 un 1120 es et eezte Mol dä Name Richroth en en Oorkund jeschrivve woode. För Rösroth han se de eetzte Oorkund eesch 1281 jeschrivve. Dat Ding han se em Kluuster en Aaldeberch jefunge. Övver de Kölle-Aanheijmer-Schossee (hück  B8) un dä Verbindung Hitdöper Rhinghaafe (Levverkussen) un däm Berjische Land sinn fröher Possreijter jeridde un Posskotsche jefahre. De eetzte Poss en dä Jeschich vun dä Stadt wood 1774 als Kayserliche Reichs-Posthalterey vun dä Häärre von Thurn und Taxis opjemaaht.En dä blööt öm de Midde vum 19. Johrhondert wore en dä Poss övver 90 Pääds. Sick 1845 wor de Köln-Mindener-Eisenbahn dä stärker Konkerrent.

En dä Franzuuse-Zick af 1808 jof et de Mairie (Bürjermeestereij) Richroth. Se bestunnt un denne Spezialgemeinden Richroth un Rösroth. Em Johr 1910 woode die zweij Spezialgemeinden zo en Jemeind Richroth-Rösroth zesammehjelääch. Sick demm Johr 1936 heeß dat janze amptlich Langefääl Rhld.. Em Johr 1939 wood dat Wappe verlinnt un em Johr 1948 dä Tittel Stadt. De Stadt Langefääl hät 2008 ehr 60-jöhrisch Stadterhebungs-Jubiläum jefiert.

Wasserburch Huus Jraven 

De Wasserburch Huus Jraven wööd zem eetzte Mol em Johr 1334 en en schreff jenannt. Se wood ald en Retterburch wahrscheinlich öm 1300 opjestallt; de rischtije Johreszohl hät noch kinner jefunge. Noh däm Wesse vun Hück, kammer dovun usjehe, dat se dä Nohfoljebaou vun dä Holzäädburch, dä „Motte Schwanenmühle“ us em Mettelalder es. Se litt esu ömm 800 m vum Huus Jraven fott, en Rächtong Schwonemööhl. Dä U-förmije Backsteenbaou es aan dreij Sigge vun briete Wasserjräve ömjovve. De Hüüser em Söödweste, die noch do sin, kumme us em 16. un 17. Johrhondert. 
De Wasserburch Huus Jraven ess en Privotbesetz. Rinkicke derf mer ligger nit.
Standort: Langenfeld-Wiescheid, Graf-von-Mirbach-Weg.

Schwonemööhl

De Schwonemööhl wööd jät 1341 en en Oorkund em Zusammehang met Huus Jraven jenannt. Se es domet de eetzte Mööhl us Langefääl, wo mer jet schreflich jefunge hät. Se stunnt fröher beij dä Wasserburch Huus Jraven un wor lange Johr et Eijentum vun de Jrafe vun Mirbach. 
Standort: Langenfeld-Wiescheid (Krüdersheide), Zur Schwanenmühle 1 

Kath. Kirche St. Martin, Langenfeld-Richrath 

Dä us Kohlesandsteijn un Tuffquadere jebaoute Türm vun dä Kirsch vum hillije Määtes es 22 M huh un et ältz Bouwerk en Langefääl.Vum Aanluure noh es hä us dä zweijte Hälf vum 12. Jh.. Tatsach es, dat de ältz Kirsch woll vill äälder es. Wat se beijm Buddele gefunge han, löss dovun usjehe, dat de eetzte Steenkirsch em 10. Jh. opjestallt wood. Die denke, dat ze eesch en Kirsch us Holz opjestallt wor, se han ävver dovun nix mieh jefunge. En paar Jräve us dä Zick lööß sujet denke. För dä Baou kütt et 9. Jh en bedrach. Fondstöck us Ton beläje dat. Jet besündisch en dä Kirsch es et Däufbecke us Drachenfelstrachyt (2. Hälf vum 12. Johrhondert) un en Fijur us Lindeholz „Madonna mit Kind“ (öm 1480).

Further Moor

Dä Kään vum Natoorschotzjebiet Further Moor hät 43 Hektar Fläche un stallt en em Kreis selde Heidemoor- un Üvverjangsmoorfläch met gefäähdete Planteaate dor. Öm dä Kään läät sech schötzend ne dechte Wald us ongerscheedleche Boomaate. 

Am mieste fingt mer ne feuüchte Moorbirkewald un en dicke Kruutschech met Torfmoose drin un richtich vill dudes Holz. He wähs stellewies och dä Mittlere Sonnentau. De Feuchtheide- un Övverjangsmoorfläche sin dürch aahnjefangene Rejenerationsaahnstrengunge (u. a. Widdervernässung) zem Deijl ärsch nass un miestens önwechsam. Op däm mieste vun dä Fläch kam mer nit jon. De Wäje em Further Moor sin miestens jot usjebaout un även. Se sin doher jot  zem fahre mi m Drohtessel un zem Dschogge. 
 
Et Further Moor is en tüpisch Neederrhinglandschaf un et letz Stöckche vun en em jruuße zesammehängend  Moorgebiet. Hück is et fass dä letzte Läävensraoum för selte jewodene Plante un Deere un ald huhwertich Biotop e bedeutend Natooschotzjebiet. Deere un Plante die mer angerswo koom süht, han he e Stöckche zom Övverlääve jefonge: 

Torfmoos un Jarelstruuch bedecke de Moorschich, dat Jefleck Jongekruut un dä fleeschfressende Sonnentau blöhe unjestört. Libellen, Frösch un Eidechsen lääve en dä Moorjäjend. Vill Vurelaate, dobeij och selten Jäss wie dä Kleinspecht un de Waldschnepfe brööte he. Doröm müsse die Lück och op dä usjewiesene Wäje blieve.

Dückeburch

En fröhere Wasserburch an dä Rösrother Stroß. Bess en et 15. Johrhondert zoröck is de Jeschich ald erforsch. 
Standort: Langenfeld-Reusrath, Reusrather Straße 

Evangelische Kirche Reusrath 

Baouwzick: vun 1792 bis 1794. De Jründung vun dä evangjillische Kirschejemeijnd fällt in et Johr 1553, 1625 jangk se unger un wood 1683 neu jegründt. De evangjillische Kirschejemeind is eijn vun de ältzte em Berjischen Land. Et Kirschehuus steijht unger Denkmolschotz, vör allem wäjen dem kossbare Orjelprospekt, dä de Kirschejemeind 1803 jekööf hät. 
Standort: Langenfeld-Reusrath, Trompeter Straße 

Gut Hecke 

Baouwjohr: 1717. Dat Huus is e sujenannt Vorlaubenhaus, rischtisch selte en dä Jäjend, aan dä B 8 in Rösroth. Dä Vürbaouw es en Deel vom Huus, mäht e Dach övver dä Trottewaar un litt op jroße Pöhl. Fröher kome do de Pääds un de Kutsch drunger. Mer sääht, dat Napoleon en dämm Huus jeschlofe han soll. 
Standort: Langenfeld-Reusrath, Opladener Straße

Baouwdenkmöler en Langefääl

Dä Umweltschutz- und Verschönerungsverein Langenfeld e.V. hät schon aan e paar Hüüser Denkmoolschildches dranjemaaht öm de Lück jet övver de Hüüser ze verzälle wemm se jehühre un wat fröher met denne Hüüser wohr:

Dat Veedel jrenz em Noorde an Düsseldorf, em Weste an Monnem-Boomberch hät övver dä Dumme 5.649  Lück un et jitt ald besondesch e Dreijjesteen dat Helau rööf.

En de Jemarkung Berches jehüüre de Ootschafte Wulfet (Wolfhagen), Fuhrkamp, Stefenshofen und Langfort.

En Berches jitt et ne zimmlisch joode Spochtvereijn - dä SSV Berghausen - , de eetzte Fußballmannschaff spillt en dä Bezirkslija, dä Kirschenchor Hillije Cäcilia, dä Männerchor MGV Philomele Berghausen gegr. 1880 un dä Heijmotvereijn Kirmesjonge Berghausen gegr. 1929.

Berches is e Dörp en dä Stadt. Ofwoll en de letzte 20 Johr vill neuje Lück en et Dörp jekumme sinn, es dä Karackter vum Dörp immer jeblieve. In Berches wööd ne eijene Faasteleer met Dreijesteen un Zoch am Sunndach jefiert, un jed zweijte Wocheeng em September is Kirmes mit Fesszelt un Fahrjeschäff (2-3).

De Fessfolch is immer et selve: 

Samsdachnommiddach öm Dreij is Fassaanstich, öm fünnef en Fessmess in uns Heimotsproch un hingerher ene Fesszoch dörch et Dörp. Em aahle Dörp wööd dä Zachäus usjebuddelt un dä Fesszoch jeiht dann in et Fesszelt zem danze. Am Sunndach is ömm zehn Kranzniederlejung am Ihremol un ab ellef e Schürreskarrerenne. Nommeddachs is dann de Siejerihrung un widder Danz. Am Monndach wööd ne Kranz am Ihremol en Wulfet hinjelaaht, un aanschleeßend is Tombola un widder Danz. Oovens af aach wööd dä Zachäus widder unger de Ääd jebraach un de Kirmes jeiht met Füerwergk un Danz ze eng.

D'r Ootsdeijl Rösroth is dä Ootsdeijl vun Langefääl, dä janz unge em sööde litt. Rösroth jrenz do unge tireck an Levverkusse. In Rösroth is de Kölsch-Alt-Jrenz, un och de Alaaf-Helau-Jrenz. E Beijspill: Rösroth is d'r eijnzije Ootsdeijl vun Langefääl, wo em Faasteleer Alaaf jerofe wööd. Die angere nähme leever dat Düsseldorfer Helau.
In Rösroth jitt et och en Fasteloovenszoch d'r Lichterzoch: Am Karnevalssunndaach wenn et dunkel weed, jonn die Rösroder Jecken
mit ville kleene Lichter jeschmückt durch et Dörp. Vill Lück die do lääven schmücke och de Jääden un fiere do schon lang befor d'r
Zoch kütt. 

En de Jemarkung Rösroth gehüüre de Ootschafte: Mählbruch, Jieslenberch, Hapelrath un Furth.

Langefääl hät en jood Vohältnis vun kleijne, mettlere un jroße Betriebe.
Doher is Langefääl och de penunsemässich am beste opjestellte Stadt öm 60.000 Lück en dä ganze Republik. Sick dem 3. Oktover 2008 is Langefääl de eetste Stadt met en Eijnwohnerzohl zwesche 50.000 un 100.000 die kinn Scholde mie, dofür eije Jeld hät.

Weijl e neu Endostriejebeet em Fuhkamp en d'r nöh vun Düsseldorf-Hellerhof opjemaht wood, kunnte vill neuje Ongernähme jewunne wääde (u. a. Goldbeck-Bau, et Postverteilerzentrum vun d'r deutschen Post, Orthomol).

De jrößte Aarbeijtjevver

En Langefääl jütt et en d'r Stadtmett einije jrößere Plätz wo mer joot Inkoofe kann. Do es de Maathall op demm Maatplatz, de Maatakaade, de Stadtjalerie un sick dem Herbs 2008 noch e neu Inkoofzentrom, et Maatkarree.

En d'r Stadtmitt vun Langefääl is en d'r Stadthall d'r Schaupatz, wo Kabarett un Musikvoanstaltonge jemaht wäde. Tireck dobei es de Böchereij. Schräch jejenövver ham mer dat REX Kinno, dat och vun d'r Stadt ongerstötz weed.
Kons em öffentleche Roum es en Langefääl e jroß Ding.

Em Öffentlische Persunnenohverkehr is de Stadt övver die Haltestëlle „Langefääl (Rhld)“ und „Langefääl-Berches“ aan de S 6 Essen – Rotinge-Oss – Düsseldorf Hbf  – Düsseldorf-Benroth – Langefääl – Kölle Hbf – Kölle-Nippes aanjebonge. Ußerdämm verkehre einije Buslinie.
De Stadt jehüürt zem Verkehrsverbund Rhein-Ruhr. Beij Fahrte noh Levverkusse und Leijchlinge jelte de Preijse vum Verkehrsverbund Rhein-Sieg.

En sing Eijeschaff als Schnettstell zwesche denne Verkehrsverbönde Rhein-Ruhr un Rhein-Sieg hät Langefääl (Rhld) im ÖPNV zimmlisch jroße Bekanntheijt jekritt.

Em Stroßenverkehr wööd Langefääl dürch de Bondesautobahne A 3, A 59 un A 542 aanjebonge, wie och dürch die Bundesstraße B 8 un B 229.

Aan de Fluchhäfe vun Düsseldorf Düsseldorf International(ca. 28 km fott) - dat is dä jrößte in NRW - un Kölle Köln-Bonn (ca. 35 km fott)kütt mer och schnell draan.

En Langefääl jütt et e Jümasium, en Jesambpschull, zweij Realschulle, dreij Hauppschulle, en janze Meng Jrundschulle un en Schull för Pänz die besonder Hülp zem liere bruche.

Et jütt u. a. foljende Spochtvereine: TC Grün-Weiß Langenfeld (Tennis),Golf am Katzberg e.V. (Golf), FC Langenfeld (Badmintonbundesliga), Langenfeld Longhorns (2. Football-Bundesliga), Kanu Club Langenfeld, SG Langenfeld (eigenes Bewegungszentrum), darunter die SGL Devils (1. Skaterhockey-Bundesliga Herren und auch 1. Skaterhockey-Bundesliga Damen), GSV Langenfeld (inzwischen zugehörig zur SGL), Tuspo Richrath, VfB 06 Langenfeld, SSV Berghausen, SC Germania Reusrath, HSV Langenfeld, SCP Panther (alle Fußball), DJK Unitas Langenfeld (Tischtennis), Judo Club Langenfeld eV, Bogensportgilde Langenfeld eV un Wasserski Club Langenfeld.

Städtefründe sinn:




#Article 214: Vatikan (140 words)


Dä Vatikan eß däm Papß singe eijene Staat. Hä eß de kleijnße Staat op de Wält. Et sinner nuur e pah Hüßje en Rom, enne Plaz un de Dom. Ofizjäl heijße Dä hille See op Latteinisch. Et es de einzijje Staad ußerhallefun Arrabije dä et Waalrääsch fö Froue noch nit hät un de Trännung fun Schtaad un Kirresch nit well.

Ed eß de eezte Staad en Europa jewääse, dä ald em Meddelalld mem Häkße Fobränne opjehüet hät. Hä eß unge de rischßte Staate op de Wält, beedß in Jäld prokopp un en Jäld pro Kwadrahtmehte jemäße, ävver singe Ömmsaz em Jooh eß unge däm fum Ääzbischhoff fun Kölle. Hä eß eijne fun dä fier Shtaate wo dä offizjälle Baaß fum Staat och dä Bövverschte fum Jleuve eß, un de eijntzijje, wo dä onnoch pollitesch un dipplemaatesch jät ze sare hät.




#Article 215: Benroother Lenisch (172 words)


Benratha Linnie is do wur_et reschtije Rhingland uphürth un_et_Ußßland aanfänck. Dat deijlt onsere klee Welt vum Reßß. In da Wesseschaff nennt ma su jet Isoglosse dat heßß e_ne_Sproochjrenze. Jennseits von da Benratha Linie saaren de Lück maken anschtatt, wie et rechtisch heß, maache. Alsu diese Isojlosse lööv von Eupen in Bellijen noh Oche, un jenau dursch_Düsseldorf, durch denne ihre Stadtdeel Benrath wu_noh diese Isojlosse och benannt_is. Dann lööv se noh Kassel un wigga noh Nordhausen, Aschersleben un Dessau. Wigga jeijt_et noh Berlin un endlisch no Frankfurt (Oder). Wigga jeijt et dann nit mieh weil da_noh de Lück ledischlisch Polnisch schwaade. Jenseits von da Benratha Linie shwaade de Lück Niederdeutsch. Op onsere Sigk weed Ripoarėsch jeschwaad ävver ooch Huhdoitsch, wigger ungen. Eijentlesch ist so ne Isojlosse ene jrenze zwesche zweij verschiddene Shprooche. Ävver he_is_it ne jrenze zwesche zweij ungascheedlische Dialekte. It jit ooch Wesseschaffler de mejnen dat uns Sprooch in Üührdinge uphürth. Do lööv nämlisch de Üührdinga Linie duresh. Dat_eß die Isojlosse die dat Ik, wat dorövva jesaat wird, von onserem Ish trennt.




#Article 216: Marie, ming Droppe! (163 words)


Wän enne „Marie, ming Droppe!“ säät, do hättä washejnlesh jraad jäd jehoot, watte ned jlöyve kann esu beklopp kydded emm füo. Dat well hejße, Esch hald et em Kopp ned uß ov och Mih Häz määt dat nit med, wi kamma nur! also schlemm, schlemm. Wä et reshtish jood maache well, dä drieht de Oure, määt e Jeseesch wi wänn de Zaanaaz mem Boora küdd, määt wi wän e baal ömkippen dejt, sträg de ejen Arm uß an läät fum andere de Hand op sing Jesesh, klapp fellejsh noch hallv en sesh dsesamme un houch med de läzde Kraff, dat: „Marie, ming Droppe...“ -- wänn jäz kej Hüllep küt, jo da eß dä am Äng un ma künne en bejraave loohße. Dängkß_De. Jo, un_esu eß dad och jemejnt. ed ess en Aat ze saage, esch halden dat hee nit mih uß. Och wän jaa kej Marie do bej eß, och wä ja kej Deenßboote hät.

Esu äänlesh eß: Annemie, ish kann nie mih




#Article 217: Zwerchplaneet (113 words)


Ene Zwerchplaneet ees ene Himmelskörper, dä öm en Sunn kreis, äver net dat Zeusch dozoo hät ene richtije Planneet zo sin.

Jenau han die Weßßeschaftler vun de IAU dat am 24.8. 2006 esu defeniert:

Ene Zwerchplanett ees ene Himmelskörper, dä sisch op ener baan öm ene Steern befink, över jenooch Masse verfüch un dodurch en annähernd runde Form hät, die Ömjebung singer Ömlaufbaan nit bereinich hät un keeijne  Moond ees.

Et witt en nächster Zick dorüvver beroode op ed noch mieh Zwerchplaneete jitt. Kandidate dofür sin foljende Objekte:

Vesta, Pallas, Hygiea, Orcus, Quaoar, Sedna, 2005 FY9 

All die jenannte sin bees jetzt als Asteroide jeführt, erfüllen äver warscheinlich die Vorraussetzunge für ene Zwerchplaneet.




#Article 218: Schälse (544 words)


Et Schälse (op hochdeutsch: Schelsen) is e Dörrep, dat zick 1975 beij Jlabbach jehüert. Dovüür jehuede Schälse met Jiesekereke nohm Rheedt. Janz vröer joev et e Amp Jiesekereke-Schälse, datt huede bejm Kreis Jlappach-Lank.

En de Nohberschaff lick Jiesekereke, Meerkamp, Stennesse, Lebberesch, et Steevent, Schlisch, Nöenhoeve on Waat.

Em Schälse läeve jet mieh wie  Lüüt.

Dä wässlische Deel vom Schälse huet vröer, also bess die Franzuese koeme, bej Deck (op  Dyck) on heesch dässhalleff Decker Schälse. Opp die anger Siet lick Horster Schälse, dat vröer bei Kurkölle huet. Noch hüüt kalle die Lüüt vom Decker Schälse vom angere Dörrep, wenn se et Horster Schälse mejne. Ömjekiet es et jenauso. Wo jetz jenau die Jrenz tösche die zwei Deele ess, ess komplezeet. Jedenfalls jehüert die Schloss-Deck-Stroot beim Decker Schälse un die Horster Stroot beim Horster Schälse. Beijm Horster Schälse jehüere och die Hoonschafte von de Hu-esch: Duuvehött, Leppershött, Looshoff on Stadt. 

En Schöll jivv et alt önjevier vittzich Joer nemmieh, 1969 hant se die alde Volleksschöll an de Katzebuer-Stroot tojemäck. Jätz mötte die Blaare memm Buss nohm Jiesekerke vaare. Näeve die ahl Schöll lick ene Sportplaaz, do spellt der SV Schälse, dä et zick 1983 jitt, dä äver noch nie högder jekomme es wie Kreislija.

Ävver en kattollesche Kerrek es noch do. Die wued 1938 jebout on heesch Zink Jupp. Bloos enne eje Pastuer hatt Schälse zick 1978 nemmieh, av en to kütt dä vomm Jissekerreke on dejt en Mäss läese. Die evvangjellische Schälser - odder wie die kattollesche saare: die Blaue - jehüere bej die Kerrek em Kellzeberresch, watt beij Jöösche jehüet, un lotte sesch och do om Kerrekhoff bejraave - dobei ess ett Jiesekereke vüll nöer.

Am ieschde Sonndaach em Aujuss ess emmer Kerremess. Dä Kerremessmaat es treck am Ortseinjang, wennze von de Hu-esch kütts.

Em Schälse kalle die Lüüt Schälser Platt, so wie die Siet he jeschrieve ess. Datt ess önjevier et selleve wie Rheer Platt. Die Lüüt saare also hee: Mer eäte mött dämm Läepel uut dämm Äetkäetel. Schälse lick jenau an de Benrather Linnisch: e besske mieh süütlisch on östlisch kalle die Lüüt alt bald wie em Kölle un saare also: Mer ääße met dämm Lääfel uss dämm Ääßkääßel. Wemmer also meijnt, de Benrather Linnisch wüür die Jrenz von de ripoarische Sproch, dann jehüere die Schälser nemmieh dobej.

E schöön Beijspill von et Schälser Platt es datt Lied he, datt die Puute emmer op Zink Määtes am senge sind:

Saach Jong, halt mech dat Päed ens an!
Loop, Möller, loop!
Ech mott ens nor der Müele jonn!
Loop, Möller, loop!

On du löpps wie de löpps,
Höllepes Kenger, wie de löpps,
Schopp on Schüer övverhoop
Loop, Möller, loop!

He breng ech üsch dä Haaversack
Loop, Möller, loop!
Dä sollt err mesch ens mahle strack
Loop, Möller, loop!

On du löpps...

Dä Bocket dä kütt morreje noch
Loop, Möller, loop!
Dä es vörr osse Verrekestrooch
Loop, Möller, loop!

On du löpps...

Von dat Leed jövv et och noch mieh Stroofe, ävver datt he sin die dreij, die emmer em Schälse jesonge weäde. Natüürlisch senge se datt Leed och noch angischterswo. Wennze ens juurele dees, fengsse och, wo.

Hallo; en Glaabach seengt man: wie du lööpst wie du lööpst möt dat Mängke on die Schöpp Schopp on Schüer over hopp loop Möller lopp.




#Article 219: Wenker Säz (147 words)


Dä Shprooche Fochscho Georg Wenker hädd em Joor 1876 dömet aanjefange, singe Atlaß fun de döütsche Shprooche ze schaffe. Dozoh hätt e unge di Säz jebruch. Di sulle hëlleve,  de Ungescheed zwesche de Shprooche en de ungescheedlijje Jääjende un Lannschaffte en Döütschland klooh op ze zëije. Di weede in jeede Sprooch fun jeedem Öötsche övversazz, ojeschrevve un zigk dämm dat mööschlėsh eß, och toonmäßėsh oppjezëijschnedt. Op di Aat un viiß ëntschtund enne riisijje Schaz an Weßße övver di Shprooche, dä fö Shproochfojlëijshe, fö t Dokemämtėere fun de Foänderonge aan de Shprooche un ier Äntwekklong, un för t Faßßläje fun Shproochejroppe und Shproochjränze, un och noch fill mieh jebruch wääde kunndt, un noch ėmmer jebruch weed. Dänn dämm Wenker sing Ärbëijdt jëijdt wiggo, och wänn dä Mann sellver ald lang dud eß. 

Hee drunger jidd_et däm Wenker sing Wenker Säz en alle Shprooche, di mer bes jäz han:




#Article 220: Aischwiele (177 words)


Aischwiele (amplisch: Eschweiler) es änne Shtadt em Rhingland zwesche Oche un Kölle.

Jenauer jesaat lick Aischwiele em Kreijß Oche. De Noobore ringseröm (wenn man wie et Ührsche jeiht) sin de Öcher, de  Würscheler, de Alsdörper, dr Kreijß Düren un de Lüh us Shtolbäärsh.

In dr City, wie man hück esu schönn sädd, kammer prima enkoofe, wenn eenem Ooche odde Düre zo weg fott es, und de Türm vun dr Bursch en Nootbersch odde en Kinzweejle aaluure un de aal Kersch St. Pitter un Paul. Joot fiere kamme inet Schnällejeisje un op dr Maat. In Aischwiele jiddet vell Burje, Bösch un Enkoofsmööschlischkeede. Dat mieste Wasser op dr Aischwiele Ääd es in dr Eng un in dr Blausteinsee. Aischwiele hät dr jröößte Ruusemoondaachszoch noo Kölle un Mainz.

Fröjer han de aal Löck jejlööv, dat mer et naats net vun Kinzweijler no Hehlroot zu Voos odde alleen joon sullt. De Buure en Hehlroot woren ööstisch on kunde sech en ne Stöpp verwandele, dat woër ne Wärwulf, on dann dooten se anger Löck duud bieße on opfresse.

Puttes, Soorbrode un Riesflam.




#Article 221: Lili (Bänd) (208 words)


Lili eß an Band uß Kölle. Se spille en Aat nöüje millde Punk un Rock un mer merrek ine aan, dat se Spass am Spille hann.

Ier Plaate Fėrrma, de Capitol, die bëij EMI en Kölle hüüere, läät inne en ierem PR Mattrijaal en dä Muul: „“ 

Aanjevange sull dat hann medd enne Aanzëijsh ennene Mussik Zëijschreff. Wää dat opjejovve hätt, wat dren schtunndt, un wat fö n Zëijschreff, dat weßße mer nėt. Do drop sulle sesh dann di fier eetze Bännd medjleedo jemälldt han. Dat woore all Wievere. Wiso di fundte, dat se blooß fürwiijend Fraulück wööre, dat mööd uns enß ëijne kloo maache. Jedenfallß noohme se dat alls enne Jrunnd, fö sesch Lili ze nänne, ußßodämm wöö t schön koot un kööhm emmo fädd op de Plakaate, säät di Plaate Firrma. Dat sůll em Joohr 2001 jewääse sinn.

Die fier hatte Shpaßß meddenand, un shpellte en Kölle un drömröm, un em Ruhrpott. Däm Anke aan de Trommele wood tat ze fill, und et däät 2003 ophüere. Do för koom enne Mann do bëij, da MarX uß Jladbägk. Anndoß wi di Fraulück, di all Shtudënnte woohre, hät ä dohëijm en Auto Wërrekshtadt wo aahl Autos un Olltaijmer zerrääsch jemaad weede.

Lili häd e paa Plaate erruß jebraat:




#Article 222: Localhost (tcp/ip) (211 words)


Dä Name localhost hät ungo tcp/IP dä Kompjuto wo mo dran es, odo jrad drop es. Op do äjene Rääschno küt mo no met dä IP Addräßß 127.0.0.1 un di eß nommahl op dä Name localhost jemäpp. Bäj IPv6 eß dat di , di doselve Deenß däjt. Hät mo do enne Sörvo am loufe, da kammer dä med localhost aanredde, zem Bäjshpell esu:

 telnet localhost 1024
 ftp localhost
 http://localhost:8080/wiki/Main_Page

Beddent weed dat all janz jenousu wi wann dat enne anndorre Rääshno wö.
Op dö Protokoll Ebene jäjt dan dat Klajent Projramm med däm äjene Räschnor jenau esu öm wi wän dat enne beleebijje Räschnor em Ingernet wöhr. Mer bruch jaa käjne Zojangk noh'm Ingernet do för, et es jenooch, wämmo om äjene Süstem en loopback device ennjereshd hät. Dat es e shtök software wat sesh wi et Ingernet sellve benimmt, ävvo do bäj di Daate, di mo imm shek, jlish wido zerrög jit, als wi wän se fun drusse jekumme wööre.

Jebruch weed das jähn fö de äijene Räsho uß ze probeere ih dat mo dänn aan et näz hängk, ävvo och fö Projamme ze täste befüür mo se errus jit. Mansh äjno hät et och leevo wan hä käjn Ungesheed zweshe däm äjene Rääshno un anndore em Näz maache möse.




#Article 223: Fürhangstüer (131 words)


De Füürhangshtüüer oddo Jadingeshtüüer eß draan schold, dat_te Lügg_en Holland koum Jadinge für de Finster hann. Wi bëij dënne fröer enß dä Künning en Shtüüer op de Füürhäng ähovve hätt, do sinn de Lück hen_jejange, hann de Füürhäng affjehange, un han dämm Künning enne Furrel jezëijsh.
Do sen dė Holländo beß hügk bëij_jeblevve — wann_De jäds_do eröm löüfß, kannß_De övverall en de nakkijje Finßtere_erinn_luuore, un dänne Holländo bëijem Ëßße oddo bëijem Färrnseje zoluuore.

Wämm_mo ävver jäz noh_söök, wann dat wooh met dä Stüüer, un wi dä Künning jehäijße hät, do fingk mer erruß, dat dat esu jaa nit jewääse sinn kann. En Finsto_Stüüer hädd_et enß jejovve, ävver dat met dä Füürhangshtüüer eß bloos_enne nëtte Fozäll jewääse. Klingk trozdämm_joodt.
Woröm dė Lügg_en de Nederläng nu koum Jadinge hann, weßße mer jäds_ävvo non_nit.




#Article 224: Monika Kampmann (211 words)


Monika Kampmann (* 19. Juli 1946 en Kölle) es e ech kölsch Mädche. Et mäht un singk Leeder, och en kölsche Mundaat.

Dat Monika es knatschjeck op Saache met en lila Färv. Ov Höt, Wöbche oder Botze ... däm Monika sing Klamotte sin meeschtendeils lila.

Wann dat Monika op dr Bühn optritt, dann hät et jedes Mol e klein Höckerche dobei. Et es allemolde datselve Höckerche. Dat es en Aanjewende met Fazung. Met däm Höckerche hät dat Monika bei jedem Optritt de optimal Position, öm de Schrumm ze zuppe. Op die Aat un Wies kritt et tirektemang dä richtije Avstand zwesche däm Setz un däm Foßbänkelche, un moss nit lang erömprobiere, wie et de Jitta halde soll.

Zick 1976 steiht dat Monika op dr Bühn un singk jäje Unjerechtichkeite, Diskriminierung un Kreech. Miestens zesamme mem Ingrid Ittel-Fernau. Dat Ingrid es däm Monika sing Managerin und spillt om Klavier. Die zwei triff mer alle naslang op musikalische Veraanstaltunge, wie zom Beispill em Kölner Senftöpfchen oder en dr Philharmonie.

Dat Monika deiht als Oberstudienrätin am Stadtgymnasium Köln-Porz nit nor Mathematik un Jeschichte ungerrichte. En de Kölsch-AG künne de Pennäler beim Monika och de kölsche Sproch liere.

Däm Monika sing Motto es: Dun jet ... dann deiht sich jet.

Hubertus Kunze: , Köln 2006




#Article 225: Reviertalk (115 words)


Reviertalk ess_en Websaijt wo_t öm de Shprooch un_de Wööt ußß_em Ruhrpott jëijt. Zigk 2005 kam_mo do nohlësse, wi dä Kumpel un sing Nohfaare schwaadt, also et su jenannte Ruhrdöütsch, wad_e Jemänge uss_em aale Wäßßfäälėsch un Döütsch un dä divärrse Dijalägkte uß dä Ööt un Shtädd_un dä domoolije Ėnnwandoro ier Shprooche wooh, un enne janz ëijenne Rejolägk jewooden_eß.

Pro Daach kritt die Websigg_öm de 6 Wööto_oddo_Ußdrögk, 2 beß 3 Bëijspell_Sätz, 1 Belld_unn_en ¼ Ton_Dattëij dobëij.
Se hädd_em eezte Joohr wo_t_se joof alld mieh wi 20000 Besööko jehadd_un 
Och wann dė Äklieronge fö_dat_all op Huhdöütsch senn, määd_et doch Shpaß, do_enß erömm_ze_lässe, un op de Äänleschkëijte un de Ungerscheed zwesche däm Ruhrpöttlerėsch un unß Ripůarėsche Sprooche ze luuere.




#Article 226: Ludger Stratmann (123 words)


Dr. Ludger Stratmann (jeboore am 23. Juuli 1948 en Verl) lääf en Ëßße zigk dämm dä zeehn Joohr all eß. En Bottropp hätt e bess enn et Joohr 2002 erėnn alls een edojelohßene Aads en Praxeß fö alle Kaßße jehatt. Di hätte dann opjejovve. Zigk dämm eßß e blooß noch em Kabbarëtt zerjang.

Em aale Europahuus am Kenneyplads en Äßße, do hätt e med sėngem Broodo zesamme et „heitere medizinisch Kabbarëtt Thijater“. Dat löüf zig 1994.

Alß Jupp Stratmann spöllt hä och zigk Joohre em Fërrnseje fum WDR un RTL, zem Bëijshpöll Klamaug un Kabbarett enno Knëijp med Ruhrpoot Ambijënnte, em Stratmanns. Do klopp hä Shpröch, wi: „“, „“, „“, do trett hä sällvo op, spellt dä Weet, un sääht sing Kolleje aan.




#Article 227: Eurode (411 words)


Eurode essene Aat Stadt, symbolėsch zesammejesaz uß

Dad_eß de eezte Europa-Shtadt.

Kirchroa heis_op deutsch , op neederlängsch ,
unn_op limmbůrjėsch te . Dat hüüort on_noch bëijm Zwëkfobandt Parkstad Limburg do_bëij,
un litt en_de Euregio Maas-Rhein.

Hächzoreroth heis_op neederlängsch  un op deutsch ,
op limmbůrjėsch . Et hüüot bëij de StädteRegion Aachen, en do Lanndschaffßfobanndt Rhinglandt],
un lėdd_en_de Euregio Maas-Rhein.

Zig dämm zwöllefte Johongot wooche di zwëij ëijn Shtadt, bess_em Joohr 1815 de Jränz zwesche se jelaat wood.
Dä Quatsch woo dä Ääntß vum Wiener Kongjrëß vun 1815. Do hann_se dem Napoleon sing franzüüsėsh Deppachtemeng fun Beneden-Maas oppjelööß, unn_et zwesche de Künninge fun de Nederläng un Pröüße oppjedëijldt. Do_bëij koohm de Burrsh Rode mem Hächzoch noh Döütschlandt_ße lijje, de Afdëij Rolduc med_de Kerresh en de Nederläng. Do fun kumme wall och de naame her, di di Dëijle dann krääte. Ävver op bëijde Sigge fun de neuje Jränß schwaadt mer de sellve Shprooch, en rėpůarėsch, do wunne de_sëlleve Famillije, fiert mer do Faßteleer op de sellve, ëijen Aat — med: „Roda Alaaf!“

Roda oddo Rode eß Dëijl vun däm Name, schliißlėsch nannt_mer di jannze Jääjndt övver Joohonndotte: „et Land van Rode“ of: „et Land van 's Hertogen Rode“ onger em „Land van Euvermaas“. Winnishßtenß av_em Joohr 1104 bėkannd_eß de Burrsh Rode],
hügg_en Hächzoreroth; un och dä „Schötz fun Rode“ eß alls_enne Hëld_beß hück en de Köpp, un lebëndėsh jeblevve.

Europa es dä anndere Nomens_Dëijl, kloo, wëijl_me_de hoffnong hätt, datt dat Jedrißße med_dä Jränß med Europa enß bahl förbëij sinn weed.

Doll eß, di hann do en Shtrooß, di hëijs_och ußjeräshned_de „Nöü_Shtroohß“, op deutsch , op neederlängsch de , do löüf de Jränß jenou_en_de_medde_fun. De ëijn Sigk eß en Lėmmbůrresh, de anndo en Döütschlanndt. Wėijl_de Schėlldo en Hollandt bellijo senn,
han se de Schelldo fun do jeholldt, un och de Buß_Hüüsje sen holländėsch, noh_dämm do de Bußße fun de ASEAG faare.
öm 2000 eröm, wood_et Eurode-Business-Center jeboud, eh Huuß, wadd_am_Ëng_fun_dä Shtroohß jäds_och jenou övver de Jränß shtëijdt.
De Pollizëij es do och dren enjetrokke.

Dä zosammeschloß jidd_et zigg_em Joohr 1991, woh dä Fodraach fun Anholt dä obb_en öffentlėsh_rääshlėshe Basis mööshlesh jemaat hätt. M'r ärrbëijdt zosamme obb_en ökkonoomėsche Aat en de Weetschavv_un en de kultuur un en sozjaale saache. Zigg_em Joohr 1998 jidd_et on_noch dä Openbaar Lichaam Eurode enne Rood uß bėijde Jemäijnde wo sesh de bėijde Börrjo_Meeijstore em Fürsez afwääßßelle důnn.

Hoffe mer_enz, dat dat Bëijspell fun Eurode wörreklesh hellef, dat de Jränß widdo uß de Köpp un de Häzze fun de Lück foschwėndt.




#Article 228: Frömmich (124 words)


Frömmiche (och Frauminsche) sin Fraue, Minsche vum weifliche Jeschlääch. Et kann och ene Panz sinn. Frömmiche sin dat Jejedeel va Männ. Mit Frauminsch is immer eine allein jemeint. Will mer jet alljemeines üvver en Schmölzje vun „Frauminsche“ sare, dann säht mer nit „Frauminsche“ sondern Fraulück. Der een o´r angere, sät mar Frau-Lue doavür.

Frömmiche sin mar jot, für et Huus in Oddnung te haute, öm Sakes eedejelle, un für Kenger de kreje.
Mit die Frömmiche spellze als Put fonge, mar laater jüt´se met se frije, en irjeswann trut´se se mar.
Een jrutte Deel va die Männ seggt mar det et en crux is mit die Frömmichs. Truu dich mar neet, segge se, wenn de in het dörp anne Thek sats un huers demm calle.




#Article 229: Dr Herr dr Ringe (701 words)


Dr Herr dr Ringe is ene Fantasy-Roman vun de J. R. R. Tolkien. Dat eezte Band vun dem Booch, De Jefährten, erschien am 29. Juli 1954, Band 2 (De zweij Törm) am 11. November im selve Johr. De Uhrzick es nit övverliefert. Bes dann och dr dritte Deejl, jenannt de Rückkehr vun dr Künning, erus koom, hät et dann bis zum 20. Oktober 1955 jeduurt. Dennoch hät dr Tolkien darup bestande dat et sich beij demm Werk nit öm ne Trillojie handele däät.

Die Böösher erzähle de Jeshishte vun demm eene Ring, dä de Macht övver singe Träjer aan sish rieße däät. De Jeshisht däät in ne usjadaachte Welt names Meddelääd spillen, aanjelehnt an et Meddelalder in Europa.

Vür ne lange Zick hät dä böse Herrscher Sauron einije Ringe aanjefäädisht, die hä der Völker in singe Welt schenke wullt. Dreij vun denne Ringe hät hä de Elbe jejovve, janz klure minsheähnlishe Wesen, die fass unshterblish wore, usser me däät se ömbringe. Nüng Ringe han de Minshe bekumme, denne nix wishtijer is alls ihre eijene Macht. Schließlish an de Zwerje och no sibbe Ringe jekräät. De Zwerje wore plumpe Fijuren, die in ihre Höhle als Bershlück arbeijde dun. Wat all die Kreature ävver nit wusste wor, dat dr Sauron noch eene Ring aanjefertisht hät. Un diese Ring wor nur jeschaffe öm de andere zo kontrelliere un der ihre Träjer zo shwäshe. So kunnt dr Sauron in ne koote Zick janz Meddelääd unger singe Jewallt brenge. Ävver als am Eng schon allet voloore schien han sish de letzten Armeje vun Elbe und Minshe zosamme jedonn üm Sauron in ner letze Schlacht jäjeövver zo stonn. Mie odder winnijer dooch Zofall jelang et dann Isildur, ne Künning vun de Minshe, Sauron de Finger vun de Hand avzuschnigge un dr Ring jleish met. Doch anshtatt dä Ring nu kapott zo maache - immerhin woorer jo direkt am Shicksalsbersh, dem Ort wo dr Ring jemaat wood un zujleish dem eijnzije wo me denn zershtööre kann, hät hä dä Ring aan sish jenumme in de Hoffnung op Ruhm, Macht un ewijet Lääve. Doch dr Ring brachte Isildur shon ballt singe Duud, und versank in de Morast op de Jrond vun ne Fluss. So wor dä Ring mit dr Zick en Verjesseheijt geroode.

Einije Dousend Johr später sullt er övver diverse Ömwääje in de Häng vun demm Hobbit Frodo Büggels jelange. Weijl dr Sauron inzwische och wieder en jefäärlishe jeistige Kraff bekumme hät, ist allerhüüste Iesebahn, dr Ring zoröck no Mordor zum Schicksalsbersh zu draare un hen do in et Füür zo shmieße. De lange Reise eijmol vum eijne End vun Meddelääd zöm aandere Eng nemmp ihre Aanfang. Ensjesamp nüng jefährte maache sesh op dr Wääsh, vun denne nur de klüjste wesse, dat et eijjentlesh jar kinn Hoffnung jitt.

En koote Övversisht övver de Lück in Meddelääd

Frodo Büggels (op Engelesh Frodo Baggins) es dr Ringträjer un somit de Houpkaraktor in där Bööcher. Hä is ne Hobbit ussem Aueland.

Bilbo is dr Onkel vun Frodo. Natüürlesh is hä och e Hobbit. Övver Bilbo jelangt Frodo en dr Besitz vun dr Ring.

Jandallf es eijne vun de weijseste Lück in janz Meddelääd. Ne jrooße Deejl singe Weijsheijt schöpf hä us singe lange Läävenserfahrung, die ihm fass propheteshe Fähishkeijte verleihe däät. Dorövver hinaus kann hä zaubere. Später weed Jandallf dr Jrauje zo Jandallf dr Wieße.

Arajorn scheint zonäjst ne Walltlööfer zo sinn. En Wirkleshkeijt is hä ne Nohfahre vun Isildur un somet der reshtmääßije Künning vun Jondor. Hä wieß öm de Shwäshe die Isildur singezick jezeijsht hät un befööshtet, im äänsfall de selve Shwäshe zo zeije. Övver sing Tätishkeijt als Walltlööfer hät hä sing jeleevte Arwen kenne jeliert und wuood dr elbishe Schproch mäshtish.

Lejolas is ne Elb. Hä es dr Bojeschötz vun dä Jefährten.

Dat Arwen es de jeliebte von dr Arajorn, on de Doochter vun Elrond Tutzdämm et en Elbin es, däät et op de Unshtervlishkeit vozeshte, öm mit Arajorn zosamme sin zo künne. Dorövver hinus es dat Arwen doför bekannt, esu schön zu sin dat me fass keen Loff mie kräät.

För de humoristeshe Elemente en dä Böösher sorsht Jimli, ne Zwersh us däm ungereedishe Labbürint vun Moria. Hä verteijdesht sech selvs un de Jrupp met singe Ax.




#Article 230: Silberling (Baan) (111 words)


Silberlinge sin ne Jattung vun Personewaare bei de DBAG.
Mannshe sare och ned_janz_äänß Selvofesch do_för.
Se woote et eetste mol engs de fuffzijjer jebaut. Ursprönllish wore se för de Fäänvokehr vürjesinn, ävver schon baal woote se och an Rejionalzösh jehängk, wo mer se bes hück fingk, allerdings för jewöönlesh ömlackiert in ruut. E poor eijnzelne Waare fahre ävver och noch in silber oder jrön-wieß, de Färv vun de späte 80er bei de DB. De Silberlinge sulle noch bes 2010 fahre. Et joov/jitt Silberlinge vun de eetste und zweite Klass, met Avdeijle un ohne, met Stüürköpp un ohne. Silberlingzösh wääde höck för jewöhnlesh vun de BR110, BR111, BR143 oder de BR218 jetrokke.




#Article 231: Shröppsüffor (117 words)


Ne Shröppsüffer es ne Minsh dä sesh ne zimmlesh dreijste Aat aajeeijshnet hät, för lau aan singe Bier zo kumme. Dat funktioneet esu: Wenn sibbe Kääls aan dr Teek stonn, stellt dr Schröppsüffor sesh an de letzte Stell. Nu jävve de andere einor noh dem anndere e Rond us, also jeder sibbe Bier. Wenn de Schröppsüffer eijentlesh an de Reijh wör, säät he „Ach du leeven Jott minge Bus kütt un dat es de letzte höck ovend“ oder irjend en andere usjedaachte Jrund und schon is hä fott doosh de Pooz. Och en jängije Methoe isset, nom sässte Kölsch op et Lokus zo jonn und sesh wemmer widder küüt an de dritte Stell odder esu zo stelle.




#Article 232: Menutt (131 words)


En Menutt eß en Zigk. Di ß jenou esu lang, wi do Sekunde Zëijor op do Ur bruch öm ëijmool janns erömm ze loufe. 

För enne Minsch kann dat ald reshtėsh lang sinn, ävvo och jantß koot. Dat küdd op de mommënntane Fofaßong drob aan.

En Menutt weed ennjedëijld en säxsh Sekůnnde, un säxėsh Menutte jelld alls en Shtund. Enne Daach häd em Schnett 1440 Menutte — jenou jenumme sen et 1440.00001667 en de läzde 1000 Johr, wa sch mesch nit fodon.

Dat Woot un och de Menutt han unß de Römer aan do Rhing jebraat. Jenou faßjelaat, wi lang dann en Menutt sinn sull, un och dafö jesorresh, dat övver der Daach alle Menutte ejal lang senn, hät mo ävver eez lang noh däm et këij Römisch Rëijsh mieh joov.




#Article 233: Klüngel (108 words)


Klüngel es wat dä Kölsche määt, wann hä jet op de Bein stelle moss. Hä kann nix und deit nix, ävver hät krit dat hen. E besje spät, e besje vill ze düer, un och nit janz reschtesch, süüd et us wie wenn et dann doch noch fluppe däät, weil et enne Knubbel andere hen krit. Di krijje natürlisch wat doför. Ävver mer weis et natürlesch och nit, also keiner weiß jet, vür allem die nit, die zevür dovun jewoß han sulle, han jar nix met ze krijje. Es jan vun sellver esu jekumme. Also Klüngel fingk in uns Stadt nit statt! Dat kennt mer hee jaa nit!




#Article 234: Pief (155 words)


En Pief eß dat Rüühr, wadd ussem Ovve ruß küt, wo do heijße Quallem dorsch trick un de Buud och noch jet wärremp.

Die Pief jeijt fö jwöönlesch en de Wannd errinn. Do jeijt se en en annde Pief.
Die Piefe en de Wäng jonn noh unger beß en der Keller eraf. Do unge sammt sesch dä Dräk un Ruß. Noh bovve zu jon se jraad ussem Daach eruß, un sen do offe, do jeijd dä Qualem fun der Övve eruß en de Luff un deijt unß de Schadtluff fopäßte, jedenfallsem Winnte.
Minsche hann och noch af un ann Piefe em Muul. Do dunn se et sellve wi de Övve, qualleme. Der Mische dun Tabbak en der Piefekopp stuppe. Dann zonde se dä aan un piefe sesch eijn. Wät maach.

Em Orscheßto hann se och Piefe, ävver di maach emussik, keijne quallem. Em Fasteloovend, do hann se Piefe un Trommelle, die maach esch besöndors jään.




#Article 235: John F. Kennedy (157 words)


John Fitzgerald Kennedy (* 29. Mai 1917 en Brookline, Massachusetts; † 22. November 1963 en Dallas, Texas, durch e Attentat) wor d'r 35. Präsident vun d'r Vereijnischte Staate vun Amerika (1961 – 1963) un Metjlied vun d'r Demokratische Partei. Hä wor ne Soun vum Joseph P. Kennedy un Rose Kennedy, dä Dochter vum fröhere Bürjermeester vun Boston. Em Zweite Weltkreesch hät'e beij de US-Marine em Pazifische Ozean als Kommandant vum Schnellboot PT 109 gedeent. Am 12. September 1953 hät'e et Jacqueline Lee Bouvier jehierot. Bis hück kumme us dämm jruße Kennedy-Clan vel beröhmte Politicker.

Kennedy hat vel Fisterenölsche am loofe, vun dänne och sing Frau woss. Me säät em och eens mem Marilyn Monroe noh.

Wäjen dämm spektakuläre Attentat, singer beröhmten Rätt für_em Schöneberjer Rothuus en Berlin, d'r Kubakries, un singer Aankündijung vun d'r ierschten Landung om Moond zällt_e trotz singer kuurten Ampszick zo de bekannteste Minsche un als eener vun d'r populärste US-Präsidente vum 20. Johrhundert.




#Article 236: Andreas (Apostel) (107 words)


De Andreas-Daach am 30. November es de letzte Daach vom Kirchejohr. Fröhe wor hä och Zahldaach bei de Buure.
Noh ahlem Volksjlaube soll die Naach op de 30. November en wichtige Losnaach sen, weil alles wat me en dä Naach dröme deet em nächste Johr en Erfüllung jonn soll.

De Apostel Andreas, dä Broder vom hl. Petrus, hätt de Lejend noh en Kleijnasieë un Jriecheland missioneet. En Patras soll hä em Johr 60 n. Chr. de Märtyrerduud aan e'nem Krüx met querjestallte Baleke jestorwe sen, deshalef wierd su e Krüx och Andreas-Krüx jenannt.

Andreas-Krüxe stonn als Verkehrszeiche vür jedem Bahnöwerjang un komme en Wappe un Fahne vür.




#Article 237: Pott (Köch) (146 words)


Ene Pott es jet, wo de jet eren dun kanns. Jewöhnlich bruch mer ene Pott för ze esse ze maache, zom Beispill för ze koche, ze brode udder ze schmore. Avver mer sät Pott och för ander Jedöns, wie dr Blomepott udder dr Pott vum Auspuff (Luur och: Pott (Wat es dat?).

Ene Pott för ze koche hät zwei Jriffe an de Sigge. Hät hä nor eine, dann es et en Pann udder e Schäppche. Hä es us Stohl, Kupfer, Iese udder och us Jlas jemaat. Met däm Deckel kannste en zo maache. Enne dren hät hä hück ze Dach mihts en Schich us Teflon udder su enem Jedöns, domet dat Jemös, wat de kochs, nit anbrennt.

Pött jitt et zick de Brongsezick. Domols hät mer se us Brongse jemaat.

Jet Besonders es dr Römerpott. Dä es us Ton jemaat för en dr Ovve ze dun.




#Article 238: Spruut (219 words)


Spruut (us de Aat Brassica oleracea) es, wann mer et biologisch anluurt, ene Broder vum Kappes. Hä süht och us wie janz kleine Kappesköppe, esuh deck wie ene Dume oder och zwei. 
 
De Sprutekühl es jrön un de Blatt-Adere sin jälwieß. Waaße dunn die op Stengele, die sin esuh deck wie en Fenger oder jet mieh. Do setze se dann esu spiralförmich eröm, un mer kann se afplöcke. Bovve drüvver hätt die Planz noch en paar jroße jröne Blätter. Die mösse jot stonn, söns hätt die Planz nit jenüjend Wasser. Die janze Planz weed nit janz kniehuh.

De Sprutekühl kütt us de Jejend von Brüssel en Beljie. Et jitt se sick dem eezte Drittel vum 19. Johrhungert. Vun do han se sich flöck üvver janz Europa usjebreitet.

Ungerm Johr kritt mer Sprütche nur selden ze koufe. Se weede noh de Ieshelije em Mai jeplanz un nohm eezte Frost em November jeärnt. 
En Deutschland ensjesamt weede nit esuh vill Spruute jeärnt, em Rhingland ävver deutlich mieh. 

Schprütsche kann mer esse, dofür weede se eets ens jekoch. Do schmieß mer brunge, welke, un drüjje jäle Deile fott, schnigg dä Fooß jlatt un schnigg en krüzwies en. Dann af en et Salzwasser. Serviere dot mer de Sprütche met ene Bechamelzauß us de Spruutebröh, met Botter oder Speck, Milch, Salz, Peffer un Muskat.




#Article 239: Opel (117 words)


Wilhelm Opel, aff 1917 von Opel, (* 15. Mai Joohr 1871; † 2. Mai Joohr 1948) wor eijner vun dä Jründer vun dä Autofabrik Opel en Rüsselsheim beij Frankfurt am Main.

E Zweigwerk is Anfang d'r 60er Johre en Bochum jebaut wudde, öm em Ruhrjebiet dä Opel Kadett ze baue. Noh dämm de Konjunktur net mi fluppe däät, hätt dat Werk off in de Zeidung jeshtande met Oppständ vun de Belegschaff, weilset zomaache wullte. Se boue hück dä Opel Zafira un dä Opel Astra en däm Werk, un dä hät sisch nit jot verkauf, en ziklang. Jez jeiht et.

Bej Opel en Bochum ärbede se zik 1962 un et sin wal öm de 6000 Minsche noch do.




#Article 240: Kerpen (172 words)


Kerpen (och Kerpe) es e Stadt ca. 20 km wesslish vun Kölle un 40 km össlish vun Oche, wo de  un de  sish krütze.

Kerpe selvs wor ald em fröhe Meddelaltor bekannt (871 in en Urkund „villa Kerpinna“ jenannt). Dozo jehüürt och noch et Dörp Langenich elans dä Neffelbach (dä jitz en Kerpe ungerrührt eß, zewäjens däm Jerüsh un däm Huhwassor). Jet össlish vun Kerpe fleess dä Neffelbach en de Erf, su kammer Kerpen/Erft vun Kerpen/Eifel (bei Gerolstein) ungerscheide.

Kerpe wood derzicks och Künningskerpe jeheeße, wal dr en Oche jekröönt Künning op dr Reis vun Oche noh Kölle hee en Palz hat. De Häre vun Kerpe sin er ald dovör kaisertreu jeblevve.

Noh dä Schlaach bei Worringe 1288 eß Kerpe brabantsch jewoode un kom esu 1522 ungor de Herrschaff vun Spanie.

De Jesellevattor Adolf Kolping eß en Kerpe jeboore, am 8. 12. 1813. 

Wie 1975 die Jebeetsreform kom, sin er och noch andere Stadtteil dozojekumme:

Kerpe hät jitz de mietzte Inwohnor vum Rhing-Erf-Kreis un eß drop un drahn op  Inwohnor ze kumme.




#Article 241: Hausmeister Krause (108 words)


De , is en Fernsehn-Fijur us Kölle. 

In jeder Follje mäht'e lustije Saache un säht lustije Sprüch wie: „Um Jottes Wille!“ oder „Hörnse mal, is doppelt esu laut!“
En dämm Spell „Hausmeister Krause – Ordnung muss sein“ op Sat.1 jitt dä Tom Gerhard uß Ovveroth en dousende Follje der Flappmann. He shpelld ene Huusmeißter en Kalk em moderne Neubou uß der 60jer/70jer Johre, Famillijevatter med en vo'hiiroht Frouminsh un zwei Pänz em Allder zwesche koot füür... un nit jannz äwaahße. Hä eß em Dackelverein, met jröhne Unniforme wie de Schöze odder en Faßtelooventßjarrd, met shtramm shtonn, un noh onge tredde un noh bovve pukkelle, ävver schweer övverdrėvve höflesch.




#Article 242: Schneider Wibbel (168 words)


Die Jeschecht vom Schneider Wibbel spellt en die Ziet, wie dä Napoleon sech et Großherzogtum Berg onger dr Naal jeresse hät. Dä Schneidermeister Anton Wibbel kunnt de Franzose nit ligge. Un eines Owens hätte em besoffe Kopp janz laut öwer dä Napoleon herjetrocke. Dat hatt ne französesche Offizier metjekrett. Dä Wibbel moht för vier Woche em Kaschott. Hä hatt äwer kin Loss, die Strof afzesetze. Anstell von demm Wibbel es dann sinne Jesell Zimpel nohm Kaschott jejange. Dä Wibbel dorf sech för vier Woche nit blecke losse. 

Un dann kom et angers wie jeplant: Dä Jesell sturv em Kaschott. Un all die Lütt jlöften, dä Wibbel wör dot. Dat Wonder von dr Auferstehung vom Wibbel kunnt sin Frau erkläre: „Dat es ne Wibbel, äwer nit dä Anton selech, sonders demm sinne Broder Schambaptist us Hamburg. Un domet ehr dat och weßt, mr zwei wolle hierode!“.

Heinz Jürgens: Schneider Wibbel, , in: Met eene Penning dörch Düsseldorf, hrsg. von Rainer Hartmann u. a., Düsseldorf 1994, S. 65-68, ISBN 3-928234-18-8




#Article 243: Weihnachte (587 words)


Weihnachte fiere de Christe de Jeburt vom Jesus von Nazaret, en dämm se de Messias, d'r Sonn vom Herrjott, senn. Et eß nevve Ostere un Pingste et wichtichste Fess vom Johr. En d'r Wesskirch mem Gregorianische Kalender wierd et am 25. Dezember, en d'r Osskirch mem Julianische Kalender am 7. Januar jefiert.

Weil Weihnachte en d'r Kirch e Huhfess eß, fängk et met e_ner Waach medden en d'r Naach, d'r Chrismett, aan. En Kölle wierd dat besonders fesslich jemaat: kuurt vür zwöllef fängk d'r Decke Pitter vom Dom aan ze lügge, un all Kirchejlocke von d'r Stadt stimme noh un noh en singe Klang en.

Fass met Weihnachte verbunge eß d'r Hellichowend, aan dämm me met d'r Famellisch öm d'r Chrisboom met_e_nem Krippsche setz, sich beschenk un joot eiße un drinke deet.

En d'r Kirch, em Radio, em Fernsehe un och zehuus wierd de Weihnachtsjescheech vürjedrare:

(1) Domols, en dänne Dare, doh erleet de Kaiser Aujustus e Jesetz, dat se de janze Welt opschriewe un zälle sollte.
(2) Et wor et ierschte Mol, dat se jezällt hann, un wor zo dä Zick, als Quirinus de Övverschte von Syrien wor.
(3) All jingen se hin, sich opschriewe ze losse, jeder in sing Stadt.
(4/5) Och Joseph trock met Maria, singem Mädche, dat in Ömständ wor, von Nazareth in Galiläa erob noh Judäa, en die Stadt vom Könning David, noh Bethlehem, öm sich doh endrare ze losse.
Se mooten dohin, weil de Joseph von doh eß; us dämm Huus un d'r Famellisch vom Könning David.
(6) Als se ävver in Bethlehem aanjekomme wore, passeerde et, dat die Daach von de Ömständ ze End jinge. Maria kräät ihr Kind. Dat Kind wor ene Jung un et ierschte Kind, dat se ze Welt jebraach hat.
(7) Se dät em Windele öm un laat en in en Voderkripp, weil se en ene Härbärsch keene Platz jefunge hatte.

(8) Un en dä säleven Jäjend wore Hirte om Feld, die heelten Naachwaach bei ihre Schööf.
(9) Doh trot ene Engel vom Herrjott zo inne, dat inne de janze Praach vom Herrjott im Jeseech jeschrewe stont. Se wore ärsch bang,
(10) ävve dä Engel saat zo inne: Sedd net bang! Denn ich bränge üsch en jruße Freud, von der all Lück jätt hann solle.
(11) Denn hück eß üsch in der Stadt vom Könning David de Heiland jebore, de Messias, uuse Herr.
(12) Dat sollt'r als Zeiche hann: Ihr weerd e Kind finge, dat en Windele jeweckelt en ehne Voderkripp litt.
(13) Un op eemol woren bei dämm Engel noch janz veel andere Engel, su vell, dat me se net zälle konnt. Die däten de Herrjott lobe un sproche:
(14) Ihr soll em Herrjott em Hemmel senn, un die Minsche op d'r Äärd, die joden Willens senn, solle Vridde hann.

(15) Un als die Engel widde von inne zeröck in de Hemmel jejange wore, saaten de Hirte zo sich: „Loot uns noh Bethlehem jonn un luure, wat de Herrjott uns opjedrare hätt.“
(16) Se maaten sich iilich op de Wääsch un fungen Maria un Joseph un et Kind, dat en ehne Voderkripp looch.
(17) Als se et ävver jesenn hatte, saaten se alle Lück dat, wat me inne von dämm Kind jesaat hat.
(18) Un all die et jehüürt hatte, hann sich jewondert, wat die Hirte verzohlte.
(19) Maria ävve hätt all die Wöörd in ihrem Hätz bewaart.

(20) Die Hirte jinge zeröck un sunge em Herrjott e Leed, für all dat, wat se jehüürt un jesenn hatte, su wie et inne jesaat wudde wor.




#Article 244: Herzogtum Berg (321 words)


Et Herzogdom Bersch (Ducatus Montensis) wor e Jebiet vom Helije Römische Reich deutscher Nation em östliche Rheinland. Et bestond vom 11. Johrhundert aan beß 1806, donoh noch wenije Johr als Jrußherzogdom. Bersch wor lang mem Herzogdom Jülich un och met andere Jebiete am Nidderrhing en Personalunion verbunge. Haup- un Residenzstadt wor Düsseldorf.

Et Herzogdom Bersch däät sich öm 1800 öwer e Jebiet von 2.975 km² met 262.000 Minsche erstrecke un looch op d'r räschten Rhingsick zwesche em Vess Recklinghause, em Reichsstiff Esse, d'r Reichsabtei Werde, d'r Grafschaff Mark, em Herzogdom Wessfale, em Kurfürstedom Kölle, em Fürstedom Moers un em Herzogdom Kleve.
 
Sing Jrenze verleefe em Wesste (met kleene Ussnahme) am Rhing entlang, em Norde beß aan de Ruhr, em Südde vom Petersbersch bei Köningcksswinter durch et Sibbejebirsch de Sie erop. De Ossjrenz erjooff sich durch der ländliche Öwerjang zo d'r Grafschaff Mark, unjefähr op e'ner Lenisch Schwellem - Wipperfürth - Jummersbaach.

Hück jehürt Bersch zo de Rejierungsbezirke Düsseldorf und Kölle.

Zo dämm ehemolige Herzogdom Bersch säät me och Bergisches Land un die mietste Lück denke, dat dat von der ville Bersch en dä Jägend köm. Dat Berjische Land verdank singe Naam äwer d'r Adelsfamelisch Berg. 

Dat Herzogdom wor verwaltungsmäßisch en Ämpter ungerdeelt:

Amt Angermund, Amt Löwenburg - Amt Porz - Amt Miselohe - Amt Monheim - Amt Ratingen - Amt Mettmann - Amt Solingen - Amt Elberfeld - Amt Beyenburg - Amt Blankenberg - Amt Bornefeld - Amt Steinbach - Amt Windeck - Herrschaft Schöller - Herrschaft Broich - Herrschaft Hardenberg - Amt Kaster - Amt Bergheim - Amt Jülich - Amt Aldenhoven - Amt Eschweiler - |Amt Wilhelmstein - Amt Düren - Amt Nörvenich.

Dat Wappedier vom Berjische Land eß d'r Berjische Lööf un stamp uss'em Huß Limbursch. Hä wierd en de berjische Färwe Ruud op Wieß met blaue Kralle darjestellt. Och hück hann die mietste Städt un Kreis em ehemolige Herzogdom Bersch d'r Berjische Lööf noch en ihrem Wappe.




#Article 245: Kurköln (166 words)


Dat Land Kurköln (och: Erzstiff un Kurfürstentum Köln) wor eent von dä sibbe Kurfürstentümer vom Hellije Römische Reich Deutscher Nation. Et wor dat weltliche Herrschaffsjebiet von de Erzbischöff von Kölle un eß vom vell jrüßere Erzbistum Köln ze ungerscheide.

Dat Kurfürstentum bestond vom 10. Jahrhundert beß zom Reichsdeputationshauptschluss em Johr 1803 un däät von 1512 aan zom Kurrheinische Reichskreis jehüüre. Sing Käänjebiet looch links vom Rhing zwesche Rheinberg em Norde un Andernach em Südde.  

Kurkölle däät aan et Herzogtum Berg, Herzogtum Jülich, Herzogtum Geldern un Herzogtum Kleve jrenze. Sing prachvolle Residenzstadt met jrußem Schloss wor zick 1597, für fass 200 Johr, Bonn. Die Minsche, die en Kurkölle lävve dääte, woren Kölsche, dronke Kölsch un sproche Kölsch. Die Färwe vom Land wore ruut un jrön, die beß hück em kölsche Fastelovend ze finge sinn.

Et nordöslich jelägene Vest Recklinghausen wor'en Exklav vom Kurfürstentum. Et Herzogtum Westfalen haupsächlich et Sauerland däät och zom Herrschaffsjebiet vom Kurfürs jehüre, doch konnt dat Jebiet sing Eejenständigkeit un e paar Sonderrechte bewahre.




#Article 246: Heiliges Römisches Reich deutscher Nation (343 words)


Heiliges Römisches Reich wor die offiziell Bezeechnung von däm Herrschaffsjebiet von dä Römisch-deutsche Kaiser vom Meddelalder beß zom Johr 1806. Dä Naam von däm Reich hätt me em Meddelalder dovon affjeleit, dat me sich op die Tradition vom antike Römische Reich beroofe wollt. Dat Helije Römische Reich eß d'r Ursprung dä jetzije Nationalstaate Deutschland un Österreich. Zor Ungerscheidung von däm 1871 jejröndete Deutsche Reich säät mer en d'r historischen Forschung och Altes Reich.

Dat Reich hätt sich em 10. Johrhundert unger dä Dynastië von d'r Ottone uss dämm ahle karolingische Ostfrankenreich erussjebildt. Dä Naam Sacrum Imperium eß schon 1157 un dä Tittel Sacrum Romanum Imperium 1254 ierschmols urkundlich beläsch. Zick em 15. Johrhundert däät sich allmählich dä Zosatz Deutscher Nation entwickele.

Weil dat Reich ene övvernationale Charakter hatt, konnt et sich nie zo'nem moderne Nationalstaat, wie m'r en hück kennt, entwickele, sondern eß immer e monarchisch, ständejebungenet System uss Kaiser, Reichsständ un wenije jemeinsame Reichsinstitutione jeblevve.

Schon aff d'r fröhen Neuzick wor dat Reich politisch nimmie fähich sing Maach un Jebiet durch Kreesch ze verjrößere. Doher hätt me dä Rääschsschutz un de Vriddenswahrung als eijentliche Zweck vom Reich betraach. Dat Reich sollt für Ruh, Stabilität un d'r friedlichen Oplüsung von Konflikte sorge, endämm et dämm Maachstrebe Enhalt jebeede däät. Ungerdahne sollt et von d'r Willkür von d'r Landeshääre un kleenere Reichsständ vür Rääschsverletzunge stärkerer Ständ un dämm Kaiser schötze. Weil zick 1648 och Nohpere als Reichsständ singer Verfassungsordnung beijetrodde wore, hätt dat Bestohn vom Reich och noch d'r Vridde en Europa jesechert.

Dat sich dat Reich zick Mette vom 18. Johrhundert immer wenijer jäjen innere un äußere Määchte schötze un wehre konnt, wor singe jrüßte Nohdeel un eene von dä Grönd, dat et letzendlich ungerjejange eß. Durch die Besetzunge vom Napoleon un dä Gröndung vom Rheinbund wor'et fass handlungsunfähig jewudde. Et Heilige Römische Reich Deutscher Nation eß aam 6. August 1806 met d'r Hinläjung von d'r Reichskron durch Kaiser Franz II. ungerjejange. Die övverich jeblevvene Reichskleinodië wie zom Beispell de Reichskron, d'r Reichsappel un esu wigger, kamme hück en Wien em Museum bewundere. 




#Article 247: Altenberger Dom (356 words)


D'r Ahleberjer Dom es'en fröhere Kluhsterkirch unn jehührte zo ner Apteij von demm Zisterzienserurden. De Kirch leht omm Ahleberch, nitt wigg fott von demm Platz, wo im Fröhmiddelalter de Stammburch vun den Jraafen vun Berch jestangen hätt, mit denn singen Steenen d'r Ahleberjer Dom uch deelwies mitjebout wuurden is. Ahleberch selver is enn Ue'tsdeel vun d'r Jemeend Odenthal em Berjische. De Kirch würd zwar hück Dom jenannt, is äver kinne Bischofskirche unn jehührt zum  Erzbistum vum huhhillijen Kölle, äver jenausu zo d'r Rheinischen Landeskirche, weil ett hück enn Simultansakralbou is.

Em Joahr 1259, jenau jenommen am 3. Mährz 1259 wuurd unger demm Jraaf Adolf IV. vun Berch doamit aanjefangen, de Kirch, de mer hück Berjische Dom nennen dunnt, ze boue.

Wä sisch denn Dom aanluuren deht, dä ställt fast, dat häh im jotische Stil jeboud wuurden is. Em Chor sinn de äldesten Finster ze fingen. Watt doabäi uppfällt, is, datt de äldeste Finster noch kinne Färven hannt, datt äver mit fallend Alder de Finster immer bunkter un kräftijer jemoahlt sinn.

Em Joahr 1803 koom ett zo d'r Säkularisierung, datt däht heeßen, datt d'r Besitz vun denn Klühstern verkooft wuurd. Su is'ett uch demm Ahleberjer Dom erjangen. D'r Pleunissens Juhann Hinrich, d'r enn Koofmann woar, koofte de janze Apteij unn de Chemiker Johann Goffried Wöllner unn Friedrich Mannes dähten dat Jelände pachten. Su koahm ett, datt doa enn Fabrik entstangen is. Durch enn Fühjer em Joahr 1815 jing bahl alles kapott, unn datt, watt överich blivv vom Kluhster, verfeel immer mie. Em Joahr 1834 koofte d'r Franz Ejon vun Fürstenberch-Stammheem de Kirch unn braht wichtije Deele widder in Schuss. D'r Preußenkünnich Friedrich Wilhelm III. joahv uch noch enn Hoofen Jeld doabäi. Äver doaföhr moahten emm äver versprächen, dat de Kirch uch vun de Evangjillsche jenutzt werden durf. De ierschte evangjillische Mess wuurd am 13. Aujust 1857 aavjehahlen.

De janzen Ärbeeden runk ümm de Widderherstellung vom Ahleberjer Dom jingen noch innet 1894, 1912 unn uch noch inz' in denn 1960er Joahren wigger. 

Vill Ärbeed feel 1987 aan. De Brasseläi duherte bes zum Summer 2005, unn am 25. Aujust 2006 fieherte de Kirchenjemeende de ierschte Mess in d'r Kirch.




#Article 248: Schabau (158 words)


Schabau (och Schnaps) es jet för ze drenke, dat us verjoren Jesumms jebrannt weed. 

Schabau hätt normal zwesche 36% un 42% Alkohol. Hä kann us Obs (z. B. Prumme, Quetsche, Mirabell oder Äppel), Beere, Jetreide, Trester oder Woozele jemaat weede. Mer kann de Schabau och us diverse Schabausoote zesammemixe, zem Beispill Appelkorn, Bessen Jenever, oder zem Beispill och wat dä Weßfälinger jän drink, dat es dä Saure Paul. Wenn dä Schabau kei Färv hätt es et ene Klore, zem Beispill Koon oder Quetsch.

Et jitt Schabau för ze kippe un för ze nippe. Rungerschlotze moss mer de Koon, langsam drinke doot mer en Marc. 

Wat ene Schabau es, rejelt hück de EWG-Verordnung Nr. 1576/89 des Rates vom 29. Mai 1989 zur Festlegung der allgemeinen Regeln für die Begriffsbestimmung, Bezeichnung und Aufmachung von Spirituosen. Die jitt et leider nit op Kölsch.  
 

Schabau kütt vum lateinische vinum sabaudum (Savoyer Wing). Sigg em 18. Johrhungert säät mer en Kölle och Schnaps.




#Article 249: Poppe (Důnn) (124 words)


Dat Woot poppe steit för en Saach, wo nen anständije Mensch nit drövver sprisch. Dodröm jo'me do och nit wigger drop en. Et enzije, wat noch ze sare bliiv, es, dat dat Woot us'm Kölsche kütt un sesch jetz att en dä janze Bundesreppeblik usjebreit hät, sudat dat jeder versteit un och selvs benötz.

Poppe don Mann un Frou, miihßdenß jedenvallß, wann se sesch janz besönndeß jään han. Vörher un hengerheer un zweschedren weed öff jeknuutsch un jebütz. Dobëij kritt dä Mann enne Shtiive un dä kütt en dä Frou ier Funz. Wann hä dobëij affshprez, ävver och sönß, han di zwëij en Schangß, dat se e Kinnk bemm Poppe zeuje. Wä dat net well, nemmp de Pill, ene Pariser, odder de ůnfrůchbaare Dääsh.




#Article 250: Vatter unser (180 words)


Et Vatter unser eß et wichtigste Jrundjebätt von de Christe, dat von Jesus Christus persönlich vürjesproche wudde eß, wie me bädde soll:

Uuse Vatte em Himmel
jehellisch soll Ühre Naam sin.
Ühr Köningkreich soll komme,
Ühre Will soll passere, em Himmel wie op d'r Äärd.
Jätt uus jeden Daach uus Brut.
Un verjätt uus uus Schuld, suwie me dänne verjäwe, die uus jätt jedonn hann.
Un stellt uus net op de Pröfung,
äwe erlüüst uus von dämm Öwel.

(Denn von Üsch eß et Köningkreich, die Kraff un die Praach, en Iwichkeet.)

Amen.

Et „Vatter unser“ en e nem andere ripoarische Dialek:   

Vatter User, dä Do beß boven em Hemmel,
Dinge Nam es hillisch!
Ding Risch sull zo uns kumme!
Dinge Welle es Jesetz, em Hemmel un up de Äed.
Et dääschlesch Bruud jev ons och hück widder.
Un vorjiv ons ons Scholde,
esu wie mier och ons Scholdije verjeve donn.
Dunn ons nit en Vorsoochong brenge,
söndorn nemm dat Übel fun ons fott.

Do bes dä Här, et es Ding Risch, un Ding Maach, un Ding Härleschkeid en Ieweschkeid, Ame.




#Article 251: Jesus Christus (237 words)


Jesus Christus (griechisch Ἰησούς Χριστός (Iēsous Christos, Jesus, dä Jesalefte)) dat es unsere Härjott. Hä wod vun singer Mutter, dä Maria, jebore, obwohl die noch jar nit met enem Mann zesamme jewäse wor. Nen Engel wor dä Maria erscheene un hatt ehr jesat, dat se e Kind op de Welt brenge wöd un dat dat dä Messias un de Küning vun Israel wör. Wie dä Jesus jebore wor, moote singe Vatter un sing Mutter met em flöchte, weil dä Küning vun Israel vürhatt, all Pänz ömzebringe, domet dä Jesus nit Küning wäde künnt. Wie e su drissisch Johr aal wör, hät dä Jesus aanjefange, dä Minsche ze predije. Hä sat enne, dat et enzichwichtije em Levve de Leev wör: de Leev zo Jott, de Leev zo dä andere Minsche un och de Leev zo sich sellevs. Vill Lügg hann em Jesus jejläuv un sinn dä neue Liehr jefollech, ävver mänche vun dä Jode hät die Liehr nit jefalle un se hann sich zesammejedonn, dä Jesus aan de Römer verrode un me hät en jequält un aam Eng dutjekrüzich. Nohdäm wat mir Christe jläuve, es dä Jesus för unser Sönde jestoove un aam dretten Daach widder vun dä Duten operstande. Keesche hann sich jebild, die sich op en berofe hann, un Konfessione sinn entstande, die sich öm en jezank hann, un bes hügg es Jesus Christe einer, vun däm all Minsche att et ein of andre jehöt hann.




#Article 252: Vings (Kölle) (340 words)


Vings (ofijzell: Köln-Vingst) es e Veedel vun Kölle, dat op de Schäl Sick em Oste vum aachte Stadtbezirk vun Kölle lidd. Zur Zigg wunne övver  Minsche in Vings.

Vings es op dä Schäl Sick jeleje un jrenz an Kalk, Hühebirch, Uustem un Jrembirch; markante Jrenze sin hee de Bahnstrecke un dä Vingster Ring.

In ner Schenkungsurkund vum Etzbishof Heribäät vun Kölle wood Vings als Vinhem  et etze Mol im Johr 1003 erwäähnt, ävver et jitt Vermutunge, dat et schon zur Römerzigg bestund un d´r Name sich vun dem lateinische Wood  für „Winzer“ avvleit. Och sprich dofür dat die heutije Kuthstrooß schon in d´r Römerzigg als Deil vum Handelswääch Frankfurt noh Antwerpe bestund. 

Övver Jahrhunderte woor Vings e ländlich Dorf mit vier Buurehöff, vun dänne hück nur noch dä Vingster Hoff als Eijentumswohnanlage besteht. Dä Otsmittelpunk wor dä heutije Heßhofplatz, dä direk am Vingster Pool (dämm Dorfteich) looch. Im Johr 1825 hann 275 Lück in Vings jelääv, durch de zoonemmende Industrialisierung im benachbaarte Kalek öm de Jahrhundertwend schon 3300. Vun 1867 bess 1900 jehüürte Vings zo Kalk, 1900 wood dat Dorf dann für zehn Johr zur eijenständije Jemeind. Der etzte un einziste Bürjermeister vun Vings wor Aloys Kuth. 1910 wood Vings dann zesamme mit Kalk noh Kölle injemeind. 

Nohm Zweite Weltkrech wooden schnellstmöchlich neu Wunnunge für de Arbeider vunn dä Fabrike in Kalek un Müllem jebruch. Do et in Vings vill Freifläche joov, woode drei jrooße Wunnsiedlunge jebaut. Die zuetsjebaute Siedlung an d´r Wöötzburjer Strooß bestund us Övverjangsbaute  - die widder avjerisse weede sullte, wenn jenoch andere Wunnraum vorhande wor. Do in d´r 60er un 70er-Johr ävver immermieh Jastarbeider in die billije Wunnunge injetrocke sinn, hätt mer die Laubejäng nit affjerisse. In dä 70er-Johr sinn in die Hüüser zosätzlich noch vill Kraade injetrocke, su datt Vings zick demm als eins dä schlemste Kraadeveedel vun Kölle jilt. Etz mit umfangreiche Sanierungsmaßnahme aff 1995 wood dämm schlächte Roof jätt entjääjejewirk. Im Johr 2010 woore fass all Sanierungsmaßnahme in Vings affjeschlosse, nur noch e paar Hüüser an der Lustheider Strooß sinn noch nitt fäädisch.




#Article 253: Ossheim (524 words)


Ossheim oder Uustem (ofizjell: Köln-Ostheim) es e Veedel vun Kölle, dat lidd op de Schäl Sick em Oste, ed jehüürt zom aachte Stadtbezirk vun Kölle. Zur Zigg wunne fass  Minsche in Ossheim. 

Ossheim wor lange Zigg nur e Buuredorf wat zo Merrem jehührt hät. Et loch an d´r Grenz vum Herzogtum Berg noh Kurkölle, deshalb wor do nit vill los. Eets 1710 hät dä Pfarrer vun Merrem, dä Gottfried Krautwigh, us singem eigene Spardösje dä Ossheimer et Servatiuskapellche jebaut. Im Protokoll vün dä Weihung steht et eetste mol jet vun nem Dorf namens Ossheim drin.

Am Anfang vum 20. Johrhundert, sin allerhand Arbeider von dä Fabrikke in Kalk un Müllem noh Ossheim jetrocke, denn durch die janze Industrie wohr in dä Industrieplätz nie mieh vill Platz för Wuhnunge. Dat klein Kapellche wor dä Ossheimer Katholike 1906 nit mie jroß genoch, deshalb han se et avjerisse un jäjenövver de Servatiuskirch jebaut. Ach johr spääder, am 1. April 1914 es Ossheim zosamme mit Merrem noh Kölle einjemeindet woode. 

Die Stadt Kölle hät schon 1904 dofür jesorch dat Ossheim ne Anschluss an de Stroßebahn jekrääje hät. Domit die Bahn jenoch Strom bekom, han se e Dampfkraffwerk in dä Nöh vun der Haltestelle jebaut. Dat wor äwwer nur koot in Betrieb, weil die Stadt  1914 ne Stromlieferungvertrach mit dä Rheinbraun jemaat hätt. Donoh woot dat Kraffwerk zur Umspannstation ömjebaut. Op beide Sigge von däm Huus is dat ahle Kölsche Wappe drop, äwwer op dä ein Sigg muss dä Steinmetz jeschloofe han, denn do hät dä zwöllef Flamme anstatt dä rischtije ellef op dat Wappe dropp jemaaht.

In d´r Drißiger-Johr is in der Saarbrücker Stroß die eetste Einfamiliehuus-Siedlung in Ossheim jebaut woode, koot drop han die Nazis dä Fliejerhorst Ossheim jebaut domit vun do uss mit nem Jachtjeschwader Kölle verteidicht weede kunnt. Nohdemm de Amis am 13. April 1945 dä Fliejerhorst övvernomme han, han se en kappot jemaat, denn se kunnten en nit mie jebruche. Die ahl Kasernejebäude wooden spääder vun dä Firma Madaus und däm Krankehuus Merrem jenotz. 

In dä Fuffziger-Johr hätt die GAG en jroße Siedlung am Buchheimer Wech jebaut. Zur gliche Zigg woot mit demm Badener Veedel en zweite Einfamiliehuussiedlung jebaut. Spääder han se an de Jernsheimer Stroß en janze Menge Huhhüüser jebaut - die anjeblich a joot Beispiel für dä moderne soziale Wohnungsbau in Kölle sinn sullte. Dat han de Lück äwwer nit esu jesinn, deshalb sin die Hüüser inzweesche ziemlich verloddert und dat es jetz ne Sozale Brennpunkt. Für de nächste Zigg ess jeplant dat de GAG en neu Wohnsiedlung, dat sojenannte Waldbadviertel am Langendahlwäch baut. Do sulle Wunnunge für zweidausend Lück jebaut weede - de Ossheimer fingen dat ja nit joht un protestiere dojäje - weil se Angs han dat die Infrastruktur im Stadtdeil dofür nit ussreich. 

Immer de Woch noh Pfingste fiere de Ossheimer Schötze ihr Fess op dem Maatplatz an d´r Rösrather Strooß, im Juli määt d´r Stammdesch 1. Ostheimer Hunnen am Schulzentrum e Hunnelager, dat drei Dach duurt. Alle zwei Johr orjanisiert dä Veedel e.V. dat Stadtteilfess „Wir sind Ostheim“. Do helfe de janze Ossheimer Vereine, Institutione un Privatlück met - dä Erlös weed für soziale Projekte in Ossheim verwendet. 




#Article 254: Worringe (227 words)


Worringe (offizjel: Köln-Worringen) es dat Veedel em allerhüühste Norde vun Kölle, et jrenz aan de Rhing un häd do enne Have, et jrenz aan de Stadt Dormare, e beßje aan Hackebroich un aan die kölsche Veedelle Roggedörp-Thenhove (ofizjel: Roggendorf-Thenhoven), Fühlinge (offizjel: Köln-Fühlingen) un Langel un es med dänne em sechste Stadtbezirrk vun Kölle, dä em Weste vum Rhing jelääje es.

Worringe es berüühmp bei de Kölsche zig dä Schlaach vun Worringe, wo de Kölsche met Hüllp vun ußerhallef, dä widderölijje Ääzbischhoff Siechfried vun Westerbursch loss woote, dat wor aam 5. Juni em Johr 1288.

Worringe häd enne eijene Autobahn-Aanschloß. Et häd och enne Haldestell fun der S-Bahn un enne Haldestell fun der Bahn, di_sen ävver zosamme jelaat.

Worringe häd och üvver 70 Fastelovensvereine un häd Köllens drittjrößten Sportverein, de SG-Köln Worringe.

In Worringe jibt et mehrere Kinderjaade, zwei Grundschoole und ein Hauptschool.  

De mießte Lück wissen jar nitt, dat Worringe eins zu Frankrish gehöt hätt, dat wor zo de Französische Revulotion, dat wor um 1794.

Worringe wor ens äh Fischerdörp, heugzudach hätt et enne resege Chemiepark vör de Döör stonn.

In Worringe is jedes Johr zur selve Zick a Kirmes, wu se all hin jonn, wenn se nichts zo donn hann, dat is imma in da zweiten Woche im September.

Worringe hätt enne eijene Fastelovends-Zoch, dä och aam Rusemondach jeid.

En Worringe kallt mer et Wurringer Platt.




#Article 255: ISO 639-6 (188 words)


ISO 639-6 ess_enne ingenazjonale Shtanndat dä jraad_opjebout weed. Hä jehüüert en de Rëij fun de ISO 639 Schtanndatß, di sesch all med de Minsche ier Sprooche beschäfftejje, di_jet eesu jitt. 

De ISO 639-6 eß besönndoß jood zem Aanwënnde, wann_et öm jëtt_jëijt, wat automaatesch löüf. Domet, dat_te Kompjuterre emmo mih enjesazz weede, eß do Bedarrəf am waahße, dat mor de Shproochejroppe, Shprooche, Dijaläkte — de su jenannte Sprochweßßeschafflijje_Jäjeshtänndt — joot, reshtesh, un jenou, äkänne un zotėere kann. Dat weet ėmmo weshtijjo.

De ISO 639-6 weed op de Stanndads_op_boue, di alld_do sinn. Dat hëijß, Kënnzeijshe, oddo Affköözonge uß de älldere Norrme weede övvonůmme un ennjebout. Förr_e Bëijshpell, de ISO 639-3 schriif eng för Ënglesh, de ISO 639-6 weed, wi_de ISO 639-1, en schriive.

The ISO 639-6 eß aan am Pëijle, dat se winnishßdenß öm de 25 Dousend fun unsere 'Sprochweßßeschafflijje_Jäjeshtänndt' affbellde kann, wat_schunn_enß enne_jruße Fochtschredd_eß, jäjeöver bloß 7643 Shprooche un Shproochejroppe uß dä ISO 639-3 ier Lėßß. Öm domet joot hantėere ze künne, well mer di_jenn_en sujenannt hirarscheshe Shtroktuho daashtälle. Di_weed am ëijne Äng de Shprooche_Famillėje ënthallde, unn_am anndere Ängk Dijalägkte, di_mer nur schwaade dëijt, un di nidd_enß Ëijne op_schriif.




#Article 256: Aijelstein (249 words)


Dä Aijelstain oddo Ëijelstëijn (offizjäll op Deutsch ) 

Di Shtrohß litt hük zwesche em wääßlijje Ëngk fum Houpbaanhoff, oddo Zint Urrsella, un de Ëijelshtëijnßpooz. 
Se eß ëijn fun de ählßte kölsche Shtrohße, do sinn ald de ahle Römer drövver noh Nüüß jetalləp, un zerröck, wobëij_se dann ier Shtadtmoere ald tiräk füer sesch soohche.

En de römesche Zigk looch der Aijelstain ußerhalləf fun de Shtadt un woh de Heershtroohß noh_m Norde fum Rhingland beß aan_et Meer. 
De Römer hatte do en Süül med ennem römesche Legions_Oodler shtonn, di bleev beß lang noh 1200 do aam Plaz. Fun däm Stëijn med däm , wi_mer op Lattëijn fö_dä Oodler säät, küdd_och dä Name Ëijelshtëijn her.

Em Meddelalldo woohte de nöüje Shtadtmoere jebout, di beß 1881 shtundte, un doh woh dä eygelsten oddo Eigylstein dann jraad zwesche dä ahle un dä neuje Moore. Em drüxeente Johondot hees_et dann alld eigelstein un och egelstein. En dä Zick loche drömröm wall en de Houpsaach noch de kölsche Boore ier Felldere. Em feezeente Johondot däät mer eygilsteyn schriive un em sëxeente Johondot am Igelstein.  häd_em sibbezeente Johondot op Lattëijnėsh  jenanndt. Am 1. Januar 1813 kohme dann dem Napoleon sing Lügg_un hann_en en de , op kölsch, de Oodler_Shtroohß, ömjedeuf; koot fü_em Johresbejėnn fun 1871 woh domet alld widdo Schloß, un et wohr widdo do Eijelstein. Do moß di Jäjend schonn deesh foll med Hüüso jeshtannde sinn.

Hügg_eß dä Ëijelshtëijn_en zėmmlesch schmale Shtroohß. Der Fokeer eß fott op de nöüje „Turiner Shtrohß“ jenannte Affschned fun_de jruuße Nord-Süd-Fahrt.




#Article 257: Öskerche (182 words)


Öskerche (amplisch: Euskirchen) ös dat Stättsche, wo all Löck sare, dat se am Fohs von de Eefel wonne dääte, weil se kenn Eefele senn wolle on die jebirjische Landschaft iersch hönge Öskirche ahnfängk.
Dat Städtsche ös at siehr alt. Stadtrechte hann se zöngk 1302, on die hann se von Walram dämm Rude jekräje, der wor Jraf von Montjoeu (Monschau). Jedes Johr dorschten se ne Maaht afhahle, der heesch Semme-Jödde-Maht (Simon-Juda-Markt) on wied bös höck am letzte Waucheengk em Oktober afjehahle.
Die ahle Stadtmuue ös och noch möt e paar kuerte Stöcke erhahle, on Tüernche jitt et och noch ze sehn von domols. Ussedämm jitt et e schön Stadtmuseum möt vell interessante Saache von domols em decke Tuern, tireck növve de Määteskirch. Öskerche litt aam Veybach su schön wie Kölle am Rhing, su vezällt os Fastelovendsleedche, wat he in jedem Saal jesonge wied. Selevsveständlich litt Öskerche och ahn de Ereff, ävve die flüss usseneröm on ös deshalev net su wichtich, ausse für bestembte Betriebe, die jenau aan der Baach jebaut hann.

Öskerche ös en Kreisstadt, woanoah de Kreis Öskerche esou heis, wi'e heis.




#Article 258: Luffschlang (725 words)


En Loffschlang oddo Luffschlang ess enne dönne Shtriife uß Papier. Fö jewöönlesch wääde se als enne Reng opjerolld onger de Lück jebraat. Dobëij sinn di esu lëijsch jewekkeld dadd et janz ëijfarr eß, dat mer se med e beßje Puhßte dorresch de Jäjend blohse kann. Mer kann ävver och et Äng memme un zweschwe de Fengere faßßhallde, dä Reng fott schmiiße, un domet di Luffschlang sesch op rolle lohße.

Der Name hann se wall, wëijl se dorrsch de Luff fleeje sulle, un wëijl se lang senn, un en Schlange Linnije optredde — sönß sinn se weder uß Luff, noch lebänndesch, allso ken nommaale Schlange.

Äfonge hät mer se alld längo, dat sull enne Bälliner Drokker mem Noh Name Demuth jewääse sinn. Fellëijsch enne Fowandte fum aahle Litfaß. Künnd och sinn, dat di Idee fun de Luffschlange uß Schina bëij onß ennt Land jekumme eß, dat wëijß mer nidd esu jenou.

Luffschlange weede bëijm Fiere jebruch, besöndoss op Silvëßto, op Faßteloovend, bëij Jebootßdaare, op Bedriifß Fiere, un wänn do Papß noh Kölle kütt.

Jään dëijt mer och op janz jewöönlijje Paatiß domet strunze, dat mer de Bud med Luffschlange foll hängk. Esu jesinn sinn Luffschlange övv en Dekko. Em Handel un de Jeschäffte fingk mer se och unger Paati Atikkelle, bëijem Pappier, un onger däm komije Bovver Bejreff „Scheëchzachtikkelle.“ Dat weed wall dröm sinn, wëijl de Lück jään laache donn, wan se ëijnem esu en Schlang en t Ouch bloose, un bëij ëijnem sällvo de Troone et Loufe aanfange, ävver nit ůnnbedengk fö Fröüjt.

Jemaat wäde de Luffschlange uss ennem Papiert wat schlääsch brennd un rääsch weijsch eß, domet mer sesch bëijm Fiere mit noch wih dëijt, un och wämmer blou eß un med en Zarett draan kütt, këij Onjlöck paßßėet. Et eetz wääde jannz nommaale Rolle med dousende Meter jemaad un en 6-erlëij Färve bedrock. Dat leuf ettlije Meeter brigg un weed widdo affjeweckeld un en koote Stöck nöü opjeweckkeld, affjeschnedde. Et läzde Äng weed weed med jët Liem drußße op di Roll jeklääf beijem Affschnigge, esu kumme dann och die Rengelsche zoshtannd, di me do shpäädo hät. Dann weede di dönne, iiwesch brigge Rolle all op ëijmol etwa do opjeschnedde, wo die Färve aanenanndo shtüßße, ävver nit besöndoß jenou. Et süüht nämmelesch bonnto uß, wann enne schmale Shtriife fun enne anderre Färf no met op esu enne Luffschlang kütt. Jäähn löht mer et allolezde Äng fun dä Röllsche aanenenndo hange, domet lohße se sesch bäßßo fopakke. Esu kumme dann ettlijje Päkksche Luffschlange á 18 Shtöck uß ëijnem Affschnedd fun däm jruuße Papier Roll. Do kumme Zellofaan oddo Paperishe dröm, un dat eß, wat mer em Lade koufe künne.

De Luffschlange loohße sesch jood un lëijsch ußß rolle. Dat kütt, weil et Papier jladd eß, ävver och fum Ongerdrock bëijm Bloose. Bööhß De nämmelesch en dat Loch en de Medde fun esu enne opjerollte Luffschlang erenn, do schtröömp do enne schtarrke Loff Zoch dorresch, un dann paßßėeed et sëllve, wat bëijm Fleeje de Füjjel un de Flochzöüje aam Hemmel hälld, nur hee mem Papier — alleß weet do hem jetrokke, wo der shtärrkßte Wind draan föbëij jëijt. Do kann sejj orren Loffschlang net hallde un fleesch med. 

De bëßte Affshtand zwesche Mongg on Loffschlang eß zwesche 25 un 30 Zanntimeete hät de Weßßeschavv erußjefonge, je nodem, wi shpez mer sing Schnuut maache kann. Ävver mer moß drop aade, dat këij Shpeu metkütt bëijm Bloose. Ed eß ävvo ejaal wi schëijf mer drop blööt. Et eß och ejaal, wi fill Allkohol en dämm Loffschtroom eß. He bëij hellv et janns ennorrem, dat dä bövverschte Reng jannß uuße fun dä Loffschlang zosamme jeklääf wooden eß, bëij de Proddukßjohn. Esu hälld dä nämmlesch sing Forrem, mer kann en nit klëijno maache, och wämmer drop drök, un esu kam mer och dat Ennere fun dä Loffschlang nit bëijm affwekkelle shtüüre un faßßhallde.

Mer kann och et Äng memme, fun enne, un zweschwe de Fengere faßßhallde, dä Reng fott schmiiße, un domet dëijt sesch di Luffschlang uß schträkke. Wenn en Lůffschlang eijmol am Opjonn eß, dann jëijt se dermiihtß och jannß op. Dat kammer nottße — mer schmiihß se hallef övver enne Faßteloovenß Waare — dä jökkelt wiggo, un dė Schlang rolld sejj op. Oddo mer wirref der Aanfang övver enne Aßß em Boum — dat Rengelsche fällt zerrök, op de Ääd aan, un trick dat Denge jannß op, uew.




#Article 259: Rita (432 words)


Rita ös ne Naam von ene Hellije us Meddelitalije. Die hätt en Cascia, 150 Kilomete nordösslich von Rom, em 14.Johrhondert jewonnt on jelövv. Jebore ös se 1367 als Doete von Antonio on Amata Lottius, die at net mieh jong woere, wie se dat Mädsche kräsche. Ejentlich ös se op der Naam Margerita jedööf. Rita ös en Afkürzung von dem Naam. Se wor ald als kleen Mädsche e onjewöhnlisch Köngk. Et wied vezallt, dat ihr als Bäbi e paar Beje en de Mongk jeflore senn on nix schlömmes dobei passiert ös. Se wollt jäen en et Klueste john, ävve die Äldere hann se em Alte von 14 Johr möt enem Kähl us Roccaporena naamens Ferdinando Mancini vehierod, der e fies Jemöht hatt on off onbeherrsch on wöhdisch woer. Böss dat et 18 woer, dorsch se noch deheem blieve. Donnoh hätt dann et bej öm jewonnt on jeliert, ön jern ze hann. Och häe ös möt de Johre röjije jewohre. Se hätt möt dem dann zwei Fente jekräje. Em Johr 1401 hann se ihr de Mann dann duet heemjebraht, on keene woss, wie et passiert woer.
Die Fente wohre jenausu krakelisch wie ihre Pap on wollten Blootrache hann. Die Mördere hatte von ihre Johtheed jehuet on hann jefroht, of se sich bej ihr vesteiche könnte vür de Polizej. Dat hätt die och möttjemaht on denne jehollepe. Für Ihr Fente hätt de hellije Rita jebött, dat der Herrjott vehendere soll, dat se su en jrueße Söngk wie die Blootrache bejohn.
Se senn dann och alle beetz ahn enne Seusch jestorve, ieh wat se jett ongenemme konnte.
Nu woer se wedde alleen on wollt entlisch en et Klueste john, ävve die wollten se net, weil se Angks hatte, dat se en die Blootrach veweckelt wüere. Drejmol hätt se et vesoht ohne Erfollech. Dat hätt ihr Ärsch jedohn, on se hätt vell jebött, on do senn ihr em Drohm de hellije Johannes, de Täufe, Aujustinus on Nikolaus von Tolentino erschenge on hann se en et Klueste jebraht. Des Morjens hann die Nonne se jefonge, on weil dat net ze erkläre woer, wie se erenjekomme woer en de Naaht, hann se se dobehahle.
Se hätt dann en Dörnewongk von de Dörnekruen vom Herrjott kreje, on su wied se och darjestellt: als Nonn möt Wongkmole on Ruese, weil se om Stervebett ene Vewandte jesaht hätt, se soll ihr us em Jahde von deheem en Rues brenge mezze em Wöngkte. Ejentlich net müejelich, ävve se woere am blöhe.
Dröm wäere jetz noch jedes Johr bei denne Aujustinere am 22. Maj Ruese jesähnt on als Höllep jäje Krankheete denne Kranke opjelaaht.




#Article 260: Klempe (121 words)


En Bëijshpell för en Addrëss_em Ingernet:
 
Affstände noh de Punkte dääte se kapott maache!
Klempe oddo Klämmpe dëijt mer, wäm_mer bëijm Schriive fojeßß, Zwescheröüm ze loohße. Dat paßßėd_Ėijnem besöndoß lëijsch noh Saz_Zëijshe, allsu Pungk un Komma, un wäm_mer et fun de Maschine_Schriiverëij esu jevënnd_eß. Et eß ävve fun de Tüppojrafi hä jesinn nit reshtesch, un süüt och nid_esu jood_uß. Nu künnte moderne Kompjuto- un Saz_Süßteme dat outomatesch wido fott maache, un mannsche donn dat och, ävver lang nit alle, besöndoß nit em Ömfeld fum Internet, woh jo öff Adresse jeschrevve wääde mößße, wo Pungkte dren sin, wo këijne Affshtannd do henger jehüürt.

 HAN DISH JO SU LE
 EV.BESÖCK MISH BA
 HL.DING KALLIMÜSJ
Klëmmpe bëijm SMS Schriive. Mer kritt mieh enn_et Dißpläj.




#Article 261: Fisternöll (126 words)


Ene Fisternöll es jet, wat keiner metkrije soll. Wann jet stell un heimlich zwesche enem Kääl un enem Frauminsch läuf, dann han die zwei e Fisternöllche.
Un weil mer jo tolerant sen, jo, dat kammer och bei Lesbische un Schwule Lück sare.

Dat Minsch, oder der Minsch, wo mer ene Fisternöll met hät, för der sät mer och: „Dat es minge Fisternöll“ oder mer denk sich: „Ich jon bei minge Fisternöll hück Ovend, wann et dunkel weed“ un freut sech drop.

Och DAT stemmp nit.  Et hät och nix ze donn mit fils à Noel. Nun auf Hochdeutsch weiter: Das Wort kommt von fistan (Mittelhochdeutsch): sich beschäftigen, herumbasteln. Und esu is in Düsseldorf (!) och en Fisternöll einer, dä im Keller irjendwat erömbastelt. (Quelle: Peter Honnen) 




#Article 262: Gerhard Jussenhoven (150 words)


Gerhard Jussenhoven (* 30. Januar 1911 en Kölle; † 13. Juli 2006 en Kölle) wor_e_ne deutsche Komponiss un Musikverläjer, dä besonders durch sing kölsche Fastelovendsleedche bekannt jewudde eß.

E paar Leedche die hä jeschriwen hätt, könnt m'r su manchem Blötschkopp un Lossmichstonn aan et Hätz läje, zom Beispill:

Met uns määt kejner d'r Mollie mie

Met uns määt kejner d'r Mollie, Mollie, Mollie, Mollie mie,
op e ne Schnäuzer op e ne Bart,
op en Brill op en Plaat,
met uns hann se lang jenoch de Aap jemaat,
met uns määt kejner d'r Mollie, Mollie, Mollie, Mollie mie!

Denk wie Joldschmitz 

Denk wie Joldschmitz Jung, der Jung wor schlau,
denk wie Joldschmitz Jung, der woss genau,
wenn Du dich ärgers donn andre sich freue,
dröm loss die Blötschköpp dr Nachen dir deue.
Denk wie Joldschmitz Jung,
denk wie Joldschmitz Jung,
wenn d'r ejner aan d'r Wimpere klimpere will!

andere Leedche:




#Article 263: Kumbe (105 words)


En en Kumbe dejht der Minsch jet errinn zem opbewaare. Do es Millsch, Kamelle, Jelld un Bleejschtev, Ööl, Zupp, Mammelad, Kompott, Promme, Schloot, un wad ned all, en de Kumpe aanzetreffe. Ävver nid all op eejmohl! En enem ööhnlije Huushalld es dat fing sotteht un et sinne och jähn underscheedlije Kumbe för de Saache. Et Essen un de aner Sache dejt me net zosamme. Ävver föllejsch fingk mer ene Schlössel ens zwesche de Bleejschteff un Raddierjummis. Och Jummis un Wäscheklammere woode bej uns em Huus fröje en Kumbe ubjehovve.
Kumbe sin us Ton, Schtejnjot, Schtejn, Jlas, Postelling, och ens us Hollz, un neuerdings us Plastic.




#Article 264: Die Feuerzangenbowle (213 words)


Die Feuerzangenbowle eß der Titel von e'nem Roman uss dämm Johr 1933, dä von Heinrich Spoerl verfass wudde eß. 

Dä Titttel von dämm Roman kütt dovon, dat zo Beginn von dämm Roman en Häärerond bei e'ner Feuerzangenbowl Jescheechte von ihre Schullzick verzälle. Dä junge erfolchreiche Schriffsteller Johannes Pfeiffer eß op sing Vründe eifersüchtig, weil hä nur von e'nem Huuslehrer alles beijebraat bekomme hätt. Dorop beschleeße die Vründe, dat dä Pfeiffer noch ens verkleed in en richtige Schull jonn soll, öm all die Streech nohzeholle, die sing Vründe fröher op d'r Schull jemaat hann. Jesaat, jedonn, hä jeht op die Schull, spellt sing Streech un hierot am Engk die Dochter vum Direktor.  

Die bekannteste Verfilmung eß us öt Joohr 1944 met Heinz Rühmann un Paul Henckels.

Een von dä bekannteste Szene uss däm Fillem, eß die Szen mem Lehrer Crey, jenannt Bömmel: Die Pänz en d'r Klass verstecke sing Schohn, als hä en Dampfmaschin erkläre will: Da stelle me uns e mal janz dumm. Watt is en Dampfmaschin? ... Als hä am Engk von d'r Physikstond bemerk, dat die Pänz im die Schohn nit zeröckjäwe wolle, blief hä su lang setze, bis die Pänz im die Schohn zeröckjejowe hann. Hä verläss die Klass met däm Satz: Ba, watt habt ihr für e'ne fiese Charakter!.




#Article 265: Paul Henckels (172 words)


Paul Henckels (* 9. September 1885 en Hürth bei Kölle; † 27. Mai 1967 en Kettwig, hück Essen-Kettwig) wor e'ne deutsche Theater- un Filmschauspiller.  

Paul Henckels fing sing Laufbahn noh em Besöök vun d'r Huhschull für Bühnekunß am Düsseldorfer Schauspielhaus aan, un wo doh als Schauspiller, Bühnerejissör un Theaterdirektor tätig. 

Sing ierschte Frau wor Cecilia Brie  (* 1884 en Breslau, † 1984 en Villa Gesell, Argentinien), och en Schauspillerin, met dä're drei Pänz hatt.

Von 1936 beß 1945 wor'e am Preußische Staatstheater Berlin unger Gustaf Gründgens aanjestellt, un hätt och dat Schlosspark-Theater en Berlin metjegrönd.

Typisch für sing Fillemrolle wor singe rheinsche Akzent un die Fixierung op Rolle als Muuzepuckel ode leesch verdötschte Häär. Unverjesse eß sing Darstellung vum Lehrer Bömmel em Fillem Die Feuerzangenbowle. Zitat: Wat is en Dampfmaschin? Da stelle mer uns janz dumm ...

En d'r 1950er un 1960er Johre troat Paul Henckels och en Fernsehsendunge op, z. B. en „“ mem Margit Schramm als Wiertin un'em Willy Schneider als Kellermejster.

Sing Jraaf befingk sich om Südfriedhoff en Düsseldorf.




#Article 266: Hürth (118 words)


Hürth es en Stadt em Rhein-Erft-Kreis, Regierungsbezirk Köln, Nordrhein-Westfalen. De Stadt Hürth es ene Zesammeschloß vun de Dörper Fischenich, Kendenich, Hürth, Kalschüre, Hermöllem, Effere, Stotzem, Gleuel, Berroth, Knapsack, Sielsdörp, Alstäde un Burbich möt rungk 56.000 Inwohner. Sei litt westlich vun Kölle zwesche Vürjebirch, Vill un Jrönjürdel. Ursprüng jonn bes en de Kelte- un Römerzick. Met de Klütte kom de jroße Zick vun de Industrie. Vill Koll wood afjebaut. Späder och ze Strom jemaht. Hückzedachs es die Stadt för de chemische Industrie un Filmstudios bekannt.

Zwesche dä Dörper es Buureland. Dat weed jood jenuz, un jitt vill her. Et es en wärme Jäjend, hät jenooch Rähn un ene fette Boddem uß Löß. Hee un do es e klein Waldstöckche.




#Article 267: Stadtwerke Bonn (145 words)


De Stadtwerke Bonn weede od met SWB affjekörz.
De SWB-Konzään eß met rond  Aanjestellte, verdeelt op die Standöört Bonn, Siegburg, un Adenau eent von dä jrüßte Wirtschaffsungernehme em Jebiet Bonn/Rhein-Sieg met e'nem konsolide Johresömsatz von öwe 450 Millione Euro.  

Die Dochterjesellschaffte sen em öffentliche Nahverkehr, en d'r Energie- un Wasserversorjung suwie en d'r Abfallwiertschaff tätich. M'em Wahnbachtalsperreverband (WTV) versorje de SWB rond een Million Minsche em südliche NRW un Norde von Rheinland-Pfalz met Drinkwasser.    

De SWB GmbH als Holdingjesellschaff rejelt de jesamte kaufmännische Aanjelegenheite für die Konzäänjesellschaffte. De SWB jehüren ze 100 Prozent d'r Stadt Bonn.

Zom Konzään jehüre die Dochterjesellschaffte SWB Energie un Wasser, SWB Bus un Bahn, SWB Mobil, SWB Service, SWB Verwertung, de Jesellschaft für Energie un Jebäudemanagement (EMG), SWB Regional en Adenau suwie de Verkehrsbetrieb Wessfale-Süd (VWS) en Siegen. Usserdämm sen die SWB aan zahlreiche öwerije Ungernehme en d'r Region beteilich.




#Article 268: Pingste (118 words)


Pingste oddo Pingxte vom Griechische „πεντη κοστή (ἡμέρα)“, op latteinesch: , fiere de Christe fuffzich Daach noh Ostere. Kirchlich jesenn eß et dat Fess vom Hellije Jees, dä övve de Apostele kom, als se met de Modderjoddes Maria en Jerusalem en e'nem Saal sohße un jebätt hann.

Unger em Hellije Jees versteht de Bibel de schöpferische Maach von allem Lävve. Hä eß noh de kirchliche Lier en de Welt jescheck wudde, öm Person, Woord un Werk von uusem Herrjott Jesus Christus lebendich ze haale.

Pingste jilt deshalef als Jebuurtsdaach von d'r Kirch.

Zwesche Hemmelfahrt un Pingste trecke om Land och hück noch Bittprozessione övve de Felde, öm für jood Wädde un en joode Äärnt em Somme ze bädde.




#Article 269: Ostere (148 words)


Ostere, d'r Ostersonndaach eß für de Christe et hüxte Fess em Johr. Aan dämm Sonndaach fiere se, dat Jesus Christus von de Duude op-erstande eß. Et eß et ählste Fess von de Kirch un jeht op et Passah-Fess von de Jüdde zeröck.

Fröhe däät me die Naach vür Ostere waache, öm op et Morjeruud ze waade un sich su op dat huhe Fess enzestimme. Deshalef wutt dat Fess „Eostro“ jenannt, watt em Indojermanische „Morjeruud“ bedück (Althuhdeutsch „Ostarun“).

Ostere wierd am Sonndaach noh em ierschte Vollmoond em Fröhling jefiert, fröhstens am 22. Määrz, spädestens am 25. April. Weil 2008 d'r ierschte Fröhlingsvollmoond op Fröhlingsaanfangk feel, wor Ostere 2008 schon am 23. Määrz. 

All bewäächliche Fessdääch werde vom Ostersonndaach uss berechnet: (D'r Fastelovend), Äschermettwoch, de Karwoch, Christi Himmelfahrt, Pingste un Fronleichnam.

Och die andere Sonndääch em Johr sen als Fierdaach von d'r Woch zom Jedenke aan d'r Ostersonndaach jesetzliche Ruhedaach.




#Article 270: Jringkopp (Bou) (289 words)


Enne Jringkopp oddo Gringkopp eß enne Kopp, fö_jewöönlesch en Shtëijn jehoue,
oddor_e Jeseesch, wat mer aan Hüüserwäng fingk, ann Ëkke als_enne Ziioroot, un aan Jivvelle un fröjer och öff övver de Këller_Ėnnjäng. Dann woore di esu jemaat, dat mer enne Fläschezoch, e Siel un Roll, un esu jët_draan maache kunnt, un di dääten se miihz en der Muul hallde, wann_se wi_j_enne Kran ennjesazz woodte. Esu koohme zem Bëijshpöll Balle, Sägg_un Keßte un wadd_och emmer en de bövvere Schtögg_en de Hüüser, bëij_de Kouflügg_un de Hänntlo. För de Këllo han di fö jewöönlesch ëijfach nur der Muul oppshtonn, dä eß dann nur deev_un rongk noh enne jemaat, këij Zäng, këij Zong un nix drenn. Dadd_eß, domet mer ene Shtang oddo enne Boum oddo Ballëke dren döüje kann, womet mer dann schwere Saache un Laßßte, wi Stöcker Bier un Wing, en dä Käller_eronger lohße kann, un_de lëddijje och widdo erop.

De Jringköpp' aam Bou hann de Shtëijnmäzze emmer jannß besönndoß schön jemaat. Esu e Jeseesch, däät dan zem Bëijsjpell fun dä Aanshträngong un dä Qwaale fozëlle, dim_mer hät, wäm_mer esu Jeweeshte aan Liene aan de Schnüßß hange hät. Decke Bakke, fodriihte Oure, e shëijf Jebeßß un de Zëng jeblekk, dat eß nit sëllde. Janz jähn woodte de Köbb_övver de Këllo_Löscho och jenůmme, öm di ze forschrëkke, di des Naakß do enshtëije un kleue jonn wollte. Et joov jo nit esu fill Leesch wi hügg_en de Shtrooße un Jaßße, un wenn De Der övverlääshß, Do hässs_alld_e schlääsch Jeweßße, wëijl De o_m Wääsch beß, jët fobodde]neß ze donn, un dann kütt der Moohnd eruß, un et luuert Desch op ëijmool enne Düüvel aan …

Mansche fun dä Gringköpp senn och nur do, uß Spass_aan_de Freud, wëijl_t schön_eß, oddo fö_ze_zëije, dat mer_et sesch lëijßte kann.




#Article 271: Nüggel (141 words)


Enne Nüggel schtischt mer de kleine Kinder in der Mongk, domet sen hallde un nit eso brölle un krische dun. Däer Nüggel soll enen Ersatz sin. Lödschen se an der Schpitsen von der Mämmen sinse jo jlögglisch, avver de Mam avver nit, ode an der Fläsch lödschen wäeren leever, avver der Nüggel mämense ouch, domit se der Daumen bemm Lödschen schonen.

Der Nüggel häet drei Deil: Een Ring zom Hallde, en Schief, domet däer Sehver drunger uußder Seesch blievd, un en Jumistück füer in der Mongk zem dun. Kam mer och käuje, avver de Kleen heen jor nor kein Beißerschen unso dun sem nix.

Wär Fasteloobends-Jeck is tut sisch ouch schunnens enen Nüggel umhange. Dofför krit mer extra gruuße Nüggele em Lade.
Die hann off ene Schief dran wie ene Bierdekcel eso jrooß. Allso die nohjeammte gruoße Nüggel füer de Jruote.




#Article 272: Hondebier (103 words)


En Holland es et Hondenbier jenou dat, wat de Naam säät, jät ze Suffe för der vierbejnije Frünnd.

Terrie Berenden uß Zelhem häd_det ärfonge. Dat Hungkßbier weed uß Malts un ennem Äxtrak uß Rende jemaat. De Brouerei uß Zelhem bräud ed er, och wenn do ja keine Alkohol dren eß. Se verkoufe ed als e „Hondenbier“ unger där Marke „Kwispelbier“ dat kütt vunn dämm holländesch „kwispel“ wat esu jät is, wi wäm mier sare „wiggelle“ oder „der Stätz wedelle looße.“ Denne Hüngk em Oot scheind et ze schmecke. Jetz soll et en janz Europa aanjebodde wäede.

Op künnder enne Hungk bejm Bierdrenke aansünn.




#Article 273: Sonndaach Laetare (182 words)


Am Sonndaach Laetare (uss_em Latteinesche övversaz heiß dat: „freu Dich“) dämm mettlere Faastesondaach hann die Christe de Hälef von d'r Faastezick hinger sich. Zick Äschermettwoch wor die Zick von Zeröckjetrockenheet jepräch. Aff dämm Sonndaach Laetare solle die Christe äwe fruh dämm Palemsonndaach entjäjesehe, dä für de Enzoch vom Jesus Christus en Jerusalem, dämm singe Opferduud un domet d'r Erlüsung vom Minschejeschläch steht.

Beß en et 19. Johrhundert troat am Sonndaach Laetare d'r Paps en Rom met e'ner joldenen Ruuß vür et Volek. Su wollt hä op die bevürstohnde Karwoch hinwiese. De Ruuß jilt als Sinnbild vum Jesus Christus, un deshalef wierd d'r Sonndach Laetare och Ruuse-Sonndaach jenannt.

En Kölle hät sich am Ruuse-Sonndach 1822 et Fesskomittee jetroffe, un vereinbart, dat 1823 am Mondaach vür Fastelovend ne Fastelovendszoch durch Kölle trecke soll. Doruss eß dann späde de Russemondaach m'em Ruusemondaachszoch entstande. Su hängen Fasteleovend un Ostere, dat hüxte Fess von de Christe, wie e Zwillingspäärche zesamme. Un deshalef eß de Kirch uss'em Fastelovend och net wegzedenke. Zick 2006 jeht d'r Proklamtion vom Dreijestiern suja en feierliche Miss em Kölner Dom op Kölsch vürruss.




#Article 274: Tennisschläjer (146 words)


Önö Tennisschläjer brud dr Mänsch beij öt Tennisspelle.

Vreuer woode Rahme us Holz jebrudd. Dat ändernde sisch en d 1980er Joohre, Aluminium övv Stoohl ersatz dat Material. Hüü notzt mo glasvorstärkde Kunststoff (GFK), ävver och Keramik, Titan un Aramidfasere wääde äjösatze.

D Schlaachfläsche beständ us Tennissii, di en dr Rahme jespannd weed un s ä Form van ö Schachbredd voll maad.

Mo ongerscheed 2 Zoote va Tennissii. Di enn bösteed us Naturdärm un kutt meetstens va Kööh. Dä Nachdeel van di Sii es, dat si flott risst un düür es. Dr 0815-Speller brudd s normalerwiiß net. Dä nämmt sisch Konstsiij, di meetstens us Nailon jemaad weed. 

Di Koppjrüüde van d Schläjere weed ä viir Jrüüde ongerscheede.

D Jreffe van d Schläjer hand ongeschiidliche Forme un Ömväng. Ö Jreffband sorchd dovör, dat dr Speller dr Schläjer jott apakke kann un dr Schweeß en d Hand opjesuchd weed.




#Article 275: Pöbel &amp; Gesocks (138 words)


Pöbel  Gesocks iss  en Oi!-Band as em Ruhrpott. Se han sesch 1979 onger dämm Name Beck's Pistols jejröndt. Aanfangs do 90er Joohre hann se et eetßte Allbumm op der Maat jebraat: „Pöbel und Gesocks“ met Shtökke us de Aanfangsdare, un woodte domet bëij ennem jrüüßere Puplikum bėkannt. 

De Bänd dorref iere Name nit mieh bruche, nodämm de Brauerei Beck GmbH  Co. KG sesch do jäje om Rääschß wääsch fowaare daaht. Bëij de Beck's Brauerei woor nämmlij jenne Shteff med ennem Bänd-Ti-Shööt bëij de Ärrbëijd opjefalle, un dat däät dänne Bövvere do nit paßße. Dann dahten se en Ömmfrooch en dä Bänd ierem ëijene Fanzine „Scumfuck Traditions“ affhallde, un dobëij wood dann „Pöbel und Gesocks“ do nöüje un emmer noch akktowälle Name fun dä Bänd, noh ëijenem fu dä iere bekannzte Leeder.

Di Bänd hät e paa Plaate jemaat.




#Article 276: Jemeende (293 words)


D Jemeende es d kleenste räumliche Vorwaltungsorjanisatiun ä Dütschland.

Ön Jemeende kann op si Jebiid bestämme, wo öt lang jeed. Dat bedüüd, dat hör dat Räät zosteehd, jätt z entscheede. Dat heeschd ävver och, dat ön Jemeende vöör alles zoständich es, watt en öt Jebiid välld.

Dörch dat Waaße va Jemeendens wood völl neu jekroomd un di Zaahl had sisch döck jeändert. Besongisch en di Bundesländer, di vreuer zo d DDR jehoote, bleed komm jätt, wi öt woch.

Ön Övversischd övver d Zaahl van d dütsche Jemeendens en di enzelne Bundesländer jitt di Tabell:

Zo d Opjaave van ön Jemeende jehüüd öt, sisch öm dr Möll z kömmere, d Strooße saubr z halde un d Daate van Persune, di op öt Jebiid van d Jemeende lääve, op z nämme. Anger Denger wi Sport, Theatr un d Usstattung va Böchereie kann van ön Jemeende waahrjenomme wääde, brud di ävver nett. Öt hängd van öt Jeld aav, dat ön Jemeende had.

Jeld kütt dörch Stüür zo d Jemeende. Su es di Jewärbestüür ön Quell, öm di sisch d Jemeendens risse. Dobeij mösse s ävver em Oohr behalde, dat s kenne Jewinn maache sölle, dat Jeld, dat örä kütt, soll mä dr Jemeendebezirk helpe. Dat heeschd, ön Jemeende söll net op Vräck misch komm öruss schrabbe, s soll ä Mosse kassiire un dat vordeende Jeld vornönvtisch en d Jemeende äsätze. Ävver d meetzde Jemeendens hand nett zövöll Jeld, öt vääld an all Äcke un Kante.

Dä Bejreff Jemeende bedüüd ä Dütschland net jätt Bestimmdes. Alleen beij d Jemeendens oohne Kreijsopjaaven ongerscheed mo 10 Zoote va Jemeendens. Dozo komme noch Jemeendens met Kreijsopjaave un ön jruuße Zaahl va Spezialjemeendens. Dä Bejreff Jemeende maad also alleen kenne Senn, dänn dat kann önö Ocht, ävver och ön Stadt se.




#Article 277: Motto (166 words)


E Motto eß äänlesch wi en Övverschref, odder enne Waahlshproch. Et wed ävver nit immer unbedingk bovvedröver jeschrevve, wi en Övverschref, un et wed öf jewäähßeld, häd alls-enne köötere Beshtannd, wi-enne Waahlshproch.

En Seßijohn em Karneval hät e Motto, de nääkßte Sessijon hät dann en annder Motto.

En Forannshtalldung hät öf e Motto, suwije „Hük danß de Bärin mem Bär“ förrenne Danß-Ovend med Damewahl em schöönßte Danß-Kaffee (Tanzcafé Brömmel) nörtlish der Alpe.

En Handlung kann unger enem Motto shtonn un shtattfienge. Da heiß et dann „Dä hät däm zwei mol eine jekleev, noh däm Motto ‚dubbelt jekleäv hällt besser.‘“ - oder eso en där Aat.

En Motto kann oresuwat wi en Thema sin, wenn-et förre-beishpel öm et Shpille jeehjt, dann hät me enne Rolle-Shpell-Ovent med em Motto - ov Thema - „Meddel-Allder“ un de Lück jevve al de alde Rettere un Borsch-Frölleins un jöke öm Päd erüm, unso.

Dat Woot „Motto“ küdd_ussem_Lattëijnesche,  hëijß do esu fill wie e Jemorrmelle, wat mer esu für sesh henn säät.




#Article 278: Kriel (318 words)


Wen mer zorück jonn in et Joohr 1223, do wor Kriel nur ene Hoff, dä mit singe Ländereie dr Kirresch Zint Gereon in Kölle jehot hätt. Mit dr Zick wore et e paar Hüsje mih, un et wor e Dörp, zo demm och et nevvenaan jeläjene Deckstein zälle dät. De mießte Lück wore domols Buure un kannte von fröh bis spät nur Plackerei, Sonndags jinge se bedde in ener Holzkiresch, do wo Hück et „Krieler  Döömsche“ druss jewoden eß.

Dröm heröm in Lind dat wor e Veedel wat et Hück nit mih jitt, jov et mit dr Zick noch en Hääd mih  Hüser un Höff, dr „Platzhoff, dr „Kitschburjer Hoff“, dr „Kleinjohanneshoff“, dr „Mönchshoff“ un dr „Decksteiner Hoff“ (eetzte Urkund im Joohr 1316). Dat Ritterjut „Hohenlind“, et „Tönnishüsje un e paar Mülle, nöhmlisch de „Decksteiner Müll“ un de „Pletschmüll“. En Müll wor nit eije, dat wor  vum Müller jepaach, se hatten ene sujenannte „Zehnte“ an die do Bovve ze jevve (jenau wie Hück). Kän vum janze Kireschspill wor dr Hoff Kriel, nit zoletz dorüm jov et do för all Zänkereie et Jereech. Dat han se ävver im 15. Joohunndot noh Zint Gereon in Kölle verlaat.

Esu jing et üvver Johrhonderte wigger, de Lückscher hatte nit vill ze laache. Profiteere däten nur die fing Heere, us demm Jrund wot dat Janze och „Herrlichkeit Kriel“ jenannt.

Im Joohr 1802 wor et dann met dr Herrlichkeit passė, de Franzuuse wore jekumme, fing Lück kunnte jetz op französisch parliere, hatte ävver nix mih em Jeldbüggel.
All dat, wat die Kiresch anjehäuf hat an Ländereie, mot se avjävve. Üvverhaup wot  vill ömjemodelt, Krieler jinge för ze hierode  op et Standesamp noh denne Buure in Effere, wat hückzedaachs en Deil vun Hürth es. Zo Kölle jehot hät Kriel av em Joohr 1888.

Hückzedaachs es Kriel  e Veedel em Söödweste vun Kölle, dä Bezirk vun Kölle heijß Lindedahl, wo dat Veedel enne Deil vun es.




#Article 279: AMK1 (302 words)


Dr AMK1 es önö Protyp, dem Mercedes-Benz herjestalld had. Dat Auto weed en öt Museum va Benz ussjestalld.

Mercedes-Benz werkd völl an d Vorbesserung va Autos. Völl Denger wääde entweggelt, di mo ni op d Strooß z see kidd. Dozo jehüüre besongisch d Motore ävver och janze Autos vöör z. B. dr Wenkkanal wääde väädisch jemaad, damet s ö paar Daach, Wäche övv Mond vöör Vorsuche jebrudd wääde könne. Domet dat ävver net alles op dr Schrott land had sisch Mercedes övverlaad, d beijdste Stöcker en ö Museum us z stelle. Su entstänge Räum, di völl van d Jeschichte, di jo au Zitt ävver och d Neuentweggelunge va Benz ömvasst. En di Räum weed och dr AMK1 usjestalld. Watt jezeechd weed, dat es ö selverjrau Modell.

Beij dr AMK1 bestäng dä Opdrach an d Deßaijner, d Technik un öt Schünne ä Äklang z bränge. Besongije Wääd wood dobeij op öt Vaarwerk jelaad. D Konstruktöre sollde d Fantasi spelle losse. Watt jeschaffd wood, kutt sisch see losse. Öt send net mä d Vleueldööre, di en öt Oohr valle. Di jjov öt jo och at en d SL-Versiune ävver he woode s angisch ajebraad un stönd en önö janz angije Wenkel zm Auto.

Beij öt Vaarwerk entstäng ö Auto beij dem sisch dr Sturz van d Räähr sisch öm bes zo 20 % ändere kutt. Öm dat möjelisch z maache wooch öt nüüdisch, 2 Jummimischunge ä enne Reef z vorwände. Dodörch woch d Reef usse hell un enne weech. Dr Dörchmesser veel va 19“ usse op 17“ enne.

Ävver och van öt normal Lenke es Mercedes he aavjejange. Öt wood ön Draiv-bei-Waier-Technik entwäggelt, öt joov kenn Vorbindung usser övver Stromkabele tösche öt Lenkrad un d Räähr. 

Van öt Auto wood mä 1 Stöck jebouwd, dat op d Tokyo Motorschou em Joohr 2001 ussjestalld wood.




#Article 280: Carl Friedrich Benz (514 words)


Carl Friedrich Benz (* 25. November 1844 ä Mühlburg beij Karlsruhe; † 4. April 1929 ä Ladenburg) woch önö Injeniör, Ärvänger un enne van d ischde, di Autos entwäggelnde, önö Autopioneer.

Carl wood am als Karl Friedrich Michael Wailend jeboore, dämm sing Mamm hod ö Küddelche met önö Mann, oohne met däm vorhiirod jewääh zu se. Ö Joohr no Karls Jeburd hiirode s ävver Johann Georg Benz un Carl noom dr Naam Benz a. Singe neue Papp storv 1 Joohr spiidr ävver Carl bleed beij singe Naam, ändernde ävver dä Vöörnamm va Karl Friedrich Michael ä Carl Friedrich.

No öt Studium ä Karlsruhe hiirode Carl am 20. Juli 1872 öt Berta Ringer. Öt Pärche braad 5 Kenger op d Welt. Nävver sing Famelisch spelld öt Werk vöör Carl ön jruuße Roll ä si Lääve. Carl wood önö Pioneer beij d Entweggelung va Autos.

Als Carl avong, sisch öm Automotore z kömmere, do joov bo janüüß. Wä Spass dora hott, dä moot sälvs vrekkele un dat däng Carl Daach un Naat. Hä hod sing kläng Garach, ön Werkstatt, eejentlich woch dat mä ö kleng Büdch un laad eefach looß.

Öt duurde net lang un Benz hod önö Vorbrännungsmotor als Zweitaktr jebouwd, dat wat mo hü än ö Mopeds had. Bald dono jäng öt wiir un us önö Zwei- wood önö ViertaktmotorViirtaktr. Dat reichde häm ävver noch net un hä vrekkelde wiir. Öt entstäng ä Jetriibe. Mi un mi koom si Werk ö normal Auto nööder un nööder. Als no ön Zitt och d Längkung, d Zündkääze un all dä angere Krom väädisch woore, schaffde hä öt als ischde, ö Auto op d Bee z ställe. Öt hod zwar mä 3 Räähr ävver dat speld kenn Roll. Öt voohr un dat zalld. 1866 voohr öt dörch Mannheim un schaffde 18 km/h. Singe Motor braad öt op 0,8 PS.

Am 29. Januar 1886 melde Benz sing Kaach zm Patent a un schreev domet Jeschichte, dänn domet woch öt Auto jeboore.

Schwiirichkeete kannd Benz komm. Hä sood emmer önö Usswääch. Su lävverde ön Apöthek häm Sprit. Dat bedüüd, dat di Apöthek di ischde Tankstell van d Welt wood.

Als Benz merkde, dat sing Ideee opjänge, maade öt häm noch mi Vreud, Autos z entweggele. Su entstäng och at önö klenge Bus ä sing Werkstatt.

Dat Werke va Benz kosde önö Hoov Jeld un d Banke woohle ha, dat hä sing Firma en ön AG ömwandelnde. Hä maade dat ävver öt Zsammewerke met dr Opsichtsroot klappde net jott un Benz hood ä sing Firma op. 1883 maade hä ävver met d Rheinische Jasmotorefabrik ön neu op, di 1899, öm flüssich z bliive, och ön Aktiejesellschaft wood. Ön Zitt lang woch sing Firma dr jrützde Hersteller va Autos op d Welt. Als häm öt Vrassele em Joohr 1903 schwöder un schwöder veel, hood hä domet op un maade 1906 mä no ön kleng Firma onger dr Naam Carl Benz Söhne op. 

Benz ischde Firma, di sisch Benz  Co. Rheinische Gasmotorenfabrik Mannheim nannde, un d Daimler Motorenwerke fusioneerde 1926 zo d Daimler-Benz AG.

Benz storv am 4. Aprel 1926 ä Ladenburg.




#Article 281: Aff (108 words)


De Aff es önö 65 Kilometer lange Floßß än d Bretagne dat heescht ä Frankreich. Sing Quäll litt en d Nööhde va Paimpont. Bei Glénac läuft si Wasser en d Oust. Scheffe könne op’m bes La Gacilly vaare. Dat litt doraa dat d Franzuuse dr Canal de Nantes à Brest jebout hand. Dat Bevaare jeet ävver mä met kläng Boote, vöör jruuße Scheffe es d Aff nät deep jönoch. 

Do, wo de Aff en d Oust läuft, entstäng ö jruuß Moor. Wä öns do woch, dä weeß, dat öt do nävver völl Möggö un Vleeje och önö hoov sälde Deere jitt. Besonginsch bekannt es di Jäjend vöör Veuel.




#Article 282: Neederländesch (Sprooch) (136 words)


Neederländesch udder Nedderlängsch, mieschtendeels Holländesch udder Hollängsch jenannt, es en jermanische Sprooch, wat en de Nedderläng on en Belje jekallt weed. Et es - von de Historie betrach ene Knubbel von Sproche us em ahle Frankesch odder Saal-Frankesch.

Noh de lange Zick, dat de deutsche un de nedderlängsche Sproche jetrennt wore, nämmich zigg de 1400-er Johre on noch mieh noh dä europäesche Opdeelong vom Wiener Kongress, ess et Nedderlängsch en äje Sprooch jewudde. De Dialekte en Limburch on aam deutsche Nedderrhing sen ävver su ähnlich, dat mer dodren fass jar nit merk, op welche Sigg von de Jrenz se däheem sen.

Trotzdäm ess dat Standardnedderlängsch natürlich en äje Sprooch met enem äjene Wordschatz on ener äjene Jrammatik. De Nederlandse Taalunie deet reguliere, wie et Neederlans jeschrevve on jekallt weed. Die Bestemmonge dovon jelde och en Belje.




#Article 283: Adolf von Egmond (205 words)


Adolf van Egmont wood jeboore en Jrave en Noocht_Brabant om 12. Fäbrowa em Joohr 1438, un eß jevalle en Doornik aan de Schëllde em Hënnəjou amm 27. Juni Joohr 1477. 

Adolf wohr enne Sonn fumm Arnold van Egmont, dämm Hächzoch van Jelldere, un de Catharina van Kleeve. En dämm Opvoljer_Shtrigg fumm Hächzochdom Jelldere hätt_e em Joohr 1465 singe Fatto jevange jesaz un wohd_dann sëlləvo do Hächzoch. Em Joohr 1468 hätt_e de Schlaach fun Straelen jääje et Hächzochdom fun Kleeve jewonne, ävver dä Hächzoch fun Bůrrjonndt, Brabant, Limbursh un Luxemburrsh un zojlish Jraaf fun Flanndere, de Artesië, Bůrrjonndt, Henegouwen, Holland, Zeeland un Namen, do Kaal dä Kühne, hädd_enn Arnold tozdämm en sing Amp zoröckjeholldt. 
Em Joohr 1471] wood dä Adolf ėn Hesdin funn_emm jefange jenomme. Nohr_em Kaal dem Starke singem Duud_em Joohr 1477 wood hä fon de Flamens widdo bevrëijdt. Hä jėngk ävvo norr_em sellve Joohr kapodd_em Kreesch_als_enne Aanfööhrer fun_ennem fläämėsche Heer, nohdämm de Shtaaten_em Jellderland enn jraad widdo nöü als ihre Hächzoch aanäkanndt hatte.

Sėnge Nohvoljo bleev dohderwääje do Arnold, sėnge Fato.

Dä Adolf woohr fon 1463 aff, med_enne Doochto fun dämm Hääerzoch Kaal demm Eezte fon Burbong fohiirohd_em Catharina fon Bůrbong, wat fun 1440 beß bloß 1469 jelääf hät. Dė zwëij hatte zwëij Pänz:




#Article 284: Kreech (165 words)


Ene Kreech, dat es en Zituazion, wo zwei Armeeje (dat senn Vereenijunge vun bewaffente Männe un Fraue), een jäjen de andre, op Läven un Dut kämpfe. Dat Kämpfen hät miehstens politische Ursaache un et jeht hüggzedaach met schwiehre Waffe, zom Beispill Jewehre, Rakete un Panzer. Do ka'me vill met kapottmaache un der Minsche vill met aandunn, aam Liiv un och aan der Siel. Ussedäm es dat Janze och ärch düür. Wäjen däm allen senn die allemiehste Lügg nit för der Kreech. Ävver et schingk esu ze senn, dat me der Kreech och nit emme verhindere kann.

Zwei jroß Kreech hät et en Europa zweschen 1914 un 1918, un dann widde zweschen 1939 un 1945 jejovve. Die zwei Kreech wäden och der Irzte un der Zweite Weltkreech jenannt, will se sich övve de janze Welt hen usjebreit hann. Zigg 1945 ha'me bei uns keene Kreech mieh jehatt, ävver et jit jrad en Diskussion, ov dat wat unse Soldate en Afjanistan maache, ov dat ene Kreech es.




#Article 285: Breenijerberch (243 words)


Dr Breenijerbersch, dä amptlich Breinigerberg heescht, es e van 19 Stadtdeele, di zo Stolbersch jehüre, wat enn van de jrüüdste Städt em Kreiß Oche es. Dr Breenijerbersch jehüüd en dr Bezörk Kölle. Op dr Bersch wonnde am 31. Dezember 1999 jenau 971 Lüü. De hüüdste Stell is dr Schlangebersch em Naturschotzjebiet Schlangebersch. Hä es 276 Meter huch.

De Hauptstroß, die jenau dörch dr Breenijerbersch jeht, verbengt Breenich mit dö Kreuzung am Nahtijällche.

Im Oste vam Breenijerbersch vängt dr Stolberjer Bösch met dr Schlangebersch a. Dä es bekannt dörch sing Jalmeiveilcher un all die anger Blomme, die mä do wahse, wo Jalmei em Boohm is.

Vreuer woore ob dr Bersch völl Kulle. Doren hodde sö no Jalmei jebuddelt, öm doruss ä Stolbersch Messing zö mache. Sälf hü merkt mo noch an Name wie dr Bleiweg, dat he no Erz jejraave wood.

Unjeväär 100 Joohr vöör Christi Jeburt hant he at die Römer jeläävt. 25 Münze un Reste van Hüüser had mo he jevonge.

En de alt Hauptschüll, die 1988 zojemaat woode es, had dr Heimatverein ö kleng Museum ajelaad. Do weed jezeecht, wat mo övver dr Schlangebersch weeß.

Op Bösbijer Sie do litt dor Brockebersch un dr Bäresteen. Do wahse och Jalmeiveilscher, die öt mä do jitt, wo Jalmei em Boohm es.

Dr wichtichste Daach vör de Breenijerberger es enn Wääsch no Pingste. Da viere de Hahne Kirmes.

Dr Spetznaam vöör d Lüü vam Breenijerbersch es Balkanese.

D Balkanesen es dr Karnevalsverein vam Breenijerbersch.




#Article 286: All Day I Dream About Sports (106 words)


 — der jannze Daach ben esch övver Shpocht am Dräume — sull enne änglėsche Reklameshproch för dä Krohm fun Adidas sin, dänn dii der Minsche fokoufe welle. Dat eß ävver net wooar. Dä Saz woot net fun de Werbe_Shtrateeje jefonge, dän hann sesch Shpaßßmaacher ußjedaach, wëil dä en dänne iere Köbb_op dä Name „Adidas“ paßße dähjt. Dä sollt nämmle_j_e Akronüm do_fun sin. Ävver dat es och nit der jrond, worrömm Adidas Adidas hëijß. Dä Name hät nix med Änglesch ze donn, dä wood en der 1920er Joohre jans_op Deutsch uß däm Adi Dassler singem Name jebeldt, dä dä Lade doomohls en Hächzore_Aurach en Franke jejröndt hät.




#Article 287: Bösbisch (338 words)


Bösbisch, amptlich heechd dat Büsbach,  es e van 18 Stadtdeele, di zo Stolbersch gehüre. He wonne unjevär 7.200 Lüüh, wie se engs 2005 jezallt hant. 

Wä vreuer ä Bösbisch woch, da wood van der Apt e Mönster do he jeschekt, denn dä hot jät verbroche. Dä mood an dr Flaasbach wirke. Mo kütt sare, dat wat Australie vör de Ängländer woch, dann woch Bösbisch vor di van öt Kluster ä Mönster.

Dat soll ävver net hesche, dat ä Bösbisch mä Verbrescher wonnde, dat jedder jet usjevresse hot. Öt joov och a paar Bure he. Dat wore ävver ärm Schinnöster. Di kutte Dach und Naat wirke. Risch woode di dobei net. Morjens melke, över daag op de Velder un Ovens werm melke. Elektrisch Lett hodde die noch net un wenn öt düster wood, dann jeng öt in dr Püss. Su es Bösbisch jewaaße.

Bes 1935 paassde di ä Bösbisch op sich selvs op. Donoh jehoote de Bösbijer zo Stolbersch. De au Börgermeesterei jitt öt hü noch. Mä weet hü do net mie jewerkt. Do kan moch viere.

Hü litt Bösbisch tösche dr Breenijerberch, Breenich, dr Brand un Mönsterbösch. Va der Buschebersch us ka mo op Stolbersch araaf kicke. Mo sitt dr Preem und dr Dalli janz jott. Un natürlich d Burch.

Wä no Bösbisch kütt, da solld sich öns de Kersch a kicke. Vör a paar Johr hat mo dr Turm avrisse mösse. Dä wör sonst ömjevalle. Dat hat de Kirsch zämlisch verändert. Äver dat es nüüß dajeje wenn moch bedenkt, dat vreuer ön Kapell statt de Kersch do jestange hot. Belder jitt öt van di Kapell ävver net mi. Ön Kapell hat Bösbisch  ävver immer noch. Di steht nu em Heim in de Nöh van de Schüll jejenövver van öt Ehrenmahl.

Wä eemol ä Bösbisch ess, dä moss sich op jädde Vall dat Denkmol van dr Bareschesser akicke. Dozu muss mo wesse, dat mo a  Bösbijer Bareschesser sädd. Wä öt Denkmol söckt, da söll no dr Maat jo. Do steht öt vör de Bank tösche a paar Häggelcher.




#Article 288: Stolberger Platt (126 words)


Ja dat Stolberger Platt, dat es ön Sproch, die kutt va Härze. Mo sprecht di weil mo Stolbersch jähr hat, weil mo stolz op sing Heemöt is.

Mo kann völl dozo sahre wiesu di Sproch asu ess wi se ess. Jo, wer wonne noh a Holland, hand völl wööd övvernomme äver dat es jo mä öne klenge Deel von oss Sproch. Dat Stolberger Platt is dat, watt os he ussmaat. Dat Stolberger Plat, dat send wer, wer Stolberger.

Komm no he. Alle Lü vorstönd et, völl Lü spreche et. Hühr et dich a.

T Stolberjer Plat shtött töösche de Schprooche öm t eröm, et sin Ähnleschkeite un Öngerscheet noh dene, di öns nohm eine öns nohm angre hen john.

Dat Stolberjer Platt is en Ripoarėsch (Shprooch)




#Article 289: Bareschesser (170 words)


Dr Bareschesser jehüüt zo Bösbisch wie dr Dom zo Kölle. Dat janze vong 1907 a. Jussenz Hein woch em Jesangsvörein un wii di dat asu jöwänd wore jänge sö donoh op ö Bierchö of zwei drei. Do joov öt jo dr Ketschebursch noch. Hein jäng dann met a paar Lüüh övver de Hauptstrooß. Hüh heecht di Konrad-Adenauer-Strooß. Se koome bes unjeväär an de Eck wo öt no d Azena jeet, jenau jäjöövver van dr Empt. Do moot Jussenz Hein öns op dr Klo. Ävver do woch nüüß zö vänge. Op emoll soch hä jätt. Vöör a Huus do stäng ön Bach. Dat es ön jruuße Jrüll us Stee. Dorenn hant sö vröuer Bunne äjömaat. Dä Hein soch di Bach un hott si Klo vonge. Di Angere sore dat un dr näkßde Dach hot Bösbisch mä noch e Jöspräsch. Öt duurde net lang, do woss mo dat och ringsörum un de Lüüh sproche van de Bösbijer mä noch als d Bareschesser. Dat is bes hü osu. Önö Bösbijer es önö Bareschesser.




#Article 290: Brouwereie ä Stolbersch (432 words)


D Ketschebursch, amptlich heecht di Ketschenburg, wor än va Stolberschs Brouwerei. Öt joov a paar en öt Stättsche. Suffe kutte de Stolberjer at immer jott. Dobei es d Ketschebursch dö bekanndste un woch öt längste Bier am maache. Bröckmanns Chris hot 1817 met öt Bier ajevange. 1985 mahde se de Ketschebursch zo. Öt luhnde sich net mii. Ävver mo kutt ön Zitt lang noch Ketschenbursch Pilz koofe. Än Brouwerei ä Münche hot dat Rezept jekooft. Ävver dat es nu vorbeij. Öt jitt ke Ketschenburjer Bier mi. An a Paar Wetschafte hange ävver immer noch Schelder va Ketschenbursch. 

Völl Lüüh sahte, dat mo dat Bier mä drenke kutt, wenn mo Kopping jähr hott. Angerö krääte nett jenoch dovan. Öff öt an öt Wasser us der Baach looch? Isch kann öt üsch nett sahre.

Hü wirke di vam Wasserwerk en dat vreuer Brouwereihuus. Önnö Deel hand se avjerisse.

Em Joohr 2008 ändernde sich noch ens jätt öm d Ketschebursch-Brouwerei. Ön Prevatpersun koovde dat Räät op, Ketschenburjer Biir brouwe z dörfe. Seijd di Zitt jitt öt dat Biir wärm ä Stolbersch un en sing Nöhde z koove. Stamme deed öt zwar noch us Münche, ävver öt weed met dä Jedanke jespelld, dat Biir wärm en sing ald Heemöt z brouwe.

Nevver d Ketschebursch joov öt ävver och noch anger Brouwereie. Övver de meetste wees mo nett völl. Irjendwann maade se op, irgendwann werm zo. Un dotösche hot kenne jätt opjeschrevve. 

D Vorwantschaft va Bröckmanns Chris, dä jo d Ketschebursch opjemaad hot, vong och met et Bierbrouwe a. Dat woch unjeväär 40 Joohr spiider. Önö met Vörnam H. maade jäje 1870 ön Brouwerei op. Us di wood dann spier d Brouwerei Mommertz. Wi lang di sich jehalde hat, wess mo nett asu jenau. 

Önö J.Bröckmann jöhood ön anger Brouwerei. Di had spiier önö A.R. Bröckmann övernomme. Mo wees, dat se 1920 Hubät Bröckmann jehood. Wii lang di do Bier jemaat hand, kann mö net jenau sahre. Hü jiddet se nemmi.

Un dann woch do noch d Brouwerei va Katterbachs. Di vonge och so jäje 1865 a un hoote jäje 1908 öv 1919 op.

Welters hodde och ön Brouwerei ä Stolbersch. Va 1865 bes irjendwann no 1904. Da joov öt och ke Bier va Welters mi.

Di Äldere ä Stolbersch hand d Weete-Brouwerei noch nett vorjeijsse. Di joov öt op jedde Vall 1936 noch. Dö Aue sahre, dat dat Bier va d Weete lecker jewäh see söll.

Un dann woch do noch d Brouwerei Frankedahl. Do hodde se och Bier jebrouwt. Va wann a bes wann? Isch kutt öt nett örusvenge. Isch glööv, dat wees kenne mii.




#Article 291: Vichtbaach (199 words)


Dr Vichtbaach, amptlich heecht ö Vichtbach, es önö Baach, dä dörch Stolbersch leuft. 
 

Dr Vichtbaach kütt va Rütsche. Do heescht ö äavver noch Jrölisbaach. Vorbei jeet öt a Rott un Mulartshött, dann kütt ö över dr Zwivöll no d Veet. An öt Nahtijällche kütt Wasser us Musbösch dozu un a Binsfeldhammer och noch us d Rüss. A dr Dalli es ö ä Ovverstolbersch, leuft dürch d Statt un verlätt se wärm ä Ongerstolbersch. En d Velau kütt ö met dr Mönsterbaach zösamme. Doruss weet donoo d Inde.
 

Dat Wasser van dr Vichtbaach hand sö at vreuer jebrutt. Ä Mulartshött hödde sö öt vör de Hött nüüdisch, op de Veet un ä Stolbersch öm Messing un Koffer zö mache. Do se all dat Wasser brudde wooch öt dreckisch wii Sau. Öt stonk un d Änte em Baach kütte änö leed do. Vische joov öt komm noch em Baach dovöör ävver völl Ratte. Watt hänger dr Preem un dr Dalli Baach woch, dat hott met Wasser net mi völl zö do. 

Hü es dat völl besser. Drenke wööd isch öt net ävver dat Wasser sitt wärm kloch us. Öt jitt wärm Vische drän un d Änte vööle sich och wärm woohl.




#Article 292: Adler Appöthek (154 words)


D Adler-Appöthek es Stolberschs äldste Kupferhoff. 

Mo vängt öm en d Burschstrooß 21, önö Steeworf van d Bursch vott. Dat Huus, mo erkännt öt an dr joldöne Adler över dr Äjang, es övverings öt ischte dat no d Bursch us Stee jebout wood. Öt stammt va Schleichers Lennad (op Huchdütsch hosch dä Leonhard Schleicher). Dovöör sahre och völl Lüüh doraa dr Schleicher Hoff. Jebouwd wood dä 1575. Unjeväär zweihondöt Johr spiider, im Joohr Joohr 1750 wood us dä Kupferhoff d Adler Appöthek. Dat woch änn va Söve Appötheke, die öt em Kreijß Oche joov. 

De Ankörö, die dat Huus zösamme halde un us d Bouzitt van dr Kupferhoff stamme, di jitt öt hüü noch. Anger Saache hat moch en de leitzte paar hondöt Johr jeändert. Hüü darf moch dat Huus net mi ömboue. Öt steht onger Denkmalschotz.

Bess no dr Zweide Weltkresch woch en dat Huus immer ön Appöthek. Hü wonnö do Lüüh drenn.




#Article 293: Kupferhoff Schaat (100 words)


D Kupferhoff Schaat (op Huchdütsch weed vam Kupferhof Schacht jesproche, stammt us öt Joohr 1600. Kupfermeester Lennad Schleicher, dä vöör sich önö Kupferhoff in de Burgstross jebout hot, de Adler Appöthek, boude dat Huus vöör sing Känger. Dä besteht ejentlich us 2 enkele Höff, änö es de Schaat, d Zweide es d Krautzenhoff. 

Hü sitt dat Huus angisch us als vreuer. Dä Ängang över dö Bröck es neu un woch damols van d Sie. Moch hatt ävver noch anger Saachö jöändert. D linke Vleuel es va 1808, da rääte va Ängß Achzehnde Jahrhondöt. 

Va 1986 a kammo do jott eiße.




#Article 294: Kupferhoff (287 words)


Önö Kupferhoff es ön Messingfabrik, wi sö vreuer ä Stolbersch stäng.

D Kupferhöff stamme us d Zitt als mo ä Stolbersch völl Messing maade. Bes z  Mann wirkde vöör d Fabrikke. Dovöör joov öt a paar Jrönd. Ichtens hodde se  ä Stolbersch almei. Op dr Breenijerberch an d Schlangebersch, dr Brockebersch un ä Wäth hand sö övver a paar Hondött Johr donoo jejraave. Suu wi di Messing maade brudde di völl mi Jalmei als Koffer. Völl Koffer koom us dr Harz. Öt woch winnijer Werk Messing he ä Stolbersch zö maache. Mo brudde net a zuvöll Jalmei zö schleeve. Zweidens hod mo ä Stolbersch jenoch Wasser, öm us dat Messing Plaate zö houe. Stolbersch hott jo d Vichtbaach, d Mönsterbaach un dö Inde. Dreidenz hott d Eifel jenoch Holz öm Vüür vöör di Öffent z mache. 

Dat janze vong onjeväär 1570 a. Kupfermeester Schleichers Lennad bouwde de ischte Fabrik un singe Kupferhoff der Schleichers Hoff, dämm moch hü als d Adler Appöthek kennt, stäng en d Nöh van d Bursch. Vöör d damollije Zitt woche de Chefs van di Fabrikke, die Kupfermestere, rische Lüü. D Kupferhöff woore jett ußjevallenes. Spier, om die Zitt van dr Dreßischjöhrije Kresch, boude se decke Muure öm die Hüüser, kleng Burje su zö saare.

Em Laufe van d Zitt entstonge ä Stolbersch önö Hoof Kupferhöff. He es ön Liis van d Grützte:

Adler Appöthek, d Au Kruutlaad (ä Huchdütsch Alte Krautlade), dr Bernhardshammör, dr Binsfeldhammör, dr Dollartshammer, d Elgermölle (ä Huchdütsch Elgermühle), dr Frankedahl (ä Huchdütsch Frankenthal), d Jedau (ä Huchdütsch Gedau) , dr Jrönedahl (ä Huchdütsch Grünenthal), d Ruusedahl (ä Huchdütsch Rosenthal), d Schaat un d Velau. 

Ävver öt joov völl mi ä Stolbersch. Net all hovve Bestand, völl woode avjeresse.




#Article 295: Kupfermeester (166 words)


Dr Kupfermeester woch önö Fabrikant va Messing en de Zitt tösche ongeväär 1570 un d Medde van öt 19. Jahrhondöt ä Stolbersch. 

Dö Kupfermeestere koome us Frankreich, de meedste trocke no Oche. Als Ävangelische hodde sö do ävver Probleme un koome no Stolbersch. He vonge sö dat vöör, watt sö vöör öt Werk brudde. Jalmei, Wasser us d Baache un Holz. Dozo koom, dat ä Stolbersch völl Lüh Werk sohte. Alles paaßte öm he zu bliivö.

Dr ischte Kupfermeester, dä no Stolbersch koom wör Schleichers Lennad (op Huchdütsch Leonhard Schleicher). Hä bouwde 1585 dr Ischte Kupferhoff en de Burgstross. Än d beidste Zitt hott Stolbersch bess zo 40 Kupfermeestere. 

D bekanntste Kupfermeesterfamelisch wore d Famelisch Beck, d Hoeschs un Lynens, Mewis un Momma. Net zö verjeiße send Pelzer, Preem (op Huchdütsch Prym), Schardinel, Schleicher un van Asten. 

D Zitt van d Kupfermeester jäng am Äng vam 19. Jahrhondöt z Äng. Dr Jalmei jäng us. A paar van d Kupfermeestere bleeve ä Stolbersch. Dozo jehoode d Preeme.




#Article 296: Inde (Floss) (221 words)


Dö Eng oder Inde es önö Baach ä Stolbersch. Hä leuft en d Ruur. 

D Stolberjer saahre, dat ö do avängt, wo d Mönsterbaach un d Vichtbaach zösammekomme. Dat es en d Velau. Usserhalb va Stolbersch saahre de Lüü, dat öt kenne Mönsterbach jitt und dat dr Mönsterbaach un d  Inde öt selbö es. Dat dr Rest van d Welt an dr Mönsterbaach Inde sätt, dat stürt d Stolberjer net. Vöör os kütt dr Mönsterbaach us Mönster. Watt dovöör litt, dat interessert us net. 

Dr Mönsterbaach öff d Inde kütt va Bäljö, öm jenau zö see va Rähre. Va do us leuft dat Wasser dörch Mönster, Stolbersch, Eischwiller no Wisswiller, a Jüllich vorbei un dann en d Ruuhr.

Wi moch sisch vörstelle kann, kommö an a paar Stelle anger Bääch zo dat Wasser us Bäljö. Dat send dr Fobisbaach, d Bechheimer Baach, d Iterbaach, d Holzbaach un ä Stolbersch dr Vichtbaach und dr Saubaach. Spiir komme do noch dr Fenksbaach, dr Omerbaach, dr Otterbaach un dr Wehebaach dozo. A paar kleng Bääch han isch jetzt övverschlaare.

Dat Wasser van dö Inde es bes Stolbersch siihr jott. Ävver subald dr Vichtbaach öt Wasser en dö Inde brengt un dr Saubaach dozo kütt, weet öt schlääter. En d leitzte Johre hat sisch dat ävver jebessert und öt Indewasser maat weer önö joö Ädrock.




#Article 297: Mönsterbaach (194 words)


Dr  Mönsterbaach  es ene Baach dä dorsch Stolberch leufd.

Dr  Mönsterbaach  kütt wi dr Naam at sätt üs Mönster. Dat dr Rest van d Welt an dr Mönsterbaach d (Inde) sätt, dat stürt d Stolberjer net. Jeht moch wiir öropp an d Quell, dann kütt mo bess no Bäljie. Ävver asu witt kikke d Stolberjer jo nett. Vöör os kütt dr Mönsterbaach us Mönster. Watt dovöör litt, dat interessert us net.

Dr Mönsterbaach hat normalerwiis net völl Wasser ävver manchmoll da kütt ösu voll zösamme, dat d Jedau onger Wasser steht. D janze Bändö sänd dann änö See. Ävver dat es en d leitzte paar Johr net mi asu döck vörkomme. Di Alde verzelle noch, dat se vreuer an öt Währ jöschwomme send. Ävver hü maat dat kenne mi. Stolberch hat jo ön Schwömmhall.

Normalerwiis leuft dat Wasser van dr Mönsterbaach reuisch durch die Jedau. Isch denk, mo soll noch schrieve, dat öt do noch sälde Veuel un anger Deere jitt un dat dat Wasser a d Dattele (ä Huchdütsch Tatternsteine) vorbeileuft. Mönsterbösch passeert öt und kütt in d Velau met dat Wasser van dr Vichtbaach zösamme. Donoo heescht dä Baach dann d Inde.




#Article 298: Suffe (193 words)


Wä mer vum Suffe mullt, dä moss wesse, dat hät bei Mänsch un Deer ne angere Senn.

Wat versteht mo onger Suffe? Völl drinke. Mii drenkö als nüüdisch wör. Drenke bes dat mo net mii wees, wat mo sätt. 
 
Im Rhingland do denke völl Lü, dat jeraad öm de Karnevalszitt völl jedronke, ja jesoffe wääde darf. Mo kann dann d janze Kroom öm sisch öröm verjeiße. Lääve, wi mo öt immer öns jähr deng. Anger Lü saahre dojäje, dat mo dovör net völl suffe moss. Isch denk, beede hant Räth. 

Isch schriiv dat och mä, damet mo weeß, wat met Suffe jemeent es. Isch well net entscheede, öf mo suffe moss öf net.

De Medizin hät ongorsoht, wat bei öt Suffe e d Mänsch vörjeiht, un se hant jevonge, dat mansch enö vam Suff schläät wärm vott kütt, un aavelläsch vöör dr Alkohol es. Dat lit an de Jene, un dodraa, wi sing Älldere mät dr Alkohol ömjejange send.

Deere, di jruuße Schlöck maache un völl Wasser op eimoll ä sesch erin trecke könne, doora sätt moch, di suffe.  Kööh, Pääder, Söj un Ässele, zom Beischpell. Bei anger Deere sätt moch, di drenke.




#Article 299: Dattele (232 words)


D Dattele (ä Huchdütsch weed van d Tatternsteine jesproche) send en d Jedau un jehüüre zo Stolbersch. Sö jehüüre zo ö Naturschotzjebiet.

Wä dä klänge Wääsch van dr Brand us an d aue Kupferhoff Jedau vorbei jeht, dä sitt se op emoll op d lenke Sii. Do es ön unjeväär vönf öff säähs Metr huch Steewand. Alles decke Kaie. Op dr ischte Bleck vällt önö do janett völl op. Steen wii a völl anger Stelle och. Kikkt mo sisch di ävver nöödr a, dann sitt mo, dat di aussännt wi Petong. Un jenausu ess et. Mä hat kenn Mischmaschiin d Petong jemaat. Hä stammd us d Natur.

Dä stammt us d Kohlezitt un ess unjeväär 320.000.000 Joohr alt. Damols joov et he önö jruuße breeö Floss un ö Meer. Dä Floss braat völl kleng Steen mit sich. Do wo hü d Jedau es, do woch vreuer ön deepe Stell en ö Meer. Dat Jeröll van d Floss völlde dat Louch op. Irjendwann koom do Klenn drop un dä hat alles zusammejebacke. Dat wood ösu hell wi Petong. Di, di jätt dovan kenne, di saahre, dat es Konglomerat, sujett Zösammejebackeners. 

Dä Petong, isch meen dat Konglomerat,  jitt ät an a paar Stelle ä Stolbersch ävver mo sitt öm mä he em Jedautal ösu jott. Domet dat net kapott jemaat weet, hat mo dat onger Naturschutz jestalt un hofft, dat kenn Rabauke dat vrschangeleere.




#Article 300: Toki Pona (196 words)


Toki Pona ess en Kunnß Shprooch, dä Name häijß övvosaz: „Schöne Shprooch.“ Wëijl mer en dä Shprooch ävver këijn Jrooßbochshtave schriive dëijt, ußo en Främmpwööt, schriif se sesch sëllver toki pona.

Toki Pona ess et eetß öffentlesch fürjeshtallt woode meddsen em Joohr 2001. Et Sonja Elen Kisa hät dat jedonn, un dat hat sesch di Shprooch och ußjedaach. Et ess en Övversäzzerėn uß Torronto en Kannada en Ammärrika, un ess en studdeete Shprooche Weßßeschafflorėn noch do bëij; jeboohre ess et em Joohr 1978, woohr allsů noch rėshtesh jung, wi t dė Shprooch objebout hät.

Hee iss et „Fatter Onser“ op toki pona, övvosaz fom Pije:

mama pi mi mute o, sina lon sewi kon.
nimi sina li sewi.
ma sina o kama.
jan o pali e wile sina lon sewi kon en lon ma.
o pana e moku pi tenpo suno ni tawa mi mute.
o weka e pali ike mi. sama la mi weka e pali ike pi jan ante.
o lawa ala e mi tawa ike.
o lawa e mi tan ike.
tenpo ali la ma en ken en pona li pi sina.
Amen.

Dat „Amen“ eß nit toki pona, dat eß ëijfach övvonomme.




#Article 301: Bierversilberer (121 words)


En der Brouwereje hän vröjo Bierfesilbero jeärrbejt.
Enne Bierversilberer (dütsch:Außendienstmitarbeiter) hät met däm [räuje sälfs nix ze don jehat. Hä woach äver och nit en de Foarwalldong un däät och nix jrooß bestemme, woach ävver enne weschtijje Mann.
Doaför woah dä mem Päd, odder der Kotsch, odo op schustos Rappe, shpäeder med de Bahn un dann mem Mopped oder Automobil ongerwäächs un däät Affnämmer för et Bijo fenge, un möt däänne de Foardrääsh över et Belivvere usmaache, un womööshlesh och et Jält ennämme. Dat heijs, enne Bijofosilboro hät us Bier Silberjeld för de Bräuerei jemaat, dröm han se dä Berof or esu jenoomt.

Hück zer daachs heest mer de Biervosilbrer jans oon ongerscheed va de Brangsch eefach enne Außendienstmitarbeiter, wi langwijelesch.




#Article 302: A 555 (783 words)


De Autobahn 555 (affjekööz: BAB 555, A 555), dat eß de Fobendong zwesche em Fodëijlo-Kriis_en Kölle un dämm en Bonn un angersch_eröm. En de Zick fun de Bonner Republik wood se och dr Diplomate Schnëllwääsh oddo, ußerhallef_fun Bonn, de Diplomaate_Rënnbahn jenannt.

Di Shtroohß wood ald en de Joohre 1929 beß 1932 jebout un eß domet de äälste Autobahn, di mer noch hann. 
Am 6. Oujoßß 1932 en betriip jenomme, woor se eetß en „Kraftwareshtrohß“ oohne Kreuzonge un med ëijnem Raßßplaz. Se hädd_och nur zwëij Faa_Spuure jehatt un wood beß 1958 formëll als_en Land_Shtrohß jefööt, un dann en en Autobahn ömjewidmet oohne dat aan däm Bou jet jemaat woode wöhr. Domohlß moote Autobahne noch këij Meddelshtiife hann. Dä kohm aff 1964, wo de Autobahn Kölle-Bonn op drëij Spure med Meddeshtriife un Shtandshtriife ußjebout wood — beß obb_e paa nüssellijje Shtöcksher am Aanfang un am Ëngk, un aale Bröcke. Dä Ußbou wohr dann em Joohr 1966 janz fäädesch.

En der 1990-er Joohre han se op dä  enne Fällt-Fosooch jemaat, öm de Maud_op Autobaane ußzeprobėere, un dat mer di och automatesch ensammel künne sůllt. Spääder woote of Fällt-Fosooche för de LKWs ier Maut he jemaat, di zem Dëijl och op däm ejemohlijje Raßßhof Eichkamp stattfundte.

Aff 2000 han se aan de kölner Sigk diverse Bouärrbeijde jemaat un de Aanschlöß fobreijdot un övverseeshlisho jemaat, un em Aanschloß wood 2003 am nöchtlijje Ëng dofun nëvve Borrnem en nöüje Enn- un Ußfaaht jeboud_un opjemaat. 
Fun do kütt mer och flögk noh Borrnem-Zentrom, am aale Möllplaz lanß. Esu sulle, zosamme med Landshtrooße un nöü Fobendongßstrohße ußerhallef fun de Ööt, Hersel, Alfter, un dat Vürjebersch henger Alfter bëßo aan et Nëtz fun de Autobahne aanjebonge wääde, un de schmale Shtrooße dorrəsch Drohnsdörp, Lëssenich Mëßdörp un beß noh Duisdorf hann winnjo Outoß opzenëmme.

Jeplaant wohr enß, de  en Kölle parralëll med de Bonner Shtrohß beß am Bonntor aan de södlijje Iesebahnreng fun Kölle wigger ze bouwe. Do nëvve hät mer sesch esu jeddach köhm alß Shtadt_Outobahn fung henger em Aachener Wëijo laanß de Bahn un wo hück enzwesche der Colonius shtëijt di  eröm, di ävver beß jäz nevve em Dr. Rüger singem Huhuuß aan de Ennere Kanalshtrooß ophürt. En der Medde fun der 1970-jer Joohre feel op, dat mer dat all ja nit bezaahle kůnnt. Do wohr et dann nit mieh esu weshtėsh.

De  fängk am Kölner Fodeeler zwesche zwei Tankstëlle aan, krüz dann bovve övver en Bröck dirëk de , di hee fum Heumarer Drëijeck noh Ooche ungerwääshß eß. Die Aanschloßshtëll en alle Reschtonge nënnt sesh et och Krüz Kölle Söd. Se jëijt dann aan Jodörp, Wesseling un spääder Bornhem un Tännebösch förbëij, krüz dann unger de  dronger dorsch, di övver de A59 um A560,fun de  bëij Siiborsh övver der Rhing un Poppelsdorf noh Mekkem aan de  föhrt, un se endt dann aam Bonner Verdeeler bëij de Tankshtëlle, em Autohoff, un em Verpoorten.

Et weed berescht, dat de ußländesche Dipplemaate, fun dänne jo nit janz winnije ehr Ressidänze en Kölle hatte, di_jävver med de Rejierong en Bonn ze donn hatte, odder wann_se noh_m Flochhave moote, odder di privvat en Marijebůrsch wůnne dääte un ier Bottschavv_en Bonn hatte, sesch jähn met Bëijfoos_un alle Leeschter opjeblendt zwesche Kölle un Bonn un retuur shoffėere hann loohße. Dröm och dä Name Dipplemaate Schnëllwääsch, affjeloohrt wall fum Ruhrschnëllwääsch unn_em Emscherschnëllwääsch. Domet wohr natöllėsch schloß, wi di janz Bajjasch noh Bälliin ömjetrokke wohr.

Esu äänlesch redt mer övver de Shtaatsjäßß, di noh de Rejierong en Bonn kohme. Wä vëijß obb_ed_shtemmp. Sesher eß ävver, dat et op dä Autobahn këij Tempolimmit joov, ußer am Aanfang un am Ëngk, un dat se en dää Zigk daachsövver för jewöönlesh zemmlesch winnish Fokeer jehat hät, för ier Breed…

Mer säät ävver och der Shtuddënte uß Kölle noh, di_jen Bonn op de Uni woohre — oddo de bönnsche Shtuddënte, di domohls_en Kölle noch bellijo vonne kůnnte — dat se esu beklopp jefaare wöhre, un dat se Wëttrënne jäje de Uhr jefaare wööre. Ëijmol fum Bëtt en der Hörsaal en 27 Menutte 30 Sekůnde. Kam_mer jlöüve oddo och nit.

Di Raßßpläz en der Medde fun dä Outobahn senn jo nit mieh. De Tankställ op de ëijne Sigk däät sesch nit mieh rentėere un wohr ald zoh, koum noch ëijne däät op ejaal welsche Sigk aanhallde. Ußer dat dann do alld Ëngkß der 1960-er Joohre deß ovends em düüßtere Autobahn_Sex jeloufe sinn sůll, shtund jeenfalls_en_do Zëijdong dren. Zwëij odder drëij mool han se dann op dä ëijne Sigk enne Dude em Jebösch jefonge, di hatt de „“ do affjelaat. Bëijm lëzde fun dënne hät dä Antwerpes koot un hatt jesaat: „Dat jëijt nit. Dat maache mer deesch.“ un hädd_en Lëijdtplangk dofür jesaz, dat mer nit mieh op dä Parrəkplaz faare konnt. Do wooh Rau. 




#Article 303: Zwiivöll (127 words)


Dr  Zwiivöll, amptlich heescht dat Veedel va Stolbersch Zweifall es e va 19 Stadtdeele un hott Ängß 2008 (do hant sö öt leitzte mol jezallt) jenau 1.646 Lü, di he wonnde.

Mo weeß net jenau, wii dr Zwivöll a singe Naam kütt. Enn Erklärung wöör di, dat dä Höttemeester, dä em 13. Jahrhondöt op dr Zwivöll ö Hammerwerk boude, net jenau woss, wozo dr Zwiivöll jehütt, z Jüllisch öf z Monschau. Hä wooch em Zweifell. Hüüzödach jehüüt dr Zwivöll zo Stolbersch.

Wä öns dörch d Eefel veehrt un dörch dr Zwiivöll kütt, da söll sisch d ävanjellische Kerch va 1683 akikke. Dr Altach uss wisse Marmor sitt doll us. Nett verpaaße darf moch, dat Kluster op dr Zwiivöll zo besöcke.

Dr Spetznaam van d Zwiivöller es Eeschekülle. 




#Article 304: Kluster Maria Regina (105 words)


Dat  Kluster Maria Regina op dr Zwivöll jehütt dr Karmeliterorden, dat heescht dr Orden van os leev Vrau op dr Karmelbersch. 1954/1955 boude 12 öv 13 Nonne zösamme met Hölp van Stolberjer un besojisch Zwiivöller dat Kluster op öne Hövvel. Öt ess änä van d schünnste Stelle, di dr Zwiivöll z beene hat. 

D Nonne hant vorsproche, dat Kluster nie opzöjävve. Jeld verdehne se dodörch, dat se Hostie backe un bo a jedde Kersch vorkoofe.

En d leitzte Zitt hat dr Orden ä Rom versoht, dat Kluster zo zö maache. Ävver d Nonne jävve net op un dönt alles, öm wiir do lääve zö könne.




#Article 305: Veet (167 words)


D Veet, amptlich heecht dä Ort Vicht es änö va 19 Stadttdeele, dii zo Stolbersch jehüüre. Als moch Ängs 2005 jezallt hat, wii völl Lüü  do wonne, do kohm moch op 1900.

D Veet litt tösche dr Zwiivöll un d Kreuzung am Nahtijällche.

Dr Naam Veet kütt van dr Vichtbaach, dä a zwai Ställä dörch dr Ocht läuft. 

Mo nämmt a, dat at d au Römer he jelääft hant, denn öt joov ön Römerstrooß no Breenisch, di övver d Veet jäng. Sescher es op jedde Vall, dat 1322 de Veet „Feischt“ hosch. Suu steet öt en au Bösch. 1537 baude de Stollewerks Bröhr zwei Wasserrähr vör ön Öl- un Koormölle op de Veet. Raitmeestere, di us IIsor Plaate maade, joov öt op dr Junkershammer, Neuenhammer un Plattenhammer.

Tösche 1755 un 1757 maade Erdbebn op d Veet völl kapott.

D Veet jöhüüt va 1972 a zo Stolbersch.

Op de Veet jitt öt völl Lehm. Dat es dr Jrond dovöör, dat mo di van de Veet d Leemjörresse nennt.




#Article 306: Balkan (Breenijerberch) (136 words)


Dr Balkan es dr Shpeznaam van d Lüüh vam Breenijerberch. Erkläre ka moch  dat janz flott. Dat vong en di Zitt a als dr Breenijerberch noch äne echte Dreckshuck woch. Vöör mii als hondöt Joohr hodde se de Bööm jevällt, dr Schlangeberch woch önö jrußße Hoof Dreck, Stolle hott mor jejraave. Moch soot Jalmei. Överall woch Dreck, Kaie loore röm, dr Schwaam van d Schrütte maade d Luff en dat Louch tösche dr Breenijerberch un d Waldschenk jrau un jriiß. Wää he lääve un werke moot, dä hott öt schwoch. 

Kenne kannt öm di Zitt dr Balkan ävver de Lü stallte sich dr Balkan ösu vöör. Doher sahte se an d Breenijerberjer de Lü vam Balkan. Selves hü sprecht moch noch övver dr Balkan, wänn moch dr Breenijerberch meent. 

Dr Karnevalsverein vam Breenijerberch heecht „D Balkanese“.




#Article 307: Vänwääje (185 words)


Vänwääje, amptlich heescht dat Venwegen, es seijd 1972 ö Stadtdeel va Stolbersch. Als Ängß 2005 jezallt wood, do wonnde 1.491 Lüü ä dat Örtche.

Wä sisch Vänwääje op de Kaat akikkt, dä erkännt, dat ön Hauptstrooß, d L 12, dörch Vänwääje läuft, ajövange an dr Hönigerhoff bes no dr Birkenhoff, wo mo jott eiße kann. Rääts un Lenks van dii Strooß send a paar kleng Ströößjer. 

Mo weeß net jenau, wo dr Naam Vänwääje herkütt, nämmt ävver a, dat önö Wääch va Mönster en öt Venn vreuer dii paar Hüüser d Naam joove. Op jädde Vall hosch Vänwääje 1303 at Venweghe. Tösche 1794 un 1972 jehood Vänwääje zo Münster, koom dann ävver zu Stolbersch.

D Kersch, di als Denkmaal jeschötzt es, heescht St. Brigida un wood 1784 ejeweid. 

Vänwääje hot ön eje Schüll, di van Vänwääjener un Breenijerberjer Känger besood wood. Vöör ö paar Joor wood di ävver zojemaad. D Schüllkänger mösse hüzödachs no Breenisch en d Schüll jo. 

Wä no Vänwääje kütt, dä söllt sisch dat Kluster Huus Maria em Venn akikke. Dozo jehüüt ön Kirsch, önö Kengerjaade un ö Huus vöör alt Lüü.




#Article 308: Breenich (269 words)


Breenich. op Huchdütsch weed va Breinig jesproche, es ö Stadtdeel va Stolbersch un hott Ängs 2005 jenau  Äwohner. Domit es Breenich e van d jrüützte Stadtdeele, di zo Stolbersch jehüüre. Ö Ortsdeel va Breenich es dr Breenijerberch, dä ävver och als Stadtdeel va Stolbersch zällt. D Breenijerheed jehüüd och zo Breenich, äs ävver net unavhängich un weed immer z Breenich jerechnet.

Kikkt mo en d alt Bösch, dann sitt moch, dat Breenich 1303 öt ischte Mol optaucht. Ävver d au Römer kannte Breenich at als „Britiniacum“. Reste va Hüüser un va Öffent us di Zitt hat mo jevonge. Ön Strooß, di van d Franzuse, damols hosche di jo Gallier un van Bälje koom, jäng dörch Breenich un dr Breenijerberch övver Gressenich un Düre no Kölle.

Janz vreuer, dat heescht va 817 a,  jehoote di paar Hüüser, di spiir Breenich woote, zo Mönster, jenau wi Bösbisch und dr Brand. D Kupfermeestere holpe d Breenijer dozo, Werk z vänge. An dr Schlangeberch soohte se Jalmei in d Kulle un Stolle. Dodörch koom Jeld no Breenich. 

Em Dreeßichjöhrige Kresch, öt woch jenau im Joohr 1648, wood Breenich jöplündert un völl wood kapott jemaat. 1756 maade ö Erdbeben wärm önö Hoof Hüüser kapott.

Wä Breenich besöckt, dä moss dörch Alt-Breenich jo. De Hüüser send bo all us Brochsteen jebout, dä meestens us dr Schomet koom. Em Schomet vängt mo Blausteen, un dä weet no ön Zitt schün wiss un sitt asu jott us, dat de Strooß Alt-Breenich jeschötzt es. Mi als 90 Hüüser send ä Ordnung jebraat woode. Dat es su jott woode, dat sälvs öt Fernsehn en de Stroße Filme jedrient hat.




#Article 309: Pol-Ënt (136 words)


En Pol-Ënt ess en Ënt, e jöön Outo, med en wiiße Oppschreff: „Pol-Ente“ wadd em Kinderprojramm fum Deutsche Fërnseen en der 1960-er un 1970-er Joohre eröm jefaahre eß. Dat woor en Quatsch-Senndong, med fill Klamougk, woh de Pänz jät draan ze Laache hann sollte. En dämm Fėllem de Pänz konnte sesch donevve benämme, bleeve ävver doch der moralesche Seejer. Mansch ëijne sääd och, et woohre Jescheeshte uß de anti-autoritäre Bewääjong, wat wall nor hallev schtemmp, ävver sesher eß, dat dä Blööh en dä Sëndong e beßje ärrəsch doof, un schlääsch fun kappee wohr.

De Fillemsche shpellte em Wëßte fun Bälliin, allso em domohlijje Wäßbällin. Nattölėsch wohr „Pol-Ente“ en Schpellerëij med däm Woot „Polente,“ wat dohmohlß norre Schemmfwoot wohr, un wo mer Ärrjeer wäje krijje konnt, wam mer et am fallsche Plads em fallsche Momännt jebruch hät.




#Article 310: Horumersiel (133 words)


Horumersiel, dat es ö kleng Örtche ä Ostfriesland. Öt jöhüüt zo d Jemeende Wangerland, ävver d meetste Lüü kenne Horumersiel zösamme met dr Naam Schilling, dat onjeväär 2 Kilometer dovaa vott litt. 

Horumersiel hat ö bessje mii als Duuzend Äwohner, ävver meetstens lääve mii Lüü do, denn völl Turiste vorschleet öt no do. 

Horumersiel vängt moch op dö Landkaat onjeväär 20 Kilometer nördlisch va Wilhelmshaven.

Ö tischte Moll taucht dr Naam Horumersiel em Joohr 1542 op. Dat Kastensiel wood no Horumersiel vorlaat. Wat moch a Land braat, dat versorschte dat janze Hängerland. 

Tösche 1960 un 1965 bouwde moch völl öm, un dr Haafen wood vorlaat.

Wä dörch dr Ocht jeet, däm vällt ö Scheff op, dat medde en dr Ocht litt. Öt es dat Küstewachboot W 19, dat moch sich he akikke kann.




#Article 311: Otto-Huus (125 words)


Bo jädder kennt Otto Walkes ävver winnije kennen dat Otto-Huus. Wä öns no Emden ä Ostfriesland kütt, dä moss öns no dr Haafe vaare. Direkt nävver dö Stell wo de Boote loosvaare, di ön Haafenrondvaart maache, do steht öt Otto-Huus. Em Joor 1986 hat Otto öt he bouwe losse. 

Dat Museum zeecht dat Lääve van dä Mann us Ostfriesland an d Nordsee. Op zwei Etage kann mo sich akikke, wat hä jemaat hat, kritt völl z laache un a paar van sing Filme send och noch z see. Wat Kenger un Äldere vreut es, dat mo dat Jeld, om sich dat a zo kikke och noch bezahlö kann un wä noch jät övverich hat, dä kann onge em Museum och noch a paar Denger koofe.




#Article 312: Schalldtjoohr (131 words)


Et Schaltjoohr ess eine Dag länger wie de angere Joohre. Dröm hät dat och der 29. Fääbrowa, där hän de angere Joohre ned. Jeeds veehte Joohr ess e Schaltjoohr, zig em Paps Jrejohr singe Reform vun em Kalendr. Der hät dat aajevange, öm dat Joohr med dr Sonn besser zom Einklang zer bränge. Schalldjoohre han 366 Daare. Emmer, wann de de Joohreszahl dorsch 4 deile kanns, un et blief nix överisch, dann es dat Joohr e Schalltjoohr, ußer der Joohonndotte, di mer nit dorresch 4 deeijle kann.

Nevebei: Et johv nit ens 1/4 esu vill histooresche äijschnisse om 29. Fääbrowa, wie an anger Daare em Dorschnet - wi kütt dat wall?

Nevvebei: Mansche Minsche han nur alle 4 Joohre ens enne Jobootsdaach, weilse am 29.Fääbrowar jeboore senn - di ärm Söck.




#Article 313: Mohammed Sahir Schah (259 words)


Mohammed Sahir Schah (* 15. Oktober 1914 ä Kabul; † 23. Juli 2007 woch tösche 1933 un 1973 dr Könnig va Afghanistan.

Sahir Schah kütt van d Paschtunen un singe Stamm, d Mohammedzai läävde en d Nöh va Kandahar. D Paschtunen hodde öt Saarö seiht öt achtzehnde Jahrhondöt. Als Kenk wood Sahir Schah bei d Franzuuse ärtrocke un wood spier, dat heecht met achzeh Jooch, ä Afghanistan Minister vöör dr Kresch un öt Erträcke va Kenger.

Als singe Papp am 8. November 1933 ömjebraat wood, do maadö sö Mohammed Sahir Schah zom Könnig. So richtisch z saare hott hä ävver net, denn Prenz Sardar Mohammed Hashim Khan, dat woch singe Onkel, maade häm öt Lääve ärsch schwoch. Isch 1964 änderde d Loya Dschirga, dat es ä Afghanistan öt Parlament, öt System un Sahir Schah kutt als Könnig rejiere.

Sahir Schah woch am 17. Juli 1973 en Italie ä Kur, als öt Millitär putschde un hä als Könnig am 24. Aujust 1973 aavdanke mood.

Mohammed Sahir hiirode am 7. November 1931 Homairah Begum (* 1918; † 2002). Di woch isch drözeh Joohr alt un storv am 26. Juni 2002 met bo achtzisch Jooch.

Seijd dr avjesatze Könnig ä Italie wooch, wood öt reuisch öm hem. Hä betrock em Afghanistan-Kresch kenn Partei. Isch als d Amerikaner 2001 jääje d Taliban kämpfte, soch hä ön Möjjelichkeet en Afghanistan jätt z bewerke.

Am 18. Aprel 2002 koom Sahir Schah wärm no Afghanistan zöröck. Hä woohl ävver ke politish Amt mi ha. Van öt Joohr 2002 a hosch hä ävver „Papp van d Natiun“.




#Article 314: Wilhelm Schäfer (257 words)


Wilhelm Schäfer wooht jeboore am Zwannzischßte Jannowaa em Joohr 1868 en Ottrau en Hëßße-Naßßou, un eß jeshtorrve am nünkßeehnte Jannowaa em Joohr 1952 en Üvverlinge aam Boddesee. He woohr enne  Liehro un ennen preußesch-deutsche Deeschto.

Singe Fatter woohr enne Schooh Maacher en Ottrau en Hëßße-Naßßou. Do jeboohre un oppjewahße wooht dä Sonn eetß enne Läährer aan eene Scholl, beß em Joohr 1896.
Hä kräät dann en Shtipëndijom fun dämm Forlaach Cotta,
öm en de Schwëijz un en Fangkrisch ze shtuddėerre.
Fun 1898 aan wohr hä dann enne freije Schriiver en Bällin. Em Joohr 1900 eß hä noh Vallendaa, also widdo noh Hëßße, ömjetrokke, woh hä beß em Joohr 1915 bleev.
Fun 1918 beß zo singem Duud em Joohr 1952 hätt e en Bodman-Ludwigshave am Boddesee jelääf.

Hä hät Dramaß, Novëlle, un koote Prosa jeschrevve.
Singe Shtil wohr wat mer natoralleßtesch nännt un med völkesche un nazjonaale deutsche Ëllemänte dorschsaz.

Fun 1900 beß 1920 hätt e en Zäjtschreff eruß jebraat, der Preußße ier „“ — de Länndere aam Rhing — womet uurshprönglejj enß enne pollitesche Zwäck fofollsch woode woohr. Em Schäfers Wellem singe fröhje schreffte woohre besönndoß fum Natůralėßmoß beshtemmp. Sing Schprooch un sing fohärlėschong fun de su jenannte „Deutsch Siiel“ maate, dat hä shpääder bëij de Nazis noch jähn jesinn, un jelësse woohr.

Hä schreef em Joohr 1913 de Noväll: „De ungerbrochene Faahd om Rhing“ un 1925 „Dem Hölderlin sing Ennkehr“
Em Joohr 1930 hät hä en Noväll eruß jebraat övver enne Schoh Maacher mem Name Wilhelm Voigt, dä Tittel do fun woohr: „D´r Houpmann vun Köpenick.“




#Article 315: George Tabori (126 words)


George Tabori heescht ejöntlich  un wood am 24. Mai 1914 ä Budapest jeboore. Hä storve am 23. Juli 2007 ä Berlin.

George Tabori schreev Stöcker vöör öt Theater. Hä woch Änglander, lävvde ävver seid 1999 ä Berlin.

Hä wood als zweides Kingk van Cornelius Tabori un sing Mamm Elsa ä Budapest jeboorö. Weil singe Papp nett glood, dat George met si Schriive Jeld verdehne kutt, braat hä hem no 1932 no Berlin. Hä vong ön Lier em Hotel Atlon spiir än ö Hotel ä Dresden. George woor önö Jüdd un woch jezwonge Dütschland z verlasse. D NS zwong häm dozo. Isch jäng hä no Budapest, spiir no Ängland. Tösche 1939 un 1941 werkte hä ä Sofia un Istanbul. No dr Kresch werkte hä vöör d BBC.




#Article 316: Veet-Breenijerberch (120 words)


Dat Stadtdeel Veet-Breenijerberch, op Huchdütsch weed va Vicht-Breinigerberg jesproche es öt kleenste Stadtdeel va Stolbersch. Veet-Breenijerberch jöhüüd zöm Kreiß Oche. Als moch öt leitzte Moll jezallt hat, do koom moch jraad op 42 Lüü. Völl mee weet öt hüü och net see.

Di paar Hüüser liihe jenau tösche d Veet un Breenijerberch. Völl dovan sujaar medde en dr Bösch. Wä dat Stadtdeel söckt, da moss no d Kreuzung an öt Nahtijällche komme. Do komme d Strooße va Breenisch, Muusböch un d Veet zösamme. Öm de Plei stönd d meetste Hüüser, di Veet-Breenijerberch usmaache. 

Watt d meetste Lüü ävver wesse, es dat völl Busse van de Kreuzung avvaare un boo jädder kennt dä Eck als Veet-Dreieck. Amptlich heecht dä Vicht Dreieck.




#Article 317: St. Rochus (200 words)


Dr Hellije Rochus *6. Aujust 1295; † 16. Aujust 1327 weed och St. Rochus jenannt. Eejentlich hosch hä Rochus va Montpellier. Än ön Lejende weed verzallt, dat hä bei ön Piljervaard völl pestkranke Lüü jeholpe hatt.

Rochus va Montpellier es önö katholische Hellije un en d Kersch weed dr 6. August em Jedächtnis a häm jeviirt. 

Hä wood als rische Sohn ä Montpellier, dat litt bei d Franzuuse, jeboore. Als hä met 20 Jooch sing Äldere verloor, do hat hä öt janze Jeld verschenkt un es en dr Orden van dr Franz von Assisi äjötroone. 1317es hä no Rom jepiljert un hat ongerwääß völl Pestkranke jeholpe. 1322 woch hä op dr Wääch Heem no Piacenza un wood selvs pestkrank. Kenne hat häm jeholpe. Hä jäng en ön Hütt un Ängele solle häm jesond geflecht ha bes hä wärm wiir wandere kutt. 

D Pest hott häm ävver asu verändert, dat häm kenne mii erkannt hott un moch hem vöör önö Spiun jehalde hat. Hä koom vöör vönf Joohr en ö Jevängnis i hä storv. Isch als hä duud woch erkannt moch, dat hä dr Rochus va Montpellier woch.

A völl Stelle stönd Kersche un Kapelle, di an dr Hellije Rochus erinnere.




#Article 318: Napoléon Bonaparte (1106 words)


Napoléon Bonaparte (* 15. Aujust 1769) ä Ajaccio op Korsika; † 5. Aujust 1821 op St. Helena. Hä woch önö Staatsmann un Veldhäär. 

Em singe Name weed op Franzüüsesch wie  ußjeshproche.

Napoleon wood als Napoleone Buonaparte ä Ajaccio op Korsika jeboorö. Sing Äldere woore Carlo Buonaparte un Laetitia Ramolino. Hä hott Zwölf Jeschwistere wobei hä dr Zweitäldste woch. Napoleon besoot d Schüll ä Ajaccio un hott Spass am Läse un an Jeschichte. Singe Papp hott vreuer davöör jekämpft, dat Korsika van d Franzuuse unavhängisch wood. Dä Jedanke hat Napoleon lang em Kopp jehatt.

Napoleons Papp schaffte öt, dat Napoleon bei öt Militär van d Franzuuse usjebeld wood. Em Dezember 1778 koom hä zösamme met singe äldere Brooch no Autun, öm do d französische Sproch richtisch z liire. Ö Jooch spiir jäng hä als jonge Soldat no Brienne, öm do usjöbeld z wääde. Hä koom bei di ange jong Soldate ävver net jott a.

Än d Schöll wooch hä mä em Rechne un en Jeschichte jott. En ö paar Fäscher wood hä isch jar net jeprööft. Watt häm ävver siir jott jöveel woch en Jeschichte d Kämpfe va Alexander dr Jruuße un Julius Caesar.

Hä packte ävver d Pröfung un sollt en d Marine joo, ävver sing Äldere schaffde öt, dat hä no d Artillöre koom. Joohr 1784 wood hä an d beitste Militärschüll va Paris ajönomme. 

Am 24. Aujust 1785 storv Napoleons Papp un hö wood dr Chef van d Familisch, da singe äldöre Brooch Pastuur woode wooch. Met 16 Jooch schaffte Napoleon öt, Offizier z wääde. 1786 wood hä Leutnant em Rejiment La Fère . Zwei Jooch spiidr, 1788, wood hä no Auxonne vorsatze.

Napoleon soch en d Revolutiun va 1789 ön Möjölischkeet, Korsika va Frankreich unavhängisch z maache un woch doher önö Vreund van d Revolutionäre, henger di hä sisch met si Rejiment stallt. 1791 wood Napoleon zom Premiumleutnant va sii Rejiment. Am 17. Juli 1791 troon Napoleon zo d Republikaner övver un wood Medglied van dr Jakobinerbond. Em selbe Joohr wood Napoleon dr Chef van d Nationaljarde op Korsika. Dobei jeroont hä ävver ä Kämpfe un Napoleon jeht no d Franzuuse zöröck.

Als ä Frankreich d Jakobiner va Maximilien de Robespierre d Macht övvernomme hodde, jäng Napoleon zo si Rejiment no Südfrankreisch zöröck. Sei hellte häm vöör önö johe Vreund un maade Napoleon zm Chef van d Artillerii un hä söllt helpe, de Stadt Toulon ezönemme. Met d Hölp va Napoleon hat dat am 19.Dezember 1793 gefluppt un am 22. Dezember 1793 wood Napoleon zom Brijadejeneral gemaat. Hä wood Chef van d Armee ä Italie. Önö Schlaach en öt Jeneck kräät hä ävver als d Jakobiner verloore un hä sujaar en öt Jevängnis joo mood un hä öt Komando verloor.
Napoleon läävde nu ä Marseille un hott do ö Küddelche met Désirée Clary. 
Napoleon jäng no Paris un holp Paul de Barras bei önö Opstand, watt Napoleon dr Rang van önö Divisionsjeneral äbraat. Spiir wood hä sujaar övvischte Befehlshaber van öt Ennere.

Am Nüngde März Sövvezehhondötsääßunnüngßisch (19.3.1796) hiroode Napoleon Joséphine de Beauharnais.

Zwei Daach no sing Huchzitt jäng Napoleon wärm no Italie, wo sing Armee op häm waade. Hä schaffte öt us dä welde Hoof ön modern Armee z maache. Am 10. Mai 1791 hat sing Armee jäje d Österreicher, dovöör at jäje dr König va Sardinie jewonne. Sing Ärfolge maade häm zwar ä Italie beliept, ävver ä Frankreisch traude se häm nät asu janz. Maache kutte se do ävver nät völl.

Am 1.Juli 1798 koom hä met 38.000 Soldate ä Äjipten a. Vörhen hot hä at Malta besatze. Am 23. Juli 1798 trock hä ä Kairo enn. Do kräät Napoleon d Informatiun, datt sing Scheffe van d Ängländer versenkt woode send. Hä woch dodörch van sing Heemöt avjetrennt. Wesseschaftler, di bei häm woore, maade en di Zitt völl Entdeckungen, ävver ewisch kutt un wool Napoleons Armee nät än Äjipten bliive. Dozo koom, dat d Pest völl Soldate ömbraat. Hä leed völl van sing Soldate zöröck un jäng wärm no Frankreisch, wo hä am 9. Oktober 1799 akoom.

Do känne ä Paris me an önö Erfolsch van öt Direktorium jlood, spellte Emmanuel Joseph Sieyès un Roger Ducos met dä Jedanke, öt Direktorium z stürze. Napoleon sollt hälpe un met sing Hölp hand se öt jeschafft. Bonaparte, Sieyès un Ducos woode Konsule. Napoleon schaffte öt dobei dr ischte z wääde un moch ka sahre, dat hä allein rejierde. Am 25. Dezember 1799 wood bestemmt, dat Napoleon als ischte Konsul vöör 10 Joohr em Amt blieve kutt. Z ischt kämpfte hä jäje alle us d Oppositiun. Ävver öt rischtije Kämpfe kutt hä och net losse. Am 10. Juni 1800 jewonn hä em zweide Koalitionskresch. Am 8. Oktober 1801 maade hä Vreede met do Russe, am 25. Määz 1802 met Ängland . 1803 vorkoofde Napoleon Louisiana. 1802 leed Napoleon sisch zm Konsul vöör dr Rest va si Lääve wääle.

Als d Preusse d Franzuuse saahte, sei sollte sich hänger dr Ring zöröcktrecke, do entscheed Napoleon, dat sing Soldate dörch Thüringe no Berlin träcke sollte. Bei Jena un Auerstätt verloore d Preusse un d Franzuuse marscheerde ä Berlin än. Ävver hä trock wiir. Suu verbraat hä dr Winkter 1806/1807 ä Warschau, wo hä ö Küddelche met Maria Walewska hot un höör ö Kengk maade. Am 7. Juli 1807 joov öt Vreede tösche Frankreisch, Russland un Preussen dörch dr Vreede va Tilsit. Bo janz Zentraleuropa wood nu va Frankreisch kontrolliert.

Dr Zaar Alexander I. wool nät mi länger d Kontinentalsperre jäje Ängland metmaache. Doropp hän trock Napoleon all sing Soldate zösamme un hot övver 675.000 Mann an d Jrenz zo Russland stooh. Hä kämpfde wi önö Welde, ävver dat Land wooch asu jruuß, dat hä zövöll Soldate verloor. Bei d Schlacht va Borodino veele allein 80.000 Soldate. Hä kutt zwar noch Moskau änämme, ävver am 18. Oktober 1812 entscheed hä, aavzötrecke. Mä 18.000 Soldate koome heem.

Als hä heem woch, do zeechte öt sich, dat sing Vreunde sich neu Vreunde soohte. Hä vorloor dr Röckhalt en d Armee. Am 31. Määz 1814 vorloor hä Paris. Am 11. Aprel 1814 joov hä op. Hä wood dorop hen dr Herscher va Elba un kräät 1.000 Soldate.

Am 4. Mai 1815 koom hä ä Elba a un versoot am 1. Määz 1815 weer no Frankreisch zöröck z joo. Napoleon schaffte öt, 125.000 Soldate z sammele un trock jäje Österreich, Russland, Ängland un Preußen. Hä hat zwar a paar Schlachte jöwonne ävver ä Waterloo vorloor hä jäje d Armee va Wellington. Doropp beschlosse d Alliierte häm no St. Helena en öt Exil z schecke. Am 5. Mai 1821 storv hä. Seit dr 5. Dezember 1840 litt hä em Invalidendom ä Paris bejraave.




#Article 319: Carolinensiel (179 words)


Carolinensiel es ö kläng Dorp ä Ostfriesland. Öt litt em Kreijjs Wittmund ä Niedersachse. Carolinensiel wood 1730 jejründ.

Öm 1500 hand d Fürstin Christine Charlotte va Ostfriesland un Anton Günther va Oldenbursch, dä och dr Häär va Jever wooch, ajövange, öt Land äzödeische. 1729 wooch öt Ädeische z Äng un jenoch Land jewonne. Öt Land, op däm Carolinensiel hü litt, wooch jewonne. Am 16. März 1730 woode d ischte Stöcker Land an d Buure vorpacht. Dat wooch d Jeburtsstond va Carolinensiel.

Carolinensiel litt siihr wenkjeschötzt, un dat maade dat Stättsche zom beitste Haafe va Ostfriesland. Besongisch Koor, Jömöss un Ädäppel woode vorschefft un Hoolz un Koohle a Land braat.

En di sövve Joohre no 1806 sorchte Napoleon met sing Kontinentalsperre dovöör, dat dr Haafe bo kapottjäng.
Sing beitzte Zitt hott Carolinensiel en d Medde van öt 19. Jahrhondöt. Bo 60 Scheffe loohre em Hafen un 2 eeje Werfte boude Scheffe. Övver 50 Kapitääne voore öruss.
Iisch als Dampfscheffe flötter woore, jäng d Zitt va Carolinensiel z Äng.

Hü es Carolinensiel önö Turistenort. 1983 wood Carolinensiel als Nordseebad amptlich aerkannt.




#Article 320: Carlo Buonaparte (275 words)


Carlo Maria di Buonaparte (* 29. März 1746 ä Ajaccio; † 24. Februar 1785) woch dr Papp va Napoleon I..

Met 14 Joohr storv singe Papp, un singe Onkel Archidiakon Lucciano Buonaparte kömmerde sisch öm häm. Carlo studiirde 1762 ä Pisa d Juristörei un hiirode Laetitia Ramolino am 2. Juni 1762).

Net lang no d Huuchzitt sooht Carlo Kontakt zo Pascal Paoli, önö korsische Aführer un Rebell. Hä wool häm als Jurist zor Sii stoh un wood als Jesandte no Rom jescheckt, öm do vöör d Unavhängichkeet va Korsika z sprääche. Dr Papst hott Korsika Jenua jölinnt un mä hä kutt övver Korsika entscheede.

Ävver öt koom angisch. Am 15. Mai 1768 vorkoofte Jenua Korsika an d Franzuuse, un va do a kämpfte Paoli jäje Frankreich. Carlo di Buonaparte jäng met sing Famelisch en d Bersch un wood önö Partisan.

E Jooch spiidr jreffe d Franzuuse weer a, un Paoli vorloor, Carlo di Buonaparte heelt länger dörch. Am 23. Mai 1769 braate d Franzuuse häm ö Anjebot met Graf Vaux z verhandele. Vaux vorsproch alle Rebelle Vreede un saat zo, dat sö normaal lääve kütte. Carlo di Buonaparte stämmde zo un bleed än Ajaccio.

Am 15. Aujust 1769 wood singe Sohn Napoleon jeboore. Carlo di Buonaparte wood französische Advokaat, am 10. Mai 1771 wood hä Richtr ä Ajaccio. Am 13. September 1771 wood hä französiche Adlije un hosch va do a Charles-Marie de Buonaparte. Hä weed asuu bekannt, dat hä selvs dr Könnig Ludwig XVI. un Marie Antoinette ä Versailles trefft.

Am 24. Februar 1785 stirvd Carlo Buonaparte a Maarekrebs ä Montpellier. Do weed hä och böjraave, ävver spiir weed singe Särch no Ajaccio jebraat.




#Article 321: Pasquale Paoli (178 words)


Filippo Antonio Pasquale de' Paoli (Pascal Paoli) (* 6. Aprel 1725 ä Stretta/Morosaglia; † 5. Februar 1807 ä London) woch önö korsische Revulutionär.

Dr Papp va Paoli woch önö Art Rejierungschef op Korsika als dat noch onger dr Könnig Theodor I. ön Monarschii woch. Wä d Jeschicht va Korsika kennt, dä weeß dat d Insel nät lang on Monarschii woch un als Paoli 1755 us Neapel no Korsika zöröck koom, da wooch öt met d Monarschii at vorbei. Paoli kämpfte als Aaführer van d Girilla jäje Jenua, dat do öt Saahre hott. Heebei hott hä övverraschönd völl Erfolsch.

Paolo versoot ön Demokratie ä Korsika äzöfüüre. Heebei holp häm Carlo Buonaparte. Hä wooch Paolis rääte Hand un versoot, ä Rom vöör Korsika z spräche.

Singe Jechner änderde sisch als Jenua am 5. Mai 1768 Korsika an d Franzuuse vorkoovde. Paoli kämpfde va do a jäje Frankreich. Isch al  Mann van dr Graaf Vaux akoome moot hä opjävve. Am 9. Mai 1769 joov hä op un jäng en öt Exil no Ängland. Ä London storv hä am 5. Februar 1807.




#Article 322: Ajaccio (101 words)


Ajaccio es d Hauptstadt van d Insel Korsika. Em Joohr 1999 wonnde ä Ajaccio onjöväär 52.800 Lüüh. Öt jehüüd zo Frankreisch. Ajaccio litt em Weste va Korsika.

Em Joohr 1492 wood Ajaccio van Lüüh us Jenua jejrönd. Ävver öt duurde bes en öt 17. Jahrhondöt un 18. Jahrhondöt, bes moch övver Ajaccio avong z mulle. Dat hott met de Franzuuse z do. 1768 övvernomm Frankreisch d Insel un Ajaccio wood ön wischtije Statt, 1811 ön Art Hauptstadt.

Napoleon wood ä Ajaccio 1769 jeboore.

Va 1982 a es he öt korsische Parlament.

En de Stadt Ajaccio jidd_et ene Fooßballverein, dä AC Ajaccio.




#Article 323: Laetitia Ramolino (180 words)


Maria Laetitia Ramolino, völl saahre och statt Laetitia Letizia (24. Aujust 1750 ä Ajaccio op Korsika; † 2. Februar 1836 ä Rom). Sö woch d Mamm va Napoleon. 

Laetitias Papp woch änö van d Rische of Korsika un woch ön Zitt lang Chef van d Jarnisuun ä Ajaccio. Als hä storv, do hiirode Laetitias Mamm ö zweide Moll, desmoll Franz Fesch, dä us d Schweiz koom.

Laetitia Ramolino hiroode am 2. Juni 1764 ä Korsika Carlo Buonaparte. Sei helt immer zo häm selvs als hä met Pascal Paoli jäje Frankreich kämpfde. Laetitia bleed su lang öt jäng op Korsika. Dobei holp hör dr zweitäldste Sohn Napoleon, dä d Famelisch Jeld scheckte. Als Frankreisch Korsika verloor mood Laetitia d Insel vorlosse.

Laetitia kreet 13 Kenger, 8 övverläävde ävver mä. Öt woore öt Alder no:

Joseph Bonaparte, Napoléon Bonaparte, Lucien Bonaparte, Elisa Bonaparte, Louis Bonaparte, Pauline Bonaparte, Caroline Bonaparte un Jérôme Bonaparte.

Laetitia vorstäng sich net jott met her Schweierdooter Josephine un koom doher och net no d Krönung van hörre Sohn zom Kaiser. 

Letitizia storv am 2. Februar 1836 ä Rom.
 




#Article 324: Genua (107 words)


Jenua amptlich heecht dat Genua, es ön Statt ä Italien un hat onjeväär 650.000 Lüüh em Centrum un knapp 800.000 en d Nöö wonne. Ävver öt jitt och ön Provinz met dr selbe Naam. Jenua litt em Nordwesten va Italie en d Regiun Ligurien.

Dr Hafen va Jenua es ene van d jrüütze an öt Meddelmeer un wä ön Kreutzvaart maad, da vängt di meetstöns em Hafen va Jenua a. Ävver och völl Contäner wäde he vorlaane.

Wä öns no Jenua kütt, dä soll sich d Altstatt akicke. Öt es zwar völl vorvalle ävver d Altstatt es en van d jrüütze am Mittelmeer un öne Besökk wäät.




#Article 325: Christine Charlotte (173 words)


Christine Charlotte wood am 21. Oktober 1645) ä Stuttjart jeboore un storv am 16. Mai 1699) ä Bruchhausen. Dat litt än d Grafschaft Hoya. Se rejiirde Ostfriesland no dr Duud van höre Mann övver 25 Joohr un jallt als kenn joo Herrschörin. Christine wool immer mee Macht ha, mo kutt met her net vernönftisch mulle un sei joove z völl Jeld us.

Met 17 Joohr hiirode Christine am 10. Mai 1662 Georg Friedrich von Ostfriesland. No 3 Joohr storv Georg ävver. 3 Kenger kräät Christine van häm en di kotte Zitt. Di 2 Mädscher storve, ävver dr Christian Eberhard wood ö paar Mond no dr Duud va singe Papp jeboore.

Christine vorsoot Ostfriesland wi önö klänge Tyrann z rejiere. Dabei koom öt bo zo önö Bürjerkresch. Als dr Kaiser dat merkte sorchte hä dovöör, dat Christian Eberhard flötter an d Rejierung koom.

Dörch d joldene Linisch, amptlich sprecht moch van d „Goldene Linie“, wood d Jrenz tösche Ostfriesland un Oldenbursch neu jetrocke ävver öt holp och, neu Land an öt Meer zu jewänne.




#Article 326: Nahtijällche (110 words)


Öt Nahtijällche, ejentlich heescht dat jo Nachtigällchen, kennt ä Stolbersch jedder. Öt wooch seit Iwichkeete ö Restorang, looch ävver ön Zitt läch.

Wä öt sökkt, da moss no d Kreuzung van d L 12, di van dr Breenijerberch no Muusböch jeet, un d Strooß, dii d Veet met Stolbersch verbängt, komme. Dat es d L 238. Jedau do litt öt. Ävver wä no Veet Dreiäck vroot, dä weet richtisch jescheckt.

Dä Besetzer van öt Nahtijällche hat en d leitzte Zitt a paar Moll jewääßelt. Ön Zitt lang, su saate völl Lüü, joov öt he dr beitste Suurbroone va Stolbersch. Hüü kann moch öt Nahtijällche miite, wenn jätt z viire es.




#Article 327: Ingmar Bergman (216 words)


Ernst Ingmar Bergman (* 14. Juli 1918) ä Uppsala; † 30. Juli 2007 op Fårö) woch önö Regisseur us Schweede.

Ingmar Bergmans Papp woch dr Pastuur Erik Berman, sing Mamm hosch Karin Bergman. Met 19 Joohr jäng hä no Stockholm un studiirde Literatuur. Dat leev ävver net wi hä sisch dat vörjestallt hot un hä maade dat net bes zum Äng.

Ingmar hot at immer Spass an öt Theatr un jehood zo ön Studentejrupp, di Theatr maade. Hä woch do d ischte Hölp van dr Rejissör. Än di Zitt koom dr Film op un hä vong och domet a. 

Nävver si Wärk met Filme werkte hä völl an öt Theatr, wobei hä besongisch ä sing Heemöt Helsingborg un och ä Göteborg un Malmö völl werkte. Va 1963 bes 1966 woch hä dr Chef van öt Theatr ä Stockholm. Tösche Joohr un 1985 woch Bergman am Residenztheatr ä Münche. 1995 trock hä sisch janz vam Theatr zoröck.

Ingmar woch vönfmoll vorhiirod un hott nüng Kenger. 

Bermans driinde övver 35 Filmö un schreev och Driiböch zo 6. Ä Dütschland wood hä bekannt dörch Filme wii Weld Älbörö (Smultronstället) un Krach en d Ehe (Scener ur ett äktenskap). Vöör sii Wärk kräät hä 58 Filmpriise.

Ingmar Bergman storve am 30. Juli 2007 met 89 Joohr op d Insel Fårö.




#Article 328: Suurbroone (233 words)


Suurbroone es ö Eiße, dat öt öm Rhingland dökk jitt un janz einfach z maache ess. Watt brutt moch dozo? 1 Kilo Päädfleesch, jätt Essisch, 2 Lorrbeerbläär, 2 Nelke, 2 Öcher Prente, 1 Ölsch, jätt Botter, Appelkrutt övv Röbbekrutt, Peffer un Salz.

Dat Päädfleesch weed zösamme met önö joe Schoss Essisch, 2 Lorrbeerbläär, 2 Nelke un ösuvöll Wasser vör önjöväär 3 Daach kööl jehalde, dat dat Fleesch emmer janz en di Brööh steht. Aaf un zo moss moch öt at öns driine.

No di 3 Daach weed jebroone.

En önö Pott weed Botter ußjölosse un dat Ölsch ajebroone. Dozo jitt moch dat Fleesch op dat moch jät Peffer jitt. Salz kütt isch spiidr dorop. Moch broont öt so lang bes dat öt jätt värv kitt. Dono jitt moch ön joo Tass van di Brööh dozo un vüllt dann asu völl Wasser dozo, dat moch jönoch Zaus kitt. Di Lorrbeerbläär un di Nelke komme och dozo. Dann bröckelt moch di 2 Öcher Prente en de Pott un unjeväär 1,5 jruuße Läffel Appelkrutt. Wä wäll, da kann och noch ö paar Rosinge dozojävve. Dat brutt ävver net.

Dat janze weet dann jebroone bes dat Fleesch jaar es. Moch nämmt dat Fleesch aruss un di Brööh weed jesiibt un dann jebonge. Dat Fleesch kann moch en di Zitt at schniiö. 

Dozo paaße Nuddele. Moch kann ävver och Knödele of Äddäpple eiße. Appelkompott darf och nät väähle.




#Article 329: Jérôme Bonaparte (232 words)


Jérôme Bonaparte wood am 15. November 1784) ä  Ajaccio jeboore un storv am 24. Juni 1860 ä Paris. Jérôme woch dr jöngste Brooch va Napoléon Bonaparte. 

Hä jöhood zo d französische Marine, jäng dann ävver no Amärika, wo hä ä Baltimore sing Vrau kännelierde. Öt woch Elizabeth Patterson. Sei krääte ö Kengk Jérôme Bonaparte-Patterson, dä ävver spiir Jérôme Napoléon Bonaparte jönannt wood. Napoléon Bonaparte akzeptierde di Hiirood net un annulierde se.

Dörch Frankreischs Politik öm 1800 entstäng ö Könnigrich Westphale neu, dat öt bes dohen noch net jjejovve hott. Jérôme wood dr Könnig. Em Laufe van d Zitt mood hä ömträcke, wora ö Vüür Schold wooch. Sii Schloss brannt aav. 

Dr Könnig hott önö komische Spetznaam. Öt Volk nannt häm „Könnig Lostisch“. Dr Jrond woch dä, dat hä mä ännä dütsche Satz saare kutt und ä wooch: „Morje wärm löstisch“.

Jérôme hott en di Zitt 3 Kenger met sing Vrau Katharina va Württembersch. 

No d Völkerschlacht va Leipzisch em Joohr 1813 wood öt Könnigrich Westphale opjölöst

Als sing Vrau storv hiirode Jérôme ä Italie Giustina Pecori-Suárez. Prenz Louis Napoleon, dr Neffe va Jérôme maade hä häm zom  Gouverneur van dr  Invalidendom. Spiir, onger Napoléon III. wood hä och noch Marschall va Frankreisch un kräät noch anger Titele. 

Jérôme Bonaparte sorve ä Villegenis. Dat litt ä Frankreisch un heescht hü Massy un litt en d Essonne. Sii Jraav es em Invalidendom ä  Paris.




#Article 330: Invalidendom (150 words)


Dr Invalidendom wood tösche 1679 un 1708 va Jules Hardouin-Mansart jeboud. Dr Könnig va Frankreich hod dä Opdraach jejovve, Vorletzde us dr Kresch ä Heime ongerzöbrenge. Dr Invalidendom jöhood zo di Hüüser un Kersche, di dozoo entstange send.

Ävver öt sollt net mä ön normal Kersch wääde. Dr Könnig woohl och ha, dat he d Helde us dr Kresch jeiirt woode. Us dä Jrond joov öt Böreiche vöör öt normale Volk un vöör d besser jestallde Lüü.

En dr Invalidendom woode völl bekannde Lüü bögraave. Su litt Napoléon Bonaparte en d Kersch. No singe Duud op St. Helena  ärlaupde d Ängländer d Franzuuse isch 1840 Napoleon en dr Invalidendom z begraave, 19 Joohr no singe Duud. Ävver och noch angere us d Famelisch Napoléon send he begraave. Su litt Napoléons Brooch Joseph un och Jérôme he.

Zo d Famelisch va Napoléon komme noch völl anger Persönlichkeete, di he begraave woode.




#Article 331: St. Helena (118 words)


St. Helena es ön Insel un litt em Südatlantik. Im Joohr 2016 hod öt 4.534 Äwohner.

St. Helena jehüüd zo d änglische Jebiite ä Övversee, weed ävver zösamme met Ascensoin un Tristan de Cunha verwalt. D Insele liie öf Dusende Kilometr usseree.

Wenn moch övver St. Helena spreecht, dann moss moch bedänke, dat d Insel mä 122 km² jruuß es un entstange es dörch vulkanische Aktiviteit.

St. Helena speelt an sisch komm ön Roll ävver eemoll hand d Lüü övver d kleng Insel jesproche. Napoléon Bonaparte wood 1815 van d Alliierde heehänn en öt Exil jescheckt. Em Joohr 1821 storv hä och op d Insel.

St. Helena wood van d Portujiise entdeckt jehüüd ävver seijd 1833 zo Ängland.




#Article 332: Muusböch (Stolbersch) (120 words)


Muusböch, amptlich heecht dat Stadtdeel va Stolbersch Mausbach, jehüüd seid 1816 zom Kreijß Oche un hott Ängs 2005 insjesamt 4.700 Äwohner. Öt litt tösche Jressenich un Veet Dreieck, dö Kreuzung am Nahtijällche.

Mo weeß, dat Muusböch us ön fränkische Siedlung entstange es. Spiir had öt zo Mönster jehood. D Kupfermeestere notzde dr Jalmei em Boom un hand do jejraave. Tösche 1809 un 1919 entstäng d jrüütze Kull, Diepenlinchen jenannt. 

Wä no Muusböch kütt, da sollt öns an dr Muusbier Hoff vorbeijoo. Dä äntstäng öm öt Joohr 1000 dörch dr Apt va Mönster. Dr Hoff wood zwar 1689 kapott jemaat, ävver 1730 va Alfons Suys, önö angere Apt, wärm opjebout. Dürch singe Wappestee kräät dr Hoff dr Naam Bursch va Muusböch.




#Article 333: Joldene Linnisch (121 words)


D Joldene Linisch, amptlich heecht di Goldene Linie vam 22. Dezember 1666 wooch ön Jrenz tösche Ostfriesland un Oldenbursch. Sei entstong em 17. Jahrhondöt un besteht hüü noch als Jrenz tösche d Kreijse Wittmund un Friesland.

Dr Jrund vöör di Jrenz wooch, dat öt bei öt Ädeische kenne Stritt tösche Christine Charlotte va Ostfriesland un Graf Anton Günther va Oldenbursch jävve sollt. D Jrenz leef jenau van d Aavang van dr Deisch tösche d Insele Spiekeroog un Wangeroog. 

Trotz di Jrenz hat öt noch ön Zitt lang Stritt tösche di 2 Städte jejovve. Dä wood isch Joohr 1743 beänd als Oldenbursch  Taler a Friesland zahlde.

D Laach van d Insele hat sich verschobe un de Joldene Linnisch läufd hüü dörch Spiekeroog.




#Article 334: Schomet (109 words)


D Schomet es ee va 19 Naturschutzjebiet en d Nöö va Breenisch. Öt litt em Kreijß Ooche bei Stolbersch (Rhingland). 

Vreuer woore dat 4 Steebröch. En di janze Jäjend hand s vreuer Blaustee jebroche. Däm brudde s vöör d Hüüser, ävver och öm Kalk z bränne. Enn van di Kulle hat moch janz zojeworpe, un moch erkännt nüüß mi dovan. Ävver die angere send noch jott z see. Ä änn van di Steebröch es hüüzödach önö See. Vreuer jänge d Kenger dorän schwömme, ävver hüü hat Stolbersch jo ö Schwömmbad.

En di Kulle stönd selde Planze, un Orchidee jitt öt do och. A manche Stelle vängt moch och Fossilie.




#Article 335: Weeth (Stolbersch) (111 words)


Weeth, amptlich heecht dat Stadtdeel va Stolbersch Werth, jehüüd seid 1972 zom Kreijß Öche. Dat Dörpche hat unjöväär 1.000 Äwohner.

Weeth litt tösche Gressenich, Muusböch und dr Donnerberch. 

Bes Joohr 1794 jehood Weeth zu Nuthberch. Op Huchdütsch heecht dö Ort Nothberg. Donoo koom öt bes 1815 zu Jressenisch. 1816 ändende sich dat wärm. Weeth wood dr preußische Landkreijs Oche zojeschlaare. Va 1972aa jehood öt dann zo Stolberg. 

An d Hauptstroßß litt Medde en öt Örtche de Kerch St. Josef, die 1949 entstange es un ön Notkerch ersatze hat, di us öt Joohr 1918 ersatze hat, die 1944 dörch dr Kresch kapott jemaat woode woch. Seid 1953 es Weeth ön eeje Jemeinde.




#Article 336: Köpper (321 words)


Enne Köpper eß enne Shprong en et Wasser, woh bëij der Minsch mem Kopp föraan un lang ußjeshtrëk — fö_jewööhnlesh de Ärm och, un de Häng övver em Kopp zosamme jelaat, platt wi bem Bedde — en_t Naßß enndouch. Dat määt me dermiihtß em Schwömmbad, kam_mer ävver em Prizip och övverall donn. Oohne Bademëijsto un Shprongtorrem eß dat allodengß och jevääolesh. Jenou_esu, wam_mer de Ärrm aan de Sig_vum Körrper läät, un de Häng net et eetß et Wasser dëijle.

För de miihßte Schwemmprööfonge sen Köper jefordot, un Rettongßschwömmer un Bademëijster mößße se künne. Bëij_em Rëte ess_et joot, med Aanlouf esu wigk wi mööschlesh ze kumme, wëijl me do met flöcker eß wi met Schwemme.

Bëijem Wettschwömme weede de allomiihtßte Wëtbewärrbe med ennem Köpper als Shtachtshprong bejonne. Och dobëij eß wigk föraankomme un dan donoh tirëk_loß_schwemme könne en joode Saach.

Et jit jannze Mëijstoschaffte em Torremsprenge, woh Köpper en alle Warijazjohne jezëijsh un bewertət wääde. En de miihßte Fäll es et dobëij besönndoß joot, wam_mer besönder jlat un jraad en et Warrer erinn jitsh un et winnish oddo jaa nit spretz.

Dr Weitköpper_Olümpia_Rekocht lett bei 19,05 m un jehööod_ennem Ammi, demm W. E. Dickey.

Opjepaß! Köpper fun 10 Meter un hüüter sen jefäärlesh, do kam_mer sesch de Ärm, Schollder, de Schlößelbëijn, un de Hallswerrbel wieh donn un kappott maache; Sprenge uß mieh wie 20 Meter eß oohne Training en Jefaa för_t Levve!

Opjepaß! Ih dat De enne Köpper määhß, fööhl noh, dat Wasser em Bassäng eß! Beß sesher, dat dat Wasser och deef jenooch för Dinge Köpper eß. Do bruchß alt mieh Plaz onger Wasser wi De jrooß beß, wann_de bloß enne Köpper med Rongerplompse fum Rand määhß, un dä Rand_op Waßßer_Nivoh eß! Fom Aanloore kanns_de net weßße, wi deef et eß! Wann de dat Waßßer aan dä Shtell nit alls fum Schwemme un Douche kennß, maach do aan dä Shtell niih em Lääve enne Köpper. Et künnt sönß Dinge Letzte sinn!




#Article 337: Breenijerheed (107 words)


Breenijerheed, di amptlich Breinigerheide jenannt weed,  es ö Ortsdeel va Breenisch un jehüüd domet zo Stolbersch. Öt litt en d Nööh va Vänwääje, Mönster un Dorp. Breenijerheed litt em Kreijs Oche. Öt weed zo Breenisch jezallt. 

En d leitzde Monde wood övver d Breenijerheed völl jesproche, do önö Steebroch en d Nööh va Mönster verjrüüßert wääde soll un direkt a d Jrenz van d Breenijerheed kütt. D Lüü, di do wonne, maache sisch Sorsch, dat dörch di Explosiune di Hüüseer kapott jönnt. Et es ävver noch net entscheede, wi jruuß dat Louch van dä Steebroch wääde weed. 

Angisch als dat Breenijer Ortsdeel Breenijerberch zällt öt net alleen.




#Article 338: Caroline Bonaparte (131 words)


Caroline Bonaparte wood am 25. Määz 1782) ä Ajaccio op Korsika jeboore un storv am 18. Mai 1839) ä Florenz. Caroline hosch eejentlich Maria Nunziata Carolina Buonaparte. Dä volle Naam wood ävver säldö jebrutt. Caroline wooch d jüngste Schwester va Napoléon Bonaparte.

Van Ajaccio us jäng se 1793 no Frankreich un hiirode 1800 Joachim Murat. 

Caroline vorstäng sich jott met Clemens va Metternich, önö Feind va Napoléon Bonaparte. Dat woch d Rache dovöör, dat hörre Sohn Napoleon Achille Murat net dr Nachfoljer va Napoléon wääde kutt. Napoleon II. woch jeboore woode.

Carolines Mann wood, su wi öt dr Könnig Ferdinand IV. ajeordnet hott, erschooße. Caroline ress us un jäng no Österreich. Sei läävde do als Jräfin von Lipona un trok spiir no Tries, storv ävver  am 18. Mai 1839 ä Triest.




#Article 339: Shpeznaame (489 words)


Enne Shpeznaame eß ene Name för Minsche, die alld jedäuf wohre, udder förren Saach, wo sesch Andere spääder doför ußjedaach han. Janz öff maach mer dä Speznaam besser känne, wie dä Deufnaam.

En Kölle jiddet de Lanxess-Arena. Ävver frooch ens noh'm Henkelmännsche. Loor et aan, un do weeß wesse, worüm se et esu jennannt han. „Henkelmännsche“ es enne Spetznaame för die Hall.

En Kölle hät die Müllers Aap jellääev. Ävver wie hät dä reschtesch jeheiße? Peter Müller. „Müllers Aap“ es däm singe Spetznaam jewääse.

Em Vrings-Veedel lääf dä Schang Jülich. En singem Paß steiht „Jean“. Dat is ähnlich, evver nit et selve. 

Böckderök Wau Wau han de Päntz ene Frou nohjeroofe, die evver Anna Maria Zaudig jeheiße hät, un ald zick 1876 dud es. An dä eijentlesche Name er-ennert sesch kein Sou mieh, evver „Böckderök Wau Wau“ un dä Furrel kennt der Kölsche höck nooch.

De Mussiker, die Hip-Hop un Rap maache, do sen Spetznaame janz jeläufig. Mar es dä Jan Philipp Eißfeldt vell bekannter unger dämm Name „Jan Delay“, evver och als „Eizi Eiz“ un „Boba Ffett“. Dä bikannte düütsche Rapper „Samy Deluxe“ heeis mem börjerlesche Name Samuel Sorge. Bekannt es he evver bloß unger singe Spetznaame Samy Deluxe, WickedaMC un SamSemilia. Bei de Bläck Fööß spellt eine, dä es als dä „Bömmel“ bekannt. Datte ens op dä Name Antonius jedeuf wohd, un Lückeroth heiß, wä et weiß.

Ene Spetznam es keine Künslername.
Dä jäve sich de Künsler selver, udder dä ier Mänatscher deit en ußdenke.
Et künnt sin, dat vun dä Hip-Hopper un Räper bover der ein udder andere Name kein Spez- söndisch ene Künslername wohr. Wä weiß dat esu jenau ze saage?

Manch Mol bruch mer ene Spezname, öm zwei Minsche ze ungerscheide, die am sellve Plaaz udder em sellve Veedel zohus sin, un die eeifach mem selve Name erüm loofe. Peter Müller, Jupp Schmitz, un Pütze Änn un Kätt hammer ze baasch em Tellefoonbooch. Wat well mer maache? Mer moß se „Müllers Plaat“, „Schmitze Lang“, et „schääle Änn“ un „Kätt vun dr Kett“ roofe, domet mer wesse kann, wä jemeint es.

Och en Kölle, do han se en Zick lang dä Läärer am Gumminasium aan de Eck vom Katthäuser-Wall noh bei de Waisehus-Jaß Spezname nohm Förname jejovve, evver nit alldemohle. Doof, dat eine mem Noname „Ludwig“ heeß. Hä kräät dä Speznam „Lui“ o „Louis“ verpaß. Emm sellver wohr et ejal, hä woß jo, dat em sing Schöler enn gähn hatte un enn reschpekteere dähte. Ävver dä Schulleider, övverijjens mem Spetzname „Bello“, hät ene fiese Braß op die Kender, weil hä jedaach hät, dat se en ene Lui schempfe dähte. Hät nit jestemmp, un die Puute han sesch och der Muul nit verbeede lohße. Se han dä Name dann noch extra jebruch, un enn met Krigg druße aan de Schollwand jeschrevve, för dä „Bello“ en Roosch ze brenge. Dat hät jeflup, un eine dä „Lui“ aan de Wand jemohlt hat, es jeflooge un wohd doför jeschaß.




#Article 340: Aotearoa (262 words)


Aotearoa es dr Naam van Neuseeland en d Sproch va d Maori op Neuseeland. Öt es ävver kenne offizielle Naam dovöör. 

Jätt jenaues weeß moch net. Ävver öt jitt a paar Theorie, dönen moch no jo kann. Donoo steht dat Wood vöör „Dat Land van d wisse Wolkö“. 

No ön Lejend soll dr Naam su entstange see: Ä Mädsche, d Dooter van dr Entdäkker Kupe söll an dr Horizont jätt Wisses jesee ha. Sei reef: „“ Dat bödüüt „Ön Wolk!“ Dörch dat watt se jesee hott, wood d Insel van öt Great-Barier entdäkkt. Bes hüü heescht di en d Sproch van d Maori „“, watt „Wisse Wolk“ heecht. Als d Maori speer noch ö jrüüßer Stöck Land vong, do nannte s dat „“.

Ön anger Theorie kütt van d Wolkö, di övver d Bersch op d Nord- un Südinsel va Neuseeland z see send. Di sitt moch döck iidr als dat Land selvs. Dr Naam kööm van d Wolkö.

D dreide Theorie kütt van dr Schnei op d hoch Bersch. D Äwanderer van Polynesie, di jo vöör d Europäer do woore, kannte kenne Schnei un moch ka annemme, dat Schnei vöör dr Naam vorantwortlich es.

Weer ön anger Theorie sätt, dat dat Wood „Land met d lang und hell Daach“ bedüüt. Ön lang Dämmerung kannte d Polynesier jo nett, do sei nooh an dr Äquator wonnde.

En d leitzte 25 Joohr weed d Naam immer dökker jebruut. Su nennen sisch d Jröhne of Neuseeland „Green Party of Aotearoa New Zealand”.

Esu klengk  — wä dat nit hüre kann, hee es de Luutschreff: 




#Article 341: Wallhegge (137 words)


Wallhegge, op Huchdütsch heeche di jo Wallhecken, woode vöör mii als 2.000 Joohr ä Ostfriesland at jevonge. Do maade de Lüü zom Schotz jääje weld Deere jruuße Züng öm d Hüüser. Di woore zwar mä us Stäcke, di zösammejestoche woode, ävver di Dänger woore bes zu 10 Meter huch. 

Hüü jitt öt en un öm Ostfriesland unjeväär 6.000 Kilometer Wallhegge. D meetste send us Eesche un anger Strüch. Dorän vängt moch Hömmele Insekte un Väuel. 

Wallhegge stönt op kläng Wäll us Ääd, Steen öff Torf. Dat es dr Jrund, dat s jeschötzt send un öt vöör öt Aafhaue no § 33 van öt Naturschotzjesätz us Niedersachsen Stroofe jitt.

Moch vorsöckt sujaar, wärm mi Wallhegge anzöplanze. Dat Land Niedersachsen hat övver 7 Joohr 2,75 Milliune € vöör di Buure jejovve, di de Wallhegge besser pfleje un neue anplanze. 




#Article 342: Oliver Hardy (115 words)


Oliver Norvell Hardy wood am 8. Januar 1892 ä Harlem en dr Staat Georgia en d USA jeboore un storv am 7. Aujust 1957 ä Hollywood. Hä woch önö Schauspieler, dä zösamme met Stan Laurel ä Dütschland als “Dick un Doof” bekannt wood.

Met 10 Mond storv Olivers Papp un hä läävde met sing Mamm zösamme, di en ö Hotel ä Milledgeville werkde. Oliver hott Spass an öt Sänge un noom spiir Ongericht an öt Konservatoriom ä Atlanta.

Oliver Hardy kräät 1956 önö Schlaach un wooch bo janz jeläähmt. Hä storve am 7. Aujust 1957 un wood äm Valhalla Memorial Park bei d Freimaurer begraave.

Dr Asteroid 2866 Hardy hat singe Naam no Oliver Hardy.




#Article 343: Wikkitex (158 words)


Wikkitex nännt mer en ennem Wikki dat Forrmaat fun däm Qwälltäx fun de Sigge un der Qwëlltëx selləfß.
Wann en Sigg_em Wikki aanjezëijsh weed, als_en Sigg_en_dä Wëpßaijt, dann süüht mer nit dä Wikkitäx, sönndon dat html, wat de Wikki_ßoffwäer druß määt.

Wikkitex nännt mer en ennem Wikki dat Forrmaat fun däm Qwälltäx fun de Sigg (Wikki)|e, un der Qwëlltëx selləfß.
Wann en Sigg_em Wikki aanjezëijsh weed, als_en Sigg_en_dä Wëpßaijt, dann süüht mer këijne Wikkitäx, sönndon dat html, wat de Wikki_ßoffwäer druß määt.
E Bëijshpell förr_enne Wikkitëx.

Koot jesaad_eß dä Wikkitäx süühd_onjefäär_esu simpel uß, wi_j_e_Shtök Papier med de Schriifmaschin jeschrevve. Dojääje süüd_en Wäpsigk iihr_esu uß, wi_j_e Booch med ongerscheedlijje Tüppe fun Schreffte, on Belldscher, un esu_n Schöönhëijte. Di shtonn zwa em Wikkitëx med dren, ävver als Kloortëxt_Kommandoß, un nit ußßjefööhrt, wi en_de Wëbsigk.

De ongerscheedlijje Wikkis — jenoujenomme dänne ier ßoffwäer — hann_e beßßje ongerscheedlijje Kommandos för_en_de Wikkitëx. E paa Bëijshpell för tüppėsche Kommandß, di_de_miihßte kėnne donn, senn di_hee:




#Article 344: Norderney (287 words)


Norderney es änn van d sövve Ostfriesische Insele un jehüüd zom Kreijs Aurich. Zösätzlisch es Norderney och ön Stadt, di op d Insel litt. Norderney hat unjeväär  Äwohner. Met öt Boot kütt moch va d Norddeich Mole in ön joo Stond op d Insel. D nöödste Nobberinsele send Baltrum un Juist.

Norderney es 15 Kilometer lang un an d breedste Stell 2,5 Kilometer breed. 

Vöör völl Tuuriste es dr 14 Kilometer lange Sandstrand dr Jrond, op d Insel z komme. D Süden und dr Oste va Norderney jehüüre zom „“.

Norderney entstäng isch em 16. Jahrhondöt. Öt weed ajenomme, dat em Joohr 1362 d Insel Buise, di an di Stell looch, bei ön Flut ussöree broch. Ee Deel, d Insel Buise, wood immer kleener un löösde sich irjendwann janz op. Zo d selbe Zitt wochs dä zweide Deel Insel, die spiier Norderney wood. 1550 tauchte dr Naam öt ischte Moll als „Norder neye Oog“ än d Bösch op.

Am Aavang läävde d Lüü op d Insel van öt Vange va Vesche, spiier koom d Scheffvaart dozo. Hüü kütt önö Hoof Jeld durch d Tuuriste op d Insel. At 1797 wood Norderney ö Heilbad un va 1946 a es Norderney och ön eeje Stadt.

Wä mät öt Auto op d Insel vaare well, dä ka dat do, moss öt ävver op Parkplätz aafstelle. Völl Deele van d Insel dörfe mä z Voss betroone wääde. Selvs Vaahrrähr send vorboohne. Heezo jehüüre d Naturschutzjebiite op d Ostsii.
Wä jenoch Knöpp hat, da kann och met dr Fliejer op Norderney lande. D Landebahn es  Meter lang.

Op Norderney jitt öt d „Badeziidung“. Dat es d kleenste sälvständije Ziidung va Dütschland.
Öt jitt och önö eeje Radiosender, dä Radio SWS (Sturmwellesende) heecht.




#Article 345: Oberbergische Volkszeitung (101 words)


De Oberbergische Volkszeitung — affjekööz OVZ — iss_en Dareß_Zëijdong föer der Bovverberjesche Kriiß. Se eß och de Lokalußjoov fun de Kölnische Rundschau för_t Bovverberjesche. De Houp_Redaxjohn fun de Bovverberjesche Follks_Zëijdong sez en Jummersbach, un se hann norr_en Uuße_Redaxjohn en Waldbröl. Der Folaach sez en Kölle, dad_eß der Heinen-Verlag, dä_t, wie de Zëijdong, zig 1949 jitt. No jehööt dä Folaach, dä lang ëijeshtänndesch woohr, enzwesche dem DuMont Schauberg, dä och der Shtadtanzeijer un der Express määht. Dröm livvot de Bovverberjesche Follks_Zëijdong jez zig 2004 och Atikkelle för der Shtaddanzëijer övver_t Bovverbërrjesche, un der Shtaddanzëijer med singem Bovverbërjesche Aanzëijer hät këij Lokalredaxjohn mih.




#Article 346: Lucien Bonaparte (241 words)


Lucien Bonaparte (* 21. Määz 1775 ä Ajaccio op Korsika; † 29. Juni 1840 ä Viterbo, Italie) hosch ejentlich Luciano Buonaparte. Hä woch dr Brooch van Napoléon Bonaparte. 

Lucien wood ä Frankreich usjebeld. Als hä no Ajaccio zöröckkoom, ongerstötzte hä d Jakobiner un wood änä van döörö Chefs. Hä jäng ösu witt, dat hä suujaar singe Vöörnaam va Lucien ä Brutus ändörde.

Do hä Robespierre ongerstötzte, koom Lucien am 27. Juli 1794 än öt Jevängnis. Bo hödde se häm jököppt, ävver met d Hölp va Napoléon bleed öm dat erspaart. 

Lucien hiirode Christine Boyer, di zwei Kenger kräät, ävver 1801 storv. 1799 woch hä Enneminister un va 1800 a Botschafter ä Spanie. Lucien sorchde dovöör, dat en dr Appelsine-Kresch Portujal ajejreffe wood. Dodörch wood Lucien önö rische Mann, watt singe Brooch Napoléon vöör öt Vräcke ärchde.

Als hä met Napoléon Krach kräät, jäng Lucien no Italie, hott sich ävver en dr Kopp jesatze, no Amärika z joo. Dobei wood hä ävver van d Ängländer jevange jenomme un läävde bes 1814 ä Worcestershire. Vreijelosse, kömmerde sisch dr Papst öm häm un maade Lucien zm Prince de Canino.

Lucien ongerstütze Napoléon em Joohr 1815 bei öt Reisch van d Hondöt Daach. No Waterloo wood hä va dr Könnig va Sardinie vassjenomme un koom isch wärm met d Hölp van Papst Pius VII. vrei. Lucien wood us Frankreich vorbannt un bleed dr Rest va sii Lääve ä Italie. Hä storv am 29. Juni 1840.




#Article 347: Mildred va Minster (136 words)


Mildred va Minster † 13. Juli 734 weed en d Bösch och Mildrith öff Mildryth jenannt. Sö es ön änglische Hellije.

Mildred, hör Jeburtsdatum es net bekannt, woch d Dootr van Könnig Merowald va Magonset un d Prenzessin Ermenburga von Kent. Mo nämmt a, dat sei en d zweide Hälfde van öt Sövvende Jahrhondöt jeboore wood. 

Dat Kluster va Minster hodde d Äldere va höör op d Insel Thanet ä Kent jöjrünt. Mildred wood Nonn en dat Kluster, hör Mamm woch do d Abtissin.  Em Joohr 735 övvernomm Mildred dat Amt.

Mildred storv am 13. Juli 734 un hör Reliquiö woode övver 300 Joohr en öt Kluster opbewahrt, spiir no Canterbury jebraat, wo sö irjendwann kapott öff vorloore jänge. Dr Jeburtsdach va Mildred, dr 13.7. es en d katholische Kerch dr Jedänkdach va Mildred va Minster.




#Article 348: Scheevhött (172 words)


Scheevhött, dat jo amptlich Schevenhütte heecht, es seijd 1972  ö Stadtdeel van Stolbersch un jehüüd zom Kreijs Oche. Dr nächste Ort es Gressenich zo dem öt vreuer ön Zitt jehood. Hamisch un Jürzenisch jehüüre op Dürener Sii zo d Nobbere.

Scheevhött litt em Tal van dr Baach Wehe, dä a paar Kilometer dovöör us d Wehebachtalsperr kütt. Dr Ort litt bo janz em Bösch, watt öm vöör völl Lüü asu schünn maat un zm Spazeere älaant.

Ä Scheevhött hat moch at us d Iiserzitt Denge jevonge ävver och d Römer hand jeläävt. Övvend us di Zitt woode damals bei dr Bau van d Talsperr nojewesse.

En ö Schriive vam 28. Oktober 1525 weed ö itschte Moll jeschrävve, dat ä Scheevhött ön Iiserhött steht. Dr Naam hat sich a paar Moll jeändert un es isch seit d Medde van öt 18. Jahrhondöt so wi öt jetzt es. Ängst 19. Jahrhondöt jäng öt Höttewerk ä Scheevhött z Äng. Dat looch doraa, da töt Holz usjäng un öt Transporteere van öt Iiser z düür woch. 




#Article 349: Ävangjellische Stadtkerch va Jever (103 words)


D Ävangelische Stadtkerch va Jever jehüüd zo d Denge, di mo sisch als Tuurist va Friesland akikke moss. Sei steht op dr Kerchplei medde en d Altstadt. 

Op dr ischte Bleck merkt moch, dat di Kerch en a paar Stilrischtungen jebout woode es: Modern, altjotisch un neujotisch valle direkt op. Dat litt doraa, dat d Kerch ö paar Moll aafjebrannt es: 1382, 1532, 1738 un 1959. Jeddes Moll wood d Kerch wärm neu opjebout, un zwar en di Art, di zo di Zitt modern woch. Jlöcklicherwiis hat dat Dengkmool va Edo-Wiemken di janze Femperei, dat heescht 2 Bränd, unbeschaad övverstange un bleed erhalde.




#Article 350: Rur (222 words)


D Rur es önö Floßß, dä dörch di 3 Länder Bäljö, Holland un Dütschland läuft. Van d Quell bes no d Mündung bei Roermond es d Rur 170 Kilometer lang. 

Zom Ongerscheed van dä Floßß met derselbe Naam em Ruhrjebiit hat d Rur, di us de Eefel kütt, kee „h“ en dr Naam. Völl Lüü saahre och doraa d Eefel-Rur. Ävver mo moss bedänke, dat sisch d Naam isch öm 1900 va Ruhr no Rur ändernde. Ö paar Örtcher draare in dr Naam emmer noch dat „h“. Dozo jehüüre Einruhr un Erkensruhr.

D Quell van d Rur es op d beljische Sii van öt Venn bei Sourbrodt, ävver at no onjeväär 15 Kilometer läuft se övver d Jrenz un kütt no Monschau. 25 Kilometer wiir weed dat Wasser en dr Rursee, dr zweitjrützte Stausee va Dütschland jesammelt. Zo d Stauseen jehüüre d Oleftalsperre, dr Urftstausee, d Rurtalsperre und dr See va Obermaubach.

Dat Rurwasser läuft dann dörch d Städteregiun Oche, Düüre un Heinsberch. Donoo vorlässt öt Dütschland un läuft ä Roermond en d Maas. 

Op d Sträck van d Quell bes Roermond hat dat Wasser önö Höhenongerscheed va 630 Meter hänger sisch. D Mäng a Wasser steecht, watt dora litt, dat d Urft, d Inde un d Wurm Wasser in d Rur brenge.

Op sing 170 Kilometer passeert d Rur d Städte 




#Article 351: Kupferhoff Ruusedahl (124 words)


Dr Kupferhoff Ruusedahl, da op Huchdütsch Rosenthal vängt moch zämlisch jenau en d Medde va Stolbersch. Hä litt an d Rothuusstrooß en önö klenge Park nävver d Stadthall. 

D Hoof Ruusedahl wood em Joohr 1724 jeboud. Dr Opdrach koom va Kupfermeester Lennad Schleicher, enne va d bekanndste Kupfermeester, di Stolbersch  hott. Baumeester woch Rilmann Roland us Mönster. 

Roland sollt met d Kupferhoff suu jät richtig jruußes op d Bee ställe, womet dr Lennard ajävve kutt. Op dä Plei vöör d Kupferhoff stäng d Fabrike, die, so kutt moch en ald Ongerlaare nokikke, wiss jestreche woore.

Ruusedahl wooch en d leitzte Joohre zämlich vorvalle, wood 2006 verkoovt un wärm ä Ordnung jebraat. Hä es hüü änä van d schünnste Kupferhöff, di öt ä Stolbersch jitt.




#Article 352: Grolsch (251 words)


Grolsch heechd ejentlich Koninklijke Grolsch N.V. un es ön Brouwerei ä Holland. S litt en d Nööde va Enschede. Grolsch es d 21. jrützde Brouwerei van d Wält un öt Biir weed ä 70 Länder vorkoovd.

Dat Grolsch Biir es bekannd dörch sing jrön Büjelflasch, en di öt vorkoovd weed.

Janz vreuer, dat woch em Joohr 1615, brouwde Willem Neerfeldt si Grolsch-Biir ä Groenlo, dä och onger d Naam Grol bekannd es, wo hä öt ischde Jebäude häsatz. Grol joov dann och öt Biir singe Naam. Dat Jeschäff leev ösu jott, dat em Laufe van d Zitt ön zweide Brouwerei-Huuß en d Nööde va Enschede entstäng. 

No ön Explosiun am 13. Mai 2000 wood d janze Brouwerei an di Plaatsch, wo s hü steehd, vorlajert un der Aavangsstandochd Groenlo opjejovve. 

Dat Biir weed no öt dütsche Reinheitsjebot jebrouwd. Domet es Grolsch d enzije holländische Brouwerei, di dat maad.

D zweidjrützde Brouwerei va Holland wood am 20. Määz 2008 dörch SABMiller övvernomme.

D Hauptbiire va Grolsch send öt Pils, öt Altbier un öt Bockbiir, dat ävver mä zm Joohresäng jebrouwd weed.

Dr Maad vorlangde zosätzlich ä Weizebiir un Grolsch entscheed sisch, och dat a z beene. Seijd öt Joohr 2007 jitt öt dat och als ö dunkel Biir. 

Nävver d normal Biire ställd Grolsch och Malzbiire en d Rejale. Usserdäm wääde Jemische us Biir un Limo an dr Mann jebraad.

Em Joohr 2007 vorhängde d EU-Kommissiun ön Strohv va 32 Milliun Euro övver Grolsch. Öt söll Aavsproche beij d Biirpriise jejovve ha.




#Article 353: College Rolduc (377 words)


College Rolduc woar ing sjoeëlejemeensjaf i Kirchroa mit gymnasium, atheneum, havo en vmbo. De jemeensjaf tselde ónjeveer 2.400 lierlinge, versjpreid uvver versjillende locaties i Kirchroa, nemliech 't Tsentroem (Hoots en Rolduc) en Kirchroa-Wes (d'r Campus en 't Elbereveld). Vanaaf 2001 vele alle sjoeële vuur ’t voortjezats ongerwies i Kirchroa onger College Rolduc. Vruijer woare ze versjpreid uvver zieëve versjiedene sjoeële. In 2009 woeëd de sjoeël ópjeheëve en same mit 't Eijkhhagen College oet Lankjraaf ópjejange in 't Charlemagne College. 

College Rolduc is ing van de aodste óngerwiesinsjtellinge i Nederland. Óp Rolduc woeëd al vanaaf 't 12e joarhónged les jejoave.

Vuur lierlinge die e zoeë ruum meujeliech aabod va sjproache wille, is d’r 't gymnasium, dat ziech van ‘t atheneum óngersjied durch de lesse Jrieks en Latien en doaneëver de lesse uvver d’r Jrieks-Romeinse koeltoer. Umdat ’t Latien zoeë wiechtiech is vuur ’t liere va vreëm sjproache, weëd ’t óp de brugklas vuur ’t janse vwo (gymnasium en atheneum) aajeboane. Jraat wie wiskunde vroage de klassieke sjproache e jroeës analietiesj vermeuje. Uvverijens zunt de meujeliegheete vuur ’t vervolgongerwies vuur gymnasium en atheneum ’t zelfde.

Óp de locatie Elbereveld vingt me de toepassingsjerichte havo. Went me dis riechtóg volgt, kriet me e normaal havo-diploma, mer durchdat inne praktiesje komponent heij aa weëd tsouwjevogd is d’r ing nóg bessere ansjloes op ’t hoëjer beroepsongerwies.

Óch wat vmbo betruft ken me óp College Rolduc tsereët vuur alle richtinge. Zoeë legt d’r theoretisje lierwèg d’r noadruk op de theorievakke en sjpieëder eventuel anschloes óp 4 havo. In d’r jemiesjde lierwèg volgt me neëver de theorievakke óch ee praktijkvak, terwijl in de kader- en beroepsjerichte lierweëje de praktijkvakke centraal sjtunt. Durch dizze praktisje jerichtheet sjpreche vuur da och van ing vmbo-plus opleiding, die lierlinge nóg besser vuurbereid op ing mbo-opleiding aan ing van de Regionaal Opleidings-Centra (ROC’s) in de noabersjaf.

College Rolduc kenmerkt ziech durch ing lang jesjiechte in ’t óngerwies, ’t historische abdijjebouw en de klingsjaaligheed. Óch woare d’r inkele extra-curriculair activiteite op College Rolduc, zowie tswai sjoeëlkrante (Vox Rodenses en Stopwatch!), Showtime, LOIS sjilderijen en d’r Avond der Muzen (inge culturele oavend vuur en durch lierlinge). Óch woar d’r e samewerkingsverband tusje Roda JC en aasjtormend voetbaltalent op College Rolduc en hat College Rolduc e eeje sjoeëlorkest: ‘t Schoolorkest College Rolduc.




#Article 354: Alkalimetall (122 words)


En sojenanntes Alkalimetall es en Zoot fun scheemėsch Ellemännt, wad en jeweße Ähnlėshkëijt med der Metalle hät, ävver för jewööhnlesch fill rejakßjohnfreudijer eß. Dröm kumme Alkalimetalle en de Natuur nörjentwo onnjebonge vöör, ävver mer fengk se aan rëijshlesch Stëlle en scheemėsche Fobendonge.

Jebruch wääde se en dô Ėnndůßtrii en fillfälltijje Wëijse, zum Bëishpell määt mor Battriije un Akkuß druß.

De miihßte Alkailmetalle sinn metallesch uß, sin avver wëijsch, noh wëijscho wi Blëij, un loohße sesh joot schnigge.

Wäm_mer e Shtöck Alkalimetall puur hät, un lööht dat en_et Waßßer falle, dann oppjepaßß, flöck de Oure zoo, un fott_rënne. Dat Zeuch fäng op der Momënnd aan wi jeck op dämm Wasser eröm ze titsche, ze brënne un jefftisch Jaaß ze bellde.

De Alkalimetalle sin:

 




#Article 355: Naturschotzjebiit Schlangeberch (902 words)


Dat Naturschotzjebiit Schlangeberch litt en d Nööhde van dr Breenijerberch un domet am Rand van d Eefel. Op d Kaat vängt moch öt ö paar Kilometr va Ooche. Dat Jebiet es mä 108 Häktar jruuß un beehnt jät, dat moch ä Dütschland koom ehrjönz vängt. He jitt öt em Boohm Jalmei un op dr Schlangeberch entstäng ön Jalmeiflora met Planze, di öt sonst komm öns op d Welt jitt.

Dr Naam hat dat Jebiit van dr Schlangeberch, önö klenge Hövvel, dä mä 276 Meter huch es.

Dr Ongerjrond va dat Naturschutzjebiit es Kalkstee. Dä entstäng he voor unjeväär 400 Million Joohr als alles Deel van a Meer wooch. Uß d Muschele entstänge he decke Schichte va Kalk. En  d nächste 200 Milliun Joohr hoff sisch dä Boohm, dr Kalk koom no ovve un wood aavjedraahre övv vottjespollt. Öt litt 200 Milliun Joohr zoröck, do woode Metallsalze en di Läuscher van dr Kalk jespollt. Öt belde sisch Ärze wi Zenkbländ, dr Markasit övv Bleijlanz. Do öt ävver op di Ärze räände, jänge di och zm Deel kapott un öt belde sisch Zenkspaat ZnCO3, dämm moch och als Jalmei kennt. Dä litt nun op dr Schlangeberch öröm, un moch darf net vorjeiße, dat dä jeftisch es.

Mo hat vassjestallt, dat öm Christijeburt op dr Schlangeberch at d Kelte un de au Römer no Jalmei jebuddelt hand. Mönze us d Zitt bewiise dat, un Reste va Muure maache dat och klooch. Damals wood dat Metall jebrutt, damet moch d Waffe vorbessere kutt un Pött maade d Römer och daruss.

Ävver ösu richtisch loos jäng öt op dr Schlangeberch isch em 18. un 19. Jahrhondöt. Do trocke d Kupfermeester no Stolbersch. Öm Messing z maache brudde s völl Jalmei, und dat vong moch op dr Schlangeberch. Vöör 1800 kannt moch dat met d Stolle noch net. D Lüü trocke met d Schörßkaare, Schöpp un Hack looß un hant jejraave, wat öt Zeusch zoleet. En d janze Jäjänd entstänge Kulle, di och hüü noch do send. Unjeväär va 1800 a änderde sisch dat, un öt woode Stolle jejraave. Op alt Kaate send mi als 20 Stöck äjözeechnet. A paar sitt moch och hü noch, wenn s och vorvalle sind övv zojeschott woode. Bes 105 Meter onger dr Boohm send s damols jekomme.

Als dr Dütsch-Französische Kresch usbroch, hoot em Joohr 1871 d Buddelei op dr Schlangeberch op. D Lüü hodde anger Sorje. No Kreschäng vonge s zwar noch öns kott met öt Werk a, ävver 1883 wood alles jestoppt. Dat loch zm Deel doraa, dat d Koohle düür jekooft wääde moote un sisch dat Vorhötte net mi luuhnde.

Öm dä Boohm op dr Schlangeberch kömmernde sisch känne. Mo leet alles asu liie, wi moch öt vorlosse hott. Ävver d Natur joov net op un schnappte sisch dat Jebiit Stöck vöör Stöck wärm.

Dr Boohm op dr Schlangeberch s ärsch jeftisch. Dat litt an dat Zenk un Blei, dat dörch d Ärze dahenn komme es. Öt jitt net völl Planze, di dorop lääve kutte. En Planz wood richtisch bekannt. Öt s öt Jalmeiveilchen Viola calaminaria, dat em Vröschjoohr met sing jäähl Blööte jedermann opvällt. Janze Bende send voll dovan. 

Jätt iihr blööt dat Jalmeitäschelkrutt Thlaspi calaminare, ö Plänzje, dat wisse Blööte hat un dodörch net asu en öt Oohr vällt. D Jalmei-Jrassnelk Armeria maritima ssp. elongata es och änn van d winnije Planze, di he jott lääve könne. Dö lila Blööte valle em Sommer op. Mä wä jätt dovan kännt, dm vällt dr Öscher Schoofschwingel Festuca aquisgranensis op, ö Jrass, dat moch flott övversee kann. Nät janz ösu schwoch s dr Jalmei-Duvvekopp Silene vulgaris ssp. humilis z vänge. Wä ävver d Jalmei-Fröschjoohrs-Miir Minuartia verna ssp. hercynica söckt, dä moss sisch at önö Brell metbrenge.

Do wo koom noch Jalmei em Boohm s un dat s am Rand van öt Naturschotzjebiit, do waaße dö Orchidee. He send d botanische Naame van ö paar: Epipactis atrorubens, Ophrys insectifera, Cephalanthera damasonium un Orchis morio. Moch moss ävver net jlööve, dat di nu övverall wi Onkrutt stönd. Jlöck beim Söcke moss moch at ha.

Wä bei schünn Wäähr dörch dat Naturschotzjebiit spazeerd, däm valle d Schmetterlinge op. Wesseschaftler hand dat jenau ongersoot un vassjestallt, dat öt op dr Schlangeberch 300 vorschiedene Zoote jitt. Ö paar dovan lääve mä va Blööte va Planze, di Jalmei em Boohm bruche. Ohne dr Jalmei kütte s also jarnett he lääve.

Zo di Schmetterlinge komme noch völl Heuschräcke, völl dovan send bo usjestorve övv siihr sälde.

Ee Deer darf moch net vorjeiße. Öt s d Schlingnatter, ön Schlang, die dr Schlangeberch dr Naam jejovve hat. Di soll en dat Naturschotzjebiit jöläjentlich noch jeseeh woode see.

Lärsche un dr Neuntöter, zwei ä Dütschland selde jewoode Veujel vängt moch he noch.

Wenn moch sisch bekikkt, wat öt vöör Jevaare vöör dr Schlangeberch jitt, dann moss moch sisch z’isch öns Planze akikke. Kiefere waaße wi Onkrutt och op d Jalmeiboohm un wenn öt d Lüü van d Biologische Statiun van dr Kreijs Oche net jööv, dann stang övverall Kieferebösch. Di Lüüh paaße och dorop op, dat sisch Turiste kenn Planze metnemme övv Deere vange.

Dr Breenijer Heimatvorein hat en d au Hauptschüll ö kleng Museum opjemaat. Dorän weed jezeecht, wat dr Schlangeberch z beene hat. Moch kann jät övver d Zitt ervaare, als he jejraave wood un womet jewerkt wood. Ävver öt wäde och Deere jezeecht, di hüü he lääve, un op völl Belder ärveert moch Denger, di wichtisch send.




#Article 356: Luciano Pavarotti (285 words)


Luciano Pavarotti (* 12. Oktober 1935 ä Modena;  † 6. September 2007 ä Modena). Hä woch änä van d beitste Tenöör, di öt joov.

Pavarotti koom us normale Vorhältnesse. Sing Äldere woore Bäckerslüü un hä wood z’isch Liihrer, ongerichte ävver mä 2 Joohr. Do singe Papp och ön joo Stemm hott, braat hä Luciano öt Sänge beij. 1956 entscheed hä sisch, met öt Sänge Jeld z vordeene un woohl öt zo singe Beroff maache. Hä studierde ä Modena un spiir ä Mantua Jesang. Dat Studium woch ävver ö suu düür, dat hä övver 6 Joohr nävvebeij Versescherungen verkoovde. Sons hött hä net studiere könne.

Lucianos Stemm entweggelnde sisch em Laufe van d Zitt. Us dr lyrische Tenor wood önö Sänger vöör dramatische Stöcke.

Jö mii hä song, jö bekannder wood hä un so duurde öt net lang, bes dat hä och än Amerika un Australie song. Sälvs Opere wi d Scala ä Mailand övv d Met ä New York bleete häm net vorschlooße. Mo kann saare, dat 1965 dr Avang van sing Karriere bejonn.

Ä Philadelphia vong hä a, jong Sänger dörch önö Wettbewerb z fördere.

Pavarotti hiirode 2002 sing Sekrätärin Nicoletta Mantovani. Sei bekoome Zwillinge, wovan ävver mä e Kengk övverläävde. 3 Döötisch hot Pavarotti at us d ischte Ehe met Adua Pavarotti.

Bei önö Optritt en d Metropoltion Opera ä New York joov hä 2004 öt Äng van sing Bühnenkarriere bökannt. Konzerte woohl hä ävver immer noch jävve.

Em Juli 2006 stallte s bei Pavarotti Krebs vass un hä wood opereerd. Onjeväär 1 Joohr spiidr, em Aujust 2007 wood hä wääje ön Lungenentzündung en öt Spitaal äjölävvert un am 4. September entlosse. Am 6. September storv Pavarotti d’heem em Aldr va 71 Joohr.




#Article 357: Computertomography (290 words)


D Computertomographie es ohne dr Computer un ö jooh Rötschenjerät net meuölisch. Dat CT, dat es dat kott wood dovöör, maat us hondede Röntschenbelder ö neu Beld un dat zeecht dat Objekt ä drei Dimensiuune.

Damet dat Janze klappde brudde s de Hölp van önö österreischische Mathematiker. Dat Rechenjenie woch Johann Radon. Dä stallt ö Reschenvorvahren op, die Radontransformatiun. Domet kutt moch Körpere ohne dobei d Belder kapott z maache, berechne. Och öt Ännere van d Körpere kutt moch domet berechne.

D ischte Opnahm met ö CT maade s 1971. Dovöör krääte d Wessenschaftler 1979 dr Nobelpriis.

En d leitzte Joohre hand s völl an dat Vorfahren jewirkt un su kann moch hüü och van a schlaarend Hätz Belder opnämme.

Bei öt normale Röntsche sitt moch do, wo d decke Knouche send dr meetste Schatte op dr Film. Watt moch net entscheede kann es, wi öt en dr Knouch ussitt. Bei öt CT wääde völl Belder us alle mäueliie Richtunge jemaat. Domet kann moch d Informatiune övver öt Ennere van dr Knouch kriie. Dozo brutt moch ävver önö jooe Computer, sonst jeet dat net.

Mo kännt öt us d Krankehüüser ävver d Wesseschaft brutt öt och a völl Ställe. Su weet op di Art un Wiis och Material jepröövt. Öm je no Zwäck öt richtije Jeräät z haa, woode önö Hoof Tüpe ärvonge. Ävver dat jäng z witt, op all di Ongerscheede z spräche z komme.

Wä ö CT jemaat kitt, dä moss met onjeväär 1000 Moll asu völl Strahle rechne wi bei ön normal Röntscheopnaam. Do Strahlung net jesund es, kann moch sisch vörstelle, dat moch besser ke CT jemaat kitt. Ävver völl Krankheete kann moch janet angisch erkenne un dann moss mo sisch doch vöör ö CT entscheede.




#Article 358: Paimpont (125 words)


 

Öt Stättche Paimpont litt en d Bretagne un domet ä Frankreisch. Wä öt op d Kaat söckt, dä moss no dr Bözirk Ille-et-Vilaine sökke. Ä Paimpont lääve mä onjeväär 1.500 Lüü.

Önö jruuße Deel van dr Ort litt em Bösch un moch vängt och a paar See en d Nööhde. Wä weerke well, dä mööd önö Buur se, denn völl mi kann moch do net maache. Op öt Jebiid va Paimpont es d Quell van dr Aff.

Öt weed vorzallt, dat völl van d Jeschichten öm dr Könnig Arthur en dr Bösch va Paimpont spelle. Wäm öt erjendwann öns no Paimpont vorschleet, dä soll öt sisch net nemme losse un sich dat us öt 7. Jaahrhondöt stammende Kluster „Notre-Dame va Paimpont“ akikke. Öt luuhnt sisch.




#Article 359: Donnerbersch (Stolbersch) (117 words)


Dr Donnerbersch, op Huchdütsch weed vam Donnerberg jesproche, es ö Stadtdeel va Stolbersch un hat onjeväär 5.600 Äwohner. Hä litt em Nordoste va Stolbersch un litt onjeväär 260 m övver dr Meeresspeijel.

Dr Donnerbersch jehood bes 1935 zo Aischwiele un koom do iisch z Stolbersch.

Dodörch dat dr Donnerbersch em Zweide Weltkresch stratejisch wischtisch woch, wood do och völl jeschooße un kapott jemaat. Su mood d Kersch St. Josef janz neu jeboud wääde. Änst van d 40er Joohr boude Flüchtlinge d Siedlung Donnerbersch op.

Wä ä Stolberch an dr Donnerbersch denkt, däm vällt dr Sändr van dr WDR än. Em Joohr 1993 wood d alde van önö neue Sändr ersatze, dä 231 m huch d WDR-Projramme usstrahlt.




#Article 360: Traugott Simon Kölsch (131 words)


De Marrk Traugott Simon Kölsch hälld_ennen Jetränke_Jruß_Hänndlor_uß Kriiwel aam ongere Rhing, der  („Drenk_Joot“)

Dä lööht sesch fum Sünner en Kölle e Bier för die Marrək bräue. Em Kaßte op Fläsche jetrokke brängk hä dat zig nöüßtem för e Drettel winnjo onger de Lück — en singe ëije Läde, ävver nuur ußerhallef_fun Kölle. Hä hädd_och annder Kölsch_Zoote em aanjebott, ävver äävenß düürter.

Dat „Traugott Simon“s eß e reschtisch Kölsch noh de Kölsch-Konvention von 1986. Ed_eß ävver met Affseesch nit wi dat Ojinaal Sünner jemaat, och wänn_et bemm Sünner jemaat weed. Et sůll jët milldo_sinn, un_esu „flößßesh“_schmekke, wi_j_et Reisdorf, sare manshe Lück. Och bëij de Ettikätte künnd_ëijnem schwendelėsh wääde, esu_wi_di do her kumme; un mansch ëijne dëngk fəllëijsh bëij sesh: Och, do hät joh der Früh, odder dem Reisdorf singe Ettikätte_Mooler Pate jeshtannde.




#Article 361: Alljemeen Ziidung Namibia (101 words)


D Alljemeen Ziidung es d äldste Ziidung, di öt ä Namibia jitt un jlischzittisch d eenzije en d dütsche Sproch.

D Ziidung maade met öt ischte Blatt am 22. Juli 1916 op. Damols hosch s noch „Der Kriegsbote“ wat dorop häwiißt, dat d Ziidung vöör d Soldate em Ischde Weltkresch ä Südwest jemaat wood. Dr. Kresch wood vorloore, de Ziidung bleed. Dr. Naam änderte sisch en „Alljemeen Ziiding“.

D Ziidung weed met unjeväär 5.500 Stöck opjölaat ävver öt jitt och ön Internät-Ussjaav. Bo jedde dä d dütsche Sproch ä Namibia vorsteeht, kitt ö Exemplaar un och no Südafrika wääde Ziidunge jöscheckt.

  




#Article 362: Stolberg-Finsterau (101 words)


Finsterau es ö Stadtdeel va Stolbersch un es ävver och ö Ortsdeel van dr Zwivöll. Öt litt tösche dr Zwivöll un Mullartshött. 

D meetste Hüüser va Finsterau, un öt send mä ö paar, di do övverhaupt stönd, send en dr Bösch jebout. Doher sitt moch op dat Beld och komm jät. 

Wä Finsterau sökkt, dä moss övver d L 238 vaare. Di jeeht langs dr Vichtbaach. Dä es do jo noch kleen un övver d Bröck es moch flott.  Ävver mo moss net z völl erwaade. Usser önö Hoof Holz, önö Tennisplei un ö paar enkele Hüüser sitt moch net völl.




#Article 363: Velau (Stolbersch) (100 words)


D Velau es ö Stadtdeel va Stolbersch un jeet en öt Stadtdeel Steinfurt övver. Isch 1935 koom d Velau zo Stolbersch. Bes dohin hat s zo Aischwiller jehood.

Singe Naam kreet d Velau van dr Kupferhoff Velau, dem dr Kupfermeester Schleichers Lennad do em Joohr 1819 boude. Us dem wood spiir d „Ischte Zenkhött va Oche“. Dr EBV hat di nohär opjekooft. 

Bekannt woch d Velau dörch dr alde Schlachthoff, dä do stäng. Dem jitt öt jetzt nät mi. Hü stönd do modern Jeschäfte. 

Dr Mäddelpunkt vöör völl Lüü van d Velau es d Franziskus-Kersch, di en dr Bersch hängt.




#Article 364: Dippeliinchen (100 words)


Öt Dippeliinchen es ö Stadtdeel va Stolbersch un och ö Ortsdeel va Muusböch. Öt litt em Nordweste van dr Ort, direkt op dr Bersch. Vreuer joov öt he Berschbau, un moch hat no Jalmei jejraave. Hü send dö meetste Kulle zojeworpe woode, un öt hand sisch völl Fabrikke he neerjelosse. So vängt moch dat Industriejebiit van Muusböch he.

Met dr Berschbau vonge at dö au Römer aa, un en dö Mädde van öt 19. Jahrhondöt woch dö Kull Dippeliinchen siihr bekannt. Bo jädder us dö Jäjend vong he Werk. Ävver dat es hüü vorbei.

Iisch 1972 koom Dippelinchen zo Stolbersch. 




#Article 365: Dorp (Stolbersch) (113 words)


Dorp, amptlich heescht dat Stadtdeel va Stolbersch jo Dorff, es önö van d kleenste Stadtdeele, di Stolbersch hat. 

En d Bösch taucht Dorp 1178 öt ischte Moll op. Damols jehood öt ävver noch zo Mönster. Us singe Naam „Dorff“ leitet d Wessenschaft aav, dat Dorp dörch d Franke em 4. övv 5. Jaahrhondöt jejründ woode es. Bewiise kann moch dat ävver net.

Seit 1867 hat Dorp ön eeje Kersch. Dr Pastuur storv ävver vöör a paar Joohr un su moss dr Brennijer Pastur ä Dorp d Messe halde. Ön Schöll hott Dorp bes 1968. Hüü z dach mösse d Dorper no Breenich en d Schüll joo.

Va 1935 a jehüüd Dorp zu Stolbersch.




#Article 366: Ovverstolbersch (159 words)


Ovverstolbersch, op Huchdütsch weed va Oberstolberg jesproche, es ö Stadtdeel va Stolbersch un hott Ängs 2005 onjeväär 7.600 Lüü..    

Vreuer wooch Ovverstolbersch dörch völl Verkiir jörpäächt ävver hü es alles vöör d Mänsche jemaat. Dr Steewääch äs ön Fuußjängerzoon woode un en d äng Strooße van d Altstadt kann suwisu komm ö Auto vaare. Dr Vichtbach läuft dörch Ovverstolbersch.

Ä övverstolbersch stönd däldste Hüüser van d Stadt un mee als 100 send jeschötzt. So steht en d Klatterstrooß öt äldste Huus va Stolbersch us öt Joohr 1529. Dat wooch dr Stamsetz van d Weetze. D Adler Appöthek us öt Joohr 1575 stand janz en d Nööde. Net z vorjeiße s d Bursch, di d Medde va Ovverstolbersch es un va wiids jesee wääde kann.

Ä Ovverstolbersch hüüt d Eurejiobahn an dr Altstadt-Bahnhoff op. Övv d irjendwann bes no Breenich dorchvaare kann, s noch net entscheede. Mä wenn ä Stolbersch Stadtfäst s, dann darf s aav un zo öns vaare.




#Article 367: Messing (120 words)


Messing es ön Lejiirung us Koffer un Zenk. Mo ongerscheed bei Messing no d Värv. Jö mii Koffer dren es, jö bonter weed öt. Am meedste bruche s CuZn37. Dorän send 37 % Zenk. 50 % Koffer söllte ävver immer em Messing see, sonst brescht öt z flott.

Bei Messing jitt öt vöör d mischunge verschiidene Naame. Su sprecht moch van Kartuschmessing. Dat wood vreuer vöör d Kurtusche em Kresch jebrutt. Joldmessing had ön joldene Värv.

Dö Struktur van dat Messingjitter sitt ösu us:

Dobei moss mo ävver bedänke, dat sisch di Struktur ändert, je mii sisch dat Verhältnes va Koffer un Zenk ändert.

Önö bekannde Härstellungsorte vöör Messing wooch Stolberch. Do hodde d Kupfermeester ö Monopol op d Messingherstellung.




#Article 368: Museum Zenkhötter Hoff (472 words)


Dat Museum Zenkhötter Hoff es ö Museum, dat zeeje söll, wi sisch d Industrii ä Stolberch entweggelt hat. Onger dr Bejriff Industriijeschischte läuft dat Janze. 

Dat Jebäude, dat ä Mönsterbösch steet, stammd sevß us öt Joohr 1830 un wooch vreuer önö Betrieb van d Zenkhött. 1991 koovde d Stadt Stolbersch öt op un maade ö Museum doruss.

Em Jebäude weed jezeecht, wi Zenk gemaad weed un watt mo doruss mache kann. Ävver och drusse stönd allerhand Denger, die met d Industrii va Stolbersch z do hand. Völl Firme hand öt Museum net mi jöbrudde Saache jöschänkd.

Dat Museum ongerdeeld sisch ä drei Abteilunge. De ischte had met Zenk z do. Jezeecht weed, wo dä härkütt, wi mo däm jöwännt. Alt Övvent send do nojeboud. Ä Filme kann mo sisch a kikke, wi dat en d Industrii jemaad wood. Ävver och d Jevaare send dojestallt. Ä alt Ziidunge weed jezeecht, wi sisch d Jöwännung va Zenk ä Stolberch usjewerkt hat. Ziidungen zeeje, wat op dr Buschebersch passerd es, Belder va kapotte Köö un öt Vorboot, Jömöss us dr Jaade z ärnte. Övver all d Denger kann mo nolääse.

Op di anger Sii van d jruuße Raum stönd all di Dänger, di us Zenk jemaad woode. Aajevange met d Jässkanne, övver d Kandele bes hän zo d Büdde us Zenk. Watt jedder derekt en öt Oohr vällt, es dr alde Waarel va Nätta. Nätta voor ä Bösbisch bes in d Sövvezijer Joohre met Pääd un Waarel d Melsch us. Nätta un si Pääd send duud, ävver d aue Waarel däm jitt öt noch. Dä steeht en dr Zenkhötter Hoff.

D zweide Abteilung van öt Museum hat met d Nolde-Industrie ä Stolbersch z do un domet derekt met dr Preem. Wä well, dä kann met jätt Hölp selver Nolde maache. Op ald Maschiine wäde d Drööht jöboohre, jöschleffe un d Oohre örennjeboort. All dat wat hü z daach op modern Maschiine z Milliune jömaad weed, maade s vreuer met d Hand. D Kraft koom van ön Dampfmaschiin. Och di jitt öt hee z see. Ön janz jruuße hat mo do opjeboud. Övvörijens: all di Maschiine loufe noch!

En d dreide Abteilung jeet öt öm dr Messing. Watt d Kupfermeestere us Stolberch jemaat hand, dat wesse d Lüüh us Stolberch jenau. Us Jalmei wood met d Hölp va Holz, Vüühr un Wasser Zenk. Zenk un Koffer joov Messing. Wi dat entstong, dat weed he jözeecht. Met d Hölp va Zenk un önö Kofferfennik weed önö Messingfennik jemaat. Dat öt och noch anger Denger us Messing jitt, dat sitt moch en ön Usstellung. Pött, Kessele, Tröötö un Käätzelöötere, all dat un noch völl mi es he z see. 

En önö klenge Raum vengt mo jätt, dat zwar ke Orijinal es, ävver moch soll öt sisch jenau a kikke. Ön au Jrüll us Messing, Hondöde va Joohr alt.




#Article 369: Fisterenöll (120 words)


Fisterenöll is_ene_heijkele Aanjelejenheet. Ävver nur wenn de ooch eijn Vrouw ov Man häß.

Esu weed verzallt: Fisterenöll jeiht op dat französische « fils de nöel », wat op Huhdeutsch „Christkind“ heiß, zoröck. Maria kräten Jesus - dä jo dat „Kresskind“ eß - noh „unbefleckter Empfängniß“. Et eß desderwäje nit zo sage, wä dä Vatter vun däm Klein wor.
Dät einer - miehschtens de Eldere - zo enem Frauminsch sage:  Fang mer (mit däm) bloß keine Fisterenöll aan., su hatten se Sorsch, dat Ihr Döchtersche ohne et ze welle schwanger wäde künnt - schlemmstens ohne dat mer ene Vatter für dä kleine Weckelditz finge künnt.

Wi jewööhnlesch säät mer och „minge Fisternöll“ för ene Minsch, med dämm mer e Fisternöllsche am Loufe hät.




#Article 370: Heidewitzka, Herr Kapitän (291 words)


Dat Leed vum Möllemer Böötche hät der Karl Berbuer 1936 vür'em Zweite Weltkreeg jesunge. Deswäje hätte och ööntlich Knies met de deutsche Over-Reichs-keit krääje.

Refräng:
Heidewitzka, Herr Kapitän
Mem Möllemer Böötche fahre mer su jän,
mer kann su schön em Dunkle schunkele
wenn üvver uns de Stääne funkele
Heidewitzka, Herr Kapitän
Mem Müllemer Böötche fahre mer su jän.

Eimol em Johr dann weed en Scheffstour jemaht,
denn su en Faht, hät keinen Baat.
Eimol em Johr well mer der Drachenfels sin
wo köme mer söns hin?
Liebchen ade, mer stechen he
mem Möllemer Böötche endlich en See,
un wenn et ovends spät op Heim ahn dann jeiht,
dann rofe mer vör luter Freud:

Heidewitzka, Här Kapitän...

Volldampf voraus! Et jeiht d'r Rhing jetzt entlang
met Sang un Klang, de Fesch wähde bang,
met hundert Knöddele dat litt klor ob d'r Hand,
wink uns et blaue Band.
Süch ens d'r Schmitz, met singem Fitz,
die sin ald jetz su voll wie an Spritz,
hä fällt dem Zigarettenboy öm d'r Hals
brüllt met'ner Stemm su voller Schmalz:

Heidewitzka, Här Kapitän...

Jung, ob dem Scheff ham'mer ald Windstärke 11,
bal Halver Zwölf un jar kein Hölf, 
selvs de Frau Dotz, die met dem Wallfeschformat, 
wood dovun seekrank jrad.
Heimlich un stell bütz doch dat Bell
en der Kajütt ne knochije Böll,
nä et wed Zick met uns, mer müsse ahn Land,
mer sin jo wie us Rand und Band.

Heidewitzka, Här Kapitän...

Em Fastelovend weed dat Leed och hück noch jän jesunge. Dä Jaljehumor dä do dren litt, dä kennt me hück blos noch wammer dä 
Kreeg selver metjemaat hät. Wä denk beim „Dunkele“ schunn ahn et Düüster en de Bunkere un bei de „Stään“ ahn de Stäänche vun de Schirmche vun de Bombefleejer?




#Article 371: Zint-Pitter-fun-Mailand-Brooderschaff (153 words)


De Zint-Pitter-fun-Mailand-Brooderschaff jidd_et en Kölle minnßdenß zick 1396, woh se dä kölsche Fobonndbreef med ongerschrevve un beseejelt han. Washëijnlesh eßß_e ävver fill älldo. Ejal, de Broderschaff fum Zint Pitter uß Milano wohr domohls dann en Jaffel, die fun de Bierbräuer. Hück wööhret esu jät äänlėjjet wi en Jewärrekschaff medd_en aanjeschloßße Handwerrekßkammer fö Bräuer. Dröm säät mer inne och dat Motto „Ëijneschkëijt määt Kölsch“ noh.

Wi de Franzuse de Jaffelle en Kölle afjeschaff han, wi_se_t Rhingland besazz hatte, han_se em Zint Pitter fun Mailand sing Broderschaff su ze saare övversėnn. Di hatte sesch alls_enne bloß nur rellijööse Foëijn ußjejovve, esu ze sare foshtoche. Dröm jidd_et se noch hück, un se fiere och noch alle Joohre widder et Patronatßfëßß; do jonn_se en_de Kirresch, noh Andreas, un noh de Mëßß donn_se zosamme Ëßße un se drenke sesh e Kölsch odo zwëij. Dat eß ėmmer aam nüngenzwannzeschßte Apprell fun jedem Jooh, schunn zigk sescho övver sibbehondert Jooh.




#Article 372: Tellefoon (178 words)


En Tellefoon oder Telefon eß ennen Apparat för met ze tellefonėerre. Et es e su jenannt Entjerräät. E Tellefon es aan enne Lëijdong, oddo nojodingß och aam ängk fun_enne Funkfobėndong, do zwesche ess_e Tellefon Näz. Övvor dat Näz wääde Tellefonaate formedeldt. 

Fun ëijnem Tellefohn zom anndere kam_mer schwaade.

Dat Tellefon hädd_e Mikkro ennjebout, wadd_uß dä Tön fum Schwaade elläktrėsche Ėmpullse määt. Di könne dann övver de Dröht oddo övvo dä Fongk wigoojejovve wääde. Dat Tellefon aam annde Ëngk fon dä Fobenndong hädd_enne Loutspräsho ennjbout. Dä weed med dä elläktrėsche Ėmpullse jeföödot, di do erėnnkomme, un esu wääde widdo Töhn un Schall druß.

Dat Woot „Tellefoon“ eß e Kunnß Woot. Et eß jebėlldt uß de jriishėshe Wööt  (têle) fö „wigk“ oddo „fääan“ un  (phonē) fö „Shtemm“, alsů „Fään_Shtemm“. Op döütsch hëëijs_et och „Fäänshpräscho“. Bëij de Poßß un de Täshniko och „Fäänshpräschapparat“, affjekööz: FeAp.

Wam_mer fun „et Tellefon“ schwaadt, esu en dä Aat „…do nemm doch et Tellfon un sach mer dat dorresch!“, do mëijnt mer och enß dat jannze Süßteem uß dä Tellefoone, em Näz, un de Fomeddollong zosamme.




#Article 373: Allerhellije (122 words)


Allerhellije (op Lateinėsch ) eß e ne huhe Fessdaach, dä von de Katholische Kirch am 1. November bejange wierd. An dämm Fessdaach wierd all Hellije, äwer och all dänne Minsche jedaach, die em Stille e hellich Läwe jelääf hann, un die offiziell nie hellich jesproche wudde sen. Noh ählste kölsche Fesskalendere eß Allerhellije ad zick em 9. Jahrhundert en Kölle als Fierdaach bezeusch.

De Orthodoxe Kirch fiert ihr Allerhellijefess am ierschte Sonndaach noh Pingste. De Evangelische Kirch hätt de Hellijeverihrung affjeschaff, deshalef eß Allerhellije nur en katholische Jäjende von Deutschland och jesetzliche Fierdaach.

Bevür et de Zentralheizung joof, wor et em Rheinland Tradition, aff Allerhellije de Wohnung ze stoche un de Wintermäntel aanzetrecke.

Am Daach noh Allerhellije fiert de Katholische Kirch Allersiele.




#Article 374: Literat (362 words)


Em Fastelovendsverein hät me vil Poßte un Pößje ze verdeele, domet de Metjleeder ire Spaß un ier Freud han.
Der Literat es ene janz weschteje för die Vereine, die en Setzung maache, un weed öf ongerschäz, un es och med reschtesch Ärbött verbonge. Dr Literat loohrt un hööt sesch de Redde un de Künnßler aan, lang ieh dat die optredde, un bout et Projramm zosamme för de Setzung. Hä moß wesse, wie sing Vereinskolleje un de Jäß drop sen, wann wat jespellt wöd, jesaat weed, un wann de Zojabe komme dörve un wann nit - weil söns et Projramm dorjenande jeröht. Dat hät dä Literat ald all akorat jeplant, lang befür de Setzung ahnfänk, un hä loohrt dernoh, dat dat och all flupp. Hä hängk aam Händie, un weiß woh Stau es, un wä jetz em Taxi sez op däm Wääech en 'sing' Feßhall, wann de Setzung alld am loufe es, un hät kei Rouh, beß dr letze Optred henger em lit un övver de Bühn es.

Dä Literat es ävver och dä de Klöpp vun de Kolleje kritt, wann en Redd nit aahnkohm, de Jecke nit jelaach han, ode jans fies, dr Kardinal zu schwaz jemoolt wod un dat Fett öffentlesch zerök schmiehß, watte avkräje hät. De Literate werke mieh em Verborjene, un wan se ier Job joht maache, da merk mer dat do drahn, dat mer en supper Stemmung hät un alles läuf un et fälld einem nix op.

De Literate berode och de Künnßlere, dat di sesch op de Minsche enstelle. Do jon de Literate öff noch jraad vörm Optrett bei en Band un sare: „Loß jet leis aanjonn,“ oder „Jetz maat ävver öhntlisch Stemmung! Un de Trumm jeklopp!“ Dä Ongerscheed zwesche em Mann un ennem Vibrator kütt om Möhneball velleisch joot, doch nommedaachs bei de Puute-Sezung moß me dä nit han, och wän de Kleine bestemmp wesse, wäh bei inne doheim dr Möll eraf dräht. Su extrem es dat sellde, ävver et es schonn jood, och op de leise Tön aachzejevve. Öm esu besser es dat dann, wann de Veraanstalldung joot jelonge es!
Do vreue sesch de Literate, de Minsche, un de Vürständ.

Un jez sidd ehr dran!




#Article 375: Konrad Adenauer (822 words)


Konrad Hermann Joseph Adenauer (* 5. Januar 1876 ä Köllö; † 16. Aprel 1967 ä Rhöndorf), wooch va 1949 bes 1963 dr ischte Bundeskanzler van d Bundesrepublik Dütschland. Zosätzlich woch hä tösche 1951 un 1955 Ussemenester.

En d Weimarer Republik jöhood hä d Zentrumspartei a un wood 1917 övvichte Bürjermeester va Köllö.

Adenauer wood als dreides Kengk va Johann Konrad Adenauer un sing Vrau Helene jeboore. Nodäm hä öt Jümnasium ä Köllö aavjeschlosse hott studierde hä ä Freibursch un spiir ä Bonn d Wesseschaft van öt Räät un van dr Staat. Do wood hä Metgled va d Kathollische Studentöbewejung Freibursch, va Münche un och va Bonn. Singe ischte juristische Aavschluss fluppde 1897, dr zweide 1901. Dann vong hä ä Bonn a z werke un  wood Assessor, spiir de zweide Hand von önö Anwalt ä Köllö, Kruses Hermann. 

Do hä d Zentrumspartei ongerstötzde woohl Adenauer och, dat dat Rhingland va Preußße unavhängisch wood, wat di Angere ävver net jäähr soche. Su wooch hä jäjä d Politik van Otto Braun, dä damolz preußßische Menesterpräsident woch. Zosätzlich wooch Adenauer ävver och dr Vizepräsident van d Dütsche Kolonialjesellschaft.

Ä Köllö wood hä am Äng vam Ischte Weltkresch dr Graupenauer jenannt. Hä hott vöör d schlääte Zitt no dr Kresch vöör d Köllner Jäsch jehamstert.

Ävver och dr Jrööne Jöödel öm Köllö woch sing Idee, d Mess va Köllö jenau ösu wii de Uni. Ee van dr jrüüdste Projäkte woch öt Werk va Ford, dat hä no Köllö hollde.

No dr Anschlach op Hitler am 20.7.1944 wood Adenauer vorhaft und koom suujar en ä Konzentratiunslajer op öt Mässejelände va Köllö. Do wood hä schwooch krank un koom dörch dr Kommunist Eugen Zander en ö Kranköhuus. Va do kutt hä vottloufe, wood ävver wärm jevange un koom no Brauweiler en öt Jevängnis.

D Alleiirde, dat hescht besongisch d Amerikaner, maade häm 1945 weer zm Bürjermeester va Köllö.
Dat bleed hä ävver net lang. D Ängländer satze hm wärm aav. Spiir koom öruss, dat domet ongerbonge wääde sollt, dat Adenauer met d Franzuse önö eeje Staat Rhingland jründe kutt.

Do Adenauer net mi Bürjermeester wooch stürzte hä sisch en d Politik un öt durde bes 1948, ii hä dr Vörsitz van dr Parlamentarische Root hot. Ävver dat woch mä ö Sprongbrett vöör häm, in d Politik wiir z komme. Am 1.9.1949 wood hä Chef van d Schwazze. Dobei wood sing Idee va  ön Sozial Marktweetschaft van d Amerikaner un d Ängländer ongerstötzt. Am 21.8.1949 wood hä d Kanzlerkandidat vöör d Waahle. Ävver domet net jönoch. Seid 1950 woch hä och d Vörsetzende van d CDU watt hä bes 1966 bleed.

Adenauer kämpfde dovöör, dat Bonn Hauptstadt wood.

Adenauer wood bei d Wahle vam 14.8.1949 dr ischte Kanzler va Dütschland met 54,5 Prozent van d Stemme. Dat bleed hä och bes 1963. Wä dat damols met erläävd hat, da weeß, dat Adenauer mä wäje sing eeje Stemm Kanzler woode woch. Enn Stemm mii als nüüdich kräät hä.

Am 27.8.1952 wood versood, Adenauer ömzöbrenge. Ävver dat Pakättche met d Bomb explodierde at bei d Post. Adenauer passeerde nüüß. Spiir koom öruss, dat d Bombebauer us Israel koome.

Vöör Adenauer woch d ussepolitik siirhr wichtich un nävver si Amt als Kanzler woch hä tösche 1951 un 1955 Ussemenester. Dobei  laat hä völl Jöweet op d Beziehunge zo d Westalleiirde, besongisch d USA. Hölp kräät hä vöör d Montanunion, EG un öt Euratom dörch dr Marshallplan.

Watt völl Lüüh vöör enn van d jrüüdste Leistunge van Adenauer halde es dr Vröndschaftsvordrach tösche Dütschland un d Franzuuse. Dat joo Vorhältnis va Adenauer zu de Gaulle hat häm do völl jöholpe.

Dat Vorhältnis zo Israel wooch Adenauer ävver och siihr wichtisch, wat sisch em Luxemburjer Aavkomme zeechte. 3,45 Milliarde Mark zaahlde Dütschland a Israel, öm domet sing Schold a z erkänne. 1960 troff hä ä New York Ben Gurion un reisde 1966 no Israel.

Onger sing Kanzlerschaft troon Dütschland 1955 d NATO bei.

Watt Adenauer ärch Sorje maade woch öt Vorhältnis zo d Russe. Dr kalde Kresch maade ön Voreinijung unmöjjelisch. Met d Hallstein-Doktrin schreev hä dr Alleenvortretungsansproch van d Bundesrepublek vöör janz Dütschland vass.

Als Adenauer 1955 no Moskau reiste, schaffte hä öt, d dütsche Jövangene frei z kriie. Völl Lüüh halde dat vöör dr Jrüüdste Erfolsch van häm.

Zor Laaß weed Adenauer jelaad dat hä känne Nachfoljer opboude. Äm Jäjedeel, hä däng alles, damet kenne z stärk wood.

Adenauauer wooch ni önö Vrönd va Ehrhard un ongernomm völl, öm häm öt Lääve schwoch z mache. Als Erhard stürzde soll Adenauer jesaat ha: „Su, d Enne es vott!“
Adenauer bleed Metgled van dr Bundesdach un woch met övver 91 Joohr dr aldste Avjöordnete, dämm öt Parlament je hott.

Adenauer storv am 19.4.1967 ä si Huus ä Rhöndorf. Op Kölsch soll hä kott vöör singe Duud jesaat ha: „Da jitt et nix zo kriesche! watt op Stolberjer Platt heecht: „Do jitt öt nüüß z kriiche!“ 

Bejraave wood Adenauer ä Rhondorf op dr Kerschhoff am Bösch.




#Article 376: Ludwig Erhard (433 words)


Ludwich Erhard wood als Ludwig Wilhelm Erhard am 4. Februar 1897 ä Fürth jeboore un storve am 5. Mai 1977 ä Bonn. Hä woch önö Politiker van d CDU, tösche 1949 und 1963 Menester vöör d Weetschaft und donoch noch bes 1966 Kanzler va Dütschland.

Ludwich wood em Joohr 1897 als Kengk va Wilhelm Philipp Erhard un däm sing Vrau Aujusta ä Fürth jeboore. Öt Abitur schaffte hä nät un jäng no d Mittlere Reife aav, maade ön Liihr un kämpfde em Ischde Weltkresch. 1918 wood hä asu schwoch vorlätzt, dat hä 1919 usscheed. Kott no Heem studiirde hä ä Nürnberch Weetschafts- un Sozialwesseschaft. Doraa schloss hä noch ö paar Studie va anger Fäscher a. 

Jott usjöbeld koom hä no sing Äldere, di jo önö Betrieb hodde und övvernomm dem. Dat leev och bes dr Schwazze Friddach em Joohr 1928 alles kapott maade. Öt bleed hm nüüß mi un hä wood wessenschaftliche Hölp, spiir och Chef van ö Institut ä Nürnberch. Wiir braade hä öt do net, denn hä wooh jäjä d NSDAP, di jo do öt saare hott.

 

Seid 1949 woch Erhard en d CDU un hot en d Rejiirung ön joo Stell als Menester vöör d Weetschaft. Tösche 1966 un 1967 woch hä Vörsetzende van d Bundes-CDU. 1949 hand hm d Amerikaner jöholpe un hm zm Menester vöör Handel un Jöwerbe jemaad. 

At 1947 leidene hä ön Kommisiun vöör Jeld un Kredit, ich well domet net saare, dat hä os zeechte, wat önö richtije Plackkopp es. Nä, hä paasde op, dat alles met öt neu Jeld ä Ordnung jäng. Dobei hat hä d Amerikaner döck jözeecht, dat hä önö dütsche Deckkopp es. 1948 wood Erhard ösu jätt wi önö Menester vör d Weetschaft ävver ön Rejierung hodee mo do jo noch net.

Völl saare dat Erhard vöör öt Weetschaftswunder vorantwortlich es.

Adenauer, dä jo als Kanzler z saare hott, woch ni singe Vreund. Övver d Weetschaft daat Adeneauer janz angisch un d Zwei hodde iwich Kniis. Öm öns ö Beispeel z nänne. Dr Jeneratiunevortrach wool Adenauer ha, Erhard ävver net. Desmol satz Adenauer sich dörch.

Dreimol vorsoot Erhard Bundespräsidänt z wääde. 1959, 1961 un 1962. Jefluppt hat öt häm ävver net.

Am 16.10.1963 wood Erhard zm Kanzler jewääld. Adenauer hott önö Daach vreuer aavjödankt. Völl helde Erhard ävver vöör känne joohe Kanzler un daahte, dat hä mä jät vöör ön kotte Zitt wöch.

Völl Jlöck hat hä als Kanzler och nät jehat. Met d Vröndschaft zo d Franzuuse jäng öt dr Berch öraav un och Adenauer vorwerkte emmer wärm en d Politik dotösche.

Bejraave wood Erhard ä Gmund an dr Tejernsee.




#Article 377: Völzer plat (121 words)


't Völzer plat is e Ripoarisch dialek dat weat jemoeld i Vols, ing kling sjtad die liet never Oche, mer dan an de Hollendsje zie va jen jrens. De sjproakjrens mit de Limburgse dialekte, of ooch jenannt isoglos, verlauf ziesj dursj en t'n weste va de jemingde Vols. Dit weat de Benrather Linie jenannt. 't Völzer plat hat nag veul voet van 't Öcher en 't Kirchröadsj. Kenmerkend veur 't Völzer plat is d'r iesj/miesj-klank, die vuur sjpreisje. In Lemieësj, drei kilometer va Vols, zet mer al ich, mer vuur zaare nog iesj. Wat or opvelt, is dat vuur eijentlisj jing boochsjtab G kenne in ozzer sjproar. De G weat erzats dursj ing aat van J of ing aat va hals-klank.




#Article 378: Nikolaus von Myra (137 words)


Dä Brauch, dat de Helije Zinte Kloas am 6. Dezember de Pänz besöke deet, eß em Meddelalder entstande. Domet deet me aan de hl. Nikolaus von Myra erinnere, dä em 4. Jahrhundert en Kleinasië jelääf un ärm Lück beschenk hätt.

Nikolaus von Myra eß de Schotzhelije von de Scheffsfahrer un Seelück.

De echte Nickelaus kütt mem Hans Muff un dräät Kleeder wie e'ne Bischhoff met Mitra un Bischoffsstab. Dä falsche rut-wieße Nickelaus ode Weihnachtsmann hätt Coca-Cola öm 1920 für Werbezwecke erfunge.

En Holland fiert me de Sinterklaasavond am 5. Dezember janz besonders. Ne als Bischoff verkleete Mann kütt d'r Legend noh extra mem Scheff uss Spanië un brengk dä Pänz de Jeschenke met, die en Deutschland am Helije Ovend et Chrisskind brengk.

Uss Holland kütt och de Spekulatius, dä me en de Adventszick un Weihnachte eiße deet.




#Article 379: Spekulatius (107 words)


Spekelatius eß e alt Weihnachtsjebäck, dat me nur en Holland, Beljië, em Rheinland un Wessfale kennt. Regione, die sprochlich eng verwandt sen.

Die Plätzje bestonn uss e nem Mürbdeech, dä en Spekelatiusforme met weihnachtliche Motive jedröck wudde eß. Am bekannteste eß de Jewüürzspekelatius, dä von Kardamon, Jewüürzneleke un Zimp singe typische Jeschmack kritt. Botte- un Mandelspekelatius werde äwe och jään jejeiße.    

Dat Woord Spekelatius kütt vom lateinische , dat heis Speejel, weil me dä Deech en Backförmsche dröcke deet, die jenau speejelverkiert jemaat wudde sen.
Spekelatiusforme jitt et als jeschnitzte Holzbrädde für kleene Menge, ode als jefräßte Metallrolle für Spekelatiusmaschine, durch die dä drüe Deech jedrieht wierd.




#Article 380: Rom (199 words)


En Ėtaalije litt dänne ier Houpstadt Rom en de Rejjohn Latium. De Etalljäner saare Roma för se. De Stadt hät öm de 2.8 Milljohne Bewonner. Se litt am ongere Louf vum Tiber op bëijde Sigge.

De Stadt hädd en jruße Forjangehëijt un eß för de Pollitik, de Kulltuur un de Kunnß ëijn fun de wėshteshßte, di mer han op de Ääd. Dr Houpsetz fun de Katoolėsche Kėrrəsch mem Paapß un de Basillika fum hillije Pitter sen im Fattikahn, dad ess enne ëijenshtänndije Zwärrsh Shtaad meddsen en Rom.

Rom eß et Ziel fun dousende Pilljere un Turißte jedeß Joohr, ed eß fůll fon Wält Kultur Ërv Shtökker, säät de UNESCO.

Noh dr Övverlivverong wood de iiewijje Shtadt Rom am 21. Apprell em Johr 752 för Kreßtuß jejröndt. De Jrönger woore zwëij Booschte,  un , di woore alß Puute ohne Ëlldere opjewaahße un fun enner Wöllvėnn jeshtelld un opjetrokke woode. Donoh wood Rom en winnije wie sibbehondert Johr alß Houpshtadt fum Römesche Rëijsh esu jät wi de Wälthoupshtadt fun de Antike, un en övver hallev Europa un wigk ömm et Meddel Meer eröm däät mer de Römer ier Shprooch, et Lattëijnesche, kalle un schwaade, un däät kräftesch Shtüür noh Rom lazze.




#Article 381: Moond (Ääd) (273 words)


Ene Moond is ene Himmelskörper dä öm ene Planet kreis un mit dämm zesamme öm en zentrale Sunn wandert.

Onß Ääd hät jenou ëijnne Moond, dä Moont, unsere Moond jenannt, un fun dämm eß hee de Rädd.

Für ze sehe weveel Moonde et in unserem Sunnesystem jitt loor he: Leßß mit de Moonde vun unserem Sunnesystem

Ooser Moond bruch für en Umrundung vun ooser Ääd unjefähr 28 Daach. Dobei hält hä ne middlere Avstand vun  km. Für een Ömdrehung öm sich seleves bruch hä och 28 Daach. Dat bedöck, dat mir emmer die jliche Sick vom Moond sehe. 

Dä Moond eß for sesh allëijn jenomme düüßter un hädd_en meddel_jriise Färv_ävver de Sonn schingk drop, un esu künne mer en sin, esu lang wi es naaks dr Hemmel düüßter jenoch do_fö_eß, un esu lang als wi de Sonn fun do schingk, wo se och op di Sigk treff, di mir emmer am Belooere sėn. Dat wääßelt nattölesh övver dė 28 Dääsh ëijmohl öm däjannze Moond eröm.

Dä Moond hätt die Eijenart dat hä vun de Ääd us emmer anders ussieht. Dat sin die Moondphase.

Dä Moond is dä einzichste Himmelskörper dä vun Minsche betrodde wudde is. Am 20. Juli 1969 sin et irste mol Minsche om Moond jeland. Neil Armstrong is dann als irster usjestieje un hätt dobei sing berühmte Wörd jesaat: 

Et is ene kleene Schritt für ene Minsch, äver ene jrusse Sprung für de Minschheit. (Frei Üversetz)

Edwin E. Aldrin wor dann dä zweite Minsch om Moond. Et letzte mol woren Minsche im Joor 1972 om Mond un seither nimmie. En andere Besonderheit sin die Finsternisse. Do jitt et Moondfinsternisse un Sunnefinsternisse.




#Article 382: Pällzisch (Sprooch) (385 words)


Pälzisch is de Schprooch, di wu in de Pallz gerädd weed. Paa Varijante jidd_et ävver ußerhallef: et Pälzersch en Nochtwäßß-Nochtrhing-Wäßfaale un et Pennsylvania-Deitsch en der USA, un en jannze Aanzahl em Oßte beß noh de neuje Shtaate en Meddel Aasije. De pällzesche Dijalägte em Oßte senn ävver mihtß nit wik fom Ußshtėrrve.

Am Pälzisch eß de Huhdütsch Loutverschiebung ëinhfach föbëijejange un hät nix jedonn. Wi mir sare se en de Pallz:  (Pääd),  (Pief),  (Appel) —tüppisch sin Schprösh wi: „“

Unser Vadder im Himmel
Doi(n) Nåme soll heilisch soi,
Doi Reisch soll kumme,
Des wu du willschd, soll kumme
wie im Himmel, so aach uff de Erd
Unser teglisch Brood geb uns heid, un vergebb uns unser Schuld
genauso wie mer denne vergewwen, wo an uns schuldisch worre sin.
Un duh uns ned in Versuchung fiere,
sondern erlees uns vum Beese.
Weil dir es Reisch g(e)heerd
un die Kraft
und die Herrlischkeid
in Ewischkeid.
Aamen.

Unser Vadder im Himmel
Dei(n) Name sell heilich sei,
Dei Kenichsherrschaft sell kumme,
Dei(n) Wille sell gschehe
uf de Erd genauso wie im Himmel.
Geb uns heit das Brot, was mer de Daach brauchen,
un vergeb uns unser Schuld
genauso wie mir denne vergewwe, wo an uns schuldich worre sin.
Un fiehr uns nit in Versuchung,
rett uns awwer vum Beese.
Dir gheert jo die Herrschaft
un die Kraft
un die Herrlichkeit
bis in alli Ewichkeit.
Amen.

Unser Babbe im Himmel
Dei Nåme soll heilich sinn,
Dei Reich soll komme,
Was de willsch, soll basseere
uf de Erd genauso wie im Himmel.
Geb uns heit es Brot, was mer de Daach iwwer brauche,
un vergeb uns unser Schuld
genauso wie mer dene vergewwe, wo uns Unrecht geduhn hann.
Un fiehr uns net in Versuchung,
sondern erlees uns vum Beese.
Weil der jo es Reich geheert
un die Kraft
und die Herrlichkäät
bis in alli Ewichkäät.
Amen.

Unser Vadder obbe im Himmel
Geheilischd soll dei Name sinn
Dei Reich soll komme
Was de willsch, soll bassiere
Im Himmel genau wie uff de Erd
Gebb uns heit ess Brod, wo mer de Daa iwwer brauche
Unn ve(r)gebb uns unser Schuld
Wie a mir unsre Schuldischer ve(r)gebbe.
Unn fihr uns nedd in Vesuchung
sunnern erlees uns vom Beese
Weil derr jo es Reich geheerd
unn die Kraft
unn die Herrlischkääd
biss in alli Ewischkäät




#Article 383: Krippsche (108 words)


Krippsche werde Weihnachte en de Kirch un zehuus unger em Chrissboom opjestallt. Met jruße un kleene Fijure versök me de Weihnachtsjescheech darzestelle, su wie se beim Lukas em Evangelium nozeläse eß.

Et ierschte Krippsche soll de Franz von Assisi jemaat hann. Hä wollt domet dä Lück, die net läse un schriewe konnte, dat Jeheimnis von d'r „Menschwerdung Gottes“ nöhte bränge.

Em Rheinland eß et Tradition, dat me am ierschte ode zweite Weihnachtsdaach met de kleene Pänz aan dat jruße Krippsche en de Kirch jeht un bädde deet.

En Kölle jitt et en de Weihnachtszick e'ne „Krippenweg“, op dämm me sich schön ahl Krippsche en kölsche Kirche beluure kann.




#Article 384: Weckelditz (187 words)


E Weckelditz un e Weckelditzje es e Ditzje wat noch en de Wendelle litt, un wat mer noch weckelle moß. En dämm Allder sen de Puute söß wie Zuckerhätzje, mer moß se einfach jän han.
Esu lang wi esu e Ditz noch nit op et Pöttche jon kann, moß et jeweckelt wääde. Aanfangs kann et jo noch nit setze, un schunn jaa nit loufe, jo nit ens kruffe. Wann dat Klein ävver aan ze kalle fänk, dann es och die Zick för op et Pöttche nit mieh wick, stonn un jon künne de Pänz dann ald. Wann eine öphürt, e Weckelditz ze sin, dat is janz ungerscheidlich. De eine wolle et janz doll, de andere wade jän noch af un loße sich fläje. Met zwei Johr äver han et de miehßte henger sich.

Bei Jeläjeheit wed ald och ens för ene äählere Panz un för ene Erwahßene „Do benimmps Desch wi ene Weckelditz“ jesaat, wann sesch eine besonders doof aanstellt un selvs nix künne well. Krank ahl Lück weede af un zo ens widder wie de Weckelditzjer, wann se verliehre, dat mer op der Klo jon kann.




#Article 385: Baaß (200 words)


Op der Baas moß De hüre. Der Baas deit bestemme. Wat der Baas sät, dat weed jedonn.

Wä sage soll un kann, wat jemaat weed, wie et jemaat weed un wo et lahns jeiht, dat es der Baas.

Der Buur es der Baas om Hoff, de Knäächte un de Määchte don op inn hüre.
Em Betrieb es et der Meister, ov der Meisterknääch bei de Handwerker druße.
En der Schull es der Rekter der Baas vun de Lihrer.
En de Kirch sen et de Pastör, ävver över denne ston de Beschöff, un do drövver der Paps; un dä eß unfählbar.
Der Päsident es em Verein der Baas.
Em Hushald es öff de Mam der Baas.
Beim Kammiss hät mer och en janz Litanei, wä der Baas un däm singe Baas es, vom Ufz bes noh'm Jeneral.
Andere Name för der Baas sen Direkter, Vörstand, Vörsetzer, Führer un Jeschääfsführer, Rot, je nohdämm, wat_fürr_ene Lade oder Firma dat jrad es.
Ne Handelshär es der Baas von singe Aanjestellte.
Un ene freie Kaufmann es villeich ene Laufmann, ävver singe eije Baas.

Der Baas von de janze Welt, mem Universum dren, esu jeit der Kall, es der Leeve Jott.

Esu, jetz weßt Ühr et.




#Article 386: Dreikünninge (325 words)


Op Dreikönninge am 6. Januar, och Dreikönningsdaach jenannt, fiere de Christe en de Oss- wie en de Wesskirch dat Huhfess von d'r Erscheinung vom Herr „Epiphanie“. An dämm Daach hann noh'm Evangelium vom Mattes drei Weise uss em Morjeland, griechisch Anatolië (, „Magoi apo anatolôn“), et Jesuskind besök un imm Weihrooch, Jold un Mürre dajebraat, weil se nem Stään jefolesch wore, dä öwe Bethlehem stonn jebliwe es. Dat Stäänzeiche däät noh ahle Prophezeihunge bedügge, dat dä neue Könning un Messias jeboore es.

De Hillije drei Künninge wooren, esu hëijs_et, ennem Shtän jefollesch, dä inne der Wääsh noh Betlehemm jwiise hätt. Hück weed dä jähn als_enne Komeet met enem Shtätz jemohlt un foshtannde. Dofun eß ävver em Ojinaal nix jesaat, un de Weßßeschaff jläuf hück och miehter aan jët am Naach_Hemmel, wat mer nit fun övverall op de Ääd joot hät beloore künne.

Ne ahle Brauch es, dat zwesche Neujohr un Dreikönninge kleen Pänz, de Stäänsinger, durch de Stroße trecke, für ärm Lück sammele, un öwe jede Huusdür met jeweihte Krick de Aanfangsbuchstabe von  (Christus sään dat Huus) schriewe, für Zweidausenddröckzehn: 20 * C + M + B * 13.

Für Kölle es de Dreikönningsdaach ne janz besonders huhe Fierdaach, weil en singe Stadtmuure de Jebeine von de helije drei Könninge em Dreikönningsschring ruhe, öwe dämm de Kölner Dom jebaut wudde es. De Dreikönninge sen für Kölle su wichtig, dat me suja ihr Krone en et Stadtwappe opjenomme hätt. 

De Dreikönningsdaach es en de mietste katholische un orthodoxe Länder e'ne jesetzliche Fierdaach, nur en Nordrhein-Wessfale, wo se lië, net. Un dat es e'ne Skandal, denn für et Erzbißdom Kölle es Dreikönninge sujätt wie e'ne Nationalfierdaach.

Als se zo de Dreikönningsmess 2011 lügge dääte, hätt öwerijens dä Klöppel vom Decke Pitter schlapp jemaat un es éraffjefloore. Kölle moot deshalef für fass e janz Johr op die Lüggerei vom Decke Pitter verzichte. Enzwesche hätt'e äwe widde ne neue Klöppel jekräje un lügg aan Huhfesste schöne als je zevür.




#Article 387: Hofbräuhuus (197 words)


Öt Hofbräuhuus es en van d bekanndste Weetschafte, di öt ä Dütschland jitt. Öt steet ä Münche un heecht amptlich „Hofbrauhaus am Platzl“ watt ozu völl heecht wi Brouwerei op dr Maat.

Ävver dat Hofbräuhuus jitt öt at ärch lang. 1589 vonge s domet a un seit di Zitt hat dat Huus at völl erläävd. Wat vöör ongevöäär  Joohr domet aavong, dat dr Adel nät özu völl Jeld vöör Biir bzaale woohl braat en d nächste Joohr önö Hoof Jeld än.

Wä hüü en öt Hofbräuhuus jeet, dä jeet en d Schmemme, dat es önö Saal vöör unjeväär  Lüü, di do eiße und drenke könne. Öt weed at völl do jesoffe ävver d Köböse hand dat at jodd em Jreff. Moch darv net vorjeiße, dat bes zo  Lüü op dr Tach op ö Biir komme.

Ävver d Schmemme es mä önö Deel van öt Hofbräuhuus. Do jitt öt och noch önö Festsaal. Do kann jeviird wääde. Wä jätt koofe well, da kann dat och maache. Op d rääte Sii van dr Ängang ex ö Jeschäft. Do jitt öt völl Kroom.

Op jädde Vall moss mo saare, dat öt sich luuhnt, öns op ö Biir kikke z komme.




#Article 388: Scheffsweihnaatsmaat (112 words)


Wä än d Vöörweihnaatszitt nö Köllö kütt, da darv dr Scheffsweihnaatsmaat nät vorpaaße. Dä eß angisch als dr gruuße vöör dr Dom övv dä op dr Neummat.

Watt derekt opvällt es, dat moch bezaahle moss, öm sisch dat a z kikke. Ävver op all d Etaje van dat ömjeboude Scheff send Ständ opjebouwd un öt jitt önö Hoov z luure un z koofe. Wä jätt drenke well, da kann dat och do. Vöör Jlüühwing un ö Wööchje weed op d övvichte Etage van öt Scheff och jesorcht.

Manchmol duucht öt jätt, i moch op öt Scheff jo kann, denn ön kleng Schlang steeht döck an d Kass ävver aavhalde soll dat kännän.




#Article 389: Wellem Busch (284 words)


Willelm Busch (op Huchdütsch heecht dä Wilhelm Busch) (* 15. Aprel 1832 ä Wiedensahl; † 9. Januar1908 ä Mechtshausen) woch önö Dichtr, dä öt vorstäng op drollije Aart un Wiis d Lüü jät klooch z maache. Dozo brudde hä döck Beldr. Völl saate, dat hä d Komics domet ervonge hott.

Busch wood als sövvendes Kenk jeboore. Met nüng Jooch kömmerde sich singe Onkl om häm. Dä wooch Pastuch ä Ebengötzen, ö kläng Örtchö bei Jöttinge. Dä braat häm alles dat beij watt moch ösu brütt, öm z övverlääve. Singe Vrönd wood Erich Bachmann. Di Vröndschaft helt öt Lääve lang. Völl Lüü saare dat d Jeschichte di Wilhelm Busch vorzällt dat Lääve van di zwei Känger weerjitt. Su soll d Möllö van Max un Moritz di van Erichs papp jewää se.

Willelm studiirde met 15 Jooch Maschinebau ä Hannover. Ävver dat fluppde net un hä hood op un vong öt Moolö a. Dovöör jäng hä z isch no Düsseldorp, dann no Antwerpe un zm Schluss no Münche. Do tronn hä dr Kunstvorein Jung Münche beij. Em Joohr 1865 vorkoofte hä d Rääte van si Stöck Max un Moritz vöör  Joldmark. 

Ön Zitt lang hat Busch ä Wiedesahl jewonnt, reiste no Italie un no Holland. 1898 trock hä no Mechtshausen. Dat litt em Harz. Do storv hä 1908.

Völl van sing ischte Werke vong moch ä Ziidunge, so in d Vleengende Blääch övv en dr Belderbooch va Münche. Dörch Max un Moritz wood hä bekannt. Ävver och Hans Huckebein holp häm dobeij. 
Anger Werke woore:

Öt joov ävver noch önö Hoof Stöcker, di hä jeschrevve hat. Di kann moch janet all opzälle. Hä hat ävver och övver  Beldr jemoold. Völl woode isch no singe Duud bekannt.




#Article 390: Steiff (167 words)


Wä va Steiff sprecht, däm valle d Täddybääre en. Ävver Steiff s jo völl mi. Steiff s en Firma ä Giengen an der Brenz, ön Firma, di öt seit 1880 jitt und va Marjarete Steiff jejründ wood. Z isch wood he mä Krom us Velz jemaat. Dat Spellzüsch koom isch spiidr dozo. Hü maad Steiff bo mä noch Plüschdeere. Bes 1970 wood he och Holzspellzüsch jeboud. Ävver och hü maache di bei Steiff noch Kängerkleer.

Wä a Steiffdeere denkt, däm vällt dr Knopp en öt Uhr ä un tatsächlich hat jäddes Stoffspellzüsch va Steiff önö Knopp em Uhr. Dat s öt Markezeeche va Steiff. Ervonge hat dat Franz Steiff em Joohr 1904. Övverings jilt Steiff als dr Ervinder van d Teddybäre un völl Experte jävve Steiff räät. Richard Steiff söll dem ervonge ha. 

Bes hü es Steif en d Hand van d Famelie. Insjesamt hand 53 Lüü do jet z kamällö.

Em Joohr 2005 maade Steiff ö eeje Museum op, dat sisch „D Welt va Steiff“ nennt.




#Article 391: Tata Nano (130 words)


D indische Firma Tata hat dr Tata Nano vörjestalt. Ät es em Moment öt belligste Auto da töt jitt. Dr ischte Warel wood am 10. Januar 2008 ä  op dr  vörjestallt. Dr Chef van Tata Motors  saat, dat dat Auto en d bällichste Art  Rupiö dat send ungeväär  Euro kosten weed.

Dat Auto kütt em Oktober 2008 op dr Maat un weed en verschiedenö Versiune aajeboone. Met 33 PS brutt dat Auto ungeväär 5 Liter Sprit un veerd 100 Stondekilometr flott.

En d ischte Joohre weed dat Auto bo mä ä Indie vorkoovt. Donoo plant Tata no Europa un och no Asiö un Afrika z vorkoofe.

Wat vöör d Dütsche wichtich es: Bosch levvert dörch sing indische Firma önö jruuße Deel (70 %) van d Deele vör dr Tata Nano.




#Article 392: Monschau (166 words)


Monschau es ö kleng Stättche en d Eefel. Öt litt siihr idüllisch en öt Rurdaal tösche Imgebroch (op Platt: Imschenbruch) un Höfe. Monschau jehüüd zom Kreis Oche.

Monschau litt en d Nööde va d belgische Jrenz. Dodörch erklärt öt sisch och, dat Monschau at önö Hoof anger Naame hot. Dozo jehüüre Munioy, Monjoje, Monsyoge, Můns Yoia, Munzoyge, Muynzie, Monyou, Moynschawe, Monzwauwe un Monschauwe. Seid 1918 heescht dr Ocht Monschau.

Monschau es ön au Doochmacherstadt un en van di Attraktiune ä Monschau, dat Ruu Huus, es d Wonneg van ene van di Hääre, di damols öt Saare hodde.

Hüü es Monschau ö Stättche, dat nävver jet Industrie meetstens dörch Turissmus jeprächt es. En d Wääch es öt ärch reuhich ä Monschau, ävver dat ändert sisch samstachs und sonndachs. Dann es he dr Bäär loos. 

Völl van d Turiste kikke sisch d Mostödtmöllö a. Do weed jezeecht, wi Senf jemaat weed, un mo kann he tösche önö Hoof Zoote wäähle. Ävver och Denger wi Senfpraline jitt öt he. 




#Article 393: Edmund Hillary (248 words)


Edmund Percival Hillary (* 20. Januar 1919 ä Auckland; † 11. Januar 2008 ä Auckland) wood als zweides Kenk va drei ä Neuseeland jeboore. Hä woch dr ischte Mensch, dä öt schaffde, dr hüxte Bersch van d Wält, dr Mt. Everest huch z klömme. Dat maade hä zsamme met d Hölp van Tenzing Norgay, önö Mann us Nepal.

Nö d Schüllzitt liirde hä öt Klömmö en d Bersch va Neuseeland, di Alpe (Nüüseeland) heesche. Hä jäng 2 Joohr no d Universität ä Auckland bevöör hä wi singe Papp Imker wood. 

En dr Zweide Weltkresch woch hä en d Luftwaffe va Neuseeland.

Am 29. Mai 1953 schaffte Hillary öt met sing Expeditiun, di 1951 opbroch, dr Mont Everest, da  Meter huch es z besteeje. Op d Spetz van dr Berch vong hä ke Zeeche, da töt vreuer öns önö Mensch do jewää woch. Ovve maade hä dat beröhmde Beld va Enzing Norgay, dä onger sisch dr Rest van d Welt hat.

Ö paar Mond donoo wood Hillary va d Könnigin Elizabet II. zm Ritter jeschlaare, Norgay kräät d George Medallich.

Ävver Hillary joov öt Klömme net op. En d 50er un 60er Joohre vong moch häm noch döck en dr Himalaja un op dr Südpol. 1958 woch hä dr Chef van d dreide Südpolexpeditiun, di öt je joov.

Va 1984 bes 1989 woch Hillary Botschafter va Neuseeland ä Indie, Bangladesch un Nepal.

Hillary storv am 11. Januar 2008 en ö Krankehuus ä Auckland op Neuseeland. Hä hott önö Häzzschlaach.




#Article 394: Vinzenz Liechtenstein (154 words)


Vincenz Liechtenstein (* 30. Juli 1950 ä Jraaz; † 14. Januar 2008 ä Waldbach en d Steiermark) woch önö Politker us Österreich un jehood d Volkspartei a.

Rischtisch hosch Vinzenz jo Vinzenz Prinz va Liechtenstein un woch dr äldste va 5 Kenger. Singe Papp woch Heinrich Prinz van un zo Liechtenstein, sing Mamm öt Lisbeth va Österreich.

Vinzenz studiirde Räät an d Universität va Jraaz un maade do singe Doktoch.

Hä hiiroode öt Leenche va Cossé-Brissac un di zwei krääte 2 Kenger, öt Adelheid va Liechtenstein un öt Hedwich va Liechtenstein. Ävver di Ehe heeld net iiwich und donoo hiiroode hä Roberta Valeri Manesa.

Vinzenz woch äne van d Jründer van d JES-Studenteninitiative, jehood ävver och der Kattolische Famelienverband a un d Sudetendütsche Landsmannschaft a.

Vinzenz jehood dr Bundesroot va Österreich an un woch tösche 2004 un 2006 Avjeordneter van dr Nationalroot.

Vinzenz Liechtenstein storv am 14. Januar 2008 ä sing Wonnig ä Jraaz.




#Article 395: José Bello Lasierra (106 words)


José Bello Lasierra (* 13. Mai 1904 ä Huesca; † 11. Januar 2008 ä Madrid), däm s och Pepín Bello nannte, wooch önö spanische Intälläktuelle.

Bello hod ön schünn Kenkheed. Hä wox beij sing Äldere un Vrönde op. Met 11 Joohr besood hä ön Schüll vöör aajooende Künstler. Do liirde hä Salvador Dalí, Luis  Buñuel und Federico Garcia Lorca ävver och Rafael Alberti känne.

Bello studiirde Medizin, woohl Doktor wääde, wood ävver Intälläktuelle. Hä moolde net völl un de Lüüh saahte va häm, dat hä önl Künster oohne Wärke woch. Bekannt wood hä dörch Kunstvoranstaltunge, die hä orjanisiirde.

Bello storv am 11. Januar 2008 ä Madrid.




#Article 396: Bradley Barron Renfro (154 words)


Bradley Barron Renfro (* 25. Juli 1982 ä Knoxville (Tennessee); † 15. Januar 2008 ä Los Angeles) woch önö amerikanische Schauspeller. 

Renfro woss beij sing Oma op. Vöör dr Film wood hä 1994 entdäckt. Hä driinde „Dr Kliänt“ va John Grisham. Spiir soch moch häm ä Filme, die gedriihnt woode, öm domet Jeld z verdeene ävver och en Filme, beij dönö öt Jeld nät ösu wichtisch es. Dozo zallte d Filme „Sliipers“ us öt Joohr 1996 un „Dr Mussterschüller“ va Stiiven King. Dä stammde us öt Joohr 1998. Ävver öt koome noch änö Hoov anger Filme dozo. Singe leitzte Film driihnde hä 2006.

Dreimoll hot hä kromm Denger jedriihnt un mood dovör en öt Jevängnes. 2002 maade hä ön Kuhr jäje Droje, di hä jenomme hott. Jeholpe hod dat ävver net lang, denn 2005 koom hä dovör wärm hänger Jitter.

Am 15. Januar 2008 wood Renfro duud ä sing Wonneg en Los Angeles jevonge.




#Article 397: Jason MacIntyre (108 words)


Jason MacIntyre (* 20. September 1973 ä Lochgilphead, Schottland; † 15. Januar 2008 ä Fort William, Schottland) woch önö Schottische Rennradvaarer.

MacIntyre liirde als Beroff Druckr un Litograaf.

Met 18 Joohr vong hä öt Radvaare a un met 23 Joohr jewonn hä at d Tour of the North ä Irland. Hä maade 3 Joohr Paus ävver dono jewonn hä bo jäddes Joohr irjendwo Jold. Zsamme kräät hä 13 schottische un änglische Titele. 2006 wood hä Meester em änglische Strooßezittvaare. 2007 packde hä d 10 Meile en ön neu Rekordzitt.

MacIntyre woch vorhiirod un hod Zwillinge, di 1999 jeboore woode. Hä storv am 15. Januar 2008 bei önö Unvall.




#Article 398: Lėtsche (Donn) (342 words)


Letsche odder Litsche dëijt mer wat mer nit esu jood fėngk, oddo wat nit esu jood aankütt. Dat bedügk dann, zem Bëijshpell, dadd_en Oppföhrung dorreschfälld, oddo e Booch nit jekouf weed, oddor_enne Minsch jät schääl aanjeloohrt weed, wëij hä jët jesaat hät.

Wi dä Ostermanns Will noch lääve däät, do wohr en Kölle jood jelėgge, un de Lück mochte sėng Krätzjer un Leedscher. Ävver wi hä jët ällder wohr, do häd et inn enß noh_m Sööde he jetrokke, un hä häd e Kupplee obb_et Zillertal jemaat. Dat hät hä och em kölsche Faßteleer aanjebraat. Do han_se_n jelitsch. Dat kohm bëij de Lügg_en Kölle nėt aan. Dä Ostermann, säät_me, eß dat schwer aanjekomme. Ävve de Kölsche hann_en trotzdämm leev, un sėnge singe Leeder beß hück_ze_daachß.

Dat stemmpt esu niet; et wor der Jupp Schmitz (Schnäuzer) met singem Leed: Der Hirtenknabe von St. Kathrein im Johr 1963, dä se bei dä Sitzung jelischt han wejen däm Kostüm, dat hä anjehat hät.

Enne anndere Fozäll och uß däm kösche Faßteleer wohr et Mottoleed fum Joohr 2004, wo et Marie Luise Nikuta jesonge hät. Dä Zohüürer bemm Höhner_Kunnzäät hädd_et nit jefalle, un se han dat Leed jeletsch, jo, se sulle sujaa jefeffe han. Dämm Marie-Luise hädd_et wieh jedonn, un se häd_e Johr lang mem_Motto_Leed ußjesaz, ävver nu määt_se_t widdo. Et joov och Lück, di mëinte domohlß, dad_em kölsche Faßteleer enß en morërner Aat Mussik joot fö_t Mottoleed wöhr, un woore nit nur jäje da Leed, söndonn och jäje de Sängerėn.

Wi em Hërrbß 2007 et Eva Herman ehr Booch övver da Prinzipp fun de Arsche Noah „“ fürjeshtallt hatt, do hädd_et em Ėngervjuu donoh jëd:eröm_jeshtammelt, wo mansch Ëijner, dä im su wi su kott woh, mëijnt, dat mer eruß hööre künnt, et däät jët förr_et Drette Räijsh övverish hann. Et hät zwa et Jäjedeil jesaat, un dat och donoh noch minnßdenß drißßish Dousend Mool widerholldt, ävver do NDR un ättlijje Femminißtėnne un Ahle 68_er han_se letsche welle, un han dat och jedonn. Dr NDR hät_se sujaa jeschaßß, un der Kerner hät se uß senge Sendong jeworrfe.




#Article 399: Lėtsche (Rötsche) (204 words)


Lėtsche, oddo och Jletsche, un su jët wi j ene Letsch donn, dat eß wat paßßeere kann, wann jët jlatt un lėtschesch eß, un do dröm onjewolld en Bewäjong küt, wat mer nit hät han welle, oddo woh mer nit met jeräschnet hatt, un och nomaal nit drop jevaß wohr.

Saach, do häss e Shtöck Sëijv en de Baade Bött, Do wells et jriife, ävver et jitsch Der uß de Häng un eß fott. Do jëijt Ëine uss em Huuß, un drußße es Ëijs un Schnii, do letsch dä uß, un sez sejj op dr Brezzel. Auwieh! En Kölle hatte se bes lang en et nüngkßeehne Johonndod erinn en koote Shtrohß, Op der Letsch, di jing fun der Trangkjaßß nohm Domhovv erop, neve dem Dom singe Wäß Pooz. Wann et naaß wohr, un em Winter wohr dadd en woohre Letschbahn.

Wam mer wëijß, dat jët joot flutsch un janß lëijsch un prima löüf, do säät mer och enß „looß letsche!“ för „looß jonn!“, winnischßdenß en Kölle. Lėtsche loohße kann dröm och sin, dat mer jäd affshpoolt, wat bekanntermooße joot fun der Hand jëijt, zem Bëijshpell enne Künnßler si Projamm op dr Büühn. Wann dat dann ävver et Puplikum dëijt, do bedügg edd et Jääjedëijl. 




#Article 400: Jrovvötsnäähl (126 words)


Jrovvötsnäähl es önö Ußdrock, dem moch selvs en öt Stolberjer Platt mä noch sälde hüüt. Dr Jrund es, dat öt ö ussstervend Wood es, dat mä noch di janz Alde ä Stolberch känne un bruche.

Onger Jrovvötsnäähl vorsteet moch 2 ongerscheedliche Saache. 

Eemoll es dat jätt us d Kösche. Nälke, di moch vöör dr Suurbrone brutt, wääde van d Alde Jrovvötsnäähl jenannt. Vreuer hood moch döck, dat äne saad: „Dönn och 2 Jrovvötsnäähl dozo. Dann schmaad öt bässer“. Hü saare d meetste, dat moch 2 Nälke dozo do söll.

D zweide Saach, di Jrovvötsnäähl see könnö, es dr Soom van dr Vliidr. Manche saate och an dr Vliidr selvs Jrovvötsnäähl. Dat hüüd moch hü och net mi, denn d Lüü, di dat Wood känne, sterve us.




#Article 401: Barack Obama (444 words)


Barack Hussein Obama, Jr. (* 4. Aujust 1961 ä Honolulu, Hawaii) wor de 44. Präsident von d USA. Hä jehüüd d Demokratische Partei a un wor dr Nachvoljer va George W. Bush un dr Vörjänger va Donald Trump.

En öt Joohr 2004 wood hä Senator vöör dr Staat Illineus. D Afraamörikaner es domet dr vönvte schwazze Senator, däm d USA jehatt hand.

Em Februar 2007 joov hä sing Kandidatur bökannt un sing Ärjebnisse beij d Vöörwaahle spräche dovöör, dat hä jo Möjjelichkeete hat, vöör d Demokrate als Präsident z kandideere.

Barack Obama wood ä Honolulu, dat litt op Hawaii, jeboore. Singe Papp koom us Kenija un hä jehood zo dr Stamm van d Luo. Sing Mamm woch ön wisse US-Amörikanerin. Sing Äldere hiirode op Haweij zo ön Zitt, wo Schwazze un Wisse noch nät ä jedde Staaht van d USA hiirode dorfe.

Sing Äldere leete sisch scheede un Barack jäng zsamme met sing Mamm, di töschebee önö Ölmännäjer us Indonesiö jehiirod hott, no Jakarta. 2 va sing Jeschwister woode do jeboore, enn, Maya, hat spiir ä Heidelberg studeert, di anger läävd ä Nairobi, Kenia.

Obama studiirde 2 Joohr lang ä Los Angeles un wäähßelde dann no d Columbia University ä New York. Va 1983 a werkde hä ö Joohr lang vöör önö Weetschaftsberooner. 1985 jäng hä no Chicago. Do satz hä sisch vor d Ußbeldung va Lüüh ä ärm Stattveedele än.

Dono studeerde hä 3 Joohr lang Räät an d Räätsschüll va Harword un schloss met „Summa kum Laudö“ aav.

Va 1992 a woch hä en d Politik aktiv. Hä orjanisieerde Saache, di sisch met d Rääte van d Afraamörikaner befassde. 2000 verlooch hä beij d Vöörwaahle vöör öt Repräsentantenhuus jäje Bobby Rasch (Bobby Rush). 2002 wood hä en dr Senat va Illinois jewäähld un ongernomm önö Hoov Denger, di Illinois holpe. Obama sproch sisch jäje dr Kresch em Irak uss un held däm vöör önö domme Kresch. Obama jewonn d Vöörwaahle vöör d Senatswaahle em Joohr 2004 met 52 %.

Beij d Senatswaahle troon hä jäje Jack Ryan a. Am 25. Juni 2004 joov Ryan op un Obama woch dr enzije Kandidat van d Demokrate. Hä troon jäje Alan Keyes a. 

Obama jewonn d Waahl met su jruuße Erfolsch, dat hä selvs Kandidate ä anger Staate ongestötze kutt.

Am 10. Februar 2007 joov hä bekannt, dat hä Kandidat vöör d Präsidentschaft em Joohr 2008 es. Obama woch siihr ärfolgreich beij die Vöörwaahle un kräät bes zo d Waahle vam 19. Februar 2008 1157 Delejiirdestämme. Hillary Clinton bleed sing jrützde Jeschnörin in d Vöörwaahle. Hä wood em November 2008 zm 44. Präsidente van d USA jewähld un noh vier Johr em November 2012 widdejewähld.




#Article 402: Hillary Clinton (376 words)


Hillary Diane Rodham Clinton wood am 26. Oktober 1947 ä Chicago en dr US-Bundesstaat Illineus jeboore. Damols hosch se noch Hillary Diane Rodham. Sei es ön Juristin on Politikörin van d Demokratische Partei. Tösche 2009 un 2013 woch se Usseministerin von dr Vereenichte Staate va Amerika

Tösche 1993 un 2001 woch hörö Mann Bill Clinton dr Präsident von dr Vereenichte Staate va Amerika un Hillary d Först Leidi. Tösche 2001 un 2009 woch Hillary Senatorin van dr Staat Nju Jork.

Hillary kandideert vöör d Demokrate vöör d Präsidentschaft en öt Joohr 2008, joov ävver spiir op. Ooch en öt Joohr 2016 kandidiertse sie vöör de Demokrate vöör d Präsidentschaft, ävver verlor. Donald Trump es dr republikänische Nachvoljer va dr Demokrat Barack Obama.

Hillary woss als Hillary Rodham ä Park Ridge en dr Staat Illineus op. Sei jehüüd zo ön methodistisch Famelisch.  Hörö Papp jöhod ön kleng Firma. Hillary jäng no öt Elite-Kolledsch. Dat es enn van d bekanndste van d Sövve-Schwesterö-Schülle. Hörö Doktor schreev Hillary övver „Saul Alinski“.En d Sövvezijer Joohre studiirde Hillary Räät an d Jeil Universität. Do liirde se hörö spiidere Mann Bill känne. Sei hiirode 1975. 1980 wood hör Doohter Tchelsi jeboore.Hillary woch Räätsanwältin beij d Kanzlei Rous ä Little Rock un Professorin an d Rääts Schüll an d Universität va Arkansas ä Fajettvill. Do kräät sei dr ischte Kontakt zo d Politik va Washington].

Als Bill dr Präsident va Amerika wood, trock d Famelisch en öt Wisse Huus no Waschington. Hillary övvernomm d Opjaav d Jesondheetsreform z plaane. Dat fluppde ävver net ösu wi se sisch dat jewönscht hott. Hillary deng völl vöör d Rääte van d Vraue un d Rääte van d Mänsche. Ävver öch d Känger koome net z kott.

Völl Ärjer hott Hillary dörch d Lewinski-Affäre ävver hörö Mann und Hillary braat dat nät usseree.

Em Joohr 2000 kandideerde Hillary vöör öt Amt als Senatorin va New York. Öt fluppde direkt un sei kräät 55 Prozänt van d Stemme. 2006, als noch öns jewäähld wood schaffde Hillary suujar 67 Prozent

Am 20. Januar 2007 joov Hillary hör Kandidatur bökannt. D Waahlerjebnisse wore bes zm Schluss net ösu, dat moch entscheede kutt övv Hillary oder Barack als Kandidat vöör d Demokrate aträäne weed. Isch Ängs Vröschjoohr 2008 joov Hillary op.




#Article 403: Heimisch (199 words)


Heimisch (amplisch: Heimbach) es en Stadt im Süde vom Krees Düre. Et es die kleenste Stadt in NRW. Et hät öm de 4.800 Eenwonnere un bestejt us de Ortsdeele Bleis, Düdeling, Hasefeld, Heerjade, Heimisch selvs, Huse und Vlatte. En dr Käänstadt selvs lävven 1.200 Lück. Heimisch is ene aanerkannte Luftkurort.

Di Stadt litt in enem enge Daal aan dr Rur. Dä Floß witt op em Stadtjebèt zwejmôl opjeschtout on beldt deswäje zwej Sìe. Dr Rursì Schwammenouel es dr zwejtjrüetsde Schtousì in Dütschland. Di jìhe Bärresch, vun denne Heimisch omjävve es, senn bes zo 525 m hù. Se senn met Böisch bedeck on jehüre zom Deel zom Nazionalpark Eefel, dä vun drej Sigge aan de Stadt jränz.

Medden en dr Stadt litt op enem jìhe Vääls di Burresch Hengebach, di dr historische Kään vun Heimisch es. Öm di Burresch eröm träcke sech di enge Strôße on Jaesse vun dr Altstadt, di nô’m  Zweede Wäältkrèch wedde em aale Faachwärrekstil opjebout wôede es.   

Heimisch is an Düre aanjeschlosse met der Bahn. Et verkehrt daachsövve jede Stond die Rurtalbahn. Et jit ooch ene Haalt en Huse un Bleis.

Bekannt is Heimisch evefaals für et Kloschter Mariawald. Dat Klooschter lit zwejsche Heimisch und Jemüngk.




#Article 404: Donisl (179 words)


Dr Donisl es hü z taachs en van d bökanndste Weetschafte va Münche. Völl jönt do noch lävver hen als no öt Hofbräuhuus.

Em Joohr 1315 stäng do vreuer ö Huus e dem Wing verkoovd wood. Doher kütt och dr Naam Wingstrooß, dem öt hüü noch jitt. Ävver moch kutt do net mä koofe, öt wood och önö Hoof do jödronke. Su wi sisch dat vöör ön Wingweetschaft jehüüd. Dat änderde sisch 1715. Do vonge s öt Zappe va Biir ä Münche a un en dr Donisl stänge s däm ä nüüß no. Damols hosch di Kneip „Zo d alt Hauptwach“. Singe Naam Donsil kräät d Weetschaft dörch Dionysius Haertl. Dat woch önö stattbökannde Weet, dä tösche 1760 un 1775 sing Lüüh ösu jott vorsorchte, dat singe Naam övvernomme wood.

Hü jitt öt he net mä ö joo Biir. Moch kann och jott eiße. Öt jitt zwar ke Hämmche öv Flönz ävver ön halv Hax söll mo sisch net entjoo losse. Un dozo spellt ovvens och noch immer d Musik. Op önö Balkon setzt ene un spellt dr Quetschbüll.




#Article 405: Aujustinuskeller (132 words)


D Aujustinusbrouwerei es d äldste Brouwerei, di öt noch ä Münche jitt. D Weetschaft dr Aujustinuskeller van d Brouwerei litt en d Haupt-e-koofsstrooß, direkt tösche dr Stachus un öt Roothuss. 

Wi ösu döck vonge d Mönsche met öt Biirbrouwe a un onjöväär 1328 laate d Aujustinus-Mönsche ä Münche domet loos. Uss e Biir woode önö janze Hoof. Dat jäng jott bes 1803. Do woode d janze Klustere dörch d Säkolarisirung zo jemaat. Biir wood prevat wiir jebroud. Va 1829 a deng dat d Famelisch Wagner. Hü jehüüd 51 % van d Firma ön Stiftung, d Rest es op önö Hoof Lüüh vordeehlt.

D Aujustinusbrouwerei maad 8 Zoote Biir. 2005 woode  Hektolitr vorkoovd. Öt meedste jäng no Bayere.

En dr Aujustinuskeller kann moch jott eiße un a jo Biir jitt öt och do.




#Article 406: Stachus (115 words)


Dr Stachus däm och völl Lüüh als dr Karlspleij ä Münche känne es en van d bökanndste Ställä van d Stadt. 

Tösche Roothuus un Bahnhoff  am Äng van d Fuußjängerzoon litt d Ställ. Singe Naam hat hä va Eustachius Föderl, dä do va 1755 a ön Weetschaft, dr Stachusjaade, hot.

Dörch d Karlspootz jeet öt derekt dörch d Kaufingerstrooß no dr Mariepleij. Wä jäähr Jeschäfte kikkt, dä es he jenau richtisch. Ävver völl Jeld moss moch metbrenge. Wä emmer noch net all sing Fänije usjejovve hat, da kann dat onger d Ääd do, denn onger dr Stachus send Hömmele va Jeschäfte.

Op d anger Sii jeet öt no dr alde botanische Jaade un dr Justizpalast. 




#Article 407: Justizpalast (107 words)


Dr Justizpalast ä Münche litt en d Nööde van dr Stachus un nävver dr Alde Botanische Jaade. Öt es  ö Jerichts- un Vorwaltungshuus.

Jeboud wood öt en d Joohre tösche 1890 un 1897. Dr Architekt woch dä us Münche stammendö Fritz va Thiersch. D Künstler saare dat öt em Neubarock jemaad wood.

Vreuer stäng an di Ställ ö kleng Schlöößje, dat se Clemensschlöößje jenannt hodde. Ävver dat jitt öt net mi.

Nävver dr Justizpalast wood öt „Neu Justizhuus“ jesatze. Dr Justizpalast wood jo bald z kleen.

En d Nazi-Zitt maade dr Folksjerichtshoff en dr Justizpalast sing Schauprozesse. Jäje d Lüüh van d „Wisse Ruuse“ wood he vorhandelt.




#Article 408: Mutatis mutandis (300 words)


Dä Ußdrock oddo Wëndong  weed ußjeshproche mutatīs mutandīs, allso med lange „i“s, eß Lattëijnėsch.

En jraad_linnije Övversäzong op Kölsch wöhr: „med dä Saache (ald/noch) jeänndott, di_j_et Ännderre nüüdėsh hann.“ E beßje mieh esu jesaat wi de Minsche de Schnüß schwaade, wöhr_et: „met_de nüüdėjje Ännderonge.“ Dobëij eß fö_jewöönlėsh ald jesaat woode, wat dat dann för Ännderonge wöhre, wam_mer dät „mutatis mutandis“ bruche dëët, oddo et es su_wi_su kloh, un mer wëijs_et uss_em Zosammehang. Wat dat sinn soll weed ävver nit ëijnel opjezallt — dat wöhr ze ömshtändlesch — sönde mer wëijs_et em Övverblėk. Wä dä Ußdrock mutatis mutandis bruch, dä dëngg_un wëijß dat sing Zohüürer oddo Lësser forschtonn, wat med dä Änderonge em Prėnziip jemëijnd_eß. Et kütt öff enn_ennem Zosammehang för, wo mer draan dëngk, dat mer op enne Aanzahl vun Ongerscheede en dersëllve Aat zwesche däm wat doför jesaat wood, un dämm wat nu jesaat weed, obacht jevve soll — och, oddo wann se janz fill Äntshpreshonge hann.

Dä Ußdrock weed jään en de Wesseschaff, Weetschaff, un bëij de Rääschß Jeliehrte jebruch, öm enne Tëx, ne Affschnet, oddorr_enne Saz op enne nöüje, äänleshe, Zosammehang ömzemoodelle, oddo en Aanzal Ännderonge koot ze benënne, wo Jeedem kloh eß, wi dä jemëind_eß. Dä Ußdrok weed och jebruch, wam_mer sesh // the study of counter-factuals, wherein the requisite change in the factual basis of the past is made and the resulting causalities are followed. 

, och för de Foläzzonge fun de allëijnėje Weetschaffßzon (Seerääsch)|e Jölltėschkëijt hann, un op de Kontinental_Shellfe un de Sescherhëijtßzone om , “

We can in fact only define a weed, mutatis mutandis, in terms of the well-known definition of dirt - as matter out of place.  What we call a weed is in fact merely a plant growing where we do not want it.  ~E.J. Salisbury, The Living Garden, 1935




#Article 409: Kaufingerstrooß (174 words)


Wä no Münche kütt, da well sisch sescher ö paar Ställe jenau akikke. Dozo jehüüd dr Stachus, öt Hofbräuhuus, dr Donisl un sescher och öt Roothuus am Mariepleij. Wat all di Ställe vorbengt es enn Strooß. Öt es d Kaufingerstrooß. 

D Kaufingerstrooß es enn van de äldste Strooße ä Münche. Singe Naam hat d Strooß van Chunradius Choufringer, dä do ö Huus jehat ha söll. Ävver dat woch öm 1239 un litt at ösu lang zöröck, dat manche net dora jlööve. Alles es voll va Jeschäfter un mo kann koofe, wat töt Häzz bejeehrt un dr Jeldbüll herjitt. 

All d jruuße Kaufhüüser vängt moch an d Kaufingerstrooß. Besongisch schünn es öt en d Zitt vöör Weihnachte. Do send völl van d Hüüser met bonte Lampe vorseeh un öt sitt ö su richtisch kuschelisch us.

Enn Attraktiun hat de Ställ wo die Kaufingerstrooß op dr Stachus stüsst. En d Wääche vöör Weihnachte weed do ön jruuße Iisbahn opjeboud un hondede Lüüh send do met Schlittschoon ongerwääß. Äldere met nön Kenger jenau ösu wi Kenger alleen. 




#Article 410: Roothuus (Münche) (119 words)


Öt Roothuus va Münche litt an dr Mariepleij un domet an d Kaufingerstrooß un en d Nööde van öt Hofbräuhuus. Va do us kann moch no öt Donisl speue. Ösu noo es dat. D U-Bahn häld jenau dovöör.

Dr Häär van öt Roothuus es dr Bürjermeester. Dr Stattroot hat och singe Sitz doren.

Jeboud wood dat Roothuus tösche 1867 un 1909 va Hauberissers Schorsch en dr neujotische Stil. Wi mo sitt, hat öt ewisch jeducht, i öt vädisch woch. Em Zweide Weltkresch hand sö dann wärm önö Hoov dovan kapott jemaat, dat dann wärm jefleckt wääde mood.

Ön besongisch Attraktiun es öt Jlockespell en dr 85 Meter huhe Turm. 85 Jlocke spelle, wobeij 43 Fijuure sisch do ovve driine.




#Article 411: John McCain (337 words)


John Sidney McCain III wood am 29. Aujust 1936 ä Coco Solo en d Zoon van dr Panamakanal jeboore. Hä es önö Politiker us d USA. McCain jehüüd zo d Republikanische Partei. Va 1987 a es hä Senator en dr Staat Arisona.

Em Joohr 2000 kandideerde hä vöör öt Präsidenteamt, vorloor ävver jäje George W. Bush. 2008 probeerd hä öt noch ens un desmol hat hä d beidste Schanse onger all de Republikaner.

Hä, önö Pilot us der Viätnam-Kresch, woch ö paar Joohr ä Viätnam en Jevangeschaff.

John McCain es dr Soohn va John S. McCain, Jr. un Roberta Wright McCain (* 1912). Hä woch en d Panamakanalzoon jeboore woode un hat noch zwei Jeschwistere. John besood en de ischte Joohre Schülle van öt Militär. No dr Zweide Weltkresch trock hä met sing Famelisch no Norß Virjinija, dono wärm a paarmoll dörch d USA, dänn singe Papp wood a völl Ställe äjösatze.

Äm Vijetnam-Kresch woch hä Pilot beij d Marine. Am 29. Juli 1967 entjäng jä mä knapp singe Duud. Dörch Explosiune van ön amerikanische Rakeet wood sing Maschiin jetroffe, di dann explodeerde. Beij dat Onjlöck storve 134 Männsche.

Ängs 1967 wood hä aavjeschooße un koom ä Jevangeschaff. Än öt Laajer „Haneu Hilton“ wood hä jefoltert. Isch 1973 wood McCain entlosse. 1981 troon hä us d Mariine us. Hä hot do dr Rang van önö Käptön. McCain wood met önö Hoof Orden usjezeechnet.

John McCain hat viir eeje Kenger, e ajönomme Kengk un zwei us ischter Ehe.

Sing ischte Vrau woch Karol Schepp. Met höör woch hä tösche 1965 un 1980 vorhiirod. D zweide Vrau es Sindi Hänslei McCain.

Äm Senat hat McCain önö Hoof va Positiune un es ä völl Ausschüss. Singe Jesätzesentworf zr Behandlong va Jevangene wood ajönomme.

McCain vortreent ön libörale Äwanderungspolitik un ongerstötzt d Politik em Irak. Hä jilt als önö Jeschner van d Avtreibung.

Am 4. Määz jitt McCain bekannd, dat hä dr Kandidaat vöör d Prädisentschaft van d Republikaner es. Sing Revaale beij d Demokraate send Hillary Clinton un Barack Obama.




#Article 412: Dmitri Medwedew (306 words)


Dmitri Anatoljewitsch Medwedew, op Russisch schriivd sisch dat , es önö russische Politiker. Hä wood am 14. September 1965 ä Leninjrad jeboore, ön Stadt di hüü weer Sangkt Petersburch heecht. Präsident Putin schlooch häm am 10. Dezember 2007 als singe Nachfoljer vöör watt hä dann och wood.

Dimitri es met Swetlana Medwedewa (* 1965) vorhiirod un hat enne Sohn Ilja (* 1996).

Putin un Medvedev weerkde at ä Sangkt Petersburch zösamme, 
sei kannte sich jott. Ängs 1990 holde Putin häm no Moskau. En de nächste Joohre klomm Medwedew immer mii d Karriäreleer öropp. Su wood hä dr Chef van Gaßprom, d jrützte russische Ölfirma. Bes vör kottem kannte völl Russe häm ävver kom.

Medwedew woss en ön janz normal russische Famelisch en önö klenge Ocht beij Sangkt Petersburch op. En d Universität van d Stad studiirde hä Räät, maade singe Doktoch un werkde dono an d Huchschüll. Nävvebeij woch hä en ö Komitee vöör uswärtije Saache en de Börjermeesterei va St. Petersburch tätich. Dat Amt wood spiir va Putin jeleit.

Em Juni 2000 wood hä dr Ischte stellvortränende Chef van d Präsidialvorwaltung un vong 2001 a, dr öffentlische Deenst z reformiire.

Ängs Oktober 2003 wood Medwedew Leiter van d Präsidialvorwaltung.

Van dr Juni 2000 a woch Medwedew en dr Opsichtsroot va Gaßprom. Och do klomm hä op d Karriäreleer örop, denn am 28. Juni 2002 wood hä dr Chef van dr Opsichtsroot.

Am 14. November 2005 maade Putin Medwedew zm Ischte Vize-Menesterpräsident. Hä solld vöör Reformö beij d Vorsorjung va Kranke sorje un sisch öm Ußbeldung kömmere. D Vorsorjung met jenoch Wonnege jehood zosätzlich zo sing Opjaave. Sälvs vöör d Buure woch hä zoständich.

Am 10. Dezember wood Medwedew vöör öt Präsidenteamt nomineerd. Viir Parteie sproche sisch dovöör us. Putin ongerstötzd Medwedew. Dörch d Waahl vam 2. Määz 2008 wood hä dr neue Präsident va Russland.




#Article 413: Burch Vouwelsang (597 words)


D Burch Vouwelsang litt en d Eefel an dr Uftsee un en d Nööde va Jmünd. S entstäng kott vöör dr Zweide Weltkresch.

D Burch stammt us d Zitt van d Nazionalsozialiste. Di hodde vassjestallt dat hön Lüüh väälde, di onger öt Volk jo kutte un do d NS-Paruule propajeerde. Di Lüüh woohl d Partei öra trecke. Dat sollt op Burch Vouwelsang passeere. 

En ön Jäjend en dr usser ärm Buure känne läävde woohle d Nazis jät jruußes opbouwe. Su entstong d Burch Vouwelsang. 500 Junker sollte he en d Idioloji van d NS jeschülld wääde. Nävver Burch Vouwelsang entstong ösu och ön Burch ä Sonthofe un en ä Krössiinsee ä Pommere. D viirde wood zwar jeplant ävver net jeboud.

Wä koom no Vouwelsang? D NS hod sisch dat ösu vörjestallt, dat dr idiale Junker jenau ösu ussoch wi dr idiale Ariör. Dat hosch dat sing Vorjangeheet bis 1800 arisch see moot. Hä mood vorhiirood see un unjeväär öm d 25 Joohr alt. Och sing Vrau mood bis 1800 arisch see. Lüüh met Probleme watt d Jesondheet ajäng kutte s net bruche. Dat woch ösu sträng dat Brälleträjer net akzepteerd woode. Öt zeechte sisch ävver bald dat öt övverhaupt net ösu völl Lüüh ä Dütschland joov dat moch 500 zösammekratze kutt. Dovör woch moch jezwonge och Lüüh z akzepteere, di moch en dr ischte Rutsch net ha woohl. Irjendwi kräät moch d nüüdije Zaahl zösamme.

Jeboud wood flott. Onjeväär 1.500 Arbeeder hand do jevrasselt un us Bösch un Dreck jätt opjeboud dat d Eefeler böjeistert hodd. 

Hitler hodd 1933 d Idee zo dr Bouw. Loos jäng d Planörei 1934. 1936 wood Vouwelsang a Hitler övverjovve. Häm jeveel watt hä soch janz jott ävver hä woohl dat noch völl jrüüßer ha. Su sollte d jrüzte Sporträum op öt Jölände do äntsto. Jöplant wooch ö Schwimmbat met ön Bahnlängde va 200 Metr un ö Stadion dat jrüüßer als dat ä Berlin wääde solld.

Völl van d Pläne wood net ömjesatze. Jökooßt hat dat damols 35 Milliun Reichsmark wat hü z dachs 3,5 Milliardö Euro wöre. Entstange send 10 Kamöradschafthüüser, dr jruuße Wasserturm, dr Appellplei, dr Adlerhoff un völl Ställe, om Sport z driive. Och ö Theater wood jeboud. Vöör d Jösällischkeet hand so och jät jeboud. D Schänke es önö riisije Saal dä och hüü noch eksisteert un jenau ösu usssitt wi hö damols woch.

Als dr Kresch rischtisch loos jäng, do hoote so op Vouwelsang op z bouwe un och d Ußbeldung jäng en d Knee. Vöör dr Kresch hod Vouwelsang nüüß z saare un dat woch önö jrond dovöör, dat koom jätt kapott jöschooße wood. Mä enn Bomb hat e Huus kapott jemaat ävver moch nämmt a dat di Bomb d Muuch van dr Urftsee träffe solld un z vrösch jövalle es.

No dr Kresch koome z ischt d Ängländer. Di paar Männäkes hodde ävver winisch domet em Senn. Su koom öt dat d evakuerde Lüüh us öt Dörp Wollseife en d Nööde sisch önö Hoov Saache do klaue dorve. D Ängländer hand ö Ooch zo jedeut. Un d Wollseifener hoode jerad d geklaude Ruute äjeboud do bestämmde d Ängländer dat d janze Jägend vöör öt Übe van d Änglische Soldate jöbrudd weed. D Wollseifener moote wärm alles opjävve. Bes 1950 bleete d Ängländer. Dono koome d Bäljer un hand do träneerd. Met Panzere hand di do jeschoose un d Lüüh en d Nobberschaft krääte komm ö Ooch zo.

Dat jäng bes 2006. Do trocke och d Bäljer aaf. Van di Zitt a send do kenn Soldate mi un Burch Vouwelsang litt medde en dr Naturpark Eefel.




#Article 414: Kokokköl (118 words)


Kokokkölö heeche op Huchdütsch Herbstzeitlose. Jedde dä jäähr spazeere jeet, dem valle d blau Blööte em Herbst op. S ständ meestens mädde em Bend un send schünn us. Öm di Zitt vleeje jo och noch Hummele öröm un döck bösökke di d Kokokkölö.

Jeet moch ö paar Mond spiidr dörch d sälve Jäjend, dann sitt moch van d Blööte nüüß mi. Mä noch opvallend jrön Bläähr stönd öröm.

Op jätt moss opjöpaaßt wääde. Kokokkölö send jeftisch un söllö net ajöpakt wääde. Dat moch di net eiße darv brutt moch net z saare. Dat Jeff va Kokokkölö voraädert dat Ervjut un kann bösongisch vöör Kenger schlemm see. Doher: Vängere vott va Kokokkölö. Mä öt Oohr darv do dra jo.




#Article 415: Teufelsbraten (559 words)


Teufelsbraten en uusem Platt Düwelsbroade eß e'ne zweideelije Fernsehfillem vom Hermine Huntgeburth uss em Johr 2007, en Produktion von de  Colonia Media em Aufdraach vom WDR un ARTE. Die Jescheech erstrick sich öwe elef Johr von 1951 beß 1962. Hildegard Palm, de Haupdarstellerin, eß am Aanfang vom Fillem fönef Johr un am Engk vom Fillem säckszehn Johr alt. Dä Fillem spillt em fiktive Dondorf aam Rhing zwesche Kölle un Düsseldorf jeläje, net ze verwääßele met dämm echte Dondorf, e Dörp von Hennef aan d'r Sie. Deshalef sen och die mietzte Opnaame in Kriefeld un Duisbursch jedrieht wudde. Dä Fillem drieht sich öm et Heraanwaaße von e'nem intilijente Mädche, dat sich uss em kölsch-katholische Arbeedermillieu von de Wirtschaftswunderjohre befreië will.

Et kleene Hildegard, Dochter von e'nem Arbeeder un e'ner Botzfrau, wierd von singer Famelisch, en dä och noch de Jrußäldere un en Tant läwe, Düwelsbroade jeschanndt. Weil dat opjeweckte Kind neugierig eß un unbedingk läse un schriewe liere will, wierd et von dä Fraulück un singem verbetterte Vatter als schwatz Schof von d'r Familesch behandelt. Nur beim Opa, der imm de Stipp hält, vürläse un verzälle deet, fingk et Tros.

Met 10 Johr kütt Hildegard op de Meddelscholl. Do liert et Huhdeutsch, sich met Böcher zo beschäfftije, und fingk Schollfründe uss em Meddelstand. Et liert met Metz un Jaffel ze eiße, un sprich och Zehuus Huhdeutsch. Dodurch eß et en singer Famellisch, die nur Platt sprich,  e'ne Ussenseiter. Singe Vate versök em met Jewalt enzetrichtere, dat et och durch singe vürnähme Benämm nix Besseres wör un immer dat bliefe wütt, wat et wör - e Kind uss'm Arbeedermillieu. Hildegard föhlt sich zwesche beede Millieus hin- un herjetrocke, blief singer Famelisch äwe treu.       

Met säckszehn Johr krië de Äldere vom Hildegard en Empfehlung, dat Kind op et Aufbaugymnasium ze schecke, domet et et Abitur maache kann. Trotz dä Empfehlung schecken se et äwe en de Fabrik, wo et als Sekretärin bei e'nem Böro-Drache landt, dä et schekaniere deet. Weil et Hildegard, opjeweck wie et eß, sich die Schekanierereie net jefalle löss, kritt et en Affmahnung un wierd zom Personalchef bestallt. Dodrop wierd et Zehuus vom Bapp verkammesölt. Unjlöcklich dodröwe, dat et en de Fabrik jonn moss un net op et Gymnasium jonn darf, kööf et sich Schabau un fängk et Suffe aan.

Op e'nem Klassetreffe tauch Hildegard völlisch aanjesoffe op un wierd von singem ehemolige Realscholl-Klasselehre ze Rädd jestallt. Dä Lehre erkennt de Situation en dä dat Mädche stich un orjaniseet e Treffe zwesche Äldere, Pastur un singem ehemolige Volksscholllehre, en dämm die Äldere dovon öwezeusch werde, dat Kind op et Gymnasium ze schecke un sich öm et Scholljeld keen Sorje ze maache. Joden Ends darf et Hildegard op et Gymnasium jonn.

Dä Fillem beschrief e sozial Millieu en d'r Zick von d'r Wirtschaftswunderjohre noh 'em Kreesch un zeich, wie ärm Mädche vom Land benohdeelich wudde sen. Em Jäjensatz zom naturalistische Drama wierd dat Millieu äwe net als unveränderlich opjefass, sondern dä einzelne Minsch steht em Meddelpunk. Et wierd jezeich, wie schwierich et trotz eejenem Wille eß, uss e nem Millieu érusszekomme, wä'me keen Hölep von Drusse kritt.  

Met relativ esch nohjemaate Wonnunge, Krankezemmere, Böros, Fabrikhalle, Schollklasse un Musick uss d'r 1950er Johre zeich dä Fillem och kultur- un zeitjeschichlich die Ömständ, wie me domols jelääf hätt.

De Roman Das verborgene Wort vom Ulla Hahn hät dämm Fillem als Vürlaach jedeent.




#Article 416: Yousaf Raza Gilani (251 words)


Makhdoom Syed Yousaf Raza Gilani (* 9. Juni 1952), ä Urdu weed dat  مخدوم سيد يوسف رضا گیلانى  ) jeschrävve, es dr zwövde Premiemenester va Pakistan. Jä woch vreuer dr Spräächer van d Nazionalvorsammlung. Menester es hä och öns jewääh.

Am 25. Mai wood hä va dr Präsident Musharraf voreidicht. Hä es dr ischte Premiemenester da us ön Jäjend kütt, wo Sareike jesproche weed.

Gilani es och dr zweide Vörsetzende van d Pakistan Piples Parti.

Gilani kütt us ön Famelisch die völl Jeld un Äfloss hat. Hä wood a Karachi jeboore. Hä jäng no ö paar jo Schülle un maade do önö joe Avschloss.

En d Politik werke hä sisch langsam huch un wood tösche 1985 und 1986 Menester. 1988 troon hä d Pakistan Piples Parti beij. En d Zitt van Benazir Bhutto woch hä Menester vöör d Turiste un dono Menester vöör öt Werk. En di Zitt wood hä och dr Sprächer von d Nationalvorsammlung. Dat bleed hä bes Februar 1997.

Em Februar 2001 koom hä en öt Jevängnes. D Militärrejierung worp häm Kuddelei met öt Jeld vöör. Dat söll Pakistan jeddes Joohr 30 Milliun Rupiä jökooßt ha. Völl Lüüh saare dat dat ärvonge es. No 6 Joohr koom hä vrei, 4 Joohr vreuer als s öt erwaad hodde.

Am 22. Määz maade d Pakistan Piples Parti häm zm Premier Menester van öt Land. Öt jitt Lüüh, di saare, dat hä mä vöör ön kotte Zitt dä Poste hat un bald Asif Ali Zardari Platsch maad. Öt weed sisch zeeje.




#Article 417: Juri Alexejewitsch Gagarin (215 words)


Juri Alexejewitsch Gagarin, ä Russisch schriivd sich dat Юрий Алексеевич Гагарин, wood am * 9. Määz 1934 ä Kluschino ä Russland jeboore un hä storv am 27. Määz 1968 ä Nowosolowo. Gagarin woch önö russische Kosmonaut und r ischte Mensch em All.

Juri Gagarin wood en öt kleng Dörp Kluschino jeboore. Singe Papp woch Zemmermann, sing Mamm koom van önö Buurehoff. Hä hott zwei Brööhr un enn Schwester, di alle 3 jözwonge woode, ä Dütschland z werke. S koome wärm jesond no Heem zröck.

Hä liirde en ön Jesserei, studiirde dono ävver Jessereitechnik.

Am 3. Juni 1955 liirde hä ä Saratov öt Vleeje, koom no d russische Soldatö. Do bösoot hä d Schüll vöör Vleejer ä Orenbursch. Zwei Joohr spiidr hiirode hä Valentina Gorjatschowa, 1959 wood sing ischte Dooter Jelena jeboore, 1961 sing zweide, öt Galja.

Tösche 1960 un 1961 wood hä usjebeld, öm Kosmonaut z wääde. Am 12. April 1961 jäng öt loos. Si Raumscheff Wostok 1 vlooch ä 108 Minütte öm d Ääd un koom en öt Woljajebiid wärm örav. 

Bes 1963 woch Gagarin dr Kommandant van d russische Kosmonaute un studiirde an d Militärakadömi vöör Injeniöre van d Loffstreitkräfte. 

Gagarin voronjlökde selves als hä met ön MIG-15 onjerwääß woch un storv. Hä wood an d Muuch van dr Kreml ä Moskau bjraave.




#Article 418: Kosovo (334 words)


Dr Kosovo s öt neuste Land ä Europa. Dä vreuere Jugoslawische Deelstaat wood dono önö Deel va Serbie. Am 17. Februar 2008 had hä sisch vöör onavhängisch erklärt. Seid di Zitt es dr Kosovo d Republik Kosovo. Serbie hat dat nett a erkannt un nennt dr Kosovo wiir d „Autonome Provinz Kosovo un Metochien“.

Ön Reih va Staate akzepteert d Unavhängigkeit, önö jruuße Deel deet dat nett. D meetste hand sisch noch nett entscheede.

Seid dr Kreesch em Kosovo em Joohr 1999 hot d UNO övver dr Kosovo z saare.

Dr Naam Kosovo weed em Dütsche als Amselfeld, wat Mällebend heecht, övversatze. Ejentlich heescht dat „zo d Mäll jehüürend“.

Kosovo litt mädde em Balkan un hat kenne Zojang zo öt Meer. Op d en Sii jrenzt dr Kosovo a Albanie, an anger Ecke a Montenejro, Serbie un em Nordoste a Mazedonie. Dr Mällebend woch immer enn vöör d Buure wichtije Regijun. Schnei op d huch Berch rondöröm un dotösche Land vöör d Kööh un d Jeeße, wenn dr Wenkter dovör sorchte, dat en d Berch kenne lääve kutt.

Kosovo hat  km² un es domet klenger als manch dütsch Bundesland. Huuch Berch prääje dat Land. Dr hüüxte Berch es dr Djeravica met  m. Dr jrüütste Floss s dr Wisse Drin.

En öt Land lääve onjeväär 1.9 Milliun Mensche (2014). Völl Lüüh us dr Kosovo lääve ä Düschland, Amerika, Österreich un en d Schweiz. Kikkt moch sisch d Zsammesetzung von d Lüüh a, so sitt moch, dat 88 % Albanier, 7 % Serbe un 5 % us anger Ecke van d Welt komme.

D meetste Albaner send Muslims, d meetste Serbe serbisch-othodox.

Tösche 1912 un bes zm Aavang vam Zweide Weltkreesch jehood Kosovo z Serbie. Em Zweide Weltkreesch wood öt zo Albanie jeschobe, dat damols va Italie bestemmt wood. 1974 ändernde sisch dat wärm, un Kosovo wood ön onavjängige Provinz va Serbie.

Änglisch jilt als offizielle Vorkiihrssproch, ävver en öt Land weed Albanisch un Serbisch jesproche. En ö paar Dörper sprecht moch och Türkisch un Bosnisch.




#Article 419: Johannes Kepler (171 words)


Dä Johannes Kepler wohr enne Weßßeschafflo. Hä hät fum 27. Detßämber 1571 beß aam 15. Novämber 1630 jelääf, en de Houpsaach en dohmohlß Düütschland un wat hück Östrisch eß. Hä hät janß besönders bëijedraare, dat en sing Zick de Ääd em Ovendland nit mieh als_en Schief aanjesinn wohd, un de Planeete sesh nit nur en de Relitäht, söndonn och en en de Köpp fun de Minsche öm de Sonn ze driije aanfenge.

Hä wohr ene Mattemaateker, Aßtronohm, un Aßtroloore.
Em Sibbezeehnte Johungert wohd de Aßtronommie ömjekrämpelt,
un der Keplers Johann hät doh enne jruuße Aandeil draan jehatt.
Noch hück kallt mer fun däm Kepler singe Jesäzmäßeschkäijte fun de Planeete ier Bahne,
di shpääder norr_ens neu nidderjelaat woode sin, ävver opjebout sin op däm Kepler
singem eije Wärrek, dä Bööcher:

wat he sällver op Lattein jeschrevve hatt, de Shprooch fun de Weßechaff en singe Zick.
Däm Kepler sing Jesätz fun de Planetebewääjung wohr de Jrundlaach, op dä shpääder Leibnitz un Isaac Newton et alljemäijne Jesätz fun de Jravitazjuhn jefonge un opjeshtallt han.




#Article 420: Bierfrangke (169 words)


Bierfrangke ess_en Jääjend_en Frangke en Bajore em Söd_Oßte fon Dütschland, woh de Lück em Schnett leever Bier wi_Wing drengke.
Dad_eß en de Houpsaar_en Boverfrangke un Meddelfrangke dr Vall.
Näve dä Jääjende öm de Shtaädt Bambersh, Hoff, Kullembaach, Ërrlange un Nörrenberrsch jehööd_och dä Fangkewalldt doh bëij.
Sescher weed_doh hee un doh Wing aanjebout, ävver doför hann_se och enne Houfe Broueräje doh.
Besöngish en Bovverfrangke med singe zweihunndot Brouwerëje un de frängkesche Schwäjz med ier övver hundot Brouereije, di_zemm_Deeijl zėmmlesch klëij sen.

Bovverfrangke, et Häz fun Bierfrangke, hät dubbeld_esu fill Brouerëije wi jeede anndere Rejjohn en Bajore, mieh Brouerëije wi jeedes Bundesland fon Dütschland sönß, un mieh wie jeede Shtaad_en Europpa.
Med  Bewonner pro Brouerëij jidd_et nööhnzwoh söns_en_de_Wälld_esu_fill Brouerëije pro_Kopp wie_j_en Bovverfangke. Et sällve jellt pro Quadrahtmeete.
Dä Bezirrek Bovverfrangke hät ävver och mieh Brouerëije wi jeedeß Land op de Ääd ußer jood/knapp hallv_esufill wi Rußßland med  Brouwerëije, un Schiina med  Brouwerëije, unn_em Ammilandt med sėng  Brouwerëije.

Keij Wonder, esu jet konnt sesh nur entwekkelle, wann de Minsche wörreklėsch_Shpass_am Bier_Drenke hann!




#Article 421: Wingfrangke (190 words)


Wingfrangke eß de Jääjend en Frangke en Bajore em Söd Oßte fon Dütschland, woh de Lück em Schnett leever Wing wi Bier drengke, un woh och dä Fangke ier Wing aanjbout weed. Dad eß en de Houpsaar en Ongerfrangke un Dëijl fon Meddelfrangke dr Vall.

Näve dä Jääjende öm de Shtaädt Bambersh, Hoff, Kullembaach, Ërrlange un Nörrenberrsch jehööd och dä Fangkewalldt doh bëij.
Sescher weed doh hee un doh Wing aanjebout, ävver doför hann se och enne Houfe Broueräje doh. Besöngish en Bovverfrangke med singe zweihunndot Brouwerëje un de frängkesche Schwäjz med ier övver hundot Brouereije, di zemm Deeijl zėmmlesch klëij sen.

Bovverfrangke, et Häz fun Bierfrangke, hät dubbeld esu fill Brouerëije wi jeede anndere Rejjohn en Bajore, mieh Brouerëije wi jeedes Bundesland fon Dütschland sönß, un mieh wie jeede Shtaad en Europpa. Med  Bewonner pro Brouerëij  jidd et nööhnzwoh söns en de Wälld esu fill Brouerëije pro Kopp wie j en Bovverfangke. Et sällve jellt pro Quadrahtmeete.
Dä Bezirrek Bovverfrangke hät ävver och mieh Brouerëije wi jeedeß Land op de Ääd ußer jood/knapp hallv esufill wi Rußßland med  Brouwerëije, un Schiina med  Brouwerëije, unn em Ammilandt med sėng  Brouwerëije.




#Article 422: Michel Fourniret (148 words)


Michel Fourniret (* 4. Aprel 1942 ä Sedan, Frankreich) weed aajöklaacht, önö Seriemörder z see.

Hä werke als Aarbeeder em Bösch. Am 30 Juni 2004 wood hä aajeklaacht, sääs Mädcher entfüührt, missbrudd un ömjebraat z haa. Spiir joov hä noch mi Morde zo. Dr Prozess jäje häm vong am 27. Määz 2008 a. Ö urdeel es noch net jesproche.

Och sing Vrau weed beschöldicht, met j holpe z ha.

Am 26. Juli 2003 vorsoot hä ö 13 jööhrich Mädche z entvüühre. Dat jäng häm övver dörch d Lappe un zeechte häm a. D Polisse schnappte häm un hä jestäng önö Hoof Morde.

Em enkele joov hä Vorbräche an voljende Kenger un Vraue zo:

Fournirets Vrau Monik saat vöör d Polisse us, dat hörö Mann 10 Lüüh ömjebraat höd. Öt weed ävver ajenomme, dat hä noch völl mi op öt Kerpholz hat als bes hü va häm zojejovve wood.




#Article 423: Airbus A380 (296 words)


Dr Airbus A380 es öt jrüützte Fluchzeuch, dat öt op d Welt jitt. Jemaat weed öt va Airbus. Dat es Europas Herställer va Fluchzeuje met Setz ä Frankreich. Zösammejesatze weed dr A-380 ä Tuluse, d Möbölö vöör Ennedrenn komme us ö Werk en d Nööhde va Hamburch.

Dr ischte Fluch maade dr A-380 am 27. Aprel 2005. Bes Ängst Määz 2008 woode 192 Stöck böstalld, ußjelävverd hat Airbus besher ävver mä 3 a Singapur Ärlines. Dora sitt moch dat s ärch hänger d Zitt her send.

Öt Ziil va Ärbus woch öt, mi Passajiire als en dr Jumbojet z transporteere. Dodörch solld öt Vleeje vöör d Jesellschafte bellijer wääde. Damet dat möjjelich weed, woode neu Stoffe äjösatze. Nävver öt Aluminium notzde Ärbus vöör allem FCKW, dat es jätt Koohleäähnliches. Voor allem s öt leeht un nät kampott z kriihe. 

Sonst es ävver och völl neu un besser woode. Su send d Düüse jrüüßer un stärker als alles wat öt bes jetzt jejovve hat. Enn Düüs sucht en enn Sekunde angerhalv Tonn Loff a un dat beij önö Dörchmässer va 2,95 Meter.

En d leijzte 8 Joohr hat d Äntwicklung van d A-380 12 Millijard Euro jekooßt.

D Passajiire en ön A-380 setze op 2 Däcks, beij d B-747 jitt öt mä ö hüühdörö Etach vöör d ischte Klass.

Ö jruuß Problem woch öt, dat d Jrüüde van dr A-380 öt net ermöjjelichte, dat Fluchzeug op jedde Fluchhafen lande z losse. Öt kooßt ön Stang Jeld, alles ö su omzöbouwe, dat dä Jät aavjeferticht wääde kann. Dr ischte Fluchhafen ä Europa, dä ösu witt woch, met d A-380 väädich z wääde, woch Münche. 

Öt joov önö Hoof Probleme met öt Fluchzeug un Ärbus hat d Frachtmaschiin A-380 F isch öns op Iis jölaat. All Opdrääch wood zöröckjetrocke.




#Article 424: Ubiermonument (550 words)


Dat su jenannte Ubiermonument fon Kölle weed en de Böösho och dr Haavetorrem jenannt.
Dä eß aan de Ëck fon de zwëij Shtrohße „Aan de Malzmöll“ un „Möllebach“ e beßje söödlesh fom Hüümaat; dad_eß hük meddsen en Kölle.
Wi dat Dėnge jebout wood, wohr dat allerdengß praktėj ußerhallef fon de Shtadt, di dohmohlß noch de  — de römėsche Ubier_Shtadt — wohr.
Dä Bou weed zwesche em Johr 4 un för nüng noch Krėßtoß jewääse sėn, alsu öm joot 40 Johr ier alß wi dat dohmohlijje Kölle dann endlejj_als_en römėsche Shtadt zor  (affjekööz: CCAA) ähovve wood.
Ed_eß äählßte römesche Bou uß Shtëijn en Kölle, un ëijne fon de äählßte Kwaaderboute em Norrde fon de Allpe, wo mer fon weßße, wann dä jebout woode eß.

Et Ubiermonument wood 1965 zohfällėsh äntdëk, wi mer e nöü Huuß boue wollt, un beß 1966 ußjebuddelt. Et es hük konsäveet.

Mer dëngk enzwesche, dat Monumënt der ongere Dëijl fon ennem Torrem eß, dä bëij en Beveßtijong fon de Ubiershtadt noh de Schlaach fon Varus un Hërrmann aam Teutoburjer Walld (Schlaach von Varus un Hermann aam Teutoburjer Walld) objebout wood.
Dat Hollz för dämm sing Fundammënnt wohr ävver ald öm et Johr 4 noh Krėßtoß jeschlaare woode, esu könnt dä Torrem sellver e beßje ällder sėn un dörref bëij dä Schlaach_ad jeshtannde han.
Do Rhing wohr domohls breeder wi hük, un aanjefange e janz Shtöck em Sööde fom Hüümaat beß bahl aan dä Hövvel wo hük dr Dom drop shtëijt, hät mer domohls_enne Haave jehatt. Esu wo dä Torrem wall beez enne Wachtorrem för de Ennfaat en dr Haave, un dann orr_et ößßlejje Ëngk fon dä , en Aat Shtadtmoor oddo Pallisaade uß Hollds_un Ääd, di laans_em Duffesbach fom Rhing fott noh Wëßte jėng un doh extra opjeschott wohr. Se wood aan de Nocht_Sigk fun däm Torrem aanjebout, wat mer noch hük sinn kann. De Affdöck fon dä Stämm sen noch doh. De Muuruß jallikuß ëntschtundt wahschëijnlėsch en de Joohre 9 un 10 noh Krėßtoß, also direk noh dä Schlaach fom Teutoborjer Walld.

De römėsche Schtadtmoor wood shpääder em 50 aan dä Torrem aanjeboud, em sëllve Johr wo Kölle zor CCAA wohd.

Dä Torrem shtëijd op ennem onjeväähr kwadraatėsche Fundamënd_uß Ëjsche_Pöhl.
Di sen noh dënndrokronolorėsche Shtuudije em Johr 4no Krėßtoß jeschlaare woode. Hä eß sellver uß dekke Kwadere uß Tuff_Shtëijn jemaat.
Fon däm maßive Denge sėn noch 6 un_enne hallve Meeter en de Hüh övverish.
Sėng Jrondfläsh eß knabb_ellef Kwadraat_Meete jrooß.
Op dämm Fundamënt drop, dat wooh dohnmohls etwa 6 Meeter onger em Shtroohße_Nivo, eß enne Sokkel uß drëij Laare Tuffkwaadere.
Beß zoh nüng Laare Kwaader sin do noch drovver beß hük ähallde.
De Arshäjoloore han eruß jefonge, dat dä Torrem ald widdo kappott wohr, wi de römėsche Schtadtmoor aanjebout woohd, ävver woröm dat, dat_weßße_me_nit.
Mer weßße och nit sescher, fö wat dä Torrem jenou jedaach wohr. Wat mer drövver aahnnėmp, sin Fermoodonge.

Da Ubiermonnumënnt ess_enne Däjl fon de su jenannte Arshäolorėsche Zoon fon Kölle.
Mer kann dat beloore.
Der Schlößßel do för kritt mer em aale Praetorium onger em Rådhuuß fon Kölle aan de Kaß; et iß nit nommallerwiiß offe, un och Këijne doh, dä ëijne erinn_löht.
Förr_en Föörong ze krėjje, kam_mer sesch och tellefoonesch em Prätorijum aanmëllde.
Do hann_se e Modëll fon däm Monnomännt för aanzeloore, wä allsu nit noh_m Ojjinaal hen jonn well …




#Article 425: Morgan Tsvangirai (111 words)


Morgan Tsvangirai (* 10. Määz 1952 ä Buhera) es önö Politiker us Simbabwe öt vreuere Rodesie. Vreuer füührde hä d Jewerkschaft a. Hüü es hä dr Chev van d Oppusitiun MDC.

Tsangirai koom us ön Müürischfamelisch un had dr MDC met opjebouwd. Hä es enne van d jrüützde Jeschnere van Mugabe, dr Präsident. No d Waahle va 2000 joov öt Krach en d MDC. Dat holp Mugabe, wi mo sisch vörställe kann.

En d dorop voljende Joohre hott hö Hömmölö Probleme un völl sproche va d Vorletzung va Männscherääte jäjä häm. Su wood ha am 11. Määz 2007 no ön Vorhaftung schwoch vorletzt.

Em Määz 2008 treent wärm jäje Mugabe a.




#Article 426: Düsseldorfer Rheinisch (102 words)


Onger dämm Düsseldorver Rheinisch faßß  mer enn Ripuarische Dialäk uß Düsseldorf.

Im Sööde von Düsseldoov da schwaadense schunn lang en Soot Ripuarisch. Dat hatte der Georg Wenker, schunn lang ußjeforsch. Äver uß Benraath un Jarraath kohm dat Kölsche över de 130 Johre sik dämm en der Dösseldorver Norde un hät domet et Düsseldorver Rheinisch jebeld. So schriev jedenvalls der Heinrich Spohr, in sengem Booch „“. 

Dat Vereinshuus von de Hans-Müller-Schlösser-Akademie es om Stiftsplatz. Do ka'me om Owend dat Düsseldorwer Rheinisch liere. Hans Müller-Schlösser wor ene Heimatdeechter (* 1884 in Düsseldorf, † 1956 ebenda). Bekannt jewoode es he met singem Böhnestöck „Schneider Wibbel“.




#Article 427: Këijl (Wërrkzeush) (277 words)


Enne Këijl oddo Wërrkzeushkëijl oddo Schpalltkëijl ess_e Wërrkzeush, wat mer fö_jewöönlesh me_m Hammer öhnzwoh zwesche oddo errin_klopp. Domet kam_mer en Saach schpallde, zem Bëijshpell_e Shtöck Hollz, ävver och Schtëijn un alleß mööshleshe.

Esu enne Këijl kam_mer och onger jät deue, oddo dronger_errin kloppe. Domet kannß_de dad_e beßje ėn de Hüh krijje, woh_De_n dronger dëijß. Enne Kėijl nur aan ëijn Sigk onger jät jebraat dëijt dat Denge noh de annder Sigk kėppe.

Zojooder läz kanns_De enne Këijl och woh hen lääje, woh jäd_obb_en_drop zoh löüf, en Döör zem Bäijshpell. Wann dä Këijl huh_jenoor_eß, un di Döör schweer_jenooch, dann rötsch di doh nit drövver, un bliev aan dämm Këijl shtonn. Esu kamm_mer se op- un och zoohallde.

Enne Këijl ess_en Shpezjaalfall fun de Schėive Eebene, di_mmer och fun angerschwoh her kënne dëijt. Dė Ußprääjong eß beweeschlesch un kann en jeede Reschtong ennjesaz wääde. Füssikaalėsch belooət, werrek op dat breede Ëng fun dämm Këijl en Kraff, di fon_em en zwëij Kräff opjeshpallde weed, di sënkrääscj_op dä zwëij lange Sigge fon dämm Këijl shtonn. De Nozze fon däm Këijl en de Meschanėg_eß en Funkßohn fun dä Länge fun däm Këijl — fun de breede Sigk beß aan de Spez jemëße — un dofon, wi deck dä eß, allsů däm Affshtannt zwesche dä schëijve Sigge, woh dä am_jöößte eß. Dat Fohällneß fon dä Zwëij shpelld_en Roll dobëij. Enne koote Këijl medd_ennem jrooße Wėngkel aan de Shpez dëijt noh_ennem koote Wääsch et sëllve, wi_j_enne lange Këijl med_ennem klëijnere, spezzere Wėngkel noh_ennem längere Wääsh dëijt, ävver för dä koote Wääsh bruch mer fill mieh Kraff. De füssekaalesche Ärrbëijt bliev_ävver en bëijde Fäll ëtwa de sëllve.

Enne Këijl kam_mer och bruche, öm enne Hammerkopp faß_ze_maache.




#Article 428: Joseph DeCamp (171 words)


Joseph Rodefer DeCamp weed och enß auch  Joseph De Camp jeschrevve. Hä eß am 5. November Joohr 1858 in dä Shtadt Cincinnati en der USA jeboore un am 11. Februar Joohr 1923 en Boca Grande en Florrida och en der USA jeshtorrve. Hä wohr enne Moler. Sing Shtiilreshtonge wore der Tonalėßmoß un dä Ėmprëßjonėßmoß.

Hä hät zosamme med Frank Duveneck en Boston shtuddeet un jengk en de zwëijte Hällevde fon de 1870er Joohre noh de  en Münsche en Dütschland. Donoh bleev hä en Zigg_en Florrënnz en Itaalije. Em Joohr 1883 jengk_e widdo noh Boston.
Hä woohde e Medtjleed_en_de , di_j_onder dä Lëijdong fon Edmund Charles Tarbell shtundt un däät sejj_obb_et Porträ_Mole konzëntrėere. En der 1890er Johre nohm hä der Tonalėßmoß op un däht en dämm Shtil mohle. Em Joohr 1897 woor_e bëij dä Jrönder fon dä ėmprëßjonėßtėsche Jropp, di sesch de  nänne däht, dat heesch „Zehn amerrikaanesche Mooler“. 
E Füüer hädd_em en sėngem Atteljeh en Boston e paa hondert fon singe fröhe Bellder jekoßß, do wohre faßß all seng Landschaffßbellder dobei.




#Article 429: Charlie Chaplin (361 words)


Charles Chaplin (* 16. Aprel 1889 ä London; † 25. Dezember 1977 ä Vevey, Schweiz) woch önö änglische Schauspeller un Rejisseur. Hä produzeerde ävver och sing eje Filme un jolt als änä van d beitste Komiker, di öt jöjovve had.

Hä woch öt Kengk va Charles Spencer Chaplin un öt Hanna Härriet Chaplin, di beede Künstlere woore. Kott no d Jebuurt va Charlie trännde s sisch. Do sing Mamm nät jesond woch, vorbraad Charlie d meetste Zitt ä Heime. Met 5 Joohr troon Charlie öt ischte Moll en ö Teatr op. Sing ischte Titlroll kräät hä 1901 als Elfjööhrije. 

Charlie wood ösu bekannt, dat hä sisch vöör Ajeboote komm rätte kutt. 1915 wääßelde hä no öt Essanay-Studio. Do liirde hä öt Edna Purviance kennä. Met hör driinde hä 35 Filme. 1917 vong hä ö Küddelche met hör a.

Öt duurde net lang, do wääßelde hä wärm. D First National boone häm ösu völl Knöpp, dat hä net weerstoo kutt. 1921 driinde hä „The Kid“, watt „Öt Kengk“ heecht, önö Film övver ö Kengk, dat kenn Äldere mi hat un zsamme met önö Trämp, däm Charlie speld, vorsöckt dörch öt Lääve z komme.

Als dr Vrdrach met First National ußjelauve woch, maade Chaplin met Mary Pickford, Douglas Fairbanks Senijor un D. W. Griffith ö eeje Studio, d United Artists op.

Charlies ischte Film met Tuun komm 1940 öruss. Dr Jruuße Diktator (The Great Dictator). Hä sproch sisch jäje Hitler uss. Hä maade häm önö Hoof Ärjer. D amerikanische Böhörde woohle dr Film net vreijävve.

Va 1947 a vong ön schwooch Zitt vöör Charlie a. Öt Antitrustkommitee woohl häm d Jöneemijung enttrecke, ä Amerika z lääve. Hä wood vordächticht, vöör d Kommuniste z see. 1952 dreende hä Amerika dr Röck. Hä woohl mä vöör ö paar Daach no Ängland, ävver d Amerikaner leete häm net mi en öt Land zröck. Charlie bleed nüüß angisch övverich: hä bleed ä Europa un trock no d Schweiz.

Weihnachte 1977 storv Chaplin em Aldr va 88 Joohr ä Vevey en d Schweiz.

Zwei Mond no si Böjräbnes wood sing Lisch jestoohle. Öt solld Jeld erpresst wääde, ävver d Lischeräuber woode jeschnappt un Charlie ö zweide Mol böjraave.




#Article 430: Hewa Bora Airways (122 words)


D Hewa Bora Airways es ön Vluchjesellschaff us dr Kongo. D Fluchlenisch vlütt no 14 Städt.

Hewa Bora Airways entstong 1994 us 3 Jösellschafte, Zaire Airways, Zaire Express un Kongo Airlines. Dr schlääte Zostand van d Vluchzeuje woch dr Jrond dovöör, dat d EU Hewa Bora vorboon, en Ländr van d EU z lande.

Hewa Bora Airways hat 11 Maschinö, 9 Boeing 727, 1 Lockheed L-1011 un 1 Douglas DC-9. Met dönö vlütt d Jösellschaft no d Städte Gemena, Goma, Kananga, Kinshasa, Kisangani, Lubumbashi, Mbandaka un  Mbuji-Mayi. Als d EU öt noch zoleet joov öt och noch Vlüüje no Brüssel, Douala, Johannesburg, Lagos, Lome un Abuja.

Am 15. Aprel 2008 stürzde d DC-9 beij dr Start ä Goma ab. 20 Mänsche storve.




#Article 431: Muslim Studenten Vereinigung in Deutschland (154 words)


De Muslim Studenten Vereinigung in Deutschland e. V. säät se eß en freje un unaffhängeje Intrëvertreddung för islamesche Studënte en Dütschland. Se süht sesch sellver als en islamische Institution. Weil der ier Affköözung MSV esu öff förkütt, kööze se sesch sellver jähn met M.S.V. aff.

Dä Verein wood 1964 ėn Münche jejründt, sez ävver enzwesche em hillije Kölle. Dä es och Metjleed_en_de Islamische Jemeinschaf en Dütschland, affjekööz IGD — do drövver saare di Schlapphööt fun em Ennemenester fun Noodrhing-Wäßfaale singem Verfaßongßschoz en Düsseldorrəf, dat doh de Muslimbroderschaff iere äjjėpptesche Afflääjer, äver schwer et Sare hann soll.

De  es och em dä  dobei, affjekööz heiß dat FIOE, un en de , dat heiß „De Studente ier Ojanisazjuhne iere ėngernazjonale Bund“, un se don et met IIFSO äffkööze.

Dä Baas fun dä M.S.V. es ene jeweße Ibrahim El-Zayat un singe Shtällfoträdder es dä Mehmet Sabri Erbakan, dä doför ens dä Jeneralvörsėzer en de IGMG jewääse eß.




#Article 432: Köbach (191 words)


Köbach (och Köbich) () jehürt zo der Jeming Nöngkerchen-Seelschet. He läve 113 Lück (Stand: 30.06.2005). Unjefähr ⅓ dovun is noch keen 20 Johr alt.

He in Köbich entspringk uch der Baach, der jenau esu heesch wie dat Dorp. Nit wigg dovun aff (3-4 km) flüüß der dann in de Bröl.

Noch jet nöhrter, nur e paar hundert Meter nordöstlich, ald bei de Mücher in der Nopbarjemeend jit et och e Dorp, wat Köbich heesch.

Wenn et e Fest jit, Huhzik, Kommunion, … küt dat janze Dorp zosamme un mat dat Huus, wo et jet zo fiere jit, parat. Et weed e Kranz us Tannejröhn jebunge un um de Pooz jehange.

In Köbich jit et e Wääschkrüks bzw. Bilderstöckche. All siebben Joohr küt de Fronleichnams-Prozession vun St-Anna in Hermedt he durch dat Dorp. Dann wid dat Krüks un de janze Hoff jeschmück, mit Fähncher, Blöömcher, un süß noch jet all. 
Op dem Krüks steht:

Rette deine Seele

zur Ehre Gottees
von den Eheleuten
Albert Franken u.
Elisabeth Franken
geb. Herchenbach
aus Köbach 1919

Een historisch Jestallt von Köbich is dä Ritter Göttscheid, der Namenspatron vun de neue Jrundschool in Nüngkirche jeworde is.




#Article 433: Achterhoeks (322 words)


Achterhoeks, dat spresch mer Aachterhukß, es enne Sproochejropp en de Nederläng. Wi dä Name schonn säät, kallt me se em Achterhoek, däm Stöck fon de Provinß Gelderland em Oßte van de jeldersche Eijssel, beß noh de Jrenß fun Dütschland.

En däm Jebeed jidd et vill foschiidenne Dijalägde, di all beij et Achterhux jezallt wääde. Em Norde un Oßte eß dat däm Jrafschafter Platt em düütsche unn em Twentß odder em Sallands us de Neederläng zemmlesch äänlesch, di doh aanjrenze don. De weßßlijje Dijalägde wääde och ald beij et Oß Vellühwß jeräschnet

Dä Kohd noh dä Norrəm ISO 639-3 förr et Aachterhugs eß act.

Der Achterhook kent völl Bänds, di de eijen Sprooch bruche, zem Bäjspöll: , , , de , un nit zoläz  wo Medspeller beij sėn, di j och beij  ode  jewääse woohre.

De Jrammatėk fom Aachterhuks eß annders wi em Neederlängsch un annders wi em Düütsch oddo Neederdütsch. Se eß ööhnzwoh dozwesche. Hee e paa Beijspöll:

De Kunjugazjohn fun de Donn Wöht hät en de MeerZahl alldewiel de jlische Vorrəm wi de Du-Forrəm en de Eijnzahl:

En annder Eijeaad eß dä Ömluut, janns äänlesch wi beij onß un och em Lėmmborjesche, dä ävver em Neederlängsch un Holländesch jannß onbeėkannd eß. Wi heh kütt hä en de Fokleijnerongßforrme un en de Dėngwööd ier Mihzahle för, ävver angėsch jeschrevve wi beij onß, dröm han di winnijer Püngksche:

En Winterßweik, dat heijß op Aachterhuugß  un op Nommaal-Holländesch , bett mer et „Fatter Onser“ esu:

Unzen Vader in de hemelen,
laot dienen name eheilegd worden;
laot dien könninkriek kommen;
laot dienen wille gebeuren
op de eerde zo as in den hemel.
Gef uns noo uns dageleks brood
en vergef uns unze scholden
zo as ok wi-j vergeft
wee bi-j uns in de schold staot;
en breng ons neet in verzeuking,
maor maak uns vri-j van 't kwaod.
Want van Di-j is het könninkriek
en de krach en de glorie
noo en alle dage.
Amen.




#Article 434: Fernando Lugo (113 words)


Fernando Armindo Lugo Méndez (* 30. Mai 1951 ä San Solano, önö Bezirk va Paraguai es önö Bischoff van d kattolische Kersch. Hä weed dr neue Präsident va Paraguai.

Lugo wood at met 19 Joohr Liirer an ön Volksschüll. No ö Studium va Teolojii wood hä 1979 Pastuur. Als Missionar jäng Lugo ängs van d Sövvezijer Joohre no Equador. 1983 jaachde Alfredo Strössner häm us öt Land. Hä jäng no rom. 1994 koom hä zröck un wood Bischoff va San Pedro, d ärmste Jäjänd va Paragai.

Hä wood dr Kandidat van d Oppusitiunsparteie, di sisch zsamme jedoo hödde. Lugo kräät 40,8 Prozent van d aavjöhovve Stemme. Dat reichte, öm neue Präsident z wääde.




#Article 435: Kevelaer (102 words)


Kevelaer (jesproche „Käwela“ mem rheinische Dehnungs-e) es e klee Städtche am ungere Niederrhein em deutsche Jelderland. Näwen Altötting en Bayere es Käwela eene von de wichtischste Marienwallfahrtsoorte von Deutschland. Besonders em Erzbisdom Kölle un en de Nohperschaff en Holland witt do e „“ von de Luxemburjer Modderjoddes, de „“, veriehrt. Jedes Johr zo Maria Himmelfahrt am 15. Aujuss trick fass et jesamte Rheinland noh Käwela, öm do de Modderjoddes en Käärz aanzemaache.

Em Mai 1987 wor suja de sellije Paps Johannes Paul II. en Käwela, öm d'r Modderjoddes en Kääz aanzemaache.    

De Originalfijur von de „“ steht en de Kathedral von Luxembursch. 




#Article 436: Dalai Lama (335 words)


Dr Dalai Lama, wat op Ripoarisch ösu völl wi “Öt Meer va Vorstand” heecht, es önö relijiüse Titel, dä ävver och met d Welt z do had. Denn do heecht dat och, dat hä en d Welt z saare hat. Dat stämmt ävver hü z daachs net mi, denn d Situatiun ä Tibet maat dat onmöjjelich.

Beij d Budiste es dr Dalai Lama önö hue relijiüse Titel.

Em Moment es dr Mönch Tenzin Gyatso dr 14. Dalai Lama.

Em Budismus es dr Dalai Lama dr wärm en öt Lääve als Mensch zröck jekommene Nirmanakaya. Hä had Metleed met d Mensche. Als Mensch es hä komme, öm Angere en dr Schlamassel z hälpe. Nüüdich hat hä dat net. Hä kütt och en dr Kreiß van d Reinkanatiun äträäne ävver dorop vorzichtet hä.

Dr neue Dalai Lama es d Reinkanatiun van dr alde Dalai Lama. Dat heecht, dat dr 14. dood se moss, eh mo no dr 15. söcke kann. Mönche vange no dr Duud a un söcke onger d neujeboore Kenger, di op ön opvällije Art jeboore woode. Öt weed en ö Kluster ärtrocke un liird alles övver dr Budismus, wat öt wesse moss. Ävver och öt Lääve ä Tibet un d Sproch van d Tibeter moss öt kenne.

Dr ischte, dä dr Titel Dalai Lama kräät (dat woch em Joohr 1578 hosch Sonam Gyatso. Dä besot damols d Tümed-Monjole. Dalai Lama woch önö Iihretitel van d Monjole. Sonam Gyatso verleide sälvs önö Iihretitel an d Monjole. Op di Art un Wiiß koom och dat Reisch van dä  Monjolestamm onger dr Schotz van dr Dalai Lama un hä kräät dr Schotz van d Monjole.

D 2 Vörjänger van Sonam Gyatsos ernannt moch em Noöree noch als Dalai Lama, so dat dr ische läävende Dalai Lama d Nommer 3 onger d Dalai Lamas woch.

En di Reih van Dalai Lamas joov öt manchmol önö Hoof Dörje on manchmol wood vorsoot, önö paaßende Dalai Lama op d Positiun z sätze. Ö paar woode sujar us öt Land jescheckt.

 




#Article 437: Tenzin Gyatso (282 words)


Tenzin Gyatso (* 6. Juli 1935 ä Taktser en d tibetische Provinz Amdo), dat schriivd sisch ä Tibetisch བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་ wood als Lhamo Dhondrub jeboore. Hä jehüüd d Gelug-Schüll a un es seid 1940 dr 14de Dalai Lama

Tenzin Gyatso wood en ö kleng Dörp jeboore un woch et zweide Kengkvan Dekyi Tsering un Chökyong Tsering. Se hodde ösu völl Knöpp dat mo sem als risch bezeechne kütt. Hä hod noch 4 Brööhr un 2 Schwestere. Enne Broohr un enn Schwester send at duud.

Als hä zwei Joohr alt woch wood hä van 2 Mönche als d Reinkarnatiun van Thub-Idan-rgya-mtsho weererkannt. Met 4 Joohr wood hä en dr Potala-Palast no Lasa jebraat un met 6 ½ Joohr zom 14 Dalai Lama jemaat. Singe offiziälle Naam es Jetsun Jamphel Ngawang Lobsang Yeshe Tenzin Gyatso, wat op Ripoarisch ösu völl wi Hällije Häär, jüddije Häär, metvöölende Vorteiliger van ö Jejloode heescht.

Met 15 Joohr wood hä och dr weltliche Häär va Tibet.

Tenzin Gyatso vorsooht ö jooh Vorhältnis zo China z ongehalde un es döck dörch öt Land jereißt.

Beij dr Opstand am 17. Määz 1959 entkoom dr Dalai Lama en öt Äxil no Indie. Öt Orakel soll häm dozo jeroone ha.

Tenzin Gyatso setzt sisch wiir vöör do Onavhängichkeet va Tibet en d Vulksrepublik China en. So vorkündichte hä am 10. Määz 1963 en an d demukratische Prinzipie orinetiirde Vorfassung. Hä solld dr Chef van öt Land se.

Tenzin Gyatso reissde ö paar Moll dörch Jäjende wo Dütsch jesproche wood. Su besood hä Wissbade, Hötteberch ä Kärnte, Hamburch un Mönster. Net jäär jeseeh wood öt Treffe am 23. September 2007 va Angela Merkel met dr Dalai Lama van d chinesische Rejiirung. Dat joov Kniiß.




#Article 438: Engornät (135 words)


Et Engornät es in der frööhe 1970-o Johre ärfunge woohde. Ußjedaach han et sich Lüe, di föret Pänntojonn jeärrbed haa. V. Cerf wohr enne weschtijje Maa dorbei, un och dor J. Postel. Me sääd och „et Internet“ wöö et „Näz fun de Näze“ dohmohls. Hük nemmee wischtisch, woohr 1 Enternet en IP-Subnetz un „Dat Internet“ ejmool „alle IP-Subnetze“ un och „alle Compjutor un Compjutornäze, die överhoup zesame hange dunn.“

En der 1980-o Johr kohm dat Engornät unger der Fachlüü op, un en de 1990-o Johre en de Bewölkerung. Da all bei de Amis jet ijerter wi en Europpa, eets en Finland, dann England un dann och bei uns en Holland und Döötschland. Hük ess_et uß de moderne Kommenekazjohn nit mieh fotzedängke, un mer krit alle Naaß langs enn Adräß em Engornät unger de Naaß jedeut.




#Article 439: Southern Sudan Air Connection (144 words)


D Southern Sudan Air Connection (SSAC), op Ripuarisch heecht dat “Vluchvorbindung van dr Südsudan” es ön Vluchjesellschaft us dr Sudan. Öt jitt s isch van dr 31. Januar 2007 a. Jevloore weed met 2 Vluchzeuje. 

D SSAC vlütt va Juba d Stätte Rumbek, Bentiu, Yambio, Awil, Malakal, Wau un  Bor a. Dabei weed ön Beech 1900C un ön  Dornier 228 bönotzt. Di enn Maschin hat Platsch vöör 18, d anger vöör 19 Lüüh.

Am 2. Mai 2010 meld d Jesellschaft önö Aavsturz van ön Beech 1900 onjeväär 375 km va Juba vott. Dat Vluchzeuj woch van ön Delejatiun van vreuere Rebelle van d Sudans Piples Libereition Muvment (Sudan People’s Liberation Movement) jelinnt woode. Öt solt va Wau no Juba vleeje. Met en d Maschiin woch Dominic Dim, önö vreuere Vorteilijungsminestr us dr Südsudan. Hä koom zsamme met noch 18 anger Lüüh öm öt Lääve.




#Article 440: Kommunalwahl (140 words)


Wat d Kommenahlwahl is, äföllt dr Forfaßongßopdraach noh_m Atikkel 28 Afsaz 1 Saz 2 fom Jrondjesäz fann Düütshlannt. Noh dämm möße d Landkriise un d_Jmäjnde en_Foträddong fom Follek hann. D Wahle för de Kommenahl_Foträddonge hallde mer — wi de anndere Wahle och — noh de Jronndsäz fon de alljemäjne, fräije, jehäjme, jlische, un onmeddlbaahre Wahle aff. D Rääjelong förr_et Wähle en d Polletek eß söns_em Lanndesjesäz jemaat. Dröm eß och et Beld fon de Ußjeschtalltong fon d Wahle ongerscheetlesch, Z fenge eß:

D Kommenahlwahle ämööschlesche wäje de bejränzte Mateerije fom Kommunalrääsch och Wählerjroppe, wo nit dr Schtattoß fon_ene Pattäij han, aan de Wahle deejlzenämme. Dat sen de su jenannte Roodhuuspattäije. Pattäije un Wählerjroppe, di nit in dr beträfende Foträddongskörperschaff odder em Bundeßdaach odder en_ennen Lanntaach vertrodde sen, möße en d Rääjell Ongerschtözongs_Onterschreffte förwiise künne, öm fö_de Wahl zohjelohße ze wähde.




#Article 441: Equatorian Guinea National Guard (161 words)


D Equadorian Guinea National Guard, watt op Ripuarisch ösu völl wi “D Nationaljarde van Äkwatorial Juinea” heecht es ön Vluchjesellschaff us dr afrikanesche Staat Äkwatorial Guinea.

Dr National Guard had ö paar Vluchzeuje un Hubschrauber. Dat send em Enkele: enne A109 Hubschrauber, enn Boeing 737, enn Ce-337 Skymaster, enn Falcon 50, enn Falcon 500, zwei Enstrom 480B, zwei L-39C Albatross, enne Mi-17 Hubschrauber, viir Mi-24V Hind Hubschrauber, zwei Su-25 Frogfoot (dat heecht op Ripuarisch Su-25 Vreuchevöss) un zwei Su-25UB Frogfoot. D meetste Vluchzeuje un Hubschrauber wääde d Vorteilijung van öt kleng Land äjesatze. 

Am 16. Aprel 2008 stürzde en Antonow 32, ö Vrachtvluchzeuch met 2 Propällere, aav. Desmol soold di Antonow ävver mä Lüüh transporteere. Dat Vluchzeuch woch op dr Vluchhaave va Beta jestart un op dr Wääch no d Anabon Insele. Do es öt ävver net mi akomme. Beij d Landung, öt hott ärsch jeräänt un jestürmt, rutschde de Maschiin van d Baahn. 13 Lüüh koome dobeij öm öt Lääve.




#Article 442: Züklon Nargis (176 words)


Dr Züklon Nargis woch önö Wirbelstorm em Indische Ozean. Dä Storm entstong ö paar Daach öm dr 27. Aprel öröm. Va do a trock hä dörch dr Ozean, wood öns schwächer un dann wärm stärker. Op sing Tuur troff hä jenau op öt vreuere Burma, dat hü z Daachs Mianmar heecht. Jenau d Medde van dr Storm soot sisch singe Wääch övver Rangun, d vreuere Hauptstadt.

Sing hüxte Jeschwindigkeet loch bei 215 Kilometer en d Stond. Am 3de Mai löößde sisch dä Storm wärm op.

Mo ka sisch vörstelle, dat Nargis en di paaar Daach önö Hoof kapott jemaad hat. Öt vong ä Sri Lanka, öt vreuere Zeilon a. 4500 Famelie vorloore d Heemööt, 3 storve. Ä Mianmar hand övver 21.000 Lüüh hön Lääve vorloore. Hondötdusende stönd do onö ö Daach övver dr Kopp. D Voreinte Natiune hand vorsoot z helpe ävver dat es schwoch. Mianmar hat ön Militärrejiirung un es ärm. Öt wood jedoo watt jäng. Ä Thailand es bes hüü nüüß övver Duude bekannt ävver onjeväär 1000 Lüüh mösse sisch ön neu Wonnog sökke.




#Article 443: Israel (413 words)


Israel es önö Staat em Nahe-/Meddlere Oste un litt tösche Äjüpten, Jordanie, Sürie un dr Lebanon. Zosätzlich jrenzt öt an dr Jasa-Striif un öt Westjordanland. Dr Jolan stellt och ön Jrenzjäjend do. Dozo jehüüd och dr See Jenesarett. An sing Jrenz liihe 3 Meere, öt Meddlmeer, öt Duude Meer un janz an d Spetz em Süüde öt Ruuh Meer.

Dat Land jehüüd zo d kleng Länder en dr Meddlere Oste. Va Nord no Süd messt öt mä 470 km, an d breedste Stell send öt jeraad öns 135 km. 

Dat Land lädd sisch ä vorschiidene Zone ädeele. D Köste, di vöör d Buure wi jebakke es, d Höövöle en d Medde van öt Land met dr joohe Boom en ö paar Täler, dat Land öm dr Jordan met jönoch Wasser un d Negev-Wüste, wo bo nüüß waahßt.

Dat janze Land hat onjeväär 7,6 Milliun Äwohner. D jrützde Städt send Jerusalem, Tel Aviv un Haifa. Ä völl Städt lääve d Jüdde un d Lüüh arabische Härkonft eng z samme, watt döck Probleme maat.

Onjeväär 80 % van d Lüüh ä Israel send Jüdde, 20 % stamme van Araber aav. Öm dörch di Natiune kenne z jruuße Dörje z maache, jitt öt ö paar Amtssproche. Dat send Änglisch, Hebräisch un Arabisch.

No dr 1. Weltkresch övvernomm Ängland dat Jebiid un nomm öt d Osmane aav. Dr Fölkerbond laad vass, dat sisch Ängland och doröm kömmere solld, dat Jüdde do lääve dorfe. 1947 stemmde d Vereinte Natiune dovöör, di Jäjend en önö Deel z deele, dä vöör d Jüdde wööch un enne angere, dä vöör d Araber es. Em Mai 1948 wood dr Staat Israel jejrönd un van d Vereinte Natiune a erkannt.

An dr Daach van d Staatsjröndung vong dr Kresch a. All d Nobbere erklärde dem dat kleng Land, un dat Janze duurde va Mai 1948 bes Juli 1949. Ävver dat bleed net dr enzije Kresch, däm Israel z bestooh hod. Dr Kresch van d 6 Daach vong am 5. Juni 1967 a. 1973 volchde dr Jom-Kippur-Kresch. Dozo koome noch Kämpfe tösche d Israelis un d Libanese. 

Israel es ö modern Land. Öt meedste Jeld kütt dörch d Turiste en öt Land, di sisch d hellije Stätte akikke wälle. Völl komme och wäje öt wärm Wasser an Ruuh Meer en öt Land. D Buure brenge ävver och völl Knöpp no Israel, denn Opß un Jemöss va Israel es bökannd. Ävver och anger Deele van d Weetschaf brenge Jeld. Dozo jehüüre Diamante, Medikamente un Waffe.




#Article 444: .post (160 words)


De Top Level Domain .post em Internet jidd_et nit,
ävver se eß förjeschlaare un eß zick Joohre am dispotėet wääde.

De UPU uß Bärn en de Schwäijz,
dat eß de ėngernazjonaale Fe-ëijnejong fun de Poßß-Deenßte, de Universal Postal Union,
hät dänne bëij de ICANN, de Internet Corporation for Assigned Names and Numbers,
sejaat, se wollte se hann un dääte se sponnserre.
Se soll beschränngkt sėn, esu dat nuur offizjäll staatlesche un rejonaale Poßßforwalldonge fun Ländere Ongerdomains krääte, un privaate Ongernääme, woh se en äähnlijje Lëißtong onger Lizänz brääte.
Se hann sej_och en Aat ußjedaach, wi se Ongerdomains op de zwëijte un drette Eebene forjävve wollte. Dat ess_e_beßje komplizėert, un mer soll uß dä Name sinn künne, en wat förr_enem Shtaad_e Ongernäähme aansäßesch eß. Wat jenou, kam_mer en däm Aandraach (onge bëij de Wepsigge) nohlässe.

Aanfangs hatte mer sesch jeëijnesch, dat mer shpäzdenß em Johr 2005 zo enne Ëntschëijdong övver et Ėnnreschte komme wollt. Dat eß ävver beß hüg nit paßėet.




#Article 445: Faaß (Füsėk) (1684 words)


En de Schimii un en de Füsėk un Täschnėk kallt me fon Faase, wam_mer en Aanzahl fun Zohshtännd hät, wo e füssekaalesch Süßteem wat mer janz nommaal aanluuere odo aanpakke kann, shtökkewieß odo berëijschßwiis_em ëijne odde anndere Zoshtand eß, un ennerhallef fon esu ennem Zohshtand sen de füssekaalėsche Ëijeschaffte zemmlesch ejaal, ävver zwesche dänne ongerscheedlijje Zohshtänd, oddo Faase, do sen se janß unejaal.

Nemm aan, Do häß Waßßer un Öhl en e Jlaaß jeschodt, un jet jewaadt. Dann häß de en Dingem Süßteem, dämm Jlaaß, fö jewöönlesch onge dat Waße lijje, un bovve dat Öhl drop schwemme. Dat sin zwëij Zohshtänd, un zwëij foschiide Faase. 
Dat jannze Öhl hädd_en ëijnhëijtlijje Deeschte, Mollekulaa Struktue, Bräschongsindex för_t Leesch, un esu wigger. Dat Waßo do_dronger och. Ävver die drëij jenannte Ëijeschaffte sen zwesche dä Faase, zwesche em Waßo un em Öhl, janß foschiide. Dat süüht mer och joot, sönß könnt me die zwëij en däm Jlaaß med de Oure jaa nit ussenannder_hallde. Mer han allso hee zwëij Faase en dämm Jlaaß.

Faase könnt mer ald enß met_e Agrejaatzohshtänd en Fobendong brenge.
Kloh könne Faase ongerscheedlijje Ajrejahtzohshtänd han, moß ävver nit, un et jitt doh noch a paa weschtijje Ongerschëijdonge.
Dä Agrejaatzohshtand säät onß jät övver der Zohshtand fon de Mateerije, also ham_mer jäz e Jaahß, jät Flößėjes, jät Haadeß Faßßteß, e Plaßma oddo wat? Wann zwëij Jäjende en ennem schėėmėshe Süßteem en ongerscheedlijje Agrejaatzohshtänd sėn, dann jehüüere se och bëij zwëij ongerscheedlijje Faase, dat eß klooh.
Ävver nit ömjedriiht!

E Süßteem kann — oohne met de Wėmper ze zůkke — en Aanzahl Faase han, di sesch nit jrohß änndere don, un och em sällve Ajrejaatzohshtand ophallde. Unß Bëijshell fun bovve eß esu ëijn, met zwëij flößßeja Faase. En annder Beijshpell eß Dijamannt un Jraffitt, di sen beedß faßß, ävver se sen ongerscheedlijje Faase, trozdämm dat on_noch de desëllve schiimeshe Zosammesezzong han. Nuer iere röümlesch Mollekülopbou eß nit dersëllve, un de Deeschte dröm en dämm Vall och nit.

Dä Ongerscheed zwesche Faase un de Agrejaatzohshtäng eß besöndersch fun Jeweesch, wam_mer sesch med däm Gibbs sėng Faase Rääjel bevaßß, womet me de Aanzahl fun Faase en ennem Süßteem bestemme deijt.

Em alljemëijne sėn zwëij ongerscheedlijje Zohshtänd fon ennem Süßteem en ongerscheedlijje Faase, wann mer enne plözlejje Fo'ännderong fon ier füssekaalėsche Ëijeschaffte hät, be_m Övverjanng fom ëijne Zohshtannd noh_m anndere. Anndos_eröm sėnn zwëij Zohschtänd en desëllve Faaß, wam_mer dä ëijne en dä anndere erröver brenge kann, un dat der_oohne plözlejje Änderong mööschlesch eß.

(Klëijne Ußnaahme jidd_et ävver, süsh onge em Affschnedd_övver de Faase-Dijajramme, dä krėttėsche Pungk zwesche Flößßeschkëijd_un Jaahß eß esu ëijn.

Enne wėshtijje Pungk, för Obbaach drop ze jëvve, eß dat de ongscheedlijje Aate fon Faase och met ongerscheedlijje, wi mer säät, füssėkaalesche Kwallitääte, zosamme jonn. Doh, woh mer övver de faßßte, de flößßėje, un de jaaß'aatijje Faase jeschwaadt han, do ham_mer och övver de Fëßteshkëijd_un de Komprėmierbakëijt, un övver dat jeschwaadt, wad_eruß küt, wam_mer dr Drok un dr Roumennhalldt vo'änndott, wëijl dat nämmėsch jrat di Ëijeschaffte sėn, di_j_enne Fäßßkörper,_en Flößßėschkëijd,_un_e Jahß ongerschëijde donn. Op_de annder Sigk, wam_mer Parramangnetėßmoß un Ferromangnetėßmoß disketėerre welle, doh beloore mer onß de Mangneetėsėerong, wëijl_di_dat eß, wat de ferromangnetėsche Faaß fon de parramangnetėsche Faaß ongerschëijde dëijt. E paa mieh Bëijshpell komme en de nääkßte Affschnedde.

E_beßje miih tëshnėsh ußjedrök, ėss_en Faaß enne Berëijsh oddo Affschnedd_en dämm Parrammeter_Roum fon dä füssekaalesche Variable — dermiihtß senn_et tërmodümaamėche Varrijaable — en dänne de fofööshbare (tërmodünaamėsche) Ënnäjih en annalüttėsche Fungxjohn eß. Zwesche dänne Berëijshe oddo Affschnedde, doh süüht mer plözlijje oddo schprongaatėjje Ännderonge en de Süßteemëijeschaffte, di med Onshteetėshkëijte en de eetßte Afflëijdong fon de Fungkzjohn fon de fofööshbare Ënnëjii sosamme jonn.
Esu lang wi_dė fofööshbare Ënnëjii sesch annalüttėsch fohallde dëijt, sėn de tërmodünaamėsche Ëijeschaffte, wi de Ëntropih, de Wärmeoppnahmefäjėschkëijt, de Mangnetėtėsėerong, de Kompremėerbakëijt, all „aanshtändėsh“, wëijl_se övver de fofööshbare Ënnëjii odder dä ier Afflëijtonge ußjedröck wääde könne. Zem Bëijshpell iß de Ëntropii jlisch med de eetßte Afflëijdong fon de fofööshbare Ënnëjii noh de Tëmpratuur mem Förzijëijsche, esu lang wi dr Drok sesch nit ännderre dëijt.

Wann e Süßteem fon de ëijn Faaß en de annder övverjëijt, doh weed nommaal un_fö_jewööhnlej_en Schrett dohzwesche sėn, woh de fofööshbaare Ënnëjii sesh nit annalüttėsh fo'hallde dëijt. Dad_eßss_enne Faaseövverjang. Wäje dämm dat dä Folouf_fon_de fofööshbaare Ënnëjii doh nit annalüttėsh eß, wääde di op bëijde Sigge fom Övverjang dorsch zwëij ongerscheedlijje Funkzjohne daajestëllt. Allsů de ëijn oddo anndere tërrmodünaamėsche Ëijeschaff weet sėsch noh dämm Övverjang annderß fohallde. Wat mer et miihßte en dämm Zosammehang belohre dëijd_eß de Wärmekappazėtäht. Jenou em Övverjang kann die on'ënndlesch wääde, oddo schlachaatėj_obb_enne anndere Wäät shprenge, oddo enne Kneck, dad_ess_en Onshteeteshkëijt, en ier eetßte Afflëijdong han. Mieh doh drövver kam_me onger „Dünamėsche Dėfferenzkallorimetrii“ hohlësse.

De ëijnzelle ongerscheedlijje Faase fon_ennem Süßteem kam_mer med_ennem Faasedijajramm daashtëlle.
Op dee Koodinnaate Axe drääht mer fö jewöönlesch de belangfolle tërrmodünnamėsche Varėjable op. Bëij ëijnfache meshaanėshe Süßteeme eß dat dermiihtß de Tëmperatuuer un dr Drok.

De Makkėerronge en dämm Faasedijajramm zëije di Ponngkte, woh de fohanndene Ennëjii sesh nit annalüttėsh fo'hallde dëijt. De offe Berëishe, woh de se annalüttėsh eß, donn dä Faase ëntshprääshe. En dämm Dijajramm, sėn de Faase met Lėnnėje jetrännt. Doh laanß eß dat Süßteem met sėnge Ënnëjii nit analüttėsch. Esu Stëlle nënnt me de Faase-Övverjäng oddo och Faase-Jrënze.

Ėn dämm Belld hee jëijt de Faase-Jrënß zwesche dä Flößßeschkëijd_un dämm Jaahß nit iiewėsh wigger. Enää, se hööd_op aan ennem Pungk em Faasedijajramm, dä mer dä krėttėsche Pungk nännt. Bëij rėshtėsh huue Tëmpratuure zosamme medd_em riisėjje Drok, ovverhallef fon dämm krettische Pungk äävenß, do foschwemme de füssėkaalesch Ongescheede zwesche Flößßeschkëijd_un Jaahß esu, dat mer se ööhnzwann nit mieh ongerschëije kann. Woh dä Pungk eß, ess_en Matrijaalëijeschaff. Et Waßer hät dä onjevääe bëij 647 K (oddo 374 °C) un 22,064 MPa.

Dadd_et dä krėttėsche Pungk zwesche Jahs_on Flößeshkëijt jitt, zëijsch_en klëijn Onjenoueschkëijt en dä Deffėnnėzjohne fon bovve. Wam_mer fon de flößßijje Faaß noh de Jaaß-Faaß jëijt, do könnt mer em Dijajramm bovve räähß öm dä krėttėsche Pungk eröm jon — och wäm_mer en nomaale Lääve koum en Schangß doför hät un alldemoole enne Faase'övverjang määt. Ävver et eß mööschlesch, enne Wääsch dorjet Dijajramm ze gonn, dä nimmoohlß övver_en Faase_Jrënß küt. Esu könne zwëij Faaße ohne enne haade Övverjang enennannder övverjonn. Di nöüj Faaß — suh_ze_saare der Fo'meddeller do'zwesche — di_j_e paa Ëjeschaffte äänlesch med_te Flößßeshkëijte häd_un annder_esu äänlesch_wi_j_e_Jaahß, di dëijt me en supperkrėttėsche Flößėshkëijt nänne. Me sollte ävver noch saare, dad_et esu enne krėttėsche Pungk nit övverall jitt. Ed_eß zem_Bëijshpell nit mööschlesh, dat de Jrënß zwesche fass_un_flößesch aan_esu ennem äänlijje krėttėsche Pungk am_Ëng_eß, wi de Jrënß zwesche flößesch_un_Jahß. De haade un de flößßėje Faase han_nämmej_en ander Aat Sümmetrih.

On_noch intreßannd_eß, dat dä Övverjang zwesche haad_un flößėsch enne possėtiive Shtëijong hät, jeedenfallß bëij de miihßte Supßtannze, esu wi hee med dä dekke jrööne Lėnnėsh makėet. Dad_eß, wëil_en_de miihßte Fäll di haade Faaß en hüütere Deeshte hät, wi dė flößßije. Esu dëijd_enn jröößere Drok och de Tëmmperatuur fom Schmëllzpongk noh bovve brenge. Dad_eß nit ėmmer_esu. Em Dijajramm fom Waßer zem Bëijshpell hät dä Övverjang zwesche faß un flößėj_enne nejatiive Aansteesh, esu wi hee met_dä jröhn jeshtreshelte Lėnnėsch aanjezëijsch. Dat drök uß, dat Iiß en klëijner Deeschte hät wi kaahl Waßo, wad_e_beßje en onjewöönlijje MatrijaalËijeschavv_eß. Di dëijt jäz widder aan_em röümlesch Opbou fun de Mollekül hange.

En Faasedrënnong määt mer, wam_mer e Süßteem wat aanfangs_enß ëijnhëijtlesch un ëijnförrmėsch woohr, en zwëij, oddo och mieh, Faase brengk.
Di Faase'opdrënnong fengk mer an fille Shtëlle un en rëijschlesch Zwëije fon de Natuurwweßßeschavv_un Tëëschnėk.

E Bëijspell eß et Ußkrëßtallisėere, woh enne haade Krėßtall uß enne flößßeje Löösong wäähß.
En annder Aanwëndong eß dä Öhlaffschëijder, wo Waßer un Öhl jedrënnt wääde.

De Jlëishong fon Cahn un Hilliard jitt uns_e mattemaatėsch Modell för de Faasetrännong, wat janß alljemeijn un univësëll eß.

De kinneetėshe Ënnëjii eß op de Mollekühl nit ejaal fodëëijlt, se wääßelt zohfällėsh.
Dat bedügk zem Bëijshpell dat, aan de Ovverfläsh fon_enne Fößßeshkëijt, doh könnd_ėmmer mohl e ëijnzel Mollkühl med_jenooch kinneetėshe Ënnëjii optrëdde, dat dat en de Jaaßfaaß erövver höppe könnt. Jeno_esu_joot kann_e ëijnzel Jahßmollekühl winnėsh jenooch kinneetėsh Ënnëjii han, dat dat sesh met_ä annderre Mollekühle en de flößėje Faaß zosamme donn kann. Dat bedück, dat bëij bëijnah jeede Kombenazjohn fon Drok un Tëmpratuur ongersheedlijje Faase zosamme dohsėnn könne.

Förr_e Bëijshpell weet onger de Shtanndat Bedėngonge för Tëmpratuur un Drok fon enne Schößel med flößßijem Waßo en drüjje Luvv_enne Aandëijl fodůnnßte, beß dat dä aandëijlejje Drok fom WaßoJaaß jenou_esu_jrooß eß, wi dä Damfdrok fom flößßėje Waßo. Aan dämm Pungk, well saare, en dämm Zohshtannd,_eß di Aanzahl Molleküül, di de zwesche dä Faase wäähßelt, en bėijde Rėshtonge jlisch. 

Dat fon dä flößßėjje Mollekül met övver_dorshschnettlijje kinneetėshe Ënnëjii wëllshe uß dä Schößel affjehoue sin, hät doh dämm ëntshprëshend_en Fodamfongkällte erėnn_jebraat. Äähnlejje Föejäng hät me aan annder Aate fon Faasejrënze och.

Em Gibbs sing Faase_Rääjel säz de Aanzahl fon mööshlejje Faase med_esu Varrijaable wi Tëmpratuur un Drok un esu wigger en_t Fohälltnėß, un sääd_onß of e Jlëijshjeweesch optredde kann, oddo optrëdde weed.

Enne Faase Övverjang, oddo enne Faase Wäähßel, beschriif, wann_en Supßtannz iere Zohshtand] ännderre dëijt — e Bëijshpell eß Iiß, wat zo Waßo schmelz, dad_ess_enne Faase'övverjang wëjl jät Haades flößesch jewoode_n_eß. Domed_enne Faase'övverjang shtattfenge kan, moß Ënnëjih en di Supßtannz (en dat Süßteem) erėnn jebraat wääde, oddo_r_eruß_jehollt wääde. De Wärme'ënnëjih, och Wärmemënge un Ëntallpih jenanndt, di dä Övverjang fun Faß noh Flößėsh bewerrek, weed_och de Schmëlzwärme jenannt. Di Ënnëjih för dä Övverjang fum Flößeje zom Jahß deiht mer de Fodamfongßwärme odo FodamfongßËnnëjih nänne; un di fö dä Övverjang zwesche Jahß un Fäßshtoff nüüdejje de Suplimmazjohnßënnëjih]. Em Nommaalfall weed di Ënnëjih, di mer en en Supßtannz erėnn jitt (odo eruß höllt) doför sorrje, dat_se wärrmer (odo källder) weed, wëjl de kinettėsch Ënnëjih fun de Patikkelle en dä Supßtannz shtëijsh (oddo sėngk). Nidd_esu bemm Faase'övvojang. Doh weed de potenzjëlle Ënnëjih fun de Patikkelle miih (oddo winnijo) wëij de Patikkelle ënger zosamme jedöüt (oddo wigger ussenander jelohße) wääde. Dobëij jidd_et ovvohoup jaa_këijn Fo'ännderong aan de Tëmeratuur, wëijl de kinettėsch Ënnëjih fun de Patikkelle de_sellve bliiv.
Dad_ess_esu, trozdämm dat me di Ënnëjih för dä Faaseövverjang probleemloß en dä Forrem fun Wärme zohfohre odder affzappe kann, ävver di Ënnëjih weed esu lang en dä Faase'övverjang jon (oddo uß dämm Faase'övverjang komme), wi dä noh nit komplätt follzoore eß.




#Article 446: Chaitén (Vulkan) (102 words)


Dr Chaitén es önö 1122 m huhe Vulkahn ä Chile. Hä litt mä onjeväär 10 km van dr Ocht Chaitén vott.

Dä Vulkan es lang nett mi ussjebroche. Ät ka see, dat dat 400 Joohr her es. Jätt Jenaues weeß moch nett.

Am 2. Mai 2008 hat öt dann op eemoll jeknallt un dä Vulkan es ussjebroche. Ön riisije Wolk us Eisch es bes zo 20 km huch en d Looht jedraare woode. Di Explosiun volchde önö Hoof Ärdbebe. En d Jäjend wood dr Notstand ussjeroffe. Övver 3000 Lüüh woode ä Secherheed jebraat. 

Di Eisch van dr Chaitén vloch bes no Arjentinie. 




#Article 447: Nahe Oste (133 words)


Dr Nahe Osten es dat Jebiit, dat usserhalb va Europa öt vreuere Osmanische Reich ussmaade. Öt ömfasst d Länder van d Arabische Halvinsel un Israel. Mo es  sisch net klöschtich, övv dr Iran dozo jehüdd.  

Dr Bejreff Meddlere Oste weed döck vöör dr Nahe Oste jebrudd, weil dat d Övversetzung van dat Änglische Wood Middle East es. Dat stämmt ävver net ösu janz met dr Senn va hüü övverree, denn onger dr Meddlere Oste vorstänge d Ängländer dr Iran, Afjanistan, dr Kaukasus un öt Meddlere Asie. Kloor vassjelaad es dat alsu net.

Em Enkele ömfasst dr Nahe Oste d Länder Türkei, d Iran, d Irak, Kuweit, Bahrein, öt Oman, Saudi Arabie, Katar, d Vereenichte Arabische Emirate, dr Jemen, Israel, d palästinensische Jebiite (Jasa-Striif un öt Westjordanland), Jordanie, dr Libanon, Sürien, Züpern un Äjüpte.




#Article 448: Irena Sendler (113 words)


Irena Stanisława Sendler (* 15. Februar 1910 ä Otwock; † 12. Mai 2008 ä Warschau), hosch op Polnesch Irena Sendlerowa. Sei woch ön polnische Vrau, di dr Weerstand jäje d NS ä Pole ohne Angst öm öt eeje Lääve ongerstötzt had. Dörch hör Hölp es et onjeväär 2500 jüddische Kenger jelonge, dr seschere Duud z entjoo.

Irena, op Ripuarisch heecht dat dann Ireen, woch ön Krankeschwester. Dodörch woch öt hör möjelich, Zojang zo öt Jetto ä Warschau z bekomme. Dobeij soch s wi schläät öt d Mensche do jäng. Dörch hör Kurasch schaffde s öt, völl Kenger us öt Jetto öruss z schmuggele un s ä Klüster övv beij Familije onger z brenge. 




#Article 449: Ärdbebe ä Sichuan 2008 (120 words)


Dat Ärdbebe ä Sichuan vong am 12. Mai 2008 statt. Jenau öm 6:28 UTC rummste öt. Dat Epizäntrum loch önjeväär 1500 Kilometr ä südwestliche Richtung va Peking vott. 

Dat Zäntrum von öt Ärdbebe woch ca. 10 Kilometr onger d Ääd und 90 Kilometr van d Milliunestadt Chengdu vott. Öt hodd ön Stärke van 7,9 . Doropp volchde noch stundelang klenger Bebe, ö paar erreichde de Stärke va 4,5.

Di Zood va Ärdbebe richte normalerwiis gruuße Schäde a un och desmoll kann dova ußjejange wääde, dat önö Hoov kapott jemaat wood. D Chinese hand zwar direkt Hölp en d betroffene Jäjende jescheckt ävver völl Lüüh send schwooch z erreiche. Öt weed domet jerechnet, dat ävver 50.000 öm öt Lääve komme send.




#Article 450: Boris Tadić (127 words)


Boris Tadić (* 15. Januar 1958 ä Sarajevo) s önö serbische Politiker. Va 2004 a es hä dr Präsident va Serbie.

Tadić es vorhiirod un dr Papp va 2 Kenger.

Tadić jelt als önö Vrönd va dr Beitrett zo d EU un d NATO. Hä well si Land reformiire un op önö westliche Standard brenge. 

Tadić, d och dr Vörsetz en d Demokratische Partei va Serbie hat, studiirde ä Beljrad, troon 1990 sing Partei bei un wood 2004 dr Vörsetzende. Zwei Joohr vörher woch hä Menester vöör Telekommunikatiun en öt damalije Jugoslawie. Spiir wood hä Vorteilijungsminester va Serbie un Montenejro. Em Juli 2004 jewonn hä d Waale un wood zm Präsident jewäählt.

Beij d Waahle am 11. Mai 2008 jewonn hä em zweide Waahljang jäje Tomislav Nikolić.




#Article 451: Tuvalu (387 words)


Tuvalu es önö Staat em Pazifik. Bes zo sing Onavhängichkeet am 1. Juli 1978 hosch hä  Ellice Islands watt moch op Ripuarisch Ällis Ailänd usssprecht. Tuvalu litt östlich va Papua Neujuinea un nördlich va Neuseeland.

Övversatze heecht Tuvalu ösu völl wi „Aach Insele“. Dat bedüüt, dat aach Insele bewonnt woore. Hü z Daachs send dat ävver at 9. Enn koom dozo als öt op di 8 z voll wood.

Tuvalu hat mä ön Jrüüde va 26 km². D hüxde Ställ van öt Land es mä 3 –5  Metr övver öt Wasser. Dat bedüüd, dat Tuvalu, wenn dr Meeresspeiel astecht, vorsuffe weed. Dat maad Tuvalu önö Hoov Kopping.

D ischte Europäer koome 1567/68 us Spanie no Tuvalu. Ävver komm äne hat völl övver di paar Bröckcher medde em Pazifik nojedaat. 1819 joov dr Amerikaner Peyster d Insel Funafuti dr Naam Ällis Ailänd. A Bord va si Scheff woch önö Hoof Pröll va önö Edward Ällis. Doruss wood dr Naam va d janze Jruppe va Insele.

Em Laufe van d Zitt koome emmer döcker Ussländer no Tuvalu. Völl maade mä d ön Paus, weil s op Waalvang woore, völl koome als Sklaave.

Em Zweide Weltkresch kämpfde d Amerikaner, d Japaner un d Ängländer op Tuvalu. 

Am 1. Oktober 1978 wood Tuvalu önö onavhängije Staat, bleed ävver Deel van dr Commonwealth.

Em Joohr 2000 troon Tuvalu d UN beij.

Tuvalu bösteeht us d Insele Funafuti, Nanumea, Nui, Nukufetau, Nukulaelae, Vaitupu, Nanumanga, Nuilakita un Niutao. Em Joohr 2002 had moch d Lüüh op di Insele öns jezallt. Mo koom op 9651. Wä sisch op di Insele ömkikkt, dä ställt vass, dat do meetstens Kokospalme waaße, öt met öm d 30° C ärsch wärm es un öt tösche November un Februar völl räänt.

Wä op Tuvalu läävd, da solld Tuvaluisch övv Änglisch spräche. Äwanderer hand ävver och Samoisch un Kiribati jesproche.

Tuvalu es ön Monarchi. Z saare hat Elisabet II. va Ängland. Dat Lizz es ävver ösu witt va Tuvalu vott, dat önö Juvernör an här Stell treent.

Chef an d Rejiirung es Apisai Ielemia, da am 14. Aujust 2006 jewäählt wood.

D meetste Lüüh op Tuvalu lääve als Buure övv als Vescher. Kokosnöss, Kopra un Banane wääde vorkloppt.

Dat Land hat 8 Kilometer jeteerde Stroße. Tösche d Insele vaare Fähre. Op d Vluchhave va Funafuti land dreimoll d Wääch ö Vluchzeuch.




#Article 452: Anschlääch va Jaipur am 13. Mai 2008 (101 words)


Am 13. Mai 2008 komm öt zo 7 Anschlääch en 12 Minütte ä Jaipur, d Hauptstadt van dr indische Staat Rajastan. Dobeij koome 67 Mänsche öm öt Lääve. Övver 200 woode, zm Deel schwoch vorletzt.
Kenn Jrupp hat sisch zo di Anschlääch bökannd. Jeknalld hat öt an dr Badi Choupar, d Polissestatiun Manak Chowk, en d Johari un Tripolia Äkoovsstrooße. 2 angere jänge än d Jäjend va Choti Choupar un Kotwali huch. 

Öt weed vormuut, da tön Orjanisatiun us Bangladesch, d „Aktiun vöör dr Islamische Jihad“ dohänger stecht.

D indische Rejiirung reev zr Rauh op und weed d Anschlääch wiir ongersökke.




#Article 453: George W. Bush (423 words)


George Walker Bush (* 6. Juli, 1946 ä New Haven) es dr 43. Präsident van d USA. Tösche 1995 un öt Joohr 2000 woch hä dr 46. Juverneur van dr Staat Texas. Singe Papp, George H. W. Bush, woch och US-Präsident. Sing Mamm heecht Barbara Bush.

George woss als äldstes va 4 Kenger van George H. W. Bush un Barbara Bush op. 
Hä besood d Jongeschüll van d Philips Akademie en dr Staat Mässachusetts un jäng dono no d Yale University, wat op Ripuarisch Hochschüll va Jeil heecht. 1968, dat woch en d Zitt van dr Vietnam Kresch, troon hä d Nationaljarde beij. Hä vlooch Vluchzeuje övver Texas. Ongerlaare us di Zitt liije en öt Prevatarchiv van d Famelisch Bush un send d Öffentlichkeet net zojänglich.

George besood d Universität va Harvard un jäng dono en d Ölindustri, di sing Famelisch völl Jeld jebraat hod. 1977 liirde hä Laura Welsch kenne. Seij hiirode un leete sisch ä Midland, dat litt ä Texas neer. George wääßelde d Kersch un troon d Metodiste beij. 1978 vorsoot hä en öt Repräsentantehuus z komme, vorloor ävver d Waahle. Öt hosch, dat hä öt net schaffde, d Lüüh op öt Land a zu spräche.

D Waahle em Joohr 2000 woore ärsch knapp un isch d leitzte Stemme us dr Staat Florida maade Bush zm neue Präsidente. Hä kandideerde vöör d Republikaner un domet koom öt z önö Wäähsel em Wisse Huuß. Dr vörherije Präsident Bill Clinton met d First Ladi Hillary Clinton jehood d Demokrate a. 
En d ischte Amtszitt va Bush veele d Anschlääch vam 11. September 2001. Dat vüürde zo önö Hoov neu Jesätze un Bestemmunge. 

Dr Usstrett van d USA us öt Kyoto-Protokoll veel en d ischde Amtszitt va George W. Bush.

Im Joohr 2003 koom öt zom Irakkresch, beij dem d USA un d Ängländer Soldate en dr Irak scheckde. Do vormuude s vorboone Waffe un d Ongerstötzung van Tärroriste dörch Sadam Hussein. Em Laufe van dr Kresch koom öruss, dat öt zo Vorbreche an Jevangene jekomme woch, wobeij besongisch dat Abu-Guraib-Jevängness us d Reih danzde. Ävver och ä Guantanamo woore Denge vörjevalle, di net hödde passeere dörfe.

En d zweide Amtszitt wäähßelde Bush önö Hoov Menestere us. Dozo jehood dr Außenmenestr. Collin Powell wood dörch Condoleezza Rice, watt op Ripuaresch Kondolisa Rais jesproche weed, ersatze. Bush vorsproch dörch singe Äsatz, dr Terrorismus op d Welt ö Äng z sätze. En di Zitt va sing zweide Präsidentschaft veele ävver och Naturkatastrofe, wi dr Hurrikan Katrina, da em Süde van d USA jruuße Schäde vorursachde. 




#Article 454: Anschlääch vam 11. September 2001 (275 words)


D Anschlääch vam 11. September 2001 jehüüre zo d vorheerendste Anschlääch, di Terroriste en Amerika ußjevüürd hand. Jeplant woode di Anschlääch van d Jrupp al-Kaida. Et ka komm jesaad weede, wivöll Lüüh hönn Lääve beij di Anschlääch vorloore hand, ävver öt weed va onjeväär 2600 jesproche. Völl wääde ni jevonge wääde.

Mo ka sisch vörstelle, dat d 2 Türm van öt World Treid Centr direkt brannte. Watt kenne erwaad hot, passeerde öm 10:28 Uhr. Dr Nordturm stürzde enn. Öt duurde bes 17:20, eeh och dr zweide Turm zsammebroch.

Dat Fluchzeuch, dat öt Pentajon troff, ress en drei Jebäudedeeler ö su jruuß Louch, dat ee Huuß janz zsammebroch.

Zo di Zitt woch dr Fluch UA-93 at entfüührt, un öt weed ajenomme, dat dä öt Wisse Huuß treffe solld. Ävver di Maschiin stürzde vörhen en ö Veld en d Nööde va Pittsburch.

D jenau Zaahl va Duude weed komm öruss komme. Mo schätzt, dat en de Türm zsamme 2590 Lüüh jestorve send. Dovan kutte ävver mä 1600 edentifizeerd wääde. Em Pentajon storve 125 Persune. 246 Passajeere woore en d Fluchzeuje. Dozo koome 19 Attentäter. 

Als Usswerkung van d Anschlääch woode dörch dr Präsident George W. Bush önö Hoov Jesätze vorschärft. Manch neu Jesätz koom dozo. Dodörch soll dovöör jesorcht wääde, dat öt Terroriste schwöödr jemaad weed, en d USA e z reise. Dr Chef van El Kaida, Osama Bin Laden, wood ä Vorstecke en Afjanistan vormuud. Öm hem do z vänge un d Terroriste us öt Land z driive, scheckde dr US-Präsident Soldate en öt Land. Öt fluppde ävver net, Bin Laden ä si Vorsteck z vänge. Völl Terroriste hand d Soldate ävver jeschnappt un vassnämme könne. 




#Article 455: Vröstöck em Jröne (153 words)


Dat Beld Vröstöck em Jröne stammt van dr französische Mooler Édouard Manet.  Hä mohlde dat em  Joohr 1863. Hü hängt öt em Musée d'Orsay ä Paris.

Manet vorsood, dat Beld em Joohr 1863 vöör ön Ausställung dr Pariser Salon a z beene. Dat Motiv, ön nackde Vrau tösche 2 bekleede Männer, woch ävver ön Vreschheed en d Oohre van d damalije Zitt un d Usssteller leende öt aav. Sujett passeerde ävver net mä Manet. Och anger Mooler woode zöröck j wesse. Dova ervoor Napoleon III. un hä entscheed, dat all di Belder, di di anger Musee aavjelehnt hodde, en dr Salon des Refusés gezeechd wääde sollte. Öt Volk koom kikke, völl laade, völl reechde sisch sujar dorövver op.

Dat Beld zeecht Manets Broohr Eujin un singe spiidere Schwojer Ferdinand Leenhoff. Di Vrau vööre em Beld es Louise Meuran. Dat Beld solld an sisch Dr Vlotte Viirer heeche, watt erklärt, watt do jemoold wood.




#Article 456: El-Qaeda (170 words)


El-Qaeda es ö Nätzwerk va Terroriste, di a völl Ställe op d Welt Anschlääch usjevüürd hand. Am bekanndste send di Attentate op öt World Treid Centr un öt Pentajon, d Anschlääch vam 11. September 2001. Dobeij storve onjeväär 2600 Mänsche.

Öt wood vreuer dova jesproche, dat Osama Bin Laden d Orjanisatiun leite däng. Hüü z Daachs jlöövd moch dat net mi. El Qaeda hat ön eeje Dünamik entwäggelt, di kenne enkele Chef mi nüüdisch hat. Völl enkele Jruppe sollte onger dä Naam zsammejefasst wääde. Dat Jeld, dat jebrudd weed, stammt döck us dr Handel met Droje. Ävver och öt Jäld van Osama Bin-Laden, dat send onjeväär 300 Milliun Dollar, steeht d Orjanisatiun zor Verfüjung.

Aajevange hat dat domet, dat d Russe no Afjanistan koome. Öt entwäggelde sisch önö Weerstand jäje di Soldate. Dozo jehood Osama Bin-Laden, da vorsoot, us Pakistan öruss, Afjanistan vrei z kriie. Langsam woss dä Weerstand jäje anger Natiune. Dozo jehoote och d USA. 

Öm di Ziile z erreiche, vong el-Qaeda a, Anschlääch z vorübe. Dozo jehüüre:




#Article 457: Dwight D. Eisenhower (268 words)


Dwight Ike David Eisenhower (* 14. Oktober 1890 ä Denison (Texas); † 28. Määz 1969 ä Washington D.C.) woch tösche 1953 un 1961 dr 34. Präsident van d USA.

Ike, op Ripuaresch sprecht mo dat Aik us, önö Amerikaner dütscher Herkonft, wood als dreides Kengk va David Jacob Eisenhower un Ida Elizabeth Stover ä Denison jeboore. Am 11. Juli 1916 hiirode hä öt Mamie Geneva Doud (1896 - 1979). Met hör kräät hä 2 Kenger, wobei e at vrüsch storv.

Am 14. Juni 1911 troon hä öt Militär beij un jäng no d Militärakademi va West Point. Di schloss hä 1915 met Ärfolsch aav. Donoo klomm hä en d Räng van öt Militär hüüdr und wood 1917 Käptn. Bes 1941 reichde öt zm Stapschef van d 3. US-Armee un Aik wood sujar Brijadejeneral.

Em 2. Weltkresch jäng dä Opstiich wiir. Hä wood önö Viir-Stääre-Jeneral un woch sujar vöör dr D-Dei, d Invasiun en d Normandi, zoständich. 

No dr Kresch övvernomm hä dat Amt als Militärjuverneur van d US-Soldate en öt besätzde Dütschland. 

Wi öt völl Amerikaner jäng, hott hä ö Küddelche met sing Sekretärin, öt Kay Summersby, ö nätt Vrommisch us Irland. 

Aik mängelnde en Vorträje tösche d USA un Korea suwi Taiwan öröm. Usserdem sproch hä sisch jäje d Rassetrännung va Schwazze un Wisse ä Schülle uss.

Öt duurde bes 1952, iih Aik sisch entschloss, zm US-Präsident z kandideere. Dat fluppde un hä wood 1953 dr 34. Präsident van d USA.

En d Politik woch hä önö jemäßichte Präsident, dä öt d Republikaner un d Demokrate räät maade. En sing Zitt veel d Jründung van d NASA.




#Article 458: John Adams (199 words)


John Adams (* 30. Oktober 1735 ä Braintree (Massachusetts); † 4. Juli 1826 ä Quincy) woch dr ischte Vizepräsident un dr 2. Präsident van d USA.

John woch dr Sohn van önö Imijrant us Ängland. Vorhiirod woch hä met Abigail Smith. No ö Studium ä Harvard wood hä Räätsvordriiner aver hä schreev och Bösch.

Watt opvällt es, dat Adams kenn Zäng mi hodd. Dörch öt Piife hat hä di all vorloore. Dö hä kee Jebess draare woohl, hodde völl Lüüh Schwirichkeete, häm z vorstooh. Dozo koom, dat hä och onger Depressiune lett.

Adams ongerstödzde dr Zosammeschloss van 13 damols existeerende Kolonie un maade Washington dr Övvichte van öt Militär. Öne Deel van dr Text van d Onavhängkeetserklärung stammt och va häm. Adams werkde och an d Verfassung van dr Staat Massachusetts met.

Beij d Präsidentewaahle va 1796 besiichde hä Thomas Jefferson on wood dr Nachfoljer va George Washington. Adams hod öt net eefach. Se maade öt häm ärch schwoch un hänger d Kulisse wood jäje häm jemängelt un mo kann sisch vörstelle, dat hä no di 4 Joohr d Naas voll hod. Hä kandideerde zwar noch öns ävver voloor jäje Thomas Jefferson. 

John Adams storv am 4. Juli 1828.




#Article 459: Ecser (301 words)


Ecser es e Dörb_em Kriiß Pesht en Unnjann en de Nöhde fon Budapesht.
Dä unnjarrėsche Name Ecser shpresh mer äänlesch wi Ätshär .
Dat Dörp hät och noch enne slovaakėsche Name, dä eß Ečer, un et lääve och en Minderhëijt fun Slovaake doh.

Ecser lidd_en södoßte fon Budapesht, noh bem engernazjonaale Flochhave Ferihegy.
En de Nohberschaff sen de Ööt Maglód, Vecsés, Gyömrő, un Üllő. De Outobahn M0 löüf en de Nöhde fom Dörp laanß.
Et litt och aan de Iisebahn 120a, di Budapest un Újszász un Szolnok fobengk.

Et eezte jeschrevve Zöüshnėß fon Ecser eß fom 15. Dezämmbo 1315, ävver dat Dörp johv_et alld_aff 896, woh de Unjann en dämm Landt aankohme, woh se hügk noch am lääve sėn. Mer ferzallt sesch e Lejënndt, donoh hät dä Jroß_Prėnz Árpád fon de unnjarresche Shtämm dämm Oot sėnge Name jebraat. Wi hä nämmlesch noh dämm Name fun däm Plaz frohchte, wo hä sesh jraad_enß förr_en Raßß nidderjeloohße hat, do kunnte emm de Ëijnhëijmesche Bewonner dä nit fozälle. Drömm saat hä zo inne: „Doot dä Plaaz noh dämm Ëijscheboum nänne, dä hee shtäijt.“ Op Onnjarresch hëis_en Ëijsh .

Onger de Ottomaane zwesche 1526 un 1686 shtorf dat Dörb_uß; en de Houpsaach noh dem Fall fon Buda, wat joh nit wigk woh. De eezte Bewonner kohme dann em Johr 1699 zerrök. Em Onaffhängeshkëijtßkreesch fon 1703 beß 1711 woohre och ellef Salldaate fon Ecser dobëij. En de frööje 1700-er Joohre hät dä Jraaf, dämm dä Oot doh jehoot hät, dä Jraf Antal Grassalkovich, och Slovaake do aanjesidelt.

Dat ëijnzejje Boudëngkmool em Dörb_eß de römesh kattoolesche Kėrresch uss_em Johr 1740.

De jannze Wälld kännt dä Follkß_Danz fon de Hiiroot fon Ecser, wadd_op unnjarrėsch
 hëijß.

O_m Shtadtwappe sen de Kerresh, dä follekß_Dannz un dä Äijschboum. Dat sėn de drëij weshtėshßte Zëijsche för dat Dörp.

Ecser sing Pachtno_Shtädt sinn:




#Article 460: Bill Clinton (311 words)


William Jefferson „Bill“ Clinton (* 19. Aujust 1946 ä Hope en dr Bundesstaat Arkansas woch va 1993 bes 2001 dr 42. Präsident van d USA. Hä, ö Metgled van d Demokratische Partei, es dr Nachvoljer va George H. W. Bush un dr Vörjänger va George W. Bush. Bill es seid 1975 met öt Hillary Clinton vorhiirod. Chelsea heecht sing Doohter. 

Hä besood d Huchschüll ä Georgetown un liirde Weetschaftwesseschafte un jäng dono vöör 1 Joohr no oxford ä Ängland. 1973 maade hä singe Avschloss an d Yale-Universität. Do liirde hä öt Hillary kenne. En di Zitt vong hä ä, sisch politisch z bötätije.

Beij d Waahle vam 3. November 1992 fluppde öt Clinton 43 % van d Stemme z kriije. Domet schlooch hä singe Vörjänger George H. W. Bush, dä mä 38 % ärheld.
Clinton kömmerde sisch völl öm d Ennepolitik van d USA, d Ussepolitik maade häm winiijer Sorch. D wichtiste ussepolitische Opjaave soch Bill doren, tösche Israel un d Pälastinänsr z vormittele. Ävver och öt Zsammespell tösche d USA, China un Russland spelld ön jruuße Roll. Dütschland besood hä och döck un ongerhelld domet jo Beziehunge. Dat erkännt moch och dora, dat hä em Joohr ä Oche dr Karlspriiß kräät.

Önö jruuße Deel van sing Amtszitt wood dörch d Lewinski-Affäre bestemmt, ö Küddelche, dat hä met ön Hölp em Wisse Huuß hodd. D Oppositiun vorsooht, häm us öt Amt z werpe watt ävver net fluppde.
En d Ussepolitik bestämmde öt Vorhältnes zo Vietnam, dr Krach em Nahe Oste un öt Küoto-Protokoll. D Inspektiune em Irak vonge och en di Zitt a un d ischte Bombe, di op öt Land veele, woode wäährend d Präsidentschaf va Clinton ä Opdrach jejovve.

Jäje öt Äng van Clintons Amtszitt veele d Aktivitäte va El-Qaeda op un dr Naam va Osama bin-Laade wood bekannt. op.

Bills Präsidentschaf jäng am 21. Juli 2001 z Äng.




#Article 461: George H. W. Bush (182 words)


George Herbert Walker Bush  (* 12. Juni 1924 ä Milton (Massachusetts) – 30. Novemmber 2018) woch tösche 1989 un 1993 dr 41. Präsident van d USA. Hä es dr Papp va George W. Bush.

Georges Famelesch, op Ripuaresch heecht dä dann Schosch, söll op dütsche Usswanderer zröckjo, Lüüh, di van önö Burehoff ä Norddütschland koome. Hä besoot d Phillips-Huchschüll un jäng kott dono no d Marine. Em 2. Weltkresch wood hä Marinepilot un vordeende sisch önö Hoof Orde.

Als wärm Vreede en d Welt koom, studiirde hä an d Yale-University, watt moch Jeil-Juniversiti ussprecht. Am 6. Januar 1945 hiirode hä Barbara Pierce un kräät met hör 6 Kenger.

George vordeende met Öl önö Hoof Jeld. 1962 wood hä dr Vörsetzende van d Republikanesche Partei, steech doren op, wood 1966 Avjeordnete van dr Bezirk Juston em Repräsentantehuus un widderhollde dat 1968.

Tösche 1971 un 1971 woch hä Botschafter beij d UN un övvernomm zosätzlich noch Hömmele anger Ämtr ä Politik un Weetschaf.

George wood 1980 a Ronald Reagans Sii Vize-Präsident van d USA. 4 Joohr spiidr, em Joohr 1984 widderhollde s dä Ärfolch.




#Article 462: James Monroe (147 words)


James Monroe (* 28. Aprel 1758 ä Westmoreland County (Virginia); † 4. Juli 1831 ä New York City woch tösche 1817 un 1825 dr 5. Präsident van d USA.

Monroe studiirde Räät, mood dat Studium ävver dörch dr Unavhängichkeetskresch ongerbräche. Hä schloss sisch d Republikanische
Partei a un bövrönde sisch met Thomas Jefferson.

Tösche 1794 un 1796 woch hä Jesandte ä Paris. 3 Joohr spiidr wood Monroe Juverneur va Virginia. Singe jrüützde politische Ärfolch errong hä 1803 als hä ä Paris d Onavhängichkeet va Louisana ushandelnde. 1814 wood hä Menester vöör dr Kresch. Dat wood nüüdisch, denn d USA un Ängland kämpfde jäjenee.

En Monroes Amtszitt veele ö paar wischtije Denge. Spanie koovde Florida un Missuri troon d Uniun beij. Dä Staat wood vreij va Sklave.

Am 3. Määz 1825 övverjoov Monroe si Amt an John Quincy Adams. Hä storv am 4. Juli 1831 ä New York.




#Article 463: Ronald W. Reagan (287 words)


Ronald Wilson Reagan (* 6. Februar 1911 ä Tampico, Illinois; † 5. Juni 2004) woch tösche 1981 un 1989 dr 40. Präsident van d USA. Hä woch dr Nachfoljer va Jimmy Carter un wood spiir va George W. Bush aavjelößt. Jlichzittich woch hä a paar Joohr lang Juverneur va Kalifornie un önö vreuere Schauspeller.

Sing Äldere woore Jack un Nelle Reagan. Hö woch öt 2. Kengk en ön ärm Famelesch. At en d Schöll vang hä met öt Schauspellere a. Si ischte Jeld vordeente hä als Sprächer em Radio. Hä sproch dobeij övver Sport, wobeij hä völl övver Beißball saare kutt.

Uss si vreuer Hobbi, öt Schauspellere maade hä önö Beroff. Vöör d Felmindustri driinde hä seid 1937 övver 50 Felme.

Tösche 1940 un 1948 woch hä met Jane Wyman vorhiirod, leed sisch ävver scheede un hiirode 1952 Nancy Robbins.

Em Alder va 54 Joohr leed hä sisch zm Juverneur va Kalifornie wäähle. Öt gelong häm, Kalifornies Scholde aav z bouwe un d Jesetze övver öt Wasser a z paaße. Ön zweide Waahl fluppte. Hä woch jott jölädde beij d Lüüh.

No sing Waahl als US-Präsident em Joohr 1981 däng hä völl vöör d Weetschaft ävver hä bouwde och öt Militär uss. SDI es op singe Mess jöwaaße. 
Ussepolitisch veel dr Jrenada-Kresch ä sing Amtszitt. Alljemein ka jsaat wääde, dat hä jäje dr Kommunismus] äjstalt woch. En sing 2. Amtszitt ongerschreff hä met Michael Garbatschow Vorträch, öm Waffe kwitt z wääde. 

Reagon leed sisch ö zweide Moll wäähle, kräät dobeij ävver winnijer Stemme als beim ischte Moll. Bökannd wood sing Reed an d Berliner Muuch wo hä Garbatschow zoreef: „Mach d Muuch op!“

Reagan wood va George W. Bush aavjelöößt.

Roanald Reagan storv am 5. Juni 2004.




#Article 464: Jimmy Carter (207 words)


James Earl Jimmy Carter Jr. (* 1. Oktober 1924 ä Plains  äm Staat Georgia) woch tösche 1977 un 1981 dr 39. Präsident van d USA. Hä jehood d Demokrate a un woch dr Nachfoljer va Gerald Ford. Aavjelöst wood hä va Ronald Reagan.

Hä woch öt Kengkva James Earl Carter un sing Vrau Bessi Lillian Gordy. 1946 hiirode hä öt Rosalynn Smith. Sing ischde Joohre vorbraat hä beij d Marine op vorschiidene Scheffe.
Knöpp hodd hä dörch Äädnöss un Boomwoll, di sing Famelesch abouwde

Jimmy had 3 Sööhn, Chio, Jeff un Jack u nenn Doohter, öt Amy.

No d Watergate-Affäre und r Bruddel däm Richard Nixon un Gerald Ford hängerlosse hodde woch öt vöör Jimmy Carter net schwoch, sisch wäähle z losse.

En d Ussepolitik wooch dr Vredensschluss va Kämp David em Joohr 1978 tösche Israel un Äjypte singe jrützde Ärfolsch. Dr Panama-Kanal wood ä sing Amtszitt a Panama övverjovve un dr SALT-II-Vortrach aavjeschlooße. 

Als em Iran d Eiatollas d Macht övvernomme un Jeisele en d US-Botschaft nomme, jäng d joo Zitt va Carter vorbeij. Dr Ämarsch van russische Soldate no Afjanistan sorchde dovöör, dat völl Staate d Olympische Spelle ä Moskau beukottiirde.

Em Joohr 2002 wood Carter dr Vredensnobelpriiß vorlinnd.

Carter wood va Ronald Reagan aavjelöst.




#Article 465: Leonel Fernández (111 words)


Leonel Antonio Fernández Reyna (* 26. Dezember 1953 ä Santo Domingo) es dr Präsident van d Dominikanische Republek.

Als Kengk va José Antonio Fernández-Collado un Yolanda Reyna-Romero wandernde hä en d USA uss, besood d Schüll ä New York un jäng spiir wärm no d Demokratische Republek. Dabeij liirde hä d spanische Vüührer Juan Bosch kenne, met däm hä zsamme d PLD jründe. Hä klomm en d Hirarschi van d Partei emmer hüüdr un kandeerde 1994 vöör öt Amt als Vizepräsident van d Republek. 2 Joohr spiidr fluppde öt sujar, Präsident z wääde. Dat Amt bökleed hä seid di Zitt. Am 16 Mai 2008 wood hä vöör ön 3. Amtszitt jewäählt.




#Article 466: Millard Fillmore (120 words)


Millard Fillmore (* 7. Januar 1800 ä Cayuga County em Staat New York; † 8. Määz 1874 ä Buffalo, N.Y.) woch tösche dr 10. Juli 1850 un dr 4. Määz 1853 dr 13. Präsident van d USA.

Hä woch dr Vize-Präsident va Zachary Taylor. Als dä storv, wood hä dr neue Präsident.

Ä sing Amtszitt joov öt mä a paar wichtije Ereichnisse. Dozo jehood d Expeditiun van Matthew C. Perry, di vöör d Öffnung va Japan sorje solld. Dr Kompromess va 1850 woch dat anger wichtich Ereichness. Domet solld sescher gestalld wääde, dat d jrüüßer jewoode USA zsamme jehalde wääde kutt. 

Öt es övverlävvert, dat Filmore ärch op sing Jesondheed jekekke hat. Hä drunk kenne Schabau un hat ni jepeffe.




#Article 467: Franklin Pierce (145 words)


Franklin Pierce (* 23. November 1804 ä Hillsboro en dr Staat New Hampshire; † 8. Oktober 1869 ä Concord) woch tösche dr 4. Määz 1853 un dr 4. Määz 1857 dr 14. Präsident van d USA.

Dr studiirde Räätsvordriiner woch tösche 1829 un 1833 ö Metgledd van öt Staatsparlament. Spiir steech hä en öt Repräsentantehuus un dann en dr Senat op. No n Ongerbrächung kandideerde hä 1852 zm Präsident. 2 Mond bevöör hä si Amt aatroon, storv singe Sohn beij önö Onvall. Dat vüürde dozo dat hä öt Suffe avang un d Nerve at kapott hod, i hä övverhaupt loßlääje kutt. Pierce hod Depressiune un hong an d Flasch.

Pierce stärkde d Positiun van d USA. Hä koovde mi Land dozo. Dat woch jott vöör d Weetschaf. Si Vorhalde sorchde dovöör dat dr Bürjerkresch nöher koom.

Em Joohr 1869 storv hä. Sing Lävver wooch kapott.




#Article 468: John Tyler (138 words)


John Tyler (* 29. Määz 1790 ä Charles City County, Virginia; † 18. Januar 1862 ä Richmond, Virginia) woch tösche dr 6. April 1841 un dr 4. Määz 1845 dr 10. Präsident van d USA.

John koom us ön rische Buureschfamelesch un woch önö Räätsvordriiner. Hä woch at dr Vize va William Henry Harrison. Als dä storv röckde hä op un wood Präsident. Dat woch öt ischte mol, dat ösu jätt en d USA passerd woch.

Als John sisch jäje ön Nationalbank usssproch, worp häm sing enge Partei, d Whigs, öruss un hä wand sich d Demokrate zo. Spiir maade hä sujar dr bekannde Südstaate-Demokrat Calhoun zm Usseminester.

Ä sing Zitt veel d Eenijung tösche d USA un Ängland övver d Jrenz tösche dr Staat Maine un Kanada.

Am 4. Määz 1845troff häm dr Schlaach un hä storv.




#Article 469: Martin Van Buren (128 words)


Martin Van Buren (* 5. Dezember 1782 ä Kinderhook (New York); † 24. Juli 1862 en d selbe Stadt) woch tösche dr 4. Määz 1837 un dr 4. Määz 1841 dr  8. Präsident van d USA.

Van Buren stammde us ön Famelesch, di us Holland äjewandert woch. Martin wooch önö Räätsvordriiner. Em Joohr 1812 wood hä Senator va New York un ö Metgledd van dr hüüxde Jerichtshoff. 1821 fluppde dr Sprong en dr US-Senat, 1829 wood hä dr Ussemenestr va Andrew Jackson, en sing zweide Amtszitt sujar Vize-Präsident. 1836 kandideerde hä vöör öt Amt als Präsident. 1837 troon hä si Amt a.

Hä maade ö jodd Wärk ävver d Weetschaf jäng öt net jodd un hä wood ke zweide Moll jewäähld. Hä vorloor 1940 jäje William Henry Harrison




#Article 470: Andrew Jackson (260 words)


Andrew Jackson (* 15. Määz 1767 en d Waxhaw Siedlung, dat litt tösche d Staate North Carolina un South Carolina; † 8. Juni 1845 en d Nööde va  Nashville, Tennessee) woch tösche 1829 un 1837 dr 7. Präsident van d USA. Hä woch dr Jründer van d Demokratische Partei en d USA.

Hä woch öt Kengk van dr Alde Andrew Jackson un sing Vrau Lisbeth, di s all öt Betti nannte. Di woore us Irland en d USA jekomme. Andrew werkde seid si 16. Lävensjoohr als Räätsvordriener. Ä Tennesse maade hä su jooh Werk, dat hä bald en d Vorsammlung koom, di d Vorfassung va Tennessee opstald. 1798 wood hä Richtr an öt övvichte Jericht. En di Zitt kräät hä Kniiß met dr Präsident van d USA Thomas Jefferson. Dat jäng ösu doll zo, dat hä sisch ön Zitt lang us d Politik zörocktrock un op singe Buurehoff zöröckjäng. Do passeerde jät. Beij ö Duell wood hä schwoch vorlätzt, 2 Räbbe woode kapott jeschooße, si Häzz bo jetroffe.

Jackson trock ön en d Politik zöröck. Hä wood Militärjuverneur va Florida un tösche 1823 un 1825 Senator van Tennessee. 1924 sooch öt ösu uss als övv hä Präsident wade kütt, hä hott jenoch Stemme, aver öt Repräsentantehuus laat sisch op John Quincy Adams vass. Isch 4 Joohr spiidr, fluppde dä Sprong. Am 4. Määz 1829 troon hä dat Präsidenteamt a. Ä sing Amtszitt hott hä völl met Indianer z do, ändernde dat Wahlräät un hä schaffde öt, d Weetschaft dörch ön Neuorjanisatiun z verbessere.

Martin Van Buren löößde häm 1837 aav.




#Article 471: Francisco Javier López Peña (132 words)


Francisco Javier López Peña (* 30. Mai 1958 ä Galdakao (Vizcaya) – dat litt en d Nööde va Bilbao - es önö Führer van d baskische ETA, ön Ongerjrondorjanisatiun, di d Onavhängichkeet van öt Baskeland dörchsätze well. 

Dä 49 jöhrije Francisco es och onger d Naam Bartolo, Zulos, Pierre un Marcel opjetaucht. Hä läävde ön lang Zitt em Ongerjrond, ö Joohr soll hä och ä Kuba ongerjetaucht se. Sescher es, dat Francisco beij d Vorhandlunge tösche d ETA un dr spanesche Menesterpräsident Zapatero dobeij woch. Als no önö Anschlach em Dezember 2006 d Vorhandlunge ongerbroche woode, soll Francisco em Juli 2007 öt äng van d Wafferou ajeordnet ha. Seid onjeväär 2006 soll hä dr Kopp van d ETA see.

Am 20. Mai 2008 wood hä en ä  Bordeaux van d Polisse vassjenomme.




#Article 472: Micheil Saakaschwili (262 words)


Micheil Saakaschwili * 21. Dezember 1967 ä Tiflis) es önö jeorjische Politiker un seid 2004 dr Präsident van öt Land.

Hä wood als äldstes va 3 Sööhn va singe Papp Nikolos Saakaschwili un sing Mamm Guili Alsania. Micheil studiirde Räät ä Kiew. 1992 werkde hä ön Zitt lang ä Norweje un spezialiseerde sich dono op ät Räät va Minderheete. 1994 trock hä en d USA wo hä ä Washington singe Doktor maade. 

Saakaschwili es met d Holländerin Sandra Roelofs vorhiirod un hat 2 Kenger. Hä sprech 4 Sproche.

Tösche 2000 un September 2001 woch Saakaschwili Justizmenester va Jeorjie. Dat Jlöck häld ävver net lang a. En d Medde va 2001 jreff hä anger Menestere a un kutt bewiise, dat seij jeschmiird woode wore. Dat joov ösu völl Kniiß, dat hä zöröck troon. 2002 wood hä Vörsetzende van öt Böndnis „Tiflis oohne Schewardnatse“, dä damols Präsident woch. Beij d Ruse-Revolution sorchde hä dovöör, dat öt jeorjische Parlament jestürmd wood un Schewardnetse vodjejaard wood.

Am 4. Januar 2004 wood Saakaschwili Präsident van öt Land. Völl Ärjer kräät hä dörch dr Liquidierungsskandal. Häm wood vörjeworpe, jeplant z ha, önö Jeschäftsmann ömzöbrenge. Dä, dä Saakaschwili dat vörjeworpe hod, noom dat Jesahde ö paar Daach spiidr zöröck.

Em November 2007 joov öt Proteste jäje dr Präsident ä Tiflis. Hä soll net jenoch jäje d Armod jedoo ha. Damet dat net Övverhand noohm, vorhängde Saakaschwili dr Ussnahmezostand övver Jeorjie. Kott dono joov hä bekannd, dat em Januar neu jewäähld wääde solld. Dozo troon hä em November va si Amt zöröck. Em Januar wood hä wärm zm Präsident jewäähld.




#Article 473: Richard M. Nixon (383 words)


Richard Milhous Nixon (* 9. Januar 1913 ä Yorba Linda, Kalifornie; † 22. Aprel 1994 in New York) woch önö Politiker us d USA. Hä jehood d Republikaner a un woch dr 37. Präsident däm öt Land hod. Völl Lüüh weed Nixon dörch dr Wotergeit-Skandal em Jedächtnes bliive.

Richard woch öt Kengk va Francis Anthony (Frank) und Hannah Milhous Nixon. D Mann stammde us Dütschland. Hä wood sträng no d Rejele van d Kwäkr ertrocke. Dat heecht: Keine Schabau, och kee Biirche, kee Spelle, kee Danze un och kee Schubbe.

Richard hod noch 4 Brööch (Harold, Arthur, Donald un Edward), va dönö Harold em Aldr va 4 Joohr jestorve woch.

Nixon studdirde Räät. Singe Droom, ön Stell beij en van d beitste Kanzleie ä New York z kriie, fluppde net. Hä werkde mä en ö kleng Büro ä Kalifornie, dat önö Vreund jehood. Dobeij liirde hä sing spiidere Vrau Pat kenne. S hiirode am 21. Juni 1940.

Em Zweide Weltkresch woch hä beij d Marine. Do liirde hä och singe spiidere Ussemenestr William P.Rogers känne.

Als Nixon 1960 vorsood, jäje John F. Kennedy] a z trääne, vorloch hä d Waahl. Önö zweide Schlach en öt Jeneck kräät hä als 1962 och d Kalifornier häm net mi als Juverneur ha woohle. 

Ävver hä woch net kapott z kriije un wood beij d Waahle 1968 zm 37. Präsidente van d USA.

En sing Amtszitt veel dr Vietnam-Kresch. Hä vorsoot d Soldate us öt Land aav z träcke, ohne dobeij dr Kopp z vorleere. 1973 woch öt ösu witt ävver jedder woss, dat d Amis d Naas voll hodde un mä noch us Vietnam öruss woohle.

Winnich Ärfolch hod Richard och en d Weetschaf un völl Lüüh jloote dat Nixon kenn Aahnung dova hot.

En d Ussepolitik driindesisch völl öm dr Kalde Kresch. Dat hosch vöör häm, dr SALT-Vortrach solld ä drüü Dösch. Öm dat z erreiche besood hä d Russe un d Chinese. Dr Bräschinjew un dr mao liirde häm kenne. Am 26. Mai ongerzeechnede hä dr SALT I-Vordrach.

Wäje Watergeit wood hä ajeklaacht ävver Ford böjnadichde häm kott no singe Amtsaatrett. Dat Vorhalde ka Ford ön zweide Präsidentschaf jekoost ha.

Nixon wood schwoch krank un schreev si Lääve zsamme. Dat Boch braad häm noch önö Hoov Jeld.

Am 22. April 1994 storv Richard Nixon.




#Article 474: Gerald Ford (209 words)


Gerald Rudolph Ford, Jr. (* 14. Juli 1913 ä Omaha, Nebraska; † 26. Dezember 2006 ä Rancho Mirage, Kalifornie, woch tösche 1974 un 1977 dr 38. Präsident van d USA. 

Geralds Papp hosch Leslie Lynch King, Jr. Als sing Äldere sisch scheede leete un sing Mamm neu hiirode, kräät hä dr Naam va singe neue Papp, dä Gerald Rudolff Ford hosch.

Hä studiirde Räät an d Uni va Jeil. 1936 werkde hä en dr Jellowstoonpark als Oppaaßer. Em Zweide Weltkresch woch hä beij d Marine.

En sing Amtszitt jäng öt d Weetschaf net jott. D Inflatiun maade d Amis zu schaffe, denn öt Jeld jäng en öt Ussland. Ford driinde an d Stüürschruff öm öt Schlemmste z vorhindere.

En d Ussepolitik hot hä völl Probleme. Dat vong met Kambodscha a, wo sing Marinesoldate schwoch Väählere maade. 
Besser leev öt beij dr Vordrach va Helsinki, di belaad, dat d Mänscheraate va d Russe a erkannd wääde.

Zweimoll wood vorsood, Ford z ermorde. Beede Anschläch fluppde net.

Dodörch dat hä Richard Nixon bejnadichde maade hä sisch beij völl Amerikaner ösu unbeliebd, dat hä kenn zweide Amtszitt zojesproche kräät. Singe Nachfoljer wood Jimmy Carter.

Gerald R. Ford storv am 26. Dezember 2006 ä si Huuß ä Kalifornie em Alder va 93 Joohr.




#Article 475: Platt (Sprooch) (492 words)


Platt säät mer en de Houpsaach em dütsche, em Norde un en der Medde, em nederländėsche, em fläämesche, em limborjėsche, en dä friisėsche, un en fowandte Shprooche'röüm för de ëijnhëijmesche, lokaale Shprooche, Diajläkte, ov Streektaalen. Dat iss en zimmlijje Fillfalt fon Jermaanėsche Shprooche, di fom aahle Oßßpreußesche beß noh'm Seeländėsche bahl fufzeenhondert Killomeeter fun Oßß noh Wëßß un fon henger de dänesche Jrenß beß nohm Tüürėngerwald un aan de Muusel un de Saa öm de fönnefhonndert Killomeeter fun Nocht noh Sööd ömfaß.

En der Nederläng un em nit-franzüüseschproochijje Belljie saare se plat för alle Dijaläk, odder Streektaale, die nit et standaatmääßejje Nederlängsch sin, ejaal wat, also de Nederfänkėsche Shprooche, de Nedersakßėshe Shprooche, de Wëßß Friisesche Shprooche. Doh donn de Minsche „plat praate“ odder „plat praote“ — dat es et sëllve, wie wäm mier Platt kalle odder Platt schwaade, odder och wann se em Norde in Dütschland „Platt snake“ don. En Holland, em Limborjesche un och en Flandere hëijße de ëijnzel Shprooche öff noh ierem Oot oder enne Jääjend, esu wi et Frysk, et Groningsch, et Klefs, et Limburgs odder Limburgs Plat, et Jömelejer Plat.

Em Norde un em Deijl fon de Medde fon Düütschland kalle de Lück Plattdüütsch, un sare öf koot „Platt“ dö för. Dat zerfällt ävver jeneou jenomme in locker fier Dousend ëijnzel Dijakëkte, die en Jroppe un Ongerjroppe med dä Jäjend, woh se jekallt wääde, enne ëijene Naame han, esu wi j et Sauerländer Platt, et Oßßfriiseplatt, odder et Husummer Platt.

Dat eß ußerhallef fom Plattdüütsche Shproocheroum nit andersch, et Harzer Platt, Rhöner Platt, Hinterländer Platt, Eifelplatt un Wäller Platt zum Bëijspell jehüüere bëij der Meddeldüütsche Shproocheroum un wääde en iere jewëilije Meddeljeberje jekallt. En e paa Ööt un klëijnere Jäjende hät sesch ennjebörjert, dat mer dat „Platt“ och fott lohße kann, wäm mer övver de Shprooch am Oot redt, esu kam mer en Krievel „Krieevelsch“ un „Krievelsch Platt“ sare, odder en Bonn „Bönnsch“ un jenouesujoot wi „Bönnsch Platt“, odder „Hommersch“ wi „Hommersch Platt“ saare. Janz sellde eß dat Woot „Platt“ henge draan nit mieh üplėsch, zem Bëjspell bemm Kölsch un em Kirshröhdsch, ävver dat hindert këinje draan, och för di Shprooche ëijfach fon „Platt“ ze kalle, wi överall sönß.

En Jrenß woh henger, em Sööde, mer nit mieh fon Platt schwaade dëijt, wam mer der Dijalek vom Oot mëijnt, kam mer nit besöndersch jenou ußmaache. Se könnt fom södlijje Honsröck övver der Taunus un Meddel Hëße, der Shpëßßaat, de Röön, un der Tüürėngerwald loufe. En Söthürėnge weed dat Fränkesch fon doh noch „Platt“ jenannt, ävver de Franke em Frankeland fon Bajore sare dat nit mieh, un och em badesche, en Wöchtemmbersch, un en der Palz säät mer nit „Platt“ för der lokaale Dijaläk.

Dat Woot „Platt“ för de Aat ze schwaade küt ussem ahle Dütsch un hät urshprönglėsch esu jät wi „ëijfaach“ un „oohne Jeschnörkelß“ bedügk, ävver och esu jät wi „nidderėsch“ em Senn fom Shtand, alsů de Shprooch fon de ëijnfache Lück, un nit fom Adel dih.




#Article 476: Euro Mönze (Portugal) (164 words)


Pochtojal wohr fůn Aanfang 2002 beim Euro-Jëld dobei. De Euro Mönze uß Pochtojal sen beß jäz nur nohm eetze Desain fům Euro op der Maat jekůmme, un de Pochtojeese han_er och e paa Jedëngkmönze eruß jebraat.

De Euros uß alle Länder, di_j_en han, sen op ëijn Sigk all ejaal. Dė ejaale Sigk eß beschrevve bei de Euro Mönze.

De Euro Mönze uß Pochtojal han drëij ongerscheedlijje Jeshtaltonge för de drëij Jroppe noh de Mönze ier Wääte.
Se sin ävver zemmlėsh äänlėsh, indämm datt se all Sijelle fůn älldere pochtůjiisėsche Künninge drop afjebelldt han, en ennem Kriiß uß sibbe Fëßtonge un fönnef Wapeshellder med Sėlver Mönze un dat Woot „Pochtůjall“. Dat eß all äänlesh met dämm, wat mer op däm Wappe fůn Pochtůjall un op dä Faan fůn Pochtůjall beloore kann. Och dobei sen de EU ier 12 Shtääne, un dat Johr wann_se jeprääsch wode sin. Dä Vitor Manuel Fernandes dos Santos hät di Dėnger ėntworrpe.

Uß Portůjal jidd_et bloß Jedëngkmönze met 2 € Wäät.




#Article 477: Euro Mönze (Niederlande) (345 words)


De Nederläng wohre fůn Aanfang 2002 beim Euro-Jëld dobei.
De Euro Mönze uß de Nederläng sen beß jäz nur nohm eetze Desain fům Euro op der Maat jekůmme,
un de Holländer han_er och e paa Jedëngkmönze eruß jebraat, ävver nur ëijn di_j_en der Euro Zohn ußerhallef fon de Nederläng och föt_t Bezahle douch.

En Holland un Finnland wääde zigg_em Septämbo 2004 këij nöüj 1-Cent-Shtökker un 2-Cent-Shtökker mih jemaat. Zwa kam_mer se noch bruche, ävver en der miihzte Ladejeschäffte krit mer se nit mih eruß, un wat mer ėnnßjesammp zo bezahle hät, weed_op der nöhßte 5-Cent-Bedraach jerůndt. Ëijnzel Priise könne ävver dorjouß noch met kromme Cent-Bedrääsh jemaat sėn, un wä met Plaßtikjëlld odo Baajëldloßß bėzaahle well, dä zahlt alß der akkoraate Bedraach.

De Euros uß alle Länder, di_j_en han, sen op ëijn Sigk all ejaal. Dė ejaale Sigk eß beschrevve bei de Euro Mönze.

De Euro_Mönze uß de Nederläng han zwëij ongerscheedlijje Jeshtaltonge, ëijn för de Zënt_Wääte un en annder för de Euro_Wääte.
Se sin ävver zemmlėsh äänlėsh, indämm datt se all et Beatrix, de Künnejėn fůn de Nederläng, em Proffihl, met de Oure noh lėngkß zëije. Och dä Tittel „Beatrix Koningin der Nederlanden“ eß ėmmer dobëij. Dat Dėsain fon de Euro_Mönze ėß et sällve, wat mer op dä läzde afjeschaffte Jullde drop jehat hät, ävver dat fon de Euro_Cent_Shtökke woohd för der Euro neu jemaat.
Och met drop sen immer de EU ier 12 Shtääne, un dat Johr wann_se jeprääsch wode sin.
Dä Bruno Ninaber van Eyben hät se beedß ëntworrefe, der Jůllde un der Euro.

Uß dem Neederland jidd_et bloß ëij offizzjäll Jedëngkmönz met 2 € Wäät, dim_mer en de Wëlt för_et Bezahle bruche kann.

Nur en de Nederläng bezahle kam_mer met dänner ier 5-Euro un 10-Euro Shtökker, di em Räßß fon Euroland offizjäll nix wäät sin. Ävver di Denger bruch suwisu këij Minsch för jët angersch alß wi se en de Mönzesammlonge ze donn.

De Bank fon de Nederläng hät di Mönze zum Dëil och en Sėllver oddo Jold erußjejovve, un di Shtökke woohre dann och düürter wi dä Priiß dä drop shtėijt.




#Article 478: Windows Glyph List 4 (266 words)


De Windows Glyph List 4, fö jewööhnlesch affjekööz als WGL4, di nënnt mer och der Pan europäjėsche Zëijschesaz. Dat eß en Sammlong uß 652 Zëijsche, di fon de nöüjßte Bedriifsüsteme fun dä Ferrma  komme solle, un em Unicode dren sėn. Der Senn dohenger eß, en Rėschschnuur ze jëvve för dė Lück un Fėrrme, di Schreffte bou, wo mer de natörlėshe Shprooche fun Europpa med opschriive kann. Fö allem jeijd et do bëij öm Schreffte, di j e Zëijsche, odder enne Jlühf, fon mööshlėshß jeedem Schreffzëijshe uß alle Shprooche han. Schreffte, di dat han, künne fun sesch saare, dat se WGL4-kompatiibel sen, un mer kann domet reschne, dat se met ene jroße Aanzahl Projramme zosamme shpelle.

Zick 2004 sen de WGL4 Zëijshe de ëijnzėjje wo fon sescher sėnn soll, dat se met dä nöüjere Väsjohne fun de . Mansh  Zëijshe maach et nit jävve om neu inshtallėete Standaad-Windows-9x — zemm Bëijshpell Ameenėsch un Je'orrjėsche — odder op Stanndatt-Linux — zemm Bëijshpell en Indėsche Devanajari — odder op Windows-XP — zemm Bëijshpell Ättijoopėsch odder de Ruuneschreff — ävver de Europäjėsche WGL4 Jlüfe sen op alle wėshtėjje Väsjohne fom  allt fon Aanfang an drop.

De WGL4-Zëijshe, esu wi se fun Microsoft zosamme jeshtallt woode senn, änthallde all de Zëijsche en Microsoft iere 

un de Zëijsche fon de codepage 437 fon MS-DOS.

De kombeneerende dijakrettesche Zëijsche uß de code page 1258 sin nit dobeëij, de thailändesch Bochshtave us de code page 874 och nit, un de idejojrafėshe Zëijsche en de  windows-932, windows-936, windows-949, un windows-950 fäähle och.

Hee sin de Berëijshe uss em Unicode, di j em WGL4 dren sin:




#Article 479: John Quincy Adams (318 words)


John Quincy Adams (* 11. Juli 1767 ä Braintree,  Mässäschusets; † 23. Februar 1848 ä Washington D. C.) woch tösche dr 4. Määz 1825 un dr 4. Määz 1829 dr 6. Präsident van d USA. Jlischziitich woch hä dr 2. Jong van dr 2. Präsident däm öt Land hod, John Adams.  D Präsidentschaft looch su z saare en d Famelie.

No ö Studium ä Holland trock öt häm no Amerika] wo hä ä Harword Rääd studiirde. Sing ischte Jröschelcher vordeende hä ä Boston. 1974 vortroon hä si Land als önö Botschaftr ä Portujal, va 1797 a ä Preuße.1802 wood hä en dr Senat va singe Staat Massachusetts jewäählt. Singe Droom, Präsident van d USA z wääde, fluppde en dat Joohr ävver noch net. Hä vorloor d Waahl, joov ävver net op, en d Politik d Trapp öropp z klömme. Em Joohr 1803 wood hä vöör d Föderaliste en dr Senat jewäählt. 6 Mond spiidr joov hä si Amt ävver op. Hä hod Kniiß met sing Partei krääje.

Ävver dat Stangk-op-Männche Adams bleed en d Politik, wood Botschaftr ä Moskau, weerkde ä Jenf önö Vordrach tösche d Ängländer un d USA us. Em Joohr 1815 jäng hä vöör 2 Joohr no Ängland, wo hä Botschaftr van d USA woch.

Ussemenestr wood Adams 1817 onger dr Präsident James Monroe un bleed dat bes 1825.

Da öt önö Patt joov un känne Kandidat jenoch Waahlmänner opbeene kutt, entscheed öt  Rärpäsententehuus. Di Avjeordnete laate sisch op Adams vass, dä dann tösche 1825 un 1829 dr 6. Präsident van d USA wood.

Jätt besongich wood us d Zitt va Adams beschrävve. Hä wooch dr ischte Präsident, da ön Vrau ö Intrvju joov. Di Vrau hod häm d Kleer jeklaud als hä än önö Baach am Schwemme woch un woohl s häm oono dat Intrvju net zröck jävve. Watt bleed häm angisch övverich als met hör z mulle?

Adams storv 1848 an önö Schlaach.




#Article 480: Duud Meer (340 words)


Öt Duude Meer es önö See tösche dr Staate Israel, Jordanie un öt Westjordanland. Dä Naam bedüüt ösu völl wi „Meer us Salz“. Angere övversetze dat och als „See us Täär“.

Dat Duude Meer es onjeväär 600 km² jruuß un litt deeper als dr Meeresspeiel. Jemeiße wood dat ävver eenich es mo so sisch net woode. Öt koome Zahle tösche 396 un 420 Metr öruss. Op jedde Vall es dat d deepste vrei zojängliche Stell, di d Natur hat entstooh losse. S jehüüd zo önö Jraav, da va Afrika kütt un en dat Louch ußläuft.

Wä an öt Duude Meer denkt, dä sitt vöör sing Oohre Lüüh em Wasser liihe on sisch z bewääje. Dat litt an dat Salz, dat sisch em Laufe van d Joohre do jesammelt had. Hü z Daachs es en dat Meer jätt wi Brööh, di wi Honich dörch d Häng leuft. D Wesseschaft hat ußjerechnet, dat 33 % Salz en öt Wasser send. Suffe darf mo dat Wasser net. Öt wood vassjestallt, dat dä Wasserspeiel immer mi senkt. Dat litt dora, dat dat Wasser us d Zoflöss van öt Duude Meer vöör d Buure ä Israel jebrud weed un komm noch en dr See akütt. Vordampfe deed öt Wasser ävver wiir un dä Salzjöhalt steecht un steecht un steecht.

Dörch dä Hoov Salz en öt Wasser jitt öt kenn Vesche en öt Duude Meer. Dat heecht ävver net dat öt kee Lääve en di Brööh jitt. Mikroorjanismen, domet send besongisch Bakterie jemend, lääve do. Völl vrässe Salpeter öv Schwefel. Öt jitt sujar ö paar Planze, di dat Wasser vordraare.

Dä huhe Salzjehalt van öt Duude Meer träckt völl Turiste a. Eemoll en dat Wasser z liije es ene Droom, däm sisch manch ene eemoll ärvölle well. Dat träckt jedes Joohr Duzende Lüüh a, di Israel önö Hoof Knöpp bränge. Ävver och d Nobberschaf van öt Meer hat völl z beene. Dozo jehüüd dr Röckzochsvelse Massada, d Stadt Jericho un Qumran. Dat es di Hööhl ä Israel, wo d äldste Schrefte us d Bibel jevonge woode.




#Article 481: Reichsdaach (Berlin) (187 words)


Dr Reichsdaach steeht ä Berlin. Ä häm es hü z Daachs d Rejiirung onger j braat.

Dat Jebäude wood tösche 1884 un 1894 no d Pläne va Paul Wallot jeboud. Hä entstäng em Stiil van d Rennessangß.

En jruuße Roll spelld dr Reichsdaach at en d Weimarer Republik, wo öt Parlament van öt Dütsche Reich do taachde. 

Em Joohr 1933 laate d Nazis em Reichsdaach önö Brand. Dem schoobe s d Kommuniste en d Schoon, ävver spiir kom öruss, dat sei dat woore. Domet woohle s mä hön eje Positiun stärke. Dörch dat Vüür wood önö jruuße Deel kapott jemaad. Dä Rest mood em 2. Weltkreesch dra jlööve.

No dr Kreesch looch dat Jebäude zwar em Weste, ävvr ösu nooh an d Muur, da töt komm jebruud wääde kutt, un öt duurde bes 1970, eh öt wärm vornönftisch ussoh. Als Parlament wood öt ävver noch nett jenotzt, do dat jo noch ä Bonn taachde. Jeändert hat sisch dat, iisch als d Muur veel. Entscheede wood am 20. Juni 1991, dat d Rejiirung no Berlin ömtreckt. Va do a es dr Reichsdaach dat Jebäude vöör öt Dütsche Parlament.




#Article 482: Stojan Župljanin (144 words)


Stojan Župljanin (* 28. September 1951), watt sisch en d serbische Sproch Стојан Жупљанин schriivd, wood ä Maslovar jeboore. Dat litt ä Bosnie-Häzzejovina. Hä woch dr Chef van d bosnische Polisse un weed hü z Daachs als Kreschsvorbrächer jesood.

Hä woch en dr Bosnie-Kresch Chef van d Polisse un woch domet och vöör d Jevangenelajere zoständisch. Do vormut weed, dat hä schöldich es, bosnische un kroatische Dörper kapott un d Lüüh ömjebraat z ha, weed hä wäje Mord a janze Volksjruppe jesood. Hä soll sisch a Vorbräche jäje d Menschlichkeet schöldich jemaat ha. Dr internationale Jerichtshoff vöör öt vreuere  Jugoslawie van d UN söckt häm. Hä woch önö jooe Vreund va Radovan Karadžić, dä och jesood weed.

Am 11. Juni 2008 wood hä va Polisse jeschnappd. Hä held sisch en d Nööde va Beljrad op. Kott dono hand z  häm an dr Strafsjerichtshoff afjeschobe.




#Article 483: Kieler Wääch (176 words)


D Kieler Wääch es ön Rejatta, di vöör Sejelscheffe jäddes Joohr ä Kiel stattvängt. Öt es d jrüüdste Voranstaltung, die öt vöör d Scheffe op d Wält jitt.

Aajevange hat dat am 23. Juli 1882. Va do a vängt jeddes Joohr ä Kiel de Rejatta statt. Watt vöör di Kieler ävver dozo jehüüd es ön jruuße Kermes un ö Vüürwerk, dat sisch jeweiche hat. D Kermes es öt jrützde Volksvest va Nordddütschland.

Ävver d Kieler Wääch hold net mä d Kieler us d Löucher. Och Hömmele Turiste, jeddes Joohr send dat öm d 3 Milliune, wälle sisch dat Spektakel akikke.

Watt d Lüüh no Kiel träckt send d Rejattas. D meetste vange an d Schilksee a ävver och dr Wääch an d Förde entlang jehüüd dozo.

An di Rejattes nemme öm d 5000 Sejelboote deel, wovan onjeväär 2000 beij Rejattes metmaache. 

Bekannt un döck em Fernsehe jezeecht weed d Windjammerparaad. Dobeij vaare d jruuße Segelscheffe, doronger döck d Jorch Fock an d Köste vorbeij un zeeje sisch öt Volk, dat met Stative un Kameras alles vasshäld.




#Article 484: Princessje van d Stääre (232 words)


Dat Scheff Princess of the Stars, watt op Ripoarisch Prinzessje van d Stääre heecht, es ön Fäähre, di d Filipino Scheffvaahrtsjesellschaf jehood. Se voor Sträkke tösche d Insele van d Filipine. Am 22. Juni 2008 sunk öt Scheff beij önö Teifun.

Öt Princessje wood 1984 jeboud un fassde 23824 BRT. Öt Scheff woch 181 m lang un 29,40 m breed. Dr Deepjang looch beij 6,78m. Wenn d Fäähre  jott met Lüüh volljestoppd weed, dann paaße 1992 Mensche dorop.

Am 21. Juni laat dat Scheff va Manila aaf un voohr Richtung Cebu City. Öt weed ajenomme, dat tösche 700 un 800 Mensche a Bort woore. Am spiihe Ovend van dr 21. Juni sand dat Scheff önö Notruf. Öt hod Ärjer met d Maschine en dr Sturm krääje. Dat woch en d Nööde van d Sibujan Insele. Zr Hölp wood ö kläng Boot jescheckt ävver dat kutt mä noch vasstelle, dat en öt Scheff ö Louch woch, öt zm Deel at onger Wasser woch un önö Hoof Duude em Wasser schwomme. Mä ö paar Lävende woode vonge. Dr Funk satz am 21. Juni jäje Meddach us. Onjeväär 24 Stond spiidr komm ö Rettungsscheff, kutt ävver känn lävende Mensche mi vänge.

Övverall wood jesood ävver öt woch mä jelonge, knapp 50 Lävende z vänge. Dä Rest van d Passajere bleed vorscholle. Taucher vorsöcke en dat ömjekippde Schiff z komme un hoffe noch Lüüh z vänge.




#Article 485: Johannisdaach (163 words)


Am 24. Juni fiert de katholische Kirch de Jeburtsdaach vom Johannes dämm Dööper, dä noh em Lukas-Evangelium (Lk 1, 26-38) jenau 3 Moont noh Maria Verkündigung un 6 Moont vür Weihnachte fassjeläsch wudde eß.

Dä Daach eß och de Mettsommerdaach op de Nordhalefkuurl von de Erd, un su werde en de „Johannisnaach“ vom 23. op de 24. Juni machmol noch „Johannisfüür“ affjebrannt. En Skandinavië eß dat ne janz huhe Fierdaach, weil do de Sonn an dämm Daach net unger jeht.

Jesus Christus, de Modderjoddes un Johannes dä Dööper sen öwrijens die einzige drei Minsche von dänne de Kirch de Jebuurtsdaach fiere deet. All andere Namensdaare werden om Duudesdaach von de Helije jefiert.

Am Johannisdaach steche de Buure zom letzte Mol em Johr Sparjel, domet sich die Planze beß zom nächste Johr erholle könne.    

Och de Johannisdruwe (Johannisbeeren) hann vom Johannesdaach ihre Naam, weil se öm dä Daach rief sen un jeplöck werde könne.

Spät Ovends ka'me em Jaade de Johanniswürmche (Glühwürmche) fleje sen.




#Article 486: Robert Mugabe (323 words)


Robert Gabriel Mugabe  (* 21. Februar 1924 ä Masvingo, Simbabwe) woor dr Chef van d ZANU-Partei un va 1987 a öt Staatsovverhaupt van dat Land. En d ischte Joohre wood hä als Spräächer van dr Süde va Affrika ajesee ävver dat ändernde sisch en d leitzte Joohre. Mi un mi hood mo häm vöör önö Diktator dä d Weetschaf va si Land äraavweetschafte deed. Hä wood am 21. November 2017 aafjesetz.

Mugabe wood en öt vreuere Rodesie jeboore un studiirde an d For-Här-Universiti. Dono maade hä si Studium an önö Hoof anger Stelle ä Afrika wiir un werkde zm Deel och do. Ä Jana liirde hä sing Vrau Salli kenne, di ävver 1992 storv. Mugabe hiirode spiir sing Sekritärin.

Em Joohr 1960 koom Mugabe no Rodesie zöröck, vortoon ön marxistischö Ästellung un wood Chef van dr radikale Vleuel van d ZANU-Partei. Hä koom vöör 10 Joohr en öt Jevängnes un kämpfde dono jäje d Wisse ä si Land. Als d Ängländer d wisse Rejiierung dörch ön schwazze ersatz, wood Mugabe am 4. Määz 1980 zm Premiemenester jewäählt. En di ischte Joohre vorsproch Mugabe dat ä si Land Schwazz un Wiss zsammelääve kütte ävver dat ändernde sisch bald. Sing Politik wood radikaler un radikaler. Sing Jeschner woode ongeerjebottert, d Weetschaf ä si Land jäng kapott un watt vreuer ö Land met d beidste Schülle ä Afrika woch, dat wood ä Äntwicklungsland. Mugabes Lüüh braate 1982 onjeväär 20.000 Mensche öm.

Als en d 90er Joohre d Apartheed ä Südafrika z Äng jäng, Mugabes Vrau storv un komm noch Jeld ä si Land koom vorschärvde sisch sing Politik noch mi. Mi Köpp rollde.

Z ön Hongersnuut koom öt als Mugabe am Äng van d 90er Joohre d Wisse öt Land aavnoom. Hä hod erwaat dat d Schwazze öt schaffde, si Land z vorsorje ävver dat fluppde net. Simbabwe wood ärmer un ärmer.

Ömsträddene Waahlsiije joov Mugabe en d leitzde Joohre bkannd als hä Morgan Tsvangirai bösiichde. 




#Article 487: Apartheed (321 words)


Onger Apartheed vorsteht moch di Trennung va Rasse, wi sö ö Südafrika praktizeerd woode woch. Dat bedüüt, dat dr Kontakt tösche Schwazz un Wiss beschränkt weed.

Ä Südafrika joov öt at lang ön Trennung tösche Rasse, watt ävver met di Stämm z do hod, di do läävde. Besongisch schlemm entweggelnde sisch dat ävver, isch als dö Wisse en öt Land koome. 

Als öm 1910 dr Staat Südafrika jejründ wood, stäng vass, dat mä dö Wisse Rääte ha sollte. Su wood dä Staat opjebouwd. Ö Waahlräät joov öt mä vöör dö Wisse. Schwazze un Asiate dorfe dat net. Ävver dorop beschrängde sisch dat Onräät net. Och Jeschäfte, Weetschafte, Busse, Abteile va Zösch, Stöcker van dr Strand, Parkbänk un völl mi Saache wore mä vöör Wisse un dorfe va Schwazze net jenotzt wääde. Dat di Situatiun Kniiß beij dö Schwazze hervörreef, kann moch sich vörstelle.

Besongisch schlemm wood dat dörch dö uss Holland stammende Buure ussjeläävd. Öt entstäng önö Hass tösche di Volksjruppe, dä öt Lääve bo onmöjelich maade. Schwazze woode ä Taunshipps aavjeschoobe, wo sö irjendwi dörchkomme moote. Werke dorfe sö beij dö Wisse, ävver lääve dorfe sö net beij dönne. 

Wä us ön ripuarische Jäjend kütt, dä ka sisch net vörstelle, dat önö schwazze Jong, dä sisch vordoh hat un en önö Zoch ästeecht, sisch ä däm net sätze darf un an dö näkßte Statiun örussjeworpe weed.

Di Situatiun en öt Land vorschlääternde sisch va 1974 aa. Belder vam Opstand va Soweto jänge öm dö Welt. Dr ANC vorhandelnde met dö Wisse. 

Dr leitzde burische Präsident, dä dö Apartheed ongerstötzde, am Äng ävver opjoov, woch de Klerks Wellem. Hä övverjoov Südafrika „oone Apartheed“ a Nelson Mandela. 

Beij dö Waahle va 1994 schaffde öt dr ANC met övver 62,6 % zö jewänne, dö Partei van dö Bure braate öt mä op 20,4 %. Dö Apartheed woch domet zö Äng.

Mandela un de Klerk wood 1993 vöör hön Werk dr Nobelpriiß zo erkannd.




#Article 488: Nelson Mandela (277 words)


Nelson Mandela (* 18. Juli 1918 ä Mvezo, Transkei, Südafrika, † 5. Dezember 2013), dä eejentlich Rolihlahla Dalibhunga Mandela hosch, watt ösu völl wi „Aaß van önö Boom“ heescht, woch vreuer enne van d bekanndste Jechner van d Apartheed un dr 1. schwazze Präsident va Südafrika no öt Äng van d Apartheed.

Nelson jehüüd öt Volk van d Xhosa a, studiierde un wood Räätsvordriiner. Hä vorbraad 27 Joohre en ö Jevängnis va Südafrika. Mandela woch dreimoll vorhiirod un hod 6 Kenger.

Dörch sing Zojöhürichkeet zo dr Stamm Xhosa jehood hä och zo öt Könnigshuus van Thembu. Hä vorbraad ön schünn Kengkheed oohne jruuße Schwiirichkeete. No Kniiß met d Rejiirung van sing Provinz vorloor hä si Amt un si Jeld. 

No si Studium wood hä Räätsvordriiner un vong a, sisch en d Politik jäje d Apartheed z bötätije. 1942 troon hä dr ANC beij. No dr Siij van d NP wood hä dr Chef van der ANC. Hä wood vorhafft, ävver spiir vreij jesproche. 

Dörch önö Vörvall em Joohr 1960, beij dem Schwazze erschooße woode, entscheed Mandela vöör sisch, dat öt nüüdich wöör, met Jewalt jett jäje d Apartheed z ongernemme. 1961 wood hä dr 1. Mann van dr bewaffnede Vleuel van dr ANC, watt häm ön lävenslang Jevängisstroof äbraat. Di solld hä zm Deel ob „Robin Ailand“ aavsetze.

Am 11. Februar 1990 wood Mandela vreijjelosse. Hä vong zsamme met Wellem de Klerk önö jewaltloose Wääch vott van d Apartheed.

No d Waahle em Joohr 1994 wood hä dr 1. schwazze Präsident va Südafrika. Hä däng si beitstes, öm oohne Jewalt dr Övverjang en önö apartheedvreije Staat z realiseere.

Em Juni 1999 troon Nelson Mandela als Staatspräsident zöröck.




#Article 489: Wellem de Klerk (224 words)


Frederik Willem de Klerk (*18. Määz 1936 ä Johannisburch, Südafrika), dä op Ripuarisch de Klerks Wellem hesche wööd, woch va 1989 bes 1994 Präsident van d Republik Südafrika. Hä woch dr leitzte Präsident van ö sisch bekännend Apartheedrejiim.

Wellem woch dr Jong va Jan d Klerk, önö Senator en öt Parlament va Südafrika. Hä studiierde on wood spiir Räätsvordriiner. Willem hiirode 1969 öt Marike un hodd met hör 2 Sööhn un 1 Doohtr. Seijt si Studium jehood hä d „Nänional Pati“ (NP), ön Apartheed ongerstötzende Parteij, a.

Ajevange 1969 klomm hä en d Politik hüüdr un hüüdr. 1978 wood Wellem en öt Parlament jeroffe un bkleede a paar Menestrposte. 1989 löößde hä Botha als Vörsetzende van d NP aav. Em Herbst van öt sälve Joohr wood hä och noch Staatspräsident. 1989 leed hä sisch als leitzte Präsident onger ö Aparheedsrejiim wääle.

En d Zitt va sing Präsidentschaf zerveel d Apartheed. Ajevange hod dat met Jespräche tösche d wisse Rejiierung un dr ANC, öt Vreijlosse va Jevangene, doronger Nelson Mandela, d Möjelichkeed, Schwazze en d NP op z nemme un dann öt Äng van d Apartheed-Jesetze.

Dörch d Waahrerjebnisse va 1994 wood dat Apartheedrejiim aavjelöst un dr ANC packde dr Sprong en d Rejiirung. Mandela lößde de Klerk aav, hä bleed ävver dr zweide Mann. Isch 1997 trock hä sisch us d Politik janz zöröck.




#Article 490: Südafrika (291 words)


Südafrika es önö Staat ä Afrika. Öt litt an d Spetz em Süüde van öt Ärddeel. Südafrika had Köste an dr Atlantik un zm Indische Ozean hen. Sing Nobbere send Namibia, Botswana, Simbabwe un Mosambik. Swasiland darf och net vorjeiße wääde. En d Medde van öt Land bvängt sisch dat Könnigkrisch Lesoto.

Ä Südafrika lääve völl Völker, aajevange met d schwazze Stämm ävver och Äwanderer us Asie un Europa. Dat bedüüd, dat Südafrika önö Multi-Kulti-Staat es. Lang Zitt wood öt Lääve dörch d Apartheed jelenkt, di d Bure met hön Nationale Parteij NP am Lääve jehalde hodde. Ävver als Wellem de Klerk öt Rudr a Nelson Mandela övverjoov, wood us dat Land önö demokratische Staat met önö Hoof Schwierichkeete. D Weetschaf va Südafrika es d beitstentwäggelde ä Afrika.

Dörch d völl Völker existeere och Hömmöllö Sproche, di jebrud wääde. 11 amptliche jitt öt en öt Land, wovan Änglisch, Afrikaans un d Zulu-Sproch d meetstjesprochene send. D änglische Sproch es ävver d wichtichste, di va s all vorstange un jesproche weed.

D jrüützde Stätte em Land send: Johannesburg met 4,4 Milliun Äwohner, Durban met 3,8 Milliun un Kapstadt met 3,7 Milliun Lüüh (2011). Zsamme lääve ä Südafrika knapp 48 Milliun Männsche.

Öt meetste jeld kütt döch dr Vorkoov va Jold, Diamante, Koohle un Platin en öt Land. Turiste, di sisch dat Land met sing Planze un Deere akikke welle, sorje zosätzlich vöör önä volle Jeldbüll van d Südafrikaner. 

Watt Südafrika hü z Daaachs z schaffe maad es d jruuße Zaahl va Vorbräche un Eids. D Arbeetslosichkeet sorcht dovöör, dat mi un mi Lüüh vorärme un irjendwi dörchkomme mösse. Ön Vörstellung, wi mo dat aajo söll had kenne un och dr Präsident em Joohr 2008 Tabo Mbeki vällt nüüß enn, dat flott helpt.




#Article 491: Simbabwe (239 words)


Simbabwe es ö Land em südlich Afrika. Öt entstäng us öt vreuere Rhodesie. D derekte Nobberstaate send Südafrika, Botswana, Sambia un Mosambik. 

D jrüützde Stätte send Harare mit 1,6 Milliun Äwohner un Bulawajo, watt va ca. 653.337 Lüüh bewonnd weed (2012). I jans Simbabwe wonne ca. 16 Milliun Lüüh.

D Sommere ä Simbabwe send wäm un vöch, en d Wenktere bliid d Temperatur beij 25°. Ävver en d hüüdere Jäjende kann öt sujar Vrooß jävve. Jraßland mit enkele Bööm maache dr jrüützde Deel van d Landschaf us. 

Dr hüxde Bärch va Simbabwe es dr 2.592 M. huhe Inyangani.

Dr jrützde Deel van d Simbabwer jehüüd zm Volk van d Shona. Donävver leeve ävver och völl Ndebele em Land. Di Zaahl van d Wisse em Land nomm immer mi aav. Hüü z Daachs send dat mä noch onjeväär 28.000. Dat vüürde ävver zo jruuße weetschaftliche Probleme.

Ee van d jrüützde Probleme, di öt Land hat, es Eids. Dodörch sterve ösu völl Lüüh, dat d Zaahl van d Simbabwer net mi steecht, sujar vällt. Öt weed dova ussjejange, dat tösche 24 un 35 % dora erkrankt send.

Simbabwe jäng us d vreuere änglische Koloni Südrhodesie hervöör. Nordrodesie wood zo Sambia. 1980 wood öt onaavhängich. 

Mugabe woor dr Präsident van öt Land. Hä es ärch omsträdde. Völl halde häm vöör önö Diktator. 2017 wood hä aafjesetz.

D Arbeitslosichkeet ä Simbabwe litt beij 80 %, d Inflatiun beij 32 % (em Joohr 1998).




#Article 492: Lord’s Resistance Army (155 words)


D  Lord’s Resistance Army  (LRA) es ön halvmilitärisch Armee, di em Joohr 1987 jejründ wood. Dr Chef es Konys Jupp. LRA kämpft em Norde va Uganda jäje d Rejiirung va Yomeri Museveni. Öt Ziil soll see, önö Jottesstaat z jründe. D LRA wääde schwoch Vorbräche vörjeworpe.

Watt d LRA well es irjendwi net klooch. Öf öt Relijium z do hat – wä weeß dat. D Vorbräche, di d LRA bjange hat, spräche dojäje. 

Ongerstötzung vong d LRA vreuer em Süde van dr Sudan. Hü z Daachs komme d Staate Kongo un d Zentralafrikanische Republik dozo.

Em Joohr 2005 erleed dr Internationale Jörichtshoff önö Haftbeveehl jäje Konys Jupp.

Em Aujust 2006 wood önö Waffestellstand beschlooße. 2 Joohr spiidr, em Februar 2008 wood önö Vordrach ongerzeechnet. Dörch önö Vordrach, dä am 10. April 2008 ongerzeechnet wäde sold, wöch önö 20 jööhrije Kresch zo ö Äng komme. Bes hü satz Kony Jupp sing Ongerschrevv ävver noch net doronger.




#Article 493: Inyangani (128 words)


Dr Inyangani es önö Bärch ä Simbabwe. Hü z Daachs hat hä dr Naam “Nyangani“. 

Met 2.592 m es dat dr hüüxde Bärch van öt Land. Inyangani litt en dr Nyanga Nationlpark un domet onjeväär 280 km va Harare vott. Dr hüüdere Deel van dr Bärch es met emmerjrüne Bösch bewaahse. Dat litt an d Hoof Rään, dä do tösche Mai un Aujus vällt. Dr leitzte Schnei es do em Joohr 1935 jevalle.

Kikkt mo sisch de Stehen a, dann ställt mo vass, dat dat meest Stehen us Vulkanussbröch un Sandsteen es.

Inyangani jehüüd zo ö Plato . Wä öns Klömme well, dä kann dat do doo. 

Op dr Inyangani liie d Quälle va 4 Flöss. Dr Nyamuziwa, dr Kairezi, dr Ozdi un dr Pungwe kütt va do.




#Article 494: Botswana (187 words)


Botswana es önö Staat äm südliche Afrika. D Nobberstaate send Südafrika, Namibia, Angola, Sambia un Simbabwe. Öt woch öt vreuere änglische Protäktorat Bechuanaland. 1961 wood öt Land onaavhängich. 

Botswana es onjeväär 600.000 km² jruuß un had 2,25 Milliun Äwohner (2016). Domet es öt ee van d am winnichste böwonnde Länder van d Ääd.

Ee van d jrützde Probleme, di Botswana hat es Eids. Onjeväär ö Veedl van de Lüüh es dora erkrankt. Öt send ösu völl Botswaner dörch Eids jestorve, dat d Zaahl van d Äwohner zöröckjäng.

Dr jrützde Deel van öt Land es Wüste. D Kalahari litt maad völl van öt Land us. Dat erlächt och, wisu d Temperature tösche 35 un 20° liie. 6 bes 9 Monat em Joohr es öt drüüh.

D Amtssproch es Änglisch, d meetste Lüüh spräche ävver och d Bantusproch Setswana. 

Jeld kütt dörch dr Bärchbau, Turismus un vorkoovd Vleesch en öt Land. Diamante bränge 70 % van d Knöpp, di Botswana vordeeent.

Zo d bekanndste Deere ä Botswana un Turiste-Atraktiune zälle d Löve, Leoparde un d Zebras. Öm sisch di ä Rauh akikke z könne woode ö paar Nationalparke ajelaat.




#Article 495: Aanliijer (178 words)


Enne Aanliijer eß en Dütschland enne Minsch, dä sesch ongerscheidt fun fille anndere, un dat es den de Houpsaach enne joreßesche Bejreff. Ä weed_et miehtß aanjewannd em Fo'keeo. Enne ähnlijje Bejeff eß da Aanrainer un dä Aanwůnner.

Wann en Shtrohß jespächt eß, un mer nit eijfar_esu doh dorresch faare darref, do jidd_et övv_en Älaupneß för de Aanlėėjer, dat se doh doch erin dörrefe för aan ier Hüüser un Wonnonge ze kumme. Do_för hät dä Deutsche ëxtra da Schelld en de Shtrohße_Fo'keeoß_Ohdenong opjenomme, wat_e alß Zosaz_Zëijshe Nommer 1020-30 fööhre dëijt. Drop shtëijt: „“ — „Aanliejer zohjelohße“.

Jede, dä do wonnt odder jät ze donn hät es ennen Aanlėėje, och däm Aanlėėjer odder däm Huußhär odder Ëijedöömer senge Besooch. Sojaa dä Besooch, woh dä noch nix fun wëijß odder dä dä jaa_nit hann well. Dä Besooch kann oohne Aanhallde wigger faare, wann hä merrek, dat singe Aanlijer wall nit doh eß. Houpsaach es, hä well, odder wollt, met dämm jät ze donn hann, odder ze donn krijje, dann eßß_e enne Aanliejer. Dat hät esu et Bövverschte Landjereesch en Bajore faßßjelaat.




#Article 496: Fänmaile (182 words)


Onger Fanmeilen watt op Ripoarisch Fänmaile ussjesproche weed, vorsteeht moch di Stelle, wo op Plaatsche, di d Öffentlichkeet zojänglich send, Sportvoranstaltunge op jruuße Beldscherm övverdraare wääde.

Dr Jrond litt doren, datt d Stadie döck z kleen send, öm all di Lüüh z packe, di sisch di Speller akikke welle. Öm trotzdem ön Möjjelichkeed z beene, woode en d jrüützde Städde va Dütschland Fänmaile äjericht. Önö Hoov Jeld kann och do vordeent wääde, denn Wööchjer un Biir weed a jädde Äck vorkooft un wä Vaahne un Beldcher va singe Vorein koofe well, dä es jenau richtisch.

Enn van d jrüützde Fänmeile va Dütschland es d Berliner Fänmaile. Di packt knapp enn Milliun Männsche. Do wood op dat Stöck tösche dö Berliner Pootz un d Siijessäul dörch dr Tiirjaade en äjericht. Dr ischte onjeväär 80 m² jruuße Beldscherm steeht an d Pootz un dann komme em Abstand va onjeväär 150 – 200 m noch mii. Beij ö Spell es dat alles voll va Sportsvrönde.

Vöör dat watt op d Fänmaile aavjeet wood dä Ussdrock „Pablik Vjuing“ watt van öt Änglische „Public Viewing“ kütt, jöpräächt.




#Article 497: Ingrid Betancourt (219 words)


Íngrid Betancourt Pulecio (* 25. Dezember 1961 ä Bogota, Kolumbie) 
es ön Politikerin von d Jröne. Em Joohr 2002 troon Ingrid a, ön Präsidentin z wääde. Kott vöör d Waahle wood s ävver van d Rebälle van d Ongerjrondbewejung FARC vorschläppt un 6 Joohr vassjehalde. Isch em Juli 2008 wood s van Soldate bvreit.

Höör Äldere send Gabriel Betancourt (1919–2002) un Yolanda Pulecio (* 1938). Ingrid woss ä Paris op. Dat looch dora, dat Gabriel beij d UN ä Paris si Land Kolumbie vortroon.

Va 1981 a woch Ingrid met Fabrice Delloye vorhiirod. Bevöör seij sisch scheede leete, hodde s 2 Kenger. 1996 hiirode Ingrid noch ens, desmol Juan-Carlos Lecompte, dä d Jröne va Kolumbie opboude.

Ingrid studiirde Politikwesseschaft un trock 1989 no Kolumbie zröck. Seij woohl do jätt jäje d Schiieberei un d Korruptiun do. Dat holp höör, öm en öt Parlament z komme. Dat woch tösche 1994 un 1998. Anschlääch bleete net uss. Öt wood vorsoot si duud z schösse.

Dr ischte Kontakt zo d FARC entstäng Ängs van d 90er Joohre. Seij vorhandelnde sujar met d Rebälle övver önö Vredensschloss. Dozo koom öt ävver net. Am 23. Februar 2002 wood Ingrid van d FARC vorschläppt. Aav un zo joov öt Filme op dönö Ingrid z see wooch ävver bvreijd wood s isch am 2. Juli 2008.




#Article 498: Tuur d Frongß (112 words)


D  Tuur d Frongß, d Nät-Ripoaresch-Sprächende saare dora „Tour de France“ es enn van d bkanndste Radtuure, di önö Radrännvaahrer vaare kann. 

D ischte Tuur vong 1903 statt. Van dat Joohr a jitt öt jeddes Joohr ö Ränne, ußjenomme woore di Joohre van dr Ischte Weltkresch un dr 2. Weltkresch. Vam 1. bes zm leitzte Daach duurd öt onjeväär 3 Wäche. D meetzde Zitt weed dörch Frankreich jevvare ävver och di Nobberländer komme net z kott. Bekannd un sescher dr Duud vöör önö normale Radvaarer send d Sträcke dörch d Bärsch.

Em Joohr 2007 stalt sisch öruss, dat völl Vaahrer nojeholpe hodde, öm meujelischst jott do z stooh. Doping kutt bewesse wääde.




#Article 499: Nofretete (276 words)


Nofretete woch d Vrau van dr Farao Echnaton. Övversatze heecht Nofretete „D Schünne es jekomme“. Dörch dä Jipskopp en öt Ald Museum ä Berlin es Nofretete weltbekannd woode.

Als jong Mädche hat Nofretete Echnaton jehiirod un met häm 6 Mädcher krääje. Wivöll Jonge zo d Famelisch jehoote es net bkannt.

Angisch als beij d anger Faraos wood öt Privatlääve van dat Paar bekannt. Su zeeje Belder Echnaton, Nofretete un hör Kenger, jätt dat vörhen onmöjjelich woch. Angisch als beij vreuere un spiidere Faraos brüdde di 2 kenn Huchpriistere. Uss Steebelder va Nofretete schlosse d Jeschichtswesseschaftler, dat Nofrete selvs ön Huchpristerin woch. Övv dat stemmt – kenne kann öt jenau saare.

Övver d Vorwandschaft kann net völl jesaat wääde. Öt sitt ävver ösu uss, dat Nofretete d Dootr va Chattusiel III. un d Nävvevrau va Amenophis III. woch. Dat bedüüt dat Echnaton d Nävvevrau va singe Papp hiirode.

En di Zitt va Echnaton woch Nofretete ön Art va Metrejentin. Dat erkännt moch an di Art un Wiiß, wi s dojestalld es – jenau wi önö Farao.

Öt jitt sujar ön Teorii, dat s länger als höre Mann jeläävd hat un Äjüpten alleen rejiirt hat. Dono es Nofretete dr Farao Semenchkare. 

Wann un wodörch Nofretete storv es bes hüü net bkannd. Öt weed ajenomme, da töt dat Joohr 1338 vöör Christi Jebuurd woch. Ävver sescher es dat net. Wodörch Nofretete ör Lääve vorloor es net jekläärd. Önö Mort ka net ussjeschlooße wääde.

Am 6. Dezember 1912 vong Borchards Lu önö Jipskopp va Nofretete, däm hä met d Jenemijung van d Rejiirung no Dütschland braad. Hüüzdaach es d Kopp en öt Ald Museum op d Museumsinsl ä Berlin ussjestalld.




#Article 500: G8-Jipfl 2008 ä Tōyako (162 words)


 

Beij dr G8-Jipfl 2008 ä Tōyako  träffe sisch Lüüh van d wischtichste Staate van d Welt. Dat send desmoll Stephen Harper uss Kanada, uss Frankreich Nicolas Sarkozy, va Italie kütt Silvio Berlusconi. Japan es vortoone dörch Yasuo Fukuda. D dütsche Vaahn weed va Angela Merkel huch jehalde. Dr Präsident Dmitri Anatoljewitsch Medwedew treent vöör Russland a, Gordon Brown vöör Ängland. George W. Bush hat enne van sing leitzte Optrette vöör d USA.

Dr Jipfl vängt tösche dr 7. un 9. Juli 2008 än d japanische Stadt Tōyako statt. Öt es dr 34. van d 8 Staate.

Nävver di 8 woode ävver och noch Jäste uss Brasilie, Indie, Mexiko, China un Südafrika äjelaane. Zosätzlich es d AU, d GUS, d EU, d IAEA, d UNESCO, d Weltbank und d WHO vortroone.

Jemulld weed övver d Situatiun ä Afrika, d Änderonge van öt Klima un wi neu Quälle vöör Enerjie jevonge wääde könne. Zosätzlich jeet öt öm d Sescherheet watt besongisch d Käärwaffe betrefft.




#Article 501: Kupferhoff Buscheberch (140 words)


Dr Kupferhoff Buscheberch woch vreuer önö Kupferhoff. Hä looch ä Stolbersch, em Kreis Oche. Di jruuße Roll, di Stolberchs Messingindustrii spelld, hott och met häm z do.

Dä Kupferhoff looch an önö klänge Hövvel, dr Buscheberch, dä och hüü noch dä Naam hat. Ävver hä jehüüd net zo d Stadt Stolberch, dä litt ä Bösbisch, ö Stadtdeel. Dr Kupferhoff Buscheberch wood em 17. Jahrhondöt va dr Kupfermeester Jottfred Schardinel opjeboud. Hä woch äne van d rischste Kupfermeestere, di ä Stolberch läävde. Häm jehood och dr Schmidthoff un önö Deel van dr Dollartshammer.

Watt dr Kupferhoff Buscheberch ösu besongisch maade, woch sing Laach. Di Wasserräär woode dörch dr Vichtbach ajedrävve, dr Jalmei, öm Messing z maache, koom van dr Brenijerberch, un jenoch Holz joov öt en d Eefel.

Uss di drei Höff Dollarshammer, Straßburjer Hoff un Buscheberch wood spiir dr Preem.




#Article 502: Alfred Gusenbauer (204 words)


Alfred Gusenbauer (*  8. Februar 1960 ä St. Pölten, Österreich) es önö Politiker van d SPÖ un va Januar 2007 bes Juli 2008 dr Bundeskanzler van öt Land.

Alfred Gusenbauer studiirde no d Schöllzitt Räätswesseschafte an d Uni ä Wien. Spiir hong hä noch ö Studium va Filosofii dra. Singe Doktor schreev hä övver d „Vreedensbewejung va Österreich“.

Beij d SPÖ vong hä öt Werke a un klomm d Leer do hüüdr un hüüdr. 1999 woch hä Jeschäftsvüührer van d SPÖ ä Neerösterreich. Ävver och en d Politik fluppde öt janz jott. Vörsetzende van d Jurendorjanisatiun, 2. Präsident van d Internationale van d Sozis. Öt leev emmer bässr. Em Joohr 2000 wood hä Jeschäftsvüührer van d SPÖ un dono Parteivöörsetzende. 

Als öt am 8. Januar 2007 ön jruuße Koalitiun joov, schaffde öt Alfred Gusenbauer, Kanzler z wääde.

Am 16. Juni 2008 wood beschlooße, dat Alfred Gusenbauer net mi länger dr Vörsetz ha solld, Werner Feimann solld häm aavlüüse. Domet ävver net jenoch. Am 27. Juni 2008 schreev Alfred Gusenbauer, dat zokönftich öt Volk övver Dänger wi dr EU-Vortrach aavstemme weed un net öt Parlament bevrood wääde söll. Dat joov Kniiß en d jruuße Koalitiun, di dorophen usseree jäng. Am 7. Juli wood s jeköndicht.




#Article 503: Kernkraftwärk Tricastin (119 words)


Dat Kernkraftwärk Tricastin litt en d Nööhde va Pierrelatte tösche Valence un Avignon ä Frankreich. Si Wasser kitt öt dörch dr Floss Rone. Zo dat Kraftwärk jehüüd och enn Anlaach, öm us normal Uran Matereal z maache, dat ä Kraftwärke jebrudd wääde kann. Aareichere nennt mo dat. Di Aareicherungsanlach heecht Eurodif.

Mängel woode döcker vassjestalld. Eemoll wood z heeß Wasser övv z völl Wasser en dr Floss jeleit. Dodörch wood dä z heeß. Dat woch em Joohr 2003. Ee Joohr spiidr stalt mo vass, dat d Lüüh em Wärk net jott jenoch beij ö Vüür ussjebeld woode wore. Dr leitzte Onvall passerde am 8. Juli 2008. Radioaktiv Wasser jelangde en önö Baach. Duusendmol mi Radioaktivität als zojestange troon uss.




#Article 504: Arbeedrpartei va Kurdistan (145 words)


PKK bedüüt Partiya Karkerên Kurdistan, watt op Ripuarisch ösu völl wi Arbeedrpartei va Kurdistan heecht. Öt es ön Ongerjrondbewejung, di hörö Orsprong en d Türkei had. D PKK wood am 27. November 1978 jejrönd. Met Waffejewalt kämpfe d Metjleeder vöör önö eeje Staat. Völl Staate, doronger d EU un d USA send en d PKK ävver kenn Partei. Seij halde d PKK vöör ön Voreenijung va Terroriste.

Do öt kee Land Kurdistan jitt vordeelt sisch d PKK övver ö paar Ländr. Dozo jehüüd nävver d Türkei och Sürie, dr Irak un dr Iran. D övvichte Orjanisatiun van d PKK nennt sisch seid 2007 Koma Civakên Kurdistan, watt Jemeenschaft van d Jesellschaft Kurdistans heecht. S hat ön eeje Orjanisatiun met ö Parlament un ö Jericht.

Ä Dütschland entscheed öt övvischste Jericht, dat d PKK-Köpp wiir als Terroriste ajesee wääde mösse, d Orjanisatiun sälv ävver net mi.




#Article 505: Asamkerch (Münche) (235 words)


D Asamkerch (amptlich heescht di St. Johann Nepomuk) steeht ä Münche un wood tösche 1733 un 1746 van d Asam-Brööhr jebouwd. Öt jilt als enn van d wichtichste Jebäude van dr spiie süddütsche Barock.

Als d Kerch entstäng, solld öt mä ön Kapell vöör d Asam-Brööhr see. Öt fluppde, ö Jrondstöck nävver hön Huuß (op dat Beld op d lenke Siij) z koofe, un do entstäng dann d Kerch. Dör joove se dr Naam St. Johann Nepomuk. Dobeij moss mo dora denke, dat dat ön Prevatkerch woch un kee Jeld van d Stadt övv van d Kerch koom. Ävver do hodde d Münchner jätt jäje, un d Assam-Brööhr moote se d Münchner op losse.

Wat beij di Kerch opvällt, dat es, dat alles op winnich Plaatsch entstäng. Ävver dat heescht net, dat alles völl jeprummt es. D Architäktur, d Molerei un d Plastik send op önee aavjestämmt. 

Wä dörch di Kerch jeet, dä stelld vass, dat di dreijedeelt es. Va onge no ovve weed öt häller. Dö Bänk ställe dr düsterste Äck do. Dorövver litt önö Bereich, dä ä Wiss jehalde wood un dr Kaiser jeweid es. Dä övvechte Bereich hat met Jott un d Iwichkeet z do.

Angisch als anger Kerche is d Asamkerch no Weste ussjerichtet. Dat litt an d Ängde van d Strooß.

Em Zweide Weltkresch wood önö Deel van d Kerch jetroffe. Isch 1975 un 1983 kutt dat wärm reparerd wäde.




#Article 506: Teti (137 words)


Teti es önö Farao van d 1. Dünastie. Öt es möjelisch, dat hä dr selbe wie Atoti övv Athothis I. es. Teti had mä kott rejiirt. Völl sprecht dovöör dat dat mä 1 Joohr veleet och mä 6 Mond wore. Öt loch op jädde Vall tösche 3000 v. Chr. un 2999 v. Chr.. 

Teti hod ävver nät mä dä Naam. Hä hosch och Iti. Singe Horusnaam es net bkannd.

Jenau wi sing Vörjänger Hor Aha kann öt see, dat hä Menes es, dä als ischde önö äjüptische Jesamtstaat opjestalld hod. Dat es ävver net sescher.

Ö Jraav va Teti wood bes hüü net vonge. Öt kann zwar dova ussjejange wääde, da töt ä Sakara woch ävver vonge hand d Wesserschaftler öt noch net. Veleet litt dat ävver och dora, dat hä mä ösun kotte Zitt rejiirt hod.




#Article 507: Ninetjer (118 words)


Hor Ni-netjer es dr Horus-Naam van dr 3. Farao uss d 2. Dünasti. Singe Nepti-Naam woch Ni-netjer-nebti, singe Hetepsechemui

Singe Naam vängt moch op önö Hoof Liißte un Seijele. Sälvs ö jroff Beld van ön Statue jitt öt noch. En d Nööhde van öt Jraav va Hetepsechemui wood ö Jraav jevonge, dat möjelicherwiiß va häm stammd.

Op önö Stee vängt mo, da töt em 13. Joohr va sing Rejentschaf kresdch jejovve hod. 2 Städd woode kapott jemaat. Dat bedüüt, dat d Voreenijung van Ovver- un Ongeräjüpte noch net z Äng wooch.

Wä Nachfoljer va Ninetjer wood es net klooch. Dat hod met di politische Laach z do. D Wesseschaft jeet ävver dova uss, dat Weneg dr Nachfoljer wood.




#Article 508: Qaa (169 words)


Hor Qaa es dr Horus-Naam van dr 8. Farao uss d 1. Dünasti. Hä rejiirde va 2878 bes 2853 v. Chr., anger Quälle saare, dat hä va 2820 bes 2780 v. Chr. rejeerd had.

Övv Semerchet, dä jo dr 7. Farao woch, Hor Qaas Papp woch es net sescher. Öt es och möjelich, dat Anedjib singe Papp woch. Enne van di 2 moss öt jewääh see.

Hor Qaa moss ärch lang rejiirt ha. Quälle zeeje, dat öt övver 30 Joohr jewääh see könne. Öt jitt Anzeechen dovör, dat öt am Äng van Hor Qaas Rejiirungszitt net ösu reuisch zo jäng. Möjelijerwiiß joov öt Kresch.

Hor Qaa wood ä Abydos bejraave. Si Jraav es jott 30 mol 23 m jruuß.Ön Trapp vüührt no d Jraavkammer öraaf. 26 Nävvejrääver woode jevonge. Dat düüd dorop hen, da töt ophood, all di Bedeenstete met dr Farao zsamme z bejraave. En d 2. Dünasti woch dat janz vorbeij.

Walter B. Emery: Ägypten, Geschichte und Kultur der Frühzeit, 3200-2800 v. Chr. München 1964, S. 96-100




#Article 509: Hor Aha (245 words)


Hor Aha woch dr 1. Farao van d 1. Dünastie. Hä rejiirde öm 3000 v. Chr.. Wesseschaftler halde häm och vöör Menes, dä als Ischte önö Jesamtstaat Äjüpte jebeld hod. Sescher es dat ävver net.

Hor Aha es dr ischte Farao övver däm mo jätt jenaues weeß. Su jitt öt Täfelcher op dönö steeht, dat hä Stüür vöör Öl kassiirt had. Usserdem weed va Scheffe met Zedereholz jeschrevve. Doruss schloss d Wesseschaft, dat hä Waar vorkloppde un koovde. Hä hodd met Menes, Djer, Imaib, Rechit, Het und Saiset önö Hoov Sööhn. Jeläävd hand di all ä Sakara. Hor Aha woch dr ischte Farao, dä ä Sakara bejraave wood. Dat düüd op di äng Vorbongeheed zo sing Famelisch un zo Sakara hen.

Van ö Täfelche, dat moch vonge had, es bekannd, dat Hor Aha jäje d Nubier Kresch jevüürt un jewonne had. Usserdem steeht op ö anger Täfelche, dat hä Handel met dr Nahe Oste bedrevve hod. Och ön Tuur no öt Hällichdom va Neith wood opjeschrävve. Mii weeß moch övver häm net.

Öt Jraav va Hor Aha zeecht ävver ö paar Besongichkeete. Damols woch öt Usus, dat, wenn dr Farao storv, di Lüüh va singe Hoff met häm bejraave woode. Dat moss och beij häm passerd see, denn nävver si Jraav 36 kläng Jrääver. Öt Jraav va Hor Aha wooch op jädde Val löt jrützde. Öt bestäng us 3 enkele Kammere. Dat woch nüüdich, denn sonst held dat Daach net. Daachbalke wore schwoch z kriie.




#Article 510: Hetepsechemui (127 words)


Hor Hetepsechemui es dr Horus-Naam van dr 1. Farao uss d 2. Dünasti. Singe Nepti-Naam woch Hetep-Nebti. Hä rejiirde va 2853 bes 2825 v. Chr.

Als hä Farao wood, hod Äjüpte ön schwoch Zitt. Hetepsechemui woch net met singe Vörjänger vorwandt, un et weed ajenomme, dat hä uss öt Ostdelta koom. Wi hä Farao wood, es net bkannt. Sälvs sing Amtszitt es mä jeschätzt. Övver häm wood komm jätt jevonge. Sälvs d Ställ, wo si Jraav es, kann net jenau bestämmt wääde. Öt weed ävver erwaad, dat öt ä Sakkara lit. Sing Zeeche woode en ö Jraav jevonge, dat 120 mol 40 m jruuß es. Dat kann ävver och öt Jraav va Nebre see. Wöch dat ösu, dann hödd mo bes hüü Hetepsechemuis Jraav noch net vonge.




#Article 511: Djer (117 words)


Djer es önö Farao van d 1. Dünasti. Hä rejiirde va 2952 bes 2880 v. Chr., anger Quälle sprääche va 2999 bes 2952 v. Chr.

Djers Horusnaam es Hor Djer. Angisch als beij sing Vörjänger es singe Joldnaam övvermeddelt. Da woch Ni-nebu.

Djers Papp woch Hor Aha, sing Mamm hosch Chenedhapi. Dr Naam va enne Sohn es met Wadji övvermeddelt. Övv dr Naame va sing Doohter Meritneit woch, kann net met Sescherheed jesaad wääde.

Öt Jraav va Djer wood ä Abydos jevonge. Öt hodd 318 Nävvejrääver, wo singe Hoofstaad met bejraave wood. Djers Jraav es öt jrützde, dat us d 1. Dünasti bkannd es.

Djer jilt als dä jennije, dä aavong a dr Jott Osiris z jlööve.




#Article 512: Den (180 words)


Den es önö Farao van d 1. Dünasti. Hä rejiirde va 2870 bes 2820 v. Chr., anger Quälle sprääche va 2930 bes 2910 v. Chr.. Singe Horusnaam woch Hor Den, singe Nebti-Naam Chastj. Zosätzlich hod hä önö Truunnaam. Den woch Sepati. Dr Joldnaam es net janz övvermeddelt.

Dens Papp woch Wadji, sing Mamm d Könnijin Meritneit. Vorhiirod woch hä zweimol, eemol met Semat un dono met Batires. Ee Kengk hosch Semerchet.

Den rejiirde siihr lang un doher kann mo saare, dat hä dr wichtichste Farao us d 1. Dünasti woch. Di ischte Joohre wood hä zwar dörch sing Mamm, di möjelijerwiis d ischte Könnijin va Äjüpte woch, bestemmt, ävver hä woch önö joe Farao. Op önö Stee, dem d Wesseschaft vonge hat, wood völl övver häm jeschrävve. Den hat als ischte Farao dr Naam „Könnig va Ovver- un Ongeräjüpte“.

Dat Jraav va Den wood ä Abydos jevonge. Ön 24 m lang Trapp vüürt bes no d Jraavkammer, di dörch önö Kei vorschlooße wood.

En d Zitt va Den maade d Konst va Äjüpte un d Hürojlüfe jruuße Schrett no vööre.




#Article 513: Anedjib (113 words)


Anedjib woch dr 6. Farao van d 1. Dünasti. Hä rejiirde va 2892 bes 2886 v. Chr., anger Quälle sprääche va 2910 bes 2890 v. Chr.. Singe Horusnaam woch Adj-ib, singe Nebti-Naam Meri-pi-bia.

Anedjib wood dörch sing Jraavanlach ä Abydos bkannd. Di leed hä derekt nävver d Anlach van d Könnijin Meritneit bouwe. Watt d Wesseschaft Schwirichkeete maad es, dat uss di Zitt va Anedjib 3 Jrääve jevonge woode un besongisch dat Jraav S 3038 Nebitka va völl Äxperte vöör dat va Anebjib jehalde weed. D Jraavkammer un och d Vörrootsräum woode onger önö klenge Hövvel ajelaat. Dat weed als ischte Schrett zo d Mastabastruktur, dat es di Vörstuuf zo d Püramide, jeseeh. 




#Article 514: Arsch huh, Zäng ussenander! (114 words)


Unger dämm Motto „Arsch huh, Zäng ussenander!“ hann sich em Johr 1992 kölsche Musikjruppe un Schauspiller, un e paa andere Künßler zesamme jeschlosse, öm jäje Fremdefeindlichkeit un Antisemitismus ze demonstriere. De jrüsste Demonstration, unger anderem mem Willy Millowitsch, hätt am 9. November 1992 om Chlodwigplatz stattjefunge.

Ävver och de BAP, dä Jürgen Becker, dä Klaus Bednarz, de Bläck Fööss, dä Viktor Böll, Brings, dä Rolly Brings, dä Charly T., et Elke Heidenreich, de Höhner, dä Jean Jülich], L.S.E., et Samy Orfgen, Shary Reeves, et Anke Schweitzer, The Piano has been drinking, Triviatas - 1. Kölner Schwulenchor, dä [Vassilis Nikitakis, Viva la Diva, dä Bernd Winterschladen, dä Zeltinger un sing Bänd un EM:ZEH wore dobeij.




#Article 515: Ground-Controlled Approach (129 words)


En dr Fleejeräj beschrief dä Bejreff  en beshtemmpte Aat ze Lande, nämmesch, dä Pilot vun_de Ääd uß met Radar un Funk „erungerschpresche“. Dat wet zemiihts aanjwandt, wann dä Pilot nit jenooch Seesch hät, fö nommaal ze lande, un och oohne Instrumente aan Bocht ußkumme moß. Affjekööz weed dat GCA, un kütt uß dä Fleejershprooch Änglisch, wi esu fill, wat met de Flejeräj ze donn hät.

En dä Luffbröck noh Bällin am Eng fun de 1940-er Johre wood faß nur met maßif GCA jelandt, weil di sellfß bei schlääsch Wedder fleje moote, öm ier Pensum ze schaffe, un besöngisch, weil de Fleejer esu deesch aan deesch eronger kohme, dat dat us däm Bleckwengkel fun de Pilote jaa nit möschlesch jewäse wöhr, de Affshtänd zwesche inne för de Langunge reschtesch enzeschäze.




#Article 516: Münster (111 words)


Münster in Wäßßfale is ene Kreijsfreije Stadt im Bundesland Noodrhing-Wäßfaale. Vun 1815 bes 1946 wor Münster Houpshtadt vun dä domalije pröißische Profinß Wäßßfale. Münster litt medden im Münsterland. Durch de Stadt fließ dä Bach Münstersche Aa.

Münster is sigg 1915 offiziäll Jroßshtadt; doa wunne jetz um de  Innwohner.

Münster is e jroß Dienstleijstungs- un Forwalldongsstamdocht met mehrere Huhschulle, däm Verfassungsjereechshof, däm Ovverforwalldongs-Jereech, däm Lantshaffßfobannt Weßßfaale-Lippe und ene Bezirreksrejierung.

Münster hätt ene kathoolische Bischoff. Et Bistum wood 799 jejründet, un de eegste Bischoff woor dä hillije Ludjerus.

Münster is amfürsish bekannt als Stadt wo der Wäßßfählische Friede jeschloße woohd (nevve Osnabrück) sowie för sing historisch Rothuus. Mer kennt et ouch als Fahrrad-Shtadt.




#Article 517: Hindi (Sprooch) (198 words)


Hindi es en Shprooch en Indije, houpsäschlesch.
Et weet ojinaal  udder en Urdu  jeschrevve, och „hindī“ en latteinische Bochstaave.

De Shprooch eß uß de Seesch fun de Shprochewesseschaff zosamme met dämm Urdu en Aat Einheit. Zwesche dä zwei jidd_et bloß e paa Wööt Ongerscheed, wamm_mer se jeschwaadt hürt. Jeschrevve wäde se ävver janz eijen. Dat Hindi en dä Schreff Hindi, wat fun dä Devnagari un fum Sanskrit affschtammp, un sesch koum dofum ungerscheidt. Ußerdämm sin di Lück, di Hindi schwaade dermiihtß Hindus, dojäje sin de Völlker, di Urdu schwade, bahl all Muselmane.

Mer schätz, dat öm de  Millijuhne Minsche met Hindi als ier Motterschprooch opjewaahße sin, un öm der  Millijuhne zosätzlesch Hindi künne, wat nit dänne ier Motterschprooch es.

Hindi weed in de miihßte noodindesche un meddelindesche Shtaate jeschwaadt un verstande un es en Ampsschprooch en dä indesche Bundesstaate Andamanen, Bihar, Chandigarh, hhattisgarh, Delhi, Haryana, Himachal Pradesh, Jharkhand, Madhya Pradesh, Rajasthan,
Uttarakhand, Uttar Pradesh, un Nikobaren, un o_noch en Pakistan. 
Kalle don se Hindi ävver nevvebei och aan andere Stelle en der Welt. Em Paziffik sin diverse Afflääjer un Dialekte fum Hindi aanzetreffe, ävver och in England, met de Ennwanderer dohen jekumme, un en der USA et sellve.




#Article 518: Podbielski Eischboum (133 words)


Dä Podbielski Eischboum shteijd_en Bällin-Schalottebursch aam Olympia-Stadijon. Hä eß öm de 200 Johr alt. Singe Name hät hä fun enem Fründ un Skatbroder füm letzte dütsche Kaiser Wellem, däm Ministo fum dütsche Reisch, dämm Victor fun Podbielski. Doh, aam Shadijon, shteit se als enne Pangdang zo dämm Öölboum aam jriischesche Tempel op de annder Sigg.
Nohdämm dä Podbielskis Victor 1906 zoröck jetrodde wohr, hät hä sesch em Spocht för Dütschland anggascheet, un 1912 för sing Fatterland de Olympija-Mannschaff aanjeföhrt un kräfftesch metjewerrek, dat em Johr 1913 dat dütsche Schtadijon en Bällin aam Jruhnewald jebout wood. Dat eß hück em Bezörk Schalottebursch un heiß noh paa Mol ömboue Olympijaschtadijon. De Eisch hät all dat un zwei Kreeje övverlääf, un wohd imm ze Iehre esu jenannt. Se es beß di Daare als ene Treffpunk beliep.




#Article 519: Spanair Vluch JK 5022 (102 words)


Am 20. Aujust 2008 stürzde dr Spanair-Vluch JK 5022 beij dr Start ä Madrid aav. Beij dat Onjlöck koome 153 Persune öm öt Lääve.

Dat Vluchzeuch MD-80 van d zweidjrützde spanische Vluchjesällschaft Spanair solld van dr Vluchhaafe Madrid-Barajas us no Jran-Kanaria vleeje. Dr iischte Vorsuch fluppde at nett, un dr Start mood aavjebroche wääde. Dr zweide Aalouf öm 14:45 Uhr wood dann zo ön Katastrof.

Öt moss noch ongersood wääde, wisu d Maschiin aavstürzde. Wä öt jeseeh hat, dä sproch dovan, dat ö Triibwärch ä Brand jeroone wooch, als JK 5022 am beschleunije wooch. Kott dono broch dr Jätt ä zwei Deele.




#Article 520: Amoklouf va Jabukovac (191 words)


Dr Amoklouf va Jabukovac vong am 27. Juli 2007 en öt kleng Dörpche Jakukovac statt. Dobeij knallde Radsosavljevics Nikela vönf Männr und viir Vraue aaf. Zosätzlich woode noch zwei Mänsche schwoch vorletzt. Isch am näxde Daach wood hä jeschnappt.

Nikela wooch krank em Kopp. At zwei Mond vöör dr Amoklouf hodde s häm en ö Spital vöör Nervekranke jestoppd. Hä wood ävver vreuer entlosse on solld wärm jesond see.

Nikela hodd Krach met sing Vrau un hodd se höör jetuppt. Öm 17:30 Uhr jäng hä met si Jewäähr vöör d Döör on troff drei Lüüh us d Nobberschaft, di hä kapott schoss. Ee Huus donävver maade hä dat sälve met ö onjeväär 60 Joohr alt Pärche. Hä jäng wiir un troof ön au Vrau, vroode hör, övv s a vlachische Hokuspokus jlöövd – watt s ävver net däng – un jäng wiir.

Ön kotte Zitt dono schoss hä op singe Kusäng, dä dobeij schwoch vorlätzt wood. Ävver domet noch net jenoch. Säähs anger Lüüh us öt Dörp braat hä noch öm. Dono jäng hä op dr Kerchhoff, wo hä sisch ömbrenge woohl. Dr näkßde Daach wood hä van d Polisse jeschnappd.




#Article 521: Jakob Stöckl (154 words)


Dä Jakob Stöckl wood 1946 jeboore. Hä es Professor en Bayere un en de Millschweetschaff tätesch, un es do och ene Verbandsfunksjonähr. Hä es katoolesch.

Dä Jakob Stöckl hät aan de Technische Universität en Münche op Ajraa-Inschenjör mem Schwerpunk Milschweetschaff studeet. Dat Studijum es ävver nit en Münsche sellver, sönder en Weijeshtefan. Em Johr 1973 hät hä en Weijeshtefan beim Institut för de Bedriefsweetschaffsliehr fun de Söddeutsche Versoochs- un Fochschongsaanstalt för de Millschweetschaff aanjefange. Em Joohr 1991 wood hää Assistent fun de Geschäffsleidong fun de Bayerische Milsch-Industrie-Jonosseschaff (BMI) en Landshut un es zick 1994 doh der Baas fum Vörstand.

Dä Stöckls Jakub määt sesch för de Landweetschaff un de Foderweetschaff stärek, en Dütschland un Europpa.
Hä es näve singem Berof och noch zick 1995 em Vörstand vum  Milchindustrieverband (MIV) en Dütschland
un 1996 em Präsidijum vum Dütsche Raiffeisenverband (DRV),
un zick 2001 em der Vörsetzer em Kuratorium fun der Frünnde un Förderer fun Weijeshtefan.

 




#Article 522: Konzentratiunslajer Barth (374 words)


Dat KZ Barth woch ö Usselajer van öt Konzentratiunslajer Ravensbröck. Öt wood em Joohr 1943 en d Nööhde van dr Ocht Barth opjebouwd, öm bellije Lüüh z kriije, di vöör d Heinckel-Werke mallohrde.

En d NS-Zitt jäng öt d Lüüh en d Jäjend va Barth ärsch jott. Do woode Wärke jeboud un öt koom Jeld onger d Lüüh. Su maade s am 10. Juli 1936 do önö Vluchplatz am Rand va Barth op. Dä wood meetstens va d Heinckel-Werke jenotzt, denn di hodde en d Nööhde hön Werk.

Dörch dr Zweide Weltkresch woode Lüüh, di zopacke kutte emmer knapper, dä Drock op d Firme ävver emmer jrüüßer. Su moote d Heinckel-Werke flotter un flotter Vluchzeuje bouwe. Damet dat övverhaupt meujelich woch, satze s Jevangene us öt KZ enn. Dozo woode 6 Halle van dr Vluchhaafe ömzüngt, damet kenne vottloufe kutt. D ischte Lüüh, meetstens woore dat Jüdde un Zijeuner koome em November 1943, 200 Mann, öm jenau z see. Ö paar Dach doropp koome noch ens 300. Un ösu held sich dat dra. Zsamme woode do övver 7000 Jevangene zm Werke jezwonge, Zwangsarbeeder, wi damols jesaat wood. 20 Natiune woore vortroone.

Di Lüüh jäng öt siihr schleet. Op 15 Quadratmetr moote 20 Persune en onbeheizt Zemmere schloffe. Jädder kräät 1 Däck, 1 Strüühmatt un ö kleng Koppkesse.

Z Eiße joov öt ö dönn Züppche, jätt Muckefuck un 100 Jramm Bruut. Met völl Jlöck woch do jätt Botter, Marmelad övv Kiiß dropp. Woosch soore s sälde. Jädde Daach leefe d Jevangene met Honger öröm.

Völl Jevange woode krank, vorhöngerde övv wood erschooße. D Schwindsucht koom övverall vöör.

Am 30. Aprel 1945 wood öt Lajer opjejovve. D Kranke hod d SS kott dovöör erschooße. Ä 3 Kolonne trocke d Männer van öt Lajer vott ä Richtung Rostock, enn Jrupp Vrouwe kott dohänger. Enn Jrupp Vrouwe vorbleed em Lajer. Di solld als leitzte looß jo. Op eemol woore em Lajer all d SS-Lüüh vott un öt vluppde di Vrouwe, aav z houwe. Sei leeve en d nöxde Statt. Dat woch Ribnitz. Ävver do schnappde d Hitlerjurend d Vrouwe wärm un wool s allermol erschösse. D verblävve Lüüh va Ribnitz maade dönö ävver önö Strich dörch d Rächnung. Kenne passeerde jätt. Di anger Vrouwejrupp koom ongerwääß och vreij.




#Article 523: Joe Biden (139 words)


Joseph Robinette „Joe“ Biden, Jr. (* 20. November 1942 ä Scranton, än Bundesstaat Pennsylvania) es önö Politiker us d USA van d Demokrate. Hä es de 46. Präsident von d USA un es dr Nachvoljer va Donald Trump.

Hä had Räät studeert un Senator von der Staat Delawär. Biden wood am 23. Aujust 2008 als Vize-Präsident va Barack Obama bekannd jejovve.

Biden studiirde an d Universität va Newark en dr Staat Delawär un dono an d Sürakus Universität, wo hä singe Avschloss maade. 1969 wood hä Räätsvordriiner ä Delawär.

Bidens ischte Vrau und sing Dootr storve 1972 beij önö Autoonvall, 2 van sing Sööhn övverläävde. 1977 hiirode hä öt Jill Tracy Jacobs. Us di Ehe stammde önö dreide Soohn.

Am 23. Aujust joov Barack Obama bekannt, date m Vall va sing Waahl zom Präsidente, Biden singe Vize wääde solld.




#Article 524: Fastelovenzjeck (178 words)


Onger önö Fastelovenzjeck vorstehd mo önö Mensch vöör däm dr Fastelovend mi wäät es als jedde angere Daach em Joohr. Do spelld öt Wäähr kenn Roll un do moss och dr leitzde Urlaubsdaach dra jlööve.

Vöör önö Fastelovenzjeck väng dr Fastelovend am 11. November öm 11:11 Uhr a. Mo trefft sisch an enn aavjesproche Stell, döck es dat dr Maat un do weed beij ö Jläsje Biir, dö Kölsche bestönd do op Kölsch, d Düsseldorper op hön Altbiir, jeschunkeld un jesonge. Dat duurd dann ö Stöndche övv zwei un dann jeet öt en d Altstadt, öm do dr Daach ussklenge z losse.

D Weihnachtsdaach halde önö Fastelovenzjeck zwar van öt Schunkele aav ävver met sing Jedanke bliid hä ni witt vott van d vönvde Joohreszitt.

D Daach va Vettdonnersdaach bes Veilchediinsdaach jehüüre d Fastelovenzjecke un kenne weed s dova aavhalde, 24 Stond dr Daach op Jöck z see. Vöör völl Fastelovenzjecke es dr Rusemondaach met singe Zoch dr wichtichste Daach van öt Joohr.

Am Aschermittwoch es vöör önö Fastelovenzjeck dr Fastelovend z Äng un mo jeed zm Veschesse.




#Article 525: Sester Pääd (110 words)


Dä Ussdrock Sester Pääd bedüüd, dat enne stämmisch, deck, met anger Wööd ösu jebouwd es wi d Pääder van d Sester Brouwerei ä Kölle.

Bkannd wood öt Sester Pääd dörch dat Läddche van d Paveier „Beinah, beinah (hädd ich se jebützt)“. Do kütt drä vöör „Doch dat Rita häd e Föttsche su wi ö Sester Pääd“.

Dat Sester Päd stäng sujar öns vöör Jerich. Am 31. Januar 1984 troon ö Pääd van d Sester Brouwerei jäje öt Auto van ön Vrau us Kölle. Dat koom vöör Jerich. D Brouwerei mood vöör dä Schade opkomme un 1950 DM zaahle.

Das kölsche Liedbuch, LUND Verlagsgesellschaft mbH, 2005, ISBN 3938486007, 9783938486009, 48 Seiten




#Article 526: Plënke (147 words)


Plenke odder Plänke deiht mer bemm Schriive, wammer Zwescheröüm tipp, wo_er kein henjehüüre, vör odder henger enem Sazëijshe odder annder esu äähnlesch Zëijsche.

Henger Aanföhrungszëijshe, Klammer-Op, Trennshtesch, un mansche Bendeshtresch
jehüüre bei uns kein Zwescheröüm.
Vör Komma, Punk, Shtreshpungk, Roofzëijshe, Froorezëijshe, Afföhrungszëijshe, Klammer-Zoh, un mansche Bendeshtresch
shtonn beij uns kei Zwescheröüm.

Wann dann doh doch eine eß, weed dä och ene Plenk ov Plängk jenannt. Dat Woot kütt fum änglesche , wat genou „Zwescheroum“ odder Leddisch-Zëijsche bedügge deiht.

Wam_mer et Jääjedeil määt, alsu Zwescheröüm fott löht, di do hen jehüüre, dann säät mer, mer dëiht „Klëmpe“.

Em Dütsch sen de Zwescheröüm bem Tippe un Schriive un em Schreffsaz en der DIN 5008 jerääjellt, un mir hallde uns hee em Kölsche och do draan. Vill ander Shprooche dunn dat jenou esu uddder janß ähnlesch maache, ävver lang nit all, nit ens di och uns Lateinesche Schreffzëijshe bruche donn.




#Article 527: Wie de Kesselfleker (175 words)


Mer seet, „die dunn sesch wie de Kesselfleker en der Hoor han“. Dat is wol so jewesse, dat de Lück, die als Kesselflicker ungerwähschs woare, sisch immer jezänk han. Un weä üvver et Land fuhr der woor wat mer hök enne Prolet für seet. Dat sin minderwertije Minsche, die fluche un suffe un dun sesch schloon, esu dëngke de Lück unger onß, di sesch fö_jët Bëßßorreß hallde.

En fröjere Zigge, shpäädestens af dem 13. Johrhundert, joov_et en Ongerscheidung zwesche de sujenannte „Ihrlesche“ un de „Uniehrlesche“ Minsche bei uns em Land. De „Ihrlesche“ wore de Säßhafte, maach sin, och mieh. Wä nit säßhaff wohr, dä konnt avver nur ene „Uniehrlesche“ sin, un övver esu eine daachte de andere schlääsch. De Kesselflecker trokke fun einem Oot noh_m andere, ene Kesselflecker kunnt nit en enem Dörp levve, do hät dä nit jenooch ze donn för si Lääve. Esu däte de Kesselflecker ävver öch, wann ens zwei Pattije fun inne en einem Oot zosamme kohme, di nit zosamme ongerwähß wohre, sesch öm de Kunde strigge. Wi de Kesselflecker äävens.




#Article 528: Yerkish (186 words)


Yerkish es en künßlijje Sprooch met 256 apstrakte Sümbole för Saache un Täteschkeite, alsu och en Zeijchesprooch.
Ußjedaach han se ene Professor för Psüscholloji, dä Ernst vun Glasersfeld un dä Pedro Pisani em Johr 1970. Di zwei ärbeijde em Ammiland en Atlanta, aam , em „Nazjonale Primatefochschongzentrom Yerkes“. Do kütt och dä Name för di Shprooch fun.

Met dä Shprooch un iere Sümbohle versöke de Fochscher met Primate en Aat Verständejong hen ze krijje. Doför han se en Yerkish-Tastatur aan der Kompjuto jemaat un don met däm faßhallde, wat de Dier esu för Zeijsche maache. Et Sue Savage-Rumbaugh un Duane Rumbaugh, zwei Primatolore, ungersöke, wi de Aape Lana, Washoe un Sarah sesch met dä Tastatur met de Minsche verständije donn. 

Aanjefange hatte die zwei Erfenger fun dä Shprooch, eets öm nur met däm Schimpanse met däm Name Lana ze experimänteere.

Dat Bonobo-Ääpsche Kanzi hät Yerkish jeliehrt quasi met singe Äsatz-Mam Matata zosamme. För de eetste jwei Johr fun singem Lääve hät hä nämmlesch metkrääje wi dat Matata Yerkish am übe wohr. Dröm hät dä Klein jetz der beste Verstand för di Shprooch, fun all dä Aape.




#Article 529: Konzentratiunslajer Auschwitz-Birkenau (434 words)


Auschwitz-Birkenau, dat och als KZ Auschwitz II bkannd es, woch öt jrützte Konzentratiunslajer, dat d Nationalsuzialiste aajelaat hand. Öt looch en d Nööhde van d polnische Stadt Oświęcim, wo mer em dütsche „Auschwitz“ zo sätt.

No Auschwitz-Birkenau woode onjeväär 1,3 Milliun Männsche jebraad, 1,1 Milliun woode en öt Lajer ömjebraad. 1 Milliun dovan woore Jüdde. Ävver och völl Zijeuner, Homos, Zeuje Jehovas un polnische Zwangsarbeedr vorloore hön Lääve en dat KZ.

D UNESCO had öt Lajer zm Wältkulturerbe ernannt.

Dat Lajer wood 1941 opjebouwd. Öt Ziihl woch öt va Aavang a, net mä ö Arbeedslajer z schaffe, öt sold ö Vornichtungslajer wääde. 6 Jaaßkammere un 2 Vorbrännungsövvend sollte öt schaffe, möjelichst völl Männsche ömzbrenge un all Spuure uss dr Wääch z schaffe.

Zosätzlich zo dat Hauptlajer joov öt noch 39 Nävvelajere, wo Männsche jevange jehalde, jekwält un ömjebraat woode.

Am 26. September 1941 joove d Nazis dr Opdraach a Rudolf Höss, dr Lajerleitr, ö Lajer vöör onjeväär 100.000 Jevangene en d Nööde van öt Lajer I opzbouwe. 5 km² woode ömzüngd un dorop va Jevangene Barakke jebouwd. Wachtürm stänge dotösche. Wachlüüh met Maschinepistole un Maschinejewäähre paaßde op, dat känne aavhouwe kutt. 

D ischte Jevangene, di dörch „Zyklon B“ ömjebraad woode, storve he Ängß 1942. Kott dovör woode at Jevangene en öt Stammlajer vorjaaßd. 

Em Sommer 1942 vong d SS at domet a, bo alle Jevangene direkt no d Aakonft ömzbrenge.

D meetste Jevangene troffe met dr Zoch en öt Lajer a. Isch als di Jleise bes en öt Lajer vüürde, woch öt net mi nüüdich, dat lange Träcke en öt Lajer jedrävve woode. Bes dohenn woode d Jevangene met Jewalt van öt Äng van d Jleise en öt Lajer jezwonge.

Nodem dr Zoch an d Ängstatiun aahelt, joov öt ön Selektiun, beij dör derekt entscheede wood, wä sterve un wä noch jätt lääve dorf. D Naame van SS-Ärzte wi Eduard Wirths un Josef Mengele weed moch ni vorjeiße.

Wä d Selektiun övverläävde, wood als Zwangsarbeedr ussjebeud. D meetste werkde vöör d I.G. Farben. Di angere storve innerhalb van ö paar Stond en d Jaaßkammere und woode dono vorbrannd.

D SS hod dat Lajer ösu aavjeseschert, dat ön Vlucht bo onmöjelisch woch. En di janze Zitt fluppde öt mä tösche 150 un 300 Persune, uss öt Lajer aav z houwe. 

Em November 1944 vong d SS a, dat Lajer op z löse. D Vorbrännungsövvent woode aavjeresse, Deele ävver och metjenomme, öm en öt KZ Mauthausen noch ens jebrudd z wääde. Am 25. Januar 1945 bvreide d russische Armee öt Lajer. Mä onjeväär 5.800 Männsche vong s em Lajer vöör, völl storve en d nächste Daach.




#Article 530: Normannesch (Sprooch) (268 words)


Bei et Nommannėsch weet de eijentlesche  Shprooch fun de Nommandih en Frankrisch jezallt, suwi de Shprooche udder Dialläkte op ätlijje vun de Kanal-Enselle, di praktesch zom Vereineschte Künningsrish vun Jruußbretannijje jehüüre. En paa winzijje Rääßje vun däm ahle Normannesch es och en Änglandt övverisch jeblevve, ävver bloß en winnije offizjälle Säz vun dä Ritůahle zwesche dä Künnejin udder em Künning un däm Shtaat, för e Beijshpell, wann en Period vun Sezunge vum Pallamänt aanfängk.

Dat Nomannesche es en Aansammlong vun ongerscheidlijje Dijaläkte. Di kumme all vum ahle Lating her, jenou jenumme vun däm shpääde, volləkßtüümlejje Dialläk, dä mer als et Vuljääerlating känne, met enem Houfe Ennflöß vun dä Shprooch vun de skandenaavesche Noomanne udder Noodmänner, di em Aanfang en dä Jääjend ze Huß wohre, di mer hück Skandėnaavije nänne. Di hät en joode Zahl Leenwööter hengerlohße, ävver et Nomannesch vun hück _ze_daachs es un bliev en Romaanesche Shprooch, och wann dat Ahl Nordesche natöörlesch en Järmaanesche Shprooch jewääse es.

Och vum ahle Jallesch es noch et ein udder andere Woot em Nommannėsch vun hück ze fenge. Jallesch es en Kältesche Shproochefamillesch un woodt en enem joode Deil vun wat hück Frankrisch un Belljie es, jekallt, bes dat de Römer mem Latein aankohme un de Lück dat övvernomme hatte.

Jäz övvernemme de Nomannesche Dijaläkte och moderne Wööt un Ußdröck för täschnesche Krohm ussem Franzüüsesch udder ussem Änglesch, je nohdämm, wat de Sprooch vun däm Shtaat es, woh di Lück dren wonne, di dä Dijalläk kalle donn.

De weeschteschßte Dijalläkte vum Nomannesch vun hück senn et Cotentinais, et Jèrriais, et Cauchois, et Guernésiais, et Serkyee, et Aoeur'gnaeux un et Peurch'ron.




#Article 531: Johann Christoph Winters (944 words)


Johann Christoph Winters († 5. August 1862) es dr Jründer van öt Hännesje Tiater.

Als Bönnsche Jung hann isch misch met däm Hännesje Tiater usenen jesetz on dann zeiers vell jeläse on datt dann och em Karnevalistenforum.de enjestellt.
Datt mieste äwwe hann isch us enem Sessionshäff von der KG UHU jeliert.

Hans Pohl, 
Hauptfeldwebel im Bonner Stadtsoldaten Corps von 1872 

                                  Wenn all de Pöppcher danze ...!

Wenn hück ene von Kölle sprisch, dann verzällte och janz bestimmp vom KÖLSCH HÄNNESJE THEATER.
Dat jehührt zo Kölle wie de Dom odde 4711 on Tünnes on Schääl.
Doch losse me zesamme ens de Zick zoröck drieje bis an de Anfang von däm janze Spellsche.
Me schriewe dat Johr 1772. 
En onserem schöne Bonn am Rhing wurd domols ene CHRISTOPH WINTERS 
em Kuhle Dom jedööf. Weil me jo jätt öndlisches liere moht, es de Jung dann zeiersch Schnieder jeworde. 
Dat Ehrbare Handwerk der Mainzer Schneiderinnung  hätt em dann am 24. Juli 1798 de Gesellebreef usjestellt.
Domols stond en esuenem Breef och noch drenne wie dä Jesell ussieht. 

( Et joov jo noch keene Personalausweis :  
Er erscheinet von Statur gross und blonedt, er ist allhier treu, still, fleißig friedsam undt ehrlich geweset )

Wie dann die Zick kohm, dat me op de Walz jing, do es Winters wohl och en Flandern jewess. He hätte wohl et ierschte Mohl sujett wie Poppespeel jesenn. Dat hätt em joot jefalle. 

Am 22. Juni 1800 wuurd dann en Bonn jehieroot. Sing Braut wohr de ehrbare Mamsell ELISABETH THIERRY us Kölle. Der ihre Vatte hat en sujenannte  SPEZEREYE-Handlung en Kölle op de Gereonsstroß Nr. 3617, wie et enenem Adressboch] von 1797 ze läse es.

De Winters hat et nett leesch als einfache Handwerke bei de kölsche Bajaasch anzekomme. Die meenten nämlisch, se wöhren jätt besseres on vellesch sujar irjendwie e bissje adelisch.

Weil de Christoph domols keen Arbeed fungk, on äwwe de Kamin qualme moht, hätte enenem Bittbreef an de „ BÜGER MAIRE „(de Bürgemeeste) jeschrewwe:

Drei Johr spääde hatte sing ejene Schaubühn en de Linckgaß bei enem Herr Lüllsdor em Huus. Met enem andere Poppespille, enem Josef Spiegel us Kölle, hatte schwer Knies jekriesch. 

Bereits em Winter 1808 hätte dann nochens esuene Breef öm „ sein zukünftiges Winterbrodt „ an de Bürgemeeste jeschrewwe. 
Et moß wohl ärsch nüüdisch jewess senn, dat esuene Breef jeschrewwe wurd. 
Domols wohr et bahl esu schlemm, dat de Familisch nix mieh ze käue hat on me öm jede blanke Penning luure moht. 
De Text von dem Breef es ons fass komplett erhalde.

He ess et anzemerke, dat de Obrischkeet jenau dodropp luure däht, dat en de Theatere nett och nur e bissje jefummelt werde konnt. Dorömm leefe die zwei Käärls met ene lange Stang en de Händ emme erömm on dähten de Pärsche, die sisch ze eng jesezz hatte, usenande fäje. (Dat Stangedinge nannten se em alljemeine de Sittlischkeitsschmeck)
Su jing de Zick erömm, on seitdem 1823 de ierschte Ruusemondachszoch leef, hat sich dat Programm von de Kreppespellsche schon schwer jewandelt. 
Et jov mettleweile schon de KNOLLENDORFER SIPPSCHAFF.
Die komische Jesellschaff bestond domols schon uss de selve Fijure, wie me se hück noch erlewwe kann. Op et no de Speimanes odde de Besteva (Großvatte), et Mariezzebell on et Hännesje ess.
Me könnt sisch füe laache nass mache, wenn op de Bühn dat Spellsche lossjeht.
En Johr befüe de Bönnsche Stadtsoldate jejründet worde senn, also schon 1871, joov et dat sujenannte „Fliegende Hännesje Theater“. 

De Christoph Winters wohr 1862 am 5. August jestorwwe.
Et jitt keene Nachweis, woh dä ärme Deuwel bejrawe worde es.
Datt wierd wohl en Armenbestattung op Melaten jewese senn. Weil et nett emme esujot leef, wie me et sisch jewönsch hat, moht dat Poppespell des öfteren ömtrecke. 
(De Noberschaff hatt sisch öfters beschwert, on manschmohl konnt och einfach de Meet nett bezahlt werde.)
De Nachfolleje vom Christoph Winters wohr jezz met däm janze Krohm en de Mauthgasse on dann op Lyskirchen Numme 14 jetrocke. 
Op emohl däht sisch och de bekannte kölsche on och em Theaterspell aktive Famillisch Milliwitsch (erst später Millowitsch) bemöhe, öm ene Anspruch op dat Poppespell anzemelde.

Ene tireckte Vewandte vom Winters wohr de Steinmetz Peter Klotz. 
Dä hat nämlich 1849 die Enkelin vom Winters, Magdalena geb. Königsfeld jehieroot. Anno 1863 hätte dann in de Glockengasse opjemaht. Sing Wittfrau däht dat wiggeführe on trock och von he noh do en janz Kölle öm. Veschiede Lück us de Familisch hann dann och noch en Zick lang dat Theate wiggerjeführt. Me kennt z. B. noch e Textboch von 1852.

Esu jingk et emme wigge, bis de ierschte Weltkreech ussjebroche es. De kölsche Obrischkeet hat längs erkannt, wie schön on och wischtisch dat Hännesje Theater füe de Stadt wohr. Dä kölsche Industrielle Max von Guilleaume wohr ene von de jroße Jönner vom Theater on hätt wohl mansche Reichsmark en de Kass jedonn. 

Em Johr 1912 dann dähten sisch zwei kölsche Veeine - Heimatverein Alt-Köln und Kölnischer Geschichtsverein - zesamme. Unge de Schirmherrschaff vom Obebürgemeester Max Wallraf wuurd ene Ausschuss  „ um das früher von jung und alt so bevorzugte Kölner Hännesches in alter, gediegener Form zu neuem Leben zu erwecken „  jegründet.

Am 2. Oktober 1913 konnten dann met Ungerstützung von ALT KÖLN zwei Stöcke von Wilhelm Räderscheidt jespellt werde.

Obwohl esu mansche Veänderung stattjefunge hat, so blevten doch die Tüüpe vom Hännesje emme desellewe. 
Wämme hück em Hännesje sezz on die schöne Stöckelcher sitt, die do jespellt werden, dann ess schön ze wesse, dat me he am Rhing ahle Tradizijone huhhält on dodrop luurt, dat se nett kapott jonn.

Schön datt et esu ess.
He well isch de ierschte Vezäll affschleeße. In spädere Zigge jeht et dann wigger met der „STORY“ vom Hännesje.




#Article 532: Villa Lynen (180 words)


D Villa Lynen es ö Huus ä Stolbersch. Öt wood tösche 1911 un 1913 va Robert Lynen jebouwd. Dä woch met öt Lina Lynen vorhiirod. D Lynens jehüüre zo ön ald Kupfermeestisch-Famelisch un hand och hü noch ö Werk en d Stadt.

Robert woch dr Bouwhäär, singe Schwojer Carl Wilhelm Schleicher, dä och us ön Famelisch va Kupfermeestere stammde, woch dr Architekt.

Robert, dä en ö anger Huus an d selbe Stell wonnde, woohl sisch met dat Huus jätt bouwe, öm aa z jävve. Wenn Bösöck kütt, dann sollt dä Oore maache. Su entstäng ö Huus us Tuffstee met Basalt un Sandstee. Ö jruuß Empfangszemmer un ö Trappehuus, dat sisch se losse kann met Venztere, di en öt Ooch valle mache dat Huus zo önö Bleckvang.

Robert storv ävver 1922 un singe Jong Oscar ärve d Villa. Kött bevöör am Äng vam Zweide Weltkresch d Amerikaner koome, nomm Oscar un sing Vrau sisch öt Lääve. Dat Huss ärvde de Stadt, di doruss z isch ön Polissestatiun maade. Spiir wooch d Böscherei dorä ongerjebraad. Hi send Büros en d Villa Lynen.




#Article 533: Wolfgang Overath (134 words)


Wolfgang Overath (* 29. September 1943 en Siebursch) eß ne ehemolige deutsche Foßballspeller un zick Juni 2004 Präsident vom 1. FC Kölle.

Overath hätt mem Foßballspelle 1953 en singem Heimatverein Siebursch SV 04 aanjefange. 1962 eß'e zom 1. FC Kölle jewääßelt, für dänn e zwesche 1963 un 1977 765 Spell jespellt un 287 Tore jeschosse hätt, davon en d'r Foßball-Bundesliga 409 Spell un 83 Tore. Mem FC eß'e 1964 Deutscher Meister un 1968 DFB-Pokal-Siejer jewudde. 

Zwesche 1963 un 1974 wutt'e 81 Mol en de Deutsche Foßballnationalmannschaff berofe un hätt 17 Tore jemaat. Overath hätt aan drei Foßball-Weltmeisterschaffte deeljenomme: 1966 en England, 1970 en Mexiko un 1974 bei uns en Deutschland. 

Singe jrößte Erfolesch hatt'e 1974 bei de Weltmeisterschaff em eeje Land als se em Endspeel 2:1 jäjen Holland jewonne hann un Foßballweltmeister jewudde sen. 




#Article 534: Underground (Kölle) (144 words)


Et Underground eß ene Klup en Iehrefeld en Kölle. Doh maache se em förmoolije Jewerbejebeet diverse Veraanshtalltunge, en de Houpsaach Mussik un Paaty met Mussik. Et miihßte dovun sin Rock, ,  un esu en Saache, zick neustem och dä Rock ’n’ Roll.

Et Motto fun dä Maacher es:  We deliver Rock ’n’ Roll. 

Dat Underground hät en Kneip, dozoh zwei Sääl, un em Sommer ene Bierjade. Di Säl sen för allem aam Woche'engk för Ver'aanshtaldunge voll.

Dat Underground entstund op enem förmoolije Fabrik-Jrondshtöck. Do woh ens de Helios-Werke jewäse wohre. Bes öm et Johr 2000 wohr do och noch en Mietwerkstatt un ene Wäschsallong, woh Jeder ein hen kumme kunnt. Hück es et  nur noch Jastronomie un Kultur-Varaanshtallder un es en GmbH jewoode. 

Dä WDR hät et ein uder ander Bootleg em Underground opjenumme. Di sen dann en dä Sendung Rockpalaß em Drette jeloufe.




#Article 535: Kneip (151 words)


En Kneip es en Weetschaff, wo mer ze Drinke kritt, ävver nix jruß ze Esse. En Kneipe wod vill jerouch, ävver di Flöpperei es et Neuste verbodde. Wann en Weetschaff mieh met Esse ze dunn hät, wie mim Drenke, dann säät mer Restorang för se, un nit Kneip, ävver öf jenoh weiß mer et nit esu rääsch.

Domet mer se jot fingk, sin Kneipe jän op Ecke, un don domet och zo mieh Stroße op eimol jehüre, esu krijje se och mieh Jäß, weil die nit en en frembde Stroß jon müsse. Ene Jass es, wä en de Kneip kütt, öm sich do jet drinke ze jonn. Dä Weet stellt singe Jäß et Bier hen, un wat se söns bestelle. Wann dä Lade knubbels voll es, wie em Fasteleer, oder fröher noh de Kirch, dann hät dä Weet och ens ene Kellner odder en Kellnerin loufe. Künnt och ene Köbes sin.




#Article 536: Süd-Ossetie (143 words)


Süd-Ossetie es ön Regiun, di tösche Nord-Ossetie un Jeorgie litt. Singe Status es net jekläärt. Jeorgie sitt öt als Deel va si Land a ävver van di jruuße Länder hat mä Russland Süd-Ossetie als eejeständisch Land akzepteert. 

Juri Ionowitsch Morosow es dr Premiemenester, dr Präsident Eduard Dschabejewitsch Kokoity

D Hauptstadt va Süd-Ossetie heecht Zchinwali. Janz Süd-Ossetie es 3.885 km² jruuß. Mä 75.000 Lüüh lääve en dat Land.

Ö paar Moll koom Süd-Ossetie en öt Interässe van d Welt. Su passeerde dat em Joohr 2008 als öt zo önö Kresch koom. Em Aujust mascheerde Soldate us Jeorgie en öt Land örenn. Dat leete d Russe ävver net zo un d russische Armee besatz Süd-Ossetie en ö paar Daach. 

Am 26. Aujust 2008 joov dr russische Präsident Medwedjew bkannt, dat Russland Süd-Ossetie als Staat a erkännt. Usser Nikaragua hat sisch ävver kee anger Land ajeschlooße.




#Article 537: Gabi Pauli (100 words)


Öt Gabi Pauli (* 26. Juni 1957 ä Schweich) es ön Politikerin us Bayere. Se woch ö paar Joohr lang Chefin van dr Landroot en dr Kreijs Fürth. Em November 2007 troon se us d CSU uss un troon d Vreier Wäähler va Bayere beij.

Öt Gabi wood dörch hör Kritik jäje Edmund Steuber bekannd. 2007 woohl Pauli sujar vöör dr Parteivösetz kandideere. En öt Waahlprojramm dat vörjestalld wääde solld, stäng onger angerem drenn, dat ön Ehe jedesmoll mä vöör 7 Joohr aavjeschlooße wäde solld. Dat joov Kniiß en d CDU un vüührde dozo, dat Pauli us d Parteij usstroon.




#Article 538: Josephine Baker (183 words)


Josefin Beiker, ä Änglisch hosch sö Josephine Baker (* 3. Juni 1906 ä St. Louis, Missouri, [USA; † 12. April 1975 ä Paris) wood als Freda Josephine McDonald jeboore un woch ön Tänzerin un Schauspellerin uss Frankreisch.

Öt Josefin läävde als ärm Mädche ä St. Louis un ärläävde do dr Rassehass jäje d Schwazze met. Hör Mamm zwong Josefin önö Mann z hiirode, dä völl älder woch. Dat jäng at no ö paar Wääche scheev un seij leete sisch scheede. En di Zitt veel höre ischte Optrett en ö Theatr.

Em Joohr 1921 hiirode Josefin ö zweide Mol. Dat heeld ävver och net. Dä Naam Beiker van höre Ekx Beikers Will beheld s ävver beij.

Em Theatr fluppde alles. Met 16 Joohr troon s ä Philadelphia op. Wiir jäng öt met New York, Paris, Brüssel un Berlin. Öt Volk woch böjeistert un s sproche van d Schwazze Venus.

Am 8. April 1975 wood hör Lääve än d Schau „Josefin“ opjevüürt. Dat solld an 50 Joohr op d Büühn erinnere.
Josefin Beiker storv am 12. April 1975 ä Paris und wood ä Monacco bgraave.




#Article 539: Adolf Hitler (1263 words)


Adolf Hitler (* 20.Aprel 1889 ä Braunau am Inn; † 30. Aprel 1945 ä Berlin) woch önö dütsche Politiker. 1921 wood hä Chef van d NSDAP un 1933 Reichkanzler van öt Jross Dütsche Reich. Hitler wood zm Diktator, woch vöör dr Holocaus vorantwortlich. Hä braad sich 1945 ä Berlin öm.

Hitlers Famelisch stammde van d Jrenz zo Böhme. Hä koom öm 18:30 Uhr am 20.Aprel 1889 en d Weetschaf Pommer als viirdes va säähs Kenger zr Wält. Singe Papp hosch Alois, sing Mamm Klara. Van di 6 Kenger woode ävver mä Adolf un sing Schwästr Paula erwaahße. Di angere storve vreuer. Adolf hod ävver noch 2 unehelije Jeschwistere.

Hitlers Stammboohm es net jeseschert. Su woss Hitler net, wä singe Jrusspapp woch. Hitler vorsooht immer, sing Vorjangeheed z vortusche.

Als Kengk trock Hitler döck öm. Z isch no Passau, dann no Lambach un dann no Linz. Dr Berof als Zöllner va singe Papp maade dat nüdisch. Hä woch ö schläät Schüllkengk un mood sujar Schülljoohre no wiederholle. Als singe Papp storv, boohn d Schüll sing Mamm a, Hitler z vorsätze. Hä mööd ävver dovör d Schüll wäähßele. Dat däng s och un hä besood d Realschüll ä Speyr. Dat klappde ävver och net un hä vlooch met 16 Joohr ohne Avschloss van d Schüll.

Ä Wien liirde hä d Schrefde va Liebenfels kenne un domet singe Rassewaahn. Ä häm entstäng dr Jedanke, dat d Arier die beitzde Mänsche wöre. 

Als sing Mamm jestorve woch un hä an d Schüll net opjenomme wood, jäng häm öt Jeld us. Hitler woch jezwonge, ö Obdachluseheim op z söcke. Mä met öt Moohle van ö paar Beldcher vordeehnde hä ö paar Jröchelcher. Damols hassde hä d Jüdde ävver noch net ösu. Su es bekannd, dat hä döck Belder an Jüdde vorkoovde.

Am 5. Februar 1914 wood hä no öt Militär ä jö trocke. Dr Ischte Weltkresch broch us un hä melde sisch als Soldat.

Met 25 Joohr hot Hitler Spass dora, dat dr Kresch ussbroch. Am 16. Februar troon hä d bayrische Armee beij. He hot hä ischte Ärfolje un wood zm Jefreide jemaad, kräät sujar öt Isere Krütz 2. Klass vorlinnt. 1916 wood hä vorlätzt un koom en ö Krankehuuß.

Als hä do entlosse wood, vreude Hitler sisch wärm dorop, kämpfe z dörfe. Flott veel hä op un kräät ö paar Orde. So wood häm öt Iserne Krütz 1. Klass vorlinnt.

Öm net no öt Militär wärm op d Stroß z setze, vorsoot Hitler ösu lang als möjelisch, en d Kasern bliive zu dörfe.

Öt duurde net lang, do kräät hä ischde Kontakte zo Ernst Röhm. Dä sooch ä häm önö Käll, dä nationalestische Idee onger öt Volk bränge kutt. Hitler wood ussjebeld, vöör önö Hoof Lüüh mulle z könne. Usserdem brudde s häm als Spetzel, öm z ervahre, watt en anger Parteie vöörjäng. 

D DAP wood op häm opmerksam un Hitler troon dönö 1919 beij. En di Zitt wuss och sing antisemitsche Vörstellung. Dörch Hitlers Hölp woss d DAP mi un mi. 1920 benannt s sisch en NSDAP öm. 1921 jaahrde Hitler d Parteichefs zm Deuvel un wood sälvs Vörsetzende.

D weetschaftliche Situation ä Dütschland woch siihr schläät un Hitler erwaade, dat sing politische Idee van öt Volk ongerstötzt wööde. So putschde hä met sing Vrönde am 8. November 1923 ä Münche. Vöör häm wood dat ävver önö Schlaach en öt Jeneck. Am nächsde Daach wood hä vassjenomme un solld vöör 5 Joohr en öt Kitsche jo, brudde ävver mä 1 Joohr aav z setze. En di Zitt entstäng dr ischde Band va „Minge Kampf“. 

Dörch d Mullerei övver dr Hitler-Prozess wood d NSDAP noch bekannder. Dr Dörchbroch koom ävver dörch d Wältweetschaftskriise. D Rejiirung broch usseree un öt koom met dr Brüning önö Rejiirungsvösetzende, dä mä dörch dr Hindenbursch am Lääve jehalde wood.

Hitler hod 1925 sing Staatsbürjerschaf als Österreicher opjejovve un öt duurde bes 1932, eh hä Dütsche wood. Ösu lang woch hä Staateluuß. En dat Joohr wood d NSDAP beij d Waahle su stärk, dat Hitler sisch zm Reichkanzler maade. Dä Dörjee en d damoohlije dütsche Demokrati maade öt Hitler janz einfach, en stärke Positiun z kriije. Sälvs Hindenbursch ongerstötzde häm dobeij. Domet jäng d Zitt van d Demokrati ä Dütschland vorbeij un en schlämm Diktatur stäng öt Volk bevör.

Am 28. Februar 1933 brand dr Reichsdaach un d NSDAP schob dat d Kommuniste en d Schoohn. Öt joov ön Notvorordnung un domet hod Hitler di Möjelichkeet jeschaffe, Rääte, di d Demokrati öt Volk jitt, usser Kraft z sätze. Öm sich sing Positiun z seschere, schob d NSDAP öt Ermächtijongjesetz hängerher. Dörch ön manipuliirde Waahl koom dat Jesetz dörch. 

Röhm, däm Hitler mitlerweil jevresse hod, wood en d Naaht van d lang Mäzzer ömjebraad. Ävver en d Naaht rollde noch önö Hoov Köpp. Völl, di jäje Hitler opponiird hodde, moote dra jlööve.

No dr Duud va Hindenbursch wood Hitler am 2. August 1934 Chef van d Weehrmacht. Va do a wood hä mä noch Vührer un Reichskanzler jenannt. 

Sing janze Diktatur woch dörch dr Antisemitismus jeprächt. Hä hassde d Jüdde un däng alles, öm s öm z bränge. Op d Wannseekonferenz wood beschlooße, dat alle Jüdde ömjebraat wääde sollte. Dr Holocaus stäng ö Völ bevöör. Önö Nam wi Konzentratiunslajer Auschwitz-Birkenau weed ni mi vorjeiße wääde. Hitler un sing Parteij maade ävver och Zijeuner, Homos un Lüüh, di anger Parteije a jehoote, kapott. Ön Mordindustri entstäng, em Jruuße wi ä Auschwitz, ävver och em Kleene, wi öt Beispell van öt Konzentratiunslajer Barth zeecht. Övver 6 Milliun Jüdde send dobeij ömjebraad woode. Met d Aktiun T4 woode alleen ä Dütschland  Nervekranke ömjebraad.

En di selbe Zitt rüste Dütschland op. Öt woode Waffe jebouwd un d Armee wood stärker un stärker. 1933 ongerbroch Hitler d Jespräche övver Avröstung, hä mängelnde beij Putsche ä janz Europa met un sorchde em Määz 1938 dovöör, dat Österreich a Dütschland veel, zr Ostmark wood. Em Herbst 1938 erzwong hä, dat och öt Sudeteland a Dütschland veel.

Am 1. September 1939 woch öt ösu witt. Dütsche Soldate övverveele Pole un no komm 14 Dach woch dat Land jeschlaare. Wiir jäng öt met Dänemark, Norweje, Beljie, Holland un Luxemburch. Öt soch ösu uss, dat öt kenn Probleme vöör d dütsche Armee joov. Hitler held sich vöör onschlaachbar. 

Ä Dütschland velle jetzt d Bombe van d Alliierde un völl Städt woode ä Schutt un Eisch jelaad. 

Am 6. Juni 1944 entstäng van d Normandi uss ön zweide Front un d Dütsche vorloore Schlacht övver Schlacht. Mo hat ussjerechnet, dat övver 55 Milliun Mensche en dä Kresch hön Lääve verloore hand.

Hitler woch krank un Ärzte saare hüü, dat hä onger Alzheimer ledd. Am 19. Määz 1945 joov Hitler dr Beveehl d dütsche Infrastruktur kapott z maache (dr Nerobefehl), damet dr Feind nüühß mi vörvänge kann, dat hä bruche kütt. Dat wood ävver net mi ömjesatze.

D Beveehle, di va Hitler koome, woode emmer jäcker un sing Kommandante satze di zm Deel jar net mi öm. Hitler jlood, dat hä va sing eeje Lüüh vorroone woode woch. Am 22. Aprel 1945 hott hä önö Nervezosammebroch un wees a, all sing Papiire un Dokumente z vornichte. 

Öt jäng nun flott. Hitler maade si politisch Testament un schreev och noch ö paar prevate Wööd. Am 29. Aprel hiirode hä sujar noch sing Vröndin Eva Braun. Öm 15.30 Uhr braad hä sisch met Jeff öm. Sing Lisch hand s em Hoff van d Reichskanzlei vorbrannt.

D russische Armee had d vorkoohlde Reste va Hitler usjejraave un op ö Kasernejelände beij Magdeburg bejraave. 1970 woode s noch ens ussjejraave, janz vorbrannt un d Eisch en önö Baach jestreut.




#Article 540: Rüerzang (101 words)


En Rüerzang oddo Roorzang es en Aat Zang, di der Enshtallatör bruch, wann hä aan Rühr]e aam werrke eß. Et jidd_en jaanze Pöngel ongerscheedlesch jeboute Rührzange. Alle han flache Sigge för ze jriife. Di künne e nit, e beßje odder doll jeriffelt sin. Der Affschtand zwesche dä Sigge kam_mmer verändere un enshtelle, esu wigg usseneejn, wi mer_et bruch, öm en beshtemmpte Schruuf, Motter, odder et miihtß en Övverworref_Motter op- odder zohdriije ze künne, di beim Anenandermaache fun Rühre, Krane aanschruuve, un esu jet, jebruch wääde.

De ongerscheedlijje Aate, en Rührzang ze boue han ons janz eije Zoote en de Werrekzeusch_Keßß jebraat:




#Article 541: Braunau (205 words)


Braunau es ö kleng Städtche, dat op de österreischische Siih van dr Inn litt, onjeväär 15 Kilometr van di Stell vott, wo dr Inn un d Salzach zsammeloufe.

Öt ischte Moll wood dr Ocht Braunau em Joohr 788 no Christi Jeburt en d Bösch opjeschrävve. Damols hosch öt ävver noch net ösu. Dat duurde bes 1120. 1260 kräät Braunau d Rääte van ön Stadt, ävver 1380 jäng öt met Braunau bärchaav. Dörch önö Brand wood bo alles kapott jemaat. Dono paßeerde dat, wat völl Städt ä Jrenznööde paßeerde. Öt joov Kreesch un öt wood jeschooße un kapott jemaad. 

Ävver 1889 wood ä Braunau enne jeboore, däm öt Jott sei Dank mä eemol jejovve hat. Adolf Hitler koom he op d Welt. Un dann wood 1938 noch enns övver Braunau jesproche. D dütsche Soldate mascheerde dörch öt Städtche no Österreich örenn. Dono wood öt reuisch ä Braunau.

Hüü es Braunau ö modern Städtche. De Lüüh werke he wi övverall op d Welt. Wä no Braunau kütt, dä väärt met öt Auto övv nämmt d Bahn. 

Ävver d meetste Turiste, di no Braunau komme, dönnt dat, öm sisch enn Stell a z kikke, dat Huuß, wo Hitler jeboore wood. Önö Stee vöör di Stell wiißt dorop henn.




#Article 542: Inn (110 words)


Dr Inn es önö Fluss ä Dütschland, Österreich un d Schweiz. Hä es enne van d rääte Nävveflöss van d Donau. Met 517 Kilometer es hä at ärch lang. 

Dr Inn leuft beij sing Mündung en d Donau. Dobeij hat hä manchmol mit Wasser als d Donau sälvs.

Dodörch dat dr Inn uss d Schweiz kommönd, dörch Österreich läuft un dann och noch dörch Dütschland singe Wääch vängt kann mo sisch sing Roll jott vörstelle. Hä spelld zm Deel och hü noch vöör d Scheffvaart ön baschtije Roll.

Ävver en d leitzde Joohre wood dörch dat Wasser van dr Inn völl Strom produzeerd, su dat Stauwääre a alle Äcke stönd.




#Article 543: InterNetNews (126 words)


Dat Projramm InterNetNews weed afjekööz med INN, als  och inn, un eß ene Freeware|fräje ßööver för de  em .
Dä inn wood aff 1991 fum  ußjedaach un jeschrevve.
Zick em Joohr 1996 hät dat  — afjekööz med ISC — dä e beßje övvernůmme. Dä  en de Houpsaach, un andere, donn en wigger betreuje un äntwekkelle, un als en Räfferänz-Emplemäntazjohn för et  NNTP flääje. De ISC hälld_en och för Daun_ze_loude paraat. Hä eß unger en fräje Lizänz för Jehde ze hann, de besje shpezjälle ISC-Lizänz, di_j_en äänlesch Lizänz es, wi de BSD-Lizenz med zwäj Klauselle, jedenfalls_en -Lizänz. Hä leuf op alle -aatijje Süßteeme, allsů och met Linux un OS/X. Hä kritt un scheck de  tiräk fun un noh ßöövere, wam_mer se ennställd_un di_j_em dat Rääsch dozoh jevve.




#Article 544: Burch Koraidelstee (571 words)


D Burch Koraidelstee, op Huchdütsch heecht di Coraidelstein, es ön vreuere Burch an d Mosel. Hü z Daachs es öt mä noch ön Ruin. Burch Koraidelstee litt beij dr Ocht Klotten.

Met d Bösiidlung en di Jäjend hat öt at lang vöör dr Burchbouw a jevange. At em 3. un 4. Jahrhondöt hodde an di Ställ dö au Römer nö Stötzponkt. Au Mönze un Schärver zeechde dat. Mo kann dova ussjo, dat van d Hövvel uss, d Römer dr Floßß övverwachde. Dä Opdrach dozo koom möjelicherwiiß us Triir, wat damols ön Kaiserstadt jewä woch. Dat ändernde sisch em Joohr 395 als di no Mailand ömtrock. Domet vorloor Triir un och d römische Stötzponkte an d Mosel a Jeweet un woode spiidestens em 5. Jahrhondöt opjejovve. D Franke un d Alemanne hand s dann kapott jemaad. Dat ärkläärt och, woröm d leitzte römische Mönz va Kaiser Magnentinus us öt Joohr 395 stammd.

D Burch wood em Meddelalder jebouwd. Sun Burje hosche damols Veste. Bouwhäär woch Pfalzjraf Hermann I. Dat Jrondstöck jehood öt fränkisch Könnigshuuß, zo däm och Hermann I. zalld. Dr Jrond, an di Ställ ön Burch z bouwe woch dr sälbe, dä och d Römer hodde. Van d 90 m huhe Vels hod mo önö johe Övverbleck övver d Mosel un jeschötzt woch mo do ovven och noch.

Bes zm Joohr 1140 wood d Burch va pfälzische Vögte bewonnt. Dr ischte wood van d polnische Könnijin Richeza, ön Doohtr van dr Pfalzjraf Ehrenfried äjesatze. Tösche 1140 un 1192 wooch d Burch Eejedom van öt Reich, ö Reichsjot, wi mo dat damols nannt. Dr Könnig Adolf va Nassau woch jezwonge, d Burje ä Cochem un d Burch Koraidelstee z vorfände. Hä brudde Knöpp. Su veel s d Kurtriirer en d Häng.  Hein va Klotten kräät van dr Bischoff Balduin va Luxemburg d Ärlaubness, nävver d Burch ö Huuß z bouwe. Sing Doohtr Jutta und un hörö Mann Dietrich va Kesselstatt övvernomm dat Lehe. Di Wääßelei held noch ön janze Zitt a un jäng sujar noch flottr. Tösche 1410 un 1542 hodde d Ritter van d Winneburg öt Saare. 1545 övvernomm Heinrich va Hagen önö Deel van d Burch. Beij di Nachvoljer joov öt bald Kniiß. Öm däm us dr Wääch z joo vonge s a, tösche 1543 und 1547 neu Deeler van d Burch z bouwe. Däm kräät Heinrich va Hagen. Dä alde veel an d Winneburger. En d Ongerlaare us di Zitt vängt mo ön schünn Vöörjab. Venstere dörch di mo van dä alde en d neue Deel kikke kann, moote zojemuurt wääde. Kenne sollt en d Buud van d angere kikke dörfe.

Tösche 1575 un 1587 veel d janze Burch a Haust va Ulmen. Bes 1654 deelde sisch ön Ervin va Haust va Ulmen un önö Erve va Hoin va Hartenfels dat Lehe. Dono wood Johann Eberhard va Kesselstatt Häär op d Burch. d va Kesselstatts bleete dat bes 1917. 

Op Belder us öt Joohr 1831 kann mo sisch ävver at bekikke, dat us di Burch ön Ruin woode es. Dr Zervall es jott z erkänne. Ö Beld va 1838 zeecht at öt Beld van ön Ruin un 1841 erkännt mo mä noch dä Bärchfriid, ö paar Türm un jätt Reste va Muure. Dat janze wood bouvällisch un 1906 schreev dr Rejiirungspräsident va Koblenz, dat sescherjestallt wääde mööd, dat nuuß dörch ömkibbende Muure un Törm passeerd. D Kesselstadts hand dorop önö Müürer dr Opdrach jejovve, dr Bärchfriid no z muure.




#Article 545: Zsammebroch van dr Finanzmaat em Joohr 2007 un 2008 (275 words)


Dr Zsammebroch van dr Finanzmaat em Joohr 2007 un 2008 woch ön wältwitte Kriise van d Banke.

D ischte Anzeechen woore em Joohr 2007 en d USA z erkänne. Kapotte Firme, lääch Portmonees beij völl Lüüh un hoofewiiß Hüüser, di z vorkoofe wore, ävver kenne Kööfr vonge. Watt z iisch mä no ön Engenheet van d Amerikaner ussooh, wood schlämmer un schlämmer. Banke waggelde, woode vöör önö Appel un ö Ei vorkooft. Beij ö paar fluppde dat ävver net mi. S jänge kapott. Döck moot dr Staat äjriife un Jeld pompe. 

Ä Dütschland erwischde öt z ischt d IKB Bank un d SachsenLB. Milliarde Euro woode do en dr Sand jesatze. Ävver och d BayernLB un d WestLB schreev ruh Zahle en d Bösch. Em September 2008 troff öt d Hüpo Riöl Esteit. 35 Milliarde Euro woore nüdisch, damet do dö Döör net zo veel.

Am 13. Oktober 2008 maad dr Staat Dütschland 480 Mrd. Euro locker, öm wärm Vortraue en dr Maat z brenge. D Börse schinge dat z begrösse.

D USA trefft öt besongisch häll. Hoofewiiß mache Banke zo. Hüpotekebanke trefft öt am schlemmste. Name wi IndyMac övv Lehmann Brothers jönnt dörch d Presse. Dat Rad driint sischer flötter un flötter. Dr Staat vorsöckt dörch 700 Mrd. Dollar dr Maat z stabiliseere. Ävver dat fluppt net ösu, denn dat janze vällt en d Zitt van d Waahle tösche John McCain un Barak Obama.

Öv sisch un wann d Banke sisch wärm erholle, es schwoch z saare ävver öt schingt sescher z see, dat Usswirkunge op d Weetschaft entstoh wääde. D Autoindustri hat at d ischte Kurzarbeed un sescher weed öt net dobeij bliive.




#Article 546: Porta Nigra (311 words)


De Porta Nigra es en ahle römesche Schtadtpooz fun Trier.
Dat es ene lattäjnesche Name, dä ävver eetz ussem Meddelallder shtammp, un woh mir de schwatze Pooz för saare däte. Dohmohlß hät mer ävver och et  doför jesaat, däm Mars singe Pooz. Hück sare se en dä Shtadt fö jewööhnlesch bloß de Porta doför. Jebouwt woode eß se esu aff 180, janz jenou weiß mer dat nit. Aanfänglesch wohr di Pooz hell, ävver di Shtäijn woote övver de Johre düüster un schwatz, dat kohm fum Verweddere. Di Pooz hät övver de Zick en paa Aanboute krääje, di hück widder fott sin, un annder verloore, di se aanfangs jehat hät. Hück weed se als e Wohrzeiche fun Trier aanjesinn, un de UNESCO hät se op de Leß mem Weltkulturerbe jedonn.

Mer schriive et Johr 180, onjevähr, un wat mer hück als Trier kenne, heeß noch Augusta Treverorum, dat es lattäjnesch för em Augustus sing Shtadt em Land fun de Treverer. De Treverer wohre enne järmanesche Shtamm en dä Jääjendt. Do woht ene neue Zohjang en de Shtadt fum Norde, un ene neue Ußjang, jebruch. Mer wohr nämmlesch jrad en neu Shtadtmoor aam opreschte. Dodoför woht Sandshteijn jenumme. Spääder es dat en Verjesseheit jeroode, wann di Pooz jenou jebout wood, un mer hät en Zick lang aanjenumme, et wöhr eets em drette udder esujaa em feete Johongert jewääse, dat hät sesch ävver nit dorschjesatz.

Di zweij Name för di Pooz,  un , sin ävver et eets en enem Booch uss_em zwöllefte Johrhongert ze lässe jewääse, dä . Do heijs_et övver de Treverer:

Et weed wall esu sinn, dat de Jrönd för di Name e betzje en Lejänd sin. Jedenfalls hät dä Schriiver dohmohls jejleuf, dat die Shtadt Trier em Johr 2003 för Krestus fun dä Treverer jebout woode wöhr. En Wohrheid eß se öm 16 för Krestus eröm fun de Römer jejröndt woode.




#Article 547: Balduin va Luxemburch (150 words)


Balduin va Luxemburch och Balduin va Triir (* öm 1285 ä Luxemburch; † 21. Januar 1354 ä Triir) koom us öt Jöschlecht van d Luxemburjer. Hä woch tösche 1307 un 1354 Ärzbischoff va Triir un och noch Kurfürst va Triir. Zosätzlich woch hä och noch dr Adminestrator van d Bistümer Worms un Speier.

Zo sing Zitt joov öt komm enne Kurfürst en öt Hellije Römische Reisch, dä mi z saare hot. Sälvs ä Italie vorsooht hä, d Politik z ändere.

Döheem schaffde hä öt, Kurtriir dörch dr Vorbund va Triir un Koblenz ön jruuße Bedüung z jävve. Öm dat z schaffe, leet hä d Burch Trutzeltz, Burch Baldenau un d Burch Balduinseck bouwe.

Sälvs vöör Kresch schräckde hä net zröck. So belajernde sing Soldate en d Eltzer Feehde d Burch Eltz. Ävver sujätt fluppde net emmer, wie dr Ussjang van d Jrenzauer Feehde zeecht.

Balduin storv am 21. Januar 1354. 




#Article 548: WestLB (133 words)


D WestLB es ön Aktiejesellschaf met Setz ä Düsseldorp un Mönster ä Westfale. S jehüüd zu d jrützte Banke ä Dütschland.

Dürch Fusiun us van d Rheinische Jirozentrale un d Provinzialbank suwi d Landesbank vöör Westfalens Jirozentrale entstäng s am 1. Januar 1969. Völl anger Büros op d Wält koome em Laufe van d Joohre dozo.

Öt Land NRW jehüüre d meetste Andeele van di Aktiejesellschaf.

Dörch Spekulatiune, di donävver jejange woore vorloor d Bank övver 1 Milliard Euro tösche 2007 un 2008. Dat veeel en di Zitt van dr Zsammebroch van dr Finanzmaat em Joohr 2007 un 2008. Dütschland had met völl Jeld jeholpe, da töt d Bank övverhaupt noch jitt un net all di Lüüh hön Ställ vorloore hand. Wi öt ävver op Dauer wiir jeet kann mo noch net saare.




#Article 549: IKB Bank (105 words)


D IKB Bank, di och IKB Deutsche Industriebank AG es ön Jruußbank, di sisch dorop spezialiseert had, Firme Jeld z pompe. Dr Setz van d Bank es Düsseldorp.

Met övver 22 Mrd. Euro en d Bilanze un 1400 Lüüh, di sisch vöör d Bank krom lääje, jehüüd s zo d gruuße. 

Dörch dr Zsammebroch van dr Finanzmaat em Joohr 2007 un 2008 kuut d Bank op eemol net mit zaahle un hött zomaache mösse. Ävver d KfW-Banke hand Jeld zojeschooße su dat dat Jeschäft flott wärm leef.

Öt es jeplant, dat d Lone Star Funds Investmöntjesellschaft sisch met övver 90 % bei d IKB äkooft.




#Article 550: Burch Trutzeltz (134 words)


Burch Trutzeltz es ön Ruin en d Eefel. Se steeht op önö klenge Hövvel nävver Burch Eltz en d Nööhde van dr Ocht Moselkern an d Mosel.

An d vreuere Burch send mä noch ö paar vorvalle Muure övverich ävver mo kann sisch noch vörstelle, dat dä klenge Hoof Keie öns ön Burch woch. Dr Burchturm es noch jott z erkenne.

Kurfürst Balduin woohl singe Äfluss va si Triir no Koblenz usdeehne. Dozo vorsooht hä net mä en d Eltzer Feehde d Burch Eltz z övvernämme, hä probeerde och, dörch dr Bouw van ön Belajerungsburch, d Burch Trutzeltz, singe Jechner kläng z kriie. 
En d köttste Zitt wood s jebouwd. Meestens holpe d Buure us d Jäjend dobeij. 

Van d Burch uss wood Burch Eltz met Keie beschooße. Kattapulte hodde s op Burch Trutzeltz. 




#Article 551: D Sendung met d Muuß (170 words)


D Sendung met d Muuß es ö Fernseehprojramm, dat d ARD vöör Kenger ussstraahlt. Ajesproche wääde solle Kenger em Alder va önjeväär 5 bes 100 Joohr un äldr.

Öt ischte mol leef di Sendung em Joohr 1971. Ziihl es öt, d Kenger Spaß am Liire z vormittele. Seij solle op ön schünn Art un Wiiß liire, dat öt Vreut mache kann, jät z ervaahre. Di Sendunge komme van alle möjeliche Fernseehanstalte, dat heecht van dr WDR, dr RBB, dr SR un van der SWR.

Am beitste vorsteeht mo dat, wenn ma sisch Theme akikkt, övver di je jät jezeecht weed. So wääde Vroohre beantwood wi „Woröm es dr Hemmel blau?“, „Wisu vlütt ö Vluchzeuch?“ övv „Wisu es ön Banan scheev?“. Dörch d Sendunge kann d ARD ävver och önö Hoof Knöpp vordeene, denn anger Länder zaahle jäähr düühr Jeld dovör.

Nävver d Muuß em Film treent d Muuß och op d Büühn op. Önö Mänsch en ö Kostumm van ön Muuß sorcht vöör Vreud beij d Kenger vöör d Büühn.




#Article 552: Frank-Walter Steinmeier (137 words)


Frank-Walter Steinmeier (* 5. Januar 1956 ä Detmold) es önö dütsche Politiker van d SPD. Seijt öt Joohr 2007 es hä dr dütsche Ussemenestr en öt Kabinett van öt Angela Merkel. Em Oktober 2008 wood hä als Kandidat vöör d Kanzlerschaf beij d Waahle em Joohr 2009 jewäählt.

Steinmeier wood 1956 als Kengk van önö Arbeedr jeboore un studiirde Räätswesseschaf ä Jiiße. 1982 bestäng hä sing ischde Abschlossprövung, 1986 sing zweide, bleed dann ävver ön Zitt an d Huchschüll. 1992 maade hä singe Doktor met ä Werk övver „Bürjer ohne Dach övver dr Kopp – tösche Flicht zr Ongerkonft un Räät op Wonnöge, Traditiun un Zokonft van staatlisch Äjriife, öm dovör z sorje, dat Lüüh oohne Dach övver dr Kopp jöholpe weed“ .

Em November 2005 wood Steinmeier dütsche Ussemenestr.

Als dr Müntefering zröcktroon, wood Steinmeier Vizekanzler.




#Article 553: Perwis Kambachsch (125 words)


Perwis Kambachsch es önö Ziidungsmänsch us Afjanistan. Hö wood van ö afjanisch Jericht zm Duud vorurdeelt. Dat Urdeel wood ävver en d Töschezitt ä 20 Joohr Klingelpötz ömjewandelt.

Perwis Kambachsch hod us öt Netz van ön islamische Siij önö Artikl öraavjelaane un dm sing Ziidungskolleje zr Diskussiun jejovve. Öt jäng öm d Rääte, di Vraue em Islam hand. Öt Jericht sooh öt als ärwesse ä, dat Perwis Kambachsch sisch dörch di Texte övver dr Islam lostisch jemaat had. Hä wood zm Duud vorurdeelt.

No dat Urdeel joov öt önö weltwitte Opstand. Dat Urdeel woch ävver su entstange, wi öt dr Islam zo jesteeht. Öt wood sujar van dr Senat bstäticht.

Am 22. Oktober 2008 wood bkannd, dat dat Urdeel ä 20 Joohr Jevängnis aavjeändert wood.




#Article 554: Antoniuskapäll (108 words)


D Antoniuskapäll es ön Kapäll ä Mönster. S steeht op dr Wäch va Mönster no Breenich.

Dat Kerchehüssje wood em Joohr 1718 jebouwd, ävver ösu richtich väädisch es dat damols net woode. Dörch ö Ärdbeebe wood öt wärm kapott jemaad. Öt had dann ön janze Zitt jeduurt, ii dr Abt va Mönster dr Opdrach joov, d Kapäll wärm op z bouwe. Dat woch em Joohr 1781.

Dono had sisch ävver noch döck jätt an d Kapäll jeändert. Dobeij wood us ö Dreiäck di Form, di mo hüü op dat Beldche sitt.

D Antoniuskapäll jehüüd zo en Jrupp va vönf Kapälle, di d Zentralkerch, öt Kluster va Mönster, ömjitt.




#Article 555: Jlükol em Wing Skandal (609 words)


Em Johr 1985 kohm ene Skandal op: Jlükol em Wing!

Zick Johre hatte se en Ößtrisch dat Froßschozmeddel Diethylenglykol en der Wing jeschott, un en Dütschland, en de Houpsaach en de Pallz, han de Winzer der eije Wing met däm Jlükolwing uß Ößterisch verschnette. Dat all wohr verbodde.

Opjedeck wood de Schweinerei nohdämm dat ene Winzer bemm Finanzamp opjefalle wohr, waijl dä maßßisch Jlükohl jekouf un dat bei de Shtüüer als Koßte för singe Bedriif aanjejovve hatt. Do han di_j_enß nohjefochsch, woröm un woh för dat dann jebruch wöhd. Eruß kohm, dat en Österisch un en Dütschland Wing jepannsch un alß su jenannte Quallitätswing] opjemaat op der Maat jebraat wood, un dat en jruße Menge. Domet di Dreßbröh wi söße Wing schmecke dät, dan di äävenß dat Di'ethylen'jlükol en dä Wing jedonn.

Dat Zeusch es ene Jeschmacksverstärker, ävver nit för en et Esse un Dringke zohjelohße, un ess_en Aat könßßlijje Sößshtoff. Dä Name säät dat och, Jlükol kütt fum jriischesche , spresch „glükos“, un dat bedügk „söß“. Dat Diethylen es ene dubbelte Alkohol.

Domet weet dat Jesöffs fill söößer, ävver och äteerėsch]er, wat dänne Aromashtoffe uß dämm Wing zejoote jekumme sin sůll.

De Winzer ier Prööf-Verbände donn der Zockerjehalt fum WIng kontrolleere. Wann uß dä Druuve fun dämm Jaajang, woh mer der Zockerjehalt fun wëijß, jaa nit dat wääde kann, wat dernoh em Wing dren eß, doh kritt dä Winzer e Problem. Do wëijß mer, dat hä Zocker ov Säure ov Wingbrand dobei jejovve hät, un dat eß verbodde bëij Qualitätwing. Dat Jlükol määt zwa, dat dä Wing söößer schmeck, ävver dä Zockerjehalt dëjht_e nit ändere, esu kann dä bemm Pfööfe fum Zocker nit opfalle.

Em Borjeland han se vier Weinbuuore jekasch, zwëij fun dänne woodte för shpääder fun Jereesch för ettlijje Joohre en der  Bou jescheck. Ävver de miihßte Jlükolwing han se am Wagram jemaat, woh och dä Shiimiker Otto Nadrasky metjehollfe hät, dä als ëine fun de Schlemmßte Verbräsher jėllt. Dä Baaß fun dä Firma „Brööder Jrill“, dä Karl Grill wood verknack, un dät sesch dann et Lävve nämme.

Nevvebëij feel op, dat en Rhingland-Pallz ettlijje Firme, di doh Wing affolle dääte, ang Maßß dänne iere dütsche Wing met Jlükohlwing uß Ößterisch jemesch hatte. Och dohfun moote ettlijje för der Kadi.

Dat Diethylenglykol es lang nit esu jefftesch, wi dat Monoethylenglykol, wat och Ethylenglykol jenannt weed, wat dermiihtß en FroßßSchozMeddel enjesaz weed, weil et bellejer eß, sönß dëijd_et doh dersellve Deenß. Di Mänge, di mer en däm verpanschte Wing jefonge hät, sen ävver för der Minsch nit schlemm — op Duur künne esu Wenzeschkëijte de Livver, de Niire un dem Heen nix aandonn. Esu wöhr ene Jesunde sellfs wann hä fill jesoffe hät nit verjeff woode, han de Vertëijdijjer fun dä Wingpansche für Jereesh] jesaat. Wam_mer ävver Wingbrand uß däm Jlükohlwing määt, da sammt sesch dä Jlükohl do aan, un dä Schabau, dä am Eng eruß kütt, dä künnt joot jeväährlesch sin.

Dorsch der Jlükolwingßkandal han se Ößtrisch dat Wingjesez] övverärbbeeijt, jez ess_et ei fun de schärrefßte op de Wält, un de Kontrolle] däderwääje en Ößtrisch sen bei de jenoueßte en jannz Europpa. Jede einzel Fläsch moss_en shtaatlijje Banderol han, för se ze |kennzäijchne, iih dat se en der Verkouf darref. 

Dat Teema Wingpansche woo wochelang et Houpteema en de Medije un de Winzer un dä Wingaanbou en Ößtrisch looche am Boddem. Keine wullt mieh Wing fun do koufe un se kunnte pracktėsch nix mieh en et Ußland affsezze. Milljuhne Fläsche Wing woodte fott jeschott. En Belljie han se Wing uß Ötrisch janz verbodde, un en Dütschland sėn allëijn vier Milljuhne Litter Wing fun de Ovvereshkëijt beschlachnahmt woode.

Dat Woot „Jlykol“ wood et Woot fum Johr |1985.




#Article 556: Chandrayaan 1 (123 words)


Chandrayaan I es dr Naam van d ischde indische Mondmissiun. 

Am 22. Oktober 2008 schaffde öt dr Staat Indie sing ischde Raumsond no dr Mond z schecke. 2 Joohr lang soll di Raumsond öm osse Mond vleeje un Informatiune sammele. Wichtich es Indie dobeij ävver winnijer dä Mond sälvs. Dat Land well probeere, öv sing Technik jott jenoch es, öm ö sun Missiun met Ärfolsch dörchzevüüre.

Ö 20 kg schwoch Pakätche änthäld ön Sond, di op dr Mond lande soll. 

No singe Start vlütt d Sond ä 5,5 Daach bes no dr Mond un vlütt dann än ön Hüüde va onjeväär 1000 km öm däm öröm. Dann jeet öt deeper öraaf bes ön Hüüde va 100 km. Zwei Joor lang soll dat duure.




#Article 557: Kraftwärk Heimbach (262 words)


Dat Kraftwärk va Heimbach litt en d Eefel. Öt jehüüd zo ön Reih va Kraftwärke, di an d Stauseee an d Rur ajelaad woode.

Dat Kraftwärk stammd us öt Joohr 1905 un beträckt si Wasser us dr Uftsee. Dörch önö Stolle läuft öt 110 m deeper op d Räär van d Turbine. 1905 woch ö töt stärkste Kraftwärk van d Welt. Öt erreichde 12.000 kW.

Seijt 1905 had sisch ävver önö Hoof jeändert. Di au Turbine – aach Stöck woode ajedrävve – leefe bo 70 Joohr lang un han nu ussjedeehnt. 1975 woode s ußranjiird un dörch zwei neu Turbine ersatze, di nu 16.000 kW schaffe.

Di ald Maschine stönt noch en di Räum örömm un wi well, da kann önö Bleck dorop wärpe. övverhaupt moss jesaat wääde, da töt lisch luunt, van d Rondwääch öm dr Stausee ö paar Schrett no d Siih z mache un sisch di Hall met di alt Maschine öns a z kikke. Alles es osu jott erhalde, dat dat Kraftwärk en d Kunstbösch jenannt weed. Messing un Marmor vängt mo he en Maschinehalle.

Am Äng van dr Zweide Weltkresch maade d dütsche Soldate d Rööhre no öt Kraftwärk kapott om dörch dat Hochwasser d Rur ösu voll wääde z losse, dat dodörch d alliiirde Soldate opjehalde wääde kütte. Dat dat önö Schoss en dr Ovvent woch, dat wesse mo hü.

Di schünn Hall weed hü z daachs jenotzt, öm Konserte aav z halde. Dann wääde d Turbine avjeschalt, damet dat Späktakel net jestüürt weed.

Ö kleng Museum van dr RWE wood och en di Hall opjebouwd.




#Article 558: Burch Eltz (335 words)


D Burch Eltz es ön Burch an d Mosel. Völl saare, da töt enn van d schünnste Burje ä Dütschland es. Dat Bouwwärk wood an dr Övverjang van d Eefel no öt Maiveld jebouwd.

D Burch stammd us öt 12. Joohrhondöt, dat heecht öt es ö Bouwwerk us öt Meddelaldr. Öt ischte mol tauchde d Naam em Joohr 1157 em Zosammehang met Friedrich Barbarossa en d Bösch op. Us di Zitt jitt öt noch dr Bärchfriid un önö Deel van öt Wonnhuuß.

Kott vöör 1268 deelde sisch d Eejedömmer dä Besetz op un Elias, Wellem un dr Theoderich, op Ripuaresch sätt mo dora dr Thei karate jäddr ö Stöck Burch. Su es dat bes hüü blevve.

Balduin va Luxemburch woohl si Jebiid op d Burch Eltz z vorjrößere. Dat paaßde ävver d Ritterslüüh net un s hand sisch weersatze. Es koom zo d Eltzer Feehde. Balduin va Luxemburch bouwde sujar d Burch Trutzeltz, öm va do us Burch Eltz onger Beschoss z nämme. Oohne völl kapott z mache, vonge d Eltzer un Balduin önö Wääch un d Burchlüüh woode Leehnslüüh van dr Triirer Ärzbischoff Balduin.

Tösche 1490 un 1540 wood an d Burch a jebouwd. D Rodendorfer Hüüsr koome dozo. D Naam Rodendorf kütt van d Hiirod tösche Katharine von Brandscheid zu Rodendorf un Hans Adolf zu Eltz. 

Neu Aabouwte koome och tösche 1604 un 1661 an d Burch als öt Kempenicher Huuß jemuurd wood.

Völl Burje an dr Rhing woode en dr Pfälzr Ärbfoljekresch kapott jemaad. Do hod d Burch Eltz flupp. Hans Anton zu Eltz-Üttingen woch önö huhe Militär un dodörch sorchde hä dovör, dat sing Burch janz bleed.

Em 19. Joohrhondöt wood d Burch wärm oppoliirt un op fing jemaad. Dovör kann mo sisch beij Jraf Karl va Eltz bedanke, dä dovöör önö Hoof Jeld locker jemaad had.

Hüü jehüüd d Burch dr Dr. Karl Jraf un Edle Häär van un zo Eltz-Kempenich, dä ävver sing Wonnök meeßtens ä Frankfurt övv ä Ältvill had.

Ute Ritzenhofen:  (2002), broschiert, 96 Sieje, ISBN 3-422-06248-3




#Article 559: Eltzer Feehde (100 words)


D Eltzer Feehde woch ön kotte Kresch, di em Joohr 1331 aavong un tösche Balduin va Luxemburch un d Hääre van d Burch Eltz aavjäng.

Balduin va Luxemburch, d Ärzbischoff va Triir, vorsooht si Jebiid bes no Koblenz us z bouwe. Dozo laad hä sisch met viir Burchhääre ä. Dozo jehoote och d Lüüh va Burch Eltz. Su bouwde Balduin sujar ön kleng Burch, d Burch Trutzeltz, öm op d Burch Eltz schesse z könnö.

Tösche 1336 un 1337 vonge d Stritthäähn önö Wääch sisch net mi länger d Köpp ä z houwe un öt wood dr Eltzer Vreede jeschooße.




#Article 560: Venus va Milo (111 words)


D Venus va Milo es en Statue us ö Joohr 100 vöör Christi Jeburt. S ställt d Jöttin Afrodite do.

Die Statue es uss Marmor un wood öm 100 v. Chr. jemaad. Am 8. Aprel 1820 had dä Buur Giorgos Kentrotas dat jo Stück en d Nööde van ö ald jrischisch Teatr vonge. Hä sood do Keie, öm jätt z bouwe. Dä Ärm van di Statue woch at aav un kütt net mi jevonge wääde.

Öt duurde ön janze Zitt, iih Dumont d’Urville di Statue beij önö Türk jeseh hod, dovör sorchde, dat d Franzuse s koofde. Könnig Ludwig XVIII. wood di dann jeschänkt un dono koom s en dr Luuvre.




#Article 561: Marmor (190 words)


 

Marmor es ön Zoot Steehn, di us Calcit övv us Dolomit besteet. Marmor jehüüd zo d Karbonatsteen.

Marmor veel ävver net vam Hemmel. Hä entstäng, entstäng dörch önö Vorjang, dem mo Metamorphose nännt. Wann öt en d Bioloji jitt, dat jitt öt och beij d Steen, en d Jeoloji. Uss önö Ursprongsstee met winnichstens 50 % Karbonatjehalt beld sisch onger Drock va onjeväär 10 kBar un huhe Temperatur (400° C) dr Marmor. Döck sitt mo en dr Marmor noch d Karbonatknübbelcher.

Marmor bsteeht us meddele un jruuße Mikrokristalle. Wöre di inzelne Kristalle saubr, dann wöch dr Marmor janz wiss. Ävver ö su saubr es dä sälde. Dodörch entsteeht d Marmorirung van dr Stee. Su jitt öt Marmor met önö schwazze, jääle, jrüne un oranje Stech. Wisse Marmor es dr wichtichste. Dä weet öt meetste jesood. Bkannd es dr wisse Marmor us Carara.

Marmor weed döck vöör Konstwerke jebrud. Di wisse Värv van d Stee un di Möjelichkeet, doruss schön Fujure un Säule z mache, maad däm besongisch jott jöeichnet. Wä sisch Kerche akikkt, dä kann ö Läddche dova sänge. Ävver och Kunstwärke wi d Venus va Milo zeeje dat jenau.




#Article 562: Koblenz (150 words)


Kowelenz am Meddelrhing net ze verwääßele met Kowelenz am Huhrhing (op dütsch Koblenz) es ön Stadt en öt dütsche Bundesland Rhingland-Pfalz un litt an d Mündung van d Mosel en dr Rhing.

Koblenz es d dreijtjrüützde Stadt va Rhingland-Pfalz. Em Joohr 2008 hod s jätt mi als 100.000 Äwoohner.
Koblenz es en van d äldste Städt, di öt ä Dütschland jitt. 1992 viirde mo öt 2000-Jööhrisch. 

A Koblenz jrenzt em Süüde dr Hunsröck, em Weste d Reste van d Eefel un em Norde dr Westerwald.

Vöör d Turiste schünn a z kikke es öt Dütsche Äck, do wo Mosel un Rhing zsammefleeße. Usserdäm sollt sisch dä Vremde d Festung Ehrenbreitstein, öt Schloss Stolzevels sowi öt Schloss van dr Kurfürst akikke. Och dr Limes, dä va do a bes no d Donau jeet, sollt mo jeseeh ha.

Vom 15. April bes zom 16. Oktober 2011 fingk en Kowelenz de Bundesgartenschau statt. 




#Article 563: Burch Hengebach (286 words)


D Burch Hengebach es ön Burch an d Rur. Si litt op önö Bärch beij Heimbach.

Ö tischte mol, dat d Burch en d Bösch beschrevve weed, woch öm öt Joohr 1000. Em Joohr 1012 joov öt at öns enne Kresch öm dat Bouwwerk. 

Hermann I. va Hengebach woch em 12. Joohrhondöt dr isch Besetzer met dr Naam Hengebach. 1237 hood öt ävver met d Hengebachs op. Everhards III. woch dr leitzte. Öt Häzochdom Jüllich koom met Heimbach zsamme un wood va Wellem II. va Jüllich rejiirt.

Als d Franzuse dr Jraaf Jüllich ö Äng satze, veel Burch Hengebach an d Erve van d Pfalzjraave van Pfalz-Neuburch. Dat woch em Joohr 1609. D Burch jäng mi un mi kapott un wood zr Ruin. Önö Brand em Joohr 1687 joov d Burch dr Rest.

Wenn mo denkt, dat öt net mi schlemmer komme kann, dann kennt mo d Heimbacher net. Em Joohr 1804 wood di Burch an ön Heimbacher Famelisch vorkooft un di maade önö Steebroch us dat ald Huuß. Irjendwann wood dat ävver bouwvällisch un dä Steebroch wood opjejovve un alles sold platt jemaad wääde.

Önö Stammdesch us Düüre beschlosse d Heimbacher Burch zo ö Heimatmuseum z maache, koovde dat Jelände op un vong öt Vrassele a. Dann koom dr zweide Weltkresch un op eemol woch alles vam Desch.

No dr Kresch väälde öt Jeld un d Burch wood an ön Brouwerei vorkooft, di alles op neu maade, ön fing Kneip un ö Hotel omaade un mät Burch Hengebach Jeld vordeende. 1969 leef dä Vordrach met di Brouwerei uss un d Stadt Schleide hat dä Rest van dr Opbouw övvernomme.

Hüü z dach jehüüd Burch Hengebach wärm Heimbach un bedrivvd do ö Hotel un ö Restorong.




#Article 564: Volkstrauertag (114 words)


Am Volkstrauertag jedenk Deutschland met Kranznidderläjunge un e'ner Jedenkstond em Bundesdaach all jefallene Soldate, Kreschsduude un dä Opfer von Jewaltherrschaffte. Hä wierd zick 1952 jedes Johr zwei Sonndaare vür em ierschte Advent bejange un jehüürt zo de „Stille Daare“.

Die offizielle Kranznidderläjung von Deutschland eß en Berlin en d'r Neuen Waach „Unger de Linde“.  

Andere Länder jedenke och ihre Duude:

En England lääsch de Könnijin „at the eleventh hour of the eleventh day of the eleventh month“ (en de elefte Stond am elefde Daach em elefde Moond, am 11.11. um 11:00 Uhr) e'ne Kranz met Moahnbloome nidder, weil die „Junge“ domols op de Feldere von Flandere, wo die Moahnbloome blöhe, ze Dausende jefalle sen.




#Article 565: Werderaner Wachtelberg (247 words)


Werderaner Wachtelberg es ene Wing un och dä Name för e Wingjůt en de Nöhde fun Werder aan de Havel en Brandeborsch. Dat litt bëij Potzdamm bëij Bällin. Do maache se ene aanäkannte Qualitätswing un sin domet et nöchtleschste Wingjoht wat dat kann op de Wëlt.

Wing aanboue dunn se en dä Jääjed ald zick Drüxehnhondertpiifendeckel, woh de Zisterzijänser iehr Rebe metjebraat han, och wann dat en dä Zick noh dämm ahle Fritz winnijer jewoode es, um mer mieh op Oopß un Druuve ömjeshteeje es.

Em Johr 1985 wohr op däm Wachtelbersch bei Werder ald övver 100 Johr keine Wing för zem Verkoufe mieh jetrocke woode. Doh hät de Jächtneresche Produktionsjenosseschaff  en aahle Traddizjohn widder opläve lohße un 4.8 Hecktaa Wings neu aanjelaat. Dobei han se hee un doh noch aale verwėlderte Wingshtöck opjefonge.

Zick 1991 jehööt de Winglare „Werderaner Wachtelberg“ zo de EU ierem Wingboujebeet Saale-Unstrut un es fun dä EU zick dämm offizjääl för Qualitätswing ze maache zohjelohße. Enzwesche es se op 6.5 Hëcktaa jewaahße.

Dä märkesche Sandboddem es em Sommer joot för dä Wing, dä weet schön wärrem, dat han di Shtöcker jähn. Em Winter weed et aan dä Havel un zwesche dä ier Seeje och nit esu ärsch kallt, dat künne de Wingshtöck och noch ußhallde. Weil en däm Boddem do nit esu vill Nahrung dren shtish, un dä och der Rähn nit joot faßhallde kann, es dä Wing noheer meld un wi mer säät, jet dönn, ävver dat weed och jähn jedrůngke.




#Article 566: Horst Lorenz Seehofer (126 words)


Horst Lorenz Seehofer (* 4. Juli 1949 ä Ingolstadt) en önö dütsche Politikr van d CSU). Äm Oktober 2008 wood hä och Menesterpräsident va Bayere un Vörsetzende van d Parteij.

No d Schüll jäng Seehofer en d Vorwaltung un werkde sisch do huch. Bes 1980 woch hä en Landrotsampt.

Prevat fluppde öt met d ischte Vrau net ösu jott. Met sing zweide had hä drei Kenger u nenn Doohtr us ö Küddelche. Seehofer läävd en ö Veedel va Ingolstadt.

Zweimol hod hä önö Poste als Menestr, eemol onger Helmut Kohl en d Joohre 1992 bes 1998 em Ennemenesterium un dono tösche 2005 un 2008 beij öt Angela Merkel en öt Menesterium vöör d Buure.

Am 25. Oktober 2008 wood Seehofer zm Nachvoljer van dr Huber jewäählt.




#Article 567: Viswanathan Anand (148 words)


Viswanathan Anand (* 11. Dezember 1969 ä Madras, Indie), es önö Schachspeller us Indie. Hä woch tösche 2000 un 2002 Weltmeestr un es seijt 2007 dr alleenije Weltmeestr. Hä es seijt 1975 met sing Vrau Aruna vorhiirod.

Met 6 Joohr vong hä met sing Mamm öt chachspelle a. Öt duurde net lang, dann vong hä Vüür. 1978 kekk hä sisch dat Spell tösche Karpow un Kortschnoi a un woch koom noch z bremse. Hä spelld bässr un bässr. 1993 jewonn hä d Weltmeestrschaff van d Halvstärke.
Onjeväär ee Joohr spiidr troon Anand d indische Nationalmannschaff beij un reisde met dr dörch d Welt.

Anand vorsood ö paar mol FIDE-Weltmeestr z wääde. Dat fluppde isch em Joohr 2000 als hä ä New Delhi singe Jechner Schirow platt maade. Dat bleed hä bes zm Joohr 2002.

Em Joohr 2007 schaffde hä öt, dörch önö Siich ä Mexiko, Weltmestr z wääde. 




#Article 568: Dochmacherhoff Offermann (172 words)


Dr Dochmacherhoff Offermann woch önö vreuere Kupferhoff ä Stolberch. Hüü weed öt als Wonnhuuß jenotzt.

Di Hüüser stamme us öt 18. Joohrhondöt. Damols woode s als Kupferhoff jebouwd. Als öt met dr Messing ä Stolberch z Äng jäng, moote sisch di Stolberjer jätt övverlääje. Us Imchebroch koom Johann Paul Offermann en d Stadt. Hä hod do at önö Hoof Jeld dörch Doch vordeehnt un koovde dat Huuß. Kott dono äntstäng he ön Dochfabrik, önö Dochmacherhoff. Domet jäng öt onjeväär 60 Joohr jott vörra. Dann woch och dii Zitt vorbeij, un die Hüüser jänge mi un mi kapott. 

Avangs van öt 19. Joohrhondöt wood d vöchte Sii van dat ischte Huuß vorkooft, un ön Kneip maade op, held sisch do ävver och net iivich.

En d 80er Joohre van öt 20. Joohrhondöt wood dä vreuere Hoff wärm ä Ochtnung jebraad. Sujar di ald Bröck, di d Hüüser op beede Siije van dr Baach vorbängt, wood wärm neu jebouwd un dä Plei tösche di Hüüser heescht hü no dr vreuere Eejedömmer van di Hüüser.




#Article 569: Ouldtaimer (270 words)


Ouldtaimer send au Pkws, LKws, Busse, Motorräähr övv Träkkere met ö Alder va mi als 30 Joohr no öt dütsche Räät. Ä anger Länder sitt dat manchmol jätt angisch uss.

Wä an önö Ouldtaimer denkt, däm valle möjelicherwiiß d Zitte va Charlie Chaplin övv va Oliver Hardy enn ävver ösun au Keste send ja net nüüdich, öm önö Oldtimer z haa. Ö Auto dat älder als 30 Joohr es, jällt at als Ouldtaimer.

Völl denke, dat önö Ouldtaimer ö Auto see moss, dat jott ä Schoss es ävver dat hat domet nuuß z do. Dat Alder zällt un ön au Kess, di en önö schlääte Zostand es, kann och önö Ouldtaimer se. Mä send d meetste Ouldtaimer em Besetz va Lüüh, di sun Autos sammele, s jott flege un jäddes Stöbbche van öt Blech votthalde.

Dat Alder van önö Ouldtaimer spelld ön Roll, wenn öt sisch öm d Ouldtaimerklasse jeet. Dobeij weed ongerscheede tösche 

Watt jönger es un zo d Ouldtaimer jehüüd, wööd Klass H ävver bes hüü jitt öt di noch net. 

No öt dütsche Räät es ö Auto önö Ouldtaimer, dat älder als 30 Joohr es. Trefft dat vöör di Kess zo, dat hat dä zujelossene Vaahrer dat Jlöck, vöör singe Ouldtaimer winnijer Stüühr zahle z mösse. 191,73 EUR es dat, watt häm si Auto dann op öt Joohr kooßt. An d Vorsecherung brutt mo och döck net osu völl z övverwiise.

Döck sitt mo ävver dat Alder van ö Auto net op dr ischte Bleck. Watt mo ävver flott erkännt es, dat önö Ouldtaimer ö anger Kennzeeche hat. Ö jruuß H hänger di Zaahl wiißt dorop hen.




#Article 570: Louise Brooks (267 words)


Louise Brooks  (* 14. November 1906 ä Cherryvale, Kansas; † 8. Aujust 1985 ä Rochester) es ön Dänzerin us Amerika, di och dörch Rolle ä Stommfilme bkannd wood.

Louise wood en ö kleng Dörp en Kansas jeboore. Dörch hör Mamm kräät öt Kengk Spass an d Musik. Hörö Nobber däng hör jätt a, „sexual abuse“ nänne dat d Amerikaner. Dat had höör Jevööhl va Leevde jöändert un Louise saad spiir, dat öt kenne normal Leevde empfänge kütt.

Louise vong öt Danze a un maade dat siihr jott. Op eemol kräät öt krach met hörö Chef un sooß op d Strooß. D Stell em Teatr woch vott. Ävver öt duurde mä ö paar Dach, do vong Louise wärm ön Stell, desmol beij d bkannd Jrupp „Ziegfeld Follies“. Dodörch wood Hollywood op hör opmerksam. Louise driinde Filme vöör Paramount Pictures. Dat woch 1925.

Als Louise Charlie Chaplin kenne liirde hod öt ö kodd Küddelche met hem.

Bes zm Joohr 1929 driinde Louise Brooks önö Hoof Filme ävver da passeerde dat watt völl Schauspeller vassstelle moode. Dr Tunfilm koom un d Stemm paasde net. „Net z bruche“, saad dr Rejisseur un uss woch dr Droom vam Film.

En Europa driinde Louise noch ö paar Filme. Su entstäng ä Dütschland „Dö Bökß van d Pandora“ em Joohr 1929. Ävver och op datr Ärddeel satz sisch dr Tunfilm dörch un vöör Louise woch kenn Platsch.

Louise vorsoohd ävver wärm un wärm ä Filme Rolle z spelle. Su entstänge Filme met kotte Optrette bes en d Joohre 1938. 

Am 8. August 1985 storv Louise Brooks an önö Häzzpaaf un wood ä Rochester bgraave.




#Article 571: Laurent Nkunda (104 words)


Laurent Nkunda och Laurent Nkundabatware övv Laurent Nkunda Batware (* 2. Februar 1967) jenannd es önö vreuere jeneral us dr Kongo. Hüü z dachs es hä Schäf van d Rebelle, di en önö Deel van öt Land alles op dr Kopp stelle.

Va 2004 a kämpfde hä met sing RDC-Rebälle jäje d Rejiirung en öt land. Dobeij hand sing Soldate önö Hoof Vorbräche bejange. Öm dat z erkläre, saat hä dat hä d Tutsi vöör Verbräche beschötze mööd, di angere vöör hödde.

Em Oktober 2008 stönd sing Soldate vöör Goma, en jrüßere Stadt van dr Kongo un send dobeij, d Stadt ä z nämme.




#Article 572: Tzipi Livni (131 words)


Tzipi Livni (* 8. Juli 1957 ä Tel Aviv) es ön Politikerin us Israel un va September 2008 a d Vörsetzende van d Kadima Parteij. Zosätzlich es di Vrau Ussemenesterin van öt Land. Livni es vorhiirod un had zwei Kenger.

Hör Äldere koome us Pole. Livni jäng at vrösch no d Soldate un werkde spiir vöör dr Mossad, dr Jeheimdeenst va Israel. Als Livni hiirode, entscheed s sisch, net mi länger dat Lääve vüüre z wälle un quitiirde dä Poste. Si jäng en d Politik. S bekleede ö paar Menestrposte. Em Januar 2006 stech Livni als Ussemenesterin op. Zosätzlich wood s Vize-Premiemenestr. 

Em September 2008 vorsood Livni no dr Röcktrett van Ehud Olmert, ön eje Rejiirung op d Bee z stelle. Dat fluppde ävver net un s reef no vörjetrocke Waahle.




#Article 573: Mohamed Nasheed (142 words)


Mohamed Nasheed (*17. Mai 1967) es dr Präsident van d Maledive, ön Inseljrupp en dr Indische Ozean.

Nasheed wood dodörch bkannt dat hä en öt Jevängnis koom weil hä önö Artikel en ö Magasin jeschrävve hod. Amnesti International ernannd häm zo önö „Jevangene vöör sing Jewessensästellung“. Hä wood zwar ihhr vrei jelosse, mood ävver dann doch wärm hänger Spanische Jardinge zröck. Em Joohr 2000 wood hä en öt Parlament jewäählt. Spiir mood hä ävver wärm zröck en öt Jevängnis. Wi sisch spiir zeechde hodde s häm ävver valsche Indizie ongerjeschobe.

Em November 2003 hat hä sing Hemöd vorlosse un jäng no Sri Lanka, spiir och no Ängland. En di Zitt hat hä di „“ jejründ. 

Em Joohr 2008 vorloohr Nasheed d ischde Rond van d Waahle ävver d zweide jewonn hä met 54 % un wood dodörch jewälde Präsident va si Land.




#Article 574: Mathematikschiff (131 words)


Dat Mathematikschiff, op Ripuaresch heecht dat öt Mattematikscheff es ö Scheff, dat Kenger un Ärwaahßene Mattematik nöödr bränge soll.

Dat Scheff had dat Ziihl, jedderman Mattematik no z bränge. Op 600 qm well öt d Lüüh zeeje, dat Mattematik mi es als rechne. An önö Hoof Beispeller weed jezeecht, dat Matte zm Lääve jehüüd. Seijd em Joohr 2001 beveehrd dat Scheff, d Jenny, d dütsche Flöss un lääd do a, wo jenoch Mänche send.

Op öt Scheff weed jezeechd, wat interesserd. Van d Riisewelle bes zm Packe va Päckcher ohne Platsch z vorschenke weed jezeecht, wat Vreud maad un zm Lääve van dr Mann van d Strooß paaßd. Ävver dat janze es net mä vöör Kenger jemaad. Och d älder Lüüh mösse machmol schärp nodenke, öm dr richtije Wääch z vänge.




#Article 575: Jrondschüll (144 words)


D Jrondschüll es ön Schüllform ö Dütschland, Österreich un d Schweiz.

Orsprönglich joov öt no dr Zweide Weltkresch ä Dütschland d Volksschüll. Di wood no un no Ängs van d 60er Joohre dörch d Jrondschüll aavjelößt. Di Schüll es vöör Kenger em Aldr tösche 6 un 10, manchmol och 12 Joohre.

En os Kaiserzitt nannt mo d Jrondschüll Elementarschüll. Ävver dä Ussdrock weed ä Dütschland net mi jebrud.

Bes vöör kottem woode en enn Klass d Kenger us enne Joohrjang ongerricht, ävver dat hat sisch va 2007/2008 a jöändert. Ä Noodrhing-Wäßßfaale un Berlin komme Kenger us 2 Joohrjäng zsamme. Dodörch weed erwaad, dat d schlau Kenger d schlääte metrisse.

Zm Ongerscheed va anger Schüllforme had d Klass en d Jrondschüll enne Klasseliihrer. Dä Liihrer söll d Klass van öt ischte bes öt leitzte Schülljoohr zr Siij stooh un vöör d Kenger dr Bezochsponkt see.




#Article 576: Marie Doro (191 words)


Marie Doro (* 25. Mai 1882 ä Duncannon, Pennsylvania; † 9. Oktober 1956 ä New York es önö Schauspellerin us Amerika, di och än Stommfilme Rolle spelld.

Als jong Mädche trock öt Marie op d Büühn un do speld s bes 1915 völl Rolle. En di Zitt koom dr Film op un 1915 driinde Doro onger dr Rejisör Adolpf Zukor höe ischde Stommfilm.

Marie woch eemol vorhiirod. Dat hamoneerde ävver ne tun öt leed sisch wärm scheede. Ö zweide mol hat Doro net mi jehiirod.

Hörö ischde Film jitt öt hü net mi ävver di Roll en dr Film „Oliver Twist“ us öt Joohr 1916 woch hör wi op dr Liiv jeschrävve. S kannd dat at, denn s hod di Roll op d Büühn at döck jespelld.

En d 20er Joohre vorloor Marie öt Interesse an dr Film en Amerika, spelld mä noch selde, trock no Italie. Do spelld s noch ö paar Rolle en Filme, hood dann ävver janz op un trock wärm no Amerika. Do vorkroch s sisch en höör Wonnig un troon en d Öffentlichkeed kom noch op.

Marie Doro storv am 9. Oktober 1956 ä New York.




#Article 577: Märteszoch (205 words)


Met e'nem Märteszoch öm de 11. November éröm jedenke fass all Städt un Dörpe em janze Rheinland em Martin von Tours, dä de Lejend noh als römische Soldat ze Pääd em Winter met e'nem ärme Mann am Stroßerand singe Mantel jedeelt hätt, domet_e net erfriere däät.

Am 10. November, em Märtesovend, trecke deshalef Pänz met selefs jebastelte Fackele hinger 'nem als römische Soldat verkleete Mann op e'nem Pääd zom Märtesfüür un singe dobei ahle Märtesleedche.

Nohdämm de Märteszoch durch et Dörp zom Märtesfüür jetrocke eß, verdeelt de Sank Martin aan die Pänz Weckmänner, öm aan sing Lejend ze erinnere.

Om Heemwääsch, wenn de Zoch éröm eß, trecke de Pänz dann noch met de Latäne von Huß ze Huß un jonn Schnörze. Dobei singe se aan d'r Hußdörre e Leedche un krië dofür Sößischkeete. Wenn e paar Knießköpp de Dör net opmaache, kriën se von dä Pänz 'ne Sproch nohjeroofe: „Peck dä Ahl de Oore uss ... 

Dat de Helije Zinte Märtes em Rheinland su veriehrt wierd, litt dodraan, dat de Frankekönning Chlodwig de helije Martin von Tours zom Schutzpatron öwer et janze Frankereich jemaat hätt, zo dämm uns Jägend domols noch jehüre däät, un dämm sing Sproch Mittelfränkisch / Ripuarisch hee noch ze läse eß.




#Article 578: Reformationsdaach (148 words)


Am Reformationsdaach, em 31. Oktober, fiere de evangelische Christe de Aanfangk von de Erneuerung von ihre Kirch.

Zwar löss sich dä Aanfangk von d'r Reformation, die zor Jröndung von de protestantische Kirche jeführt hätt, nimmie jenau fassläje. Doch hätt me dohfür dat Datum vom Johresdaach jenomme, aan dämm de Martin Luther am 31. Oktober 1517 sing 95 These aan de Wittenberger Schlosskirch jeschlare hann soll.

Martin Luther hatt die Opfassung kritiseet, dat d'r Minsch alleen durch joode Tate un durch en Afflasszahlung von d'r Sönd erlüß weede könnt.

Obwohl en Ossdeutschland durch vierzichjöhrije kommunistische Indoktrination fass keene mie jlööf, eß am 31. Oktober en velle ossdeutsche Bundesländer Fierdaach.

Em Erzbisdom Kölle ävver nett, denn als de Erzbischoff von Kölle dohmols evangelisch jewudde wor, moot_e op de Jodesbursch noh Jodesbersch flüchte, un doh hann se inn metsamt dä Bursch en de Luff jejaach. Zickdämm eß de Jodesbursch en Ruin.




#Article 579: Römerjraav va Nehren (317 words)


Öt Römerjraav va Nehren litt en d Wingberch ovverhalb van dr Ocht Nehren an d Mosel.

D Lüüh ä Nehren kannte dat au Jraav at iiwich, hand sich do ävver ni völl Jedanke dröm jemaad. Isch 1912 koom önö Paul Steiner  un keck sisch dat jenauer a. 1920 koom dr näxte, maade Zeechnunge, di 1924 dozo vüürde, dat d Molereie an d Wäng opveele.

Dono wood öt ävver wärm reuich öm dat Jraav. Isch 1973 wood beschlooße, dat öt neu opjebouwd wääde solld. Dobeij koom öruss, dat dat Jraav us 2 enkele Jrääver böstäng. D Nommer 1 wood 1975 vädisch, Nommer 2 ö Joohr spiidr em Joohr 1976. 
Beij d Werkerei maade d Handwärkr ävver Vählr un maade di alt Wasserleitunge kapott, di dovör sorchde, dat Räähnwasser van öt Jraav vottleef. Watt passerde dono? Em Jraav wood öt naaß. D Vöchtichkeet steechde a un d Molereie kutte kapott jo. Lang wood jewerkt, i dat wärm fluppde.

Hü weed d Vöchtichkeet van d Loff en d Jrääver jemeiße. Decke Plaate halde Stöp un Dreck aav.

D Jrääver send beede onjeväär 3 × 4 Meter jruuß. S liije en önö Hang va 30°. Wä drop zo jeed, dä sitt önö Tempel. Dat es ävver net mä önö Schotz. Vreuer soch dat och ösu us. Dr Boom van di Jrääver es us Stee, d Wäng send jemuurd. Dorop hat mo önö Putz us Kalk a jebraad. Plaate us 2 Värve woode op d Ääd vorlaad. 

Die Wäng, di jo bemoohlt send, hand d Värve Jäähl un Ruuh. Rosa wood öt, wenn dr Mööhler jätt mi Kalk dronger mischde. Ävver och jröön un schwazz wood beij d Värve jebrudd.

Ruuh Bänder tränne d Hauptzone vanee aav. Zosätzlich woode d Wäng met Jittere bemohlt. Op d Decke hand s damols ruuh Kassette jezeechnet. Dotösche sitt mo jrön Bläähr, di zosätzlich dunkle Opß draahre. An ö paar Äkke sitt no och ruuh Blööte.




#Article 580: Halloween (131 words)


Halloween, watt op Ripuaresch Hallowiin usjesproche weed en d Naahd vam 31. Oktober zm 1. November jeviird. 

Ä Irland wood öt vreuer Halloween jeviird. D ire hand öt no Amerika jebraad un va do uss koom öt no Europa zröck.

Woher dä Naam kütt un wisu Halloween jeviird weed, kann net met Secherheed jesaad wade. Öv öt van d Kelte kütt, di öm di Zitt Samhain viirde, es net klooch. Samhain besaad, dat an dä Daach d Duude met d Läävende Kontakt opnämme kutte. Angere saare, dat an d Daach mä öt Äng van dr Sommer jeviird weed.

Besongisch d Kenger send a Halloween ongerwääß. Ä Kostümme träcke s va Huuß no Huuß un kriije do Klömpcher un angere sösse Kroom. 

D Alde schmücke öm di Zitt met Kürbisse d Hüüser. 




#Article 581: Neef (114 words)


Neef es önö Ocht an d Mosel. Hä litt jäjenövver va Bremm op di anger Moselsiij.

Neef had onjeväär 500 Äwoohner un litt op d rääte Moselsiij.

D ischte Mänsche hand an di Stell, wo hü Neef litt vöör onjeväär 4000 Joohr jeläävd. Em Joohr 698 steeht dä Naam Neef ö tischte mol en d Bösch opjeschrävve. Dono wood öt reuisch öm Neef. Isch als öt Kluster Stuben jebouwd wood, koom wärm Lääve en di paar Hüüsr.

Hüü es d ocht dörch d Wingabouw jeprächt. Alles driint sisch doröm. 

Vöör Neef wood ön Schleuß met dr Naam St. Aldegund jebouwd, öm öt Wasser van d Mosel z rejuleere.

Ön Bröck vorbengt Neef met Bremm.




#Article 582: Klusterruin Stuben (333 words)


D Klusterruin Stuben woch ö vreuer Kluster van dr Aujustinerorde. Öt steeht an dr Rand van dr Ocht Bremm an d Mosel.

Öt vong em Joohr 1137 a, als dr Jrondbesetzer Egelolf önö Deel va singe Besetz an öt Kluster Springiersbaach vormaade. Dorop solld ö Kluster jebouwd wääde, ä däm sing Doohter Nonn wääde solld. Seij wood d ischte Abtissin va Kluster Stuben. Dö janze Zitt ongerstäng Kluster Stuben öt Kluster Springiersbaach.

Öt wood flott ajevange und 1137 stäng at ösu völl, dat di Kerch dr Hellije Nikolaus jeweiht wääde kutt. Dat Kluster woch ösu ussjelaad, dat 100 Nonne, öt weed va 100 Jongvraue övv Widwe jesproche, dorä Plaatsch hodde.

Damols loch das Kluster op ön Insel, Moselärm leefe op beede Siije öm das Klusterjebäude öröm. Doher nannte sisch die Nonne, d sorores de insula beati Nicolai in Stuppa, watt ösu völl wi Schwestere von di St. Nikolaus-Insel heescht.

Vöör 1352 jäng öt dat Kluster net jott. D Ernte wore su schläät, dat d Nonne dr Ärzbischoff va Triir bädde moote, winnijer Nonne em Kluster z losse. Di Zaahl va 100 wood isch op 40, dann op 30 öraav jesatze.

Richard va Greiffenklau sorchde dovöör, da töt em Kluster net mi ösu streng zojäng. Dat met di Kleer un och öt Vaaßte wood net mi ösu streng jenomme.

Em Joohr 2001 vong mo domet a, en di Keije z buddele, Ussjrabunge nänne dat d Jeologe. Dobeij vonge s Reste van d vreuer Klusterkerch un och Reste van öt ald Klusterjebäude suwi Stöcker van d Krüzzkapell, wo vreuer d Staurothek opbewaahrt woode woch.

Van d vreuere Klusterkerch send alle Muure bes op d Westmuur erhalde. 45 m lang un 10 m breed es dat, wad övverich blävve es. Öt es noch z erkänne, wo d Bischtstööhl stänge, un och dr Krüzzjang kann mo noch dörch Löucher vöör d Daachbalke aahne. Dr Altar van d Kerch steeht hü z dachs en d Kerch St. Hilarius ä Ediger-Eller. Önö Steehaltar steht en d Reichsburch va Cochem.




#Article 583: Ediger-Eller (117 words)


Ediger-Eller es önö Ocht an d Mosel. Hä litt nävver Bremm un es va d Ocht mä dörch dr Wingberch Calmont jetrennt.

Öt ischte Mol taucht Ediger-Eller, dat es dr Naam van d Ochte Ediger un Eller, em Joohr 639 op. Wänn mo dono jeet, dat au Schärver us öt 2. un 3. Joohrhondöt jevonge wode, dann jitt öt Ediger-Eller sujar us d Römerzitt.

Dä Deel Eller woch 5. Joohrhondöt dr Setz van öt Kluster. 

Önö Baahntunnel, met övver 4 km es dat dr längste Tunnel vöör d Baahn ä Dütschland, trennt Ediger van d Berch Calmont. 

Wä net mä wäje dr Wing no Ediger-Eller kütt, dä soll net vorsümme, sisch di schünn Kerche a z kikke.




#Article 584: Calmont (144 words)


Dr Calmont es dr steilste enkel liijende Wingberch va Europa. Hä litt an d Mosel.

Dr Calmont litt tösche d Ochte Bremm un Ediger-Eller. Met ön Hühhde va 380 m un ön Steijung va bes zo 65° jitt öt känne steilere Wingberch ä Europa. D Naam kann op ö paar Arte övversatze wääde. Eemol kann öt „wärme Berch“ heeche. Ön anger Övversätzung besätt da töt och Velseberch heeche kütt. 

Op d Hüühde van dr Calmont had mo ö ald römisch Helligdom jevonge. Öt soll us öt 2. Joohrhondöt stamme.

Vöör völl Lüüh es dr Calmont dodörch bekannd woode, dat mo d klömme kann. Dr Alpevorein hat he önö Wääch ajelaad. Vaste Schoon soll mo dobeij a ha.

Op önö Wingberch jehüüre Wingstöck. Op 13 ha weed he Riisling ajebouwd. Steillarewing nännt mo dat. Dä Berch deele sisch d Wingbuure va Bremm un va Ediger-Eller.




#Article 585: Mona Lisa (Beld) (195 words)


D Mona Lisa es ö Beld va Leonardo da Vinci. Öt entstäng tösche 1503 un 1505. Hüü hängt öt en dr Luuvre ä Paris.

Dat Beld es mä kläng. Jraat öns 76,8 x 53 cm messt dat op dönn Pappelholz jemoohl Vrauebeld. 

Dat Beld zeecht ön Vrau em Alder va 24 Joohr, di d Häng op dr Schüss zsammehält un op önö Stoohl op önö Balkong setzt. Bkannd es dat Lächele van d Mona Lisa.

Öt had lang jeduurd, bes mo dä Naam van dat Model öruss krääje had. Dobeij stalt sisch öruss, dat öt Lisa del Giocondo woch, di vöör Leonardo da Vinci jeseiße had. 

Dat Beld wood wältbekannd, wood döck vorkoovd, koom no Paris, no Versailles un dann en dr Louvre. 1911 wood öt va do dörch dr Italiäner Vincenzo Peruggia jöklaut, dä öt heem no Italie brenge woohl. Dä wood ävver van d Polisse jeschnappt un dat Beld koom wärm zröck no Paris.

Em Zweide Weltkresch hat mo dat Beld vorstoche. Mo had erwaad, dat Adolf Hitler dä Opdrach jejovve höd, öt no Dütschland z brenge.

Zweimoll wood öt Beld ajejreffe, eemol met Säur bejooße un eemol met önö Stee drop jeworpe.




#Article 586: Mammutboohm (112 words)


Önö Mammutboohm jehüüd zo d Noldebööhm un do zo d Züpresse.

Beij di Mammutbööhm ongerscheed mo tösche 3 bkannde Zoote:

Wä sisch d Riisenmammutbööhm akikke well, dä sollt en dr Sequoia National Park vaare. Dr jrüütste Boohm kütt a 84 m Hüüde un ön Breede va 11 m. Dä hat sujar önö Naam: General Sherman Tree heecht dat jo Stöck.

Dr äldste Boohm en dr Park soll 3000 Joohr ald se. 

Wä nit esu wick john well, ka sisch Mammutböhm en dr Schloßpark van öt Schloß Brühl akikke, di sen och nit klee, un öm de 150 Joohr ald.

En d leitzte Zitt kann mo ä Dütschland och Planze va Riisenmammutbööhm koofe.




#Article 587: Klotten (115 words)


Klotten  es önö Ocht an d Mosel. Öt litt önjeväär 5 km moselaavwärts va Cochem.

Klotte litt tösche d Wingberch un d Mosel. Onjeväär 1300 Lüüh wonne he. Alle jepräächt dörch d Wing. Wingbuure un Wingkneipe jitt öt a jädde Äck. 

D Burch Koraidelstee litt op önö Hövvel am Rand va Klotte, kann ävver bo va jädde Äck us jeseeh wääde. Önö schünne Wääch vüührt bes do un önö angere wärm öraaf. Tafele erkläre watt öt övver dr Ocht z wässe jitt.

Wä eemol ä Klotten es, dä moss öt sisch net nämme losse, sisch d Kerch a z kikke. Och d historische Fähre, di Klotten met di anger Moselsiij vorbängt, es önö Bleck wäät. 




#Article 588: Ilse Aigner (132 words)


Ilse Aigner es ön dütsche Politikerin van d CSU. Va Oktober 2008 a es s d Bundesmenesterin vöör Ärnährong, d Landweetschaf un dr Schotz van d Vorbraucher.

No d Ussbeldung liirde Aigner dr Ömjang met Radio- un Fernseher un werkde dono en ö Jeschäf vöör Elektroartikele. Spiir kömmerde s sisch doröm, wi Hubschrauber jebouwd wäde.

Ilse troon en d CSU en un wood bald Vörsetzende van d Jonge Union. Va 1995 bes 1999 woch Aigner 2. Vörsetzende van dr CSU-Kreijsvorband Roseheim, dono 2. Vörsetzende van dr CSU-Bezerksvorband Ovver-Bayere.

Seijd 1998 es Ilse Aigner ö Metgled van dr Bundesdach ä Berlin.

Am 31. Oktober 2008 wood Ilse Aigner Nachvoljerin van Horst Seehofer als Bundesmenesterin vöör Ärnährong, d Landweetschaf un dr Schotz van d Vorbraucher, völl saare dozo och mä Menesterin vöör d Buure.




#Article 589: Sequoia National Park (125 words)


Dr Sequoia National Park es önö Nationalpark en d USA. Ö litt ö Kalifornie. 

Dr Sequoia--Kings-Canyon-Nationalparks jehüüd an sisch zo 2 Parks. Sequoia un Kings Canyon send 2 Nationalparks, di ävver ösu nooh zsamme liihe, dat s z enne woode.

D Park ömfasst 3.500 ha un litt op Hüüde tösche 412 un 4000 Meter. Dä Ongerscheed en d Hüüde sorcht dovör, dat öt Klima sisch ärsch ongerscheed. Dat vüührt zo ön jruuße Zaahl Planze un Deere op ön kleng Fläch.

Dr Park träckt jäddes Joohr 1,5 Milliun Lüüh a. D meetste wälle sisch d Mammutbööhm akikke, di net mä ön Hüüde va 80 m ha könnö, och ön Breede bes 11 m es möjelich.

Dr Park woch vreuer öt Jebiid van d Schoschone, önö Indianerstamm.




#Article 590: D Jeburt van d Venus (150 words)


Dat Beld D Jeburt van d Venus stammt va Sandro Botticelli. Öt zeecht d Jöttin Venus. Wä öt sisch akikke well, dä moss no d Uffizie no Florenz vaare.

Dat Beld zeecht d Landung van d Venus an dr Strand va Züpere, ävver jedder nännt öt D Jeburt van d Venus.

Venus steeht op ön Moschel. Jöttinne welle hör önö Mantel jävve, denn dä Wenk blooßt ärch an di Äck un Venus steeht jo puddelnakß do öröm.
Dä Moohler hat jenau dr Strand jezeechnet, dobeij ävver net dorop jeacht, övv ösunn Planze övverhaupt do waaße könne.

Dr Liiv van d Venus es net wi en d Natur jemoohld. Dr Hals es völl z lang. Dat erinnert mi an dr Manerismus. Op jädde Vall es Venus siihr schünn dojestalld, ö nett Vrommisch hald.

Dat Beld es ee van d beitste Beld van d Moohlerei ä Europa. Öt vorherrlicht dr nakße Vraueliif.




#Article 591: Looft Kinder looft (157 words)


Dat Leed „Looft, Kinder, looft“ jeht esu:

Zint Märtes eß ad widde hee!
Looft, Kinder, looft! 
Wenn dä uns rooft: ich ben ad hee!
Looft, Kinder, looft! 
Met de Lööch en de Hand, un dat Kääzje aanjebrannt, en de Stroß érob un éraff,
Looft, Kinder, looft! 

Zint Märtes wor 'ne joode Häär!
Looft, Kinder, looft! 
Hä hätt och all die Pänz su jään!
Looft, Kinder, looft!
Met de Lööch en de Hand, un dat Kääzje aanjebrannt, en de Stroß érob un éraff,
Looft, Kinder, looft! 

Zint Märtes wolle iehre mir.
Looft, Kinder, looft! 
Met Leecht'r un Zint-Märtes-Füür.
Looft, Kinder, looft!
Met de Lööch en de Hand, un dat Kääzje aanjebrannt, en de Stroß érob un éraff,
Looft, Kinder, looft! 

Zint Märtes eß für hück jedonn.
Looft, Kinder, looft! 
Dröm mösse mir noh Huß jetz jonn!
Looft, Kinder, looft!
Met de Lööch en de Hand, un dat Kääzje aanjebrannt, en de Stroß érob un éraff,
Looft, Kinder, looft!




#Article 592: August Macke (656 words)


August (Robert Ludwig) Macke (* 3. Januar 1887 en Meschede, Huhsauerland; † 26. September 1914 södlich von Perthes-lès-Hurlus, Champagne) wor e'ne deutsche Moler vom Expressionismus.

Sing Neujier aan d'r Molerei wutt schon em älderliche Huß jeweck. De Vatter däät ahle Stesch sammele un Landschaffsbilder mole. Hä wochs en Kölle op, un eß 1900 met singe Äldere noh Bonn jetrocke. En Bonn hätt'e et Realgymnasium besök, un 1902 sing ierschte Aquarelle gemolt. Dier, Landschaffte un Minsche hann imm als Vürlaach jedeent.

En Basel hätt Macke Bilder von Impressioniste kennejeliehrt, en Kunsrichtung, die domols en Deutschland kaum bekannt wor. Ierschte Bilder von imm versöke die jewonnene Endröck ze verarbeede. Bei eene von singe ierschte Reise noh Paris fongk'e die Bilder vom Manet besonders jood. Sing Skezzeboch däät'e met Bilder uss em Läwe von d'r Seine-Metropol vollmole. Enflöss vom Toulouse-Lautrec sen net ze leuschne.

Von 1904 beß 1906 hätt Macke de Kunßakademie Düsseldorf un dee Kunßjewerbescholl en Düsseldorf besök. Am Düsseldorfer Schauspellhuß hätt'e zenächs de Kostüme un Dekoratione für Macbeth von Shakespeare un Leonce un Lena aanjefärdisch. 1907 hätt'e en Paris de Henri Matisse kennejeliehrt, dämm sing Molerei inn stärk beéndröck hätt.

Beim Lovis Corinth leet sich Macke wigger ussbilde un hätt en dä kuurte Zick 15 Skezzeböcher aanjeläsch. Dodrin wore Vürlare von: Theater, Cafés un de Minsche von d'r Stadt.

Wie en Paris hätt'e och en Berlin de Museë besök un sich met dä Moler von d'r Renaissance un vom 19. Johrhundert befass. Dodurch kom Macke aff 1909 met veel andere Moler en Kontack.

Met Franz Marc wor'e befröndt. Met Wassily Kandinsky, Alfred Kubin un em Franz Marc zesamme hann se de Könßlerjemeinschaff „De blaue Reiter“ jejrönd, un unger dämm Naam drei singer Bilder 1911 en München ussgestalt.

Em Februar 1911 kom'e mit singer Frau widde zeröck noh Bonn en dat Huß aan d'r Bornheimer Stroß, wo'e sing mietste Bilder jemolt hätt. Hück eß en dämm Huß et Museum August Macke Haus.

Dat Huß däät domols singem Schwiervatter Carl Gerhardt jehüre, dä doh en Firma hatt. Veel Bilder un Zeichnunge zeije deshalef Motive rond öm dat ehemolije Firmejeländ, wie me aan dämm Bild von 1911 „Unse Jaade met blöhende Rabatte“ sehe kann. Och de Viktoriabröck die op de andere Stroßesigg eß hätt'e en 22 Bilder jään jemolt.

Aff 1911 däät Macke net nur als Moler arbeede, sondern durch sing Kontackte zo beröhmte Moler un Museumsleiter konnte Ussstellunge für de Paul Klee, Wassily Kandinsky un Vertreter von Die Brücke orjanisiere.

Och op dä zweite Ussstellung em Johr 1912 von d'r Könßlervereinijung Der blaue Reiter en de Münchener Jalerie Hans Goltz wutten Arbeede von Macke jezeisch. En zosätzliche Fröndschaff me'm Franzuß Robert Delaunay hätt en in Kontack met d'r abstrakten Molerei jebraat. 1913 trok Macke en de Schweiz. Et wor et besste Johr von singem Schaffe. Aan singe Bilder konnt me die Enflöss von velle Könßler erkenne. Die Motive wore d'r Minsch un de Natur.

Op e'ner dreiwöchijen Reis noh Nordafrika bzw. Tunesië zesamme me'm Paul Klee un Louis Moilliet em Johr 1914 entstonten staaze Aquarelle. Hä däät Skizze un Fotos maache, die e späder zom Deel als Vürlaach für Öhlbilder jebruch hätt. Hä kom och imme widder noh Kandern em Südschwarzwald, wo'e vell Idee un Enfäll kräät.

En singen letze Bild  en düstere Färwe hatt'r vielleesch ad en Vürahnung, watt op inn zokomme sollt.

Macke eß am 8. August 1914 zom Kreeschsdeenß enjetrocke wudde un feel ad am 26. September en e'nem Jefech. Hä eß nur 27 Johr alt jewudde.

August Macke litt om Soldatekirchhoff von Souain bejrawe. Om Ahle Kirchhoff en Bonn wutt imm un singer Frau 1999 e'ne Jedenksteen noh Entwüref von singen Enkel, Dr. Til Macke, jesatz.

E paar von singer Bilder wutten postum op d'r documenta 1 (1955) un d'r documenta III em Johr 1964 en Kassel jezeisch. Am 26. September 1991 eß et August-Macke-Haus en Bonn eröffnet wudde. Unger dä Gäss wor och de Ministerpräsident von Nordrhein-Wessfale Johannes Rau, dä späder Bundespräsident jewudde eß.




#Article 593: Zweide Weltkresch (3991 words)


Dr Zweide Weltkresch woch dr zweide jruuße Kresch em 20. Jahrhondöt, em däm all di damalije Jruußmächde vorwäggeld woore. Bes zm Joohr 2008 joov öt kenne Kresch, ä däm ösu völl Lüüh öm öt Lääve komme send. Bes 2008 wood alleen mä en dä Kresch met Atomwaffe jekämpfd. Usserdäm, watt ävver och at em Ischde Weltkresch passeerd woch, woode biolojische un chemische Waffe bönotzt.

D jenau Zaahl van d Duude us dr Zweide Weltkresch es net bkannd ävver öt weed dova ussjejange, dat tösche 55 un 60 Milliun Mensche hön Lääve voloore hand. Wä sisch jenau akkikt, wi dä Kresch aavleev, dä ställt vass, dat Kreschvorbräsche vöör völl Duude vorantwortlich woore. Völl Ziviliste twoore betroffe. Zosätzlich veel en di Zitt van dr Zweide Weltkresch dr Holocaust, watt met Konzentratiunslajer wi öt Konzentratiunslajer Auschwitz-Birkenau vorbonge es. Dörch dr Holocaust storve onjeväär 6 Milliun Mensche.

Dä Zweide Weltkresch vong z ongescheedliche Zitte a. Em Joohr 1937 jäng di Schösserei tösche Japan un China looß. Dat woch onjeväär 2 Joohr bevöör dr Kresch ä Europa ussbroch. Am 1. September 1939 övverveel Dütschland dr Nobberstaat Pole, dr Aavang van dr Zweide Weltkresch ä Europa.

Uss dr Ischde Weltkresch woore Staate ä Europa entstange, di angisch woore als vöör dr Kresch. Dütschland, vöör dr Kresch en van di stärke Länder, kräät s drövver un mood zaahle un aavjävve. Mo kann sisch vörstelle, dat d Dütsche dat ösu flott wi möjelisch ändere woohle. En di Zitt koome d Nationalsozialiste met Adolf Hitler op d Büühn. Hitler kutt mulle un vorzalld, watt d Lüüh hüüre woohle. Ävver d NSDAP woohl völl mi als ö paar Jrenze zörät rökke. S woohle ön neu Struktur ä Europa opbouwe. 

En di Zitt veehl zosätzlich d Weltweetschaftskriiß. D bes dohen stärke Staate vorloore a Jeweet. D Staate USA, Frankreich un Ängland schoffe ö Süstem, dat oohne Dütschland usskoom. Em Versailer Vordraach wood Dütschland vörjeschrävve, wat öt z do hod. Öt joov kenn Diskussiun tösch Partnere. Öt joov mä önö Zäddel met Opjaave, di Dütschland aav z werke hod. D Onmodd ä Dütschland woch jruuß ävver öt joov kenne Wäch us d Schlamassel. Dütschland wood alleen d Schold an dr Kresch jejovve.

En di Zitt schleefe ävver och di Lüüh ä Europa net, di di Situatiun vöör sisch notze woohle. Su koom ä Italie Mussolini a d Macht un d NSDAP notzde d Probleme va Dütschland och, öm stärkr un stärkr z wääde. 

Watt d dütsche Vörstellung woch, kutt met knappe Wööd beschrävve wääde als „Danzisch un Ovver-Schlesie mösse zöröck“.

D Ziile van d NSDAP losse sisch en ö paar Sätz opschriive:

Watt vöör d NSDAP ön jruuße Roll spelld, woch, dat s d Kontroll övver d Armee krääte. Dat woch ee van d ischde Ziile.

Su stalld Hitler an d dütsche Armee dä Opdrach, ä 4 Joohr äsätzbar z see un d dütsche Weetschaf solld och no 4 Joohr en d Laach se, önö Kresch us z halde. Am 5. November 1937 saad hä:

Öt Ziil van d dütsche Politik es d Sescherung un dr Erhald van d dütsche Volksmass un s z Vormeehre. D dütsche Not hängd ävver van d Väälende Plaatsch aav. … D dütsche Zokonft weed doher mä dörch d väälende Plaatsch ussjelöößd. … D enzije Lösung litt dorän, neue Läävensraum z jewänne. … Dat lätt sisch ävver mä dörch Jewalt lüüse … dann bliid mä noch di Antwood op d Vroch „wann“ un „wi“. Solld dr Vüührer noch am Lääve se, dann su es öt singe Beschloss, spiidestens bes 1943/1945 d dütsche Raumvrooch z lüüse. Öm d militärpolitische Vrooch z vorbessere, moss op jädde Val löt ischde Ziil d Vorwäggelong en önö Kresch se, d Tschechei un Österreich mööte neerjeworpe wääde, öm sisch d Siije no Weste vreij z halde.

Met di Wööd hod Hitler at dütlisch op d Vorbräche henjewesse, di hä vöör hod.

No öt Münchener Aavkomme vam September 1938 hod Hitler dr Ängländer Chamberlain jesaad, dat hä känn Anspröch op Jebiite ä Europa mi höd. Dat woch ävver jeloore, denn at em September 1939 jrevv hä Pole a.

Ävver net mä ä Dütschland ändernde sisch di Lach un d Faschiste trokke a Läähr. Mussolini schaffde öt 1922, si Rejiim ä Italie op z bouwe. Ä Spanie joov öt tösche 1933 un 1939 önö Bürjerkresch, us däm Franko als Jöwänner hervörjäng. 

Ä Dütschland woch ät am 30. Januar 1930 ösu witt. Hitler övvernomm d Macht, wood Reichskanzler un bouwde ö Schräckensrejime op. Oohne völl z vroore, schnappde öt Dütsche Reich sisch 1935 öt Saarland, 1936 öt Rhingland. Kott dono, am 12. Määz 1938 braad hä Österreich zo Dütschland un och öt Sudeteland woch net vöör häm sescher, wi sisch am 1. un 2. Oktober 1938 zeechde. Dat dat oohne jruuße Probleme jäng, loch an di Politik, die d Ängländer un Franzuse zo di Zitt bedreeve. Dobeij bleed öt och, als Dütschland sisch em Vröchjoohr 1939 dä Räst van d Tschechei onger dr Naahl riss. Sujar Litaue joov no als Dütschland sisch öt Memelland nomm. Alles vorleef oohne Schwierichkeete vöör Dütschland. Di angere helte d Uuhre stiif.

Dütschland jäng ävver noch önö Schrett wiir. D Slowakei wood önö eeje Staat, ongerstötzd va Dütschland un kenne traude sisch ä Europa d Mull op z maache.

Op di anger Siij van d Welt, ä Japan, soch öt och net jott us. 1936 ongerzeechnede Dütschland un Japan önö Vordrach, dä beede Staate jäje dr Kommunesmus aavsescher solld.

Am 1. September öm 4:45 Uhr jäng dr Zweide Weltkresch em Joohr 1939 los. Dütsche Soldate jreffe Pole a, wobeij dat Land dörch d Anjreff övverraschd wood. Önö Kresch woch ni erkläärd woode. Em Jäjedeel. Hitler däng ösu, als ov Pole dä Kresch ha woohl, dö Dütsche wärm un wärm jeärschd höd, sälvs Agreffe simeliird höd. Dobeij hod d Armee va Pole, di zwar völl Soldate hod, ävver mä ald Waffe besoss, kenn Schangß jäje d dütsche Armee. Ängland un Frankreisch erklärde Dütschland am 3. September 1939 dr Kresch, womet di anger zwei Jruuße ä Europa, Russland held sisch jo wäje singe Vordrach met Hitler noch us dr Kresch öruss, en dr Zweide Weltkresch vorwäggelt woode.

Am 17. September] 1939 woch öt met Pole vorbeij. D Rejiirung woch aavjehouwe, d Armee jeschlaare. Watt em Weste Dütschland jemaad hod, dat däng em Oste Russland. Frankreisch un Ängland hand em Jäjezoch ävver wäje dä Ävall Russlands ä Pole öt russische Reisch ni dr Kresch erklärd. 

Am 28. September joov d Hauptstadt Warschau op. En di Naat dovöör hod d dütsche Luftwaffe d Stadt met Bombe övverschott un völl dova kapott jemaad.

Am 8. Oktober 1939 deelden sisch Dütschland un Russland Pole op, d Viirde Deelung va Pole, wi spiir jesaad wood.

Vöör öt do läävende Volk vong en schlemm Zitt a. Dütschland brudde dörch dä Kresch Zwangsarbeeder, di zo Dusende us Pole no Dütschland jehold wood. Usserdäm läävde ä Pole völl Jüdde un dä Hass va Hitler jäje Jüdde troff komm ö Land mi wi Pole. Dr Holocaust woch komm schlämmer z erlääve als ä Pole. 

Ävver och em Oste va Pole jäng öt öt Volk schläät. D Russe botternde all di Lüüh onger, di jäje dat Rejiim wore un völl Lüüh storve dobeij.

Als Frankreisch Dütschland dr Kresch erkläärde, da drong sing Soldate en öt Saarland vöör, dat van d Dütsche jo 1935 zöröck jeholld woode woch. Di Dütsche kämpfde net, s trocke sisch mä bes an dr Westwall zöröck. Öt veel bo kenne Schoss. Hitler plande net, van di Ställ us jäje Frankreisch z kämpfe. Hä woohl dörch Holland un Beljie no Frankreich vörstüsse. Us dä Jrond woch öt em Saarland reuisch. Öt wood van önö Setzkresch jesproche. Ä Pole leef öt ävver net ösu jlatt wi Hitler dat jehoffd hod. Us dä Jrond vorschob hä da Anjriff op Frankreisch wärm un wärm. 29 mol wood „spiir“ jesaad.

Onger dr Naam „Ongerneehme Weserübung“ vorstehd mo d dütsche Invasiun ä Norwege un Dänemark am 9. Aprel 1940. 

Watt enteresserde d Dütsche an beede Länder? Öt joov a Skandinavie önö Hoov Iiserärz, dat Dütschland vöör dr Kresch brudde, dänn Panzere woode us Iiser jebouwd un Dütschland hodd komm eeje Quelle dovör. Usserdäm besooße beede Länder jruuße Hääfe, di d dütsche Marine bruche woohl. Domet hoffde Dütschland d z erwaadende Blockade Änglands va dütsche Hääfe z ömjo. Je mi Hääfe Dütschland onger sing Fitische hodd, je mi Möjelichkeete besoss dat Land Zojang zm Meer z ongerhalde.

Suwohl Dänemark als och Norweje helde sich us dr Kresch ä Europa öruss, Dänemark hod sujar önö Vordrach met Dütschland ongerschrevve, dat sisch beede Staate net ajriife wööde. Dänemark un Norweje wore neutral. Dat held Hitler ävver net dova af, am 9. Aprel 1940 ä z valle. 

Dänemark woch zwar dörch singe Jeheimdeenst övver dütsche Plän informeerd woode, dat dütsche Soldate jätt jäje öt Land vöörhodde ävver Dänemark röörde sisch komm als am 9. Aprel dr Brassel losjäng. Jeschooße wood komm un am 10. Aprel joov Dänemark at op.

Ä Norweje soch d Laach ajisch us. Dat Land kämpfde un öt joov völl Vorluste op beede Siije. Su storve alleen beij d Schlach öm d Stadt Narvik op dütsche Siij 200 Mann, op norwejische 400. 10 dütsche Scheffe un 2 norwejische un 2 änglische woode vorsänkd. Ävver och öm völl anger Städte wood jekämpfd. 

D Invasiun ä Dänemark un Norweje woch vöör d Marine önö Schlaach en öt Jesesch. Huch Vorluste beij Mensche un Scheffe zeechde, dat Dütschland kenn Seevahrernatiun woch. Trotzdem holp d Invaiun Dütschland, övverhaupt dr Zweide Weltkresch dörch z stoo. Oohne dat Iiserärz va Norweje hödd mo no kotte Zitt ke iiser vöör Panzere un Waffe jehad.

Beij dä Kresch, dä och Wenkterkresch jenannd weed, hat Russland singe Nobber Finnland övvervalle. Hä vong am 30. November 1939 a un duurde bes zm 13. Aprel 1940. 

D Russe hodde jeplant, janz Finnland z erobere, watt ävver net fluppde. Öt woch d Finne sujar ön Zitt lang jelonge, d Russe op z halde. Isch em Februar 1940 woch öt d Russe jelonge, wichtije Positiune van Finnland z bösätze. Am 13. Februar 1940 ongerzeechnede beede Länder dr Vordrach va Moskau, dä rejelde, wi beede zo önanger stönd. Finnland joov önö jruuße Deel va si Land op, bleed ävver önö onavhängije Staat. 

Beij dä Övvervall storve öm di 70.000 Finne övv woode vorletzt. D Zaahl van öm öt Lääve komme Russe woch völl hüüdr, wood ävver ni bkannd jejovve.

Beij dä Kresch zeechde sisch, dat d russische Armee schleet orjaniseerd woch. Dat vüürde dozo, dat ön jruuße Ömorjanisatiun stattvong. D Dütsche krääte dat ävver komm met un ongerschätzde opjrond van d Schwirichkeete di Russland ä Finnland jehad hod, d Stärke van d russische Armee. Dä Väähler hand völl dütsche Soldatem et hön Lääve bezaahle mösse.

Onger dr Naam Westveldzoch vorsteehd mo dr Anjreff Dütschlands op d Länder Holland, Beljie, Luxemburch un Frankreisch em Mai un Juni 1940.

At 1936, dat heecht kott nodäm Dütschland en öt Saarland ämarscheerd woch, erkärde sisch Belji vöör neutral un woohl us all d Ärjer öruss jehalde wääde. Jlichziitisch joov öt ävver met d westlische Staate önö Jeheimvordrach, dä hölp zosaad.

D Franzuse joov d Richtung vöör un plande känne Anjriff vöör 1941. S woore sescher, dat d Maginotlenisch önö dütsche Anjreff ophalde wööd un Richtung Beljie stänge jenoch Soldate, öm och do vöör Secherheed z sorje.

Ä Dütschland hod Hitler entscheede, direkt no dr Anjreff op Pole ä Frankreich ä z marscheere. D dütsche Armee kräät d Müll komm zo. All vörliijende Zaahle sproche dojäje, sunne Kresch jewänne z könne. Hitler bestäng ävver dorop un beij d Jeneräle vong ön weld Planerei a. Dobeij joov öt ävver mi un mi Probleme, su dat Hitler 29mol vorschiibe mood. Watt kloor woch, dat es, dat beede Siije bes an d Zäng bewaffnet woore. Dobeij spellde Panzere un Vluchzeuje ön völl jrüüßere Roll als noch em Ischde Weltkresch.

Am 10. Mai 1940 öm 05:35 Uhr jäng öt los. En Deele van Beljie un Holland leev öt jott vöör d Dütsche ävver döck wood och schwoch jekämpfd un völl dütsche Soldate vorloore hön Lääve. Bombe veele op d jruuße Städte. Alleen Rotterdam troffe am 14. Mai 1940 97 Tonne Bombe, di us Vluchzeuje aavjeworpe woode, 814 Mensche storve dobeij. Am 15. Mai woode d Kapitulatiun va Holland ongerzeechnet. D Könnijin va Holland hod öt Land at vorlosse. Am 17. Mai veel Brüssel un am [28. Mai 1940 wood d beljische Armee äjeschlooße un d Soldate zsamme met dr beljische Könnig Leopold III. jevange jenomme.

D dütsche Soldate wore ösu flott dörch Beljie dörch, dat d Ängländer un Franzuse beij Dünnkerrsche äjökässeld woode. 

D dütsche Armee schaffde öt dörch d Ardenne bes an d Maas vörzöstüsse. Am 12. Mai, knapp 57 Stond no dr Bejinn van dr Anjreff stänge dütsche Soldate an d Maas. Met d Hölp van d Luftwaffe dronge dütsche Soldate am 13. Mai] 1940 övver d Maas vöör. Am 27. Mai vonge di a, onjeväär 330.000 Soldate z evakuiire.

Am 5. Juni trocke d Dütsche jäje Frankreisch un at am 14. Juni stänge d ischde Soldate ä Paris, dat oohne jruuße Kämpfe äjenomme wood. Am 17. Juni erkläärde Frankreisch, dr Kresch vorloore z ha.

Dä janze Kresch hod mä 6 Wääche un 3 Daach jeduurd. Hä kooßde ävver dat Lääve va 135.000 alleiirde Soldate un 46.000 dütsche Soldate vorloore hön Lääve. Dörch dä Kresch wood Frankreisch ä 2 Deele opjedeeld. Dr Norde un Weste woch va Dütschland besatze un dr Süüde un Oste bleed ä französische Häng. Dat Nobberland Schweiz woch wiir onavhängisch un wood va Dütschland ni besatze. Charles de Gaulle orjaniseerde dr französische Weerstand jäje d Dütsche.

D Schlacht öm Ängland woch önö Luftkresch un solld d Invasiun vörbereite, zo di öt ävver ni komme es. D Schlacht öm Ängland wood als Ongerneehme Seemöwe bezeechnet. 

Watt d Dütsche vorsoode, woch, d änglische Royal Airforce, watt op Ripuaresch Röjal Ärforß ussjesproche weed, en d Knee z zwänge. Di hodde d Ängländer en kotte Zitt opjebouwd, öm sisch besser jäje Anjriffe wääre z könne. Pilote hodde s sälvs net jenoch un btrocke di us anger Länder wi Frankreisch, d USA, Pole, d Tschechoslowakei un dr janze Commonwealth. D Röstung schaffde öt en kotte Zitt övver 1400 Kampfvluchzeuje z bouwe. Hitler stald sisch vöör, d kapott z schösse un dann höd Ängland dr Modd vorloore un wööd oohne völl z kämpfe opjävve. D dütsche Luftwaffe jreff döck Ängland un do besongisch d Vluchhääfe a ävver dr Dörchbroch koom dobeij net öruss. Bei d Schlacht öm Ängland tösche dr 10. Juli un 31. Oktober 1941 had kenne jewonne. Öt koom ö Patt öruss. Völl Wesseschaftler saare ävver, dat Hitler di Schlacht vorloore hod, denn öt ischde mol hod hä önö Kresch net jewonne.

Övver di Jrönd, wisu kenne di Schlacht jewonn weed jestredde ävver völl Lüüh saare, dat d Dütsche net d jruuße Städte bombadiire sollte. S hödde d Radarstatiune onger Beschoss nämme mösse. Dat passeerde ävver völl z spii un z sälde. Su storve zwar völl Ziviliste, alleen ä London un Bristol koome 32.000 Lüüh öm, ävver önö Dörchbroch woch dat vüür öt anjriffende Dütschland net.

Em Balkanveldzoch, dä als Ongernehme Marita leef, jäng öt am 6. Aprel 1941 looß. Dütschland jreff Jugoslawie un Jriicheland a. D Italiäner un d Unjarn holpe dobeij. 

Beij dä Anjreff met 33 Divisiunen woohle d Dütsche önö Bletzkresch dörchvüühre, dä hön jo at döck jeholpe hod. Am 6. Aprel 1941 öm 5.15 Uhr jäng öt looß. Met 680.000 Soldate veele d Dütsche, oohne zvöör önö Kresch erklärd z ha, ä Jugoslawie un Jriicheland enn. Mi als 1100 dütsche un övver 300 Vluchzeuje us Italie woode äjesatze. D Jugoslawe hodde övverhaupt kenn Schangß. Va alle Siije wood ajejreffe. Bombe veele op all jruuße Städe un öt joov hömmele va Duude. Am 17. Aprel ongerschreeve d Jugoslawe hön Kapitualtiun. 

Dat Land wood ä 10 Deeler ongerdeeld. Su entstäng önö onaavhängije Staat Kroatie. Och ö Serbie wood jebeld ävver övverall mischde d Dütsche met un em Jrund woore dat mä Vasallestaate, di op öt Papiir entstänge. Ä völl van d Länder koom öt z jruuße Kreschvorbreche, Konzentratiunslajere woode jebeld un völl Mensche storve. 

Partisane, zo dönö och Tito hehood, vorsoote, öt d Besatzer ösu schwoch wi möjelich z maache.

Am 6. Aprel 1941 dronge dütsche Truppe no Jriicheland vöör. D Jeojrafi van öt Land maade öt d aajrifende dütsche Soldate schwöder, Erfolje z ha un öt joov wärm völl enkele Anjreffe. Am 23. Aprel 1941 kapituleerde Jriichenland. Dat soore ävver net all Offiziire Jriichelands ösu un öt joov noch ön zweide un ön dreide Kapitulatiun, di am 23. Aprel ongerschrevve wood.

Janz z Äng woch d Kresch ävver noch net, denn op di Insele wood noch bei en dr Mai öränn jökämpfd.

D Alleiirde vorloore beij di Kämpfe öm d 12.000 Mann, d Dütsche öm d 2500 Soldate.

D janze jriichische Armee met övver 400.000 Mann wood zo Kriigsjevangene. Domet kutt Hitler ävver nüüß aavange un leed s spiir wärm vreij.

Am 22. Juni 1941 broch dr Kresch an d russische Jrenz us. Dat woch onjeväär enne Mond spiidr als öt jepland woch. Usslöser woch dr Balkanveldzoch, dä länger jeduurd hod als Hitler vörjesee hod. Di vorloore Zitt leet sisch ävver net opholle, su dat d va Hilter vörjejovve Ziile net erreichd wääde kutte.

Am 22. Juni 1941 dronge 141 Divisiune op russische Boom vöör, di sisch ä 3 Deele opspalte sollde. D Jrupp Nord hod di Opjaav, öt Baltikum un spiir Leninjrad onger sing Jewalt z kriie, d Jrupp Medde, di bes no Moskau vördränge solld un d Jrupp Süd, di d Ukraine platt maache solld.

D Russe woohre net op önö Anjreff jevasst. Völl Soldate erjovve sisch un d dütsche Soldate maade jo Fortschrett, su dat s witt no Russland vördränge kutte. Isch no enn Wääch, am 29. Juni vorsoote d Russe sisch z berappele. En di Zitt woch ävver Minsk at äjökesseld woode un veel kott dono ä dütsche Häng. Sälvs em September, am 26. veel Kiew, soch öt noch net schläät vöör Dütschland us. Ävver dann vong dr Wengkter a un domet koom z isch Räähn un dann Schneij. Us dr vaste Boom wood Schlamm, di Autos bleeve stäche un öt woch kom ö Wiirkomme. D meetsde Divisiune, di op dr Wääch no Moskau woore, bleete em Schlamm stäche un dr Jedanke, vöör Wengkteraavang Moskau äzönämme, wood vallejelosse.

Am 5. Dezember 1941 vong dr Jäjeschlaach van d Russe onger dr Jeneral Schukow a. Hitler joov d Order, d Positiun z halde ävver dat klappde net un d dütsche Soldate woode wiir un wiir zöröckjedeut. Watt d Dütsche hoffde, woch, dat d Waffeproduktiun va Russland dörch Bombe kapottjemaad wäde kutt. Di hodde d Waffeproduktiunsstätte ävver hänger dr Ural vorlaat, su dat d dütsche Luftwaffe nüüß ussrichte kutt.

Em Süde schaffde öt d dütsche Armee onger huch Vorluste bes no Stalinjrad dörchzkomme. Am 23. September veele d ischde Bombe op d Stadt un dütsche Panzere röckde en d Vöörstadt enn. Öt vong önö Kampf va Huuß zo Huuß a, dä dozo vüürde, dat zwar 90 % van d Stadt en dütsche Häng woch, dat ävver van di Stadt bo nüüß mi övverich bleed.. Alles woch kapottjeschooße woode. No ön Jejenoffensive van d Russe am 19. November wood d 6. Armee äjeschlooße. Medde Januar 1942 jreffe onjeväär 1 Milliun russische Soldate dr Kessel va Stalinjrad a, d Armee wood ä 2 Deeler jedeeld un di Situatiun ä Stalinjrad wood jedde Daach schlemmer. Am 2. Februar joov Jeneral Paulus op un 100.000 dütsche Soldate jänge ä Jevangeschaft. Mä 6.000 övverläävde dat un koome no Heem zöröck.

Am 21. Februar 1942 vorsoote d Dütsche önö Jäjeanjreff un ön scheen z jelinge, vorloore Jebiite zöröck z jewääne. Dobeij koom öt beij d Schlacht öm Kursk zo d jrüützde Panzerschlacht, di d Menschheed jeseeh hod. Erfolje duurde ävver net lang un d Dütsche moote sisch zöröcktrekke. D Transportwääje woore ösu lang woode, dat dr Sprit ussjäng, d Waffe koom noch Munitiun hodde un sälvs net jonoch Eiße vöör d Soldate jelävverd wääde kutt. 

D Dütsche hodde su huch Vorluste, dat s döck jarnet mi zöröckschlaare kutte. Am [3. Juli 1944 woch Minsk vöör d Weehrmacht vorloore. Övverall broch d Front en.

Am 1. Aujust 1944 ongernomm d polnische Heemötarmee önö Opstand ä Warschau, dem d Dütsche net ongerbänge kutte. S woore z schwach dozo woode. Aavang 1945 drong d russische Armee va Warschau kommend no Norde vöör un schnett Ostpreuße aav un aavangs Januar stänge s onjeväär 80 km vöör Berlin. Am 25. Aprel [1945 wood van d Russe dr Reng öm Berlin jeschlooße. Als sisch am 30. Aprel 1945 Adolf Hitler sälvs öt Lääve noom, hod dat Rejiim singe Vührer vorloore un 2 Daach spiidr, am 2. Mai 1945 joove d Dütsche Berlin op.

Am 7. Dezember 1941 jreff Japan ä Pearl Harbor d Scheffe van d USA a un 4 Daach spiidr, am 11. Dezember 1941 erklärde Deutschland dat Land USA dr Kresch. Opjrond van d joo Beziehunge tösche Ängland un d USA beschlosse beede Siije, z isch jäje Dütschland z kämpfe, watt Ängß 1942 passeerde.

Am 31. Määz 1941 jreff Erwin Rommel met sing Soldate d Ängländer ä Afrika a, di d Italiäner öt Lääve schwoch jemaad hodde. Hä siichde zwar ö paar mol ä Libye ävver dr jruuße Dörchbroch woch dat net. Kämpf woode jewonne, angere vorloore.

Als d janze Schösserei nüüß braad, entscheed sisch Rommel, övver Äjüpten no dr Sueskanal vörzostüsse. Dat scheen och z fluppe ävver beij El Alamein bleete d dütsche Soldate hange. D Ängländer starde önö Jäjeanjreff un d Dütsche moote sisch zöröckträcke.

Am 8. November lande Soldate us d USA ä Marokko un öt entstäng önö Zweifrontekresch, däm d Dütsche net jewaaße wore. Am 13. Mai 1943 woch Nordafrika vorloore.

Am 10. Juli 1943 lande d Alleiirde ä Sizilie un öt duurde net lang, bes Mussolini sing Macht vorloor. Am 3. September krääte d Ängländer öt Festland onger d Vöss. Als d Italiäner önö Waffeställstand voreinbaarde, övvernomme d Dütsche d Macht un am 10. September Rom besatze, Mussolini wood bövreit, no Ostpreuße jebraad un vüürde spiir önö van d Dütsche ongerstötzde Rejiirung ä Norditalie. 5000 Italiäner woode van dütsche Jebirchsjäjer erschosse, als sisch italiänische Soldate ä Jriicheland erjovve hodde.

D Dütsche kämpfde vorbesse ävver ön italiänische Partisanearmee mit öm d 250.000 Vraue un Männer, di jäje d dütsche Armee woch, held d Wehrmacht ä Schach. Dodörch, dat d Alleiirde ä Sizilie ajreffe, wood dr Kresch möjelischerwiiß vorlängert, denn d Dütsche hodde d Möjelichkeet, Waffe un Munitiun z beschaffe. 

Am 25. Mai wood Rom van d Alleiirde äjenomme, d Dütsche hand Rom am 4. Juni oohne z kämpfe vorlosse. Dütsche Soldate trocke sisch bes en d italiänische Alpe zöröck.

Am 6. Juni 1944 landete d Alleiirde en d Normandi. 6700 Scheffe un 13.000 Vluchzeuje woode dobeij äjesatze. Öt joov völl Duude un Vorlätzde. En d ischde Daach woche d Ärfolje van d Alleiirde mä kleng. Besongisch d Amerikaner vorloore völl Soldate. 

Am 15. Aujust [1944 joov öt ön zweide Invasiun van d Alleiirde ä Südfrankreisch. S röckde flott vöra. Am 25. Aujust 1944 koom Paris wärm än d Hand van d Alleiirde. Hitler hod zwar bevoohle, dat di Stadt janz kapott jemaad wäde solld ävver jottseidank wore d dütsche Jeneräle ösu vornönftisch un hand dat net jedonn. Va Paris us jäng öt vlott vöra un am 3. September wood Brüssel bövreit, enne Daach spiider Antwerpe.

Am 21. Oktober 1944 veel Oche, d ischde dütsche Stadt. Övver dr Rhing jäng öt am 7. Määz 1945 beij Remage, wo d börömt woode Bröck va Remage öt Övversätze leet maade.

Am 25. Aprel 1945 troffe sisch d Amerikaner un d Russe ä Torgau. Am 30. Aprel veel Münche, am 22. Aprel hodde französische Soldate Stuttjart bövreit.

D ischde Teilkapituatiun van Dütsche troon am 5. Mai 1945 ä Kraft. S wood va Hans-Georg von Friedeburg ongerzeechned. Am 7. Mai 1945 koom öt dörch d Ongerschref va Alfred Jodl zr Jesamtkapitulatiun van d janze Armee. Am 8. Mai 19450 öm 23:01 Uhr troon s ä Kraft. Domet woch dr Zweide Weltkresch ä Europa z Äng.




#Article 594: Sankt Martin (Leed) (258 words)


Dat Leed vom Sankt Martin eß zwar e huhdeutsch Märtesleed, äwer et jitt och en Fassung op Platt, die uss Spass jesunge wierd:

Sankt Martin, Sankt Martin, Sankt Martin ritt durch Kappes un Schavur,
doh kom 'ne Buur un schlooch en op et Uur.
Sankt Martin äver wehrte sich
un drosch imm Kappes en et Jeseesch.

Sankt Martin, Sankt Martin, Sankt Martin ritt durch Schnee und Wind,
sein Ross, das trug ihn fort geschwind.
Sankt Martin ritt mit leichtem Mut,
sein Mantel deckt ihn warm und gut.

Im Schnee saß, im Schnee saß, im Schnee saß, da saß ein armer Mann,
hatt' Kleider nicht, hatt' Lumpen an:

sonst ist der bitt're Frost mein Tod!

Sankt Martin, Sankt Martin, Sankt Martin zieht die Zügel an,
sein Ross steht still beim armen Mann.
Sankt Martin mit dem Schwerte teilt
den warmen Mantel unverweilt.

Sankt Martin, Sankt Martin, Sankt Martin gibt den Halben still,
der Bettler ihm rasch danken will.
Sankt Martin aber ritt in Eil
hinweg mit seinem Mantelteil.

Andere net su bekannte Strofe:

Sankt Martin, Sankt Martin, Sankt Martin legt sich still zur Ruh, 
da tritt im Traum der Herr hinzu.
Der spricht: Hab' Dank, Du Reitersmann,
für das, was Du an mir getan.

Sankt Martin, Sankt Martin, Sankt Martin sporne Du uns an, 
dass jeder Liebe geben kann! 
Bring Licht in uns're dunkle Welt, 
dass es der Menschen Herz erhellt!
 
Sankt Martin, Sankt Martin, Sankt Martin mach uns hilfsbereit 
und lass' uns teilen uns're Zeit, 
und mach uns immer mehr bereit, 
die Not zu sehen weit und breit.




#Article 595: Dagmar Metzger (140 words)


Dagmar Metzger (* 10. Dezember 1958 ä Berlin) es ön SPD-Politikerin us Hesse un Metjled van dr Landdaach.

Dagmar Metzger es ö Berliner Kengk un studiirde do Räät. S es vorhiirod. Hörö Papp es dr vreuere Börjermeestr va Darmstadt Günther Metzger.

Seijd 1990 jehüüd Dagmar Metzger d SPD un seijd 1997 Stadtvorochdnete va Darmstadt. D Waahle em Joohr 2006 holpe hör en dr Landdaach z komme.

Em Määz 2008 joov Metzger bkannd, dat s öt Andrea Ypsilanti net ongerstötzde. Dat joov önö Hoov Ärjer ävver Dagmar saad, dat Jewessensjrönd dovör vorantwortlich wööre. Usserdam höd Metzger hör Wäähler vorsproche, net met d Lenke z koopöreere. Hör Entscheedung bedüüde, dat Ypsilanti mä enn Stemm en d eeje Parteij mi höd als nüüdich wöch.

Em Oktober 2008 ongerstötzde zosätzlich Carmen Everts, Silke Tesch un Jürgen Walter hör Meinung. D jeplaande Waahl wood aavjesaad.




#Article 596: Jürgen Walter (125 words)


Jürgen Walter (* 23. August 1968 ä Seeheim-Jugenheim) es önö SPD-Politiker un jehüüd dr Landdaach ä Hessen a.

Walter studierde ä Mannheim un Frankfurt am Main Räät. Am Äng va si Studium werkde hä als Räätsvordriiner un hod seijd 1997 sing enge Kanzleij.

Seijd 1987 es Walter en d SPD, z isch beij d Jusos, 1999 wood hä Landesvösetzende ä Hessen. Em Februar 2003 wood hä Vörsetzende van d Fraktiun. Dat bleed hä bes zm Januar 2003.

Änttäuschd wood Walter als öt hem net fluppde Spetzekandidaat van d SPD beij d Landdaachswaahle 2008 z wääde.

Zsamme met Carmen Everts, Silke Tesch un Dagmar Metzger joov hä am 3. November 2008 bkannd, dat hä Andrea Ypsilanti beij d Waahle zm Menesterpräsident va Hessen net ongerstötze weed.




#Article 597: Silke Tesch (136 words)


Silke Tesch (* 5. Juli 1958 ä Dautphetal-Holzhausen) es ön SPD-Politikerin ä Hessen. Si jehüüd zo d Avjeordnete van dr Landdaach.

Z iisch woch Silke Ärträkkerin un wood dono Industrikaufvrau. 1980 maade Silke önö eeje Betriib op wo s va 2000 bes 2003 dr Zweide Mann (Vrau) wood.

Silke Tesch jehüüd d SPD a un woch Vörsetzende van dr ochtsvorein ä Breidenbach un d Zweide em Ongerbezirk Marburg-Biedenkopf, wo s Metgleed van dr Kreijsdaach es.

Seijd dr 5. Aprel 2003 jehüüd Silke Tesch dr Landdaach ä Hesse a un es Metgled en önö Hoof Ausschöss.

Bekannd wood Silke dörch ön Ärklärung, di sö am 3. November 2008 aavjoov. Zsamme met Carmen Everts, Jürgen Walter un Dagmar Metzger vorkünd sei, dat s ne töt Andrea Ypsilanti ongerstötze kütt. Dat vüürde dozo, dat d jeplaande Neuwaahl aavjesaad wood




#Article 598: Kommunalkreditbank Austria AG (117 words)


D Kommunalkreditbank Austria AG es ön Bank us Österreich. S wood em Joohr 1958 jejründt, öm Jemeindens än öt Land Kredite z jävve. En d leitzte Joohre werkde s och döck em enternational Jeschäf.

Ä Österreich es di Bank mä a enn Ställ vortroone dojäje jitt öt d Bank an ö paar Ställe ä Meddeleuropa. 

D Kommunalkreditbank Austria AG joov 2008 onjeväär 1100 Lüüh Wärk.

Em Joohr 2007 hod di Bank ön Bilanzsumm va 32,8 Mrd. €. Dat bedüüd, dat öt d aach jrüützde Bank va Österreich es.

Dörch dr Zsammebroch van dr Finanzmaat em Joohr 2007 un 2008 woch d Bank besongisch bötroffe un entscheed em November 2008, önö Kredit van dr Staat a z nämme.




#Article 599: Börjerliche Demokratische Parteij van d Schweiz (122 words)


D Börjerliche Demokratische Parteij van d Schweiz es enn van d Parteije, di öt en d Schweiz jitt.

D Parteij äntstäng us d SVP. Do joov öt Kniiß, weil d Politik z räätsorienteerd woch. Besongisch en d Kantone Bern, Glarus un Graubünden jäng öt huuch her. Vreuer wooch d SVP ön onopvällije Parteij.

Zo önö jruuße Krach koom öt als d SVP Graubünden us d nationale SVP ussjeschlooße wääde solld. S entscheed önö eeje Parteij, d BDP, z jrüünde. Dat braad dä Stee en öt Rolle un och anger Knatone entscheede en d sälve Wiiß vör z joo. Öm d Krafft z bündele dänge sisch d enkele Jruppe zsamme un belde am 1. November 2008 d Börjerliche Demokratische Parteij van d Schweiz.




#Article 600: George Washington (761 words)


George Washington (* 22. Februar 1732 op önö Hoff Wakefield ä Virginia; † 14. Dezember 1799 op dr Landsetz Mount Vernon) woch dr 1. Präsident van d USA. 

At als kleng Kengk jehood George Washington zo d Rische ä si Land. Sing Äldere koome us Ängland. George hod ävver dat Pesch, dat singe Papp at vrösch storv un hä met 11 Joohr singe Halvbrooch Lawrence als Vörmond kräät.

George had d Schüll net lang besood, vorstäng zwar jätt va Mattematik ävver vöör z stüüte woch öt net. Vöö Lüüh saate, dat sälvs als Jruuße George dr Vorstand va ö Kengk en d Jrondschüll hod. Hä vordeende si ischte Jeld als Vormeißer. Dat Wärk holp häm, dr Wäät va Land, wat hä emmer als dr jrüützde Besetz aasoh, schätze z liire. 

Met 16 Joohr passeerde jät, dat Georges Lääve op dr Kopp stald. Hä liirde öt Sarah Cary Faix känne, ön Vrau uss ö noch rischer Huuß. Singe Halvbroor Lawrence hiirode enn Doohtr, öt Ann, us d Famelisch un op eemol jehood George zo di janz Rische en dr Staat. Als 1752 Lawrence storv, övvernomm George dr janze Besetz, ön Fläsch, di bo 9 km² jruuß woch.

Sarah, 19 Joohr un ö beldhöbsch Vrommisch, woch zwar vorhiirod ävver George hod mä Oohre vöör d Vrau. S braad häm all dat beij, wat hä ösu brudde, öm net als Döömes tösche d Lüüh z stooh. Konst, Jedichte un önö Hoof anger Denger liirde hä dörch Sarah.

Dr Juvernör va Virginia Dinwiddie joov George dä Opdrach, d Franzuse, di ö paar vöör d Ängländer wichtije Positune besatze hodde, zm Aavträcke z bränge. Wi mo sisch vörstelle kann, fluppde dat net. Dinwiddie woch ävver net kniißtisch un vortraude George ön Jrupp va Soldate an, di d Franzuse beobachte solld. Öm dat vornönftich hä z kriije, leet Washington Forts, dat es ön Zood va Kasern bouwe. Dat vonge d Franzuse ävver net ösu schünn un öt joov ön Schösserei beij dr önö Offizeer van d Franzuse si Lääve vorloor. Dat woch dr Aavang van önö Kresch dä va 1754 bes 1763 duurde. George woch ävver net bang und at sproch sisch flott rond. Trotzdem hood hä beij d Soldate op un jäng als Avjeordnete en öt Parlament va Virginia.

Met öt Sally fluppde öt net mi lang, s reisde met höre Mann no Ängland, un su entscheed hä sisch am 6. Januar 1759 si Ja-Wood öt Martha Dandridge Custis, enn van d rischste Vraue us Virginia z jävve. Eeje Kenger hodde di zwei net ävver hä nomm 2 Kenger van öt Martha us ischte Ehe a. Dr Düüvel schiißt ni op önö kleene Hoof. Su och beij George. Hä ärvde noch mi un wood enne van d rischste Lüüh va Virginia.

Em Joohr 1774 jäng hä als Avjeordnete va Virginia zo dr Kontinentalkonjress.

Am 15. Juni 1775 wood George zm Kommandeur van d Kontinental-Armee en dr Onavhängichkeetskresch. George woch kenne Veldhäär wi Napoleon ävver vorstäng öt, ön Armee z orjaniseere.

Sing Armee schaffde öt, d Ängländer us Boston vott z jaare. 1776 kräät hä s ävver drövver un vorloor d Schlacht va Long Island. Als hä sisch noch met d Ängländer kloppde, hod sisch Benedict Arnold met d Franzuse jeklöppd un jewonne. Di ärkannde Amerika als onavhängige Staat a. Us dä Jrond kut hä sisch met d Franzuse zsammedo un beede schaffde öt, d Ängländer en drövver z jävve, su dat och Ängland Amerikas Onavhängichkeed akzepteere mood.

Öt duurde bes zm Joohr 1777, iih sisch d Parteije zo önö Vorfassungskovänt troff. Tösche Mai un September 1787 taachde s do un am Äng stäng d Vorfassung van Amerika op öt Papiir. Als enne Deel wood vassjelaad, dat dr neue Staat önö Präsident ha sold. Am 4. Februar [1789 wäählde s George Washington zm ischde Staatsovverhaupt van dat neu Land. Di Waahl wooch ööhne Jäjestemme. Beij d zweide Waahl viir Joohr spiidr joov öt drei Persune, di sisch net entscheede woohle. Am 30. Aprel 1789 wood George Washington voreidicht. John Adams wood singe zweide Mann.

Washingtons Lääve ändernde sisch op enne Schlaach. Uss dat reuisch Lääve op öt Land wood dat Jetümmel van ön Jesellschaft, di em Opbroch woch. Träffe, Konjresse, Empfäng, all dat watt hä un sing Vrau ejentlich janet ha woohle. Ävver op sing reuije Art un Wiiß vorstäng hä öt, önö Staat op d richtije Art z vüüre.

Ängs 1799 wood George Washington krank. Hi denke d Lüüh, da töt dr Keehlkopp woch, dä sisch entzünd hod. Op jädde Vall storv George am 14. Dezember 1799 an di Krankheed op singe Hoff ä Mount Vernon. 




#Article 601: Dr Düüvel schiißt ni op önö kleene Hoof (112 words)


Dr Düüvel schiißt ni op önö kleene Hoof es önö Sproch, dä em Rhingland witt vorbreid es.

Dr Düüvel schiißt ni op önö kleene Hoof bedüüt, dat däjennije, dä at völl had, döck noch völl mi kitt. Dobeij hand anger Lüüh dat noch völl mi vordeehnt.

George Washington woch ö Kengk us ön rische Famelisch. Dörch Zovall hiirode singe Halvbrooch en ön rische Famelisch, wodörch George noch mi Jeld kräät. Zosätzlich ärvde hä van rische Vorwandte Jeld. Dovör kutt jä ävver nuuß. Hä hod mä Jlöck jehad. Dann hiirode George sälve enn van d richsde Vraue ä singe Staat un wood noch rischer. Ja, Dr Düüvel schiißt ni op önö kleene Hoof.




#Article 602: Wurm (Floss) (140 words)


D Wurm es önö Zofloss van d Rur un had ön Längde va 53 km. 

D Quäll van d Wurm litt op önö Hövvel beij Oche en d Nööhde va Steinebröck (Diepenbenden) . Va do uss jeeht öt dörch ö Bäcke va Oche Richtung Heinsberch. Do läufd dat Wasser dann en d Rur. 

Dat kalt un weech Wurmwasser woch vreuer wichtisch vöör d Dochmacher va Oche, denn dat wärm un häll Wasser us d Termalquälle va Oche kutte di net bruche.

Zoflöss hat d Wurm och. Dr Beverbaach, Gillesbaach, Kupferbaach, Prediger Baach, Goldbaach un dr Paubaach sowi dr Kannenjesserbaach, dr Johannisbaach un dr Haarbaach lävvere vresch Wasser. Domet sorcht d Wurm dovöör, dat all das Wasser us dat Räähnlouch Oche aavjeleid weed.

Di Landschaff öm d Wurm es wichtich vöör d Natur. Önö Hoof Schotzjebiite existeere öm dat Wasser öröm. 




#Article 603: Jenna Bush (134 words)


Jenna Welch Hager (* 25. November 1981 ä Dallas, Texas) es enn van d zwei Dööhtich va George W. Bush un sing Vrau Laura.

D ischte Joohre no Jennas Jeburt läävde d Famelisch Busch noch ä Dallas, trock dann ävver no Austin ä Texas. Jenna vong öt studiire a un veel dobeij ö paar mol op. Eemol wood s met Schabau jeschnappd un ö anger mol koovde s onger valsche Naam Schabau, watt jo och vorboone es.

Em Joohr 2004 had Jenna d Kandidatuur zm Präsidente van hörö Papp ongerstötzt.

Hörö Beroff vong Jenna z isch beij d UNICEF a. 2007 schreev Jenna ö Boch „”, watt op Ripuarisch “D Jeschichte van öt Änn: Ön Reiß va Hoffnung“ heescht, un wood dodörch bkannd.

Am 10. Mai 2008 hiirode Jenna Bush hörö Vrönd Henry Hager.




#Article 604: Märtesdaach (127 words)


Am 11. November, dr Märtesdaach, jedenk de Katholische Kirch em hellije Martin von Tours. Die noh imm benannte Märteszöch erinnere aan die Lejend vür ca. 1600 Johr, dat de Märtes singe Mantel met e'nem frierende Bäddeler jedeelt hätt.

Em Buurejohr wor de Märtesdaach e'ne besondere Daach. An dämm Daach däät me fröher de Paachzins aan de Jrondherre bezahle, für dat Land und die Felde, die me em Johr öwer jepaach hatt. Nohdämm de Paachzins bezahlt wudde wor, däät me noch öörndtlich fiere un en Märtesjans eiße.

Dat am Elefde em Eelefde de Fastelovend jruß eröffnet weed, määt me iersch zick de 1970er Johre, weil me domet e paar mie Nösele maache kann. Noh de Tradition weed Fastelovend vom 7. Januar, dämm Daach noh Dreikönninge, beß Äschermettwoch jefiert.




#Article 605: Schang Jülich (225 words)


Dä Schang Jülich eß eine fun de letzte vier Edelweißpirate uß Iehrefeld, di noch am Lääve sin. Hä liv en Kölle. Doh eß hä och, am 18. Aprell 1929, jeboore woode.

Em Johr 2003 förbereidt, hät hä 2004 dat Komitee för en demmokrattische UNO unger däm  singe Schermhächschaff met jejröndt, un wohr dann för zwei Johr do em Beirot dobei.

Hä angjascheet sesch zosamme met em Gertrud Koch un em Schäfers Peter doför, dat de Minsche sesch bewoß blieve, wat em Nazidütschland jewääse es, et Jedëngke aan de Edelweißpirate oprääsch ze hallde. Doför han di Bööscher jeschrewwe, un diverse Vördrääsch jehallde, Akßjuhne un Veraanschtalltone jemaat. Dr Landschaffsfoband em Rhingland hät dänne dröm em Mai 2007 der Rhinglanddaler als en Ußzäjschnong jejovve.

Am 9. Septämbo 2006 kräät dä Schang dä Severins-Bürgerpreis 2006 folije för sing Angaschemang em Vringsveedel.

Hück eß hä dä Baas fun de klejnßte Fasteloovendsjesellschaff] en Kölle un en Eurasije, woh hä och der Prässidänt, der Litteraat, der Schatzmeister un der Kaateverkeufer eß, hä eß nämmlesch der einzije en dä Jesellschaff. Ävver die Jesellschaff schavv_et, jedes Johr en jrooße Sezung en de Müllemer Shtadthall op de Bejn ze brenge. Doh määt dann dä Schang de Sezungslejter un sprengk och en enn, wann sejj_enne Künßler jet verspät. Ene Elverrot hät sing Jesellschaff och, dä setz och met op de Büühn. Et sinn_er ävver alles Poppe.




#Article 606: Jriffith singe Versök (508 words)


Dä brettesche Bakteerijje-Fochscho Frederick Griffith hädd_em Johr 1928 dat noh ėmm benannte weßßeschafflijje Äxpirimänt versooht, wat mer hück als Em Griffith singe Versök kennt.
Ungesök hät hä beshtemmpte Bakteerije (mer sare och jet ůnjenou Bazzille doför)

Et woh ein fůn de eezte en singe Aat, woh bei eruß kohm, dat et müjjellėsch sin künnt, dat mansch Bakteerėjje Erbennfommazjůhne ungereijn ußtuusche künne.
Dat jeiht övver ene Vörjang, dä mer de jeneetėsche Transfommazjůhn nänne deijt.W. Downie: „“ em , Band 73, Theema 1, Sigge 1–11, 1972.

Dä Jriffith hät zwei Stämm fun Pneumokokke jebruch. Domet künne sesch Müüß aanshtekke, un dofůn könne se ok krangk wäde. Dä eine Shtamm hëijß 

polysaccharide Zocker eröm es. Wat enne_dren eß, eß einfaach ene „“. Dat R shteiht och för „rüh“, dat S för „Saccharid“. Die Höll uß Zocker schöz dat Bakteerijum dojääje, dat et Ėmmuhnsüsteem em Weetsdier dä Krankheijtsärrääjer fenge kann, et wėrrek wi_j_en Mask. Dröm krijje dė Müüß eets met, dat jët nit schtemmp, wann et ald ze shpääd_es. Bei de Bakteerijje „“, di keine so_ne Schotzscheld han, es dat anders, un se wäde fům Ėmmuhnsüsteem äkannt, opjejreffe, un nidderjeronge.

En singem Versök hät dä Griffith eetß Bekteerije us dämm Stamm „“ kappott jemaat. Dat jingk, indämm dat hä se esu heiß jemaat hät, dat se et nit övverlääve kůnnte. Die han dann och kei Müüß mieh krangk jemaat. Donoh hät hä de harmlose kapodde Bakteerie uß däm Stamm „“ met dä harmlose uß däm Stamm „“ jemesch, un di Meschung dä Müüß jejovve. Do sin di dann op eimohl doch fun krangk jewoode! Ovschůnn jeede för sesch dä Müüß nix aandonn kunnt, kunnte se kombineet e Weetsdier ömbränge.

Jriffith hädd_et och henkrääje, em Bloot fůn dä duude Müüß sowool läävende Bakteerije uß dämm Pneumokokke-Shtamm „“ ze fėnge, als och läävende Bakteerije uß dämm Shtamm „“. Hä trok dä Schloß doh drůß, dat et ööhnßwie müjjelesch wohr, dat fůn däm Shtamm „“, dä joh noch am Lääve wohr, mansche Bakteerije „ömjwandelt“ oddo „transfommeet“ woode wohre en Bakteerije uß däm jevährlejje Shtamm „“. Doför maat hä e „Prenziip fůn de Transfommazjůhn“ ėn de Pneumokokke uß däm kapodde Shtamm „“ verantwootlesch, wat op öhnß en Aat un Wihß en dä kappodde Bakteerije noch övverish sinn, un wėrreke moot.

Hück weße mer sujaa, dat dat „Prenziip fůn de Transfommazjůhn“ de DNS en däm Stamm „“ singe Zëllkääne wohr. Woh de Bakteerije ald fůn dä Hetz kapott jingke, hät de DNS se övverlääf, un dann han de Bakteerije uß dämm Shtamm „“ di DNS opjenomme. Dämm Stamm „“ singe DNS hät dat Jeen, ůdder de Jeene, di de Schotz-Kapsel uß Zockere opboue. Met däm Jeen en sėnge Ußshtattůng, kůnnte de förmoolijje „“-Bakteerije jez och esu en Kapsel opboue, un wohre domet och för em Weetsdier singe Immuhn-Affwehr jeschötz. Su han se övverlääf, un do kůnnte se dann och dat Weetsdier ömbrenge.

Dämm „Prenziip fůn de Transfommazjůhn“ sėng akkeraate Natur als DNS op_ze_zëije eß shpääder drei Fochschore em Versök fun Avery, MacLeod, un McCarty jelonge, un zweij andere han et mem Hershey un Chase ierem Versök beshtäätesch.




#Article 607: Kummede (Jescherr) (107 words)


En Kummede ov Kumette es e Stöck fum Pädsjescherr, wat mer bruch för Päd för der Ware ze spanne.
Janz sellde bruch mer et och för Oohße.

Et es ene stieve Reng, udder zwei Hallefrond, di mer noh unge ussenander deue kann. Noh dämm Pääd zoh, sen de Rondonge jepölstert, öm dämm Pääd nit wieh ze donn. Ävver doför moß och de Forrem för dat Pääd paße, drom jidd_et se en ettlije Jrüüße un Forme, je noh_m Pääde äävens.

Kummede läät mer em Pääd odder Zochdier öm der Hals. Wann dat Dier aantrick, drögg_et ejaal op de Bruß, op de Schollder, un beim Oohß vör dä Widderriß.




#Article 608: Hershey-Chase-Experiment (408 words)


Öt Hershey-Chase-Experiment, watt op Ripuarisch „Hörchei-Tscheiß-Äxpöriment“ ussjesproche weed, wood dodörch bkannd, dat he öt ischte mol ärkläärd wääde kont, övv Eiwiss övv DNA (Desoxiribonukleinsüür) Informatiune enthälld, di vöör öt Vörärve wischtich send. Di Vorsuche stamme va Alfred Hershey un Martha Chase

D Vorsuche va Frederick Griffith un besongisch Oswald Avery düüde at a, dat DNA Ärvinformatiune had ävver d Äxperte zwiivelde noch dora.

En dä Vorsuch va Hershley-Chase woode Viire jebrudd, di Bakterie kapott maade. Di Zood nennt mo och Bakteriophage, watt met Bakteriekäuer övversatze wääde kann. Dä jrützde Deel van di Vire besteeht us Eiwiss un doren es DNA, säldener och RNA. Träffe sisch nun d Vire un d Bakterie, dann sätzt sisch d Phage met singe Stätz op d Bakterie drop. Dat kann met ön Mondfäähre vorjlesche wääde. Dobeij weed d janze DNA van d Vire en öt Bakterium jeschooße. Dat Eiwiss bliid dojäje wiir drusse klääve. Di DNA ävver, di jo nun en öt Bakterium ess, sorchd dovöör, dat mä noch Bakteriophage jebouwd wääde, di dann wärm anger Bakterie kapott maache.

Hershey un Chase leede nun Phage waaße, di dr Naam T2-Phage hand. Enn Zoot kräät Voor met Schwäävel (35S) un angere T2-Phage Phospor (32P). Öt zeechde sisch, dat dä Schwäävel en öt Eiwiss ä jebouwd, dä Phosphor dojäje en di DANN z vänge woch.

Dono woode zo d Phagen Bakterie van dr Stamm Escherichia coli jejovve, di kenn radioaktiv Stoffe em Liiv hodde. Kott nodäm d Phagen sisch op d Bakterie sätzde un d DNA en d Bakterie jidschde, joove Hershey un Chase d probe en önö Mikßer. Dörch dat ongerschiidlich Jeweed dat di krääte kutte di 2 Wesseschaftler d lääsch Hülle van d Phage van d Ovverfläsche lööse. Dobeij wood ävver kee Bakterium un kenn Phage kapott jemaad. En ön Zentrifug sätze sisch d Bakterie beijm Driine am Boohm aav, d leetere Hülle van d Phage schwomme do drövver.

En d Probe, beij dönö öt Eiwiss met 35S markeerd woode woch, kutte Hershey un Chase en di Brööh övver dr Boohm Radioaktivität meiße. Dat Eiwiss wood also net en öt Bakterium örä jedeud, dänn di woch jo mä op dr Boohm z vänge, dä jo kenn Radioakativität zeechde.

Beij di Probe, beij dönö d DNA met 32P markeerd woode woch, vong mo d Radioaktivität mä am Boohm. Dat bewiißd, dat DNA en d Bakterie jedeut woode woch. Mä d DNA kutt Ärvinformatiune en öt Bakterium bränge, di dovör sorchde, dat Phage öra waaßde.




#Article 609: Äädbevve (189 words)


En Äädbevve hät mer, wann der Boddem unger unsere Fööß enne Rock määt odder et Rappelle aanfängk. Dobei künne Bërje, Hüüser, un Bröcke en et Wangke kůmme un sůjaa zesamme falle. Et jitt janz höösche Äädbevve, di mer koum merrk, ävver se künne och Katastofe un schwer Onjlöcke sin, met dousende Duude, Obdachloose un schlemme Schäde.

Se kumme Zostand, wann en de Ääd ier Kruß Spannonge optredde, weil de Äädplaate sesch bewääje wolle. Dat don se dann öff met enem kleijne odder jrůůße Růck, wann de Spannung rick. Dobei entshtonn sujenannte seißmesche Welle, di loufe dorsch, un öm de janze Ääd. Do, woh se her kumme, sen se am shtärkßte. Dat kann ööhnßwo deef unge en de Ääd sin. Mir merke se am shtärkßte jrad jenou do drövver, woh se de op de Ääd ier Bovverkant op der Boddem treffe, wo mir drop shtonn. För dä Plaz säät mer och „et Eppizäntrom“ fum Äädbevve. Met Seismomeetere un Seismojraafe donn de Weßßschaffler di Welle messe un opzeichne. Do han se sesch verschiidene Skale un Mohße ußjedaach, öm dänne ier Shtärk] en Zahl]e ußdrökke ze künne.

 ävver noch lang nit komplätt




#Article 610: Kongō Gumi (266 words)


Kongō Gumi Co., Ltd. watt sisch op Japanesch 株式会社金剛組 schriivd, es dr Naam van ön Japanische Kontruktiuns Firma. Kongō Gumi woch d äldste Firma van d Welt. 

Kongō Gumi bestong övver 1400 Joohr bes s van ön anger Firma em Joohr 2006 opjekoovd wood. Öt Hauptkwarteer woch ä Osaka. Dr Fameliebetriib jäng bes op öt Joohr 578 zröck als dr Prenz Shotoku Metjledder van d Kongō-Famelisch no Japan braad, öm önö Schintu-Schrein, dä och hü noch steed, z bouwe. Dä Tempel övverstäng sälvs öt jruuße Ärdbebe van Great Hanshin em Joohr 1995. Övver d Jahrhondöde maade Kongō Gumi beij d Konstruktiun va völl bkannde Hüüser, wozo och dat Osaka Schlooß us öt 16. Jahrhondöt un dr Hōryū-ji ä Nara jehüüd, met.

Ön övver 5 Meter lang Schreftroll us öt 17. Jahrhondöt vüürd all 40 Jeneratiune op, di d Firma seijd dr Avang besetze hand. Ä völl japanische Famelie koome d Schweijersööhn zo d Fameliesch dozo. Su och bei Kongō Gumi. Dr dr Naam bleed ärhalde. Doher bleed dä Naam, sälvs wenn öt ä änn Jeneratiun mä Mädscher als Kenger jejovve hod.

Em Joohr 2006 troff öt Kongō Gumi schwoch un öt jäng d Firma öt Jeld us. S wood va Takamatsu Corporation opjekoovd. Als öt zo made, hod Kongo Gumi noch 100 Mann em Luun un maade önö Jöwenn va 70 Milliun $. Kongō Gumi hod sisch op dr Bouw va Tempele spezialiseerd. Dr leitzde Schef va Gongō Gumi, dr 40. enn d Reih, woch Masakazu Kongō. Gongō Gumi es noch önö Deel va Takamatsu un Metgledder van d Kongō Famelisch werke noch vöör d Firma.




#Article 611: Ost-Timor (414 words)


D Kriiß ä Ost-Timor va 1999 vong domet a, dat öt Militär, dat jäje d Onavhängichkeet van öt Land woch, Ziviliste ajreff un avong, Onrouwe en öt Land uss z deene, wobeij dr jrüützde Krach en d Hauptstadt Dili entstäng. D Jewalt broch us, nachdem d meetste van d Wäähler vöör ön Onavhängichkeet va Indonesie stemmde. Dobeij storve öm d 1400 Lüüh. Ön UN-Trupp, di meetstens us Australier bestäng, wood ä Ost-Timor stationeerd, öm do vöör Rouw z sorje.

Em Joohr 1999 beschloss d Rejiirung va Indonesie onger jruuße internationale Drock, ö Referendom övver d Zokonft va Ost-Timor aav z halde. Portujal hod a jevange, Ongerstötzung en d EU un och beij anger Länder op d Welt z jewänne, öm Indonesie onger Drock z sätze. D Aavstämmung vam 30. Aujust joov an kloor Mehrheed vöör ön Onavhängichkeet va Indonesie (78,5 %), womet di anger Möjelichkeet, ön onavhängije Provinz va Indonesie z wääde, aavjeleent wood. 

Kott no d Waahle ongestötzde öt Militär va Indonesie un militante Jruppe d Idee, Jewalt un Terror övver öt Land z brenge. Dobeij woode onjeväär 1400 Mänche ömjebraad un öm d 300.000 moote no West-Timor aavhouwe, woode zo Flüchtlinge.

Dr jrüützde Deel van d Infrastruktur van öt Land, wozo Hüüser, Böwässerungsärichtunge, d Wasservorsorjung, ävver och Schülle un öm d 100 % van öt Stromnätz zälld, woode dobeij kapott jemaad. Noam Chomsky schriivd, dat ä enne Mond dörch d Militäroperatiun bes z 2000 Lüüh hön Lääve vorloore hand, Hondöde va Vraue un Mädscher vorjewalticht woode, ¾ van d Lüüh hön Heemöd vorloore hand. 75 % van d Infrastruktur wöch kapott jemaad woode.

Am 20. September 1999 koome Vreedenstruppe van d UN, d INTERFET, en öt Land, öm d Jewalt ö Äng z maache. Aktiveste ä Portujal, Australie, d USA un ä völl anger Länder op d Welt drängde d Rejiirunge ä hön Länder, jätt z ongernämme. Bill Clinton drängde sujar Indonesie domet, dat dr IWF dat jelinnd Jeld zöröck ha wool. Indonesie bleed komm jät angisch övverich, als sing Soldate us Ost-Timor zöröck z trekke un internationale Truppe en öt Land z losse, öm öt z stabiliseere.

Bald wood klooch, dat d UN net d Möjelichkeet hod, jäje d halvmilitärische Truppe ä Ost-Timor z kämpfe. Doher sorchde d UN dovöör, dat ön us völl Länder bestohende Trupp jebeld wood. Di krääd dr Naam INTERFET, wat „International Force for East Timor” heechd. Di soll vöör 17 Joohr met 9.900 Mann oppaaße. Am 20. September 1999 koome d ischte än öt Land a.




#Article 612: Skol (136 words)


Skol es dr Naam van ön internatiunal Biirmark. 

Brouwereie us Ängland (Allied Breweries), Kanada (Labatt), Schwede (Pripps-Bryggerierna) un Beljie (Unibra) belde ön Voreenijung, d Jesellschaf Skol International. Dat woch em Joohr 1964. Domet solld ön Mark jeschaffe wääde, di op d janze Welt z kriije woch. Dat solld öt Skol Lager see. Seijd di Zitt hand sisch döck d Eejedömmer jeändert.

Skol es öt meeßt jedronge Biir ä Brasilie un wood do dörch d Brouwerei Brahma jebrouwd. Us di Brouwerei wood spiir Ambev und dono InBev. Calsberg häld d Lizenz vöör Afrika un Südamerikka.

Dr Naam Skol kütt van öt Wood skål, watt Tooßt heechd. Ön Zitt lang maade d Zeechetrickfijur Hagar dr Schräckliche Reklaame vöör Skol.

Dr Zosammeschloss va Allied Breweries un Carlsberg ärjoov Carlberg-Tetley’s, di Skol en ön Brouwerei ä Leeds ä Ängland maad.




#Article 613: Bewosstseehnsband (176 words)


Bewosstseehnsbänder send kotte Stöcker va Bänder, di zo ön Schleif jebonge send. S wääde en d USA, ä Kanada, Australie un Jruußbritannie ävver och ä anger Deele van d Welt benotzt, öm dörch dat Draare van d Bänder op ön Saach opmerksam z maache.

Dr Senn van öt Band hängd van sing Värv aav. Völl Jruppe benotze Bänder als Sümbol övv als Zeeche va Bewosstseeh. Manche Denge wääde dörch mi als enn Värv vortroone. Su stönd d Värve lila un wiss vöör Alzheimer, ruuh un blaujrüün vöör ön Störung va mi als enn Siij.

D Bänder wääde normalerwiiß an d Kleer jestoche övv öm Denger wi Autos övv Antänne jöbonge. Je stärker jätt ussjedröckt wääde solld, je jrüüßer es dat Band wat z. B. öm Bööm jebonge weed. Ävver nävver Bänder wääde och döck Opkläver övv Magnete vorwand, su dat mo di jott op z. B. Vaahrzeuje klääve kann.

Bänder wade och zm Zeeche van ö Jedächtnis an z. B. ön Persun benotzt. Su notzt mo di Värv van schwazze Bänder, öm an Onjlöcker z erinnere.




#Article 614: Mangneet (406 words)


Ene Mangnet ess_en Saach udder en Mattrijaal med enem Mangeneetfëld_öm sesch eröm. Dat Fëlld kam_mer nit sinn, un nit föhle, ävver wam_mer ene andere Mangneet erinn brängk, doh kam_mer sinn un fööhle, dat dä dofun aanjtrokke odder fottjedäut weedt. Ußerdämm äänlesch, ävver nidd_esu doll, maache dat mangnetiseerbaa Saache o Mattrijaalije, för e Bëijshpell kleij Shtöckelsche uß Iiser, di ävver nuur aanjetrokke wäde künne. Di Kraff fum Aantrekke un Affshtüßße hängk aan dä Shtärk fun dä draan bedëijleschte Mangneetfelder zosamme jenůmme.

Dä Name Mangneet kütt uss_em ahle Jriischesch, do kenne se dä , ene mangnesesch Shteijn.

Mer kënne duuerhafte Mangneete, Pämanäntmangneete, di ier Kraff un ier Fëldt övver en lange Zick behallde, un mer kënne Färromangneete, di nur dann e mangneetesch Feld opboue, wann se vun enem andere Mangneet singem Fäldt dozoh aanjerääsch wäde. Zo dänne Färromangneete jehüüre de allermiihßte Metalle. Dat Bläsch en de Köhlschrangkdöör un ene Flippschaat ess_en Lejierong do druß, drömm kam_mer doh och ene Mangneet draan klääve.

En annder Zoot Mangneet sen de Elläkromangneete. Tüppesche Ußföhrunge sen uß enem opjeweckelte issoleerte Droht, woh eläktresche Shtroom dorsch jeiht. Esu lang, wi dat der Fall es, ess_esu en Schpool mangneetesch. Hööt dä Shtroom op, eß Schloß domet, un dä Mangneed_eß affjeschalldt. En_et Ennere fun enem Elläkromangneet shtish mer öff enne Kähn uß Ieser, Stohl, odder enem anndere färromangneetesche Zeusch. Dat määt dat Mangneetfälldt kräfftejer, wat fun dämm shtromdorshflosse Droht ußjëiht.

Mer kann och de Prinzippije fun de Mangneete kombeneere. Uns Planeet Äädt es esu ene Kombimangneet, dröm dëiht uß och dr Kompaß singe Deenß.

Pämanänte Mangneete määt me uß „haadem“ färromangneeteschem Mattrijaal, wat doför bikannt un jemaat eß, dat et sing Mangneetfelld övver en lange Zigk faßhäält. De „wëijshe“ fëromangneetesche Shtoffe, wi wëijsch Iise, wäde zwa fun de Mangneete aanjetrocke, ävver se dunn fö jewööhnlesch nit mangneetesch bliive, wam_mer se widder uss_em Mangneetfeld fott nemmp.

Wann och ene Mangneet et fëromangneetesche Mattrijaal allëijn doll jenooch zoh sesch trick, dat mer jewööhnlesch sare dëiht, et wöhr mangneetesch, su donn doch och alle andere Zoote Mattrijal och e klëij beßje op däm sing Mangneetfeldt reajeere. Wi, dat eß ungerscheedlish, un et jitt och doh doför Name för de Aate. Parramangneetesch Mattrijaal weed e Fizzelsche bëij dä Mangneet hen jetrocke. Allu un Sauershtoff sen, för e Bäijshpell, parramangnetesch. Diamangneetesch Zeush, wi Kooleshtoff un Wassershtoff un ene Houfe Krohm söns, deut dat Mangneetveld e janz höösch beßje fun sesch fott.

Enem Mangneetesche Felt sing Shtärk mėß mer en Jauß.

 




#Article 615: Clovis-Kultur (257 words)


D Clovis-Kultur es d ischde övver ön jrüüßere Jäjend sisch ärstreckende Kultur va vöörjeschichtliche Mänsche op dr amerikanische Kontinent.

Dr Naam Clovis kräät di Kultur van dr Ocht Clovis än dr US-Staat New Mexiko, wo d ischde Spärspetze, di di Kultur usszeechnede, jevonge woode. Met d Hölp van d 14C-Method kutt vassjestalld wääde, dat di Mänsche en d Clovis-Kultur voor ongeväär 11.000 bes 11.500 Joohr jeläävd hand.

D Mänsche us d Clovis-Kultur fluppde öt, en mä 500 Joohr Nord- un Meddelamerika z besiidele, ussjenomme woore d Iißfläsche em huhe Norde un d Iißpanzere op d Rocky Mountains. Övverlääve kutte s mä dörch d Jaacht op Mammuts, RiiseVuuhldeere un vöör allem öt Bison. 

Övver dat Lääve van d Mänsche weeß mo mä, dat s an d Ställe jewaad hand, wo d weld Deere vorbeij koome. Do woode Knouche vonge, di van d Jacht stamme moote. A anger Ecke vonge d Historiker Hömmele Stöcker va Stehen. Doruss wood jeschlooße, dat do ön Wärkstatt jewääh se mood. Usserdäm nämmt mo a, dat d Lüüh damols ä Hööhle dr Wengkter vorbraate. Öt es och möjelich, dat s kläng Hötte bouwde, öm sisch vöör öt Wäähr z schötze.

D Spärspetze send d wechtichste Anzeeche van d Clovis-Kultur. Bes z 20 cm jruuß wore di. Meetzdens send di us Veuerstee jemaad.

Als no öt Äng van d Iißzitt völl Deere usstorve, jäng öt och met d Clovis-Kultur z Äng. Dat woch onjeväär 11.000 Joohr vöör Christi-Jeburt. No ön Teori schloch öm di Zitt önö Meteorit enn, watt dozo vüürde, dat d Deere ussstorve.




#Article 616: Vröndschaftsvordrach tösche d Rejiirung van d Monjolei un Tibet (147 words)


Dr Vröndschaftsvordrach tösche d Rejiirung van d Monjolei un Tibet wood am 2. Februar 1913 ongerzeechnet. Öt bestonge ävver Zwiivl övv di Ongerzeechnet dat Räät hodde, vöör d Völer z verhandele.

No dr Vall van d Qing Dünasti em Joohr 1911 erklärde sisch Tibet un d Monjolei onavhängich onger ö Ovverhaupt, dat önö Lama es. China had d Onavhängichkeet ävver ni zojestämmt. En d Vordrach tösche beede Länder hand sisch d Monjolei un Tibet beede akzepteert un hön Onavhängichkeet aerkannd. Dr 13. Dalei Lama saad spiir, dat hä kenne dozo ärmachtichd had, sunö Vordrach z ongerzeechne. Watt noch ön jrüüßer Roll spelld, woch, dat wedder dr tibetische Staat noch d religiüse Stelle dä Vordrach raatifizeerd hand.

Wi och emmer, d Onavhängichkeet van beede Staate wood van d meetste Staate net a erkannd. Em Jäjedeel, d Staate hand emmer akzepteerd, dat China ä beede Länder z saare hat.




#Article 617: Jonge van d Via Panisperna (214 words)


D Jonge van d Via Panisperna es ön Jrupp va jong Forschere, di onger Vührung va Enrico Fermi werkde. S vonge öruss, dat Neutrone su langsam wääde kutte, dat s vöör Käärreaktore jebrudd wääde kutte, ävver och ä Käärwaffe vöör d Spaltung nüüdisch woore.

Dr Naam van d Jrupp koom van d Strooß, wo öt Institut loch, d Via Panisperna. D Jrupp bestäng us Edoardo Amaldi, Oscar D'Agostino, Ettore Majorana, Bruno Pontecorvo, Franco Rasetti un Emilio Segrè. S woore all Füsiker, mä D'Agostino wooch önö Schimiker.

En d ischte Zitt werkde d Jrupp op öt Jebiid va Spektroskopi, dat heecht, d Interaktiun va Ledd met Atome wood ongersood, Elektrone dörch Ledd un ähnliche Welle op ön hühere Enerjistuf jebraad un di Enerji jemeiße, di beim Zöröckvalle vreij weed. Ävver och dat Väähle va Enerjilenie en öt Spektrum no Wääßelwerkung met Atomkääre un d Elektronehüll woore va Interesse.

En önö zweide Schrett ongersoote s dr Atomkäär sälvs. S beschooße häm met Neutrone un stalte vass, dat Kääre kapott jo kutte. D kapotte Kääre woode ongersood. Ävver d Metjledder van di Jrupp hand och Kääre met anger Kääre beschooße un dobeij vassjestalld, dat neu Kääre entstoh könne. Dodörch wood öt leeter, dr Opbouw van dr Atomkäär z vorstooh. Tösche 1933 un 1934 beschreeve s dr Beta-Zervall.




#Article 618: Marco Weiss (273 words)


Dä Marco Weiss, jeboore am 28. Fäbroa 1990, Sonn fun enem Juriß un ene Bewährungshelferin, es in Uelze bei Hannober opjewahße. Hä wohr 2007, unger em Merkels Angela, en de Nöhde fun Antalya en de Törkei en de Fehrie, zosamme met sine Elldere. Am enem Ovend wohr hä en de Disko. Do hät hä, su saat hä, nur e Zejsche setze welle för en  Verschtändiung zwesche der Völker: hä häd e Mädsche jetrof, fungk em lekker un hät jät medder jenuutsch. Hä woch 17 un dat Denge saat, et wöhr 15. Et wohr met singe Mam uß Börminghämm en England, do och up Ferije do. Wi dat dämm sing Mam spetz kräät, dat di zwei am fisternölle jewäse woohre, do schrau se Verjewaltijung, mih Kind es eetz drücksehn!“ un de Pullizei kohm, un hät dä Wieß Marco verhaff. Dat Mädsche sat zwa eets, hä hätt em nix jedonn, ävver dat däät nit hellfe, se hann em fürseschshalver nit jejlööv. Hä moot för  Johr in et Jevängnis en de Blech un de Törke däte der Fall esu lang ungersöke un hin un her maache met Jereesch, Jodachter, Dollmätschere, un wat nicht söns all. Et joov e jruß Jeschrei un Thiater en der Medije. Dä Spiegel braht en Titelstory. Jedes mohl ene Knubbel Repochter aan de Dörre, wan et widder för et Jereesch jingk, un de Aanjelääjeheit wohr deck em Fernsee en Döötschland, en de Türkei un en England. Sujaa Menester uß dreierlei Staate un et Angela Märkel han sesch öffentlesch em Fernsee dorwähje jezängk. Et Bettina Weber-Kesting hät e Leed für dä Marco jeschrevve. Dä Reeschter hädd_em dann am 14. Dezember 2007 loufe lohße




#Article 619: Schmolz (268 words)


 

Dä Schmolz oo dat Schmölzje ess_ene Knubbel odder en Sippschaff. En Menge Minsche, di zosamme jehüüre. Se künnte meddeneejn verwandt sin, se künnte enn eijnem Huus wůnne, Frünnde sinn, enem Kääjelklup odder enem Fasteloovendsverein aanjehüüre. Ävver och Diere künne Schmölzjer bellde. Ene Schmolz Beije kann ëine janz schön bang maache, wam_mer nit drop jevaß es, un och Ratte un Müüß trädde öf en Schmölzjer op, odder jonn zesamme op Wanderschaff, selvs wam_mer_et nit süüht. Och bei de Flanze kam_mer dat beobachte. Wä kennt dat nit am Rand fum Jaade — do es entweeder ene Schmolz fun Maijlöksche udder jaa keij. Janz sellde, dat ens ein allëijn am blöhje es, un spääzdenß em Johr drop es dat dann och nit mieh allëijn. Wann öhnswoh ene Scheißhoufe eröm litt, do kütt tirëgg_ene janze Schwarrem Fleeje un freut sesch draan. Di föhle sesch em Schmölzje jeweß wohler.Mansch Minsche kumme oohne ier Schmölzje nit zerääsch, der eijne määt dit, der andere dat, un keine kann Alles, ävver mer kennt sesch, mer hellef sesch, un esu mëijßtert mer et Lääve jemëijnsam. Besönders wam_mer ene Enndrock maache well, un zëije, dat mer starrek es. De Foßballfäns uß de Södkurref, ene Knubbel Fetze, di_j_en de Shtroohß e beßje Rabbaz em maache sin, jenou wi ene Schmolz Löwe, udder e Ruudel Wöllef, udder ene Schwarrem Fesch, en Demmo, jede Famillėsch, all han se dat „Zosammehallde un jet jebacke krijje“ drop.

En enem Schmolz, do dunn sesch Ëijnzelne zesamme, un künne op ëijmol jet ärëishe, wat jede för sesch vellëijsh nit hen_kräät, un mer föhlt sesch och noch besser dobei, kritt zosamme extra Shpaß am Lääve, bovvedrop.




#Article 620: Wisse Emijrante (1036 words)


Wisse Emijrante es öt politsche Wood dat meeßtens ä Frankreich, d USA un ö Ängland jebrudd weed, öm Russe, di va Russland en d Zitt van d Russische Revolutiun un dr Russische Börjerkresch ussjewandert send weil s jäje d Russische Politik woore, z beschriive. Önö angere Ussdrock, dä meetstens von d Usswanderer sälvs jebrudd weed es Ischde Well Emijrante. Ä Russland sälvs wood tösche 1920 un 1980 dä Ussdrock Wisse Emijrante meestens jebrudd, watt ävver önö nejative Äschlaach ha solld. Seijd öt Äng van d 1980er Joohre wääde d Russe, di öt Land tösche 1917 un 1922 vorlosse hodde, mä noch ischde Well Emijrante jenannd.

Völl Wisse Emijrante hodde sisch an d Wisse Armee bteilicht sujaar ongerstötzt. Dobeij moss böacht wääde, dat dä Ussdrock döck vöör all di Lüüh jebrudd weed, di Russland vorlosse hodde. Ö paar, wi Mensheviks un d sozialistische Revolutiunäre woore zwar jäje d Bolschiwike ävver s hand ni d Wisse Armee ongerstötzt. Öt woore sujar wälche doronger, di jäje d Politik woore.

Öt moss dorop häjewässe wääde, dat dat Wood Wisse Emijrant än d UdSSR völl döcker met önö nejative Äschaach benotzt wood als öt d Usswanderer sälvs brudde, di sisch döck mä Russische Usswanderer nannte övv va Russische Militär Emijrante sproche. Dat ävver mä, wenn s an d Wisse Armee deeljenomme hodde.

D meetste Wisse Emijrante hand Russland tösche 1917 un 1920 vorlosse. Dat woore tösche 900.000 un 2 Milliun Lüüh. Völl hand dat tösche d 20er un 30er Joohre jeschafft. Angere woore van d neu Russische Rejiirung vottjejaahrd woode. Onger d Wisse Emijrante vong mö all Zoote va Lüüh, aajevange beij d normal Soldate un d Offizeere bes z d Kosakke, Lüüh met ön Ussbeldung an d Huchschüll, di uss al Beroffe koome, vordrävve Jeschäftslüüh un Landbesetzer. Mo troff ävver och öt d vreuere russische Rejiirung doronger, Anti-Bolschewikke us dr Börjerkresch. Öt brudde sujar kenn eschte Russe z see.

D meetste Russe koome va Süd-Russland, d Ukraine un öt vorschlooch s en d Türkeij un no anger slowakisch Ländr wi Jugoslawie, Bulgarie, d Tschechoslowakei un Pole. Önö Hoof jäng och no Ästland, Lättland, Litaue, Finnland, Dütschland un no d Franzuse. Ä Berlin un Paris äntwäggelnde sisch ön jruuße Emijrantejemeenschaft.

En un no dr 2. Weltkresch trokke völl Emijrante no Ängland, d USA, Kanada, Peru, Brasilie, Arjentinie un Australie.

D Wisse Emijrante woore jäje dr Kommunessmus un soore d UdSSR net als Russland a. S betrachde d Zitt tösche 1917 un 1991 als ön Zitt, wo Russland van d Sowjets besatze woode woch.

Önö net z ongerschätzende Deel van d Emijrante kutt mo als Monarchiste, dat heecht Ongerstötzer van d Monarchi bezeechne. Dobeij woch völl van dönö kloor, dat d Politik va Russland van öt Vol bestemmt wääde solld.

Völl Emijrante vorsoote hön Kultur, di s metjebraad hodde, usserhalb va Russland wiir lääve z losse. S hoffde, dat dat hälpe kütt, no önö Wääßel en d Rejiirung, d ald Kultur wärm no Russland zöröck z bränge.

Watt d Religiun ajeed, so beschriivd dat jott önö Satz van Bischoff John of Shanghai un San Francisco, dä vöör d Russisch Ortodoxe Kerch usserhalb va Russland sprääche dorf. Dä saad em Joohr 1938 op öt All-Diaspora-Träffe:

D Russe em Ussland op d janze Weld dörfe vruuh se, dat s em Ledd van dr Ortodoxe Jlaube lääve, su dat all Völkr, di send, watt vöör ö joo Werk va dönö jedooh weed, osse Papp em Hemmel rööhme könne un dodörch sälvs Hölp vänge.

Völl Emijrante jloote, dat öt hön Opjaav wöch, van d Länder, wo s jraad läävde, jäje d Russische Diktatur z kämpfe. S hoffde dorop, Russland z bvreie. Di Vörställung koom z önö jruuße Deel van dr Jeneral Pyotr Wrangel, dä saad, dat dr Kampf öm Russland net z äng wöör, hä hödd mä ön anger Form a jenomme.

Önö Alde van d Wisse Armee, Vasili Orekhov, dä och d Ziidung Sentry örussjoov, saad als Antwood dorop:

Öt weed ön Stond – jlöövd misch dat – öt weed s jävve, wenn di em bvreide Russland os vroore weed: „Watt höd ör jedooh, öm dovör z sorje, dat ming Weehrjeburt flott kütt“.Losst os kenne ruuhe Kopp kriije, lott s stolz dorop see, he em Ussland z see. Em Momong send wer vott va os Moddeland. Lott os op alle Ebene net mä a Russland jlööve, lott os dat dörch Heldetate, Opfere un dr Zsammehald van os Famelie vorsöcke un astreebe, lot tos dat vöör d Lüüh do, di net ophüüre, d Häng z hääve, öm vöör d Vreiheed z kämpfe.

D Emijrante formde ongerscheedliche Orjanisatiune öm vöör hön Land jäje d Sowjets z kämpfe. Su entstäng d Russische All-Military-Union, d Broorschaf van d Russian-Truth un dr NTS. Di Orjanisatiune woode öt Ziil va russische Spetzele, Ajente, di lusternde, wat do aavjäng.

Öt joov ävver och wisse Emijrante, dönö jeveel, wat ä Russland entstäng. Di woode Vrönde van öt Vaadrland Russland jenannt. S jründe Orjanisatiune wi Mladorossi, Evraziitsi un Smenovekhovtsi.

Em 2. Weltkresch kämpfde völl Wisse Emijrante vöör russische Bvreungsorjanisatiune. Op di anger Siij kämpfde och völl jäje d Nazis z. b. en d Ongerjrondbewejunge van d Franzuse. Em Kresch sälvs troffe völl vreuere Russe us va Dütsche besatze Jäjende. Di notzde d vorloore Schlachte van d Dütsche öm en d Sowjetuniun z flüchte.. Angere woore Jevangene ä Dütschland övv Österreich un woode zo Zwangsarbeeder, bleete ävver trotzdem do. Di woode zo ön zweide Well va Wisse Emijrante. Di paasde sisch d anger Wisse Emijrante ävver flott a.

No dr Kresch kämpfde d wisse Emijrante mä noch en d Jrupp NTS wiir jäje d Sowjets. Di anger Orjanisatiune löößde sisch op, angere kömmernde sisch mi doröm vöör d Jurend jätt z do. Su entstänge d Russische Pfadfinder em Ekßil di sisch öm örawaaßende Kenger kömmernde, di önö vöör-russische Hängerjrond ä Kultur un Ärve ha sold.

D Wisse Emijrante vorsoote d Kerch vöör d sowjetische Äfloss z schötze. S jründe d Russische Ortodoxe Kerch em Ussland. S entstäng em Joohr 1924. Di Kerch jitt öt hüü noch un bliid dr Meddelpunkt van d Russische Ortodoxe Jemeenschaf em Ussland. Am 17. Mai 2007 knöpfde schloss d Jemeenschaft wärm dr „Act of Canocical Communion“ ön Vorbindung z dr Patriarch va Moskau und at no övver 80 Joohr Trännung.




#Article 621: Moritz Schreber (174 words)


Daniel Gottlob Moritz Schreber (* 15. Oktober 1808 ä Leipzich; † 10. November 1861 ä Leipzich) woch önö dütsche Arzt un Liirer an d Huchschüll va Leipzich.

No sing Schüllzitt studiirde hä an d Universität va Leipzich. 1844 maade hä do d Heilsanstald vöör Orthopädi op. Meetstens jäng öt häm öm Kengere, wobeij hä ongersood, wi d Ömwelt op dat Lääve van di kleng Ströpp Äfloss noohm. Döck maade hä Reklame vöör Jaadens, vöör Ärme. Do sollte di sisch wärm erholle könne, denn dat Lääve en d Joohre van d aavagnede Industrealiseerung maade öt öt normal Volk ärch schwoch. Vöör häm spelt dr Kontakt zo d Natur d jrützde Roll.

Nävver vresche Loff vorsood hä och d Lüüh klooch z maache, dat Spochtjeräte öt Lääve leeter maache könne.

Dä Moritz Schreber hät en Idee jehatt, wie de Minsche em Ruß un Qualm en de Etagewunnunge en de Städt met dreckelije Industrie besser un jesünder lääve künnte, un esu hät hä där kleine Jade för Famillije proppajeet, dä enzwesche noh imm benannt wudd, dör Schreberjaden.




#Article 622: Ussbroch va Kollera ä Simbabwe em Joohr 2008 (140 words)


Zo önö Ussbroch va Kollera ä Simbabwe em Joohr 2008 es öt em Aujust komme. Bes Dezember erkrankde tösche 10.000 un 13.000 Lüüh a di Krankheed un bes zo 800 storve. 

Vöör dä Ussbroch van d Kollera jitt öt önö Hoof Jrönd. Dozo jehüüre öt Vääle va fresch Wasser en d Städte, kapotte Wasserleitunge un dä Hoof Möll, dä övverall öröm litt. Dat veel zsamme met d Räänzitt en d Jäjend un Övverschwämmunge. Aafang Dezember jänge d Wasserwärke ä Harare d Schemikalie usu n dat vüürde dozo, dat ke vresch Wasser mi en d Vöörochte jepompt wood. 

Di Laach wood ösu schlemm, dat Simbabwe am 4. Dezember bkannd joov, känne Usswäch mi z wesse un erlärde dr Nutstand. Ö ppar Daach vörhen hodde 3 jruuße Krankehüüser at d Pooze jeschlooße. Watt a Krankehüüser op bleed, mood bo oohne Medikamente werke.




#Article 623: Alexius II. (123 words)


Alexius II. * 23. Februar 1929 in Tallinn, Äßtland; † 5. Dezember 2008 in Peredelkino dä met wältlich Naam Alexei Michailowitsch Rüdiger hosch, woch van dr 10. Juni 1990 bes zo singe Duud Patriarch va Moskau. 

Alexius wood en ön Koofmannsfamelisch ä Äßtland jeboore. Sing Äldere woore va dütsche Aavstammung. Hä wood em ortodoxe Jlaube ärtrocke. 1950 wood hä Pastuur, 1961 Mönsch un Bischoff va Tallinn. Önö jruuße Schrett no vööre maade hä em Joohr 1990 als Alexius Nachvoljer va Pimen I. als Patriarch va Moskau wood.

En d Zitt va si Amt veell d Hellichsprächung va Zar Nikolaus II..

Öt bestäng dä Vordacht, dat Alexius II. ön Zitt lang vöör dr KGB jewerkd had.

Alexius storv am 5. Dezember 2008 ä Peredelkino.




#Article 624: Aavstämmung vöör mi Autonomi va Jrönland (150 words)


Ön Aavstämmung vöör mi Autonomi va Jrönland joov öt am 25. November 2008. Öt ärjoov sisch, dat d meetste Wäähler sisch vöör mi Onaavhängichkeet va Dänemark entscheede.

Jrönland wood 1775 ön Koloni va Dänemark un 1953 ön Provinz va dat Land. 1979 wood öt ö onaavhängisch onger öt Könnigrisch va Dänemark. 1985 trock Jrönland sisch us d EU zöröck, do öt sisch net övver dr Veschvang eenije kutt. Ön janze Onaavhängichkeet weed komm hä z kriije se, do öt Land komm bstööh kütt.

Jrönland woohl mi politische Äävloss. Usserdämm woohl öt Land önö jrüßere Deel van dat Jeld ha, dat dörch Öl vordeend weed. Jrönländisch solld d enzije offiziell Sproch wääde.

Jrönland kitt no d Aavstämmung, di 75,54 % Jo-Stämme erjoov, voll Kontroll övver d Polissee m Land, d Jerichte un d Köstewach kriije. Dat Jrönländisch weed d enzije offiziell Sproch. Sälvs ön Eenijung övver öt Öljeld koom dobeij öruss.




#Article 625: Lord-Houw-Insele (134 words)


D Lord-Houw-Insele send ön Inseljrupp, di tösche Australie un Neuseeland lid. D Inseljrupp jehüüd zo Australie un litt en d Tasmansche See, önö Deel vam Pazifik, dä och als Stelle Ozean bkannd es. D Lord-Houw-Insel es önjeväär 11 km lang un 2 km breed. Zsamme ömfasst d Insel ca. 15 km². Watt en öt Oohr välld, dat send 2 Bärch va 777 m (Mount Lidgbird) un 875 m (Mount Gower). D Insel woch önö vreuere Vulkan, dä sisch vöör onjeväär 6,9 Milliun Joohre us öt Meer jedeut had. Dat Klima op d Insel es wi en d Trope. D Planze un Deere op d Insel paaße sisch a Australie un Neuseeland a. Op d Insel lääve mä 380 Lüüh. Zosätzlich dörfe dat Schotzjebiid, zo dat d Lord-Houw-Insel ernannd wood, mä jlichzittisch 400 Mänsche beträäne.




#Article 626: Johannes Heesters (141 words)


Johannes „Jopi(e)“ Heesters (* 5. Dezember 1903 in Amersfoort, Holland; † 24. Dezember 2011 ä Starnberg) es dr Künstlernaam va Johan Marius Nicolaas Heesters. Hä es dr äldste aktive Schauspeller, däm Dütschland em Joohr 2011 hott.
Heesters wood ä Holland jeboore un maade z isch ön Liihr als Koofmann, entscheed sisch ävver met 16 Joohr Schauspeller z wääde. 1921 stäng hä öt ischde Mol op d Büühn, un 1924 soch mo häm än dr ischde Film „Cirque hollandais“. 

Heesters Vorhältnis zo Adolf Hitler woch ömsträdde. Hä troon och en di Zitt op, ävver öt jitt ke Zeeche, dat hä vöör häm woch. Us di Zitt jitt öt ö Beld, dat Heesters en öt Konzentratiunslajer Dachau zeechd. Watt hä do maade, es onbkannd.

Met 104 Joohr troon Heesters en d Komödije ½ Ritter – Auf der Suche nach der hinreißenden Herzelinde op.




#Article 627: Boomhummer (213 words)


Öno Boomhummer es ö Insekt un jehüüd zo d Heuschräkke.

Dr Boomhummer weed tösche 100 un 200 mm lang un had als erwaaße Deer ön brung, ruuhbrung övv schwazze Värf. Als jong Deer es öt, öm sisch besser vorstäche z könne, jrön. D Wiffjer wääde jrüüßer als d Männcher. Dr Boomhummer es öt jrützde Stabinsekt oohne Vleuele.

Vreuer läävde dr Boomhummer op d janze Lord-Houw-Insele, di 580 km östlich va Australie liije. Hüü jitt öt häm noch op d Insel Balls-Püramid, ön kleng Velseinsel, onjeväär 23 km em Oste van d Lord-Houw-Insel. Do lääve d leitzde 30 Deere op ön Fläsch va 6 * 30 m op önö klenge Boom.

Va 1920 a jalt dr Boomhummer als ussjestorve, bes im Joohr 1921 24 Deere op Balls-Püramid jevonge woode. Op d Lord-Houw-Insel woode all d Deere va Ratte jevrässe, di dohen em Joohr 1918 van ö jesonke Scheff jebraad woode wore.

Em Joohr 2003 entnoohm Stephen J. Fellenberg 4 Deere, 2 Männcher un 2 Wiffjer, öm met dönne neue zö träcke. Dat solld helpe, öm d Deere spiir wärm op d Lord-Houw-Insele uss z sätze. D Ratte sollde vörhen kapott jemaad wääde. Dat solld dörch Jeff paßeere. Öt Träcke ä Jövangeschaf van neu Deere fluppde un em Joohr 2005 joov öt wärm 100 Boomhummere.




#Article 628: Gangnihessou (253 words)


Gangnihessou, och Ganye Hessou jenannd, woch dr ischde van d traditionelle 12 Könnije va Dahomei. Dahomei woch ö affrikanesch Könnigrisch, dat hü z daachs Benin heesch.

Öt weed vorzalld, dat Gangnihessou us ön Könnigsfamelisch koom, em 16. Jaahrhondöt va Tado am Floßß Moro, ön Plaatsch di hü ä Togo litt, no Allada koom un do Könnig va Jruuß Ardra wood. Hä woch enne va 4 Brööhr. Kott no singe Duud wood si Jebiid onger di hängerblevve Brööhr opjedeeld. Dat es dr Jrund, wisu nävver Jruuß Ardra un Kleen Ardra Dahomey entstäng, dat ävver z iisch nett jrüüßer als öt Abonei-Plato woch.

Va Ganye Hessou weed vorzalld, dat hä öm öt Joohr 1260 Könnig woch un dat hä va singe Broohr Dakodonou aavjesatze wood, als hä dörch si Könnigrisch reisde. Sing Zeeche woore önö Vouwel, ön Trommel un önö Jachtstäck met önö Worfstäck.

Öt es net kloor, övv hä werklich önö Könnig woch. Öt es och möjelich, dat hä mä ön wechtije Persun woch, di sing Jesellschaft d Richtung dörch sing Rotschlääch vörjoov. Op jädde Vall es öt sescher, dat öt Volk va sing Zitt häm als Könnig asoch.

Kikkd mo sisch d Jeschichte su jenau wi möjelich a, dann sitt mo van d Zaahl van d Brööhr, dat Gangnihessou werklich dä Broohr se mood, dä Könnig va Jruuß Ardra woch un domet dr Könnig van d 3 Ländr. Su jitt öt Jeschichte, di häm werklich als Könnig bnänne. Dorän es Dogbagrigenu dä Broohr, dä Dahomey kräät, un Dakodonou woch dr Jong va Dogbagrigenu.




#Article 629: Jemeenschaf Sant'Egidio (104 words)


Jemeenschaf Sant'Egidio es ön jelejiüse jrupp van d römisch-kattolische Kersch, di em Joohr 1968 va Andrea Riccardi jejründ woode es.

D Jemeenschaf kräät dr Naam no öt Kluster Sant’Egidio ä Rom. Dr Vörsetzende es Marco Impagliazzo. Wivöll Lüüh z d Jemeenschaf jehüüre ka mä jeschätzt wääde. D Zaahle liihe tösche 1.200 un 50.000, vordeeld övver 70 Ländr.

Dr Meddelpunkt van d Jemeenschaf es d Bibel un öt Wood Joddes ävver och dr Vreede en d Wält un d kerchlische Jemeenschaft send d Jläubije wichtisch.

Andrea Riccard, dr Jründer van d Jemeenschaf Sant'Egidio, wood dr Karlspriiß van d Stadt Oche vöör öt Joohr 2009 zojesproche.




#Article 630: Bibel (404 words)


D Bibel es öt Hellije Boch van d Jüdde un d Kriste, di öt Hellije Wood enthälld un dr Quell vöör dr Jlaube va beede Relijiune es. Öt es ön Zsammestellung va Schrefte, di en onjeväär 1200 Joohr entstange send.

D hebräische Bibel heechd Tanach. Sälvs dr Islam akzepteerd en völl Deele dat, wat d Bibel vöörjitt.

Wä dat Wood övversätze well, dä stüssd op βιβλίον, watt ösu völl wi Papürosroll heechd. En d Zitt van d ald Jriiche joov öt sälvs ön Stadt Biblos, di bkannd vöör d Papürosproduktiun woch.

Nävver öt Wood Bibel vängd mo och döck dä Ussdrock Boch van d Bösch. Dat düüd op di jruuße Roll, di d Bibel vöör d Relijiune spelld. Dobeij saare d meetste Konfessiune, dat Ideö vöör d Schrefde op derekte Wäch va Jott komme send.

Öt jitt ävver och Ongerscheede tösche dat, watt d Bibel vöör d Jüdde es un dat, watt sö vöör d Kreste es. Vöör d Kriste es dä Deel övver Jesus van d jrützde Roll, vöör d Jüdde driind sisch alles öm öt Böndnes, dat d Jüdde met Jott em Wüste Sinai jeschlooße hand.

D Bibel van d Jüddedom|Jüdde] besteeht us 5 Bösch, wobeij d ischte 4 vorzälle, watt us dat Volk Israel wood, wi öt Israel seijd Moses erjäng. Vorzalld weed bes zo di Ställ, wo dr Tempel va Jerusalem öt ischde Mol kapott jemaad wood. Usserdäm schriivd öt Boch övver d jruuße un d kleen Profete.

D kristliche Bibel weed ä zwei Deele ongerdeeld, öt Ald un öt Neu Testament. En öt Ald Testament send all Schrefte van d Bibel van d Jüdde äjeflooße. Dobeij woode s mä angisch jekroomd. D Bibel van d Kattolische ömfasst z. B. de Schrefte van öt Boch Judit, Tobit, Baruch, Jesus Sirach, öt Boch van d Schlaue, öt 1. un 2. Makkabäer-Boch suwi Zosätz zo d Bösch va Daniel un Ester. Beij d Ortodoxe kommen öt 1. Boch va Esra suwi öt 3. Makkabäer-Boch, dr Psalm 151 un öt 4. Makkabäer-Boch dozo. D Bibel van d Slawische Kersch ömfasst och d Esra-Apokalüps.

Öt Neu Testament besteeht us d Ävanjelie va Mathäus, Markus, Lukas un Johannes sowie d Aposteljeschicht. Usserdäm ömfasst öt d Johannesbreefe, Kattolische Breefe, dr Breef an d Hebräer un d Offebarung van dr Johannes.

Beij d Zosammenstellung van d Schreffde vöör öt Neu Testament send sisch d Kriste us all Richtunge eenich. Mä d sürisch-ortodoxe Kersch stämmt net övverall zo.




#Article 631: Burch Eischwiller (160 words)


D Burch Eischwiller es ön vreuere Burch ä Eischwiller em Kreis Oche.

D Burch wood em 14. Joohrhondöt. En d ald Bösch steehd drän, dat önö Frambach va Birgel em Joohr 1429 Eejedömmer woch ävver öt schingd sescher z see, dat vöör d Burch an di Stell at ö Jebäude jestange hat. En d Medde van öt 19. Jahrhondöt jäng öt met d Burch z Äng un 1845 bouwde Friedrich Englerth op d Burchreste ö Wonnhuuß. 1858 wääßelde dr Eejedömmer un d kattolische Jemeende va Eischwiller koofde Huuß un Boohm. Dorop wood öt Krankehuuß va Eischwiller jebouwd.

Dat Huuß hod ön Jrüüde va 21 * 21 m. Ön Rengmuur, di 197 * 93 moss, ömfassde d Burch. Öm dat Janze woch dann och noch önö Wasserjraav met Wasser us d Inde ajelaad woode.

Van d Eischwiller Burch es net mi völl z erkänne. Dr Nordost-, Süd- un Südostturm stönd noch. Sonst es alles aavjeresse övv Deel van öt Krankehuuß woode.




#Article 632: Hökkerlenisch (200 words)


D Hökkerlenisch es Deel van dr Westwall un deende dozo, Spärre vöör Panzer z see.

En d Zitt vöör Bejinn van der Zweide Weltkresch bouwde öt Dütsche Reich an d westlische Siij en d Joohre 1938/1939 ön Vorteiligungslenisch op, di vorhindere solld, dat önö Jechner va Weste ävalle kutt. Op ön Längde va 76 Kilometere entstänge Hökkere us Iiserbeton, di ä Reie va 5 bes 7 Stöck jejooße woode.

An d vöschde Siij steehd ön Betongmuur met önö Stacheldroohtzung. Dä solld öt Soldate onmöjelich maache, dörch z brääche. Do hänger stönd Reie va Iiserbetonsperre. Di Alleiirde hand di Drachezäng jenannd. Di Sperre op d westliche Siij send 40 cm huch, op d östliche Sii räcke s bes 2 m en dr Hemmel. Jädde Betongknubbel es met singe Nobber vorbonge. D Betongknubbele, di Hökker jenannd wäde, trecke sing övver Kilometere dörch d Jäjend. Dörchjäng woore sälde un ösu äng, dat si flott zo jemaad wäde kutte. Met d Hökkerlenisch erwaadene d Dütsche Panzere va bes zo 52 Tonne Jeweet ophalde z könne.

Önö jruuße Deel van d Hökkerlenisch wood en d leitzde Joohr platt jemaad. Wo d Hökkere blevve send, do hand sisch döck sälde Planze un Deere önö Lävensraum jeschaffe.




#Article 633: Angola (1404 words)


Anjola es ö Land em Süüde va Afrika. Sing Nobbere sen Sambia, Namibia, de Republek Kongo un de Demokratische Republek Kongo.

Dä Naam Anjola kütt van et woord Ngola, de Titel van de Könninge van de State Matamba un Ndongo, de em 16. bes 18. Joorhondert södlisch van  et historische Kongoreisch joof. An d Köste zm Atlantik litt önö Striif Land, ävver dr jrüützde Deel es ö Huchland, dat an sing hüükßde Ställ bes op 2619 m räckd.

Dörch di vorschiidene Hüühde van öt Land vängd mo do ongerscheedliche Klimaregiune. An d Köste un em Norde liije d Temperature tösche 25° un 30° C. Em Huchland es öt völl köhler, un op d Spetze van d Bärch könne s sujar onger Null valle.

Beij d Vegetatiun vänd mo alles vam Räänwald em Norde, övver Bende en d Medde van Angola bes zo Wüstestriife op Namibia zo. En d ongerscheedliche Jäjende lääve vorschidene Deere. Su vängd mo alles van d Elefante övver d Zebras bes zo Löwe un Floßßpääder.

Op et Jebeed dat hück Angola is woore de ierste Mensche Khoisan, Verwandte vun de Buschmänne. Se leevde in klëine Jroppe vun de Jaachd, vum Veschfange in de Flöß un vum Sammele vun Vröschde. Am Aanfang vun et zwëite Joordeusend koome de Bantu op eere Wangerong vun Norde en deselvde Jejend. Se woore (und sen) stärker un vill mie als de Khoisan, de zom Deel absorbeert worde, zom Deel sesch noo Söde zeröcktrokke; en paa Jroppe lewwe do noch in Södangola, andere in Namibia, Botswana un Södafrika. 

De Bantu sen in et janze Jebeed jebliwwe un han sesch met de Zick en en Zahl Völker opjedeelt, die Buure un Veezöschde woore un sen (un och jet Veschfang un Jaachd bedriewe). Se han sesch politisch orjanisiert, en jrooße un klëine Könningstümer. Et jrüeste woor et Könningsrëisch Kongo, met de Houpstadt M'Banza Kongo in de Nordweste vun et hüüdije Angola, äwwe met deele et de hüüdije Demokratische Republik Kongo, de hüüdije Republek Kongo on et hüüdije Gabon. Dozo gehüürde et janze Bakongovolk. En de Söde vun dese Rëisch joof et de kleinere Rëische Matamba un Ndongo wo de Bevölkerung Ambundu woore. In de Nordoste vun et hüüdije Angola un de Söde vun de hüüdije Demokratische Republek Kongo looch et Lundarëich met Lunda- on Chokwe-Völker. En et Zentrom un de Söde von et hüüdije Angola joof et klëine Könningstümer vun de Owimbundu un vun de Owambo - äwwe de meeste Owambo leevde in et hüüdije Namibija.

Dat woor äwwe vöör de Portugiese nit jenoog, will dat mer in Brasilije, in de karibische Ländere un ooch in Nordamerika imme mie Sklave jebruch hät. De Portugiese han deswäje 1575 södlich vun däm Kongorëisch en eijene Stadt aan de Atlantikküs jebout, in däm Jebied vun de Ambundu, un nannten se Luanda. Luanda woor bes in et 19. Joorhonderd de Houpplaaz vun de portugiesische Sklavehandel, en die Portugiesen besetzde och et Jebieed direkt ößlisch vun Luanda, met klëine Siedlonge aan däm Kwanzafloß. In däm Sklavehandel woore de Könningsrëische Matamba un Ndongo wischtije Partner, äwwe et joof och of Konflikte med_em.

Vun Luanda us jröndete de Portugiesen noch andere, klëinere Handelssiedlonge aan de Atlantikküs meer södlisch, un 1617 en zwëite Stadt, Benguela. Vun do us wood nit alleen Sklavehandel jedriwwe. De Ovimbundu, die östlich vun Benguela un in de Berje vun et hüüdije Zentralanjola lewwe, orjaniseerde Karawane de vun Zentralafrika Waks, Honnich, Elfenbëin u. a. no Benguela jebrach hänn, bis an et End vun däm 19. Joorhonderd. Luanda un Benguela, de klëinere Siedlunge aan de Küs un das Jebied drom herum wood in däm 18. Joorhonderd zesamme Angola genannt.

Iers in de Aanvang vun däm 19. Joorhondert vinge de Portugiese aan, dat Hinterland ze besetze. Dozo moßde se öwwe drießisch Veldzöösch maache. Se hän dobei versoochd, soveel Land ze krijje wie mööschlisch, äwwe se moßte de Jränze met België, Deutschland, England un Frankrëisch verhandele, die in de Jäjend och Land besetzde. Iers in de 1920e Joore woor et Jebied vun däm hüüdije Angola definitief afjejränz on besetz.

En de Kolonie Anjola woord natüürlisch en Verwaltongsapparat enjeresch, dä op de een Sick en Infrastruktur opboude, op de andere Sick de Mensche kontrolleerde on Stüüre on Ärbëid von önö verlangde. Katholische un evanjelische Missionare sorjde vöor de Verchrislischong vun praktisch de janze Bevölkerong, och vöör Schoole vöör en Minderhëid vun de Kindere. Et koome och imme mie Portugiese no Anjola - in de 1950e Joore wooren_et öwwe 200 000. Se woore allgemeen ärm un bedriewde Klëinhandel, Landweetschaf un Handwerk, äwwe se woore de Herre vun däm Land, wo et en kloore Trennong joof zwesche drëi Rasse: de Wëiße, de Schwazze un de Mischlinge (jenannt mestiços) die als en ëijen Rasse anjesinn woore. De Wëiße woore all Staatsbürjer, och de mieste Mischlinge, äwwe vun de Schwazze alleen en Minderhëid vun civilizados, de Portugesisch kalle, schriewe un leese kunnte.

De letzte Opstand vun en Volk (et woore de Vakuvale em Söde) joof et in de 1940e Joore. En de 1950e Joore joof et en opstand jejen de Zwangsanbou vun Boumwoll, en de Baixa da Cassanje, ößlisch vun Luanda. Et wischtischste woor äwwer, dat sich domols em Onderjrond Jruppe bildete, die vöör de Onafhängischkëid vun janz Angola woore - esu wie die vun andere Kolonië en Afrika. En de 1960e Joore orjaniseerde sesch drëi nationalistische Bewejongen: 

En de Exklave Cabinda joof et noch de Frente para a Libertação do Enclave de Cabinda (FLEC), die vöör de Onafhänglischkeid vun Cabinda separat vun Anjola woor.

De vier Bewejonge vinge 1961 mit opstände em Nordweste un in Luanda aan, äwwe de Portugiesen woore ze stärk dovöör, sudat se vun 1964 aan met Guerillaakzione aanvinge. Dabei hadde se de Onderstützong vun en Zahl vun Ländere: de FNLA vun Zaire un China, et MPLA vun Aljerië, Congo-Brazzaville, Cuba, Ginea un de Sowjetunion, de UNITA vun China, Sambia un et Aparthëid-Regime vun Södafrika. Dä Befrëiongskriesch düürte bes 1974, bleef äwwe faß janz op kleine Jränzjebiete beschränk on woor am End vöör de Bewejonge militärisch verluere.

De Situation wood op eine Schlaach anders, als am 25. April 1974 in Portugal önö militärische Staatsstrëisch dat reaktionäre un autoritäre Salazar-Regime afschaffde, dat sick de 1920e Joore do existiert hätt. Dat neue, demokratische Regime ving direk domet aan, de Onafhänglischkeid vun de Kolonië vüürzebereide. In Anjola hüürte dä Kriesch met de Portugiese schun em April 1974 op, äwwe em Mai ving önö Kriesch zwesche de vier Bewejonge aan.

Ze iers woore FNLA un UNITA stärker als dat MPLA. Se han en däm Moment mie bewaffnede Lück em Land selws jehadd un han de Onderstötzong vun Zaire un Apartheid-Södafrika jehadd. Dat MPLA hätt en Luanda, Lobito un Benguela Milize vun jonge Lück orjanisiert, met de helf vun desertierde portugiesische Militärs. Als de Saach vöör dat MPLA binoh verluere woor, het Kuba en paar Bataljone jescheck un esu de Sowjetunion dozo gebrach, och sing Onderstötzong ze jäwwe. MPLA un Kuba han bes November 1975 de wischtischsde Jebiede vun Anjola besetz, och Cabinda met singe Äädölquelle. Am 11. November 1975 hätt  dat MPLA in Luanda de Onafhänglischkëid vun Anjola prokamierd, un en dä sälwe moment han FNLA  UNITA dat sälwe en Huambo jedonn.

MPLA  Kuba han derek donoh Huambo un de rest vun Anjola besäts. De Rejierong vun FNLA  UNITA hät praktisch nit funksioniert. De Lück vun däm FNLA sen noh Zaire zeröck jejange, äwwe en deel vun de FNLA-Soldate es vun Södafrika vöör en Söldnerbattaljon rekrutierd woore. De UNITA hädd sesch noh Ostanjola zeröckjetrokke und hädd derek aanjevange, önö Jerilljakriesch jejen dat MPLA zo orjanisiere, dä bes 2002 jedüürd hädd.

D meedsde Äwohner hät d Houpstadt Luanda met öwwer 6,5 Milliun Lüüh. Donoh komme d Städt Huambo met öwwer 665.000 un Benguela suwi Lobito met öwwer 150.000 Inwohner. Hück lewwe meer dann de Hälfde van de Anjolaner in Städte.

Anjola jehüüd zo de Länder de in de letzte Zick weetschaflisch am stärksde jewakse sinn (2010 meer dann 10%), speziell dörch Äädöl un Diamante, un de Weetschaf vun Anjola es 2011 de aachtjrützde vun Afrika. Noor 30 - 40 % van öt Volk werkd en d Landweetschaf, wobeij vör allem Kaffe on Mais ajebouwd weed. Et jitt ooch industrie, äwwer net esu veel. En kleine Deel vun de Lück es risch, en Luanda es dis Joor (2011) de düursde Stadt in de Wäld, äwwer de meeste Lück sin ärm. 52% lewwe vun wennije dann 1 € am daach. Mä onjeväär 30 % van d Lüüh hand Zojang zo Vorsorjung dörch önö Doktr.




#Article 634: Onrouhe ä Jriicheland em Joohr 2008 (120 words)


D Onrouhe ä Jriicheland em Joohr 2008 woode am 6. Dezember dörch dr Duud van dr 15 jööhrije Alexandros Grigoropoulos ussjelöößd.

Beij Onrouhe en öt Veedel Exarchia va Athen wood met Keie jeworpe. D Polisse joove Warnschöss aav un enne dovan had önö Jong em Aldr va 15 Joohr jetroffe un dä storv kott dono. Di anger Kenger saate, dat d Polisse kenn Warnschöss aavjejovve hödde. S hödde jeziild op Alexandros Grigoropoulos jeschooße.

Beij di Onrouhe woode övver 30 Jeschäfte un 9 Banke kapott jemaad, 24 Polisse dobeij vorletzt. Nävver Athen woore och völl anger Städt bötroffe. Bes zm 8. Dezember 2008 entstong önö Schaade va mi als 100 Milliun Euro. Sälvs no Züpere un Ängland spronge d Onrouhe övver.




#Article 635: Demokratische Republek Kongo (450 words)


D Demokratische Republek Kongo, di och at öns vreuer d Naam Beljisch Kongo un Zaire jehad had, es önö Staat em südliche un zentrale Afrika. D Nobberstaate send d Zentralafrikanische Republek, Sudan, Ujanda, Ruanda, Burundi, Tansania, Sambia, Anjola un d Republek Kongo. Usserdäm jrenzt öt Land op ön Längde va 40 km em Weste an dr Atlantik.

D Demokratische Republek Kongo es met 2.345.410 km² öt dreidjrüützde Land ä Afrika. Dova liije öm d 60 % em tropische Räänwald. Dörch öt Land flüüst dr Kongo, met 4.374 km nohm Nil dr längßde Floßß va Afrika.

Met 11.8 Milliun Äwonner (2017) es Kinschasa d jrüützde Stadt van öt Land. Dono komme met Mbuji-Mayi un Lubumbashi Städt met öm 1 Milliun Lüüh.

En d Demokratische Republek Kongo existeere övver 200 Sproche. Övver 50 % van öt Volk spräche dobeij d Sproch Lingala. Kikongo weed va jädde Dreide jesproche, Suaheli kann mä jedde Zeehnde.

Vreuer woch dat Land ö Könnigrisch, dat ävver dörch d Portujiise em 17. Jahrhondöt kapott jemaad wood. Di notzde dat Land ävver mä, öm Sklave us öt Land z schaffe. Iisch dr Ängländer Henry Morton Stanley böreisde dä Deel va Afrika un studiirde Land, Lüüh, Deere un Planze. 1885 beschloss d Berliner Kongo-Konferenz, dat dr Kongo Prevatbösetz van dr damalije Könnig Leopold II. wääde solld. Dat wood ussjenötzt, un Land un Lüüh woode bes op d Knouche ussjebeut, watt als Kongojreuel en d Jeschichte äjäng. Beljie bleed ön jrausame Kolonialmacht.

Iisch 1959 trock sisch Beljie us dr Kongo zöröck, un öt entstäng ö Kaos. Medde 1960 wood zwar önö onavhängije Staat ussjeroffe, ävver öt Land jeroonde tösche d Enteresse va Beljie, d USA un d UdSSR. No mä 18 Mond koom öt zo önö Putsch, un Mobutu wood övver Joohre Diktator. 1971 ändernde sisch dr Naam van öt Land un wood zo Zaire. Mobutu bleed bes en öt Joohr 1994. Da wood hä va Kabila jöstürzd. 1997 ändernde sich dr Naam van öt Land at wärm un wood zo Demokratische Republek Kongo. En di Zitt veel önö Kresch, ä däm völl Lüüh storve. Kabila sälvs storv em Joohr 2001. Singe Soohn övvernoom dä Poste. Dä däng, watt hä kutt, ävver em Land woch ösu völl kapott, dat hä öt vordammd schwoch hod. Besongisch em Oste dronge emmer wärm Rebelle us d Nobberländer en.

Mi als 40 % van öt Volk jehüüre d kattolische Kersch a, 30 % send ävangjelisch. Dä huhe Deel va Kattolische stammd doher, dat at em 15. Jaahrhondöt Missionare en öt Land koome.

Öt meetzde Jeld vordeent dr Kongjo dörch Ääz. Dobeij spelld Kupfer d jrützde Roll, ävver och Metalle wi Niob un Tantal wääde he jevonge. Zosätzlich weed och no Jold, Sälver un Diamante jejraave.




#Article 636: Kanalinsele (147 words)


D Kanalinsele send ön Inseljrupp em Ärmelkanal vöör d Köste va Frankreich. S jehüüre zo Ängland un wääde als Besetz van d änglische Kruun a jeseeh.

D Kanalinsele böstönd us d Insele Jörsei, Serk, Görnsei, Äldernei, Hörm un Jetau. D hükßde Ställ van all d Insele litt 109 m övver dr Meeresspeiel. Zosätzlich jitt öt noch ö paar Insele, di ävver ösu kleen send, dat do kenne drop wonnt.

Als Wellem Ängland änoom, do jehoote häm och d Kanalinsele. Di Jäjende ä Frankreich jänge em Laufe van d Zitt vorloore un si Reisch bschrängde sisch op Ängland un d Insele, di bes hü bleete. Watt us d Zitt met Frankreisch bleed es d Sproch. Op d Insele bleed öt Platt, dat önö französische Ääschlach had.

Em Zweide Weltkresch woode d Insele van d Dütsche äjenomme un. Jökämpfd wood dobeij net. D Äwonner hodde vörhen d Insele vorlosse.




#Article 637: Leevde (174 words)


Onger Leevde vorsteeht mo öt schünnsde Jevööl, dat dr Mänsch jäjenövver anger Mänsche entweggele kann. 

Völl Lüüh dänke och, dat öt ön Leevde tösche Mänsch un Deer jitt, watt angere ävver bestiihe.

Onger dat Wood Leevde hand di vorschiedene Jeneratiune döck jätt angisch vorstange. Vöör ö paar hondöt Joohr wood en önö onkeusche Bleck at Leevde jeseeh. Hüü sid dat angisch us. En di Zitt van di Anti-Babi-Pill un di Wann-Nait-Ständs sitt mo dat met janz anger Oohre. Dr Wääßel va enne Partner no önö angere woch net mi ösu schwoch. Bejreffe wi Fikke un Poppe spelle en öt Lääve ön jrüüßere Roll als vreuer. 

D Möhler hand sisch vreuer döck met dat Thema Leevde bövasst. Dobeij entstänge völl Belder, di jätt dorövver ussaare sollte. All di Belder vormeddelnde dat Jevööhl, dat Leevde schünn es. Dat woch dä Mohler elemens wichtich. Aavjeronnd Forme maade jeddes Beld zo ön Vreud vöör öt Oohr.

Öt jitt ongerscheedliche Zoote va Leevde:

Nävver di Zoote va Leevde jitt öt noch ö paar anger Leevdeforme, di ön Roll spelle.




#Article 638: Japan Cup (115 words)


Dr Japan Cup, watt op Ripuaresch Japan Kapp usjesproche weed, es ö Ränne vöör Pääder ä Japan. Di Pääder loufe sisch op ön Sträck va 2400 m ät Häzz us dr Hals, damet dr Besetzer van dr Rännstall dovör ö Priißjeld va 4,6 Milliune Dollar jewennt.

Ävver loufe darf net jedder. Mo moss dozo äjelaane wääde. Jewonne hand bes hüü Pääder us Japan, Nordamerika, Ängland, Australie, Neuseeland, Irland, Frankreich, Dütschland u Italie.

Öt ischde mol wood dat Ränne em Joohr 1981 ussjedraare met Pääder us Japan, d USA, Frankreich, Australie, Kanada, Neuseeland un Indie. Dat ändernde sisch ävver bald un d beitste Pääder van d Welt woode äjelaande, öm beij dr Japan Cup z loufe.




#Article 639: Bochstabesallaat (1217 words)


Bochstabesallat kütt en de Houpsaach zoshtand, wann enne Kompjutor, ene Kompjuto-Dröcker, odder esu jet, mem fokeehte Zëjschesaz ärbeide. Wat do ußjejovve weed, dat kam_mer dann jaa nit lässe, or nur zem Dëijl. Tüppesche Fäll bëij ons:

Ene andere, selldene Fall eß, wann Ëiner op de verkeehte Taßtatuur eröm am klimpere eß, udder obb_en verkeeht enjeshtallte. Dann meint dä, hä hät dä ëijne Bochstabe jetipp, un wat eß? Ene andere kütt eruß.

Der janz besonöndere Kompjutojeck säät och jän änglėsch mojibake udder japaanėsch  doför, kleng beeds onjeväär ˌmɔdʒi'bake, dat eß esu äänlesch wi Mǫschibake. Dat Woot küt och uss_em Jappaaneėsche.  (moji) eß Letter odder Bochshtave, un  (bake) bedügg Verwandelong, udder Dorjeneijn, dat küt fun  (bakeru), un dat bedügg „koßtümeet opdouche“, un „sing Form verändere op …“, un „sesch noh_m Schlääshte wandelle“.

Ene andere änglesche Ußdrock unger Kompjutolück eß gibberish — mier däte Kauderwelsch sare — un dat klengk wi ˈdʒɪb.ə.ɹɪʃ.

För dat, wat uns Bochshtabesallaat sönß nochbedügge kann, han de Kompjutolück dä änglesche Ußdrock garbage, dat es mä Möll, Affall, Dreßß, ävver dat Woot weet dann och wider för e beßje mieh wi esu en Date-Onjlöcker jebruch. Et klengk wi ˈgɑːɹbɪdʒ en der USA un söns ierter ˈgɑːbɪdʒ of ˈgɑːbɪtʃ.

Dä Boochstabesallaht kütt et miehts zoshtand, wann de Zëijshe ier Kodeerung, dä su jennannte „character encoding“ nit reshtesh medd_ennem Dokkemänt zosamme övverdraare wood, udder wan_su_n Dokemänt ohne di Enfomazjůn obb_en annder Komputo_Süßtem jekůmme eß, un dann „jlöüv“_enne Kompjuto, oddo dä Dröcker, et wöhr et „ëije“, un dat shtemmp ävver nit. Leider jidd_et ene Houfe esu en ungerscheidlijje Kodeerunge op der Welt, un di bruch mer och, un jede Firma, wo Komputore un Zubehör jemaat wääde, hät ier_er di se Vörtrecke, ävver de Länder, de Kultuurkriese, un de Shprooche hann_er och de iere. Wann jetz ene Kompjuto nit „wëiß“, wat met esu enem Dokkemänt loß eß, es dat öff jenou esu jot, wi wann de verkeehte Zëijshesatz-Enfomazjůn medd_em jekumme es. Odder dä Kompjuto hät ëijfach nit di Zëijsche sellver, di enn_enem Zëijshesaz dren sen, sarr_ens enne Dröcker en Europpa, un dä sät: „Schineesėsch, dat kann_esch nit“ — do hät dä Kompjuto këijn Schangs, dänn zom Schinesësch_Dröcke ze krijje. Wann dä Dröcker dann di Daate trotzdämm kritt, för se ußzedröcke, dann weet uß dämm eetzte schineesesch Zëijshe, zem Bëispell et eetze latteinesch Zeijsche maache, uss_em zwëijte et zwëije, un esu, un am Eng kütt do Keu] beij_eruß.

Text en ungerscheedlijje Kodeerunge en ëijn un dersellve Shprooch odder Schreff künne och esu en Problme hann. Japaner künne e Leedshe dovun senge. Bëij dänne es dat lang uusuß, dat se hen handvoll ungerscheedlijje Kodeerůnge am bruche sėn. Zum Bëijshpell dat Woot „文字化け“ en UTF-8 weed fokeeht als „æ–‡å­—åŒ–ã‘“ aanjezëijsh obb_enem PC, dä op dat su jenannte „wesslijje“ Windows-1252 enjeshtalld_eß, un fun dämm UNICODE, also och UTF-8, nix foshtëiht.

Ene Web-Brauser maach nit ungerschejde künne zwesche ene Websigg em EUC-JP Kode un en andere en Shift-JIS, wann de Kodeerůng nit ußdröcklesch en enem HTTP-eader-Enndraach jenannt eß, dä zosamme met dä Sigg zo imm jescheck woode sėn moß, un wann se nit dann winnishtdenß en enem meta tag en dämm HTML fun dä Sigg dren shtëishe deiht, wann_et övverhoup en HTML-Sigg eß, wat ävver de miihßte Websigge sin. Met dämm meta tag för de Kodeerung kam_mer sesch dröm eröm laveeere, wann sijj_ene Webßöver nit esu eshtälle löht, dat dä de reshteje HTTP headers ruß_sende dëijt. Hät mer beeds nit, kam_mer noch met heureßtesche Metoode probeere, dä Zëishesatz eruß ze krijje, ävver dat jrenz aan Rohde, un do kann nit en jedem Fall jät Joohds bëij_eruß kumme.

Mer kann och ens e beßje Bochstabesalaat krijje wann de Kodeerunge zosamme ze paase schinge. Zem Bëijshpell, Windows un Macintosh bröüshte ISO-8859-1 als dänne iere Zëishe-Kood, sare se. Shtemmp och, äver. Beeds bruche se en iere Süßteeme och noch Zëijshe, di em dä ISO-8859-1 Norrem jaa nit dren sin, un beeds künnte un donn nit drop aade, dat se di Zëijshe_Pusizjuhne nich bruche dörrve, wan ens e Dokkement up däm Kompjuto eruß jëiht. Nattöörlesch sin di Extra Zëijshe nit deselve un nit jlisch, zwesche dänne zwëij. Dröm sen Dokkemënte met dänne dren och nit kompatibel zwesche dä Systeme. Scheck mer se doch fun ëijne obb_et andere, zack, häß De för di paa Zëijshe der Bochshtabesalat.

Aanwendunge, di UTF-8 alß dänne iere Shtanndatt hann, hann en hröößer Schangß, dat se met andere zosamme könne, wëijl dä Kood enzwesche öff jebruch weed, un ußerdämm och, wëil hä met dämm älldere, un och öff jebruchte US-ASCII kampatibel eß.

De Schwireschkëijte, met däm Bochshtabesallaat ömzejonn hange dofun af, wat dat förr_en Projramm ov Jerääd_eß, woh dä opdouch, un nattörlėsh, wi dä övvohoup zeshtand küt. Drëij fun de häufijje Projramme sen Web-Brauser, e-mail-Projramme, un Projramme för et Schriivee, woh mer dä Sallaat ald ens süüht. De Brausers hückzedaach un de mihßte neuere Texprojramme ongershtötze öff en jruße Zahl Zëijshe-Kodėerunge. Brausere don öff däm Minsch de Müjjeleschkëijt jevve, dat hä de Kodeerung för_et Aanzeije ömschallde kann, wi_j_et ėmm jevällt. Esu kam_mer met Erömprobeere af un aan jät riiße. De Texprojramme un de e-mail-Projramme dun dat fö_jewöönlesch nit, di söke sesch de Kodėerung uß, wann se en Datei opmaache]. 

Et weet noch komplizėeter, wann_et öm en Annwendung jëijt, di fun hus uß nit esu en jruuße Zahl Koddėerunge känne dëijt, zem Bëijshpell e Kompjutoshpell, wat këijne Unicode kann. En esu Fäll kann dä Minsch aam Kompjuto noch däm singem Bedriifssüßteem singe Zëijshesatz ömschallde, dat dä met dam Shpell zosamme paß. Ävver dat weet öff jenooch en andere Projrame, di alld doför op däm Kompjuto aam loufe woore, udder och bloß enshtallėet wohe, zo Zëijshsalaat föhre. Dat hëijß, dat ëijne odder dat andere, ävver nit beeds. Et neuere Windows XP hät de Müjjeleschkëijt, de eijmål ennjeshtallte locale en ennem Projramm ze ändere. Älldere Süßteme, Windows 98 un doför, han öf jaa këij Müjjeleschkëit, ovvohoupß jät ze ändere, do hellef öff nur, wam_mer zwesche Süßteeme wääßelle dëijt, udder en ßoffwäer för Kompjuuto-Schreffte fun_ennem andere Süßtem aanzezëije.

En Änglesh hät mer miihtß bloß Zëijshesalaat met dä Zäijsche, di zwesche Wööt un Sätz shtonn künne, alsu en lange (—) un koote (–) Jedangkeshtresch, en Aanföhrunge (“, ”), un esu enem Krohm. Dä Räß eß bahl emmer mem ASCII-Zëijshesatz kompatibel, met dämm me et änglesche lattëijnesche Allfabeet fun hückzerdachs schriive dëijt. För e Bëijshpell, dat Zëijshe för et änglesche Pungk „£“ süüht wi „Â£“ uß, wann ene Afsender dat em UTF-8 kodeet hät, un dä et kritt, zëijsh_et met CP1252 odder ISO 8859-1 aan. Wann mer dat Spell öffters määt, da kütt „Ã‚Â£“ eruß, dann „Ãƒâ€šÃ‚Â£“, un esu wigger.

En Japanesh säät mer  (Klengk ähnlesch wi „Moschibake“, un et treff öff Lück, di met Kompjutere un Projramme ze donn krijje, di för en Japan ze verkoufe jemaat woode sen.

Op Schineesėsh saren se tradizjonäll jeschrevve  odder en dä modernere ëijnfachere Schreff  doför, dat klengk wi „luànmǎ“, un bedügg esu jät wi „unööndlejje Koode“

Op Koreanėsh hëijs_et , klengk äänlesch wi Oigye-eo un da bedügg_esu jät, wi „en främb Shprooch“.

Ih dat dä Unicode bahl övverall opjejreffe wohdt, hät mer dä Latin-3 Kood benoz, öm däm Esperanto sing Akzentzëijshe un Ömluute daazeshtelle, dat sinn_er: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, un ŭ. En mansh_enem Zosammehang, un en ahle Web-Brausere, kumme di als wi wänn se en Latin-1 wöhre aan, un mer süüht de verkėėehte Zëijshe: æ, ø, ¶, ¼, þ, un ý.




#Article 640: Dengkmool vöör d em Nationalsozialesmus ömjebraade Sinti un Roma (120 words)


Dat Dengkmool vöör d em Nationalsozialesmus ömjebraade Sinti un Roma es ö Dengkmool, dat ä Berlin jebouwd weed un an d ömjebraade Sinti un Roma erinnere söll.

D Rejiirung va Dütschland had 1992 beschloooße, dat Dengkmool z bouwe un am 20., Dezember 2007 joov och dr dütsche Bundesdaach jröön Ledd dozo. Kooße weed öt öm d 2 Milliun Euro. Jebouwd weed jäjenövver van dr Reichsdaach.

D Könstler Dani Karavan weed dat Dengkmool jestalte. Öt weed önö Brunne se, dä a enn Stell ön Informatiunstafel ha weed, di övver dr Mord Täxte had. An ön Siij weed dr Text „Äjövalle Jesesch/erlosche Oohre/kald Leppe/Stelle/ö zerresse Häzz/oohne Oohm/oohne Wööd/kenn Troone“ stooh, dä van dr italiänische Roma Santino Spinelli stammd.

Roma-Dengkmool ä Stolbersch (Rhingland)




#Article 641: Funktionelle Analfabetismus (420 words)


Dr Begreff Funktionelle Analfabetismus beträckd sisch op d Onfähichkeet va Lüüh, hön Fähichkeete z lääse, z schriive un z rechne em Alldach met Erfolch äzösätze. Analfabetismus es öt Onvörmöje, eefache Sätze ä erjendenn Sproch lääse un schriive z könnö.

Wä önö Analfabet es, dä kann övverhaupt net lääse un schriive, wä dojäje mä önö funktionelle Analfabet es, had ö Fönkche Gefööhl vöör öt Jeschrevvene, dat heecht öt Lääse un Schriive ä enn övv sing Moddersproch. Watt vääld es d Jenauichkeet beij d Jrammatik un Ussdrockswiiß. Met knappe Wööd heechd dat, dat enne, dä önö funktionelle Analfabet es un önö Täxt vöörjelaad kitt, ä os Jesellschaf net jott zöräät kütt un öt net packd zm Beispell önö Anträäch vöör ön Ställ us z völle. Hä kann och kenn Vordräch övv schreftliche Erklärunge vorstoh, Ziidunge lääse, Vorkiihrsschelder vorstooh, ö Läkßikon z rooth träcke övv önö Busplan lääse.

Dr funktionelle Analfabetismus setzt d Möjelichkeet d Informatiuns- un Kommunikatiumstechnik z notze, äng Jrenze (z. B. beij dr Äsatz va PCs).

Di, di zo dö funktionelle Analfabete jehüüre, wääde döck en d Jesellschaf äjeschöchtert, hand Schwiirichkeete met d Jesondheet, lääve onger Sträss, hand winnijer Äkomme wi di angere un erliije anger Röckschlääch, di doher stamme.

D Polisse hand önö Zosammehang tösche di Eejeart un d Zaahl va Vorbreche vassjestalld. Öt wood erkannd, dat en öt 20ste Jahrhondöt 60 % van d Ärwaaßende ä Jevängnisse van d USA onger funktionelle Analfabetismus liije. 85 % van d jong Ärwaaßende ledde och onger Probleme, di met Lääse, Schriive un öt Rechne z do hodde.

En d USA lääve onjeväär 15 Milliun Mensche, di onger funktionelle Analfabetismus liije. Dat am Aavang van öt 21ste Jahrhondöt. Ön jruuße Vorsescherung „American Council of Life Insurers” schriivd, dat öm d 75 % van d richste 500 Firme vöör d Werker Ongerricht abeene, öm z helpe. En d USA send 30 milliun Mensche net en d Laach, eefache Denge, di met Lääse z do hand, uss z vüühre.

Dat Nationale Zentr vöör d Statistik van öt Erträcke had örussjevonge, dat d Vähichkeet z Lääse dobeij ä 3 Zoote ongerdeeld wäde moss. Dat send öt Lääse va Jedichte, Dokumente un Lääse ä jruuße Mänge. Jedde Zoot had d Ongerjruppe jrondleejend, meddelmoss un vornönftisch. Bökikkd mo sisch dat beij d Vähichkeet, Jedichte lääse z könne, dann bedüüt jroondleejende Vähichkeet, dat d Persun sisch kotte Täkßte akikke kann, öm dodörch kleng Stöckcher van onkompleziirde Informatiune z vorstooh. 

Dörch Analfabete entstönd d Weetschaf Schäde van ö paar Milliarde Dollar, dörch jering Werkung övv dörch Vähler un Onväll.




#Article 642: Burch Matsue (328 words)


D Burch Matsue es dr Naam van ön ussjevalle Burch en d Japanisch Stadt Matsue. Dr Spetznaam van d Burch Matsue es „schwazze Burch“. Öt es enn van d winnije Burje ä Japan, di noch us öt Meddelalder en d orjinal Holzbouwwiiß erhalde send.

Mo vong em Joohr 1607 a, di Burch z bouwe un woch dome tem Joohr 1611 vädisch. Dat leev onger Lochd Horio Yoshiharu aav. 1638 jäng öt en dr Besetz van d Matsudaira Famelisch övver, di jäng us d Tokugawa Famelisch hervör.

Völl Burje ä Japan woode dörch Kresch, Ärdbebe övv us anger jründ kapott jemaad. Do d meetsde us Holz jebouwd woore, woch Vüür önö Hauptjrond. D Matsue Burch wood no dr leitzde jruuße Kresch van öt feudale Japan entstange, watt bedüüd, da töt ni önö Kresch z övverstooh hod. Su bestönd noch völl Wäng un dr Wonnturm bes hü.

Van di 12 vorblevve Burje ä Japan, es Matsue d enzije, di en d Regiun Sanin övverich blevve es. Di Burch es d zweidjrützde, d dreithükßde (30m) un d sääßdäldste van d Burje. Öt woch övver ön Zitt va vönf Joohre dörch Yoshiharu Horio jebouwd woode un wood 1622 vädisch jestalld.

No d Rejiirungszitte va Tadaharu Horio un Tadataka Kyogoku wood Naomasa Matsudaira, önö Änkl va Ieyasu Tokugawa dr Burchhäär. Hä woch zvöör van Matsumoto in d Shinshu-Provinz ömjetrokke. Domet vong ön Rejiirung a, di 10 Jeneratiune van d Matsudaira-Famelisch aduurde un 234 Joohr aheld.

Em Joohr 1875 woode bes op dr Turm bo all Räum kapott jemaad, watt dörch dr Druck van ön Jrupp dörchjesatze wade kutt. Tösche 1950 un 1955 wood di Burch bo janz ömjebouwd.

D Burch es önö vorschachtelde Bouw, dä än d Aachd van önö Wachturm jebouwd wood. Va usse sitt öt us wi ö vönfstöckich Huuß, dat ävver sääß Etaje had. D meetzde Wäng send schwazz ajestreche, had stärke Wäng, domet s önö Ajreff övverstooh könne. Jlichziitich solld öt schünn usseeh, domet öt zo dr Momoyama-Bouwwiiß paaßd.




#Article 643: Avata (Kompjutorei) (175 words)


Ene Avata ess en Zoot Beld odder Fijur en Kompjutere, wat wie en Pop em Thiater för ene Minsch shteiht. Et jit se als nomaal unbewääsch Belldsche, als Animeete Jraffikke, un och met künnßlejje Shtemm, ävver dat eß sëllde.

Ene Avataa kam_mer och alß en künßlesh Person, sujaa medd_en eije Persönleschkeit aansinn.
Op jede Fall donn de Avataare als Shtälverträdder för en reshtijje Päsoon en de wichtuälle Relitääte opträdde. Natöörlesh kann et sin, et es jaa kein ääshte Päson dohenge söndern, en Famillisch, udder söns e Schmölzje. Aanwennde deit mer se zom Zeije en Kompjuto-Spelle, en Chats, un esu Kröhmsches, ävver och em ßööviß. Ander Aanwendunge jidd_et em teschnesche Ennsatz.

Dat Woot „Avata“ shtammp uss_em Sanskrit, dämm Lattein fun de Inder. Do meint Avatāra orsprönglesch enen „Afshteesh“, zem Beishpell uss_em Hemmel, allsu wann ene Jott sech op uns Ääd erunger schwenge deiht un bei uns kütt. Dä Bejreff dun de Hindus en de Houpsaach bruche, öm övver de Inkanazjuhne fun dänn iehrem Jott Vishnu ze schwaade, dä ene weschtijje unger dänne iere ville Jötter eß.




#Article 644: Dattum (Kalender) (325 words)


Dat Datum noh_m Kalender deiht ene beshtemmpte Daach em Johr benänne, udder ene beshtemppte Daach övvohoup, wann nämmlijj_e Johr met em Dattum shtich.

Öm ene beshtemmpte Daach övvohoup ze beshtemme, bruch mer dat Johr, ene Moohnd un ene Daach en dämm Mohnd, wat zosamme en Dattum es. Jenoujenumme mööt mer och noch ene Oot dobei saare, weil de Zickzohne doför sorrje, dat nit övverall op der Ääd de Daare em sellve Momänt aanfange un ophüüre. Ußerhallev fu de Ääd betrick mer sesch fö jewöhnlesh op de Zickzon fun England, jenou jenumme op de UTC.

Öm ene bestemmpte Daach em Johr ze bestemme, löht mer eijfach dat Johr fott em Dattum. Dat es dann entweder en enem Johr, wat mer alld weiß un nit alldemohle widerholle well, udder et es et Dattum fun enem Daach, dä alle Johre wider küt, wi sä Helleschoovendt om 24. Dezämber, dä es immer doh.

Dat Dattum noh_m Kalländo deiht mer en Dütschland dermiehtß noh dä Norm ISO 8601 opjeschrevve, woh et dütsche Dattumsfommaat dren nidderjelaat eß.

Dat Woot „Dattum“ küt uss_em Lateinesche övver de Kanzlei'Shprooch op uns. Vun de römesche Zick fum Rhingland, beß enn_et Meddelallder un donoh, do han se onger de Breefe un Uurkunde jeschrevve, zem Beishpell:
 — „esu jejovve aam em Hillije Johannes singem Jebootsdaach em Johr 1350.“ Dat letteijnesche Woot , dat bedück „jevve“ un äähnlesch, hät et Pachtizipp Pärfäkt em Passiv , dat heijß „jejovve“ un och „Jet, wat jejovve es“. Do wohr zwa jaanit et Dattum met jemeint, ävver wil dat Woot ėmmer für em Dattum shtundt …

Em Meddelallder hatte de Dääch ene Name, faß ėmmer fun enem Hėllije, un de Johre woodte eets noch nit jezallt, söndern op ene Vörfall betrokke, öm dä Jede jewoß hät, en Rejentschaff fun enen Beschoff udder Kaiser zem Bäjshpell, udder esu: „Op Johanni, dreij Johr noh dä ‚Jruße Manndränke‘ “. Eets mem Jrejorijaanesche Kalländo kohme bei uns Bezeichnonge mem Dattum op, wi mer se hück känne.




#Article 645: Eduard Cave (313 words)


Eduard Cave (* 27. Februar 1691; † 10. Januar 1754), woch önö Drukker un Herussjävver. Met d Ziidung Hääremagasin schoff hä öt ischde Magasin, dat em moderne Senn öt janze Volk enteresseerde.

Als Jong van önö Schoonsmaacher wood hä ä Newton, dat lidd en d Nööde va Rugby ä Warwickshire, jeboore un hä besood do öt Jümnasium, wood ävver dova vottjejaachd, als singe Liihrer häm beschöldichd hod, jeklaud z ha. Hä werkde öns he un öns do, su vorsood hä sisch als Holzhändler, Ziidungsschriiver un Drukker. Dobeij entstäng dä Jedanke an ön Ziidung, di rejelmäßisch met schün Teme opwachde deed. Dobeij solld öt öm alles jo, aajevange vam Koofe bes zo Jedichte. Cave vorsood Drukkere ä London un Bochhändler vöör sing Idee z jewänne. Doch kenne sprong a un su packde hä öt sälvs a. Em Joohr 1731 erscheen öt Hääremagasin, dat bald en van di Ziidunge wood, di dr jrützde Äfloss hodde un am meetzde nojemaad wood. Cave wood dörch di Ziidung risch.

Cave woch ö hell Köppche un satz sing janze Kraff vöör öt Majasin en. Hä jäng sälde vöör d Döör va si Büro an d St. Johns Brügg ä Clerkenwell. Hä notzde ön jruuße Zaahl van Vordeeler, dr bkanndste woch Samuel Johnson, dä Cave at immer dankbach wooch, weil hä häm seijd Joohre Werk joov. Cave sälvs joov Deele van öt Magasin onger dr Naam Sylvanus Urban öruss.

Cave erworb och dat Räät va Lewis Paul, 250 Spindele va sing patenteerde Drockmaschin z notze, önö Vörjänger van dr Wasserraahme. Em Joohr 1742 koovde hä Marvels Mölle ä Northampton un bouwde öt en ön Wassermölle öm. Mo kann dova usjooh, dat öt d ischde Wassermöllö woch, di vöör Boohmwoll jebrudd wood. Watt Jewenn vosproch, erweeß sisch ävver als nett ösu jott. 1761 wood s wärm zojemaad.

Cave ledd onger Jesch. Hä wood en d St. James Kersch ä Clerkenwell bejraave.




#Article 646: Zweitaktmotor (144 words)


Dr Zweitaktmotor es önö Vorbrännungsmotor, dä dörch 1 Zündung va 1 Totpunkt no dr sälbe Totpunkt wärm zöröckkütt. Domet ongerscheed hä sisch van dr Viirtaktmotor.

Zweitaktmotorehalloooooooooo, Häggeschiireun bo jädde Motor op Scheffe wääd ösu bedrävve.

Em 1. Takt weed dä Kolbe am Totpunkt jezündt un öt kütt zo ön Explosiun en dr Brännraum. Dobeij weed dä Kolbe no onge jedeut.

Beij dr 2. Takt passeerd foljendes: Op dr Wääch no onge weed das Avvjaß met Vreschjaaß ussjespold und ä Zülinder neu bövülld. Dä Kanal vöör das Vreschjaaß weed en di Zitt wo dä Kolbe no ovve saust, wärm vorschlooße, dat Jaaß dobeij dörch dä Kolbe zösammejedeut. Kütt dä Kolbe dann an d övvischde Totpunkt wärm a, dann weed noch ens jezünd un dr 1. Takt vängd va vööre a.

Ongerscheede jitt öt beij di Art un Wiiß, wi dat Spöle van dä Jaßraum aavläuvd.




#Article 647: Härremajazihn (150 words)


Öt Härremajazihn dat met änglische Orijinalnaam The Gentleman’s Magazine hosch, wood ä London dörch Eduard Cave em Januar 1731 jejründ.

Caves neu Idee woch öt, jedde Mond Atikele öruss z jävve, di enteresseerde Lüüh Vreud maache soll. En öt Härremajazihn koom alles vöör, aajevange met d bellichste Priise bes hen zo Jedichte op Lating.

Bevöör öt öt Härremajazihn joov, vong mo at Ziidunge, di övver sun Teme schreeve ävver mä en Oplaare va winnije Stöck. Cave woohl dojäje, dat sing Ziidung net mä van ön Handvoll Mänsche jelääse weed. S solle van öt Volk un domet van jedde, dä ö paar Jröschelcher övverich had, jekoovd un jelääse wääde. 

Cave, önö jooe Jeschäftsmann, woss dat ön Ziidung mä ösu jott wi sing Vordeelung op dr Maat es. Us dä Jrond sorchde hä vöör öt Vordeele van dat Magasin, su dat si Magasin spiir en d janze änglisch-spräächende Welt jelääse wäde kutt.




#Article 648: Annius Rufus (137 words)


Annius Rufus woch dr dreide Präfäkt va Rom, dä ä Judäa werkde. Hä woch dr Nachvoljer va Marcus Ambibulus. Rufus vrasselde ä Judäa tösche 12 un 15 n. Christi Jeburt. Mä Flavius Josephus schriivd övver häm ö paar Sätz.

En sing Zitt veel nüüß Besongisch. Josephus erwaahnd mä, dat d Zitt va Annius Rufus ä Judäa woch als Kaiser Aujustus em Amt woch. Dat kann dorop häwiise, dat öt kenn Rebelliun un kenne Opstand jejovve had.

Watt d Mönze ajeet, had hä d Eejeart va Coponius un Ambibulus beijbehalde un hat kenn Köpp op öt Jeld aavjebeld.

Als Kaiser Tiberius öt Amt va Aujustus övvernomm wood Annius Rufus dörch Valerius Gratus usjewäßelt. Dat moss ävver net bedüüje, dat Rufus schlääd Werk maade. Sunne Wääßel woch normal, wenn önö Kaiser storv un der neue jo Vrönde Ämter joov.




#Article 649: Marcus Ambibulus (131 words)


Marcus Ambibulus woch dr zweide Präfekt Roms ä Judäa, wo hä tösche 9 un 12 n. Christi Jeburt vrasselndeÖvver häm es kom jätt bkannd.

Dr Vörjänger va Ambibulus woch Coponius. Övver häm wood en d Bösch van d Römer nüüß jeschrävve, watt bedüühe kann, dat hä jo Werk maade un net opveel.

En sing Zitt veel dr Duud va Salomee, d Doohtr va Herodes I.. Dodörch veele neu Jebiite a Rom un va Ambibulus wood erwaad, dat hä di onger römische Schotz nomm.

D Mönze, di hä prääje deng zeechde ni Köpp va Persune, watt no dr Jlaube van d Jüdde och vorboone woch. Doher kann ajenomme wääde, dat hä dat däng, öm beij di Lüüh kenne Ärjer z provozeere.

No Ambibulus koom Annius Rufus als Präfekt va Rom no Judäa.




#Article 650: Ponzius Pilatus (527 words)


Ponzius Pilatus woch tösche d Joohre 26 un 36 dr vönvde Präfekt va Rom ä Judäa. Hä wood van dr Kaiser Tiberius äjesatze. Ponzius Pilatus
hod, wi öt en d Bibel beschrevve steehd, Jesus Christus an öt Krüzz schlaare un ömbrenge losse.

Öt es net övverlävverd wann un wo Pilatus jeboore wood, öt jitt ävver Hänwiise, dat hä us Samnium komme es. Jesechert es ävver, dat Ponzius Pilatus em Joohr 26 va Tiberius dat Amt övverdraare kräje had. Singe Vörjäjer woch Valerius Gratus, dä dat Amt tösche 15 un 26 bekleed hod. Pilatus moss dr Ritterstand ajehood ha, hod alsu ön huch Positiun beij d
Römer.

Öt wood övverlaad, övv Pilatus dörch Seianus, önö Huhe onger Tiberius, dä dodörch bökannd woode woch, dat hä mi wi angere jäje d Jüdde äjestalld woch, ernannd woode es. Dat kütt erkläre, wisu Pilatus döck su sträng jäje öt jüddische Volk vörjejange woch. Di Strängde kutt önö Jrond se, dat Pilatus 10 Joohr lang Judäa onger singe Fittische hod.

Em Sommer van öt Joohr 36 woohl Pilatus önö Zoch va Lüüh dova aavhalde, op dr Bärch Garizim z träcke, dä als hellich jold. Dat jäng ävver mä met Jewald, di sing Soldate och äsätzde. Dorophenn mood hä no Rom, öm Pilatus Vorhalde z erkläre. Usserdäm wood häm vörjeworpe, hä hod ä sing eeje Tesch jeweedschafd un Jeld van dr Staat vöör sisch jebrudd. Su soll hä sisch önö
Wasseraschloss en öt Huuß ha läje losse. Ävver net mä dat. Ponzius soll Lüüh jeschmiird ha, soll angere beklaud ha, soll Lüüh ömbraad ha, oohne ö Urdeel aavzwaade. Pilatus reisde net mi no Judäa zöröck. Marcellus krääd dä Poste. Dat kann dora jelääje ha, dat beij öt Ätreffe va Pilatus, Tiberius at jestorve woch. Doher weeß kenne, wi dat ä Rom
avleev. Dat önö neue Kaiser neu Lüüh en d Provnze scheckde woch jo nüüß Neuts.

Öt kann och och net jesaad wäde, övv Pilatus erjendwann öns ö Wood övver d Krüzzijung va Jesus ä Rom vorloore had.

Ö paar onsesche Quelle saare, dat Pilatus sisch em Joohr 39 ömbraad höd. Övv dat stemmd weeß mo net jenau. Öt kann och mä Vorzäll see.

Öt jitt völl Quelle, di beläje, dat öt Pilatus jejevve had ävver ösu janz sescher kutt dö Wesseschaff di Vroch ni böantwoode. vöör ö paar Joohr had sisch dat jeändert. Di Vroch kam et „Jo“ beantwood wääde. Em Joohr 1961 wood ö kleng Täfelche vonge, dat dä Tekßt Pilatus, dr Präfekt va Judäa, bouwde un weijde dat Tiberium d sellije Jötter hod.

Völl Lüüh denke, dat Ponzius dr Vörnaam va Ponzius Pilatus es. Dat stämmd ävver net. Dä es ja net övverlevverd. Pozius beddüd mä, dat di Persun zo d Famelisch van d Pozier jehüüd. Di Famelisch spelld en d Jeschichte va Rom ön jruuße Roll. Su braad enne us di Famelisch Julius Cäsar öm. Pilatus kütt dojäje van öt Wood Pilum, dat bedüüd, dat di Persun ä Späär dräd. Öt kann ävver och va pilea aavjeleid wääde. Dann bedüüde dat, dat Pontius Pilatus önö Hoddräjer wöch. Ön dreide Möjelichkeed wöch, dat dr Orsprong va Pilatus dat wood pilatus wöch, watt oohne Hoore heechd. Pilatus höd dono ön Plääd.




#Article 651: Embken (165 words)


Embken es ö Stadtdeel va Nidegge.

Mo vängd Embken am Rand van d Zülpischer Börde. Dr Ocht litt op ön Hüüde va 229 m övver dr Merresspeijel. Öt jehüüd zm Kreijs Düre

En d Nobberschaff va Embken vängd mo Wollersheim, Muldenau, Ginnick, dat Deel van d Jemeende Vettweis es suwi Juntersdörp, dat zo d Stadt Zülpich jehüüd.

Us aue Kroom, dämm s jevonge hand weeß mo, dat en di Jäjend at en d Zitt van d Römer, Kelte, di do at Wing ajebouwd hodde un en d Zitt van d Franke Lüüh do jewonnd hand. Spiir, dat heechd em Meddelalder stänge do ö paar Höff. Ävver domet woch Embken en van d rischste Siidlunge en d Nööde va Nidegge. 

Dr Orsprung va Embken looch en d Merowingerzitt. als öt als Könnigshoff entstäng.

Wä öns no Embken kütt, dä soll öns önö Bleck op d Wassermölle (Nicks Mölle). Do vängd mo öt jrüützde noch werkende Wasserrad van d Rejiun. En di Mölle weed noch Määhl jemaale.




#Article 652: Coponius (170 words)


Coponius woch dr ischde Präfäkt va Rom ä Judäa. Hä werkde do tösche d Joohr 6 un 8 n. Christi Jebuurt. Rom hod zvöör dr Herodes Archelaos aavjesatze. Dä hodd z völl ä sing eeje Teisch jöwerkd.

Als Coponius ä Judäa am Vrassele woch, vorstänge sisch d Lüüh em Land at jarnet met d Römer un öt joov önö Opstand. D Judäer woohle sisch dodörch jäje d Römer wäähre, d wi di d Welde do jöhaußd hodde. Usserdäm sollte d Römer ön Volkszäälung dörchsätze, watt d Lüüh ä Judäa jarnet paaßde.

Beij d Viiröreij van öt Paschavess woode d Potze van dr Templ öm Meddernaat opjemaad. Ö paar Samariter koome örenn un worpe Knouche va Mensche en d Templ. Dat wood Coponius zr Laaß jelaad un hä mood zöröck no Rom, öm z erklääre, wi dat vörkomme kutt. Övver dat Jespräch es nüüß övvermeddeld ävver mo kann sisch vörstelle, da töt net jott vöör häm jeloufe es, denn Coponius koom net no Judäa zöröck. Hä wood dörch Marcus Ambibulus ersatze.




#Article 653: Echnaton (1320 words)


Echnaton woch önö Farao us d 18. Dünasti van öt Neu Reich. Hä woch dr Jründer van d neu Hauptstadt Amarna. Wann Echnaton jeboore wood un wann hä storv weeß mo net jenau. Sälvs beij d Zitt van sing Rejentschaff es mo sisch net eenich. D Zaahle schwanke tösche ca. 1351–1334 v. Chr., 1340–1324 v. Chr. (no Helck) un 1353–1336 v. Chr. (no Krauss).

Echnatons Papp woch Amenophis III. un domet enne van d jrützde Faraone, di öt ä Äjypte jejovve hod. Sing Mamm, Teje, woch och ön stärke Könnijin, di höre Mann en d leitzde Joohre van sing Rejiirung ongerstötzde wo öt jäng. Dat Paar hod 6 Kenger, 4 Mäddscher un 2 Jonge. 

Di Mäddscher hodde allemol jo Poste kräje un besooße önö huhe Rang. Enne van di Jonge, Echnatons Broohr, woch Tutmoses. Hä wood Huhepriister. Op Belder un Statue vängd mo ävver ee Kengk ni zsamme met di angere van d Famelisch, Echnaton. Hä tauchde en öt öffentlich Lääve ni op, woch nie em Templ un beij Parade z see. Hä läävde mä en dr Palast un öt Volk kannd häm bo janet. Irjendwann erkrankde singe Papp. Sing Mumie vorroohnd us hü, dat hä ärch schlääte Zäng jehad hod, watt met di Art un Wiiß z do hod, wi di Äjüpter us Koor Määhl maade. Dat wood tösche Keie jemaahle un dobeij jeroonde döck kleng Steehn tösche öt Määhl. Dat schuurde d Zäng aav un maade s janz kapott.

Dodörch vorschless dat Jebess van di Mensche völl flötter als öt hü es. Su erjäng öt och Amenophis III. un mo kann dova ussjoo, dat hä en d leitzde Joohre ärje Ping jehad ha moss. Velleet moot hä sujar Droje nämme, öm di Ping ushalde z könne. Op jädde Vall entscheed en di leitzde Joohre sing Vrau mi un mi, wi öt wiir jo solld. Ee woch hör klooch, van all hör Kenger bleed mä Echnaton, dä damols noch net ösu hosch, övverich, öm Farao z wääde. Dobeij brudde hä, dä damols Amenophis IV. hosch, d Hölp van sing Mamm Teje. Nävvevraue va Amenophis III. hodde jo och Kenger un wenn Echnaton net dat Amt aträäne däng, dann wöde dörö Jonge Farao wääde. Su entscheed Teje, dat Amenophis IV. dr Nachfoljer van Amenophis III. wääde solld. 

En di ischde Joohre vorsoohd Echnaton su z rejiire, wi hä öt beij singe Papp jeseeh hod. Öt Volk soch dat jäähr, denn öt brudde önö stärke Farao met önö heeße Droohd no d Jötter. Öt duurde ävver net lang, do veel hä öt ischde mol op. Echnaton leed ä Karnak singe eeje Templ bouwe, jätt, dat önö Farao ösu normalerwiiß net deehd..

Em vönvde Joohr va sing Rejentschaff paaßeerde öt dann. Hä woch jrad op Tuur em Süde va si Land un och op eemol so hä d ongerjoende Sonn tösche d Hövvele. Dat woch ön Ställ, di häm ösu jott jeveel, dat  hä sisch entscheed, do sing neu Hauptstadt z bouwe. D Plaatsch vöör Achet-Aton, di spiir dr Naam Amarna kräät, woch jevonge un domet vong ön neu Zitt vöör Äjüpte a.

Echnaton sorchde dovör, dat sing neu Stadt alles dat krääd. watt nüdisch woch un ösu entstäng do ön Stadt met 50.000 bes 100.000 Lüüh, dönö öt a nüüß väählde. Wonnhüser, Tempele, bree Stroße un Jaadens  - kott jesaad alles, wat öt Häzz nüdisch had. Vöör sich sälvs leed hä ön Bröck bouwe, di si Wonnhuuß met dr Templ un dr Bözirk van d Rejiirung vorbong.

Echnaton hod at vöör sing Zitt als Farao jehiirod. Sing Vrau woch Nofretete. Wi öt en d damolije Zitt normal woch, joov öt ävver net mä enn Vrau vöör Echnaton. Kija woch ön Nävvevrau va Echnaton, di hä en öt Häzz jeschlooße hod. Sing Döötisch hosche Meritaton, Maket-Aton, Anch-es-en-pa-Aton, Nefer-Neferu-Aton, Nefer-Neferu-Re, Setep-en-Re un singe enzije Jong woch dä em 20. Joohrhondöt övver d janze Welt bekannd jewodene Tutenchamun. Echnaton övverläävde beede Vraue un och sing Doohter Maket-Aton storv vöör häm. Tutenchamun wood Echnatons Nachvoljer.

D Konst hod sisch ä Äjüpte övver hondöde va Joohre net jöändert. Dr Farao wood als stärke Käll jemoohlt övv ä Stee jehouwe. Ejal övv hä älder wood, op di Belder bleed hä iwisch jong. Onger Echnaton woch dat angisch. Sing Belder zeechde ön Persun wi s werklich woch. Echnaton wood als dönne Mann met ö schmal Jesesch jezeechd. Usserdäm soch mo dr Farao met lang, dönn Vängere un lang Ziine. Ävver net mä hä och sing Famelisch woch dojestalld, wi d Natur öt vörjoov. Su jitt öt Belder va sing älder jewoode Vrau Nofretete met hängende Bröss. 

Watt vöör di Zitt va Echnaton onmöjelisch woch, satz hä öm. Dr Farao hod ä Prevatlääve un och dat dorv van d Könstler jezeechd wääde. Su jitt öt Belder va Echnaton, Nofretete un höör Kenger, wi s spelle. Ö Privatlääve dorf önö Farao net ha, denn hä woch ön Persun, di ovve stäng un dr Droohd zo d Jötter dostallt, dä dovör z sorje hod, dat öt öt Volk jott jäng. Önö Farao hod ke Lääve wi anger Lüüh öt hand.

Echnaton woch als Kengk van öt relijiüse Lääve ussjeschlooße un dat bedüüde, dat hä bo janet äkßisteerde, denn vöör önö Farao woch Relijiun öt Wichtichste va si Lääve. Dodörch kann mo sich vörstelle, dat sing Jedanke övver d Jötter, si sing Äldere voriirde angisch woore als öt Volk öt erwaade. Hä kütt met d Jötter nüüß avange. Theben, di Stadt met d Tempele woch d relijiüse Medde van öt Land. He driinde sisch alles öm d Jötter, Jötter, di Echnaton z weer wore. Ä sing neu Stadt sollte di Jötter kenn Roll spelle. Hä voriirde Aton, dr Sonnejott. Hä woch d Vorbindung zo dä enne Jott. Op Belder sitt mo häm vöör d Sonn stooh un d Straahle van d Sonn hand Häng, di no häm rekke.Vöör öt Volk woch dat komm z vorstooh. Wo woore di Jötter, di si sisch akikke kutte, di Jeneratiune va Äjüpter voriird hodde. Jo, s soore dr Farao ävver dr Bleck op dr Jott woor vorbouwd.. Dat vüürde dozo, dat Echnaton en ön eeje Welt läävde, hä voloor och öt Vorständnes un dr Bleck vöör öt Volk. Sing Famelisch stäng vööre. Em 13. Joohr va sing Rejentschaff storv Maket-Aton, sing Doohter un auch d Nävvevrau Kira vorstorv. Wesseschaftler nämme och a, dat Nofretete en di Zitt storv. Echnaton woch alleen, Hä hod kenne mi un di Zitt woch schlämmer vöör häm als di Zitt ä Theben, wo sing Mamm noch läävde.

Watt Echnaton dörchsätze woohl woch dr Monoteismus, dat heechd, dr Jlaube a enne Jott. Vöör Äjüpte va damols woch dat noch net möjelich. Ongeväär 100 Joohr spiidr had Moses enne Jott ajebeend un hü z daachs röffd dr Muezin en di selbe Jäjend us, dat Allah a z bääne es.

Em 17. Joohr va sing Rejentschaff storv Echnaton. Si Jraav litt en d Nööde va Amarna. Ävver em Joohr 1907 vonge Jeschichtswesseschaftler us d USA ö Jraav em Tal van d Könnije, dat spiir als Jraav 55 bökannd wood. Wä öt sisch akikkd, dä ställd vass, dat ö net vädisch jemaad woode woch. An d Wäng send Belder va Echnaton un Teje, di ävver aavjehouwe woode. Usserdäm send viir Pött met d Orjane van d Vorstorbene erhalde. Dr Särg woch erhalde blevve un ön Mumisch loch doren. S woch met Blattjold bölaad un op ö Joldstöck en d Nööde stäng Echnatons Naam. Als d Wesseschaftler di Mumisch usspackde zerveel s vöör hön Oohre ä Stöbb. Mä Knouche bleede övverisch. Öv dat Echnaton jewä woch kann net met Sescherheed jesaad wääde.

Hü z daachs kennt mo sisch met Sümptome va Krankheete besser us als vreuer un mo kann das Ussseeh va Echnaton vorstoh. Öt jitt ön Krankheed, di Marvin-Sündrom heechd un dozo paaße di Anzeeche, di Echnaton opwiißd. Dat es ön Krankheed, di Mensche ösu vorändert, dat dat z Echnatons Beld paaßd. Op jedde Vall kütt dat erkläre, wisu Echnatons Äldere sisch ösu vorhalde hodde.




#Article 654: Reserveet för der lokale Jebruch noh ISO 639 (110 words)


En dä Norme ISO 639-2 un ISO 639-3 jidd_et Koods, di sin Reserveet för der lokale Jebruch, udder op joot Änglesh: .

Dat sin de Koods vun qaa bes qtz ėnklusiive.

Di kam_mer en singe eije Saache bruche ejaal för wat, Houpsaach, et jitt keine passende Kood en de ISO 639. Et jit kei Beschrängkunge en de Bedücknėßße, wo mer esu ene Kood för bruche kann. Allerdingß moß mer drop aade, dä darref der ëije Rääschner udder der ëije bedriiv nit verlohße, ußer mer hät sesch ußdröcklesch met Ëijnem do drööver vershtändesch, dat dä dä och krijje sull, un wat dä bedügge sull. Esu jet moß mer ävver ëxtra ußmaache.




#Article 655: Könnigrisch va Tungning (707 words)


Dat Könnigrisch va Tungning woch d ischde Han Chinesisch Rejiirung, di Taiwan rejiird had. Dat woch tösche 1661 un 1683. Öt woch ö Vöör-Ming-Dünasti-Könnigrisch un dörch Koxinga jejründ woode, nodäm d Machd van d Ming-Dünasti dörch d Manchu beend woode woch. Koxinga woch dr Jong van önö vreuere Pirat, dä sisch zu önö Ming Dünasti Jötreue jemaad hod; hä hoffde, dat hä sing Soldate no Taiwan schecke kutt un brudde öt als Statiun, öm China op dr Kontinent vöör d Ming Dünasti zöröck z jöwänne.

Dat Könnigrisch va Tungning (t=東寧王國 |s=东宁王国) weed och manchmol öt Könnigrisch va Zheng (t=鄭氏王朝 |s=郑氏王朝) jenannd. Angere spräche van öt Könnigrisch va Yanping (延平王國). Dr Admiral Koxinga nannd Taiwan Tungtu övv Dongdu. Em Weste wood öt öt Könnigrisch va Taiwan jenannd, un d Zitt van di Rejiirung hosch Koxinga Dünasti.

Em Joohr 1661 erzwong Koxinga ön Landung ä Luerhmen (t=鹿耳門 |s=鹿耳门), Taiwan. Ä winnijer als 1 Joohr besatz hä Fort Zeelandia un handelnde önö Vordrach met Frederick Coyett us, dr Juvernör va Taiwan. D Holländer övverjovve d Fästung un leede all Saache van d Holländische Ostindie Jesellschaff zöröck. Em Jäjezoch kutte all d holländische Offizeere, Soldate un Prevatpersune zösamme aavträcke un met hön Saache no Batavia jo. Domet jänge 38 Joohr holländische Kolonialzitt op Taiwan z Äng. Koxinga sorchde dovör, dat Taiwan zo önö Stötzpunkt vöör Anti-Qing-Dünasti-Vrönde usjebouwd wood, di öt ongerstötzde, di Ming Dünasti wärm an d Machd z bränge.

Em Joohr 1662, em Alder va 39, storv Koxinga a Malaria. Öt wood vorzalld, dat hä an önö Schwächanvall storv, als hä ervoohr, dat singe Papp onger d Qing Dünasti jestorve woch. Singe Jong Zheng Jing wood singe Nachfoljer als Häär övver Taiwan. Hä hod dr Titel Prinz va Yanping.

En d näkßde 19 Joohr vorsood Zheng Jing vöör d Lüüh em Land z sorje un braad öt Militär em land wärm ä Ordnung. Rejelmäßisch joov öt Jöspräche met dr Övvischde van Kangxi van d Qing Dünasti va China dörch Botschafter. Onger dr Drock van d Qing Dünasti vorsood Zheng Jing d Insele Xiamen, Quemoy un Pescadores zöröck z jewänne, di hä em Laufe van d Joohr vorloore hod. Dat loch an d schlääte Ussröstung van sing Armee. Beij kläng Kämpf (Revolte) jreff Zheng Jing en d Rejiun va Fujian a. Hä krääd s ävver drövver un mood sisch no Taiwan zöröckträcke, wo hä öt sisch beij Wing un Vraue jott jo leed, bes hä bald dono storv. No singe Duud zrsträdde sisch sing Jenerale un Menestr un deelde sisch ä 2 Jruppe op, jedde ongerstötzde enne va sing Sööhn. Am Äng wood Zheng Keshuang, dä mä 12 Joohr ald woch, neue Könnig.

Em Joohr 1683, dat heechd no d Schlacht va Penghu, joov Zheng Keshuang öt Dränge van d Qing no un joov op. Si Könnigrisch jäng en d Qing Dünasti op un wood ö Deel van d Fjian Provinz.

Dat Könnigrisch va Tungning joov öt övver 20 Joohr, ävver dörch di ähnliche Situatiun met d politische Situatiun va Taiwan had öt och hü noch sümbolische Wäät.

Nodem dr Chinesische Bürjerkresch em Joohr 1949 vorloore jäng un sisch d Republik va China onger Kuomintang no Taiwan zöröcktrock, bleed op öt chinesische Hauptland mä d Kommunestische Partei övverisch, di spiir d Volksrepublek va China ussreef. Övver d näkßde Jaahrzeehnde bleed Taiwan nüüß angisch övverisch, als dono z streebe, op öt Vassland zöröck z komme und at mä dodörch, da töt Insele en d Nööde em Besetz held. Taiwan krääd ön Demokrati un es net länger dorop us, China z erobere. Trotzdem bleed d politische un öt Jebiid bötreffende Eenijung bes hü us. Watt dat ajeed, vängd mo wärm d Parallele zo d Situatiun va Quing/Koxinga un China/Taiwan.

D chinesiche Nationalpartei Kuomingtang va Taiwan had sisch op d Ziile va Koxinga jehalde, dat heechd z. B., Taiwan wood ön Statiun, öm d Rejiirung van China op öt Vassland weerher z stelle. Dat läuvd jönau, wi s sisch als Vorteidijer van d Republik va China un Taiwan bötrachde.

Taiwan soll ön Statiun se, öm no China zöröck z komme. D Volksrepublik va China had mä em Oohr, dat Koxinga Taiwan van d Holländer bövreide un domet öt Moddeland holp. Dat Koxinga d Rejiirung va China stürze woohl, weed van d Chinese jäähr övversee.




#Article 656: Teje (447 words)


Teje (* 1398 v. Chr.; † 1338 v. Chr.) woch d Vrau va Faraoh Amenophis III. Hör Äldere wore Juja un Tuja. S hod 6 Kenger, 4 Dööhtisch un 2 Jonge, doronger Echnaton, däm s zo sing Positiun als Faraoh vorholp. En di Zitt als Amenophis III. krank woch, troff s völl Entscheedungen, di sonst dr Faraoh träffe mööd un noom domet Äfloss op d Politik van öt Land.

Teje spelld ön jruuße Roll en d Politik van hör Land Äjüpte. Domet es di Zitt jemend, als Theben Hauptstadt woch, ävver och d Zitt va Amarna. Teje wood als Doohter van önö Beamte en d Provinz jeboore un steech zo ön Vrau met d meetzde Macht em Land als Könnijin un Vrau van dr Faraoh Amenophis III. op. Dobeij hod Teje noch Vlupp, denn normalerwiiß läd sisch önö Faraoh net met ö kleng Mädche vam Land enn. Dat dat passeerde, sprechd ävver dovör, dat di zwei sisch leev hodde.

D Huchzitt tösche Amenophis III. un Teje woch dat Ereichnis schlääthen. Övverall wood dova jesproche. D Wesseschaftler vonge em janze Land vordeelde Skarabäus-Käfere, di op d Röcksiij d Naame van di zwei droore. Di Käfere wore och ä anger Länder vorschenkd, vordeeld övv vorkoovd woode.

Us d Hiirod stamme winnichstens 6 Kenger, 2 Sööhn un 4 Dööhtisch. Manche Lüüh vormute, dat mö noch ön Doohter Baket-Aton zosätzlich zälle kütt. Ävver dat es net sescher.

Teje spelld ön besongisch Roll och en d Politik. Dozo jehood, dat s sisch z. B. met anger huch Hääre en d Nobberländer schreev. Jevonge woode och Fijure, beij dönö Teje als Jöttin dojestalld wood. Ävver net mä Fijürcher woode jevonge, öt jitt och Breefe va önö Könnig, dä schriivd, dat hä ö joo Vorhältnis z Echnaton un sing Vrau Teje hod. Dat ön Vrau övverhaupt en sun Breefe erwähnd weed, koom bes dohen sälde vöör.

Völl Äjüptoloje saare, dat d Roll va Teje jrüüßer woch als vormuud weed. S jönd sujar suwitt, dat s saare, en d ischde Joohre höd Teje an di Stell va Echnaton, dä dat zo di Zitt noch jarnet jekonnd hod, rejiird.

D Wesseschaff nämmt a, dat Echnaton sing Mamm no hörö Duud ä si Könnigsjraav beij Amarna had brenge losse. Als Echnaton dann sälvs storv un spiir en öt Jraav 55 ömjebätt wood, moss di Lisch va sing Mamm och metjenomme woode se. Höre joldene Särg wood do jevonge. Ävver do bleed s net, dänn di Mumisch, di do jevonge wood, woch van önö Mann un net van ön Vrau. Va do us jäng öt en öt Jraav va hörö Mann, Amenophis III. D Äjüptoloje vormute, dat Tejes Lisch, di van di ald Vrau em Jraav 35 es.




#Article 657: Jürgen Zeltinger (130 words)


De Zeltingers Plaat ( * 25. Mai 1949 un jedeuf als Jürgen Zeltinger, es ene kölsche Kraat, Mussiker, Jrönder un Namensjevver vun de Zeltinger Band, die zick 1979 op Fasteloovend vum Inßaider-Tip zom Shtadtjeshprääsh wood, un woh hä bes hück aam Senge es. Hä ess_enen bekennden Schwuulen, un hät met rckijje, päsöönlesche Leeder sing jröößte Äfollje jeviert — „Esch ben en Tunt, be käänjesund“ — „Esch ben_ne Asi met Niwoh, lessen Lürrik op em Klo“ — un esu en dä Aat hüert sesch dat aan. He es zwa nit besöndersch jruß, ävver en opvällejje un beeidrockende Äscheinung. Wo hä opdouch föllt hä dä Roum uß, un de Lück loore noh emm. Lang hät mer en koum ens oohne ene Hoffshtaad_uß flöcke Junge öm en en de Öffentleschkeit eröm loufe jesinn.




#Article 658: ÄL (114 words)


Äl es dat Woot, wat de ahle Jërmane för dänne ier Bier hatte, woh mer noch esu joot wi keine Hoppe beim Bräue jebruch hät. Dohmols hät mer et Bier och noch uß Saache jemaat, di mer hück do nit mieh för bruche deiht. Shtatt Hoppe hät mer alle müjjelesche Krückscher jenumme. Och dat mer beim Bräue Heff bruch, wohr noch jaa nit bikannt. Mer hät et Bier zwa met Häff jebreut, ävver oohne dröm ze weße immer met dä Heff, di em Bräues esu wi su en de Luff lohch. Hück määt dat met däm Shpontanjärre esu joot wi Keine mieh (ävver et Gueuze, et Jopenbier, et Kriek, un et Lambic sėn spontanjärresh).




#Article 659: Häädejraad (Blëjshtėff) (306 words)


Beim Blëjshtėff meint mer mem Häädejraad eijentlesch nur de Miine ier Hähde. Der Räß vum Shtevv_eß ejaal.
Wie hatt ov wëijsch esu e Denge eß, määt ene jruuße Ongerscheid bemm Schrivve, bemm Moole un bemm Zëijschne uß, un och, op wat för e Mattrijaal mer övverhoup met enem Shteff loßjonn kann, dat mer henger heer och jet äkänne kann.

Met han vier Jrund-Shtärke, di sen noh änglesche Bejreffe affjekööz, dat sinn_er:

De Shtärk H eß ėn nüng Stärke vun H beß 9H opjedeelt, un de Shtärk B en nüng Stärke vun B beß 9B. Wie ävver jenou de jrüüßte Shtärke praktsch sinn, dat eß jetz nit jans_et sellve wa_mer sesch de ëijnzelne Blëijshteff-Maacher beloohre dëiht, dat määd_et Verjiische jet schwierėsh.

De middlere Hääte woodte un wäde för allem jähn för et teshnesche Zeishne jenumme, weil se op däm raue Kattong länger Shpetz blieve. De wëishe Zoote donn sesch joot för det künßleresche Ennsaz eischne. För et Schriive sen de Shtärke zwesche 3B un H et beß.

Et jit nu allederdings kei abseluut Mohß för der Häädejradt fu Blëijshteffte, un och keine Wääsh odder Shtandadt, wi me dä eruß krijje künnt. Ene Klüngel vun täschnesche Expächte unger de Scherremhärschaff vun de Ingenazjonaale Ojanisazjohn för de Norme (ISO) es zwa zick övver 15 Johre draan, en zoverläßijje Tëß ze soke, dä mer och widderholle kan, un esu en Norrem för der Häädejraadt bëij de Blëijshteffte opzebouwe. Eruß jekumme es winnish. Avver et es opjevalle, dat de japaanesche HB-Shteffte öm ene Jrad wëijsher woore, wi de europpäjesche, un die widder etwa öm dersellve Ongerschëijd wëijsher, wi di us der USA. Ävver mer kunnt sesh och nit obb_ene ėngernazjonaale jemeinsamme Shtanndadt för de Name för de Hääde bëij de Blëijshteffte ëijnijje. Dröm jidd_et noh wi för drëij ongerschëijdlijje Zoote vun „Shtandad“-HB Hääde op dr Wëlt: * HB — wëish (Japan)




#Article 660: Diäsch (719 words)


Diäsch es ene Sport. Et jidd_en zigg der frööje 1990-er Johre.

Hä hät en klëijne Äänleschkëijt met dem Deschdännėß, weet ävver oohne Schlääjere jeshpellt. Mer shellt zo zwëijt, op ene Deschdennißplaat drop un drömeröm, un deiht der Prelk, der Ball vum Diäsch, mem jannze Liev en Bewääjong hallde.

Et jit ene Verein för et Diäsch, der ddv, un Dütsche-, Europpa- un Wältmëijßterschaffte, un en Wëltrangleß vun de Diäsch-Shpeller, ävver koum vill Aktive ußerhallev vum nöödlijje un meddlere Wëßfaale.

Dat Woot „Diäsch“ lëijdt sesh vom Wäßfäälesch platte för der Desch af.

Dat Shpell wood en Mönster em Mönsterland äfonge, un et eets aan Schulle un esu jeshpellt.

Et Diäsch kennt en paa shpezjëlle Bejreffe udder Name.

Dä Prelk es dä Ball, met dämm dat Diäsch jeschpellt weed.

Mer kann Handt spelle. Handt bedügk dobëij etwa et sëlleve wi em Fooßball, vun de Fengershpetze beß aan de Schollder, ävver oohne de Schollder sëllevs. Händschohn, Werrekzüsh, un äähnlijje Saache sin verbodde, de Häng möße nackisch sin.

Wamm_er dä Prelk mem Knie spellt, dann es dat alles fun de Kneen opwääts, bes aan der Hengerschte eraan, miihts de Bovversigk vun-ennem Bëijn.

Mer kann dä Prelk vun de Sigg op die Kant vum Desch schlonn, dat dä schön scheif affshprengk. Dat nännt mer ene Kanteball. Dä moß mer vörher aankündijje, sönß jiddet Reß.

Volley shpelle nännt mer wann dä Prelk vum ëijne Shpeller zom andere kütt, un dä andere dä oohne opzetitsche tiräk widder noh däm Eetzte en et Feld erövver shpellt.

Wann mer Volley shpellt, öm ene Ball em Shpell ze hallde, dä söns uß jewääse wöhr, allsu dä Punk verschengk, dä mer söns hätt maache künne, dann es dat Dehmöödijje.

Wä Jedehmöödesch es, un dann ene Pungk määt, dä hädd_et nüüdesch, säät mer.

Landt dä Prelk ööhnzwo — uußer op de Ääd — dann bliev hä shpellbaa. Also kam_mer en fun de Scheeselong, odder bei de Omma uß der Frisuur, un esu, wigger shpelle, sujaa vum Metshpeller kam_mer en sesch eronger plöcke.

Wat em Wääsch es, eröm litt un shtëiht, un sesch zigg_em Opschlaach nit bewääsch hät, shpellt met. Mer nënnd_et e Hundernem. Wann e Hundernem om Desch es, dann kann dat esujaa enne Volley maache, wann_t zopaß vum Prelk jetroffe woodt.

Dat Shpell öm de ëntschëidt, wä et eets aanjitt.

Ene Shpellshtand vun 5:5 Püngkscher hëijß Menzel. 

Wä ene jöltijje Föhrersching förzëije kann, darref e Besje mieh en Reschtung Föhre donn, wi sönß wann hä vum Andere Metschpeller äwesch weet.

Wann ene Scheedsreeschter nix kloores jesinn hät, odder, wat janß jewöhnlesh es, dat Shpell oohne Scheedsreeschter jeshpellt weed, wann sesch de Speller eins sen, dat jet nit klohr es, dann hät mer unkloore Verhältneße un ene Ballwääßel weed ohne Pungkte ze zälle noch ens neu opjeschlaare.

Jede Metshpeller hät ein Sigg vun dä Plaat, dämm sing Fëldt, dozwesche e Netz, woh kein Ball drunge dorsch paß, jraad wi bemm Deschdenniß. Mer soll dä Prelk esu op däm Andere sing Feld schlonn, dat dä en nit zeröck shpelle kann. Beim Doppelshpell sin op jede Sigg zwëij Shpeler, die zosammeshpelle donn.

Mer schleit dä Prelk. Föhre, aanpakke, drare, darf mer en nit. Dobei kam_mer dä Prelk met allem shpelle, wat mer hät, em janze Liev, un och esu öff, wi mer well, ävver mer darf nur ëijmol Handt spelle, bes dä Prelk widder beim andere Shpeller wohr. Dat bedück, hä hät dat Feld un donoh ene Jääschner beröhrt.

Volley shelle es älaup, un mer kann sesch och doför op di Plaat sëze, odder övver et Nëz erövver jriife. Wann ene Ball shellbaa es, kam_mer_en och shpelle, un mer kann överall hen loufe, wo et einem jefällt, ußer bemm Aanjevve.

Ene Ball es uß, wann dä Prelk op de Ääd fällt odder noch deefer. Wann ene Ballwääßel am Ëng es, dann kritt eine Metshpeller ene Punk. Noh de eetste zwëij Punkte vun ene Patti shtëihd_et emmer 1:1, ejaal, wäm sing Pungkte et vörher jewääse woore. Kütt der eetzte Menzel en enem Spell, es donoh der Spellshtand 0:0, ävver nur ëijmol pro Spell.

Beim Aanjevve odder Opschlonn moß jede Metshpeller op „singe“ Sigk vun de Meddellinnisch vum Desch shtonn, donoh es dat nit mieh müdesch.
Aanjejovve weed äähnlesch wi bem Volleball, dä Prelk weed jehallde, ejaal met wat un fun wämm, un dann dëijt mer en schlonn. Mer schlëihd_en zwëi Mool en et Nëtz, donoh




#Article 661: Strühmann (125 words)


Sig över 300 Johr wied in Jülich dä Strühmann jepreck und et Veilchendingstachs et ovends in de Rur bejrave unger vill Wehjeschrei un Jekriesche. Bis et ever su wieg is, wied dä Jong dä janze Dach dürch Jülich jedrache, bejleitet von sing Bröder un singe Pattühm. Un wie dat im Strühmannleedche jesunge wied: an jede Eck wied hä jepreck.
  
Un wenn et üch am Veilchendingstach zu langwielich wied und ihr wullt noch jet fiere, kummt entweder dachsöver un sitt unse schöne Umzoch dürch us Stadt oder et ovends üm sibbe Uhr noh Jülich, söckt üsch ne Parkplatz un kummt noch de Rurbröck. Dann sid ihr et Bejrävnis und e schön Feuerwerk. Donoh trecke mer in et Jlashuus vum Bröckekopp Park und donn noch jet fiere.




#Article 662: Willy-Millowitsch-Medallich (116 words)


De Willy-Millowitsch-Medallich weed zick 2003 aan Persönlichkeite verjowwe, die sich besönders öm en saubere, zotenfreie un aanständige „Kölsche Rädd“ verdeent jemaat hann. Se eß vom Fesskomitee Kölner Karneval initiiert wudde, un en Ihrung met dä keen Nösele verbunge sen. Dämm Kuratorium von d'r Willy-Millowitsch-Medallich jehüren zorzick de Markus Ritterbach, Joachim Wüst un Christoph Kuckelkorn, Präsident un Vizepräsidente vom Fesskomitee Kölner Karneval von 1832 aan, de Josef Müller (Bürjermeester von Kölle), de Ernst Bley (Prägeform GmbH) un Stifter von dä Medallisch en Jold, de Peter Millowitsch (Schauspeller un Sonn vom Willy), de Gerhard Kock (Leiter von de Akademie för uns kölsche Sproch), de Heribert Malchers (Intendant vom Hännesche-Theater), suwie de Pastur von St. Alban Kölle, Gerhard Herkenrath.    




#Article 663: Boumschėer (328 words)


En Boumschėer, Boumschier, udder Aßschnigger bruch mer em Jaade för de Böüm, udder em Bösch, udder em Forß, un_em Wald] för zem Trimme. Dat ess_en lang Schėer, woh me Äß met schnigge kann, di beß aach Zantimeeter deck sin künne. Se hät zwei lang Jreff, ov Stiile für se aanzepakke. Di sen fö jewööhnlej uß Holz un sellder us Ieser odder Allu, un minßdens ene joode hallve Meter lang. Dä Boumschėer ier Klinge sen etwa jeforremp, wi ene Zeijvėnger un ene Duume fun ejne Hand, di Shpetz op Shpetz zosammekumme. Dozwesche kütt dä Aß erin, un dann af domet!

Et jidd_er Boumschiere, woh mer der eine Jreff länger maache kann. Do weet jet draanjeshtek, aanjeschruuv, odder drövver jeschovve, udder et es en Teleskop-Shtang. Di jon bes op vier, fönnef Meeter en de Hüh. Met däm verlängerte Jreff kam_mer on_noch Äß huh bovve äreishe. Domet mer ävver och schnigge kann, wam_mer en dä Hühde ene Aß jepack hät, es aan dänne Boumschiere ene Sielzoch aanjebraat, met dämm di Schier zohklappe deiht. Janz sellde nur weet dä tiräk vun enem Minsch unger em Boum jetrokke. En de allermiehzte Fäll rötsch dä eine Jreff bovve en enem Rühr erop un eraf, weet met ene Fedder jehallde, di de Schier oplöht. Beß dann, wann de Scheer alld öm ene Aß jejreffe hät, der Minsch plötzlesch de Shtang noh onge trik, domet övver dat Siel de Schėer zohmäät, un dä Aß, woh se jraad noch draan jehange hät, jenou aan dä Shtell jekap weed.

Boumschiere nozze sesch af, wie jeedeß Wërkzüsch zom Schnigge. Dröm moß mer se drüsch hallde, rejemäßesch souber maache, ööhle, un[schärf maache. Dat Schärpe es ävver nor fun de Uußesigge müjjelėsch. Doför moß me de Blädder för et Schnigge, eez usseneijn schruuve, un jeedes ejn för sesch scharf maache. Bei manshe Modelle eß ein Sigg, de jeboore, di wi ene Halfmohnd ußsüüht, selfß-schärfend, un mer moß nor de dönne Jäjesigk schärref maache, di dann och jet jeboore eß, bloß andeßeröm.




#Article 664: Meer (542 words)


Dat Woot Meer bruch mer för jruuße natörlijje Aansammlonge vun Waßer, die jewöhnlėsch räujisch aan ierem Plaz op de Ääd sin un blieve, och wenn se met Wedder un Jezeite aff un aan ens e besje hüüter kumme, odder sesch e besje zeröck trëke künne.

De Aansammlong vun de janz jruuße Meere, die on_noch all zesamme hange donn, nënnt mer de Wëltmeere. 
Et eine udder ander Meer hät ene Name met Ozijan dren, andere met -see udder Jolf (Meer), dat sen kleine Ungerscheede, määt ävver nit vill draan, dat mer et och met enem Meer ze donn hät. Och Stöcker vun Meere, die do draan hange donn un ööhnzwi en et Land erin shtippe, allsu Buchte, Förde, Fjorde, en Bäij (), ene Jolf (Meer), en Lajuun, un wat nit all, sen för jewöhnlesch noch ene Deijl fun Meer. De Houpsaach, woh mer e Meer un all de ander Jewäßer op unsem Planeet met ungerscheide deiht es dat: Em Meer es Salzwaßer, övverall söns se Sößwaßer dren, udder Brackwaßer, udder söns en Bröh. Nuur bei dämm Brackwaßer wat zonshtand kütt, weil sesch Sößwaßer (vum Land) un Salzwaßer (uss_em_Meer) vrmesche donn, wat mer öff en Lajune un Sömf zwesche Meer un Land hät, dö sen sesch de Minsche nit immer eins, ovv_et Meer sin sull udder nit.

Dä ëijnhëijtlijje Waßershtand vun de miihßte Meere kütt dovun, dat en all de Meere Waßer erin löüf, ävver nit widder eruß, un weil di ungerenëijn verbonge sin, shtëijd_et dann, övver de Johdousende, övverall ejaal huh. Waßer verschwindt praktesch nur beim Verdunste noch uss_em_Meer. Dobei bliev alles zeröck, wat em Waßer opjelööß wohr, dröm hät mer em Meer och dat Salzwaßer. Op die Aat krijje mer ävver noch op en ander Wieß et Meer beschrevve: e Jruuß Jewäßer, woh nur Waßer erin flüß, ävver nix eruß löüf. E kleij Jewäßer fun dää Aat, doh jidd_ed_er och vun, nänne mier ene Salzsee un donn_et iehrter als ene Bėnnesee enshtoofe.

Et jitt e paa Jewäßer, di mer „Meer“ nänne deiht, di ävver je kei Meer sin en dä zwëij Aate wi jraad beschrevve. De Minsche sin bem Kalle un bem Name jevve nit besöngisch akeraat, don orr_ens ene Jux maache, dat eß äävenß esu. Esu e Jewäßer hëijß zwa met „Meer“, eß ävver jenou esu ene See, wi vill andere Bėnneseeje uch. Mer säät „di See“ för et Meer, met Salzwaßer, un „dä See“ för ene Bennesee met Sößwaßer dren. Et Steinhuder Meer un de eifeler Maare sin Seeje. Et Schwäbesche Meer och, et hëijß joh mem andre Name dä Bodesee.

Mer hät de Ingernazjonaal Hüdrojrafėsch Ojanisazjůhn, affjekööz IHO, en et Lävve jerööfe, öm Name un Jrenze för de jruuße Jewäßer op de Ääd ėngernazjonaal faßzelääje. Dat eß, domet mer sesch zem Bëijshpöll en de Scheffaat jet lëijshter vershtändeje kann.
Di hallde sesch aan dä Jedanke: En e Meer kütt Waßer erin jefloße, ävver et flüß nix eruß. Alsu han di — för unser Foshtändnėß — de Wältemeere, un de Salzseeje om Tappeet.

Em Joohr 1928 han se et eetste Mohl er Sammlong: Limits of Oceans and Seas — „De Jrenze vun de Ozėjaane un Meere“ eruß jejovve, un aktoäll es däm sing drette Ausjab uss_em Joohr 1953. De veete es ungewähß, wood 1986 forjeschlaare, es ävver noch nit rattėfėzeedt.




#Article 665: Linux (Bedriefsystem) (1477 words)


Linux, dat klengk: , um_mer säät och GNU/Linux  doför. Et is en friejes Multiplattform-Miehbenutzer-Bedriefsystem, dat de Linux-Kään verwende dät, op GNU basiere dät un Unix-ähnlich sin dät. Erztmals in größerem Stil ingesatzt wood dat Linux 1992 noh de GPL-Lizenzjierung von de Linux-Kään.
Dat modular opgebaute Bedriefsystem wed wigger usgebaut, von Softwareentwicklern op de ganze Welt, welche bei de verschiddenen Projekte mitmache däte. Do sin dan Ungernehmen wie och Non-Profit-Organisatione un Enzelpersonne beteiljigt, die dat dan als Hobby betreivve. Im Leeve werde dann miest sogenannte Linux-Distributione genutzt, in denne dan verschiddene Software fix un feddich parat gemacht wudde sinn. Aal von denne Distributione enthale somit quasi Linux also genau gesacht de Linux-Kään. Von denne Linux-Distributionen gibt et wirklich ärch viel, evver für de aktuelle Kernel 2.2.x, 2.4.x un 2.6.x gidet immer nur en stabille, in aktiv gepflechte und en wigger entwickelte Version – dobei wird de (stabille) 2.6.16er-Zweich noh gepflegt un et wede Patches für de vorherje Versionen parat gemat. Evver viell von de Distributoren und von de versierte Benutzer mache sich de Bedriefsystemkään mehr oder wenniger für ihre Zweck selvs parat.

Linux kanste quasi övveral gebruche, so op dinge Desktop-Rechner, op nen Servern, in en Mobiltelefon, oder nen Router, op Multimedia-Endgeräten un in enem Supercomputer. Dobei sinn die Ungerschide in de verbreitung von de enzelne Bereich at äch drastisch. So is dat Linux op dem Server-Maat ne feste Größ, wobei et op de Desktops un Notebooks (also esu Dinnge för dem de gerad sitze däst) bislang nur ein kleen Roll spillt. Dazu kütt dat de wirtschaftliche un de geographische Lage ener Region e wichtige Roll spille dät. So wille zeerzt südamerikanische Schwelleländer de Insatz von de Linux ärch verstärke donn.

Janz jenou fengk mer et op dä Houpsigk övver → dem Linux sing Geschicht.

Anno 1983 hät de Richard Stallman ens e Projekt in et Lääve geroofe, und hät de ganze Rötsch GNU-Projekt genannt, för dat et dat Zill wor, en dem Unix ähnlichet Bedriefsystem für ze mache, wat sich mit dem POSIX gut vertrare sollt dät. Zwor wor at am anfang von de 90er Johr en ordentlich Rötsch vun Programme geschrieve wode, evver de wichtige Bedriefsystem-Kään, wor noch e Idötze, un koom nur langsam fürran.

Jo un dan wor da noch de Berkeley Software Distribution, de hät sich at in de 80er entwikelt, dat wor och en frije Programm, evver de bedötschte Advokate hadde sich noh in de Hoor, un wie dat wod wede sollt, kund och noch kener sage, sodat dat och kee Altanativ för e frijet Bedriefsystem wor.

Jo, un so koom et dann, dat am Beginn von de 90er Johr kee einziges frijet System do wor, wat vollstandig sinn dät, un esu för dat de Entwikler intressant hät sinn könne.

Do gov et in de Stadt Helsinki dat is in Finnland, ne statze Käärl de wo Linus Torvals heiße dät, un de hät sich nu 1991 gefrocht wie dat de singge Kompjuda den esu innedrinn so funkzeniere dät, oder genauer gesacht, wie dat de singge Proßessa arbeide dät. Jo esu koom et dann, dat he angefange hät e sogenannte Terminal-Emulation für ze schrieve.

Als de dan so e Zick dran entwikele dät, do komm he dadrupp, dat dat genze op de beste Wech is e Bedriefsystem för ze wehde, un wat dät de Jung, he sazt in de Aanwender -Themengrup för et Bedriefsystem Minix e Meldung wo dat he singge Bedriefsystem ankündege dät.

De Linus hät sich dat esu gedaacht, dat dat Bedriefsystem noch im Septemba vun dem Johr op e'nem Server för denne jestallt wede sult, die sich daför interessiere däte. Un he hät sich och gedaacht, dat de ganze Pröll op de Nom Freax odder Buggix hüre sult, evver de Ari Lemmke, dat wor de Fetz wo domals de Administrato von dem FTP Server wor, dem geviel dat nitt, un esu het de dann de ganze Rötsch inne e ein Vezeichniß ze verfügung gestallt dat he Linux genannt hät.

De Linus hät gesaat dat he dat net gut finde dät, evver no koter Zick hät he et dann doch för gut befundde, he meint dat Linux doch e besser Nom för et dat wör.

Zeezt hät de Linus dat Linux wie et jazt heiße dät noch ungger eigene Lizenz erussgegevve, wobei he verbidde dat, dat mo dat Linux benutze dät för Geld domit ze verdinne. Nu wor et evver esu dat dat nit esu jot för de entwicklung von dem Linux wor, un so koom et, dat he sich gedaat hät, ma sullt de Entwickler ärch viel mi Freirüüm losse. För dat ze werwirkliche dät he mit de anderre zesamme de mit em drann arbeide däte, dat ganze dan ungger de GNU GPL stalle. Esu kunnt ma nu hingon un dat Linux mit de Projamme us dem GNU-Projekt zesamme don, un so dat ezte frieje Bedriefsystem för anzebidde. Jo su kunnt ma jetzt dat ganze viell besser modifiziere und verbreede un dat wor nun för e viel größere Zahl vun Entwikla interessant. Dat dät sich at esu gut entwikele, dat de Linus sich gedaht hät ma müßt noch e Maskotsche han, do he nun Pingoinne ärch jot ligge kunnt, wollt he och e'ne Pingoinn, un su hät he dann 1996 ne Wettbewerb ussgeschrieve, un als Sieger is dann de Tux doruss erfür gegangge (dat is de Jung do bovve räschts op de Sigg he).

Ma sollt veleicht noch sage, dat de Lück dat Linux so gut fande, dat ze ne Asteroid, de ze am 12. Oktober 1994 entdeckt hann noh dem Linux dann de Linux genannt hann.

För de egentliche fum Linus geschievene Kään, hät de Linux gesaat, un de Kään wood och zeezt op dem Minix eingesazt. Nohdem de Jungens 1992 dat Linux dann unger de GNU GPL erussgegieve däte, wood de Kään in dat GNU intregiert. Un dat wood nu ratz fatz zu de am mieste genutze Variannt, do et zu de Zick noch kei andere frije Kään gof de fluppe dät. So koom et dat de Lück un och de Linus dat ganze dröm un dran dan nur noch enfach Linux nenne däte. Evver de Richard Stallman, also de Begründer von dem GNU-Projekt wollt nu dat ma dat allet zesamme GNU/Linux nänne dät sollt, do jo dat GNU e wichtige Roll spielle dät, un dat sollt nit vegesse wede. Dat GNU-Projekt selfst un och dat Debian-Projekt han dat och dereckt gedonn, evver de mieste Entwickler un och andere Linux-Distributoren (dat sin de Lück de de Linux-Kään nimme un mit andere Projamme zesamme patschich paraat gemaat erussbringe) wullte dat nit un han sich och oft einfach drübber hinwegjesazt. De han gesaat, dat ze dat nit wille, weil dat jo einfacher wör dat nur Linux för ze nenne (wie pragmatisch dat müsse kölsche gewesse sinn), un usserdem wör et jo esu, dat ze in de Zwichenzick och ne ganze Rötsch an Projamme be de Kään donn de nit us dem GNU-Projekt kumme däte.

De Linus is de houpsächlich verantwordliche för de Linux Kään, un damit he och genuch Zick hätt sich daröm för zu kümmere, wed he vun de Linux Fondation bezahlt, de Fondation is gemeinnützich. Jo un de andere Entwilkla de werde oft fun ene Firma bezahlt för dat se sich mit dem Linus zesamme öm de Kään kümere däte. Luurens de Andrew Morton de dät z. B. för Google am Linux Kään arbeide, un is dobei im sogenannte Merge Window för dat sammele vun alle Änderunge zuständich, un mot die dann an de Linus wiggergevve. 

Jo esu wigg de Kään, evver och noch andere Lück sinn mit de Linux beschäftigt, denn esunne Känn för sich allein genomme nötz de Aanwänder noch nit esu viell. So kütt et dat et do esu Sache gift wei de versidenne grafische Desktop's dat sinn grafische Aanwenderbovverfläche wie dat KDE oder de Gnome, de sinn daför gemaat, dat et at wirglich einfach is mit enem Rechna ümzejonn. Jo un de vielle Distibutionen, de sinn oft esu gemaat, dat et och für enem Aafänger jans einfach wör för dat kommplette System för ze installiere also op de Rechna druff för ze mache, un de ganze Rötsch för inzestalle.

Dat is at wat, evver et git noch mie, op de ganze Welt donn sich de Lück zesamme un donn och noch andere Projamme schrieve, un och ärch viel über dat Linux un alles dröm un drann för ze Dokomentiere. Un ne ganze Rötsch vun Firme don de ihre Software also de Projamme esu ömschrieve, su dat ze op dem Linux laufe däte. Un dat alles don se miestens als frieje Software mache, un dat Geld daför kut us Firme die dat sponsere däte, oder vun Stiftunge, de vun Spende un och odder vun Sponsore sich finanziere däte. Un wat och anders is als bei andere Sofware is dat sich de Lück ärch vill mie üvver dat Intranet zesamme findde däte, un och esu zesamme arbeide.




#Article 666: Brauerei im Füchschen (158 words)


 

De Brauerei im Füchsche, dat iss en alde Huusbrauerei im Hezze vun Düsseldorf! He weed dat beliebte Füchsche Ald sit 1848 jebraut. 
De „Fuchs“ als Zeeche de Brauerei kütt doher: Anstatt en Zohl schmückte ne „Fuchs“ dat Huus on doher Fuchs = Füchsche(n). 

Äwwer… Dat Huus vun de Brauerei existiert schon sit 1640 un do wurde uch schon Bier jebraut, jedoch nit et Füchsche. De Brauerei hät ihre Name sit 1908, wo de Düsseldorwer jung Theodor König mit sinner Frau Louise dat Huus up de Ratinger Stroß kaufte on de Fuchs zum Zeeche för de Brauerei machte. Su is de „Brauerei im Füchsche“ jebore!

Doch de Kreech jing uch nit enfach an dem Huus vörbei…
Esch 1950 nahm de Pitter (Peter) König wieder dat Lokal up on vun de Scharm hät et nix einjebüßt.  
Ab 1995 is wieder de Pitter (Peter) König am Ruder on hät dat Füchsche up de Berücksichtigung der Tradition in et neue Jahrtausend jeführt. 




#Article 667: Dol2day (111 words)


dol2day is en Engornätßait un e sozial Netzwerk för Politikinteressierte. Se is europaweit et größte er Aat. En Metjleedschaf is ömesöns.

Die Sick is en Mischung us Forum un Rollenspill. Umfrage un Diskussione zo politische un gesellschaftliche Theme op dä ene Sick, et Wahl vunn dä Engornätkanzler för vier Monde un Arbeid en virtuelle Parteie (linke, liberale, konservative un unspezifische) op dä andre Sick. Dä Kanzler deit organisiere:

Letzte Entscheider sin äwwe de Betreiber un Eigentümer, et Redaktion vunn dol2day.

dol2day is zick 2000 online. Di Engornätßait is dä Preisdräger vunn dä Grimme Online Award em Johr 2002, un hät dä Prix Ars Electronica vun 2004 kräje. Do Sprooch is Huhdütsch.




#Article 668: Castrop (193 words)


Dat vörmalijje Dörp Castrop es aam 1. Aprell 1926 en dä Shtadt Castrop-Rauxel opjejange.

Dä Name Castrop kütt vum mönsterländesch wëßfääleshe Woot „“ of „“, wat Dörp bedügk, un dä Wööter „“ of „“, die verwandt met unserem Kahß of Kaste, ene Speijsher bedügge. Castrop hëijß dröm, övversaz, „dat Dörp aam Koonkaßte“.

Et woodt ald em Johr 834 en ene Urkund met dämm Name  opjeschrevve.
Em Johr 1470 hät de Hääzoch vun Kleff dat dohmohlijje Castrop zor Freiheit en singe Jrafschaff Mark jemaat. 

Nohdämm de Preuße jääje der Napolejon em Kreesch ungerlääje wohre un et Ruhrdepachtemang enjereschdt wohr, woodt Castrop em Johr 1808 en Mairie. Noh 1815 woodt Castrop en Börjermeisterei ov en Amp en dä Preuße ier Provinß Wëßfaale. En dämm Amp wohre och — för en Zick — Ööt uß Sodinge un Börnig, di hück bei Herne hüüre, un Mengede un Deuse, di hück bei Dochtmund jehüüre. Et beshtundt beß 1902.

Uß dä Ööt Castrop, Bovvercastrop, un Behringhuuse hann se em Johr 1902 de Shtadt Castrop zosamme jelaat, die em Johr 1926 met dämm dohmohlijje Amp Rauxel onger dämm Name Castrop-Rauxel zosamme jelaat woodt.
Hück jehööt Castrop-Rauxel bei dä Kriiß Recklinghuuse.




#Article 669: Olpe (Kürten) (1082 words)


Datt Dorp Ue'pen (amplisch: Olpe) im Berjischen Land leht in d'r südöstlischen Jemarkung vun de Küürdener Jemeend janz im Osten vom Rheinisch-Berjischen Kräis, su 25 km östlich vum huhhillijen Kölle unn hätt hück unjefähr 800 Inwohner. Ett is jett affseits von denn jrußen Verkehrswäjen - wie zum Bäispill de B 506 - jelähjen unn jilt villen als jröhnes Häzz vun Küürden unn würd in Böchern unn sünstijen Schriften oft als Kleenod vum Berjischen Land jenannt. Zum Kierchspill Ue'pen, datt ett aff 2010 nimmie jävven deht, jehühren uußerdemm 45 Weiler unn kleenere Buurenhöff. Uch wenn de Modernisierung uch vür Ue'pen nitt haalt jemaht hätt, würd uch hück noch enn Jrußdeel von de jesamten Jemarkungsfläche land- unn böschwiertschaftlich jenutzt.

D'r Ue'tsname vun Ue'pen deht sich zum eenen vun Ol udder Ohl föhr sumpfijes Jelände unn zum anderen vum aaltfränkischen Wue't apa udder epe föhr Wasser affleiten. Su setzt sich de Ue'tsname uus zwäi Wue'tstämmen zesammen, die beeds upp Wasser verwiesen dehten, watt Rückschlüsse upp denn Zoostand vun demm Jelände zoo d'r Zigg vun d'r ierschten Besiedlung zoolöäßt.

Ue'pen jehührt in d'r Küürdener Jemeend zo denn ältesten Ue'ten överhaupt. Off ett schun in karolingjischer Ziet zoo ner Besiedlung vum Ue'per Ümmland unn zoo d'r Errichtung vun demm Herrensitz in Ue'pen jekummen is, kann - wie uch im Küürdener Fall - nur vermutet werden. De allerierschte Uurkundliche Erwähnung is uus dem Joahr 1171, wie de Erzbischof vum huhhillijen Kölle, d'r Philipp von Heinsberch (1167-1191), innem Schrieven bestäticht hätt, datt d'r Reinald vun Ue'pen unn demm sing Frouminsch, datt Kunijunde, (upp Lating: ) demm Nunnenkluhster Sankt Ursula in Kölle, namentlich d'r Äbtissin Jepa (upp Huhdütsch: Gepa), enn paar Buurenhöff unn ne Müll in Blankenberch aan d'r Siech verkooft haht.

Su ümm 1300 wuurd vun denn Jraafen von Berch datt Amt Steemich jejründet, womit Ue'pen föhr jood 500 Joahre unger de Steemicher Verwaltung koahm. D'r ierschte schriftliche Beleech vun allen Ämtern vun d'r Jraafschaft Berch is upp denn 6. September 1363 datiert. Näver Ue'pen jehührten uch Wipperveilen, Bechen, Küürden, Lenkeln, Ovveroath, Engelskierchen, Huhkeppel und Wipperfürth zum Amt Steemich. Wie ett dann noah de Franzührsischen Revvolutuirn vun 1789 ungerm Napoleon zo d'r franzührsische Besatzung vum Rhingland jekummen is, hätt d'r letzte Herzog vun Berch uus demm Jeschlecht vun denn Wittelsbachern, d'r Kurfüürst Max Jupp von Kurpfalz-Bayern, d'r späder d'r ierschte bayrische Künnich wuurd, im Joahr 1806 datt Herzogtum Berch aan Napoleon affjetrodden. Im Joahr 1808 wuurden dann de Berjischen Ämter uppjelührst unn unger demm Joachim Murat wuurd uus dem Herzogtum Berch datt Jrußherzogtum Berch, der Code Civil wuurd injeführt unn ett koahm ze ner Verwaltungsreform, die in denn Jrundzöhjen bis innet 20. Joahrhundert bestangen hätt. Uus demm Kierchspill Ue'pen wuurd su im Joahr 1810 de Mairie (Bürjermeesteräi) Ue'pen, die zoo demm Kantong Wermelskierchen unn doamit zum Arrondissemeng Elberfeild jehühren däht. Noahm Wiener Kongreß 1814 bis 1815 koahm Ue'pen schleeßlich im Roahmen vun d'r nöijejründeten Rhingprovinz bäi Preußen doabäi.

Noahm Zwäiten Weltkreech koahm de Jemeend Ue'pen, doamoals alsu noch sellevsständich (bis zoo d'r Jebietsreform vun 1974/75) dann zesammen mit Bechen unn Wipperveilen zo d'r Bürjermeesteräi vun Küürden. Wipperveilen, watt hück joa zur Stadt Wipperfürth jehühren deht, woar bis 1975 immer enn Deel vun de Jemeend Ue'pen jewährsen. Unn bis datt se in Ue'pen am Aanfang vum 20. Joahrhundert datt nöije Roathuus jebout hahten (hück datt ehemoalije Pfarrhuus vun Ue'pen) haht de Ue'per Bürjermeester uch inz föhr ne Ziet in Wipperveilen residiert.

Jraad de Jebietsreform vun 1974/75, wie de janzen kleenen Jemeenden uppjelührst wuurden sinn, hührt wie noch su eenije andere Saache zo denn wichtichsten struktuell-politischen Veränderungen, de Ue'pen sigg demm Eng vum letzten Kreech all su mitjemaht hätt. Doadurch is Ue'pen nämmich ze d'r nöijen Jruußjemeend Küürden jekummen, de uußer Ue'pen uch de Kirchdörper Dürscheed, Beesfeil, Offermannsheed, Bechen, Küürden unn de Delling ümfassen deht.

Datt ierschte Jebäude, watt in Ue'pen jebout wuurden is, woar mit huher Wahrscheenlichkeet d'r Ue'per Herrensitz, demm sing jejenwächtijes Noahfoljejebäude noch immer denn uus demm Middelalter stammenden Namen Huus Ue'pen dräht. Datt ierschte Huus Ue'pen woar wahrscheenlich noch uus Hohlz jebout. Wann d'r ierschte Ue'per Herrensitz uus Steenen jebout wuurden is, kann wäjen fählender Quellen uch nur jemutmaßt werden dunn. De ähldesten Deele vum heutijen Huus Ue'pen wiesen upp'enn Enstehungsdatum im 12. udder 13. Joahrhundert hin (luur ungen), watt äver nitt uusschleeßen deht, datt ett schun enn steenernen Vürjängerbou jejovven hahn künnt. Datt Huus Ue'pen äver spädesdens im Huhmiddelalter enn aansehnliches steenernes Jebäude jewährsen sing muß, verröäht enn Dokkument uus dem Joahr 1383, datt denn Verkoof vun Huus Ue'pen vun demm doamoalijen Herzog vun Berch aan Wilhelm vun Lülsdorff festhahlen deht. Doa wuurd nämmich vun nemm sloß oelp jekallt.

Inz' affjesinn vun denn Wiertschaftsjebäuden vum janzen Ue'per Herrensitz wüürd de ahle Ue'per Kirch datt nächste Jebäude jewährsen sing, watt wull vun denn Ue'per Herren, die föhr de Ue'per Ümmjebung als Patronatsherren uch föhr de Seelsorje zooständich woaren, als Eejenkirche jebout wuurden is. Doa Langhuus, Turm unn die beröhmte Poorze (luur ungen) romanisch woaren, kammer doavun uusjonn, datt die ierschte Ue'per Kirch im 12. Joahrhundert jebout wuurden is. Wie uch späder die nöije Kirch, woar uch datt ahle Ue'per Jotteshuus d'r hillijen Marjaretha jeweiht. Schun im 15. Joahrhundert fingt sich enn Dokkument, wodrin die ahle Ue'per Kirch als Capella bezeechnet wüürd. In denn Joahren 1520 bis 1527 wuurd dann datt romanische Langhuus wäjen Boufällichkeeten affjerissen unn dursch enn jotisches Langhuus ersetzt. Alleen d'r romanische Turm mit d'r romanischen Poorze blivv erhahlen. D'r Aanstiech vun d'r Bevölkerung in unn ümm Ue'pen mahte dann am'Eng vum 19. Joahrhundert uus Platzjründen enn Kirchennöibou nührdisch - de ahle Kirch woar jraad inz' 18,90 Meter lang - su datt die ahle Kirch im Joahr 1899 affjerissen wuurd.

Doa Ue'pen im Joahr 1622 sellesständije Pfarrei wuurd unn die Ue'per Priester vun doa aan nimmie affhängisch vun denn Ue'per Lehnsherren, sundern als Paschtüe'rsch eejenständich woaren, koahm de Wiedenhoff (d'r Weihhoff) als nächstes Jebäude hinzoo; d'r Buurenhoff, mit demm d'r Ue'per Paschtue'r quasi singen eejenen Lährvensungerhaalt verdeenen moaht, weil de Ue'per Lehnsherren vun doa aan nimmie Patronatsherren unn doamit uch nimmie föhr de Versorjung vun den Ue'per Priestern zooständich woaren.

Zoo nemm ierschten „Boubuum“ koahm ett in Ue'pen iersch im 19. Joahrhundert (luur ungen) im Jefolje vun d'r franzührsischen Besatzung unn noah demm Wechsel unger de preußische Herrschaft 1815. Ne janze Räih nöijer Hüüser wuurden doamoals in Ue'pen jebout. Äver noch am Aanfang vum 20. Joahrhundert woar Ue'pen trotz alledemm enn kleenes Dorf, watt uch wigger nur uus winnijen Jebäuden bestoahn däht. Uppfällich is, datt ett sich houptsächlich noch immer ümm „öffentliche“ Jebäude handeln däht.




#Article 670: Braiellsch Platt (170 words)


Dat Braiellsch Platt, op düütsch:  kalle se en Braiel, op dütsch . Dat es ene Oot zwesche em ongere Rhing un de Maaß jelääje, dä hück bei de Jemeinde Nettetal jehööt, di mer künßlesch do jeschaffe hät. Dovör wohr övver Johrhonderte en weschtijje Handelsplaaz med en Tradizjuhn vun de Buure.

De Krähmer und Handelslück uß Braiel han och ein eije rottwelsche Shprooch jehat, et Krämerlating, wat sesch Heenese Vlek jenannt hät, op dütsch . Dat hät mem Braielsch Platt ävver nit vill ze donn jehat.

Et Braiellsch Platt es ein vun dä Mongk_Aate vum Övverjangk zwesche em Klewerländisch, em nordlisch Limbursh, anger Nederlängsche Dialekte un dä övverijje Wäß_Meddeldütsche Shprooche (et Ripoarisch). Di woodte en de Verjangeheit och Dütschnederlängsch jenannt, äwer jets dökker Platt udder Plattdütsch. Et es em Wäste vun de Linnisch vun de eijnheijtlijje Miehzahl un em Norde vun de Benrother Linnisch un dobei em Sööde vun de Öödingsche Linnisch. Et es däsderwääje bei de wäßlijje vun de oßlemborjesche Dijaläkte, di mer och de södniderfrängkesch (Shprooch)e Shprooch nänne deiht.




#Article 671: Star Trek (233 words)


Star Trek, esu dunn sisch sächs Seins-Fickßshen Serrije nenne, die et enßjesamp op en jaanze sevvehundert und säächsezwansch Fullje, esuvvie illef Filleme brenge. Ußerdämm jitt et onnoch esu ville Bööscher un Kompjuterspille dozoo, dat m'r_se jaanit eehz all uppzälle kann. Ääfunge hat dat janze jemand, dä Tschinie Roddenberrij_ieß.

Lejder woot nie jet op ripoarisch övversätz.

Die eehzte Serrije. Dej hätt op dä USS Enterprise (NCC-1701) jeshpillt, und Käpt'n Kirrek hät do beshtimp. Usserdämm joov et do denn Dockter, dänn se all Pille nannten, ävver dää ejentlesch Lennart Mäckeu jehejße hat. Usserdämm wor do dä Spock. Nit nur dat dä dä eezte Offizier un o_noch dä Weßeschaffsoffizier woor ndash; nää, dä moot och noch Volkanijer sinn. Dat woren ejentlisch die drej Houpkaraktäre, evver et joof noch feer minder wischtije, wejl et jo süns laangwejlesch jewwoode wää:

Eeztens hadden se die Juhura. Dat woo domols die eehzte Shwatze im TV, die ens en wichtisch un positief Roll kräje hätt. Dann joof het dää Paafel Tscheckoff, dat woor ene Russ. Do daafste nit verjesse, dat dat domools im Kaale Kreesch jespillt hat. Jo, un dä Hickaru ßulu. Dat wor ene Asiat, un dat wo och sellde, denn dä moot nit mit asiateschem Akßent shprääche, und wo och nit böös. Wenn hammer ussjelasse? Ah jo, denne Montejommerrie Skott, enne Schott. un dää, dää luurte dat dää Aantriff un dat janze Teshnik-Jedöns jeflupp hät.

Jeshpillt wooden die von:




#Article 672: Essen (150 words)


Di Stadt Essen (op ripoarisch och Esse) es en Stadt em 
Ruuerjebeet un jrenz em Sööde aan et Berjesche.
Essen litt aan der Ruhr un aan der Emscher.

Essen es de achtjrüßte Stadt vun Dütschland un jemeensam met Dortmund de jrüßte Stadt vun´m Ruuerjebeet. 
Em Dezämbor 2008 wore  Minnsche met'm eezte Wunnsetz en Essen jemeldt.
In Essen weed unger onderem dat Borbecksch, dat Kettwijjer Platt un dat Werdener Platt jeschwaadt.

Essen es vür allem wääje singer Industriekultur (Zech un Kokerei Zollvereijn, Villa Hügel, Colosseum Theater Essen un Margarethenhöhe) un singen wichtijen Jebäuden (Essener Dom, Ahl Synagog, Museum Folkwang, Philharmonie Essen un Schloss Borbeck) Kulturhoupstadt 2010 vun Europa.

Essen hätt 9 Bezörke un 50 Veedel: 

Dä jrößte Fooßballvoreijn vun Essen, datt eßß Root-Weiss Essen. 1955 wor de Club de Deutsche Meister. 

Spieler vun fröher: Helmut Rahn, Otto Rehhagel, Willi Lippens, Mario Basler, Manfred Burgsmüller, Willi Landgraf, Barış Özbek un Serkan Çalık.




#Article 673: Alkohol (167 words)


Alkohol ess eijentlich en janz lustisch Saach. 
In der Schemie säät ma dat zo all Kollestoffverbindunge in dänne eine Sauerstoff-Wasserstoff-Jrupp odder uch OH-Jrupp drinne ess. Ävver dä normale nitt-Schemiker säät, dat dä Alkohol dä ma drinke kann dä normal Alkohol ess. In dä Schemie heiß dä Ethanol odder Ethylalkohol.

So, un jetz verzälle mer üch dat noch einmol en bissche mieh, wie dat esu in dä Wisseschaft mit däm Alkohol iss:
Alkohol is en Flüssichkeit met enem fiese, brennende Jeschmack un ohne Färv. Un hä kann och janz joot brenne.

Ma kennt en et esch ens vum Drinke, un doher is hä en Jenussmeddel, wie och Wing odder esu. Ävver do kanns nit met enem Auto, odder nem Schiff, Flochzeuch, Zoch, Ufo odder Panzer fahre, wenn do zo vill Ethanol jedrunke häs. 

It jeff Minsche, die suffe dat nit, sondern kippe dat in ehr Auto odder dä Kaming zo huus. Und de Schemiker in dä orjanische Schemie nemme dat uch als ene Lösungsmittel (uch för ehre Problemscher).




#Article 674: Huang Xianfan (102 words)


Huang Xianfan (* 13. November 1899 ä Fusui, Guangxi; † 18. Januar 1982 ä Guilin, ä Guangxi) woch önö Historiker (Jeschichtswessenschaftler) us China un dr Jründer van d Bagui School.

Huang Xianfan ees en Nanning en de School jejange un hätt anschließend vun 1926 bes 1935 an de Huhschool(Universität) vun Peking(Houpshtadt vun China) Jeschichte studeert. Vun 1935 bes 1937 an de Huhschool vun Tokio (Houpshtadt vun Japan) Jeschichte studeert. Vun 1943 bes 1953 Huang Xianfan woch önö Professor vöör Jeschichte an ön Universität vun Guangxi. Vun 1954 bes 1982 Huang Xianfan woch önö Professor vöör Jeschichte an ön Pädagogiske Universität vun Guangxi.




#Article 675: Kilt (644 words)


För ene Kilt säät mer och ene Schotte-Rock.

Jo wat is dat nu, dat is e Kleidungsstück, dat dät esu e bissje alswie enen Rock ussehn, effer dat wet nit von de Wiever getraje, sundan vun de Kerls, unzwar für allen Dinge in Schottlandt.

Jo nu, wat ist den esu anders an ene Kilt alswie an enne Rock, außer dat de Kilt vun de Kerls getraje wet?
Do is etzmol de Tarten, dat is dat Muster ob dem Dinge, he sät ma och Schottenmuster, oder Schottenkaro daför, im gegensatz zu e 08/15 Karo hät de Tarten ne Anfang un esu och e End, un begint dann spiegelverket vom nüe, da kanste also e Spegel drop donn, un dat Muster süt im Spijel genau esu us, als wenn de de Spigel widder weg däst.

Nu gibt et och Röck im Taten, evver e Rock wed anders getrage alswie e Kilt, de Kilt wet fürre von links na rechts üvergeschlage, un de Rock vun rechts na links, och sinn hinge Fahlte drinne die bem Kilt vom lings na rechts lofe und bem Rock anders erüm.

So, jetzt haste e Kilt und trickst dat Teil an, schöhn! Evver et süht doch irgenswie quasi als wie e ne Rock us? Jo dat licht daran, dat zu ne Kilt noch e par Dinge dazu gehöre, die dat Teil etz komplet mache däte.

Dat etzte kanste Dir denke, wezde versökst Dinge Klikere, Fröch un suu in de Täch för ze stecke, do gidet ken, daför don de Schotte sich e Kett um de Buch binge, un hänge daran e klen Täch, dat ze  (sprich: Sporren, NIT Spohren) nenne däte, dat Dinge is für alle Tach us Ledder, un wen ze sich schick mache wulle, dan dun ze sich welche us Fell üm.

Un dann ist ät in Schottland och e nit gans esu wärm alswie bei uns he, un so donn ze sich och Strümp an, die bis an et Knie goon, dat däte ze Kilt Hose nenne he sarje mer Kniestrümp daför. Un damit die Strömp och boove bliefe, trajen ze noch e paar Gummis mit klene lüstge Fähnche drann op de Strümp, dat heßt dann be denne  (Sprich: Fläsches).

So dann es de Kilt kommplett, fehle no noch e Paar Schoh, da tät ma sich dat an, wat ma gerad broche dät. För in de  erüm zu klimme nimmste e Paar Wanderscho, für de  e Paar Sporschoh, un esu wigger.

Och jo, un dan noch e T-Shirt, ne Pullover e Jack, wie de et grad bruche däst.

Jo dann däste de Kilt mit enen Sporren us Fell, de Kniestrümp mit  an, dozu kumme eh Paar gans besondere Schoh de däte  heße.

Watt ist dat besondere?

So, de Schooh sin flach, un wenns de domit in de  erömm klimme däst, dann häste gans schnell Wassa do drinn, un so hann sich de Schotte gedacht, dat ze einfach Löcher in de Schoh mache domit dat Wassa goot abloofe kann, un damit dat och goot ussin dät, hanse die Löcher nit enfach wahlos erinn gebort, sondern esu angeortnet, dat dat e schön Muster ergevve dät.

Dazo kütt e wieß Hämt, un e Schlips oder e Fliech, dann don ze noch e West an un e dazo passende Jack, do gitet vaschiedene Weste un Jacke, dat küt drop an wie schick ma sich mache dät, wenn et gans schick sinn sollt, för zem Beispell wann de Schotte am Loch Ness op dä Huchzick danze goon, dann doon ze sich noch e Stück Kilt Stoff über de Schulta hänge dat däte ze dann  nenne.

Un för dat kommplett för ze mache donn ze sich ne schöne Metz in de Stümp stecke wat ze Sgian Dubh nenne däte, dann noch e Gürdel, un wenn ze et jans doll triefe wolle hänge ze sich an de Gürdel noch e langed Metz wat ze  nenne däte.




#Article 676: Peter un Paul (190 words)


 

Am 29. Juni wierd de Apostele Petrus un Paulus (Pitter un Paul) jedaach, die zwesche 64 un 67 n. Chr. ömjebraat wudde sen. Et eß et bekannteste Apostelfess em Kirchejohr un de Nationalfierdaach vom Vatikan.

Petrus wor de ierschte, dänn Jesus als Apostel berofe hätt. Paulus, dä sich vürher Saulus nenne däät, hätt zonächs Christe verfolesch, beß imm d'r von de Duude operstandene Jesus erschinge eß.

Petrus eß vom Jesus met dä Wöörd „Du beß Petrus un op dä Steen will ich ming Kirch baue.“ (Mt. 16:18) als singe Nohfoljer enjesatz wudde. Weil de Petrus op eenem von dä sibbe Hüjele von Rom, op em Vatikan, mem Kopp noh unge jekreuzisch wudde eß, hätt me do de Haupsetz von de Kirch hinjelaat. Deshalef eß jede Paps de Nohfoljer vom Petrus un de öwerschte Pastur von de Kirch.

Uss Tradition weiht me de Haupkirche von de Städt un Dörpe em Petrus ode em Paulus. Och de Huhe Dom ze Kölle eß op „Sankt Peter und Maria“ jeweiht. Un sing Haupjlock eß d'r „Decke Pitter“, dä nur aan besondere Fierdääch em Johr lügge deet. En London eß de Haupkirch „Saint Pauls Chathedral“.




#Article 677: Ahl-Kölsche Shprooch (399 words)


De Ahl-Kölsche Sprooch, op dütsch säät mer  doför, hät mer en Kölle jekallt un jeschrevve, ih dat dat Kölsch vun hückzedaachs sesch allählesch jebeldt hät. De Ahlköllsche Sprooch joov_et als de Stadtsprooch en dä Zick vun öm et 12. Joohundert eröm bes en et  18. Joohundert erin.

Di Endeilung jeiht en de Houpsaach zeröck op dä Sprochweßeschaffler un kölsche Professor Adam Wrede. Dä hät ußföhrlesch de Entwecklung vun de Shprooche en Kölle un öm bei ongersöhk, un wat di för Verbendunge hatte noh de andere jruuß Dijaläkte en Dütschland. Dobei hät hä beeds e Wööterbooch för de Ahl_Kölsche ShproochDe Akademie för uns Kölsche Shprooch häd_en , un och för et moderne Kölsch zosamme possumenteert.

Zick de Medde vum 5. Joohundert wohr de Shtadt Kölle unger en Rejjimänt fun de Frangke, die noh knapp fonnefhondert Johr röömeshe Härschaff jekumme wohre.
Dat Ahlkölsche däht sesch späädeßtens em 12. Johrhondert op dä Jrundjaare vum dohmohlijje ripoaresche ahle Frängkesch un em ahle Nidderfrängkesch entweckele, wat en unser Jääjend dohmohls jekallt woodt, un däm shpääde Ahlhuhdütsch. Op dä Kölsche ier Shprooch hädd_et alsu ald em Meddelallder ene Ennfloß vom Huhdütsch jejovve.

De Ahlköllsche Shprooch woodt nit bloß jeschwadt, nää, se wohr och en Schreffshprooch, un de kerschlejje un wältlejje Offizjälle vun de Shtadt han se jebruch, ävver och dä nommaale Börjer, esu wigg, wi et Schriive dohmohls ald ühplėsch wohr. En reischhalldije Överlivverung uß dä Zick, schriif dä Professor Wrede doh drövver, däht ald en villfällteje shproochlijje Scheeschtung dokkemänteere. Vun de eezte Hälfte vum 12. Johrhondert aan sin och Schreffe belääsch, di mer hück „Litteratuur“ nänne däähte.

Mem sekßeehnte Johondott nohm der Ennfoß vum Neuhouhdütsch en Kölle wi em Rhingland zoh, un de Schreffshprooch en de Kanzleije un beim Dröcke däht sesch öhnlesch verändere. Wat de Lück jeschwaadt han, dat jeng dobei ävver nit esu met. Dat wesse mer dovun, dat em aachzehnte Johonndot wider mieh Kölsch jeschrevve woodt, un mer doh druß erkänne künne, wie sijj_et modärne Kölsch uß dä Shprooch, wi se dohmohls jekallt woodt, eruß äntweckelt hät.

Jäje et Engk vum sekßeehnte Johondott han se en Kölle de eije Schreffshprooch, di ene shtarke Enfloß vum Nidderfrängkesche jehat hatt, opjejovve, un se han ömjeshtallt op et Neuhuhdütsch zom Schriive. Zick dämm jon Schriive un Kalle ier eije Wääje, un dröm sin och fun doh aan de beß hück övverisch jeblevve jeschrevve Saache en Ahle Kölsche Töhn bloß noch äresch sellde ze fenge.




#Article 678: Chaat (396 words)


Chaat (op Hindi: ) es jet zem Esse, e Schößßelsche, udder ene Deller voll, met lecker jewöözte Häppsche un knackijje Plätzje met enem kräftejje Jeschmack, di mer en Indije, en Pakkistahn, un och sönß en Oßß-Aasije, för jewööhnlesch laans de Shtrooße, fun Shtänd, Büüdche, un fleejende Händler kritt. Dat Woot „Chaat“ kütt vum Hindi] , dat schpresch mer cāṭ, un et bedügg „schmeck joot, joot schmecke“, un vun , dat schpresch mer cāṭnā, dat bedügg „schmecke, ich schmecken jet“, un vum Prakrit , dat schpresch mer caṭṭei, un bedügg „lout Esse, un met vill Spaß Esse“.

Chaat jidd et en ville Zoote. Di sen all vun jebroode Deijsch jemaat, met ene Houfe annder Zohtahte för der Jeschmack. De ojinaal Chaat sen jemölsch uß kleijn jeschnibbelte Ääpelle, en Zoot jebroode Knäckebruud, Minni-Bunne un Jewööz. Andere jähn jenumme Aate enthallde Aloo Tikkis — met Öllisch un [Kurjändersche janneet un scharf Jewööze un enem Priißje Klätschkieß] — Bhel Puri, Dahi Puri, Panipuri, Dahi Vada, Papdi Chaat, un Sev Puri. Et jit divärse Jemeinsamkeijte zwesche dä Zohtahte vun dä Väsjohne woh Dahi, udder Jockert, dren es. Dat sin jeschnibbelte Öllisch, un Kurjändersche, dann Sev — dat sin janz klëjne, jedrüschte jääle Nuudelle — un Chaat Masala. Dat es en Masala, alsu en Jewöözmeschung, woh mer tüppisch Amchoor — jedrüsch jemohle Mango — Kumiin, Schwaz Salz, Kujändersche, jedrüsch un jemohle Ėngver, Sallz, Schwazze Päffer, un Kapsikum — ne ruude Peffer — dren hät.

De Zohtahte wäde zosamme jodonn un op enem kleine Däller uß Ieser säveet udder op enem Banaaneblatt, wat jedrüsch un zoh enem Kumpe jeforremp es.

De miihßte Zoote Chaat kumme uß däm Uttar Pradesh hää, un uß Gujarat, ävver mer eß se hück en janz Sööd-Aasije. Einije sin uß ongerscheidlije Kultuure zosamme jekumme, för e Beijshpell, Pav Bhaji zeije ene pochtojėėsėsche Ennfluß, se han de Forrem vun enem Brüütsche]. De Bhel Puri woodte vun enem Ußwanderer uß Gujarat äfonge, nohdämm dä noh Mumbai zohjetrocke wohr.

De Shtädt, en dänne de Lück jähn Chaat äße, doh jidd et bikannte dhabas — miir dääte Chaat-Reßtorangs saare — als e Beijshpell en Mumbai et . De Chaat-Spezjallitääte sen ongerscheidlesch vun eine Shtadt noh de andere. Chaat uß Agra un Chaat uß Mathura sin en jan Indije berühmp. En Heiderabad em Andhra Pradesh maache en de Houpsaach Lück Chaat, di uß Bidar shtamme, un wat Wunder, met widder en janz ander Jeschmacksreeschtung.




#Article 679: Islam ä Neuseeland (177 words)


Dr Islam ä Neuseeland bösteehd mä us winnije Lüüh.

D ischde Moslems woore Immis us China un koome en d 70er Joohre van öt 19. Joohrhondöt. Ö paar stammde och us Indije övv wöre us Albanie un Jugoslawie vottjelaufe. Ä Neuseeland koome di tösche 1900 un 1960 a. Ävver och en d 1990er Joohre betroone wärm welche Neuseelands Boom.

D ischde Orjanisatiun van Lüüh, di dr Islam ajehoote woch d Muslem Jemeenschaf va Neuseeland, di em Joohr 1950 en d Stadt Auckland jejründ wood. 9 Joohr spiir bouwde s öt ischde relijüse Huuß, 1970 ön Moschee. Konstrueerd hat di Abdul Salaam Drake, dä ä Neuseeland jeboore woode woch.

D Federation of Islamic Associations of New Zealand woch d ischde Orjanisatiun von dr Islam, die ä janz Neuseeland jeschötzt wood. Hörö Präsident woch Mazhar Krasniqi, dä us öt Kosovo stammde. 2003 wood hä vöör si Wärk jöiird.

Ön anger Orjanisatiun, d Muslim Association of Canterbury bouwde tösche 1984 un 1985 d ischde Moschee op d Südinsel va Neuseeland op

Hüü jid öt onjevöör 46.149 Moslems op Neuseeland (2013).




#Article 680: Wuhan (445 words)


Wuhan es ön Stadt ä China un di Hauptstadt van d Provinz Hubei. Met 6,6 Milliun Äwonner un 9,9 Milliun, wenn mo ö Ömveld äböträckt, es Wuhan d jrützde Stadt ä Zentralchina. Mo vängd öt em Oste van öt Vlachland va Jianghan, jenau do wo Yangtze un Hanshui zsammeloufe.

D Stadt es us 3 Deele zsammejesatze: Wuchang, Hankou un Hanyang. S koome iisch 1927 zsamme un joove dobbeij Wuhan. Doher sprecht mo och van , wat op Ripuarisch met „Drei Städt va Wuhang“ övversatze weed.

Wuhan lidd op ön Fläsch va 8494,41 km², meeßd es öt flach Land mit Hövvle un Seeö an ö paar Ställe. D Monsum sorchd dovör, dat d Stadt subtropisch Wäär had. 

D ischde Lüüh koome onjeväär vöör 3000 Joohr en d Jäjend. In d Han Dünasti wood Wuhan ön Haafestadt. 3000 vöör Christi Jeburd vong he d Schlachd van d Ruuh Aavhäng statt. En di Zitt vong mo a, Muure öm d Stadt z bouwe. D Schotzmuure sorchde dovöör, dat öt Vorkoofe ä Wuhan sescher wood un sisch Kooflüüh he aasiidelnde. Domet koom Jeld en d Jäjend. Zosätzlich läävde he Dischtr un Künßtler.

Am Äng van öt 19. Jaahrhondöt wood d Baahn no Wuhan jebouwd un völl Waach van öt Scheff op d Jleise vorlaane.

Em Joohr 1938 joov öt schwoch Kämpf em Kresch tösche d Schinese un d Japaner. 1944 jäng önö jruuße Deel van d Stadt dörch Bombe van d Amerikaner kapott. Önö leitde jruuße Paav kräät Wuhan em Joohr 1967 als d Kulturrevolutiun Spure hängerleed.

D Stadt lädd sisch ä 13 Bözirke ongerdeele:

Opjrond van d Nööde van di 2 jruuße Flöss spelle Brögge ön jruuße Roll ä Wuhan. Dozo jehüüd d First Bridge, d Ischde Bröck wi mo op Ripuarisch sädd. S övverkwerd dr Yangtze. Dozo komme aver noch ön Zweide un d Dreide Bröck, di mi als 4.500 m un 3.500 m lang send.

D Stadt had 2 Baaahnhöff, di en d vreure Städt Hankou un Wuchang liije. Dat beddüd, dat däjennije, dä no Wuhan met dr Zoch veerd, oppaaße moss do dr Naam Wuhan nerjens optauchd. Em Joohr 2006 wood ajevange, ön neu Statium z bouwe.

No d Städt Peking, Tianjin, Shanghai, Guangzhou un Shenzhen krääd Wuhan als 6de Stadt ön Ongerjrondbaahn.

D Autobahn 318 jeed dörch d Stadt.

Wuhan es en d leizde Joohre ön Stadt met ön vöör anger Länder wichtije Weetschaf woode. Su send he 50 Firme us Frankreich vortroone. Su weede ä Wuhan Deele vöör Autos, Stoohl, Medekamente un völl anger Saache entweggelt un herjestald.

Usbeldung speld ä Wuhan ön jruuße Roll. Su jitt öt he 35 Huchschülle. Dozo jehüüre d Universität va Wuhan un d Huazhong Universität vöör Wesseschafte.




#Article 681: Qin Shi Huang (182 words)


Qin Shi Huang woch dr ischde Kaiser, däm öt fluppde, Chinas Völker onger enne Hod z kriije. Qin läävde tösche 259 un  Joohr 210 v. Chr..

Qin wood 247 v. Chr. Könnig van Qin un bleed dat bes zm Joohr 221 v. Chr.. Dat veel en d Zitt van d Zhou Famelisch. Qin jründe d Qin-Famelisch, di ävver mä ön kotte Zitt öt Saare hod. D Qin wore d ischde Könnige va China. Qin Shi Huang leed sisch als Ischde Kaiser van dr Staat Qin aaspräche.

Qin un sije Böroohner Li Si braate önö Hoov Änderonge op Jang. Su entstäng en sing Zitt d Jruuße Muuhr va China ävver och si Jraav, dat d Jrüde van ön janze Stadt hod, wood jebouwd. D Terrokotta-Soldate woode övver d janze Welt bkannd. Qin leed och Hömmele Stroße dörch si Land bouwe. D Konfutionism wood vorboone, völl Schülle aavjöresse un Bösch vorbrannt.

Qin jold als önö raue Kell ävver hä jehüüd zo di Lüüh us China, di met d jrützde Roll jespeld hand. Hä schavvde öt, di völker, di hü China usmache, zsamme z brenge.




#Article 682: Rääjel vum Metcalfe (100 words)


Dem  sing Rääjel säät jät övver der Noze, dä mer vunenem Netz hät, wie Tellefonn, Fax, un Internet, je nohdämm, wivill do söns noch draan metmaache.  es Englisch un mer spresch et wie Mett un Kalv, ävver dä Robert Metcalfe hät nur aam Rand domet zem dooe, Dä George Gilder hät die Rääjel em Johr 1993 et eets opjeschevve, un hä hät dobei jesaat, se köhm vum . Doh jeng et öm . Däm  sing Rääjel wood et eets opjeschtalld_ömm_et Johr 1980 eröm, ävver nit em Zosammehang met Metmaacher, sönders met kumpatibelle Jerääte för sesch meddenejn ußzetuusche, zem Beishpell Faxjerääte.




#Article 683: Michael (Erzengel) (142 words)


Am 29. September fiert de Kirch et Fess vom Erzengel Michael (op Hebräjesch: ; op Lateinisch Quis ut Deus; op Arraabesch:  „Mika'il/Mikaal“; en Platt: „Hä eß wie Jott?“) 
Bei all drei Relijone, die op de Abraham zeröck jonn, spelt'e en wichtije Roll. Für de Christe jilt'e als dä Engel, dä de Düwel en de Höll jestusse hätt un am Jöngste Daach met singem Schwert, joode Minsche von schläächte Minsche deele deet. Zick dä Schlaach om Lechfeld am 10. Auguss 955 eß'e de Schutzpatron vom Helije Römische Reich un Deutschland, bekannt als „De deutsche Michel“. Am 29. September fiert me och de Namensdaach von dä andere Erzengele Gabriel un Raphael.

Für Buure eß de Michelsdaach ne besondere Daach, aan dämm me de Äärnt en de Schür hatt, Paach bezahle, un fiere däät.

Siebursch mem Kluster om Michelsbersch hätt de Erzengel Michael em Stadtwappe.




#Article 684: Dominik Brunner (153 words)


Dä Dominik Florian Brunner wood  en Ergoldsbach aam  18. Mäi 1959 jeboohre, un aam  12. Säptämber 2009 en Münche om S-Baahnhoff Fürstenried-Solln duudjeschlaare, nohdämm hä vier Pänz jäje Schlääjer en Schoz nämme wullt. Hä wohr dohmohls eine unger drei Jeschäffßföhrer vun dä Erlus AG en Neufahrn en Nidderbayere, en Ferrma, di Zijjele määt.

Dä Dominik Brunner es en ner Famillesch vun Ongernehmer en Ergoldsbach opjewahße. Hä wohr e Einzelkend. Singe Vatter wohr dä Oscar Brunner. Hä schtundt zigk däm Aanfang vun de 1960er Johre en Leidungpusizjuhne en dä Erlus AG, di en de Houpsaach Daachpanne määt, wi shpääder singe Sonn.

Noh singem Abituur, wat hä en Landshut jemaat hat, hät hä Juresterei schtuddeet aan de Ludwig-Maximilians-Universität en München. Donoh jingk hä bei de Erlus AG, woh singe Vatter aam ärbeide wohr. 1994 kohm hä en de Föhrungs_Etaasch vun dä Ferrma un wohr doh zohschtändesch för de Beraiche Jeld, Ojanisazjuhn, Päsonaal, Rääsch un Eijkouf.




#Article 685: Efeler Platt (173 words)


Efeler Platt enne Bovverbejreff för Dialekte en de Efel. Wi övverall, es dat Platt bal en jedem Dörp un Städtsche eijen.
Wammer kweer dorsh de Berje trik, hööt mer, wi dat Platt noh un bei angersch wit.
Et verbindt dat Muselfrängkesch aam Rhing met dämm en Luxembursch em Süde un di
zwei wider met däm Ripoaresch tiräg aam Rhing un däm öm Oche eröm. Et deiht sech bovve en de bäljeshe Efel mem Wallonesch un em Franzüsesch mölsche.

Mer sääd em Efelplatt noh, dad et en janz ahle Sproch wör. Och wann de Efeler jood em Reise un Handel wore, sin doch koum Frembde do hen jetroke, un esu kunnte de Sproche en de Dörpcher do lang blieve, wi se wore.

Drommerter Platt
Eh jangs ehje Platt hätt Drommer, ob Huedütsch Dreiborn en der Efel. Do jet et noch vell Wört die uhs Eldere on Altmoder on Altvader (Oma und Opa) noch jekallt hahn, die ever langsam ussterve. Vür hongdert Johr woren noch vell Wöhrt us dem Franzüsischen die jeden Dahch jebrucht wuhre.




#Article 686: Hebräisch (Sprooch) (108 words)


Hebräesch es en Sprooch, di em Ojinaal  jeschrevve weed, un dat moß mer vun räähß noh lengks lässe, alsu andersch eröm wi bei uns.
Et klengk wi Ivrit ().
Et es en Ampsschprooch en dämm Shtaat Ißraäll, un en Shprooch us em Hillije Land em noodößlijje Zippel fun Affrika, un stammp vum ahle Hebräesch uß jenou dä Jääjend af, en Sprooch uß dä Zick vun de Römer un Jesus, di hück nit mieh jekallt weed.
Mer dav_et domet och nit verwääßelle.
Wann hück eine mem ahle Hebräesch aanköhm, dä däht mer en Issra'äll wall verschtonn, ävver ene Minsch vun fröher künnt mem Neu-Hebräesch vun hückzedaachs nit vill aanfange.




#Article 687: Kessenech (296 words)


Kessenech es e Stadtvierdel vun Bonn. Vun de Bonner Innestadt us litt et e bessje nohm Söde, et es do ävve nit wigg vun weg. Zom Beispill ka'me do vum Bahnhoff, wa'me de Linich 62 odde 61 nimmp, en e paar Minutte henfahre. Kessenech jrenz aan de Södstadt, aan Poppelsdörp, aan Dottendörp un aan de Jronau. Wa'me en Kessenich noh Westen deet lure, sitt me de Bösch un de Venusbirch.

En Kessenech jit et vill kleen Weetschafte un Restorangs, aal Jässje un och e paar Siedlunge, un et es ensjesamp janz jemötlich. En Kessenech hann se och ene Foßball-Vereen un dat es Fortuna Bonn. De Fortuna spillt em Wasserland. Dat höt sich zoirz aan wie e Schwemmbad, es et ävve nit, sondern dat wor fröher e Sumpfjebiet, dat hät me drüchjelaat un do steht jetz att lang en jruß Sport-Aanlaach. En Kessenech jit et och en janze Reih Kirche, Schulle un Jeschäftche, wat esu alles zo nem aanständije Veedel dobeijehöt.

De Hans Riegel sen. hät 1922 en Kessenech de Jummibärche erfunge un dann aanjefange, unge däm Nam HARIBO (HAns RIegel BOnn) Sößichkeete herzestelle. De Haupsetz vun dä bekannte Firma es hügg emme noch en Kessenech. Do dunn vill Lügg en Arbeed finge, un fröhe woren et er noch mieh. En de Stroße, die öm de HARIBO erömlijje, kütt et vür, dat et nommedaachs ens e bessje fies noh Lakritz un Schemikalien rüch. Nor wie dat su es: wa'me sich do irz ens draan jewönnt hät, kritt me vun däm Jestank jrad su e deef, hätzlich Jeföhl.

Die Kesseneche senn op alle Fäll stolz op ehr Veedel. Doröm jit et do eene, dä verkööf schwatze Ti-Schörts, wo'r e met Wieß dropjedruck hät: Kessenich ist Kult! (Dat heeß op Platt Kessenech es Kult, ävve dat versteht me jo.)




#Article 688: Isaac Newton (126 words)


Isaac Newton (* 25. Dezember 1642, † 20. Määz 1727), watt op Ripuarisch Isaak Njutön usjesproche weed, woch önö bökannde Füsiker, Mattematiker, Stäärekikker, Alschemis un Filosof us Ängland.

Ä sing Zitt ongerscheed öt Volk noch net tösche d Wesseschaffde un d Welt van d Dänkr. Su wood alles ä enne Pott jöworpe un alle sproche van dr Filosof Newton.

Va Newton stamme völl hü z Dachs als normal bötrachde Denger. So hat hä sisch met d Jravitatiun böschäffticht un hat Jösätze dovöör opjestalld, Denge di hü onger dr Böjreff klassische Mechanik valle. En d Mattematik stammt d Infinetisimalrechnung us sing Väähr. 

Watt öt Lett ajeehd, hat Newton ön Teorii opjöstalld, di Lett us Deelcher zösammejösatze, erkläärde.

Michael White: Isaac Newton. The last sorcerer. Reading, Massachusetts, 1999.




#Article 689: Bertha-Benz-Jödächtniswääch (198 words)


Dr Bertha-Benz-Jödächtniswääch, watt op Neu-Dütsch Bertha-Benz-Memorial Route heecht, vüürd längs di Sträck ä Dütschland, di Bertha Benz em Joohr 1888 öt ischde Moll met öt va Carl ervonge Auto vooch. Dörch di jöfluppde Tuur schavvde öt Auto dr Dörchbroch.

Carl hod zwar dat Auto ervonge ävver d Lüüh kömmerde sisch komm doröm. Do schnappde sisch Carls Vrau Bertha di Kess un bösood domet d Vorwandschaff. Carl woos nüüß dovan un woch sälvs platt, dat Bertha öt va Mannheim us bes no Pforzheim jöschaffd hod. Dat sproch sisch rond un öt Volk merkde dat mo ö Auto vöör jätt bruche kutt.

Zwei Voreine kicke no dr Wääch. Öt send d Bertha Benz Memorial Route e.V. und dr Bertha Benz Memorial Club e.V. Beede vorsöcke, dr Wääch onger öt Volk bökannd z maache. Em Joohr 2008 wood dr Jödächtniswääch ön Veriestrooß.

Dr Hennwääch vüürde Bertha dörch d Städt Mannheim, Feudenheim, Ilvesheim, Ladenburg, Schriesheim, Dossenheim, Heidelberg, Leimen, Nußloch, Wiesloch, Mingolsheim, Langenbrücken, Stettfeld, Ubstadt, Bruchsal, Untergrombach, Weingarten, Grötzingen, Berghausen, Söllingen, Kleinsteinbach, Wilferdingen, Königsbach, Stein, Eisingen no Pforzheim.

Zöröck jäng öt dörch Pforzheim, Bauschlott, Bretten, Gondelsheim, Helmsheim, Heidelsheim, Bruchsal, Forst, Hambrücken, Wiesental, Kirrlach, Reilingen, Hockenheim, Talhaus, Ketsch, Schwetzingen, Friedrichsfeld, Seckenheim bes no Mannheim.




#Article 690: Pikardesch (Sprooch) (248 words)


Pikardesch es en Sprooch us däm romaanesche Knubbel. Se hät Ähnleschkeijte met Franzüüsesch. Mer kallt se en de Rejoon Pikardih em Norde vun Frankrisch, em Achtowa nevvedraan, em franzüüsesche Deijl vun Flandere, un em Hennejou en Belljie, ußerdämm janz em Wäste vun dä bälljesche Rejohn Wallonih. Dat es alle laans de Jränz zwesche Belljie un Frankrisch, aanjevange e janz Shtöck vum Meer fott, beß knapp der hallve Wääsch noh Luxembursch erop.

En dä Rejjohn Pickardi nänne se se Pikardesch. En Flandere un em Achtwa saren se Chti und Chtimi doför. Öm Lille un Valenciennes erö heijs_et Rouchi. Em övverije Flander saare se öff bloß  verwandt, Patois. Et es ävver all et sellve.
De Wesseschaff vun de Schprooche nemmp fö jewöhnlesch Picardisch.

En dä ISO 639-3 hät Pikkardėsch dä alfa-3 Kood pcd. En dä andere Afdeijlunge vun dä Norrem küüt Pikkardėsch nit für.

Em Johr 1990 hät de Franzüüsische Schproochejemeinschaff en Beljie de pikardesche Schprooch als en offizjäll Rejonaalschprooch aanäkannt. Domet schteihd_et zosamme mem Wallonėsch, Lootringsch, Champenois un Frongkick.

Dä Staad_en Frangkrisch hät de Pikardesche Shprooch nid_esu aanäkannt.
Doh han se joh dä Jrundsaz en de Polletek, dat mer kein ander Schprooch wi et janz offizjälle Franzüüsesch em Land han well, esu ähnlesch wi mer et en de Bundesrepublik vun Bonn vör em Zusammejonn met de DDR hatte.

Et jitt ävver och franzüüsesche Joodachte, di saare, dat dat Pikardesch en annder Schprooch es, wi et Franzüüsesch.
De Pikardesch_Schprooch deiht trozdämm vun däm  vum franzüüsesche Minsteerijum för de Kultuur proffeteere.




#Article 691: Rhinglandahler (106 words)


Dä Rhinglandaler heiß op Deutsch Rheinlandtaler. Et jitt inn zik 1976. Dat es en Ußzeijschnong, wo dä
Landschaffsverband för et Rhingland en janz unrejelmääßejje Afschtänd aan Lück jevve deiht, di sesch för et nöödlejje un meddelere Rhingland enjesaz han un sesch öm de Minsche udder de Wesseschaff fum Rhingland verdeent jemaat han.
Doderbei sin Minsche, wi der Jülichs Schang, dä Edelweißpirat, udder der „berjesche Jung“ Willibert Pauels un dä Marinus Flokstra, alsu janz ongerscheidlijje Lück, un di möße nit ens tiräg_em Rhingland wunne udder wirke  — donn_et ävver fö_jewöhnlesch.
En dä eetste drißisch Johr sinn_er ald övver 300 Preijßdrääjer jefonge woode.

Ön Liiß met d Rhinglandahler-Träjer




#Article 692: Badende vöör ö Zäld (Beld) (141 words)


Dat Beld Badende vor einem Zelt, watt op Ripuaresch met Badende vöör ö Zäld övversatze weed, es ö Beld van dr Möler Paul Cezanne. Öt jenau Datum, wann hä dr Pinsel dovöör en d Hand jönomme had, es net övvermeddeld. Öt välld ävver en öt Äng van öt 19. Jahrhondöd.

Wä sisch d Belder va Cezanne akikkd, däm välld op, dat öt mä ee va völl Belder es, di hä zo dat Tema Mensch un Liiv jemold had, dr Aavang su z saare. Dat Janze träkkt sisch övver mi als 10 Joohr. Mo kann bo saare, dat hä si Lääve lang vorsood hat, dr Mensch op ön bösongisch Aart un Wiiß do z ställe. Dörch häm koom önö Stee en öt rollo un völl anger Möhler hand sisch a häm ön Schiiv aavjeschnädde.

Dat Beld hängd hü en d Staatsjalleri Stuttjard.




#Article 693: Öcher Kaiserbrunne (148 words)


Aachener Kaiserbrunnen woch dr jängije Naam vöör d Aachener Thermalwasser Kaiserbrunnen Aktiengesellschaft. Op Ripuaresch sätt mo dozo d Öcher Termalwasser Keiserbrunne Aktiejesellschaff. S hod hörö Setz ä Oche. Dat Ongernehme joov Ängs 2009 d Produktiun op. 

Dr Öcher Kaiserbrunne vüllde seijd 1884 Öcher Wasser aav. Bökannd send d Zoote 

Aavangs 2010 stäng en d Ziidung, dat dr Naam Kaiserbrunne an ön anger Firma vorkoovd woode woch. Di vülle bald Wasser en d Bubbele aav, di bes dohen Öcher Quellwasser enthalde hod. Dat betreffd ävver enn Zoot Wasser net. Öt Öcher Kaiserbrunne, dat dat Beld nävveaa zeecht, weed öt mä noch ösu lang jävve, wi Flasche op Lajer stönd, denn mä di Öcher Quell enthäld di Zoot Wasser, di nüdich es, öm dat lecker Wasser z lävvere, watt jebrud weed, öm ösu z schmaache. 

Di angere Sprudel- un Limozoote jitt öt, aavjevülld irjens angisch onger d bekannde Naam wiir.




#Article 694: Baad (117 words)


Baad es ö Ortsdeel va Meddelberch un litt am Äng vam Kleinwalsertal und domet ä Österreich.

Dat Ortsdeel bösteed mä us ö paar Hüüser un d kleng Kapäll St. Martin, treckt ävver em Sommer un Wengkter önö Hoof Turiste a. Va Baad us lätt sisch em Sommer jott wandere un äm Wengkter es öt ö Paradiiß vöör Wengktersportler.

Wä met öt Auto no Badd kütt, dä moss sing Kess do stoolosse, dänn wiir kann mo net vaare. Dat Kleinwalsertal deeld sisch he ä drei Dääler, die mö z Voss z dörchwandere send.

En d Nööde va Baad träffe sisch och drei Bääch, di va do a d Breitach belde, di jo dörch d Breitachklamm bkannd woode es.




#Article 695: Breitachklamm (168 words)


D Breitachklamm es ön eng Stell, wo dr Baach Breitach si janz Wasser tösche Velse dörch deut. Si litt en d Nööde va Tiefenbach em Aljäu.

En d leitzde 10.000 Joohr hat sisch d Breitach önö Wääch dörch dr Kalkvels vresse un dat janze Wasser leufd dörch di äng Stell, di an a paar Ställe jrad öns 2 Meter breed es. Völl Turiste kikke sisch dat Spektakel a, em Sommer un em Wengkter, wobei dat jevroore Wasser zo lang Iißzappe vrüsst un Wasserväll us Iiß beld.

Am 23. September 1995 koom öt bo zo ön Katastrof als 50.000 m³ Vels jäje 6 Uhr en d Jraav van d Breitach stürzde. Do joov öt ke vottlaufe. Sälvs dat Wasser koom net mi dörch. Mi als 300.000 m³ Wasser staude sich hänger di Stehen. Am 23. Määz 1996 broch dat Wasser dörch un stald alles op dr Kopp. 300.000 Mark woore nüdisch, öm d Breitachklamm wärm böjoobach z maache. Hüü sitt mo mä noch di Keie en d Klamm liije.




#Article 696: Wasserscheed (198 words)


Ön Wasserscheed es ön Ställ, wo dat Wasser dat do a kütt d Möjelichkeet had, ä zwei Wassersüsteme aav z laufe. 

Öm sisch kloor z mache, watt dat bedüüt, moss mo sisch öns a kikke, wat met Wasser an ön böstimmde Ställ passeerd. Wasser, dat irjendwi no z. B. Stolberch kütt, sei öt dörch Rään, dörch Schnei, dörch d Wasserleitung övv dörch öt Klo, dat läuft dörch dr Kanal en önö Baach, ä Stolberch es dat meeßd d Inde un va do us en d Rur, di irjendwann dat Wasser en dr Ring brengt. Dä münd dann en d Nordsee. Dat Stolberjer Wasser hat also känne zweide Wääch. Angisch sitt dat beij Wasser us, dat an ön Wasserscheed akütt. Kikkt mo sisch z. B. öns dat Wasser op dat kleng Beldche an. Dat kütt us dr Schneij un sammelt sisch en d klenge Pötz. Va he us kann öt no Rääts övv no Lengks loufe. Rääts öröm jeet öt en d Schönbaach, dä si Wasser irjendwann no d Nordsee brengd. Lingks kann dat Wasser ävver och un dann jeed öt dörch d Starzlach, d Breitach, d Iller no d Donau, di dann hör Äng em Schwazze Meer vängd.




#Article 697: Aktmolerei (158 words)


Onger Aktmolerei vorstehd mo öt Mole van dr onbökleede Liiv, wobeij Aktmodele, dat send Männer övv Vraue, di sisch puddelnakß usträcke, van dr Möler op d Lingwand jebraad wäde.

Dr Naam Akt kütt van öt Wood „act“, watt övversatze us öt Lating ösu völl wi Böwäjung heechd. Damet solld also dö Böwäjung van ön Persun op öt „Papiir gebraad“ wäde. Damet kenn Kleer di Vordäkke kutt, trocke di Modelle d Klamotte us. Su entstäng d Aktmolerei.

Di Aktmolerei jitt öt at iwich. At d au Jriiche hand di als Konst bödrävve. Em Meddelalder had di Molerei ävver mä met d Relijiun z do. Mo moss mä an di Belder va Adam un Eva denke, di nackt em Paradiß önö Appel klaude. Em 19. Jahrhondöt ändernde sisch dat ävver wärm, un puddelrüüh Liiver woode och sonst jemold.

Zo d beidste Möler, di d Aktmolerei bödrävve, jehoote Michelangelo, Albrecht Dürer, Francisco de Goya, Pierre-Auguste Renoir, Pablo Picasso un Henri Matisse.




#Article 698: St. Anna (Rohrmoos) (273 words)


D St. Anna Kapelle va Rohrmoos, watt op Ripuaresch D Kapäll van öt Hellije Änn heechd, es d äldste Holzkapäll va Süddütschland. S lid en dr Weiler, wat noch ön Nommer kleener als ö Dörp es, Rohrmoos, jehüüd ävver zo d Pfarr Tiefenbach.

Dat Jrondstöck, op dat hü z Dachs d Kapäll stehd, wood öm 1500 va Jraf Johann v. Sonnenberg jekoovd, spiir an önö Truchsess von Waldburg-Wolfegg vorärvd. Dat jäng dann ösu wiir un dobeij woss dat Land, dat Eejedomm wood mi un mi, bes dat öt ön Jrüde va onjeväär 4900 Hektar hod. Op dat Stöck Land wood 1586 va Jakob von Waldburg-Wolfegg d Kapäll jebouwd. Ee Joohr spiidr, 1587 wood s enne usjemold. Weer zöräät jemaad wood dat Joddeshuuß em Joohr 1901 un öt leitzde Mol 1987. 

Jeddem, dä vöör Konst ö Oohr had, däm valle d jömolde Belder op, di övverall an d Wäng z see send. Dat send noch d Belder, di 1587 ajöbraad woode. Opjöpäppeld woode di em Joohr 1901 dörch önö K. Schleibner. Dodörch wood d Värv wärm schünn vresch.

Dat Kerchescheff entstäng als önö Blockbouw, ä däm Venstere (1 rätz un 1 lenks op dr Kopp un 2 op jedde Siij) jöschnedde send.
Dat janze Holzhuuß bouwde s damols op önö Brochsteesockel, dä och hüü no do es. Daachpanne brudde d Bouwhääre damols net. Schindele, dat heecht jöschnetzde Holzbräär, di ävver wie Panne ussännt, däkke dat Daach aav.

Belder us öt Lääve va Maria, d 12 Apostele un Wappe van d Besetzer maache d Kerch zo önö Oohreschmaus.

Dr Altar es us öt Joohr 1568 un domet sujar 20 Joohr älder als d janze Kerch.




#Article 699: Oberstdorf (218 words)


Oberstdorf  es ön Jemeende em Aljäu. S litt op ön Hüühde va 815 m övver dr Meeresspeiel un hat knapp 10.000 Äwonner.

Önö jruuße Deel va Oberstdorf es op Turiste äjestalld un jäddes Joohr schloffe di he a onjeväär 2,5 Milliun Naate en Bädder va dat Dörp. Wä sisch onger di Lüüh ömhüüd un vroot wisu s no Oberstdorf komme, dä hüüd, dat mo he em Sommer ösu schünn wandere kann, dat d Loff ösu jott es, dat d Berchbaahne op öt Nebelhorn, öt Fellhorn övv öt Söllereck su doll send. Wä em Wengkter kütt, da vorzälld, dat d Leupe he su jott send, dat mo su schünn dörch dr Schneij flaneere kann un dat d Jeschäfte ä nüüß d jruuße Städt wi Münche övv Augsburch nostönd. Sälvs wä jätt vöör d Jösundheed do well, dä vängd ä Oberstdorf alles watt hä nüdisch had. He es dr Kneip jenau ösu vortroone wi öt Moorbad met d jesond Brööh.

Oberstdorf, watt öt am widdste em Süde liihende Dörp va Dütschland es, es va schünn Dääler ömjävve. Hezu jehüre öt Oydal, öt Tal va Birgsau, öt Tal van d Trettach suwie d Täler van d Stillach un van d Iller.

Am Joohresäng kikke sisch völl Lüüh Oberstdorf em Fernseh a, denn öt ischde Spränge van d Viirschanzeturne weed he aavjehalde.




#Article 700: Oybach (123 words)


Dr Oybach es önö Baach, dä singe Louf dörch öd no häm bönannde Oytal nämmd. Hä münd en d Trettach, önö Baach, dä zsamme met d Breitach un d Stillach am Illerursprong zor Iller weed. Singe Aavang hat hä em Schartenbaach an dr Nordwesthang von dr Berch Jochspetz. 

Dä Baach zeechd jätt Besongisch, dat d meetzde Bääch net opwiise könne. Op singe Wääch berchaav vorschwind hä op o jruuß Stöck un kütt spiir wärm us dr Bohm. Dat litt an d Kalkbohm, dä das Wasser ösu jott dörchlässt, dat dr Baach op ö jooh Stück vöör öt Oohr net mi z see es.

D selde Planze un Deere em Tal öm dr Oybaach maache di Jäjend önö Oohreschmauß un trecke völl Turiste a.




#Article 701: Joy Fielding (138 words)


Joy Fielding (* 18. Määz 1945), op Ripuarisch weed dat Jeu Fiilding usjesproche, es en Schriiverin un Schauspellerin us Kanada. Hüü z Daachs läävd s ä Toronto.

JoyBorn bösood d Universität va Toronto un speld isch net met dä Jödanke, Bösch z schriive. Öt hod Vreud an öt Teaterspell. Sälvs än ö paar Filme speld öt met. Erjendwann vong öt a, Stöcker z schriive. Doruss wood dann d Schriiverin Joy, di höre Naam, do z isch Teppermann woch, ä Fileding aavändernde.

Bes zm Joohr 2010 entstänge di Bösch: The Best of Friends, The Transformation, Trance, Kiss Mommy Goodbye, The Other Woman,Life Penalty, The Deep End, Good Intentions, See Jane Run, Tell Me No Secrets, Don't Cry Now, Missing Pieces, The First Time, Grand Avenue, Whispers and Lies, Lost, Puppet, Mad River Road, Heartstopper, Charley's Web un Still Life.




#Article 702: Bärchpooz (115 words)


 
D Bärchpooz, op Huchdütsch weed van öt Bergtor jösproche, woch ee va 12 Pooze van d au Stadtmuur va Oche.

Va wann bes wann di Pooz böstange had es net jenau övverlävverd. Ö Beld us öt Joohr 1790 zeechd, dat öt zo di Zitt at zm Deel vorvalle woch. Au Ongerlaare zeeje, dat öt mä ön kotte Zitt als Pooz jödeend had. At am Äng vam 17. Jahrhondöt wood dr Dörchjang bes op ö kleen Stöckche zojemuurd. Mä wä zo d Öcher Salvatorkerch jo woohl, da notzde dä Wääch. Öt durde net lang, do wood d Bärchpooz mä noch als Turm jenotzd, öm va do us luure z könne, övv d Stadt Oche Jevaar drohde.




#Article 703: Roebling Hängebröck (144 words)


 
D Roebling Hängebröck övverspannd dr Floss Ohio ä Cincinnati un vorbängd di Stadt met öt ä Kentucky liende Covington.

Als Cincinnati en d Medde van öt 19. Jahrhondöt enne van d jrützde Häfe van d USA hod, wood öt nüdisch, dat ön Bröck övver dr Floss Ohio jebouwd wood. Dat duurde 10 Joohr. Dann, dat woch am 1.Dezember 1866, woch d zo d damolije Zitt längste Hängebröck vädisch, di öt damols joov. S hod ön Längde va 322 m. Isch 1883 entstäng met d Brocklyn Bröck ä New York ön noch jrüßere. Di lang Bouwzitt hod domet z do, dat Amerika dörch dr Börjerkresch zerresse woch.

Em Joohr 1896 kräät d Bröck önö blaue Astrech, däm s och hü noch hat. Em Joohr 2007 wood d Roebling Bröck noch öns op Schuss jebraad. Seijd di Zitt dörfe känn Busse mi övver dat Bouwwerk vaare.




#Article 704: Sabrina (Film) (201 words)


 
Sabrina es önö Film, dä em Joohr 1954 en d USA van dr Rejisseur Billy Wilder jödriind woode es.

D 2 Sööhn Linus un David send jrondvorscheede. Linus es önö Werkessel. Hä had kenn Zitt vöör Vraue un jeehd ä si Werk op. David dojäje läävd mä vöör sing Vreud. Hä viird jäähr un had döck Vröndinne. Sabrina, d Doohter van dr Vaahrer van d Famelisch had ö Oohr op David jeworpe, traud sisch ävver net, dr Mond op z mache. Als David dat opvälld sid öt ösu uss, dat hä och Spass an dat Mädche had. En d leitzde Minüt välld dann ävver David op, dat Sabrina d richtije Vrau vöör häm es.

Beij öt Bösetze van d Rolle joov öt Tuschereie. Jöpland woch, dat Gary Grant d Roll va Linus övvernomm. Dä wood ävver dörch Humphrey Bogard ersätze. William Holden, dä va Anfang a d Roll van David zojöschrävve kräät, kutt ävver Humphrey Bogard net rüsche. Dä woohl net met Audrey Hepburn zösamme spälle. Sing Vrau sold di Roll kriije. Dä Kniiß beij öt Driine van dä Film kann mo sisch vörställe.

Dä Film jöwonn enne Oscar vöör d beitzde Kostümme un önö Jolden Gloub vöör öt beitzde Driihboch.




#Article 705: Mae Busch (130 words)


Mae Busch (* 18. Juni 1891, † 20. April 1946) woch ön Schauspellerin us Australie, di Stummfilme ä Hollywood jedriihnt had. Su soch mo s döck ä Filme zösamme met Stan Laurel un Oliver Hardy.

Em Joohr 1912 stäng Mae öt ischde Mol vöör d Kamera. Hörö Schef woch damols Meck Sennet, wood ävver bald va Mabel Normand ersatze.

D beitzde Zitt erläävde Mae Aavangs 1920 met d Filme Foolish Wives, watt op Ripuaresch met Doov Vraue översatze weed. Als s em Joohr 1926 hörö Vortrach beij öt Studio MGM broch, joov öt önö Broch en hörö Börof als Schauspellerin. 1927 soch öt dann wärm besser us als s aavong met Stan un Olli zösamme z werke. Zösamme driinde s 13 Filme.

Mae hiirode dreimol un storv em Joohr 1946.




#Article 706: Skyline Chili (192 words)


Skyline-Chili, watt op Ripuaresch Skailain Chilli usjesproche weed, es ön Kätt va onjeväär 100 Weetschafte, en dönö mo jätt eiße kann. Di Hüüser väng mo meeßtens en d Nööhde va Cincinnati, dat heechd en dr Staat Ohio ävver och en d Nobberstaate Indiana un Kentucky. Sälvs ä Florida hand Hüüser opjemaad. S liije also all en d USA.

Ajövange had öt met dr Jriich Nicholas Lambrinides, dä ö Eiße ervonge hod, dat heechd, eejöntlich had hä dat us sing Heemöt metbraad. Op jädde Vall koom dat beij öt Volk ösu jott a, dat di Zaus, di hä do jöbraud hod, völl Lüüh schmaade. 

Övver dä Orsprong van dr Naam Skyline Chili es mo sisch net janz em Kloore. Mo nämmt ävver a, dat dä van d schünne Bleck her kütt, däm mo van dat huch Huuß hod, ä dem di ischde Weetschaf va Skyline Chili opjömaad wood.

Skyline Chili es ön Zaus, di mo övver Nuddele jävve kann. Worus di zösammenjösatze es, weed bes hü net bökannd jejävve.

Döck jitt öt dat Skyline Chili met anger Sache zösamme. Wööchjer passe jott ävver och völl Sache. 2-, 3-, 4- un 5-Jäng wääde aajöboone.




#Article 707: The Grim Game (138 words)


The Grim Game, watt op Ripuaresch met Öt fiiß Spell övversatze weed, woch önö Film oohne Tun us öt Joohr 1915, dä en Amerikka jedriihnd wood.

D Hauptrolle spelte Harri Houdini un Ann Forrest. Öt woch och enn van d ischde Rolle va Mae Busch

Jaunere saate beij d Polisse valsch jäje Harri Houdini us. Hä sold enne ömbraad ha, watt ävver net stämmde. Zr jlische Zitt schnappde d Jaunere sisch d zokönftije Vrau va Harri, dä at kott no di Ussach van d Jaunere en öt Kitsche lande. Als hä hüüd, watt sing Vröndin weervaahre es, bökßd hä us öt Jövängnes us un hold sisch dat Mädsche zöröck. Watt jädde, dä dä Film jeseeh had, em Kopp bliive weed, es, dat Önglöck met ö Vluchzeuch. Zwei stüsse zösamme. Mo brutt net z saare, dat Harri dat övverläävd.




#Article 708: Jean Jenniches (365 words)


Dä Jean Jenniches es ene Neppeser jewääs. Hä wood aam 6. Fäbroa em Johr 1894 en Neppes jeboore un es doh och jestorve, aam 25. Määz em Johr 1979. Hä es doh zor Scholl jejange, hät doh Enshtallatör jeliehrt, der Meister jemaat, un bes zor Rent singe eije Bedrief aam Wellemplaz jehatt.

Zweschedren, am 26. Apprell em Johr 1922, hät hä „si Fränzje“ jehiirodt, et Franziska Steingaß, en Tant vum Toni Steingaß. Die zwei hatte sesch ärsch jähn, han ävver kein Kinder krääje. Em Johr 1972 han se noch Jolde Huhzick zesamme jefiehrt, un em Johr 1974 es it jeschtorve, fönnef Johr vüür imm.

Övver Johrzeehnte wohr hä janz eng mem Eifelverein sing Ootsjropp vun Kölle.

Zick der 1930-er Johre hät hä jeschrevve. So joot wi nuur op Platt. Vun imm jidd_et Verzällscher, Rühmscher, Bütterädde, Hüerschpellscher, Poppeschpellscher un Einakter för de Bühn. De miehste Saache jon övver janz nomaale Lück en Kölle, wi se jelääf han un sesch jezängk han un wider verdraare han, sich henge eröm dorsch de Zäng jetrocke un vüre eröm fründlesch der Hoot jetrocke. Ävver och vun dä Äleebneße uß singe Kindheit hät hä jeschrevve. Ald em Johr 1939 hät hä met däm Stöck „Gräfin Wooschtemann“ et Publikum vom Hänneschen beeindruck un sesch ene Name jemaat. Hä hät dann för et Hänneßje, för de Poppesetzung, för dä Sender Kölle un spääder der WDR, för de Kumede, un andere jeschrevve.
Dat Schriive hät hä si Levve lang nit mieh opjehoot, un singe Lässer un Zohüürer vill Spaß und Freud domet jemaat.

Em Johr 1964 hät dä Heimatverein Alt-Köln e Bööschelsche vun em erus jebraat. Et wohr de Nummer 41 en dä Bööscher-Reih vum Verein un hatt dä Tittel: „Der Familjeusflog“. Met singem Verzäll „Et Golde Dömsche“ hät hä em Johr 1972 beij_em Wettbewerb vum Heimatverein Alt-Kölle ene Priiß kräje. Em Johr 2009 hät dä Heimatverein Alt-Kölle noch e Booch vun emm eruß jejovve, dißmool unger dämm Tittel „Foder för Laachduve“, dä hä sesch ald vör sing eetz Booch jewönsch hatt. Et hät de Nommer 65. Et hät e paa mieh Rüümscher un Verzällscher dren, un die uß däm eetste Booch. Sing länger Schtöcke un Poopeschpellscher sin bes hück nit jedrock ze han.




#Article 709: Büdd (160 words)


Ön Büdd es dat watt op Huchdütsch Badewanne jönannd weed. Meest es s us Zenk, Plastik, vreuer och us Holz.

D ischde Büdde wore Pötze. Do wood dr Dräck aavjeschrubbt on vresch Wasser koom dörch dr Rään övv dörch Siife, di örän leefe. Spiir stänge Kübbele en d Buud, meest en d Kösche. Doren wood jöweiche un erjendwann koom enne op d Jödanke, dat mo dodren och baade kann. Heeß Wasser wood en dr Flötekessel jömaad.

Vass en d Wand äjebouwd woode Büdde isch völl spiidr. Öt weed völl dova jömulld, dat en d schläte Zitt isch d Kenger, dann d Mamm un zm Schluss dr Papp en dat sälve Wasser baade mood. Ön Büdd packd hü z daachs onjeväär 150 Liter Wasser. En d leitzde Joohre wäde Büdde mi un mi dörch Dusche ersatze. 

Döck speld och d Büdd en d Konst ön Roll, wi dat Beld Dr Duud van dr Marat un d Büdd va Jean Beuys bewiise.




#Article 710: Lakinsk (261 words)


Lakinsk es ön Stadt ä Russland. S litt em Bözerk Wladimir. Lakinsk hod em Joohr 2009 onjöväär  Äwonner. Op Russesch schrievd mo se „“.

Lakinsk vängd mo op ön Kaad ca. 30 Kilometer em Südweste va Wladimir. Dat Städtche litt 120 m övver dr Meeresspeiel un lengkß dr Floss Kljasma, dä en d Wolga läuvd.

Singe Orsprong had Lakinsk en öt 15. Joohrhondöt. Do stäng he öt Dörp Undol, dat en d Bösch vorzeechnet es. Em 18. Joohrhondöt woch an d Ställ önö jruße Buurehoff. 1869 wood di Ställ dörch ön Wävereij bökannd. Singe Naam kräät Lakinsk ävver isch no d Oktoberrevolutiun als dat Dörp no dr Revolutiunär Michail Lakin Lakinsk jödöövd wood.

Isch 1969 wood Lakinsk ön Stadt.

Wä öns no Lakinsk kütt dä soll sisch öns ö paar Minütte Zitt nämme un no d Kersch von d Ikone van d Joddesmodder va Kazan jo. Di es us öt Joohr 1693. Öt luund sisch.

Lakinsk hat 2 Huchschülle, 1 Jümnasium un och ö Weisehuuß.

Si Jeld vordeend mo ä Lakinsk och hü z Daachs met öt Werke a Stoffe. Öt es ävver net mä mim d Wäverei, di at em 19. Joohrhondöt vöör Brud op dr Desch sorchde. Och Deschlereie un Lävensmeddele, di he vorwerkd wääde, bränge Jeld en d Teische von d Lüüh.

D Transsibirische Iisebaahn veerd lans Lakinsk, su dat öt dörch d Baahn met dr Rest va Russland vorbonge es. Öt duurd mä 2 ¾ Stond met dr Zoch bes Moskau. Usserdem kann mo met öt Auto övver d Autobaahn M7 vaare, d Moskau met Ufa vorbängd.




#Article 711: Finis Terrae (261 words)


Finis Terrae es önö Stommfilm, däm d Franzuse em Joohr 1928 driinde. Metjöspelld hand Ambroise Rouzic, Francois Morin, Gibois un Jean-Marie Laot. D Kamera bödeende Goesta Kottula un Jean Epstein kömmernde sisch öm d Rejii.

Op di Insel Bannec läävde 3 Mond em Joohr viir Männer, di do mi schlääd als räät dörchkoome. S vaare jädde Daach met hön ald Boot op öt Meer öruss un sammele Tang, ön Wasserplanz, di s met öt Boot a Land brenge. Do weed dat Zeuch jödrüüd, iih öt en zwei Övvend vorbrannd weed. Us di Eisch weed Salz jöwonne, dat s vorkoofe, öm domet Jeld vöör d Famelije z vordeene.

Beij önö Stritt schniid sisch enne van di Viir en dr Venger. No ön Zitt vängd dat a z schwääre un Ambroise, däm dat passerd es, weed schwoch krank un oohne Hölp wööd hä sterve. Ävver op di Insel jitt öt kenne Doktr un sing enzije Schangß es öt, met ö kleen Boot övver öt Meer no d näkßde Insel z komme. Jean-Marie helpd häm dobeij. Ävver och van d anger Sii röcke d Lüüh a. D Vraue van öt Dörp orjaniseere dat.

Finis Terrae es önö bösongere Film. Hä stüssd an d Jrenze, di dr Film Ängß van d Dressijer Joohre erreiche kutt. Finis Terrae zeechd öt rau Lääve van d ärm Söck en d Bretagne. Finis Terrae kann tösche Spell- un Dokumentarfilm äjöochned wääde. Öt välld op, dat d Schauspeller sisch sälvß spelle.

Ö Joohr spiidr jitt Epstein di Zoot Filme op, schubbd hä övver d Avangard un vorsöckd sisch em Realismus.




#Article 712: Ärdbebe ä Chile am 27. Februar 2010 (147 words)


Am 27. Februar 2010 koom öt zo ö schwoch Ärdbebe ä Chile. Öm 6.34 Uhr UTC (d. h. Weltzitt) waggelde en d Regiun del Maule d Ääd. Jömeiße wood dobeij ön Stärkde va 8,8 op d Richterskala. Domet woch öt ee van d stärksde, di Chile en d leitzde 50 Joohr ärläävd had. 

Dr Schaade es siihr jruuß un öt kann erwaad wäde, dat völl Lüüh jöstorve send. En d ischde 12 Stond no öt Bebe woode 11 Nobebe jömeiße. Enne Daach no öt Bebe wood dova jösproche, dat mi als 120 Mänsche hön Lääve vorloore hand.

Dörch dat Ärdbebe entstäng önö Tsunami, dat heechd ön huch Well, di met huch Tempo övver öt Meer rast un dobeij alles platt maad, wat öm en dr Wäch kütt. Am 27. Februar öm 18 Uhr Weltzitt woch di in d Medde van dr Stelle Ozean akomme. Schäde wääde erwaad.




#Article 713: Varnenum (179 words)


Varnenum woch önö jallo-römische Tempel, dä tösche Mönster un Breenich stäng.

En d Joohre 1907, 1911, 1923 un 1924 wood he jöjraave un opjöschrävve, watt en d Ääd z vänge woch. Önö Ussjräver, dr Max Schmid-Burgh, schreev op, dat op d Hüühde övver Mönster drei Tempele jöstange hodde. Di bösooße zm Deel ongerscheedlich Alder. Watt Schmid-Burgh vong, wore nävver Keie ö paar Nolde, Näähl, Mönze un Scherver. Alles wood opjöhovve, jäng ävver em Zweide Weltkresch vorloore, su dat hü z Dachs dat alles mä noch en d Bösch steehd, mo sisch dat ävver bes op di Keie net mi akikke kann. Drei Täfelcher zeeje ävver, wovör die Tempele dowoore. S zeechde dr Jott Varneno un d Jöddin Sunuxal, su dat mo dovan ussjo kann, dat di Tempele vöör beede Jottheete jöbouwd woode. Em Norde van d vreuere Tempele jitt öt noch mi Muure, ävver he wood bes hü net jöjraave.

Em Joohr 1989 vong d Stadt Oche, di Eejödömmer es, a, di Muure, di komm noch z erkänne woore, op ön Hüühde van onjöväär enne Meter op z muure.




#Article 714: George Irving (158 words)


George Irving (* 5. Oktober 1874 ä New York, † 11. September 1961 ä Hollywood) woch önö Filmschauspeller un Regisseur us d USA. Hä driinde un spelld ä mi als 200 Filme.

Zo d bökanndste Filme va Irving jehüre „“, (Abrahm Lincoln ä Illinois), „“ (Ön Naahd en d Oper) un „“ (Dr Jong va Dracula). Ävver och Stommfilme jehüüre zo si Wärk.

Tösche 1914 un 1923 werkde hä als Regisseur. Singe ischde eeje Film entstäng em Joohr 1914 met „The Jungle“ (Dr Urwald), singe leitzde woch „“ (Schleusepooze) 1923. 1914 vong hä och sälv at a, en Filme met z spelle. He woch „“ (Janz bözahhld) singe ischde Film. Öt leitzde mol stäng hä 1954 en dr Film „Omnibus“ vöör d Kamera. 253 Rolle ä Filme un 35 mol als Regisseur könne sisch see losse.

George Irving hod ön Famelisch, di us ön Vrau un zwei Dööhtisch böstäng. 

Am 11. September 1961 storv hä an önö Häzzschlach.




#Article 715: Preem (171 words)


Dr Preem, ejentlich d William Prym GmbH  Co. KG, es öt äldste Famelieongerneeme, dat öt ä Dütschland jitt. Preem had dr Setz ä Stolbersch.

Jöjründ wood Preem em Joohr 1530 dörch William Prym ä Oche. Hä woch önö Joldschmedt, dä öt sisch op öt Werke met Koffer un Messing däng. Als hä Ärjer beij di Öscher kräät, trock hä met Sack un Pack no Stolberch, wo öt häm ösu jott jäng, dat hä jrüßer un jrüßer wood. 

Bösongisch öt Vorwerke van dat vädije Metall zo Halvvädischwach braat häm völl Jeld en d Teisch. 1885 ervong mo beij Preem dö Druckknööf, di dat Werk op d Welt bökannd maade. Ävver och dörch Nolde maade hä va sisch mulle. Zo di Zitt hod Preem ö zweide Werk ö Österreich, dat ävver no dr Zweide Weltkresch net mi zo öt Ongerneeme jöhood. Isch 1955 kutt Preem öt wärm opkoofe. Önö Deel va Preem, dä onger dr Naam Prymmetall leef, wood em Joohr 2002 zösamme met öt Walzwerk va Preem an d Norddütsche Affinerie vorkooft. 




#Article 716: Druckknoof (160 words)


Önö Druckknoof, op Huchdütsch weed va Druckknopf jösproche, es önö Vorschloss, öm zwei Deeler metönee z vorbäje. Meeßd weed hä vöör Stoffe jöbrud.

Önö Druckknoof bösteehd us zwei Deeler. Dat ee Deel hat ö kleen Köppche, dat jönau en ö Louch öräpaaßd, dat dat zweide Deel had. Deut mö dat e Deel vass jäje dat zweide Deel, dann schnappe beede änee un könnö mä mät Kraff wärm us öree jötrocke wäde. Spannung ä kleng kläng Väährcher en dat Deel met dat Louch sorje dovör, dat beede vass anee hange bliive.

Druckknööf send meeßd us Metall, säldener us Plastik.

Druckknööf send at lang vöör Christi Jeburt bökannd. Su vängd mo di at bei d Terrrakottaarmee va Qin Shihuangdis, watt önjöväär 200 Joohr vöör us Zittrechnung woch. Di os bökannde Druckknööf stamme ävver us öt Joohr 1885, als Heribert Bauer s ervong. Weltwitt bökannd woode s ävver isch dörch dr Preem, dä öt schaffde, s ä jruuße Maschine herzöstelle. Dat woch 1903.




#Article 717: Wengkter (137 words)


 

Dr Wengkter es nävver öt Vröschjoohr, dr Sommer un dr Herbst enn van d viir Joohreszitte en d jömääßichde Zone van os Ääd. 

Op d Nordhaalvkowel vängd dr Wengkter am 21. Dezember a un weed am 21. Määz van öt Vröschjoohr aavjölöößd. Op d Südhaalvkowel es am 21. Juni Wengkteraavang un am 22. övv 23. September wäßeld dann do d Joohreszitt. 

D Ursaach vöör d Joohreszitte un domet och vöör dr Wengkter es dorä z söcke, dat d Aaß van os Ääd net jönau jraad, dat heechd senkräät zo d Richtung op di s sisch öm d Ääd driind steehd. Domet kritt önö Deel van d Ääd mi Ledd aav met als d anger Siij. Mi Ledd bödüüt mi Wärmde un domet heechd dat Sommer, winnijer Ledd dojäje Kälde un domet Wengkter.

Dat Beld zeechd dat jönau:




#Article 718: Sommer (115 words)


Dr Sommer es nävver dr Wengkter, öt Vröschjoohr un dr Herbst enn van d viir Joohreszitte en d jömääßichde Zone van os Ääd.

Op d Nordhaalbkowel vängd dr Sommer am 21. Juni a un hüüd am 23. September op. Op d Südhaalvkowel välld en di Zitt dr Wengkter. Dojäje had d Südhaalvkowel dr Sommeraavang am 21./22. Dezember un weed am [21. Määz vang öt Vröschjjohr aavjölöößd. 

D Längde van dr Nordsommer un dr Südsommer ongerscheed sisch jett. Dä op d Nordhaalvkowel es ö Ideeche länger ävver och jett melder als dä op d Südhaalvkowel. Dat had met d Ussrichtung van d Äädaaß zo d Sonn z do. 

Wi di Joohreszitte zstand komme, zeechd dat Beldche:




#Article 719: Hans von Aachen (356 words)


Hans von Aachen (* 1552 ä Köllö; † 4. Määz 1615 ä Prag), watt op Ripoaresch met Hans va Oche övversatze weed, woch önö Moler. Hä wood ä völl Länder va Europa bökannd, da hä net mä ä Dütschland, sondern och en dr onaavhängige Staat Bayere, ä Italie un de Tschechei läävde. Hä vordeende si Jeld u. a. als Hoffmöler. Övv Hans öns ä Oche jöwää es, weeß mo net.

At als Kengkveel op, dat Hans jood zeechne kutt. Spiir kräät hä ön Usbeldung als Moler van önö Mann us Antwerpe. Wä dat woch, wood net övverlävverd.

Hä woch jöraad met sing Usbeldung vädich, da trock öt häm no Italie. Sing ischde Tuur jäng no Venedich. Do werkde hä ön kotte Zitt, reisde ävver no knapp ö Joohr wiir no Rom. Do liirde hä anger Künstlere kenne, di häm dozo vorholpe, besser z wääde. Hä vong sing eeje Art, Belder z mole un net mä ösu, wi öt angere Moler vörjoove. Bökannde Künstlere könne och Jeld vordeene uns u fluppde öt Hans, Opdräch a Land z träcke un net mä wi önö ärme Söck z lääve. Dörch önö Opdrach va Francesco I. de’ Medici wood hä zm Hoffmöler.

Sing ischde Belder us Italie zeeje noch döck düstere un bösongisch brung Värve. Dat ändernde sisch ävver en d Joohre un hällere zeechnede sing Belder us. Watt ävver d janze Zitt sing Belder uszeechnede, wore lachende Jösechter. Döck veele dobeij d schlääte Zäng op, di d Lüüh in d Zitt hodde.

Hans moolde völl ä Prag un völl Lüüh saare, dat en di Zitt sing beitzde Belder entstange send. 

Döck scheckde dr Kaiser häm ävver och dörch d Jäjend, wenn öt daröm jäng, ö paar Jömälde vöör d Sammlung aav z stöbbe. Dr Kaiser traude häm dat zo. Sälv als öt doröm jäng, ön Braut z vänge, mood Hans öra. Hä reisde dörch d Hüüser van dr Adel un moolde do paaßende Vraue. Informatiune, watt di op Sack hand, braad hä nävver d Belder och noch met.

Als Rudolf II. storv, bleed Hans ä Prag beij Rudolfs Brooch, Kaiser Matthias.

Hans storv am 4. Määz 1615 ä Prag.




#Article 720: Hans von Aachen (Beld) (140 words)


Dat Beld Selbstbildnis von Hans von Aachen, op Ripuaresch Sälvsbeldnes va Hans va Oche, es ö Beld, dat dr Könstler va sisch sälvs gemold had. Öt entstäng öm öt Joohr 1574 un es ee van di vreue Belder, di Hans va Oche jömold had. Övv dat Beld ä Kölle övv ä Italie entstange es, kann net met Sescherheed jösaad wäde. 

Opvallend es, dat en öt Beld Kopp un Krach hell bölööd send. Dodörch entsteehd önö jruuße Ongerscheed tösche dr Hengerjrond un dä jemolde Käll. Di Aart un Wiiß, wi Hans sisch molde, paaßd zo di damols vorbreide nederländische Molerei. Dojäje vängd mo em Hängerjrond met dat Ovendruuh jätt, dat zo di Molerei paaßd, di d Könstlere ä Venedich notzde. Doher kann us dat Beld net jöschlooße wäde, övv öt en d dütsche Zitt övv en d Zitt ä Italie entstäng.




#Article 721: Bross (237 words)


D Bross van d Vrau jöhüüd zo d Jöschlächtsdeeler. S deene dozo, dovöör z sorje dat ö kleng Kengk, önö Säuchleng, jätt z eiße kitt. Drüse en d Bross sorje dovöör, dat Melch entsteehd.

D Produktiun va Melch es eejentlich di Opjaav, di ön Bross nüdisch maad, ävver wenn mo sisch d Bröss va Säujedeere akikkd un di met d Bröss va Vraue vorjlichd, dann sitt mo d ärje Ongerscheed en d Jrüüde. Bröss va Vraue send em Vorhäldnes jrüüßer als di bei Deere. Doruss schlösse d Wesseschaffler, dat Bröss och vöör d Männer do send un dönnö jett z kikke beene solle, s dodörch heeß op Vraue mache.

Bröss entstönd at beij d Entweggelung us öt Ei en dr Modderliiv, su dat Jonge un Mädcher Bröss hand. Dat send am Aavang ävver mä kleng Knübbelcher, di sisch beij beede komm ongerscheede. Isch en d Pubertät, dat heechd beij d Entweggelung vam Kengk zm jonge Ärwaaßene, waaße d Bröss van d jong Vraue, beij d Jonge bliive si wi so wore. 

Dat beij Vraue Bröss jrüüßer un kleener send hat domet z do, dat mi övv winnijer Vett äjölaajert weed. Di Vrau ka nüüß dovöör. Ävver och anger Äflöss ändere d Form. Kitt ön Vrau höör Daach, dann kann dat at d Form van ön Bross ändere.

Vraue vorsöcke döck, d Form van d Bross z ändere, damet se mi Vreut an hön hand. Sälvs d Mode.




#Article 722: Allegorie des Friedens, des Wohlstandes und der Künste (224 words)


Öt Beld Allegorie des Friedens, des Wohlstandes und der Künste, watt op Ripoaresch met D Dostellung van dr Vreede, dr Wollstand un d Könste övversatze weed, es ö Beld van Hans va Oche us öt Joohr 1602. Öt es ä Öl jömolt.

D Jöddin van dr Vreede litt, önö Mai van önö Ölboom en d Häng, puddelnakß tösche zwei anger Vraue. Dobeij kikkd s us öt Beld öruss no dä, dä sisch dat Beld jraad akikkd. Dodörch weed mo als Akikker en dat, watt op öt Beld jözeechd weed, ä bötrocke. 

Enn van di anger Vraue es d Jöräätichkeed. S hat ö Schwärd en d Häng. Di Vrau hänger d Jöddin van dr Vreede es bökleed. Hans va Oche övvermaalde önö Deel van öt Schwärd, dat s en d Häng häld, met önö Jlobus un moolde zösätzlich önö Pinsel un Värvpöddcher en d anger Hand. Dodörch maade hä di Vrau zo ön Persun, di d Wesseschaff en hör Zitt dostelle söll. D Waffe dojäje liije kapott op d Ääd öröm. S wääde net mi jöbrudd.

Di dreide Vrau, s had d Bross öruss, steed vöör dr Wollstand un paaaßd op, dat öt d Konst jott jeed.

Dat Beld solld d Situatiun zo d Zitt van Kaiser Rudolf II. dostelle, en dör öt Vreede joov, Jöräätichkeed Vörrang hod un d Wesseschaff ön jruuße Roll speld.




#Article 723: Proserpina weed jöklaud (135 words)


Der Raub der Proserpina, watt op Ripoaresch Proserpina weed jöklaud heechd, es ö Beld van Hans va Oche. Öt stammd us öt Joohr 1589.

Pluto, dr Jott van d Ongerwält, schnappd sich öt Proserpina, d Doohter va Ceres. Jäjä hörö Well brengd hä dat Vrommisch än d Ongerwält. Ceres maad sisch jruuße Sorje öm öt Proserpina un bett Pluto, dat hör Doohter d Hälvde van öt Joohr en d Ovverwält vorlääve darv. Di anger Hälvde vorbrängd Proserpina dann beij Pluto en d Ongerwält. Us Sorch lädt Ceres em Herbst un em Wengkter nüüß waaße. Dat Beld zeechd dä Moment, wo öt Proserpina va Pluto jöschnappd weed. Em vöschde Deel van öt Beld send d Okeanide z see, di beij Proserpina woore.

Dat Vörbeld van Proserpina woch ön Fijur, di dr Beldhower Giambologna ä Florenz opstald.




#Article 724: Sa Calobra (182 words)


Sa Calobra es ö kleen Dörp em Nordweste van d Insel Mallorca, Spanie. Sa Calobra hat mä ö paar Hüssjer. Bökannd wood dat Dörp dörch sing Laach. 

Nävver ön Reijß met öt Scheff jitt öt di Möjölichkeed met öt Auto un dr Bus z vaare. Dann moss mo enn siihr schünn Kurvestrooß vaare. D MA-2141 es 12,5 km lang un vüürd övver Brögge un Kurve, doronger ön 270°-Kurv un 12 Hoohrnoldekurve. Antonio Paretti bowde dat jo Stöck. Dr Aavang had di Strooß op ön Hühde va 780 m. S hüüd ö paar Metere övver dr Wasserspeijel op. Dat leizde Stöck bes no Sa Calobra moss mo dann z Voss jo. 

Wä well, da kann äver och met öt Scheff no Sa Calobra komme. Mo lääd dann an d Bucht va Sa Calobra a. Scheffstuure wääde döck ajöboohne.

Sa Calobra es beij d Turiste siir bökannd. Öt jitt Daach, do komme bes z 30.000 Mänsche en dat Dörp. Dann es he dr Bär loss. D meetzde dränge sisch op d änge Wääch no d Bucht. Dobeij jeed öt sujar dörch Tunnele vöör Vossjänger.




#Article 725: Ongerwält (156 words)


D Ongerwält es dä Deel van d Wält, wo dr Mänsch, eemal jöstorve, hänkütt.

En d ald Kultuure ongerscheed mo d Hääre van d Ongerwält. Su woch beij d ald Jrieche Hades, däm d Römer dr Naam Pluto jovve, däjännije, dä do z saare hod. Sing Vrau woch Persephone. Önö Möpp met drei Köpp, Kerberos, paaßde op, dat alles met rääte Deng zojäng, dänn Lävende dorfe net en d Ojerwält. Ö Scheff, dat va Charon jövaare wood, braad di Duude op dr leitzde Wääch övver dr Floss Styx.

He joov öt d Böjreffe Nifheim un Helheim vöör dö Ongerwält. D Jöddin Hel hod he z saare. Känn Fähre, ön joldö Bröck moss dä Duude övversteeje, öm en d Wält z komme.

Och anger Kultuure kannte d Ongerwält. So jitt öt di beij d Römer, d Äjüpter, en öt Zweistromland un och beij d Kelte. Sälvs d Hinduiste un d Buddhiste suwi d Majas kannte ön Ongerwält.




#Article 726: Chemie Jrönedaahl (113 words)


Chemie Jrönedaahl, op Huchdütsch weed van d Chemie Grünenthal jösproche, es ön Firma ä Stolberch. S wood 1946 jöjründ. Z sarre had d Famelisch Weetz, dör och dr Dalli un d Firma Mäurer un Weetz jöhüüd.

Jrönedaahl woch d ischde Firma ä Dütschland, di öt Penecellin op dr Maad braade.

En d 60er Joohre maade Jrönedaahl wältwitt van sisch mulle. D Firma hod öt Conterjan op dr Maad braad. Dobeij zeechde sisch, dat dat Meddel beij schwanger Vraue schwoch Voränderungen an öt onjöboore Kengk vorursachde. Völl Kenger koome messjöbeld op d Wält.

Jrönedaahl had nävver d Jöbäude ä Stolberch och ö jruuß Wärk ä Oche. Och em Ussland es Jrönedaahl met Böteilijunge vortroone. 




#Article 727: Dostellung van dr lange Türkekresch (190 words)


D Dostellung van dr lange Türkekresch, op Huchdütsch sprechd mo van d Allegorie auf den sogenannten Langen Türkenkrieg, zeeje Situatiune us dr Türkekresch, dä en d Joohre 1593 bes 1606 aafjäng. Öt es en Serisch va Belder, di Hans va Oche tösche 1603 un 1605 molde. 

Rudolf II. vüürde dä Kresch jäje d Osmane. Dodörch woode jruuße Deeler va Unjarn un Sövvebürje kapott jömaad. Kaiser Rudolf II. sooch sisch als dr Jöwänner, ävver wä jönauer häkikkd, dä ställd vass, dat dat net stämmde. Dä Kresch höd Rudolf II. bo dr Kopp jökooßd. 

Hans va Oche molde 5 Belder zo dat, watt damols paßeerd woch. D Belder sänd net all erhalde blävve:

Op ee Beld weed dr Prajer Ongerhändler jraad dr Kresch erklärd. Hä steehd do un hat Kette a sing Vöss. Änger Belder zeeje Schlachte, di dörch d Hölp van dr Hemmel jöwonne woode wore. 

Di Belder woode en d Schatzkammer van Rudolf II. opjöhovve. S zeeje Lüüh us d damalije Zitt un Platsche, di öt werklich joov. Ävver och Sennbelder un ald Jötter woode en d Belder opjönomme. Dat woch janz normal vöör d Molerei in d damolije Zitt.




#Article 728: Flaaßbaach (111 words)


Dr Flaaßbach es önö Baach, dä dörch Bösbisch läufd.

Singe Orsprong had dr Flaaßbach en d Bende tösche Bösbisch un Breenich, önö Deel van si Wasser kütt och us önö klenge Pötz en d Hostet, ön Strooß ä Bösbisch. Singe Naam kräät dr Flaaßbach dovan, dat vreuer hee d Vorbräscher vöör d Abteij ä Mönster werke moote. S hand an dr Baach Flaaß jöweische un vorarbeed. 

Scherver, di en d Nööhde van dr Flaaßbaach vonge woode send, zeeje, dat öt at en öt 9. Joohrhondöt Männsche hee jöjovve had. Us di es spiir Bösbisch woode.

Dä mä winnije Kilometer lange Siif münd en dr Mönsterbaach, d Inde, wi völl Lüüh saare.




#Article 729: Ann Forrest (117 words)


Ann Forrest (* 14. Aprel 1895 ä Sønderho; † 25. Oktober 1985 ä San Diego, USA) wood als Ann Kroman ä  Dänemark jöboore. S woch ön Schauspellerin en d Stommfilmzitt.

Ann trock va Dänemark no Amerikka un speld hörö ischde Film em Joohr 1915, dr ischde va zösamme 33 Filme, doronger The Grim Game. Dobeij trock sö öt vöör, Rolle va Vraue z övvernämme, dönö öt döheem jott jöveel. Döck vong öt ä d Filme a z kriiche. Völl Lüüh saare, dat Ann sisch zm Star jökresche hod.

Ann woch ö nett Vromisch un dat holp hör, Rolle z vänge, wo öt ä Jösällschafftsdrame optroon. 

Em Joohr 1931 trock Ann Forrest sisch janz us öt Filmjöschäff zöröck.




#Article 730: Anna Maria Kaufmann (188 words)


Anna Maria Kaufmann (* 1964 ä Edmonton, Kanada) es ön Sängerin, di Opöre un Musiköls sängt.

Anna Maria wood ä Kanada jöboore. Sö hod ävver önö heeße Drooht no Dütschland. Hörö Uurjruußpapp komm va do un met 17 Joohr koom sö öt ischde Mol ä dat Land. Sö werkte un stäng dobeij öt ischde Mol op ön Büühn.

Ä Düsseldörp studiirde Anna Musikk. Em Joohr 1990 hod sö d Möjelichkeet ä Hamburch en öt Musiköl Das Phantom der Oper z sänge. Dat fluppde ösu jott, dat sö mi als 500 Vörhäng sooch. 1,5 Milliun Plaate woode vorkoovd.

Spiidr, dat woch öm 1997, trock öt Anna Maria wärm zöröck no Kanada, wo sö ä Opöre optroon. Ävver och ä Dütschland (Wissbaade, Bremen) un Österreich (Wien) woch sö z hüüre.

Wä net ösu jäähr en öt Teatr jeed, dä kutt Anna Maria Kaufmann em Joohr 1997 och em ZDF beij dr Tatort see un hüüre. Dat Leddche „“ bliid völl Lüüh em Uuhr.

Anna vorzalld, dat sö och jäähr beij Vossballspeller d Nationalhümne jösonge had. Dat passeerde 1994, 1996, 1998. Och 2006 maade sö beij Konserte zösamme met Vossballspeller met.




#Article 731: Alabasterbeld (105 words)


Dat Beld Befreiung der Andromeda, Entfesselung der Winde durch Aeolus und Aeneas es va Hans va Oche op beede Siije van ön Alabasterplaat jömold. Öt entstäng öm öt Joohr 1600. 

Di zwei Belder, di hü z Daachs en d Sammlung va Schloss Ambras ä Wien z see send, woode op di vöschte un d hängischde Siij van ön fing poliirde Alabasterplaat, di 38 mol 45 cm jruuß es, jömold. S zeeje Belder us d ald Mütolji. 

Op di enn Siij van di Plaat weed jözechd, wi Andromeda vreijölosse weed. Op d anger Siij kann mo sisch akikke, wi Storm entstäng als Aeolus sisch usstobe dorv.




#Article 732: Pötz (188 words)


Önö Pötz es ön Aasammlung va Wasser, di z. B. op ön Strooß, op önö Plei övv en önö Bend stooh blävve es. 

Pötze send döck dr Orsprong va kleng Siive övv Bääch, wi mo beij dr Flaaßbaach jott see kann.

Pötze deene en d Natur völl Deere als Lävensraum. So bruche kleng Deere, wi d Molche, Vreusche un Salamandere sun Ecke, öm lääve z könne. Döck bliid dat Wasser en önö Pötz net lang stooh. Es öt ävver ösu lang en dat Louch, dat voll jöloufe woch, öm d kleen Deercher Zitt z jävve, us öt Ei z kruffe övv als Larv z övverlääve, dann had dä Pötz jönau dat jödooh, watt hä do kann, ö Biotop jöbeäld.

Dat Wasser ä Pötze kann va ongerscheedliche Ställö komme. Su kann öt Räähnwasser see, ävver och Wasser, dat us dr Bohm kütt, Jrondwasser. Su Wasser bliid en önö Pötz meeßd lang. Em Wengkter kütt och Wasser us dr Schnii dozo. Schneiwasser es vöör d Deere ävver net van ö sun jruuße Roll, do öt öm di Zitt z kald es, öm vöör di kleng Deercher ön Roll z spälle.




#Article 733: D Schünnö un öt Biiß (917 words)


D Schünnö un öt Biiß es ö Musiköl us öt Joohr 1994. Dr ischde Vörhang veel am 18. Aprel 1994 op dr Broadway ä New York.

Dat Musiköl spelld als Märsche. Önö Prenz stüsst ön ärm Vrau vöör dr Kopp. Hä vängd di Vrau fiiß, es hör kott un jaachd sö zöm Deuvel. D Vrau weed dorophen zo ön doll Vrau, no döch sisch jädde Mann dr Hals vordriine wööd, un vorzälld dä Prenz, dat Schünnheed us öt Häzz kütt. Dä Prenz well sisch entschöldije, ävver dat helpd häm net mi, di Vrau had häm zo ö Biiß jömaad, vöör dat all Vraue vottloufe. Zosätzlich wääde all di Lüüh op öt Schloss zo Jöscheer, loufe als Tasse un Pött öröm. Isch wänn hä van ön Vrau Leevde aavkitt, un dat bövöör öt leitzde Blatt van vorzaubernde Blomm aavvälld, dann weed hä wärm zo dä Prenz, dä hä vreuer woch. Solld dat net fluppe, send s all vöör iwisch vorloore. Öt bliid häm mä dörch önö vorzaubornde Speijel, ön Rutt no drusse, dörch di hä alles dat see kann, watt hä well. Em Laufe van d Joohre weed häm ävver kloch, dat öt well ni ön Vrau jävve weed, di häm jäähr ha kann. 

Zo d sälbe Zitt läävd Belle, öt schünzde Mäddche van öt Dörp met hörö Papp ä Frankreich. Gaston, däm ön Kneip jöhüüd, vorleevd sisch en öm, kitt ävver önö Körv. Maurice, dr Papp van öt Belle, had jätt ervonge, watt ävver net fluppe well. Belle sprechd häm Mott zo un hä vorsöckd öt noch enz. Als dat Deng klappd, vorveerd hä sisch domet, weed en dr Bösch va Wölf jöjaahrd un kütt dörch Zovall vöör öt Schloss van öt Biiß a. 

Dat Volk, dat do werk un z Jöscheer woode woch, kömmerd sisch öm Maurice. Kätzelötere un Uhre hälpe häm, wärm op d Bee zö komme. Als dat Biiß siid, wä akomme es, driihnd hä dörch un deed häm en öt Kitsche van öt Schloss.

Belle maad sisch op, hörö Papp z söcke un kütt, wi dr Deuvel öt well, och no öt Schloss. Do vängd sö hörö Papp un beend öt Biiß a, statt häm em Kitsche z bliive. Öt Biiß stämmd zo un Belles Papp darv jooh, Belle bliid vöör häm op öt Schloss.

Maurice well em Dörp Hölp holle, ävver alle halde häm vöör jäck un jlööve häm ke Wood. Su träckd hä alleen wärm loss, öm sing Dohter us d Ärm van öt Biiß z bövreije.

Belle had hörö eeje Kopp un well nüüß eiße. Öt Biiß ärchd dat un well Belle zwenge. Dat had sisch dat ävver en dr Kopp jösatze un bliid deckköppich. Do sätt dat Biiß: Nu kiss dö janüüß! Ovvends had Belle ävver Koohldamp un söckd sisch jätt zö keue. D Deenere welle dat z isch zwar net zolosse, ävver no ön Zitt kann öt sisch ävver önö Moffel kriije. Zösamme met önö Deener flaneerd sö dörch öt Schloss un kikkd sisch öm. Dobeij kütt sö och en önö Vleuel van öt Schloss, wo öt Biiß jösaad hod, dat öt nüüß z söcke had. Dobeij sitt Belle d vorzauberde Blomm, di mä noch ee Blatt had. Als Belle di Blomm apacke well. kütt öt Biiß öm d Eck, packd Belle un schuppd höm uss. Dorophän houd Belle aav, löuvd en dr Bösch un öt Biiß märkd, dat öt önö Väähler jömaad had.

Äm Bösch treffd Belle d Wölf un mä dörch d Hölp van öt Biiß övverläävd öt. Dat Biiß weed ävver schwoch vorlätzd un Belle kömmerd sisch öm häm, brängd häm sujar no öt Schloss zöröck. Dobeij merkd Belle, dat öt Biiß janet dat Ooß es, dat öt erwaad hod. Di zwei setze zösamme un d Deenere vreue sisch, dat s bald wärm Mensche se könnö.

En di Zitt vorsöckd Gaston dr aue Maurice vöör bökloppd erkläre zö losse. Dono well hä Belle hiirode, övv sö well övv net.

En öt Schloss setze Belle un öt Biiß zösamme, eiße un danze. Öt Biiß well Belle saare, dat hä ö Oohr op hör jöworpe had. Jönau ä dä Moment sätt Belle ävver, dat sö hörö Papp vormesst, un öt Biiß lädd zo, dat Belle dörch dä Speijel kikkt. Sö sitt, dat hörö Papp sisch em Bösch vorloufe had, un öt Biiß well Belle helpe. Belle kann öt Schloss vorlosse, sujar dr Speijel jitt hä hör met. Als sö en dr Bösch aavjötrocke es, wesse d Deenere op öt Schloss, dat öt Beeß öt Belle jäähr had un sö mä noch dropp waade mösse, dat Belle och ösu vöör häm vööld.

Belle brängd hörö Papp en öt Dörp, wo hä en öt Jäckes jöbraad wäde soll. Belle well böwiise, dat Maurice kloor em Kopp es un zeechd d Lüüh us öt Dörp en dr Speijel dat Biiß. Dorophän böschlösse di, dat Biiß z jaare un ömzöbränge. Öt kütt em Schloss zo önö Kampf, beij dör Gaston van öt Daach välld un ömkütt, öt Biiß ävver vöörhen noch met ö Metz en dr Röck stechd. Em Sterve, öt leitzde Blatt van di Bloom välld jöraad öraaf, kütt Belle un kriichd öm häm un sätt, dat sö häm leev had. Us öt Biiß weed wärm önö Prenz, d Deenere wääde zo Mensche un alles vängd ö jooh Äng.

Dat Musiköl leev bo op d janze Wält. Nävver Amerikka wood öt och ä Europa un Asie opjövüürd. Ä Dütschland woch öt ä Berlin un ä Oberhause zö see. Mi als 25 Milliun Mensche ä 13 Länder kekke öt sisch a.




#Article 734: The Black Crook (151 words)


The Black Crook es öt ischde Musiköl, dat jömaad woode es. Dat Stöck, dat en öt Ripuaresche met Da schräje Vouwel ä Schwazz övversatze weed, wood am 12. September 1866 op dr Broadway ä New York iischopjövüürd.

Dat Stöck veel net mä dörch sing Längde va 4,5 Stond un 475 Opvürunge op. D Musikk stammde och us önö Hoof anger Stöcker, di he zösammebraad woode wore. Op d Büühn woch döck dr Bäär loss. Aav un zo stänge bes zo 70 danzende Vraue öröm. D Ziegfeld Follies mösse sisch dat he aavjökekke ha.

Önö Zaubörer en önö schwazze Ömhang es di Fijur, öm di öt sisch meeztöns driihnt. Dat Stöck spelld en dr Harz öm öt Joohr 1600. Völl kütt enne bökannd vöör, wenn mo Der Freischütz va Karl Maria von Weber jölääse hat. Ald Ongerlaare saare ävver, dat dat Stöck schwoch z vorstooh woch un döck dörjee z see schingde.




#Article 735: Mäddche (107 words)


Mäddche nännt mo Kenger, di noch kenn Vraue send. 

Dat Alder, wann mo ö Mäddche Mäddche nännt, es schwoch vasszölääje. Dat hängd van d Kultuur aav. Ä Europa jeehd mo dova uss, dat ö Kengk bes zöm Alder va onjöväär 9 – 10 Joohr ö Mäddche es. Ä anger Kultuure kann sisch dat ävver ongerscheede, su dat Mäddcher do en dat Alder at als Vraue ajöseeh wäde.

Öt zeechd sisch, dat op 1000 Mäddcher 1050 Jonge jöboore wääde. D ischte Joohre övverlääve Mäddcher ävver bässer als Jonge, su dat dat Vorhältnes sisch op 100:104 aapaaßd.

Dä Böjrevv Mäddche weed ävver net mä vöör Kenger jöbrudd. Dozo zälle:




#Article 736: Ziegfeld Follies (170 words)


D Ziegfeld Follies, d Jäcke van dr Ziegfeld, woch ön Revü, di tösche 1907 un 1957 op dr Broadway ä New York vöör Opsee sorchde. S vorändernde dörch hön Aart di anger Stöcker, di en di Zitt opjövüürd woode.

En d Revü van d Ziegfeld Follies jäng öt mä öm d Musikk un öt Danzö, ön Handlung jööv öt komm. Dat woch och net nüüdich, di Lüüh koome wäje d nättö Vraue, di öt do op d Büühn zö see joov. 

Watt d Ziegfeld Follies op d Büühn zeechde, vorjlesche völl Lüüh met dat, watt anger Schows braate, ävver öt woch net ösu aröschisch, wi anger Büühne öt zeechde. Zwar veel aav un zo at öns ön Bross us d Bluuß, ävver dat woch dat, watt öt Volk erwaade, un öt hodde Spass dra.

Bökannde Stärcher send us d Ziegfeld Follies hervör jöjange. Dozo jöhoote Sophie Tucker, öt Fanny Brice suwi Dorothy Dickson un Barbara Stanwyck.

Öt Fernsehe vordrängde d Ziegfeld Follies, un em Joohr 1957 wood öt Projramm äjöstald.




#Article 737: Fanny Brice (164 words)


Fanny Brice (* 29. Oktober 1891 ä New York; † 29. Mai 1951) wood als Fania Borach jöboore un woch ön Sängerin un Schauspellerin, di beij d Ziegfeld Follies optroon.

Fanny jäng at em Alder va 8 Joohr no öt Teatr, nodämm höt d Schüll jöschmesse hod. Öm beij öt Wärk bässer zöräät zö komme, ändernde höt dr Naam no Fanny Brice. Öt spelld op d Büühn meeßd löstije Rolle.

Tösche 1910 un 1930 woch Fanny ee van di Stärcher, di d Ziegfeld Follies örussbraad hod. 

Met d Famelisch hod Fanny Brice net völl Flupp. Dreimol woch höt vorhiirod. Dobeij woch dr zweide Mann önö Vorbrecher, dä hänger Jittere jöhood. 

Hollywood driinde önö Film, dä Funny Girl hosch un ä Deele öt Lääve va Fanny Brice böschriivd.

Als di Zitt op d Büühn z Äng jäng, maade sö hör Jeld dodörch, dat s em Radio z hüürö woch. Öt kleng Kengk Snooks woch hör Roll, di sö at us d Ziegfeld Follies Zitt kand.




#Article 738: Sophie Tucker (102 words)


D Sophie Tucker (* 13. Januar 1887 ä Russland; † 9. Februar 1966 ä New York) woch ee Stärche, di d Ziegfeld Follies örussbraad hand.

At als Kengk koom Sophie no Amerikka un noohm do no d Hiirod met Louis Tucker däm singe Naam Tucker aa.

Hörö ischde Optrett hod Sophie em Joohr 1906 ä New York. Drei Joohr spiidr, 1909 vong sö dr Wääch no d Ziegfeld Follies. Dodörch wood Sophie bökannd. Dörch d Zösammearbeed met Ted Shapiro entstänge hör bökanndste Musikkstöcker. 

Sophie schaffde och dr Sprong en dr Tunfilm, wi Rolle ä Filme us d Joohre 1929 un 1938 zeeje.




#Article 739: Linh Nga Nguyen (114 words)


Linh Nga Nguyen (* 1982 ä Vietnam) es ön Schauspellerin, Dänzerin un Sängerin. 

Linh Nga Nguyen hod öt als Mäddche net jott. D Äldere hodde döck Kniiß un no ön Zitt trännde sisch Mamm un Papp vanee. 

Em Joohr 1999 maade Linh Nga Nguyen hörö Aavschloss an d Dänzschüll va Hanoi. Em Joohr 2000 steech sö en öt Filmjöschäff enn. 2006 maade sö dörch dr Film Quynh önö jruuße Schrett no vööre. Dat fluppde ösu jott, dat sö em jlische Joohr hör eeje Filmstudio opmaade. Kott dono reisde sö no Amerikka. Tösche 1999 un 2007 woch sö do ö paar mol em Fernsehe z see.

Och en öt Musikkjöschäff steech Linh Nga Nguyen en.




#Article 740: Cincinnati (267 words)


Cincinnati es ön Stadt en dr Bundesstaat Ohio en d USA. Met ca. 330.000 Äwonner es öt d dreid jrüützde Stadt, di Ohio opzöbeehne had. En d jrüßer Jäjönd öm Cincinnati wonne sujar 2,1 Milliun Mänsche, wobeij ävver och Lüüh us dö Staate Kentucky un Indiana metjözälld wäde.

Cincinnati lid jönau do, wo di 3 Staate Ohio, Indiana un Kentucky aneestüsse. Wä well, da kann zövoss no Kentucky jo, d Roebling Hängebröck vorbängd Cincinnati met dat op di anger Sii van dr Floss Ohio lijende Covington.

Cincinnati entstäng em Joohr 1788 als en van d ischde Städt en öt Nordwestjöbiid. Damols wooch öt ävver mä ö Soldatelajer. Als dr Miamikanal väädisch wood un Cincinnati an d Baahn ajöschlooße wood, jäng öt met öt Städtche bärchop. Öt woode mi un mi Lüüh, di dohä trocke. En di ischde Joohre läävde völl Amerikkaner en d Stadt. Öm 1850 ändernde sisch dat ävver. Us Dütschland trocke mi un mi Lüüh dohen. Dat jäng ösu witt, dat bes zo 60 % van öt Volk dütschlandstämmich woch.

Cincinnati had singe Naam van Lucius Quinctius Cincinnatus, önö Soldat em alde Rom erhalde. Hä sold domet jöiirt wäde.

Wä sisch öns Cincinnati akikke well, dä moss dörch d Ennestadt jo un sisch Tyler Davidson Fountain, dr vreuere Fountane-Square, d Platsch met dr jruße Sprengbrunne akikke. Va do us es öt net witt bes no d Roebling Hängebröck. Ovvends had mo önö schünne Bleck op d Huchhüüser met dr 175 m huhö Carew Tower suwi d U.S. Bank Arena. Öt Riverfront Stadium jitt öt jo net mi. Em September weed ä Cincinnati öt Oktoberfess jöviihrd.




#Article 741: Ohio (Floss) (122 words)


Dr Ohio es önö Floss en d USA un es önö Zofluss van dr Mississippi. Hä dörchläufd d Staate Pennsylvania , Ohio, Kentucky, Illinois, West Virginia un Indiana. Sing Zoflöss brenge sujar Wasser us 14 Bundestaate.

Dr Ohio had singe Naam van ön Indianersproch un bödüüd „Schünne Floss“.

Dr Floss deende als lang als Transportwääch un woch vreuer ön Jrenz tösche di jruuße Jebiite, die mo Terretorie nannd. Hä jalt als d Jrenz vöör dr Sklavehandel. Em Norde van dr Ohio joov öt di net, em Süüde wahl.

Dr Ohio deende at lang als Transportwääch, ävver sing Wasserdeepde reichde komm us, jrüüßere Scheffe öt Bövaare zo ermeuöliche. Dat ändernde sisch iich als Stammdämm jöboud woode un dodörch dr Wasserstand aajöhovve wääde kutt.




#Article 742: Bildnis der Erzherzogin Anna (125 words)


Bildnis der Erzherzogin Anna es dr Naam van ö Beld, dat Hans va Oche em Joohr 1604 jömoold hod.

Rudolf II. joov Hans va Oche di Opjaav, vöör häm ön schünn Vrau met Jeld zö vänge. Öm häm dö schünnßde Vrau jözeechnet metbränge zö könnö, trock öt Hans och no Österreich un Norditalie. Ä Südtirol troff hä Anna.

Watt beij dat Beld opvälld, es dä jruuße Jäjösatz tösche d Hoof Schmück öm dr Hals van öt Anna un dä vröndlische Bleck van di Vrau. Dat lätt ön jruußö Läävensnööhde anämme. 

Spiir molde Hans va Oche ö zweide Beld va Anna, d Vrau, di Kaiser Matthias hiirode. Dä Ongerscheed zeechd, dat Hans va Oche beij öt Moole jätt jökoohld hod, öm ön schünner Vrau zö präsenteere.




#Article 743: Karl Albrecht (164 words)


Karl Albrecht (* 20. Februar 1920 ä Esse; † 16. Juli 2014) es önö dütsche Ongerneehmer un zösamme met singe Broohr Theo Jründer van dor Aldi.

Karl un Theo hodde öt als Kengk net jott. Sö moote vrasselö, öm rond zö komme. Dr Papp woch önö Berchmann, dö Mamm hod önö kleene Tante-Emma-Lade. Hä maade ön Liihr un övvernomm no dr Zweide Weltkresch öt Lävölsmeddeljöschäff van d Äldöre.

En d köttzde Zitt bouwde di zwei 13 Jöschäfte op. 1962 entstäng önö ischde Aldi-Maat. Dä Naam Aldi kütt va Albrecht-Discount. En d 60er Joohre trännde d Brööhr Dütschland ä zwei Regiune op. Dr Norde kräät dr Theo, dr Süde jäng an dr Karl. Dö Jrenz woch en d Düsseldörper Eck.

Övver häm weeß mo komm jätt. Hä es vorhiirod un had zwei Kenger suwi 6 Änkele. Karl läävd ä Essen.

D Forbes-Liiß van öt Joohr 2010 zeechd, dat Karl d Nommer 10 onger d rischßde Mänsche es. Hä soll 23,5 Mrd. US-Dollar em Jeldbüll ha.




#Article 744: Heinrich Boere (189 words)


Heinrich Boere (* 27. September 1921 ä Eischwiller beij Oche) woch ö Metjlett van d SS un wood am 23. Määz 2010 van öt Jörichd ä Oche böstroovd, ä Holland Mänsche ömbraad z ha. Hä moss läävenslang en öt Kitsche.

Dä ä Eischwiller jöboorene Boere trock at als Kengk no Holland. Singe Papp koom va do. Met 19 Joohr troon hä dö Waffe-SS beij un kämpfde 2 Joohr an d Ostfront. Va 1942 a woch hä wärm ä Holland, un öt Kommando Feldmeijer, däm hä aajöhood, ongerstäng sisch, Anschläch jäje Weehrstandskämpfer z rääche. 54 Mänche woode dobeij ömbraad, an öt Stärve va 4 woch Boere böteilicht.

Em Joohr 2008 entscheed öt Jörichd ä Oche, dat öt kenne Beveelsnutstand vöör Boere jöjovve hod un öt Völkerrääd d Morde an d 4 Mänsche net däckde. Trotzdäm koom öt net zo ön Vorhaftung va Boere. Önö Doktor böscheed häm, dat hä öt an öt Häzz höd.

Ö Jörichd ä Köllö entscheed dojäje ö Joohr spiidr, dat öt Boeeres Jösondheed bässer jäng un hä ön Vorhandlung dörchstooh kütt.

Am 23. Määz entscheed öt Jörichd ä Oche, dat Boere läävenslang en öt Kitsche moss.




#Article 745: Carew Tower (166 words)


]
Dr Carew Tower, watt op Ripuaresch Käru Tauer ussjösproche weed, es öt zweidhükßde Huuß va Cincinnati. Hä brängd öt op ön Hüüdö va 175 Meter. Singe Naam kräät öt Huuß no önö Joseph Thomas Carew. Hä litt an enn van d Hauptstrooße, d Vine Street, en d Mäddö va Cincinnati.

Met dr Bouw van dat Waahrzeeche va Cincinnati wood em Joohr 1929 aajövange. En di Zitt veel dr Schwazze Friddach, wo d Börs en d Knee jäng. Öm Jeld z spaarö, woode Backsteen beij öt Huuß jönomme. Jöpland woch, dat Plaate us Kalkstee vorwand wääde sollte. Dekoratiune us Metall, di vörjöseeh wore, woode och jöstreche.

Zwei Joohr, dat heechd bes zöm Januar 1931, wood an dr Carew Tower jöwerkd, iih di 49 Etage väädisch wore. 128.000 m² Room vöör Büros entstänge, 4500 Dörrö woode äjösatze un 9000 Venstörö äjöhangö.

Wö beij schünn Wäähr met dr Opzoch op öt Daach väährd, dä kann van do us noch 3 Staate kikke. Hä sitt Ohio, Kentucky un Indiana.




#Article 746: Riverfront Stadium (123 words)


]

Öt Riverfront Stadium ä Cincinnati (Ohio) woch öt vreuörö Stadion vöör dö Sportaarte Football un Baseball. Öt wood em Joohr 2002 aavjöresse.

Öt Riverfront Stadium stammd us öt Joohr 1968. Damols kooßde öt önjöväär 48 Milliun Dollar. Em Joohr 1995 wood dr Naam van öt Stadium en Cinergy Field jöändört. Dobeij wiißd dä Naam op Cincinnati Energy hän, önö Lävverant va Änerji vöör d Jäjönd.

Öt Riverfront Stadium woch öt ischde Stadium, dat kännö normale Rase hod. Dr Boom woch janz met Konstrase usjölaad.

Em Stadium spellde nääver d Cincinnati Reds och d Cincinnati Bengals. D Reds trocke en dr Great American Ball Park öm, dö Bengals en öt nävveaa liiönde Paul Brown Stadium.

Dat Stadium wood am 29. Dezember 2002 aavjöresse. 




#Article 747: Aldi (133 words)


Aldi es ön dütsche Supermaatkätt, di wältwitt Waach vorkloppd un zo d jrützde jöhüüd.

Met dr Aldi vong öt em Joohr 1913 a. Damols hod d Mamm van d Brööhr Karl un Theo Albrecht ö Lävölsmeddeljöschäff, dat d Kenger spiir övvernomme. Dat woch no dr Zweide Weltkresch. Di Zwei hodde ö jooh Hängche] un us dat ee Jöschäff woode mi un mi.

Ä Dütschland hat dr Aldi Nord öm di 2500 Jäschäfftö, dr Aldi Süüd 1700. Dodörch komme sisch di Brööhr nät en öt Jeheje un dönt sisch net wiih. D Jrenz tösche di 2 Kette vorleuft Medde dörch Dütschland wi öt di Kaat zeechd.

Nävver Dütschland vängd mo dr Aldi noch ä Österreich, Frankreich, Holland, Belje, Ängland, Dänemark, Australie, Spanie, d Schweiz, d USA, Slowenie, Irland, Pole, Luxemburg, Jriichenland, Portugal un Unjarn.




#Article 748: Covington (179 words)


Covington, op Ripuaresch Kavington, es ön Stadt en dr US-Staat Kentucky. Als em Joohr 2000 jözalld wood, sänd sö op 43.000 Lüüh komme, di do läävde. Domet es öt dö vönvdjrützde Stadt ä dä Staat.

Op d Kaat vängd mo Covington op d Hüüde va Cincinnati. Öt es met di Stadt dörch d Roebling Bröck vorbonge. Covington litt jönau do, wo dr Floss Licking en dr Ohio leuft. Dö Koordinate send 

John Gano, Richard Gano, un Thomas Carneal koovdö em Joohr 1814 ö Stöck Land, us dat spiider Covington wood. Va di Zitt a woss Covington jäddes Joohr. Mä en di Zitt van d jruußö Rezessiun joov öt Röckschläch. 

Covington zeechnöt sisch dörch heeßö un drüü Sommerö un kald Wenkterö us. Dodörch waaße he Planze, di mo sonß mi em Süüde vängd.

Wä no Covington kütt, dä solld sisch ö paar Minütte Zitt nämme, öm sisch d Cathedral Basilica of the Assumption, Covington, op Ripuaresch Kerch van d Hemmelvaahrd akikke. Och d Mother of God Roman Catholic Church, dö Modder van d Joddes Kattolesch Kersch es önö Bleck wääd.




#Article 749: Cuyahoga-Valley-Nationalpark (221 words)


]
Cuyahoga-Valley-Nationalpark es dor Naam van ö jöschötzd Jöbiit, önö Nationalpark, en dr US-Staat Ohio.

Dr Cuyahoga-Valley-Nationalpark es ö 130 km² jruuß Stöck Land em Nordoste va Ohio. Öt es dor enzije Nationalpark, däm dä Staat opzöbeene had. Dat Wood Cuyahoga kütt us ön Indianersproch un bödüüd jökrömmd: dä Baach, dä dörch di Jäjönd leuft, maad döcke Kurve.

At em 19. Jaahrhondöt koome d Lüüh, damols noch met Pääd un Waarel, en di Jäjend, öm do di winiije vrei Zitt zö vorbränge. Zosätzlich joov öt he önö Kanal op däm mo met ö Böötche vaare kutt. Damols woch dat ävver noch kännä Park, dat woch mä ö schünn Stöck Ääd, dat d Lüüh nötze dänge, öm sisch z erholle. Öm 1920 ändernde sisch dat. Kleng Stöcker woode als Park jönotzt. Öm 1960 stäng öt schläät öm dr Park. Mi un mi Hüüser woode do jöbouwd, wo Parkland woch. 

Völl Lüüh satze sisch dovöör enn, dat us dä Park önö Nationalpark weed un am 27. Dezember 1974 ongerzeechnöde dr US-Präsident Gerald Ford ön Ongerlaach, dat önö Nationalpark ääjörichd wääde sölld. Am 11. Oktober 2000 woch öt dann ösuwitt. Dr Cuyahoga-Valley-Nationalpark woch jöboore.

Di Lüüh, di dä Park bösöcke, kikke sisch d Natur a: Wasserväll un d schünn Jäjönd öm dr Ohio un Erie Kanal. Dä Park es och vöör sing Deere bökannd.




#Article 750: Prüdöri (100 words)


Onger Prüdöri vorsteehd mo di Äställong van önö Mänsch, nüüß met Säkßualität zö do ha zö welle, zö scheu zö see, övver Nacktheed zö spräche övv sö zö zeeje. 

Prüdöri bötreffd och Denge wi Filme övver Erotik, Mode (z. B. Bikinis, knappe Bötzjer), un sälvs Bösch, di sisch met Nacktheed böschäfftije suwie nackte Persune op Belder (Aktbeld) well sisch önö prüde Mänsch net akikke, va FKK janz zö schwiijö.

D Prüdöri koom em 17. Jaahrhondöt op. Nackte Liiver woode vorhülld. Öt woch di Lüüh net räät, dat mo hörö Liiv soch. Di Äntweggelung veel en d Zitt van dö Opklärong. 




#Article 751: Voss (125 words)


Önö Voss es dor öngischde Deel van öt Bee.

Dr Voss bösteehd us d Ziihne, dr Medelvoss un d Vosswotzel. Kikkd mo sisch dä Mäddelvoss a, su moss mo do wiihr ongerscheede. Mo vängd dr Ballö, d Soohl, d Vääch, dr Spann un dr Ress.

Zälld mo d Knouche, su kütt mo op bes zo 215 Stöck ä beede Vöss zösamme. D Knouche em Voss belde ö Jöwölbö. Es dat dörchjötroone, sprechd mo van önö Plattvoss.

D Soohl had di Opjaav, dovöör zö sorje, da töt beij öt Opträäne net ösu stuckd. Mo kann sisch d Soohl als ön Aart Väähr vörställä.

Dörch dr Voss es öt dr Mänsch mä möjelich opräät zö jo. Dä sorchd dovöör, dat hä net ömvällt un jraat joo kann.




#Article 752: Shakira (244 words)


Shakira (* 2. Februar 1977 ä Barranquilla, Kolumbien als Shakira Isabel Mebarak Ripoll) es ön Sängörin us Kolumbie. Sö jöhüüd zo di Sängörinne, di op d janze Wält bökannd send. 

Mi als 75 Milliun Plaate woode van hör Leddcher vorkoovd. Dr Naam Shakira bödüüd D Dankbare.

Shakiras Papp vorkoovde Schmuck. Hä koom us dr Libanon, läävdö ävver ä New York. Hör Mann woch us Kolumbie. Shakira woch öt enzije Kengk, dat di zwei zösamme hodde, hodd ävver önö Hoof Brööhr un Schwästörö. Met 17 Joohr trock Shakira no Bogota, koohm dann ävver spiir wärm zösöck no Nood-Amerikka. Do läävde sö ä Florida. Je mi Lüüh Shakira kannte, je winniger Rouh vong di jong Vrau, un dat woch och dr Jrond, woröm Shakira op d Bahamas trock. Seijd öt Joohr 2001 had Shakira ö Küddelche met dr Jong van dr vreuere arjentinische Präsident Fernando de la Rúa Antonio.

Shakira song hör ischde Leddche met 13 Joohr, d ischte Plaat wood met 14 Joohr opjönommö.

Zö Aavang noohm Shakira Leddcher ä Spanisch op un koom domet beij öt Volk jott a. Steil bärchop jäng öt met hör, ävver iisch als sö Leddcher än d änglische Sproch onger dö Lüüh braad. Hörö Naam woch op d janze Wält z hüürö.

Völl Priisö had Shakira vöör hör Musikk krääjö.

Shakira deehd ävver net mä jät vöör sisch. Önö Deel van öt Jeld, dat sö vordeehnt, jeehd en ön Stiftung vöör ärm Kenger ä Kolumbie, di sö jöjründ had.




#Article 753: Gabriele Metzger (113 words)


Gabriele Metzger (* 9. Oktober 1959 ä Heidelberg) es ön dütsche Schauspellerin.

Öt Gabi studiirde dö Wesseschaff van öt Theater tösche 1978 un 1985. Dorä maadö sö och hörö Doktor. Zosätzlich liirde Gabi öt Danze, Sänge un öt Schauspelle. Hör ischte Wärk vong Gabi Metzger ä Frankfurt, wo sö ö paar Rollö bösatz. Als Schriiverin beij d Frankfurter Rundschau vordeende Gabi sisch zösätzlich Jeld.

Va 1989 a werkde sö bei d ARD. Onger hör Oppsesch van d Lottofee Gabi woode sujar d Lottozaahle jötrocke. 

Völl Lüüh kännö Gabi Metzger ävver us d Seefeoper Vorboone Leevde, di als  va Mondachs bis Friddachs em Nomeddachsprojramm leuft. Do spelld öt Gabi d Roll van öt .




#Article 754: Vorboone Leevde (285 words)


D Vorboone Leevde es ön Seefeoper, di d ARD em Nomeddachsprojramm va Mondoch bis Friddach usstraahld.

Vorboone Leevde wood tösche 1995 un Sommer 2003 en dö Studios ä Köln-Bocklömünd jödriihnt. Seijd di Zitt entstönd d Filme ä Köln-Ossendörp. Ävver net mä do, och op dö Kö un vöör Schloss Ehreshoven leuft aav un zo d Kamera. Sujar öt Jöbäude van DHL ä Bonn es vöör d Lüüh van d ARD net sescher.

Ä Vorboone Leevde jeet öt öm Intrije en Famelie un tösche Lüüh us vorschiide Ständ. Do send d Rische, wi d von Anstetten, di spiir dörch d von Beyenbach un dann dörch d von Lahnstein ersatze wääde. Beij dönö jeet öt mä öm Jeld un dovöör weed alles jödooh. Enne es öt vräsch Ooß un dä es önö iwijö Strittstöchöler. Un do send d ärm Söck, di erjöndwi dörchkomme. Och do jitt öt Stritt un Kuddölei ongerree. Sö kännä sisch all un sujar Huchzitte tösche di 2 Ständ kommö vöör.

Dr ischde Jödankö övver ön Serisch Vorboone Leevde äntstäng ä Australie un wood och do jedriihnt. Dat veel ävver jätt angisch uss. Öt jäng mi öm öt Lääve van d Rische. Op Dütschland wood dat zojöschnäddä un d ARD woohl, dat öt Volk sisch bässer sälvs erkännä kann.

Alle ee övv zwei Joohr widderholld sisch dat watt passeerd met anger Persune. Dat vüührd dozo, dat döck neu Schauspeller jöbrud wäädö. Su kütt öt, dat va Aavang a mä noch Gabriele Metzger, öt Charly un Konrad Krauss, dä dö Roll van dr Arno Brandner spelld, dobei send. Angere wi z. B. öt Katrin Heß woorö mä ön kottö Zitt dobeij.

Nävver Dütschland straahle och Schweede, Unjarn, Russland, Indonesien, Kroatie un Jriicheland di Seefeoper us.




#Article 755: Jääl (122 words)


Jääl es ön Värv met ön Wällöläng tösche 565 bis 575 nm. 

Jääl es enn van d Jrondvärve, di jöbrud wääde, öm anger Värve zö mische. Öt kann ävver och us Ruuh un Jrön jömischd wääde.

Angisch als anger Värve schingd öt Jääl mä en önö klänge Böreisch van öt Spektrom ön reen Värv zö see. Dat litt an di Aar tun Wiiß, wi öt Oohr di Wällöläng opnämmd.

Bei Jääl ongerscheed mo vörschiidönö Värvtüün:

Jääl es ön Värv, di en d Natur döck vöörkütt. Bökannd send zöm Beispell dr Schwäävel, d Zitrune un dr Zitrunefalter.

D Värv Jääl välld jott en öt Oohr. Dat es dor Jrond, wiso di Värv ösu döck jöbrud weed. He ö paar Beldcher, di dat böläjö:




#Article 756: Oktoberfess va Cincinnati (124 words)


Öt Oktoberfess va Cincinnati, op Huchdütsch weed van öt Oktoberfest Cincinnati, ä Cincinnati mä van öt Oktoberfest Zinzinnati jösproche, es ön jruuße Voranstaltung, di jäddes Joohr Mäddö ä Cincinnati aavjöhalde weed.

Cincinnati, ön Stadt, di völl Äwandörer us Dütschland had, brängd sing Vorjangöheed jädes Joohr warm en öt Böwosstsee. Su äntstäng öt jrüützde Oktoberfess en janz Amerikka. 

Em Joohr 1976 vongö sö met öt Oktoberfess a un seijd dat Joohr viirö sö jäddes Joohr. Mi als 500.000 Mänsche kikke sisch dat pro Joohr a.

Ävver öt weed net mä jökekke. He ö paar Zaahle van öt Joohr 2009:

Em Joohr 1984 staltö sö sujar önö Rekord op. 48.000 Mänsche maade beij dr Entchönsdanz met. Domet jäng öt Oktoberfess va Cincinnati en öt Guinessboch en.




#Article 757: Schloss Ehreshoven (175 words)


]
Schloss Ehreshoven es ö Wasserschloss en d Nööhde va Engelskerche. Vöör öt Schloss wood önö Deel van d Seefeoper Vorboone Leevde jödriihnt.

En di ald Bösch vängd mo Schloss Ehreshoven öt ischde Mol em Joohr 1355. Zo di Zitt stäng do at ön kleng Burch. Bes 1922 bleed dat spiidörö Schloss Ehreshoven em Bösetz van dö Famelisch von Nesselrode. 1924 wood önö Stift Ehreshoven, ö Nonnöklußter, äjörichd, dat bes hüü bösteehd. Deele van öt Schloss send ävver hüüzödachs vormiid.

Önö Deel van d Räum weed als Archiv jönotzt.

Schloss Ehreshoven had dä Roff, ee van d schünnste Schlösser em Bergische zö see. Öt had nävver öt Haupthuuß ön schünn Vöörburch met 2 Jöschoße. Dohänger litt önö Plei, dä zöm Deel äjösiihnd es.

Schloss Ehreshoven es vorputzt un had önö Jäälstech. Watt en öt Oohr välld, es do Meddelrisalit, dä sisch an dör Manierismus, önö Stil us Italie, aleehnt. Ön bree, jödeelde Trapp vüürd en öt Schloss.

Dat Ennerö van öt Schloss kritt mo net zö see. Öt weed böwonnt un kann net bösood wäde.




#Article 758: Enid Bennet (123 words)


Enid Bennett (* 15. Juli 1893 ä York, Australie - † 14. Mai 1969 ä Malibu, Kalifornie) woch ön Schauspellerin us d Stommfilmzitt.

Enid stäng em Joohr 1916 öt ischde Moll vöör d Kamera, als hörö Film Get-Rich-Quick Wallingford, watt met Wäd flott risch Wallingford övversatze weed, jödriihnt wood. Dann jäng öt Schlaach op Schlaach. 1916 äntstängö drei Filme, 1917 sujar 5. Tösche 1918 un 1921 kutt mo Enid ä 23 Filme bökikke. 

Em Joohr 1918 hiirodö sö Fred Niblo. Öt duurdö net lang un öt ischde va drei Kenger wood jöboorö. Dö Zitt jäng us, öm Filme zö driihne.

Dr Tunfilm broch hör öt Jönek. Em Joohr 1941 trock Enid sisch janz us öt Jöschäff zöröck. Sö storv 1969 an önö Häzzschlach.




#Article 759: Naturschotzjöbiit Perlebach-Fuhrtsbachtal (244 words)


]
Öt Naturschotzjöbiit Perlebach-Fuhrtsbachtal es ö Schotzjöbiit, dat en d Eefel litt. Öt es bökannd dörch sing Narzisseblötö em Vröschjoohr.

Jeed mo lang, dat heechd vöör öt 12. Jahrhondöt, zöröck, dann vong mo en di Jäjend, di hüü Schotzjöbiit es, Böschebösch. Dä wood dann aavjöhouwe un dat Land van d Buure jönotzt. Di hand do dö Kööh un d Verker laufe losse. Jäddes Joohr spold dä Baach Wasser övver dö Bende. Dat düngde dor Boohm und mi woch net nüüdisch. Eemol em Joohr wood jömiind un dat Heu vöör dr Wengkter äjövaarö. Sonß soch mo kee Mänsch op dat Stöck Land öt Joohr övver. 

No dr Zweide Weltkresch planzde sö en öt Tal Dänne an. Domet woch mi Jeld zö vordeene als met öt Heu, dat dörch Kunstdünger op oppe Bende mi Ärdrach braad. Di Dänne woore ävver vöör di Planze Jeff. Sö krääte kee Lett mi un jängä kapott.

Di naaßö Bende hand Äfloss of di Planze un Deere, di do lääve. Övver 360 Planzezoote vängd mo en dat Schotzjöbiit, doronger 70 Mooszoote, doronger och Planze, di op d Ruuh Liiß stönd. Nävver Planze lääve do och säldä Deere, doronger noch komm z vängende Schmetterling, Libelle un Moschele. 80 Zootö va Veuel vleeje dörch di Bööhm öm öt Baachbätt. Watt öt Perlebach- un Fuhrtsbaachtal ävver usszeechnet, send di ca. 10 Milliun weld Jääl Narzisse, di do waaße. Jeddes Joohr träcke sö Turiste a, di met dr Auto övv der Bus no do kommö.




#Article 760: Cathedral Basilica of the Assumption, Covington (112 words)


]
D Cathedral Basilica of the Assumption es ön römisch kattollische Kerch ä Covington un litt en dr Staat Kentucky en d USA.

Em Joohr 1884 wood domet aajövange, di Kerch zö bouwe. Dr dreide Bischoff van dö Diozöse Covington satz dat dörch. D Bouwzitt solld 1915 vorbeij see, ävver sälvs hü weed noch dra jöwerkd.

Dä Bouw nomm Moss a d Kerch Notre Dame ä Paris. Wä sisch ävver enne ömkikkd, däm välld St. Denis ä Frankreisch en. D Rosettevenstörö send dö jrützde un dreidjrützde op d Wält. Wandmolereie va Frank Duveneck maache d Kerch bösongisch schünn.

Em Joohr 2002 wood dö Cathedral Basilica of the Assumption noch enns parat jömaad.




#Article 761: Ohio (Bundesstaat) (227 words)


Ohio es önö Bundesstaat em Nordostö van d USA. Singe Naam kräät Ohio van dä Floss Ohio, dä sing jränz em Süde es.

D jrüützde Städte en dr Staat Ohio send Cleveland (op Ripuarech Kliivländ), Ohios Hauptstadt Columbus (op Rip.: Kolambos), Cincinnati (op Rip.: Cincinnätti) un Dayton (op Rip.: Deiton). 

Ohio es met 116.096 km2 dor 34. jrüützde Bundesstatt van d USA. 11.5 Milliun Mänsche lääve do, wova ö Veedel dütschstämmije Aavstammung es. Övver 80 Prozent van öt Volk send Wisse, 11 Prozent Schwazze un Afraamerikkaner.

Kikkd mo sisch em Uhrzeejersenn d Nobbörstaate van Ohio a, dann vängd mo em Süde Kentucky, em Weste Indiana, em Nordweste Michigan, em Norde stüsst mo op da zo Kanada jöhüürend Wasser van dr Eriesee. Wiir jeehd öt em Oste met Pennsylvania, dat em Nordoste litt. Do leitzde Nobber em Südoste es West-Virginia.

Di Jäjend, di hü Ohio es, jöhood d Indianer, bövöör d Wisse öt sisch onger dr Naahl resse. Isch koome d Franzuse, övverjoofö öt ävver spiir d Ängländer. No dö Onaavhängichkeet van d USA wood Ohio dor ischde Staat, ä däm d Sklaverei vorboone wood. 1803 wood Ohio dr 17. Staat van d USA.

Dr Cuyahoga-Valley-Nationalpark es dor ennzije Nationalpark, däm Ohio op d Bee jöstalld had.

Öt meetzde Jeld vordeene d Lüüh ä Ohio met dr Maschinebouw, ävver och als Buur em sujönannde Corn-Beld lädt sisch dörchkomme.




#Article 762: Euregiobaahn (113 words)


D Euregiobaahn es ön Baahn, di en d Euregio veehrd un do d jrüützde Städte vorbängd. Sö vorkiird en dö Regiun Oche suwi op holländische Siij bes Heerlen.

D Euregiobaahn jöhüüd dr EVS (EUREGIO Verkehrsschienennetz), di hörö Setz ä Stolberch had. Jövaare weed no d Priise van dr AVV (Aachener Verkehrsverbund) op öt Netz van d Bundesbahn.

Öt vong domet a, dat ön Baahn tösche Oche un Heerlen voohr. Di Sträck wood vorjrüüßerd un vorbong dono Stolberch, Häzzogöroth un Koohlscheed. Vöör Stolberch bödüüdö dat, da tön Baahnlenisch, di seijd Joohre mä vöör dor Jütervorkiihr jöbrudd wood, op emol wärm vöör öt Volk jönotzd wood. Völl neu Baahnhöff äntstänge. Dat woch em Joohr 2001.




#Article 763: Usterkääz (201 words)


Ön Usterkääz es ön Kääz, di en d Kerch ön jruußö Roll spelld. Sö weed en d Usternaahd jöweid un aajömaad.

At en Bösch us öt viirde Jahrhondöt weed böschrävve, dat öt Usterkääze joov. Damols woch öt noch ön Traditiun van d Heide, van Lüüh, di net a Jott jlöövö. Domet wood ö Vüühropfer jöbraad. 

Hüüh sitt mo dat angisch. Dat Wakß, dat vöör d Usterkääz jöbrudd weed, wood jöbleechd. Dodörch steehd di Kääz vöör Reenheet, vöör dat watt di Jläubije sisch onger Jott vörställe. Met di reen Värv van d Kääz weed op d Natur van dr Mänsch Jesus häjöwässe, an dr vorkläärde Liiv van dr operstange Joddes Soohn. Öt Vüühr van d Kääz steehd vöör d Joddesnatur va Jesus, dr Operstangöne.

Mo ka saare, dat dö Usterkääz ö Brandopfer es, dat Jott dojöbraad weed.

En dö Usternaahd wwed d Usterkääz jöweihd un dann van dr Pastur met dreimol usjösproche Wööd Lumen Christi (op Ripuaresch: Kristus, öt Ledd) dörch d Kerch jödraare. Öt Volk antwood met Deo gratias (op Ripuaresch: Dank seij Jott). Dono kütt di Kääz op önö Kääzelöter, dä nävver dr Ambo jöstalld weed.

Dö Usterkääz weed en d Kerch zo bösongisch Jöläjönheete wi Dööfö övv Huchzitte aajömaad.




#Article 764: Wisswiller (131 words)


Wisswiller, op Huchdütsch heechd dat Weisweiler, es ö Örtchö en d Nööhdö va Eischwiller.

Wiss düüd op dat huchdütsche Wood Wiese ( Bend) hen.

En d ald Bösch us öt Joohr 1282 vängd mo dr Naam van d Kerch va Wisswiller öt ischde Mol. 

Dr Naam van dr Ocht Wisswiller kütt isch op ön Kaad us öt Joohr 1802 beij d Franzuse un dann isch wärm op ön Ongerlaach va 1846 vöör. Di hoddö dö Preuße jöschrävve. Zo di Zitt schreev mo dat Huchdütsche Weisweiler ävver noch Weissweiler. 

Wisswiller, dat ön Zitt lang zo Düre jöhööd, veel em Joohr 1972 zo Eischwiller.

Jeld kann mo ä Wisswiller en öt Kraftwärk un en öt Ferrolejiirungswärk vordeene.

Wisswiller had ön Burch. Usserdäm luunt öt sisch önö Bleck op öt Huuß Palant z wärpe.




#Article 765: Fred Niblo (157 words)


Fred Niblo, eejentlich Frederick Liedke (* 6. Januar 1874 ä York, Nebraska; † 11. November 1948 ä New Orleans, Louisiana) woch önö Schauspeller un Filmproduzent.

Fred vong äm Tingeltangel-Teatr a un reisde met sing Jrupp öm dö Wält. Ä Australie bleed hä klääve un driihnde do sing ischde zwei Filme. 1901 hiirode hä Josephine Cohan, di 1916 storv, en dat Joohr als hä als Schauspeller un Rejisseur aavong. En dat Joohr liirde hä och Enid Bennet känne, di hä spiir hiirode.

Ä Hollywood wood Fred Niblo dörch völl Filme bökannd. Dozo jöhood The mark of Zorro met Douglas Fairbanks. Hä werkde ävver och met Rudolpho Valentino zösamme. Dä Film Ben Hur maade Fred op d janze Wält bökannd. Ävver och met Greta Garbo woch ön Vrau, di va häm aajöliird wood, häm ävver och sälvs völl beibraad.

Önö Stäär op dr Walk of Fame ä Hollywood es va häm.

Fred Niblo storv 1948 ä New Orleans, Louisiana.




#Article 766: Famelisch (247 words)


Ön Famelisch es ön Jömeenschaff va Mänsche, di dörch Vröndschaff, Hiirod övv Vorwandschaff vorbonge send.

Dörch dö Famelisch kütt öt ischde soziale Ömveld zöstange, dat önö Mänsch, ö sozial Weese, su erträckd, dat ä en si Ömveld zörääd kütt. Böstimmde Jövööhlö, wi z. B. Jöborjöheed, weed vormeddeld. Mo kann och saare, dat dr Mänsch hee ertrokkö weed. Dö Famelisch brengd öt Kengk beij, sisch sozial opzövüühre. En ön Famelisch wädä ävver och Jrondzösch va Religiun un Räät vormeddeld.

Dö Famelisch kikkd, dat jönoch Bruud op dr Desch kütt, sö helpd, zö övverlääve, sorchd dovör, dat schwoch Zitte övverstange wäde könnö.

Kenger, di en ön Famelisch jöboore wädä, krijö dodörch önö Status, ön Positiun, di sö en ön Jösellschaff plazeere.

Watt em 21. Jahrhondöt onger ön Famelisch vorstange weed, woch net emmer dat, wat töt Volk doronger vörstäng. Wä dörch ald Bösch bläächd, dä vängd dat Wood Jruußfamelisch, onger dat net ma Papp, Mamm un Kengk vorstange wäde. Do veel och d Omm un dr Opp dronger, sälv Tant un Onkel woode dozo jözalld. Öt joov sujar Zitte, do worp mo d Deenerschaff met en dä Pott Famelisch.

Em 20. Jahrhondöt had sisch dä Böjreff Famelisch noch ens vorändört. Öt äntstänge Jömeenschaffte, di Partnere bötroff, di z. B. öt jliche Jöschlächd hodde. Öt entstäng en Famelisch us 2 Vraue övv 2 Mannslüüh. Ävver och dörch öt Wärk woode neu Forme va Famelie zösammöjöschustert, di öt vreuer net joov. Ön Famelisch, di sisch mä samstös un sonndös see kutt.




#Article 767: Bacchus, Ceres und Amor (134 words)


Bacchus, Ceres und Amor es ö Beld, dat Hans va Oche em Joohr 1598 jomold had. 

Dr Jott van dr Wing es Bacchus. Hä werpd Ceres, d Jöddin van dr Landbouw, önö vorleevde Bleck zo. Dat hä ösu kikkd, wood net va Hans va Oche ärvonge. Hä had dat us ö ald Sprechwood us ön ald löstije Vorzäll. Dat sätt: “Oohne Ceres un Bacchus vrüssd Venus“. Dat kann en hüü z Dachs Dütsch met „Oohne Eiße un Drenke weed d Leevde net wärm“ övversatze wäde. Op öt Beld sälvs es Venus net z see, ävver dä klenge Jong, dä dr Jott van d Leevde, Amor see soll, kitt önö Körv Opß. 

Dat Beld es ö kloor Zeeche, dat Hans va Oche sing beitzde Siije do zeeje kann, wo öt öm öt jönau Zeechne jeet.




#Article 768: Nuthberch (109 words)


]
Nuthberch, op Huchdütsch weed va Nothberg jösproche, es önö Ocht ä Nordrhein-Westfale. Nuthberch jöhüüd zo Eischwiller. Öt es önö Wallfahrtsocht.

Tösche 1800 un 1815 jöhood Nuthberch zo Eischwiller un domet zo van dö Franzuse vorwald Jöbiit, koom dono ävver zo Düüre. 1932 veel öt zöröck a Eischwiller. 

Di au Kerch va Nuthberch wood bauvällisch un em Joohr 1970 aavjöresse.

Nuthberch es an d Euregiobaahn aajöschlooße. Anger Zösch halde do seijd öt Joohr 2009 net mi.

Wä no Nuthberch kütt, da sold sisch di Zitt nämme, öm sisch d Nuthberjer Burch azökikke. Och dö Kerch St. Cäcilia solld mo jöseeh ha. Sö enthälld ön Pieta us öt 15. Jahrhondöt.




#Article 769: Joohreszitt (109 words)


 
Öt Vröschjoohr, dr Sommer, dr Herbst un dr Wengkter senn d viir Joohreszitte en d jömääßichde Zone van os Ääd. 

Je noh däm, wann ö Schaltjoohr es, vällt dr Aavang van de Joohreszitte jeddes Joohr onjevähr op dat selbe Datum:

D Ursaach vöör d Joohreszitte es dorä z söcke, dat d Aaß van os Ääd net jönau jraad, dat heechd senkräät zo d Richtung op di s sisch öm d Ääd driind, steehd. Domet kritt önö Deel van d Ääd mi Ledd aav  als d anger Siij. Mi Ledd bödüüt mi Wärmde un domet heechd dat Sommer, winnijer Ledd dojäje Kälde un domet Wengkter.

Dat Beld zeechd dat jönau:




#Article 770: Michaela Schaffrath (254 words)


Michaela Schaffrath (6. Dezember 1970 ä Nuthberch) es ön dütsche Moderatorin un Schauspellerin. Völl Lüüh kenne Michaela och als dr Pornodorstellerin Gina Wild.

Michaela Schaffrath wood als Michaela Jancke ä Nuthberch jöboore un liirde no d Schüll Kengerkrankeschwester. Nävvebeij werkde sö als Hölp op Erotikmesse. Michaela deng völl dovör, öm als Pornostar jöbrud wäde zö könnö. Dozo jöhoote jrüüßer Bröss un blau Kontaktlinse, ö paar Pond winnijer braad Michaela och op d Wooch.

Öt ischde Mol stäng Michaela em Joohr 1997 vöör d Kamera, troon ävver noch net onger dr Naam Gina Wild op. Di ischde Filme woore ävver schlääch en öt Wasser un hand Michaela mi jökooßd, als sö vordeend hod. Ee Joohr spiidr soch dat ävver at angisch us. Filme (hörö Dörchbroch als Gina Wild koom met dä Film Gina Wild – Jetzt wird es schmutzig op Ripuaresch heechd dat Gina Wild - jetz weed öt dreckich) un Artikele en Sex-Ziidunge braate sö jruuß öruss. 

Em Joohr 1999 un 2000 övverreichde sö Michaela dr Priiß Venus Award, eemol als beitzde neu Pornodarstellerin un eemol als beitzde Pornostar övverhaupd.

Öt Eng em Pornojöschäff woch en dat Joohr, als Michaela dr Priiß kräät. Sö entscheed sisch opzöhüre un werkde seijd di Zitt als normal Schauspellerin vöör d Kinos un öt Fernsehe.

Michaela schreev och ö Boch, dat onger dr Naam Ich, Gina Wild völl Kööfer vong.

D Ehe met hörö ischde Mann Axel wood 2008 jöscheede, ee Joohr spiidr hiroode Michaela dr Michael Wanhoff un läävd als Michaela Schaffrath-Wanhoff en d Nööhdö va Frankfurt.




#Article 771: Mann (240 words)


Önö Mann, op Ripuaresch weed beij mi als enne och va Mannslüüh jösproche, es önö Mänsch met ö männlich Jöschlecht.

Kikkd mo sisch dat Ärvjott van önö Mann a, dann välld op, dat dä ee X- un ee Y-Kromosom had, ön Vrau dojäje zwei X-Kromosome. Dä Kromosomeongerscheed vüürd dozo, dat önö Mann angisch usssitt als ön Vrau. Su hat önö Mann önö Penis, di Vrau dojäje ön Funz. Usserdäm waaßt dr Mann önö Bart, hä kitt no dr Stemmbroch ön deepe Stemm un sing Beckeknouche send völl änger als di van ön Vrau. Önö Mann es döck stärker jöbouwd als si Jäjöstöck, dö Vrau.

En d Jösellschaff had döck dr Mann zö sarre, mo sprechd van ö Patriaschaat. Önö Jrond dovör es schwoch zö bönenne. Völl Lüüh denke, da töt met d Religiun zö do had, di vöörjitt, dat dr Mann mi Rääte als d Vrau ha soll. 

Mi Jripß em Kopp had op jädde Vall kenne va beede. Do send sö jlich. Sälv onger di Mänsche, di bösongisch schlau send, komme jönau ösu völl Männer wi Vraue vöör.

Mo sprechd van önö Jong, sulang dä sisch vöör d Pubertät bövängd. Dono weed us dat männlich Kengk, dr Jong, önö Mann. Völl Jösellschaffte viire dä Daach bösongisch, an däm us dr Jong önö Mann weed. Öt Beschniie va Jonge jöhüüd dozo, ävver och z. B. d Jugendweihe, di en d vreuer DDR jöviird wood, kann ä dä Pott jöworpe wäde.




#Article 772: Die erleuchteten Lüste (124 words)


Die erleuchteten Lüste es ö Beld va Salvador Dali us öt Joohr 1929.

Dat Beld entstäng op ön bösongisch Aar tun Wiiß. Öt wood als Collage jömaad, dat heechd, öt woode enkele Stückcher op önö Ongerjrond jökläävd, su dat alles zösamme ö janz Beld erjoov. Usserdäm wood önö Deel van öt Beld met Ölvärv jömold. Dä Ongerjrond es ön Holzplaat va 24 * 34,5 cm.

Dalli braad op si Beld önö Hoof Denge zösamme. Su zeechd öt Jöburt, Erotik, Droom un Jaunerei, di zm Deel dörch Raahme ömfassd send. Dali saad dozo, dat hä bei dat Beld a Avvtreckbelder jödaahd had.

Di Aart un Wiiß, Belder z maache, wood kott vörhen va Magritte entweggeld.

Dali notz dä Molstil, öm sing Kendheetserinnerunge vass zö halde.




#Article 773: Vincent van Gogh (1410 words)


Vincent Willem van Gogh  (* 30. Määz 1853 ä Zundert, Holland; † 29. Juli 1890 ä Auvers-sur-Oise, Frankreich) woch enne van d bökanndste Möler van öt 19. Jahrhondöt.

Van Gogh molde mi als 860 Belder, övver 1000 Zeechnunge send övverlävverd. Dö meetzde wäde zom Postimpressiunismus jäzalld un hand völl anger Möler ön Richtung vörjöjövve, su dat neu Stile entstänge.

Vincent van Gogh wood als zweides Kengk van önö Pastur jöboore. Ee Joohr vörher woch öt ischde Kengk van d Famelisch van Gogh jöstorve. Vönf Jöschwistere koomö noch no häm. Hä had di Zitt, di hä op öt Dörp vorbraad, ni vorjeiße, lett ävver döck doronger, als Kengk net ösu jott wi öt duud ischde Kengk jöwääh zö se.

Vincent jäng ä Tilburg zor Schüll, broch di ävver aav. Jrönd send net övverlävverd.

Em Sommer 1869 vong Vincent van Gogh a, en ö Konstjöschäff sing ischde Fennije zö vordeene. Singe Ohm jöhood önö Deel va dä Lade. En di Zitt liirde hä dö Konst kenne un ongerscheede, watt jo Belder un watt Schruuh es. Vincent reiste döck dörch d Wältjöschichte un koom dobeij och no London, wo hä vorsood, ö Küddelche met d Doohter va singe Huußhäär a zö vange. Dat stoss häm ävver vöör dr Kopp un Vincent kutt dä Schlaach en öt Jöneck ni vorjeiße. Sing Äldere, di hä 1874 bösood, veel dat op un sö kutte dörchsetze, dat Vincent va London no Paris vorsatze wood.

Ä Paris mullde Vincent komm met d Mänsche un hä vong a, döck en d Bibel z lääse. 1875 vorloor hä sing Ställ un vorsood drei Joohr lang, jätt neutz zö vänge. 1876 trock hä zöröck no Ängland, wo hä oohne völl Vreud werkde. 1878 vorsood hä ä Brüssel si Jlöck, packde dat ävver och net. Erjendwi schaffde Vincent öt, Helfspastur ä Borinage (d. h. em Pütt) z wäde. Hä hod Metleed met di schwoch werkende Mänsche, verschenkde sing Kleer, kekk net op sing eje Klamotte un läävde als ärme Söck tösche ärm Söckö. Sing Vorjösetze soche dat ävver net jäähr un hand häm örussjöworpe... Em Herbst 1880 emtscheed Vincent van Gogh sich, Moler z wäde.

Vincents ischde Joohre als Moler wore net jott. Jeld vordeende hä dörch sing Belder komm, kräätt ävver Hölp va singe Broohr Theo, dä sälvs ö Konstjöschäff ä Paris vörstäng. Vincent worp dat, watt hä hod, ävver döck met beede Häng öt Venster öruss, su dat hä döck kenne Jrosche en d Teisch hod.

En d ischde Zitt fluppde öt Mole koom. Hä molde mä anger Belder aav un vorsood va angere Möler su völl wi möjelich zö liire. Brüssel solld häm di Möjelichkeet dozo beene. Dobeij holp häm Anthon van Rappard. Als dä ävver us Brüssel votttrock, entscheed Vincent sisch och, Brüssel dr Röck zö kiire un trock zo sing Äldere no Holland. Do zeechnede hä völl us öt Burelääve. Als sing Kusin Kee Voss zö Bösöck koom, worp hä ö Ööjelche op di jong Vrau. Di leed häm aavbletze, watt Vincent ävver net dova aavheld, sisch wiir öm hör zö bömöhe. Dat joov Ängß 1881 kott vöör Weihnachte Krach en d Buud van d Famelisch van Gogh un Vincent wood öruss jöworpe.

Vincent vong beij sing ajöhiirode Kusin Anton Mauve ä Den Haag ö Daach övver dr Kopp. Di zeechde häm, wi mo Aquarelle mold un met Ölvärv ömjeed. Als van Gogh ö Vorhältnes met d Nutt Sien hod, dorv hä net mi länger bei sing Kusin bliive. Alle scheene Vincent kwitt wäde zö welle. Em Herbst 1883 trennde hä sisch och van Sein, un trock iisch no Drenthe, dann no Nuenen, wo övver 180 Belder entstänge.

Vincent läävde drei Mond ä Antwerpe. An d Konsthuchschüll helte sö häm vöör önö koomische Hellije. Hä woch ävver vruuh, erjendwi dörch zö komme. Jeldnut zwong häm, no Paris zöröck zö jo, wo hä beij singe Broohr ongerkoom.

Ä Paris liirde Vincent völl anger Moler kenne, sujar Vrönde vong hä do. Sing Aart zö mole ändernde sisch en di Zitt. Hä liirde dr Impressionismus kenne, dä met sing hell Värve dovöör sorchde, dat och di Belder va van Gogh net mi ösu düster werkde.

Van Gogh volt sisch ävver en ön Stadt net döheem. Öt woch z laut un zövöll Lüüh wore öm häm öröm. 1888 trock hä no Arles em Süde va Frankreich.

Van Gogh entscheed sisch, no Südfrankreich z trekke, wo hä hoffde dörch di völl Sonn di hell Värve z vänge, di hä vöör sing Belder sood. En di Zitt molde hä 187 Belder. Wi bo övverall väälde häm och ä Arles öt Jeld, un hä kutt kenn Modelle bözaahle. Dat zwong häm, Landschaftsbelder z mole, ävver och anger Moler woode va häm op d Lingwand vassjöhalde.

Singe Droom van ö Atelie em Süde, beij däm sisch anger Künstlere zösamme setze un zösamme mole, kutt van Gogh ä Arles ömsetze, ävver mä Paul Gauguin bösood häm do. Van Gogh un Gauguin wore ävver Querköpp un leete sisch nüüß saare. Öt joov döck Kniiß. Beij ö sunö Krach soll sisch van Gogh önö Deel va si lenke Uuhr aavjöschnedde ha. Gauguin reiste no zwei Mond wärm aav.

Dat Vincent at zo di Zitt krank woch övv krank wood, leite völl Lüüh us si Vorhalde met dat Uuhr aav. Öm net alleen bliive zö mösse, trock hä en öt Spital no Saint-Rémy-de-Provence, ö vreuer Kluster, ä däm sisch koom änä öm häm kömmernde.

Ä Saint-Rémy molde van Gogh Belder van dr Klusterbouw, van d Jäjend öm öt Kluster un Belder us si Venster. Zweimol vorsood hä, sisch öt Lääve z nämme. Jeftije Värv woohl hä eiße. 

Vincent volld sisch wi önö Jövangene un hod net dä Ädrock, dat häm dörch dat Lääve em Spital jöholpe wööd. Als Avangs 1890 sing Belder ä Paris usjöstalld woode un Aklang vonge, hä bökannd wood, entscheed hä sisch, Saint-Rémy zö vorlosse un no Auvers-sur-Oise zö träkke.

Ä Auvers, wo hä em Mai 1890 akoom, werkde van Gogh wi önö Jäck. Hä molde ä 70 Daach mi als 80 Belder un 60 Zeechnunge. Hölp dörch önö Doktor Gachet, di häm vorsproche wood, kräät hä net. Dä notzde häm ävver us un leed häm vöör sisch mole. Am 6. Juli 1890 bösood hä noch ens singe Broohr. Dä hod ävver sälvs jönoch Ärjer un Vincent reiste kott dono wärm aav. Belder, di dono ä Auvers entstänge, zeechde ön düster Jäjend. Bökannd es dat Beld va Koorvelder em Räähn.

Am 27. Juli schoss van Gogh sisch ön Kowel en dö Bross un storv zwei Daach spiidr. Wisu hä sisch ömbraad, weeß kenne.

En di ischde Joohre, dat heechd tösche 1880 un 1885, molde Vincent van Gogh meeßd mä aav. Hä kopiirde Belder, di hä jott vong. Belder va Rembrand hodde öt häm ajödo un hä vorsood, däm sing Aart un Wiiß zö övvernämme. Hä notzde düstere Värve, meeßt Brung, Jrau un Schwazz. Öt wood net jönau jömold, Enkelheete spelte kenn Roll, watt zalld, woch dä Jösamtädrock. Dä mood vormeddelt wäde un stemme.

En sing Belder jäng öt Vincent van Gogh öm di normal Lüüh, Persune, di ärm woore, ärm wi hä. Völl zeechde Buure un dörö Lääve, dat us Werke, Werke un noch ens Werke böstäng. En di Zitt molde hä 1885 dat Beld Die Kartoffelesser, watt op Ripuaresch D Ädäppelseißer heechd. Sing Belder sollte önö Ädrock, ö Jövööhl vormeddele, meeßd woch domet d Ärmod jömend.

Ä Antwerpe un Paris ändernde sisch sing Aart z mole. Dr Impressionismus, däm öt Volk zo di Zitt jäähr soch, notzde hell Värve un vormeed schärpe jözeechnöde Jrenze. Alles vorleef, watt ävver van Goghs Aart z zeechne, wersproch. Zm Deel övvernomm hä di hellere Värve ä sing Belder, di mi un mi us kotte Lenie un Punkte böstänge. 

Vörlaare vöör sing Belder vong hä jönoch en d jruuße Städt, wobeij hä och öt Ömland va Paris vassheld. Zosätzlich övvernomm hä Deele van önö us Japan stammende Stil ä sing Belder. Hezo jöhüüd, dat Denge op di Belder met dönn Lenie ömfassd wäde. Va di Zitt a vängd mo dat ä jeddes va sing Belder.

Kott no singe Duud woch Vincent van Gogh at ösu bökannd, dat jruuße Usställunge van sing Belder ä Paris, Berlin, Amsterdam un Köllö z see wore. Mi un mi Moler orienteerde sisch a häm un notzde sing Aart un Wiiß zö mole. Mo dänkd mä öns a Lüüh wi Henri Matisse, d Expressiuniste us d Jruppe va d Brücke suwi dr Blaue Reiter. Ävver sälvs önö Eduard Munch un Pablo Picasso jörondo onger singe Äfloss.




#Article 774: Amy Acker (111 words)


Amy Louise Acker (* 5. Dezember 1976 ä Dallas, Texas) es ön Schauspellerin us d USA.

Amy, d Doohter van önö Jurist, studiirde öt Schauspelle ä Dallas un maade do och hörö Aavschloss. Nävvebei spelld sö och at an öt Teatr.

Em Joohr 2001 wood Amy dörch di Serisch Angel – Jäger der Finsternis bökannd, watt op Ripuaresch met Angel – Jäjer em Düstere övversatze weed. Zwei Joohr spiidr, em Joohr 2003 wood hör dr Saturn Award övverreichd. Als mo Angel – Jäger der Finsternis us öt Projramm jönomme hod, spelld Amy Louise Acker noch en ö paar anger Filme met.

Acker es met James Carpinello vorhiirod, sö hand zwei Kenger.




#Article 775: Vluchzeuchaavsturz ä Smolensk (121 words)


Am 10. Aprel 2010 stürzde öt polnische Präsendentenvluchzeuch ä Smolensk aav. 88 Passajeere un 8 Metjledder van d Kru, also zösamme 96 Mänsche, doronger dr polnische Präsident Lech Kaczyński un ön huchrangije Delegatiun, koomö öm öt Lääve.

Dat Fluchzeuch vam Typ Tupolew-154, dat 1990 öt ischde Mol jövloore woch, koom va Warschau un solld op dr Militärfluchhafe Smolensk-Nord lande. Do woch ävver dichte Nävvel un mo boon dö Pilote a, statt ä Smolensk, ä Moskau övv ä Minsk zö lande, ävver dat wood van d Pilote aavjöleehnd. 

Dö Tupolew vorsood viirmol zö lande. Beij dr leitzde Anvluch streevde dä Jet dö Bööhm un stürzde aav. All Lüüh, di zo ön Jödächtsnissfeier van öt Massaker va Katyn aareisde, koomö öm öt Lääve.




#Article 776: D Ädäppelseißer (346 words)


Dat Beld D Ädäppelseißer molde Vincent van Gogh em Joohr 1885 ä Nuenen. 

Vincent van Gogh hod en di Zitt at hondöde Belder un Zeechnunge jömaad. Völl zeeje Bure bei öt Werk. Meeßd send dobeij enkele Persune aavjöbeld. Jruppebelder jitt öt winnije. A enne Ovend em Februar övv Määz koom van Gogh zovällich en öt Huuß van d Famelisch de Groot, Vrönde, di em Dörp wonnde un va dönö hä at döck Belder jömaad hod. Famelisch de Groot woch jraad dobeij, zö ovvend z eiße. Öt joov Ädäppel un all sooße sö öm di Pann öröm, di op dr Desch stäng. Viir Persune, dat woore Cornelia de Groot, höör zwei Brööhr un d erwaaße Doohter. Vincent jöveehl ävver net, dat op dat Beld ön lääch Ställ woch, di stüürde häm. Su satz hä noch ö kläng Mäddche (met dr Rück zo dr Bötrachter) dozo, dat öt janet jöjovve had.

Vincent joov sisch völl Mööhte met dat Beld. Önö ischde Entworf maade hä noch an dr Desch, als sö all doröm sooße. Önö zweide entstäng us singe Kopp en öt Moolzemmer. Öm dat Beld, dat hüü em Rijksmuseum Vincent van Gogh ä Amsterdam hängd, zö mole, brudde Vincent ö paar Wääche. Dat es lang vöör ön Persun, di döck ee övv zwei Belder ö enne Daach väädisch kräät.

Vincent woohl met dat Beld zeeje, dat di Lüüh, di op dat Beld z see send, vöör hör Eiße brassölö moote, dö Scholl sälvs böställä moote. Dat Beld solld – no dö Wööd va van Gogh – öt Werk va dö Häng un öt Eiße, dat sö jöschaffe hand, priise. Öt soll dovör sorje, dat d Lüüh nodenke, sisch kloor maache, dat dat Lääve op öt Land jätt janz angisch es als dat, watt dä Mänsch en d Stadt erläävd. Vöör Vincent spelld öt kenn Roll, övv dat Beld dö Lüüh jott jöveel övv net.

Vincents Broohr Theo vorsood dat Beld zö vorkoofe. Hä vong ävver kenne, dä öt ha woohl. Hüüh zelld dat Beld zo dö bökanndste va van Gogh.

Titel: Van Gogh, Autor: D.M. Field, XXL Edition




#Article 777: Sorch (van Gogh) (236 words)


Dat Beld Sorch molde Vincent van Gogh em Joohr 1882. Öt Model woch sing damalije Vröndin Sien. 

Di Zeechnung wood met Bleisteff, Väähr un Tent jömaad. Dat Beld met Mosse va 44,5 * 27 cm kann mo sisch en d Walsall Art Gallery ä Ängland akikke.

Van Gogh molde dat Beld, kott nodämm hä ä London beij öt Kees aavjöbletzt woch. Mo kann annämme, dat hä beij ö paar Prostituiirde woch un dobeij och zo Clasina Hoornik, di sisch Sien nannd, kommö woch. Sien woch d enzije Vrau, met dör hä ön Zitt zösamme woch un sujar vorsood, ön Famelisch z jründe. Sien woch drei Joohr älder als hä un hod ön vönfjöhrisch Doohter. Als sö Vincent troff, erwaade sö ö zweide Kengk, woss ävver net, va wäm dat see kutt. Di Vrau, di sisch dörch Prostitutiun Jeld vordeende, woch ni ön nette Vrau jöwääh, ävver Vincent hod Metleed met hör un noom sö als Model. Hä vorsood sujar Sien z hiirode.

Sien woch kee joo Model. Hör väälde dö Rauh, lang reuisch setze zö bliive. Di Zeechnung Kummer maade van Gogh met jruuße Jönauichkeet un völl Jövööl vöör Sien. Öt es öt bökanndste Beld van di Vrau, dat öt jitt un zeechd, dat dä Vörworp va Tersteeg, van Gogh kütt net jott zeechne, Keu es.

Watt beij dat Beld opvälld, es, dat Vincent van Gogh dä Naam van öt Beld Sorrow sälvs dronger jöschrävve had. 




#Article 778: Kerch va Nuenen (233 words)


D Kerch va Nuenen es ö Beld, dat Vincent van Gogh em Joohr 1884 molde.

Vincent woch no ön lang Zitt wärm öns no sing Äldere komme un stäng do wi önö ärme Söck vöör d Döör. Singe Ädröck op sing Mann un singe Papp moss net jott jöwääh see. Hä soch wi önö Schlubbejupp us. Hä kutt beij hön wonne, ävver öt zeechde sisch at no kotte Zitt, dat hä dä sälve Jäck woch, däm sö va vreuer kannde. Sing Äldere hoffde, dat dä Bösöck net lang duurde. Önö klenge Schopp maade Vincent sisch zm Atelier, zm Molzemmer. Watt sing Äldere erwaade, troon en. Hä woch dä alde Deckkopp, dä hönö at vörhen öt Lääve schwoch jömaad hod, woch jäje d Kerch un vong Stritt met dr Papp a. Erjendwann wood öt jätt besser tösche Kengk un Äldere.

Em Januar 1884 broch sisch Vincents Mamm ö Bee un Vincent kömmernde sisch öm hör. All sing Molerei wood op Siij jölaad. Mo kann aanämme, dat hä en di Zitt spüürde, wi siihr hä doch a sing Mamn hong. En di Zitt entstäng dat Beld D Kerch va Nuenen met Kerchjänger.

Vincent saad dozo, dat dat enn van di Klengichkeete woch, di hä vöör sing Mamm jömold hod.

Dat Beld wood ä Ölvärv op Lingwand jömold un had ön Jrüüde va 41,5 * 32 cm. Öt hängd em Rijksmuseum Vincent van Gogh ä Amsterdam.




#Article 779: Katharina II. (619 words)


Katharina II. (* 2. Mai 1729 ä Stettin; † 17. November 1796 ä Sankt Petersburch), di och Katharina d Jruuße jönannd wood, woch d leitzde russische Zarin. Zosätzlich woch sö d Häzzogin] va Holstein-Gottorf.

Prinzessin Sophie Auguste Friederike van Anhalt-Zerbst-Domburg, di spidörö Zarin, wood 1729 ä Stettin jöboore. 10 Joohr dono troff sö hörö zokönftije Mann Peter Fjodorowitsch, dä Zar Peter III. wäde solld, öt ischde Mol. Vönf Joohr dono, 1744, reisde sö no St. Petersburch, öm Peter zö hiirode. Sophie, di zo di Zitt noch net Katharina hosch, jöveel öt jott ä Russland. Sö woch ö hell Köppche un liirde flott dö Sproch un vorsood, wi ön russische Vrau z lääve. Sälvs hör Religiun joov sö op un nomm di russisch orthodoxe a. Als sö dat däng, paaßde sö och hörö Naam a un wood Jekaterina Alexejewna. 

Am 1. September 1745 hiirode Katharina hörö Mann. Watt sö sisch domet aadäng, woss di jong Vrau zo di Zitt noch net. Peter woch noch ä halv Kengk un woss met Vraulüüh janüüß aazövange. En öt Tareboch va Katharina stäng, dat hä en d Huchzittsnaad met Spellzüch jöspelld had un Katharina en ön Uniform an d Döör oppaaße mood, dat kenne örä koom. En d ischde aach Joohr had Peter net eemol met Katharina jöschloffe.

Peters Mamm Anna Petrowa waade jädde Daach dorop, dat di zwei ö Kengk häkrääte, ävver öt däng sisch nüüß. Am 1. Oktober 1754 wooch öt ösu witt. Önö Jong wood jöboore. Öt wood zwar vorzald, dat Peter janet dr Papp woch, dat Katharina ö Küddelche met Sergei Wassiljewitsch Saltykow jöhad hod, dä dr Papp woch, ävver Peter un Katharina saate, dat dä Jong Pawel Petrowitsch, dr spiidere Zar Paul I. va hönö woch. Spiir wood noch ä Mäddche jöbore, dat sö Anna nannte, dat ävver no 9 Mond us öt Lääve scheed.

Als Peters Mamm storv, wood hä dr neue Zar. Hä stald alles op dr Kopp, watt möjelich woch. Su kämpfde dö Russe jäje dö Preusse un wore kott dovör, dä Kresch zö jöwänne. Peter entscheed, dat Vreede se sold un mo di Preusse net platt mache solld. Ävver och sönß laad hä sich met alle Traditiune a. Katharina woohl hä net mä kalt stelle, hä saat hör och, dat sö en ö Kluster sold, öm do bes an öt Äng van hör Lääve zö bliive. 

Katharina däng sisch met ö paar huch Jeneräle zösamme un maade sisch zo d Kaiserin. Hörö Mann wood kotterhand aavjösatze. No ön kotte Zitt em Kitsche storv hä. Am 12. September 1762 wood Katharina dö neu Zarin va Russland.

Katharina vorsood dovör z sorje, dat öt dö Russe besser jäng. So leed Schülle bouwe. Dank hör woode Landkaate va Russland jözeechnet un öt Volk jözalld. Sö entscheed, dat völl Bure hön Land vorlosse sollte, öm an anger Stelle neu aa zö vange. Mo brutt net z saare, dat kenne van di Bure dat woohl. Öt koom zm Pugatschow-Opstand. Dat öt Wolgadütsche jitt, litt a Katharina, di zojölosse hod, dat Dütsche an d Wolga siidele dorfe.

Jruuße Kresche jäje d Türke vorholpe hör dozo, Russland bes an öt Schwazze Meer z vorjrüüßere. Dozo jöhood och d Halvinsel Krim. Dörch d Deelung va Pole kutt sö noch ens onjöväär 1 Millium km² Land jöwänne.

Katharina hod jo met Peter II. net jraad dat, watt sisch ön Vrau va hörö Mann wönschd. Sö hod ävver önö Hoof Küddelcher met anger Männer. Völl dovan worö mä jott vöör enn Naaht, ävver Katharina woch ösu jäck op Sex, dat sö ni jönoch dova kräät. Övver all hör Leevschafte schreev sö en hör Tareboch.

Katharina dö Jruuße storv am 17. November 1796 an önö Schlaach. Pawel Petrowitsch, hörö Jong, wood dr spiidere Zar Paul I.




#Article 780: Verkammesoole (225 words)


Onger Vorkammesoole vorsteehd mo ön Stroof, bei dör ön Persun dörch Schlääch op dr Hängischte Ping erdölde moss.

Vorkammesoole soll dozo deene, ön Persun zö ändere, hör kloor zö maache, dat sö önö Väähler jömaad had. Döck wäde Lüüh ävver och vorkammesoold, öm hönö Angß zö maache. En d Kolonialzitt woch öt Vorkammesoole ön döck ussjövüürde Stroof. Öt had sisch ävver jözeechd, dat dörch Vorkammesoole dö Mänsch net jöändert wood.

Bes en d 70er Joohre woch öt Vorkammesoole en dö dütsche Schülle dörch Liihrer normal. Met dö Hand övv enne dönnö Stäck wood op d Hängisch van öt Kengk jökloppd. Dat es hüü z Daachs ä Dütschland vorboone. Seijd öt Joohr 2000 dörfe dat och d Äldere beij dö eeje Kenger net mi.

Kikkd mo sisch di Situatiun ä Europa a, su sitt dat ösu us. All Länder, di jrön jözeechnet send, vorbeene öt Vorkammesoole en d Schüll un doheem. Blau bödüüd, da töt en d Schüll vorboone es, döheem dojäje dörfe di Äldere dat. Kenger ä Länder, di ä ruuh jözeechnede Länder lääve, könnö en dö Schüll un doheem vorkammesoold wäde.

Kikkd mo sisch di Situation en d USA a, dann välld op, da töt do Ongerscheede tösche d Bundesstaate jitt. Di Kaat zeechd, dat ä all ruuh jözeechnede Staate van d USA öt Vorkammesolle ä Schülle möjelich es, en di angere dojäje net.




#Article 781: Metzjischjong (1917) (113 words)


Dr Metzjischjong, em Änglische heechd dat The Butcher Boy, es önö Stommfilm, dä en d USA em Joohr 1917 jödriihnd wood.

Arbuckle werkde op öt Land en ö Jöschäff. Do had hä ö Ööjölche op dö Doohter van dr Eejödömmer jöworpe. Dä Papp had ävver jätt dojäje, dat sisch tösche di zwei jätt deehd. Ävver Arbuckle jitt net op un leuftd sing Vröndin bes no ön Mäddcheschüll no. Hä vorkleed sisch als Mäddche, watt önö Hoov Dörjee jitt.

Di Rolle woode va Fatty Arbuckle, Buster Keaton, Al St. John un Josephine Stevens bösatze.

Dä Film woch dr ischde Film va Buster Keaton un dr ischde en ön Reih va Filme, di Arbuckle driinde.




#Article 782: Palau (351 words)


]
Palau es ön Republik em Stelle Ozean. Di mi als 200 Insele liije onjöväär 800 km östlich van d Filippine. Öt es enne van d jöngßde Staate, di öt op d Wält jitt.

Wi dö ischde Mänsche op di Insele komme send, weeß mo net. Övv öt sisch öm Lüüh va Asie övv us d Südsee handele däng, kutt net vassjöstalld wäde.

Övver Dusende va Joohre hodde dö Vraue op Palau öt Saare. Dörch Vraue wood alles vorärvd un sei böstämmde och, wo öt lang jäng.

Övver d ischde Joohre va Palau weeß mo net völl. Sälv övv 1543 dä us Spanie dörch d Wält reisende Ruy López de Villalobos di Insele vonge had, es unsecher. Secher es, dat em Joohr 1783 önö Ängländer, Henry Wilson, beij önö Scheffsongerjang, op enn van di Insele a Land jäng. Hä joov d Insele och dr Naam Palau.

Em 19. Jahrhondöt resse sisch d Spanier, d Ängländer un dö Dütsche Palau onger dr Naahl. Als öt zo jäck zojäng, solld dr Papst entscheede, wäm Palau jöhüüre soll. Hä joov öt d Spanier, di angere dorfe öt ävver notze. 1898 vorloore d Spanier di Insele ävver wärm a dö Dütsche, di dat Land bes zm Äng vam Ischde Weltkresch bösooße. Japan övvernomm di Insele bes zm Äng vam Zweide Weltkresch. D UN woore dono di, di vöör Palau zoständich wore. 1994 entscheede sisch d Lüüh op Palau dovör, önö onaavhängije Staat z belde. Seijd di Zitt es Palau ön Demokrati met önö jöwäählde Präsident. Öt jitt ävver ön äng Zösammöarbeed met d USA.

Em Joohr 2009 wood övver Palau jömuld, öt hod 17 Jövangene us Guantanamo opjönomme.

Palau weed ä 18 enkele Vorwaltungsjöbiite ongerdeeld. Öt jrüützde es Koror, ä däm 2/3 van d Lüüh lääve.

D Natur op Palau es noch meeßd onjöstürd. Sälde weed jömäld, dat Lüüh met Dünamit Visch vange. Dr ischde Natiunalpark vöör Haivesche wood op Palau jöjründ.

Öt Jeld weed op Palau dörch d Turiste un dr Veschvang vordeend, wobeij d Reffe un d jösonke Scheffe us dr Zweide Weltkresch d Deere atrekke. Schnorchele un Tauche maad he völl Vreud.




#Article 783: Hollywood (231 words)


Hollywood litt en d Nobberschaff va Los Angeles ä Kalifornie en d USA. 

Di Jäjend öm Hollywood hosch vreuer Cahuenga. 1866 vorjoov Harvey J. Whitley dä Naam Hollywood. 1910 entscheede sisch di Lüü va Hollywood, dat sö zo Los Angeles jöhüüre woohle. Dat sescherde dönö Wasser un Strom zo, dänn dat woch knapp.

En dat Joohr, dat heechd 1910, koom David Wark Griffith no Hollywood, öm do önö Film zö driihne. Dat schünn Wäähr un di lang Daach wore vöör di Filmlüüh öt beitzde, watt sö venge kutte, denn öt joov noch kenn Lampe, öm ön Platsch vöör öt Filme uszölööhte. Ä Hollywood woch dat kee Problem. At 1911 koom d ischde, 1912 koome övver 10 Filmjösellschaffte, öm ä Hollywood Studios opzömaache. 1915 woode bo all Filme ä Hollywood jödriihnt.

Nävver dö Studios entstänge jruuße Kinos, di d janze Stadt vorändernde.

Als Turist moss mo ens övver öt Hollywood Boulevard jöjange se. An d Vine Street litt dat va Welton Becket jöplande Capitol Records Building, dat us öt Joohr 1956 stammd. Önö Bleckvang es dat 15 m huhe un 137 m lang Hollywood-Zeeche övver d Stadt. Öt brengd 220 Tonne op d Wooch. Wä Vreud an di Stärche had, di Hollywood örussbraad had, dä moss övver der Hollywood Walk of Fame jo un kann sisch do all di bökannde Schauspeller öruss sökke, di do hörö Stär en d Stroß äjölosse hand.




#Article 784: Model (341 words)


Ö Model es önö Berof, dä dozo deend, singe Liiv zo zeeje, öm dodörch Reklame zö maache, mi zö vorkloppe övv dö Schünnheed hervörzöhävve.

Ö Mannekön es ön Persun, di hööre Liiv zeechd, öm z. B. Kleer z zeeje, öt Volk kloor z mache, wi di neu Saache aajötrocke ussend. Dobeij spelld öt kenn Roll, övv dat Mannekön vöör d Kamera steehd, öm dat watt öt do söll, op Belder övv op önö Laufsteech zö zeeje.

Onger dä Böjreff Fotomodel välld jädde Persun, di sisch fotojrafiire lädd, öm met dat Beld Werbung z maache, jeld dödörch z vordeene övv dr Omsatz z erhühe.

A sisch valle Modele en d Kunst net onger dä Böjreff Model. Sö deene net dozo, Werbung z maache övv mi zö vorkloppe. Seij send mä dozo do, öm d Kunst z deene, dä Künstler di Möjelichkeet z beene, dat zö mole, watt hä vöör si Beld, sing Idee brutt. Su es vöör d Aktmolerei ön Persun, öt Aktmodel, nüdisch, di reuisch stoh kann.

Nackt- un Erotikmodels koome dörch Ziidunge wi dr Playboy op, di nackte Persune zeechde, öm domet dr Leser azöträcke. Hä solld Spass an di jözeechde nackße Persune vänge, di Ziidung dodörch koofe un Werbung, di en di Ziidung vorstoche es, zosätzlich lääse.

Dr Naam va Modele kennd mo döck janett. Weed ö Model ävver su bökannd, dat van hem jömuld weed, dat dä Naam zo enne Böjreff weed, dann sprechd mo beij önö huhe Bökanndheetsjrad van öt Supermodel. Zo di Jrupp jehüüre Persune wi Alessandra Ambrosio, Heidi Klum un Gisele Bündchen.

Jooh Modele wääde siihr jott bözaahld. Öt had sisch ävver jözeechd, dat en dä Berof, angisch als ä völl anger Berofe, dö Vraue besser bäzaahld wäde als dö Männer.

Wä als Model, Modele en d Kunst send do usjönomme, werke well, dä moss schünn usseeh. Dat bödüüt, dat sö net deck se dörfe. Öm d beitzdmöjeliche Fijur z kriije, dönt Modele öff mi als nüüdisch. Aavnämme, aavnämme un wärm aavnämme, dat vüürd döck dozo, dat sö krank wäde, majersüchtig, wi d Wesseschaff sätt.




#Article 785: Eriesee (114 words)


Dr Eriesee es dr viirdjrützde van di vönf jruuße Seee ä Nordamerikka.

Dr Eriesee ställd ee Stöck van d Jrenz tösche Kanada un d USA do. Si Wasser kitt hä dörch dr Detroit River, övver d Niagaraväll weed öt Wasser en dr Ontariosee aavloufe jölosse. 

Em Norde van dr See litt dö zo Kanada jöhüürdende Provinz Ontario, em Süüde send öt d US-Staate Ohio, Pennsylvania un New York. 

D jruuße Städt Cleveland, Buffolo, Erie un Toledo liije a si Ufer.

Dr See hat ön Jrüüde va 25.745 km², hä es 388 km lang un had ön Breede va bes zo 92 km. D deepste Stell es 64 m, em Dörchschnett send öt 19 m.




#Article 786: D Werkslüüh vorlosse öt Werk van Lumières (213 words)


D Werkslüüh vorlosse öt Werk van Lumières, em Orijinal ä Französisch hosch dä Film La Sortie de l'usine Lumière à Lyon, woch dr ischde Stommfilm, dä je jedriihnd woode es. Hä jilld als dr Aavang van dr Film.

Dä Film entstäng em Joohr 1895 un wood van d  Brööhr Lumière sälvs jedriihnt. Öt es önö schwaz un wiss-Film, dä oohne Tun jömaad wood, önö Stommfilm. Hä had ön Längde va 46 Sekunde.

Dä Film, dä vöör dr Ussjang van öt Lumière-Werk ä Lyon jödriihnt wood, zeechd Lüüh, di öt Werk vorlosse. Meeßd send Vraue z see. Van dä Film jitt öt drei Versiune, di sisch dodörch ongerscheede, dat dö Mänsche ongerscheedlich jökleed send. Dat düühd dorop hen, dat di Opnahme a vörschiidene Daach opjönomme woode. Öm sö zö ongerscheede, sprechd mo van d „Ee Pääd“- „Zwei Pääder“- un „Kee Pääd“-Versiun. Di ongerscheedliche Zaahl va Pääder es op di Filmversiune z see.

Dä Film wood, öm di Aart un Wiiß van d Opnahme zö patenteere, an ö paar Stelle vörjövüürd. Öt ischde Mol woch öt am 22. Määz 1895. Dat widderholde sisch em Laufe van öt Joohr 1895. Isch am 28. Dezember 1895 kutt öt Volk dä Film zösamme met 9 anger Filme em Grand Café op dr Boulevard des Capucines ä Paris see.




#Article 787: Stillleben mit Bierkrug und Obst (104 words)


Dat Beld Stillleben mit Bierkrug und Obst, watt op Ripuaresch met Stilllääve met Bierkruch un Opß övversatze weed, stammd van önö onbekannde Möler. Lang Zitt wood jejlood dat öt va Vincent van Gogh un us öt Joohr 1881 stammde, öt domet zo sing vreue Werke jemaad höd. Mo es sisch hüü ävver secher, dat hä nüüß met dat Beld z do had.

Dat Beld, öt had Mosse va 44,5 * 57,5 cm, vängd mo hüü en öt Von-der-Heydt-Museum ä Wuppertal.

Dat Beld zeechd völl düster Värve. Brung un Schwazz böstämme dat Jösamtbeld. Opvallend send di onschärpe Kontore, di mo jott beij di Äppel sitt.




#Article 788: Kyla (101 words)


Kyla (* 4. Januar 1981 als Melanie Hernandez Calumpad) es ön bökannde Sängerin van dö Philippine. 

Kyla wood als dreide Kengk va viir jöboore un vong at met 10 Joohr a zö senge. Met 19 Joohr nomm sö hör ischde Album op. Anger Albe koomö no. 

Hüü z dachs kann mö sö och en öt Fernsehe see. Di ischde Oprejung, di beij hörö Optrett em Joohr 2004 do woch, es beij dö Party Pilipinas, wo sö 2010 z see woch, net mi zö vänge.

Kyla had völl Priise vöör hörö Jösang krääje.

Kyla es net vorhiirod, ävver met Rich Alvarez bövrönd.




#Article 789: Manneken Pis (214 words)


]
Öt Manneken Pis, op Ripuaresch sätt mo dora Pessend Männsche, es önö klenge Springbrunne ä Brüssel. Öt es öt Woohrzeeche van d Stadt.

Öt Manneken Pis wood em Joohr 1619 van Hieronimus Duquesnoy jömaad. Di 61 cm huch Fijur es us Bronße jöjooße un an d Eck Rue de l'Etuve un Rue des Grands Carmes opjöstald. Öt Manneken Pis wood at döck jöklaud. Damet dat net wärm passeere kann, koom di Orijinalfijur en öt Maison du Roi, dat och Broodhuis jönannd weed. Watt drusse an dr Brunne z se es, dat es ön em Joohr 1965 nojömaade Fijur us öt Joohr 1965.

Em Joohr 1450 wood öt Manneken Pis öt ischde Mol en di ald Bösch jönannd, dat heechd, onjöväär 150 Joohr bevöör di Fijur öt ischde Mol jöjooße wood.

Em Joohr 1985 wood öt Jäjestöck zo öt Manneken Pis, öt Janneken Pis, ä Brüssel opjöstald.

Wä a bösongisch Daach no Brüssel kütt, dä sitt manchmol öt Manneken Pis met Kleer a. Su drätt dat Fijürche at öns öt Triko van d belgische Vossball-Natiunalmannschaff. An dr Welt-Aids-Daach deed öt vorhüte.

Öt Manneken Pis es öt Woohrzeeche va Brüssel, dat treckd völl Turiste a, di sisch vöör dä Brunne fotojrafiire losse welle. Ävver och Modele wäde aav un zo vöör öt Manneken Pis fotojrafiirt.




#Article 790: Ovid (232 words)


Publius Ovidius Naso (* 20. Määz 43 v. Chr. ä Sulmo; † 17 n. Chr. ä Tomis) wood kott Ovid jönannd. Hä woch önö Dichter em au Rom.

Ovids Papp, önö huhe Häähr, dä zo d Ritter zalld, woohl, dat Ovid Beamte wood. Ovid vong en dä Berof zwar a, broch ävver aav un wood Dichter. At zo di Zitt leed sisch met Jedichte alleen net jönoch Jeld vordeene, öm zö övverlääve. Hä vong önö Jeldjevver ä Messala Corvinus.

Ovid hiirode dreimol, di ischte beede Ehe woode jöscheede. Us di zweide stammde enn Doohter. Isch sing dreide Ehe held bes zo Ovids Duud. 8 n. Chr. wood hä op Böschloss va Kaiser Augustus no Tomis, watt hü Constanţa heechd, aavjöschobe. Önö Jrond dovöör wood häm net jönannd. Hä noom ävver a, dat ö Jedicht, dat hä jöschrävve hod un dä Naam carmen et error drooch (op Ripuaresch Ö Jedicht un önö Vähler), dozo vüührde. Aujustus hod vorstange, dat Ovid sisch övver dä Bejreff Famelisch löstisch jömaad höd. Zosätzlich es öt möjelich, dat Ovid jätt van ö Küddelche ervaahre hod, dat öt Enkelkengk va Aujustus jöhad hod.

Ovid vorsood si Lääve lang, no Rom zöröck z komme, ävver Aujustus un och singe Nachfoljer Tiberius leete dat net zo. 

Ovid es öm öt Joohr 17 n. Chr jöstorve. Ä enne van sing leitzde Breefe, di övverlävverd send, sprechd hä dovan, schwoch krank zö se.




#Article 791: Oohr (148 words)


Öt Oohr deent dozo, öm jätt z see.

Oohre könnö elektromagnetische Straahle su ömwandele, dat ö Läävewese doruss Närveimpulse kitt, di dä Orjanismus vorstooh kann. Dat bödüühd net onbödingt, dat ö Beld entstoh moss. Dat passeerd beij di hüüder entweggelde Läävewese, angere schaffe öt mä hell un düster z ongerscheede.

D Oohre send Deel van öt Jesesch un liije jot jöschötzd tösche Knouche.

Ledd, dat op öt Oohr välld, moss dörch d Hoorhutt un d Lins op dö Netzhutt valle, öm jöseeh wäde z könne. Dobei deent d Hoorhutt zm Schotz, d Lins lett mi övv winnijer Ledd dörch. Hat dat Ledd ön Welleläng, di tösche 380 nm un 780 nm litt, had dat Oohr van dr Mänsch ön Schangß, vam Oohr erkannd z wäde.

Värve wäde em Oohr van sujönannde Zapfen ( Zappe) erkannd, vöör öt Hell un Düster send d Stäbchen (Ripuaresch: Stippe) em Oohr do.




#Article 792: Al St. John (113 words)


Al St. John (* 10. September 1893 ä Santa Ana, Kalifornie, USA; † 21. Januar 1963 ä Lyons, Georgia, USA) woch önö bökannde Schauspeller us d Stomm- un Tonfilmzitt ä Hollywood. 

Al St. John woch dr Neffe va Roscoe Arbuckle. Hä wood dörch sing Roll als Fuzzy, dö Roll van önö löstije, döck schusselije Cowboy, bökannd. Hä spelld Fuzzy at ä B-Westere.

Al St. John vong em Joohr 1912 onger Mack Sennett a z spelle, övvernomm do zöisch mä Nävverolle. Dat ändernde sisch, als hä met Roscoe Arbuckle un Buster Keaton zösamme spelld. Hä wood bökannd un bouwde ä Hollywood d Weldwestfilme op. 

Tösche 1912 un 1952 spelld hä ä 346 Filme met.




#Article 793: Salomone (366 words)


D Solomone send önö Inselstaat em Stelle Ozean.

D Solomone vängd mo op ön Kaad em Oste va Neuguinea. Di onjöväär 29.000 km² vordeele sisch op knapp 1000 Insele. Zm Deel jöhüüre sö zo d Salomon Insele, zm Deel ävver och zo d Rennell-, d Ontang-Java- övv d Santa-Cruz-Insele.

D Nobbere send Kiribati, Tuvalu, Vanuatu un Fidschi.

D Salomone jöhüüre zo dr Commonwealth.

Di Insele send vreuere Vulkane. Dr hükßde Berch es dr 2.335 m huhe Mount Popomanaseu, dä op d Insel Guadalcanal litt. Dat Klima op d Salomone es wärm un weed dörch dat Wasser van dr Stelle Ozean böäflossd. D Insele send meeßd jrün va Strüsch.

Dä Spanijer Mendanas entdeckde d Salomone em Joohr 1568, ön Insel, di bes dohen at van d Melanesier böwond woode woch. No singe Duud jängö ävver all di Ongerlaare vorloore, di hä erstald hod un di Insele woode wärm vorjeiße. 
Isch 1767 koome d Ängländer wärm no d Salomone. Di wosse ävver janet, dat d Spanijer sisch dat Land at onger dr Naahl jöresse hodde un kekke sisch op di Insele öm. Övverall stäng dö Vaahn va Ängland, ö Zeeche, dat di Insele hönö jöhood. 

Avangs van öt 19. Jahrhondöt koome d Dütsche un bösatze dr Norde van di Insele, maade sö zo Deutsch-Neuguinea (op Ripuaresch: Dütsch-Neuguinea). Dat ändernde sisch isch no dr Ischde Weltkresch als di Insele Dütschland wärm aavjönomme wode un d Australier dat Jöbiid zojösproche krääte.

Em Zweide Weltkresch koome d Japaner, vorloore di Insele ävver spiir an d USA. No öt Eng van dr Kresch woode dö Salomone d Ängländer zojösproche. 

D Salomone hand ö jöwäähld Parlament. Öt jitt ävver kenn jruuße Parteie, di z saare hand. Bökannde Persune van d Salomone maache dat onger sisch us.

Änglisch es di Sproch, di övverall jösproche un vorstange weed, ävver op d Stroß weed meeßd Pijin jömulld.

Jeld op d Salomone z vordeene es schwoch. Dat Volk es ärm un had mä di Möjelichkeet, dörch Avbouw va Jold, Koffer un anger Ääz Jeld en d Teisch z kriije. Veschvang jöhüüd och zo dat, watt dö Lüüh nötze, öm Bruud op dr Desch z kriije.

En dö leitzde Joohre braate och völl Turiste Jeld no dö Salomone.




#Article 794: Pijin (197 words)


Pijin es ön Sproch, di op d Salomone jösproche weed.

Pijin weed mä va onjöväär 15.000 Mänsche als ischde Sproch jömulld, ävver mi als 300.000 Lüüh könnö Pijin als zweide Sproch.

Pijin vängd en öt Tok Pisin va Papua Neuguinea, öt Bislama va Vanuatu un öt Torres Strait Creole va Australie sing vorwandte Sproche.

Am Aavang van öt 19. Jahrhondöt entstäng em Stelle Ozean (Pazifik) ön Sproch, di zm Deel van d Walvänger opjöbraad wood. Sö holp d Änglander, sisch met dat Volk, dat di Inselwält böwonnde, z ongerhalde. Öm d Medde van öt 19. Jahrhondöt woode völl Persune jöbrud, öm Zuckerrohr a z bouwe. Dozo schnappde sisch d Wisse Männer un Vraue van d Insele. Blackbirding wood dat jönannd. Zo di ärm Söck jöhoote och öm d 13.000 van d Salomone. Op di Zuckerrohrplantaje wood di Sproch, di vörhen at beij d Walvänger jöholpe hod, bönötzd, öm tösche Kreole un Wisse öt Vorständije z ermöjeliche. Als d Lüüh van d Solomone no Heem koome, braate sö di Sproch Pijin met. Di enkel Sproche Pijin, Tok Pisin un Bislama entstänge dodörch, dat sisch di Handelswääch un domet di Aar tun Wiiß, wi di Sproch jöbrud wood, ongerscheede.




#Article 795: Karakaya-Talsperr (121 words)


]
D Karakaya-Talsperr litt en d Türkei un staud öt Wasser van dr Euphrat. Dö jöhüüd zo dat Güneydogu Anadolu Projäkt.

Di Muur wood tösche 1976 un 1987 jöbout. Övver dr Boohm jömeiße kütt sö op ön Hüüde va 173 m. Vam Euphrat-Bätt us meeßd mo 158 m. Di Staumuur wood jöbouwd, öm met dat Wasser Strom z jöwänne. Dat ajöschlooße Kraftwärk brängd öt op 1800 MW, watt op öt Joohr öm di 7400 GW es.

Dat Wasser van dr Euphrat vorsorchd önö jruuße Deel van d Länder Sürie un Irak. Beede maache sisch jruuße Sorch, dat dörch dat jöstaud Wasser beij hönö alles drüüh weed. Doröm wood önö Vordrach jöschlooße, dat sescherställe söll, dat winnichstenß 500 m³ Wasser dörchjölooße weed.




#Article 796: Alice Lake (149 words)


Alice Lake (* 12. September 1895 ä Brooklyn, New York; † 15. November 1967 ä Hollywood, Kalifornie) woch ön Schauspellerin us d Stommfilmzitt en d USA.

Alice vong als Dänzerin a un stäng öt ischde Mol em Joohr 1912 vöör d Kamera. Mack Sennett saad hör z Aavang, wo öt lang jäng. Spiir spelld sö döck met Roscoe Fatty Arbuckle un Buster Keaton. Sö vorsood och hör Jlöck ä traurije Stöcker, ävver koom domet beij öt Volk net ösu jott a. Als dr Tunfilm opkoom, jäng hörö Stär onger, un sö spelld mä noch Nävverolle. Zösamme driihnde Alice Lake 98 Filme.

Alice woch ee Joohr lang met Robert Williams vorhiirod. Sö trennde sisch, koome ävver immer wärm öns zösamme, iih öt janetmi fluppde un sö em Krach ussöree jänge.

Alice storv am 15. November 1967 ä Hollywood an önö Häzzschlach. Sö had önö Stär op dr Walk of Fame.




#Article 797: Heidi Klum (188 words)


Heidi Klum (* 1. Juni 1973 in Garmisch-Patenkirchen) es ö dütsch Model un ön Moderatorin. Seijd öt Joohr 2008 had öt Heide d Staatsanjöhörichkeet van d USA.

Heidi Klums Äldere wore eefach Lüüh. Heidi vordeende sisch em Joohr 1992 jätt an d Thek van ön Discothek ä Düsseldörp. Dobei wood sö usjösood beij önö Wettbewerb vöör Modele metzömaache. Em sälve Joohr stäng sö at met Thomas Gottschalk vöör d Kamera. Sö wood d beitzde va 25.000 jong Vraue un jöwonn 300.000 Dollar Priißjeld. Sö schloss d Schüll aav un wood Model. 1993 trock Heidi janz in d USA. Sö werkde do als huchbözaald Model un wooch op bökannde Ziidung wi z. B. Vogue z see.

Em Joohr 2004 kutt mo Heidi öt ischde Mol em US-Fernsehe see. Zosätzlich es sö och Schauspellerin un spelld z. B. ä Filme wi Sex in the City un Über kurz und lang met.

Am 10. Mai 2005 hiirode Heide dä ä Mexiko läävende Ängländer Seal Henry Olusegun Olumide Adeola Samuel. Met häm had sö enn Doohter un zwei Jonge. Sö lääve ä Beverly Hills. 2009 nomm Heidi dr Naam Heidi Samuel a.




#Article 798: Ongerneehme Rhingübung (715 words)


D Ongerneehme Rhingübung woch ö Ongerneehme em Zweide Weltkresch, met däm Drock op d Ängländer ussjöübt wäde solld. Dozo solld dr Noschub op dr Seewäch jöstüürd wäde. Zosätzlich solld dr U-Boot-Kresch ongerstötzd wäde.

Beij di Operatiun jäng öt änglische Scheff Hood un spiir och öt dütsche Scheff Bismarck vorloore.

Öt vong am 18. Mai 1941 a, als öt dütsche Scheff, d Bismarck, us dr polnische Haafe Gdingen ussleef. Dr dütsche Kreuzer Prinz Eugen un 3 jrüüßer Scheffe, doronger d Hans Lody un d Friedrich Eckholdt, suwi zwei klenger Scheffe voore ä Richtung Atlantik.

Am Kattegat krääte d Schwede d Naaß dora un vorroohnde dat d Ängländer un di vonge di dütsche Scheffe ä Bergen, als d Prinz Eugen neue Sprit tangkde.

Prinz Eugen un Bismarck voore zösamme looß un plaande dörch d Dänemarkstrooß ä Richtung Atlantik z vaare. Di Ängländer jloote net, dat d Dütsche sisch dä Wääch ussökke wööde. Us dä Jrond woore en di Jäjend mä zwei änglische Scheffe, di d Bismarck ävver am 23. Mai op öt Radar soore. Hör Opjaav woch öt ävver mä, di onjöväär 300 km va do vott schwömmende Scheffe di Informatiun övver dr Openthald van d Dütsche z jävve.

D Ängländer deelde hör Scheffe, di en d Nööhde wore, ä zwei Jruppe op. Enne Deel, zo däm och d Hood jöhood, voor no dr südlische Ussjang van d Dänemarkstrooß, vorloor d Bismarck ävver us d Oohre un jloote net mi, dat Scheff noch ens z see z kriije.

Am Morje vam 24. Mai 1941 öm 5:35 Uhr koome sisch beede Siije wärm nooh, un d Hood schoss us 23 Kilometer op d dütsche Scheffe, vorwääßelde dobei ävver Prinz Eugen un Bismarck, watt domet zösamme hong, dat beede Scheffe d Positiun jöwääßeld hodde un zosätzlich ähnlich ussoore. D Bismarck un d Prinz Eugen schosse zöröck. Dobeij wood öm 6:01 Uhr d Munitiunskammer van d Hood jötroffe un dobeij dat Scheff ä drei Deeler jöresse. 1418 Mann storve, mä drei övverläävde.

D Prinz of Wales, di och dobeij woch, maade sisch us dr Stöpp un schaffde öt mä op di Aar tun Wiiß d Dütsche Kannonne z entjooh. 

D Prinz Eugen wood net jötroffe, ävver beij d Bismarck wood öt Brennstofflajer jötroffe un 1000 Tonne Öl leefe us. Och dr Stromkaste kräät önö Treffer aav, watt dozo vüürde, dat dat Scheff net mi 30 Knote flott vaare kutt.

Öm di Schäde z böhävve, woohl Admiral Lütjens sing Bismarck no önö van d Dütsche kontroleerde Haafe brenge, watt bödüüde, dat hä an d Köst va Frankreich no Saint-Nazaire vaare mood, di d dütsche Soldate no dr Siich övver Frankreich bösatze hod.

D Ängländer leete dat net op sisch setze. Sö scheckde bo jäddes Scheff, dat schwömme kutt, jäje d Bismarck. Scheffe us Gibraltar woode ä Böwäjung jösatze un och Fluchzeuge. Su starde am 24. Mai nüng Fairey Swordfish, di öm d 100 Kilometer van d Bismarck vott wore. Dat braad ävver nüüß.

Am 26. Mai 1941 wood d Bismarck van ö Fluchzeuch ussjömaad un änglische Fluchzeuje maade sisch noch ens op, met Torpedos a zö jriffe. Dobeij maade sö ävver bo önö schwoore Väähler. Sö vorwääßelnde dat Scheff un worpe di Torpedos op ö änglisch Scheff aav. Di Torpedos woore ävver kapott un öt passeerde nüüß. 

D Ängländer vorsoote öt noch ens, desmol troffe sö öt Ruder van d Bismarck, di va dä Zittpunkd a wi önö duude Vesch em Wasser loch. Dat vüürde dozo, dat dat Scheff op sing Vorfoljer zodreev un net no Frankreich komme kutt.

Em Lauf van d Naahd vorsoote d Ängländer noch d Bismarck z vorsänke, ävver opjrond van dat schläät Wäähr un öt väälend Ledd troffe sö net.

Am 27. Mai 1941 koom d leitzde Stond van d Bismarck. 700 Jranate maade hör dr Jaahr us. Ävver dat kapotte Scheff brudde noch ö paar Torpedos, di dö Dorsetshire aavschoss, öm z vorsenke. Zosätzlich hodde d Dütsche öt Scheff sälvs vorsenke welle. Watt dr Usschlaach joov, lädt sisch net mi saare.

Öm 10:40 Uhr woch öt ösu witt, d Bismarck vorsonk em Atlantik. 110 Mänsche woode jörätt, 400 bes 500 bleete em Wasser zöröck. D Ängländer moote sisch us dr Stöpp maache, dütsche U-Boote woode en d Nööhde jöseeh. 2221 dütsche Soldate wore op d Bismarck.

D Bismarck litt en ön Deepde va 4800 Meter.




#Article 799: Gisele Bündchen (156 words)


Gisele Caroline Bündchen (* 20. Juli 1980 ä Horizontina, Brasilie) es ö Model un ön Schauspellerin.

Gisele wood als dreide va sääß Mäddcher en ön Famelisch dütscher Aavstammung jöboore. 

Seijd öt Joohr 2009 es Gisele met Tom Brady vorhiirod. Am 8. Dezember 2009 wood hörö Jong Benjamin jöboore.

Gisele veel dobeij op, als sö önö Laade va McDonalds bösood. Önö Chef van ön Modelajentur sooß do un daahd sisch, dat us di jong Vrau jätt z maache wöch. Ö paar Mond spiidr stäng Gisele at ä Paris vöör d Kamera. Va do a jäng öt steil berchop un 1999 wood sö öt Model van öt Joohr. 

Bökannd wood Gisele dodörch, dat sö en d USA Ongerweisch vöör d Firma Victorias’s Secrets vöörfüührde. Di Zösammearbeed hood ävver em Mai 2007 op. Gisele kräät dr Hals net voll. Sö woohl statt 5 nu 8,7 Milliun Dollar ha. 

Gisele Bündchen soll öt beitzd bözaahlde Model op d Wält se.

 




#Article 800: Joan Collins (143 words)


Joan Henrietta Collins (* 23. Mai 1933 ä London) es ö Model, ön Schauspellerin un Moderatorin us Änglandt.

Joan es ee va drei Kenger van dr us Südafrika stammende Joseph William Collins. An d Schauspellschüll Royal Academy of Dramatic Art liirde sö öt Schauspelle. Bökannd wood Joan Collins ävver dörch dr Film. Zö isch spelld Joan ä Softporno-Filme met. Hör bökanndste Zitt koom ävver als Schauspellerin en d Serisch Denver-Clan, wo sö d Roll van d Alexis Morell Carrington speld. Ä 50 Filme kutt mo sö see. Angere wi Raumscheff Enterprise un Hart aber herzlich koome dono.

Met Männer hod Joan Collins net ösu völl Jlöck. Em Joohr 2002 hiirode sö öt vönfde Mol, desmol dä 33 Jooh r jöngere Percy Gibson. 

Em Mai 2010 spelld Joan Collins ön kleng Roll en d Serisch Vorboone Leevde.

Joan had völl Priise un Usszechnunge krääje.




#Article 801: Alessandra Ambrosio (130 words)


Alessandra Corine Ambrósio (* 11. Aprel 1981 ä Erechim, Brasilie) es ö Model.

Alessandra Ambrósio wood 1981 ä Erechim, ön kleng Stadt ä Brasilie jöboore. Hör Äldere, di sälv Ussländer woore, jöhood ön Tankstell. Em Alder va 8 Joohr entscheed sö vöör sisch, Model wääde z wälle. Met 12 vong sö a, sisch dörch ön Modelklass op öt Modellääve vör zö böreite. 

Alessandra es net vorhiirod, ävver sö had önö Vorlobte. Met häm had sö ee Kengk, Anja Louise Ambrosio.

Em Alder va 15 Joohr vong Alessandra als Model a, Jeld z vordeene. Va do a werkde sö vöör jruuße Modehüüser un bökannde Modemaacher. Här Belder wore op mi als 50 Titelsiije va bökannde Ziidunge z see.

Alessandra wood zo enn van d 100 schünnste Mänsche op d Wält jöwäählt.




#Article 802: Poulnabrone Dolmen (190 words)


Poulnabrone Dolmen es ö Jraav us d Jongsteenzitt, dat ä Irland vonge woode es. Öt litt 8 Kilometer südlich va Ballyvaughan.

Poulnabrone Dolmen, dat och dr Naam Louch van d Sorje drätt, vängd mo en ön steenije, ööd Jäjend em County Clare. Öt wood tösche 4200 un 2900 vöör Christi Jöburt erstalld.

Dat Jraav wood 1985 vonge un ee Joohr spiidr usjöjraave. Öt woch onger Dräck jott vorstoche. Em Ennere vong mo d Knouche va 16 – 22 unjöwaaße Lüüh suwi 16 Kenger. Jöräte had mo zo di Duude jölaad, wozo Ääß us Stee un Poschölei jöhood. Jätt van dat Jraav vott woode och Knouche van ö kleng Kengk vonge, dat öm 1700 v. Christi Jöburt jöstorve woch. 

Als mo sisch di usjöjraave Steehn akekk, veel op, dat zm Deel Resse en di Plaate woore, su dat mo enne Stee neu mache mod u nenne zösätzlich en dat Jraav äsätze mood. Sonß wöör öt ömjövalle .

Mo ka dova ussjo, dat an di Ställ bes en d Keltezitt hen jöbäähnd woode es.

Dat Jraav had ön Hüüde va onjöväär 2 Meter, sije Däckelstee d Mosse va 3,5 * 2 Meter. 




#Article 803: Steenzitt (842 words)


D Steenzitt es di Zitt en d Jöschichte van d Mänsche, en di sö mä met Steen hanteere kutte un noch kenn anger Denger notzde, öm sisch öt Lääve z jöstallte. 

D Steenzitt ömfassd ön Zitt, di tösche 2,6 Milliun Jaahre v. Chr. un onjöväär 7000 Joohr v. Chr  litt. Di Zitte hange van d Jäjend aav, di mo bökikkd. A manche Plaatsche hand d Lüüh iihr, a manche spiidr vorstange, Metall z notze, öm Jöräte doruss z maache. Döck weed d Steenzitt als ischde Zitt van dr Mänsch vorstange. Anger Periode us d Vröschzitt van dr Mänsch send d Bronßezitt un d Iiserzitt.

Dr Alde Deel van d Aldsteenzitt es d äldste van di drei ongerscheede Deeler, en di mo d Aldsteenzitt opdeeld. Ä Afrika vängd di 2,6 Milliune Joohr v. Chr. a, Europa hengd hängerher. Do jeehd öt isch 1,8 Milliune Joohr v. Chr. looß, wobeij he Georgie dat Land es, wo d Mänsche z isch Keie als Werkzüch vorwand hand. En di Zitt veel och, dat dr Mänsch öt vorstäng, Vüühr z bändije, ön Hölp di öt häm möjelich maade, ä kälder Regiune z träcke. 

En d ischde Zitt woch öt Werkzüch van d Mänsche koom va normal Steen z ongerscheede. Dat ändernde sisch ävver un en d Altsteenzitt entweggelnde sisch dr Faustkeil (op  Vuußkill, ö böhouwe Stöck Stee, dat ön Spetz had.

Em Meddel van d Aldsteenzitt wod öt Werkzüch finger, d Mänsche liirde dozo. Öt bleed net beij dat jroff Wärk, dat sö vreuer mä schaffde. Di Spetze va Vuußkille wore schärp wi Mätzer. En di Zitt välld dr Neandertaler, ävver och moderner Mänsche joov öt zo d sälbe Zitt at. Watt sö all dänge, woch, dörch d Jäjend z träcke, z sammele un z jaare. 

Duude wode net mi liije jölosse, sö wode böjraave. Sälvs Denge, di mo dr Duude en öt Jraav laad, wode jövonge. Övv sö at an ö Lääve no dr Duud jloote, lädt sisch ävver net saare.

Wi d Venus va Berekhat Ram zeechd, es sälvs Konst bökannd.

Dr jöngste Deel van d Aldsteenzit vängd öm 40.000 v. Chr. a. Dr. Mänsch entweggelnde sisch wiir. Hööhle woode bömold, wi d Hööhl va Lascaux zeechd. Werkzüch wood bässer und r Ongerscheed tösche dr Neandertaler un dr Homo sapiens woss mi un mi. Öt enstäng dr Cro-Magnon-Mänsch, en vrösche Form va dr Mänsch, dä hüü läävd. 

Us Fijure wi d Venus va Dolní Věstonice weed jöschlooße, dat dr Mänsch böjreff, wi hä entstäng, dat önö Mann un ön Vrau dozo nüdisch woch, öt Poppe dozo jöhood.

D Meddelsteenzitt litt tösche d Ald- un d Jongsteenzitt. Je no d Jäjend, di mo sisch akikkd, välld sö tösche 8000 v. Chr. un 4500 v. Chr.

D Mänsche schaffde öt, met Vüührstee Jöräte z bouwe, schärpe Waffe, di vöör d Jachd nüdisch wore. Sälvs Säje kutte sö us di Denger mache, watt nüdisch woch, öm met Holz werke z könne. Dr Mänsch trock net mi ösu völl dörch d Jäjend, wi hä dat vreuer mood. Hä hod mi Flupp beij d Jachd, ävver hä vong och a, Planze a z bouwe un Deere z halde.

Dr Aavang van d Jongsteenzitt es di Zitt, wo dr Mänsch ophood, Denge mä z nämme, hä vong a, sö z maache. Deere wode net mi mä jöjachd, sö woode jruußjötrocke un koome dann onger öt Mätz. Koor wood net mä ongerwääß opjöraafd, öt wood usjösiind un dann wood jöwaad, bes öt riif wooch. Dat dat net övverall op d Wält zo d jlische Zitt passeerde, kann mo sisch vörstelle. Öm 11000 v. Chr. schaffde dat Mänsche em Nahe Oste, Europa hong onjöväär 6000 Joohr hängerher. He mood mo bes 5500 v. Chr. waade, iih mo ösu witt wooch.
 
D Jöräte en d Jongsteenzitt sollte schünn se un kräte Mustere, d Bandkeramik entstäng. Sälvs Metall wi Jold un Selver vong dr Mänsch a z böwerke, ävver dat weech Züch kutt hä net bruche, öm Jöräte z maache. Dozo wooch Iiser nüdisch. 

Dr Ötzi wooch önö Mänsch us d Jongsteenzitt.

D Mänsch en d Steenzitt jöhood zwar d Zoot Homo a, ongerscheed sisch ävver siihr. Eevach Mänsche wi dr Homo habilis hodde winisch met önö Cro-Magnon-Mänsch z do un och önö Neandertaler entwäggelnde sisch janz angisch. Alle brudde Werkzüch, ävver wat sö domet maade, wi sö dat Werkzüch notzde un wi sö öt bouwde, ongerscheed sisch siihr. Öm 30000 v. Chr. storv dr Neandertaler us un öt bleed mä noch dr Homo sapiens övver.

Us dr Jäjer wood em Lauf van d Zitt önö Mänsch, dä öt vorstäng, net mä Planze a z bouwe, hä trock och Deere op, öm oohne Jachd a vresch Vleesch z komme.

Dr Mänsch en d ald Aldsteenzitt läävde ä Hööhle, di häm Schotz beij schlääd Wäähr un vöör weld Deere boohne. Em Lauf van d Zitt liirde hä, Höttö z bouwe un Holzzüng zm Schotz a z lääje. Öm 10000 v. Chr. entstänge d ischde vaste Holzhüüser. Jrääver us di Zitt, d Dolmen, wi dr Poulnabrone Dolmen ä Irland, send kenn Löucher mi, di mä usjöhovve wode.




#Article 804: Saint-Nazaire (105 words)


]
Saint-Nazaire es ön Haafestadt ä Frankreich, di an d Loire litt.

Saint-Nazaire had dr Naam van dr Hellije Nazarius.

Dr Haafe va Saint-Nazaire es dr viirdjrüützde va Frankreich. Ä sing Werfte wäde Krüzzvahrtscheffe jebouwd, doronger d Queen Mary 2. 

D Dütsche hodde ä Saint-Nazaire em Zweide Weltkresch önö Stötzpunkd aajölaad. Dä wood van dütsche Soldate bes zm Äng vam Kresch jöhalde un däm jitt öt hüü noch.

Ä Saint-Nazaire wäde och Deele van dr Airbus A380 jöbouwd. Dobeij wäde di Deeler zm jruuße Deel met öt Scheff aajölävverd. Zosätzlich weed he och an dr Airbus A318, Airbus A321, Airbus A330 un Airbus A340 jöwerkd.




#Article 805: Naftala (190 words)


]
Naftalan es ön Stadt ä Aserbaidschan. Sö litt em Weste van öt Land en d Nööhde van dr Klenge Kaukasus.

Naftalan had singe Naam van öt Jriichisch Wood naphta, dat met Öl övversatze weed. Dad düüd op dä Ölrischdom en di Jäjend va Aserbeidschan hen.

Ölbäder mache Naftalan bökannd. At seijd öt 12. Jahrhondöt bade Lüüh en di Jäjend ä Öl. Mo sätt, dat öt jott vöör d Knouche un Jölänke es. Dat vüürde dozo, dat at seijd lang Zitt Mänsche no Naftalan reisde, öm Ölbäder z nämme. Sujar Marco Polo schreev at dovan. Dat Öl brud ä Naftalan net us d Ääd jöpompd z wäde. Öt kütt ä völl Platsche su us dö Ääd. Dat Öl kann ävver net jöbrud wäde, öm zö brenne, dovöör es öt z stiiv, z viskos, wi dat jönannd weed.

D Wesseschaff warnd ävver vöör Ölbäder un nämmd a, dat dörch dat Öl Krebs ussjölößd weed. 

Ä Naftalan woode en d leitzde Joohre völl Hotels un Kuranlare jöbouwd. Mo well us dat Öl Jeld mache.

Naftalan liid onger dr Kresch en Bergkarabach. Va do us komme völl Lüüh, di vöör dr Kresch vottloufe.




#Article 806: Sergei Michailowitsch Eisenstein (151 words)


Sergei Michailowitsch Eisenstein (* 22. Januar 1898 ä Riga, Lettland; † 11. Februar 1948 ä Moskau, Russland) woch önö Regisseur us Russland.

Sergeis Papp woch önö bökannde Architekt, dä ä Riga bökannde Bouwwerke bouwe leed. Su koom öt, dat hä rische Äldere hod. 1918 jäng Eisenstein no d Ruuh Armee, woch ävver net mä Soldat, hä zeechnede och. 

Spiir trock öt Eisenstein nom Theatr. Hä bouwde Bühnebelder un kräät do dö Naaß an dr Film. Eisenstein notzde sujar Filme, öm sö em Theatr ä Stöcker ä zö bouwe.

Singe ischde eeje Film entstäng em Joohr 1923 met öt Tareboch va Glukow. Bökannder wood ävver dr Film Straik us öt Joohr 1925. Eisensteins Dörchbroch koom em sälbe Joohr met dr Film Panzerkreuzer Potemkin, ävver och Oktober un Iwan dr Schreckliche, dä us zwei Deeler böstäng, hodde jruuße Äfloss op dr Film.

Eisenstein storv am 11. Februar 1948 an önö Häzzschlach ä Moskau.




#Article 807: Straik (Film) (234 words)


Straik es önö Stommfilm, dä ä Russland em Joohr 1925 entstange es. Dr Regisseur woch Sergei Eisenstein.

Dä Film zeechd d Situatiun van öt werkend Volk en d Zarezitt. D Lüüh könnö vrassele un do watt sö welle, sö schaffe öt komm, am Vorhöngere vorbeij z komme. Usser Werk jitt öt nüüß en öt Lääve van önö Mänsch. Angisch hand öt mä di Rische. Dozo jöhüüd dr Chef van ö Werk. Hä deed alles, damet sisch nüüß ändere deed. Als hä d Naaß dora kitt, dat erjendjätt ä si Werk vörjeet, scheckd hä ön Informatiun an sing Vorjösätzde, di dorophen Spiune en öt Werk schecke, öm vassstelle zö könnö, watt d Mannslüüh vörhand. 

Ön Zitt lang weed alles op kleen Flamm jökoud, ävver als enne Arbeeder sisch öt Lääve nemmd, weil hä jököndichd woode es, losse sisch di Arbeeder net mi zöröckhalde. Sö straike. Jözeechd weed, wi d Lüüh en di schwoch Zitt zösammehalde, ävver mo erveerd och, dat dr Chef kenne Schrett op sing Lüüh zojeed. Am Äng weed öt Militär jöroffe, öm di Straikende wärm an öt Werk zöröckzöholle.

Straik woch enne van d ischde Filme, di Eisenstein jödriihnt had. A völl Stelle sitt öt bo ösu us wi en öt Theatr. Dr Film kütt onö ön Hauptpersun us. Öt jitt och kenn Schauspeller, di bökannd send. Lüüh us öt Volk, di Vreud am Spelle hand, woode ä Kostümme jöstoppd un spellte.




#Article 808: Wilhelm Henkel (KZ-Arzt) (167 words)


Wilhelm Henkel (* 14. Juni 1909 ä Odenhausen; † 28. Mai 1947 ä Landsberg) woch SS-Hauptstormvührer un önö KZ-Zahnarzt em Konzentratiunslajer Mauthausen.

Henkel woch Zahnarzt, un jöhood d SS un NSDAP a. Am 15. Mai 1942 troon hä d Waffe-SS beij un wood SS-Hauptstormvührer. Hä woch enne us dr SS-Dudekoppvorband suwi d SS-Divisiun Nordland. D Jövangene em KZ Mauthause woch Henkel als dr KZ-Zahnarzt bökannd.

Henkel wood em Mauthause Prozess, dä önö Deel van dr Dachau Prozess woch, ajöklachd. Züjje saahte us, va häm met önö Steck schwoch jöschlaare woode z see. Usserdäm soll hä us dat Zemmer, dat vöör Häzzinjektiune jöbrud wood, komme se un janz voll Blott jöwääh se. Angere saate us, dat hä Häzzinjektiune sälvs jömaad hod. Önö angere Jövangene saad us, va Henkel su schwoch jöschlaare wode z se, dat häm öt Trommelvell kapott jöjange es.

Henkel wood vöör schöldich jösproche, beij di Vorbräche ä KZ Mauthause metjömaad z ha. Hä wood zm Duud vorurdeeld un am 28. Mai 1947 ä Landsberg opjöhange.




#Article 809: Alice Ernestine Prin (116 words)


Kiki vam Montparnasse övv Kiki (* 2. Oktober 1901 ä Châtillon-sur-Seine, Côte-d'Or, Burgund; † 29. April 1953 ä Sanary-sur-Mer, Var) woch ön Sängerin, Schauspellerin un Model suwi Molerin. Hörö eejentliche Naam woch Alice Ernestine Prin.

Kiki woch als Kengk siihr ärm. Sö woss beij hör Jrußmodder op, di öt komm schaffde, vöör Kiki zö sorje. Met 12 Joohr wood sö no Paris jöscheckd, öm do ön Ussbeldung z kriije. Met 14 Joohr stäng Kiki als Aktmodel puddelnakß vöör Beldhouwere.

Em Joohr 1921 werkde sö met dr Fotojraf Man Ray zösamme. Ävver net mä vöör häm, och vöör anger Fotojrafe had sö Model jöstange.

Ä Filme, di tösche 1921 un 1933 jödriihnd woode, woch Kiki z see.




#Article 810: Kongruenz (Jeometri) (154 words)


En d Jeometri sätt dä Böjreff Kongruenz us, dat Deele deckungsjlisch send.

Zwei Deele send deckungsjlisch, wenn öt möjelich es, sö dörch Vorschiibe, Speijele, Driihne övv Vorbenge enee z övvervühre. Dono dörfe sö net mi z ongerscheede se.

Di ischde zwei Fijure könne dörch Driihne öm 180° enee övvervüührd wäde. Di dreide Fijur sitt zwar us, wi d Nommer ee övv d op dr Kopp jöstalde Nommer zwei, kann ävver dörch kenn van di möjeliche Operatiune enee övvervührd wäde. Nommer drei es alsu net kongruent zo ee övv zwei. Dat jilt och vöör Fijur Nommer viir.

Dreiecke send kongruent, wenn drei Siije jlich send. Kongruenz es och jöjävve, wenn enn Siij un di beede dora aalijende Wenkele jlich send. Send zwei Siije un dä doren äjöschlooße Wenkel va zwei Dreiecke jlich, dann send sö met Secherheet och kongruent. Dat trefft och zo, wenn zwei Siije und ä Jäjewenkel van dö länger Siij jlich es.




#Article 811: Anine Bing (128 words)


Anine Bing (* 30. November 1982) es ö Model us Dänemark. Sö es och ön Sängerin.

Anine Bing es ä Dänemark jöboore, woss ävver ä Schwede op. Sö läävde ön Zitt lang ä Ängland, es ävver hüü z dachs döck ä Kalifornie.

Anine vong als als Mäddche a, Musik z maache, ävver dat joov sö bald op un vong öt Sänge a. Hör ischde Plaat koom em Joohr 2007 öruss.

Anine werkd vöör ongerscheedliche Modelajenture. Hör Belder woode ä bökannde Ziidunge wi dr Playboy un öt 944 Magazin aavjöbeld.

Ä Ängland woode opjrond van d Aktiun „“ jruuße Belder va Anine op d Strooße opjöhange. Di länkde ävver d Lüüh em Auto ösu aav, dat öt völl Onväll joov. Dorophen wood vorboone, hör Belder an dr Strooßerand opzöhange.




#Article 812: Isabella Eugenie Boyer (114 words)


Isabella Eugenie Boyer (1841 – 1904) woch dö Vrau va Isaac Singer.

Isabella wood ä Paris jöboore. Sö hiirode dä 30 Joohr äldere Isaac Singer, dä dörch Niihmaschine bökannd wood. Sö trocke no Änglandt un krääte do zwei Mäddcher un viir Jonge. Dörch di Niihmaschine risch woode, hängerleed Isaac öt Isabella öm d 14 Milliun Dollar. Öt joov Stritt öm öt Jeld, ävver Isabella kräät d janze Knöpp.

Isabella hiirode ö zweide Mol, desmol dä Holländer Victor Reubsaet un trock met häm no Paris. Als Victor dann em Joohr 1887 och storv, vorsood öt Isabella 1891 met Paul Sohège öt dreide Mol.

Isabella Eugenia Boyer storv em Joohr 1904 em Alder va 62 Joohr.




#Article 813: Springfield (Simpsons) (121 words)


Springfield es di Stadt en d USA, wo d Simpsons wonne. Dat Springfield jitt öt mä en di Zeechetrickserisch.

Dr Naam Springfield kütt ä Amerika döck vöör. Su jitt öt em Joohr 2010 Springfields ä 35 Bundesstaate. Dat dä Naam va Matt Groening jöwäld woode es, litt dora, dat Springfield dr Dörchschnett van Amerika se soll un dat Vorhalde van di Lüüh us Springfield em Meddelmoss liije soll. Dorop wiise och di Informatiune hen, di mo övver Springfield en di Serisch kitt. Eemol litt öt am Meer, eemol en d Wüste, eemol en d Berch. Dä Staat, ä däm Springfield litt, had Jrenze zo Ohio, dr Staat Nevada, zo Maine un och zo Kentucky, jätt, dat öt ä Werklichkeet janet jitt.




#Article 814: Stommfilm (838 words)


Önö Stommfilm es önö Film, beij däm Beld un Tun net zösamme opjönomme wäde. Döck weed met Jeste un Jesechtsussdröck övvermeddelt, watt sonß met Wööd rövverbraad weed. Dörch Musik, di z. B. van ö Klaviir stammd, weed vöör jooh Senn jösorchd. Ongertitele ersätze d Wööd.

Dr ischde Film, dä ävver noch us enkele Belder op Papier böstäng, woch Roundhay Garden Scene un stammd us öt Joohr 1888. Ö paar Joohr spiidr, am 1. November 1895 zeechde d Brööhr Skladanowsky ä Berlin böwächde Belder. Zo d sälbe Zitt bouwde d Brööhr Lumière ön Maschiin, beij dör önö Filmstriif met kleng Räähr böwächd weed. Am 22. März 1895 kräte d ischde Mänsche beij ön prevate Vörführung Filme z see. Bes dat Filme vöör öt Volk möjelich woode, durde öt noch bes zm 28. Dezember 1895. Ä Paris zeechde d Brööhr Lumière böwächde Belder.

D ischde Filme wore mä Dokumentatiune. Sö zeechde wi önö Zoch en dr Baahnhoff äräveerd un wi önö Könnig sing Krun op dr Kopp jösatze weed. Filme met Schauspeller joov öt en d ischde Joohre noch net. Dat ändernde sisch isch no 1900, als Georges Méliès Filme driihnde, di jätt vorzälle woohle. Filme wi D Reis no dr Mond un D Affär Dreivoss helte damols d Lüüh net mi op d Stööhl. Filme wode zweimol öt Ledd usjösatze, watt Denge möjelich made, di mo sisch net vörstelle kutt.

Dat, watt Melies zeechde, paaßde zo dat, watt d Lüüh em Theatr see kutte. Dat ändernde sisch met dr Film Dr klenge Doktor va Arthur Melbourne-Cooper, dä öt ischde Mol ön Katz en ön Jruußopnahm zeechde, jätt da töt Volk us öt Theatr net kannd.

Dan jäng öt Schrett op Schrett. Met Der große Eisenbahnraub, wat op Riuparesch met Öt Klaue beij d Baahn övversatze weed, entstäng önö Film va 12 Minütte. Dr Cowboy-Film woch entstange. Dat Volk vong di Filme ösu jott, dat sö mi dova seeh woohle. Kinos schosse us dr Boom. 

En di Zitt veel och dr ischde Erotikfilm, dä met Am Sklaavemaad ä Österreich jedriihnd wood.

Di meeßd mä 15 Minütte, dat entsproch d Längde va enn Filmroll, lang Filme maade öt Volk mä ön kotte Zitt lang Vreud. Sö jöwännde sisch an dat, watt op d Lingwand z see woch. Völl Kinos maade wärm zo. 

Öt wood vorsood, dörch schwöder un net mi su jäcke Stöcke, öt Volk wärm en d Kinosääl z kriije. Dozo woode ävver besser Schauspeller jöbrudd. Su entstäng dä Berof vöör öt Kino, denn d ischde, di em Film z see wore, bleete oohne Naam. Dat ändernde sisch met Asta Nielsen un Henny Porten, di zo d ischde Filmstärcher woode.

En d USA soch öt besser vöör dr Film us. Mo erkannd flott, dat met Filme Jeld z vordeene woch un Kinos hod dat jruuß Land jönoch. D ischde Zitt driihnde mo Filme ä New York. Dat ändernde sisch 1910 als di Filmlüüh Hollywood als neu Filmstadt ussmaade. He entstänge och d ischde jruuße Filme, Monumentalfilme, wi Cabiria ,D Jöburt van ön Natiun suwie Intollerence, di jruuße Kulisse nüdisch hodde. 

Vöör dr Ischde Weltkresch woch Frankreich dat Land, ä däm d meetzde Filme jedriihnt wode. Dat ändernde sisch en di Zitt van dr Kresch. D USA, di jo dörch dr Kresch komm jöstürd woode, kutte Filme mache, d Franzuse dojäje nett. Schauspeller wi Charlie Chaplin, Buster Keaton, Douglas Fairbanks Sen., Mary Pickford un Fatty Airbuckle steechde zo d bökanndsde Mänsche op d Wält op. Dörö Filme vüllde jruuße Kinosääl un braate Milliune en. 

Massefilme wi di USA sö maade, entstänge ä anger Länder net. Ä Europa wood vorsood, bessere Filme z driihne, di Filme sollte önö neue Stil lävvere, besser se als dä Hoof Filme, di övver dr Atlantik jöbraad woode.

D Franzuse braate Filme öruss, di sisch an dr Impressiunismus un dr Surrealismus aalehnde. Dörch Luis Buñuel entstänge Filme wi Önö andalusische Hond. 

Dütsche Filme us di Zitt leehnde sisch an dr Expressionismus a. Robert Wiene driihnde met Das Cabinet des Dr. Caligari un Nosferatu – Eine Symphonie des Grauens, dä Friedrich Wilhelm Murnau als Regisseur soch, Filme, di sälvs em 21. Jahrhondöt net vorjeiße send.

Metropolis va Fritz Lang jöhüüd zo di Filme, di Filmhistorie jöschrävve hand.

D Russe stallte met  Sergei Eisenstein enne van d bökanndste Regisseure op d Bee, dä met Filme wi Straik un Panzerkreuzer Potemkin Filme driihnde, övver di och hüü noch jösproche weed.

Öt Äng van dr Stommfilm koom bo övver Naahd. Am 6. Oktober 1927 woch met The Jazz Singer en Amerika dr ischde Tunfilm z see un z hüre. Dat woch dat, watt öt Volk woohl, un va do a woode komm noch Stommfilme jödriihnt. Völl van dö bökannde Schauspeller moote övver Naahd dr Sack packe. Sö hodde kenn Stemm, di vöör dr Tunfilm z bruche woch, angere maade wiir, vorloore ävver a Bökanndheet.

D leitzde bökannde Stommfilme entstänge dörch Charlie Chaplin met Modern Times un City Lights. Dono driihnde sö komm noch sun Filme. Dr Film Silent Movie va Mel Brooks bleed ön Ussnaahm. Sälde vorsoote sö dat spiidr noch.




#Article 815: Jüddedom (499 words)


Öt Jüddedom ömfassd all d Kultur un d Relijun van dat jüddische Volk, dat sisch dr Naam Volk va Israel joov. Öt jöhüüd zo di Wältrelijiune.

Dat Jüddedom had singe Aavang beij Abraham, dä önö Bond met Jott äjeehd un domet dr Jlaube a enne Jott zo dr Jrondstee van öt Jüddedom maad. Dat Zösammespell tösche d Mänsche un Jott jeed met Abrahams Kenger Isaak un Jakob wiir. Us dönö weed met zosätzliche 12 Kenger d Stämm vöör öt Volk Israel jöbeld. Di Stämm vordeele sisch en di Jäjend va Israel, jöroone ä Ägypten ä Jövangeschaff. Met d Hölp va Moses koome sö vreij un Jott övverjitt d Jüdde kott dono Rejele, wi sö lääve sölle, di en d Tora opjöschrävve send.

At en d Zitt van d au Jriiche, vange di Jüdde a, hön Land z vorlosse un sisch op d Wält z vordeele un a z siidele. Dr Jlaube weed metjönomme un op d Wält vorbreid.

Dr Naam Jüdd leid sisch van Usdrock Zm Stamm Juda jöhüürend aav. Doruss weed onger Könnig David öt Könnigrisch Juda. Spiir weed dat opjödeeld un em Süde entsteehd Juda, em Norde Israel.

D ald Bösch saare, dat dä önö Jüdd es, däm sing Mamm och Jüdd es. Mo kann och Jüdd wäde, moss dann ävver no vassjösatze Rejele d Relijiun wääßele. Di Rejele wäde ävver en d leitzde Joohre net mi su sträng bövolschd. Öt had sisch jözeechd, dat völl Lüüh janet mi no di en d Relijiun vörjöjävve Jösätze lääve. Usserdäm wäde völl Lüüh ä Israel wi Jüdde böhandelt, di janet no di Rejele en di Relijiun opjönomme wode. In di Zitt van dr Nationalsozialismus vorloore völl Mänsche hön Lääve, di janet als Jüdde ajöseeh wäde sollte.

No öt Jesetz es dä önö Jüdd, däm sing Mamm önö Jüdd es övv dä, dä no di Rejele en dr Jlaube als Jüdd opjönomme wood. Dat Jesetz wood zwar ö paar Mol jöändert, leed sisch ävver en ön neu Form net dörchsetze.

Dr Jüdd zeechnet dr Jlaube a enne Jott us, wat als Monotheismus bözeechned weed. Dä orthodoxe Deel van di Relijium sätt, dat Jott och hüü z Dach noch an d Wält aktiv metwerkd, watt ävver va angere jüddische Richtunge angisch jeseeh weed. 
D Jüdde hand önö Jlaube, dä op di Traditiune van öt jüddisch Volk opbouwd un alljömeinjültisch neerjölaad. Öt jitt ke Dogma, däm net weersproche wäde darf.

Als övvichstes Jösetz steeht, dat Jott övver alles steehd. Usserdäm weed dorop häjöwässe, dat ö janz Volk dobeij woch, als önö Bond tösche Jott un d Mänsche entstange es.

Kikkt mo sisch ald Bösch a, dann vängd mo, dat öt döck d Jüdde an dr Krach jäng. D schlämmste Zitt hand d Jüdde ävver em Dreide Reich erlävvd, als bo 30 % van dö damols jözallde kanpp 17 Milliun Jüdde op d Wält öt Lääve vorloore un ömbraad wode wore. Dö meetzde storve ä Konzentratiunslajer wi Konzentratiunslajer Auschwitz, ävver och ä klenger Lager wi öt Konzentratiunslajer Barth storve jruuße Zaahle a Jüdde.




#Article 816: Johann Schwarzer (171 words)


Johann Schwarzer (* 30. Aujust 1880 ä Jauernig, Österreichisch Schlesie; † 10. Oktober 1914 em Ischde Weltkresch) woch önö Fotojraf us Österreich, dä Filme maade un d ischde Filmproduktiunsjösellschaff Saturn-Film en dat Land jründe. Hä maade tösche 1906 un 1910 övver 50 erotische Filme.

Schwarzer trock us Österreichisch Schlesie no Wien un liirde do öt Fotojrafire. Ussderdäm wood hä Chemiker. Si Jeld vordeende Schwarzer no ön kotte Zitt domet, Lüüh z fotojrafire un Jruußopnahme va Persune, sujönannde Porträts, z maache. Ävver och Aktfotos jöhoote zo di Belder, di jövrood wore un häm Knöpp braate. Vöör Hääreovende maade hä kotte Filme met puddelnakße Vraue. Di ischde Erotikfilme entstänge. Öm net Schwazzjeld z vordeene, melde hä ön Filmproduktiunsjösellschaff a, di hä Saturn-Film nannd. Sö böstäng mä us enn Persun, häm sälvs. Met d Saturn-Film driihnde hä 52 erotische Filme, doronger dr Film Am Sklaavemaad. 1910 jäng Saturn-Film kapott un Schwarzer vorloohr si Werk.

Als dr Ischde Weltkresch 1914 usbroch, wood hä jötrocke. Johann Schwarzer vorloohr ä enn van d ischde Schlachte si Lääve.




#Article 817: Roundhay Garden Scene (172 words)


Roundhay Garden Scene es önö Stommfilm, dä dr Ärvänger Louis Le Prince em Joohr 1888 jömaad had. Öt es dr äldste erhalde Film.

Dä Film es mä 2 Sekunde lang un jädde Sekund wode 12 Belder jömaad. Hä soll am 14. Oktober 1889 ä Änglandt jömaad wode se. Jözeechd wäde Adolphe Le Prince, Sarah Whitley, Joseph Whitley un Harriet Hartley en önö Jaade.

Em Joohr 1935 woode di vorblävve Stöcker van dä Film van öt National Science Museum, London opjöbässert. Dodörch entstäng önö film met ön Längde va 2,11 Sekunde. Angisch als beij Filme wi dä spiir jödriihnde Film D Werkslüüh vorlosse öt Werk van Lumières wood dä Film op Papier opjönomme. Van dä Film send mä noch nojömaade Opnahme erhalde.

Öt es övverlävverd, dat, kott nodäm dä Film jödriihnt wood, enn van di Schauspeller, Sarah Robinson Whitley, di Schweiermamm van Louis Le Prince, jöstorve es.

Am 16. September 1890 woch Louis op dr Wäch, öm sing Maschin zm Filme aazömelde. Hä koom ni a. Zwei Joohr spiidr wood hä duud opvonge.




#Article 818: Panzerkreuzer Potemkin (441 words)


Panzerkreuzer Potemkin  es önö Stommfilm us Russland. Hä entstäng em Joohr 1925. Singe Rejisseur woch Sergei Eisenstein.

Dä ä 5 Akte ongerdeelde Film böschriivd di Situatiun, di zo dr Opstand ä Russland em Joohr 1905 vüührt, dä dann zr Russische Revolutiun weed.

D Soldate op öt Schlachtscheff Potemkin vüühre ö schläät Lääve. Sö mösse hell werke un send koom op öt Land. Als sö wärm öns va Made zorsatze Vleesch keue solle, mucke sö op. „Weer vresse dat net!“, es dat, watt di Scheffsövvischde z hüüre kriije. Di kikke sisch dat Vleesch a un saare, da töt jott wör.

Dr Kapitän had d Naaß voll un well sing Lüüh zeeje, dat hä z saare had. Hä böschlössd, ö paar Mann erschösse z losse. Di wäde an önö Eck van öt Scheff onger ö Doch jödeut un anger Matrose sölle met hön Jewähre op di zojödäckd Lüüh schösse. Di Matrose halde ävver zösamme un öt jitt ön Meuterei. D Matrose övvernämme dat Scheff. Beij di Meuterei weed önö Matros, Wakulintschuk, erschooße.

Dr Panzerkreuzer Potemkin kütt no Odessa. Op d Hafenmol weed d Lisch va Wakulintschuk, en ö kleng Zält opjöwaahrd. Öt Volk kütt, öm vöör häm z bäähne. Di Lüüh vaa Odessa halde zo d Matrose un vorsöcke dönö z helpe, bränge Läävensmeddele op öt Scheff un truure öm dä duude Matros.

D Armee röckt a un well wärm di jöwände Ochdnung no Odessa bränge. Op d lang Trapp va Odessa treffe di Soldate met Jöwähre op dat Volk. Oohne lang z waade, schösse sö op alles, watt hönö en dr Wääch kütt. Völl Mänsche sterve. Bökannd es di Szeen, wo ö Mamm met Kengerwarel van di Kowele jötroffe weed un stirvd. Dat Kengk en dr Kengerwarel rolld di Trapp örav.

Di Matrose op dr Panzerkreuzer Potemkin send en ön anger Jövaahr. D janze Marine röckd a, öm öt Scheff z böschösse. Als d Potemkin un di anger Marinescheffe opee zorase, entscheede di Matrose en di anger Marinescheffe, dat op d Potemkin hör Brööhr send un kenne Schoss välld.

Eisenstein vorsöckd, di Mänsche, di sisch dä Film bökikke, zo ön Reaktiun z brenge. Sö solle net mä di Belder see, sö solle och entscheede, dat dat, watt di Matruse jödooh hand, öt Richtije woch. Sö solle Positiun böträcke.

Dä Film had komm Persune, di ön jrüüßere Roll spelle. Öt jeed öm Tüpe, wi di Matrose, wi di Vührer van öt Scheff un öt Volk. 

Panzerkreuzer Potemkin wood enne van d bökanndste Filme us di Zitt. Hä wood damols net mä ä Russland jözeechd, auch usserhalb va Russland koom hä en d Kinos. Eisenstein wood dörch dä Film op d janze Wält bökannd.




#Article 819: Saubaach (113 words)


Dr Saubaach es önö Baach en d Städteregiun Oche. Öt es önö Zofloss van d Inde.

Dr Saubaach entsprengd em Propsteier Wald tösche öt Stolberjer Stadtdeel Atsch un Vorluutehee, ö kleng Städtche, dat op Huchdütsch Verlautenheide heechd.

Dä Baach, dä si Wasser us 7 Siife kitt, had ön Längde van 7,4 Kilometer un läufd dann en d Inde. Kott bövöör hä do akütt, paßßeerd dr Saubaach Aavraumhalde van d Stolberjer Jlaaßhött Vegla suwi ö Kali-Wärk. Dobeij nämmd dat Wasser völl Chemikalie Humin- un Salzsüür suwi Schwefelwasserstoffvorbängunge) op. Dodörch weed dr Saubaach ärch düster, bo schwazz un stenke deed dat Wasser och noch. Dat es dr Jrond, wisu dr Saubaach singe Naam kräje had.




#Article 820: Kirstie Alley (119 words)


Kirstie Louise Alley (* 12. Januar 1951 ä Wichita, Kansas) es ön Schauspellerin us d USA.

Em Joohr 2005 joov Kirstie Alley öt Boch „ How To Lose Your Ass and Regain Your Life”.

Kirstie ischde Roll en önö Film woch em Joohr 1981/82 en „Die Böjeechnung“ (One more chance) onger dö Rejii va Sam Firstenberg. Spiir kutt mo sö en dr Kinofilm Startrack II see. Sö wood zwar jövrood, övv sö och ösun Roll en „Startrack III“ spelle wööhl ävver do wood mo sisch net eenich. Kirstie wooch en „Fackeln im Sturm“ z see.

Kirstie Alley es lang Joohre beij d Scientology aktiv.

Z Iihre va Kirstie Louise Alley wood önö Stär op dr Walk of Fame aajöbraad.




#Article 821: Pelagius II. (133 words)


Pelagius II. woch tösche dr  26. November 579 un dr 7. Februar 590 önö Bischoff va Rom. Papst woode di Bischöff va Rom zo di Zitt noch net jönannd. Pelagius II. wood zwar ä Rom jöboore, singe Papp Wunigild woch ävver önö Jote.

Als hä no singe Vörjänger Benedikt I. zm Bischoff jöwäähld wood, stänge d Langobarde vöör Rom un vorsoote, d Stadt ä z nämme. Byzanz, va däm hä sisch Hölp erhoffde, däng ä sing Oohre z winnich. Us dä Jrond vroode hä d Franke, övv sö häm helpe kütte. Di dänge ävver nüüß vöör häm.

Ä sing Zitt als Bischoff veel dr Bouw van dr Altar övver öt Petersjraav suwi van d Kerch S. Lorenzo Fuori le Mura.

Pelagius II. storv a d Pest. Gregor I. wood neue Bischoff va Rom. 




#Article 822: Dayton (261 words)


]
Dayton es ön Stadt en d US un litt em Bundesstaat Ohio. Öm d 160.000 Mänsche läävde do em Joohr 2004.

Dayton litt em Tal van dr Great Miami River un domet nördlich va Cincinnati un südlich va Toledo. Columbus es em Oste.

Am 1. April 1796 koome 12 Lüüh en di Jäjend un hand domet dr Jrondsteeh vöör Dayton jölaad. Beij hön Reis va Cincinnati us troffe sö an di Stell Indianer un entschlosse sich, do, wo hüü d St. Clair Street es, z bliive. 1805 kräät Dayton dr Naam no Jonathan Dayton, dä em Onaavhängichkeetskresch önö huhe Soldat woch un dono en d Politik jäng. 

Dayton wood och bökannd dodörch, dat en d Stadt vreuer d Brööhr Wright jöläävd hand.

Öt Volk ä Dayton jäng öt en d ischde 100 Joohr jott un sö hodde jönoch Jeld en d Teisch. Zo ön Katastroph koom öt em Joohr 1913, als jruuße Deeler van d Stadt onger Wasser stänge. Dr Great Miami River woch övver d Ufer jöjange. Dono woode völl Dämm jöbouwd.

Vam 1. bes zm 21. November 1995 troffe sisch dr Serbe Slobodan Milošević, dr Kroat Franjo Tudjman, un dr Bosnier Alija Izetbegović suwi dr US-Ongerhändler Richard Holbrooke ä Dayton, öm ön Eenijung em Kresch tösche di Staate zö vorhandele. Sö ongerzeechnede am 14. Dezember ä Paris dat ä Dayton usjöhandelnde Aavkomme, öt sujönannte Dayton-Aavkomme.

Dayton had en d leitzde Joohre mi un mi Äwonner vorloore. Völl Hüser stond lääch un jruuße Stöcker van d Stadt woode aavjöresse, damet di vorlosse Hüüser kenne Ongerschlopf vöör Vorbrecher se kutt.




#Article 823: Leonardo da Vinci (1356 words)


Leonardo da Vinci (* 15. Aprel 1452 ä Anchiano beij Vinci; † 2. Mai 1519 op öt Schloss Clos Lucé, Amboise. Eejentlich hosch hä Leonardo di ser Piero. Hä woch Möler, Beldhouwer, Architekt, Anatom, Mechaniker, Ingenieur un och noch Naturfilosof. 

Leonardo koom us ön jruuße Famelisch. Singe Papp woch Piero da Vinci, wobeij dä Zosatz da Vinci dorop häwiißd, dat di Persun us dä Ocht Vinci kütt. Piero woch viirmol vorhiirod un kräät no Leonardo noch 9 Sööhn un zwei Dööhtisch. Leonardos Mamm woch dö Sklavin Caterina, di ön Zitt lang beij Piero da Vinci wonnde, spiir d Famelisch vorlosse had un önö angere Mann us Vinci hiirode. Met däm kräät sö noch 5 Kenger. Leonardo bleed ävver beij Piero da Vinci.

Leonardo maade sing Liihr beij dr Bildhouwer Verrocchio, dä damols zo enne van d beijdste zalld. He vobraad hä d Joohre tösche 1470 un 1477.

Am Äng van sing Liihr hood Leonardo ävver net beij Verrocchio op. Hä bleed un sing ischde Belder entstänge. Dozo zälld d Dööf Christi, ö Beld, dat hä zösamme met Verrocchio 1475 molde. Watt hä an dat Beld jönau jömold had, es schwoch z saare, da mo dat Orijinalbeld met Ölvärv övermold had. Ön Technik, di Leonardo usszeechnet, Jesechter weech z zeechne, vängd sisch ävver an ö paar Stelle.

Va 1472 a vängd mo dr Naam va Leonardo en d St.-Lukas-Gilde, önö Molerverein. Do werkde hä un di anger Moler böschrävve häm als önö vröndliche jonge Mann, dä ävver och d Rauh jäähr hod. En ö ald Boch steehd övver häm: Wenn dö alleen bes, weeds dö dich janz jöhüüre.

En öt Joohr 1476 veel önö Vörvall, dä vöör Jerich lande. Leonardo wood vörjöworpe, önö Homo z see un sisch an önö 17 jöhrije Jong vorjange z ha. Leonardo kutt dat ävver ni nojöwässe wäde.

Leonardo ongerscheed sisch va anger Moler us di Zitt dodörch, dat hä sing Belder an d Natur apaaßde un net mä vorsood, Modele z kopiire. Us di Zitt stammd si ischde Beld Arnolandschaff vam 5. Aujust 1473, dat hä ongerzeechnet had.
Em Joohr 1477 hod Leonardo Flupp. Hä vong ä Lorenzo I. de’ Medici enne, dä Jeld jönoch hod, öm häm z bözaahle, damet hä mole kutt. En di Zitt entstänge Leonardos ischde bökannde Belder, wi Madonna Benois un Ginevra de’ Bencis. 1481 woch Leonardo at ösu bökannd, dat hä önö ischde Opdrach vöör ö Altarbeld kräät. Em Kluster San Donato molde hä Öt Aabäähne van d Hellije Drei Könnije. Völl Jeld vordeente hä domet ävver net, un hä woch vruuh, dat sisch 1481/1482 d Möjelichkeed boohn, vöör d Famelisch Sforza z mole.

D Medici hodde Leonardo an dr Hoff van d Sforza emfoohle un Leonardo woch vruuh, ön Stell jövonge z ha. Önö Breef, dä öt häm leeter maache soll, ön jooh Ställ z vänge, weeßt dorop hen, dat hä sisch jott met Technik uskännd un mä am Äng stäng, dat hä önö jooe Moler es. Beedes holp häm. So molde Leonardo völl Belder z aktuell Anläss wi z. B. d Huchzitt va Gian Galeazzo un Isabella von Aragón, ävver och Büühnebelder stammde us sing Väähr. 

Als tösche 1484 un 1485 d Pest ä Mailand öm sisch jreff, maade hä Plän, wi mo dr Kanal vorbessere kutt. Leonardo stalld vass, dat Dreck un Möll vöör d Krankheed vorantwortlich wore un hä orjaniseerde d ischde Möllabvuuhr va Mailand.

Sing Plän, dr Dom ä Mailand z vorbessere, koome ävver net ösu jott a, wi hä hoffde. Dorophen entworp hä d Plän vöör ö Baadehuuß. Jlichzittich vong hä a, sisch met dr Opbouw van dr Liiv z böschäfftije. Jeometri un Dünamik jöhood och zo di Denge, di häm dörch dr Kopp jänge. Watt häm net ä Rauh leed, woch sisch Jödanke dorövver z maache, wi sisch ä Pääd böwächd. Als hä aavong, övver öt Bearbeede va Brongße no z denke, stäng d jrüützde Brongßestatue, di öt zo d damalije Zitt joov, nüüß mi em Wäch. Us Jeldmangel wood di Fijur dann ävver doch ni jöbouwd.

Vöör d Kersch San Francesco ä Mailand molde Leonardo ön Madonna en ön Jrotte. Dat ischde Beld, dat va häm jömold wood, wood ävver net akzepteert. Öt zeechd ön kald Hööhl un Jesus oohne Jold un Hellijesching. Dat Kattolische Dogma leed sujätt net zo. Dat Werk, dat tösche 1483 un 1486 entstäng wood ni jözeechd un steehd hüü em Louvre. Dat zweide Beld, dat dr Wonsch van dr Opdrachjävver entsproch, molde Leonardo tösche 1493 un 1508, ävver hä made öt net janz vädisch. Ambrogio de Predis molde dä zweide Deel. 

Ävver och anger Belder wi z. B. Madonna Litta un Dame mit dem Hermelin molde Leonardo ä di Zitt.

Ee van Leonardo bökanndste Belder entstäng tösche 1494 un 1498, „Öt leitzde Ovendmohl“.

En d Kersch Santa Maria delle Grazie molde Leonardo dat 8,8 m x 4,6 m jruuß Beld direkt op d Jipswand. Ludovico Sforza joov häm dä Opdrach dozo.

Em Dezember 1499 trock Leonardo zösamme met singe Vrönd Luca Pacioli no Venedich. Leonardo vorsood, do Werk z vänge, schaffde dat ävver net, su dat di zwei wiir no Florenz reiste. Leonardo bleed do bo ö Joohr en ö Kluster, vorsproch zwar, ö Altarbeld z mole, vong domet ävver net a. Naturwesseschafde maade häm mi Vreud. Iisch 1501 zeechde hä di Mönche van dat Kluster ö Beld, dat hä op önö Karton jözeechnet hod. Zwei anger Künstlere moolde dä Entworf vädisch un isch am Äng joov Leonardo dat Beld dr leitzde Schleff.

En d Joohre 1502 un 1503 reiste Leonardo als Ingenieur vöör dr Häzoch Cesare Borgias, vöör däm hä Kaate zeechnede un Kanäl bouwe leed, dörch Italie.

Als Leonardo 1503 wärm no Florenz zöröck koom, erheld hä dä Opdrach, vöör dr Palazzo Vecchio ö jruuß Beld van ön Schlacht z mole. Leonardo entscheed sisch, ö Beld van dr Siich van d Florentiner övver d Mailänder z mole. Hä werkde 2 Joohr an dr Entworf, un dä woch 1505, op Karton jözeechned, vädisch. Leonardo entweggelde ön neu Art un Wiiß, wi di Värve op d Wand opjöbraad wäde sollte. Dat fluppde zwar, ävver dat Beld jitt öt hüü z dachs net mi.

Tösche 1503 un 1506 werkde Leonardo d meetzde Zitt a si Beld Mona Lisa, dat, su nämmt mo a, Lisa del Giocondo zeecht. Häm jöveel dat Beld ösu jott, dat hä dat ni vorkoofd had. Isch no singe Duud koofde Franz I. va Frankreich dat 74 * 53 cm jruuß Beldche.

Als am 9. Juli 1504 Leonardos Papp stirvd, solld hä däm si Jeld ärve, ävver och sing Jeschwister woohle hörö Deel dova ha. Dat jäng vör Jerich un Leonardo woch vruuh, dat hä va Charles d'Amboise, däm dr französische Könnig Ludwig XII. als Vizekönnig ä Mailand äjesatze hod, önö Opdrach kräät. Ävver net mä mole dorf hä do, als Ingenieur woch hä och jövrood.

Leonardo vorsood sisch och noch ens an ön Reitsfijur, su wi sö vöör Joohre ä Brongße vörjeseeh woch. Ävver och desmol fluppde dat net. Sing Idee, all dat, watt d Mänsche wesse, opzöschriive, jölong och net. Als dann 1511 singe Jeldjävver Charles d'Amboise storv, trock Leonardo vöör ön kotte Zitt no Vaprio, wo önö Vrönd wonnde.

Giuliano II. de’ Medici, dr jöngere Broohr va Papst Leo X. reef Leonardo no Rom. Leonardo hod sisch erhoffd, dat hä ä Rom jott werke kütt, ävver dr Papst kutt häm net jott liihe, un önö Spetzel van Leo X. beluuhrde dat, watt hä made. Raffael un Michelangelo, di zo di Zitt och ä Rom werkde, hodde öt dojäje völl besser, kutte Leonardo ävver net ussstooh.

Leonardo woch vruuh, als hä no zwei Joohr wärm us Rom aavreise kutt. Dat Lääve en di Stadt jöveel häm net, un hä had mä ee Beld jömolt. D meetzde Zitt vorbraad hä domet, als Ingenieur z vrassele.

Giuliano II. de’ Medici storv am 17. Määz 1516 un Leonardo entscheed sisch no ö Treffe met dr französische Könnig Franz I. va Frankreich, sing leitzde Joohre ä Frankreich z vorbränge. Su reiste hä no Frankreich un vorbraad sing leitzde 2 Joohre äm Schloss Clos Lucé beij Amroise. Bes zo singe leitzde Daach plande un orjaniseerde hä Feste.

Leonardo storv am 2. Mai 1519.




#Total Article count: 822
#Total Word count: 199128