#Article 1: Mukânda ya ngudi (72 words)


Kwiza mbote na Wikipedia! Yau yina kele dibûku ya luzâbu nyonso, yina kele ya kimpwanza. Nge lênda sadisa na kusonika mikânda. Ntalu ya  na ndînga kikôngo-kituba kele: 

Mikânda yayi kele samu na Wikipedia ya Kikôngo-kituba
Kana nge ke tubaka Munukutuba to Kituba to Kikôngo ya letá, nge lênda kusonika mikânda na dibûku yayi!

Wikipedia na ndînga ya nkaka ya Kôngo:  mpe  

Bawiki ya nkaka
 |  |  |  | 

 |  |  |  | 




#Article 2: Repubilika ya Kôngo Demokratiki (485 words)


Repubilika ya Kôngo Demokratiki to Kôngo Demokratiki to Kôngo-Kinsasa kele yinsi na Afelika ya Kati. Bayinsi ya pène-pène na yawu kele Repubilika ya Kôngo, Repubilika ya Afelika ya Kati, Sudan, Uganda, Rwanda, Burundi, Zambia mpe Ngola. Kôngo-Kinsasa kele yinsi ya zole na bunene na Afrika (na nima ya Djazairia) mpe yinsi ya iya na bantu (na nima ya Nizeria, Itiopia mpe Misiri).

Tuka 2000 NK tî 500 BK bitembo ya babantu katuka londe sompaka na ndâmbu ya Kôngo ya ntângu yayi. Bantu ya kisina, bambekele, fwanaka sompa na dikabu ngele ya yinsi. Babantu yina kotisaka kisalu ya bilanga pe kisalu ya kibende tuka Afrika-Mputu.

Pène-pène na mvula 400 kimvuka mosi bandaka kukulisa na simu ya nzadi Lualaba. Nkûmbu ya kimvuka yayi vwandaka Upemba. Yawu kumaka Luba ya Ntotila na nima (pène-pène na 1585). Kimvuka ya mfunu ya nkaka vwandaka Kôngo ya Ntotila, yina butukaka pène-pène na mvula 1400 mpe zingaka tî 1885 na nsiku.

Kôngo vwandaka koloni ya Belezi banda 1908 tî kuna 1960.

Na nima ya mvula tânu ya vita mpe ya ngemba ve, Joseph-Désiré Mobutu, lieutenant général ya banwani, basisaka Kasa Vubu katuka kîti ya luyalu na ngolo na 1965. Mobutu nataka ngemba na yinsi, kasi luyalu na yandi vwezaka bansua ya muntu mpe salaka lukwikilu ya muntu samu na Mobutu kibeni.

Na bamvula kumi ya 1970 Mobutu salaka politiki ya kuzairisa (kifalanse: zaïrianisation). Na mvula 1971 yandi pesaka Kôngo zina ya yimpa, Zaire, yina kele mpila ya kupola ya mpovo ya kikôngo, Nzâdi.

Na mvula 2005 Repubilika ya Kôngo Demokratiki me kuzwa misiku ya yinsi ya yimpa. Banda misiku yayi nzila me zibulama samu na kumanisa transition na nswalu nyonso na kubimisa musiku ya maponama ke kwiza. Kimvuka ya kimpwanza ya kupona (Commission electorale independante) salaka maponama samu na ntwadisi ya yinsi mpe luyalu ya yinsi na 30.7.2006. Joseph Kabila nungaka Jean-Pierre Bemba mpe bakandida ya nkaka na maponama ya ntwadisi ya yinsi.

Félix Tshisekedi kumaka ntwadisi ya yinsi na mvula 2019.

Kibuka ya bantu ya nene kele:

Tala mpe Bandînga ya Repubilika ya Kôngo Demokratiki.

Ndînga ya kisalu ya Kôngo-Kinsasa yawu kele kifalanse. Bandînga ya bwala kele kikôngo, kiluba, kiswahili na lingala. Yinsi ke tembikisa bandînga yina nyonso na kuloza ata mosi ve. Bandînga ya nkaka ya yinsi yawu kele samu na lukumu ya yinsi ya Kongo yina luyalu ke kwiza kakila.

Nzadi Kôngo ná bana-nzadi ya yandi ke sabuka yinsi ya mvimpa. Nzadi Kôngo ke kabula Kôngo-Balazavile na Kôngo-Kinsasa. Nzadi Ubangi kele ndilu na Yinsi ya Afelika ya Kati. Uganda kele na simu ya Mazanga Mobutu na Rwitanzige. Rwanda kele na simu ya Kivu. Burundi na Tanzania kele na simu ya Tanganyika. Dizanga Mweru ye nzadi Luapula salama bonso ndilu na Zambia. Kwango na Kasâyi ke lânda ndilu ya Ngola.

Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi kele na bizûnga makûmi zôle na tânu, na mbânza Kinsasa.

Politiki ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi

President ya nsi Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi




#Article 3: Repubilika ya Kôngo (232 words)


Repubilika ya Kôngo to Kôngo-Balazavile kele yinsi na Afrika ya Kati. Bayinsi na pene-pene na yawu kele: Ngabu, Repubilika ya Afelika ya Kati, Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi mpe Kabinda (kizûnga ya Ngola).

Bântu ya ntete na ndâmbu ya Repubilika ya Kôngo ya bubu yayi vwandaka babôngô. Na manima babantu kwizaka katuka node ná bawu bakaka bayinsi ya babôngô. Na bamvula nkama ya 14 bântu ya yinsi yayi tungaka bayinsi ya nene: Kongo ya Ntotila, Luangu mpe yinsi ya ntotila ya bateke.

Contact ya ntete na kati ya bântu ya Lwangu na bântu ya Mputu vwandaka na nsuka ya bamvula nkama ya 15, kuna bamputulukesi kwizaka na maswa na yinwa ya Nzadi Kôngo. Bamputu bandaka kusûmba bântu ya ndombi samu na bumpika na bakoloni ya bawu na Amerika. Ntângu mosi bantinu ya babwala ya simu kuzwaka mbôngo mîngi. Kasi kusûmba ya bampika manaka mpe bayinsi ya ntinu salamaka ya ngolo ve.

Na 1875 Pierre Savorgnan de Brazza salaka kiwisa na ntinu ya Lwangu ná mukoko ya Teke, yina pesilaka Falanse luyalu ya yinsi ya bawu.

Repubilika ya Kongo vuandaka na kupona ya badepute ya kimvuka ya leta na 24.7.2007.

Tala bandînga ya Repubilika ya Kôngo.

Repubilika ya Kôngo kele na bizûnga kûmi na zôle.

Suku (kifalanse: soukous) kele mutîndu ya muziki yina Kôngo me pesila yinza.

Bimvuka ná bântu ya muziki ya lukumu ya Kôngo kele Bantous de la Capital ná Jahwise.




#Article 4: Kinsasa (146 words)


Kinsasa (zina ya ntama vwandaka Léopoldville) kele mbanza ya kimfumu na mbanza luta nene ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. Yau kele mpe kizunga. Yau kele mbanza ya zole na bunene na kati ya bansi ya kifalanse, na nima ya Paris.

Ndambu ya nene ya Kinsasa kele nseke na mfinda. Komina ya Maluku na lunene yau ke yalumuka na zulu ya 79% ya yinsi ya Kinsasa. Nkati ya mbanza, Gombe, kele na banzo-zulu mingi, yina luta meta 50 na nda, na mbandu Building Gécamines, Building Sozacom, Immeuble CICC, na Building RTNC.

Bantu ya kisina ya ndambu ya Kinsasa vwandaka bateke na bahumbu.

Ndinga luta mfunu ya Kinsasa kele Lingala, kansi bankwa Kinsasa ke tuba mpe bandinga ya nkaka: Kifalanse, Kikongo, Kiswahili na Tshiluba. Na bandambu ya nkaka (na mbandu: Ngaba, Masina, Bumbu, Kimbanseke na bakabu ya Ndjili) bantu ke tuba kikongo.

Kinsasa kele na bakomina 24.




#Article 5: Matadi (89 words)


Matadi kele mbânza-kimfumu ya kizûnga Kôngo ya Kati na Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi.

Matadi kele na bântu mîngi. 92% ya bankwa Matadi kele bêsi ya Kôngo-Kinsasa. 8% kele bêsi ya bayinsi ya nkaka.

Bamboma kele bântu ya kisina ya Matadi. Makânda ya nkaka ya Matadi kele bayombe, manianga, bandibu, bantandu na bankaka. Bântu nyonso ke tubaka Kikôngo, ndînga ya yinsi yina butamaka na Matadi.

Matadi ke natanaka bakomina tatu: Matadi, Mvuzi na Nzanza.

Matadi kele na dibûngu na simu ya nzâdi Kôngo mpe nzila ya lukalu tî Kinsasa.




#Article 6: Kiswahili (77 words)


Kiswahili kele ndînga ya yinsi ya Tanzania, Kenya, Uganda mpe Kongo-Kinsasa. 

Kiswahili me butama ntângu babantu me kuta balabu na simu ya esete ya Afrika. Kiswahili kele na mâmbu mîngi yina katuka kilabu. Bubu yayi kiswahili kele ndînga ya yinsi ya Tanzania, Kenya mpe Uganda, mpe yawu kele ndînga ya bwala ya Kôngo-Kinsasa.

Ntalu ya batubi ya Kiswahili:

Kiswahili kele na mâmbu mîngi yina kele mosi na kikôngo.

Kikôngo kele mpe na mâmbu yina katukaka na kiswahili:




#Article 7: Kôngo ya Ntotila (123 words)


Kôngo ya Ntôtila (na kisikongo: Kôngo dia ntôtila) vwandaka yinsi ya kintinu ya mfunu na mitiu ya nzâdi Kôngo katuka 1400 tî 1885. Bantu ya yinsi yai vwandaka bakôngo. Bayinsi na pene-pene ya yau vwandaka Lwangu, Kakongo mpe Ngoyo na node, Ndongo mpe Matamba na sude.

Bau ke bokilaka ntinu ya Kôngo ya Ntôtila mwéné Kôngo to Mani-Kôngo.

Lukwikilu ya kisina ya Kôngo vwanda lukwikilu ya bambuta ya bakôngo. Dibundu ya katolika kwizaka na bamputuluki, kasi bangânga-nzâmbi mîngi vwandaka kutuka Italia. Ntinu Mvemba Nzinga me songa dibundu ya katolika bonso dibundu ya yinsi.

Muntu ya mfunu mîngi ya lukwikilu vwandaka Kimpa Vita.

Bizûnga ya Kôngo vwandaka:

Bantinu ya Mbânza Kôngo

Bantinu ya Nkondo

Bantinu ya Lemba (Mbula)

Bantinu ya Kibangu

Bantinu ya Mbânza-Kôngo




#Article 8: Balazavile (181 words)


Balazavile (Brazzaville) to Ntambo to Mavula (nkûmbu na kilâdi) kele mbânza-kimfumu ya Repubilika ya Kôngo.

Pierre Savorgnan de Brazza tungaka Balazavile na 1880 na ndâmbu ya bwala, yina bakôngo bingaka Ntambo to Kintambo na bateke bingaka Ntamo. Nga ti nkûmbu ya kisina ya Balazavile vwandaka Ntambo to Ntamo, kasi Pierre Savorgnan de Brazza me botikaka yawu na nkûmbu ya yandi mosi. Mfumu ya yinsi, mukoko ya bateke, sonikaka nkûmbu ya yandi na lusilu, yina pesaka bayinsi ya bateke na Falanse. Bafalanse tungaka mbânza na manima ya mvula 4 samu na kunwana Léopoldville (bubu yayi Kinsasa), mbânza ya Belzike na ngambu ya nzadi Kôngo.

Balazavile kele na bandâmbu 9:

Bântu mîngi ke zingilaka Balazavile, bonso bakamba, bakunyi, balâdi, bambosi, bateke ná bamindele ya bayinsi mîngi. Balâdi kele dikânda ya kuluta nene ya Balazavile.

Bântu ya Balazavile ke tubaka bandînga mîngi. Bandînga ya kuluta nene kele kilâdi, kituba, lingala ná kifalanse. Kituba ke tubamaka na ndâmbu ya sude ná lingala na ndâmbu ya node ya mbânza. Kilâdi ke tubamaka na Makelekele, Poto-Poto ná Mungali, kasi balâdi mîngi ke tubaka mpe kituba to lingala.




#Article 9: Joseph Kabila (87 words)


Joseph  Kabange kele ntwadisi ya yinsi ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. 

Yandi butamaka na Mpiki na kizûnga Kivu ya Sudi 4.6.1971. Mâma na yandi, Sifa Mahanya, vwandaka nkênto ya ntete ya tâta ya yandi, Laurent Kabila, muntu kele ya baluba. Joseph kele na dipasa ya nkênto, Jeanette, na lêki ya bakala, Dieudonné.

Yandi longukaka na lukolo ya Falanse ya Daressalam na Tanzania. Mvu 1992 yandi fulaka kulonguka na Univelesite ya Makerere na Kampala na Uganda.

Nkênto ya yandi kele Olive Lembe di-Sita, muntu kele ya bayombe.




#Article 10: Afelika (43 words)


Afelika evo Afrika evo Katiopa I kontina kia kole kia ntela mpe ye ntalu ya bântu ya ntoto. Luyalumunu lua Afelika I 30 221 532 km². 996 533 200 bantu beti vwanda kuna. ina 15% ya bântu ya nza awonsono kuna beti vuanda.




#Article 11: Dalapo ya Repubilika ya Kongo Demokratiki (48 words)


Kidimbu ya Repubilika ya Kongo Demokratiki kele dalapo ya langi ya bule, kuna me bakana mbuetete mosi na langi ya muamba ya ngazi na nsuka ya diboko ya nkento pe yau me sabukama na kati na nkele mosi ya mbuaki yina me zungadala na langi ya muamba ngazi.




#Article 12: Kôngo ya Kati (46 words)


Kongo ya Kati kele kizunga ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yandi kele kizunga mosi na simu ya kalunga. Mbanza-mfumu ya Kongo ya Kati kele Matadi. Bambanza ya nene ya nkaka kele Mboma, Muanda, Banana, Mbanza-Ngungu na Vivi.

Dikanda luta nene ya kizunga yai kele bakongo.




#Article 13: Bakôngo (320 words)


Bakôngo kele bântu mosi ya babantu ya Afelika ya Kati. Bawu ke zingaka na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, Repubilika ya Kongo, Ngabu na Ngola. Bawu ke tubaka bandînga mîngi ya baluvila, kasi bântu mîngi zaba kutuba mpe kituba Kôngo.

Bakôngo ke minga zingaka na Ngola ya Londe (na bizunga ya Kabinda, Nzadi, Wizi, Benguela, Kwanza ya Node, Malanje na Lunda ya Node), Kongo-Kinsasa (na bizunga ya Kongo ya Kati, Kinsasa, Kwango na Kwilu) na Kongo-Braza (na bizunga ya Kuilu, Niari, Lekumu, Buenza, Pool ná Brazzaville). Yinsi ya bakôngo ke luta km² 250 000, yina kele nene mpila mosi na luyalumunu ya Ngabu.

Bambanza ya nene ya bakôngo kele: Brazzaville, Ndindi, Lubomo, Matadi, Mboma, Muanda, Mbanza Ngungu, Mbanza Kongo, Soyo, Nzeto na Wizi.

Bakongo ke kabukaka na baluvila mingi.

Baluvila ya Ngabu kele balumbu, bapunu, basira na bavili.

Baluvila ya Repubilika ya Kongo kele babembe, badondo, bakamba, bakunyi, balari, balumbu, basundi = bakongo ya Boko, bavili to baluangu na bayombe.

Baluvila ya Kabinda kele bakakongo, bavili, bawoyo na bayombe.

Baluvila ya Repubilika envia mas dinero no kerer trabajo nosotro ya Kongo ya Dimokalasi kele basundi = bamanianga, bamboma, bandibu, bantandu = bampangu, basolongo, bawoyo na bayombe.

Baluvila ya Ngola kele bambata, bankanu, bapombo, basansala, basolongo, basoso, basuku, bayaka na bazombo.

Bantu zaba ve baluvila ya bakongo ya Liberia, samu na bau kele bana ya bampika, yina vutukaka tuka Amerika.

Bakongo kuendaka na nsi ya bubu na bau na bamvula nkama ya 12 tuka nsi ya londe-lunene. Na bamvula nkama ya 13 bau salaka nsi ya ntotila ya nene ya ntete, yina vuandaka Kongo ya Ntotila. Nimi ya Lukeni vuandaka ntotila ya ntete ya Kongo. Yandi nungaka nsi na ngele ya nzadi Kongo. Kuna yandi tungaka Mbanza Kongo, mbanza ya kimfumu ya ntete.

Mposo ya bakongo kele na bilumbu iya. Bazina ya bilumbu kele mosi ve na kati ya baluvila.

Kilumbu ya tatu kele ya santu. Kuna bau ke sala ve.




#Article 14: Joseph Kasa Vubu (25 words)


Joseph  (1917–24.3.1969) vwandaka ntwadisi ya yinsi ya ntete ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi na 1960-1965. Yandi vwandaka mpe mfumu ya Kimvuka ya Bakongo (ABAKO).




#Article 15: Nzâdi Kôngo (66 words)


Nzâdi Kôngo (to Zaire) kele nzadi ya zole na yinda ya Afrika pe ya tanu na yinda ya ntoto. (Nilo kuluta banzâdi nyonso na yinda.) Kôngo pe bâna-nzâdi na yandi ke kukula na nsadisa ya mfinda, muntu kuluta nyonso na bunene kasi Amazona ve.

Nzâdi Kôngo ke baka nkûmbu na yandi na yinsi Kôngo ya Ntotila, yina me tulama na ndâmbu ya yinwa ya nzâdi yangó.




#Article 16: Ngola (98 words)


Ngola to Repubilika ya Ngola kele yinsi mosi na Afrika ya Sude. Bayinsi na pene-pene ya yau kele Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi, Zambia mpe Namibia. Kizûnga ya Kabinda kele na ndilu na Repubilika ya Kôngo. Mbânza-kimfumu ya yau kele Lwanda.

Bayinsi ya ntotila ke tulama na sika ya Ngola na ntwala. Bawu vwandaka Kakongo mpe Kabinda, Kôngo ya Ntotila na node, Ndongo mpe Matamba na katikati mpe Benguela na sude.

Ngola vwandaka koloni ya Mputuki tî kuna 1974.

Kimputuki kele ndînga ya kisalu ya lêta. Bandînga ya bwala kele kisikôngo, kimbundu, ovimbundu, kitshokwe, kimbunda mpe kikwanyama.

.




#Article 17: Itiopia (41 words)


Itiopia kele yinsi na Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Eritrea, Djibuti, Somalia, Kenya mpe Sudan. Adis Abeba kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Itiopia.

Itiopia kele na bizunga 9 na mbanza-kizunga zole.

Itiopia kele na bizunga 9 na mbanza-kizunga zole.




#Article 18: Bandinga ya kibantu (32 words)


Bandinga ya kibantu kele kibuka mosi ya bandinga ya Nije-Kongo ya Afrika. Batubi na yandi kele babantu.

Bandinga ya kibantu ke monikana.

Bandinga ya kibantu kele na kangogo na ntwala ya ngogo.




#Article 19: Afelika ya Kati (13 words)


Afelika ya Kati kele kabu ya Afelika. Bansi ya Afelika ya Kati kele:




#Article 20: Tasadi (41 words)


Repubilika ya Tasadi (kiarabi:تشاد , Tašaad; kifalanse: Tchad) kele nsi ya Afelika ya Kati. Bansi ya pembeni kele Libia, Sudan, Repubilika ya Afelika ya Kati, Kamerun, Nizeria mpe Nijer. Ndjamena kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Tasadi.

Tasadi kele na bizûnga 23:




#Article 21: API (11 words)


API (kifalanse Alphabet phonétique international) kele bisono ya munoko ya bansi.




#Article 22: Soka (13 words)


Soka ikele kisalilu ya makasi ya kibende. Bau kusalila soka na kupasula nti.




#Article 23: Baluba (32 words)


Baluba ikele kanda mosi ya babantu ya Afrika ya Kati. Bau ke zinga na bizunga ya Kasayi, Kasayi ya Lunene, Lulua, Sankuru, Lomami ye Lomami ya Minani na Repubilika ya Kongo Demokratiki.




#Article 24: Babantu (28 words)


Babantu (bantu ya kibantu) kele kanda mosi ya Afelika. Kisina ya babantu vanda na pene-pene ya Biafara. Bau me kwendaka na sudi ye lunene tuka -2000 ti 1700.




#Article 25: Dingala (39 words)


Kingala (to lingala to dingala) kele ndinga ya bantu ya Kongo-Kinsasa mpe ya Kongo-Braza. Na kisina yandi vandaka ndinga ya bangala mpe ya babangi, kansi ntangu yai yandi kele ndinga ya makabu ya node ya Kongo-Kinsasa mpe ya Kongo-Braza.




#Article 26: Kuilu (Repubilika ya Kongo) (68 words)


Kuilu (kifalanse: Kouilou) kele kizunga mosi ya Repubilika ya Kongo. Yau ke vanda na simu ya kalunga. Kuilu kele na ndilu na kizunga Niari. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Kuilu kele Pointe-Noire.

Makanda tatu ya nene ke zingilaka na Kuilu: bavili, bayombe na balumbu. Bavili ke tubaka kivili, bayombe ke tubaka kiyombe ná balumbu ke tubaka kilumbu, kansi bantu nionso mpi ke tubaka kituba, ndinga ya kuvukana.




#Article 27: Nsangu ya mbote (24 words)


Nsangu ya mbote ikele nkenda ya luzingu ya Yesu.

Masonama ya santu vanda na nsangu ya mbote iya:

Nsangu ya mbote ya nkaka kele:




#Article 28: Vodu (39 words)


Vodu ikele lukwikilu ya Afrika (Benin, Gana, Nigeria, Togo) pe ya Karibe (Ayiti, Kuba, Repubilika ya Dominika, USA). Lukwikilu yayi kele na bikalulu ya lukwikilu ya bambuta ya bakongo, muntu bampika ya Kongo me nata.ini yah maka hang. Puta




#Article 29: Kisilamu (97 words)


Kisilamu (kilabu: الإسلام; al-islaam) kele lukwikilu ya nene mingi. Ngogo ya mukwikili ya kisilamu kele musilamu (kilabu: مسلم; muslim) to muzuluma (kifalanse: musulman).

Kisilamu me butuka na Arabia na mvu-nkama ya nsambwadi, nga basilamu ya kisina vanda balabu ye badawi. Bubu yayi basilamu mingi kele bankaka na balabu: baswahili, bangwana, bahausa, baturki, bafarsi, bapaki, badjawa ye bantu ya nkaka.

Muhamadi vanda ngunza ya kisilamu. Nzambi me tubaka na yandi ye yandi me tubaka na bantu. Nlandi mosi me sonika ngogo ya Muhamad na Korani, muntu kele mukanda ya santu ya kisilamu.

Balukwikilu ya kisina ya kisilamu kele:




#Article 30: Ndînga (24 words)


 
 

Ndînga kele mutîndu ya kutuba mâmbu mpe nsangu na muntu na muntu. Mukânda yayi sonikama na ndînga ya kikôngo.

Tala mpi bandinga ya Afrika




#Article 31: Sina (11 words)


Sina (kitsunkwo: 中国, pinyin: Zhōngguó, API: /tʂuŋkwo/) kele nsi na Azia.




#Article 32: Bambangi ya Yehowa (128 words)


Bambangi ya Yehowa ya ntangu na beto kuyantikaka na 1870. Na luyantiku, bo vandaka kubinga bo nde Balongoki ya Biblia. Kansi na 1931, bo bakaka zina ya Masonuku ya Bambangi ya Yehowa. Na luyantiku bo vandaka fyoti, kansi organizasio meyelaka mpi yo mekumaka ti bamilio ya Bambangi, yina kekudipesa na kusala kisalu ya kusamuna na bansi kuluta 240.

Ntu-mbanza ya inza ya mvimba ya Bambangi ya Yehowa kele na New York, kisika kezingaka Nto-kimvuka, kimvuka ya nene ya bankuluntu yina kele na eksiperiansi yina kekengilaka dibundu ya inza ya mvimba. Kele mpi ti bafiliale kuluta nkama mosi na kati ya inza. Na bisika yango, bantu ya luzolo ya mbote kepesaka maboko na kunyema mpi kutinda mikanda yina ketendulaka Biblia. Lutwadisu mpi kepesamaka sambu na kubongisa kisalu ya kusamuna.




#Article 33: Dibûndu ya Kimbangu (25 words)


Dibûndu ya Kimbangu kele dimpanda ya kiyesu ya kusalaka tâta Simoni Kimbangu ya Nkamba. Dibûndu yayi ke pimisa ngolo, kinganga, kindoki, kabondo, tumbaku mpe makinu.




#Article 34: Simoni Kimbangu (59 words)


Simoni Kimbangu vwandaka mfumu ya lukwikilu na Kôngo. Yandi butukaka na 12.9.1887 na Nkamba, pène-pène ya Mbânza-Ngungu, mpe yandi kufwaka na 12.10.1954 na Lubumbasi.

Simoni Kimbangu kele muntu ya mfunu na Dibûndu ya Kimbangu. Bantu ya dibûndu yayi ke na kubanza ti Simoni Kimbangu kele kisadisi, yina Yesu kanikaka na kibuku ya 14 ya Nsângu ya Mbote ya Za.




#Article 35: Yesu (162 words)


Yesu (katuka -5 tî 33) vwandaka mulongi na ngunza ya bayuda.

Yesu kele muntu ya mfunu na lukwikilu mîngi. Na kimâni, kisilamu ye kibaha yandi kele ngunza mosi. Na kiyesu yandi kele Yesu Klisto: masiya na nzâmbi na nitu ya muntu.

Nkûmbu ya Yesu vwandaka Yeshua (ישוע) na kiarame. Yawu vwandaka mpila ya nkufi ya kihebru Yehoshua (יהושע). Na kihelada (yina vwandaka ndînga ya masono ya Ngwisani ya Yimpa), nkûmbu ya Yesu vwandaka Iesous (Ιησους), mpe na kilatini Iesus.

Na bansângu ya Mbote ni Mariya vwandaka mâma ya Yesu. Nsângu ya Mbote ya Make ke na kutuba ve nkûmbu ya tâta ya yandi. Bansângu ya Mbote ya Matayi, Luke na Za ke na zabisa ti Yosefi kele tâta ya Yesu. Kasi Bansângu ya Mbote ya Matayi na Luke ke na kutuba ti Mariya vwandaka mwénsé, mpe yandi me kuma na kivumu na lulêndo ya Mpêve ya Lôngo.

Yesu butukaka na Betelemi, bwala ya fyoti na kizûnga ya Yudea, ntângu Erode vwandaka ntinu.




#Article 36: Karibe (12 words)


Karibe kele ndambu pe kalunga na Amerika-Kati.

]

Bansi ya Karibe kele:




#Article 37: Nilo (33 words)


Nilo kele nzadi ya ntete na nda ya Afrika pe ya ntoto. Nda na yandi kele 6 650 km. Nilo ke kukula na nsadisa ya Misiri, Sudan, Itiopia, Uganda, Kongo-Kinsasa, Kenya pe Tanzania.




#Article 38: Mbânza Kôngo (216 words)


Mbânza Kôngo kele mbânza-kimfumu ya kizûnga Nzâdi ya Ngola. Yau kele mbânza ya kuluta nyonso na nkulu mpe mbânza tatu na bunene ya Ngola ya node. Yau ke tulama na zulu ya môngo km 300 na sudi ya nzâdi Kôngo.

Mbânza Kôngo kele kisika ya Difwa ya yinza ya UNESCO.

Nzila tuka Mbânza Kôngo tî Wizi (Uíge) kele km 314 mpe tî Lwanda (mbânza-kimfumu ya Ngola) km 481.

Ntinu ya ntete ya Kôngo ya Ntotila, Nimi ya Lukeni, tumisaka bantu na kutûnga mbânza na simu ya nzâdi Lwezi na mvula 1380. Basansala vwandaka dikânda ya ntene, yina zingaka na Mbânza Kôngo. Na ntângu ya bamputuki kwizaka na bayinsi ya nzâdi Kôngo na bamvula ya 1480, Mbânza Kôngo vwandaka bwala nene. Yau vwandaka nene mutîndu mosi na babwala ya Mputu. Mpe na mvula ya 1600, yau vwandaka na bantu 100.000. Yau vwandaka mbânza-kimfumu ya Kôngo ya Ntotila tî kuna mvula 1665, ntângu Mputuki nungaka Kôngo ya Ntotila. Bamputuki bokilaka bwala yai São Salvador tuka 1570 tî 1975.

Yinti ya nene mîngi ke mena na kati ya Mbânza Kôngo. Nkûmbu ya yau kele Yinti ya Mênga. Bantu zonzaka ti kana muntu kuvwanda na kivudi ya yinti yai, yau kubasisa mênga.

Kuna Mbânza Kôngo tûngamaka yinzo ya Nzâmbi ya ntete ya Dibundu ya santu Katolika. Nkûmbu ya yau Kulumbimbi.




#Article 39: Bumpika (92 words)


Mpika kele muntu ya kukonda nswa ya muntu pe ya bansiku. Bantu ya nkaka ke zonza yandi bonso kima ya bau me sumba to me kanga.

Bampika ya bakongo me kwendama na Karibe (Ayiti, Brazilia, Jamaika, Kuba pe Repubilika ya Dominika) pe na USA (bizunga ya Florida pe Georgia).

Kibuka ya nene ya bampika vandaka bakongo. Na mbandu, bampika ya Kuba vandaka:

Bampika me nata ngindu ya bawu na kontina ya mpa. Bankumbu ya lukwikilu to kisambu ya bakongo kele kipalo to kimbisa na Kuba, kimbanda na Brazilia pe kumina na Jamaika.




#Article 40: Goma (30 words)


Goma kele mbanza ya kimfumu ya Kivu ya Node, kizunga mosi ya Repubilika ya Kongo Demokratiki. Goma ke tulama na pene-pene ya dizanga Kivu. 78 000 bantu ke bika kuna.




#Article 41: Dibundu ya Kieleka ya Yesu (57 words)


Dibundu ya Kieleka ya Yesu kele dimpanda mosi ya kiyesu. Yau me tungama na Beijing, Sina na 1917. Dibundu yai kele na muntu 1 500 000 ya lukwikilu na kontina sambanu. Dibundu yai ke boka nsangu ya bumosi ya Nzambi na sika ya butatu ya Nzambi. Dibundu ya Kieleka ya Yesu me kota na Kongo-Kinsasa na 2004.




#Article 42: Busula (15 words)


Busula to nsôngi-nzila kele kisalilu na ntunga ya manyeti, yina ke sônga na nzila nôde-sûde.




#Article 43: Kiyombe (17 words)


Kiyombe kele ndinga na kibuka ya kikongo. Bandinga ya bwala ya kiyombe kele kiyombe, kivili pe kifyoti.




#Article 44: Mbanza-Ngungu (23 words)


Mbânza-Ngungu kele mbânza na Kôngo ya Kati. Yawu kele na bantu 100 000. Nzila ya masîni tuka Matadi ti Kinsasa ke tobolaka Mbanza-Ngungu.




#Article 45: Banyarwanda (31 words)


Banyarwanda kele bana ya Rwanda: bahutu, batutsi ye batwa. Nkumbu ya banyarwanda ya Kongo-Kinsasa kele banyamulenge, muntu kele batutsi. Banyarwanda ke tuba kinyarwanda to kirundi, bantu kele ndinga mosi na pene-pene.




#Article 46: Kibembe (16 words)


Kibembe kele ndinga mosi ya kikongo. Yandi tulama na kizunga ya Bwenza na Repubilika ya Kongo.




#Article 47: Kidondo (20 words)


Kidondo kele ndinga mosi ya kikongo. Yandi tulama na kizunga ya Bwenza na ndambu ya Madingu na Repubilika ya Kongo.




#Article 48: Kilâdi (21 words)


Kilâdi to kilâri kele ndînga mosi ya kisikôngo. Yawu tulama na kizûnga ya Pool mpe na Barazavili na Repubilika ya Kôngo.




#Article 49: Nizeria (107 words)


Nizeria to Nigeria kele nsi ya nene na Afelika ya Lumonso. Yandi kele na bantu ya kuluta bansi ya nkaka ya Afelika. Bansi ya pembeni kele Benin, Tasadi, Kamerun ye Nize. Bambanza ya nene ya Nizeria kele Abuja, Lagos, Ibadan, Enugu, Kano, Owere, Sokoto ye Benin.

Nizeria kele na bizunga 36 ná ndambu mosi. Bizunga kele: Abia, Adamawa, Kwa Ibo, Anambra, Bauchi, Bayelsa, Benwe, Borno, Cross River, Delta, Ebonyi, Ẹdo, Ekiti, Enụgụ, Gombe, Imo, Jigawa, Kaduna, Kano, Katsina, Kebbi, Kogi, Kuwara, Lagos, Nassarawa, Niger, Ogun, Ondo, Ọsun, Ọyọ, Plateau, Rivers, Sokoto, Taraba, Yobe, Zamfara ye ndambu ya Abuja.

Banzadi Kuwara (to Niger) ye Benwe ke sabuka Nizeria.




#Article 50: Kiyesu (27 words)


Kiyesu to Kikristu to Kikilistu to Kikristo kele lukwikilu ya nzambi mosi, muntu ke tuba nsangu ya mbote ya Yesu.

Biblia kele mukanda ya santu ya kiyesu.




#Article 51: Rwanda (27 words)


Rwanda kele yinsi na Afelika ya Kati. Bansi ya pembeni kele Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, Uganda, Tanzania mpe Burundi. Kigali kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Rwanda.




#Article 52: Biblia (79 words)


Biblia to Mukanda ya Nzambi kele mukanda ya santu ya kiyesu. Yandi kele na masonama ya santu ya kiyesu.

Biblia kele na bandambu zole ya nene. Ya ntete kele Kuwakana ya ntama ya Mfumu Nzambi wakanaka na bantu ya yandi. Ya zole kele Kuwakana ya mpa. Bo sonikaka yo ntete na bandinga yai zole: Kiebreo na Kigelesi.

Société Biblique du Zaïre ya Kongo-Kinsasa tendulaka Biblia muvimba na Kituba 1934-1990. Alliance Biblique du Congo tendulaka Kuwakana ya Mpa na 2006.




#Article 53: Kibaha (46 words)


Kibaha kele lukwikilu me salama ya Baha'u'llah. Malongi ya lukwikilu ya kibaha ke relesa bumosi tatu: bumosi ya nzambi, bumosi ya lukwikilu ye bumosi ya buntu.

Baha'u'llah me simba nde mono kele ngunza ya nsuka na ndingie ya bangunza (Zaratustra, Krisna, Mose, Buda, Yesu ye Muhammad).




#Article 54: Bidimbu ya Repubilika ya Kongo Demokratiki (38 words)


Bidimbu ya Repubilika ya Kongo Demokratiki kele ntu ya ngo yina me zungadala na ndambu ya diboko ya nkento pe ya bakala na dinu ya nzau, pe na dikongo. Bidimbu yonso yina ke tetama na zulu ya dibanga.




#Article 55: Kaudai (11 words)


Kaudai (kivietnami Cao Đài) kele lukwikilu ya nzambi mosi ya Vietnam.




#Article 56: Kikwit (61 words)


Kikwit kele mbânza-kimfumu ya kizûnga ya Kwilu na Repubilika ya Kôngo Demokratiki. Yau kele na simu ya nzâdi Kwilu. Nzila ya 1 ya yinsi kânga Kikwit na Kinsasa na ndâmbu ya wesete mpe na Tshikapa na ndâmbu ya esete.

Ntalu ya bankwa ya Kikwit me kula malu-malu katuka 1960, kimpwanza ya RKD.

Kikwit kele na bakomune iya mpe bamfinama 19  :




#Article 57: Nzau (48 words)


Nzau to nzoko kele nyama ya mabele luta nene, yina ke vandaka na zulu ya ntoto. Mitindu tatu ya banzau kele: nzau ya Azia, nzau ya mfinda na nzau ya nseke.

Nzau luta nene vuandaka na Ngola na mvula 1975. Nzau yina mekaka kilo kumi na zole mafunda.




#Article 58: Kizunga Kwango (15 words)


Kwango kele kizunga mosi ya Kongo-Kinsasa.

Besi ya Kwango kele bambala, bapelende, basuku ná bayaka.




#Article 59: Kwilu (Kikwit) (28 words)


Kwilu kele kizunga ya Kongo-Kinsasa. Mbanza-mfumu na yo kele Kikwit. Bambanza ya nkaka kele Bandundu, Bulungu, Idiofa na Masi-Manimba.

Besi ya Kwango kele bambala, bambunda, bateke ná bayansi.




#Article 60: Kinsasa (kizunga) (10 words)


Kinsasa kele kizunga mosi ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi.




#Article 61: Ndjamena (15 words)


Ndjamena (kiarabi Nidjāmīnā نجامينا) kele mbanza-ntu ya Tasadi. Yo kele na bantu 721 000 (2005).




#Article 62: Ndindi (250 words)


Ndindi to Pwente-Nwale (to Pointe-Noire, nkûmbu ya kifalanse) kele mbânza ya kimfumu ya Repubilika ya Kôngo. Yawu kele dibungu ya nene mpe mbânza-kimfumu ya lusansu ya Repubilika ya Kôngo.

Nkûmbu ya kisina ya kimputulukesi ya kisika ya Pwente-Nwale vwandaka Ponta Negra. Bubu yayi bâwu ke bokila yawu Ponton la Belle (bwala ya kitoko). Ndindi vwandaka nkûmbu ya mwa bwala ya bavili, yina me kuma mbânza ya nene na manima ya kukolonisa.

Ndindi ke vwanda km 150 na node ya yinwa ya nzadi Kôngo.

Kilimá ya Ndindi kele kilimá ya nséké. Kilimá kele ya tîya na bilumbu (katuka 21,4° na ngônda sambwadi tî 26,8° na ngônda ya tatu). Kilimá kele madidi ve na bampimpa (22° tî 26°).

Kilumbu ya 13, ngônda ya 7, mvula ya 1914, lukanu ya Pierre Savorgnan de Brazza ti ku-relier mubu Atlantique ná dizanga ya Malebo, yawu me salama ya lukanu ya Assemblee ya Falanse, yina me autorisa kutunga nzila ya lukalu Kôngo-Mubu (kifalanse: Chemin de Fer Congo-Océan, CFCO).

Na mvula ya 1921 kisalu ya kutunga nzila ya lukalu bàndaka. Kifulu ya Pwente-Nwale vwandaka baze ya simu ya kisalu yayi. Bawu bàndaka mpe kutunga dibungu.

Na mvula ya 1922 bula matadi me sala Pwente-Nwale terminus ya nzila ya lukalu yangó, ná yawu me sala mbânza ya Pwente-Nwale na mbàla mosi.

Pwente-Nwale kele mbânza nene, kasi Balazavile kele nene mîngi. Bantu ya mbuta kele bavili, bayombe na bakôngo ya nkaka. Kituba kele ndînga ya kuluta mfunu ya Pwente-Nwale.

Kukula ya kiteso ya bantu ya Pwente-Nwale:

Ndâmbu ya yimpa




#Article 63: Kimbundu (13 words)


Kimbundu kele ndinga ya bambundu ya Ngola. Yau kele na pene-pene ya kisikongo.




#Article 64: Kikôngo-kituba (233 words)


Kikôngo to Kituba Kôngo to Munukutuba kele ndînga mosi ya yinsi na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi ná Repubilika ya Kongo. Bawu ke bingila yawu Kituba to Munukutuba na Kôngo-Baraza, Kikôngo ya leta, Kikôngo to Kileta na Kôngo-Kinsasa. Bandînga yayi kele ndînga mosi!

Bawu lenda bingila Kisikongo mpe Kikongo, kasi Kisikongo kele ndînga mosi ve. Yawu kele nkumbu ya kimvuka ya bandînga ya Besi Kongo.

Kituba Kôngo kele ndînga ya kibantu ya nene.

Kituba Kôngo kele ndînga ya yinsi na Kôngo-Baraza, kuna bawu ke bokila yawu Kituba to Munukutuba. Yawu kele ndînga ya yinsi mpe na Kôngo-Kinsasa, kuna bawu ke bingila yawu Kikôngo ya leta. Bakongo ya Ngola ke zaba Kituba, samu bawu ke sangana na bakôngo ya nkaka.

Bambânza ya Kituba Kôngo yina kele na bantu ya kuluta 100 000:

Kituba Kôngo kele na mitîndu tatu ya kutuba. 

Munoko ya mbômbo na ntwala ya minoko ya kikangu mpe kipakulu:

Kituba Kôngo kele na bavokali 5.

Kikôngo kele na ba-ton zôle: ton ya yinsi mpe ton ya zulu.

Kituba ya Kôngo ya Kati kele na konsone [h]: dihêmbo (digêmbo)

Konsone [r] kele na mâmbu ya nzênza: Kristo, vwatire.

(1) Mpila ya kutuba na Kôngo-Baraza
(2) Mpila ya kutuba na ndâmbu ya Kwango-Kwilu
(3) Mpila ya kutuba na Bandundu

Bisina ya mâmbu (to bampova) ya Kituba Kôngo kele kisikongo, dingala, kiyaka, kiyansi, kiswahili, kifwalansa ná kimputulukesi.

Mâmbu mîngi kwizaka na kisikôngo (kintandu mpe bankaka).




#Article 65: Kabinda (kizunga) (38 words)


Kabinda kele kizunga mosi ya Ngola. Bantu 300 000 ke vanda kuna.

Kizunga Kabinda kele na bakomina iya: Belize, Tsiowa, Landana na Mbuku-Nzau. Bantu ya Kabinda kele bantu ya makanda ya kulanda: balinzi, basundi, bavili, bawoyo na bayombe.




#Article 66: Kizûnga Wizi (12 words)


Wize (kimputulukesi: Uíge) kele kizunga mosi ya Angola.

Bandanmbu ya Wize kena:




#Article 67: Kizûnga Nzâdi (67 words)


Nzâdi (kimputulukesi: Zaire) kele kizûnga mosi ya bizûnga 18 ya Ngola. Mbânza Kôngo kele mbânza ya kimfumu ya bulamatadi ya kizûnga yayi. Mbânza Soyo kele mbânza ya kimfumu ya lusansu. Bambânza ya nkaka kele Nzeto na simu ya mubu, Noki na ndilu ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi na pene-pene ya Matadi, na Tomboko na kati ya kizûnga yayi.

Kizûnga Nzâdi ke natana minisipio (kimputulukesi: municipios) tânu:




#Article 68: Bengo (23 words)


Bengo kele kizunga mosi ya Angola, na node ya nsi. Mbanza-ntu ya kizunga kele Kasito, na komina ya Dande. 

Bakomina ya Bengo kele:




#Article 69: Mboma (115 words)


Mboma evo Boma I mbânza ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. Yawu vwandaka mbânza-kimfumu ya Kôngo dia Belezi tuka 1886 nate ye 1929.

Ina Mboma dibungu dia nzadi Kôngo mpe nzila kua lukalu luaTshela. Yawu yena natisaka ya yinti, mankondo, kawukawu, muamba ye bîma biadiba.

Mboma i zandu ya bakulu mingi. Ntete bawu sonikaka ye mâmbu ye yawu na bamvula nkama ya 17.

Na kisina Mboma vwandaka mbânza ya bamboma. Ntinu ya bamboma, Mani Mboma, wa fidisa mbôngo kua Kôngo dia ntotila, kasi mpila ya nkaka yandi vwandanga ntinu ya kimpwanza. Laszló Magyar mono wa tela nsangu yayi, ntângu yandi wa vwanda mu Mboma ya mvula mu 1848.

Buabu Mboma I mbânza ya tuvila tîngi.




#Article 70: Bandundu (35 words)


Bandundu kele mbanza ya Kongo-Kinsasa. Yo vanda mbanza-mfumu ya kizunga ya Bandundu. Bandundu kele na bantu 273 170. 40% ya bantu kele bakento, 39% kele babakala, na 21% kele matoko (na nsi ya mvula 18).




#Article 71: Ilebo (15 words)


Ilebo kele bwala na Repubilika ya Kôngo Demokratiki. Yau kele na simu ya nzâdi Kasayi.




#Article 72: Wiji (21 words)


Wizi (kimputulukesi: Uíge to Uíje) kele mbanza ya kimfumu ya Wizi (kizunga) ya Ngola. Zina ya koloni ya yau vwandaka Carmona.




#Article 73: Tsiowa (51 words)


Kiowa (zina ya kiwoyo na kiyombe) to Tsiowa (zina ya kivili) kele mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Kabinda ya Ngola. Yau kele mpe mbanza ya kimfumu ya Repubilika ya Kabinda, yina kele na kimpwanza ve.

Kiowa kele na simu ya kalunga. Yau kele kisika ya mfunu ya kisalu ya mafuta.




#Article 74: Université Kongo (60 words)


Université Kongo kele lukolo ya kizabu ya kingenga na Mbanza-Ngungu, Kisantu ye Mbanza-Luvaka.

Université Kongo ke pesa baleso ya

c'est une université privé de la province du bas-congo  en République démocratique du congo, dont le siège administratif se trouve à Mbanza-Ngungu.

Cédric M. Kua-Nzambi Shékipayah est actuellement l'agent de la dite institution est attaché au web center (cybercafé) de l'université.




#Article 75: Bundu ya Kongo (170 words)


Bundu ya Kongo go Bundu dia Kongo kele kimvuka ya politiki ya bakongo, yina ke salaka na Kongo ya Kati. Yau zola nde Kongo ya Kati ke kitula nsi ya kimpuanza tuka Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yau ke zola kuganga diaka Kongo ya Ntotila, yina me yalumuka bandambu ya Ngola, RKD, Kabinda, Repubilika ya Kongo ye Ngabu. Mfumu ya Bundu ya Kongo kele Ne Muanda Nsemi.

Balandi ya Bundu ya Kongo me tula ngolo na bantinu ya ntama Mobutu Sese Seko na Laurent-Désiré Kabila.

Na 22.7.2002 balandi ya Bundu ya Kongo me sala manifestation. Bapolisi me bula bau ye me kufua bantu 14. Bantu ya leta me funda mfumu ya Bundu ya Kongo, Muanda Nsemi, sambu na manifestation.

Na balunuanu ya balandi ya Bundu ya Kongo ye basoda na 31.1.-1.2.2007 bantu 16 (soda mosi ye balandi 15) me kufua na Matadi na kartie ya Buima, bantu 37 (balandi 29) na Muanda, bantu 26 na Mboma ye bantu 8 na Songololo. Yau vanda lunuanu luta nene ya Bundu ya Kongo.




#Article 76: Bankundu (21 words)


Bankundu kele kanda ya babantu ya Repubilika ya Kongo Demokratiki. Bau ke zinga na bizunga ya
Mayi-Ndombe, Ekwatelo, Tshuapa ye Mongala.




#Article 77: Ngabu (50 words)


Repubilika ya Ngabu kele leta na Afelika ya Kati. Bansi ya pembeni kele Repubilika ya Kongo, Kamerun mpe Ginea ya Ekwatelo. Libreville kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Ngabu.

Bangabu yonso fyoti kele babantu. Bavili (muntu kele kanda mosi ya bakongo) ke vuanda na kizunga ya Nyanga, na sudi ya Ngabu.




#Article 78: Bambundu (26 words)


Bambundu kele kanda ya mfunu na Angola. Mbanza-mfumu ya Angola, Lwanda, ke tulama na ndambu ya bambundu. Bansi ya nkulu ya bambundu vanda Ndongo ye Matamba.




#Article 79: Senangale (23 words)


Senangale kele leta ya Afelika ya Lumonso. Bansi ya pembeni kele Moritania, Mali, Ginea mpe Ginea-Bisau. Dakar kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Senangale.




#Article 80: Zambia (44 words)


Zambia kele leta ya Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni kele Repubilika ya Kongo ya Dimokasali, Tanzania, Malawi, Musambiki, Zimbabwe, Namibia mpe Ngola. Lusaka kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Zambia.

Bandinga ya mfunu kele kibemba ye kinyanza, muntu kele ndinga ya ntete ya Malawi.




#Article 81: Kizulu (34 words)


Kizulu kele ndinga ya nene ya kibantu. Yo kele ndinga ya Repubilika ya Afelika Sudi. Yo kele na batubi 10 677 305. Batubi ya kizulu ke vuanda na bizunga ya Kwazulu, Mpumalanga ye Gauteng.




#Article 82: Tanzania (77 words)


Tanzania kele leta ya Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Kenya ye Uganda na node, Rwanda, Burundi ye Kongo-Kinsasa na lumonsi, Zambia, Malawi ye Mozambike na sudi. Dodoma kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Tanzania.

Ndambu ya node kele na bamongo mingi. Mazanga Ukerewe ye Tanganyika ke vwanda na node ye lumonso. Tanzania ya kati kele nseke. Mukidi ya kalunga kele ya tiya, ya madidi. Bisanga ya nene Unguja, Pembe ye Mafia ke vwanda pene-pene na mukidi.




#Article 83: Dodoma (21 words)


Dodoma kele ntu-mbanza ya Tanzania. Yo ke vuanda kilometa 486 na lumonso ya Daressalam, muntu vanda ntu-mbanza ya nkulu ya Tanzania.




#Article 84: Kilabu (29 words)


Kilabu kele ndinga ya nene. Yo kele ndinga ya iya to ya tanu na numelo ya batubi na ntoto ya mvimba. Yo ke tubama na bansi ya balabu nkutu.




#Article 85: Bansi ya balabu (68 words)


Bansi ya balabu ( العالم العربي Al-Alam Al-Arabi) kele kimvuka ya bansi 22 na Afelika ye Azia. Na kimvuka bau kena bantu fuku 323.

Bansi ya balabu kele Amira ya Arabia, Arabia ya Sudia, Bahrain, Falastin, Irak, Jazairia, Katar, Kuwait, Libia, Lubnania, Magribia, Misiri, Muritania, Sudan, Suria, Tunisia, Uman, Urdunia ye Yamania. Mpe Djibuti, Komori ye Somalia kele bansi ya balabu, kansi bantu ya bau kele balabu ve.




#Article 86: Afelika ya Node (24 words)


Afelika ya Node I kabu mosi kia Afelika ya mvimba. Mu Afelika ya Node :

zena zinsi za afelika awonso. 

mbala ye mbala mpe




#Article 87: Ntu (19 words)


Ntu kele kabu ya nitu. Ntu ke simba butongo, mesu, makutu, munoko ye mbombo.

Ntwala ya ntu kele luse.




#Article 88: Kizunga Mayi-Ndombe (13 words)


Mbanza-mfumu ya Mayi-Ndombe kele Inongo. Bambanza ya nkaka kele Bolobo, Kutu ye Kwamuntu.




#Article 89: Kwamuntu (11 words)


Kwamuntu (kingelezo: Kwamouth) kele mbanza na Mayi-Ndombe, na mukidi ya Fimi.




#Article 90: Kizabu (11 words)


Kizabu (mpe kizayu to mazayu) kele kisadilu ya luzabisu.

Bizabu kele:




#Article 91: Kiluba (13 words)


Kiluba kele ndinga ya baluba. Yo kele ndinga ya kibantu munene ya Kongo-Kinsasa.




#Article 92: Kutanga (225 words)


Kutanga kele kizabu ya ntalu. Yo ke zonza kuyika, kukatula, kukabisa ye kufokula.

 0 , nkatu. Awa kele kima ve. 
 1 , mosi.  Awa kele nti mosi: I 
 2 , zole.  Awa kele banti zole: I I 
 3 , tatu.  Awa kele banti tatu: I I I 
 4 , iya.  Awa kele banti iya: I I I  I  
 5 , tanu.  Awa kele banti tanu: I I I  I I 
 6 , sambanu.  Awa kele banti sambanu: I I I  I I I 
 7 , nsambwadi.  Awa kele banti nsambwadi: I I I  I I I  I 
 8 , nana.  Awa kele banti nana: I I I  I I I  I I  
 9 , uvwa.  Awa kele banti uvwa: I I I  I I I  I I I 
 10 , kumi.  Awa kele banti kumi: I I I  I I I  I I I I 
 11 , kumi na mosi.  Awa kele banti kumi na mosi: I I I  I I I  I I I I 
   20   = makumi zole 
   30   = makumi tatu 
   40  = makumi iya 
   50   = makumi tanu 
   60  = makumi sambanu 
   70  = makumi nsambwadi 
   80  = makumi nana 
   90  = makumi uvwa 
  100  = nkama mosi 
  200  = nkama zole 
 1000  = funda mosi 

I + II = III

Nti mosi na banti zole kele banti tatu ya kimvuka.




#Article 93: Mbandaka (15 words)


Mbandaka (ti 1966 Coquilhatville) kele mbanza munene ya Kongo-Kinsasa. Yo kele ntu-mbanza ya kizunga Ekwatelo.




#Article 94: Radio Okapi (21 words)


Radio Okapi kele divula-ladio na Repubilika ya Kongo Demokratiki. Yo ke pesa programe na kikongo ya leta, kiluba, kingala ye kiswahili.




#Article 95: Wanzio (67 words)


Wanzio (to mbasi) kele ntumwa ya bwala ya Nzambi yina ya yandi ke tindaka sambu na kusadila yandi kisalu ti kusala luzolo na yandi. Nzambi ke tindaka bo sambu na kwenda kusadisa bantu na yandi yina ta guluka. Bawanzio ke pesaka Nzambi lukumu, bo mpe ke kumisaka lukumu na yandi.

Zina ya kikongo wanzio ke kwenda na zina angelos ya kigeleki ya kukota na anjo ya kimputulukesi.




#Article 96: Bateke (51 words)


Bateke kele dikanda mosi ya Afelika ya Kati. Bateke ke vwanda na ndambu ya banzadi Lefini, Nkuna, Kwa ye Kwango.

Makoko Iloo vanda ntotila ya bateke 1880-1892, ntangu ya Pierre Savorgnan de Brazza sengomunaka Kongo-Braza.

Omar Bongo, muntu kele ntinu ya Ngabu, kele ya bateke.

Free yes this is. The lsf.




#Article 97: Kasâyi (kizûnga) (25 words)


Kasayi kele kizunga ya Kongo-Kinsasa. Kiluba kele ndinga ya kizunga yayi, kansi bantu ya Ilebo ke tuba kikongo ya leta. Mbanza-mfumu ya kizunga kele Luebo.




#Article 98: Kikongo ya Kuba (30 words)


Kikongo ya Kuba kele mpila ya Kikongo yina bo tuba na Kuba, leta mosi ya Karibe. Zina ya ndinga yayi na kispanya kele Lengua Congo, Habla Congo to Habla Bantú.




#Article 99: Deni Sasu Ngeso (31 words)


Deni  Ngeso (Denis Sassou-Nguesso) kele ntuadisi ya Repubilika ya Kongo 1979–1992 ná 1997 ti kuna bubu yai. Yandi me butama na 1943 na Edu, kizunga ya Cuvette na luvila ya bambosi.




#Article 100: Jah Wise (60 words)


Jah Wise (nkûmbu ya kyeleka ya yandi Serge Jacquemin) kele muyimbi yina katuka na Repubilika ya Kôngo. Yandi me butama na Balazavile. Makânda ya yandi kele bakôngo na bafalanse. Yandi ke kubulaka muziki ya mutîndu regé. Yandi ke kuyimbaka na bandînga kituba mpe kifalanse.

Bapalaki ya yandi:

Jah Wise salaka muyimbu ya yimpa na mvula 2020. Nkûmbu ya yau Yesu.




#Article 101: Mbanza Soyo (44 words)


Soyo kele mbânza ya dibûngu na mukidi sude ya nzâdi Kôngo. Nkûmbu ya koloni ya mbânza yai vwandaka San Antonio do Zaire.

Soyo kele na dibûngu (Dibûngu ya Soyo) mpe bayinzo ya kisalu mîngi. Lusalu ya mafuta kele ya mfunu samu na bwala yai.




#Article 102: Mukanda ya bafundisi (41 words)


Mukanda ya bafundisi ya Biblia yo ke tuba bansangu ya ntangu ya mpasi ya bantu ya Israele, katuka ntangu bo kwizaka kubotula nsi ya Kanana ti kutunga muna ti na ntangu ya bantotila.

Bandambu tatu ya nene kele na mukanda yayi:




#Article 103: Nsi Kongo (36 words)


Nsi Kongo to musi Kongo kele leta ya kudisonga ya bakongo.

Yo tungama na ndambu sudi ya Kongo-Braza, bizunga ya Kongo ya Kati, Kwango, Kwilu ya Kongo-Kinsasa na bizunga ya Nzadi, Wije na Kabinda ya Angola.




#Article 104: Lubitu (15 words)


Lubitu kele mbanza ya Angola, na kizunga Benguela. Yo kele na bantu 207 000 (2005).




#Article 105: Dolizi (14 words)


Dolizi to Lubomo (kifalanse: Dolisie) kele mbanza-kimfumu ya kizûnga Nyari na Repubilika ya Kôngo.




#Article 106: Nkayi (38 words)


Nkayi kele buala na Repubilika ya Kongo na ndambu ya Buenza. Yau kele buala ya iya na ntalu ya bantu ya Kongo na manima ya Brazzaville, Puantenua ná Lubomo.

Nkayi kele kifulu ya mfunu ya kisalu ya nkuku.




#Article 107: Repubilika ya Afelika ya Sudi (32 words)


Repubilika ya Afelika ya Sudi kele nsi na Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni kele Namibia, Botswana, 

Zimbabwe, Musambiki mpe Swati. Pretoria kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Repubilika ya Afelika ya Sudi.




#Article 108: India (60 words)


India (Bisono devanagari: भारत /bʱaːrət/) go Repubilika ya India (/bʱaːrətə gəɳəraːʤjə/), kele nsi ya Azia Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Pakistan, Sina, Nepal, Bhutan, Myanmar mpe Bangladesh. New Delhi kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya India. Yau kele nsi ya nsambwadi na bunene, nsi ya zole na ntalu ya bantu, na repubilika ya ntete na ntalu ya bantu na nsi nyonso.




#Article 109: Mbizi (16 words)


Mbizi (zina kimputulukesi Ambriz) kele mbanza na kizunga Bengo, Angola. Yau kele na bantu 20 000.




#Article 110: Bayansi (23 words)


Bayansi kele bantu ya bizunga ya Kuilu ná Mayi-Ndombe na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Bau ke tuba kiyansi ná kikongo ya leta.




#Article 111: Patua (64 words)


Patua kele mpila ya ndinga, yina muntu mosi to bantu mingi ke tubaka. Bapatua kabama na bapatua ya buala, bapatua ya kalasi na bapatua ya kimuntu.

Ngogo patua kuenda na patois, yina kele ngogo ya kifalanse.

Mbala mingi ndilu na kati ya ndinga na patua kele ya politika.

Max Weinreich me tuba nde Ndinga kele patua yina kele na binuani na bamasua ya vita.




#Article 112: Masamba ya nsi ya Luangu (11 words)


Masamba ya nsi ya Luangu kele masamba ya nsi na Ngabu.




#Article 113: Nsi ya Luangu (82 words)


Nsi ya Luangu vuanda kintinu na mpanzi ya Ngabu, Repubilika ya Kongo na Kabinda. Yau me zingaka katuka bamvula nkama ya 15 tuka bamvula nkama ya 19. Na ntangu ya bunene ya yau, na bamvula nkama ya 17, yau me yalumuka katuka buala ya Mayumba ti nzadi Lueme. Mbanza ya kimfumu ya yau vuanda Luangu. Bantu luta nene ya nsi ya Luangu vuanda bavili.

Luangu vuanda na bandambu nsambuadi. Yau vanda:

Maluangu vuanda zina ya ntinu ya nsi ya Luangu. Maluangu vuandaka:




#Article 114: Niari (20 words)


Niari kele kizunga ya Repubilika ya Kongo. Bizunga ya pembeni kele Kuilu, Buenza na Lekumu. Mbanza-mfumu ya Niari kele Lubomo.




#Article 115: Dizanga Malebo (35 words)


Dizanga Malebo kele dizanga na nzadi Kongo. Bazina ya nkulu ya yau vanda Nkunda to Nkuna (zina ya kisina) na Stanley Pool (zina ya koloni). Zina ya kisanga nene na kati ya Malebo kele Mbamu.




#Article 116: Repubilika ya Kabinda (62 words)


Repubilika ya Kabinda (Kabinda) kele nsi ya kimpuanza ve. Bantuadisi ya repubilika yai ke tubaka nde Kabinda kele koloni ya Ngola. Repubilika ya Kabinda kele na banuani ya kimpuanza, yina ke nuanaka na mfinda ya Mayombe.

Na 1 ngônda 1975 Ranque Franque zabisaka nza mvimba ti Kabinda kele nsi ya kimpwanza.

Kabinda ke kabukaka na bakomine iya: Belize, Kakongo, Mbuku-Nzau na Tsiowa.




#Article 117: Kingunza (55 words)


Kingunza kele lukwikilu ya besi Kongo (bena Kongo).

Zina ya dibundu ya kingunza kele Dibundu ya Kimpeve yina Tumbula Kingunza na Nza Nionso (na Kisikongo: Dibundu dia Kimpeve dia Ntumbululu Kingunza mu Nza ya M'vimba).

Bangunza kele balonguki ya mfunu na kingunza. Kingunza ke longaka nde konso muisi Kongo lenda kuvanda ngunza.

Bangunza ya mfunu:




#Article 118: Kimpa Mvita (25 words)


Kimpa Mvita (mpi Kimpa Vita na Tsimpa Vita) (1684-1706) vanda ngunza na nsi ya Kongo ya Ntotila. Zina ya kubatisa ya yandi vanda Ndona Beatrice.




#Article 119: Fwalansa (43 words)


Falanse kele nsi na Mputu. Luyalumunu ya yau ke lutaka kilometa kare milio dizole, na ntalu ya besi Falanse ke lutaka milio 60. Falanse kele nsi ya nzo ya kisalu na lusansu ya tanu na nene na nza.

Fwalansa kele na bizunga 101.




#Article 120: Frederic Bitsangu (41 words)


Frederic  (Mupelo Ntumi) kele mfumu ya baninja, banuani rebelle na kizunga ya Pool. Ntangu 2002-2005 yandi me nuanilaka Deni Sasu-Ngeso Biblia na munduki na maboko.

Mupelo Ntumi kele mfumu ya Conseil national des républicains, yina kele kimvuka ya politiki ya nuvo.




#Article 121: Bavili (68 words)


Bavili kele kanda ya bakongo, yina ke zingilaka mupanzi ya Kongo-Brazzaville, Ngabu na Kabinda. Kivili kele ndinga ya bavili. Bau ke tubaka mpi Kituba na buala ya nene.

Bavili vuandaka kanda luta mfunu na Nsi ya Luangu.

Bambanza na babuala ya bavili kele: Bambala, Bueti, Dioso, Hinda, Lenzi, Lubu, Mabindu, Madingo-Kayes, Makola, Mpili, Mpili Tsisekeni, Nanga, Nkumbi (Tangu Mbata), Nlongo-Bondi, Ntandu-Yumbi, Ntupu, Pointe-Noire, Tsilunga, Tsisanga, Tsitondi na Tsivula.




#Article 122: Dioso (31 words)


Dioso kele buala na Repubilika ya Kongo, na kizunga ya Kuilu. Zina ya ntama ya Dioso vanda Buali. Buali vuandaka mbanza-mfumu ya Nsi ya Luangu. Nzo-ntoni ya maluangu kele na Dioso.




#Article 123: Dimokalasi (28 words)


Dimokalasi kele mpila ya luyadilu. Ni bantu yina kele kuyalaka nsi na dimokalasi. Ngogo demokalasi kuenda na ndinga Kigeleki: δημοκρατία/dēmokratia = dimokalasi, dēmos = bantu, kratos = luyadilu.




#Article 124: Muanda (RKD) (16 words)


Mwanda kele mbânza ya dibungu na Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. Mwanda kele territoire ya Mboma.




#Article 125: Tshela (36 words)


Tshela kele mbanza na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na kizunga Kongo ya Kati. Yau ke vuandaka na mukidi ya nzadi Lubuzi. Joseph Kasa Vubu, ntuadisi ya nsi ya ntete ya Kongo-Kinsasa, me butukaka na Tshela.




#Article 126: Mafuta (11 words)


Mafuta kele zina ya bima bonso maza ya kukituka maza ve.




#Article 127: Muamba (17 words)


Muamba kele mafuta ya ngazi ya diba. Bau ke salaka manteka na madia ya nkaka na muamba.




#Article 128: Bambunda (20 words)


Bambunda kele bantu ya kizunga ya Kuilu na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Bau kele bambuti ya bateke ná bayansi.




#Article 129: Fulbert Yulu (50 words)


Fulbert  (Fulbert Youlou) vanda mupolitiki na ntuadisi ya Repubilika ya Kongo. Yulu me butuka 9.7.1917 na Madibu, pene-pene ya Brazzaville, na kanda ya balari. Yandi me longuka na lukolo ya katolika na mupelo 1946. Yandi vanda munisitelo ya ntete 1958-1960 na pelezida 1960-1963. Yandi me kufua 5.5.1972 na Madrid, Espania.




#Article 130: Pascal Lisuba (167 words)


Pascal  (me butama 15.11.1931) kele mupolitiki ya Repubilika ya Kongo. Yandi vanda muyadi ya Kongo tuka 31.8.1992 ti 15.10.1997.

Yandi me butama na Tsingidi, Niari, na kanda banzabi. Yandi me longuka na Lycée Félix Faure na Nisa (1948-1952), École Supérieure d'Agriculture na Tunis, pe Université de Paris (1958-1961).

Ntangu Deni Sasu-Ngeso me pesa dimokalasi na Kongo na 1991, Lisuba me vutuka kuna. Na kupona ya ntuadisi ya nsi ya 1992 yandi me baka 36% ya bavote na mbala ya ntete. Na mbala ya zole yandi me luta Bernard Kolela na 61% ya bavote. Kolela me kuma muene ya Brazzaville.

Kansi na 1993 lunuanu me bantika na Kongo, ntangu balandi ya Sasu-Ngeso me funda Lisuba samu na kupona ya imbi. Ngabu na OUA me sadisila Kongo na ngemba, kansi lunuanu landaka. Sasu-Ngeso me vutukila kintinu, ntangu banuani ya yandi ye banuani ya Ngola me nunga banuani ya Lisuba ya Nibolek na Brazzaville. Vita vuandaka 1997-1999. Na manima Lisuba me tinina Kongo.

Bubu yai Lisuba ke zingaka na London.




#Article 131: Muanda Nsemi (17 words)


Ne Muanda , nlongi ya Kongo, kele mfumu ya Bundu ya Kongo, yina kele kimvula ya politiki-lukuikilu.




#Article 132: Muyimbu ya nsi (24 words)


Muyimbu ya nsi kele muyimbu, yina kele kidimbu ya nsi go besi. Bau ke yimbaka miyimbu ya nsi na bankinzi ye mambu ya nsaka.




#Article 133: Mbanza ya kimfumu (45 words)


Mbanza ya kimfumu kele ngudi ya luyalu ya nsi to ndambu ya leta ya nkaka.

Bansi lenda kele na bambanza mingi ya kimfumu, konso Bolivia (La Paz na Sucre) na Repubilika ya Afelika Sudi (Tswane, Kapa na Bloemfontain). Naoero kele na mbanza ya kimfumu ve.




#Article 134: Antoine Gizenga (65 words)


Antoine  Funji kele ntumua ya ntete ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.

Yandi me butuka na 5.10.1925 na Mbanza, teritua ya Gungu. Mama ya yandi vandaka mupende. Yandi me longoka malongi ya ntete na Muhaku, Kisanji na Kikwit (1933-1939), malongi ya zole na Seminelo ya fioti ya Kinzambi (1939-1944), na malongi ya tatu na Seminelo ya nene ya Mayidi (1944-1947) na kulonga ya bapelo Yesuiti.




#Article 135: Nyama ya mabele (11 words)


Banyama ya mabele kele banyama, yina kele na mukwa ya mukongo.




#Article 136: Liberia (27 words)


Liberia kele nsi na simu ya lumonso ya Afelika. Bansi ya pembeni ya yau kele Sierra Leone, Ginea na Kodivwa. Monrovia kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Liberia.




#Article 137: Namibia (35 words)


Namibia kele nsi Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni ya yau kele Ngola na Zambia na londe, Botswana na lunene pe Repubilika ya Afelika ya Sudi na sudi. Windhoek kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Namibia.




#Article 138: Mandyoko (106 words)


Mandyoko kele mwa yinti, yina ke salaka bambala ya kudya. Mandyoko kwizaka na Afrika katuka Amerika ya Sude. Bawu ke lâmbaka mandyoko samu na kusala madya, na mbandu fufú mpe kwanga.

Bamputulukesi natinaka mandyoko katuka Amerika ya Sude tî Afrika ya Kati na bamvula nkama ya 16. Mpôva mandyoko kwizaka na ndînga kitupi.

W. O. Jones longokaka nzila ya mandyoko katuka Brazil tî kuna Afrika. Yandi tubaka ti bantu bandaka kusala bilanga ya mandyoko na bayinsi na pene-pene ya nzâdi Kôngo na bamvula 1640-1650. Bawu zabaka kulâmba « mampa ya mandyoko ». Kasi mandyoko bandaka kuvwanda madya ya bilûmbu nyonso kaka na lubantiku ya bamvula 1900.




#Article 139: Kitupi (34 words)


Kitupi vandaka ndinga ya batupi, dikanda ya kisina ya simu ya Brazil. Bubu yai bau ke tubaka ndinga ñe'engatú.

Kikongo kele na minoko zole ya kitupi: mandioko (kitupi: mandiʔoka) na kazu (kitupi: kaʒu, akaʒu).




#Article 140: Bayaka (35 words)


Bayaka kele bantu, yina ke zingilaka simu ya nzadi Wamba na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na Ngola. 80% ya bayaka zingaka na Kongo, bankaka na Ngola. Bau ke tubaka Kiyaka na Kikongo ya leta.




#Article 141: Kimpenzi (23 words)


Bimpenzi (nkubu ya kinzabu: Pan) kele banyama ya Afelika ya Kati. Bau dia bambuma, balukaya, bankeni pe mbala na mbala malulu na nyama.




#Article 142: Nzeto (34 words)


Nzeto kele munisipio, komine na buala na kizunga Nzadi ya Ngola. Zina ya Kimputulukesi ya ntama ya Nzeto vuandaka Ambrizete. Nzeto kele na simu ya kalunga. Komine ya Nzeto kele na bantu 37 600.




#Article 143: Lukula (24 words)


Lukula kele bwala na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na kizunga ya Kongo ya Kati. Bantu 43 200 ke zingaka na bwala ya Lukula.




#Article 144: Henrique Nzita Tiago (83 words)


Henrique Nzita Tiago (me butama 14.7. 1927) kele ntwadisi ya FLEC mpe Repubilika ya Kabinda, yina kele yinsi ya kimpwanza. Henrique Nzita Tiago kele mfumu ya kinkulu mpe mwela ya nene ya Repubilika ya Kabinda, yandi vakulamaka samu na kimpwanza ya Kabinda. Bâna na yandi kele Antoine Nzita, Emmanuel Nzita mpe Jean-Claude Nzita. Emmanuel Nzita vwandaka sodá ya ngolo ya FLEC, mpe Jean-Claude Nzita mwana ya yandi kele na ku mobilisa bantu nyonso ya Kabinda samu na kimpwanza.

Membro da Regência de Cabinda 




#Article 145: Nzila ya lukalu (19 words)


Nzila ya lukalu kele nzila ya kibende. Balukalu ke nataka bantu na bima na zulu ya nzila ya lukalu.




#Article 146: Lukalu (11 words)


Lukalu kele kumbi ya kwenda na zulu ya nzila ya lukalu.




#Article 147: Dikûmbi (17 words)


Dikûmbi kele kima/masîni ya kutambula.

Makûmbi ya maza

Makûmbi ya yinsi

Makûmbi ya mwela

Makûmbi ya mpwasi




#Article 148: Mwela (26 words)


Mwela kele kimvuka ya bagazi. Mwela kele na azote (78,08 %), oxygène (20,94 %), argon (0,93 %), gazi ya kala (0,03 %) na bagazi ya nkaka.




#Article 149: Maza (31 words)


Maza kele kima ya kusopa, yina kele na langi ve nsudi ve. Maza ke sopaka na butiya ya 0 °C—100 °C, pe maza kele gazi na butiya ya kuluta 100 °C.




#Article 150: Kibende (25 words)


Kibende kele kitadi mosi. Kidimbu ya mazabu ya kibende kele Fe (ferrum na kilatini). Kibende kele kitadi ya kupanza. Bangani panza kibende pe kitukisa hydrogène.




#Article 151: Kilatini (21 words)


Kilatini (kilatini: lingua latina) vandaka ndinga ya Nsi ya Roma. Kilatini kele ngudi-ndinga ya bana ya kilatini, bonso kifalanse na kitalia.




#Article 152: FLEC (33 words)


FLEC (kimputulukesi: Frente para a Libertação do Enclave/Estado de Cabinda, kifalanse: Front de la Liberation de l'Enclave/l'État du Cabinda) kele kimvuka ya politiki/mvita. Yau nwana Ngola samu na kimpwanza ya Repubilika ya Kabinda.




#Article 153: Kimputulukesi (29 words)


Kimputulukesi kele ndinga ya nene. Yau kele ndinga ya leta na Portugal ná Brazil, ná ndinga ya kisalu na Gine-Bisau, Kap Verde, Mosambiki, Ngola ná São Tomé e Príncipe.




#Article 154: Musambiki (50 words)


Repubilika ya Musambiki I nsi ya Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni I Repubilika ya Afelika ya Sudi, Swati, Zimbabwe, Zambia, Malawi mpe Tanzania. Maputo i mbanza-kimfumu mia yinsi ya Musambiki.

Nsi zozo zena Musambiki mia kironga (xironga) ye kitsonga (patua xichangana), zina zi zindinga za nene za nsi yoyo.




#Article 155: Sômâlia (26 words)


Sômâlia kele yinsi na kibongo ya Afelika. Bansi ya pembeni kele Kenya, Itiopia mpe Eritrea. Mogadishu to Muqkisho (kifalanse: Mogadiscio) kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Somalia.




#Article 156: Kifalu (12 words)


Kifalu kele nyama ya mabele ya nene. Yau zingila Afrika ná Azia.




#Article 157: Nkosi (26 words)


Nkosi to simba kele kibulu ya nseke. Na banongo ya Kongo, mfumu ya bibulu kele nkosi. 

Bubu yayi bankosi ke zingaka kaka na bayinsi yayi :




#Article 158: Rammstein (29 words)


Rammstein kele bande industrial ya Alemanyi. Rammstein salaka nzietolo 2 ya ntoto, 1997-1998 ná 2001-2002. Feuer frei kele muyimbu ya xXx. Bück dich kele muyimbu na diambu ya SM.




#Article 159: Kibubu (36 words)


Kibubu (nkubu ya kinzabu: Gorilla) kele kibulu ya maboko ya nene mingi.

Kibubu ya nseke kele na luyalumunu ya kuluta nene ya bakalasi nyonso ya bibubu. Yau ke zingilaka na Kamerun, Kôngo-Balazavile, Kôngo-Kinsasa, Ngabu ná Ngola.




#Article 160: Muntu (17 words)


Muntu kele nyama ya maboko. Bantu luta banyama ya maboko ya nkaka na mayele, luyalumunu ná bumingi.




#Article 161: Ranque Franque (38 words)


Luiz de Gonzaga Ranque Franque vandaka mutungi mosi ya MLEC ná FLEC. Yandi kele muwoyo. Na 1.8.1975 yandi zabisaka nza mvimba ti Repubilika ya Kabinda kele nsi ya kimpwanza. Yandi vandaka ntwadisi ya nsi ya ntete ya Kabinda.




#Article 162: Kenge (126 words)


Kenge kele mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Kwango na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.

Kenge 1 ikele buala kimfumu ya kizunga ya kwango , dizina ya kenge katuka ya (Royaume ou Empire Muni kengi) buala me monana na kati ya kenge 1 na kenge 2 na tango belge kumaka ya na kizunga ina ya kutaka mfumu mini kengi, yau ina pesaka dizina ya kenge buala kimfunu ya territoire ya kenge ya vandaka ba bula ya bau ke binga bubu kenge 2 na loboko ya nkento ya nzadi wamba, na tangu yina ya vandaka na province ya congo centrale yina vukisaka distrct ya kwango ya bubu na province ya bas congo ya bubu, tangoa kwngo kumaka province, buala kimfumu kumaka na kenge 1 ya bubu... F.B.F.R




#Article 163: Ginea-Bisau (21 words)


Ginea-Bisau kele yinsi na Afelika ya Lumonso. Bansi ya pembeni kele Senangale mpe Ginea. Bissau kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Ginea-Bisau.




#Article 164: Santu Tome na Prinsipe (21 words)


Santu Tome na Prinsipe kele yinsi na Afelika ya Lumonso. Sao Tome kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Santu Tome na Principe.




#Article 165: Kenya (24 words)


Kenya kele yinsi na Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Itiopia, Somalia, Tanzania, Uganda mpe Sudan. Nairobi kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kenya.




#Article 166: Botswana (26 words)


Botswana kele yinsi na Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni kele Zimbabwe, Repubilika ya Afelika ya Sudi mpe Namibia. Gaborone kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Botswana.




#Article 167: Zimbabwe (27 words)


Zimbabwe kele yinsi na Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni kele Zambia, Musambiki, Repubilika ya Afelika ya Sudi mpe Botswana. Harare kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Zimbabwe.




#Article 168: Uganda (28 words)


Uganda kele yinsi na Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Sudan, Kenya, Tanzania, Rwanda mpe Repubilika ya Kongo ya Dimokasali. Kampala kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Uganda.




#Article 169: Ginea (26 words)


Ginea kele yinsi na Afelika ya Lumonso. Bansi ya pembeni kele Ginea-Bisau, Senangale, Mali, Kodivwa, Liberia mpe Sierra Leone. Conakry kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Ginea.




#Article 170: Benin (24 words)


Benin kele yinsi na Afelika ya Lumonso. Bansi ya pembeni kele Togo, Burkina Faso, Nijer mpe Nizeria. Porto-Novo kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Benin.




#Article 171: Djibuti (24 words)


Djibuti kele yinsi na Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Somalia, Itiopia mpe Eritrea. Mbanza ya Djibuti kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Djibuti.




#Article 172: Kap Verde (18 words)


Repubilika ya Kap Verde kele nsi na Afrika ya lunene. Praia kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kap Verde.




#Article 173: Repubilika ya Afelika ya Kati (36 words)


Repubilika ya Afrika ya Kati kele nsi na Afrika ya Kati. Bansi na ndilu ya yau kele Repubilika ya Kongo, Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, Kamerun, Tasadi ná Sudan. Mbanza ya kimfumu ya yau kele Bangi.




#Article 174: Moritania (27 words)


Moritania kele yinsi na Afelika ya Node. Bansi ya pembeni kele Maroko to Sahara ya Wesete, Algeria, Mali mpe Senangale. Nouakchott kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Moritania.




#Article 175: Malawi (22 words)


Malawi kele leta ya Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni kele Tanzania, Musambiki mpe Zambia. Lilongwe kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Malawi.




#Article 176: Misiri (25 words)


Misiri to Ngipiti kele yinsi na Afelika ya Node. Bansi ya pembeni kele Libia, Sudan mpe Israel. Le Caire kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Misiri.




#Article 177: Tunisia (21 words)


Tunisia kele yinsi na Afelika ya Node. Bansi ya pembeni kele Algeria mpe Libia. Tunis kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Tunisia.




#Article 178: Burundi (26 words)


Burundi kele nsi ya Afelika ya Kati. Bansi ya pembeni kele Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, Rwanda mpe Tanzania. Bujumbura kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Burundi.




#Article 179: Mali (27 words)


Mali kele yinsi na Afelika ya Lumonso. Bansi ya pembeni kele Moritania, Algeria, Nijer, Burkina Faso, Kodivwa, Ginea mpe Senangale. Bamako kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Mali.




#Article 180: Côte d'Ivoire (42 words)


Repubilika ya Kodivua kele yinsi ya Afrika ya Lumonso. Bayinsi ya pembeni kele Liberia, Ginea, Mali, Burkina Faso mpe Gana. Abijan kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kodivwa. Zina ya kifalanse ya yinsi yayi, Ce d'Ivoire, ke songama simu ya menu ya nzau.




#Article 181: Burkina Faso (27 words)


Burkina Faso kele yinsi na Afelika ya Lumonso. Bansi ya pembeni kele Mali, Nijer, Benin, Togo, Gana mpe Kodivwa. Uagadugu kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Burkina Faso.




#Article 182: Kamerun (33 words)


Kamerun kele yinsi na Afelika ya Lumonso. Bansi ya pembeni kele Nizeria, Tasadi, Repubilika ya Kongo ya Kati, Repubilika ya Kongo, Ngabu mpe Ginea ya Ekwatelo. Yaounde kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kamerun.




#Article 183: Sierra Leone (27 words)


Sierra Leone kele nsi na simu ya lumonso ya Afelika. Bansi ya pembeni ya yau kele Liberia na Ginea. Freetown kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Sierra Leone.




#Article 184: Gambia (23 words)


Gambia kele nsi na simu ya lumonso ya Afelika. Bansi ya pembeni ya yau kele Senangale. Banjul kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Gambia.




#Article 185: Togo (23 words)


Togo kele yinsi na Afelika ya Lumonso. Bansi ya pembeni kele Gana, Burkina Faso mpe Benin. Lome kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Togo.




#Article 186: Gana (27 words)


Gana kele nsi na simu ya lumonso ya Afelika. Bansi ya pembeni ya yau kele Kodivwa, Togo ye Burkina Faso. Accra kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Gana.




#Article 187: Malagasi (19 words)


Malagasi kele yinsi ya kisanga na Kalunga ya India, pene-pene ya Afelika. Mbanza ya kimfumu ya Malagasi kele Antananarivo.




#Article 188: Eritrea (22 words)


Eritrea kele yinsi na Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Djibuti, Itiopia mpe Sudan. Asmara kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Eritrea.




#Article 189: Mutako (13 words)


Mutako kele kitadi mosi. Kidimbu ya mazabu ya mutako kele Cu (kilatini: cuprum).




#Article 190: Wolo (13 words)


Wolo kele kitadi mosi. Kidimbu ya mazabu ya wolo kele Au (kilatini: aurum).




#Article 191: Kivili (31 words)


Kivili kele mpila mosi ya Kisikongo. Zina ya kivili na ndinga kivili kele tchivili (API: [tɕivili]). Kivili ke tubama na kizunga Kuilu ya Repubilika ya Kongo pe na Kabinda ya londe.




#Article 192: Antoine Nzita (20 words)


Antoine  Memba, vulgo Muaniem, kele mupolitiki ya Kabinda. Yandi kele muana ya Henrique Nzita Tiago, mfumu ya mbuta ya FLEC.




#Article 193: Mobilisa (11 words)


Mobilisa kele kisalu ya kubongisa binuani na minduki samu na vita.




#Article 194: Vita (33 words)


Vita kele nuanu ya nene ya minduki na kati ya bayinsi to bantu mingi. Nkadilu ya vita ve kele ngemba.

Vita kele samu na kimpuanza, lukuikilu, ndambu ya ntoto, na bima ya nature.




#Article 195: Yinsi (21 words)


Haiti - Hangu (Hangu ya Node, Hangu ya Sudi) - Holy See - Honduras - Hongrie

Western Sahara

Zambia - Zimbabwe




#Article 196: Nkuku (40 words)


Nkuku to mukuku kele kimenina, yina ke pesa bima sambu na kusala sukadi. Bantu ke sala bilanga ya mikuku na bayinsi 100 ya nkaka na nza ya mvimba. Brazil, Pakistan, India ná Sina luta bayinsi ya nkaka na kusala mikuku.




#Article 197: Buenza (37 words)


Kizunga ya Buenza (kifalanse: Bouenza) kele kizunga na Repubilika ya Kongo. Bizunga ya pembeni na yau kele Lekumu, Niari ná Pool. Yau kele mpe na ndilu na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Mbanza-mfumu ya Buenza kele Mandigu.




#Article 198: Nibolek (49 words)


Nibolek (mpe Niboland) kele ndambu ya Repubilika ya Kongo, yina ke natana bizunga ya Niari, Buenza ná Lekumu (kifalanse: Niari, Bouénza  Lékoumou), yina kele na kati ya Brazzaville ná Pointe-Noire. Niboland vuandaka zina ya yinsi, kuna Pascal Lisuba vuandaka mfumu ntangu ya vita ya kati ya Kongo na 1997-1999.




#Article 199: Bambala (15 words)


Bambala kele bantu ya bizunga ya Kwango ná Kuilu na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.




#Article 200: Basuku (13 words)


Basuku kele bantu ya kizunga ya Kuango na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.




#Article 201: Bakongo (Balazavile) (16 words)


Bakongo kele ndambu ya kuluta mbuta ya Balazavile. Balari kele kanda ya kuluta nene ya Bakongo.




#Article 202: Bernard Kolélas (40 words)


Bernard  kele mupolitiki ya Repubilika ya Kongo. Yandi vuandaka muene ya Brazzaville ti kuna 1997 ná ntumua ya ntete ya Kongo tuka 1997 ti kuna 1998.

Yandi me vutuka na Kongo na 2005.

 Euloge Landry Kolélas, Guy Brice Parfait Kolélas




#Article 203: Makelekele (12 words)


Makelekele kele ndambu ya Balazavile. Balari kele kanda ya kuluta nene kuna.




#Article 204: Bambenga (39 words)


Bambenga kele bantu ya fyoti, yina ke vwanda na Afrika ya Kati. Bunene ya bambenga ke luta 150 cm ve.

Bambenga kele na ndînga ya kibeni ve, kasi bâwu ke tubaka bandînga ya kibantu.

Baluvila ya bambenga kele mîngi.




#Article 205: Repubilika ya Kongo ya Kati (42 words)


Repubilika ya Kôngo ya Kati vwandaka dibanza ya Joseph Kasa Vubu. Dibanza ya ntete vwandaka ti kubûnda bayinsi ya bakôngo ya Kôngo-Kinsasa ná Kôngo-Balazavile. Dibanza ya zôle vwandaka ti kubûnda bizûnga Kôngo ya Kati ná Kwango ya Kôngo-Kinsasa na yinsi ya yimpa.




#Article 206: Albania (10 words)


Albania kele nsi na Mputu.

Albania kele na bizunga 12:




#Article 207: Belezi (10 words)


Belezi kele nsi ya Mputu. Kongo-Kinsasa vuandaka koloni ya Belezi.




#Article 208: Mposo (89 words)


Mposo kele ndonga ya bilumbu. Mposo kele mpe zina ya kilumbu ya sambanu ya mposo ya mindele.

Mposo ya mindele kele na bilumbu sambuadi.

Ngonda mosi kele na bamposo 4 ya mindele.

Bazina ya bilumbu ya 1-5 kele zina ya lutangu (mosi, zole, tatu, iya ná tanu).

Zina ya Sabala ke katuka na kimputulukesi sábado ná zina ya Lumingu ke katuka na kimputulukesi domingo.

Mposo ya bakongo kele na bilumbu iya. Bazina ya bilumbu kele mosi ve na bandinga ya bakongo.

Ngonda mosi kele na bamposo 7 ya bakongo.




#Article 209: Ngonda (manaka) (25 words)


Ngonda kele nsungi ya ntangu. Ngonda mosi ya manaka kele na bilumbu 28-31. Mvula mosi kele na bangonda 12.

Bazina ya bangonda ya kikongo/kituba kele:




#Article 210: Kintandu (15 words)


Kintandu kele ndinga ketubamaka kukatuka mbanza ya Kinsasa, Kasa-ngulu, Madimba te na Inkisi to Kisantu.




#Article 211: Kiwoyo (13 words)


Kiwoyo kele ndinga ya bawoyo. Yau ke tubamaka kukatuka Kiowa te na Mboma.




#Article 212: Mbwila (23 words)


Mbwila kele munisipio ya kizunga ya Wizi.

Na kinkulu Mbwila vwandaka nsi ya kimpwanza na Kongo ya Ntotila. Lunwanu ya Mbwila vwandaka kuna.




#Article 213: Bahumbu (121 words)


Bahumbu to bawumbu kele bantu, yina ke zingaka na ndambu ya Kinsasa. Na kinkulu bau vwandaka bankwa ya Kongo ya Ntotila, na ndambu ya Mpumbu. Ndinga ya bau kele mutindu mosi na ndinga ya bateke, yina kwizaka na Mpumbu na nima.

Ndinga betu bahumbu ka ndinga bateke ko. Betu bahumbu ndinga dia betu kele bonso ndinga dia bambala...ye makanda makaka kuna bandundu...kizeyi kwami ko. Kansi betu kuna Kongo dia Ntotila ta kuisa kuvanda mu kinshasa...tua sumba toto ko...tua samba toto ko...

Be mono luvila la me Kinsau ka lunga wa lunga ngonda e tangu...ba nkaka ba me...batuka ku Kongo dia Ntotila...Mutom a mpansu munkati a nde Ndona Lukula babuta Mfumu Itonga...
Benu luzeyi mana?
Mbote kwa beno bansi Kongo dia Ntotila!




#Article 214: Finlandi (46 words)


Finlandi kele nsi na Mputu ya node. Yau kele na ndilu ya nsi na Suedi, Norge ná Rusia mpe ndilu ya mubu na Estoni. Nkumbu ya nsi yai kele Suomi na kifinlandi (ndinga ya 90% ya besi) mpe Finland na kiswedi.

Kilima na Finlandi kele madidi.




#Article 215: Sida (92 words)


Sida kele maladi, yina bebisa kiyeka ya nitu ya kunwana maladi ya nkaka. Zina «sida» kwiza tuka kifwalansa «syndrome de l'immunodéficience acquise».

Maladi ya sida kele mingi na ntoto muvimba. Na Afrika, yau mene mwangana ya kuluta bansi ya nkaka. Yau kele mawa mingi, mpamba ve, maladi yina me mwangana mingi kibeni na bampangi na beto ya bankento mpe batoko, samu na bikalulu mingi ya mbote ve bonso:

Bikalulu yai kele kumwangisa sida mingi na Afrika.

Bakala fwete lwata kapoti na ntangu ya kuleka na nkento, samu na bau ke tina sida.




#Article 216: Kapoti (14 words)


Kapoti kele saki ya nkwezo samu na kulwata na kibakala na ntangu ya kuyonga.




#Article 217: Mbele (22 words)


Mbele kele kisadilu ya kuzenga. Bantu sadila mbele bonso kisadilu tuka lubantiku ya kimuntu, mpe yau kele bubu yai kisadilu ya mbote.




#Article 218: Sizo (11 words)


Sizo kele kisadilu ya kuzenga bima ya nene ve bonso mukanda.




#Article 219: Barcelona (12 words)


Barcelona kele mbanza na Espania. Yau kele mbanza ya kimfumu ya Katalunia.




#Article 220: Lufico (39 words)


Lufico yawu kele munisipio na ndambu ya Noki na kizunga ya Nzadi na Ngola. Yawu kele na ba buala kumi na nana:  Nvuma, Balu, Nkembo, Kulungo, Mbanza-kiunga, Kimuinza, Kwankwa, Lumbi, Lufico, Ntuala, Matampi, Nzundu, Banza ngunzi, Benfika, na Nkaya.




#Article 221: Noki (15 words)


Noki to Noqui kele mbanza na mukidi ya Nzadi Kongo na Ngola, penepene ya Matadi.




#Article 222: Balâdi (24 words)


Balâdi kele muvila mosi ya bakôngo. Bâwu ke zingaka na Pool. Bawu kele muvila ya kuluta mîngi ya Balazavile. Ndînga ya bâwu kele kilâdi.




#Article 223: Ubuntu (17 words)


Ubuntu kele mpila mosi ya Linux. Nkumbu ya Ubuntu (na kikongo: bumuntu to kimuntu) kele ya kizulu.




#Article 224: Alemanyi (17 words)


Alemanyi kele nsi na Mputu. Mbanza ya kimfumu ya Alemanyi kele Berlin.

Alemanyi kele na bizunga 16:




#Article 225: Końskowola (10 words)


Końskowola (IPA : [kɔɲskɔ'vɔla]) kele buala ya fioti na Pologne.




#Article 226: Nanasi (21 words)


Nanasi to Difubu (nkubu ya kinzabu: Ananas comosus) kele mbuma ya nti ya nanasi, yina ke menaka na nzyunga ya ekwatelo.




#Article 227: Adolphe Muzito (22 words)


Adolphe  kele ntumwa ya ntete ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yandi me butuka na Gungu, kizunga ya Kwilu na mvu 1957.




#Article 228: Madingu (10 words)


Madingu kele mbanza-kimfumu ya kizûnga Buenza na Repubilika ya Kôngo.




#Article 229: Kisantu (51 words)


Kisantu ikele mbanza ntama mingi mingi ve ya Kinsasa, kifulu mosi bau ketubaka ndinga ya Kintandu.

Nzo ya nkanda ya ntete ya Mazaya, mapinda ya tunga makuna Kisantu, ku Nkandu, Fonds médical de l'Université de Louvain en Afrique Centrale (FOMULAC) ya Centre administratif de l'Université de Louvain en Afrique Centrale (CAMULAC).




#Article 230: Ya (40 words)


Dsese mpa zola na kusali na nsi, kintulumukini mpa ya mfunu beto beti beter ke, ke ya nsadisa disolo mpa kuaku ke zululuikidipia ka zu na tendurtzi.

Ztzi surit kunuk 2009.

Please improve this page, my language ain't so good




#Article 231: Đồng Hới (10 words)


Đồng Hới kele buala ya fioti na Quang Binh, Vietnam.




#Article 232: Pologne (15 words)


Pologne kele nsi na Mputu. Ntinu kele Andrzej Duda. Ntumwa ya ntete kele Mateusz Morawiecki.




#Article 233: Lietuva (10 words)


Lietuva kele yinsi ya fyoti na Mputu. Mbânza-kimfumu kele Vilnius.




#Article 234: Italia (10 words)


Italia kele nsi na Mputu. Mbanza ya kimfumu kele Roma.




#Article 235: Suisi (12 words)


Suisi kele nsi na Mputu. Mbanza ya kimfumu ya Suisi kele Bena.




#Article 236: Turki (14 words)


Turki kele nsi ya Mputu na Azia. Ancara kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Turki.




#Article 237: Malta (10 words)


Malta kele nsi na Mputu. Mbanza ya kimfumu kele Valetta.




#Article 238: Autriche (12 words)


Autriche kele nsi na Mputu. Viena kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Autriche.




#Article 239: Monte Negro (11 words)


Monte Negro kele nsi na Mputu. Mbanza ya kimfumu kele Podgorica.




#Article 240: Norge (12 words)


Norge kele nsi na Mputu. Oslo kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Norge.




#Article 241: République tchèque (16 words)


République tchèque kele nsi na Mputu. Ntinu kele Miloš Zeman. Ntumwa ya ntete kele Bohuslav Sobotka.




#Article 242: Makedonia (14 words)


 Јужна Србија, or Северна Македонија   kele yinsi na Mputu. Mbanza ya kimfumu kele Skopje.




#Article 243: Azerbaidjan (177 words)


Azerbaidjan (kiazerbaijani: Azərbaycan Respublikası) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Georgia, Rusia, Iran mpe Armenia. Baku kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Azerbaijan.

en azéri Azərbaycan et Azərbaycan Respublikası, est un pays du Caucase situé sur la ligne de division entre l'Europe et l'Asie. Sa capitale est Bakou, sa langue officielle est l'azéri et sa monnaie le manat. Le pays n'appartient plus de fait à l'Union des républiques socialistes soviétiques (URSS) depuis 1991.

Cette ancienne république soviétique a des frontières terrestres avec l'Arménie et la Turquie à l'ouest, la Géorgie au nord-ouest, la Russie au nord, et l'Iran au sud2. Bien que le pays n'ait pas accès à la mer ouverte (c'est-à-dire donnant sur l'océan mondial), il possède un littoral de 713 km sur la mer Caspienne à l'est, qui est une mer fermée2.

Ce pays est membre de plus de quarante organisations internationales, comme l'ONU, le Conseil turcique, la Communauté des États indépendants, l'Organisation de la coopération islamique, le Conseil de l'Europe, etc. Actuellement, l'Azerbaïdjan est membre non permanent du Conseil de Sécurité de l'ONU3.




#Article 244: Kazakhstan (23 words)


Kazakhstan (kikazaki: Қазақстан) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Rusia, Sina, Kirgizstan mpe Uzbekistan. Astana kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kazakstan.




#Article 245: Sudan (32 words)


Sudan kele yinsi na Afelika ya Node. Bansi ya pembeni kele Libia, Misiri, Eritrea, Itiopia, Sudan ya Sude, Repubilika ya Afelika ya Kati mpe Tasadi. Khartoum kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Sudan.




#Article 246: Libia (25 words)


Libia kele yinsi na Afelika ya Node. Bansi ya pembeni kele Tunisia, Algeria, Nijer, Tasadi, Sudan mpe Misiri. Tripoli kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Libia.




#Article 247: Nijer (27 words)


Nijer kele yinsi na Afelika ya Lumonso. Bansi ya pembeni kele Mali, Algeria, Libia, Tasadi, Nizeria, Benin mpe Burkina Faso. Niamey kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Nijer.




#Article 248: Lesotho (14 words)


Lesotho kele yinsi na Afelika ya Sudi. Maseru kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Lesotho.




#Article 249: Swati (25 words)


Swati kele yinsi na Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni kele Repubilika ya Afelika ya Sudi mpe Musambiki. Mbabane kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Swati.




#Article 250: Nzita na Jean-Claude (24 words)


Jean-Claude Nzita, kele mupolitiki ya Repubilika ya Kabinda, Yandi kele ntekolo ya Mfumu Henrique Nzita Tiago, ntuadisi ya FLEC na ya Repubilika ya Kabinda.




#Article 251: Emmanuel Nzita wa Nzita (22 words)


Emmanuel Nzita, kele mupolitiki ya Kabinda.  mfumu  ya FLEC/FAC. Yandi kele muana ya Henrique Nzita Tiago, mfumu ya Kabinda mbuta ya FLEC.




#Article 252: Kixhosa (35 words)


Kixhosa kele ndinga ya nene ya kibantu. Yo kele ndinga ya Repubilika ya Afelika Sudi. Yo kele na batubi 7 196 118. Batubi ya kixhosa ke vuanda na bizunga ya Eastern Cape ye Western Cape.




#Article 253: Jean-Claude Nzita (24 words)


Jean-Claude NZITA,  kele mupolitiki ya Repubilika ya Kabinda, Yandi kele ntekolo ya Mfumu Henrique Nzita Tiago, ntuadisi ya FLEC na ya Repubilika ya Kabinda. 




#Article 254: Ho Chi Minh City (11 words)


Ho Chi Minh City (Saigon) kele buala ya fioti na Vietnam.




#Article 255: Bordo (11 words)


Bordo (Bordeaux, Bordèu) kele buala na Fwalansa na ndambu ya Aquitaine. 




#Article 256: Kispanya (24 words)


Kispanya kele ndinga na Arhentina, Beneswela, Bolivia, Ekwador, Espania, Gwatemala, Kolombia, Kosta Rika, Kuba, Mehiko, Nikaragwa, Ondura, Panama, Paragway, Peru, Repubilika ya Dominika, Urugway.




#Article 257: Afelika ya Lumonso (13 words)


Afelika ya Lumonso kele kabu ya Afelika. Bansi ya Afelika ya Lumonso kele:




#Article 258: Afelika ya Lunene (13 words)


Afelika ya Lunene kele kabu ya Afelika. Bansi ya Afelika ya Lunene kele:




#Article 259: Afelika ya Sudi (13 words)


Afelika ya Sudi kele kabu ya Afelika. Bansi ya Afelika ya Sudi kele:




#Article 260: Islande (10 words)


Islande kele nsi na Mputu.

President :   Guðni Th. Jóhannesson




#Article 261: Angola Avante (145 words)


Ngola, nda kuntwala! (Avante Angola!)

E nsi'eto, katulendi kubavilakana ko
N'nûngi mya kya n'nya kya ngond'a n'zole.
E nsi, kûnda tukûndânga bana baku
Bazîmbana mu diambu dya kimpwânza kyeto.
Zitisa tuzitisânga mavioka ye kinkulu kyeto.
Mu salu kyeto, tunga tutungânga muntu’a mpa, 
Zitisa tuzitisânga mavioka ye kinkulu kyeto. 
Mu salu kyeto, tunga tutungânga muntu'a mpa. 

Ngola, nda kuntwala!
Nsobolo muna lendo kya n'kangu! 
Nsi'a vukana, (muna) kimpwanza! 
Nkang'umosi, n'toto mosi! 

Tutumbula ngolo ndinga zeto zayambulwa 
Mu dyambu dya nkangu mya Afrika. 
Makesa ma Ngola, diata tudiata 
Muna kintwadi ye nkangu mina mu kinkole. 
Yinga, mu yadisa ngemba, nwana tunwana mvita 
Vamosi ye ngolo zawonso za ntomosono ya nza. 
Yinga, nwana tu nwana mu dyambu dya ngemba 
Vamosi ye ngolo zawonso za ntomosono ya nza.

Ngola, nda kuntwala!
Nsobolo muna lendo kya n'kangu! 
Nsi'a vukana, (muna) kimpwanza! 
Nkang'umosi, n'toto mosi! 

(traduit par Jean de Dieu Mvuanda)




#Article 262: Telama besi Kongo (119 words)


Telama besi Kongo (Debout, Congolais)

Telama besi Kongo, 
Mvukani mu n'kadilu 
Mvukani mu kikesa 
Mu diambu dia kimpwanza. 
Tuvumbula mbunzu, 
Zafumbana ntama 
Ye tuka buabu 
Tusasuka tuamanta,  
Mu yenge. 
O nkangu a n'zunza  
Muna bumfuzi 
Satuatunga nsi ya mpuena  
Luta ntama 
Mu yenge 
Besi nsi,  

Nkunga wa n'longo  
Wa nsalasana eno 
Ye lulendo, 

Kidimbu kia wolo  
Kia kimfumu kieto… Kongo… 
N'kayilu… Kongo… 
Wa bakulu… Kongo…  
O nsi eto… Kongo… 
Nsi ya zolua… Kongo…  
Sa tuasema `ntoto' aku 
Ye sa tuasikila M'vuma aku  
Nsuka ya Yuni muini wa buita 
Makumatatu 'k'matatu ma Yuni 
Lumbu kia n'longo kala nde mbangi  
Lumbu kia n'longo kia kuele mvu 
Ya ndefi ya kimpwanza 
Tusisila kua batekolo beto 
Mvu ye mvu. 

(traduit par Albert Kisukidi)




#Article 263: La Congolaise (126 words)


N'kûng'a nsya Kôngo (La Congolaise ya Kongo Brazzaville)

Lêlo kukiele, ntângu yitûkidi 
Nsi'eto Kôngo yitemokene 
Tômbe (kia mpimpa) kisukidi 
Kyêse kiakinene beni 
Tuyimbila ye pasa 
N'kûng'a kimpwanza 

Besi Kôngo, konso ntangu tubunda ntulu 
Tuyalangasa bumosi ye kintwâdi kia nsi'eto 
Mana ma kutumwangasanga tuvilakana mo 
Tukala bonso mika mya mbwa 
[ : Tusadila lutumu lua nsi'eto Bumosi, Kisalu, Ntomosono :] 
Tûka ku mfînda tê ye kuna m'futa. Tûka ku m'futa te ye kuna m'bu 
N'kâng'umosi, môy'omosi 
Na ngwi muna n'tim'amosi 
Tunwâna mvita bûtuna mu luzingu 
Mu kuma kya nsi'eto ya ndômbe 

Vo mpe fwa tufweti fwa 
Wonga mpia, kadi bâna beto 
Sibata kuakulu nsângu 
Muna mvita kaka banunginanga 
Ye kuna kônso kônso belo 
Si bayimbila ku nsi'a bendela dya nitu tatu 

 
(traduit par Jean de Dieu Mvuanda)




#Article 264: Musi Nzadi Ankento (83 words)


Musi Nzadi Ankento (La Zaïroise)

Beto besi Nzadi, tu vutukidi mu luvuvamu, 
Nkangu wa simbana, tu besi Nzadi 
Ku ntuala, ye lendo yo luzitu 
Nkangu wabidi, nkangu muna kimpwanza kia mvu ke mvu 
Se bitatu, ututula tiya tua n'longo 
Mu tunga nsi ya ntoko vioka mu nsungi ya luta 
Muna ziunga kia nzadi ya nene 
Se bitatu mu tembua, i tu vutudi mu ngindu za biza 
Zi tu bundakese ye bankaka yo bana beto 
Luvuvamu, un'songi, ye salu. (2x)

(traduit par Alfonso Barros)




#Article 265: Kibinda (109 words)


Mboti kudi baboso ba beki bu kutangila mambu ma sonama mu kinvuka ki Wikipedia.
Basi Kabinda badi bakongo, bosso kuandi buididi basi Kongo di Kishasha, basi Kongo di Brazzaville, vo basi Gabon. 
Mu ki khulu kitu tuidi kuitu zi khomba y zi khoma. Nge kumona mutu nvasa, muna kasi ko muisi tsi. Ma Kongo mamamuadi ay basi Kabinda bantalana bazabini kwau.
Mu ntoto kabinda muidi basundi, bayombe, balingi, bavili, bakotchi, bakuakongo ai bawoyo.
Mua nkulo utukamba ti ndiata yaku ku n'buminaga va kikoda. Diau tu kambasananga.
Nditi kulubikila mua bisvu, bisuela luzabu lu bayombe.

Tu teka matu tu teka ndimbidica:

Ndi m'buela kukindiza mboti ziama kudi ba kongo boso.




#Article 266: Liechtenstein (10 words)


Liechtenstein kele nsi na Mputu. Mbanza ya kimfumu kele Vaduz.




#Article 267: Algeria (24 words)


Algeria kele yinsi na Afelika ya Node. Bansi ya pembeni kele Maroko, Moritania, Mali, Nijer mpe Libia. Alger kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Algeria.




#Article 268: Maroko (14 words)


Maroko kele yinsi na Afelika ya Node. Rabat kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Maroko.




#Article 269: Sudan ya Sudi (31 words)


Sudan ya Sudi kele leta ya Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Sudan, Itiopia, Uganda mpe Repubilika ya Afelika ya Kati. Juba kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Sudan ya Sudi.




#Article 270: Bouches-du-Rhône (14 words)


Bouches-du-Rhône kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Bouches-du-Rhône kele Marseille.




#Article 271: Ain (kizunga) (14 words)


Ain kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Ain kele Bourg-en-Bresse.




#Article 272: Aisne (kizunga) (14 words)


Aisne kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Aisne kele Laon.




#Article 273: Allier (kizunga) (14 words)


Allier kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Allier kele Moulins.




#Article 274: Ardèche (kizunga) (14 words)


Ardèche kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Ardèche kele Privas.




#Article 275: Aveyron (kizunga) (14 words)


Aveyron kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Aveyron kele Rodez.




#Article 276: Aude (kizunga) (14 words)


Aude kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Aude kele Carcassonne.




#Article 277: Corrèze (kizunga) (14 words)


Corrèze kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Corrèze kele Tulle.




#Article 278: Aube (kizunga) (14 words)


Aube kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Aube kele Troyes.




#Article 279: Ariège (kizunga) (14 words)


Ariège kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Ariège kele Foix.




#Article 280: Vung Tau (11 words)


Vung Tau kele buala ya fioti na Ba Ria-Vung Tau, Vietnam.




#Article 281: Da Nang (11 words)


Đa Nang kele buala ya fioti na Nam Trung Bo, Vietnam.




#Article 282: Da Lat (10 words)


Da Lat kele buala ya fioti na Lam Dong, Vietnam.




#Article 283: Alpes-de-Haute-Provence (14 words)


Alpes-de-Haute-Provence kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Alpes-de-Haute-Provence kele Digne.




#Article 284: Hautes-Alpes (14 words)


Hautes-Alpes kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Hautes-Alpes kele Gap.




#Article 285: Alpes-Maritimes (14 words)


Alpes-Maritimes kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Alpes-Maritimes kele Nice.




#Article 286: Ardennes (kizunga) (14 words)


Ardennes kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Ardennes kele Charleville-Mézières.




#Article 287: Calvados (kizunga) (14 words)


Calvados kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Calvados kele Caen.




#Article 288: Cantal (kizunga) (14 words)


Cantal kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Cantal kele Aurillac.




#Article 289: Charente (kizunga) (14 words)


Charente kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Charente kele Angoulême.




#Article 290: Charente-Maritime (15 words)


Charente-Maritime kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Charente-Maritime kele La Rochelle.




#Article 291: Cher (kizunga) (14 words)


Cher kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Cher kele Bourges.




#Article 292: La Rochelle (10 words)


La Rochelle kele mbanza mfumu ya kizunga Charente-Maritime ya Fwalansa.




#Article 293: Gaitana (10 words)


Gaitana-Lurdes Essami (* 29.09.1979) kele singer ya Repubilika ya Kongo.




#Article 294: Creuse (kizunga) (14 words)


Creuse kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Creuse kele Guéret.




#Article 295: Chile (28 words)


Chile (IPA: [ˈtʃɪleɪ]) (kispanya: República de Chile) kele nsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Bolivia, Peru, mpe Arhentina. Santiago kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Chile.




#Article 296: Gers (kizunga) (14 words)


Gers kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Gers kele Auch.




#Article 297: Dordogne (kizunga) (14 words)


Dordogne kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Dordogne kele Périgueux.




#Article 298: Drôme (kizunga) (14 words)


Drôme kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Drôme kele Valence.




#Article 299: Gard (14 words)


Gard kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Gard kele Nîmes.




#Article 300: Isère (kizunga) (14 words)


Isère kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Isère kele Grenoble.




#Article 301: Loire (kizunga) (14 words)


Loire kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Loire kele Saint-Étienne.




#Article 302: Lot (kizunga) (14 words)


Lot kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Lot kele Cahors.




#Article 303: Lozère (kizunga) (14 words)


Lozère kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Lozère kele Mende.




#Article 304: Tarn (kizunga) (14 words)


Tarn kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Tarn kele Albi.




#Article 305: Var (kizunga) (14 words)


Var kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Var kele Toulon.




#Article 306: Vaucluse (kizunga) (14 words)


Vaucluse kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Vaucluse kele Avignon.




#Article 307: Vendée (kizunga) (15 words)


Vendée kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Vendée kele La Roche-sur-Yon.




#Article 308: Rafael Correa (17 words)


Rafael Correa kele ntwadisi ya nsi ya Ecuador. Yandi butamaka na Ecuador na kizunga ya Guayaquil 6.4.1963. 




#Article 309: François Hollande (24 words)


François Hollande kele ntuadisi ya Repubilika ya Fwalansa ná 2012 ti kuna bubu yai. Yandi me butama na 1954 na Rouen, kizunga ya Seine-Maritime.




#Article 310: Prague (10 words)


Prague to Praha kele mbanza ya kimfumu ya République tchèque.




#Article 311: La Roche-sur-Yon (10 words)


La Roche-sur-Yon kele mbanza mfumu ya kizunga Vendée ya Fwalansa.




#Article 312: Corse-du-Sud (14 words)


Corse-du-Sud kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Corse-du-Sud kele Ajaccio.




#Article 313: Haute-Corse (14 words)


Haute-Corse kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Haute-Corse kele Bastia.




#Article 314: Côte-d'Or (14 words)


Côte-d'Or kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Côte-d'Or kele Dijon.




#Article 315: Côtes-d'Armor (14 words)


Côtes-d'Armor kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Côtes-d'Armor kele Saint-Brieuc.




#Article 316: Doubs (kizunga) (14 words)


Doubs kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Doubs kele Besançon.




#Article 317: Eure (kizunga) (14 words)


Eure kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Eure kele Évreux.




#Article 318: Eure-et-Loir (14 words)


Eure-et-Loir kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Eure-et-Loir kele Chartres.




#Article 319: Finistère (14 words)


Finistère kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Finistère kele Quimper.




#Article 320: Haute-Garonne (14 words)


Haute-Garonne kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Haute-Garonne kele Toulouse.




#Article 321: Nha Trang (10 words)


Nha Trang kele buala ya fioti na Khanh Hoa, Vietnam.




#Article 322: Phan Thiet (10 words)


Phan Thiet kele buala ya fioti na Binh Thuan, Vietnam.




#Article 323: Tarn-et-Garonne (14 words)


Tarn-et-Garonne kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Tarn-et-Garonne kele Montauban.




#Article 324: Lot-et-Garonne (14 words)


Lot-et-Garonne kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Lot-et-Garonne kele Agen.




#Article 325: Haute-Vienne (14 words)


Haute-Vienne kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Haute-Vienne kele Limoges.




#Article 326: Haute-Loire (15 words)


Haute-Loire kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Haute-Loire kele Le Puy.




#Article 327: Gironde (kizunga) (14 words)


Gironde kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Gironde kele Bordeaux.




#Article 328: Hérault (kizunga) (14 words)


Hérault kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Hérault kele Montpellier.




#Article 329: Indre (kizunga) (14 words)


Indre kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Indre kele Châteauroux.




#Article 330: Vienne (kizunga) (14 words)


Vienne kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Vienne kele Poitiers.




#Article 331: Pyrénées-Orientales (14 words)


Pyrénées-Orientales kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Pyrénées-Orientales kele Perpignan.




#Article 332: Hautes-Pyrénées (14 words)


Hautes-Pyrénées kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Hautes-Pyrénées kele Tarbes.




#Article 333: Pyrénées-Atlantiques (14 words)


Pyrénées-Atlantiques kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Pyrénées-Atlantiques kele Pau.




#Article 334: Puy-de-Dôme (14 words)


Puy-de-Dôme kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Puy-de-Dôme kele Clermont-Ferrand.




#Article 335: Landes (kizunga) (14 words)


Landes kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Landes kele Mont-de-Marsan.




#Article 336: Nzinga Nkuwu (18 words)


Nzinga Nkuwu (João I.) wa kala ntinu mu kitinu kia Kongo mu zimvula za mafunda kumi ye tanu.




#Article 337: Thomas Kanza (33 words)


Mbuta muntu Thomas Kanza wa kala nzayi wa ntete wa masono ma mbangumuka mu kati kua besi Kongo.

Thomas Kanza, mwana Nzo nkanda ya nene ya Kongo wanunga mwzaya ye wabaka wantete diploma.




#Article 338: Gaston Diomi (16 words)


Gaston Diomi wakala mfumu wa nzole ye wa nsuka ya province dia Léopoldville, landila Cléophas Kamitata.




#Article 339: Antoine Kingotolo (24 words)


Antoine Kingotolo wakala wa nkufi mu ntela wa nitu, kanis wakala na n'la ye wa nene mu nzayilu ya ntualusu ya mambu ma nsi.




#Article 340: Emmanuel Bamba (24 words)


Emmanuel Bamba († 30 may 1966) wakala ntumua ya nene tata Simoni Kimbangu y ministre mia nene mia nzimbu ma luyalu lua Cyril Adoula.




#Article 341: Vivi (46 words)


Vivi kele mbanza mosi ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yau vuandaka mbanza-mfumu ya Kongo ya Belezi tuka ?? ti 1886. Mu Luyalu lwa Mfumu Lewopoludi II (Belezi), Vivi diabokolwengi Ntu-mabanza, yenu Luyalu la Falama, Mboma diakitulwa Mbanza ya nsiku mia Leta. Mavata ma nsi Kongo.




#Article 342: Sophie Kanza (22 words)


Sophie Kanza, kibuti kya nketo kya Thomas Kanza, yani wantete bonso mama Mfumu wa kisalu nya kimayala mu Luyalu lwa Nsi Kongo.




#Article 343: Clermont-Ferrand (12 words)


Clermont-Ferrand (kiunsita Clarmont Ferrand) kele mbanza mfumu ya kizunga Puy-de-Dôme ya Fwalansa.




#Article 344: Manche (kizunga) (14 words)


Manche kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Manche kele Saint-Lô.




#Article 345: Maine-et-Loire (14 words)


Maine-et-Loire kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Maine-et-Loire kele Angers.




#Article 346: Loiret (kizunga) (14 words)


Loiret kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Loiret kele Orléans.




#Article 347: Loire-Atlantique (14 words)


Loire-Atlantique kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Loire-Atlantique kele Nantes.




#Article 348: Loir-et-Cher (14 words)


Loir-et-Cher kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Loir-et-Cher kele Blois.




#Article 349: Jura (kizunga) (14 words)


Jura kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Jura kele Lons-le-Saunier.




#Article 350: Indre-et-Loire (14 words)


Indre-et-Loire kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Indre-et-Loire kele Tours.




#Article 351: Ille-et-Vilaine (14 words)


Ille-et-Vilaine kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Ille-et-Vilaine kele Rennes.




#Article 352: Marne (kizunga) (14 words)


Marne kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Marne kele Châlons-en-Champagne.




#Article 353: Haute-Marne (14 words)


Haute-Marne kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Haute-Marne kele Chaumont.




#Article 354: Mayenne (kizunga) (14 words)


Mayenne kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Mayenne kele Laval.




#Article 355: Meurthe-et-Moselle (14 words)


Meurthe-et-Moselle kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Meurthe-et-Moselle kele Nancy.




#Article 356: Meuse (kizunga) (14 words)


Meuse kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Meuse kele Bar-le-Duc.




#Article 357: Morbihan (14 words)


Morbihan kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Morbihan kele Vannes.




#Article 358: Moselle (kizunga) (14 words)


Moselle kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Moselle kele Metz.




#Article 359: Nièvre (kizunga) (14 words)


Nièvre kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Nièvre kele Nevers.




#Article 360: Nord (kizunga) (14 words)


Nord kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Nord kele Lille.




#Article 361: Oise (kizunga) (14 words)


Oise kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Oise kele Beauvais.




#Article 362: Orne (kizunga) (14 words)


Orne kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Orne kele Alençon.




#Article 363: Pas-de-Calais (14 words)


Pas-de-Calais kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Pas-de-Calais kele Arras.




#Article 364: Alphonse Masamba-Deba (25 words)


Alphonse Masamba-Deba vanda mupolitiki na ntuadisi ya Repubilika ya Kongo. Masamba-Deba me butuka 1921 na Nkolo. Yandi vanda na pelezida 1963-1968. Yandi me kufua 25.3.1977.




#Article 365: Marien Nguabi (25 words)


Marien Nguabi vanda mupolitiki na ntuadisi ya Repubilika ya Kongo. Nguabi me butuka 1938 na Ombele. Yandi vanda na pelezida 1968-1977. Yandi me kufua 18.3.1977.




#Article 366: Joachim Yhombi-Opango (28 words)


Joachim Yhombi-Opango vanda mupolitiki na ntuadisi ya Repubilika ya Kongo. Opango me butuka 1939 na Owando. Yandi vanda na pelezida 1977-1979. Yandi me kufua 30.03.2020 na Neuilly-sur-Seine, Fwalansa. 




#Article 367: Owando (13 words)


Owando (kifalanse: Fort-Rousset) kele mbanza mfumu ya kizunga Kuvete ya Repubilika ya Kongo.




#Article 368: Université Niccolò Cusano (19 words)


Université Niccolò Cusano (Università degli Studi Niccolò Cusano - UNICUSANO) kele lukolo ya kizabu ya kingenga na Roma, Italia.




#Article 369: Hebei (14 words)


Hebei kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Hebei kele Shijiazhuang.




#Article 370: Shanxi (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Taiyuan.




#Article 371: Liaoning (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Shenyang.




#Article 372: Jilin (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Changchung.




#Article 373: Heilongjiang (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Harbin.




#Article 374: Jiangsu (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Nanjing.




#Article 375: Zhejiang (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Hnagzhou.




#Article 376: Anhui (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Hefei.




#Article 377: Fujian (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Fuzhou.




#Article 378: Jiangxi (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Nanchang.




#Article 379: Shandong (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Jinan.




#Article 380: Henan (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Zhengzhou.




#Article 381: Hainan (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Haikou.




#Article 382: Sichuan (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Chengdu.




#Article 383: Guizhou (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Guiyang.




#Article 384: Beijing (kizunga) (10 words)


Beijing kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu kele Beijing.




#Article 385: Tianjin (kizunga) (12 words)


Tianjin kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga kele Tianjin.




#Article 386: Nei Mongol (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Hohhot.




#Article 387: Shanghai (kizunga) (10 words)


Shanghai kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu kele Shanghai.




#Article 388: Hubei (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Wuhan.




#Article 389: Hunan (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Changsha.




#Article 390: Guangdong (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Guangzhou.




#Article 391: Guangxi Zhuang (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Nanning.




#Article 392: Chongqing (kizunga) (10 words)


Chongqing kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu kele Chongqing.




#Article 393: Ningxia Hui (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Yinchuan.




#Article 394: Qinghai (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Xining.




#Article 395: Gansu (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Lanzhou.




#Article 396: Shaanxi (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Xi'an.




#Article 397: Xizang (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Lasa.




#Article 398: Yunnan (12 words)


 kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Kunming.




#Article 399: Bandînga ya Repubilika ya Kôngo (53 words)


Repubilika ya Kôngo kele na bandînga mîngi. Ndînga ya luyalu kele lumputu. Bandînga ya yinsi kele kituba mpe lingala. 

Kituba (Munukutuba) ke tubamaka na sude ya Kôngo, na nzila ya CFCO (Ndindi-Dolizi-Nkayi-Baraza).

Kilâdi kele ndînga ya nene. Yawu kele mutîndu mosi ya kisikôngo. Bântu ke tubaka kilâdi na Baraza mpe kizûnga ya Pool.




#Article 400: Banana (25 words)


Banana kele dibûngu ya fyoti na Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi, na simu ya Mubu Atlantiki. Yawu ke vwanda na kizûnga ya Kôngo ya Kati.




#Article 401: Yingo (14 words)


Yingo kele kibulu ya nene ya kinyawu. Bayingo ke vwandaka na Afelika mpe Azia.




#Article 402: Tomabîlu (24 words)


Tomabîlu to ditoma to vwatidi kele kumbi, yina ke kwendaka na nzila mpe na yinsi. Tomabîlu kele na makâlu yiya mpe masîni ya ngolo.




#Article 403: Dikâlu (velo) (20 words)


Dikâlu to velo to kivyangu-vyangu kele dikûmbi ya yinsi. Yawu kele na dikâlu zôle – ni yawu yina nkûmbu «dikâlu».




#Article 404: Kipele-pele (15 words)


Kipele-pele, kipepele to kipeke-peke kele mutîndu ya bitutu yina kele na mapapú ya nene mîngi.




#Article 405: Nyosi (21 words)


Nyosi to nyuki (Apis mellifera) kele mutîndu ya bitutu, yina ke salaka mafuta ya nyosi, yina kele madya ya sukâdi mîngi.




#Article 406: Baden-Württemberg (14 words)


Baden-Württemberg kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Baden-Württemberg kele Stuttgart.




#Article 407: Bavaria (14 words)


Bavaria kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Bavaria kele Munich.




#Article 408: Berlin (14 words)


Berlin kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Berlin kele Berlin.




#Article 409: Brandenburg (14 words)


Brandenburg kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Brandenburg kele Potsdam.




#Article 410: Bremen (kizunga) (14 words)


Bremen kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Bremen kele Bremen.




#Article 411: Hamburg (14 words)


Hamburg kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Hamburg kele Hamburg.




#Article 412: Hessen (14 words)


Hessen kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Hessen kele Wiesbaden.




#Article 413: Mecklenburg-Vorpommern (12 words)


 kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Schwerin.




#Article 414: Saarland (12 words)


 kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Saarbrücken.




#Article 415: Rheinland-Pfalz (12 words)


 kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Mainz.




#Article 416: Niedersachsen (12 words)


 kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Hanover.




#Article 417: Nordrhein-Westfalen (12 words)


 kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Düsseldorf.




#Article 418: Sachsen (12 words)


 kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Dresden.




#Article 419: Sachsen-Anhalt (12 words)


 kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Magdeburg.




#Article 420: Schleswig-Holstein (12 words)


 kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Kiel.




#Article 421: Thüringen (12 words)


 kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Erfurt.




#Article 422: Nôde (51 words)


Nôde kele nzila ya busula. Yawu ke sôngaka nzila ya nkaka na sûde.

Mpovo nôde kwiza tuka mpovo ya kifwalansa nord, yina kwizaka tuka mpovo kizyelemani ya nkulu nord. Nsâsa ya yawu ya tuku vwandaka diboko ya kênto, samu ti nôde ke vwanda na diboko ya kênto ya ntângwa ke kutsya.




#Article 423: Kimvula (14 words)


Kimvula kele territoire mosi na district ya Lukaya. Yawu kele yinsi ya dikânda Mbata.




#Article 424: Somme (kizunga) (14 words)


Somme kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Somme kele Amiens.




#Article 425: Rhône (kizunga) (14 words)


Rhône kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Rhône kele Lyon.




#Article 426: Haut-Rhin (14 words)


Haut-Rhin kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Haut-Rhin kele Colmar.




#Article 427: Bas-Rhin (14 words)


Bas-Rhin kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Bas-Rhin kele Strasbourg.




#Article 428: Haute-Saône (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Vesoul.




#Article 429: Val-d'Oise (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Pontoise.




#Article 430: Saône-et-Loire (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Mâcon.




#Article 431: Haute-Savoie (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Annecy.




#Article 432: Seine-Maritime (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Rouen.




#Article 433: Seine-et-Marne (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Melun.




#Article 434: Deux-Sèvres (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Niort.




#Article 435: Hauts-de-Seine (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Nanterre.




#Article 436: Seine-Saint-Denis (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Bobigny.




#Article 437: Val-de-Marne (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Créteil.




#Article 438: Yvelines (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Versailles.




#Article 439: Territoire de Belfort (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Belfort.




#Article 440: Vosges (kizunga) (14 words)


Vosges kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Vosges kele Épinal.




#Article 441: Sarthe (kizunga) (15 words)


Sarthe kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Sarthe kele Le Mans.




#Article 442: Mayota (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Mamudzu.




#Article 443: La Réunion (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Saint-Denis.




#Article 444: Guyane (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Cayenne.




#Article 445: Madinina (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Fort-de-France.




#Article 446: Guadeloupe (12 words)


 kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Basse-Terre.




#Article 447: Yonne (kizunga) (14 words)


Yonne kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Yonne kele Auxerre.




#Article 448: Savoie (kizunga) (14 words)


Savoie kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Savoie kele Chambéry.




#Article 449: Essonne (kizunga) (14 words)


Essonne kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Essonne kele Évry.




#Article 450: Berat (kizunga) (14 words)


Berat kele kizunga ya Albania. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Berat kele Berat.




#Article 451: Dibër (14 words)


Dibër kele kizunga ya Albania. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Dibër kele Peshkopi.




#Article 452: Durrës (kizunga) (14 words)


Durrës kele kizunga ya Albania. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Durrës kele Durrës.




#Article 453: Elbasan (kizunga) (14 words)


Elbasan kele kizunga ya Albania. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Elbasan kele Elbasan.




#Article 454: Fier (kizunga) (14 words)


Fier kele kizunga ya Albania. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Fier kele Fier.




#Article 455: Gjirokastër (kizunga) (14 words)


Gjirokastër kele kizunga ya Albania. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Gjirokastër kele Gjirokastër.




#Article 456: Korçë (kizunga) (14 words)


Korçë kele kizunga ya Albania. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Korçë kele Korçë.




#Article 457: Kukës (kizunga) (14 words)


Kukës kele kizunga ya Albania. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Kukës kele Kukës.




#Article 458: Lezhë (kizunga) (14 words)


Lezhë kele kizunga ya Albania. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Lezhë kele Lezhë.




#Article 459: Shkodër (kizunga) (12 words)


Shkodër kele kizunga ya Albania. Mbanza-kimfumu ya kizunga ya Shkodër kele Shkodër.




#Article 460: Tirana (kizunga) (14 words)


Tirana kele kizunga ya Albania. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Tirana kele Tirana.




#Article 461: Vlorë (kizunga) (14 words)


Vlorë kele kizunga ya Albania. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Vlorë kele Vlorë.




#Article 462: Kuvete ya Wesete (11 words)


Kizunga ya Kuvete ya Wesete kele kizunga na Repubilika ya Kongo. 




#Article 463: Tosa Inu (63 words)


Tosa-Inu ni mbwa kuzaliana kutoka  Kijapani. Uzalishaji wa kisasa huanza mwaka 1848. Ni mbwa kubwa na yenye nguvu. Masikio ni ndogo na nyembamba. Nyuma ni moja kwa moja. Nywele ni mfupi, mnene na ngumu. Kuzaliana ni ya kawaida katika rangi ya hudhurungi-nyekundu. Kulingana na mapokeo ya mdomo mara tosa mbwa kuvuka Shikoku-Ken na breeds Magharibi kama vile bulldog, mastiff, Ujerumani pointer na Dane.




#Article 464: Uagadugu (10 words)


Uagadugu to Ouagadougou kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Burkina Faso.




#Article 465: Sung Jae-ki (19 words)


Sung Jae-ki(Korea:성재기 成在基, September 11, 1967 - July 26, 2013) kele Human right activists, liberalism philosophers of South Korea.




#Article 466: Ginea ya Ekwatelo (17 words)


Ginea ya Ekwatelo kele yinsi mosi ya Afelika ya Kati. Malabo kele mbânza-kimfumu ya Ginea ya Ekwatelo.




#Article 467: Juan Carlos I (14 words)


Juan Carlos I (me butama 05.01.1938) kele ntuadisi ya Espania ná 1975 ti 2014.




#Article 468: Bochotnica (10 words)


Bochotnica (IPA : [bɔxɔtˈnit͡sa]) kele buala ya fioti na Polonia.




#Article 469: Ronald Reagan (10 words)


Ronald Wilson Reagan (1911-2004) 40th president de United States (1981-1989).




#Article 470: Iran (27 words)


Iran (kifarsi: ايران Irān) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Turkmenistan, Afghanistan, Pakistan, Iraq, Turki, Armenia mpe Azerbaidjan. Teheran kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Iran.




#Article 471: Jordan (27 words)


Jordan to Jordani (kilabu: الأردنّ Al-ʾUrdunn) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Israel, Arabia ya Sudia mpe Misiri. Amman kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Jordani.




#Article 472: Bahrain (23 words)


Bahrain (kilabu: البحرين) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Arabia ya Sudia mpe Katar. Manama kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Bahrain.




#Article 473: Kuwait (28 words)


Kuwait (kilabu: دولة الكويت Dawlat al-Kuwait) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Irak mpe Arabia ya Sudia. Mbanza ya Kuwait kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kuwait.




#Article 474: Bengela (kizunga) (11 words)


Bengela kele kizunga mosi ya Ngola. Mbanza-ntu ya kizunga kele Bengela.




#Article 475: Kunene (10 words)


 kele kizunga mosi ya Ngola. Mbanza-ntu ya kizunga kele Ondjiva.




#Article 476: Université Guglielmo Marconi (19 words)


Université Guglielmo Marconi (Università degli Studi Guglielmo Marconi‎ - UNIMARCONI) kele lukolo ya kizabu ya kingenga na Roma, Italia.




#Article 477: Wambu (10 words)


 kele kizunga mosi ya Ngola. Mbanza-ntu ya kizunga kele Wambu.




#Article 478: The Wiggles (14 words)


The Wiggles mosi ya HiT Entertainment, Mackinnon  Saunders and Australian Broadcasting Corporation zingaka na. 




#Article 479: Dilalanzi (18 words)


Dilalanzi (nkubu ya kinzabu: Citrus maxima to Citrus x paradisi) kele mbuma. Malalanzi ke vwandaka na mwa ndudi.




#Article 480: Amelika ya Sudi (19 words)


Amelika ya Sudi kele kiteni ya kontina ya Amelika. Lunene ya Amelika ya Sudi kele 17 840 000 km².




#Article 481: Dikwala (17 words)


Dikwala (nkubu ya kinzabu: Clupea harengus) kele mbisi ya mubu.
Makwala kele mingi na bazandu ya Kongo.




#Article 482: Kinkwanganzala (21 words)


Kinkwanganzala (nkubu ya kinzabu: Mantis religiosa) kele kitutu.
Na kinkulu ya Kongo, bantu ke tubaka ti kinkwanganzala kele kitutu ya bweso.




#Article 483: Kivadangu (15 words)


Kivadangu (nkubu ya kinzabu: Anatinae, Tadorninae mpe Dendrocygninae) kele ndeke, kele kibulu na mapapú zôle.




#Article 484: Mbambi (16 words)


Mbambi (nkubu ya kinzabu: Iguane) kele nyoka.
Mbambi kele kibulu yina kele mutindu kisyadi ya nene.




#Article 485: Mpadi (23 words)


Mpadi (nkubu ya kinzabu: Myosciurus, Sciurus, Tamias, Tamiasciurus, Ratufa, mpe Spermophilus) kele kibulu.
Bampadi ke zolaka vwanda na zulu ya bayinti ya yinda.




#Article 486: Ntangu (13 words)


Ntangu to mwini

Ntangu ke basikaka na esete, mpe ke lalaka na wesete.




#Article 487: Lokutu (10 words)


Lokutu (Lukutu) kele buala ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi.




#Article 488: Bolivia (26 words)


Bolivia (kispanya: Bolivia) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Brazilia, Paragway, Arhentina mpe Peru. La Paz kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Bolivia.




#Article 489: Kolombia (25 words)


Kolombia (kispanya: Colombia) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Beneswela, Brazilia, Peru mpe Ekwador. Bogota kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kolombia.




#Article 490: Brazilia (28 words)


Brazilia (kimputulukesi: Brazil) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Beneswela, Urugway, Arhentina, Paragway, Bolivia, Peru mpe Kolombia. Brasilia kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Brazilia.




#Article 491: Arhentina (27 words)


Arhentina (kispanya: Argentina) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Bolivia, Paragway, Brazilia, Urugway mpe Chile. Buenos Aires kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Arhentina.




#Article 492: Guyana (24 words)


Guyana (kingelezi: Guyana) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Suriname, Brazilia mpe Beneswela. Georgetown kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Guyana.




#Article 493: Bangladesh (24 words)


Bangladesh (kibangla: গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ Gônôprôjatôntri Bangladesh) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele India mpe Myanmar. Dhaka kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Bangladesh.




#Article 494: Brunei (23 words)


Brunei (kimalay: Brunei) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Malaysia mpe Indonesia. Bandar Seri Begawan kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Brunei.




#Article 495: Indonesia (14 words)


Indonesia (kidjawa: Indonesia) kele yinsi na Azia. Jakarta kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Indonesia.




#Article 496: Paragway (24 words)


Paragway (kispanya: Paraguay) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Bolivia, Brazilia mpe Arhentina. Asuncion kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Paragway.




#Article 497: Peru (26 words)


Peru (kispanya: Peru) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Ekwador, Kolombia, Brazilia, Bolivia mpe Chile. Lima kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Peru.




#Article 498: Urugway (23 words)


Urugway (kispanya: Uruguay) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Arhentina mpe Brazilia. Montevideo kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Urugway.




#Article 499: Hangu ya Node (35 words)


Hangu ya Node to Korea ya Node (kihangu: 조선민주주의인민공화국 Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Sina mpe Hangu ya Sudi. Pyongyang kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Hangu ya Node.




#Article 500: Hangu ya Sudi (31 words)


Hangu ya Sudi to Korea ya Sudi (kihangu: 대한민국 Daehan Minguk) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Hangu ya Node. Seoul kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Hangu ya Sudi.




#Article 501: Kirgizstan (23 words)


Kirgizstan (kikirgizi: Кыргызстан) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Kazakhstan, Sina, Tajikistan mpe Uzbekistan. Biskek kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kirgizstan.




#Article 502: Dikuti (18 words)


Dikuti (nkubu ya kinzabu: dikanda ya Strigidae) kele ndeke.

Na kinkulu ya Kongo, dikuti kele ndeke ya bandoki.




#Article 503: Dikonko (20 words)


Dikonko (nkubu ya kinzabu: dikanda ya Tettigoniidae mpe Caelifera) kele kitutu.

Bantu ya kizunga mingi ya Afelika ke kudyaka makonko.




#Article 504: Diteli (21 words)


Diteli (nkubu ya kinzabu: Mysticeti mpe Physeter macrocephalus) kele nyama ya mubu.

Na banongo ya Kongo, diteli kele mfumu ya bambisi.




#Article 505: Augustus (39 words)


Augustus (Gaius Iulius Octavianus Caesar Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 27 NK ti 14 BK. Yandi butukaka na 23 ngonda ya uvua 63 NK na Roma, mpe kufwaka na 19 ngonda ya nana 14 na Roma.




#Article 506: Tiberius (38 words)


Tiberius (Tiberius Iulius Caesar Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 14 ti 37. Yandi butukaka na 16 ngonda ya kumi na mosi 42 NK na Roma, mpe kufwaka na 16 ngonda ya tatu 37 na Misenum.




#Article 507: Caligula (36 words)


Caligula (Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 37 ti 41. Yandi butukaka na 31 ngonda ya nana 12 na Antium, mpe kufwaka na 24 ngonda ya ntete 41 na Roma.




#Article 508: Claudius (37 words)


Claudius (Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 41 ti 54. Yandi butukaka na 1 ngonda ya nana 10 NK na Lugdunum, mpe kufwaka na 13 ngonda ya kumi 54 na Roma.




#Article 509: Nero (38 words)


Nero (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 54 ti 68. Yandi butukaka na 15 ngonda ya kumi na zole 37 na Antium, mpe kufwaka na 9 ngonda ya sambanu 68 na Roma.




#Article 510: Galba (40 words)


Galba (Servius Sulpicius Galba Caesar Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 68 ti 69. Yandi butukaka na 24 ngonda ya kumi na zole 3 na kizunga ya Terracina, mpe kufwaka na 15 ngonda ya ntete 69 na Roma.




#Article 511: Otho (36 words)


Otho (Marcus Salvius Otho Caesar Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 69 ti 69. Yandi butukaka na 28 ngonda ya iya 32 na Ferentinum, mpe kufwaka na 16 ngonda ya iya 69 na Brixellum.




#Article 512: Vitellius (37 words)


Vitellius (Aulus Vitellius Germanicus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 69 ti 69. Yandi butukaka na 24 ngonda ya uvua 15 na Roma, mpe kufwaka na 20 ngonda ya kumi na zole 69 na Roma.




#Article 513: Vespasianus (39 words)


Vespasianus (Titus Flavius Caesar Vespasianus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 69 ti 79. Yandi butukaka na 17 ngonda ya kumi na mosi 9 na Falacrine, mpe kufwaka na 24 ngonda ya sambanu 79 na Aquae Cutiliae.




#Article 514: Titus (38 words)


Titus (Titus Flavius Caesar Vespasianus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 79 ti 81. Yandi butukaka na 30 ngonda ya kumi na zole 39 na Roma, mpe kufwaka na 13 ngonda ya uvua 81 na Roma.




#Article 515: Nsi ya Roma (521 words)


Nsi ya Roma (kilatine: Imperium romanum) ke vwandaka nsi ngolo ya kulu. Yau me zingaka katuka bamvula nkama ya 1 tuka bamvula nkama ya 5. Nsi ya Roma ke bundakana mingi bayinsi na bizunga ya Mputu, Azia mpe Afelika ya Node. Mbanza-kimfumu ya yau vwandaka Mbanza ya Roma.Kilumbu ya kimpwanza ya Nsi ya Roma ke vwandaka 27 NK. Nsi ya Roma ke bokona par Diocletianus na 285 mpe yikakisa par Constantinus na 330, nsi ke bokona diaka na 395. Nsi ya Roma ya Lumonso ke nsukaka na 476. Nsi ya Roma ya Lunene ke vwandaka kasi Nsi ya Bizansia, yaku 1453.

Augustus 27 NK – 14

Tiberius 14 – 37

Caligula 37 – 41

Claudius 41 – 54

Nero 54 – 68

Galba 68 – 69

Otho 69 – 69

Vitellius 69 – 69

Vespasianus 69 – 79

Titus 79 – 81

Domitianus 81 – 96

Nerva 96 – 98

Traianus 98 – 117

Hadrianus 117 – 138

Antoninus Pius 138 – 161

Marcus Aurelius 161 – 180

Lucius Verus 161 – 169

Commodus 177 – 192

Pertinax 193 – 193

Didius Julianus 193 – 193

Septimius Severus 193 – 211

Caracalla 198 – 217

Geta 209 – 211

Macrinus 217 – 218

Diadumenianus 217 – 218

Elagabalus 218 – 222

Severus Alexander 222 – 235

Maximinus I 235 – 238

Gordianus I 238 – 238

Gordianus II 238 – 238

Pupienus Maximus 238 – 238

Balbinus 238 – 238

Gordianus III 238 – 244

Philippus I 244 – 249

Philippus II 244 – 249

Traianus Decius 249 – 251

Herennius Etruscus 249 – 251

Hostilianus 251 – 251

Trebonianus Gallus 251 – 253

Volusianus 251 – 253

Aemilianus 253 – 253

Valerianus 253 – 260

Gallienus 253 – 268

Saloninus 253 – 268

Claudius Gothicus 268 – 270

Quintillus 270 – 270

Aurelianus 270 – 275

Tacitus 275 – 276

Florianus 276 – 276

Probus 276 – 282

Carus 282 – 293

Numerianus 283 – 284

Carinus 283 – 285

Diocletianus 284 – 305

Maximianus 286 – 305

Constantius I Chlorus 305 – 306

Galerius 305 – 311

Severus II 306 – 307

Constantinus I 306 – 337

Maxentius 306 – 312

Maximinus II 311 – 313

Licinius I 308 – 324

Valerius Valens Martinian 308 – 324

Constantinus II 337 – 340

Constantius II 337 – 361

Constans I 337 - 350

Vetranio 350 – 350

Julianus II 360 – 363

Jovianus 363 – 364

Valentinianus I 364 – 375

Valens 364 – 378

Gratianus 367 – 383

Valentinianus II 375 – 392

Theodosius I 379 – 395

Magnus Maximus 383 – 388

Flavius Victor 383 – 388

Honorius 393 – 423

Constantinus III 407 – 411

Contans II 407 – 411

Constantius III 421 – 421

Joannes 423 – 425

Valentinianus III 424 – 455

Petronius Maximus 455 – 455

Avitus 455 – 456

Arcadius 383 – 408

Theodosius II 402 – 450

Marcianus 450 – 457

Majorianus 457 – 461

Libius Severus 461 – 465

Anthemius 467 – 472

Olybrius 472 – 472

Glycerius 473 – 474

Julius Nepos 475 – 480

Romulus Augustulus 475 – 476




#Article 516: Antoninus Pius (43 words)


Antoninus Pius (Caesar Titus Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 138 ti 161. Yandi butukaka na 19 ngonda ya uvua 86 na Lanuvium na kizunga ya Italia, mpe kufwaka na 7 ngonda ya tatu 161 na Lorium.




#Article 517: Marcus Aurelius (37 words)


Marcus Aurelius (Caesar Marcus Aurelius Antoninus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 161 ti 180. Yandi butukaka na 26 ngonda ya iya 121 na Roma, mpe kufwaka na 17 ngonda ya tatu 180 na Vindobona.




#Article 518: Lucius Verus (38 words)


Lucius Verus (Caesar Lucius Aurelius Verus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 161 ti 169. Yandi butukaka na 15 ngonda ya kumi na zole 130 na Roma, mpe kufwaka na ngonda ya tatu 169 na Roma.




#Article 519: Commodus (43 words)


Commodus (Caesar Marcus Aurelius Commodus Antoninus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 177 ti 192. Yandi butukaka na 31 ngonda ya nana 161 na Lanuvium na kizunga ya Italia, mpe kufwaka na 31 ngonda ya kumi na zole 192 na Roma.




#Article 520: Didius Julianus (36 words)


Didius Julianus (Caesar Marcus Didius Severus Julianus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 193 ti 193. Yandi butukaka na 133 to 137 na Milano, mpe kufwaka na 1 ngonda ya sambanu 193 na Roma.




#Article 521: Caracalla (43 words)


Caracalla (Caesar Marcus Aurelius Severus Antoninus Pius Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 198 ti 217. Yandi butukaka na 1 ngonda ya iya 188 na Lugudnum na kizunga ya Gallia Lugdunensis, mpe kufwaka na 2 ngonda ya iya 217 na Carrhae.




#Article 522: Geta (38 words)


Geta (Caesar Publius Septimius Geta Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 209 ti 211. Yandi butukaka na 7 ngonda ya tatu 189 na Roma, mpe kufwaka na 19 ngonda ya kumi na zole 211 na Roma.




#Article 523: Macrinus (43 words)


Macrinus (Marcus Opellius Severus Macrinus Augustus Pius Felix) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 217 ti 218. Yandi butukaka na 165 na Iol Caesarea na kizunga ya Mauretania, mpe kufwaka na 8 ngonda ya sambanu 218 na Antioch na kizunga ya Cappadocia.




#Article 524: Diadumenianus (40 words)


Diadumenianus (Marcus Opellius Antoninus Diadumenianus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 217 ti 218. Yandi butukaka na 14 ngonda ya uvua 208 na Roma, mpe kufwaka na 8 ngonda ya sambanu 218 na Antioch na kizunga ya Cappadocia.




#Article 525: Iol Caesarea (13 words)


Iol Caesarea ke vwandaka mbanza na kizunga ya Mauretania ya Nsi ya Roma.




#Article 526: Kwanga (110 words)


Kwanga kele madya ya kinkulu ya bayinsi ya Nzâdi Kôngo, yina bantu ke kudyaka na Repubilika ya Kôngo mpe Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. Mutîndu mosi na fufú mpe yaka, kwanga kele madya, yina bawu ke lâmbaka na mandioko.

W. O. Jones longaka nzila ya mandyoko katuka Brazil tî kuna Afrika. Yandi tubaka ti bantu bandaka kugata mandyoko na bayinsi na pene-pene ya nzadi Kôngo na bamvula 1640-1650. Bawu zabaka kulâmba « mampa ya mandyoko ». Kasi mandyoko bandaka kuvwanda madya ya bilûmbu nyonso kaka na lubantiku ya bamvula 1900.

Ntete muntu ke tula dimpa ya mandyoko na kati ya balukaya ya kilodi. Na nima, muntu ke lâmba bau. Bantu ke kudya kaka mandyoko. Balukaya ke bikama.




#Article 527: Teta Lando (129 words)


Teta Lando vwandaka muyimbi mpe muntu ya muzîka ya Ngola. Yandi butamaka na kilûmbu 2 ngônda 6 mvula 1948 na Mbânza Kôngo. Yandi kufwaka na Paris na kilûmbu 14 ngônda 7 mvula 2008.

Yandi butamaka na Mbânza-Kôngo, mbânza ya kimfumu ya Kizûnga Nzâdi na ndâmbu ya node ya Ngola. Dibuta ya yandi vwandaka na bâna 32. Yandi vwandaka mukôngo.Bantu mîngi zaba Teta Lando na bayinsi ya kutuba kimputulukesi na Afrika mpe Mputulukesi. Yandi bandaka kuyimba na bamvula 1960. Yandi salaka muyimbu ya ntete ya yandi na mvula 1964. Yandi kuzwaka nkûmbu na 1965/1966 na muyimbu Kinguibanza. Yandi vwandaka mwisi kimvuka Merengues.

Miyimbu ya yandi vwandaka na nkûmbu ya luzîngu ya Ngola mpe mvita ya yinsi. Yandi yimbaka na nkûmbu ya luzolo mpe dikânda. Yandi yimbaka na kisikôngo mpe kimputulukesi. Miyimbu ya yandi ya kuluta mfunu kele Irmão ama teu irmão (1975) mpe Eu vou voltar (1981).




#Article 528: Fufú (34 words)


Fufú to luku kele poto-poto ya kudya. Bawu kulâmba fufú na farîne ya mandioko to masângu na maza ya kutoka. Fufú kele madya ya bilûmbu nyonso na Afelika ya Kati.

Na Kôngo, bântu kudya fufú mpe mbizi mpe saka-saka. Baluba ya Kasâyi kudya fufú ya masângu.




#Article 529: Dibuta (27 words)


Dibuta kele kimvuka ya bântu, yina kele na tâta, mâma ná bâna. Dibuta kele na nkûmbu, yinzo mpe bumosi ya bumûntu mpe ya bîma. Mabuta mîngi ke sala dikânda mosi.




#Article 530: Laosa (21 words)


Laosa kele yinsi na Azia.

Laosa kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele India, Sina. 
Vientiane kele mbanza-kimfumu ya yinsi.




#Article 531: Idi Amin Dada (28 words)


Idi Amin Dada vwandaka ntwadisi ya yinsi ya ntete ya Uganda na 1971 – 1979. 

Yandi butukaka na Koboko (Uganda).

yandi kufwaka na 16 .08. 2003 na Djeddah.




#Article 532: Afghanistan (12 words)


Afghanistan kele nsi ya Azia. Kabul kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Afghanistan.




#Article 533: Bhutan (13 words)


Bhutan kele nsi ya Azia. Le Thimphu kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Bhutan.




#Article 534: Cambodia (14 words)


Cambodia kele nsi ya Azia. Le Phnom Penh kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Cambodia.




#Article 535: Laos (13 words)


Laos kele nsi ya Azia. Le Vientiane kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Laos.




#Article 536: Malaysia (14 words)


Malaysia kele nsi ya Azia. Le Kuala Lumpur kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Malaysia.




#Article 537: Nepal (13 words)


Nepal kele nsi ya Azia. Le Kathmandu kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Nepal.




#Article 538: Thailand (13 words)


Thailand kele nsi ya Azia. Le Bangkok kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Thailand.




#Article 539: Saudi Arabia (15 words)


Saudi Arabia kele nsi ya Azia. Le Riyadh kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Saudi Arabia.




#Article 540: Maldives (13 words)


Maldives kele nsi ya Azia. Le Malé kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Maldives.




#Article 541: Yemen (13 words)


Yemen kele nsi ya Azia. Le Sana'a kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Yemen.




#Article 542: Sri Lanka (15 words)


Sri Lanka kele nsi ya Azia. Le Colombo kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Sri Lanka.




#Article 543: Pakistan (13 words)


Pakistan kele nsi ya Azia. Le Islamabad kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Pakistan.




#Article 544: Syria (13 words)


Syria kele nsi ya Azia. Le Damascus kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Syria.




#Article 545: Mongolia (13 words)


Mongolia kele nsi ya Azia. Le Ulaanbaatar kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Mongolia.




#Article 546: Philippines (13 words)


Philippines kele nsi ya Azia. Le Manila kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Philippines.




#Article 547: Tajikistan (13 words)


Tajikistan kele nsi ya Azia. Le Dushanbe kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Tajikistan.




#Article 548: Timor-Leste (13 words)


Timor-Leste kele nsi ya Azia. Le Dili kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Timor-Leste.




#Article 549: Turkmenistan (13 words)


Turkmenistan kele nsi ya Azia. Le Ashgabat kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Turkmenistan.




#Article 550: United Arab Emirates (18 words)


United Arab Emirates kele nsi ya Azia. Le Abu Dhabi kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya United Arab Emirates.




#Article 551: Myanmar (13 words)


Myanmar kele nsi ya Azia. Le Naypyidaw kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Myanmar.




#Article 552: Georgia (15 words)


Georgia kele nsi ya Mputu na Azia. Le Tbilisi kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Georgia.




#Article 553: Palestine (13 words)


Palestine kele nsi ya Azia. Le Jérusalem-Est kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Palestine.




#Article 554: Beneswela (24 words)


Beneswela (kispanya: Venezuela) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Kolombia, Brazilia mpe Guiana. Caracas kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Beneswela.




#Article 555: Gjirokastër (16 words)


Gjirokastër kele bwala na yinsi ya Albania, na Mputu. Ya kele mpé mbanza-kimfumu ya Gjirokastër (kizunga).




#Article 556: Shkodër (15 words)


Shkodër kele bwala na yinsi Albania, na Mputu. Ya kele mpé mbanza-kifumu ya Shkodër (kizunga).




#Article 557: Bhumibol Adulyadej (10 words)


Ne Bhumibol  (1927-2016), nlongi ya Thai, kele mfumu ya Thailand.




#Article 558: Šiprage (12 words)


Šiprage kele kimfumu ya yinsi ya Bosna, Bosna e Herzegovina.

+Wilayah Šiprage




#Article 559: Roubaix (29 words)


Roubaix kele mbânza mfumu ya kizûnga Nord na Hauts-de-France na nordi ya Fwalansa, ntama mingi ve ti ndilu ya Belezi. Mbânza ya Roubaix kele na bântu  na mvu 2013.




#Article 560: Pandunia (17 words)


Pandunia kele ndînga mosi ya kusala na muntu.

Bampovo ya pandunia kwendaka na bandînga ya yinza muvimba.




#Article 561: .cd (10 words)


 kele suka ya kondi ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi.




#Article 562: Edirne (13 words)


Edirne kele mbanza ya kimfumu ya Bizunga ya Edirne, kizunga mosi ya Turki.




#Article 563: Ba Maluangu (12 words)


Maluangu vuanda zina ya ntinu ya nsi ya Luangu. 

Ba Maluangu vuandaka:    




#Article 564: Sylvie Lubamba (21 words)


Renée Sylvie  kele actrice ya Italia ya  Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi famille. Yandi me butuka na Firenze, na mvu 1972.




#Article 565: Langi ya putulu (10 words)


Ya pututu kele langi ya zulu na ntangu ya mbote.




#Article 566: Langi ya matiti (10 words)


Ya matiti kele langi ya zulu na ntangu ya mbote.




#Article 567: Langi ya malala (10 words)


Ya malala kele langi ya zulu na ntangu ya mbote.




#Article 568: Langi ya roza (10 words)


Ya roza kele langi ya zulu na ntangu ya mbote.




#Article 569: Langi ya mwamba (10 words)


Ya mwamba kele langi ya zulu na ntangu ya mbote.




#Article 570: Langi ya sokola (10 words)


Ya sokola kele langi ya zulu na ntangu ya mbote.




#Article 571: Montsoreau (25 words)


Montsoreau kele mbânza mfumu ya kizûnga Maine-et-Loire na Pays de la Loire na ouesti ya Fwalansa. Mbânza ya Montsoreau kele na bântu  na mvu 2015.




#Article 572: Musiku (15 words)


Musiku kele kizunga mosi ya Angola, na node ya nsi. Mbanza-ntu ya kizunga kele Luena.




#Article 573: Pwente-Nwale (29 words)


Ndindi to Pwente-Nwale (to Pointe-Noire, nkûmbu ya kifalanse) kele mbânza ya kimfumu ya Repubilika ya Kôngo. Yawu kele dibungu ya nene mpe mbânza-kimfumu ya lusansu ya Repubilika ya Kôngo.




#Article 574: Frida Kahlo (19 words)


Magdalena Frida Carmen Kahlo Calderón evo Frida Kahlo, wabutuka mu 6 Juillet 1907 ku Mexico ye wafua ku Cyoacan.




#Article 575: Hugo López-Gatell Ramírez (19 words)


Hugo López-Gatell Ramírez (Mexico City, febru 22, 1969) 1 ndi wazamaphunziro ku Mexico, wofufuza, pulofesa, komanso wogwira ntchito m'boma.




#Article 576: Tuning gitar (145 words)


Tuning gitar menehi pitunjuk menyang senar terbuka, kalebu gitar akustik, gitar listrik, lan gitar klasik. Tuning diterangake dening pitches tartamtu sing ditandhani dening cathetan ing musik Kulon. Miturut konvènsi, cathetan kasebut diarah saka senar paling murah (kayata. Cathetan bass paling jero) nganti paling dhuwur (senar paling tebal nganti paling tipis). [1]

Penyetelan standar nemtokake pitungan senar minangka E, A, D, G, B, lan E, saka paling ngisor (E2 rendah) nganti paling dhuwur (E4 dhuwur). Penyetel standar digunakake gitar paling akeh, lan lagu sing asring digunakake bisa dingerteni minangka variasi kanggo nyetel standar.

Tembung gitar istilah bisa uga nyebutake set pitch liyane tinimbang nyetel standar, uga diarani nonstandard, alternatif, utawa alternate. Sawetara lagu bisa digunakake kanggo lagu tartamtu, lan bisa uga diarani karo judhul lagu. Ana atusan tuning kasebut, asring varian ditetepake sithik. Komunitas gitaris sing nuduhake tradisi musik asring nggunakake nada sing padha utawa padha.




#Article 577: Lunda Node (10 words)


 kele kizunga mosi ya Ngola. Mbanza-ntu ya kizunga kele Dundo.




#Article 578: Lunda Sudi (10 words)


 kele kizunga mosi ya Ngola. Mbanza-ntu ya kizunga kele Saurimo.




#Article 579: Online education (3449 words)


La technologie éducative (communément abrégée en EduTech ou EdTech) est l'utilisation combinée de matériel informatique, de logiciels, de théorie et de pratique pédagogiques pour faciliter l'apprentissage. La technologie éducative crée, utilise et gère des processus technologiques et des ressources éducatives pour aider à améliorer les performances académiques des utilisateurs. Le domaine a été décrit comme une initiative persistante qui cherche à réunir de manière efficace les apprenants, les enseignants et les moyens techniques. 

En plus des connaissances expérientielles tirées de la pratique éducative, la technologie éducative est basée sur des connaissances théoriques qui émergent de diverses disciplines telles que la communication, l'éducation, la psychologie, la sociologie, l'intelligence artificielle et l'informatique, entre autres. Il englobe plusieurs domaines, notamment la théorie de l'apprentissage, la formation assistée par ordinateur, l'apprentissage en ligne et le m-learning, où les technologies mobiles sont utilisées. 

 a défini la technologie éducative comme «l'étude et la pratique éthique de la facilitation de l'apprentissage et de l'amélioration des performances en créant, en utilisant et en gérant des processus et des ressources technologiques appropriés». Il désignait la technologie pédagogique comme la théorie et la pratique de la conception, du développement, de l'utilisation, de la gestion et de l'évaluation des processus et des ressources pour l'apprentissage.  En tant que telle, la technologie éducative fait référence à toutes les sciences de l'éducation appliquées valides et fiables, telles que l'équipement, ainsi que les processus et procédures qui sont dérivés de la recherche scientifique, et dans un contexte donné peut faire référence à des processus théoriques, algorithmiques ou heuristiques: elle ne impliquent nécessairement une technologie physique. La technologie éducative est le processus d'intégration de la technologie dans l'éducation d'une manière positive qui favorise un environnement d'apprentissage plus diversifié et un moyen pour les étudiants d'apprendre à utiliser la technologie ainsi que leurs tâches communes.

En conséquence, la description du développement intellectuel et technique de la technologie éducative comporte plusieurs aspects distincts:

. La technologie éducative en tant que théorie et pratique des approches pédagogiques de l'apprentissage.

. La technologie éducative en tant qu'outils et médias technologiques, par exemple des cours en ligne massifs, qui aident à la communication des connaissances, à leur développement et à leur échange. C'est généralement ce à quoi les gens se réfèrent lorsqu'ils utilisent le terme «EdTech».

. Technologie éducative pour les systèmes de gestion de l'apprentissage (LMS), tels que les outils de gestion des élèves et des programmes, et les systèmes d'information de gestion de l'éducation (SIGE).

. Technologie éducative en tant que gestion du back-office, comme les systèmes de gestion de la formation pour la logistique et la gestion du budget, et Learning Record Store (LRS) pour le stockage et l'analyse des données d'apprentissage.

. La technologie éducative elle-même en tant que matière éducative; ces cours peuvent être appelés études informatiques ou technologies de l'information et des communications (TIC). 

La technologie éducative est un terme inclusif pour désigner à la fois les outils matériels et les fondements théoriques pour soutenir l'apprentissage et l'enseignement. La technologie éducative ne se limite pas à la haute technologie, mais est tout ce qui améliore l'apprentissage en classe dans l'utilisation de l'apprentissage mixte, en face à face ou en ligne. 

Un technologue en éducation est une personne formée dans le domaine de la technologie éducative. Les technologues en éducation essaient d'analyser, de concevoir, de développer, de mettre en œuvre et d'évaluer des processus et des outils pour améliorer l'apprentissage.  Alors que le terme technologue en éducation est principalement utilisé aux États-Unis, technologue en apprentissage est synonyme et utilisé au Royaume-Uni  ainsi qu'au Canada.

La technologie éducative électronique moderne est aujourd'hui un élément important de la société. La technologie éducative englobe l'apprentissage en ligne, la technologie pédagogique, les technologies de l'information et de la communication (TIC) dans l'éducation, l'EdTech, la technologie d'apprentissage, l'apprentissage multimédia, l'apprentissage assisté par la technologie (TEL), l'enseignement assisté par ordinateur (CBI), l'enseignement géré par ordinateur, formation par ordinateur (CBT), instruction assistée par ordinateur ou instruction assistée par ordinateur (CAI),  formation en ligne (IBT), apprentissage flexible, formation en ligne (WBT), éducation en ligne, collaboration pédagogique numérique, apprentissage distribué , communication assistée par ordinateur, cyber-apprentissage et enseignement multimodal, éducation virtuelle, environnements d'apprentissage personnels, apprentissage en réseau, environnements d'apprentissage virtuels (VLE) (également appelés plateformes d'apprentissage), m-learning, apprentissage omniprésent et éducation numérique .

Chacun de ces nombreux termes a eu ses avocats, qui mettent en évidence des traits distinctifs potentiels. Cependant, de nombreux termes et concepts de la technologie éducative ont été définis de manière nébuleuse; par exemple, l'examen de la littérature par Fiedler a révélé une absence totale de concordance entre les composantes d'un environnement d'apprentissage personnel. De plus, Moore considérait ces terminologies comme mettant l'accent sur des caractéristiques particulières telles que les approches de numérisation, les composants ou les méthodes de livraison plutôt que d'être fondamentalement dissemblables dans le concept ou le principe.  Par exemple, le m-learning met l'accent sur la mobilité, ce qui permet de modifier le moment, l'emplacement, l'accessibilité et le contexte de l'apprentissage; néanmoins, son objectif et ses principes conceptuels sont ceux de la technologie éducative .

Dans la pratique, au fur et à mesure que la technologie progressait, l'aspect terminologique particulier étroitement défini qui était initialement souligné par son nom s'est fondu dans le domaine général de la technologie éducative.  Initialement, «l'apprentissage virtuel» tel que défini étroitement dans un sens sémantique impliquait d'entrer dans une simulation environnementale dans un monde virtuel, par exemple dans le traitement du syndrome de stress post-traumatique (SSPT).  Dans la pratique, un «cours d'éducation virtuelle» fait référence à tout cours d'enseignement dans lequel la totalité, ou au moins une partie significative, est dispensée par Internet. Le terme «virtuel» est utilisé de manière plus large pour décrire un cours qui n’est pas dispensé en classe en face à face, mais via un mode de substitution qui peut être associé de manière conceptuelle «virtuellement» à l’enseignement en classe, ce qui signifie que les gens n’ont pas à le faire. allez dans la salle de classe physique pour apprendre. Par conséquent, l'éducation virtuelle fait référence à une forme d'apprentissage à distance dans laquelle le contenu des cours est dispensé par diverses méthodes telles que des applications de gestion de cours, des ressources multimédias et la vidéoconférence.  L'éducation virtuelle et les possibilités d'apprentissage simulées, telles que des jeux ou des dissections, offrent aux élèves la possibilité de relier le contenu de la classe à des situations authentiques. 

Le contenu éducatif, omniprésent dans les objets, est omniprésente autour de l'apprenant, qui peut même ne pas être conscient du processus d'apprentissage. La combinaison d'un apprentissage adaptatif, utilisant une interface et des matériaux individualisés, qui s'adaptent à un individu, qui reçoit ainsi un enseignement personnellement différencié, avec un accès omniprésent aux ressources numériques et aux opportunités d'apprentissage dans une gamme d'endroits et à différents moments, a été appelée apprentissage intelligent. .  L'apprentissage intelligent fait partie du concept de ville intelligente. 

Aider les gens et les enfants à apprendre de manière plus facile, plus rapide, plus précise ou moins coûteuse peut être retracé jusqu'à l'émergence d'outils très anciens, tels que les peintures sur les murs des grottes.  Différents types d'abaque ont été utilisés. Les ardoises et les tableaux noirs sont utilisés depuis au moins un millénaire. Depuis leur introduction, les livres et les brochures ont joué un rôle de premier plan dans l'éducation. Depuis le début du XXe siècle, des machines à dupliquer telles que le miméographe et les pochoirs Gestetner ont été utilisées pour produire de courts tirages (généralement 10 à 50 exemplaires) pour une utilisation en classe ou à domicile. L'utilisation des médias à des fins pédagogiques remonte généralement à la première décennie du 20e siècle  avec l'introduction des films éducatifs (années 1900) et des machines d'enseignement mécanique de Sidney Pressey (années 1920). La première évaluation à grande échelle, à choix multiples, était l'Armée Alpha, utilisée pour évaluer les renseignements et, plus précisément, les aptitudes des recrues militaires de la Première Guerre mondiale. Une autre utilisation à grande échelle des technologies a été employée pour former les soldats pendant et après la Seconde Guerre mondiale à l'aide de films et d'autres matériaux médiatisés, tels que des rétroprojecteurs. Le concept d'hypertexte remonte à la description du memex par Vannevar Bush en 1945.

Cannes Cuisenaire

Les projecteurs de diapositives ont été largement utilisés dans les années 1950 dans les établissements d'enseignement. Les cannes Cuisenaire ont été conçues dans les années 1920 et ont été largement utilisées à partir de la fin des années 1950.

Au milieu des années 1960, les professeurs de psychologie de l'Université de Stanford, Patrick Suppes et Richard C. Atkinson, ont expérimenté l'utilisation d'ordinateurs pour enseigner l'arithmétique et l'orthographe via les télétypes aux élèves de l'école élémentaire du Palo Alto Unified School District en Californie.  Le programme d'éducation de Stanford pour les jeunes surdoués est issu de ces premières expériences.

L'enseignement en ligne est né de l'Université de l'Illinois en 1960. Bien qu'Internet ne soit pas créé avant neuf ans, les étudiants ont pu accéder aux informations de classe avec des terminaux informatiques connectés. Le premier cours en ligne a été offert en 1986 par l'Electronic University Network pour les ordinateurs DOS et Commodore 64. L'apprentissage assisté par ordinateur a finalement offert les premiers cours en ligne avec une réelle interaction. En 2002, le MIT a commencé à offrir gratuitement des cours en ligne. En 2009, environ 5,5 millions d'étudiants suivaient au moins un cours en ligne. Actuellement, un étudiant sur trois suit au moins un cours en ligne pendant ses études universitaires. À l'Université DeVry, parmi tous les étudiants qui obtiennent un baccalauréat, 80% obtiennent les deux tiers de leurs besoins en ligne. De plus, en 2014, 2,85 millions d'étudiants sur 5,8 millions d'étudiants ayant suivi des cours en ligne ont suivi tous leurs cours en ligne. À partir de ces informations, on peut conclure que le nombre d'étudiants qui suivent des cours en ligne est en augmentation constante. 

Espace multimédia Moldova Alliance Française.

En 1971, Ivan Illich a publié un livre extrêmement influent intitulé, Deschooling Society, dans lequel il envisageait les «réseaux d'apprentissage» comme un modèle permettant aux gens de mettre en réseau l'apprentissage dont ils avaient besoin. Les années 1970 et 1980 ont vu des contributions notables à l'apprentissage assisté par ordinateur par Murray Turoff et Starr Roxanne Hiltz au New Jersey Institute of Technology [34] ainsi que des développements à l'Université de Guelph au Canada.  Au Royaume-Uni, le Council for Educational Technology a soutenu l'utilisation de la technologie éducative, en particulier en administrant le programme national de développement de l'apprentissage assisté par ordinateur  (1973–77) et le programme d'éducation en microélectronique (1980–86).

Au milieu des années 80, l'accès au contenu des cours est devenu possible dans de nombreuses bibliothèques universitaires. Dans la formation assistée par ordinateur (CBT) ou l'apprentissage par ordinateur (CBL), l'interaction d'apprentissage était entre l'étudiant et des exercices informatiques ou des simulations de micro-monde.

La communication et le réseautage numérisés dans l'éducation ont commencé au milieu des années 80. Les établissements d'enseignement ont commencé à tirer parti de ce nouveau média en proposant des cours à distance utilisant des réseaux informatiques pour l'information. Les premiers systèmes d'apprentissage en ligne, basés sur l'apprentissage / la formation assistés par ordinateur, reproduisaient souvent des styles d'enseignement autocratiques dans lesquels le rôle du système d'apprentissage en ligne était supposé être de transférer des connaissances, par opposition aux systèmes développés plus tard sur la base de l'apprentissage collaboratif assisté par ordinateur (CSCL ), qui a encouragé le développement partagé des connaissances.

La visioconférence était un précurseur important des technologies éducatives connues aujourd'hui. Ce travail était particulièrement populaire auprès des musées. Même au cours des dernières années, la vidéoconférence a gagné en popularité pour rejoindre plus de 20 000 étudiants aux États-Unis et au Canada en 2008–2009. Les inconvénients de cette forme de technologie éducative sont évidents: la qualité de l'image et du son est souvent granuleuse ou pixélisée; la visioconférence nécessite la mise en place d'un type de mini-studio de télévision dans le musée pour la diffusion, l'espace devient un problème et un équipement spécialisé est nécessaire tant pour le fournisseur que pour le participant. 

L'Open University en Grande-Bretagne  et l'Université de la Colombie-Britannique (où Web CT, maintenant incorporé à Blackboard Inc., a été développé pour la première fois) ont commencé une révolution en utilisant Internet pour offrir de l'apprentissage, faisant un usage intensif du Web. formation en ligne, apprentissage à distance en ligne et discussion en ligne entre étudiants.  Des praticiens comme Harasim (1995)  mettent fortement l'accent sur l'utilisation des réseaux d'apprentissage.

Avec l'avènement du World Wide Web dans les années 1990, les enseignants se sont lancés dans la méthode utilisant les technologies émergentes pour utiliser des sites orientés multi-objets, qui sont des systèmes de réalité virtuelle en ligne basés sur du texte, pour créer des sites Web de cours avec des ensembles simples d'instructions pour leurs étudiants. .

En 1994, le premier lycée en ligne avait été fondé. En 1997, Graziadei a décrit des critères pour évaluer les produits et développer des cours basés sur la technologie qui incluent le fait d'être portable, reproductible, évolutif, abordable et ayant une forte probabilité de rentabilité à long terme. 

L'amélioration de la fonctionnalité Internet a permis de nouveaux schémas de communication avec le multimédia ou les webcams. Le Centre national des statistiques de l'éducation estime que le nombre d'élèves de la maternelle à la 12e année inscrits à des programmes d'enseignement à distance en ligne a augmenté de 65% de 2002 à 2005, avec une plus grande flexibilité, une facilité de communication entre l'enseignant et l'étudiant, et des commentaires rapides sur les cours et les devoirs.

Selon une étude réalisée en 2008 par le Département américain de l'éducation, au cours de l'année scolaire 2006-2007, environ 66% des écoles postsecondaires publiques et privées participant à des programmes d'aide financière aux étudiants ont offert des cours à distance; les dossiers montrent que 77% des inscriptions à des cours à crédit avec une composante en ligne. [citation nécessaire] En 2008, le Conseil de l'Europe a adopté une déclaration approuvant le potentiel de l'apprentissage en ligne pour favoriser l'égalité et l'amélioration de l'éducation à travers l'UE. 

La communication par ordinateur (CMC) se fait entre les apprenants et les instructeurs, médiatisée par l'ordinateur. En revanche, la CBT / CBL signifie généralement un apprentissage individualisé (auto-apprentissage), tandis que la CMC implique la facilitation d'éducateur / tuteur et nécessite la scénarisation d'activités d'apprentissage flexibles. En outre, les TIC modernes fournissent à l'éducation des outils pour soutenir les communautés d'apprentissage et les tâches de gestion des connaissances associées.

Les étudiants qui grandissent à l'ère numérique sont largement exposés à une variété de médias. Les grandes entreprises de haute technologie ont financé des écoles pour leur donner la possibilité d'enseigner à leurs élèves grâce à la technologie. 

En 2020, en raison de l'épidémie de coronavirus, de nombreuses écoles sont fermées et de plus en plus d'étudiants s'inscrivent à des cours en ligne pour renforcer l'apprentissage à distance.  Des organisations telles que l'Unesco ont répertorié des solutions technologiques éducatives pour aider les écoles à faciliter l'enseignement à distance. 

Diverses perspectives pédagogiques ou théories d'apprentissage peuvent être prises en compte dans la conception et l'interaction avec la technologie éducative. La théorie de l'apprentissage en ligne examine ces approches. Ces perspectives théoriques sont regroupées en trois grandes écoles théoriques ou cadres philosophiques: le behaviorisme, le cognitivisme et le constructivisme.

Ce cadre théorique a été développé au début du XXe siècle sur la base d'expériences d'apprentissage sur les animaux par Ivan Pavlov, Edward Thorndike, Edward C. Tolman, Clark L. Hull et B.F. Skinner. De nombreux psychologues ont utilisé ces résultats pour développer des théories de l'apprentissage humain, mais les éducateurs modernes considèrent généralement le comportementalisme comme l'un des aspects d'une synthèse holistique. L'enseignement du comportementalisme a été lié à la formation, mettant l'accent sur les expériences d'apprentissage sur les animaux. Puisque le behaviorisme consiste à apprendre aux gens à faire quelque chose avec des récompenses et des punitions, il est lié à la formation des gens.

B.F. Skinner a beaucoup écrit sur les améliorations de l'enseignement en se basant sur son analyse fonctionnelle du comportement verbal et a écrit La technologie de l'enseignement, une tentative de dissiper les mythes sous-jacents à l'éducation contemporaine et de promouvoir son système qu'il a appelé l'enseignement programmé. Ogden Lindsley a développé un système d'apprentissage, nommé Celeration, basé sur l'analyse du comportement, mais qui différait considérablement des modèles de Keller et Skinner.

La science cognitive a subi des changements significatifs dans les années 1960 et 1970 au point que certains ont décrit cette période comme une révolution cognitive, en particulier en réaction au behaviorisme. Tout en conservant le cadre empirique du comportementalisme, les théories de la psychologie cognitive vont au-delà du comportement pour expliquer l'apprentissage basé sur le cerveau en considérant comment la mémoire humaine fonctionne pour promouvoir l'apprentissage. Il se réfère à l'apprentissage comme tous les processus par lesquels l'apport sensoriel est transformé, réduit, élaboré, stocké, récupéré et utilisé par l'esprit humain.  Le modèle de mémoire Atkinson-Shiffrin et le modèle de mémoire de travail de Baddeley ont été établis comme cadres théoriques. L'informatique et la technologie de l'information ont eu une influence majeure sur la théorie des sciences cognitives. Les concepts cognitifs de la mémoire de travail (anciennement connue sous le nom de mémoire à court terme) et de la mémoire à long terme ont été facilités par la recherche et la technologie du domaine de l'informatique. Une autre influence majeure dans le domaine de la science cognitive est Noam Chomsky. Aujourd'hui, les chercheurs se concentrent sur des sujets tels que la charge cognitive, le traitement de l'information et la psychologie des médias. Ces perspectives théoriques influencent la conception pédagogique.

Il existe deux écoles distinctes de cognitivisme, et ce sont le cognitiviste et le cognitiviste social. Le premier se concentre sur la compréhension de la pensée ou des processus cognitifs d'un individu tandis que le second inclut les processus sociaux en tant qu'influences dans l'apprentissage en plus de la cognition.  Ces deux écoles partagent cependant le point de vue selon lequel l'apprentissage est plus qu'un changement de comportement, mais comme un processus mental utilisé par l'apprenant. 

La formation assistée par ordinateur (TCC) fait référence aux activités d'apprentissage à votre rythme dispensées sur un ordinateur ou un appareil portable tel qu'une tablette ou un smartphone. La CBT livrait initialement du contenu sur CD-ROM et présentait généralement le contenu de manière linéaire, un peu comme la lecture d'un livre ou d'un manuel en ligne.  Pour cette raison, la TCC est souvent utilisée pour enseigner des processus statiques, tels que l'utilisation de logiciels ou la réalisation d'équations mathématiques. La formation assistée par ordinateur est conceptuellement similaire à la formation en ligne (WBT), qui est dispensée via Internet à l'aide d'un navigateur Web.

L'évaluation de l'apprentissage dans un CBT se fait souvent par des évaluations qui peuvent être facilement notées par un ordinateur telles que des questions à choix multiples, glisser-déposer, bouton radio, simulation ou autres moyens interactifs. Les évaluations sont facilement notées et enregistrées via un logiciel en ligne, fournissant une rétroaction immédiate de l'utilisateur final et un statut d'achèvement. Les utilisateurs sont souvent en mesure d'imprimer les enregistrements d'achèvement sous forme de certificats. 

Les TCC fournissent un stimulus d'apprentissage au-delà de la méthodologie d'apprentissage traditionnelle à partir d'un manuel, d'un manuel ou d'un enseignement en classe. Les transferts de type monétaire peuvent être une bonne alternative aux supports d'apprentissage imprimés, car des médias riches, y compris des vidéos ou des animations, peuvent être intégrés pour améliorer l'apprentissage. 

Aide, les transferts de type monétaire posent certains défis d'apprentissage. En règle générale, la création de transferts de type monétaire efficaces nécessite d'énormes ressources. Le logiciel de développement des transferts de type monétaire est souvent plus complexe qu'un expert en la matière ou un enseignant ne peut utiliser. Le manque d'interaction humaine peut limiter à la fois le type de contenu pouvant être présenté et le type d'évaluation qui peut être effectué et peut nécessiter un complément de discussion en ligne ou d'autres éléments interactifs.

Les supports et outils pédagogiques peuvent être utilisés pour:

. aide à la structuration des tâches: aide à la réalisation d'une tâche (procédures et processus),

. accès aux bases de connaissances (aide l'utilisateur à trouver les informations nécessaires)

. formes alternatives de représentation des connaissances (représentations multiples des connaissances, par exemple vidéo, audio, texte, image, données)

De nombreux types de technologie physique sont actuellement utilisés: appareils photo numériques, caméras vidéo, outils de tableau blanc interactif, caméras de documents, supports électroniques et projecteurs LCD. Les combinaisons de ces techniques comprennent les blogs, les logiciels collaboratifs, les ePortfolios et les salles de classe virtuelles.

La conception actuelle de ce type d'applications inclut l'évaluation à travers des outils d'analyse cognitive qui permettent d'identifier quels éléments optimisent l'utilisation de ces plateformes.




#Article 580: Mbala (16 words)


Mbala kele ndâmbu ya kimenina, yina ke bûmbaka madya na kati ya mbala samu na kuzînga.




#Article 581: Kikwa (11 words)


Kikwa to mbala kele mbala ya kudya ya kimenina Solanum tuberosum.




#Article 582: Bandînga ya Repubilika ya Kôngo Demokratiki (124 words)


Repubilika ya Kôngo Demokratiki kele yinsi yina kele na bandînga mîngi. Ethnologue ke tanga bandînga 215 ya zinga. Ndînga ya kisalu ya leta yau kele kifalanse. Bandînga ya bwala kele kikongo ya leta, dingala, kiswahili mpe kiluba.

Kifalanse kele ndînga ya kisalu ya leta.

Minsiku ya ngudi ya Repubilika ya Kôngo Demokratiki (na kati ya nzila ya ntete ya kitini ya ntete) ke tubaka ti kikôngo kele ndînga mosi ya bwala, kasi yau zola kutuba kikôngo ya leta to kituba. Bantu na bizûnga Kôngo ya Kati, Kwango mpe Kwilu ke tubaka kikôngo ya leta.

Bantu ya ndambu node ya yinsi ke tubaka dingala.

Bantu ya ndambu eseti ya yinsi ke tubaka kiswahili. Yau kele ndînga ya kuluta nene.

Bantu ya baKasayi ke tubaka kiluba.




#Article 583: Mwéné Kôngo (25 words)


Mwéné Kôngo vwandaka ntinu ya Kôngo ya Ntôtila.

Bantinu ya Mbânza Kôngo

Bantinu ya Nkondo

Bantinu ya Lemba (Mbula)

Bantinu ya Kibangu

Bantinu ya Mbânza-Kôngo




#Article 584: Kulumbimbi (34 words)


Kulumbimbi (na kimputuki: Catedral de São Salvador do Congo) kele yinzo ya Nzâmbi, yina me bebisa, na Mbânza Kôngo na Ngola. Yau kele yinzo ya Nzâmbi ya ntete na Afrika na sude ya Sahara.




#Article 585: Kilodi (17 words)


Kilodi (nkûmbu ya luzâbu: Lasimorpha senegalensis) kele ditîti ya nene, yina me pesa balukaya na kusala kwanga.




#Article 586: Sista Clarisse (57 words)


Sista Clarisse to Mampila (nkûmbu ya kyeleka ya yandi  Julie Clarisse Miete) kele muyimbi yina me butama na Repubilika ya Kôngo. Yandi me kwiza na Falanse na ntângu ya mvula 9 ya yandi. Yandi ke bulaka muziki na mutîndu pop, rock mpe soul.

Sista Clarisse me sala palaki tatu. Palaki ya iya ta basisama na mvula 2020.




#Article 587: Kikôngo (42 words)


Kikôngo kele kimvuka ya bandînga mîngi ya bakôngo mpe bantu ya nkaka, yina ke tubaka bandinga ya kibantu na Afelika ya Kati.

Na Repubilika ya Kôngo Demokratiki, Kikôngo kele mpe zina nkufi ya Kikôngo ya letá.

Bandînga mpe bapatua ya bakôngo kele:




#Article 588: Komune (50 words)


Komune kele ndambu ya yinsi mpe bankwa ya yau, yina ke yâlamaka na mfumu ya komune to mfumu ya mbânza. Komune mosi lênda kele na babwala to mbânza mosi mpe babwala na yau. Mbânza ya nene lênda kele na bakomune mîngi.

Mpôva komune kwenda na kifalanse commune mpe kimputuki comuna.




#Article 589: Nzila ya 1 ya yinsi (88 words)


Nzila ya ntete ya yinsi (na kifalanse route nationale 1, RN1) kele nzila ya yinsi na Repubilika ya Kôngo Demokratiki. Yau kele na yinda ya km 3086. Yau kânga Matadi–Kinsasa, mpe Kinsasa–Lubumbashi.

Bambânza ya mfunu na nzila ya RN1 kele Banana, Mwanda, Boma, Matadi, Mbanza-Ngungu, Madimba, Kinsasa, Kenge, Kikwit, Tshikapa, Bulungu, Kananga, Mbuji-Mayi, Mwene-Ditu, Kamina, Bukama, Lubudi Likasi, Lubumbashi mpe Sakania.

Nzila kele na asfalte katuka Bomạ tî Matadi, na pènè-pènè ya Kinsasa, katuka Kenge tî Masi-Manimba mpe Kikwit, katuka Mbuji-Mayi tî Mwene-Ditu, mpe katuka Likasi tî Lubumbashi.




#Total Article count: 589
#Total Word count: 21810