#Article 1: Kĩrĩnyaga (182 words)


Mũri wa Kiugo Kĩrĩnyaga uumĩte harĩ kiugo Nyaga kĩrĩa ũingi wakĩo nĩ Manyaganyaga kana Nyaganyaga. Kĩrĩma gĩa Kĩrĩnyaga kĩonekaga kĩrĩ na nyaga (Nyaganyaga)(gĩthwaĩri: madoadoa) nĩ toondũ wa ira (gĩthwaĩri: barafu) rĩrĩa rĩkoragwo rĩnyagĩĩte tũthũrũmũndũ-inĩ (peak) twa kĩrĩma kĩu. Kĩrĩnyaga nĩ kĩrĩma kĩrĩa kĩna nyaga (spotted mountain). Ira thĩinĩ wa Bũrũri wa Kĩrĩnyaga ũrĩa ũikaragwo ni Agĩkũyũ rĩonekaga o kĩrĩma-inĩ gĩa Kĩrĩnyaga. Nĩ ũndũ Agĩkũyũ metĩkĩtie Ngai aikaraga Kĩrĩma-inĩ gĩa Kĩrĩnyaga, hĩndĩ ĩrĩa matekwenda kũmũtengũra, mamwĩtaga Mwene-Nyaga

Kauntĩ ya Kĩrĩnyaga nĩ ĩmwe ya kauntĩ mĩrongo ĩna na mũgwanja cia bũrũri wa Kenya. Kauntĩ ya Kĩrĩnyaga oro hau nĩ ĩmwe ya kauntĩ cia bũrũri wa Mũgĩkũyũ na ĩikaragwo mũnõ mũno nĩ Agĩkũyũ. Kĩrĩnyaga ĩriganĩtie na Nyĩrĩ, Embu na Mũrang'a.
Nginya mwaka-inĩ wa 2017 kauntĩ ya Kĩrĩnyaga ĩtongooretio ni mangavana erĩ. Ngavana wa mbere wa Kĩrĩnyaga arĩ Joseph Ndathi. Ndathi - ũrĩa oimĩte Gĩcũgũ - arĩ ngavana kuma 2013 nginya 2017. Ngavana wa kerĩ wa Kĩrĩnyaga nĩ Ann Waigũrũ. Waigũrũ acagũrirwo kĩthurano-inĩ kĩa mweri wa kanana mwaka wa ngiri igĩrĩ na ikũmi na mũgwanja. Ann Waigũrũ nĩ ũmwe wa mangavana o erĩ atumia gũcagũrwo Kenya.




#Article 2: Gĩgĩkũyũ (527 words)


Gĩkũyũ nĩ ĩmwe ya thiomi cia kĩmerera bũrũri-inĩ wa kenya. kĩhumo gĩa rũthiomi rũrũ nĩ rũrĩrĩ rwa agĩkũyũ no nĩ rũthegeete ndũrũrĩ-inĩ iria cirĩ hakuhĩ na kĩrĩma kenya; icio nĩ amerũ, aembu, mbeere na tharaka nithi.

nĩ kũrĩ na iganda cia ũharũkia nyingĩ iria ikinyangia ndũmĩrĩri na rũthiomi rwa gĩkũyũ, ta ceceni cia kameme, tv ona hamwe miro mĩerũ ya nenda cia ũkinyanĩria nĩcibacĩrĩirie itara cia kwambararia rũthiomi; ta viusasa, youtube, facebook ..na ingĩ nyigĩ. ceceni cia tũmeme na tv iria irĩ ngumo mũno nĩ; inooro, kameme, coro, njata na mt kenya.

no kũrĩ na aini na andĩki mahũthagĩraga rũthiomi rũrũ. mũini ũrĩa wĩna ang'etia aingĩ mũno gĩtara-inĩ kĩa youtube nĩ mũini wa nyĩmbo cia kĩgooco Cirũ wa GP ũrĩa rĩu (30dec2020) arĩ na ang'etia mirrioni mĩrongo ĩtano na inya (54 million views).na o ho, Nyĩimbo cia mũgithi nĩ irĩ na ngumo mũno, bendera ĩgĩtitikwo na ainĩ ta  samidoh, gatutura, salim young na angĩ aigĩ.

mwandĩki ũrĩa wandĩkĩte kĩbuku kĩrĩa kĩrahu mũno na rũthiomi rũrũ nĩ Ngũgĩ wa Thiong'o na kĩbuku gĩake Mũrogi wa Kagogo.

Mũigana wa thiomi cia Abĩrika nĩ gĩcunjĩ kĩmwe gĩa ithatũ gĩa thiomi ciothe cia thĩ. Imwe cia cio ciaragio mabũrũri-inĩ maingĩ nĩ andũ milioni nyingĩ no nĩ iteanĩirio na igakomererio nĩ thiomi cia ageni kwambĩrĩria mĩaka ya 1900 kĩambĩrĩria-inĩ. Nĩ ũndũ rũthiomi nĩ ruo rũkuuaga mũtũũrĩre wa andũ mwanya, thiomi ng’eni itingĩhota gũkuua mũtũũrĩre wa andũ a Abĩrika. Ũhũthĩri wa thiomi ng’eni mathukuru-inĩ ũrutaga ciana kwaga kwĩyona ũrĩa kwagĩrĩire kana kwĩrora na maitho ma ageni eene thiomi icio ng’eni cihũthĩraga.

Nĩ gũkoretwo na mĩcemanio mĩingĩ ya kwarĩrĩria ũkũria wa thiomi cia Afrika na ũhũthĩri wa cio mathomo-inĩ, no maũndũ macio matirĩ mahinga. Thiomi cia Abĩrika itirakũranĩra na thĩ hamwe na sayanisi ta ũrĩa ciagĩrĩirũo nĩ ũndũ arĩa athomu kaingĩ matiandĩkaga maũgĩ mao na thiomi icio. Tondũ rũthiomi nĩ ikũmbĩ rĩa kĩririkano kĩa mũingĩ (Thiong'o, 1986) na nĩ gũkoretwo na ũteanĩria na wonoria wa ũgĩ kuma thiomi-inĩ cia Afrika hatarĩ gũciongerera ũgĩ mwerũ, mũicoi-nĩ Abĩrika ĩtigĩtwo na makũmbĩ iberi, tũkĩaria ma kana na ngerekano. Na tondũ ũgĩ ũrĩa woneka ndũcokagĩrĩra thiomi cia Abĩrika nĩ ũndũ nĩ iteanĩirio, gĩthomo kĩa Abĩrika gĩtirĩ irĩ kana irĩĩri cia bata. Ĩndĩ, o na kwĩ na ikwĩro ta icio, mũng’eng’ano wa gũkũria thiomi cia Afrika nĩ wambĩrĩirie na wĩra ũyũ wa bata no mũhaka ũrĩke tondũ gũtirĩ mũndũ ũngĩhota kũgirĩrĩria rĩciria kahinda ka rĩo ge gakinyu.

Abirika ĩ thiomi makĩria ma 2,000, iria arĩ gĩcunjĩ kĩmwe gĩa ithatũ gĩa thiomi ciothe cia thĩ. Thiomi imwe cia Abirika ta Gĩthwaĩri kwa mũhiano, kĩrĩa kĩaragio mabũrũriinĩ maingĩ ma Abirika ya Irathĩro na Abirika ya Gatagatĩ, ciaragio nĩ andũ makĩria ma mirioni 50.

O na thiomi icio ikiaragio nĩ andũ aingĩ ũguo, ti cio ithomithanagia mathukuruinĩ na o na itithomagwo mabũrũriinĩ maingĩ ma Abirika. Gĩtũmi kĩmwe gĩa thiomi ici kwaga gũthomithania kana gũthomwo mathukuruinĩ ma Abirika nĩ gũkomererio nĩ thiomi cia gĩkoronĩ kuma kĩambĩrĩria kĩa mĩaka ya 1900, na gĩtũmi kĩngĩ nĩ gũteanĩrio nĩ thirikari cia Abirika kuma cianyita “wĩyathi” kwambĩrĩria mũico wa mĩaka ya 1950. Nĩ guo tũmeye wega kĩrĩa gĩtũmaga thiomi cia Abirika iteanĩrio ũguo, no mũhaka tũikie maitho harĩ hithitũrĩ ya thiomi cia Abirika kuma hĩndĩ ya gĩkoronĩ.




#Article 3: AIDS (155 words)


AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome) ni murimu uthukagia immune system. Mundu arinaguo nianyitagwo ni mirimu ingi na ihenya makiria. 

AIDS niyuragite makiria ya million 25 kuma mwaka wa 1981. Aids yamenyekire mwaka wa 5 June 1981. Andu million 38.6 makoragwo mari na HIV.

AIDS niyuragite andu million 3 na ti 570,000 ni ciana.

AIDS nigwatanagio 

riria mwana ekwonga nyina,na thakame, kimaimai(maimai) kiria kiumanaga njira ya uciari-ini pre-seminal fluid na mai maria maitagwo ni mundurume makuite mbegu.mai maria maumaga njira ya uciari ya mutumia(vaginal fluids).

Murimu uyu niutambagio ni andu aria mendete kugwatana na thutha, gukomania  athuri na atumia, sex ya kanua(oral sex) na thakame ina AIDS virus ihetwo mundu uria utari murwaru ona cindano iria ithecete mundu ari na AIDS. Ningi riria mutumia ari murwaru agiciara kana mutumia akiongithia mwana.

riria andu mekumumunyana(deep kissing) na makiria andikorwo mena turonda tunini kanua tungi ona maundu atamenyags ens tuo. kwa uguo niwega kwimenyereera na njira o ciothe.  




#Article 4: Kenya (529 words)


Bururi wa Kenya wĩ thiinĩ ya Abĩrika ya mwena wa itherero. Mwena wa rũgũrũ kũrĩ bũrũri wa Abyssinia  (Ethiopia), mwena wa itherero kũrĩ Bũrũri wa Somalia, naguo bũrũri wa Tanzania wĩ mwena wa mũhũro. Bũrũri wa Uganda wĩ mwena wa ithũiro na Sũdana irĩ mwena wa igũrũ rĩa Uganda na nĩhakanĩte na bũrũri wa Kenya.

Irĩa inene rĩa kĩhindĩ (Indian Ocean) rĩrĩ mwena wa rĩũmiro rĩa rĩũa kĩanda ya Somalia.

Bũrũri wa Kenya ni waheirwo wĩathi mwaka wa ngirĩ imwe magana kenda mĩrongo ĩtandatũ na ithatũ (1963) kũma thrikari ya Ngeretha (Britain). Mũthee Jomo Kenyatta nĩacokire akĩoya gĩti gĩa ũtongoria harĩa aikarire nginya mwaka wa ngirĩ imwe magana kenda mĩrongo mũgwanja na inyanya (1978). Unangĩkorwo nĩtwagĩire wĩathi Kenya no yathire na mbere na kwĩonera mathĩna maingĩ mũno makaria kũma kĩama kĩa ũtongoria nĩkio KANU. Nĩ kwarĩ na wakinai mũgagachũ kũmania na kũragwo kwa Pĩo Gama Pinto na J. M Kariũki moragani macio ni ma tũikaga marĩ ma gĩũteti (political).

ũteti mũtũgĩrĩrie bũrũri-inĩ wa kenya nĩ wa kĩamũingĩ na o ho bũrũri ũyũ no ũiyũkĩtie Ũharũrũkia wa mahinya (devolution).

icigo ni ici:

thiomi cia kĩbũrũri nĩ kĩngeretha na gĩthweri

nĩ kũrĩ na indo nyingĩ cia kwĩonera bũrũri-inĩ wa kenya, mĩũgĩre ya thĩĩ ta: mĩrĩma, mathũngũri, maria, mĩcigĩrĩra. Nyamũ ta: mĩrũthi, ndũĩga, nyũtũ, huria na njogu.

ĩtwĩka rĩa thama ya ngatata nĩ kĩgucĩrĩrio kĩnene kĩa ũgendi bũrũri-inĩ wa kenya na wa Tanzania.

cia kĩmerera

ingũki cia ndwari ta mũkingo, cholera, marĩria nĩ irĩ mwegeca mũnene mũna harĩ ũkũria wa kenya, no thutha ũyũ (2020/2021) nĩ kũrĩ mũrĩmũ wa rĩera corona ũrehete nditi nene mũtũrĩrĩ-inĩ wa akenya.

ingũki cia ngigĩ gũtharara mĩgũnda ona yo nĩ yonekanĩte ica ikũhĩ(2020). ona nditi ya kĩmera kĩraihu kĩa waagi wa mbura kenya yanacama.

kĩũteti

ũteti bũrũri-inĩ wa kenya kuuma wĩyathi-inĩ wake ona gwo nĩ ũcũngĩrĩirie nditi nyingĩ ta; ũragani, ũhahami na wanagi wa ng'ũndũ. itwĩka rĩa nduma biũ rũgano-inĩ rĩa kenya nĩ ngũi iria cia rũmĩrĩire gĩthurano kĩa 2007 ĩrĩa ya tigire andũ 1500 makuĩte na makĩria ma andũ 600,000 matarĩ wĩĩkaro.

ũndũire wa akenya ũrĩ na mĩtugo mĩingĩ ĩmwe ya kĩmerera na ĩngĩ ya kuuma mabũrũri mangĩ. imwe nĩ ta:

ngumbaco: ici nĩ ciama nini kaigĩ  ciũmbagwo na andũ a hũra ĩmwe kũrũmbũiya mĩhang'o yao. atumia a kanitha kana a itũũra, andũ a ndũthi, hamwe na arĩmi nĩ amwe arĩa makoragwo na ndereti ici. imwe cia mĩũngũrũrio iria citabanagio na ngumbaco ici nĩ; kuheana ngombo, kũbacĩrĩra gĩtatĩ(merry go round), kũcerera anyiti itemi(amemba) arwaru ona  mathiko. thutha ũyũ ngumbaco cia nduthi nĩ rorererio kaara nĩ ndukũrano cia ikundi ngurani makĩrũĩrĩra imaamo, ningĩ ngumbaco ici nĩ irebotetwo kũtharĩkira ahũra angĩ a bara thutha wa mũtino.

gĩtama kĩa ngumbaco ici kaingĩ gĩkoragwo ũtongoria ũhaana ũ; mwĩikarĩri gĩtĩ(chairman/chairman), mũramati kĩgĩna (treasurer), mwandĩki(secretary)

nyĩĩmbo cia reggea na bongo na gengetone reggea nĩ mũthemba wa nyĩĩmbo ciĩna kĩhumo bũrũri-inĩ wa Jamaica nacio bongo cirĩ mĩri Tanzania

mubiira wa magũrũ ona gwo nĩ ũrĩ endi aingĩ. na nĩ kũrĩ ngũcĩrĩrio nene harĩ mbĩtĩka cia rũraya, mũno Ngeretha. ningĩ matonyo mao nĩmetendwo mũno na mbeũ njĩthĩ ya kenya.

Agikuyu na hau gatene metikitie ati kwari mundu wetagwo Gikuyu na mutumia wake etagwo Mumbi. Andu aya eri metikitio ati nio maciarire ruriri rwa Gikuyu.




#Article 5: Terebiceni (915 words)


Terebiceni ni mūtambo ūtūmīkaga harī gūtūma ndūmīrīri cia mbica irathiī. Mītambo īno yambirie gūtūmīka mīaka-inī ya 1920s, no nīyaikarangire kahinda ītambītie kwendio kūrī ahūthīri. Thutha wa mbara ya kerī nene ya thī( World War II), kūrī mūtambo waumire ūrīa wahūthīkire mūno mabūrūri-inī ma Unite States na Britain. Mīaka-inī ya 1950s terebiceni nīyo yarī mūtambo ūrīa wahūthīkaga mūno gūkinyīra mūingī. Terebiceni cia marangi maingi ciambirie gutumika miaka-ini ya 1960s gitagati-ini. Thiku ici nowirorere mbica cioyetwo mbere niundu nikuri na indo cia kuiga mbica icio ta DVD, flash drives, CD na video recorders. Riu kwina njira njeru ya gukinyirio maundu kuri mutambo wa terebiceni kugerera digital transmission. 

Riu kuri mwaka wa 2017 nowirorere thiteceni nyingi muno uri guku bururi-ini. Kwina thiteceni cia maundu matiganite ta mohoro, mathako, uthuthuria, mahunjio, biashara ona iria cia maundu ma gukenia. Thiteceni irĩa nyingĩ ni cia andũ kĩũmbe. Cia mathako ni thiteceni ta Select Sport, Blitz, Select Sport 2, SS9 East,SuperSport 9 na Kwese Free Sport. Cia mohoro ni ta BBC Worrld News na KTN News TV. Ni kuri cia mahunjio ta Family TV, Hope TV, Sayare TV na Aviation TV. Thiteceni nyingi cia guku bururi-ini cinyitaniirie maundu maya hamwe. Thiteceni ici ni ta K24 TV, KU TV, KBC1, NTV, Meru TV, Heritage TV, Njata TV, KTS TV, KTN, Inooro TV, Gikuyu TV, Citizen TV, Baite TV, Kameme TV  na Y-254. Thiteceni ici ĩtangathaga na thiomi cia Gĩthũngũ (English), Gĩthwaeri (Kiswahili), rũthiomi rwa imwana nĩrũo Theng'i (Sheng) na thiomi ingi cia andu ngurani ngurani. Ruriri rwa gikuyu nirurathimiirwo gukorwo na thiteceni karundo ikimemerekia na ruthiomi rwao. Thiteceni ici ni ta Njata TV, Inooro TV, Gikuyu TV na Kameme TV. Thiteceni ici niihotithitie mundu o wothe wa ruriri gukorwo agikinyirwo ni maundu ona atekumenya wega thiomi ingi. 

Nie ndandika ni Kamara Ka-Wanjiru na njokerie ngatho Daniel Kinuthia wa Njau(innkeeper) ni kwambiriria kwandika uhoro wa terebiceni na ruthiomi ruru twendete. Mundu ungikorwo na undu wa kwongerera haha ndakaigwe e muhingiririe.

GŨTHOMITHIA CIANA MITUGO MIEGA TEREBICENI

Mũndũ o wothe nĩ akenagio nĩ mwana wĩna mĩtugo mĩega. Ũũ nĩgũkorwo atĩ ciana ina mĩtugo mĩega nĩ huthu gũikaranĩa nacio na ciana ici iheaga mũndũ gĩtĩyo kĩrĩa kĩmwagĩrĩire. Mwana wĩna mĩtugo mĩega nĩ ũhũthũ kũmũtaara na kũmũcokia njĩra ĩrĩa yagĩrĩire ũkĩringithania na mwana wĩna mĩtugo mĩũru. Kuma hĩndĩ ya tene Mũgĩkũyũ nĩ arĩ na njĩra irĩa athomithagia mwana gũkorwo ena mĩtugo mĩega hĩndĩ ciothe. Njĩra ĩmwe ĩrĩa yahũthĩragwo nĩ andũ agima kũrũta ciana ũria ciagĩrĩirwo nĩ gũkũra itariĩ yakoragwo ĩ kũmaganĩra ng’ano. Ng’ano ciaganagwo hĩndĩ ya hwainĩ rĩrĩa andũ maranyihia hwai. Andũ agima nĩo maikaragia ciana thĩ makamahe kĩrĩra makĩhũthira ng’ano. Ng’ano ici maita maingi cianetwo “ng’ano cia marimũ’ tondu maita maingi ciana nĩcietĩkagia andũ aria akũrũ kũmakiria na matingĩamenyire atĩ ng’ano icio ti ũhoro wa ma.

Ng’ano ciahũthĩkaga kũruta ciana gũkorwo me andũ mena mĩthiĩre ĩtarĩ na ũcuke. Rũgano rwa ũrĩa warũbũkũ ahenagia nyamũ ingĩ nĩguo eteithie we rwaheagwo ciana kũmonia atĩ ũngĩtuĩka hingo ciothe andũ nĩmekĩraga nganja maũndũ-inĩ maria wihokeirwo kana harĩa ũratuĩka nĩ ũhutanĩtie naho nĩkuonania atĩ ciĩko ciaku nĩ cia ũcuke. Ng’ano-inĩ nĩkuo gwakoragwo na motarii maũrĩa mũndũ agĩrĩirwo nĩgũikarania na aria angĩ. Nokuo mũndũ arutagwo mĩtugo ĩrĩa ĩtĩkĩrĩkĩte rũrĩrĩ-inĩ. Mũgĩkũyũ nĩekĩrĩiere mũno maũndũ ma ũndũire wake ta wathĩki, ũnyitnĩri, ũrũmwe na wohanĩri. Maũndũ maya mothe mathomithanagio kũhĩtũkĩra ng’ano na kĩrĩra kĩa rũrĩrĩ.

Ng’ano nocio ciatũmĩkaga gũthomithia ciana ũgi wa mũtũrĩre na mĩtugo ĩrĩa ĩkenagia andũ. Maũndũ ta kũgĩa na ũcamba, kũmenyerera igweta, gũthikĩrĩria na gwĩkĩrĩra motaaro ma arĩa anene gũgũkĩra nĩ mamwe ma maũgi macio. Ciana nĩ icanjamũkaga nĩ ng’ano icio na ikaigwa irĩ njega mũno. Mĩtũrĩre ĩrĩa yaikaragwo nĩ arĩa marerirwo na ng’ano icio nĩyonanagia atĩ ti itherũ ng’ano nĩciarĩ na ũhoti wa gũthomithia andũ mĩtugo yakwendeka na yagwĩtĩkĩrĩka nĩ rũrĩrĩ.

Mahinda magĩthiĩte macenjetiena o kinya mĩikarĩre mĩciĩ-inĩ ĩkagarũrũka. Ciana nyingĩ irĩ macukuru-inĩ igĩthoma nao aciari marĩ mawĩrainĩ magĩcaria ũboco wa kũrera na gũthomithia ciana. Mahinda magagĩkundera marĩa aciari na ciana monanaga na kũhota kwaranĩria. Ciana cia thikũ ici maita maingĩ irekora igĩcaria kĩrĩra kuuma ihumo ingĩ ta thimũ, arata aa marika mao ona karabiceni-inĩ. Nao andũ arĩa mena iheo mwanya mwanya ta arĩa mathondekaga gatuni magekĩra kio na makerutanĩria guthondeka mĩthako ĩra ingikenĩa ciana. Tutuni twa Disney films nĩ tumwe twa tũtunĩ tũrĩa tũĩkaine mũno na tũria tuonanagio mũno karabicenĩ-inĩ. Gatuni gaka ka Disney gakoragwo karongoreirie guthomithia ciana maũndũ maingĩ ta mĩtugo mĩega, gũikarania na andu na tũtuni tũngĩ tuthomithagia ciana maũndũ marĩa marahanĩka thĩ. Thinema-ici nĩcio ituĩkĩte cia kũgucĩrĩria ciana mũno tondũ ithondeketwo ci cĩa kũgucĩrĩria ciana.

O ũrĩa mahinda marathiĩ na ũtaramu ũgathie  ũkĩambatagĩra noguo kambuni irĩa irenda gũkorwo ikĩoa ikinya rĩa gũthomothia ciana maũndũ matiganĩte irathiĩ igĩũkaga na njĩra njerũ cia gũkinyanĩria kĩoneki kĩu. Andũ a marika ma nahau kabere magakĩũria ciuria kumana na motaaro na maũgĩ marĩa marakĩrutanwo thaa ici. No nao athomi makoiga atĩ o ihinda na maũndũ marĩo na atĩ kũringana na harĩa thĩ ĩkinyĩte ng’ano citingĩhota kũrũta ciana citũ mĩtugo mĩega. Nĩũndũ ũcio kambuni ta Disney nĩ igũthie  na mbere gũkorwo ikĩnyita itemi inene mũno hari ũreri wa ciana cia mahinda maya tũrĩ.

Televisheni guthamira Digital (Digital Migration)

Undu uria warehire mogaruruku maingi muno Kenya, ni mibango ya thirikari ya kwira TV ciother ithamire digital. Ona thutha wa mibango ino kuragwanwo nayo ni ene TV thirikari niyathire na mbere kuhinga miambo ya analogue. Hindi iyo nirio TV iria nene chiaregire kumemerekia ihinda ria thiku karundo makiregana na mibango iyo. Ona thengi ya kumenererio thirikari niyaregire gucoka thutha. Uthami uyu niwarehire mogaruruko maingi muno, na terebeni ikiongereka. 

Mwakaini wa ngiri igiri na ikumi na mugwamja






#Article 7: Usain Bolt (466 words)


Usain St. Leo Bolt (aciarĩtwo mweri 21, mweri wa August mwaka wa 1986) ni muteng'eri wa mahenya makuhĩ wa kuuma bururi wa Jamaica. Bolt nĩwe muhotani wa mahenya ma mita 100, mita 200 na mita 100 relay mathako-inĩ ma Olympics na ma IAAF World Athletics Championships. Ahootanire ihenya rĩrĩ rĩa relay hamwe na ateng'eri angĩ a Jamaica (Steve Mullings, Michael Frater na Asafa Powell). Niwe muteng'eri urĩa unyitĩrĩire rekondi cia mahenya ma mita 100 na 200, na ihinda rĩa sekondi 9.58 (mita 100) na sekondi 19.19 (mita 200). Aigire rekondi ici mahenya-ini ma IAAF World Athletics Championships mucii-ini munene wa Berlin, bururi-inĩ wa Germany, mweri uyu. Nowe unyitĩrĩire rekondi cia Olympics cia mahenya ma mita 100 (sekondi 9.69) na mita 200 (sekondi 19.30), iria aigire mathako-inĩ ma Summer Olympics mweri wa August mwaka wa 2008, muciĩ-inĩ munene wa Beijing, bururi-inĩ wa China. Hamwe na ateng'eri angĩ a kwao (Nesta Carter, Michael Frater na Asafa Powell), nĩahootire ihenya ria mita 100 relay na akĩiga rekondi ya sekondi 37.10, mathako-inĩ o macio.

Usain Bolt nĩwe wa mbere kuhotana mahenya-inĩ ma mita 100 na 200 gĩikaro-inĩ kĩmwe kĩa Olympics kuuma mwaka wa 1984, rĩrĩa Carl Lewis wa Amerika atuĩkire mundu murume wa mbere kuhotana
inĩ matatu gĩikaro-inĩ kimwe. Bolt nowe wa mbere kuiga rekondi cia mita 100 na 200 gĩikaro-inĩ kĩmwe kĩa Olympics, na wa mbere gucinyitĩrĩra hĩndĩ ĩmwe kuuma Don Quarrie, muteng'eri o ungĩ kuuma Jamaica, urĩa wacinyitĩrĩire mwaka-inĩ wa 1974. Nĩ-undu woguo, njorua ĩno ya mahenya makuhĩ ĩheetwo rĩtwa rĩa itheru Lightning Bolt (Ruheni) nĩ andu aingĩ.

Atanagĩa uhotani uyu na rekondi ici, Bolt nĩarĩkĩtie kuonania uhoti wake mahenya-inĩ na kugĩa thahabu ya mita 200 mathako-inĩ ma World Junior Championships mwaka-inĩ wa 2002, na rĩngĩ mwaka-inĩ wa 2003 mathako-inĩ o macio. Mwaka-inĩ wa 2004, hĩndĩ ya mathako ma CARIFTA bururĩ-inĩ wa Bermuda, Bolt nĩ atuĩkire muteng´eri wa mbere wa mĩaka mĩnini guteng´era ihenya ma mita 200 na ihinda rĩa thĩ ya sekondi 20. Ahootire rekondi ya Roy Martin na akĩiga yake ya sekondi 19.93. Kuuma hĩndĩ ĩo nĩ athiĩte na mbere gukorwo arĩ muteng'eri njorua. Mwaka wa 2007 nĩ atuĩkire wa kerĩ mahenya-inĩ ma mita 200 na 100 relay mathako-inĩ ma IAAF World Athletics Championships muciĩ-inĩ munene wa Osaka, bururi wa Japan.

Mwaka wa 2008, mweri 31 mweri wa May, nĩ rĩrĩo aigire rekondi yake ya mbere ya mita 100 na ihinda rĩa 9.72. Ahootire rekondi ya Asafa Powell, Mujamaica o take, ĩrĩa yarĩ ya sekondi 9.74. Rekondi ĩno nĩyo acokire kuhota hĩndĩ ya mathako ma Olympics ya 2008, na rĩngĩ mathako-inĩ ya World Championships mweri uyu. Ahootire rekondi ya mita 200 rita rĩa mbere mathako-inĩ ma Olympics kurĩa Beijing, rĩrĩa ahĩtukire rekondi ya muteng'eri Michael Johnson ya sekondi 19.32, ĩrĩa aigĩte mathako-inĩ ma Summer Olympics mwaka wa 1996. Rekondi ĩno amĩhootire mathako-inĩ ma Berlin mweri uyu.




#Article 8: Thimo cia gĩgĩkũyũ (163 words)


Gwĩ thimo nyingĩ cia Gikűyű imwe cia tene na ingĩ njerű

Űtuĩria wa Thimo

Kwĩ űtuĩria műingĩ wĩkĩtwo wa thimo. Űtuĩria űmwe wonanĩtie atĩ thimo ciroraga űndű na miena itatatű: miena ĩrĩ ĩrakararania na űgĩ wa gatagati wa miena inyo ĩri[1].  Nĩ wega kumenya thimo ĩria uratűmira ĩraro űndű na mũbarĩre űrĩkű.

Kũgeria na kũhitia, ni mwikire ũtomagirwo harĩ maũndũ matari na ũũgĩ mũiganu. Mwikire ũyũ na thimo Kũgeria nĩ Kũhota  ciĩ mũbarĩre wa maũndu ũrakararania, Kũgeria na Kũhota kana kũhitia ni mubarire wa gatatagi.

ũtũmĩri na ũthodeki wa thimo no ũtethio ni kũramata ũũgĩ wa thimo. ũtuaria wĩkitwo ni wonanĩtie ũria thiorĩ cia kũramata ũũgĩ ĩgĩtethia  ũũgĩ wa nduire(indigenous) wa Kĩabirica [2]. Modeli(Mĩhianano) ĩyo ĩna [2], ĩtumagĩrwo na ũũgĩ wothe na thiomi cia Gikuyu ĩtira ngĩrani na Űtuĩria wa jumla. ũũgĩ no ũtethie kũhanyũkia wĩki wa maũndũ .

Űtuĩria wa kwonania ũria thimo ingĩtumĩrwo na njira kithayathi [3] wonanitie thimo cia ũmbuguiro  no itetihiririe na kũrehe maendereo. Thimo no citumirwo kuramata ũũgĩ.




#Article 9: Thayathi na teknoloji (392 words)


kwĩ tekinorojĩ nyingĩ itũmagĩrwo nĩ andũ ta kameme, terebiceni, thimũ, ngari, komputa na netiwaki. Tekinorojĩ ĩtumaga wira ũhuthe. Teknoloji ĩtumarigira ũũgĩ wa thayathi gũthodeka macini na indo iria ĩtumagirwo kũruta wira.

ũũgĩ wa thayathi ũmancte na ũtuĩria  ũria  ũkoretwo ugĩkwo ni andu miaka mĩigĩ mĩhĩtũku. Mathomo ma thayathi ni ta mathabu, kemu, bayorojĩ, ũramati ũũgĩ (knowledge management), injiniarini (engineering) na kombuita(Computer). 

kameme ni mũthemba wa macini iria itũmagira huho cia heni kana thitima.Heni ici cĩumaga thiteceni ya gũtagatha igathia nginya igakinya tũmemeini.

Macindano ma Tekinoronjĩ

Teknorojĩ ĩria ĩrutaga wira ũmwe  kana ũkũhanĩrĩrie   nĩ icindanaga. Tekinoronjĩ ĩria ya Cinda nĩ ĩtũmagirwo mũno nĩ andũ  tondũ wa mawega maingi mayao, kũrĩiria cĩa cidwo. 

Gerekano ya macindano ma  tekinorojĩ nĩ digital ĩrĩa ĩcidĩate ya  Analogu.  Ni ũndũ wa Tekinoronjĩ gũcindana nĩ kũrĩ marika ma Teknoroji, ta netiwaki ya thimũ cia mobailo nĩ kũri rika rĩambere (1G), rĩa kerĩ (2G), rĩa gatatũ(3G) na rĩa Kana(4G).

Tekinoronjĩ Njeru

Tekinoronjĩ njeru ikoragwo na ngoro tondũ andũ matikoragwo mamenyete wega ngũcithondeka, na nĩ mendaga gũcokia mbia ira matũmire ũtuĩriani na ũthondeki.

Muthiore wa S

Tekinoronjĩ ya mũkaano yarĩkia gűthugudwo nyagĩrĩra ĩrűmĩrira műthiore űkuhĩrĩrie ndemwa ya S. Kiambiria Tekinoronjĩ ĩkűraga kahora, ĩgacoka ĩgakűra na ihenya műno, műiconi ĩgacoka ikajia gűkűra kahora.  Gűkűra  gwa Tekinoronjĩ nĩ kũga nĩ ĩrathia na mbere kwagĩrira.

Ciambĩki paradigm cia Tekinoronjĩ

Dosi nĩ athondekire ũhoro wa Ciambiki cia Tekinoronjĩ agĩtumira ngerekano ya Ciambĩki cia thayathi. Aũgire Ciambĩki cia Tekinoronjĩ nĩ mũrorore wa kuma na nja ma mathĩna marĩa methagirwo anja nĩgetha Tekinoronjĩ   ĩthondekwo, na mũhianano kana pattern ĩria ĩtũmagĩrwo kũria ciũria nĩngetha anja cia mathĩna maya cionekane[1].

Andu kana kambuni ikiruta gũthondeka Tekinoronjĩ ni merutaga ũhoro wa kiambiki gia Tekinoronjĩ ira marenda gũthondeka.

Ũguũki wa Tekinoronjĩ

Ũguũki ũtũmagĩrwo kuonania ũrĩa tekinoronjĩ ĩgũthia na mbere na gũkura kana kwagĩrĩra oũrĩa kahinda karathie na mbere. kwĩ mitaratara mĩangi ĩtũmigirwo gwĩka ũthuthuria ũyũ. Mũtaratara ũmwe ũthondeketwo mũthingiinĩ wa műkinyaniria wa Porter(Mahinya matano ma Porter) ũkoragwo na framewaki ya ũgangarũki tekiniko, thithitemu thiori, na grafu ĩna ndaĩmensoni cia mũnyororo wa kiene na tekinoronjĩ mwanya mwanya [2]. Mũtaratara  ũyũ ũtũmagirwo gũthondeka mapu ya bara ya kũĩgereria ũria Tekinoronjĩ ĩgĩkũra. Kwĩ ũguũki  wa tekinoronjĩ  na wa  ũguũki  wa Biacara

Kambuni kana mundu kugia na tekinoronjĩ njeru

Kambuni kana mundu angienda tekinoronjĩ njeru akoragũo na njira ithatu cia guika uguo: Kũhamia tekinoronjĩ, kwigerenia na aria moĩ guthondeka tekinoronjĩ kana gutumira inovacioni.

Kuria kugwete




#Article 10: Ũramati ũũgĩ (182 words)


kũma otene ũũgĩ ũkoretwo ũgĩthodekwa na njira ya kũgeria na kũhitia (trial and error).  ũũ nigwo maũũgi Maigi majagĩrĩria.  Kahinda tũrĩ nĩ kũgĩte na njira  iratũmĩra thiori cia kuramata ũũgi cia kithayathi.

Kĩambĩrĩria

ũramati  ũũgĩ wanjĩrĩrio ni Polanyi ũrĩa wa thungudire ithugunda rĩa ũũgĩ gũkorwo wĩ wa mĩthemba ĩrĩ: ũũgĩ mũtaũkanu (explicit) na ũũgĩ ũtataũkanite(tacit). Thutha ũcio ithugundo rĩri ni rĩtumĩritwo gũthodeka thiori ya uria maũũgi maya meri ma gĩĩ garũrwo[1]. Kwi njira inya cia mugarũrire (conversion)  wa maũũgĩ:

ũramati wa ũũgĩ no ũrorwo na mwena wa ati ni tekinoroji. Tekinorojĩ ni ũũgĩ wa kũhũthia wira [2]. ũũgĩ ni hinya na mũndũ gũkorwo ena ũũgĩ  mwega no aũtũmire gwika maũdũ manene. ũtũria ũria ũrekwo wa kũramata ũũgĩ ũgĩ faulu no urehe ũtiganu munene.

ũramati wa ũũgĩ ni muthiyu na mbere na yunibathiti  imwe cia Kenya ta yunibathĩtĩ koreji Kisii  nĩyajĩte digiri ya iguru ya muthemba ũyũ. 

Thirikari ya Kenya onayo nĩyajĩte gwikirira ũramati wa ũũgĩ ĩkienda Kenya  ĩgĩe na ũcumi wa ũũgĩ. Mabũruri maria mathĩĩte na mbere ni mekagĩrĩra nditi gũtuwa maũcuumi mao  ma ũũgĩ ũrĩa ũrehagwo na ũramata wa ũũgĩ.

ciathĩrĩro




#Article 11: Mathomo ma kombuita thayathi (141 words)


Kĩambĩrĩria

Mathomo ma Kombuita thayathi ota thayathi iria igĩ ithomagwo  ūhoro wa  ciumo cia iyūndu (phenomena) iria itūma Kombuita irute wĩra. Nĩcio mūthigi wa tekinoronjĩ iria  ihana cĩega cia Kombuita. Kombuita ikoragwo na tekinoronjĩ igiri : sofutiwea na Handiwea.

Software ni watho uria kombuita irumagirira.Hardware ni indo cia mekanikal, electronic na tekinoroji ta ĩcio ĩria ituma software irute wira.

Hithitorĩ ya Kombuita

Ni andu  angĩ marutire wĩra ma guthondeka kihumo gia Kombuita. Charles Barbage gutuika niwe ithe wa Kombuita, kana ni wira wake kihumo ya Kombuita[1]. Charles barbage ni athodekire Kombuita yari electro-mechanikal.

Hithitori mathomo ma Kombuita thayathi

kothi cia Komputa thayathi nĩ:

 
Mathomo makonia kombuita




#Article 12: Mahinya matano ma Porter (134 words)


Mahinya matano ma Porter

Porter nĩ Brobetha na mũtwiria wa yunibaciti ya Havard, cukuru wa biacara. Nĩ athondekire műkinyaniria(strategy) atĩ kwĩ  Mahinya  matano matindĩkanaga thiĩna wa ĩharo cĩa macindano ma biacara na teknorojĩ. Ũhoro ũyũ wandikitwo ibuku riake rina ũkirathi[2]. Műkinyaniria ũyũ wa Porter nĩhũthagĩrwo mũno biacarainĩ. Mahinya maya nĩ hinya wa aguri gũthogora makĩ gura, hinya wa endia makienderia biacara, hinya wa ithodekwo njeheria, ici ni indo iria ĩninagirara ĩria ĩngĩ thoko. Ngerekano ni ditajenti nĩ ciayihirie thoko ya thabuni wa Kibandi

ĩsha ikũhĩ nĩ kumĩrĩte műkinyaniria mwerũ ũretwo műkinyaniria wa iria rĩa bururu (blue). Űturia wekirwo wa ndigirii ya muramati wa Thayathi ni wonire ati műkinyaniria wa iria rĩa bururu  ti wa kithayathi, no ukiuga uria ukitwo wa Kithayathi [1]. műkinyaniria ũyũ ni mwerũ na kahinda rĩmwe nĩ konanagia wega wa kindũ.




#Article 13: Bayo-egekia (124 words)


Bayo-egekia (Biomimicry, Bionics)

Nĩ gũkobia bayorojĩ ũgithondeka mwabĩririo wa Kindũ. Bayo-egekia nĩkoretwo ĩgĩthiĩ na mbere gũtũmĩrwo makĩria nĩ maũgĩ ma mithemba mĩigĩ. ũũgi mũigĩ ũthondekagwo na kũhuninia kindũ kĩũkaine wega na kĩngi gĩtoĩkaine wega.

Nyũmba ya mũgĩkũyũ nĩ gerekano njega ya Bayo-egekia tondũ ĩkoragwo na gĩthiũrũrũko ta gĩtingi kĩa mũti  kĩgĩrĩirwo kĩogoro kia irigũ.

Hithitori ya waki wa Nyũmba ya mũgikũyũ

kurigana na hithitori mwakire wa nyumba ni ũkoretwo ũgĩ cenjia[1]:


Nyũmba iria ciĩ kwo rĩu nĩ cia mbaũ na Mahinga.

Kombuita thayathi onayo nĩ ĩtumagira bayo-egekia  thĩinia wa wira wayo ta: neural netiwaki na Cellular  automata (njĩkĩiki ya cerorũra). Tekinorojĩ ici igĩrĩ ĩtumagirwo gũthondeka hardware na software.




#Article 14: Kemu (243 words)


Mathomo na ũtuĩria wa thayathi  ũria atomu ciohanaga gũthondeka inyamũ na minyamũ.

Mĩthaiga kuohana (Chemical bonding)

Kwĩ mithemba ĩrĩ ya ciohi (bonds) cia kunyitithania atomu: ionic na Convalent.

Ciohi cia Ionic

ĩthondekagwo  nĩ atomu yaneana erektroni ĩmwe kana makĩria kwĩ atomu ĩria ĩngĩ. Atomu ĩgĩneana erektroni nĩgiaga na caji ya pocitivu na igetwo ioni. 

Atomu ĩria nyanegerwo erektroni  ĩkagia na caji ya negativu na ĩtagwo ioni. Atomu ciĩna na caji pocitivu kana negativu nĩ igucanagia. 

Ngerekano nĩ cumbĩ wa kũruga ũria  ũkoragwo ũthondeketwo nĩ  kiohi ionic kia ioni ya chlorine ina caji ya negativu na sodium ina caji ya pocitivu ciohanitio ni kiohi(bond) ionic.

Ciohi cia Convalent

Ciohi ici cithondekagwo nĩ oo atomu kũruta erektroni na kũgwatanira na atomu iria ĩngĩ. Ngerekano ya kinyamũ, kĩna kiohi kia mũthemba ũyũ nĩ Oxigen
. 

Oxigen ikoragwo na atomu igirĩ ciohanitio nĩ kiohi kia erektroni igĩrĩ iria ikoragwo gatagati ka atomu ici. 

kiugo kĩngĩ kia erektroni

elektroni no ĩtwo na ritwa rĩngĩ enia , ritwa rĩumanĩte na ruheni. rĩtwa enia nĩrĩkonaine na mũtũrĩre wa mũndũ wa kawaida. Maritwa  ta enia no matethĩrĩrie guthondeka maritwa merũ ma teknoroji ma gĩkũyũ.

Enia nirĩkonaine na marĩtwa henũki(photon) , njeneni na henia.

Metha Njokereri

Metha njokeriri nĩ metha ĩna mũtatara wa kũbanga inyamũ ciothe kũrĩ. Nĩ ĩhũthagia ũthomi wa Kemu. Metha ĩno ĩkoragwo na Bamili, ikundi na Njokereri ya iyamũ. Mitũgo ya inyamũ mubagĩrĩreini ũyũ nĩ ĩnyihaga mũno.

Honge nene cia Kemu ni: Organic chemistry Inorganic chemistry na Physical Chemistry




#Article 15: Isaac Newton (214 words)


Isaac Newton

Nĩ mũthayatisti ũmwe waaria mathondekire mũthingi wa thayathi. Netwon athomete mathomo ma thayathi na philosophy.

Netwon gũkomorio nĩ iembe

Mũthenya ũmwe newton nĩ akarĩte thĩ wa mũtĩ wa mwembe. Iembe nĩrĩa ũmire mwembeinĩ rĩgĩkũrũka na ihenya rĩ gĩmũkomoria Newton na akīgũa rũo rũingi mũno.

Andũ angĩ mangĩ komoria nĩ iembe mangĩ ĩciria na njira ĩtiganĩte Amwe matua ni a mitino, angi marigwo niki iembe ria moria. Andu angĩ magigakira mwembeini wĩ na maembe kana ũtarĩ.

No netwon na ecirie gĩtumi kia iembe kũmũ komoria na gũtwĩkaga nĩkĩo athondekire thiori ya gravit na Gĩthũngũ kana guciathi na Gĩkũyũ.

Netwow kwaga toro
Netwon agĩagire toro nĩ eciragia ũhoro wa ũtuĩria wake na ni agerekanagia guthondoke gwake gwa thiori na gukia kwa ũtuku. Ũtukũ ũthia ũgĩkĩa okahora kinya gũkagĩa ũtheii biu na gũtwĩka mũthenya.

Netwow nĩa atĩate andu njorua

Netwon nĩ agiire gĩtumi gĩa kũmenya maũndũ maingĩ nĩ kũrũgama ciandeinĩ cia njorua. ona mwerekere ma ki jabaanisi wa kaizen wi watho ugaga wenda gũtoria ũtũmire ugi wa andu angi handu waku we mwene. 

Kihumo kia ngumo ya Netwon
Netwon arĩĩ ni uturia wake uria wathondeke thoiri ya guciathi na mathomo matano ma newton.

uturia wake ni weretha gitumi kia thi na mathi kwa guruma na guthia na mbere guthuruka riua.

Gĩthomo kia Newton

Niels Bohr




#Article 16: Teknoroji cia kũbucia (103 words)


Tekinorojĩ cia kũbucia

Teknoroji cia kũbucia nĩ  Teknoroji cia rũrenda na netiwaki itũmĩritwo ũruti wa mawira matiganĩte ũhũthe. Teknoroji ici nĩ:

	Na gĩthũngũ nĩ electronic business kana E-Business. Kũruta biacara na rũrenda kana netiwaki

		Na gĩthũngũ nĩ electronic learning kana E-Learning . Kwĩruta ũgĩtũmĩra rũrenda kana netiwaki

		Na gĩthũngũ nĩ electronic Science kana E-Science . Kũruta wira na ũtuĩria wa Kĩthayathi na rũrenda kana netiwaki

	Na gĩthũngũ nĩ electronic money transfer. Nĩ gũtũma mbia na rũrenda kana netiwaki. Ngerekano ya ũtũmi wa mbeca wa mũthemba ũyũ nĩ Mpesa.

	Na gĩthũngũ nĩ electronic banking kana e-banking. Kũruta wira wa bengi na rũrenda kana netiwaki.




#Article 17: Metha Njokereri (381 words)


Metha Njokereri(Draft Version)

Ritwa Metha Njokereri rĩa kĩ Geremani rĩa taűrűa na gĩtarűari gĩa kűbuchĩa Kĩa Google na Gĩthűgű rĩtagűo thithitemu Njokereri.

Metha cĩa mathabu na thayathi ĩkoragűo na miena ĩrĩ ĩria ĩcenjagia: mĩhari na koramu. Harĩa műhari na koramu cicamanagĩria getagwo gathadűkű na nĩko kandikagwo űhoro. Metha Njokereri ĩbanga ĩyamű na miena ĩrĩ ĩria ĩcenjagia: namba cia gĩthiűrűkĩro na namba cia erektroni ĩria cia gĩthiűrűkĩro kia nja.

Metha Njokereri ya thondekirűo nĩ andű angi űmwe wao nĩ Medeelev. Îthangű rĩtarĩrie na gĩthűngu na njira hűthű ria rurenda nĩ 

Metha Njokereri ya Gĩthűgű

Marĩtwa maingĩ ma ma Gĩthűgű cuma marigagia na ium. Maritwa maria mantarikitie na ium nĩ maria mameyekanire tene mbere ya metha ya Gĩthűgű gűthondekwo. Maritwa manini marigitie na ium na ticuma nita Helium. Kĩhumo kĩa maritwa ma Metha Njokereri ni mĩtungo ya iyamu, maritwa ma andu, minűrű na itumi ingĩ Gikaro giki kihaha iguru kina maritwa ma thiomi ingĩ na mundu ni kuorota na koroti ga kabia nigethe wone ritwa.

Metha Njokereri cia thiomi ĩngĩ

Metha Njokereri ya kĩ Jabaanisi 

Ũhoro wa metha ya Jabaanisi no umĩthome na Gĩthűgű 
en.wikipedia.org/wiki/Chemical elements in East Asian languages#Japanese 

Metha Njokereri ya kĩ Chaina
Ũhoro wa metha ya kĩ Chaina no umĩthome na Gĩthűgű 

Metha Njokereri ya kĩ Korea
Ũhoro wa metha ya kĩ Chaina no ũmĩthome na Gĩthűngű 
en.wikipedia.org/wiki/Chemical elements in East Asian languages#Korean

Metha Njokereri ya French
Ũhoro wa metha ya kĩ Chaina no ũmĩthome na French 

Metha Njokereri ya Portugese
Ũhoro wa metha ya kĩ Chaina no ũmĩthome na Portugese

Metha Njokereri ya thiomi cia Kiabĩrika
Kwĩ gakũndi metha Njokeri thondeka cia thiomi cia Kiabĩrika ĩrĩkĩtie gũthondekwo kana irathondekwo. No wone metha ici rũrendainĩ haha [8]. Kwĩ thiomi makĩria ya ngiri igĩrĩ cia Kĩabĩrika  na metha iria cia rurendaini ĩtikinyite mĩrongoĩri.

Gűthondeka metha Njokereri ya Gĩkűyű
Marĩtwa ma tűrűgamiriri

Kwambĩria tűrűgamiri (symbols) cia ĩyamű cia mĩthaiga cűothe cűtuműrwo cűa metha ya Gĩthűgű.

Itumi cia gűtűmira tűrűgamiriri ici:

Marĩtwa ma ĩyamű

Gwa twĩkire gũtirĩ rĩtwa rĩtagĩkũria mwana. Hihi kwiritwa ritagĩrie kĩnyamű?

Guthondeka maritwa ma iyamu na gutaura maritwa ma iyamu ma githungu ta gwita Nitrogen - Nitrogeni, Oxigen - Oxigeni, Uranium - Urĩniamu nduthetie maritwa ma iyamu kumenyekana.

Itumi cia gűtűmira gűthondeka maritwa maya:

         ĩyamű ciothe mabangwo ibango igiri nene cia cuma na iria itari cuma

Metha Njokereri(Draft Incomplete Version)




#Article 18: Thabuni (105 words)


Thabuni űtűmagĩrwo gwĩthamba na kűhűra nguo.

Hithiori ya thabuni Abĩrika

Mĩena mwaya mwaya nyarǐ na njira itiganĩte cia gűthondeka thabuni. Agĩkuyu mathodekaga thabuni na ngucina mathanjĩ, na ngwĩkĩra műhu űcio maĩ, magacoka magakera maĩ, műicoinĩ magatukania makeruro na maguta ma nyamű. Műhu wa mathanji wari na műthaiga wĩtagwo potasium hyroxide na Gĩthűngű. Potasium hydroxide nĩ ĩnyuagwo nĩ maĩ.

űthodeki wa thabuni wa kĩrĩu

Thabuni ugĩthodekwo wĩ muigĩ ta tani igana ĩmwe kana makĩria űthondekagwo na macini. kwĩ njira ĩgĩri cia gűthondeka thabuni iwandanĩ: kűrűgamia(batch) na kwaga kűrűgamia(continous) macini.

Mĩthaiga ya gűthondeka thabuni

Maguta ma mĩmera kana ma nyamű
Akari ya potasium hyroxide kana sodium hyroxide.




#Article 19: Kĩheo ya Nobero (183 words)


Kĩheo kĩa nobero nĩ ngĩtie műno thĩini wa thĩ. Kĩheo kĩanjĩrĩrie kűheanwo mwaka wa 1901. Kĩheo ngĩkĩ kĩambĩrĩrio nĩ Alfred Nobel wa bururi wa ----.

Gűkoragwo na iheo mĩthemba ĩtano ya Nobero: fĩthiki, űthagia, kĩrira, űrigitani, thayű na kĩa thayathi cia űcuumi.

Ellen Johnson mwaka wa 2011[1]mutongoria ma bururi wa Liberia . Ellen aheriwo kĩheo gia thayű.

Wangari wa mathai mwaka wa 2004 [1] Burobetha na műmeyereri macigirira . Wangari aheirwo kĩheo gĩa thayű.

Sole Wanyika mwaka wa 1896 [2], műndű wa Nigeria kĩheo ya kĩriria.

Nĩ kűrĩ andű kana andű a bamiri ĩmwe mana heo kĩheo kĩa noberi makĩria ya rita rĩmwe.

AT  T Bell Laboratories - Noberi ya ugunduria wa transistor

Kuringana na Gĩkara kia nobelprize kia rurendainĩ and aria maheo kiheo ni fĩthiki - 47, űthagia - 63 , kĩrira - 63 , űrigitani -38 , thayű - 62 na kĩa thayathi cia űcuumi -32[3]. Kwo ni kűri andű angi manaheo noberi.

 
Ĩno nĩyo Komiti ĩkaraga thĩ gucagura andű arĩa mekuheo kĩheo oo mwaka. Komiti ĩno nĩri műtaratara wa kűmĩcagűra kűringana na űrĩa Alfred Nobel andikire will(Gĩthungu) yake ya kwĩgaya.




#Article 20: Invention Methods (141 words)


Invention Methods

kwĩ njira nyingĩ cia űthugundi na nĩ cio:

TRIZ Thiori ya űthugundi 

Thiori ya űthugundi ya thondekirwo nĩ Genrich Altshuller wa Bururi wa Russsia.

Űthuthuria wa Moforonjĩ

Methodi ya űthugundi ya thondekirwo nĩ Zweitz műndű wa mathabu kuma bűrűri wa Switzland.

NM methodi

Methodi ya űthugundi ya thondekirwo nĩ Masaaki Nakamaya műndű wa  kuma bűrűri wa Jabaani.

C-K methodi

Methodi ya thondekirwo ni andu eri a Faranja.
C-K irugamira concepts na Knowledge. kwo no ituo mathugunda na ugi. Niri garuri ithatu na nicio k--k, kugarura ugi ugatuka ugi ugi, K--C, C--K na C--- C. 

Thi wa rada innovation
methodi njeru ya gűthondeka indo cia arĩmi anini.

Methodi ya kĩ Jabaani ya kwagiria kĩndű maita maingĩ na tűtina tűnini.

Methodi ya kĩ Jabaani ya kwagiria kĩndű   na matĩna manene.

Methodi ĩtumagĩra kűrigithania maűndu. Ĩkoragwo na marigithania mana.

Njira cia űbania:




#Article 21: Injiniarini (187 words)


Injiniarini ni mathomo makoragwo na maugi maingi ta ma erektroniki, thitima, mekaniko, mithaiga, waki, betoro na mangi maingi.

Omũthenya mũndũ ni atũmagira ĩndo ithondeketwo na ũgĩ wa Injiniarini. andu angi mokira nimaturagira gasi cũka kana thitovu kuruga ici ni itumagira ugi wa mekaniko na thayathi ya ũthagia. Maguta matawa na gasi ithondekagwo na ũgĩ wa injiniarini ya mĩthaiga. thitovu na gasi 
cũka ithodekagwo na ũgĩ wa na macini cia injiriani ya mekaniko.

Injiniarini itumagira ũgĩ na umenyo wa thayathi, ũcuumi, social ni getha gukurura na gwaka macini, thithitemu na material .  Injiniarini ithondekaga macini iria ari tekinoronji.Tekinoronjĩ ĩthondekagwo na ũgĩ wa thayathi . Injiniarini ithondekaga macini cia kwendio na kũogwo ũgĩ wa ũcuumi ni wedekanaga ni getha guthondeka macini ikwendeka.

Maũgĩ mothe ma injiriaini makoragwo makirumira stagi ici guthondeka kindu: ũthuthuria wa thithitemu, gũkurura thithitemu na gwaka kwa thithitemu. 

kwi buremuwaki cia ki thiori thondeka. Buremuwaki  imwe ya muthemba banga thiori rainina kuma iria cia njumura ngiya ira iundu nyene[3].

Thiori njumura  thiori cia iundu nyene.

Thiori cia njumura nicio itumagigirwo gwaka thiori cia iundu nyene. Thiori ya njumura yeretha maundu maingi kwi thiori ya iundu nyene.




#Article 22: Ndege (101 words)


Tekinoronjĩ ya ndege ya njĩrĩrie ĩĩ macini cietagwo glinder ĩria cia thondekirwo nĩ Wright brothers.

Ndege cia kĩbĩrĩrĩki

Ithondekagwo nĩ ciana ĩgĩtũmira mahuti ma mabebe. Mahuti meri ma rectangle mayitithanagio na ngũcũrũra mĩhari ĩrĩ na kuĩgĩria rĩu rĩngĩ hau gatagatĩ. ĩrima rĩgatũrũwo hau gatagati na kamũti kũigirĩo ho. Ndege ĩno Kana gatekerega na kurĩa ruhuho rurauma koete ndege na ĩguru.

Maratathi nĩ matumagirwo nĩ mainjinia gũthondeka  indo cia kugeria iria ciĩtagwo prototype na Gĩthungu. Ndege cia ciana cia maratathi onacio nĩkoragwo kwo ta iria cionanĩtio wiki Junior 

Boeing ithodekagirwo USA

AirBus ithodekagirwo mabururi ma Eastern Europe

USA, Chaina, Russia, Brazil, Germany.




#Article 23: Paradigm (124 words)


Űűgĩ űgayanagiyo na ikundi nene cia maűgĩ maria namo magaĩtwo tũkundi twa paradigms kana ciambīki. Maűgĩ nimo disciplines na Gĩthűngű. Mihango na iũndu ciroragwo kũringana na haria mũndũ arugamite na Mũrori ni agia na mbica ya meciriainĩ[1]. Mbica īno ya  meciriainĩ īngīkorwo nī ya mũthingi na ingithondekwo na ītīkirike nī Komunīti ya atuaria nītwikaga Kiambīki. űű nĩ kwonania gĩ wa mathomo umanagia na kurora wega Mihango kana iũndu.

Ciambĩki itumagirwo guthondeka űűgĩ.

Űruka wa Ciambĩki 

Ciambĩki nĩ koragwo na Űruka wa:

Űcenjia  wa Ciambĩki 

Ciambiki cia ugi ni cikaraga thutha wa kahinda kanene ciga cenjia.

Maritwa matũmangirwo Kwaria ũhoro wa Kiambĩki

Lecture nī regeca[], Conjecture no ĩtwo Kogeca, Coronarally no ĩtwo Koronarī, Hypothesis no ĩtwo hogererithia, postulate no ĩtwo -----, Lemma no ĩtwo Remma.




#Article 24: Kautĩ cia Kenya (118 words)


Kenya nĩ  gukorwo na Kautĩ kana koinĩ 47 kuma mwaka wa 2013. ũyũ nĩ kũrũmĩrĩra wa kĩambĩkiwatho kĩa ũharũrũkia wa mahinya (devolution) kũhũtũkio. Kautĩ ĩriathagwo nĩ gavana.





#Article 25: Wikipedia (262 words)


Gĩkaro kĩria kĩ mathangű maingĩ műno mandikitwo na thiomi cia kiabirika rurendaini. Műndű űkwenda kwandika mathangű ma wikipedia nĩ eragwo karibű no űthome watho na mĩtűgo mĩega ya kwandika wikipedia mĩega haha 

Mathangu ma wikipedia mathondekagwo na thiomi cia  kũmaaka ciatagwo na githugu Markup languages.

Wikipedia ya Githungu rũthiomi  nĩyo wikipedia nene mũno ya wikipedia ciothe. ĩrĩ na mathangũ ta mirioni ithatũ.

Wikipedia cia thiomi cia Kiabirika

Data ino ya namba cia mathangũ tuoire mathanguini ma muciĩ ma wikipedia 10-12-2012 iria 

Wikipedia cia na mathangű 30,000-40,000

Wikipedia ya Malagasy rũthiomi  rwaragio bururi wa Madagascar nĩyo wikipedia nene mũno ya thiomi cia kĩ Abirika. Nyarĩ na mathangũ 38,000.

Wikipedia ya  rũthiomi Yoruba  rwaragio bururi wa Nigeria nĩyo wikipedia ya kerĩ kwa unene  ya thiomi cia kĩ Abirika.Nyarĩ na mathangũ 30,000.

Wikipedia cia na mathangű 20,000-29,999

Wikipedia ya  rũthiomi rwa Githweri rwaragio bururi wa Kenya na Tanzania na mabururi mangĩ nĩyo wikipedia ya gatatũ kwa ũnene  ya thiomi cia kĩ Abirika. Nyarĩ na mathangũ 24,000

Wikipedia cia na mathangű 10,000-19,999
Wikipedia ya  rũthiomi rwa githweri rwaragio bururi wa Kenya nĩyo wikipedia ya gatatũ kwa ũnene  ya thiomi cia kĩ Abirika. Nyarĩ na mathangũ 24,000



#Article 26: Hithitorĩ ya thayathi (138 words)


Hithitorĩ ya mbere ya thayathi

Űgĩ wa thayathi nĩ űkoretwo kuwo mĩaka mĩingĩ. Kiambiririaini mathomo ma thayathi  mari mwanya, mathomagĩrwo firosofĩinĩ.

Kwoguo hithitori ya mbere ya thayathi nĩ ĩkonanie na hithitori ya firosofĩ. Socrates no akĩrwo ni we mwabĩriria wa kiambiriria kia mbere kĩa thayathi. Socrates nieragwo ni mwabia wa mathomo maangĩ maingĩ. Socrates athondekithire űgĩ wa gűtaűra wega na gűtarĩria na kinyi. Plato nake  athondekire űhoro wa rationalism (űhooto) űria űtűmagirwo műno thayathiinĩ. Aristotle  akĩrumirira Plato nake na athondekire űhoro wa Empiricism (űmbuiguiro)  uria utumagirwo muno thayathiini. űmbuguiro yugaga űgĩ uthodekagwo na gutumira mbuguiro ithano. wenda  kűmenya űhoro wa mbuguiro thoma haha Five senses

Netwon na andu angĩ nĩ manyitithanirie induction(űgucĩrĩria wa guwiciria) na deduction(Kurutithania ugi)  ma githondeka methodi ya thayathi ĩria itumagirwo rĩu [1].  Ino yarĩ njira ĩmwe ya kũyitithania űhooto na űmbuiguiro methodiinĩ ya thayathi.




#Article 27: Ngima (110 words)


irio irugagwo na mũtu na maĩ. ikoragwo na kirathi kia icio kĩa citachi.

Mĩthemba ya mĩtu

kwĩ mĩtu mĩingĩ ĩtũmagirwo kuruga ngima : mũtu wa mbembe, wa mĩanga, ũgimbi. mutu wa mĩanga utumagirwo Abirika ya ithuiraro na ngima ya mĩanga itagawo fufu.

Ũgi wa kurunga ngima

Mũndũ wa mbere guthunda kuruga ngima ya mũũkana ona Bururi wake ndũikaina, no ni kuaikani ari mundu wa abirika. Tekinoronjĩ ya kurunga ngima itumagira mathomo mithemba maingĩ. Thayathi ya kuruga ngima ikoragwo onayo ina maũngĩ umwe wamo wi kemu

Mũnyoro kiene wa mbembe

Mbembe ciamagwo ni arimi kwanjiriria kuhandwo nginya kugethwo. Mbembe ni ciumithagio na igacoka igathio na githii ni ngetha ituke mũtu. Mũtu




#Article 28: Kũhamira TV Digito (138 words)


Kũhamĩra TV Digito

Thĩ nĩ ĩĩ Kũhamĩra terebeceni cia Digito kuma cia Anarogu gũgĩkinya mwaka wa 2015. Terebiceni  Digito cia ciedetwo nĩ tondũ nĩiri mbica njega gũkĩra cia anarogu, na ningĩ ũkinyanĩria wa Digito nogwo ũtũmagĩrwo nĩ Komputa. Kwogwo umo(data) ya Terebereceni no itumire netiwaki imwe na Komputa.

Gerekano ya macindano ma tekinorojĩ nĩ digital ĩrĩa ĩcidĩate ya Analogu [1]. Gũcinda gũkũ nĩkwo gũratũma mabururi mathamĩre Digito TV. Tekinoronjĩ njeru ikoragwo na ngoro tondũ andũ matikoragwo mamenyete wega ngũcithondeka, na nĩ mendaga gũcokia mbia ira matũmire ũtuariani na ũthondeki [1]. Gĩkĩ nĩkio gĩtumi TV cia Digito ciĩna ngoro no thogora  nĩ ũgũthiĩ na mbere gũcuka, ota ũria thimu cia mobailo ciA gĩire raithi.

TV Anarogu gũtũmĩra ũkinyanĩria wa Digito

Mũndũ wĩna TV anarogu agũraga seti-igũru gathandũkũ (Set-top box) Karia ka ngaruraga sigino cia Anarogu igatuĩka cia digito.

Kũgwete




#Article 29: Thimu (282 words)


Thimu ya mbere gũthungudwo nĩ thimu ya raini ya hamwe (tumite thimu ya hamwe), mĩaka mĩrongo itadatu thutha ũcio thimu ya mobairo ĩ gĩthugundwo, thutha ũcio thimu ya setiraiti ĩ gĩthugundwo.

Gwĩ thimu mithemba ĩrĩ cia mobairo na cia waya. Thimu cia mobairo iria ciratumirwo kahinda gaka cirutaga wĩra wa Komputini na ūkinyaniria.

Kenya kwĩ thimu na mirioni mirongo iri cia mobairo. Ũű nĩ kwonani ici nīcio macini ĩrĩa ĩna andũ angĩ műno.

Ta uria kuri maritwa ma igera cia ngari, maritwa ma igera cia mobairo ni mekwendekana. Andu angi ni moĩ ngari ni ĩri injini no matiű mobairo ni ĩri kigera gitagwo cipiyu.

Thimu cia mobairo itūmagira netwaki ciatagwo cerorũra, iria ihotithagia thimu igĩrĩ ikinyanirie sigino. kwĩ marika  ma netiwaki ya thimũ cia mobailo nĩ kũri rika rĩambere (1G), rĩa kerĩ (2G), rĩa gatatũ(3G) na rĩa Kana(4G)[1]. Netiwaki nyingi Kenya nĩ cia (2G), rĩa gatatũ(3G),

cerorũra netiwaki itūmagĩra makűmbi ma rĩdio maria arĩ makűmbi ma Erektro-Ũthimakũ

Komputini ya thimu

ūtūgata

ūtūgata wa thimu wĩtagwo ūtūgata data(umo) na ūkoragwo wĩ wa: magomano na nduĩmĩrĩri nguhĩ ya SMS, mĩhango ya bengi na Gũtũma mbia na thimu. ūtūgata ūyū nĩ wenda netiwaki nĩgetha thimu nyaranĩrie na computer ĩrĩa ĩhenaga ūtūgati wa muthemba ūria ūrendakana.

itūmirwo

komputini nĩkoragwo na sofutiwea itūmagĩrwo ta: ciūthi, camera na ingi.

Netiwaki cia thimu

Thimu ĩgĩrĩ nĩgetha cihote kwaranĩraa no mũhaka cigino ciume thimuinĩ ĩmwe ci thiĩ kwĩ thimu ya kerĩ. Netiwaki ya thimu ĩkoragwo hau gatagatĩ ga thimu iria irakinyanĩria cigino. Wira wa netiwaki nĩ gũthondeka gacira karia cigino ikũgerera. Kwĩ netiwaki mĩthemba ĩtatu cia thimu: cerorũra ,setiraiti na cia raini ya hamwe.
 

Mithemba ya thimu

Kwĩ mĩthemba ĩrĩ ya thimu: thimu cia kawaida na thimu njara

Kuria kugwete




#Article 30: Nyina wa nduire (189 words)


Nyina wa nduire

Nyina wa nduire na Githungu etagwo mother nature.

Nyina wa nduire  kahinda tũrĩ nĩ akoretwo akĩrakaraĩ

Nduire nĩ ĩyathaga wega tiga andũ ma mĩthogothire na kũmĩkira thumu kana kũmĩthũkia na njĩra ingĩ ta gũtema mĩtĩ. Nduire ithondeketwo ni iũndũ
nyingi ta huho, heni,

Kũrurumũka kwa Nyina wa nduire 

Nyina wa nduire  nĩ arurumukaga rĩmwe na gũkagia na ihuhukanio, Eronino, Ranino na iũndũ ingĩ ta icio. Mwaka wa 1998 ni kwagire na mbũra nene ya Eronino, karũĩ kanini ni kanehehaga ta maita mirongo ĩrĩ. Eronino ĩno ni nyathukirie indo nyingĩ na kurehe hathara nene.

Mwakainĩ 2012 mweri wa Octomba kĩhuhukanio kĩnene kia Hurricane (githungu) gitagwo Sandy nĩ kĩngerere USA na Haiti.

Nyina wa nduire nĩyo nduire

Nduire ndiri muoyo ona ndaciragia. Andu kumatene mageragia kuona uria mangi tumira maumiriro ma nduire, ta kwankika nguo riuainĩ. thayatisti ni mangaire iundu cia nduire iria irithomagirwo thayathi na gucibanga: Kemuinĩ, fithikiinĩ na Baoyoronjĩinĩ.

Nduire nĩ ĩrĩ mĩbango ona onda.  Mĩbango ĩno ĩmenyekanaga  na wandikwo thiori na mawatho. Thiori na mawatho maya nĩtamo katiba nduire na nimetagwo mawatho ma nduire(natural laws).

Mawatho matano ma Newton,
Mawatho ma Mĩrukĩ,
Laws of Thermodynamics,




#Article 31: Mũtego wa huko (182 words)


Mũtego wa huko

Mũtego wa huko ũkoragwo wĩ wa Baoyoronjĩ na Mekaniko. No mũhaka mũtegi wa huko amenye mĩtugo ya huko na ũcio nĩ ũhoro wa Baoyoronjĩ . Nĩ mekaniko tondũ mathomo ma   ũgeteki na hinya ũrĩa wagirire gũtega huko ũthomagirwo mekaniko injiniarini. 

Mũtego wa huko ũthondekagwo na mũkembe mũrutanie mĩena ĩrĩ, rurigi twa naironi, na mũti ũkũgeteka.

Mũtego wa huko wa mũũkano

Mũndũ wa mbere guthondeka Mũtego wa huko  ndoĩkaine no erũo arĩ injinia mũkurani mũno. Mũndũ  ndethire patenti ya kugiria andu gutega huko atamahete rutha. Mũndũ  ũyũ ahana ota murugi wa ngima ya mũũkano uria onake atoikaine Ngima. 

Muthondekere wa Mũtego wa huko

Kambuni kana mundu angienda tekinoronjĩ njeru akoragũo na njira ithatu cia guika uguo: Kũhamia tekinoronjĩ, kwigerenia na aria moĩ guthondeka tekinoronjĩ kana gutumira inovacioniThayathi na teknoloji. Kahinda gaka tutira na ugi mugima wa uria huko itegagwo kugũo tugutumira njira ya kwigerenia na aria moĩ guthondeka tekinoronjĩ kana gutumira inovacioni

Kũhamia tekinoronjĩ ya  Mũtego wa huko

Nigetha umenye guthondeka tekinoronji no muhaka wethe mundu wia ugi wa guthondeka mutego ũyũ.

Ona Obici cia patenti na Ũthuthuria wa Patent




#Article 32: Kwotamu mekanik (113 words)


Kwotamu mekanik

Kwotamu mekanik ni quatum mechanics mathomo ma tubiri. Kwotamu mekanik ni mekanik maria mathodekirwo thutha wa mekanik ma ũkirathi. Kwotamu mekanik ni makoragwo na nganja ta iria citaragirio ni kiumi kia Njiriri cia Heisenberg.

kabiri gathadũkũinĩ

Ũgikira kabiri gathadũkũinĩ na ũhinge, kwĩ ũhotekeki wa kabiri kũhũngura na gũkorowo ke nja ya gathadũkũ. Mathomo ma uhunguri(tunneling) wa tubiri ni mamwe mathomagwo kwotamu mekanikinĩ.

Ciũria itahana Ciũria

Grafu ya maundu ma tubiri magoka nĩ njore kana uhotekeki niguo utumagiruo? na Kabiri nĩrĩ gakoragwo ge kabiri na nĩrĩ gatwikaga ĩkũmbi? [1] Ciũria cioririo ũtuĩriainĩ wa kugeria kumenya uria arutwo a fithiki meciragia. mathomo na ũtuĩria ni utumagira uhotekeki mũno

Tũbiri twa muthingi

Erwin Schrodinger




#Article 33: National innovation system (118 words)


National innovation system (NIS)

Thithitemu ya inovacioni ya bũrũri wothe. Thithitemu ĩno nĩyo itũmaga bũrũri ũhote gũthondeka indo nyingĩ njeru cia mũũkano.  

Thithitemu nĩ kĩndũ kĩngima kĩna ibandĩ irutaga wĩra kũhingia mũoroto wa thithithimu [1]. mũoroto wa NIS ni gutuma bururi  uhote gũthondeka indo nyingĩ njeru cia mũũkano.  Nasono inovacioni thithitemu ni igayanagiyo ibandi na njira nyingi. Njira imwe ni ibandi tuthithitemu. Njira ya keri ni Kathithitemu ka ugi, Kathithitemu ka biacara na kathithitemu ka muingi/wathani [2].

NIS ĩteithagĩria na gutuma uhoro na ugi gutherera hari ihandiro na agenti iria ci thĩinia wa bururi. Ihandiro ici citagwo agenti ni: Kambuni, thirikari na yunibaciti. uhoro na ugi guthia thiini ya agenti cia bururi ni utethagia bururi gukura na ihenya.




#Article 34: Robot (168 words)


Robot nĩ macini ĩhana ta nyamu kwogũo no cĩtwo njĩkimu na ritwa rĩngi. Robot ni mũthemba wa macini cihotaga guthiĩ kuma handũ hamwe gūthiĩ handū hangĩ.

Robot itumagirwo iwanda mitamboinĩ ya ngũturari indo ta Komputa na ngari. Kwĩ robot mithemba itatu:
Nĩ kũrĩ robot ciagũtũmirwo iwandaini na ingĩ cia mawĩra mangĩ ta cia kũhũra mũbira.

Mabururi marĩa matumagĩra robot mũno iwandainĩ nĩ Japan na United States.

Athondeki a robot makoragwo arĩ: Mekaniko injinia, Akururi(Designers) a sofutiwea na mekaniko. mbere ya sofutiwea cia robot ciandĩkwo ngorithimu (Algorithm) ni cikururagwo.

Ngerekano ya ngorithimu ya Robot

Ngorithimu ya kuruta wira obici irahota kuona.




#Article 35: Future Centers (145 words)


Cenita Ĩgoka

Cenita Ĩgoka nĩ Future Centers. Cenita ici itethagia kambuni na gwataniro kwĩhariria nĩgetha iga thegea mĩaka ĩgoka.   Cenita Ĩgoka ya mbere ya mbĩrĩrio bururi wa Sweden kambuniinĩ ya Assurance ya skandia nĩ mwabĩria wetagwo Leif Edvinsson[1].

No tũtaye Cenita Ĩgoka ya mũũkano ya mbere no ya njĩririo kambuniinĩ ya Assurance kana Insurance tondũ kambuni ici nĩ itũmagĩra data ya ũria kũhanĩkĩte nĩgetha kwĩgereria ũria gũkahana kũmenya ũria cikũrĩhia mwerekere wa Insurance ya kũgitĩra indo. Nigetha irute wĩra ũyũ nĩ citumagĩra thayathi ya ũhanĩki ĩria ĩthomagwo nĩ andũ metagũo Actuarians.

ngũkinyainĩ mwaka wa 2013 gũtigĩte na Cenita Ĩgoka mabururiinĩ marakũra, nĩ tũkwĩgeria ũria korwo nĩ kwarĩ na Cenita Ĩgoka mĩaka mĩrogo ĩri mĩthiru ĩgĩa tarire kambuni uhoro wa tekinoronjĩ iria ciĩkwo ũmũthi. Cenita ĩno ĩgĩa ĩgererie wega, nĩ  ĩgĩa tarire kambuni uhoro wa kũgia na ũgĩ wa tekinoronjĩ cia thimu cia mobairo.

Kũria Kũgwete




#Article 36: Kiambu (103 words)


Kaunti Ya Kiambu
Kiambu ni Kaunti ime thiini wa kaunti mirongo ina na mugwanja cia Kenya. Ihetwo namba mirongo iri na igiri(22) iriyo namba ya Kaunti.
Kiambu ina icigo ikumi na igiri cia ubunge nicio ciuikaine ta constituencies Na nicio
Thika Town

Gatundu ya rugongo
Gatundu ya Muhuro

Githunguri na 

Gavana wambere guthurwo kurugamirira Kaunti ino ari Hon William Kabogo uri watungatire kwa ihinda ria miaka itano kuuma 2013 nginga 2017.
Mwakaini wa 2017 Gavana Wakeri niwe Hon Fedinard Ndung Waititu Baba  Yao niathurirwo naniwe uriho nginyagia ihinda riri. Kaunti ino ninene na ina ikonome nene muno  nanoyo ikuhiriirie mucii wa Nyairobi muno. 




#Article 37: Mbuti (154 words)


Mbuti () ni muthemba wa iratu iria ikoragwo cii ndaihu uu ati ni ihotaga gukaba maguru, mithiririmo nginya maru-ini. Kaingi kaingi mbuti ciikiragwo ni andu aria mariithagia ng'ombe na meitaga cowboys na cowgirls na ruga ya githungu.

Mawira-ini mangi ni gukoragwo ati aruti a wira thiini wa sekta ingi no nginya mekire mbuti. Kwa muhiano aria marutaga wira thiini wa miako kana wa borithi nimeragwo ati no nginya makoro mekirite mbuti niguo cimarigiririe kumana na mitino iria mangiona na guthecwo okoro meguikira iratu cia kawaida.

Mbuti cia tene ciari na sole, thitoking'i ndaihu niguo muikiri wa mbuti akoro ati ndekuigua ruo kana ereherere thina wa maguru riria ekirite mbuti.Thiini wa miaka 1000 BC niguo indo ici ciagomanirio hamwe uu ati gugithondekwo mbuti ikohota guteithia mukiri wa mbuti icio.

Mbuti ciikiragwo niundu wa maundu maya:

Thiini wa mawira ma miako niwega guikira mbuti niguo mundu akoro erigiririe kumana na mitino ta kuguirwo ni mahiga, gutemwo.




#Article 38: Igoti (nguo) (102 words)


Igoti ni muthemba wa nguo uria wikiragwo ni andu a muhiriga owothe mari athuri kana atumia. Magoti makoragwo mari maraya na moko maraihu kana makuhi na mahingagwo na nyororo kana ibungo iria iri mwena wa mbere. Oro hau magoti no makoro na ngubia ya guikira

Igoti riri riukaga rina rangi uhanaine na rangi wa mubuto. Ikoragwo iri thuti. Ikiragwo muno muno thiini wa magongona taa uhiki, mathiko kana gwikirwo ni andu magithii handu ha bata ta wabici.

Igoti riri rithondeketwo na nyaironi na rigiragiria mundu kumana na mbura kana kuihuga.

Igoti riri rikiragwo niundu wa heho na rionekaga muno mabururi ma athungu.




#Article 39: Iganda cia ũharũkia (127 words)


iganda cia ũharũkia nĩ ibanda kana mĩro ya gwatanĩro ĩrĩa ĩhũthĩkaga kũthara na gũkinyia mohoro kana ndeto. mĩthemba ĩrĩa ĩrĩ kwa wĩingĩ nĩ tũmeme, mangathĩti, Terebiceni, njarinda na nenda.

mĩharũkia ya imumu bũrũri-inĩ wa kenya ĩrĩ na makĩria ma cecenĩ 64 cia tv, na mangathĩti na njarinda karundo. rũthiomi rwa ngeretha nĩgwo rũhũthagĩrwo mũno, ona gũtwĩka iganda ingĩ cia ũharũkia ihũthagĩraga gĩthweri, makĩria ceceni ingĩ cithamakagwo na thiomi cia kĩndũire.

gatũndũ ka royal media services nĩko karĩ na ũmemerekia mwandandũku makĩria kenya handũ ya rũma. no nĩ kũrĩ na ceceni ingĩ nyingĩ ciĩna arugamĩrĩri ngũrani nginya ĩrĩa ĩramatagwo na thirikari nene kenya broadcasting cooperation.

ũkana bũrũri-inĩ wa kenya (legislation)

ũharũkia bũrũri-inĩ wa kenya ũramatĩtwo na mwĩrĩ ũgwĩtwo ndundu ya ũharũkia ya kenya nĩyo media council of kenya




#Article 40: Agĩkũyũ (375 words)


agĩkũyũ nĩ andũ a mũtĩrĩngĩ wa abantu arĩa makoragĩrĩragwo kwa wĩingĩ bũrũri-inĩ wa kenya. no o rũrĩri rũrĩa rũnene biũ kenya rwĩna andũ mirrioni 8.1 kana gĩcunjĩ kĩa 17 harĩ igana kĩa akenya othe.

o maikaraga gĩcigo kĩa gatagati wa bũrũri kwa wĩingĩ, maringicĩire mũrĩma kenya ona gũtwĩka nĩmathelgeaga kũrĩa bũrũri wa rũma mũno Kautĩ guũku ta nairobi na mambatha makĩetha mawĩra.

kĩhumo kĩa rĩtwa 'gĩkũyũ' kĩrĩ na kambĩ igĩrĩ cia wĩtĩkio; ĩmwe ĩkiuga nĩ kumana na mũtĩ wa mũkũyũ, ĩcio ĩngio ĩkĩugaga nĩ kũnyitania ndemwa mũgĩ-kũrĩ-ũyũ  mũgĩkũyũ.

kamũira 1880

agĩkũyũ matũraga ta andũ mareatha na makathamaka kĩcagi kĩa kĩrĩma kenya (kĩrĩa metaga kĩrĩnyaga); kuma mĩtambũrũko ya nyandarwa, kĩrĩma kĩa mbirũirũ na kĩrĩma kĩa njahĩ. matiigana kwĩkuruhania na wonjoria wa ngombo ũrĩa warĩ na thinga kahindainĩ kau. ona kũrĩ ũgwo nĩmahikanaga na tũrũrĩri tũninanini hakuhĩ na kĩrĩma na mĩtitũinĩ yayo ta rũrĩrĩ rwa andorobo. na nĩ kũgerara njĩra ĩno nĩgwo mahotaga kwaaramia mĩhaka yao. mararĩ arĩmi na ahũri a wonjoria. ndũrĩrĩ iria maonjorithagia nao nĩ ta amaathai na ikamba. makĩria nĩ meekonagia na ũthondeki wa ngera na mĩkwa.

Ũthamaki

ihĩĩ na airĩtu nĩmaruaga. ndundu ya arui yetagwo riika  ndiika ciganona(ta thutha wa imera kenda) cia anake cietagwo mb8, ũtũ. na mbũtũ ici nocio ciathondekaga mbirarũ hingo ya mbaara. mbũtũ ciganona cietagwo rũciarwo na nĩciahotaga kũthamaka makĩria ma imera 35  rũcĩarwo rwa mũthia gũthamaka nĩ 'riika rĩa mwangi' rũrĩa rwakoretwo rũnengeretwo matamu ma waathani nĩ 'riika rĩa maina' mwakainĩ wa 1898, igongona-inĩ rĩa kũgarũra  wathani rũrĩa rwĩtagagwo itwĩka. hatirĩ njiarwa ĩngĩ yĩrĩga gũthamaka tondũ arĩmĩrĩri(colonisers) nĩmarengire mĩtugo ya ũruithia na kũthengia mĩtugo ya ũthamaki rũrĩrĩ-inĩ rwa agĩkũyũ.

wĩtĩkio

agĩkũyũ meetĩkĩtie ngai ũmwe. marĩa mahũthagĩra kũrĩ we nĩ ta: 'ngai', 'mũrungu' kana 'mwene nyaga'.

mamwe ma magongona marĩa matabanagio gũkumia na kũthathaiya ngai nĩ hamwe nĩ mahoya maroretio mũrĩma kenya (hetekĩtio nĩ ho gĩikaro kĩa ngai rĩrĩa arĩ thĩĩ), nacio ngoima nĩciarutagĩragao rungu rwa mũtĩ wa mũgumo kana mũtĩ wa mũkũyũ.

Rũthiomi

rũthiomi rwa agĩkũyũ nĩ gĩkũyũ. nĩ rũthiomi rwa kĩbantu rũrĩa rwĩna giritano na thiomi cia ndũrĩrĩ ingĩ iria irigicĩire mũrĩma kenya.

irua nĩ igongona rĩtabanagio o mwaka thutha ũyũ. mũno nĩ ihĩĩ iria irĩkĩtie mathomo ma primary nĩo mageragĩraga mũtaratara ũyũ. 

irio cia mũgĩkũyũ nĩ ta: gĩtheri, mũkimo, mũtura, ũcũrũ, njahĩ, mboco, minji(swahili:njegere) na waru




#Article 41: Ambaruya (125 words)


abaruya nĩ ndũrĩrĩ ĩrĩa ĩna mĩhĩrĩga 17 bũrũri-inĩ wa kenya na ingĩ bũrũri-inĩ wa uganda. iria cirĩ kenya nĩ : Bukusu (Aba-Bukusu), Idakho (Av-Idakho), Isukha (Av-Isukha), Kabras (Aba-Kabras), Khayo (Aba-Khayo), Kisa (Aba-Kisa), Marachi (Aba-Marachi), Maragoli (Aba-Logoli), Marama (Aba-Marama), Nyala (Aba-Nyala), Nyole (Aba-Nyole), Samia (Aba-Samia), Tachoni (Aba-Tachoni), Tiriki (Aba-Tiriki), Tsotso (Abatsotso), Wanga (Aba-Wanga), na Batura (Abatura).

muigana wa abaruya kũrigana na ndari cia kenya mwaka-inĩ wa 2019 nĩ andũ 6,823,842.

mamwe ma maũndũ marĩa moĩo megiĩ mũmbaruya nĩ, irua rĩa kĩhĩĩ, haranio cia ndegwa, na nyĩmbo cia isukuti.

Burere sebuli me omwami ta - toro ndũrĩ mũthamaki

Engila sebolela okenda - bara ndĩraga mũgeendi kĩrĩa kĩ mbere

Chikhu chisala likokhe - ngũ ĩciaraga mũhu

Orina omululu washio wayindira - he gĩtĩo mũrunawe nĩguo ũtũre kahinda karaya




#Article 42: Mbũgĩ (198 words)


mbũgĩ nĩ njokanĩrĩrio yothe ya meeciria na mathagumia ma tombo.

rũthoome rwa mbũgĩ (psychology) nĩ rũrĩ na bata mũno kũrĩ andũ iharo-inĩ ngũrani ta: 1. Wonjoria (kũumbũria matua ma andũ ndũnyũ-inĩ) 2. Ũrigitani (gũkũrania na kũrigita andũ agũrũki kuuma mũingĩ.)

kĩrĩra kĩa Abraham Maslow

Abraham Maslow arĩ mũthomi wa mbũgĩ kuma bũrũri wa United States ũrĩa kĩrĩra gĩake gĩkonie mũkuũko wa mabataro ma kĩmbũgĩ kĩmemerekete kĩharo-inĩ kĩu.

araarire mũcumbĩkiro wa mabataro ũũ. mabataro ma nyarĩrĩ ma Mũndũ nĩ: Mĩhũũmũ, irio, maaĩ, thingira, matonyo na toro.

mabataro ma kũrungo ka mbere nĩ: ũgima wa mwĩrĩ, wĩĩra, ng'ũndũ na wagi wa wagagu itũra-inĩ/ũrangĩri

mabataro ma karungo ga keerĩ nĩ: wendo, ũrata, gũkorwo na mũciĩ

mabataro ma karungo ga gatatũ nĩ: kwĩrica itanya-inĩ rĩna, kwĩyata na kũganwo nĩ andũ

mabataro ma gathirimũndũ nĩ: kũũmba kĩndũ kĩerũ  na kũramata mĩtugo.

kũringana na maslow, andũ othe matarĩ na thĩĩna wa meciria mageragĩraga makinya maya mũtũrĩrĩ-inĩ

njũthĩrĩria na mathomo ma mĩgendere na mawĩki ma mũigĩ nĩ ĩguũrĩtie maũndũ ma bata harĩ ũtaũkĩri wa mbũgĩ cia kĩrĩndĩ. wonjoria, Ũteti, na wĩtĩkio(ndini) nĩ imwe cia iharo iria mathomo ma mbũgĩ cia kĩrĩndĩ itonyaga.

kĩhooto kĩa mũngiki(mob justice) nĩ kĩururĩrio nĩ athuthuria mabũrũri-inĩ ta Kenya na Ghana




#Article 43: Corona(covid 19) (109 words)


mũrĩmũ wa korona(covid-19) nĩ mũrĩmũ wa gwatanio ugomagĩraga mahũri. ũtitikagwo na mingini ya korona na ĩcũngagĩria mĩruro ta: kũremwo kũhuhia, ngorora, ũrugarĩ wa mwĩrĩ, kũrĩo nĩ mũtwe, kũtirikwo na thithi wa cama na wa mũnungo.

thirikari ya China nĩyo yarĩ ya mbere kuhuha coro december ya 2019, thutha wa ndirũ itaramenyeka iracũngĩrĩria mathĩĩna ma mahũri kwonekana gĩcangũ-inĩ kĩa wuhan. ũrũmwe wa Mabũrũri (UN) nĩ ya gwetire mũrimũ ũyũ wa korona ta kĩng'ũki kĩa ũgwati thĩĩ yothe na kũũria thirikari ciothe kwĩhũga

na kũũria mathirikari kwĩĩhũga

thirikari ya kenya ya uguũrire gũkinya kwa mũrimũ wa korona bũrũri-inĩ  tarĩki ya March 13, 2020, thutha wa ciira ciganona kũonekana nairobi na mambatha.




#Article 44: Gĩthurano kĩa 2007 (537 words)


kĩgongona kĩa ithurano nene kĩatacũkirio Kenya tarĩki 27 december kĩramatatĩwo nĩ electrol commission of kenya(eck) atanyũkia a gĩthurano kenya honge ĩrĩa yaikarĩirwo gĩtĩ nĩ kivuitu.

eck yatangathire kĩama kĩa party of nation unity(pnu)  ĩrĩa bendera yao ya titikagwo nĩ mwai kĩbakĩ ta ahotani a hĩtahĩtano ya thingira wa iregi. yũkĩte mbere ya kĩama kĩa orange democratic party (odm) na kĩama kĩa orange democratic party of kenya (odm-kenya) iria cia titikĩtwo nĩ Raila Odinga na kalonzo mũsyoka kĩrũmĩrĩro. maumĩrĩra maya monanagia kĩama kĩa pnu nĩ kĩaonganĩrĩirie mĩtĩ mĩingĩ icangũ-inĩ cia gatagatĩ wa bũrũri na rũgũrũ iratho(north eastern) no nyarĩrĩ cia odm nĩ ciarĩ nyandandũku makĩria ikihota gĩcangũ-inĩ kĩa nyanza, ithũĩro ona gĩcũa-inĩ.

mũtongoria wa odm nĩareganire na maũmĩrĩra marĩa maramemerekirio ona gũtwĩka kĩbakĩ nĩacokire akĩhĩtithio thingira-inĩ wa iregi ta Mũtĩrũkia (president) wa kenya.

acũthĩrĩria aingĩ a kĩmabũrũri maraugire ciama ciothe igĩrĩ nĩ irarĩ na wĩicĩri

thutha wa ngucanio cia atongoria a ciama ici nene (pnu na odm) ciĩgie ũkinyanĩru na waragania wa kĩgongo kĩũ kĩa gĩthurano wagagu na kĩeha nĩ cia cacire icangũ nyingĩ cia kenya. matũũra ma ibanda ta mathare na kĩbera nĩcio ciarĩ cia mbere gũkinyĩrwo nĩ ngũĩ ici cia kĩũteti harĩa nyũmba nyingi cia wĩikaro ona cia biacara nĩ cia cinagwo. Na o kuo mĩandĩko na njugĩrĩrio cia 'no raila no peace' nĩ ciarĩ kwa wĩĩngĩ. gũkinyĩra 2008 february, kĩhuhũkanio gĩkĩ kĩa ũteti kĩrakoretwo gĩtigĩte andũ makĩria ma 1300 makuĩte na magana ya makiri ma andũ mahagũrĩtwo kuuma mĩciĩ yao. wĩĩki naĩ ũratuthũkĩte na njĩra nene icangũ nyingĩ na mawĩra maingĩ magĩkundera na kuuma arĩmi nginya matereba amu bara nyingĩ nĩ cia hingĩtwo. ona ũgendi nĩ ũrahukire na mĩũmbũko mĩingĩ ya kĩmabũrũri ĩgĩtĩrio.

Iganda cia ũharũkia cia kĩmabũrũri nĩ cia memerekirie ndirũ ici na njĩra nene, kũheana mbica kũrĩ thĩĩ yothe atĩ kenya ĩkirie kũhotoma thakame-inĩ, ona gũtwĩka ti icangũ ciothe irarĩ na ngũĩ. 

ũrũmwe wa kĩmabũrũri nĩ wa tangathire kĩng'ũkĩ kĩa kĩũteti, kĩũwonjoria na kĩũmũndũ bũrũri-inĩ wa kenya. 

ũrĩa warĩ mwandĩki mũkarũ wa ũrũmwe wa mabũrũri kofi annan nĩ akinyire bũrũri na akĩhota kuringithia mĩena yothe ĩrĩ  kunanĩra njũng'wa. na tariki 28 february 2008  kĩbakĩ na odinga nĩmekĩrire kĩrore ngirimiti ya kũgayana mahinya ĩgĩtwo national accord and reconcilliation act 2008, ĩrĩa ya rungũririe gĩturwa kĩa mũthĩgia mũkaru(prime minister) na ĩkĩũmba thirikari ya rũĩgũro(coalition government).

igoti ria kĩmabũrũri ya wĩĩki naĩ, nĩyo international criminal court(icc) nĩ ya ĩkire ũthuthuria kia kũcũrania wĩĩgĩrĩrĩki wa ngũĩ iria cia rũmĩrĩire gĩthurano kĩa kenya 2007-2008 harĩa marutire riboti  tarĩki 10 march 2010. harĩ wĩĩki naĩ ũrĩa ũrathũrimagwo iria cirahumbũkirio nĩ ũũragani, ũhahami, ũtunyani mĩgũnda na ginya nyũmba.

ũthuthuria ũrĩa wekagwũ nĩ wakiri mũthitangi Luis Moreno Occampo yarutire marĩtwa matandatũ ma ekũĩrwo a ũcogeri wa ngũĩ ĩo. mũninĩ wa mũthĩgi mũkaru kahinda-inĩ kau Uhuru kĩnyatta, ũrĩa warĩ mwandĩki wa ndundu ya thirikari(cabinet secretary) francis mũthaura, ũrĩa warĩ mũtanyũkia  wa thigari muhammed hussein ali, ũrĩa warĩ mũthĩgia wa mathomo William Ruto, ũrĩa warĩ mũthĩgia wa iganda henry kosgey, na mũrengi wa kameme joshua arap sang nĩyo magetetwo.

thitango ya uhuru, mũthaũra na ali cia thikĩriirio igoti-inĩ rĩa hague bũrũrũ-inĩ wa Netharandi kuuma 5 september 2011 ginya 21 oct 2011. nacio cia ruto, kosgey na sang ikĩthikĩririo o kwo tarĩki 8 sept 2011.

macira maya nĩ ma teyanĩirio nĩ waagi wa wiira.




#Article 45: Matũũra ma ibanda (195 words)


Maya nĩ matũũra marĩa gĩkĩro  kĩao kũbacĩrĩra mũtũrĩre wa Mũndũ ti gĩkinyanĩru kũringana na ũrũmwe wa mabũrũri (un). mĩrura ĩrĩa yorotaga matũra maya nĩ ta: waagi wa maũtungata ma mwĩingĩ makinyanĩru ta, maaĩ, thithima, ũtheru, ũrangĩri. ningi matũũra maya no makoragwo na mũhobanĩrĩrio wa andũ aingĩ kaeya-inĩ kanini, na nyũmba nĩ cia gĩkero kĩa thĩĩ na citirĩ mĩtaratara; hena nyũmba cia Ndoro, cia mabati ona ginya cia maratathi ma mũnyore irĩ kwo na njĩra nene. kaingĩ macira matuagwo na nyabaara a gĩkero kĩa thĩĩ ta cibũ kana athuri a itũra. gũkũ kaingĩ nĩkwo Wanjikũ/Wagio wa bũrũri aikaraga.

bũrũri-inĩ wa kenya nĩ icigo cia kĩbera na mathare irĩ na mĩikaro ĩno na njĩra nene. no ũrĩrũ ũyũ wĩna mĩri thĩĩ yothe kũrĩa ya rũma; na mabũrũri ta Pakistan, India, mexico, Brazil na Abĩrika ya Kuthini nĩ marĩ mũigana mũnene wa andũ maraikara matũũra ta maya.

nĩ kũrĩ na thinema nyingĩ cionanagia matũũra maya no iria ina igweta nĩ ta:

bũrũri-inĩ wa kenya nĩ kũrĩ ndereti ĩgwĩtwo 'maria' ĩmemerekagio nĩ citizen tv na nĩ ĩhotete ngerenwa cia bũrũri ũcio.

'slumdog millionaire' ĩrĩa ĩturĩtio bũrũri-inĩ wa India nĩ thinema ĩna ngumo ona ĩkahota ngoga gemererie thĩĩ-inĩ cia oscars.




#Article 46: Wĩĩtĩkio na ndini (107 words)


tũtingĩhota kũhiriga na kinyi kĩharo kĩothe kĩhumbĩtwo na rĩtwa wĩtĩkio kana ndini(kuuma gĩthweri 'dini'), no na njĩra ya gũcũnĩrĩra no tũtaũre ndini ta mũtaratara wa gũtĩa mbũũkio(symbols) ng'ania ta ragũku(divine).

ndini nyingĩ cikoragwo na rũgano rũtungu(grand narrative) rũrĩa rũtarĩria ũrĩa indo ciothe itarie. ciũria iria andũ methagĩrĩraga njokio ndini-inĩ nĩ ta:

wĩtĩkio nĩ ũnyitĩte itemi rũnene harĩ kũicũhia mĩtugo ya andũ kuma tene. Ngaĩ nĩ kĩrema(object) kĩrĩa kĩrĩ gacumbĩrĩ-inĩ ka ũtũro kũringana na ndini nyingĩ ona gũtwĩka okaga na marĩtwa makũranu. ndini cia Ũkristiano,  ũithiramu, ũhebrania ona cia ũndũire cia Agĩkũyũ itambũrĩte Ngai ũmwe. ndini ya ũhĩndĩ(hinduism) ĩtambũrĩte makai aigĩ. ndini ya ũmbutha(budhism) ndĩtambũrĩte ngai ona ũrĩkũ.




#Article 47: Ũkristiano (113 words)


Ũkristiano nĩ ndini ĩrĩa ĩtirihĩte mũoyo-inĩ na mataro-inĩ ma Jecũ Kristo. kũringana na rũrenda rwa 'countrymeters', Ũkristiano nĩyo ndini nene ĩna arũmĩrĩri birrioni igĩrĩ gaturumo inya(2.4billion).

Kanitha wa katoreki ũkindagĩragia atĩ nĩyo kanitha wa mbere na atĩ kĩgumo kĩao no kĩbarĩrĩrwo ginya kũrĩ ndugata betero(ũrĩa arĩ ũmwe harĩ ndugata ikũmi na igĩrĩ cia Jecũ). matambũraga ndugata betero ta 'baba mũtheru' wa mbere wa kanitha ĩyo. 
no ona kũrĩ ũgwo nĩ kũrarĩ na mĩregenyũko ĩrĩa ĩracũngĩrĩire mĩatũka thĩi-inĩ wa kanitha. mĩahũ ĩrĩa mĩnene nĩ ta: angalican, presebytarian, lutheran, jehovah witness na salvation army

gĩtarũ-inĩ gĩa abrika no gũkoragwo na mĩahũ mĩigaige ta: p.c.e.a, redeem gospel, akũrinũ, lego maria, disciples of christ na ingĩ nyingĩ.




#Article 48: Ũrutani (156 words)


ũrutani nĩ ũtheremia wa ũũgĩ na ũhoti wa ũtũri kuuma Mũndũ ũmwe nginya ũngĩ. Gĩkengo kĩa mũthia kĩa tabarĩra ĩno nĩ Mathomo.

nĩ kũrĩ na mĩhĩrĩga mĩingĩ ya mathomo kũringana na mĩthĩgĩrĩrio ngũrani ya mũndũ. 

oho nĩ kũrĩ mathomo maũgaranu na marĩa matarĩ kĩũga.

kaingĩ mathomo maũganu maramatagwo nĩ thirikari ya bũrũri. ciana irĩ mũciĩ nĩ cirutagwo mawĩra ta gũtwĩra ng'ombe kana kũcitwara rũru, gũkama, gũthambia indo na kũhũra nguo; maya nĩ mamwe ma ũrutani ũtarĩ kĩũga.

Mwaka-inĩ wa 1985 ũrĩa warĩ mũtĩrũria wa bũrũri Moi nĩaĩkĩrire kĩrore mũtarara mwerũ wa mathomo wa 8-4-4; harĩa mũrutwo ageragĩraga mĩaka mĩnana thukuru-inĩ cia mũthingi mĩaka ĩna thukuru-inĩ cia keerĩ na mĩaka ĩna thukuru-inĩ cia hunjo

competency-based curriculum(cbc) nĩyo tabarĩra ĩtiranĩtie na ũcorua ĩrarungũririo mwaka-inĩ wa 2017 nĩ thirikari ya uhuru kĩnyatta rungu rwa tabarĩra ĩno arutwo marĩtungataga mĩaka ĩrĩ gĩkĩro kĩa kamũira-mũthingi(pre-school) mĩaka ĩtandatũ mũthingi (grade 1-6) mĩaka ĩtatũ keerĩ-inĩ jĩthĩ(grade 7-9)  na mĩaka ĩtatũ thukuru-inĩ cia hunjo




#Article 49: Jamhuri High School (126 words)


ĩkoragwo gĩturwa kĩa Ngara, Nairobi. Uuge wa kĩtanya wa thukuru ĩno nĩ Effort Unending.

Nĩ gũkoretwo na hahũ ya kĩũdini thukuru-inĩ ĩno. itwĩka rĩna nditi mũno rĩraribotirwo mwaka-inĩ wa 2018 harĩa ndukũrano cia arutwo iria ciracũngĩrĩiria arutwo makĩria ma ikumi kũgurara na irema cia kũthecwo kahio ona agĩ kũunwo mahĩndĩ na thanju cia hockey(hockey sticks). ningĩ mĩako ya thogora ũtaũĩo nĩ ĩraanagirwo gacagaca-inĩ ĩo. mĩahũ ya kĩũdini ĩrĩa ĩrathamaraga nditimũrano-inĩ ici nĩ akristiano na aithĩramu.

kĩhumo kĩa ngũĩ ici ti ngembu kaimana no mamwe ma mateta ma arutwo nĩ: gũthitũkanio na ndini honge-inĩ cia thukuru ta; kĩharo-inĩ gĩa kũrĩa(dinning hall), thingira cia ũtheru(wash room) ona cia mabuku(library).

thirikari nĩ ĩracokire ĩrahinga thukuru ĩno kwa kahinda na kũraharĩrĩrio ndereti ya kĩgomano kĩa aciari na arimũ(teachers students conference).




#Total Article count: 49
#Total Word count: 10648