#Article 1: 1870 you tɔm (542 words)


Prusse Guillaume Ier  kata Fransɩɩ Benedetti weyi ɛkɛ Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ taa cayʊ kɛ peeɖe lɛ, pɔyɔɔdɩ ñʋʋdʋ Otto Von Bismarck. Ɛwɛ ɖooo Bad Ems lɛ etiyina-ɩ tɔm tʊnɛ se  ɛnʊ tɔsɔɔlɩ se ɛ-ɖɛtʊ, le Prince Léopold de Hohenzollern-Sigmaringen ɛsɩɩ ɛ-hɩɖɛ se ɛkɛʊ Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ wiyaʋ. Bismark tɩɩ nɩ tɔm ndʊ mbʊ lɛ, ɛtɔ se pɛtɛ wiyau ɛnʊ ɛyɔɔdɩ tɔm ndʊ ɛzɩ ɛkɛ ɛcam yɔ etiyina takayaɣ kpaagba mbʊlɛ nɛ ɛtɔ se: wiyau kiza se ɛtɔsɔlɩ se ɛna Fransɩɩ tɛ wiyaʋ nɛ ɛtɔsɔɔlɩ ɖɔɖɔ se ɛtasɩ-ɩ natʊyʊ heyu. Pɩlaba se Ems tʊ Fransɩɩ tɛtʊ kɛlɛ mbʊyɔ nɛ kpaagbaa mbʊyɔ lɛ Napoléon III tuli you kɛ Prusse kɛ hasɩ yaɖɛ fenaɣ hiu nɛ nakʊ wiye.

Bismark weyi ɛɛsɔɔla se ɛ-tɛ Prusse ehuu yɔ, ɛnʊ esidina tɔm ntʊ payɩ nɛ ekuli Napoléon III pana. Peeɖe kpaagba mbʊ, ɛtatɩɩ ñɩnʊ se ɛna e-egbele lɩmaaza nɛ ɛtɩ tuli you ŋgʊ ɛ-tɛ soɔjanaa tatɩɩ ñɔɔzɩ patɩ. Prusse Caama tɛ sɔɔjanaa wɛ 800 000 ŋgʊ Fransɩɩ ñɩma kpɛnda 250 000. 1870 you ŋgʊ kɩna kɩndɩ kpem. Pɩlakaɣ ɛzɩ fenaɣ nɛ hɔɔlʊ mbʊ yɔ lɛ, Prusse tɛ sɔɔjanaa tɔyɩ Fransɩɩ ñma nɛ panaŋgɩ Paris tɛtʊ caɣcaɣ. 

Salaŋ fenaɣ naalɛ ŋgʊ wiye Prusse tɛ sɔɔjanaa nɛ Saxe mba pɔcɔ Sedan nɛ pata kolokoto. Pañɩnaɣ se paɖʊ nesi kɛ Bazaine kɛ Metz tɛtʊ taa pʊcɔ. Fransɩɩ sɔɔjanaa, tɛyɩ tam nabʊlɛ taa nɛ pɔtɔɔɖɔ mbʊ lɛ, patakpaɣ nabʊyʊ Prusse ñekima cɔlɔ. Pawabɛ wɛ mbʊ lɛ, Napoléon III kaawɛ peeɖe tɛtʊ taa nɛ patɩkpaɣ-ɩ nɛ paɖʊ salaka. Parɩs tɛtʊ taa samaɣ kpeekpe nɔsɩ ɖɛya caŋ pala kediizaɣ nɛ paɖɩzɩ Empire ŋgʊ nɛ République III ñɩŋgʊ paazɩ. Wiyaʋ se nɛ ewolo ɛɖʊ kʊyʊʊ kɛ Angleterre nɛ peeɖe ɛkaɣ sɩbʊ pɩnzɩ naadozo wayɩ.   

Prusse mba cɔ Parɩs tɛtʊ kodolo nɛ pata lɛ, paaɖoye hɔzɩŋ kou na kpaa kpaa. Sɔɔja sɔsɔ weyi payaɣ-ɩ se Gambetta yɔ, ɛna ɛyaa ɖɔŋ tɩnaa pɛcɛyʊ pa-tɩ wɩsɩ nɛ ɖoo se palɩzɩ Parɩs tɛtʊ tɩ-koyindinaa nesi tɛɛ ɛlɛ fenasi 5 wayi kɛ tɔm taa kaɣ yaʊ kpayɩ kpayɩ. Nikaɣ nɛ ñɔɔsɩ pakpata-wɛ camɩyɛ mbʊ lɛ, kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 28 wiye pɩnaɣ 1871 lɛ, Fransɩɩ you laɖaa sɩɩ pɔ-hɔzɩŋ nɛ pɔtɔ size pɑñɩɣza you kɛ mbʊ. 

Sɔɔja sɔsɔ weyi payaɣ-ɩ se  Maréchal François Achille Bazaine yɔ, ɛcɔnaa se ɛɛkaɣ nabʊyʊ kpaɣʊ po-you ŋgʊ kɩ-taa lɛ, ɛ-na ɛ-ɛsɔɔjanaa 180 000 pekpii pɔ-sɔɔjɛtʊ wondu kɛ Metz. Fenasi naalɛ ñɛtɛŋaɣ lɛ, pɩtalɩna Napoléon III kɛlɛ se ɛkpaɣ ɛ-ñɩndʊ kɛ Sedon. Ŋgʊ ɛyʊ ɛcɔnaa kɔyɔ, Bazaine sɔɔjana kɛkɛŋna Fransɩɩ tɛ kpagbaa lidaʋ. Pɩnzɩ naatozo wayɩ lɛ, pɩkɩla Bazaine kɛlɛ nɛ pakpa-ɩ se paɖʊ-ɩ sɩm ɛlɛ ñʊʊtʊ Maréchal MacMahon ñaya ɛ-ñʊʊ nɛ peyebi-ɩ.

Sɔɔja sɔsɔ Maréchal Moltke wɛ Belfort samaɣ ɛzɩ 40 000 nɔɔ yɔɔ. Pɩlaba mbʊ lɛ, sɔɔja sɔsɔ Colonel Denfert-Rochereau ñaɣ pana sɩŋŋŋ nɛ ɛkandayɩ tɩ-yɔɔ pɩtalɩ ɛzɩ kɩyakɩŋ 104 mbʊ yɔ nɛ pɩwayɩ lɛ, 
Belfort kpii kɔ-tɔnaa kɛ lɛlaɣ fenaɣ 18 pɩnaɣ 1871.

Caama ɛjaɖɛ taa ñɩma wana you nɛ kɩpaɣzɩ Fransɩɩ tɛtʊ kpacayʊ. Paris ñaɣ pana se kɩlɩ pɩ-taa ɛlɛ kɩwɩ tɔnʊʊ. You nɛ ñɔɔsɩ pakɩla France lɛ, nɛ pahaba kʊ-ñʊʊ tʊ Trochu lɛ, Parɩs ɛjaɖɛ kpakɩɣ ɖɩ-wondu. Versailles tɛtʊ taa kɛ Prusse nɛ Fransɩɩ mba pañɩʊ takayaɣ taa nesi kɔlaɣ fenaɣ taa se paatasɩɣ labʊ you. Takayaɣ kanɛ kɛ-tɛ nesi ñɩɩʊ wɛɛ nɛ pɩlakɩ Paris mba ɛzɩ pɛkɛna fɛyɛ tɔm yaa kɔŋgɔmtʊ yɔ.

	
	




#Article 2: Aazii tɛtʋ wandamm (217 words)


Tɛtʋ yɔɔ cɩnɛ, Aazii tɛtʋ wandamm kɩlɩna paɣlʋʋ nɛ walʋʋ. Aazii tɛtʋ wandamm samaɣ ñʋʋ kɛ miiliyaarɩ waa 4,3. Tɩ-walanzɩ kɛ km2 waa 43 810 582. Yee pɛtɛyɩ kedeŋa kpeekpe tɛtʋ nɛ pɩkpɛndɩna lɩm hɔɔlɩŋ tɩŋa payɩ hɔɔlɩŋ mɩnʋʋ kɔyɔ, Aazii tɛtʋ kɛ hɔɔlʋʋ 29,4. Yee pɛtɛ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ tɛtʋ ɖeke nɛ pɩtɛkpɛndɩna lɩm hɔɔlɩŋ hɔɔlɩŋ mɩnʋʋ kɔyɔ, Aazii tɛtʋ wandamm kɛ hɔɔlɩŋ 8,6.

Ɛyaa ɖɔʋ nʋmɔʋ taa lɛ, Aazii tɛtʋ wandamm kɩlɩna ɖɔɖɔ. Kedeŋa kpeekpe ɛyaa mɩnʋʋ yɔɔ lɛ, Aazii tɛtʋ wandamm taa ɛyaa kɛ nɩɩnʋwa nɛ ɛyaa hiu.
Kedeŋa kpeekpe pʋŋ sɔsɔŋ tɩŋa taa payɩ lɛ, Aazii tɛtʋ wandamm taa panaɣ pʋʋ sɔsɔʋ ŋgʋ kɩkɩlɩ kʋyʋʋ pʋŋ lɛɛŋ nɛ kʋkʋyɩmɩŋ yɔ. Aazii tɛtʋ taa pʋʋ ŋgʋʋ payaɣ se Everɛɛsɩ (Everest) pʋʋ. Pʋʋ ŋ́gʋ, kɩ-kʋkʋyɩmɩŋ kɛ mɛtɛnaa 8 848.

Kuduyiŋ sɔsɔŋ weyi ɛkɩlɩ kʋyʋʋ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ ɛ-taa payɩ ɖɔɖɔ lɛ, Aazii tɛtʋ wandamm taa pana kuduyuu ŋgʋ kɩkɩlɩ kʋyʋ yɔ. Payaɣ kuduyuu kʋkʋyʋʋ ŋ́gʋ se Burj Khalifa. Kɩwɛ Dubaï tɛtʋ taa. Kɩ-kʋkʋyɩmɩŋ kɛ mɛtɛnaa 828. 

Kedeŋa kpeekpe yɔɔ tɛtʋ ndʋ tɩlɩna lɩm tɛɛ nɛ tɩkpa huuye lɩm kideŋ wayɩ yɔ, tɩ-taa payɩ ɖɔɖɔ lɛ, Aazii tɛtʋ wandamm taa pana ndʋ tɩkɩlɩ posinaʋ lɩm kideŋ yɔ. Tɛtʋ ndʋ tɩwɛ Siini ɛjaɖɛ nɛ hayi kiŋ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa. Tiposina lɩŋamʋʋ ɛzɩ kilomɛtɛnaa 2648 mbʋ yɔ.




#Article 3: Abasidi (211 words)


Abasidi kɛ malɩŋ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ ŋga kaawɛ malɩŋ Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ kɩpaɣla mba paalɛza malɩŋ Ɛsɔ sɛtʊ kiɖe ɖʊyʊ weyi paya-ɩ se Mahomet nesi tɛ kpaɣna pɩnaɣ 750 ŋtalɩ 1258 alɩwaatʊ taa yɔ. Ɛyʊ ɛtɩna kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ ŋga ɛnʊ yɔ Abû al-Abbâs As-Saffah, ɛkɛ ɛyʊ weyi palʊla-ɩ Mahomet egbelenaa liɖe taa yɔ Al-Abbas ibn Abd al-Muttalib. 

Pagba-ɩ sɔsɔtʊ ndʊ pɩnaɣ 749 alɩwaatʊ taa. Ɛyʊ ɛnʊ ɛyɔɔdɩ tɔmʊʊ nakʊyʊ pɩlɩna Omeyadɩ waa kewiyaɣ ɖoŋ yɔ alɩwaatʊ ndʊ pawaba Marzan 2 tʊ Zab sɔsɔʊ you ɖeɖe yɔ kɔlaɣ fenaɣ kɩyaakʊ nɛɛlɛ nɛ kɩgbanzɩ ŋgʊ wiye pɩnaɣ 750 alɩwaatʊ taa yɔ.
   
Alɩwaatʊ ndʊ pehiɣ patɩ camɩyɛ yaa patalɩ poɖoŋ ɖeɖe pɩtɩnŋa Hâroun ar-Rachîd yɔ lɛ, Abasidi ɛyaa pɛnɛ pɛ-tɛ politiki ɖoŋ pasɩ nɛ peyele palakɩ tʊmɩyɛ kʊyʊmɖɩyɛ koŋ ndɩ lɛ, Ɛsɔ sɛtʊ tʊmɩyɛ nɛ pɔcɔŋna ɖɩ-yɔɔ nɛ paya-ɖɩ se Buyudi kɛ kpaɣɖʊ 10 alɩwaatʊ taa nɛ pʊwayɩ lɛ, Seldjoukidies waa kɛ kpɑɣɖʊ 11 alɩwwatʊ taa.
 
Alɩwaatʊ ndʊ Mongol waa mʊ Bagdad tɛtʊ kɛ pɩnaɣ 1258 alɩwaatʊ taa yɔ pe-liɖe naɖɩyɛ kɔɔ nɛ ɖɩcaɣ Caire tɛtʊ taa kɛ Egipiti ɛjaɖɛ taa nɛ paya-wɛ se Kalɩfɩ waa pʊtɔbʊʊ se Mahomet wayi tɛtʊ nʊʊŋ tɩnaa yaa kewiyaɣ ɖɔkɩyaa nɛ paya-wɛ Sulitan Mamelouki waa pɩkɔɔ pɩtalɩ Egipiti yɔɔ you wobutu pɩtɩŋna otomani Empiri yɔɔ pɩnaɣ 1517 alɩwaatʊ taa.

	
	




#Article 4: Abdelmalek Droukdel (239 words)


Payaɣ weyi se, Abdelmalek Droukdel yɔ, palʋla-ɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ (20) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1970 taa. Palʋla-ɩ Alizeerii ɛjaɖɛ taa, Meftah tɛtʋ taa. Ɖajaa Abdelmalek Droukdel payaɣ ɖɔɖɔ se Abou Mosaâb Abdel Woudoud. Patasɩɣ-ɩ yaʋ ɖɔɖɔ se, Abou Moussab Abdelwadoud.

Politiki ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ ñɔ Alizeerii ɛjaɖɛ taa nɛ payaɣ-ɖɩ se Salafiste tikaɣ ŋgbɛyɛ. Ɖooo pɩnaɣ 2004 ñɩŋa taa Abdelmalek Droukdel kɛ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-nɔɔ yɔɔ ɖɛyʋ. Ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa heyina samaɣ mbʋ pɩkaɣ talʋʋ ɛyaa cee yɔɔ yɔ, pʋ-tɔm. Ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖiyou you siŋŋ. Ŋgbɛyɛ ńɖɩ payaɣ nɔɔnɔɔ se Al-Daida. Ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩkandɩɣ Araabʋ waa Ɛsɔ sɛtʋ ŋgbɛyɛ yɔɔ siŋŋ. Ɖooo pɩnaɣ 2007 ñɩŋa taa salafiste tikaɣ pɩsɩ Al-Qaida ŋgbɛyɛ.

Abdelmalek Droukdel laba kuduyiŋ sɔsɔŋ maʋ sukuli nɛ ɛtɛm-kʋ. Afganisitani ɛjaɖɛ taa Abdelmalek Droukdel wɛɛ ɛlʋkɩna kedeŋa kpeekpe Ɛsɔ sɛtʋ aŋgba lɛɛna. Ɛñɩnɩɣ se kedeŋa kpeekpe ɛyaa tɩŋa ɛsɛɛ Malɩŋ tɛ Ɛsɔ. Ŋgʋ, Ɛsɔ kʋɖʋm koŋ wɛna. 

Aarabʋ waa wɛna ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩlʋkɩ Malɩŋ ŋgbɛyɛ yɔɔ pɩdɩɩfɛyɩ. Payaɣ ŋgbɛyɛ ńɖɩ se GSPC ŋgbɛyɛ. Ɖɩlakɩ yoŋ sakɩyɛ nɛ Ɛsɔ sɛtʋ aŋgba lɛɛna kedeŋa kpeekpe yɔɔ. Ɖajaa Abdelmalek Droukdel kɛŋna ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-nɔɔ yɔɔ ɖɛyʋ ɖooo hasɩyaɖɛ fenaɣ pɩnaɣ 2004 ǹɩŋa taa. 

Malɩŋ ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩ-ñʋʋdʋ kajalaɣ tʋ payaɣ se Hassan Hattab. Ɛlɛ wayɩ kɛ ɖajaa Nabil Sahraoui yaa Ibrahim Mustapha ɖiyaɣ ŋgbɛyɛ ńɖɩ. Alɩjerii ɛjaɖɛ pilisi waa kʋ ɖajaa Nabil Sahraoui. « GSPC » ŋgbɛyɛ ñʋʋdʋ ɛnɛ ɛ-sɩm wayɩ Abdelmalek Droukdel pɩsɩ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ.




#Article 5: Abdou Diouf (194 words)


Palʋla ɖajaa Abdou Diouf salaŋ fenaɣ kɩyakʋ lʋbɛ ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1935 ñɩŋa taa. Senegaalɩ ɛjaɖɛ taa palʋla-ɩ, Louga tɛtʋ taa. Ɖajaa Abdou Diouf kɛkɛ Senegaalɩ ɛjaɖɛ kewiyaɣ taa tʋ.

Ɛɛcalɩ kɛʋ Senegaalɩ ɛjaɖɛ kewiyaɣ nɔɔ ɖɛyʋ. Pʋ-wayɩ lɛ, pɔtɔ caca Senegaalɩ ɛjaɖɛ taa, ñʋʋdʋ Léopold Sédar Senghor sɩm wayɩ nɛ palɩzɩ-ɩ nɛ ɛpɩsɩ ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-ñʋʋdʋ. 

Ɖajaa Abdou Diouf kɛ Senegaalɩ ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ, kpaɣ pɩnaɣ 1981 nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 2000 ñɩŋa taa. ñʋʋdʋ Abdou Diouf alɩwaatʋ taa Senegaa ɛjaɖɛ tɔsʋʋ ɖɛna ɛsɩndaa pɩdɩɩfɛyɩ. Ɛ-alɩwaatʋ taa ɖɔɖɔ ɛyʋ waɖɛ yɔɔ kandɩyʋ nɛ temokrasii pa-tʋma kpa ɖoŋ ɖɔɖɔ. Eyeba ɖɔɖɔ nɛ pasɩɩ Senegaalɩ ɛjaɖɛ tʋma sɔsɔna ñʋŋ paa ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-tɛtʋ ndʋ tɩ-taa.

Ɛlʋba ɖɔɖɔ nɛ panɩɩ ɛ-ɛjaɖɛ taŋ kedeŋa yɔɔ. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛsʋ ajɛya kpeekpe taa nɛ ɛlʋ ɛ-ɛjaɖɛ tʋma wobinaʋ ɛsɩndaa nʋmɔʋ taa. Ɛlʋba siŋŋ ɖɔɖɔ nɛ Afrɩka ajɛya kpeekpe ɖama nɩnaʋ nɛ ɖama sɩnaʋ ŋgbɛyɛ ɖʋʋ pa-tʋma wobina ɛsɩndaa nɛ pɩkɩlɩ. 

Ɛ-lʋɖɛ nɖɩ ɖɩ-nʋmɔʋ taa pɔkɔma palɩzɩ-ɩ nɛ ɛkɛ kedeŋa kpeekpe ajɛya wena a-taa pɔyɔɔdʋʋ fransɩɩ kʋnʋŋ yɔ a-ŋgbɛyɛ takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ. Abdou Diouf kɛ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-takayaɣ taa mayʋ, kpaɣ pɩnaɣ 2000 nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 2015 ñɩŋa taa.




#Article 6: Abrɩham (296 words)


Abrɩham kɛ ɛyaa kpeekpe mba pɛwɛna lidaʊ Ɛsɔ yɔɔ yɔ pɔ-cɔzɔ. Ɛ-tɔm pakɩlɩ yɔɔdʊʊ Takayaɣ Kiɖeɣa taa Nɔɔ Haʊ kɩbɩm hɔɔlʊʊ taa, kɔzɩ kɔzɩ Kiɖe tɛɛ tɔm Takayaɣ taa. Patasɩ ɛ-tɔm yɔɔdʊʊ Malɩŋ Ɛsɔ Tɔm takayaɣ ŋga payaɣ se Kooraɣ yɔ ka-taa. Takayaɣ ŋ́ga ka-taa lɛ, paya-ɩ se Ibirahim. Pɩwɩlɩɣ se Abɩrɩham kɛŋna ɖɔ-cɔzɔnaa taa cɔjɔ kajalaɣ tʊ weyi pɔcalɩ ɛ-tɔm yɔɔdʊʊ  Takayaɣ Kiɖeɣe taa yɔ. Pakpaɣ-ɩ se ɛnʊʊ ɖʊna Yuuda n̄ɩma Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se Yuudaayism yɔ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ ɛyʊ sɔsɔ kpem Krɩstʊ ŋgbɛyɛ nʊmɔʊ taa tɩŋɩyaa ɛsɩndaa. Malɩŋ ŋgbɛyɛ, Iizilaam|Iizilaam] ɖɔɖɔ cɔlɔ lɛ, ɛkɛ pɔlɔɔyasɩ tɩnaa kagbaanzɩ taa tʊ lɛlʊ. 

Pɔ-lɔɔyasɩ tɩnaa naanza lɛlɛ kɔyɔ : Nowee nɛ Moyiizi nɛ Yeesu nɛ kpaagbaa tʊ yɔ Mohamɛɛdɩ. Pɔ-tɔbʊʊ se Malɩŋ ŋgbɛyɛ, Iisilaam n̄akpaɣ Yeesu  se ɛkɛ pa-nayʊ yaa pɔ-lɔɔyaɣ tʊ. Patakpaɣ-ɩ se ɛkɛ Ɛsɔ maɣmaɣ. Ŋgʊ Ɛsɔ tɔm takayaɣ Kiɖeɖeɣa n̄akaɖa kpayɩ se Yeesu kɛ Ɛsɔ. Ɛsɔ maɣmaɣ pɩsɩnɩ ɛyʊ nɛ ɛkpaɣ ɖo-tomnaɣ nɛ ɛcaɣ ɖɛ-hɛkʊ taa alɩwaatʊ cabɩ nɛ pʊcɔ ɛ-sɔɔlɩm lɛ, ɛlaa ɛ-tɩ kɩlaʊ kedeŋa kpeekpe n̄ʊʊ yabʊtʊ yɔɔ.

Abrɩham kɛ Araabʊ n̄ɩma nɛ Ebre n̄ɩma pɔ-cɔjɔ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ kedeŋa kpeekpe ɛyaa mba petisaa se Ɛsɔ kʊɖʊm ɖeke koŋ wɛna yɔ pɔ-cɔjɔ.

Tɔm ndʊ Ɛsɔtɔm takayɩsɩ ndɩ ndɩ yɔɔdɩ Abrɩham yɔɔ yɔ nɛ tɔm ndʊ n̄ɩnɩyaa sɔsaa n̄ɔyɔɔdʊʊ ɛ-yɔɔ pɩɩŋna pa-n̄ɩnʊʊ nʊmɔʊ taa yɔ, tɩɩɖʊʊ ɖama taa ɖeu. Pɔyɔɔdʊʊ se tɔm ndʊ Ɛsɔtɔm takayɩsɩ ndɩ ndɩ yɔɔdɩ Abrɩham yɔɔ yɔ, pɩpɩzɩɣ pɩla se pɛsɛ ɛ-tɔm yɔɔ kɛzaɣ pazɩ. Halɩ nɛ sɔnɔ mbʊ yɔ, patanada se ndʊ Ɛsɔtɔm yɔɔda Abrɩham yɔɔ yɔ, pɩlaba mbʊ siŋŋ yaa tɩtɩŋɛ tɩtala mbʊ.

Ɛsɔtɔm takayaɣ taa pɔɔŋ se pepimi Abrɩham Ebrɔnɩ tɛtʊ taa. Ŋgʊ Yuuda n̄ɩma n̄ɔtɔŋ se pepimi-i kaaʊ hɛŋga sɔsaɣ taa sɩʊ kpelaɣ sɔsaɣ liu tɛɛ. Toovonum lɛ, peeɖe Yuuda n̄ɩma piŋ pa-caanaʊ ɛyaa.




#Article 7: Abû Nuwâs (236 words)


Abû Nuwâs paɖaɣna yaʋ size al-Ḥasan Ibn Hāni’ al-Ḥakamī. Ɛkɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Arabɩ ɛjaɖɛ taa tʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛfɛyɩ felendu kpataa yɔ. Palʋla ɖajaa al-Ḥasan Ibn Hāni’ al-Ḥakamī ɛnʋ pɩnaɣ 747 n̄ɩŋga nɛ pɩnaɣ 762 n̄ɩŋga pɛ-hɛkʋ taa.
 
Palʋla-ɩ Ahvaz egeetiye taa. Ahvaz egeetiye kɛna Iranɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ natʋyʋ. Ɛkɛ n̄amtʋ pɩɣa ɛ-taabalaa nɛ samaɣ ŋga ɛwɛ ka-taa yɔ pɛ-sɩnda. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ. Ɛsɩba, paa pɩɩla ɛzɩma yɔ, pɩnaɣ 815 n̄ɩŋga taa kɛnɛ.

Ɖajaa Abû Nuwâs sɩba Bagdad tɛtʋ taa. Bagdad tɛtʋ wɛ Irakɩ ɛjaɖɛ taa. Ɖajaa ɛnɛ, patatɩlɩ, kɩyakʋ nɛ fenaɣ ŋga ka-taa ɛsɩba yɔ. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kaawɛna sɔɔlɩm siŋŋ kɛ-ɛgbadɩna kpeekpe yɔɔ.

Ɖajaa Abû Nuwâs ɛnɛ, ɛkɛ koowa maɖʋ mɛnfɛyɩna ɖaʋʋ Arabɩ ɛjaɖɛ taa. Keɣsi mabʋ hɔɔlʋʋ taa sɔsɔ Abû Nuwâs hɩɖɛ sɛ siŋŋ kedeŋa kpeekpe. Ɛkɛ kpaɖɩŋ lutozo nɛ nakʋ taa tʋ. Ɛnʋ wakaɣna paa keveŋa ŋga ka-taa.

Ɖajaa Bashâr Ibn Burd kpɛlɛkɩna sɔsɔ Abû Nuwâs keɣsi mabʋ. Ɛlɛ yebina nɛ keɣsi mabʋ malɩnɩ-ɩ mbʋ pʋyɔɔ yɔ, ɛsazaɣ-ɩ paa ɛzɩm taa. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, ɖajaa Bashâr Ibn Burd n̄ɩnaɣ size eyele caanaʋ keɣsi mabʋ.

Ɖajaa Abû Nuwâs makaɣ keɣsi nɛ ɛyɔɔdʋʋ hɔŋ taa sɔɔlɩm tɔm. Ɛyɔɔdaɣ e-keɣsi mabʋ taa ɖɔɖɔ tɛtʋ sɔsɔtʋ sɔsɔtʋ pɔ-tɔm Sɔsɔ Abû Nuwâs ɛnɛ, ɛ-caa payaɣ size Hani. Ɛ-caa ɛnʋ ɛkɛkɛ sɔɔja sɔsɔ Marwan II sɔɔjanaa kpaaŋ taa. Payaɣ keɣsi maɖʋ Abû ɖoo size Golban.

	




#Article 8: Abɩɩjaŋ (142 words)


Abɩɩjaŋ kɛna Kotidivuwarɩ tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩ-taa tɔsʊʊ kɩla wɛʊ yɔ ɛlɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa politiki nɛ komina tʊma sɔsɔna kɩla wɛʊ yɔ ndʊ lɛ Yamusokuro. Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ kpeekpe ajɛya wena ayɔɔdɩɣ fransɩɩ kʊnʊŋ yɔ a-tɛtʊ sɔsɔtʊ taa lɛ Abvɩɩjaŋ tɛtʊ taa kɛ ɛyaa kɩlɩ ɖɔʊ. 

Ajɛya wena ayɔɔdɩɣ Fransɩɩ kʊnʊŋ yɔ a-tɛtʊ sɔsɔ kpeekpe taa lɛ, Abɩɩjaŋ tɛtʊ kɛŋna naalɛ nɖɩ walanzɩ taa nɛ naatozo nɖɛ ɛyaa ɖɔʊ taa. Pɩnaɣ 2014 taa pakali ɛyaa kɛ Kotidivuwarɩ lɛ, Abɩɩjaŋ taa ɛyaa kpɛnda 4 707 000 yaa ɛzɩ mɩnɩʊ yɔɔ lɛ peeɖe ɖeke ɛyaa wɛ nɛɛlɛ kɛ ɛjaɖɛ kpeekpe taa. Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ kpeekpe ajɛya tɛtʊ sɔsɔtʊ taa lɛ, Leegɔsɩ ɖeke taa kɛ ɛyaa kɩlɩ ɖɔʊ kɛ Abɩɩjaŋ. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-tɛ maalika ñʊʊdʊ payaɣ se Robert Beugré Mambé nɛ pɩnaɣ 2011 kɛ palɩza-ɩ nɛ ɛlakɩ pɩnzɩ nakʊ yaa ɛzɩ ɛtɛŋ pɩnaɣ 2020.




#Article 9: Adam Smith (270 words)


Adam Smith kɛ Ekɔsi ɛjaɖɛ taa tʋ. Palʋla-ɩ mɩsɩkʋm fenaɣ taa, kɩyakʋ kagbanzɩ (5) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1723 n̄ɩŋga taa. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛwɛ hɛɛɛ nɛ paa ɛzɩmtaa lɛ, ɛwɛ maɣzɩm taa kɛnɛ.

Ɖajaa Adam Smith sɩba hasɩyaɖɛ fenaɣ taa, kɩyakʋ hiu nɛ lʋbɛ (17) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1790 n̄ɩŋga taa. Kirkcaldy tɛtʋ taa ɛsɩba. Kirkcaldy tɛtʋ kɛ Ekosi ɛjaɖɛ tɛtʋ natʋyʋ. Ɛ-lakasɩ taa fɛyɩ ɛzɩ ɛyʋ weyi ɛtʋʋza yɔ. Ɛlakɩ mɛnfɛyɩ n̄ʋʋ lakasɩna. Toovenum lɛ, ɛ-lakasɩ kɛkɛ kɩbanzɩ siŋŋ, ɛlɛ, sɩkɩla ɖoŋ samaɣ. Mbʋ yebina nɛ samaɣ kpaɣ-ɩ se ɛkɛ kpandʋ.

Ɛ-lɩmaɣza cukaŋ n̄ɩna siŋŋ kɔyɔ se ɛtɩlɩ ɛyʋ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛkɛ mbʋ payaɣ size filozɔɔfʋ yɔ siŋŋ. Ɖɩzɩma mbʋ size paa weyi ɛkɛ filozɔɔfʋ, ɛlɛ, ɖajaa Adam Smith lɩmaɣza kɩlɩ yuŋ nɛ atɛ awɛɛ ndɩ kpem nɛ lalaa ñɩna.

Paa ɛzɩmtaa lɛ, ɖajaa Adam Smith wɛ lim lim maɣzɩm taa kɛnɛ. Filozɔɔfʋ kɛ ɛyʋ weyi ɛ-tʋmɩyɛ kɛlɛ size, ɛn̄ɩnɩ ɛyʋ yɔɔ lɩmaɣza yɔ. Ɛkɛ ɛyʋ yɔɔ lɔnzɩnɖɛ tʋmɩyɛ kpɛlɛkɩyʋ yaa ɛyʋ yɔɔ lɔnzɩnɖɛ n̄ɩnʋʋ tʋmɩyɛ laɖʋ yɔ. Ɖajaa Adam Smith kɛ ɖɔɖɔ, tɔsʋʋ kpɛlɛkʋʋ tʋmɩyɛ laɖʋ sɔsɔ siŋŋ nɔɔyʋ.

Ekosi ɛjaɖɛ taa filozɔɔfʋ  ɛnɛ, ɛkɛ Ekosi ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-tɛ n̄alɩmɩyɛ. Ekula samaɣ ɛsɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Ɛwɩla ɛjaɖɛ taa ñɩma lɔnzɩnɖɛ nɛ lɛɣtʋ pa-nʋmɔŋ. Ɖajaa Adam Smith tɔm pama caanaʋ takayaɣ taa size, ɛkɛ ɛyʋ lɔŋ tʋ weyi, pʋmʋnaa size payaɣ size Tɔsʋʋ Lɛɣtʋ kɩfatʋ yaa sɔnɔ n̄ɩndʋ Caa yɔ.

Ɖajaa Adam Smith Ekosi tʋ ɛnɛ, ɛkɛ soliɣa. Ɛ-caa sɩba lɔŋ, ɛtasɩmɩ-ɩ nɛ pʋcɔ ɛlɛ sɩkɩ. Ɛlɩzɩ takayaɣ nakɛyɛ tɔsʋʋ tʋmɩyɛ labʋ nʋmɔʋ taa. Paya ɛ-takayaɣ ŋ́ga se The Wealth of Nations (Pʋtɔbʋʋ se Ajɛɛ n̄ɩm). Pɩnaɣ 1776 ñɩŋa taa ɛlɩza-kɛ.




#Article 10: Adolph Hitler (342 words)


Adolph Hitler kɛ Otirisi tʊ. Ɛlɛ, ɛyɔɔdʋʋ caama ñɩma kʋnʋŋ. Palʊlɩ-ɩ efemiye nɛɛlɛ (20) wiye ɖomaɣ fenaɣ taa, pɩnaɣ 1889. Palʋla-ɩ Bɩrɔnɔ Amm Ɩnn tɛtʋ taa Otirisi Hɔŋgri ɛjaɖɛ nɖɩ sɔnɔ taa payaɖɩ se Otirisi yɔ, ɖɩ-taa. Ɛsɩba  ɖomaɣ fenaɣ taa kɩyakʋ niidozo (30) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1945 ñɩŋa taa. Bɛrɩlɛɛ tɛtʋ taa ɛsɩba. Bɛrɩlɛɛ tɛtʋ kɛŋna Caama tɛtʊ sɔsɔ. Adolph Hitler ɛnʊ, ɛ-maɣmaɣ ɛkʊna ɛ-tɩ. Sɔsɔ Adolph Hitler kaakɛna Caama ɛjaɖɛ taa sɔɔja sɔsɔ. Ɛɛkɛ ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-ñʋʋdʋ. Ɛɛkɛ politi laɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛnʊ lɩzɩna politiki ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se 'Nazisme yɔ. 

Ɖoŋ tʊmɩyɛ ɖeke koŋ ɛlakaɣ e-wezuu caɣʋ tɩŋa. Ɛ-lɩmaɣza ɖeke koŋ Caama ɛjaɖɛ taa ɛyaa lakaɣna tʊmɩyɛ. Ɖoŋ ɖɔɖɔ ɛmʋna Kewiyaɣ kpelaɣ. Nɛ ɛmʊ-kɛ nɛ ɛtɛ lɛ,  ɛyaa Caama ɛjaɖɛ sɩse: Naadozo Reich. Ɛkpaɣ kpelaɣ, kpaɣ  pɩnaɣ 1933 ñɩŋa nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 1945 ñɩŋa taa. Ɛkɛ politiki ɛyʊ mbʊʋ lɛ, ɛkɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ sɩse 'NSDAP' (caama tʊmlaɖaa samaɣ), yɔ ɖɩ-ñʊʋdʊ . Caama ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ Adolph Hitler ñɩnaɣ se ɛkʋ weyi ɛlɛ kɛkɛ ɖɩ-ñʋʋdʋ yɔ nɛ pʋcɔ ɛmʋ kpelaɣ nɛ ɖoŋ, ɛlɛ, pʋtɔcɔ. Ñʋʋdʋ Adolph Hitler kɛkɛ Caama ɛjaɖɛ kajalaɣ Minisi, pʋ-tɔbʋʋ se ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ tɛɛ tʋ nɛ pʋcɔ ɛmʋʋ kpelaɣ nɛ ɖoŋ. Kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ niidozo wiye, pɩnaɣ 1933 ñɩŋa taa ɛɛkɛ Kajalaɣ Minisi Caama ɛjaɖɛ taa.kpɛɣlɛ. Pɩnaɣ ŋga ka-taa ɛkʋ e-kondɩnaa mba pakaɖaɣna-ɩ yɔ patɩŋa payɩ pɩtasaɣ paa kʋɖʋm. Ɖomaɣ fenaɣ taa, pɩnaɣ 1934 ñɩŋa taa ɖajaa Adolph Hitler laba ɛ-tɩ sɔnzɩ nɛ ɛpɩsɩ Caama ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ. Ñʋʋdʋ Adolph Hitler ɖiyaɣ ɛ-ɛjaɖɛ nɛ ñazʋʋ nɛ ɖoŋ. E-ɖeke ɛlɩzɩɣna ɛjaɖɛ paɣtʋ ndɩ ndɩ nɛ a-yɔɔ ɖeke ɖɔɖɔ ɛyaa ɖɔŋ. Ɛɛyɔɔdʋʋ nɛ nɔɔyʋ cosi. Ɛɛñazɩɣ nɛ nɔɔyʋ kizi labʋ mbʋ ɛtɔma se pala yɔ. Ñazʋʋ nɛ ñazʋʋ lɛ, ñʋʋdʋ Adolph Hitler ñazaa ɛpalɩ lɩm.Ɛ-kañatʋ nɛ ñʋʋdʋ nɔɔyʋ ñɩndʋ patata kaʋ. Adolph Hitler tɔm kɛ kigiluu tɔm siŋŋ samaɣ cɔlɔ. Ɛkʊwaɣ e-kondinaa yem yem ɛzɩ ɛsɔɔlʊʋ yɔ.Ɛɛsɔɔla se ɛmʋ ajɛɛ ndɩ ndɩ tɛtʋ nɛ tɩpɩsɩ ɛ-ɛjaɖɛ ñɩndʋ.

Payaɣ ñʋʋdʋ Adolph Hitler caa se Aloi Hitler nɛ e-ɖoo hɩlɛ lɛ Klara Hitler. Ɛwɛna halʊ nɛ payaɣ ɛlɛ se Eva Braum.




#Article 11: Adɔtɔ (350 words)


Adɔtɔ kɛ tɩŋ ŋgʊ paa wɩlɩŋ taa kɩwɛ doŋ yɔ kɩlɩnɛ Amerika nɛ haɖɛ kiŋ (Piresiili nɛ hayi kiŋ) nɛ Amerika nɛ hɛkʊ taa nɛ Karayiibi ɛjaɖɛ taa yɔ. Pasɩma-kʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɔtɔkɩ-kʊ nɛ ɖɔɖɔ mbʊ yɔ se kɩlʊlʊʊ pee. Tɔm piye adɔtɔ lɩnɛ tupi-guarani taa naná naná tɔbʊʊ se tilali naa taa tilali. Adɔtɔ tɛ nɛ tɩŋpee wenaa awɛna tɩŋ piye nandʊʊ ɛgbam yɔ tɛ nɛ kɩ-kɛ adɔtɔ. Kɩ-kɛ tɛtɛ ñɩyʊʊ tɩŋ piye nɛ kɩ-ɖalakɩŋ talɩ mɛta kɩyʊm ntalɩ kʊyʊm nɛ hɔlʊʊ kɩ-kpeekpe taa nɛ kɩ-hatʊ ɖaɣla lɔɔ lɔɔ ɛzɩ sentɩmɛta naa 50 ntalɩ 1,80 nɛ pʊwɛ sɔɔ yaa nabʊyʊʊ taa pʊlozi kpɛdɛ kpɛdɛ.
 
Pasɩma kɩ-tɛ lʊlʊʊ alɩwaatʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ kɩkpazʊʊ piye ɛgbam ɖaʊ nakʊyʊʊ yɔ ɖaʊ ŋgʊ kɩwɛ kɩyeke nɛ hatʊ teɖe teɖe natʊyʊʊ cɔɔ-kʊ nɛ pɩta nɛ pɩkpazɩɣ hɛtʊ yuulee sɛmɩŋ ɛlɛ evemiye kɛtɛŋ lɛ pʊmʊwa nɛ pɩpɩsʊʊ pee kulukulu nayɛ, abalʊʊ nɛ akatɩɣ ɖama nɛ pɩpɩsʊʊ adɔtɔ ŋgʊ ɖɩsɩma yɔ. Mbʊlɛ, adɔtɔ pɩsɩ tɩŋ piye mɛwɛ nabʊlɛ taa, ɖɔɖɔ ɛzɩ payaʊ-kʊ se malʊlʊʊ pee yɔ. Kɩ-kpeekpe kɩ-dalakɩŋ talɩ sentɩmɛta naa 30 nɛ kʊ-tomnaɣ yɔ wɛ pɔyaa kotʊʊ kotʊʊ nɛ kɩsɛmɩŋ wɛ ndɩ ndɩ. Kɩ-lɩm wɛ leleŋ nɛ pɩ-tɛ sɛmɩŋ wɛ ndɩ ndɩ nabʊyʊʊ taa kʊlʊmʊʊ yaa sʊtʊ sɛmɩŋ.

Adɔtɔ sɔlɩ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa fɛyɩ mʊzʊŋ yɔ. Pɔsɔʊ-kʊ lɛ, fenasɩ hiʊ nɛ nanza ntalɩ nɛɛlɛ mbʊ yɔ kɩpɩwa. Kpaɣnɛ fenaɣ loɖo ntalɩ fenaɣ lutozo lɛ, kɩyɛndɩɣ nɛ kɩgbanzɩ ntalɩ loɖo lɛ poholosʊʊ kajalaɣ adɔtɔ naa nɛ tɩŋ kʊyʊmʊ ŋgʊ kɩtasɩɣ lʊlʊʊ nabʊlɛ ya nabʊtozo. Kajalaɣ lɛ, fenasɩɣ nɛɛlɛ wayɩ nɛ nabʊlɛ lɛ, fenasɩɣ hiʊ nɛ kɩgbanzɩ wayɩ. Tɩŋ tikuu ɛ-paɣla kɔyɔ adɔtɔ piye ɖɔɖɔ paɣlʊʊ.
 
Christophe Colomb tɩlɩ tɩŋ piye ndɩ alɩwaatʊ ndʊ ɛtalɩ Guadeloupe tɛtʊ taa yɔ pɩnaɣ 1493. Ɛjaɖɛ ndɩ ɖɩ-taa ɛyaa kpaɣnɛ-ɖɩ ɛzɩ pɩkɛ kʊjɔʊ tɔnaɣ ŋga pahaɣa agɔma mba pɔkɔŋna mɛlɛ naa se pakʊna pɔ-lɔkɔtʊ mbʊ yɔ palɩnɛ nɔmɔʊ kɩɖalʊʊ lɩm salala yɔ. Ɖɔɖɔ lɛ Guadeloupe ñɩma taa kɛwɛ leleŋ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa nɛ pasɩŋgʊ pɔ-nɔnɔsɩ tɛ nɛ pɛ-hɛzʊʊ. Chritoph Colomb cɔlɔ lɛ kɩwɛ ɛzɩ pɔm ɛlɛ kɩ-kɩlɩ paɣlʊʊ nabʊlɛ pɔm nɛ kɩ-leleŋ wɛ camɩyɛ kama fɛyɩ. Papɩzɩɣ pɛsɛtɩ-kʊ nɛ saɣ.
 




#Article 12: Afganistani (289 words)


Afɩganɩstaanɩ ɛjaɖɛ kɛ Malɩŋ ɛjaɖɛ nɛ ɖɩwɛ Aazii nɛ hɛkʋ nɛ hɛkʋ taa. Afɩganɩstaanɩ ɛjaɖɛ fɛyɩ teŋu nɔɔyɔɔ nɛ ajɛya anɛ acɔna-ɖɩ nɛ ataa kpɛɛ: Pakɩstaaŋ, Siini, Tadjikistaŋ, Tuurikimenistaŋ, Uzibeekistaŋ, Iraŋ.

Ɛjaɖɛ ŋɖɩ ɖɩwɛ Aasii hɛkʊ nɛ hɛkʊ nɛ ajɛya sakɩyɛ tɩŋʊʊ na ɖɩ-hɛkʊ taa. Ɖoo lɔŋda lɛ, ajɛya wena aasɔɔlaa se ala tadɩyɛ nɛ awolo India ɛjaɖɛ taa yɔ, anɔsɩ yɔɔ ɖɛya tɩŋaɣna. Pa-taa nabayɛ kɔyɔ: Cyrus Sɔsɔ, Alexandre  Sɔsɔ, Gengis Khan, nɛ Bâbur. 

Biritaanikimba nɛ Afɩganɩstaanɩ waa pɛ-tɛ you naalɛ ñɩŋgʊ wayɩ lɛ, Biritaanikimba ɖaŋɩ Afɩganɩstaanɩ mba se pataaɖʊkɩna akeɣta naayɛ yɔɔ, ɛlɛ poɖuu kpem se paaɖʊʊ pɔnɔɔ kɛ hɔɔlɩŋ weyi pɩkazaa yɔ ɛ-taa. Pɩkpaɣna pɩnaɣ 1879 mbʊ yɔ, Afɩganɩstaanɩ pɩsa ɛjaɖɛ pilim nɛ kɩwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ kpaagbaa wɛʊ pɩnaɣ 1919 ŋga taa.

Pɩnaɣ 1919 taa lɛ, you tozo ñɩŋʊ nakʊyʊ tasɩ lɩʊ kɛ Afɩganɩstaanɩ nɛ Biritaanikimba pɛhɛkʊ taa nɛ Afɩganɩstaanɩ sɔɔjana wa po-kooyindinaa Rawalipindii nɛ pɩha wɛɛ lɛɛlɛyɔɔ waɖɛ nɛ palʊkɩ pa-yɩm yɔɔ kɛ ajɛya lɛɛna taa. Pɛ-tɛ abalɩtʊ ndʊ tɩyebina nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ pɩwa-ɖɩ waɖɛ nɛ ɖɩsʊʊ ajɛya kpeekpe ŋgbɛyɛ kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛyɛ nɖɩ payaɣ se Société des Nations yɔ ɖɩ-taa kɛ pɩnaɣ 1921 taa. Pɩkɔma pɩnaɣ 1979 taa lɛ, ɖama nɩnaʊ nɛ taabalɩyɛ nɖɩ ɖiwɛ URSS nɛ Afɩganɩstaanɩ yɔ ɖɩ-yɔɔ lɛ, Sooviyeetiki sɔɔjanaa wolo nɛ pasɩna hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩwɛ kewiyaɣ yɔɔ yɔ yonaʊ kɛ mba palɩɣna keewiyaɣ hayɩ yɔ.

Kpaagbaa mbʊ lɛ, Etaazuunii ñetiina pɔ-sɔɔjana nɛ peyele poyoona Sooviyetiki mba kɛ pɩnaɣ 1989 taa. Pɩla mbʊ lɛ, 1996 pɩnaɣ taa lɛ, Malɩŋ komina ŋgʊ payaɣ se Taliibaŋ yɔ, kɩmʊ kewiyaɣ nɛ pɩtatɩɩ leeɖiɣu lɛ, pɩnzɩ kagbanzɩ wayɩ lɛ, ajaya kpeekpe kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ ɖɔnɩ-wɛ keewiyaɣ yɔɔ.  

Pɩkpaʊ nɛ pɩnaɣ 2001 yɔ, Afɩganɩstaanɩ ɛjaɖɛ pɩsa « Malɩŋ ɛjaɖɛ » nɛ ɖɩwɛɛna ɖɩ-ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ nɛ ɖɩ-kewiyaɣ yɔɔ cɔnɩyʊ.




#Article 13: Afrika Hadɛ Kiŋ (343 words)


Afrika Hadɛ Kiŋ ɛjaɖɛ kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ kpaagbaa yɔ. Ɖɩ-tɛ politika tɛtʊ sʊsɔtʊ kɛ payaɣ se Piretoriya. Afrika Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-hayʊ kɩŋ lɛ pɩsɩna Namibii, Pɔcɩwaanaa nɛ Simbaabuwee ajɛya; ɖɩ-tɛ hayʊ kɩŋ nɛ wɩsɩ ɖilɩyɛ taa lɛ, Moozambiki nɛ Suwaziilandɩ ñina. Lesoto kɛna ɛzɩ ɛjaɖɛ cikpeɖe nɛ ɖɩwɛɛ Afrika wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɖɔɖo yɔ.
 
Afrika wɩsɩ ɖɩlkɩyɛ taa ɛjaɖɩ ndɩ, ɖɩ-taa lɛ, pinde pɩnaɣ taa lɛ ɛyaa kpɛnda millionaa 54 nɛ pa-taa ɛyaa kɩkpɛɛdaa kpɛndɩ ɛzɩ 80,2 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ yɔ, ɛyaa kɩsɩdaa ñɛwɛɛ ɛzɩ 8,8 kɛ mbʊ yɔ. Ɛyaa kʊʊlʊmaa wɛɛ ɛzɩ 8,4 yɔ nɛ piyele Aasɩɩ mba ñɛwɛɛ ɛzɩ 2,5. Afrika kpeekpe taa lɛ; Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɛ pakɩlɩɣ naʊ ɛyaa mba pɛwɛna tomnasɩ ndɩ ndɩ yɔ; ɛzɩ ɛyaa  kɩkpɛɛda, kʊlʊmaa kɩsɩdaa nɛ Ɛɛndɩ mba kɛ mbʊ yɔ. Ɛsɔ sɛtʊ layʊ sɔsɔ weyi payaɣ-ɩ se Archevêque Desmond Tutu yɔ, ɛkʊma Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ nɖɩ se Ɛsɔtaa Tɩŋgaɣyʊʊ Ɛjaɖɛ, yaa kaaɣyʊʊ mbʊ pʊ yɔɔ yɔ, kedeŋa kpeekpe ɛyaa sidaa nɛ pɛwɛ peeɖe. Ɛsɔtaa Tɩŋgaɣyʊʊ Ɛjaɖɛ ŋgʊ kɩlɛɣzɩna mbʊ payawaɣ se pɩnzɩ 1948 nɛ nzɩɩna pɩnaɣ 1991 taa yɔ.

Paa nɛ Apartheid hɩɖɛ ɛɛtasɩɣ yaʊ kaʊ kɔyɔ, tɛyɩtʊ ndʊ tɩɩtɩɩwɛɛ ɛyaa kɩlʊmaa nɛ kɩkpɛɛdaa pɛhɛkʊ taa yɔ, tʊtʊ ñɛwɛ mbʊ tam. Paa nɛ mbʊ yɔ, Afrika ajɛya kpeekpe taa lɛ, Afrika wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɛ tɔsʊʊ huu kɩlɩna ɖɛwʊ nɛ ɛsɩndaa nɛ laatriki mɩŋ, habɛɛ yaa mbʊ mbʊ pɩwɛ tɛtʊ sʊsɔtʊ taa payɩ yɔ, pɩwɛ paa hɔɔlʊʊ ŋgʊ lɛ kɩ-taa kɛ peeɖe.

Afrika wɩsɩ ɖɩlɩyɛ ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɩkɛna naalɛ ñɩndɛ kɛ tɔsʊʊ hʊʊ taa Afrika kedeŋga kpeekpe taa. Nɖɩ tɩŋgʊna Naajeeriya ñɩnɖɛ wayɩ kɛ tɔsʊʊ hʊʊ taa kɛlɛ mbʊ yɔ. Peeɖe ɖɔɖɔ tɛtɛɛ ñɩm sɔsɔm wɛɛ sakɩyɛ; ɛzɩ: oorɩ, tiyaamaŋ nɛ saarbɔɔ kɛ mbʊ yɔ. Mbʊ yebina nɛ tuuɖe taa ajɛya ñɔɔna-ɖɩ kpam pɩkɩlɩna alɩwaatʊ ndʊ tɛŋtɛŋga tɛɛ you kalakaɣ kpem lɛ yɔ. Afrika wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ nɖɩ, nɖɩ kɩlɩlna wɛʊ ɖoŋ kɛ paa politika yaa sɔɔjɛɛtʊ hɔɔlʊʊ taa kɔ yɔ.




#Article 14: Afrika Wɩsɩɖʋɖʋyɛ Ajɛyɛ Tɔsʋʋ Ŋgbɛyɛ (CEDEAO) (1034 words)


TÁÁNƖ́ƲTϽ̀MƲƲ
AWATƆŊ (CEDEAO) taa Kɩlabɩm taa nɩʋ wɩlɩɣ takayaɣ ŋga kɔyɔɔdʋʋ Laŋhɛzɩyɛ tɔm yɔɔ maɣzʋʋ tam. Ɛyʋwaɖɛ tɔm, Ɛjaɖɛtʋ, Demokrasii nɛ ajɛya taa Ɖama taasʋʋ nɛ lɩʋ pɔ-lɔŋwɩlʋʋ yɔ, pàlabɩ-kɛ se káwazɩ wɩlɩyaa, wɩlɩyʋ halɩñɩnʋ nɛ abalɩñɩnʋ.

Agoza fenaɣ kɩyakʋ 28 ñɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1975 taa pañɩɣ nesi Ɖama tisinaʋ takayaɣ taa Lagos, Naajeeriya, nɛ Afrika wɩsɩɖʋɖʋyɛ taa ajɛyɛ tɔsʋʋ ŋgbɛyɛ (CEDEAO) ñɔ. Lɩmaɣzɩyɛ ɖoyo kɛkɛna se pɩ́sɩna tɔsʋʋ nʋmaʋ taa  ɖama sɩnaʋ nɛ ɖama taa sʋʋ nɛ lɩʋ, nɛ pɩha nʋmaʋ nɛ Kideŋ hɔɔlʋʋ ŋgʋ kɩ-taa ajɛyɛ la nɔɔ kʋɖʋmaɣ tɔsʋʋ nɛ kobo pɔ-tɔm taa. Mbʋ yekina nɛ hɔɔlʋʋ ŋ́gʋ kɩ-taa, ɛyaa hiɣ pa-tɩ pazɩ, tɔsʋʋ wɛɛ kpeetuu yɔɔ, ajɛya hɛkʋ taa taabalɩyɛ cɛyɩ, nɛ pɩha nʋmaʋ nɛ Afrika Kideŋ wobina ɛsɩndaa nɛ puhuuna-kʋ. 

Pʋ̀ɖɔŋ mbʋ nɛ puwokina ɛsɩndaa lɛ, lɩmaɣzɩyɛ ɖoyo ɛnʋ ɛ́lɛ́ɣzɩ, mbʋ pʋyɔɔ yɔ, pɩtɩŋɛ pɩwɛɛ pɩlɛɣzɩɣ kedeŋga kpeekpe yɔɔ, nɛ pɩwɛɛ ɛzɩ kakañapɩsɩ naatalʋʋ taa tɔm. Ɖɔɖɔ lɛ, lɩmaɣzɩyɛ ɖoyo ɛnʋ ɛlɛɣzaa se pʋ́ɖʋzɩna ajɛya 15 wena awɛ Kɩgaʋ taa yɔ, a-hɛkʋ taa taabalɩyɛ siɣ ñʋʋ siɣu ḿbʋ kɩmaŋ wɛʋ nɛ ɖama yɔɔ ñɩɣʋ nɛ kʋyʋʋ pɔ-yɔɔ yɔ. Se pʋɖʋzɩna ɖɔɖɔ asiɣ ñʋʋ siɣu m̀bʋ ŋgbɛyɛ ɖʋʋ, ɖama yɔɔ wiluu, nɛ patɩŋɛ pa-tɩ yɔɔ wɛʋ tɔm yɔɔ yɔ.

Tɔm lɛɛtʋ ndʋ panɩnɩ ɖama tʋ-yɔɔ yɔ, ndʋ’lɛ pɔ́cɔlɩ pa-ɖama taazʋʋ lɩmaɣzɩyɛ nɛ pɩ-tamaɣ nɛ pɩla kʋɖʋm; ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa ajɛya ɩtaakpaɣ hɔzɩŋ ɖama yɔɔ; laŋhɛzɩyɛ, tɛtʋ kɩɩñamsʋʋ nɛ pɛɛyɛɛ taa wɛʋ pɛwɛɛ tam kɛbɛlɛsaɣ ajɛya ana a-taa; ñaɖɩŋ hɛzʋʋ nikaɣ taa; ɛyʋ waɖɛ ñam, ɖɩ-yɔɔ lʋbʋ se ɖiwobina ɛsɩndaa nɛ ɖɩ-yɔɔ kandʋʋ; demokrasii nɛ komina ɛjaɖɛ camɩyɛ ɖɔkʋʋ yɔɔ lʋbʋ se powobina ɛsɩndaa nɛ paka lila, nɛ pɩkpɛndɩna kɩjɛyʋʋ ŋgʋ ajɛya wɛna se atʋʋzʋʋ mbʋ alakɩ yɔ nɛ alakɩ siɣsiɣ lakasɩ tɔsʋʋ tɔm taa nɛ samaɣ tʋma tɔm taa yɔ. 

Afrika wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ ŋgʋ kɩ-taa, yɔɔdasɩ wɛ ndɩndɩ, sɔnzɩ nɛ mʋsɩ wɛɛ ndɩ ndɩ, nɛ politiki nɛ samaɣtʋma tɔm wɛɛ kpegbeka. Pʋ-yɔɔ lɛ, m̀bʋ CEDEAO ɖʋ kɩ-tɩ yɔ, pʋ-yɔɔ ɖɔm tɛkɛ aleɣya tɔm.

Kɛlɛ, sɔnɔ kɩyakʋ kʋnɛ, ɛyaa sɩma CEDEAO kedeŋga kpeekpe yɔɔ se kɩkɛna tɔsʋʋ ɖɩgbɛndɩyɛ nɖɩ ɖɩlabɩ ɖama taa sʋʋ tʋma ɖɩ-ajɛya taa yɔ. Pɩ-tɩŋɛ mbʋ yɔ, ajɛya ñʋndɩnaa mba palɩzɩ CEDEAO yɔ, kɩ-taa ajɛya ñʋndɩnaa mabɩ pa-laŋga taa mabʋ mbʋ nɛ pakpaɣ pa-tɩ pɛcɛlɛ tʋmɩyɛ cɛlʋʋ mbʋ yɔ, nɛ m̀ba ḿba petisaa se afrika wɩsɩ ɖɩdʋyɛ taa ɖama taa sʋʋ nɛ lɩʋ lɩmaɣzɩyɛ kɛ lɩmaɣzɩyɛ kɩbanɖɛ yɔ, pa-tɩŋɛ payɩ po-ɖoŋ taa. 

Kideŋ ́́hɔɔlʋʋ ŋ́gʋ kɩ-taa, ñaɖɩŋ hɔ̀yʋʋ wiɖiiwiɖii. CEDEAO caɣ se laŋhɛzɩyɛ yɔɔ’lɛ, kɩtɩŋɩɣna nʋmaŋ naadozo yɔɔ: ñaɖɩŋ nʋmaŋ kaɣʋ lɛɣtʋ, laŋhɛzɩyɛ yɔɔ kandayʋʋ nɛ laŋhɛzɩyɛ kɔnaʋ nɛ ɖoŋ ɖenɖe pɩɩcɔʋ kpem yɔ. Wondu cabɩ haɣna waɖɛ se kɩtɩŋɩ nʋmaŋ ɩnɩ ɩ-niidozo: pɩnaɣ 1999 taa tɔm tɩm takayaɣ ŋga kɔyɔɔdʋʋ yoŋ nʋmaŋ ɖɩɣʋ, ɩ-hɛtʋʋ nʋmaŋ tɩŋʋʋ nɛ i-loluu tɔm yɔ, pɩnaɣ 2001 taa tɔm t́́́́́́́́́́́ɩm kusuyum takayaɣ ŋga kɔsɔzɩ demokrasii nɛ komina ɛjaɖɛ camɩyɛ ɖɔkʋʋ tɔm yɔ, pɩnaɣ 2008 taa CEDEAO tisi yoŋ nʋmaŋ kaɣʋ tɔm ndʋ tɩ-yɔɔ yɔ, nɛ pɩnaɣ 2003 taa tɔm-tɩm takayaɣ ŋga kɔyɔɔdʋʋ wɩlʋʋ nɛ kpɛlɛkʋʋ pɔ-tɔm yɔ. CEDEAO ñɔwa nɛ kɩ-kajalaɣ pɩnzɩ 37 nzɩ sɩɖɛwa yɔ, nɛ pɩkɩlɩna kajalaɣ pɩnzɩ 20 taa, kɩlɩzɩ polí́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́́tikinaa mba, kisiɣ ñʋʋ tɔm ndɩ ndɩ ndʋ, kʋɖʋ aɖaŋnaa mba, nɛ kʋɖʋ kʋ-nɔɔ ɖenɖe ɖenɖe payɩ yɔ, siɣsiɣ  nɛ kiimuluuwondu tʋnɛ, tɩ-nʋmaʋ taa kɩɖɔma. Mbʋ yebina nɛ ɖenɖe ɖenɖe ɛyaa, samasɩ, haɖaa, ɛjaɖɛ kʋɖʋmɖɛ taa ñɩmba yaa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ lɛɛɖɛ papama ɖama nɛ ɛsɛ yɔ, po-loluu takɩlɩ labʋ kaɖɛ.

Ajɛya nɛ kewiyisi ñʋndɩnaa ɖʋ mbʋ mbʋ se pɩsɩna siɣsiɣ tʋma, laŋhɛzɩyɛ nɛ ɖiɣɖiɣ caɣʋ yɔ, pɩ-taa nabʋyʋ yɔ CEDEAO taa paɣtʋ lɩzʋʋ pɩlʋʋ, tɔm hʋʋtɩŋ nɛ you kalɩɩnale sɔɔjanaa. 

Yee paa pɩkɛna toovenim se mbʋ mbʋ pɩwɛ sɔnɔ nɛ pɩkɛna laŋhɛzɩyɛ yɔɔ maɣzʋʋ wondu yɔ, yoŋ kaʋ kaɣʋ, ɩ-hɛzʋʋ nɛ i-loluu nɛ ɩ-lʋbɩnaʋ, pɩtɩŋɛ pɩkɛ pʋyʋ kɩbanʋ yɔ, ɖama taa sʋʋ nɛ lɩʋ lʋʋlʋʋ mbʋ kɩfam yɔ, pʋpɔzʋʋ se kaca nɛ kaca lɛ, patɩm-pʋ, pesiɣti lakasɩ, nɛ paɖʋ aɖaŋnaa kɩfama nɛ pɩɖaɣnɩ wazʋʋ pɩkɩlɩ. Pɩ-nʋmaʋ taa patam nɔɔ se lɔŋwɩlʋʋ nɛ lɔŋwɩlʋʋ tʋmɩyɛ labɩnaʋ pɛkɛ laŋhɛzɩyɛ ɛɛwɛɛ tam Afrika wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa. 
 
Pɩ-taa tɩɩwɛ nɩʋ yee ŋmaɣzɩna ñɛ-sɩyɛ yɔ, ŋnaɣ se lɛŋ tɩnaa (evebiya nɛ pɛlaa) ɖɔ pɩŋŋ. Nɛ pɩwɛɛ se paka lɛŋ tɩnaa mba pa-ñʋŋ taa ɖeu nɛ pátɩŋɩna sukuli wɩlʋʋ yɔɔ nɛ panɩɩ laŋhɛzɩyɛ yɔɔ maɣzʋʋ tam tɔm. 
Pʋ-yɔɔ CEDEAO ma kɩlabɩm taa nɩʋ wɩlʋʋ takayaɣ, kawazɩɣ wɩlɩyaa wɩlɩyʋ halɩñɩnʋ nɛ abalɩñɩnʋ, nɛ kɩ-ɛgbaɣdɩnaa ɖʋ-kʋ nesi. Paba taa nabɛyɛ yɔ UNESCO-BREDA ŋgʋ ki-kpelaɣ wɛ Dakar yɔ nɛ Afrika huu pankɩ (BAD). 

Pɩnaɣ 2006 kpalaahoye pazɩ lʋʋ. Ɛyaa cɔ Afrika hɔɔlʋʋ ŋgʋ kɩ-taa se panɩɩ ɛyaa nɔsɩ taa. CEDEAO hɔɔlʋʋ taa Laŋhɛzɩyɛ tɔm taa karɩsɩ kasɩma pʋ-yɔɔwaa nɛ UNESCO taa ñɩmba paba ñɔsɔzɩ pa-tɩlɩtʋ nɛ 
Wɩlʋʋ takayaɣ kanɛ kɛkɛ laŋhɛzɩyɛ loluu tɩnaa pʋyʋ sɔsɔ Afrika wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa.

Takayaɣ taa wɛ wɩlʋʋ tindima lʋbɛ (7) nɛ a-tɔm taɣna : laŋhɛzɩyɛ yɔɔ maɣzʋʋ tam nɛ Kuyoziŋ nɩmaŋ ɖɩɣʋ nɛ ɩ-hɛzʋʋ;  Ɛyʋ waɖɛ; Tɛbaɣwɛtʋ nɛ Ɛjaɖɛ tʋ; Demokrasii nɛ komina ɛjaɖɛ camɩyɛ ɖɔkʋʋ; Hɑlɩtʋ nɛ ɑbɑlɩtʋ pa-kɩmɑŋ tɔm nɛ Huuu ; Samaɣ alaafɩya, tɛtʋ nɛ tɩ-yɔɔ ñɩm nɛ huuu leɖuu; nɛ ɖama taa sʋʋ nɛ lɩʋ. Paa wɩlʋʋ tindimiye nɖɩ lɛ, ɖɩ-taa wɛ Kɩkpɛlɛkɩtʋ nɛ paa Kɩkpɛlɛkɩtʋ ndʋ lɛ, tɩ-taa wɛ kanɖaʋ mabʋ, takayɩsɩ nzɩ sɩ-taa ɛyʋ pɩzɩɣ ɛkalɩ nɛ ɛtasɩ pɩ-taa nɩʋ yɔ, kaɖʋ́sɩ sɔsɔsɩ nzɩ sɩwɩlɩɣ wɩlɩyʋ nʋmaʋ yɔ, cɔlʋʋ kpatanaa mba wɩlɩyʋ pɩzɩɣ ɛpɩsɩ-wɛ ɛzɩ ɛsɔɔlʋʋ yɔ nɛ pʋmʋna yaa pʋɖʋzɩna wɩlʋʋ wondu ndʋ tɩwɛ ɛ-ɛjaɖɛ taa yɔ colo. Ɖɔɖɔ’lɛ, wɩlɩyaa wɩlʋʋ takayaɣ ŋga, ka-tʋmɩyɛ labɩnɩyʋ pɩzɩɣ ɛtɩŋɩna kɔ-yɔɔ ɛzɩ ɛsɔɔlʋʋ yɔ, ɛwɩlɩna wɩlɩyaa mba pawɩlɩɣ sukulina maɣmaɣ taa yaa pana ñaɣʋ sukulina taa yɔ, paa sukuli ɖaŋ ŋgʋ kɩ-taa pawɩlɩɣ. 

Wɩlʋʋ takayaɣ kaɖʋ́wa yeli’lɛ se kawɩlɩ wɩlɩya sakɩyɛ CEDEAO taa nɛ pɛwɛɛna wɩlʋʋ tɩlɩtʋ siŋŋ, ɛlɛ, pɛ-wɛtʋ taa ɛwɩlɩ ɖɔɖɔ se koobiye sɔɔlɩm, lakasɩ kɩbanzɩ yɔɔ ɖɔm nɛ pɔ-ɖɔnɛ taa’lɛ, laŋhɛzɩyɛ tɔm yɔɔ pekpeetiɣ. Pɩkpɛndɩna ɖama kàtʋʋ nɛ caɣ ɖɩcaɣ nɛ ñaɖʋʋ ɛtaawɛɛ.

Ḿbʋ ɖɩcaɣ se CEDEAO taa wɩlʋʋ takayaɣ kanɛyɔ laŋhɛzɩyɛ yɔɔ maɣzʋʋ tam, Ɛyʋ waɖɛ, Ɛjaɖɛ tʋ; Demokrasii nɛ komina ɛjaɖɛ camɩyɛ ɖɔkʋʋ pɔ-yɔɔ’lɛ, wɩlɩyaa wɩlɩyaa tikaɣ sɔsɔa ɩsɩm-kɛ nɛ pɩha nɩmaɑʋ nɛ Ajɛya wena atatɩɩwɛnɩda wɩlʋʋ lɩmaɣza ana yɔ, akpaɣ-yɛ asɩɩna a-tɩ, nɛ wena alɛ tɛma-yɛ wɛnaʋ yɔ, asiɣti ɖenɖe pʋmʋnaa yɔ yaa asuyi mbʋ pɩtaawɛ pɛ-tɛ yɔ.




#Article 15: Afrika kɩkpɛdʊʊ tɛ tɔm (Histoire de l'Afrique subsaharienne) (382 words)


Sahara nɛ Hadɛ Afrika ɛjaɖɛ (yaa Afrika kɩkpɛdʊʊ), yaa ɛyaa kɩkpɛdaa tɛ ɛjaɖɛ pɩkɛ Afrika kedeŋga tɛ walanzɩ kɛ Sahara nɛ hadɛ yɔɔ kiŋ nɛ pɩtɛyɩ pɩlɩna ɖɩjaɣyɛ kpɛlɛkʊʊ cɔlɔ nɛ ɛsakuliye nɛ kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩ cɔlɔ nɛ lɛɣtʊ kpɛlɛkʊʊ cɔlɔ kɛ hayi yɔɔ ajɛyɛ taa pɩtɩŋna ɛjaɖɛ wɛtʊ ɖoŋ ndʊ yɔɔ kɛ sʊŋgaɣ lakʊ sɔsɔʊ ɛjaɖɛ taa. 

Kedeŋga ŋga kɛ-tɛ ajɛyaa kpɛnda 48 (pɩtamna ajɛyɛ wenaa lɩm cɔyɛ nɛ pɩ-taa yɔ). Sahara nɛ Haɖɛ yɔɔ Afrika ɛjaɖɛ ɛyaa kaatalɩ miiliiyɔɔ naa 936 pɩnaɣ 2013 taa, pɩtɛ kɩgalʊʊ ŋgʊ kɩwɩlɩ se ɛyaa kaɣ talɩɣ miiliyari naa 1,5 pɩnaɣ 2050 taa.
 
Paa ajɛyaa a-naa awɛna tɔsʊʊ huu pʊɖɔɔ, ɛlɛ Sahara nɛ haɖɛ Afrika tɛ ajɛyaa a-naa awɛ tanɩm taa nɛ awɛ kʊñɔŋ taa tam. Tɔnʊʊ taa alaafɩya hɔɔlʊʊ taa lɛ, awɛna ñɔɔsɩ tɛ cɛʊtʊ nɛ siida nɛ pɩyaa cikpesi tɛ sɩm nɛ pɛfɛyɩ ɖoŋ alaafɩya hɔɔlʊʊ taa. Paa pɛcɛɛ patɩ nɛ sukuli wayɩ wayɩ wɛɣɛ a-nɛ a-taa kɔyɔ, evebiyaa miiliiyɔɔ naa sakɩyɛ kɔzɩ kɔzɩ halʊpiyaa fɛyɩna sukuli lɔŋ kajalaɣ ñɩŋ.
  
Pɛtɛyɩ Sahara nɛ hadɛ Afrika kedeŋga ageetaa naanza. Paya-yɛ hɩlaa a-nɛyɔ, Afrika nɛ Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ nɛ Afrika nɛ Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ nɛ Afrika hɛkʊ nɛ hɛkʊ nɛ Afrika nɛ hadɛ yɔɔ. Sahara nɛ hadɛ Afrika payaɣ ɖɔɖɔ se Afrika kɩkpɛdʊʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛyaa mba pɛwɛ ɛjaɖɛ ndɩ ɖɩ-taa yɔ pɛwɛna tomnaɣ kɩkpɛdaɣ. Ɛlɛ, Afrika nɛ Hayi kiŋ ɛyaa fɛyɩna tomnaɣ kɩkpɛdaɣ nɛ payaɣ kʊkʊ se Afrika kʊlʊmʊ. Ɛyaa po-tomnasɩ hʊlʊma (Arabɩ ɛyaa nɛ Bɛrɩbɛrɩ ɛyaa nɛ Egipiti ɛyaa).
 
Ɛyaa kɩkpɛda tɛ ɛjaɖɛ ndɩ ɖɩyaɣ se Afrika kedeŋga mbʊ yɔ ɖɩ-taa peeɖe tɛtʊ sɔsɔtʊ natʊyʊ taa paapɩzɩɣ pakalɩ ɛyaa pɩtalɩ miiliiyɔɔ kʊɖʊmʊ halɩ pɩtalɩ pɩnzɩ hiŋ loɖo ɛlɛ ɖeɖe nɛ sɔnɔ lɛ papɩzɩ pakalɩ ɛyaa pɩtalɩ miiliiyɔɔ naa hiŋ natozo pɩnaɣ 2010 taa. Pɩkɛ ɛjaɖɛ ndɩ piyaa cikpesi tɛ sɩm tɔya yɔ yaa kɩlɩ ɖɔʊ yɔ (kudoku yɔɔ lɛ piyaa 121 sɩkɩ ŋgʊ ajɛyaa weewe ñɩna tɛ kudoku yɔ lɛ piyaa 7 sɩkɩna). 

Pɩtɛ kɩgalʊʊ ŋgʊ kɩpasa pɩnzɩ 1990 nɛ 2010 pɛ-hɛkʊ taa ajɛyɛ a-naa a-taa ɛlɛ Soomaalii nɛ  Simbaabuwee nɛ Kameruni ajɛyɛ fɛyɩ pɩ-taa. Ajɛyɛ nanza ɖɩna a-tɩ cɛyɩɣ Matakasɩkarɩ nɛ Liibeeriya nɛ Eritire nɛ Malaawi se alɩɩ kʊñɔŋ ŋgʊ kɩ-taa. Tɔm ndʊ tɩkɛ ajɛyɛ kɩkpɛndʊʊ lɩmaɣzɩyɛ pɩnaɣ 2000 se pɩsa nɛ palʊbɩna kʊñɔndʊtʊ ajɛyɛ kpanɛ nɔɔnɔ ŋkɔ ntalɩ pɩnaɣ 2015 alɩwaatʊ taa.




#Article 16: Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ taa kujomiŋ (134 words)


Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɩŋgamɩŋ kɛna kujomiŋ sɔsɔŋ weyi ɛhɛ Afrika hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa nɛ ɛpɩlɩ ɖama pɩlaɣɣ nɛ pɩtalɩ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa yɔ. Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kujomiŋ ɛnɛ ɛkpaɣna ɛzɩ tɛtʊ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa kejeɣa  5° hayʊ kiŋ yɔ nɛ pɩtalɩ ɛzɩ 15° hadɛ kiŋ yɔ.

Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kujomiŋ taa sɔsɔŋ kɔyɔ: Fikitoriya Kujomuu, kujomuu kʊnɛ, ŋgʊ lɛ naalɛ ñɩŋgʊ kedeŋa kpeekpe taa lɩŋgamɩŋ weyi ɛkɩlɩ walanzɩ yɔ; Tanganika kujomuu, kʊkʊ lɛ keteŋa kpeekpe taa naalɛ ñɩŋgʊ ɖɔɖɔ kujomiŋ weyi ɛlɛ kɩlɩ liŋguu yɔ. Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kujomiŋ ɛnɛ ɛfɛyɩ kpayɩ kpayɩ mbʊ pʊyɔɔ yɔ Fikitoriya Kujomuu, Albert nɛ Edouard kujomiŋ ɖeke kpeŋna nɛ ɛfalɩɣ Niili Pɔɔ kʊlʊmaɣ taa. Pɛtɛkpɛndɩna Rukwa kujomuu nɛ Moero ñɩŋ. 

Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɩŋgamɩŋ nɛ ɛ-tɛ kilomɛtanaa nabʊlɛ taa kɔ yɔ: 




#Article 17: Afrɩka caanaʋ tɔm (325 words)


Mbʋ pɩɩlaba Afrɩka taa payɩ, kpaɣ ɖooo caanaʋ nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩnɩ sɔnɔ nɛ pɩɖɛɛ yɔ payaɣ se Afrɩka caanaʋ tɔm. Room n̄ɩma n̄aakpaɣ Afrɩka tɛtʋ nɛ tɩ-hayi kiŋ hɔɔlʋʋ ɖeɖe nɛ payaa se Afrɩka. Pʋwayɩ yɔ paya tɛtʋ ńdʋ tɩtɩŋa se Afrɩka. Ɛsɔ halɩn̄ɩnʋ nɔɔyʋ payawaɣ se Ifri. Ɛnʋʋ Afrɩka n̄ɩma n̄aakpaɣa se pɛ-ɛsɔ. Ɛkɛ Bɛɛrɩbɛɛrɩ n̄ɩma ɛsɔ halɩn̄ɩnʋ.

Paa pɩɩla ɛzɩma yɔ, Afrɩka wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa ɛyʋ lɛɣ wɛʋ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ. Ɛwɛʋ yɔ, pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ miiliyɔɔ waa 2,5 mbʋ yɔ. Pʋwayɩ lɛ, ɛyaa ɖɔʋ nɛ pɔɖɔʋ halɩ nɛ pɔkɔɔ pawadɩ Afrɩka tɛtʋ tɩŋa yɔɔ. Pʋcɔ nɛ caanaʋ tɔm paɣzɩ lɛ, lɩŋgamɩŋ sɔsɔŋ nɩɩyɛ kɛwɛ ɛjaɖɛ ńɖɩ payaɣ lɛɛlɛyɔ se sahara yɔ. Pʋwayɩ lɛ, Sahara pɩsɩ kan̄ɩmbusuu ɛjaɖɛ. Sahara ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩtɛyɩna Afrɩka tɛtʋ hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ naalɛ. Sahara nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa ajɛya nɛ Sahara nɛ hadɛ kiŋ hɔɔlʋʋ taa n̄ɩna. Afrɩka nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa caanaʋ tɔm nɩɣzɩna Mediterrannée teŋgu caanaʋ tɔm. Ajɛya wena alɛ n̄ɛwɛ Sahara nɛ pɩtɛɛ hɔɔlʋʋ taa yɔ, alɛ tɔm n̄ɛwɛɛ. 

Ɖɔɖɔ ɛzɩ kedeŋa kpeekpe naʋ lɛɣzɩtʋ sɔsɔtʋ naadozo  mbʋ payaɣ se tɛkɩniiki yɔ pʋ-nʋmɔʋ taa yɔ, ḿbʋ ɖɔɖɔ Afrɩka caanaʋ tɔm naa. Lɛɣzɩtʋ ńdʋ tiyeba nɛ ɛyʋ wezuu caɣʋ ɖɔɖɔ lɛɣzɩ pɩdɩɩfɛyɩ. 

Afrɩka nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa samaɣ ŋga payaɣ se Perbemba (Bèrberes) yɔ kɛwɛɛ. Ɛyaa mba payaɣ se Fenisiyemba (Phénéciens) yɔ pɛlɛɣna kpacayʋʋ Perbemba. Paba wayɩ lɛ, Tuniizii ɛjaɖɛ taa n̄ɩma n̄akpacayɩ-wɛ. Pʋwayɩ lɛ, Room n̄ɩma nɛ Arabʋ n̄ɩma kpacayɩna-wɛ. Sɔnɔdaa mbʋ yɔ, Afrɩka nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa malɩŋ kɩla ɖɔʋ. Anasaayɩnaa n̄azɩ Afrɩka nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa ajɛya ɖɔɖɔ.

Sahara nɛ pɩtɛɛ kiŋ hɔɔlʋʋ taa ajɛya taa n̄ɩma n̄aɖʋ kewiyisi ndɩ ndɩ. Pʋwayɩ lɛ, kewiyisi ńzɩ sɩ-taa sakɩyɛ sʋʋ malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ŋgbɛyɛ taa. Tobo se Afrɩka ajɛya kɛwɛ yomiye taa nɛ pʋcɔ pazɩ pazɩ alɛɛ yomiye ńɖɩ ɖɩ-taa nɛ awɛɛ a-tɩ yɔɔ lɛɛlɛyɔ. Kpaɣ pɩnaɣ 1910 nɛ puwolo pɩnaɣ 1975 taa Afrɩka ajɛya lʋba nɛ alɩɩ yomiye taa.

 




#Article 18: Afrɩka tɛtʊ tɔm (384 words)


Mbʋ pɩɩlaba Afrɩka taa payɩ, kpaɣ ɖooo caanaʋ nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩnɩ sɔnɔ nɛ pɩɖɛɛ yɔ, payaɣ se Afrɩka caanaʋ tɔm. Roma n̄ɩma n̄aakpaɣ Afrɩka tɛtʋ nɛ tɩ-hayi kiŋ hɔɔlʋʋ ɖeɖe nɛ payaa se Afrɩka. Pʋwayɩ yɔ paya tɛtʋ ńdʋ tɩtɩŋa se Afrɩka. Ɛsɔ halɩn̄ɩnʋ nɔɔyʋ payawaɣ-ɩ se Ifri. Ɛnʋʋ Afrɩka n̄ɩma n̄aakpaɣa se pɛ-ɛsɔ. Ɛkɛ Bɛɛrɩbɛɛrɩ n̄ɩma ɛsɔ halɩn̄ɩnʋ.

Paa pɩɩla ɛzɩma yɔ, Afrɩka wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa ɛyʋ lɛɣ wɛʋ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ. Ɛwɛʋ yɔ, pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ miiliyɔɔ waa 2,5 mbʋ yɔ. Pʋwayɩ lɛ, ɛyaa ɖɔʋ nɛ pɔɖɔʋ halɩ nɛ pɔkɔɔ pawadɩ Afrɩka tɛtʋ tɩŋa yɔɔ. Pʋcɔ nɛ caanaʋ tɔm paɣzɩ lɛ, lɩŋgamɩŋ sɔsɔŋ nɩɩyɛ kɛwɛ ɛjaɖɛ ńɖɩ payaɣ lɛɛlɛyɔ se sahara yɔ. Pʋwayɩ lɛ, sahara pɩsɩ kan̄ɩmbusuu ɛjaɖɛ. Sahara ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩtɛyɩna Afrɩka tɛtʋ hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ naalɛ. Sahara nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa ajɛya nɛ Sahara nɛ hadɛ kiŋ hɔɔlʋʋ taa n̄ɩna. Afrɩka nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa caanaʋ tɔm nɩɣzɩna Meediteeranii teŋgu caanaʋ tɔm. Ajɛya wena alɛ n̄ɛwɛ Sahara nɛ pɩ-tɛɛ hɔɔlʋʋ taa yɔ, alɛ tɔm n̄ɛwɛɛ. 

Ɖɔɖɔ ɛzɩ kedeŋa kpeekpe naʋ lɛɣzɩtʋ sɔsɔtʋ naadozo  mbʋ payaɣ se tɛkɩniiki yɔ pʋ-nʋmɔʋ taa yɔ, ḿbʋ ɖɔɖɔ Afrɩka caanaʋ tɔm nawa. Lɛɣzɩtʋ ńdʋ tiyeba nɛ ɛyʋ wezuu caɣʋ ɖɔɖɔ lɛɣzɩ pɩdɩɩfɛyɩ. 

Afrɩka nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa samaɣ ŋga payaɣ se Pɛɛrɩbɛɛrɩwaa (Berbères) yɔ kɛwɛɛ. Ɛyaa mba payaɣ se Phéniciens waa yɔ pɛlɛɣna kpacayɩɣ Pɛɛrɩbɛɛrwaa. Paba wayɩ lɛ, Tunisii ɛjaɖɛ taa n̄ɩma n̄akpacayɩ-wɛ. Pʋwayɩ lɛ, Rooma n̄ɩma nɛ Arabʋ n̄ɩma kpacayɩna-wɛ. Sɔnɔdaa mbʋyɔ, Afrɩka nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa malɩŋ kɩla ɖɔʋ. Anasaayɩnaa n̄azɩ Afrɩka nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa ajɛya ɖɔɖɔ.

Afrɩka « Sub-saharienne» ajɛya n̄ɔwa nɛ awɛɛna kewiyasɩ ndɩ ndɩ. Ɛlɛ, pɩkɔma kpaɖɩŋ VII taa lɛ, Aaraabʊ ajɛyɛ sʊna a-Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ ajɛya ana a-taa nɛ pɩlɛɣzɩ pe-wezuu caɣʊ nɛ pɔ-sɔnzɩ pɩdɩɩfɛyɩ. Ajɛya sɔsɔna nazɩ Afrɩka ajɛya pɩdɩɩfɛyɩ. Kpaɣ pɩnzɩ 1910 nɛ ŋwolo ŋsɩɩna pɩnzɩ 1975 taa Afrɩka ajɛya lʊba nɛ alɩɩ kʊhʊlʊm yomiye taa nɛ piyele awɛɛ a-tɩ yɔɔ. 

Sahara nɛ pɩtɛɛ kiŋ hɔɔlʋʋ taa ajɛya taa n̄ɩma n̄aɖʋ kewiyisi ndɩ ndɩ. Pʋwayɩ lɛ, kewiyisi ńzɩ sɩ-taa sakɩyɛ sʋʋ malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ŋgbɛyɛ taa. Tobo se Afrɩka ajɛya kɛwɛ yomiye taa nɛ pʋcɔ pazɩ pazɩ alɛɛ yomiye ńɖɩ ɖɩ-taa nɛ awɛɛ a-tɩ yɔɔ lɛɛlɛyɔ. Kpaɣ pɩnaɣ 1910 nɛ puwolo pɩnaɣ 1975 taa Afrɩka ajɛya lʋba nɛ alɩɩ yomiye taa.




#Article 19: Afrɩka tɛtʋ wandamm (379 words)


Afrɩka kɛ tɛtʋ wandamm. Ajɛya nɩɩnʋwa nɛ kagbaanzɩ wɛna Afrɩka tɛtʋ wandamm taa. 

Yee pɛtɛyɩ kedeŋa kpeekpe tɛtʋ hɔɔlɩŋ mɩnʋʋ kɔyɔ, Afrɩka tɛtʋ wandamm kɛ hɔɔlɩŋ loɖo. Ɛlɛ, yee pɩkpɛndɩna hɔɔlɩŋ weyi lɩm wɛ ɛ-taa payɩ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ nɛ pɛtɛyɩ kedeŋa hɔɔlɩ mɩnʋʋ kɔyɔ, Afrɩka tɛtʋ wandamm kɛ hɔɔlɩŋ nɩɩlɛ (20). Yee pɩkpɛndɩna Afrɩka tɛ tɛtʋ cikpetu ndɩ ndɩ ndʋ lɩm cɔ-tʋ kontiko nɛ pɩta yɔ, Afrɩka walanzɩ kɛ 30 415 873 km2. 

Kedeŋa kpeekpe tɛtʋ wandamm waa naalɛ ɖeke kɩlɩna walʋʋ Afrɩka tɛtʋ wandamm. Afrɩka ɛyaa ñʋʋ kɛ miiliyaarɩ waa 1,2 nɛ pɩɖɛɛ pʋ-yɔɔ. Kedeŋa kpeekpe ɛyaa ɖɔʋ nʋmɔʋ taa lɛ, Aazii tɛtʋ wandamm kɩlɩna. Tɩ-wayɩ lɛ, Afrɩka tɛtʋ wandamm tɩŋna ɛyaa ɖɔʋ hɔɔlʋʋ taa. Pɩnaɣ 2016 taa, kedeŋa kpeekpe ɛyaa mɩnʋʋ yɔɔ lɛ, ɛyaa 16,4 wɛ Afrɩka tɛtʋ wandamm taa.

Afrɩka nɛ hayi kiŋ lɛ, ɖɩnaɣ Meditɛɛranee teŋu nɛ Suwɛɛzɩ hɛŋa. Afrɩka nɛ hayi kiŋ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa lɛ, ɖɩnaɣ teŋu kɩsɛmʋʋ. Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa lɛ, ɖɩna Ɛɛdɩ lɩŋamʋʋ. Wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa lɛ, ɖɩna Atɩlantiki teŋgu.

Mbʋ payaɣ se ekuwatɛɛrɩ yɔ, pɩtɩŋna Afrɩka tɛtʋ wandamm hɛkʋ taa. Afrɩka tɛtʋ wandamm taa lɛ, hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ taa wɛ niikaɣ fɩnɩnɩ, hɔɔlɩŋ lɛɛŋ lɛ niikaɣ maɣna. Hɔɔlɩŋ lɛɛŋ ɖɔɖɔ lɛ, soŋaɣ wɛɛ pɩdɩɩfɛyɩ nɛ hɔɔlɩŋ lɛɛŋ lɛ, soŋaɣ maɣna. 

Tɛʋ ɛɛnɩɣ ɖoŋ ɖoŋ Afrɩka tɛtʋ wandamm taa. Afrɩka hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ taa lɛ, tɛʋ nɩɣ pɩnaɣ mpilim taa fenasɩ loɖo ɖeke. Hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa lɛ, tɛʋ pɩzɩɣ kɩnɩɩ pɩtalɩ fanasɩ lutozo yaa hiu mbʋ yɔ pɩnaɣ taa. 

Yee pɛtɛyɩ Afrɩka tɛtʋ wandamm hɔɔlɩŋ mɩnʋʋ kɔyɔ, hɔɔlɩŋ nɩɩnʋwa nɛ hiu (60) tɛtʋ fɛyɩ mʋzʋŋ, pʋ-tɔbʋʋ se hɔɔlɩŋ ɛnʋ ɛwɛ wɩlɩŋ. Tɔɔnasɩ ɛɛlakɩ camɩyɛ hɔɔlɩŋ ɛnʋ ɛ-taa. Paa mbʋ yɔ, Afrɩka tɛtʋ wɛ mʋzʋŋ sakɩyɛ. 

Afrɩka tɛtʋ wandamm wɛna tɛtɛɛ ñɩm pɩdɩɩfɛyɩ. Mbʋ yebina Anasaayɩ naa huyuu-tʋ ɛzɩ hasɩ huyuu nandʋ yɔ. Halɩ pakʋma Afrɩka tɛtʋ hɩɖɛ se « Koboyaɣ tɛtʋ ». Laŋ sɔsɔŋ ndɩ ndɩ wɛ Afrɩka tɛtʋ wandamm taa. Ɛlɛ, tɩŋ tim nɛ tɩŋ kɩɩsɔʋ yeba nɛ laŋ paɣzɩ pasʋʋ pazɩ pazɩ Afrɩka tɛtʋ taa.

Ñɩnɩyaa sɔsaa sakɩyɛ tɔŋ se Afrɩka tɛtʋ wandamm taa ɛyʋ calɩ wɛʋ nɛ pʋcɔ ɛyaa kɔɔ pɔtɔyɩ nɛ posu kedeŋa kpeekpe. Pɔtɔma se, ɛyʋ calɩʋ wɛʋ Afrɩka tɛtʋ wandamm taa yɔ, pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ mɩnɩŋ naalɛ mbʋ yɔ.




#Article 20: Afʊwanɩ (376 words)


Afʊwanɩ ŋgʊ pahayʊʊ (Avena sativa L.) nabʊyʊ taa payaɣ-kʊ se Afʊwanɩ byzantine kɛ tɩŋ ŋgʊ pɩnzɩ naalɛ wayɩ lɛ, kʊɖʊʊ pee yɔ, kɩ-tɛ nɛ Avena, tɩŋ weyi ɛɖʊ ñʊŋ yaa lɔtʊ yɔ ɛ-tɛ tɩmʊʊ liɖe taa, nɛ pahayʊʊ-kʊ ɛzɩ mʊlʊm pee tɩŋ yaa kpɩna hatʊ ndʊ pɛsɛtʊʊ nɛ lɛŋ yɔ, kʊɔñɔʊ lɛ, kɩ-tɛ ho wɛ nɛkɛ nɛkɛ nɛ pɩwɛ leleŋ nɛ lakʊ taa kpɩna tɩŋga sɔɔlɩ-yɛ. kɩwɛ mʊlʊm pee tɩŋ weyi ɛkɛ kesi yɔ ɛ-taa nɛ palakɩnɛ-yɛ tʊmɩyɛ kajalaɣ taa kɛ kpɩna tɔɔnaɣ nɔmɔʊ taa (kɔzɩ kɔzɩ kpɩnaa naŋgbanzɩ naanza nzɩ sɩtɛmna cɩkpalʊʊ kʊyʊmʊʊ yɔ).
   

Afʊwanɩ ŋgʊ payaɣ Avena kɩtaa wɛ ɖɔɖɔ afʊwanɩ ŋgʊ pahayʊʊ yɔ pɔɖɔɔ nɛ pɛwɛ ndɩ ndɩ kɔzɩ kɔzɩ Avena fatua, folle afʊwanɩ adventice haɖaaŋ sɔsɔɔŋ. Afʊwanɩ tɛ hɛtʊ taa wɛ abalɩtʊ nɛ halɩtʊ kpakpa nɛ heelim kpakʊʊ nɛ habalɩtʊ nɛ pawokina halɩtʊ cɔlɔ. Kɩtɛ ñɔʊ taa lɛ, kɩwɛna hayʊʊ ɛgbam kɛ ɖaʊ lɔɔ nakʊyʊ yɔ nɛ kɩ-ɖalakɩŋ maɣna sɛŋtɩmɛta naa 25 ŋtalɩ 150 mbʊ yɔ nɛ kɩyɔɔ pɔŋ wɛ ɖama taa. Kɩhatʊ yɔ fɛyɩ hʊndʊʊ ɛlɛ tɩɖalɩɣ, tɩwɛ ɖɔfɩɩ nɛ tɩwalanzɩ maɣna miliimɛtaa naa 2 ŋtalɩ 10 nɛ tɩcɔlʊʊ ɖama taa kɛ ɖaʊ yɔ.

      
Afʊwanɩ kɛ tɩŋ kʊdɔm wɛ ɖoŋ yɔ nɛ pʊdamʊna se pɔsɔ-kʊ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa fɛyɩ mʊzʊŋ yɔ yaa paapɩzɩɣ se paɖʊ peeɖe huɖe yaa anasaayɩ huɖe yɔ. Ɖɔɖɔ lɛ, kɩɩlakɩ ɖenɖe lɩ pɩzɩɣ se pɩwadɩ kʊyɔɔ yɔ yaa ɖenɖe piliki-kʊ yɔ. Paahayʊʊ-kʊ ɖenɖe lɩm wadɩ yɔ nɛ ɖenɖe tɛtʊ kɩlɩ yuŋ nɛ piyeki nɛ piliki-kʊ. Kɩɩlakɩ ɖɔɖɔ ɖenɖe kusoŋtuu wɛ tam yɔ, ɛzɩ ɖenɖe tɩŋ kɩlɩ ɖɔʊ yɔ.
 

 
Ɖɩcɔna kedeŋga kpeekpe yɔ kɔyɔ ɖinaɣ se afʊwanɩ haɖaʊ pasaa kpaɣ wayɩ wayɩ pɩnzɩ 50. Pʊtʊwaa kpaɣ miiliyɔɔ naa tɔɔnɩ naa 50 pɩnzɩ 1960 alɩwaatʊ taa ŋtalɩ miiliyɔɔ naa tɔɔnɩ naa 20 pɩnaɣ 2010 taa. Afʊwanɩ tatasɩ kɩkɛ kpɩna tɛ tɔɔna kɩpaŋga mbʊ pʊyɔɔ yɔ samɩla nɛ ɔrɩgɩ lɛɛzɩ koloniyedaa.

Ajɛyɛ wena a-taa nikaɣ wɛ nɛ hayɩm wala yɔ a-taa kɛ afʊwanɩ haɖaʊ cɛyaa siŋ kedeŋga taa. Kedeŋga kpeekpe taa lɛ, Kanada ɛjaɖɛ kajalaɣ ɛjaɖɛ ndɩ ɖɩyekɩɣ nɛ polɩŋ taa (tɔɔnɩ naa miiliyɔɔ naa 2,1) nɛ Etaazuuni ñɛkɛnɛ kajalaɣ taa poliŋ taa mʊyʊʊ. Afʊwanɩ pee tɛ ŋgʊ palaka-kʊ nɛ tʊmɩyɛ nɛ paɖʊʊ kpaŋnaŋ mbʊ yɔ kɩwɛna setuu tɛ ɖoŋ nɛ pisetuu kpɩna. Kɩtɛ ɖoŋ wazaɣ tatalɩ pilee yaa ɔrɩgɩ.




#Article 21: Agatha Christie (241 words)


Payaɣ Ɖoɖoo Agatha Christie ɖɔɖɔ se Agatha Mary Clarissa Miller. Ɖoɖoo Agatha Mary Clarissa Miller ɛnɛ, ɛkɛ halʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ ɛ-ɛjaɖɛ taa. Ɖoɖoo ɛnɛ, ɛkɛ Aŋgletɛɛrɩ ɛjaɖɛ taa pɛlɔ. Ɖoɖoo Agatha Mary Clarissa Miller wɛ ñʋʋ taa lɔŋ siŋŋ.

Palʋla-ɩ salaŋ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ kagbanzɩ (15) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1890 n̄ɩŋga taa. Caanaʋ tɔm tɩlɩyaa tɔŋ se patatɩlɩ siŋŋ tɛtʋ ndʋ tɩ-taa palʋlɩ Ɖoɖoo Ɖoɖoo Agatha Mary Clarissa Miller yɔ camɩyɛ. Ɛkɛ n̄amtʋ pɩɣa siŋŋ ɛ-taabalaa nɛ samaɣ ŋga ɛwɛ ka-taa yɔ pɔ-cɔlɔ.

 yɔ.

Ɛkɛ halʋ weyi ɛfɛyɩ felendu yɔ. Ɖoɖoo Agatha Mary Clarissa Miller ɛnɛ, ɛsɩba kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ naalɛ (12) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1976 n̄ɩŋga taa. Patatɩlɩ tɛtʋ ndʋ tɩ-taa ɛsɩba yɔ. Ɛsɩkaɣ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ hiŋ lʋbɛ nɛ loɖo (76).

Ɖoɖoo Agatha Mary kɛkɛ takayɩsɩ maʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛɛkɛ halʋ weyi ɛsɩma ɛ-tʋmɩyɛ labʋ camɩyɛ yɔ. Ɛɛkɛ takayɩsɩ sɩnɖʋ nɔɔyʋ siŋŋ ɖɔɖɔ, pʋ-tɔbʋʋ se, ɛɛkɛ halʋ mɛ-ɛza kulaa nɔɔyʋ. Ɛ-ɛza cɛba nɛ atɛ akuli ɖɔɖɔ.

Ɖoɖoo Agatha Mary Clarissa Miller ma takayasɩ sakɩyɛ pɩlɩɩna ɖiɣɖiɣ caɣʋ paɣtʋ yɔɔ ɖɔm nʋmɔʋ taa. Ɖoɖoo Agatha Mary Clarissa Miller hɩɖɛ sɛ siŋŋ kedeŋa kpeekpe yɔɔ.

Ɛɛkɛ n̄ɩnɩyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ ɖɔɖɔ. Ɖoɖoo ɛnɛ, ɛ-tʋmɩyɛ laba sakɩyɛ leleŋ siŋŋ ɖɔɖɔ ɛzɩ Ɖajaa Hercule Poirot nɛ Ɖoɖoo Miss Marple tʋma kɛdɩnaɣʋ sakɩyɛ yɔ. Ɖoɖoo Agatha Christie takayasɩ nasɩyɛ hɩla yɔ : Le Crime de l'Orient-Express, nɛ Dix petits nègres, nɛ Mort sur le Nil nɛ Le Train de 16h50.




#Article 22: Agɔnta yaa matematiki tɔm pazʋʋ yɔ (113 words)


Akɔnta tɔm pazʋʋ kedeŋga yɔɔ yɔ, pɩtala pɩnzɩ ɛgbaŋ ɛgbaŋ. Kedeŋga ajɛya ndɩndɩ taa pɩpazaa, ɛzɩ Siini, Hɛkʋ-nɛ-hɛkʋ Amerika taa ajɛya taa yɔ. Pɩsɩɩna pɩnzɩmɩnaɣ 17 ñɩŋga (XVIIe siècle) lɛ Akɔnta yaa matematiki sɩmtʋ kaakɛ ɛzɩ aho tɔm nɛ paa ahoye wenɖi kedeŋga hɔɔlʋʋ weŋgu kɩ-taa ’lɛ,  kɩ nɛ kɩ-tɔm. Pɩkpaɣʋna pɩnzɩmɩnaɣ 19 ñɩŋga (XIX siècle), nɛ pɩkɩlɩna pɩnzɩminaɣ 20 ñɩŋga (XX siècle) yɔɔ ñɩnɩyaa laba tʋma pʋ-yɔɔ pʋɖɔɔ nɛ weyi ɛsɩma wendu ’lɛ, ɛlɛ lakɩ se pɩyɛlɩ nɛ pɩtalɩ ɛyaa lalaa. Pʋmbʋ hana ɛyaa lɩmaɣza se matematiki wɛna kʋlɔmɩŋ ndɩndɩ’ɩ sakɩyɛ yɔ, pɩwɛɛ se pekpeɣli kɩ-tɔm hɔɔlɩŋ hɔɔlɩŋ nɛ patʋʋ hɔɔlɩŋ ɩnʋ’ʋ alɩwaatʋ nɛ pɩwɩlɩ se hɔɔlʋʋ kʋnɛ kɩ-tɔm ñɔ alɩwaatʋ tʋnɛ.




#Article 23: Ahʊna kʊnʊŋ (232 words)


Ahʊna kʊnʊŋ (Ahʊna kʊnʊŋ taa: Èʋe ou Èʋegbe) pasɩma-kʊ nɛ kʊkʊnʊŋ maɣmaɣ eʋe taa nɛ pɔyɔɔdʊʊ se [e'βe] yaa Eʋegbe. Kɩ-kɛ gbe taa kpeɣluu kʊnʊŋ Kwa waa tɛ kʊnʊmɩŋ. Ahʊna kʊnʊŋ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ Kana ɛjaɖɛ taa nɛ Kootidiivʊwarɩ ɛjaɖɛ taa nɛ Togo ɛjaɖɛ taa nɛ Peenɛɛ ɛjaɖɛ taa. Kʊyɔɔdɩyaa talɩ ɛyaa miiliyɔɔ waa lʊbɛ nɛ pʊyɔɔ mbʊ yɔ pɩnaɣ 1991 taa. Ɖɔɖɔ ɛzɩ gbe kʊnʊmɩŋ lɛɛŋ Ahʊna yɔɔdaɣ wɛ camɩyɛ.
    
Ahʊna kʊnʊŋ yiiduu paɖooye agɔma nɛ ahʊndʊ yaa Kwa kʊnʊmɩŋ lɛɛŋ ɛzɩ Abbey-ahʊna yaa Abévé yaa ɛwuujɛ nɛ pɩwɩlɩʊ se weyi ɛyɔɔdʊʊ Abé-ahʊna ŋgʊ kɩ-kɛ ki-maɣmaɣ yɔ yiiduu ɛ-tɩ nɛ Fɔŋ (Fɔŋgbɛ). Ɛyaa hɛkʊʊ taa kʊnʊŋ, ŋgʊ ɖɩyaɣ se ahʊna mbʊ yɔ, Loma tɛtʊ sɔsɔtʊ taa pakɩlɩʊʊ-kʊ yɔɔdʊʊ.
     
Ɖɩkpaɣ Afrika kedeŋga yɔ kɔyɔ ahʊna kʊnʊŋ pamana aseɣɖe tɔm takayaasɩ sɩŋ pɩkɔzɩna Diedrich Hermann Westermann tʊma labʊ yɔ. Ɛnʊ weyi ɛlɩza ahʊna tɔm kpoŋ nɛ tɔm tʊʊzʊʊ tʊmɩyɛ nɛ ɖɔɖɔ Gbe kʊnʊmɩŋ lɛɛŋ taa.
 
Kʊnʊmɩŋ kpɛlɛkɩyaa taa lɛɛlaa ɖʊ nesi ahʊna kʊnʊŋ kpɛlɛkʊ ñɩnʊʊ taa. Mba yɔ Gilbert Ansre laba nɔɔ wiluu nɛ tɔmpe cɔɔlʊʊ. Hounkpati B Capo laba nɔɔ wiluu kpɛlɛʊʊ nɛ nɔɔ pɩɩɩ kpɛlɛkʊʊ. Herbert Stahlke laba tɔmʊʊ maʊ nɛ nɔɔ ɖoŋ kpɛlɛkʊʊ.

Roberto Pazzi laba ɛyʊ kpɛlɛkʊʊ nɛ tɔmɩŋ tɔbɩŋ takayaɣ maʊʊ kpɛlɛkʊʊ. Félix K. Ameka laba tɔmɩŋ tɔbʊ kpɛlɛkʊʊ nɛ kʊnʊŋ kpɛlɛkʊʊ tɩlɩʊ. Alan Stewart Duthie laba tɔmɩŋ tɔbʊ kpɛlɛkʊʊ nɛ nɔɔ wiluu kpɛlɛkʊʊ. Flavien Gbéto laba nɔɔ kʊyʊʊ tʊmɩyɛ.

	




#Article 24: Ajɛyɛ ñʊŋ yɔɔ caɣʊ tɔm ɖɩzʊʊ (Décolonisation) (400 words)


Ajɛyɛ ñʊʊŋ yɔɔ caɣʊʊ tɔm ɖɩzʊʊ, pɩkɛ ɛsakuliye tɔm kpɛlɛkʊʊ mbʊ palaba Ampiiri pacaɣ ma-ñʊʊŋ yɔɔ waa tɛ kɛ ajɛyɛ ɖoŋ ñɩna wena akɔma nɛ acaɣa lɛɛna yɔɔ yɔ a-ɛsɩnda. Maɣzɩm mbʊ pɩtɩna nɛ ajɛyɛ pacaɣa ma-ñʊʊŋ yɔɔ waa hiɣ tɩyɔɔ wɛʊ tɛ sooci. Pɩpaɣzɩna caɣ pɩnaɣ 1775 Amerika ɛjɛɖɛ taa, ɛlɛ, kedeŋga kpeekpe you naalɛ ŋgʊ wayi tɔm ŋgʊ kʊñɔɔ. Kpɛɖɛɣɛ mbʊ lɛ, tɩ-tɩwalɩ kedeŋga kpeekpe taa pɩkpɛndɩna kajalaɣ ajɛyɛ lɩʊʊ tɛ ɖɔʊ kpaɣ kpaɣɖʊ 20 alɩwaatʊ taa. ONU maɣmaɣ ha waɖɛ takayaɣ se paɖɩzɩ tɔm ndʊ.
 
Tɩyɔɔ wɛʊ you Etaazuunii ɛjaɖɛ taa wɛ ɛzɩ kajalaɣ laɣsɩ nzɩ sɩtɩna ñʊʊ yɔɔ caɣʊ lɩmaɣzɩyɛ ɖɩzʊʊ yɔ, kɔzɩ kɔzɩ Amerika ɛyaa kʊɖʊma mba pañɩŋga siŋ se peseɣti tɩyɔɔ wɛʊ tɔm ajɛyɛ wena Erɔpʊ caɣ a-yɔɔ yɔ a-taa kɔzɩ kɔzɩ Ɛsɩpañɔɔlɩ ñna taa. Tovenim taa lɛ, Etaazuunii ɛjaɖɛ hiɣ tɩyɔɔ wɛʊ pɩtɩŋna yoŋ sɔsɔŋ nɩɩyɛ pa nɛ tɛtʊ ñʊʊŋ yɔɔ caɣyaa, pɩtɛkɛ pɛ-ɛjaɖɛ taa ɛyaa poyouna. Pɩlabʊ mbʊ lɛ, pɩfɛyʊʊ tɛtʊ tɩnaa yɔɔ nɛ ɖɔɖɔ lɛ pakʊ-wɛ, pɔtɔyɩtʊ-wɛ, ɛyaa mba lɛ, Erɔpʊ mba nɛ pehiɣ ɖoŋ siŋ alɩwaatʊ ndʊ pɛ-ɛyaa lɩna Erɔpʊ nɛ pɔkɔɔ pɔsɔzɩ pɔ-yɔɔ yɔ.

Ñʊʊ yɔɔ caɣʊ tɔmpiye tʊmɩyɛ labɩnaʊ tatʊzɩ camɩyɛ pʊtɔbʊ se ɖiyiduu yaa ɖɩfɛyɩ nɩɣʊ. Cɩnɛ lɛ ɖɩnɩɣ ɖɩ-tɔbʊʊ se ɛjaɖɛ ɖoŋ ñɩnɖɛ ndɩ ɖiyeba-ɖɩ, ɛlɛ ɖɩtalɩzɩ ɖɩ-nesi ɖɩ-nɛyɔ ɖɩ-tɔm taa, yaa ɖitikizi ɖɩ-nɛyɔ. Tɩyɔɔ wɛʊ mbʊ Amerika ajɛyɛ nʊʊŋ yɔɔ caɣa mʊwa yɔ, siɣe taa lɛ, pɩkɛ-wɛ ɖoŋ lɩmaɣza wena papɩzɩ nɛ pacaɣa ajɛyɛ lɛɛna yɔɔ yɔ. Pɩpɩsɩ-wɛ yoŋ Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ taa kiŋ pa-nɛ Ɛsɩpanɔɔlɩ ɛyaa nɛ Fransɩɩ ɛyaa. Mbʊ pɩtɩna nɛ pɔtɔyɩtɩ ajɛyɛ tɛtʊ taa ɛyaa.
     
Kajalaɣ kedeŋga kpeekpe you alɩwaatʊ taa, Kewiyaɣ ɛjaɖɛ taa tɛ arabɩ politiki ŋgʊ kɩɩwɛ ɖooo hooho Egipiti ɛjaɖɛ taa yɔ, wala pɩtɩŋna kɩ-ɛyaa nabɛyɛ yɔɔ ɛzɩ Lawrence se pɩsa nɛ arabɩ ajɛyɛ lʊbɩna ottomanɩ Ampiiri. Lidau pazʊtʊ ndʊ palaba arabɩ ɛyaa yɔ palaba-tʊ ɖɔɖɔ Yuɖa ɛyaa nɛ Kurde ɛyaa se pɩsa nɛ pacamɩ koyondu Turki tʊ.
 
Pɩlɩna you ŋgʊ kʊyɔɔ lɛ, politiki ŋgʊ kiyele nɛ pɩtalɩ Sykes-Picot tɔm yɔɔ nɛ Khan Mayssaloun tɛ ɖama kpaʊ nɛ pɩɖɩzɩ arabɩ ajɛyɛ kpɛndʊʊ lɩmaɣzɩyɛ nɛ piyele patʊlɩ ajɛyɛ kɩfana Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ Cɔlɔ Kpam taa. Ajɛyɛ ana yɔ Siiri nɛ Irakɩ nɛ Transjordani wena acaɣa pazɩ ajɛyɛ kɩkpɛndʊʊ nesi tɛɛ yɔ nɛ ɖɔɖɔ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ Palesitini nesi tɛ nɛ palabɩ-ɖɩ Yuda ajɛyɛ mɩzaɣ yɔ pɩtɩŋna wiyaʊ pɩɣa Faycal tɔm yɔɔ, ɛnʊ weyi arabɩ ajɛyɛ ñʊʊ tʊ weyi ɛlʊbɩna Turki ɛyaa yɔ.




#Article 25: Akaŋgaa (298 words)


Akaŋgaa kɛ leemuu, tɩŋ ŋgʊ payaɣ akaŋgaa yɔ kʊlʊlʊʊ nɛ akaŋgaanaa nɛ kɩwɛna PH 2,5. Akaŋgaa kɛ tɩŋ cikpeluu nɛ kʊ-kʊkʊyʊmɩŋ maɣna mɛtanaa 5 ntalɩ 10 mbʊ yɔ. Kɩ-hatʊ wɛ kpɩzɩŋ nɛ tɩɩtɔʊ paa wɩlɩŋ alɩwaatʊ taa, kɩwɛ tɩŋ weyi ɛ-taa wɛ pee wili wili tɛ tɩmʊʊ liɖe taa. Akaŋgaa ŋgʊ kɩpʊʊ lɛ, ku-hutu wɛ tɩŋ hatʊ kpɛdɩŋ nɛ pɩpɩsɩɣ sʊtʊ lɩm tɩyɛ pɩlɩnɛ niikaɣ cɔlɔ. Kɩ-tɛ pɩɣʊ pazʊʊ kpiziɣɖe alɩwaatʊ ntalɩ nzɩnɛ salaŋ kedeŋga nɛ hayi yɔ kiŋ ajɛyɛ taa. Kɩ-taa mʊtʊ lɩm wɛ leleŋ pɩwɛ ñɩmɩŋ nɛ pɩtaa wɛ fitamini C, mbʊ yebina nɛ kɩ-tɛ sɩʊ wɛ kɛlɛʊ nɛ kɩ-tɩ mɩzɩ ɛjaɖɛ tɩŋga taa pɩlɩnɛ mɛlɛnaa nɔmɔŋ woɖaa cɔlɔ mba palakaɣ-kʊ nɛ tʊmɩyɛ se pehiɣ wezʊʊ amini C kʊdɔŋ yɔ (scorbut). Palɩzɩɣ ku-hutu taa num nabʊyʊ pɩtaa wɛ akaŋgaa ñɩmɩŋ lɩm (limonène nɛ citral).
  
Akaŋgaanaa mba pɛwɛ leleŋ yɔ pɛkɛ tɩŋ pee wena pahayʊʊ yɔ nɛ pɩtɛ lɩm fɛyɩ ñɩmɩŋ sakɩyɛ. Sɛmɩŋ sɔzɩŋ nɛ nzulɩmɩyɛ yɔ leleŋ nɛ ñɩmɩŋ ɖoŋ yam sikiri nɛ num taa ñɩm koŋ lɛɛzʊʊ lɩnɛ pɩtɛ wɛtʊ cɔlɔ, tɛtʊʊ nɛ ɛjaɖɛ ɖɩwɛyɛ alɩwaatʊ cɔlɔ nɛ pɩɣʊ nɛ akaŋgaa pɩnzɩ nɛ tamtʊ ɖɔkʊʊ, pɩpɩsʊʊ kpoŋkpolo tayɩ ŋgʊ paakpakʊʊ leleŋ yɔ.
    
Palakɩ-kʊ nɛ saladɩ yee fɩnɛkɩrɩ ɛ-fɛyɩ kɔyɔ. Pe-siduu kɩ-nɛ lɩm lɛ, pɩpɩsɩɣ sʊlʊm kpem, pe-siduu-kʊ nɛ tɔnasɩ lɛɛsɩ sakɩyɛ. Passama-kʊ pɩŋ pɩlɩnɛ mbʊ kʊkʊʊ azuuma nɛ kʊdɔmɩŋ mbʊ lɛ, palakɩ-kʊ nɛ tʊmɩyɛ nɛ pɩɖaŋgʊʊ ɛyʊ liu tɛ wɩzasɩ nɛ kɩ-ɖaŋgʊʊ ɛyʊ nesi kʊzɔɔtʊ tʊma ɖɩlaɖɛ taa. Palakɩ-kʊ nɛ tʊmɩyɛ ajana wondʊʊ kpɛlɛkʊʊ ɖɩlaɖɛ taa nɛ kɩ-sɛzʊʊ nɛ kɩ-lozuu ɛyʊ tɔmnaɣ. Kɩ-tɛ leleŋ lɩm lʊkɩna ɛyʊ tɛ ɛvam nɛ kɩ-yeki se ɛyʊ ɛwɛnɛ yɔɔdɔɣ tɛ nɔɔ kɩbaŋga. Kɩ-tɛ fitamini C ɖɔʊʊ nɛ kɩ-tɛ kʊdɔmɩŋ kʊɣʊ yeba se akaŋgaa ɛkɛ piye ndɩ yolim taa lɛ, palʊkɩna azuuma yɔ. Akaŋgaa lɩm yɔɔlʊʊ ɛyʊ taa tɔɔnaɣ camɩyɛ.




#Article 26: Akbar (327 words)


Jalâluddin Muhammad Akbar, Persanɩ kʊnʊŋ taa lɛ, جلال‏ الدين محمّد أكبر Jalālu d-Dīn Muḥammad ʾAkbar taa lɛ, (Umarkot, Aloma fenaɣ kɩyakʊ 14 pɩnaɣ 1542- Āgrā, Aloma fenaɣ kɩyakʊ 27 pɩnaɣ 1605), ɛnʊ kɛna moghol Ampiiri ñʊʊ tʊ pɩnaɣ 1556 ŋkɔɔ ŋtalɩ pɩnaɣ 1605 alɩwaatʊ. Pɔtɔŋ se ɛnʊ kaakɩlɩ kenkeŋ akbar waa taa kɛ arabɩ-monghol ɛjaɖɛ taa. Palʊla Akbar kɛ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ ŋga kɛ-ɛsɛ kula yɔ ka-taa, caanaa naanza kaataka ɛlɛ patapɩzɩ se pɛkpɛlɛkɩ-ɩ kalʊʊ.  

Pɩnaɣ 1556 lɩwa lɛ, ɛmʊ ɛ-caa kewiyaɣ ɛlɛ, paya se Humâyûn, kɛ malɩŋ ɛjaɖɛ cikpaɖe naɖɩyɛ taa. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ewoba nɛ ɛwɛɛ alɩuwaatʊ ndʊ ese Perse ɛjaɖɛ yɔ. Mbʊ lɛ, ɛwɛna pɩnzɩ 14 nɛ ɛ-caa lɛlʊ hʊʊ tɔm e-lone taa ɛlɛ yɔ Bairam Khân. Pɩtɩŋna ɛ-tɛ sɩnaʊ nɛ ɛ-ɛyaa pɔ-yɔɔ lɛ, ɛwa Pânipat you pɩnaɣ kʊyʊmaɣ ŋga ka-taa pɛ-nɛ Bihar Afgan tɛ ɛyaa poyowaɣna. Ɛkpaɣ lɩmaɣza pɩnaɣ 1560 se Bairam Khân ɛtatasɩ tɔm hʊʊ nɛ ɛlɛ tetisina-ɩ kɛlɛ ɛtɩ kʊʊ-ɩ. Akbar kpa ɛcaɣ kewiyaɣ kpelaɣ yɔɔ kɛ Ɛndɩ nɛ kɩ-hayi kiŋ ɛjaɖɛ taa.

Akbar tasɩ yebu nɛ ɛ-tɛ Ampiiri paɣlɩ pɩtɩŋna Goujerat you yɔ pɩnaɣ 1573, Bengale pɩnaɣ 1576, Sind pɩnaɣ 1590, Orissa pɩnaɣ 1592 nɛ Balouchîstân pɩnaɣ 1594. Ɛ-ɖalʊ Hakîm sɩm yɔɔ lɛ, ɛlɛ kaakɛna Kaboul wiyaʊ pɩnaɣ 1585, peyebina-ɩ Cachemire. Pʊwayi lɛ, ɛpazɩ yoŋ nɛ Ɛndɩ nɛ kɩ-hadɛ yɔɔ kiŋ ɛyaa.

Akbar wɩlɩ ɛ-tɩ ɛkɛ tʊma yɔɔ cɔnɩyʊ kɩbanʊʊ nɛ ɛtɛzɩɣ ñɔɔzʊʊ Ɛndɩ ɛjaɖɛ nɖɩ Sher Shâh Sûrî kaapaza ɛnʊ weyi ɛɖɔna ɛ-caa Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa yɔ. Ɛtayɩ Ɛndɩ ɛjaɖɛ tindima 15 nɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩ-taa kɩwɛna ñʊʊ tʊ weyi ɛkɛ sɔɔja yɔ. Nawâb Nazîm kɛ samaɣ tʊma yɔɔ cɔnɩyʊ nɛ Dîwân cɔnɩna liidiye tʊma yɔɔ. Ɛɖʊ lambuu tɛtʊ ndʊ pahayʊʊ yɔ tɩ-yɔɔ. Ɛkɛ suuɖu ɛyʊ mbʊ lɛ, ekpeɣ Ɛsɔ sɛtʊ tɔm taa, ɛɖɩzɩɣ pɩnaɣ 1563 taa kɛ jiziya, ɛkpaɣ hindou halʊ, Mariam az-Zamânî  râja Amber Bihârî Mal pɛlɛ, pɩɣa ŋga kaaka-ɩ lɛɛzɩɣ yɔ ko-ɖoo. Kɛlɛ hindou ɛyaa ɛ-tʊma taa nɛ ɛ-sɔɔjanaa taa, mbʊ pɩtɩna ɛ-nɛ Rajput waa ɛkpaɣdɩyɛ lɛ.




#Article 27: Akira Kurosawa (382 words)


Akira Kurosawa (黒澤 明, Kurosawa Akira), ɛɛkɛ kɛlɛm kɛlɛm naa tʊmɩyɛ laɖʊ, ɛkɛ lɩzɩyʊ, tanaŋ yaa amʊza laɖʊ, palʊla-ɩ Tokiyo tɛtʊ taa lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 1910 nɛ ɛsɩ Tokyo tɛtʊ taa peeɖe salaŋ fenaɣ kɩyakʊ 6 pɩnaɣ 1998 alɩwaatʊ taa. Ɛ-nɛ Yasujirō Ozu nɛ Kenji Mizoguchi, ɛɛkɛ sinimaɣ naa tʊmɩyɛ labɩya taa waɖʊ sɔsɔ nɔyʊ kɛ wɛɛ ana a-tɛ alɩwaatʊ taa. Pɩnzɩ 57 taka taa mbʊ yɔ ɛpɩza ɛla kɛlɛm kɛlɛm naa 30 tʊmɩyɛ. 

Akira Kurosawa paza ɛ-tʊmɩyɛ ɛzɩ sɩnɩyʊ nɛ tanaŋ laɖʊ pɩnaɣ 1936. Pɩnaɣ 1943, kedeŋga kpeekpe you sɔsɔʊ alɩwaatʊ taa, ɛla ɛ-tɛ kajalaɣ kɛlɛm kɛlɛm (Sugata Sanshiro). Lutozo ŋgʊ lɩɩ pɩnaɣ 1948 nɛ pasam-kʊ kpem nɛ ɛ-hɩɖɛ kʊyɩ ɛsɔta. Kɛlɛm kɛlɛm ŋgʊ lɩzɩyʊ Toshirō Mifune paɣzɩna nɛ ɛlɩzɩ lalaa papa kpɛndɩ 16 ɛ-nɛ Kurosawa.  

Ɛ-nɛ Rashōmon, weyi nɛ palɩzɩ kajalaɣ ñɩŋgʊ Tokyo kɩyɛɛna fenaɣ taa pɩnaɣ 1950 alɩwaatʊ taa yɔ, Akira Kurosawa mʊ pɩnaɣ 1951 tɔɔyʊʊ sika ñɩŋgʊ Venise Mostra tɛtʊ taa, kɩhɛyɩɣ ŋgʊ panɩ kʊ-tɔm Eerɔpʊ tɛtʊ taa nɛ Amerika nɛ hayɩ kiŋ ajɛyɛ taa. Kɛlɛm kɛlɛm ŋgʊ kɩ-tɛ samtʊ ɛyaa sakɩyɛ cɔlɔ nɛ takayasɩ mayaa cɔlɔ tʊlɩ nɔnɔsɩ Japɔŋ sinema tʊmɩyɛ laɖa Wɩsɩ Ɖɩɖɩyɛ ajɛyɛ taa nɛ piyele nɛ patɩlɩ-wɛ paa ɛjɛɖɛ ndɩ lɛ ɖɩ-taa. Kpaɣna pɩnaɣ 1950 nɛ ŋtalɩ 1960 hɛkʊ taa mbʊ yɔ Akira Kurosawa lakaɣ kɛlɛm kɛlɛm paa pɩnaɣ ŋga. Pa-taa kɔyɔ Fezuu labʊ (生きる, Ikiru pɩnaɣ 1952), Samouraïs waa lʊbɛ (七人の侍, Shichinin no samurai) pɩnaɣ, Yojimbo (用心棒, Yōjimbō) pɩnaɣ 1961.   

Palʊla Akira pɩnaɣ 1910 kɛ Ōmori kooka taa (Shinagawa hɔɔlʊʊ nakʊyʊ) Tokiyo tɛtʊ taa. Ɛ-caa Isamu, palʊla ɛlɛ samouraïs liɖe taa kɛ Akita egeetiye taa, ɛɛkɛ sukuli hɔɔlʊʊ kɩlɛlʊʊ taa sɔɔjana hoɖe tʊmɩyɛ wɩlʊʊ ñʊʊ tʊ, ŋgʊ e-ɖoo ñaakɛ Osaka liɖe naɖɩyɛ taa tadɩyɛ laɖaa tʊ. Ɛɛkɛ tɩnʊʊ pɩɣa kɛ piyaa lʊbɛ taa. Pa-taa naalɛ katɛma paɣlʊʊ alɩwaatʊ ndʊ palʊla-ɩ yɔ nɛ ɛ-kɔɔ nɔyʊ ñatɩsɩbʊ pɩnzɩ pazɩ wayɩ yem. Kurosawa paɣlɩ ɛ-ɖalaa natozo nɛ ɛ-kɔɔna hɛkʊ taa kɛnɛ.  

Pʊkɔma nɛ sinema ŋgʊ kɩyɔɔdʊʊ yɔ kɩlɩ lɛ pɩnzɩ 1930 alɩwaatʊ taa mbʊ yɔ lɛ, liidiye kɛtɛɖaɣ kpa Heigo, kʊyʊm ɛnʊ payaɣ mbʊ nɛ pɩkɛ-ɩ kɩjɛyʊ se ɛpɩsɩ ɛ-caa naa cɔlɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ese-wɛ. Mɩsɩkʋm fenaɣ taa pɩnaɣ 1933 alɩwaatʊ taa lɛ, Heigo kʊ ɛ-tɩ nɛ ɛ-halʊ. Fenasɩ naanza wayi ɛzɩ ɛsɩbʊ yɔ lɛ, ɛ-ɖalʊ kajalaɣ tʊ yaa sɔsɔ ñɩnʊ ɖɔɖɔ ñasɩ.




#Article 28: Akpendu (530 words)


Ɖɔɖɔ ɛzɩ palakʋʋ abalɩpɩɣa sɔnzɩ se kapɩsɩ sɔsɔ yɔ, mbʋ ɖɔɖɔ pawɩlɩɣ halɩpɩɣa sɔsaa pɩyɛ se kasʋʋ sɔsaa taa. Halɩpɩɣa talɩɣ pɩnzɩ hiu nɛ lutozo lɛ palakɩ-kɛ sɔnzɩ. Pʋ-tɔbʋʋ se pekpeziɣ-kɛ. Ka-caa nɛ ko-ɖoo palakɩna lɩmaɣzɛ nɛ powolo pana pɛ-pɛlɔ egbele se e-kooyu talaa se palabɩ-ɩ sɔnzɩ. Egbele tiyi neŋ nɛ ɛlɛ wolo ɛhɛdɩ e-kooyu akpendu cɛjɛsɩ.

Hasɩyaɖɛ fenaɣ ɖɩtɛnɖɛ alɩwaatʋ taa ekpema lɩɣ. Papaɣzɩɣ lʋɖɛ fenaɣ ŋ́ga ka-mazaɣ nakɛyɛ wiye. Teʋ fe kujuka nɛ hodo akpendu sɔnzɩ paɣzɩ. Pɩkpaɣʋna nɛ hodo ŋ́gʋ yɔ, akpenu ɛɛtɔɔlʋʋ tevi yaa pɩsaʋ nɛ ewolo ɖoli. Cokoto tɔyɩ ɛtɔɔlʋʋ, ɛlɛɛ lɩtʋ nɛ ɛta kɛtɛɛka ɛ-tɩnaɣ taa. Pɛlaa mba pɛtɛma-wɛ kpezuu yɔ, paba kɛɣna pɛlaa mba pacaɣ-wɛ kpezuu yɔ pa-kpaŋgbamɩŋ. Kpaŋgbamɩŋ kpɛlɛkɩɣna akpema ɖooka lɔʋ. Ɛnʋ sɩɣsɩɣna akpema ɛjaɖɛ yɔɔ lɔŋ tɩŋa.

Akpenu caɣ kɛkpɛyɩsɩ ɛzɩ ɛ-n̄ɩma ɖoŋ pɩzʋʋ yɔ. Toovenum lɛ, akpenu tɛ kɛkpɛyɩsɩ nzɩ pacaɣ yɔ sɩtɔkɩ nɛ sɩn̄ɔɔ kpɩtaʋ mpilim. Kɛkpɩyɩsɩ tʋmɩyɛ lɛ se pala pa-akpenu ɖɩɣa taa halaa tʋma wena pʋpɔzʋʋ payɩ yɔ. Kɛkpɛyɩsɩ teɣna akpema wondu paa ɖoo wena a-taa, kpɩtaʋ mpilim. Kɛkpɛyɩsɩ, ńzɩ sɩ-taa lɛ, nakɛyɛ wɛɣ nɛ akpenu yaa-kɛ se ɛ-kɛkpɛyaɣ kɩsɩŋaɣ. Kɛkpɛyaɣ kɩsɩŋaɣ nɩɣna akpenu taa tɔm tɩŋa. Kɩkpɛyaɣ kɩsɩŋaɣ wɛ ɛzɩ sɔɔja sɔsɔ weyi ɛsɩŋɩɣ ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ yɔɔ yaa sɔsɔ nɔɔyʋ yɔɔ paa ɛzɩmtaa yɔ. Akpenu eewoki ɖoli nɛ ɛ-kɛkpɛyaɣ kɩsɩŋaɣ fɛyɩ ɛ-wayɩ.

Hodo ŋ́gʋ ko-ɖoo taa kɛkpɛyɩsɩ paɣzɩɣ pa-akpema tɛ akpema wondu teu. Paa akpenu weyi lɛ, peteɣ ɛ-tɛ akpema wondu nɛ pɩwɩlɩ se akpenu wɛ ɖɩɣa taa. Peteɣ-tʋ kpaɣ hodo ŋ́gʋ ko-ɖoo taa nɛ puwolo pɩsɩɩna kujuka wiye ɖoo taa nɛ tɛʋ fe hodo lɛɛkʋ akpema lɩɩ. Pʋ-tɔbʋʋ se kpɩtaʋ mpilim kɛkpɛyɩsɩ teɣna wondu pa-akpema tɛ ɖoo taa ɖoo taa. 

Kpɩtaʋ ŋgʋ kɩ-taa akpema n̄ɩma lakɩ sɔnzɩ ndɩ ndɩ se agɔlɩma nɛ pa-sɩyɩnaa pakandɩ pa-akpema yɔɔ ɖeu. Pawɩlɩ-wɛ walaa kɩbama nɛ pawalɩ. Toovenum lɛ, ɖooo lɛ petekpesida pɛlɔ yɔ, pɩɩhaɣ-ɩ nʋmɔʋ se ɛwalɩ. Pɛlɔ weyi ɛwalɩɣ nɛ petekpesida-ɩ yɔ, pɔtɔŋ se pɛlɔ ɛnʋ ɛwalɩ kɩtalʋʋ. 

Ɖooo lɛ, akpenu lɩɣ ndaakpeɖe nɛ pɩwɩlɩ se pɩtan̄ɩ-ɩ. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛtala yɛɖɛyɛɖɛ nɛ pʋcɔ pekpesi-i. Ɛɖɔkɩ ɛ-tɩ ɖeu, ɛtatɩlɩ abalʋ nɛ pʋcɔ pekpezi-i. Toovenum ɖooo lɛ, mbʋʋ pɩɩwɛɛ. Wondu ndʋ akpenu sandɩɣna nɛ ɛlɩɩ yɔ, ndʋʋ yɔ : kɔdɩyaɣ tɩnaɣ taa, lɩkpayaɣ liu tɛɛ, caŋgbala nesi yɔɔ, kpɛm nimfiɖe taa nɛ ɖooka nesi tɛɛ. Paa akpenu weyi lɛ, palɩzɩ-ɩ nɛ ɛ-ɖɩɣa nɛ wondu teu nɛ powona-ɩ pe-egeetiye kooka taa. Peeye pacalɩɣ-wɛ labʋ kajalaɣ sɔnzɩ. Peeye akpema calɩ ɖookasɩ lɔʋ. Paa mba pakʋyʋʋ po-kooka taa lɛ pakpaɣ nʋmɔʋ nɛ pakatɩ ɖama hɛkʋ taa kooka taa. Patasɩɣ-wɛ taʋ kooka ŋ́ga ka-taa tɔlɩm nabʋyʋ. Pakʋyʋʋna kooka ŋ́ga ka-taa lɛ, pɔɖɔna-wɛ caɣzʋʋ caɣzʋʋ kookasɩ cikpesi cikpesi tɩŋa taa nɛ pataa-wɛ ɖɔɖɔ tɔlɩm ndɩ ndɩ. 

Patalɩɣ kooka sɔsɔɔ taa lɛ, powona-wɛ kʋɖʋm kʋɖʋm nɛ pacaɣzɩ-wɛ mɩlɩm pɩyɛ yɔɔ. Paya kɔdaɣ pɩyɛ ńɖɩ se mɩlɩm pɩyɛ mbʋ pʋyɔɔ yɔ, toovenum lɛ, evebiya mɩlɩɣ akpema ɖɩ-yɔɔ alɩwaatʋ ndʋ pacaɣzɩɣ-wɛ ɖɩ-yɔɔ yɔ. Yee mbʋ pʋpɔzʋʋ se akpenu weyi pacaɣzɩɣ ɖɩ-yɔɔ yɔ, ɛ-n̄ɩma ɛwɛɛ ɖoŋ siŋŋ nɛ papɩzɩɣ pakandɩyɩ pa-akpenu yɔɔ nɛ nabɛyɛ ɛtaamɩlɩ-ɩ. Pɛlɔ weyi toovenum ɛtatɩlɩ abalʋ yɔ ɛnʋ tisiɣna nɛ pacaɣzɩ-ɩ ɖɩ-yɔɔ. Yee ɛsɩma abalʋ nɛ etisi nɛ pacaɣzɩ-ɩ ɖɩ-yɔɔ kɔyɔ, pɩnaɣ ɛ-wayɩ. Sɔnzɩ pɩyɛ nɖɩ ɖɩ-yɔɔ akpenu kʋyʋʋna nɛ pɩla se ɛ-akpendu tyɛma.




#Article 29: Akropɔɔlɩ (177 words)


Kaaŋ piyaɣ payaɣ size Akropooli. Kɛwɛ Atɛnɩ tɛtʋ taa. Kaaŋ piyaɣ ŋ́ga, kɛwɛ Atɛnɩ tɛtʋ hɛkʋ taa ɖeyiɖeyi. Kakʋyɩ siŋŋ. Tɔmpiye 'Akropooli' tɔbʋʋ kɛlɛ se 'tɛtʋ sɔsɔtʋ'.

Ɖooo pɩkpaɣʋ nɛ caanaʋ alɩwaatʋ taa yɔ, kaaŋ piyaɣ kanɛ, kɛkɛ nɔɔ lɔʋ wonuu. Ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu tɛɛ pɔlɔwaɣ nɔɔ ŋga. Nɛ pɔlɔwaɣ nɔɔ ŋga ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu tɛɛ peeɖe kɩlaŋ laʋ alɩwaatʋ kpeekpe. Palawaɣ kɩlaŋ ɛnʋ ɛgɔlɔmɩyɛ halɩ n̄ɩnɖɛ naɖɩyɛ yɔɔ. Ɛgɔlɔmɩyɛ ńɖɩ, ɖɩ-tɛɛ pakɩlaɣ luŋuu Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe.

Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa ɛyaa luŋaɣ agɔlɩma ndɩ ndɩ sakɩyɛ tɛɛ. Ñɩɣlɩm Ɛsɔ sɛtʋ aŋgba kuduyiŋ ɖɔ ɖɔɖɔ sakɩyɛ Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe.

N̄ɩɣlɩm Ɛsɔ sɛtʋ aŋgba kuduyiŋ sɔsɔŋ ɛnʋ, ɛ-taa nɩɩyɛ hɩla yɔ: Erɛkɩteyɔɔ (Érechthéion) nɛ Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa kuduyuu sɔsɔʋ Nɩɩkɛ (Nikè). Partenɔɔ kɩbɩnʋʋ paɣlʋʋ Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ. Kɩkɛ n̄ɩm sɔsɔm pɩŋŋ Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa.

Cee yɔɔ wondu ndʋ paatɔzɩ tɩyɔɔ yɔ, tɩ-taa natʋyʋ hɩla yɔ: Propylées, nɛ caanaʋ amʋʋza (théâtre antique) nɛ Dionysos nɛ pɩtasɩna odéon d'Hérode Atticus. Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa kaaŋ piyaɣ kanɛ, halɩ nɛ sɔnɔ kɔ-yɔɔ ɛyaa kɩlɩɣ wobu ɛsɩyɛ egbena kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ.

	




#Article 30: Al-Khwarizmi (399 words)


Muhammad Ibn Mūsā al-Khuwārizmī, walaa taa lɛ, patʊɣʊ nɛ paya se Al-Khwarizmi. Palʊla-ɩ pɩnzɩ 780 wɛɛ taa, e-liɖe kɛ Khiva tɛ Khzarezm ageeta taa, peeɖe paha-ɩ hɩɖɛ nɖɩ. Lone nɖɩ payaɣ sɔnɔ se Uzbɛkɩstaɣ. Ɛyʊ ɛnʊ ɛsɩba pɩnaɣ 850 cɔlɔ mbʊ yɔ Bagdad tɛtʊ taa. Ɛɛkɛ tʊzɩyɛ laɖʊ yaa ɛɛkɛ lɛɣtʊ ɛyʊ, tɛtʊ wɛtʊ tʊzɩtʊ niye mʊyʊ, tɩyɩnzɩ tɩyɩnaʊ tʊmɩyɛ laɖʊ nɛ tɩyɩnzɩ yɔɔ kpɛlɛkʊʊ niye mʊyʊ. 

Ɛkɛ Bagdad lɔŋ sɩnɖaa ɖɩɣa taa ɛyʊ. Ɛma ɛ-takayasɩ tɩŋa payɩ nɛ arabɩ kʊnʊŋ taa nɛ palɩzɩ matʊ ndʊ nɛ latɛŋ kʊnʊŋ taa kpaɣ nɛ kpaɣɖʊ 12 alɩwaatʊ taa nɛ pɩsɩna nɛ palɩzɩ ñʊŋ lɛɛzɩtʊ kalɩtʊ kɛ Eerɔpʊ ajɛyɛ taa. Ɛ-tɛ fezuu caɣʊ maɣna abbassidi waa kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ alɩwaatʊ yaa wɛɛ. 

Ɛ-hɩɖɛ tɩna se palɩzɩ tɔmʊʊ algorithme, pʊ-tɔbʊʊ se nɔmɔŋ wɩlɩɣ takayaɣ (papɩsɩ ɛ-hɩɖɛ latɛŋ nɖɛ nɛ paya se Algoritmi) nɛ ɛ-tʊma sakɩyɛ taa hɩɖɛ ñʊʊ tɩna palɩzɩ ñʊŋ lɛɛzʊʊ kalɩtʊ tɔmʊʊ. Arabɩ tɛ ñʊŋ kalɩtʊ nɛ pɩtɛ tɔm pɩtalɩ Hɛkʊ taa Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ taa nɛ Erɔpʊ lɩna Ɛɛndɩ ñʊŋ kalɩyasɩ wɛtʊ nɩnaʊ cɔlɔ ɛ-takayaɣ lɛɛka, ŋga posusa kɔ-tɔm nɛ kʊnʊŋ taa abbasside tɛ Ampiiri taa yɔ.     

Pʊtɔpɔzɩ se pesidi yaa peyiidi lɛɣtʊ tʊ ɛnʊ nɛ pɛɖɩsɩ tʊ lɛlʊ Abu-'Abdollâh Mohammad Khuwârizmi, weyi ɛkɛ Mafâtih al-'Olum kiɖe ɖʊyʊ yɔ (lɛɣtʊ kpɛlɛkɩtʊ nɔnɔɔ ñɩma), ɛsakuliye takayaɣ kɩkalaɣ ŋga pama pɩnzɩ 976-997 alɩwaatʊ taa yɔ. Patatɩlɩ Al-Khawarizmi wezuu caɣʊ taa mbʊ pʊɖɔŋa yɔ sakɩyɛ. Kɛlɛ pekpekuu se pʊwɛ ɛzɩ palʊla-ɩ Khiva tɛtʊ taa pɩnaɣ 780. Aseɣɖe tɔm sakɩyɛ wɛ nɛ pɩwɩlɩɣ ɛ-lɛɣtʊ kpɛlɛkɩtʊ tʊma sakɩyɛ. Ɛɛkɛ lɛɣtʊ tʊ nɛ tɛtʊ wɛtʊ tʊzɩtʊ niye mʊyʊ ɛtɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ kɩbɩnjaazɩ tɔm kɛdɩyʊ mbʊ lɛ, pɔtɔ ɖɔɖɔ se ɛkɛ ñʊŋ lɛɛzɩtʊ kalɩtʊ caa.

Ɛyʊ ɛnʊ ɛkɛ tʊzɩyɛ tʊma sakɩyɛ tɛ kɩɖe ɖʊyʊ. Tʊma ana adaa kɩkɩlɩyɛ paya se Kitābu 'l-mukhtaṣar fī ḥisābi 'l-jabr wa'l-muqābalah (كتاب المختصر في حساب الجبر والمقابلة) nɖɩ posusa ɖɩ-tɔm Al-Ma’mūn kewiyaɣ alɩwaatʊ taa yɔ (pɩnzɩ 813-833), nɛ pamazɩ kɩkɛ kajalaɣ wonuu ŋgʊ palaba-kʊ nɛ tʊmɩyɛ ñʊŋ lɛɛzɩtʊ kalɩtʊ ɖeɖe yɔ. Takayaɣ ŋga kata wɛ ñʊŋ loɖo.

Pamaza se Diophante Alexandrie ñɩnʊ kɛnɛ ñʊŋ lɛɛzɩtʊ kalʊʊ wɩlɩyʊ, Al-Khwariwmi tasɩmɩ-ɩ pʊɖɔɔ. Ɖɩcɔna kɔyɔ, kajalaɣ ñʊŋ kɩtɩlɩŋ kpɛlɛkɩtʊ lɩ ɖooo tobi akɔnta labʊ pɩtɩŋna siɣsiɣ kitinau nɛ tʊkaɣ ɖʊʊ pɩnzɩ wayɩ, kpaɣɖʊ 9 alɩwaatʊ tɛmtʊ taa, yaa Al-Khwarizmi sɩm wayɩ pɩtalɩ pɩnzɩ nɩnʊwa mbʊ yɔ. Nɛ mbʊ ɛsɔza pɩtasɩ kajalaɣ takayaɣ kanɛ kɔyɔ yɔ yeba se pamazɩ se Al-Khwarizmi kɛnɛ ñʊŋ lɛɛzɩtʊ kalʊʊ caa.




#Article 31: Alaa al-Aswany (265 words)


Weyi payaɣ se Alaa al-Aswany yɔ, palʋla-ɩ agoza fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ lutozo (28) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1957 taa. Palʋla-ɩ Egipiti ɛjaɖɛ taa Kɛɛrɩ tɛtʋ taa. Ɖajaa Alaa al-Aswany kɛ takayɩsɩ maʋ nɛ ɛtɛ ɛkɛ kɔ laɖʋ. Ɛlakɩ kela kʋdɔmɩŋ kɔ. Kɛɛrɩ tɛtʋ taa ɛlakɩ kela kʋdɔmɩŋ kɔ ana. Kɛɛrɩ kɛŋna Egipiti ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ.

Takayɩsɩ mayʋ Alaa al-Aswany hɔʋ taa ñɩma kɛ takayɩsɩ sɩnɖaa pɩdɩɩfɛyɩ. Payaɣ ɛ-caa se Abbas al-Aswany. Ɛ-caa kɛ takayɩsɩ mayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Takayɩsɩ mayʋ Alaa al-Aswany laba ɛ-hɛkʋ taa sukuli Egipiti ɛjaɖɛ taa. Ɛlaba kela kʋdɔmɩŋ waʋ sukuli, Illinois sukuli kɩtɛzʋʋ, Chicago tɛtʋ taa, Etazuunii ɛjaɖɛ taa.

Egipiti ɛjaɖɛ taa ɛyaa mba papam Egipiti ɛjaɖɛ kewiyaɣ nɛ ɛza yɔ, paɖʋ politiki ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ payaɣ pɛ-ŋgbɛyɛ ńɖɩ se « Kifaya » ŋgbɛyɛ. Pɛ-ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩ-hɩɖɛ tɔbʋʋ kɔyɔ se « Pɩmaɣ ḿbʋ ». Takayɩsɩ maʋ sɔsɔ Alaa al-Aswany nɛ ɖajaa Sonallah Ibrahim paɖʋna ŋgbɛyɛ ńɖɩ. 

Politiki ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩlʋkɩ se pɔtɔ caca nɛ palɩzɩ Egipiti ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ kɩfalʋʋ. Ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩlʋkɩ se mulum nabʋyʋ ɛtaawɛɛ caca ŋgʋ pɔtɔʋ yɔ kɩ-taa. Pɩfɛyɩ se pakpa nɔɔyʋ nɛ ɖoŋ se ɛtɔ kañidaa weyi ɛtɔsɔɔlɩ yɔ. Pʋwɛɛ se paa weyi lɛ, ɛwɛɛ ɛ-tɩ yɔɔ nɛ ɛtɔ caca ŋ́gʋ nɛ ɛlɩzɩ kañɩdaa weyi ɛsɔɔlaa se ɛkɛ Egipiti ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ yɔ.

Takayɩsɩ mayʋ sɔsɔ Alaa al-Aswany takayɩsɩ ndɩ ndɩ nzɩ ɛmaa yɔ, sɩ-taa lɛ, takayaɣ ŋga ɛyaa se « L’Immeuble Yacoubian » yɔ, ka-taa tɔm siɣdi Aarabʋ waa ɛjɛya taa ɛyaa pɩdɩɩfɛyɩ. Pɩnaɣ 2002 taa ɛ-takayaɣ ŋ́ga kalɩwa. Ka-taa tɔm wɛ yuŋ ɖenɖe yɔ yebina nɛ patɩŋ pɛɖɛzɩ-tʋ kʋnʋmɩŋ ndɩ ndɩ nɛɛlɛ (20) taa, halɩ pɩɖɛɛ pʋ-yɔɔ.




#Article 32: Alan Turing (352 words)


Alan Mathison Turing, palʊla-ɩ mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 1912 kɛ Lɔndrɩ tɛtʊ taa. Ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛsɩ mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ 7 pɩnaɣ 1954 kɛ Wilmslow. Ɛɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ nɛ mɛɛsaɣ tɛ maʊ tʊ kɛ Pritaniki tɛtʊ taa, ɛnʊ tɩna anasayɩ ñɩɣtʊ tʊma tɩlɩyɛ tɛ kiɖe. 

Ɛyʊ ɛ-tɛ laɣsɩ yeba se pasɩ Church lɩmaɣza tam yɔɔ, weyi ɛyɔka lɛɣtʊ tɔmpiye taa mbʊ ɛzɩ papɩzɩ pakpaɣ-ɖɩ nɛ palabɩnɛ akɔnta yɔ. You sɔsɔʊ wayɩ lɛ, ɛnʊ lɛɣna labʊʊ tʊmɩyɛ anasaayɩ ñɩɣyʊʊ ŋgʊ ɖɩyaɣ se ɔɔrɩdɩnatɛɛrɩ yɔ kʊyɔ kajalaɣ ɖeɖe nɛ eseɣti ndɔnjɔlɩyɛ tɔmʊʊ ŋgʊ kʊyɔ se ɛzɩ papɩzɩ polu lɛɣtʊ, yes pakpakʊʊ Turing lɩmaɣza. E-fezuu caɣʊ tobi ŋgʊ wayɩ lɛ, ɛsɔɔlɩ ɛzɩma pɛkpɛlɛkɩ pɩɣa pɩkɔɔ pɩtalɩ kɛ-tɛ paɣlʊʊ nɛ Turing matʊ. 

Kpaɣ kedeŋga kpeekpe you sɔsɔʊ naalɛ ŋgʊ alɩwaatʊ taa, ɛlaba tʊmɩyɛ sakɩyɛ Enigma ñɩɣyʊ ɛlɛ, mbʊ payi ɛlaba yɔ pɩɩwɛ mɛɛsaɣ tɛ nɛ Caama sɔɔjɔnaa lakɩna tʊmɩyɛ. Pɩtɛ wɛtʊ yeki nɛ pɔyɔkɩ mɛɛsaɣ tɛ matʊ, nɛ tɔm kɛdɩyaa sakɩyɛ cɔlɔ lɛ, piyeki nɛ paɖaŋ kpɛndɛ lɩmaɣzɩyɛ ɖoŋ pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ naalɛ mbʊ yɔ. 

Pʊkɔma pɩnaɣ 1952 pɩtɩŋna tɔmʊʊ nakʊyʊ yɔ se ɛsʊʊna abalaa lalaa mbʊ lɛ, pɩñɩŋɩ se pakpa-ɩ nɛ pahʊna-ɩ tɔm. Pɩsa nɛ pataa ɖɩ-ɩ salaka lɛ, etisi se pakpaɣ ɛ-hɩm yaa abalɩtʊ. Pamana Turing e-kuduyuu tɛ Manchester ɛsɩba, paɖʊ-ɩ kɔyɛ kɛ mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ 7 pɩnaɣ 1954 taa.
  
Alan Turing, palʊla-ɩ Maida Vale, ajɛyɛ ñʊʊŋ yɔɔ caɣʊ alɩwaatʊ taa tʊma yɔɔ cɔnɩyʊ nɔyʊ lʊlana-ɩ, paya-ɩ se Julius Mathison Turing ɛ-nɛ ɛ-halʊ Ethel Sarah Turing (Stoney hɔʊ taa palʊla-ɩ). Alan wɛna pɩnaɣ kʊyʊmaɣ mbʊ lɛ, Turing hɔʊ taa ɛgbadɩna ɖɔkɩna-ɩ. E-ɖoo pɩsɩ ɛkɔɔ ɛ-caa cɔlɔ, ɛɛwɛ Ɛndɩ samaɣ tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ ɖeɖe. Papɩsɩ pɔkɔɔ patɩŋnɛ Kewiyaɣ Ɛjaɖɛ taa alɩwaatʊ ndʊ Julius mʊ hɛzʊʊ takayaɣ yɔ pɩnaɣ 1926 taa.  

Ɛ-caanaa wona-ɩ Michael’s Kiɖeɖeu sukuli taa alɩwaatʊ ndʊ ɛwɛna pɩnzɩ loɖo yɔ. E-sukuli ñʊʊ tʊ caŋ ɛtɩlɩ-ɩ se ɛwɛ lɔŋ piŋ ɖɔɖɔ ɛzɩ ɛ-wɩlɩyaa kɛ Marlborough tɛ kɔlɛzɩ taa. Marlborough sukuli taa peeɖe lɛ, tɔmʊʊ nakʊyʊ kɔna-ɩ kaɖɛ pazɩ mbʊ pʊyɔɔ yɔ, sukuli ŋgʊ kɩ-taa peeɖe lɛ ɛkatɩ ɛ-tabalaa mba yɔ pakɩlɩ paɣlʊʊ nɛ eyele ɛnaɣ ɛ-tɩ ɛzɩ ɛwɛ eyeke pɛ-hɛkʊʊ taa, ŋgʊ ɛnʊ kɩlɩna-wɛ lɔŋ.




#Article 33: Albert Camus (967 words)


Palʊla Albert Camus kɛ mɩnzɛma fenaɣ lʊbɛ ñɩŋgʊ wiye pɩnaɣ 1913 kɛ Mondovi, Alizeerii ɛjaɖɛ taa, pɩñɔtɩna egeetiye nɖɩ payaɣ se Bône yɔ. Esɩba kɔlaɣ fenaɣ naanza ñɩŋgʊ wiye kɛ Villblevin, Yonne, Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa. 

Albert Camus kɛ takayaɣ taa mayʊ sɔsɔ nɔɔyʊ nɛ ɛk ɛkɛ ñʊʊ taa lɔŋ lɛɛtʊ-tʊ ; ɛmaɣ takayasɩ sakɩyɛ nɛ ɛñʊʊ taa lɩmaɣza ndɩ ndɩ ; ɛkɛ weyi ɛyɔɔdɩɣ toovenim tanaʊ taa yɔ. Nɛ ɛkɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa weyi ɛmaɣ ndʊ tɩlakɩ nɛ ɛnɩyʊ yɔ. Ɛkɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa aseeɖe tɔm kɛdɩya taa mba mba palʊba se Fransɩɩ tɛtʊ ɛwɛɛ tɩ-tɩ yɔɔ kpataa yɔ. Albert Camus wɛ mba palʊba se pasɩna mba kedeŋga kpeekpe taa yoŋ kaalaba nɛ pɩcɔɔ pa-ñʊŋ taa yɔ.

Ɛ-takayasɩ nzɩ nzɩ ɛma yɔ, sɩ-taa tanaʊ tɔm wɛ, ɛmaɣmaɣ ɛ-ñʊʊ taa lɩmaza tɔm wɛ, aseela tɔm nɛ kɛlɛm kɛlɛm ñɩndʊ wɛ ɖɔɖɔ. Keesi nɛɛjaɖɛ yɔɔ lɔŋ tasɩɣ tɔm wɛ sakɩyɛ. Ɛ-takayasɩ nzɩ sɩ-taa, ɛyɔɔda ɛyʊtʊ nɛ abalɩtʊ ndʊ pɩwɛɛ se ɛyʊ ɛwɛna yɔ pɩ-tɔm. Eyɔɔdɩɣ pana wena pɩpɔzɩɣ se ɛyʊ ɛwɛna alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa pɩtɩkɩ-ɩ yɔɔɔ nɛ ɛjaɖɛ tɔm yɔ. Pana ana a-tɛ pana ñaʊ taa ɛyʊ wɩlɩɣna ɛ-ɛyʊtʊ nɛ ɛwɩlɩ se kedenga wɛ ɖɔɖɔ wazaɣ e-fezu caaɣ taa. Mbʊ lakɩna nɛ laŋhʊlɩmɩyɛ wɛɛ ɛcaɣ wezu kɩpangʊ nɛ ɛɛkɔɔ ɛsɩ sɩm kɩpambʊ.

Paha-ɩ takayaɣ maʊ samtʊ nimiye kɛ pɩnaɣ 1957 nɛ ɛ-hɩɖɛ sɛtʊ ndʊ tɩpaɣla kedeŋga kpeekpe yɔɔ.

Bertrand Poirot-Delbech yɔɔdɩɣ se Albert Camus takayasɩ tɔyɩ ɛ-sɩm wayɩ kɛnɛ, ŋgʊ e-wezu caaʊ taa lɛ nɔɔyʊ taasɩmɩ-ɩ sɩŋŋŋ. Pasɩma ɛ-yɔɔ tɔm sɩŋŋŋ kɛ pɩnzɩ 18 kɛ ɛ-sɩm wayɩ. Takayasɩ sɩnɛ si-taa lɛ, ŋga kakɩlɩ ɖeu yɔ ŋga lɛ Herbert R. Lottman ñɩŋga. Ɛnɛ ɛkɛ Amerika-tʊ weyi ɛcɔŋna Ɛrɔpʋ takayasɩ maʊ nzɩ payaɣ se The New York Times ne Publishers Weekly yɔɔ yɔ.    

Aseeɖe tɔm takayaɣ ŋga payaɣ se Combat yɔ ka-taa lɛ, ɛkama ñʊʊ sɩŋŋŋ nɛ ɛyɔɔdɩɣ kaŋganaaa ndʊ ɛnawaɣ yɔ ; paa ɛzɩ Alizeerii tɩ-yɔɔ wɛʊ nɛ palakaɣ-ɩ mbʊ mbʊ ɛ-tɛɛ politika ŋgbɛyɛ nɖɩ payawaɣ se Parti Communiste Français yɔ ɖɩ-taa yɔ. Pɩnzɩ naalɛ ɖekɛ ɛlaba politiki ŋbgɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa nɛ ese-ɖɩ. Camus lɩza kaalaa ɛwɛɖɩɣ kɛ ɛ-tɛ alɩwaatʊ taa nɛ ɛkɛna aseeɖe tʊ. Ɛtaasɔɔlɩ kundum tɔm natʊyʊ nɛ ɛkaɖɩna Jean-Paul Sartre nɛ kɩpɩma sakɩyɛ tɔm ndʊ pɔyɔɔdaɣ nɛ ɛcɔŋna se tɩtɔcɔlɩ yɔ. Herbert R.Lottman yɔɔdɩɣ Camus yɔɔ se ɛkɛkɛ weyi ɛtaatɩɩ wɛʊ politiki ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ taa yeli yɔ ; paa ɛɛwɛ politiki ŋgbɛyɛ nɖɩ payawaɣ se Parti Communiste Alizeerɛɛ yɔ ɖɩ-taa pɩnzɩ naalɛ yɔ. Eeseu sɔɔndʊ you nakʊyʊ ɛsɩndaa : ɛlʊba se tɛyɩtʊ natʊyʊ ɛtaawɛɛ nɛ peniŋ malɩŋ weyi ɛwɛ Afrika nɛ kɩ-hayʊ kɩŋ mba yɔ ; pɩtasɩna Afrika mba mba anasayɩ tʊʊ nɛ ɛyaɣ-wɛ se Naŋgbanzɩ kɩkpɛdaa tɩnaa yɔ.    

Payaɣ Albert Camus caa se Lucien August Camus. Palʊlayɩ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 28 wiye pɩnaɣ 1885 kɛ egetiye nɖɩ payaɣ se Ouled-Fayet yɔ ɖɩ-taa, Alizeerii tɛtʊ taa. Payaɣ ɛ-cɔzɔ se Claud Camus. Palʊla ɛlɛɛ 1809 ; nɛ ɛ-yɔɔdaɣ taa yɔ, palɩna Alsace. Lucien Camus lakɩ anasayɩ sʊlɩm tɩzʊ nɛ pɩ-kpalaba naa taa ɖʊʊ tʊmɩyɛ. Ɛ-caa kpaɣ Catherine Hélène Sintès kɛ kamɩŋ fenaɣ 13 wiye pɩnaɣ 1909 Alger tɛtʊ taa. Palʊla ɛlɛɛ Birkhadem kɛ Kamɩŋ fenaɣ kʊɖʊmaɣ ŋga ka-taa kɛ-tɛ kɩyakʊ kakpanzɩ wiye pɩnaɣ 1882. E-ɖoo ɛnʊ, ɛkɛ Minorque tɛtʊ taa tʊ, Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ taa. Pɩnzɩ naatozo wayɩ lɛ palʊla kacalaɣ pɩɣa nɛ paya-kɛ se Lucien Jean Etienne nɛ pɩnaɣ 1913 kɛ kamiŋ fenaɣ taa lɛ, palʊlɩ Albert Camus.   
 
Malɩfa pɩyɛ naɖɩyɛ hiɣ-i nɛ pɩcaŋ pɩpɩsɩ-ɩ yʊlʊnzɩ nɛ Sacre-Cœur sukuli ŋgʊ papɩsɩna-kʊ ɖakʊta cikpelu yɔ. Pɩtatɩɩlabɩta kpɩtaʊ lɛ, ɛsɩ aloma fenaɣ 11 wiye pɩnɑɣ 1914. Camus tasɩ ɛ-caa ; e-foto naa nabɛyɛ ɖeke pawɩla-ɩ. Pɛsɛyɩ-ɩ ɛsɔ se ɛ-caa ɛnʊ, ɛtaatɩɩsɔɔlʊ se ɛna nɛ ɛsa pakʊʊ ɛyʊ yɔ. E-ɖoo taanɩɣ camɩyɛ nɛ ɛɛsɩŋ takayaɣ taa kaliɣ nɛ maʊ : ɛcɔŋna camɩyɛ weyi ɛyɔɔdɩɣ na-ɩ yɔ pɩcɔ ɛnɩɩnndʊ pɔyɔɔdɩɣna-ɩ yɔ. Pɩcɔ nɛ pamʊ ɛ-halʊ sɔɔjɛtʊ lɛ, ɛna e-piya paawoba nɛ pacaɣ ɛ-tɛ kɛ e-ɖoo nɛ ɛ-ɖalaa pɔ-cɔlɔ. Etienne kɛ kaayɔɔdaɣ nɛ ɛlakɩ kolaa tʊmɩyɛ. Ɛnɛ e-ɖoo ɛnʊ, pataanɩɣna ɖamaa tɔm-pee nayɛ yɔɔ.

Camus ma ɛ-takayaɣ L’envers et l’endroit  taa size : ‘‘Halʊ nɔɔyʊ kɛwɛna mbʊ nɛ ɛ-walʊ sɩba lɛ pɩsʊzɩ-ɩ kʊñʊntʊtʊ sɔsɔtʊ natʊyʊ siŋŋ taa. Ɛɛwɛna piya naalɛ. Ɛɛcaɣ e-ɖoo cɔlɔ ; ɛlɛɛ kʊñɔŋ tʊ lɛlʊ ; ɛ-ɖalʊ ñaakɛ nesi tɛɛ tʊmɩyɛ laɖʊ. Ɛɛlaba tʊmɩyɛ se ehiɣ nɛ ɛtɔɔ. Ɛlaba taɣ yɔɔ tʊmɩyɛ nɛ ɛɛɖʊza e-piya lɔŋ sɩzʊ kɛ e-ɖoo nesi tɛɛ. Ɛɛwɛ laŋgɩyɛ taa ɖɔŋ nɛ ɖoɖoye nɛ ɛɛwɩla e-piya lɔŋ nɛ ɖoŋ’’.  

Camus kacaɣ e-kpele Gustave Acault cɔlɔ pɩɖɔɔ nɛ ɛkpaɣ ɛ-lɔŋ. Ɛwɛ francs-maçons waa ŋgbɛyɛ taa nɛ ɛ-ɛsɛ kʊlaa. Ɛsɩna e-koowu se ɛcɔna ɛ-tɩ yɔɔ nɛ ɛsɩ-ɩ takayasɩ ndɩ ndɩ kpou kɩpaŋgʊ taa.

Camus laba e-sukili Alger tɛtʊ taa Alizeerii  ɛjaɖe taa. Pɩnaɣ 1923 kɛ ɛ-tɛɛ wɩlɩyʊ Louis Germain na-ɩ se ɛ-ñʊʊ taa ɖɔŋ sɩŋŋŋ nɛ ɛpaazɩ-ɩ wɩlʊʊ sukili falaa. Pɩsɩŋa ɛlɛ, ɛma ɛ-hɩɖɛ se paha-ɩ liidiye (bourse). Cɩca ɛnʊ, ɛɛkɛ sɔɔja nɛ ɛɖɛɛ hɛzɩɣ. Ɛɛlaba kedeŋga kpeekpe taa kacalaɣ you. Ɛkala e-sukuli piya Roland Dorgelès takayaɣ Les de bois nɛ ka-taa tɔm pazɩ nɛ pɩɖʊkɩna Albert Camus pɩtɩɩfɛyɩ ; mbʊ pʊyɔɔyɔ peeɖe ɛɖa naʊ se you fɛyɩ ɖeu paa ñɩɩɩ. 

Camus tɔzɩɣ natʊyʊ : ‘‘Fɛyɛ kpawaɣ-m nɛ kʊñɔntʊtʊ ndʊ tɩ-taa ma nɛ mɔ-hɔʊ taa ñɩma ɖɩɩwɛ yɔ […] ɖooo lɛ, paa anɩ ɛɛwɛ ɛzɩ ma yɔ nɛ manaa kɛlɛ se kʊñɔŋ tɩna tɛtʊ. Hɛkʊ taa sukuli sɔsɔʊ taa masɩma-tʊ mbʊ’’. Pɩtɛ alɩwaatʊ taa kɛ ɛpaaza pombo mabʊ nɛ ɛpɩsɩ pombo kpayʊ sɩŋŋŋ. Ɛtɩlɩ ñʊʊ taa lɩmaza lɔŋ weyi payaɣ se fiilosofii yɔ.    
 
Ɛkɔma nɛ ɛpaazɩ calɩm tɔʊ lɛ, ɖakʊtanaa na pɩnaɣ 1930 se ɛwɛna kpaŋnɩkpofoo kʊdɔŋ nɛ pɩkɛna-ɩ kɩjɛyʊ se pasɩ-ɩ Mustapha ɖakʊta taa. Peeɖe pɩzɩnaa nɛ eyele pombo mabʊ. E-ekpele Acaust nɛ e-neŋ paakɛ aliikiizaŋnaa nɛ pɛwɛɛ Michelet egeetiye taa ; peeɖe pɛtɛza-ɩ wonau nɛ paha-ɩ kuduyuu. Jean Grenier naa se Camus wɛɛ nɛ ɛmaɣ takayasɩ lɛ ; ɛwɛɛ ɛɖʊ-ɩ hʊnʊm nɛ ɛsɩna-ɩ nɛ ɛtɩlɩ Nietzsche.

 




#Article 34: Albrecht Dürer (217 words)


Ɖajaa Albrecht Dürer kɛ Caama tʋ. Ɖajaa ɛnɛ eeyeba ɛ-ñɔsɩ cimm ɛ-ñʋʋ taa. Palʋla-ɩ agoza fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ kʋɖʋmʋʋ (21) ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1471 n̄ɩŋga taa. Palʋla-ɩ Nuremberg tɛtʋ taa.

Nuremberg tɛtʋ ńdʋ, tɩ-taa peeɖe ɖɔɖɔ ɛsɩba. Ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʋ loɖo (6) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1528 n̄ɩŋga taa. Ɛ-pɩjatʋ taa, ɛɛsɔɔlɩ anjaʋnaa lɩzʋʋ tʋmɩyɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Ɛsɔɔlɩ ɖɔɖɔ sɩʋ kpelesi saɣʋ tʋmɩyɛ. Toovenum lɛ, Ɛsɔ yele ɖɔɖɔ nɛ ɛpɩsɩ tʋma ana a-naalɛ a-laɖʋ nɛ ɛ-taa la leleŋ siŋŋ.

Ɖajaa Albrecht Dürer kɛ ɖɔɖɔ takayaɣsɩ mayʋ nɛ kuduyiŋ sɔsɔŋ mayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛɛkɛ ɖɔɖɔ tɔlɩm ndɩ ndɩ tayʋ. Ɖajaa Albrecht kɛ ɖɔɖɔ lɩmaɣza ndɩ ndɩ lɩzɩyʋ wondu ndɩ ndɩ yɔɔ. Mbʋʋ payaɣna fransɩɩ kʋnʋŋ taa size théoricien de l'art.

Ɖajaa Dürer kɛ ɖɔɖɔ cee siŋŋ maɣzʋʋ lɩmaɣza laɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛ-tʋmɩyɛ nɖɩɩ payaɣna fransɩɩ kʋnʋŋ taa se géométrie de la perspective'. Ɖajaa Albrecht Dürer payaɣ ɖɔɖɔ se Albertus Dürer Noricus. Ɛnʋ ɖɔɖɔ payaɣ se Dürer Alemanus. Nabɛyɛ ñayaɣ-ɩ ɖɔɖɔ 'keɖeya tʋmɩyɛ laɖʋ cɩkpalʋʋ tʋ'.

Payaɣ Ɖajaa Albrecht Dürer nɛ Caama kʋnʋŋ taa size 'Albrecht Dürer der Jüngere'.

Ɖajaa Albrecht Dürer kɛ naadozo pɩɣa ɛ-caa lʋlʋʋ taa. Payaɣ ɛ-caa ɛnʋ se Albrecht Düre. Ɛ-caa ɛnʋ ɛkɛ liidiye yaa sika wendu luɖu tʋmɩyɛ tʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛ-kpaŋgbamʋʋ payaɣ size Anton Koberger, ɛlɛ kɛ sika yaa liidiye wondu luɖu tʋmɩyɛ laɖʋ.

	
 	




#Article 35: Alexandre Pouchkine (168 words)


Alexandre Sergueïevitch Pouchkine kɛ Ruusii ɛjaɖɛ taa tʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛfɛyɩ felendu kaʋ yɔ. Palʋla ɖajaa Alexandre Sergueïevitch Pouchkine mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʋ loɖo (6) n̄ɩŋgʋ wiye,pɩnaɣ 1799 n̄ɩŋga taa.

Nabɛyɛ n̄ɔtɔŋ size pɩtɛkɛ mɩsɩkʋm fenaɣ taa palʋla-ɩ, ɛlɛ, agoza fenaɣ taa kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ loɖo (26) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1799 n̄ɩŋga taa. Palʋla-ɩ Mɔsɩkuu tɛtʋ taa.

Ɛkɛ n̄amtʋ pɩɣa ɛ-taabalaa nɛ samaɣ ŋga ɛwɛ ka-taa yɔ kɛ-ɛsɩndaa. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛwɛna tandaʋ ɖɔɖɔ siŋŋ yɔ. Ɛsɩba lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʋ hiu (10) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1837 n̄ɩŋga taa. Ɛlɛ, lalaa ñɔtɔŋ size ɛsɩba kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ loɖo (26) n̄ɩŋgʋ wiye kɛnɛ pɩnaɣ kʋɖʋmaɣ ŋga ka-taa.

Saint-Pétersbourg tɛtʋ taa ɛsɩba. Ɖajaa ɛnɛ, ɛwɛna pɩnzɩ hiŋ naadozo nɛ lutozo (38) mbʋ yɔɔ lɛ ɛsɩba. Ɖajaa Pouchkine kɛ takayasɩ kɩkalasɩ mayʋ sɔsɔ siŋŋ. 

Ɛkɛ ɖɔɖɔ keɣsi yayʋ nɛ ɛtɛ ɛkɛ n̄ɩnɩyʋ sɔsɔ siŋŋ. 

Sɔsɔ Alexandre Pouchkine hɔʋ kɛ ñɩm hɔʋ. Payaɣ e-ɖoo se Nadejda Ossipovna Pouchkina. Ɛlɛ kɛ halʋ keɖewa tʋ nɔɔyʋ. 

	




#Article 36: Alexandre Sɔsɔ (244 words)


Alexandre Sʋsɔ ɛnʋ, se Alexandre naadozo n̄ɩnʋ. Ɛkɛ Maaseedʋwanɩ ɛjaɖɛ taa tʋ. Palʋla-ɩ pɩla pɩnzɩ 356 nɛ pʋcɔ Yeesu Krɩstʋ kɔɔ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ. Hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ kʋɖʋmʋʋ wiye palʋla-ɩ Pella tɛtʋ taa. Ɛsɩba nɛ pɩla pɩnzɩ 323 nɛ pʋcɔ palʋlɩ Yeesu-Krɩstʋ. Mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ kʋɖʋmʋʋ n̄ɩŋgʋ wiye ɛsɩba Babilooni tɛtʋ taa. Alexandre Sʋsɔ ɛnʋ, ɛkɛ Maaseedʋwanɩ ɛjaɖɛ wiyaʊ. Alexandre naadozo n̄ɩnʋ ɛnʋ ɛ-hɩɖɛ sɛ ɛjaɖɛ yɔɔ cɩnɛ siŋŋ ɛzɩ ɛyaa sɔsaa lɛlaa yɔ.

Ɛkɛ Philipe naalɛ tʋ pɩyalʋ nɛ Aristote sukuli pɩɣa. Ɛpɩsa Maaseedʋwanɩ ɛjaɖɛ wiyaʋ pɩnaɣ 336 nɛ pʋcɔ palʋlʋʋ Yeesu-Krɩstʋ. Ɛkɛ mba pakɩlɩ sɔɔlʋʋ tɛtʋ ndɩ ndɩ mʋʋ yɔ pa-taa lɛlʋ. Ɛlaba nɛ ɛ-tɛtʋ cikpetu pɩsɩ Perse achéménide ɛjaɖɛ sɔsɔɖɛ. Ɖɩwalɩ mbʋ pɩkɔɔ pɩtalɩ Indus pɔsɩ nɔsɩ. Alexandre Sɔsɔ ɛnʋ ɛɖʋ ageeta ndɩ ndɩ sakɩyɛ. Atalɩ ɛzɩ nɩɩnʋwa nɛ nɛɛlɛ mbʋ yɔ. Payaɣ a-taa sakɩyɛ se Alexandre.

Mbʋ pɩtɛzɩ yebu nɛ Alexandre Sɔsɔ hɩɖɛ kɩlɩ sɛʋ kpem yɔɔ lɛ se, ɛɛsɔɔla se ɛmʋ halɩ pɩkpɛndɩna tɛtʋ ndʋ ndʋ paasɩŋ yɔ.  Ɛ-lɩmaɣzɩyɛ nɖɩ, ɖɩcaɣ kaɖɛ nɛ sɔɔndʋ pɩdɩɩfɛyɩ, ɛlɛ, ɛpɩzaa ɛla ḿbʋ nɛ pʋcɔ ɛsɩ. Ɛ-pɩnzɩ niidozo nɛ naalɛ (32) ñɩnzɩ taa ɛsɩba. Tɛtʋ ndɩ ndɩ ndʋ  ɛmʋwa yɔ, yebina nɛ  hayɩ kiŋ ajɛya nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ ajɛya akpɛndɩ lɩmaɣza kʋɖʋma politiki labʋ nʋmɔʋ taa. Ɖooo yɔ, wiɖiyi patana ḿbʋ.

Ɛ-lɩmaɣza ana ayebina nɛ ɛ-sɔɔjanaa sɔsaa ñekpeɣli ageeta ndɩ ndɩ nɛ akpɛndɩ kʋɖʋma kpaɣ ɛjɛya ndɩ ndɩ n̄ɩnʋʋ nɛ a-mʋʋ tɛ alɩwaatʋ nɛ puwolo pɩsɩɩna Room n̄ɩma alɩwaatʋ.




#Article 37: Alfred Hitchcock (389 words)


Alfred Hitchcoch kɛ laɖʊ, lɩzɩyʊ, ɛkɛ ɖɔɖɔ Piritaniki sinimaɣ tʊma tanaŋ laɖʊ, palʊla-ɩ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 13 pɩnaɣ 1899 kɛ Leytonston tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ ɖomaɣ fenaɣkɩyakʊ 29 pɩnaɣ 1980 kɛ Bel Air Los Angeles tɛtʊ taa. Ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛmʊ niiye Piritaniki tɛtʊ taa sɩnɩma tʊma laɖa tɩŋa yɔɔ pɩtɩŋna 2007 ndɔnjɔɔlɩyɛ pɩlɩtʊ natʊyʊ yɔɔ. 

Ɛlakaɣ pɩnzɩ ɛzɩ hiu waa loɖo tʊmɩyɛ taa lɛ, ɛla sinimaɣ naa mba pɔyɔɔdʊʊ yɔɔ hiŋ kɩgbanzɩ nɛ naatozo. Ɛlɛ pʊcɔ lɛ, ɛkalaba sɩnɩma naa mba paayɔɔdʊʊ yɔ nɛ pʊcɔ ɛlakɩ kɩyɔɔda. Alfred kʊyɩ ɛ-ɛjaɖɛ taa nɛ ewolo ɛcaɣ Hollywood tɛtʊ taa, pʊcɔ kedeŋga kpeekpe you sɔsɔʊ paɣzɩ. Pʊkɔma ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 20 pɩnaɣ 1955 alɩwaatʊ taa, ɛmʊ Amerika ɛjaɖɛ ɛyʊtʊ ɛlɛ eteyele Piritaniki ɛyʊtʊ ndʊ tiyeba se ɛ-ɛsʊtʊyʊtʊ alɩwaatʊ tala lɛ, pakpa-ɩ se ɛkɛ Piritaniki Ampiiri yɔɔ paɣtʊ yɔɔ sɩŋgɩyʊ.  

Alfred Joseph Hitchcock, palʊla-ɩ pɩnaɣ 1899 Leytonstone tɛtʊ taa, tɛtʊ ndʊ tɩwɛ Londre nɛ hayi kiŋ yɔɔ. Ɛkɛ William Hitchcoch weyi palʊla-ɩ pɩnzɩ ɛzɩ 1862 nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1914 alɩwaatʊ taa pɩɣa. E-ɖoo kɔyɔ Emma Jane Hitchcock, palʊla-ɩ Whelan pɩnaɣ 1863 nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1942. Ɛ-caa kaakɛ kalɩma pɛdɩyʊ nɛ tɩŋ pee nɛ hatʊ ɖozi pɛdɩyʊ ɖɔɖɔ. 

Alfred weyi e-ɛcɔzɔ hana-ɩ hɩɖɛ yɔɔ, ɛ-caa ɖalʊ, ɛɛkɛ tɩnʊʊ kɛ piyaa naatozo hɛkʊ taa. Ɛ-ñʊʊ yɔɔ mba yɔ, William nɛ Eileen, keeke lɛ, palʊla-wɛ pɩnzɩ 1890 nɛ 1892 alɩwaatʊ taa kɛnɛ. E-liɖe taa ɛyaa sakɩyɛ kaakɛ katoliki mba, kɔzɩ kɔzɩ e-ɖoo nɛ e-neze kɛ cɛjɛ liɖe taa kaakɛ Irlandi ɛyaa. Londrɩ tɛtʊ taa lɛ, Hitchcock laba Ignatius kɔlɛzɩ kɛ Stamford Hill, pɩɩkɛ sukuli ŋgʊ kɩɩwɛ Yeesuu Krɩstʊ ɛgbadɩnaa nesi tɛɛ yɔ.
    
Evebu ɛnɛyɔ ɛkɛtɩɣ ɛ-pɩjatʊ alɩwaatʊ taa lɛ, ɛɛwɛ eyeke ɛlɛ pakandaɣ ɛ-yɔɔ ɖeu, mbʊ pʊyɔɔ ɛɛwɛ eyeke kɔyɔ se ɛkɩlɩ kiɣ nɛ ɛkɩlɩ paɣlʊʊ. Ɛ-maɣmaɣ ɛpɩzɩ yɔɔdʊʊ se ɛtafɛyɩna ɛgbaɣtʊ ɛ-tɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa nɛ alɩwaatʊ ndʊ payi mbʊ yɔ eleyaɣ eyeke ɖɔɖɔ. 

Pʊkɔma pɩnaɣ 1914, pɩnaɣ ŋga ɛ-caa sɩba, mbʊ lɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ hiu nɛ nanza yeke, nɛ ɛlɩɩ Ignatius kɔlɛzɩ taa nɛ ɛɖɛɛ ɛlakɩ London County Council School of Engineering and Navigation kɔlɛzɩ kɛ Poplar (Londre). Ɛmʊ ɛ-takayaɣ peeɖe wayi lɛ, pamʊ-ɩ tʊmɩyɛ sukuli ŋgʊ kɩ-taa. Pɩnaɣ 1923 lɛ, ɛkatɩ ɛ-halʊ Alma Reville weyi ɛkaɣ kpaʊ yɔ alɩwaatʊ ndʊ ɛyɛlaɣna Graham Cutts Woman to Woman (pʊkʊ payʊ sɔsɔ) kɛlɛm kɛlɛm yɔ nɛ ɛɖʊ-ɩ nɛ tabalɩyɛ. Ɛlabɩ-ɩ halʊ pɩnaɣ 1926 Londre tɛtʊ taa.




#Article 38: Alfred Marshall (305 words)


Alfred Marshall, palʊla-ɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 26 pɩnaɣ 1842 Lɔndrɩ tɛtʊ taa, ɛsɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 13 pɩnaɣ 1924 Cambridge tɛtʊ taa. Ɛyʊ ɛnʊ ɛɛkɛ Pritaniki ɛjaɖɛ taa tɔsʊʊ tʊmɩyɛ tʊ, ɛkɛ kɩbandʊ lɩmaɣzɩyɛ kɩfaɖɛ sukuli kiɖe ɖʊyʊ, nɖɩ lɛɛɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ ɖoŋ nɔɔnɔɔ tɔsʊʊ nɔmɔʊ taa yɔ.
 
Ɛkɛ tɔsʊʊ tʊmɩyɛ tʊ weyi ɛ-tɛ wɛɛ taa lɛ, ɛɛwaba yɔ. Palʊla-ɩ Bermondsey, Lɔndrɩ tɛtʋ taa. Ɛ-caa kaakɛ Ɛnglɩsɩ ɛjaɖɛ taa liidiye koozaɣ taa tʊmɩyɛ laɖʊ. Ɛlaba kajalaɣ taa lɛɣtʊ tɩlɩyɛ sukuli nɛ tomnasɩ ɖɔnɛ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ nɛ pʊcɔ ɛha ɛsɛ nɛ ɛyʊ yɔɔ lɩmaɣzɩyɛ sukuli nɛ Ɛsɔ tɔm kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ sukuli. 

Ɛkɛ ɛyʊ siɣsiɣ kɛ ɛ-tʊmɩyɛ paɣzɩtʊ alɩwaatʊ taa mbʊ lɛ, ɛsʊ tɩ yɔɔ wɛʊ paɣtʊ taa pɩtɩŋna ɛ-tɛ Etaazuunii wobu yɔ, nɛ ɛdʊʊ lɔnsɔzʊʊ natʊyʊ ɛ-tɔmpe taa se tɔsʊʊ tʊ yaa paa ɛyʊ weyi lɛ, pʊmʊna ɛcɔna ɛyʊ kpaagba wayi tɔm ɖeɖe. 

Ɛtɛma ɛwɩlɩ Oxfort nɛ Bristol lɛ, ɛɖɔkɩ wɩlʊʊ tʊmɩyɛ ɛkɔɔ ɛtalɩ Cambridge ɖenɖe ɛmʊ politiki tɔsʊʊ tʊmɩyɛ sɔsɔyɛ kɛ pɩnzɩ 1885 ŋtalɩ 1908. Ɛ-sukuli pɩɣa kɛlɛ John Maynard Keynes, ŋga ɛnɛ kɛ pʊhɔŋɔɣ yɔ nɛ Arthur Pigou. Alfred sɩ Cambridge tɛtʊ taa hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 13 pɩnaɣ 1924.

Lɛɣtʊ tʊmɩyɛ labɩnaʊ wɛ ɛlɛ, pʊtɔɖɔɔ. Ɛ-cɔlɔ lɛ, palakɩ tʊmɩyɛ lɛɣtʊ tʊmɩyɛ alɩwaatʊ ndʊ pɩpɔzʊʊ se panɩɩ ɖama lɩmaɣza nɛ akɔnta alɩwaatʊ yɔ yeke pɩlɩna tɔsʊʊ lɩmaɣza yɔ ɛlɛ, papɩzɩɣ patatɩŋna matʊ lɩmaɣza yɔ. Pɩsɩna se patʊzɩ lɩmaɣza nɛ pɩcaɣ ɛzɩ kɩbɩnjaazɩ tɔm pɩtɛkɛ mbʊ yɔ pɩɩkaɣ sam nɛ pakalɩ. Ɛ-cɔlɔ lɛ, tɔsʊʊ wɛ ɛlɛ kɩtɛkɛ tɩlɩyɛ laɣsɩ tɛ pɩyʊ. Ɛ-cɔlɔ lɛ, pɩkɛ pɩyʊ mbʊ pɩñɔtɩna ɛyʊ tɩlɩyɛ cɔlɔ kpam yɔ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ tɔsʊʊ kɛ wezuu pɩyʊ nɛ kɩtɩŋʊʊ tɔm tʊzʊʊ ɖoŋ. 

Politiki tɔsʊʊ laɣsɩ paɣtʊ taa lɛ, ɛlɩzɩ tɔsʊʊ tɩlɩyɛ sʊʊtu tɔbʊʊ nɛ ɛwɩlɩɣ se pʊmʊna se ɖɩkpɛlɛkɩ mbʊ ɛyaa kɛwaɣ yɔ ɛzɩ kedeŋga wɛʊ yɔ. Ɖɩɩpɩzɩɣ ɖɩlɛzɩɣ ɛjaɖɛ ɛzɩ ɖɩpɩzɩɣ yaa ɖɩɩkɛ.




#Article 39: Alfred Nobel (181 words)


Alfred Bernhard Nobel kɛ Sʊyɛdɩ ɛjaɖɛ taa tʋ. Ɛkɛ abalʋ tandʋʋ tʋ. Palʋla ɖajaa ɛnɛ aloma fenaɣ kɩyakʋ hiŋ naalɛ nɛ kʋɖʋmʋʋ (21) n̄ɩŋgʋ wiye,pɩnaɣ 1833 n̄ɩŋga taa.

Sʋyɛdɩ (suède) ɛjaɖɛ taa peeɖe palʋla-ɩ saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʋ hiu (10) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1896 n̄ɩŋga taa. Itaalii ɛjaɖɛ tɛtʋ cikpetu ndʋ payaɣ tʋ size San Remo yɔ tɩ-taa ɖajaa Bernhard ɛnɛ ɛsɩba ɛ-pɩnzɩ hiŋ loɖo nɛ naadozo (63) ñɩnzɩ taa.

Ɖajaa Alfred Bernhard kɛ kpɛlɛ tʋmɩyɛ laɖʋ ɛtɛ ɛkɛ hɔzɩŋ luɖu.

Sɔsɔ Alfred Nobel lubina tɩm mbʋ payaɣna anasaayɩ kʋnʋŋ taa se 'dynamite' yɔ. Ɖajaa Alfred Nobel wɛna hɔzɩŋ ndɩ ndɩ nɛ tɩm ndɩ ndɩ wondu ɖuluɖe kuduyuu sɔsɔʋ nɛ payaɣ-kʋ se 'Bofors'.

Ɛtɛ cee tɔm takayaɣ taa lɛ, ɛmaa size, ɛ-n̄ɩm tɩŋɛ payɩ lɛ, pakpaɣ nɛ palɩzɩna samtʋ yaa nimiye mʋʋ takayasɩ. Ɖajaa Alfred Nobel kɛ samtʋ takayɩsɩ mayʋ.  Ɛ-samtʋ nɛ ɛ-hɩɖɛ ɖʋʋ yɔɔ yɔ, pakpaɣ ɛ-hɩɖɛ 'Nobel' nɛ payaa se kpɛlɛ kpɛlɛkʋʋ ɖaɣ.

Ɖajaa Alfred Bernhard Nobel kɛ pɩɣa naadozo ñɩŋga ɛ-caa lʋlʋʋ taa. Ɛ-caa payaɣ size Immanuel Nobel, nɛ e-ɖoo kɛlɛ ɖoɖoo Andriette Ahlsell Nobel. Ɛ-ɖalʋ lɛ Ludvig Nobel.




#Article 40: Alimiiniyɔɔm (204 words)


Kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ wonuu nakʊyʊʊ payaɣ se alimiiniyɔɔm. Kɩ-pʊyʊ ñɩɩɩ mayaɣ kɛ 13. Ki-kumoɖe kɛ Al. Pɛtɛyɩ ñɩɣlɩm mbʊ pɩ-taa takɩlɩ wɛʊ camɩyɛ yɔ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa. Alimiiniyɔɔm wɛ tindimiye 13 ñɩnɖɛ taa. 

Alimiiniyɔɔ kɛ ñɩɣlɩm wonuu ŋgʊ ɛyʊ pɩzɩɣ enuuti-kʊ yem kɛlɛʊ yɔ. Kɩwɛna ñɩɣlɩm wonuu ŋgʊ payaɣ se arɩzaɣ yɔ kɩ-tɔlɩm. Alimiiniyɔɔm ɛɛmʊʊ kalɩkɔdaɣ yem. Ɖɔɖɔ lɛ, kɩfɛyɩna kpɩndʊʊ (densité) pʊɖɔɔ. Ñɩɣlɩm wondu taa payɩ lɛ, ɔkɩsiizɛɛnɩ nɛ siliisiyɔɔm pa-wayɩ lɛ, alimiiniyɔɔm kɩlɩna tɔyʊʊ tɛtʊ yɔɔ cɩnɛ. Ɖɛ-tɛtʊ ilemiye ɖɩnɛ ɖɩ-yɔɔ lɛ, yee pɛtɛyɩ ñɩɣlɩm wondu tɩŋa payɩ tam mɩnɩʊ kɔyɔ, alimiiniyɔɔm kpakɩɣ hɔɔlɩŋ lutozo mpilim. 

Paapɩzɩɣ pakpaɣ alimiiniyɔɔm ɖeke nɛ palabɩna pʊyʊ, mbʊ yɔ kɩkɩlɩɣ yoluu. Pesidiɣ-kʊ nɛ ñɩɣlɩm wondu lɛɛtʊ ndɩ ndɩ nɛ pʊcɔ palabɩna-kʊ nɛ tʊmɩyɛ. Pesidiɣ-kʊ nɛ ñɩɣlɩm wondu ndʊ yɔ, tɩtalɩɣ 270 mbʊ yɔ. Ñɩɣlɩm tɛtʊ ndʊ payaɣ se pɔkɩsiti yɔ ndʊ kɩlɩɣna ɖɔʊ alimiiniyɔɔm taa. Alimiiniyɔɔm taa lɛ, pɔkɩsiti ŋgʊ kɩwɛɣ ɛzɩ kalɩkɔdaɣ wonuu nakʊyʊ yɔ. Kalɩkɔdaɣ wonuu ŋgʊʊ palakɩ tʊmɩyɛ nɛ palɩzɩ ñɩɣlɩm wonuu ŋgʊ payaɣ se alimiini yɔ. Papɩzɩɣ palɩzɩ alimiini ñɩɣlɩm wonuu ɖɔɖɔ ñɩlɩm wonuu ŋgʊ payaɣ se nefeliini (néphéline) yɔ kɩ-taa. Papɩzɩɣ palɩzɩ-kʊ ɖɔɖɔ ñɩɣlɩm wondu tʊnɛ tɩ-taa. Ndʊʊ yɔ : lesiiti (leucite) nɛ silimaniiti (sillimanite) nɛ andalusiiti (andalousite) nɛ misikoviiti (muscovite).

	




#Article 41: Alizee (123 words)


Alizee kɛna Alizeerii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ nɛ tɩ-taa ɖɔdɔ kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa tɛtʊ sɔsɔtʊ lɛɛtʊ  kpeekpe taa. Alizee wɛna Mediteranee teŋgu cɔlɔ kpam nɛ peeɖe ɖɔdɔ lɛ, maalikinaa ɖɔɔ. Pʊcɔ nɛ pakalɩɣ kɩgalʊʊ kɛ pɩnaɣ 2008 lɛ, tɛtʊ tʊnɛ tɩ-ɛyaa kpɛnda 2 481 788 ɛlɛ kewiyaɣ taa minisiɖinaa mba pɔcɔŋna ɖama nɩnaʊ nɛ ajɛya lɛɛna taabalɩyɛ yɔɔ yɔ, pɔtɔŋ se sɩŋŋŋ taa lɛ ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 4 400 000.

Keteŋa kpeekpe tʊmɩyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna tɛtʊ sɔsɔtʊ nɛ kɩgalʊʊ tʊma yɔɔ yɔ, ɖɩtɔŋ se pɩnaɣ 2010 taa lɛ Alizee tɛtʊ taa ɛyaa kpɛndamiliyɔɔnaa 6 727 806. Pɩnaɣ 2015 taa tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa kpɛndamiliyɔɔnaa 7 796 923 nɛ Maagrɛbʊ hɔɔlʊʊ taa payɩ lɛ, Alizee taa kɛ ɛyaa kɩlɩ ɖɔʊ.




#Article 42: Alizeerii (243 words)


Alizeerii ɛjaɖɛ kɛ Afrika nɛ kɩ-hayi kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɖɩwɛ ajɛya wena akpɛndaa nɛ payaɣ-yɛ se Maagrɛɛbʊ yɔ a-taa. Alizeerii ɛjaɖɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Alizee. Tɩwɛ Alizeerii nɛ kɩ-hayi kiŋ Mediteranee teŋgu cɔlɔ kpam. Tɛtʊ ndʊ tɩkɩlɩna samaɣ wɛnaʊ. Afrika kpeekpe taa lɛ, Alizeerii tɛtʊ kɩlɩna walʊʊ. Tɩwalaa pɩtalɩ ɛzɩ kilomɛtanaa agbaba ɛzɩ 2 381 741 mbʊ yɔ. 

Alizeerii ɛjaɖɛ sɩna Tuniizii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayi kiŋ. Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɖeyi ɖeyi lɛ, Liibii ɛjaɖɛ; piyele nɛ hadɛ kiŋ lɛ, Nizɛɛrɩ nɛ Malii ajɛya. Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hadɛ kiŋ lɛ, Moritaanii nɛ Sahara wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ ɖeyi ɖeyi lɛ, Marɔkɩ ɛjaɖɛ. Alizeerii taa ɛyaa laba kʊñɔŋ siŋŋ. Palʊba lʊbɩyɛ ɖɔɖɔ siŋŋ nɛ poyoo yoŋ sakɩyɛ nɛ pʊcɔ pɛwɛɛ pa-tɩ yɔɔ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakɩŋ kagbaanzɩ ñɩŋgʊ, wiye pɩnaɣ 1962 taa.

Alizeerii ɛjaɖɛ wɛ kedeŋa kpeekpe  ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se ONU ŋgbɛyɛ yɔ ɖɩ-taa. Alizeerii ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɩwɛ ɖɔɖɔ Afrika ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ ɖɩɖɩ se Union africaine yɔ ɖɩ-taa, pɩ nɛ ɖama nɩnaʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩɩtɩŋɩɣ nɔɔyʊ wayɩ nɛ kpaɣnɛ ɖooo kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ pɩnaɣ 1962 taa yɔ, Alizeerii ɛjaɖɛ sʊ Ligue arabe ŋgbɛyɛ taa. Lɛlaɣ fenaɣ, pɩnaɣ 1989 taa kɛ Alizeerii nɛ Maagrɛɛbʊ ajɛya palaba nɔɔ nɛ patʊlɩ kɩgaʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ sɔnɔ se Union du Maghreb arabe (UMA) yɔ. Ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɛwɛ ɖɔɖɔ Mediiteranee ŋgbɛyɛ kɩkpɛndʊʊ taa pɩnaɣ  2008 taa.

Alizeerii kaŋgalafʊ nimaɣ paɣzɩɣna +213 nɛ liidiye nɖɩ pɔtɔkɩ peeɖe yɔ, payaɣ-ɖɩ se Alizeerii Dinar.




#Article 43: Alizerii you tɔm (122 words)


Alizerii taa mba mba pañɩnaɣ se pɛwɛɛ pa-tɩ yɔɔ kpataa yɔ, pañaɣ miŋ Alizerii ɛjaɖɛ taa. Palʋba pɩkɔɔ pɩtalɩ tɔm lutozo se pamʊʋ kewiyaɣ nɛ ɖoŋ. Palaba nɔɔ se pakaɖɩna po-koyindu Fransɩɩ ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ. Pɛ-ŋgbɛyɛ payawaɣ se FLN (Front de Libération Nationale). Pɩlaba mbʊ lɛ, malɩfanaa paɣzɩ kou Alizerii ɛjaɖɛ taa. 

Fransɩ ɛjaɖɛ taa sɔɔja sɔsɔ weyi payaɣ se Général Charles de Gaulle yɔ, ɛya ketiizaɣ sɔsɔwa nakɛyɛ nɛ ɛha nɔɔ se palʊ siŋŋ nɛ pawa you ŋgʊ pɛwɛɛ poyou yɔ. Alizerii tɛtʊ taa lɛ, ɛyaa mɩnʋʋ yɔɔ lɛ, ɛyaa ɛzɩ 75,26 mbʋ yɔ caɣ se Alizerii ɛwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ yeli nɛ Fransɩ ñɩndʊ taa lɛ, ɛyaa mɩnʋʋ yɔɔ lɛ, ɛyaa ɛzɩɩ 70 mbʋ yɔ n̄ɔsɔɔlɩna se Alizerii tɛtʋ ɛwɛɛ tɩ-tɩ yɔɔ.

	




#Article 44: Alto (179 words)


Alto kɛna minziiki wonuu. Kɩwɛ minziiki wondu pɩlɩʋ taa. Kɩkɛ minziiki wonuu ŋgʋ palakɩ-kʋ nɛ nimee yɔ. Kɩ-wɛtʋ wɛ ɛzɩ minziiki wonuu ŋgʋ payaɣ size vɩɔlɔɔ yɔ.

Ɛlɛ, alto paɣlaa pɩkɩlɩ viɔlɔɔ. Ki-witu lɛɛzɩɣ sakɩyɛ pɩtalɩ ɛzɩ 128 Hz nɛ pɩsɩna 2600 Hz mbʋ yɔ.

Katɔrɩ nimaa n̄ɩŋgʋ taa lɛ, ɖɩnaɣ (2 Vɩɔlɔɔ yaa alto yaa vɩɔlɔsɛlɩ). Alto witu wɛ ɖɔɖɔ kɛɛkɛ ɛzɩ abalʋ kɩlɩm nɔɔ witu wɛʋ yɔ wiliŋ tɩŋɛ taa (sɔpranɔ, yaa alto, yaa abalʋ kɩlɩm nɔɔ witu nɛ witu hɛɛɛ ñɩndʋ).

Ki-loyaɣ ɖasam loniye wala siŋŋ.

Soo n̄ɩɣyʋ kʋnɛ, kʋ-tʋma sɔsɔna kpaɣna ɖooo kpaɖʋʋ 18 ŋgʋ taa nɛ Georg Philipp Telemann tɛ konserto maʋ yɔ. Ɖɩnaɣ ɖɔɖɔ Symphonie concertante kɛ vɩɔlɔ nɛ alto Mozart hɩɖɛ taa. Stamitz nɛ Hoffmeister nɛ pɩtasɩna Rolla ɖɔɖɔ pa-tʋma taa.

Kpaɖʋʋ 20 taa lɛ, minziiki wondu luɖaa sakɩyɛ kama ɖɔɖɔ konserto waa kɛ alto hɔɔlʋʋ taa. Ɛyaa panɛ ɖɔɖɔ : Béla Bartók, nɛ Paul Hindemith,nɛ pɩtasɩna William Walton.

Alto kɛ minziiki wonuu ŋgʋ kɩwɛ ɖɔɖɔ camɩyɛ kaŋ kɛ soo n̄ɩyɩŋ ɖɩjaɣyɛ loyaɣ ɖasam loniye taa yɔ.

Alto kɛ minziiki ɖandɛ n̄ɩŋʋ.




#Article 45: Alɛkɩsandrii (160 words)


Alɛkɩsandrii kɛna Egipiti ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔ natʊyʊ nɛ pɩnaɣ 2010 taa pakalɩ ɛyaa kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, pɛɖɛ miliyɔɔnaa 4 300 000 mbʊ yɔ. Ɛlɛ sɩŋŋŋ taa lɛ pɛkpɛnda ɛyaa 4 388 219 hab. Ɛyʊ weyi payaɣ-ɩ se Alexandre Sɔsɔ yɔ ɛnʊ kaalɛɣna peeɖe caaʊ ɖooo pɩnzɩ -331 taa pʊcɔ nɛ palʊlʊʊ Yeesu, mbʊ yebina nɛ tɛtʊ ndʊ pasʊʊ-tʊ hɩɖɛ se Alɛkɩsandrii.

Pʊcɔ nɛ ɖooo caanaʊ taa tɔm kɔŋ lɛ, Alɛkɩsandrii kaakɛna Egipiti tɛtʊ sɔsɔtʊ kacalaɣ ñɩndʊ. Peeɖe palakaɣ tadɩyɛ sɩŋŋŋ nɛ ɛsakuliye  tɔm taa lɛ, peeɖe kɛ ɛyaa sakɩyɛ ɛzɩ Mediteranee mba yɔ pɛkpɛndaɣ nɛ palakɩ amʊʊza ndɩ ndɩ ɖɔɖɔ. 

Sɔnɔ taa mbʊ yɔ tɛtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se Kɛɛrɩ yɔ ndʊ kacalaɣ ñɩndʊ ɛyaa ɖɔʊ taa nɛ Alɛkɩsandrii tɛtʊ natʊlɛ ndʊ. Alɛkɩsandrii tɛtʊ wɛ Niili Pɔɔ ka-ɖɩyasɩyɛ cɔlɔ, lɩŋgamʊʊ ŋgʊ payaɣ-kʊ se Mareyotisi yɔ nɛ tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta nɛ payaɣ-tʊ Farɔsɩ yɔ tɩ-hɛkʊbtaa. Alɛkɩsandrii maalika ñʊʊtʊ payaɣ se Abdel Fattah Saïd Hussein Khalil al-Sissi.




#Article 46: Alɩkɔɔlɩ (277 words)


Kpɛlɩ kpɛlɩkʊʊ tɛ lɛ, payaɣ mbʊ se alɩkɔɔlɩ yɔ pɩkɛ pɩyʊʊ nɩɩ weyi ɛ-taa wɛ lɩm hoka OH yɔ. Ɛnɛyɔ ɛwɛna karɩbɔnɩ tɛ kpɛlɩ kpɛlɩkʊʊ tɛ kɩɖaʊ tɩmʊʊ liɖe, alɩkɔɔlɩ waa tɛ ŋgʊ. Hɔɔlasɩ sakɩyɛ nzɩ kpayaɣ fɛyɩ nɛ sɩ-kiɖe num kpayaɣ kɩ-hɛɖaɣ cɛŋga ŋga kɩtɛtɛyɩ hɔɔlɩŋ sakɩyɛ tɛ matʊ yɔ CnH2n+1OH. Pɩkɛ kajalaɣ alɩkɔɔlɩ num kpayaɣ kɩ-hɛɖaɣ.
  
Kpɛlɩ kpɛlɩkʊʊ taa wɛ alɩkɔɔlɩ naa pʊɖɔɔ padaa kɔyɔ furfuryliki tɛ ŋgʊ nɛ benzyliki tɛ alɩkɔɔlɩ nɛ amyliki tɛ ŋgʊ nɛ coniféryliki ŋgʊ nɛ vératyle tɛ ŋgʊ nɛ paracoumaryliki tɛ ŋgʊ nɛ polyvinyliki tɛ ŋgʊ nɛ cétyliki tɛ ŋgʊ yaa hexadécanol tɛ ŋgʊ nɛ cyclohexyliki tɛ ŋgʊ nɛ pinacoliki tɛ ŋgʊ yaa panicol ŋgbaɣ nɛ ndɩ.

Payaɣ ɖɔɖɔ se alɩkɔɔlɩ lɛ pɩkɛ sʊlʊm ɖoŋ mbʊ nɛ pɩtaa wɛ pʊdʊʊ weyi payayɩ-ɩ se etanɔɔlɩ yɔ, ɛnʊ yekina se sʊlʊm ɛwɛ ɖoŋ siŋ. Ɛlɛ Eerɔpʊ kɔ lila ɖɩlaɖɛ taa lɛ, etanɔɔlɩ ŋgʊ kʊ-hoɖe sɩna 94 payaɣ-kʊ alɩkɔɔlɩ ŋgʊ etanɔɔlɩ mbilim lɛ payaɣ-kʊ etanɔɔlɩ.
 
Ɖɩpɩzɩɣ ɖɩtasɩ yaʊ alɩkɔɔlɩ se sʊlʊm ɖoŋ mbʊ nɛ sʊlʊm mbʊ pɔtɔŋ se pɩwɛ ɖoŋ yɔ pɩ-taa wɛ etanɔɔlɩ. Kɩ-haɖaʊ ɖɩlɩyɛ tɔm pakɩlɩɣ yɔɔdʊʊ. Siidiri tɛ alɩkɔɔlɩ yaa Calvados nɛ pɩyɛɛrɩ sʊlʊm nɛ malɩtɩ yaa wɩsɩkɩ nɛ ɔrɩgɩ sɩ ʊlʊm nɛ tɛtɛɛ hɛyɛ sʊlʊm yaa pee mʊlʊm ñɩnaa nɛ ŋvɛ sʊlʊm nɛ fɩŋfɩŋ sʊlʊm ɛzɩ rɔm nɛ mɔʊ sʊlʊm ɛzɩ Sapɔŋ tɛ saké.

Samɩla sʊlʊm nɛ pam sʊlʊm nɛ kpaakpa sʊlʊm nɛ tɩŋ pee tɛ sʊlʊm. Tɔmʊʊ alɩkɔɔlɩ kɛ tɔm piye kɩkɩndɩyɛ. Ɖɩlɩnɛ latɛŋ hɛkʊ pɩnaɣ taa pɩtɩŋna lɔŋ sɩnɖʊʊ alkohol nɛ romanɩ kʊnʊmɩŋ kɛ Ibériki tɛtɛ nzʊlɩmɩyɛ (Kasɩtɩllan yaa katalan alcohol lusitanien álcool), arabɩ tɛtɛ ɛwadɩyɛ الكحول al-kohol ɛlɛ nabʊyʊ taa patʊʊ ɖɩ-taa nɛ paya se al-kôl.




#Article 47: Alɩpʊwaa (169 words)


Pʊŋ sɔsɔŋ nɩɩyɛ pɩlɩ ɖama yɔɔ nɛ payaa-ɩ se alɩpʊwaa. Ɛwɛ kʊhʊlʊmaa tɛtʊ ilemiye taa, pʊ-tɔbʊʊ se ɛwɛ Erɔpʊ tɛtʊ ilemiye taa. Ɛpɩlaa, kpaɣna Itaalii ɛjaɖɛ hayi kiŋ kamaɣ yɔɔ nɛ puwolo Fransɩɩ ɛjaɖɛ nɛ hadɛ kiŋ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa nɛ pɩɖɛɛ Monako nɛ Suwiisi nɛ Lisitɛnsɩtayɩnɩ nɛ Otirisi nɛ Caama nɛ hadɛ kiŋ nɛ Siloveni pa-ajɛya taa. 

Alɩpʊ pʊŋ kʊyaa pɩtalɩ mɛtɛnaa 4 809 pʊʊ ŋgʊ payaɣ se Pʊʊ kʊhʊlʊmʊʊ (Mont Blanc) yɔ kʊ-ñʊʊ taa. Pʊŋ ɛnʊ ɛ-taa lɛ, papɩzɩɣ pakalɩ pʊŋ weyi ɛkɩlɩ kʊyʊʊ kpem yɔ pɩtalɩ pʊŋ nɩɩnʊwa nɛ niidozo nɛ pʊŋ naalɛ (82). Ɛ-kʊkʊyɩmɩŋ cɛzɩ mɛtɛnaa 4 000 yɔɔ. Suwiisi ɛjaɖɛ taa pʊʊ kʊkʊyɩmɩŋ kɛ mɛtɛnaa nɩɩnaza nɛ lutozo (48). Itaalii ɛjaɖɛ taa ñɩŋgʊ kʊkʊyɩmɩŋ ñɛkɛ mɛtɛnaa niidozo nɛ lutozo (38) nɛ Fransɩ ɛjaɖɛ taa pʊʊ kʊkʊyɩmɩŋ ñɛkɛ mɛtɛnaa nɩɩlɛ nɛ naanza (24). Mbʊ pɩtamsɩna pʊŋ ɛnʊ nɛ kɛdɛnzɩ yaa ajɛya yɔ, pʊkʊyaa pɩcɛzɩ mɛtɛnaa kudokuŋ naalɛ (2 000). Kpaɣna Meditɛɛranee teŋgʊ nɛ puwolo Daniibi (Danube) pɔɔ lɛ, alɩpʊwaa hɔma pɩtalɩ kilomɛtɛnaa  1 200.




#Article 48: Alɩwaatʊ kɩfatʊ (Période moderne) (308 words)


Alɩwaatʊ kɩfatʊ yaa wɛɛ kɩfana tɩkpaɣna kɩbɩnjaazɩ wɛɛ ndʊ tɩpaɣzɩna Hɛkʊ nɛ Hɛkʊ Alɩwaatʊ tɛmtʊ cɔlɔ (kpaɣɖʊ 6 ŋtalɩ kpaɣɖʊ 15) ndʊ paɖʊ -tʊ pɩnaɣ 1453 alɩwaatʊ taa yɔ (Kɔnsɩtantɩnɔpɩlɩ tɛ tɔlʊʊ pɩnaɣ) yaa pɩnaɣ 1492 (pɩnaɣ ŋga palɩ Amerika ɛjaɖɛ yɔɔ pɩtɩŋna Christophe Colomb yɔɔ). Pɩtɩŋna Fransɩɩ tɔm kɩbɩndʊʊ kɛdɩyaa cɔlɔ lɛ, pɩtɛ  alɩwaatʊ ndʊ tɩzɩna Fransɩɩ tɛ kpɛlɩ lɛɛzɩtʊ pɩnaɣ 1789 (pɩnaɣ ŋga lɛɛzɩtʊ paaza) yaa 1792 (pɩnaɣ ŋga pozusa kajalaɣ ɛjaɖɛ tɔm) nɛ pɩtɩŋgɩ nɔnɔ alɩwaatʊ.

Pʊnɔmɔʊ taa ɖɩpɩzɩɣ ɖɩtɔ se alɩwaatʊ kɩfatʊ ndʊ tɩkɛ hɛzʊ wɛɛ wena a-taa ajɛyɛ kɩfana anɛ asʊ ɖama taa yaa patɩlɩyɛ yɔ ŋgʊ paasɔ a-yɔɔ pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ kudokiŋ 20000 mbʊ yɔ. Amerika yaa Kedeŋga kɩfalaɣ nɛ Afrika nɛ Azii yaa ɛjaɖɛ kɩbɩnɖɛ. Pɔyɔɔdʊʊ ɖɔɖɔ ɛjaɖɛ kɩfaɖɛ naɖɩyɛ tɔm alɩwaatʊ ndʊ pakaɣ palɩ Ositralii Kedeŋga yɔɔ yɔ.
  
Alɩwaatʊ ndʊ tɩɖɛwa yɔ tiposuna alɩwaatʊ kɩfatʊ ndʊ takayasɩ taa kɩbɩnjaazɩ tɔm kɛɖɩyaa ajɛyɛ naayɛ taa ɛzɩ Fransɩɩ ŋgʊ kʊɖʊ tʊka wɛɛ naanza ñɩna, pʊtɔbʊʊ se ɖeɖe nɛ sɔnɔ wɛɛ yaa kpaɣɖʊ. Wɛɛ atacaɣ yem yaa pɛtɛkɛsɩ-yɛ hɔɔlʊʊ nɛ wɛɛ anaa a-taa lɛɛzɩtʊ ɖɔ sakɩyɛ kpem pɩkɩlɩ Wɛɛ kɩfana.

Mbʊ lɛ, pɩtɛ tʊma labʊ sakɩyɛ sakɩyɛ mbʊ pɩna-yɛ keele nɛ awɛ ndɩ ndɩ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ yaa pʊtɔbʊʊ se pɩkɛ lɛɛzʊʊ kɩfam tʊma wena akɩlɩ ɖeu yɔ alabʊ alɩwaatʊ nɛ tɔsʊʊ huu ñɩm hiɣ wabɩtʊ ndʊ tɩtafɛyɩ yaa tɩwɛ nimm Wɛɛ kɩfana taa yɔ.

Alɩwaatʊ kɩkɔmtʊ ndʊ nɛ anasaayɩ taawɛna-tʊ takayaɣ taa. Wɩlɩtʊ lɛɛtʊ pɩtɩŋna alɩwaatʊ kɩkɔmtʊ ndʊ (Caama nɛ Ɛnglɩsɩ) wɛ ɖɔɖɔ takayaɣ ŋga kɛtɛmtʊ ɖeɖe. Ɛjaɖɛ sɩm tɛ tɔm kɛtʊʊ paɣtʊ ndʊ tɩlakɩ tʊmɩyɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-yɔɔ yɔ payaɣ se Canaʊ tɔm kɩfatʊ. Ɛyaa mba yaa takayaasɩ taa tɔm kɛdɩya mba ɖɩyaɣ se kɩfama (pɩfɛyɩ se pɛkpɛndɩ-wɛ ñɩlɩ ñɩlɩ wonduu laɖaa nɛ takayaasɩ mayaa yaa Ɛsɔ sɛtʊ tɩnaa mba pɛkɛ kpaɣɖʊ 19 taa mba yɔ yaa kpaɣɖʊ 20 taa ɛyaa).




#Article 49: Amazonii Pɔɔ (290 words)


Amazonii kɛna pɔɔ ŋga kɛwɛna Amerika nɛ kɩ-hadɛ kɩŋ yɔ. Kɩ-lɩm kpem taa wɛ ɛzɩ 209000 m3/s yɔ. Keteŋga kpeekpe taa lɛ, Amazonii taa lɩm kɩlɩna ɖɔʊ. Paa pɩkpɛnda ɛzɩ pɔsɩ looɖo kpem kɔyɔ, pɩtaatɩɩtalɩda Amazonii pɔɔ taa lɩm. Ka-ɖalakɩŋ taa wɛ ɛzɩ kɩlomɛtanaa 2992 yɔ. Ka nɛ Niili Pɔɔ nzɩ kɩlɩna paɣlʊ nɛ ɖɔʊ. Amazonii kɩlɩna walɩɣ kedeŋga kpeekpe yɔɔ. Yee pɛkpɛndɩna Tacontins pɔɔ kɔyɔ, Amazonii ɖeke kpakɩɣ ɛzɩ 6112000 km2 yɔ yaa Amerika nɛ kɩ-hadɛ kɩŋ 40% yɔ. Andɛɛzɩ waa taa kɛ Amazonii pɔɔ paɣzɩɣna kpem nɛ katɩŋna Peruu, Kolombi nɛ Breezil. Kɩlakɩ kilomɛtanaa 6000 nɛ kɩkɔɔ  kekpeŋ Atlantiiki teŋgu taa.

Amazonii pɔɔ wɛna pɔsɩ cɩkpesɩ ɛzɩ 1000 mbʊ yɔ. Kɩwɛna lɩm salala ɛzɩ 18% yɔ keteŋga kpeekpe taa. Kɛtɛ pɔsɩ cikpesi nzɩ payaɣ se Madeira nɛ Rio Negro waa yɔ, sɩwɛ kedeŋga kpeekpe pɔsɩ hiu naa taa.  Pɔyɔɔdɩɣ se Amazonia paalaa kamaɣ fɛyɩ pɩwɛ nɩʊ; mbʊ  pɩyɔɔ ƴɔ, kilomɛtanaa sakɩyɛ wɛɛ nɛ ŋŋnaɣ kondoloko. Kpɩyɩŋ yeke pɛtɛzɩɣna. Yee ŋtatalɩ ɖooo Maranon nɛ Ucayali kɔyɔ ŋŋnaɣ ɖɩtɛzɩyɛ. Mbʊ pɩɖaŋgʊ se paɖʊ kondolokonaa yɔ pɩɖɔɔ: kɩ-tɛ walaŋzɩ, kɩ-tɛ cukaŋ kɩ-lɩm holo, tɛtʊ wɛ ñabɩ hɔɔlɩŋ hɔɔlɩŋ, ki-kidiiliŋ eelou pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ tɛʊ nɩʊ keŋjem nɛ kɩɩfɛʊ. Halɩ nɛ sɔnɔ mbʊ yɔ, anasayɩ ñɩɩtʊ tatɩɩpɩzɩda nɛ pala tʊmɩyɛ naɖɩyɛ. Pɩyɔɔ kɛ aŋgba ntɩ ntɩ wena acɔŋna kondolokonaa yɔ, aɖʊ lɩmaza kɛ Rio Madeira nɛ Rio Xingu pɔsɩ tɔm ɖeɖe yɔɔ. Peeɖe kpaagba mbʊ yɔ lɛ, Amazonii taa kpɩyʊ saʊ takɩlɩ kaɖɛ ɖɔɖɔ. Koɩyɩŋ cɩkpeŋ ɖoɖɔ mbʊ yɔ, ɛsaɣ lɩm mbʊ pɩyɔɔ. Peeɖe nɛ pɩwayɩ mbʊ yɔ, mɛla naa cɩkpɛma kpaɣ nɛ petiki ŋkpaɣna Pongo de Mancheriche kɛ Maranon yɔɔ.

Amazonii pɔsɩ cɩkpesi kɔyɔ: Polivi, Kolombi, Ekuwatɛrɩ nɛ Fenezuyeelaa. Amazonii lɩm wadɩɣ ɛzɩ kedeŋganɛ ka-hayʊ n ɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ mbʊyɔ.




#Article 50: Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ wandamm (281 words)


Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ wɛ Amerika tɛtʋ wandamm taa. Tɛwɛ Amerika tɛtʋ wandamm nɛ hadɛ kiŋ hɔɔlʋʋ taa. Pasiifiki lɩŋamʋʋ wɛ Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa. Piyele hayi kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa lɛ, ɖɩnaɣ Atɩlantiki lɩŋamʋʋ. Amerika hɛkʋ tɛ tɛtʋ tɔnaɣ tamsɩna Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ nɛ Amerika nɛ hayi kiŋ tɛtʋ. Piyele Karayiibu waa ñɛwɛ Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ nɛ hayi wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa.

Pɔɔrɩtigɛɛ kʋnʋŋ nɛ ɛsɩpañɔɔlɩ kʋnʋŋ pakɩlɩɣ yɔɔdʋʋ Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ taa.

Pɩnaɣ 1507 ñɩŋa taa paya tɛtʋ ndʋ se Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ. Anjaʋ naa lɩzɩyaa, ɖajaanaa panɛ, Martin Waldseemüller nɛ Mathias Ringmann, mba hana Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ hɩɖɛ. Saint-Dié-des-Vosges tɛtʋ taa paha-tʋ hɩɖɛ ńɖɩ.

Toovenum lɛ, ɖajaa Amerigo Vespuci calɩna yɔɔdʋʋ se Amerika tɛtʋ kɛ tɛtʋ kɩfatʋ ndʋ Eerɔpʋ ñɩma tasɩmda-tʋ yɔ. Pʋ-tɔbʋʋ se Amerika tɛtʋ fɛyɩ Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm taa. Ɖajaa Amerigo kɛ Eerɔpʋ tɛtʋ taa tʋ.

Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ walanzɩ kɛ 17 840 000 km2. Pʋ-tɔbʋʋ se, yee pɛtɛyɩ kedeŋa kpeekpe tɛtʋ pɩkpɛndɩna lɩm hɔɔlɩŋ tɩŋa payɩ hɔɔlɩŋ mɩnʋʋ kɔyɔ, Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ hɔɔlʋʋ kɛ 11,9.

Pɩnaɣ 2015 taa lɛ, Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ taa ɛyaa ñʋʋ kɛkɛ miiliyɔɔ waa 410. Payaɣ tɛtʋ ndʋ tɩ-taa ñɩma se Amerika nɛ hadɛ taa ñɩma. Tɛtʋ wandamm waa tɛ walanzɩ nʋmɔʋ taa lɛ, Aazii tɛtʋ wandamm kɩlɩna. Tɩ-wayɩ lɛ, Afrɩka tɛtʋ wandamm tɩŋna. Tʋtʋ wyɩ lɛ, Amerika nɛ hayi tɛtʋ nɛ Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ tɩŋ. 

Ɛyaa ɖɔʋ hɔɔlʋʋ taa ɖɔɖɔ lɛ, Aazii tɛtʋ wandamm taa ɛyaa kɩlɩ ɖɔʋ. Pʋ-wayɩ lɛ, Afrɩka tɛtʋ wandamm tɩŋ nɛ tʋtʋ wayɩ lɛ, Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm ñatɩŋ. Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm wayɩ lɛ, Amerika nɛ hayi tɛtʋ taa ɛyaa ñatɩŋ.




#Article 51: Amerika nɛ hayi kiŋ kujomiŋ (247 words)


Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ kpɛnda kujomiŋ sɔsɔŋ kagbanzɩ kpayɩ nɛ ɛwɛ Etaazuunii nɛ Kanadaa ajɛya anɛ a-hɛkʊ taa. Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ ɛnɛ, ɛnʊ kɛna keteŋa kpeekpe taa kujomiŋ weyi ɛkɩla liŋguu nɛ salanzɩ ɖɔɖɔ yɔ. Kujomiŋ ɛnɛ ɛ-ɖaɣlakɩŋ kakɩ yaa nabʊlɛ taa lɛ, pɩmaɣna kilomɛtanaa ɛzɩ 244 100 yɔ nɛ ɛ-taa lɩm wɛ ɛzɩ 23 000 km3 yɔ. Yee pakpaɣ pɔɔ ŋga payaɣ-kɛ Laurent Kiɖeɖeu yɔ ka-taa lɩm nɛ pɛkpɛndɩ Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ yɔɔ kɔyɔ, ɛ-taa lɩm talɩɣ ɛzɩ kedeŋa kpeekpe lɩm mɩnɩʊ yɔɔ lɛ hiu nɛ litoozo yɔ. 

Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ ɛnʊ ɛ-taa lɛ nanza wɛ Kanadaa nɛ Amerika pɛhɛkʊ taa. Michigan kujomuu ɖeke koŋ wɛna Etazuunii tɛtʊ taa yeli. Jujomuu nakʊyʊ wɛɛ nɛ payaɣ-kʊ Claire kiɖeɖeu kujomuu nɛ pɛtɛkpɛndɩna-kʊ nɛ pakalɩ Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ taa. Kujomiŋ kʊnɛ kɩwɛ Huron nɛ Erié kujomiŋ hɛkʊ taa. Pɩtɛkɛ kiɖeke ɖɔɖɔ, kujomiŋ cikpeŋ wɛɛ nɛ ɛɖɛɛ ɛzɩ kutoku yɔ kɛ Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ ɛnʊ ɛ-taa.

Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ ɛnɛ, ɛtɩŋa ɛ-lɩm kpeŋ Laurent kiɖeɖeu pɔɔ taa nɛ ɛ-lɩm talɩɣ ɛzɩ 23 000 km3 yɔ nɛ mbʊ calɩɣna Etazuunii ajɛya 48 payɩ. Paa nɛ mbʊ yɔ, kedeŋa kpeekpe taa lɛ Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ ɛnɛ ɛ-taa lɩm fɛyɩ kele kele nɛ pɩtalɩ lɛɛbʊ. Lɩm mbʊ pʊwɛ kele kele yɔ pɩmakʊɣna ɛzɩ mɩnɩʊ yɔɔ lɛ 4,2 ɖekɛ mbʊ yɔ. Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ ɛnɛ ɛ-walanzɩ taa wɛ ɛzɩ Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ kpeekpe walanzɩ yɔ: 244 100 km2.

	




#Article 52: Amerika nɛ hayi tɛtʋ wandamm (180 words)


Amerika tɛtʋ wandamm tɛyɩ hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ naalɛ. Amerika nɛ hayi wɛɛ nɛ Amerika nɛ hadɛ ñɛwɛɛ. 

Amerika nɛ hayi tɛtʋ tɔm ɖɩyɔɔdʋʋ cɩnɛ. Lɩŋamɩŋ cɔ Amerika nɛ hayi tɛtʋ pɩta. Ɖɩnaɣ Pasifiki teŋgu nɛ Amerika nɛ hayi wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa. Piyele nɛ tɛtʋ ndʋ nɛ tɩ-hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa lɛ, ɖɩna Arɩtiki teŋgu. Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa lɛ, Atlantique teŋgu ñɛwɛna. Amerika hɛkʋ tɛ tɛtʋ tɔnaɣ yaa tɛtʋ pɩlɩŋaɣ natʋyʋ tamasɩna Amerika nɛ hayi tɛtʋ nɛ Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ. 

Ageeta wena payaɣ se Karayiibɩ waa (Caraïbes) yɔ, awɛ Amerika nɛ hayi tɛtʋ taa.

Ajɛya wena awɛ Amerika nɛ hayi yɔ, a-hɩla yɔ :
Groenland nɛ Kanada nɛ Etaazuunii nɛ Bermudes nɛ Mɛkɩsiiki nɛ tɛtʋ ndɩ ndɩ ndʋ lɩm cɔ-tʋ nɛ pɩta yɔ. Tʋtʋ yɔ : Vancouver nɛ Reine-Charlotte nɛ Prince-Édouard nɛ Terre-Neuve nɛ Cap-Breton nɛ Ellesmere nɛ Baffin nɛ Victoria nɛ Saint-Pierre-et-Miquelon nɛ Aléoutiennes nɛ Alaska. 

Amerika hɛkʋ taa ajɛya wena awɛɛ yɔ, alɛɛ yɔ :
Kuwatemala nɛ Belize nɛ Honduras nɛ Salvador nɛ Nicaragua nɛ Costa Rica nɛ Panama nɛ Kuubaa nɛ Jamaïque nɛ République Dominicaine …




#Article 53: Amerika tɔm (353 words)


Pɩnaɣ 1492 n̄ɩŋga taa Amerika tɛtʋ taa sɔnzɩ n̄ɔwa. Pɩnaɣ ŋgaa sɔsɔ weyi payaɣ se Christophe Colomb yɔ ɛfɛyɩ ɛ-kajalaɣ naŋgbaŋaɣ Amerika tɛtʋ taa. Pɩnaɣ ŋga ɖɔɖɔ Ɛsɩpaan̄ɔɔlɩwaa talɩ tɛtʋ ńdʋ tɩ-taa.

Ɖooo pɩnzɩ 20 000 nɛ pʋcɔ palʋlɩ Yeesu-Krɩstʋ lɛ mbʋ payaɣ se industrie lithique yɔ pɩn̄ɔ Amerika tɛtʋ taa. Pʋ-tɔbʋʋ se industrie ŋgʋ kɩn̄ɔwa nɛ pʋcɔ alɩwaatʋ ndʋ payaa se Clovis alɩwaatʋ yɔ tɩtalɩ. Cactus Hill tɛtʋ nɛ Meadowcroft tɛtʋ nɛ Sandia n̄ɩndʋ pawɩlɩɣna se mbʋʋ pɩlaba. Halɩ ɛyʋ ɛcɔnaayɔ, ɖooo pɩnzɩ 50 000 nɛ pʋcɔ palʋlʋʋ Yeesu Topper tɛtʋ nɛ Caverne de Pendejo n̄ɩndʋ pɛwɛɛ. Pʋ-tɔbʋʋ se Topper tɛtʋ nɛ tɛtʋ ndʋ payaɣ se Caverne de Pendejo yɔ tɩwɛɛ fayɩɩ nɛ pʋcɔ Clovis nɛ Folsom nɛ Scottsbluff pɛ-tɛtʋ wɛɛ.
Ɛbɛ laba nɛ Amerika tɛtʋ taa ɛyaa ɖɔɔ pɩdɩɩfɛyɩ?

Yee Amerika tɛtʋ taa ɛyaa ɛɖɔ pɩdɩɩfɛyɩ yɔ, pɩtɛkɛ yem. Ɛyaa sakɩyɛ lɩna Aasii tɛtʋ taa nɛ pɛtɛzɩ tɛtʋ ndʋ payaɣ se dédroit de Béring yɔ nɛ powolo paɖʋ kʋyʋʋ Amerika tɛtʋ taa. Aasii tɛtʋ taa ɛyaa ḿba powoba Amerika tɛtʋ taa nɛ pacaɣ, kpaɣ Alaska ɛjaɖɛ taa nɛ puwolo pɩtalɩ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ se Terre de Feu yɔ ɖɩ-taa. 

Ɖajaanaa panɛ : Denis Stanford nɛ Bruce Bradley n̄ɩnaa nɛ pana ɖooo caanaʋ wondu natʋyʋ Amerika tɛtʋ taa. Caanaʋ wondu ndʋ tɩwɛɛ halɩ pɩla pɩnzɩ 13 000 nɛ pʋcɔ palʋlɩ Yeesu-Krɩstʋ. Peeye ɖajaanaa mba pamaɣzɩ se paa pɩɩla ɛzɩmaa yɔ, Eerɔpʋ tɛtʋ taa kajalaɣ n̄azɩyaa mba payaɣ se Koolɔɔwaa yɔ powoba Amerika tɛtʋ ńdʋ tɩ-taa pɩtala ɛzɩ pɩnzɩ 20 000 yɔ mbʋ yɔ.

Paa pɩɩla ɛzɩma, Aazii tɛtʋ taa ɛyaa mba pesewa nɛ paɖʋ kʋyʋʋ Amerika n̄ɩndʋ taa mbʋ yɔ, pɔcɔla hɔɔlʋʋ ŋgʋ payaɣ se calotte polaire yɔ kpɛɛɛ. Calotte polaire ŋgʋ kɩwɛ mbʋ nɛ kitii kɩtalɩ Fransɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛyaa ḿba, paa pɩɩla ɛzɩma ɖɔɖɔ yɔ, pɛkɛɣ Solutréens waa mba paawɛ Ɛsɩpaan̄ɩ ɛjaɖɛ nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa yɔ. N̄ɩnɩyaa mba, pamaɣzʋʋ se paa pɩɩla we ɛyaa mba pɛkɛɣ Solutréens waa yɔ, pɩtɛkɛ yem. Pamaɣzɩ ḿbʋ, mbʋ pʋyɔɔ yɔ, caanaʋ wondu ndʋ pana-tʋ Amerika tɛtʋ taa mbʋ yɔ yɔ, tɩlɩ Solutréens waa n̄ɩndʋ pɩdɩɩfɛyɩ. Ɛlɛ, n̄ɩnɩyaa tetisi tɔm tʋnɛ tɩ-yɔɔ patɩŋa.

	




#Article 54: Ametisiti (190 words)


Pɩyɛ nɖɩ payaɣ se Ametisiti yɔ, ɖɩkɛ pɩyɛ wazaɣ ñɩnɖɛ siŋŋ. Ɖɩwɛ ɖoŋ pɩdɩɩfɛyɩ ɛzɩ pɩjakpalɩmɩyɛ yɔ. Ɖɩñɩlɩɣzɩ pelu pelu. Pɩyɛ nɖɩ palakɩna ñɩnɩŋ sɔsɔŋ ndɩ ndɩ. Palakɩna-ɖɩ nɛ tʊmɩyɛ liidiye pɛ tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ sakɩyɛ. Liidiye pɛ tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ nɖɩ payaɣ se sowɛyeerii (joaillerie).

Krɛsɩ kɩbɩnʊʊ kʊnʊŋ taa lɛ, payaɣ se ἀμέθυστος / améthustos. Krɛsɩ kʊnʊŋ taa lɛ, tɔm piye nɖɩ, ɖɩ-lakaɣ kɛ μεθύω / methúô ; pʊ-tɔbʊʊ se weyi sʊlʊm kʊ-ɩ yɔ. Ɛbɛ labana nɛ pakʊ pɩyɛ nɖɩ hɩɖɛ se weyi sʊlʊm kʊʊ-ɩ yɔ ? Pakʊma-ɖɩ hɩɖɛ nɖɩ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɖɩ-tɔlɩm wɛ ɛzɩ sʊlʊm mbʊ payaɣ se fɛɛ yɔ. Sʊlʊm mbʊ, ɛyʊ ɛñɔ-pʊ yɔ, pʊkʊʊ-ɩ.

Pɩyɛ nɖɩ payaɣ se Ametisiti yɔ, ɖɩlɛɣzɩɣ tɔlɩm ndɩ ndɩ. Ɛlɛ, yee pɩwɛ hakuu nɛ pɩcɛzɩ ɛzɩ 250 teekiree kɔyɔ, ɖɩ-tɔlɩm yoluu. Yee pɩwɛ hakuu nɛ pɩtalɩ 500 teekiree kɔyɔ, pɩyɛ nɖɩ payaɣ se Ametisiti yɔ, ɖɩ-tɔlɩm wɛɣ ɛzɩ sʊtʊ lɩm yɔ. Ɛlɛ, ɖɩ-tɔlɩm mbʊ pɩɖaɣnɩɣ lɛɣzʊʊ yee feveku ɛsa miŋ nɛ pɩtalɩ 600 teekiree kɔyɔ.

Pɩjaakpalɩmɩyɛ nɖɩ payaɣ se Ametisiti yɔ pakpakɩɣ nɛ palakɩna mbʊ payaɣ se siitirini waa yɔ. Miŋ yaa feveku palakɩna Ametisiti pɩjaakpalɩma tʊmɩyɛ nɛ palakɩ ñɩnɩŋ ndɩ ndɩ.




#Article 55: Amharikii kʊnʊŋ (179 words)


Amharikii kʊnʊŋ kɛ Sɛmɩtɩkɩ kʊnʊŋ, cejewiye ndɩ ɖɩda yee ɖikpaɣ mba panɩʊ kʊ yɔ kɩkɛ kʊnʊŋ naalɛ ŋgʊ pakɩlɩ kʊ yɔɔdʊʊ yɔ kɛ Arabɩɩ wayi. Pɩlɩna politiki kʊnʊmɩŋ yɔ pʊcɔ Derg tɔlɩ lɛ kʊnʊŋ ŋgʊ ɛyaa sakɩyɛ yɔɔdɩɣ-kʊ Etiyoopii ɛjaɖɛ taa, ɛzɩ Amhara waa sakɩyɛ mba palʊlɩ-wɛ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-taa, yaa ɛzɩ kʊnʊŋ naalɛ ŋgʊ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ na ɖama yɔ.

Ɖooo ɛjaɖɛ ɖɔkʊʊ paɣtʊ takayaɣ pɩnaɣ 1994 paaza ka tʊmɩyɛ labʊ nɛ kpeɣtaɣ mbʊ lɛ Amharikii kʊnʊŋ leɣsɩ kɩwaɖɛ mbʊ se kɩɩkɛ kʊnʊŋ sɔsɔʊ kɛ ɛjaɖɛ taa yɔ, hɔɔlaɣ 5-1 tisiʊ se komina sɩma waɖɛ nɖɩ kɛ [Wp/kbp/Etiyoopii (Ethiopie)|Etiyoopii kʊnʊmɩŋ kpeekpe taa, mbʊ ɖɔɖɔ lɛ hɔɔlaɣ 5-2 haɣ Amharikii kʊnʊŋ waɖɛ se kɩkɛ komina tɛ tʊmɩyɛ taa kʊnʊŋ kɛ ajɛyɛ wena anɩna ɖama kɛ politiki nɔmɔʊ taa yɔ.
      

             
[Wp/kbp/Etiyoopii (Ethiopie)|Etiyoopii wayi lɛ ɛyaa miliiyɔɔ waa 2,7 yɔɔdʊʊ kʊnʊŋ ŋgʊ nɛ pɛwɛ Egipiti ɛjaɖɛ taa nɛ Izrɛɛlɩ taa nɛ Cibuuti taa nɛ Yemeŋ taa nɛ Sudaanɩ taa nɛ Etaazuunii taa nɛ ɖɔɖɔ Eriitree ajɛyɛ taa ɛlɛ hɔɔlɩŋ ʊnʊ ɛda ɛyaa sɩma tɩɩyɔ wɛʊ alɩwaatʊ cɩkpetʊ kɛ pɩnaɣ 1993 tɛ tɔm.




#Article 56: Ampiiri Siteti Piilidiŋ (209 words)


Ampiiri Steti Piilidiŋ kɛna ɛsɔdaa mɩnʋʋ tɛ ɛsɔdaa kuduyuu ŋgʋ kɩwɛna Art déco lɛɣtʋ matʋ yɔ. Kɩwɛ kuluŋgulu nɛ kɩwɛɛ Manhattan kɛ Niyuu Yɔrɩkɩ kɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa.

Kotoŋa Midtown yɔɔ kɛ Ampiiri Steti Piilidiŋ wɛɛ. Kɩwɛna mɛtɛnaa nasɩdozo nɛ nɩɩnʋwa (350) mbʋ yɔ. Kɩwɛna tɩŋ habɩyɛ sɔsɔyɛ hɔɔlʋʋ yɔɔ kiŋ. Pɩkpaɣʋna hɛkʋ 33 kpam nɛ Hɛkʋ 34 kpam yɔ nɛ habɩyɛ hɔɔlʋʋ yɔɔ kiŋ. Patʋlɩ Apiiri Steti Piilidiŋ nɔnɔsɩ pɩnaɣ 1931 ñɩŋga taa agoza fenaɣ kɩyakʋ kajalaɣ ñɩŋgʋ wiye.
 

Kɩ-ɖalakɩŋ taa talɩɣ ɛzɩ mɛtɛnaa kudokiŋ 381 mbʋ yɔ. Kɩ-ɖalakɩŋ nɛ kɩ-antɛnɩ lɛ, pɩkpɛndaa pɩlɩɩ mɛtɛnaa kudokiŋ 443,2. Ɖɩtɩlɩ ɖɔɖɔ size Ampiiri kʋnɛ, kɩwɛna ɛsɔdaa kuduyuŋ weyi yɔ, ɛɖɔ sakɩyɛ. Nɛ ɛpɩzɩɣ ɛtalɩ kuduyuŋ mɩnʋʋ nɛ naala(102) mbʋ yɔ.

Kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ ɛsɔdaa kuduyuu ŋgʋ kɩkɩlɩ kʋyʋʋ yɔ kɩ-wayɩ lɛ, Ampiiri Steti Piilidiŋ ɛsɔdaa kuduyuu tɩŋɩna.  Ampiiri Steti Piilidiŋ ɛsɔdaa kuduyuu wɛ Niyuu Yɔrɩkɩ tɛtʋ taa Etaazuunii ɛjaɖɛ taa. Patʋlɩ kɩ-nɔnɔsɩ ɖoma fenaɣ taa, pɩnaɣ 1920 ñɩŋga taa. One World Trade Center kɩlɩna kʋkʋyɩmɩŋ.

Pʋcɔ nɛ papɩzɩ pana lone nɖɩ ɖɩ-taa pʋwɛɛ se pama Ampiiri Steti Piilidiŋ yɔɔ lɛ,pɩlaba kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Halɩ pʋ-nʋmɔʋ taa you sɔsɔʋ nakʋyʋ lɩ salaŋ fenaɣ kɩyakʋ hiu ñɩŋgʋ wiye,pɩnaɣ 2001 taa. You ŋgʋ, kɩlabɩna nɛ kuduyuŋ weyi  ɛkɛwɛ World Trade Center yɔ ɛyɔkɩ.




#Article 57: Ampiiri pacaɣ ma-ñʊʊ yɔɔ waa (Empire coloniaux) (318 words)


Ampiiri pacaɣa ma-ñʊʊ waa, pɩkɛ tɛtʊ ndʊ ajɛyɛ wena awɛ ɖoŋ sɔɔjɛtʊ hɔɔlʊʊ taa amʊwa nɛ pɩpɩsɩ-yɛ a-ñɩm yɔ ɖooo pitihiɣ alɩwaatʊ kedeŋga kpeekpe taa yɔ. Yee naayɛ ɛlaba politiki lɩmaɣza wena se a-sɔɔlɩm taa alɩzɩ a-maɣmaɣ a-tɩ ɛzɩ Japɔŋ kaalabʊ mbʊ Edo alɩwaatʊ taa, pʊwayi lɛ, a-ɖanɩɣ a-maɣmaɣ pazʊʊ tɔm ndʊ ɛzɩ Japɔŋ ŋgʊ Azii ɛjaɖɛ taa kɛ pɩnzɩ 1939-1945 taa, nɛ pɩtɛ walʊʊ sakɩyɛ sakɩyɛ tɩna kedeŋga kpeekpe you naalɛ ŋgʊ pɩnzɩ 1939-1945 alɩwaatʊ taa. 
   
Ajɛyɛ wena awɛ Erɔpʊ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa yɔ lɛ, pɛ-tɛ Ampiiri paɣtʊ takayaɣ lɩna ɖooo Erɔpʊ taa ñɩnɩyɛ nɛ tɩlɩyɛ sɔsɔtʊ alɩwaatʊ pɩtɩŋna lɩm yɔɔ mɛlɛnaa saʊ (ŋnaʊ kɩsasaʊ, hayi wɩlɩyʊ ñɩɣyʊ, tɛtʊ tɛlɛnzɩ laɣsɩ) nɛ malɩfa lubutu. 
 
Hadɛ yɔɔ ɛjaɖɛ ndɩ ɖɩyaɣ se Antaritiki yɔ wɛʊ mbʊ yɔ patacaɣ ɖɩ-ñʊʊ yɔɔ kaʊ, ɛlɛ, pamazɩ se ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa peeɖe lɛɣtʊ kpɛlɛkʊʊ wɛɛ. Ajɛyɛ 25 mbʊ yɔ tɛ lɛɣtʊ ɖoŋ wɛ Ataritiki ɛjaɖɛ taa nɛ a-taa peeɖe lɛ, lʊbɛ pɔzʊʊ ajɛyɛ yɔɔ (Ositralii, Zelandɩ Kɩfalʊ, Kewiyaɣ Ɛjaɖɛ, Fransɩɩ, Nɔrɩfɛzɩ, Arzantini nɛ Siili) ɛlɛ, pɩtɛ ñɩŋgɩɣ mbʊ pɩkpa ɖoŋ (mʊlʊm tɔmpiye) pɩtɩŋna Antaritiki nɩnaʊ takayaɣ yɔ. Ajɛyɛ ana a-tɛ komina wɛna tindima ndɩ ndɩ Antaritiki taa nɛ Hadɛ yɔɔ lɩŋgamʊʊ taa ajɛyɛ wena lɩm cɔ-yɛ pɩta yɔ a-taa. 
    
Sɩlavɩ nɛ roumain ajɛyɛ tɔm kɛdɩyaa mba paakɛ kpaɣɖʊ 18 ŋtalɩ 19 ŋgʊ taa Otirisi Ampiiri taa nɛ pɩtasɩna Otirirsi nɛ Hoŋgiri nɛ ɖenɖe Caama ajɛyɛ kaacaɣ tɛtʊ natʊyʊ ñʊŋ yɔɔ nɛ Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ taa yɔ kiŋ kaamaɣza ɛzɩ pɩɩkɛ Ampiiri pacaɣ ma-ñʊʊ yɔɔ tɛ ŋgʊ (ŋgʊ Lénine yawaɣ se samaɣ salaka tɛ ɛyaa pɩnaɣ 1918 alɩwaatʊ taa. Mbʊ ɖɔɖɔ Woodrow Wilson ñɩɣ niye nɛ ɛtɔŋ se pɔyɔkɩ-kʊ pɩlɩna ɛ-tɛ hiu nɛ nanza paɣtʊ yɔɔ paɣtʊ hiu ndʊ yɔɔ pɩnaɣ 1918). Lɩmaɣzɩyɛ ndɩ ɖɩkɔna ŋtɔnjɔlɩyɛ siŋ tɔm kɛdɩyaa sakɩyɛ hɛkʊ taa kɔzɩ kɔzɩ Caama ñɩma nɛ Otirisi ñɩma, mba papa mazɩ se pɩɩkɛ Habsbourg Ampiiri walɩna pɩtɩŋna ajɛyɛ tɛ ɖama taa sʊʊ.




#Article 58: Amstɛrɩdam (113 words)


Amstɛrɩdam kɛna Peyibaa ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ paa nɛ komina tʊma sɔsɔna nɛ kewiyaɣ kpelaɣ sɔsɔwa ɛɛwɛ tɛtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se Haayɩ yɔ kɔyɔ. Pakalɩ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɛyaa kɛ pɩnaɣ 2013 taa lɛ, pɛkpɛnda 840 486 yaa ɛzɩ 1 350 000 kɛ Amstɛrɩ tɛtʊ kpeekpe taa. Yee pɛkpɛnda Amstɛrɩdam taa malekanaa kpeekpe kɔyɔ, ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 7 100 00.

Ɖooo pɩnzɩ hiu nɛ naalɛ taa lɛ, pɩɩkɛna egeetiye cikpeɖe naɖiyɛ pʊcɔ nɛ ɖɩ-taa ɛyaa ɖɔɔ nɛ tɔsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu ɖɛɛ nɛ ɛsɩndaa ɖɔɖɔ nɛ pɩpɩsʊʊ Peyiiba tɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ. Egeetiye cikpeɖe nɖi ɖi-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ kɛ Amstɛrɩdam kpeekpe taa yɔ, ɛyaa kpɛndaa 7 100 000.




#Article 59: Andy Warhol (159 words)


Andy Warhol hɩɖɛ kɩsɛsɛyɛ kɔyɔ Andrew Warhola. Ɛkɛ Amerika ɛjaɖɛ taa tʋ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛ-hɩɖɛ sɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Palʋla-ɩ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʋ loɖo (6) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1928 n̄ɩŋga taa.

Palʋla-ɩ Pittsburgh egeetiye taa. Egeetiye ɖɩnɛ,ɖɩwɛ Pennsylvanie tɛtʋ taa Etaazuunii ɛjaɖɛ taa. Ɖajaa Andy Warhol kɛ ɛyʋ lɔnsɩnɖʋ nɔɔyʋ siŋŋ. Ɛsɩba lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ naalɛ (22) n̄ɩŋgʋ wiye,, pɩnaɣ 1987 n̄ɩŋga taa.

Ɛsɩba Niyuu Yɔrɩkɩ tɛtʋ taa Etaazuunii ɛjaɖɛ taa peeɖe. Ɖajaa Andy Warhol kɛ mbʋ payaɣna Fransɩɩ kʊnʊŋ taa size pop art yɔ pa-taa wɩlɩyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ ɖɔɖɔ.      

Ɖajaa Andy Warhol kɛ ɖɔɖɔ tɔlɩm ndɩ ndɩ tayʋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ minziiki maɖʋ nɛ hendu luldu. Ɛkɛ ɖɔɖɔ filim waa lɩzɩyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ.

Ɖajaa Andy Warhol kɛ pɩɣa naanza n̄ɩŋga ɛ-caa lʋlʋʋ taa.

Payaɣ ɛ-caa size Ondrej Varhola. Palʋla ɛ-caa pɩnaɣ 1889 n̄ɩŋga taa nɛ ɛsɩ pɩŋaɣ 1942 n̄ɩŋga taa. Payaɣ e-ɖoo size Julia, palʋla ɛlɛ pɩnaɣ 1892 n̄ɩŋga taa, nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1972 n̄ɩŋga taa.

 	




#Article 60: Andɛɛzɩ (296 words)


Payaɣ pʊŋ caŋɖaʊ nakʊyʊ se Andɛɛzɩ. Ɛsɩpaañɔlɩ kʊnʊŋ taa lɛ, payaɣ se  Cordillera de los Andes. Kedeŋa yɔɔ cɩnɛ pʊŋ canɖaŋ tɩŋa taa payɩ lɛ, Andɛɛzɩ pʊŋ caɖaʊ kɩlɩna ɖaɣlʊʊ. Pʊŋ canɖaʊ ŋgʊ kɩwɛ Amerika ɛjaɖɛ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa. Andɛɛzɩ pʊŋ canɖaʊ ŋgʊ kɩkpaɣna Amerika ɛjaɖɛ nɛ ɖɩ-hayi kiŋ nɛ puwolo pɩtalɩ ɖɩ-hadɛ kiŋ hɔɔlʊʊ taa. Andɛɛzɩ pʊŋ canɖaʊ ɖaɣlakɩŋ kɛ kilomɛtanaa 7 100. Kɩ-walanzɩ ñatalɩ kilomɛtanaa 200 nɛ puwolo pɩtalɩ kilomɛtanaa 800 mbʊ yɔ. Andɛɛzɩ pʊŋ canɖaʊ kʊyaa pɩtalɩ ɛzɩ mɛtɛnaa 400 n ɛ puwolo pɩtalɩ mɛtɛnaa 6 962 mbʊ yɔ. Andɛɛzɩ pʊŋ canɖaʊ kpaɣnɩ pɩlaa kpaɣnɩ Fenezuyeelaa ɛjaɖɛ nɛ ɖɩ-hayi kiŋ nɛ kɩɖɛɛ kiwolo Kolombi ɛjaɖɛ taa nɛ kɩtɛzɩ tɛtʊ kejeɣa (Equateur). Kɩɖɛ mbʊ nɛ kiwolo kɩtɩŋ Peruu nɛ Poliivi nɛ Silii nɛ Arzantiini pɛ-ajɛya taa. Halɩ kɩɖɛ mbʊ nɛ kiwolo kɩtalɩ Amerika tɛtʊ ilemiye nɛ hadɛ kiŋ tɩnaɣ yɔɔ.

Kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ, Aazii tɛtʊ ilemiye wayɩ lɛ, Andɛɛzɩ pʊŋ canɖʊ kɩlɩna kʊyʊʊ. Andɛɛzɩ pʊŋ canɖaʊ ŋgʊ kɩ-taa lɛ, Akoŋgaka (Aconcagua) pʊʊ kɩlɩna kʊyʊʊ. Kɩ-kʊkʊyɩmɩŋ kɛ mɛtɛnaa 6 962. Akoŋgaka pʊʊ wɛ Arɩzantiini (Argentine) ɛjaɖɛ taa. Miŋ lɩnɩ tɛtɛɛ nɛ pɩlazɩ tɛtʊ nɛ tɩma pʊʊ sɔsɔʊ nakʊyʊ. Pʊʊ ŋgʊʊ payaɣ se Simboraazoo (Chimborazo) pʊʊ. Andɛɛzɩ pʊŋ canɖaʊ taa lɛ, Simboraazoo pʊʊ kɩlɩna posinaʊ tɛtʊ hɛkʊ. Pɩlɩna tɛtʊ kejeɣa cɔlɔ nɛ pʊʊ ŋgʊ kiposina tɛtʊ hɛkʊ mbʊ. Miŋ lɩnɩ tɛtɛɛ nɛ pɩlazɩ tɛtʊ nɛ tɩma pʊŋ weyi yɔ, ɛkʊyɩ pɩdɩɩfɛyɩ. Pʊŋ weyi payaɣ se Imaalayaa (Himalaya) yɔ ɛ-wayɩ lɛ, pʊŋ weyi tɛtɛɛ miŋ lazɩ tɛtʊ nɛ pɩma-ɩ yɔ, ɛnʊ kɩlɩna kʊyʊʊ tɛtʊ yɔɔ cɩnɛ. Ɛkʊyaa pɩtalɩ mɛtɛnaa 6 000. Nazɩkaa sɛŋgɛlɛtʊ ñakpazɩ ɖɔɖɔ pʊŋ nɩɩyɛ. Pʊŋ weyi Nazɩkaa sɛŋgɛlɩtʊ kpazaa yɔ, ɛ-taa kɔyɔ : Akoŋkaŋga (Aconcagua) nɛ Uwasɩkaranɩ (Huascaran). Akoŋkaŋga pʊʊ wɛ Arɩzantiini ɛjaɖɛ taa nɛ Uwasɩkaranɩ pʊʊ ñɛwɛɛ Peeruu ɛjaɖɛ taa.




#Article 61: Angela Merkel (251 words)


Angela Dorothea Merkel kɛ Caama ɛjaɖɛ tʋ. Ɛkɛ halʋ sɔsɔ nɔɔyʋ ɛ-ɛjaɖɛ taa peeɖe. Palʋla-ɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ lʋbɛ (17) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1954 n̄ɩŋga taa.

Hambourg tɛtʋ taa palʋla Ɖoɖoo Angela Merkel Caama ɛjaɖɛ taa peeɖe. Ɛkɛ Caama ɛjaɖɛ kewiyaɣ taa tʋmlaɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛkɛ kewiisi ndɩ ndɩ kpɛndʋ tɔm hʋʋ nɔɔ yɔɔ ɖɛyʋ kpaɣ pɩnaɣ 2005 n̄ɩŋga taa nɛ sɔnɔ. Ɛhʋʋ tɔm camɩyɛ siŋŋ. Toovenum lɛ , ɛkɛ samaɣ waɖɛ yɔɔ kandɛyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ.

Ɖoɖoo ɛnɛ, ɛkɛ ɖɔɖɔ, tomnasɩ ɖɔnɛ tʋmɩyɛ laɖʋ. Ɛkɛ Ɛsɔ sɛyaa ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna samaɣ waɖɛ yɔɔ kandʋʋ yɔɔ yɔ ɖɩ-taa. Ɖoɖoo Angela Dororthea Merkel kɛ minisi halɩn̄ɩnʋ weyi ɛcɔŋna halaa nɛ evebiɖe ɛsɩndaa wobu tʋma yɔɔ yɔ.

Ɖoɖoo Angela Merkel tʋmɩyɛ ɖɩlaɖɛ payaɣ se Kohl IV. Ɛpaɣzɩ ɛ-tʋmɩyɛ ńɖɩ pɩnaɣ 1991 n̄ɩŋga taa nɛ puwolo pɩsɩɩnɩ pɩnaɣ 1994 n̄ɩŋga taa. Pʋwayɩ lɛ, ɛkɛ minisi halɩñɩnʋ weyi ɛcɔŋna Caama ɛjaɖɛ tɩŋ nɛ laŋ pɔ-yɔɔ kandʋʋ tʋma yɔɔ yɔ. Ɛnʋ cɔŋaɣna ɖɔɖɔ Caama ɛjaɖɛ tɛtɛɛ n̄ɩm tʋma yɔɔ.

Paya Ɖoɖoo Angela Merkel ɛnɛ samtʋ nimiye pɩlɩɩna ɛ-tʋma ndɩ ndɩ camɩyɛ labʋ yɔɔ., ɛ-tʋmɩyɛ camɩyɛ labʋ yɔɔ.

Ɖoɖoo Angela Merkel kɛ Ɛsɔ sɛyaa ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna samaɣ waɖɛ ɛsɩndaa wobu tʋma yɔɔ yɔ ɖɩ-nɔɔ yɔɔ ɖɛyʋ pɩnaɣ 2000 ñɩŋa taa nɛ pɩsɩɩna sɔnɔ.

Kamɩŋ fenaɣ kɩyakʋ naalɛ nɛ naalɛ (22) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 2005 n̄ɩŋga taa palɩzɩ-ɩ se ɛkɛ Caama ɛjaɖɛ taa tɔmhʋyaa n̄ʋʋdʋ. Pɩnaɣ 2006 ñɩŋa taa pɔcɔnaa lɛ, kedeŋa yɔɔ cɩnɛ halaa tɩŋa taa payɩ lɛ, Ɖoɖoo Angela Merkel kɩlɩɣna tʋmɩyɛ labʋ.




#Article 62: Angkor (108 words)


Kewiisi ndɩ ndɩ nasɩyɛ kpɛndɩna nɛ payaɣ sɩ-kpɛndʋʋ mbʋ se Aŋkor kewiyaɣ. Aŋkor kewiyaɣ tɛtʋ sʋsɔtʋ payaɣ se Khmer.

Aŋkor tɛtʋ wɛ Siem Reap tɛtʋ hɔɔlʋʋ taa nɛ hayi kiŋ. Kedeŋa kpeekpe ɛzakuliye nɛ ñɩnʋʋ tʋmɩyɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se UNESCO yɔ, ɖɩ-tʋma ñʋʋ wɛ Aŋkor tɛtʋ taa. Kpaɣ pɩnaɣ 1992 nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna sɔnɔ yɔ, Aŋkor tɛtʋ taa peeɖe ɖɔɖɔ Ajɛya kpeejkpe kpɛndʋʋ ŋgbɛyɛ tɔsʋʋ tʋma ñʋʋ wɛɛ. 

Aŋkor tɛtʋ pɩsɩ kedeŋa kpeekpe ɛsɩyɛ egbena ɖiwoɖe. Paa pɩnaɣ ŋga ɛyaa tuutuma wokina ɛsɩyɛ egbena Aŋkor tɛtʋ taa. Powokuuna ɛsɛyɛ egbena yɔ, pɩkɛ ñɩm sɔsɔm siŋŋ Aŋkor tɛtʋ.

Kpaɖʋʋ nakʋ (9) ñɩŋʋ taa pesiɣ Aŋkor tɛtʋ maʋ kpooluu. 




#Article 63: Antananarivo (146 words)


Antananarivo yaa Tananarivo tɔbʊʊ kɛ malɩgasɩ kʊnʊŋ taa size kutokiŋ mɩnɩʊ haɖaa tɛtʊ. Tɛtʊ ndʊ tɩkɛna Madagasɩkarɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tɩ-taa komina tʊma sʊsɔna nɛ politiki kewiisi lona sʊsɔna wɛɛ yɔ. Antananarivo wɛ Madagasɩkarɩ ɛjaɖɛ hɛkʊ taa ɖeyi ɖeyi nɛ ɛyaa mba pɛwɛ peeɖe yɔ patalɩ ɛzɩ ɛyaa mɩliyɔonaa 2 200 000 yɔ. 

Tɛtʊ ndʊ peʈɛyɩ-tʊ kominaawaa litoozo taa nɛ hɔɔlɩŋ 192 taa. Antananarivo tɛtʊ yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ yɔ ɖoɖoo Lalao Ravalomanana. Ɛnʊ kɛɛŋna Maligasɩ komina taa kacalaɣ halʊ weyi palɩza se ɛkɛna komina yɔɔ cɔnayʊ yɔ. Pɔtɔ caca hasɩyaɖɛ fenaɣ 31 pɩnaɣ 2015 taa nɛ ɛpaɣzɩɣ ɛ-tʊmɩyɛ siŋŋŋ kɛ aloma fenaɣ loɖo pɩnaɣ 2015.

Tɛtʊ tʊnɛ paliza-tʊ ɖooo pɩnzɩ mɩnɩŋ 17 taa nɛ awiya mba payawaɣ-wɛ se merina yɔ, mba lɩzɩna-tʊ. Tɩɩkɛ-wɛ loniye nɖɩ ɖi-taa wiyau cakaɣ yɔ. Pɩɩkɛ pɩnzɩ 1790 taa. Wiyaʊ weyi payawaɣ-ɩ se Radama yɔ, ɛnʊ cɔŋgaɣna malika tɩŋga yɔɔ.




#Article 64: Antarɩtiki tɛtʋ wandamm (346 words)


Kedeŋa kpeekpe tɛtʋ wandamm waa tɩŋa payɩ taa lɛ, Antarɩtiki tɛtʋ wandamm kɩlɩna wɛʋ nɛ hadɛ kiŋ. Ɔsɩtralɩ (Austral) lɩŋamʋʋ cɔ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm nɛ pɩta. Ross teŋu nɛ Weddell teŋu pɛwɛ ɖɔɖɔ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm taa.

Antarɩtiki tɛtʋ wandamm tɛ walanzɩ kɛ miiliyɔɔ waa hiu nɛ naanza. Aazii tɛtʋ wandamm nɛ Afrɩka tɛtʋ wandamm nɛ Amerika tɛtʋ wandamm pakɩlɩ walʋʋ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm, Ɛlɛ, Antarɩtiki tɛtʋ wandamm kɩlɩ walʋʋ Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm nɛ Oseyaɣ tɛtʋ wandamm.

Ɖompe sɔsɔna huuzi Antarɩtiki tɛtʋ wandamm yɔɔ. Yee pɛtɛyɩ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm hɔɔlɩŋ mɩnʋʋ kɔyɔ, ɖompe huuzi hɔɔlɩŋ nɩɩnʋwa nɛ hiŋ naanza nɛ lutozo yɔɔ. Ɖompe ana, a-walanzɩ talɩ kilomɛtɛnaa 1,6 mbʋ yɔ.

Mbʋ yebina nɛ patapɩzɩda patɩlɩ camɩyɛ ɛzɩma Antarɩtiki tɛtʋ wandamm tɛtɛɛ wɛɛ yɔ. Ɛlɛ, ɖompe ana, aɖɔŋ ñɔlʋʋ pazɩ pazɩ nɛ pɩnaɣ pʋŋ nɩɩyɛ ɛzɩ Gamburtsev pʋʋ mbʋ yɔ.

Kedeŋa kpeekpe tɛtʋ wandamm waa tɩŋa payɩ taa lɛ, Antarɩtiki tɛtʋ wandamm taa niikaɣ kɩlaa. Tɩ-taa ɖɔɖɔ heelim kɩlɩɣ mabʋ. Tɩ-taa ɖɔɖɔ wɩlɩŋ kɩlɩɣ kpaʋ. Tɛʋ ɛɛnɩɣ tɛtʋ wandamm ndʋ tɩ-taa sakɩyɛ. Yee pamaɣzɩ pɩnaɣ mpilim taa tɛʋ lɩm mbʋ pitiba Antarɩtiki tɛtʋ wandamm taa kɔyɔ, pɩkɛɣ miiliimɛta naa 200 ɖeke. Antarɩtiki tɛtʋ wandamm hɛkʋ taa kañɩmpusuu kɩlɩ walʋʋ kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ.

Ɛyaa nabɛyɛ fɛyɩ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm taa se pɛ-tɛ lɛ peeye. Ɛlɛ, ɛyaa pɩzɩɣ powoki nɛ papɩzɩɣ pɛ-tɛ pɛ-tɛ. Tɛtɛ kpɩna wena niikaɣ nɛ cɩkpɛndʋʋ pamalɩna-yɛ yɔ, a-ɖeke apɩzɩɣna nɛ acaɣ wezuu Antarɩtiki tɛtʋ wandamm taa. Pʋ-tɔbʋʋ se, tɛtɛ kpɩna ana, apɩzɩɣ ɖɔɖɔ acaɣ wezuu wɩlɩŋ tɛtʋ taa. Tɩŋ nɩɩyɛ ɖɔɖɔ pɩzɩna ɛwɛɛ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm taa.

Tɛtɛ kpɩna wena apɩzɩɣ acaɣ wezuu Antarɩtiki tɛtʋ wandamm taa yɔ, a-hɩla yɔ : tɛtɛ kpɩna wena payaɣ se manchots waa nɛ phoques waa nɛ crustacés waa nɛ mousses waa nɛ lichens waa yɔ nɛ kpakpasɩ.

Pɩnaɣ 1820 taa pacalɩ naʋ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm. Ɖajanaa panɛ, Mikhaïl Lazarev nɛ Fabian Gottlieb von Bellingshausen pacalɩna tɩ-yɔɔ lɩʋ. Ɖajanaa ḿba, pɛkɛ Ruusi ɛjaɖɛ taa ñɩma. 

Palɩ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm yɔɔ, ɛlɛ, tɩfɛyɩ ɛyaa wazaɣ caaa. Mbʋ pʋyɔɔ yɔ, wezuu caɣʋ wɛ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ, halɩ ɛyʋ ɛɛtɩɩpɩzɩɣ ɛcaɣ wezuu tɩ-taa.




#Article 65: Anton Tchekhov (156 words)


Anton Pavlovitch Tchekhov kɛ Ruusii tʋ. Palʋla-ɩ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ nakʋ (29) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1860 n̄ɩŋga taa Taganrog tɛtʋ taa. Ɛsɩba hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ 15 n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1904 n̄ɩŋga taa Badenweiler tɛtʋ taa (Caama). Ɛsɩba ɛ-pɩnzɩ 36 taa. 

Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ.

Ɖajaa Anton Tchekhov kɛ takayɩsɩ mayʋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ ɖakʋta. Kpaɣ pɩnaɣ 1880 nɛ puwolo pɩtalɩ pɩnaɣ 1903 ñɩŋa taa ɛlɩzɩ takayɩsɩ 600. Pɔɖɔŋ labʋ ɛ-takayɩsɩ nzɩ, sɩ-taa nasɩyɛ nɛ tanaʋ aleɣya. Sɩ-taa nasɩyɛ kɔyɔ :  La Mouette, La Cerisaie, Oncle Vania. Ɛ-takayɩsɩ nzɩ siyebina nɛ ɛ-hɩɖɛ sɛɛ pɩdɩɩfɛyɩ Ruusii ɛjaɖɛ taa takayɩsɩ maʋ hɔɔlʋʋ taa.
 
Ɖajaa Anton Pavlovitch caa payaɣ size Pavel Iegorovitch Tchekhov. Ɛlɛ kɛ ɛyʋ kiɖi kiɖi tʋ. Ɛlɛ halʋ payaɣ se Evguenia Iakolevna Morozova. Ɖajaa ɛnɛ, ɛ-tabalaa nabɛyɛ hɩla kɔyɔ : ɖajaa Ivan Bounine, nɛ ɖajaa Maxime Gorki, nɛ ɖajaa Fédor Chaliapine, nɛ ɖajaa Alexeï Souvorine, nɛ e-egbele lɛ ɖajaa Mikhaïl Tchekhov.

	




#Article 66: Antonio Vivaldi (172 words)


Ɖajaa weyi payaɣ se Antonio Lucio Vivaldi yɔ, ɛkɛ Itaalii ɛjaɖɛ pɩɣa. Palʋla-ɩ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ naanaza (4) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1678 n̄ɩŋga taa Venise tɛtʋ taa.

Ɛsɩba hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ lutozo (28) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1741 n̄ɩŋga taa Vienne tɛtʋ taa. Ɖajaa Antonio Lucio Vivaldi kɛ wondu luɖu nɛ fiyoolɔɔ maɖʋ sɔsɔ Itaalii ɛjaɖɛ taa. Fiyoolɔɔ wɛtʋ wɛ ɛzɩ kabɩyɛ taa mbʋ ɖɩyaɣ se cɩmʋʋ yɔ.

Ɖajaa Antonio Lucio Vivaldi kɛ ɖɔɖɔ Ɛsɔ tɛ laʋ Ɛsɔ sɛtʋ cejewiye katolika taa. Eyeba nɛ pasɩmɩ-ɩ siŋŋ ɛ-kpaɖʋʋ taa pɩlɩɩna ɛ-cɩmʋʋ mabʋ yɔɔ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ Itaaalii ɛjaɖɛ taa kajalaɣ Ɛsɔ wendu luɖaa taa tʋ nɔɔyʋ.

Fiyoolɔɔ mabʋ nʋmɔʋ taa ɖɔɖɔ lɛ, Fada Antonio Lucio Vivaldi fɛyɩna ɖaɣʋ. Pʋwɛ ɛzɩ palʋla-ɩ nɛ tʋmɩyɛ nɖɩ, ɛtɛkpɛlɛkɩ-ɖɩ kɩkpɛlɛkʋ yɔ. Aseɣɖe lɩzɩyaa sakɩyɛ tɔŋ se Fada Antonio Lucio Vivaldi ɖɛna nɔɔ fiyoolɔɔ mabʋ nʋmɔʋ taa ɛ-kpaɖʋʋ tɩŋa taa.

Papɩzɩɣ pɛkɛdɩ Fada Antonio Lucio Vivaldi tʋma nɛ Ɖajaa Bach ñɩna. Ɛlɛ kɛ kɛkɛ fiyoolɔɔ maɖʋ sɔsɔ nɛ wendu luɖu nɛ minziki maɖʋ kɩkpaɖʋ ɛlɛ tɛ kpaɖʋʋ taa.

	




#Article 67: Anɩza kʊdɔŋ (352 words)


Anɩza kʊdɔŋ kɛ kʊdɔŋ kɩɖɛɖɛʊ ɛyʊ lotu taa. Kudɔŋ ŋgʊ kʊdɔm wɛ kiɖi kiɖi yaa pɩwɛ ɖoŋ. Kʊdɔŋ ŋgʊ pasɩma-kʊ nɛ mbʊ yɔ se pɩlakɩŋ pɩndʊ nɩɣʊ ɖoŋ ɖoŋ nɛ pɩwɛ kahʊyaa tɩyɛ nɛ pɩkpɛndɩna calɩm nɛ mʊʊna nɛ pɩwɩɣ ɛyʊ lotu kpɩŋ kpɩŋ. Ɛbɛ cɔlɔ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩlɩna, nabʊyʊ taa ɛyʊ ɛtɔɔ tɔɔnaɣ nakɛyɛ nɛ ka-taa ɛwɛ pɩyʊʊ mbʊ ɛyʊ loyuu tɔsɔɔlɩ kɔyɔ pɔkɔŋna kʊɖɔŋ ŋgʊ ɛ-tɔɔnʊ taa.
    
Keeke taa lɛ, anɩza kʊdɔŋ wɛ tindime naalɛ. Kajalaɣ lɛ, ŋñɩɩ cɛkaɣ anɩza kʊdɔŋ. Tɔbʊʊ se ŋñɩɩ cɩkaɣ tɩna kɩ-tɛ paɣzɩɣ. Naalɛ ŋgʊ lɛ, lɩm taa kɩɖalʊʊ kɩlɛzɩyʊ ɛlɛ ɖɩpɩzɩɣ ɖɩyaa se amibi. Ɛlɛ tɩna kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-tɛ paɣzɩɣ ɛyʊ tomnaɣ taa.

Pɩwɛ kaɖɛ se ɛyʊ ɛtɩlɩ kʊdɔmɩŋ ɖoŋ ɖoŋ ñɩŋ weyi paayɔda ɛ-dɔm yɔ canaʊ taa se ɛkɛ ɖeɖe nɛ sɔnɔ taa kʊdɔmɩŋ. Ɛlɛ yɔɔdasɩ sakɩyɛ taa kajalaɣ yɔɔdaɣ nakɛyɛ tɔŋ se anɩza kʊdɔmɩŋ sɔsɔŋ kaakɛ weyi Tour tɛ Grégoire kaayɔɔda ɛ-tɔm yɔ. Ɛ-nʊ yebina nɛ patɩlɩ se kʊdɔŋ kɩɖɛʊ siŋ kpaɣɖʊ 6 alɩwaatʊ taa nɛ ɛ-cɔlɔ lɛ kɩkpa wiyaʊ Chipéric Kajalaɣ tʊ nɛ ɛ-pɩyalaa naalɛ. Tɩnʊʊ nɛ kajalaɣ pɩɣa Chlodebert. Piyaa mba pa-naalɛ pasɩna-kʊ nɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ Gaule tɛ piyaa yɔ. 
 
Paayɔɔda anɩza naayɛ tɔm Ɛsɔ tɔm takayaɣ taa se Paul kiɖeɖeʊ wazaɣ nɛ hama lakasɩ kʊdɔŋ ŋgʊ kɛ ɛ-caa nɔyʊ tɛ ɖɩɣa taa. Ɖɩnaɣ tɔm ndʊ apostolo waa tʊma labʊ takayaɣ ñʊŋ 28 nɛ cɛcɛsɩ 8 taa. Cɛcɛ ɛ-nʊ ɛɛhɩna nɛ niikaɣ sɔsɔ nakɛyɛ sʊ-ɩ nɛ pɩtamna anɩza. Paul sʊ ɛ-ɖɩɣa taa nɛ ɛla atɩma, ɛkpazɩ e-nesi ɛ-yɔɔ nɛ ɛwayɩ-ɩ ɛ-kʊdɔŋ ŋgʊ.
 
Anɩza wena alɩna ŋñɩɩ cɩkaɣ cɔlɔ yɔ kɩpɩzɩɣ kɩwa paa podowona ɛyʊ ɖɔkɔtɔ taa kɔyɔ. Pɩtɛ wazaɣ ŋga kɩlɩna ɖeu mbʊ pʊyɔ yɔ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩtakɩlɩ ɖoŋ ɛlɛ kɩɖɛʊ ɛyaa kpem. Kɩ-tɛ lɩɣna ɖama wondu tukunaʊ cɔlɔ ɛzɩ wondu suu nɛ nɔnɔsɩ ɖɩtʊlɩyɛ ɖɩɖɔkɩyɛ taa nɛ lɩm naa ɖɩsɔyɛ taa. Ɖɔkɔtɔ tɛ kɔɔ pɩzɩɣ pɩwɛna wazaɣ piŋ ɖɔɖɔ. 

Pɩpɩzɩɣ pɩkɛ kɩjɛʊ se pasɩ kʊdɔŋ tʊ kɛ ɖɔkɔtɔ kuduyuu taa kɛ ɖɔkɔtɔ naa cɔlɔ. Lɩm taa kɩɖalʊʊ kɩlɛzɩyʊ weyi ɖɩyaɣ-ɩ se amibi yɔ ɛlɛ anɩza kʊdɔŋ tɩŋgɩna lɩm mbʊ ɛwɛ pɩ-taa yɔ nɛ ɛkpa ɛyʊ. Kɔzɩ kɔzɩ nɔmɔŋ woɖaa.




#Article 68: Araabʋ waa ŋgbɛyɛ (230 words)


Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ajɛyɛ naayɛ ɖʋ ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ payaɣ-ɖɩ se « Araabʋ waa ŋgbɛyɛ » (Ligue arabe). Lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ naalɛ (22) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1945 taa malɩŋ ajɛya lʋbɛ (7) nɩna ɖama nɛ añɩɣ nesi takayaɣ nakɛyɛ taa nɛ paɖʋ ŋgbɛyɛ ńɖɩ. Ajɛya ana, anaa yɔ : Eegipti nɛ Siirii nɛ Liiba nɛ Irakɩ nɛ Sɔɔrɩdaanii nɛ Arabii sahudiiti nɛ Yemenii. Eegipiti tɛtʋ sɔsɔtʋ taa malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ajɛya ana alaba pe-kedizaɣ ŋ́ga.

Sɔnɔdaa lɛ, malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ajɛya wena awɛ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-taa yɔ, akpɛnda ajɛya nɛɛlɛ nɛ naalɛ (22). Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ajɛya ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩwɛna tamaɣ naanzɩ.

Kajalaɣ tamaɣ kɔyɔ se, ajɛya wena awɛ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-taa yɔ, a-ñʋndɩnaa ɛwɛɛna pe-kedizaɣ nakɛyɛ se palakɩ-kɛ pɩnaɣ taa. Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ajɛya ŋgbɛyɛ tamaɣ naalɛ ñɩŋa yɔ se Minisii waa ɖɔɖɔ ɛwɛɛna pe-kedizaɣ nakɛyɛ se palakɩ-kɛ pɩnaɣ taa. Ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩ-lɩmaɣzɩyɛ naadozo ñɩnɖɛ yɔ se ŋgbɛyɛ cikpeɖe naɖɩyɛ ɛwɛɛ ajɛya ana a-hɛkʋ taa nɛ acɔŋna paa ɖooye Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ajɛya ŋgbɛyɛ tʋma tɩŋa yɔɔ. Nɛ ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩ-tamaɣ naanza yaa kpaagbaa ñɩŋa yɔ se, ɖɩwɛɛna takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ nɛ ɛlɛ maɣ ŋgbɛyɛ tʋma tɩŋa ɛ-takayaɣ taa.

Sɔsɔ Ahmed Abdoul Gheit kɛŋna ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ kpaɣna pɩnaɣ 2016 ñɩŋa taa nɛ pɩsɩɩna sɔnɔ. Aŋgba cikpena naayɛ ɖɔɖɔ ñɔɔ nɛ a nɛ ŋgbɛyɛ sɔsɔyɛ ńɖɩ palakɩ tʋma pa-ajɛya ɛsɩndaa wobu nʋmɔʋ taa.




#Article 69: Arabii-Sahʊditi (180 words)


Arabii-Sahʊditi kɛna malɩŋ ɛjaɖɛ nɛ weyi eɖiyaɣ-ɖɩ yɔ ɛlɩwaɣna hɔʋ ŋgʋ payaɣ se Saoud yɔ kɩ-taa. Ibn Séoud sɩna pɩtɛ tikiɖe ɖooo pinaɣ 1932.

Moyen-Orient taa lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ kɩlɩna paɣlʋ nɛ ɖɩwalanzɩ taa ɖɛ ɛzɩ kilomɛtawaa naalɛ mbʋ yɔ. Malɩŋ ajɛya tɩŋga taa lɛ, Araabii-Sahʊdɩtɩ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ndɩ tɩŋgɩna Alizeeri nɖɛ wayɩ kɛ walanzɩ taa. Peeɖe komina sɛʋ malʋʋ ɛsɔ ŋgʋ yɔ, payaɣ-kʋ se wahaabiti nɛ peeɖɛ ɖɔɖɔ Malɩŋ ɛsɔ ɖɩsɛyɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ wɛɛ: Masijidi al-Haram (Maka tɛtʋ taa) nɛ Masjid al-Nabawi (ñɛwɛɛ Medina taa).

Araabii tɛtʋ sɔsɔtʋ kɔyɔ Riyadɩ nɛ kʋnʋŋ kɔyɔ araabɩ. Peeɖe kacalaɣ wiyaʋ kɛ payawaɣ se Abdelaziz ben Abderrahmane Al Saoud (1876-1953) nɛ ɛ-caa kɔyɔ Abderrahmane ben Fayçal Al Saoud. Wayɩ wayɩ ñɩnʋ kɔyɔ Salmane ben Abdelaziz Al Saoud (1935-2015) nɛ wiyao sɔsɔ Abdelaziz lʋlɩnɛ-ɩ.

Araabɩ saoudɩtɩ wɛ ajɛya nayɛ hɛkʋ nɛ ajɛya ana yɔ: Irak, Jordanie, Koowɛtɩ, Oman, Qatar, Emiraatɩ-Araabʊ Unii nɛ Yeemɛnɩ. Teŋgʋ ŋgʋ payaɣ se Pɔɔ kɩsɛɛmaɣ yɔ nɛ Golfe Persique pa-lɩm wadɩʋɣ-ɖɩ. Pɩnaɣ 2000 kɛ Yemeni nɛ Araabɩ pañɩɣ takayaɣ nakɛyɛ taa nesi se pɩwɩlɩ kaɣlaaa se pasɩna ɖama nɛ kamaɣ.
 

	




#Article 70: Arabɩɩ kʊnʊŋ (333 words)


Arabɩɩ kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩlɩna Semitiki cejewiye taa nɛ pɔyɔɔdʊʊ kʊ kɛ Azii wɩsɩ ɖʊɖʊyɛ taa kɩŋ nɛ Afrɩka kedeŋga taa. Alɩwaatʊ tʊnɛ tɩ-daa kʊnʊŋ ŋgʊ kɩkɛ kacaɣlaɣ yaa naalɛ ŋgʊ ŋgʊ ɛyaa miliiyɔɔ mɩnʊʊ nɛ nɛɛlɛ yɔɔdʊʊ Arabɩɩ nɛ Yuda mba tɛ ajɛyɛ taa yɔ.

Arabɩɩ kʊnʊŋ lɩna Arabɩɩ ajɛyɛ wena lɩm cɔyɛ nɛ pɩta yɔ a-daa kɩŋ nɛ kɩpɩsɩ kpaɖʊ lʊbɛ ñɩŋgʊ taa kɛ malɩŋ ɛsɔ sɛyɛ ŋbɛyɛ nɛ malɩŋ takayaɣ kɩɖeɖea taa kʊnʊŋ. Paamʊ nɛ ɖoŋ kɛ Arabɩɩ ɛjaɖɛ nɛ malɩŋ ɛsɔ sɛyɛ ajɛyɛ kɛ wɛɛ hɛkʊ taa ñɩna taa lɛ kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩmɩza nɛ Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɛkʊ egetiye taa nɛ Afrika nɛ hayɩ kiŋ ajɛyɛ taa nɛ Ɛrɔpʊ hɔlɩŋ naayɛ taa kiŋ.

Kɔɔnaɣ lɛ kɩ-kɛ Arabɩɩ mba kʊnʊŋ, nɛ kɩwalɩ kedeŋga sɩm taa ajɛyɛ ndɩ ndɩ taa mbʊ hɔlɩŋ lɛɛna wena atɛkɛ arabɩɩ ajɛyɛ mbʊ lɛ, kɩpɩsɩ sɔnɔ kʊnʊŋ lɛɛkʊ ŋgʊ pakɩlɩ-kʊ yɔɔdʊʊ yɔ kedeŋga yɔ cɩna. Arabɩɩ kɛ kʊnʊŋ sɔsɔʊ kɛ ajɛyɛ nɛɛlɛ nɛ pʊyɔɔ mbʊ yɔ nɛ ajɛyɛ aŋgba sɔsɔna ndɩ ndɩ taa nɛ kɩ-kɛ kʊnʊŋ sɔsɔʊ kɛ kʊnʊmɩŋ loɖo weyi ajɛyɛ kɩkpɛndʊ nɔɣ kʊɖʊmaɣ lakɩna tʊmɩyɛ.

 
Arabɩɩ kʊnʊŋ wɛna waɖɛ nɛ yuŋ nɛ kɩtɛyɩ kɩ-dɩ. Ɖɩnaɣ arbɩɩ ŋgʊ pamaɣ nɛ pɛkpɛlɛkʊ yɔ nɛ ŋgʊ paweyi ɛnɩʊ nɛ ɛ-yɔɔdʊʊ yɔ. Pamaɣ ŋgʊ yɔ ɖɩnaɣ kɩ-ta doo canaʊ ŋgʊ nɛ kɩfalʊʊ. Arabɩɩ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ yɔ pɩlɩna paa egetiye ndi lɛ ɖɩ-ɛyaa tɛ ɖama tɔm nɩʊ cɔlɔ.

Pʊtʊnaa mba peyeba nɛ patɩlɩ Arabɩɩ kʊnʊŋ yɔ mba yɔɔ, malɩŋ ɛsɔ tɔm nɛ Arabɩɩ kʊnʊŋ matʊ nɛ canaʊ taa ñɩyɩŋ weyi eyekaa nɛ panɩʊ doo polɩŋ taa tɔm, ʊnʊ yɔ kɛlɛm kɛlɛm nɛ Ɛntɛrɩɩnɛtɩ. Ɖoo canaʊ pʊdʊ weyi eyeba se arabɩɩ tɔm sakɩyɛ ɛɖɛ nɛ ɛsɩnda kɛ kʊnʊmɩŋ kɩfaŋ lɛŋ yɔ yɔ ʊnʊ yɔ matʊ nɛ ɖɔɖɔ rɔmanɩɩ kʊnʊmɩŋ taa kɛ Fransɩɩ kʊnʊŋ.

Arabɩɩ kʊnʊŋ yɔɔdʊʊ taa wɛna abalɩ masɩ sakɩyɛ sɩkpɛnda nɛɛlɛ nɛ lutozo kɛ matʊ taa, nɛ halɩ ñɩŋzɩ ñɩʊ sɩkpɛnda cɩkpesɩ nadozo nɛ kɩɖaalasɩ naalɛ kɛ nabʊyʊ taa yɔɔdɔɔ taa. Pama Arabɩɩ tɔm nɛ Arabɩɩ masɩɩ taa.

 




#Article 71: Archimède (356 words)


Syracuse tɛ Archimède (Krɛkɩ kɩbɩnʊʊ kʊnʊŋ taa lɛ, Ἀρχιμήδης / Arkhimếdês). Palʊla-ɩ Syracuse pɩnaɣ 287 alɩwaatʊ cɔlɔ mbʊ yɔ pʊcɔ palʊlɩ Yeesuu Krɩstʊ. Ɛsɩ tɛtʊ kʊyʊm ndʊ tɩtaa kɛ pɩnaɣ 212 pʊcɔ palʊlɩ Yeesuu Krɩstʊ. Ɛɛkɛ tɩlɩyɛ tʊ Sicile tɛtʊ taa kɛ Krɛkɩ (Krɛsɩ Sɔsɔʊ) kɩbɩnjaazɩ alɩwaatʊ taa, ɛkɛ tomnasɩ ɖɔnɛ kpɛlɛkɩyʊ, lɛɣtʊ kpɛlɛkɩyʊ nɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ tambaɣ lɩzɩyʊ. Paa patɩtɩlɩ ɛ-yɔɔ tɔm sakɩyɛ e-fezuu caɣʊ alɩwaatʊ taa kɔyɔ pana se ɛkɛ lɛɣtʊ tɩnaa taa niye mʊyʊ nɔyʊ canaʊ cɔlɩɩ ŋgʊ taa.  

Ɛɛlaba ɖɔɖɔ kpɛdɛ tʊmɩyɛ nɛ ɛɖʊ ɖaʊ kiseɣnaʊ tʊmɩyɛ ɛ-tʊma alɩwaatʊ taa. Ɛla ɖɔɖɔ lɩm tɛ ɖiɣ ɖiɣ caɣʊ kpɛlɛʊʊ tʊmɩyɛ. Walaa taa pamazɩ se ɛnʊ kɛnɛ lɛɣtʊ kpɛlɛkʊʊ tʊma laɖaa niye mʊyʊ canaʊ taa nɛ ɛnʊ kaakɩlɩ patɩŋa payɩ pɛ-tɛ wɛɛ taa. Archimède hiɣ sɩm alɩwaatʊ ndʊ pasɩwaɣ Syracuse pɩtɩŋna sɔɔja nɔɔyʊ malɩfa pɩyɛ ŋgʊ paaɖɩnɛ-ɩ haʊ paɣtʊ se ɛta camɩ-ɩ.

Mbʊ payɩ ɛdʊ nɛ e-nesi siɣye taa, patatɩlɩ piŋ Archimède lɛɣtʊ tʊma takayasɩ pʊɖɔɔ canaʊ taa.Alɛksandrii tɛtʊ taa lɛɣtʊ tɩna kalɩ-sɩ nɛ posusi sɩ-tɔm, ɛlɛ kajalaɣ palɩzɩ sɩ-tɔbʊʊ pɩtɩŋna Isidore Millet tɛ ñɩnʊ yɔɔ lɛ, pɩtalɩ pɩnzɩ 530 kɛ Yeesuu Krɩstʊ lʊlʊʊ wayɩ.

Patatɩlɩ ɛ-yɔɔ tɔm sakɩyɛ ɛtɛ fezuu caɣʊ alɩwaatʊ taa pʊɖɔɔ. Pasɩŋ se ɛɛwɛna halʊ yaa ɛtafɛyɩna. Ɖɔɖɔ patatɩlɩ se ɛwɛ pɩɣa yaa ɛfɛyɩna. Ɛ-yɔɔ tɔm ndʊ pasɩma tɩlɩna keeke Polyre cɔlɔ (202 pʊcɔ palʊlɩ Yeesuu Krɩstʊ ŋtalɩ 127 pʊcɔ ɖɔɖɔ palʊlɩ Yeesuu Krɩstʊ), Plutarque (46-125) nɛ Tite-Live (59 pʊcɔ palʊlɩ Yeesuu Krɩstʊ ŋtalɩ 17 Yeesuu Krɩtʊ lʊlʊʊ wayɩ) yaa ɖɔɖɔ kʊtɔmɩyɛ tɔm ndʊ kuduyuŋ mayʊ sɔsɔ Vitruve tɔma yɔ.

Pɛkɛdɩ-ɖʊ se palʊla-ɩ Syracuse pɩnaɣ 287 pʊcɔ palʊlɩ Yeesuu Krɩstʊ. Ɛ-caa, pɔtɔŋ pʊwɛ ɛzɩ ɛɛkɛ tɩyɩnzɩ yɔɔ kpɛlɛkʊʊ niye mʊyʊ, Phidias, ɛlɛ kaapazɩnɛ-ɩ kpɛlɛkʊʊ. Pamazɩ se ɛtɛza e-sukuli kɛ Alɛxandrii sukuli mahɩkʊya taa kɛnɛ. Pɔtɔŋ ɖɔɖɔ se tovonum lɛ, ɛnɛ ɛ-wɩlɩyaa pasɩma ɖama mbʊ pɩyɔɔ pana takayasɩ nasɩyɛ nzɩ ɛnɛ wɩlɩyaa mba pamaɣa ɖama yɔ. Archimède kaañɔtɩna kpam Syracuse wiyaʊ Hiéron 2 tɔm hʊʊ kadaɣ mbʊ lɛ, ɛcaŋ ɛpazɩ tmbaɣ tʊmɩyɛ kpaagba nɛ ɛsɩna nɛ ɛɖaŋgʊ tɛtʊ ndʊ tɩyɔɔ puniki you naalɛ ŋgʊ. Archimède ɛnʊ ɛsɩ pɩnaɣ 212 pʊcɔ palʊlɩ Yeesuu Krɩstʊ alɩwaatʊ ndʊ Marcellus Room ñɩnʊ mʊ ɛ-tɛtʊ yɔ.




#Article 72: Aristote (219 words)


Aristote kɛna ɛyʋ yɔɔ lɩmaɣza n̄ɩnɩyʋ nɛ Krɛsɩ taa ñɩnɩyʊ weyi ɛñɩnɩɣ se ɛjaɖɛ ɛɖɛɛna ɛsɩnda yɔ. Palʊla-ɩ pɩnaɣ 384 taa nɛ pʊcɔ palʊlʊʊ Yeesu. Palʊla-ɩ Stagir, Macédoine ɛjaɖɛ taa nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 322 Chalcis, Eubée tɛtʊ taa. Ɛkɛ n̄ɩnɩyʋ weyi payaɣ se Platon yɔ ɛ-lɩmɖʊyʊ. Pɔcɔna-wɛ ɛzɩ mba kedeŋa kpeekpe tatɩɩnada se nɔɔyʊ pɩzaa ɛwɛɛna ñʊʊ taa lɩmaɣza camɩyɛ ɛzɩ ḿba yɔ. Ɛma takayasɩ 200 nɛ sɩ-taa lɛ 35 yɔɔdʋʋ lɔŋ tɔm.

Aristote ma takayasɩ pinzɩ XVIII taa nɛ pɩtɛ alɩwaatʊ taa lɛ, ɛyʋ yɔɔ lɩmaɣza labʋ nɛ sɩyansɩ pataawɛɛ ndɩ ndɩ camɩyɛ. Aristote cɔlɔ lɛ, filozofii kɛna lɔŋ ñɩnʋʋ nɛ camɩyɛ tɔm nɛ mbʊ sɩŋna ɛyʊ nɛ ɛtʊʊzɩ ɖeu. Sɩyansɩ tɔbʋʋ se toovenim ñɩnʋʋ nɛ mbʊ pɩcɛtɩɣ ɛyʊ yɔ pi-yebu. Aristote kɛ mbʋ payaɣ se pragmatique yɔ pɩkɩlɩ Platon, weyi ɛkɛ ɛ-tɛ wɩlɩyʊ maɣmaɣ yɔ. Ɛkɛza ɛ-sɛ  toovenim ñɩnʋʋ nʋmɔʋ taa siŋŋ. 

Tʊkaɣ nakɛyɛ wɛ kpayɩ kpayɩ ɖɔɖɔ pɛ-tɛ ñʊʊ taa lɔŋ lɩmaɣzɩyɛ taa ɖɔɖɔ. Aristote sɩm wayɩ lɛ, ɛ-hɩɖɛ tatasɩ sɛʊ kpaŋŋŋ ɛzɩ ɛkɛwɛʊ nɛ ɛ-ɛsɛ yɔ. Ɛlɛ, pɩpɔzɩɣ se ɛyʊ ɛɖaŋ Antiquité nɛ ɛ-hɩɖɛ ɖaɣnɩ tasɩɣ sɛʊ camɩyɛ. Yee tuuɖe tɛtʊ taa mba ɛɛlakɩ ɛ-lɩmaza nɛ tʊmɩyɛ camɩyɛ kɔyɔ, byzantin nɛ malɩŋ cɔlɔ lɛ, ɛ-tɔm kɛ nabʊyʊ. Krɩstʊ mba maamaɣ ɛɛlɔʊ ɛ-tɔm. Ɛlɛ kaɖɛ naɖɩyɛ wɛ pazɩ yee Krɩstʊ mba ɛlakɩ ɛ-tɔm nɛ tʊmɩyɛ kɔyɔ.

 




#Article 73: Arzantiini (230 words)


Arzantiini kɛna Amerika nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ajɛya wena ɛjaɖɛ ɖɩnɛ asɩ-ɖama nɛ kamɣ yɔ, ana yɔ: wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Siilii, hayi nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Pooliivi, hayi kiŋ kpataa lɛ Paraaguwe, Pireziili nɛ Uruguwe ajɛya ñɛwɛna hayi nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa  nɛ Atilantiki lɩŋgamʊʊ wɛna wɩsɩ ɖʊlkɩyɛ taa nɛ pɩɖɛɛna hadɛ kiŋ.

Dooo lɛ Ɛsɩpaañɩ kpacayaɣna-ɖɩ nɛ pʊkɔma aloma fenaɣ nɛɛlɛ nɛ kagbaanzɩ pɩnaɣ 1810 lɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩmaɣmaɣ ɖɩmʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ. Ɛlɛ pʊkɔma pɩtalɩ hasɩ yaɖɛ  fenaɣ nakʊ pɩnaɣ 1816 pʊcɔ nɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛɛ ɖ-tɩ yɔɔ sɩŋŋŋ kɛ San Miguel de Tucumán taa.

Arzantiini ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Buenos Aires nɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pawɩlɩɣ-kʊ sukulinaa taa nɛ pɔyɔɔdɩɣ komina tʊma taa yɔ, ŋgʊ lɛ ɛsɩpañɔlɩ piyele lidiye nɖi pɔtɔkɩ yɔ lɛarizantiini peezoo.

Arizantiini taa katoliki cɔɔcɩ ɛyaa kɩlɩɣ labʊ nɛ Amerika Latini taa payɩ lɛ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɛ Erɔpɩ sɔnzɩ kɩlɩ wɛʊ.

Latiino-Amerika taa payɩ lɛ, Arizantiini kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɩlɩ wobu nɛ ɛsɩndaa nɛ nɖɩ ɖɩkɩlɩ wɛʊ ɖɔɖɔ ñɩm yɔ. Ameriki Latini taa lɛ ɛjaɖɛ ɖɩkɛna naatozo ñɩnɖɛ kɛ ɛsɩnda wobu nɛ ɖɩwɛ Pireezili nɛ Mɛkɩsiiki ajɛya wayɩ. 

Sɔɔja sɔsɔ weyi payaɣ-ɩ se Seneralɩ Manuel Belgrano yɔ, ɛnʊ lɩzɩna Arizantiini kɩɖaʊ kɛtɛɛta ɖooo pɩnaɣ 1810, alɩwaatʊ ndʊ palʊkaɣ se pɛwɛɛ pa-tɩ yɔɔ yɔ. Ɛlɛ, ɛɛlɩza-kɛ mbʊ lɛ, kɩ-hɛkʊ taa taawɛɛ wɩsɩ. Ɖooo pɩnaɣ 1818 taa kɛ pɔsɔza wɩsɩ mayaɣ.

	




#Article 74: Asiyee (241 words)


Ñɩɣyʊʊ ŋgʊ payaɣ se fɛɛrɩ (fer) yɔ nɛ ŋgʊ payaɣ kʊkʊ se karɩbɔɔnɩ yɔ, pɛkpɛndɩna nɛ pɩkɛ asiyee ñɩɣyʊʊ. Asiyee yuŋ mɩnʊʊ yɔɔ lɛ, karɩbɔɔnɩ kpakɩɣ lɔɔlʊʊ 0,02 yaa hɔɔlʊʊ naalɛ mbʊ yɔ. 

Paa mbʊ yɔ, karɩbɔɔnɩ yuŋ yebina nɛ payaɣ se asiyee ñɩɣyʊʊ. Ñɩɣtʊ natʊyʊ taa wɛ fɛɛrɩ ɖɔɖɔ, ɛlɛ, paayaɣ ñɩɣtʊ ndʊ se asiyee. Ɖɩkpaɣ ɛzɩ ñɩɣtʊ ndʊ payaɣ se fɔntɩ (fontes) nɛ fɛɛro-aliyaazɩ (ferroalliages) waa mbʊ yɔ.

Asiyee ñɩɣyʊʊ caɣ ɖoŋ pɩdɩɩfɛyɩ. Poluba asiyee ñɩɣyʊʊ se palabɩna mbʊ payaɣ se mekaniiki (mécanique) yaa siimii yɔ pa-tʊma ndɩ ndɩ. Papɩzɩɣ ɖɔɖɔ pɛkpɛndɩ mekani iki nɛ siimii pa-tʊma nɛ palabɩna asiyee ñɩɣtʊ.

Pʊcɔ nɛ papɩzɩ pakpaɣ asiyee ñɩɣyʊʊ nɛ palabɩna-kʊ nɛ siimii tʊmɩyɛ lɛ, pʊpɔzʊʊ se siimii wondu ɛwɛɛ asiyee taa nɛ pɩtasɩna karɩbɔɔnɩ. Wondu ndʊ pɔsɔzʊʊ mbʊ yɔ payaɣ se wondu kɩtasɩtʊ. Wondu ndʊ pɔsɔzʊʊ mbʊ yɔ, ndʊʊ yɔ : maŋganɛɛzɩ (Mn) nɛ kurom (Cr) nɛ niikɛɛlɩ (Ni) nɛ molibidɛɛnɩ (molybdène, Mo). 

Wondu ndʊ ndʊ tɩwɛ asiyee ñɩɣyʊʊ taa yɔ, papɩzɩɣ pɔcɔlɩ-tʊ pɩlɩŋ naadozo taa : 

Wondu ndʊ tɩwɛ asuluma yɔ. Wondu ndʊ, ndʊʊ yɔ : suufrɩ (soufre, S) nɛ fɔsɩfɔɔrɩ (P). Fɔsɩfɔɔrɩ wɛ kɔkɩ (coke) nɛ plɔɔbɩ pa-taa. Wondu ndʊ tɩwɛ asuluma nɛ tɩwɛ asiyee taa ɖɔɖɔ yɔ, tɩ-taa lɛɛtʊ yɔ : pʋlɔŋ (Pb) nɛ etɛŋ (Sn).  

Wondu ndʊ tɩsɩŋna yɔ. Wondu ndʊ tɩsɩŋna yɔ tɩlakɩna nɛ asiyee ñɩɣyʊʊ luɖu ɖaŋ ɛ-tɩ yɔɔ nɛ asiyee ñɩɣtʊ miŋ ɛtaañaɣ-ɩ. Wondu ndʊ, tɩ-taa kɔyɔ : aliminiyɔm nɛ silisiyɔɔm nɛ kalɩsiyɔɔm.

	




#Article 75: Azwanɩ Tɔʋʋ (189 words)


Azɩwanɩ Tɔʋʋ kɛna lɩm tɛ nazɩyʋʋ tɔʋʋ. Pɩnaɣ 1970 ñɩŋa taa pɛtɛma tɔɔʋ ŋgʋ kɩ-maʋ. Pɔɔ ŋga, ka-ɖɩlɩyɛ maɣzɩtʋ kasɩna mɛtɛ waa kudokiŋ lʋbɛ mbʋ yɔ yee papaɣzɩna Azɩwanɩ tɔtʋ kɩpɩndʋ kɛnɛ yɔ. Nɛ pɩkpaʋ nɛ tɛtʋ sʋsɔtʋ taa yɔ, pɩpɩzɩɣ pɩtalɩ ɛzɩ mɛtɛ waa kudokiŋ hiu kɛ mbʋ yɔ kɛ Egipiti ɛjaɖɛ niili pɔɔ hɔɔlʋʋ taa.

Azɩwanɩ pɔɔ wɛ wazaɣ siŋŋ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ. Kɛkɛna ñɩm sɔsɔm pɩdɩɩfɛyɩ ɛjaɖɛ nɖɩ kɛwɛ ɖɩ-taa yɔ ɖɩ-taa samaɣ. Pɔɔ ŋga ka-taa lɩm pɩzɩɣ pɩtalɩ ɛzɩ ɛbgɔŋ kudokiŋ 169 mɛtɛ waa kudokiŋ naadozo mbʋ yɔ.
       
Pʋcɔ nɛ pama Azwanɩ tɔtʋ tʋnɛ lɛ, Niili Pɔɔ kawadaɣ soŋaɣ alɩwaatʋ kpeekpe taa kɛ fɛɛŋ weyi ɛwɛ mʋzʋŋ yɔ ɛ-taa. Nɛ lɩm kawadaɣ ŋga kalɩna Afriki nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ. Lɩm kawadaɣ kanɛ yɔ, kɔkɔŋkaɣna mbʋ pɩhaɣ tɛtʋ mʋzʋŋ siŋŋ yɔ. Nɛ lɩm kawadaɣ kanɛ yɔ, kɛkpɛndɩɣna n̄ɩɣlɩm tɛtʋ sakɩyɛ nɛ kɛɖɛɣna.

Pɩtɩŋɛ payɩ mbʋ yɔ, pɩhaɣ Niili fɛɛʋ tɛtʋ mʋzʋŋ pɩdɩɩfɛyɩɛ. Mʋzʋŋ ɛnɛ eyekina nɛ haɖaʋ tʋmɩyɛ wokina ɛsɩndaa niili hɔɔlʋʋ taa. Ɛlɛ fɛɛʋ kʋnɛ pʋwɛɛ se pefeŋ camɩyɛ kʋ-mʋzʋŋ ɛnʋ ɛ-yɔɔ camɩyɛ nɛ  pʋcɔ pɩsatʋ haɖaʋ tʋmɩyɛ ɖɔ camɩyɛ nɛ pɩɖɛɛna ɛsɩndaa.




#Article 76: Asɛyʊʊ (147 words)


Asɛyʋʋ (Catastrophe)

N̄ʋʋzɩkɩyɛ payaɣ ɖɔɖɔ size azɛyʋʋ. Tɔm piye azɛyʋʋ kɛna mbʋ pɩwɩlɩɣ kaŋŋ size azɛyʋʋ laba yaa n̄ʋʋzɩkɩyɛ naɖɩyɛ laba nɛ pʋyʋ wɛɛkɩ yɔ. Azɛyʋʋ yaa n̄ʋʋzɩkɩyɛ ɛlaba ca kɔyɔ, pʋyʋ kɩwɛɛkɩm lɩɣ. Azɛyʋʋ kɛna pʋyʋ kiɖi n̄ɩm lakasɩ kɩwɩzɩsɩ nasɩyɛ. Azɛyʋʋ tɛkɛ pʋyʋ yaa lakasɩ kɩbanzɩ. Azɛyʋʋ nakʋyʋ leɖiɣ, nakʋyʋ ñɛwɛɛ tobi.

Ñʋʋzɩkɩyɛ lakasɩ lɩɣna ɛyʋ lakasɩ cɔlɔ.

Azɛyʋʋ nakʋyʋ ɛlaba yɔ, wondu sakɩyɛ leki,Nabʋyʋ taa ɖɔɖɔ ɛyaa sakɩyɛ lesiɣ pe-weziŋ. 

Azɛyʋʋ nakʋyʋ ɛlaba hɔɔlʋʋ nakʋyʋ taa kɔyɔ, putukuuna samaɣ pɩdɩɩfɛyɩ. Ɖooo lɛ, azɛyʋʋ nakʋyʋ ɛlaba hɔɔlʋʋ nakʋyʋ taa kɔyɔ, hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa samaɣ seɣ lɔŋ nɛ powolo pasɩna samaɣ ŋga azɛyʋʋ talɩ-kɛ yɔ. Azɛyʋʋ sɔsɔʋ nakʋyʋ ɛlaba hɔɔlʋʋ nakʋyʋ taa kɔyɔ, raadiyoonaa taa ɛyʋ nɩɣ-tʋ. Paɖʋ-tʋ ɖɔɖɔ ɛntɛɛrɩnɛtɩ yɔɔ. Pawɩlɩ ɖɔɖɔ azɛyʋʋ-kʋ televiziyɔɔnaa taa.

Azɛyʋʋ ɖɔɖɔ payaɣ se kɛkpɛdɛzaɣ sɔsaɣ. Haba yɔɔ azɛyʋʋ ndɩ ndɩ kɩlɩɣ labʋ pɩlɩɩna habɩyɛ yɔɔ ɖɔnɛ paɣtʋ kɩɩñamtʋ cɔlɔ.




#Article 77: Ateyiizim (231 words)


Ɛyʊ lɩmaɣzɩyɛ naɖɩyɛ wɛɛ nɛ payaɣ lɩmaɣzɩyɛ nɖɩ ɖʊ-ñʊʊ se ateyiizim. Ɖooo kpaɖɩŋ nɛɛlɛ nɛ kʊɖʊmʊʊ (XXIe siècle) ñɩŋgʊ taa ɛyaa paɣzɩ wɛnaʊ lɩmaɣzɩyɛ nɖɩ ɛyʊ lɩmaɣzɩyɛ nɖɩɩ yɔ se Ɛsɔ nɔɔyʊ fɛyɩ. Ɛsɔnaa cikpeme nabɛyɛ, pʊ-tɔbʊʊ se agɔlɩma naayɛ fɛyɩ ɖɔɖɔ. Ɛyʊ weyi ɛkɛ aatee yɔ, eetisiɣ Ɛsɔ nɔɔyʊ yɔɔ. Eetisiɣ ɛgɔlɩmɩyɛ naɖɩyɛ yɔɔ ɖɔɖɔ. Ɛwɛ yem koye. Ɛyʊ weyi ɛkɛ aatee yɔ ɛtɔŋ se ɛyʊ lɩ ɛ-tɩ yɔɔ yem. Se pɩtɛkɛ Ɛsɔ nɔɔyʊ yaa ɛgɔlɩmɩyɛ naɖɩyɛ yaa ɖoŋ sɔsɔŋ nɩɩyɛ lɩzɩna-ɩ. Ŋgʊ ɛyaa nabɛyɛ ñɛwɛɛ nɛ pɔtɔŋ se ɛyʊ talɩɩ ɛ-tɩ yɔɔ yem. Pɔyɔɔdʊʊ se nɔɔyʊ wɛ kedeŋa ñʊʊ yɔɔ, pʊ-tɔbʊʊ se ɛsɔdaa nɛ ɛkɩlɩ pɩtɩŋa payɩ; Ɛnʊʊ payaɣna kabɩyɛ kʊnʊŋ taa se Ɛsɔ. Se ɛnʊ lɩzɩna pɩtɩŋa nɛ ɛnʊ tɩna pɩtɩŋa payɩ. Ɛ-cɔlɔ ɖoŋ tɩŋɛ nɛ tɩlɩtʊ tɩŋɛ nɛ lɛɣtʊ tɩŋɛ palɩɣna. Ɛyaa mba pɛwɛna lɩmaɣzɩyɛ ɖɩnɛ yɔ, pa-lɩmaɣzɩyɛ ñʊʊ payaɣ se teeyizim. Yee mbʊ, lɩmaɣzɩyɛ ñʊʊ ŋgʊ payaɣ se ateyiizim yɔ, ɖi-koyindu lɛ lɩmaɣzɩyɛ ñʊʊ ŋgʊ payaɣ se teeyizim. Ɛyaa nabɛyɛ ɖɔɖɔ ñɛwɛna lɩmaɣzɛ lɛɛna kpem, awɛ ndɩ nɛ aatee waa nɛ teeyizim waa pa-lɩmaɣzɛ. Paba payaɣ se añɔsɩtiki was.

Toovenum lɛ, mba payaɣ se aatee waa yɔ, pa-lɩmaɣzɛ lɩɣzɩɣ pɩlɩɩna wɛ ndɩ ndɩ taa. Ɖɔɖɔ lɛ takayɩsɩ mayaa tɩŋɛ ɛɛyɔɔdʊʊ tɔm kʊɖʊmtʊ pɩlɩɩna pɔ-yɔɔ.

Ajɛɛ sakɩyɛ, pɩkɩlɩna ajɛɛ wena aɖɛna ɛsɩndaa siŋŋ yɔ, akpakɩɣ aatee waa se pɛkɛ ɛyaa yem waa? Paaɖʊʊ-wɛ ɛyaa lalaa taa camɩyɛ.




#Article 78: Atɩlantiki Lɩŋamʋʋ (370 words)


Tɛtʊ kpeekpe taa lɛ, lɩŋgamʋʋ na kpɛnda 5. Pa-taa kɛ ɖɩnaɣ Atlantiki lɩŋgamʋʋ. Kɩ-tɛ walanzɩ kɛ 106.000.000 km2. Pʊyɔ kɛ kɩkɛ teŋgu na mba pakɩlɩ walʊ yɔ pa-taa naalɛ ñɩŋgʊ. Kacalaɣ ñiŋgʊ yɔ Pasifiki lɩŋgamʋʋ. kɩwɛʊ yɔ pɩleɖaa pɩtɩɩfɛyɩ. Pɩlaba pɩnzɩ million waa 180 kɔyɔ. Ɛlɛ tɛtʊ ñabɩ kacɩɩna nɛ pɩkazɩ nɛ lɩm mbʊ pɩwɛɛ. Atlantiki lɩŋgamʋʋ ŋgʊ, kɩwazaɣ na tuuɖe taa mba mba pɛyɛlaɣ nɛ patɩlɩɣ ajɛya nɛ a-yɔɔ nɛ a-taa ñim yɔ. Halɩ nɛ sɔnɔ kɩkɛ nʊmɔʊ ŋgʊ ɛyaa pɩzɔ patiŋɩgɔnɛ pɛtɛzɩɣ ɖama tɛ yɔ. 

Lee kɩwɛ, nɛ kɩwɛ, ɛzɩma Atlantiki lɩŋgamʋʋ wɛ Amerika nɛ Afro-Eurasie pɛ-hɛkʊ taa. Afro-Eurasie tɔbʊʊ se Afrika nɛ Eerɔpɩ nɛ Aasii pakɩkpɛndʊʋ. Tɛtʊ kpeekpe yɔɔ lɩŋgamʋʋ na kpɛnda 5. Pɛdɛ 5 taa lɩm wɛ salala. Lɩŋgamɩŋ mba pɛtɛ kamasɩ tɔm laba kadɛ nɛ pɩkɔna kɔkɔɖɛ pɩtɩfeyɩ. Pɩwɛ ɛzɩ Atlantiki lɩŋgamʋʋ nɛ Arktiki pɛyɛkʊ taa tɔm yɔ. Atlantiki lɩŋgamʋʋ ñatama nɛ pɩyɔɔ. Atlantiki lɩŋgamʋʋ nɛ Pasifiki ñiŋgʊ kɛna mba mba pana nanza ñinba patamna ɖama. Kɩgaʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna  kedeŋga yɔ lɩm yɔ yɔ, ɖɩñaɣ pana nɛ ɖɩsɩʊ kamasɩ lɩm taa.

Atlantiki lɩŋgamʋʋ ɖalakiŋ wɛ ndɩ ndɩ. Biresiili nɛ Liiberiya pɛhɛkʊ taa-lɛ pɩwɛ 2848km nɛ Etaazuunii nɛ Marɔkɩ lɛ pɩmaɣna kɩlomɛtaa waa 4830.

Atlantiki lɩŋgamʋʋ walanzɩ wɛ 82400000km2. Ɛlɛ, yee pɛkpɛdina kɩ-tɛ lɩŋgamʋʋ na cikpema kɔyɔ, 92.400.000 km2.

Papaazɩ Atlantiki lɩŋgamʋʋ yɔɔ tɔm alɩwaaatʊ ndʊ ɛyaa paazɩ kɩ-tɛ kɩtiiliŋ yɔɔ caaʊ yɔ ɛlɛ lɩm mbʊ pɩtɛzʊ tapaazɩ lɔŋ. Pɩnaŋ mɩnɩʊ ŋga taa kɛ ɛyʊ paazɩ tɛzɩɣ. Eerɔpɩ tɛ hayʊ kiŋ ŋgʊ payaɣ se Groeland yɔ kɩhɔɔlʊ kɛ mɛlɛna saya mba pɛkɛ Fayikiŋ mba yɔ, mba mabɩ na palaŋa taa nɛ papazɩ tɛzɩɣ. Pañaɣ pana patalɩ Amerika hɔɔlʊ ŋgʊ pamamaɣ pakʊma hɩɖɛ se Terre–Newe (L’Anse aux Meadows) yaa Vinland.

Afrika kɩliilinŋ yɔɔlɛ, pɩɩsaŋ tɛzɩʊ. Kpɩyɩŋ saya mba palina Cap Bojador Sahara Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ ɛjadɛ ta yɔ, pɩwɛ wɛɛ kaɖɛ se pɛtɛzɩ. Hɔɔlɩŋgʊ patʊʊ kʊ hɩɖɛ se Teŋga Cɩkpendʊ ñiŋgʊ yaa Mer des ténèbres. Ɖooo pɩnaɣ 1434 taakɛ Pɔritigaalɩ kpɩyʊ sayʊ weyi payaɣ-ɩ se Gil Eanes yɔ ɛcalɩ Atlantiki lɩŋgamʋʋ yɔɔ lɩm tɛzɩy nɛ ɛ-mɛlɛ. Ɛpɩza ɛsaa-kʊ nɛ ɛwolonɛ ɛpɩsɩ ɖɔɖɔ. Ɛnʊ calina Afrika keteŋa cɔʊ kpɛɛɛ nɛ ɛta nɛ ɛkɔɔ ɛtalɩ Indes tɛtʊ taa. Pɩwayɩ lɛ Christophe Colomb nɛ ɛ-taabala pacalɩna pombo tɛzɩɣ pɩnaɣ 1492.




#Article 79: Atɛnɩ (167 words)


Kɛŋna Krɛsɩ tɛtʊ taa tɛtʊ ndʊ tɩkɩla paɣlʊʊ yɔ nɛ ndʊ ɖɔdɔ lɛ peeɖe tɛtʊ sʊzɔtʊ. Pɩnaɣ 2011 taa pakalɩ ɛyaa kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, pɛkpɛnda 664 046. Tɛtʊ tʊnɛtɩ walanzɩ taa maɣna kilomɛtanaa agbaba 39. Tooɖe ɛjaɖɛ taa lɛ, Atɛnɩ taa kɛ lɔŋ nɛ ɛsakuliye lɛɣ wɛʊ. Peeɖe ɖɔɖɔ kɛ ñɩnɩyaa sʊsaa nɛ ñʊʊtaa lɔŋ tɩnaa kaawɛ. 

Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa kɛ Gɩrɛsɩ komina kpelaɣ wɛɛ. Tɛtʊ sʊzɔtʊ tʊnɛ tɩwɛ keteŋa kpeekpe kacalaɣ tɛtʊ sʊzɔtʊ taa. Kpeɣ menkpɛɣ yaa mʊya naayɛ yɔɔdʊʊ se sɔdʊ ŋgʊ payaɣ-kʊ se Thésèe yɔ ɛnʊ ɛñɔzɩna-tʊ pɩnzɩ -800 taa pʊcɔ nɛ palʊlʊʊ Yeesu. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa kɛ sɔɔjana mba paakɩlɩ ɖɩŋ Krɛsɩ taa yɔ paawɛɛ. 

Atɛnɩ taa kɛ ɖiu ɖiu caɣ nɛ lɛɛzʊʊ kɩfam mbʊ payaɣ se temokraasii yɔ pɩɩwɛ siŋŋŋ  nɛ ñʊʊtaa lɔŋ nɛ lɛɛtʊ tɩnaa paawɛɛ ɖɔɖɔ. Ɛyaa mba pa-taa kɔyɔ: Socrate, Platon, Aristote. Mba pɛkɛ amʊza nɛ tanaʊ ɖɔɖɔ yɔ pɛwɛ peeɖe nɛ pa-taa kɔyɔ: Eschyle, Sophocle, Euripide, Aristophane nɛ caanaʊ tɔm ñɩnɩyʊ sʊsɔ weyi payaɣ-ɩ se Thucydide.




#Article 80: Atɩlɛtɩsɩm (177 words)


Atɩlɛtɩsɩm kɛna tomnaɣ hayɩsʋʋ yaa kpekpeka tʋmɩyɛ naɖɩyɛ labʋ. Mbʋʋ payaɣ se sɩpɔɔrɩ. Pilinzi rdɩ ndɩ wɛ sɩpɔɔrɩ labʋ taa. Nɛ pilinzi nzɩ pekpelaɣ si-kpeekpe seya taa, nɛ maʋʋ taa, nɛ takʋʋ ndɩ ndɩ taa,nɛ pɩtasɩna ɖɔnɛ taa.

Tɔm piye Atɩlɛtɩsɩm lɩna Krɛsɩ ɛjaɖɛ taa nɛ ɖɩ-tɔbʋʋ siŋŋ kɛlɛ lʋbɩyɛ. Pɩkɛna lʋbɩyɛ sʋsɔyɛ nɖɩ ɖɩpɔzɩɣ siŋŋ size ɛyʋ ɛɖɔkɩ tɔnʋʋ n̄ɩɣyʋʋ taa seya ɖeɖe yaa n̄ɩɣyʋʋ taa tɛyɩŋ ɖeɖe poliŋ taa seya ɖeɖe yaa ɛsɔdaa maʋ ɖeɖe yɔ. Nɛ ɛyʋ pɩzɩɣ ɛɖɛɛ lɛlaa yɔɔ.

Takɩm ndɩ ndɩ, ɛzɩ ɖɩyaʋ se santaɖaʋ yɔ, pʋwɛ nɖeke nɛ pɩtɛ pʋwɛ canɖaŋ taa ɖɔɖɔ. Ɛlɛ, lɛɛlɛyɔ, pɩlɛɣza alɩwaatʋ taa nɛ maɣzɩm taa.

Atɩlɛtɩsɩm kɛ sɩpɔɔrɩ ŋgʋ paalakɩ-kʋ ɖoŋ ɖoŋ ajɛɛ taa yɔ, paa pɩɩkɛna ajɛɛ wena a-liu wɛ sɩpɔɔrɩ ŋgʋ kɩ-labʋ yɔ yaa aheɣla sʋsɔna taa kʋkɩyɩmɩŋ ndɩ ndɩ taa kɔyɔ. Atɩlɛtɩsɩm wondu ñɩnʋʋ takɩlɩ kaɖɛ.

Pʋ-yɔɔ yɔɔ kɩ-labʋ wɛɛ puhukuu yaa pʋtɔyʋʋ. Kajalaɣ, atɩlɛtɩsɩm sɩpɔɔrɩ kʋnɛ, kɩkpaɣna ɖooo kiɖe tɛɛ ɛzɛkuliye alɩwaatʋ taa. Piliŋa kanɛ yɔ, kapaɣzɩ tɔyʋʋ pɩkpaɣʋnɛ kpaɖɩŋ taa yɔ, kajalaɣ paɣtʋ ɖʋʋ ɖeɖe takɩm ndɩ ndɩ wayɩ.




#Article 81: Audrey Hepburn (224 words)


Audrey Hepburn kɛ Pɛliziki ɛjaɖɛ taa tʋ. Ɛkɛ halʋ weŋkalɩyʋ tʋ siŋŋ nɔɔyʋ. Ɛ-nɔɔ taa wɛ leleŋ pɩfɛyɩ pɔyɔɔdɩ. Palʋla-ɩ agoza fenaɣ kɩyakʋ naanza (4) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1929 n̄ɩŋga taa. Pɛlɩziiki ɛjaɖɛ taa, Bruxelles tɛtʋ taa palʋla-ɩ. Audrey Hepburn kɛkɛ pɛlɔ ñekele tʋ nɔɔyʋ.

Ɛsɩba kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ n̄ɩŋgʋ wiye, 1993 n̄ɩŋga taa.

Suusi ɛjaɖɛ taa, Tolochenaz tɛtʋ taa ɛsɩba. 

Ɖoɖoo Audrey Hepburn pɛsɛ hɩɖɛ ɖɔɖɔ se Audrey Kathleen Ruston. Ɖoɖoo ɛnɛ ɛɛkɛ minziki payʋ sɔsɔ nɔɔyʋ pɩdɩɩfɛ. Ɛɛwɛna pɑyɛ lɛɣtʋ ndɩ ndɩ.
       

 
Ɖoɖoo Audrey Hepburn kɛ aleɣya takayɩsɩ mayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛma aleɣya takayɩsɩ ndɩ ndɩ. Sɩ-taa nasɩyɛ hɩla yɔ : Gigi, pɩnaɣ 1951 ñɩŋga taa ɛlɩzɩ-kɛ Broadway tɛtʋ taa. Ɛ-takayaɣ kanɛ katʋlɩna-ɩ sinimaɣ waa labʋ nɔnɔsɩ. Ɛma ɖɔɖɔ aleɣya takayaɣ lɛɛka nɛ payaɣ-kaka se Sabrina et Ariane de Billy Wilder. Ɛ-aleɣya takayaɣ lɛɛka payaɣ se minziki tanaʋ, Culte My Fair Lady de George Cukor. Ɛ-takayaɣ lɛɛka ɖɔɖɔ payaɣ se Guerre et Paix. 

Aleɣya ndɩ ndɩ labʋ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se Vacances romaines yɔ, ɖɩcɛlɛ-ɩ aleɣya takayɩsɩ maʋ samtou nimiye pɩnaɣ 1953 taa. 

Kpaɣna pɩnaɣ 1967 ñɩŋga taa lɛ, Ɖoɖoo Audrey Hepburn yeba minziki payɛ nɛ aleɣya ndɩ ndɩ labʋ nɛ ɛsʋʋ kedeŋa kpeekpe piya yɔɔ cɔnʋʋ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se UNICEF yɔ ɖɩ-taa. Halɩ ɛkɔma ɛpɩsɩ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-tʋma yɔɔ cɔnɩyaa nɔɔ yɔɔ tʋ ɛ-ɛjaɖɛ taa pɩnaɣ 1988 ñɩŋga taa. 

	




#Article 82: Auguste Rodin (126 words)


Payaɣ Ɖajaa Auguste  Rodin ɖɔɖɔ se René François Rodin. Palʊla-ɩ Paarii , kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ hɩʊ nɛ naalɛ wiye, pɩnaɣ 1840 ñɩŋga taa. Palʋla-ɩ hɔʋ kɩbaŋgʋ nakʋyʋ taa. Payaɣ Ɛ-caa se Yohanɛɛsɩ.  Ɖajaa Auguste  Rodin René François sɩba Meudon tɛtʋ taa kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ hiu nɛ lʊbɛ ñɩŋgʊ wiye, pɩnaɣ 1917 ñɩŋga taa. . Ɛ-caa payaɣ size Yohanɛɛsɩ. E-ɖoo hɩɖɛ lɛ Marie Cheffer. 

Ɛ-caa kɔɖɔka nesi nɛ ɛ-halʋ weyi payaɣ ɛlɛ se Gabrielle Cateneau yɔ. Ɛlɛ wɛnɛ-ɩ halɩpɩɣa nɛ payaɣ kaka se Clothilde. Auguste Rodin caa wɛna ɖɔɖɔ halɩpɩɣa lɛɛka nɛ payaɣ-kɛ se Marie. 

Ɖajaa Auguste Rodin kɛ kajalaɣ sɩʋkpelasɩ saɣyʋ sɔsɔ Fransɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛ nɛ Ɖajaanaa panɛ : Antoine-Louis Barye nɛ Albert-Ernest Carrier-Belleuse panɩnɩ ɖama nɛ patʋlɩ sɩʋkpelesi saɣʋ sukili Fransɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe.  

 




#Article 83: Auguste nɛ Louis Lumière (202 words)


Ɖajaanaa panɛ : Auguste Marie Louis Nicolas Lumière nɛ Louis Jean Lumière pɛkɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa ɛyaa. Palʋla ɖajaa Auguste Marie Louis Nicolas Lumière nɛ pʋcɔ palʋlɩ ɖajaa Louis Jean Lumière. Ɖajaa Auguste Marie Louis Nicolas Lumière kɩlɩ ɖajaa Louis Jean Lumière nɛ pɩnzɩ naalɛ.

Palʋla ɖajaa Auguste Louis Lumière kɛ aloma fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ nakʋ (19) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1862 n̄ɩŋga taa. Palʋla-ɩ Besançon tɛtʋ taa Fransɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe.

Ɛsɩba ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʋ hiu (10) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1954 n̄ɩŋga taa. Fransɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe ɖɔɖɔ ɛsɩba Lyon tɛtʋ taa.

Palʋla ɖajaa Louis Jean Lumière ɖɔɖɔ aloma fenaɣ kɩyakʋ kagbanzɩ (5) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1864 n̄ɩŋga taa. Besançon tɛtʋ taa ɖɔɖɔ palʋla-ɩ. Ɛlɛ, ɖajaa ɛnɛ ɛlɛ sɩba mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʋ loɖo (6) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1948 n̄ɩŋga taa Bandol tɛtʋ taa, Var egeetiye taa.

Ɖajaanaa panɛ  pa-naalɛ pa-hɩla sɛ siŋŋ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ pɩlɩɩna pa-tʋma sɔsɔna sɔsɔna wena palaba yɔ a-cɔlɔ. Pa-tʋma ana ayebina nɛ pɛsɛɛ-wɛ hɩla se Mʋntʋsʋŋ tɩnaa.

Mʋntʋsʋŋ tɩnaa pana, pa-caa kʋɖʋm. Pa-caa ɛnʋ payaɣ size Antoine Lumière. Pa-caa kɛkɛ tɔlɩm ndɩ ndɩ tayʋ. Palʋla ɛlɛ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ naadozo (13) ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1840 n̄ɩŋga taa. Ormoy egeetiye taa palʋla-ɩ Haute-Saône tɛtʋ taa.




#Article 84: Augustin Hippon tʋ (415 words)


Augustin d'Hippone kɛ ɛyʋ kiɖeɖeu. Palʋla-ɩ salaŋ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ naadozo (13) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 354 n̄ɩŋga taa. Palʋla-ɩ tɛtʋ ndʋ payaɣ sɔnɔ se Souk Ahras yɔ tɩ-taa Alizerii ɛjaɖɛ taa.

Ɛsɩba kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ lutozo (28) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 430 n̄ɩŋga taa. Hippone tɛtʋ taa ɛsɩba. Tɛtʋ ndʋʋ payaɣ sɔnɔ se Annaba tɛtʋ. Tɩwɛ Alɩzerii ɛjaɖɛ taa

Augustin kiɖeɖeu kɛ ɛyʋ tɩlɩtʋ yɔɔ maɣzɩm laɖʋ sɔsɔ. Mbʋʋ payaɣ se Filozɔɔfʋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ Katolika Ɛsɔ Cejewiye yɔɔ maɣzɩm laɖɔ sɔsɔ. Augustin kiɖeɖeu nɛ ɖajaanaa panɛ : Ambroise de Milan nɛ Jérôme de Stridon nɛ pɩtasɩna Grégoire Sɔsɔ palabɩna lɩmaɣza patʋlɩ Ɛsɔ Cejewa ndɩ ndɩ anasaayɩnaa tɛ ajɛya taa. Ɖajaanaa naanza panɛ, patɩŋa paakɛ fadanaa. Palaba Ɛsɔ tʋmɩyɛ siŋŋ pe-wezuu caɣʋ taa. Pʋ-tɔbʋʋ se paakpaɣ pa-tɩ mpilim nɛ pɛcɛlɩ Ɛsɔ tʋmɩyɛ. 

Sukuli ŋgʊ ɛlaba Kartaazɩ yɔ, pɩɩkɛna Roma mba sukuli, paa nɛ ɛ-tɔm taa ɛlɩʊ Iipɔnɩ tɔm kɔyɔ. Ɛwɩlaɣ latɛŋ kʊnʊŋ nɛ kɩ-esa kuliye ɛlɛ ɛtanɩɩ siŋŋŋ kɛ Krɛkɩ tɔm, mbʊ yebina nɛ tuuɖe taa ɛsɔ tɔm wɛɛ ndɩ pazɩ nɛ ndʊ pama-tʊ wɩsɩ ɖɩlɩyɛt aa hɔɔlɩɣ yɔ.  

Eɖoo kaakɛ halʊ weyi ɛɛsɔɔla ɛsɔ-tɔm siŋŋŋ yɔ nɛ Augustin kiɖeɖeu ɛnɛ ɛlɛ ñaasɔɔlɩ filozofi kɛnɛ. Ndʊ ɛɛsɔɔla ɛ-tɛɛ filozofii taa yɔ, ndʊ lɛ se ɛjaɖɛ yɔɔ cɩnɛ natʊyʊ fɛyɩ nɛ pɩtasɩnɛ kɩbam yaa kɩtɛkɩdim, camɩyɛ yaa kɩwɛɛkɩtʊ. Mbʊ ɛyʊ sɔɔlaa yɔ, mbʊ ɛlɩzɩʊ nɛ ɛla. Ɛwɛɛ pʊyɔɔ mbʊ nɛ pʊkɔma pɩtalɩ pɩnaɣ 386 taa ɛkatɩ Ambroise de Milan lɛ,elɛ yɔɔdɩna-ɩ camɩyɛ nɛ kpaagbaa mbʊ lɛ ɛpɩsɩ ɛ-laŋgɩyɛ nɛ ɛmʊ krɩstʊ tɔm. Ɛma takayasɩ ndɩ ndɩ sakɩyɛ nɛ sɩ-taa kɔyɔ: Tɩ-yɔɔ kuluu (Lɛs Confessions), Esɔ ɖɩcaɣyɛ (La Cité de Dieu) nɛ Nɛ Trinita (De la Trinité).

Ukulinaa mba ɛlaba yaa ɛ-tʊma sɔsɔna kɔyɔ: Platɔŋ lɩmaɣzɩyɛ kɩfaɖɛ krɩstʊ yɔ nɛ Augustin lɩmaɣzɩyɛ. Yee pakalɩɣ ɛ-tɔm yaa lɩmaɣza sɔsɔna wena ɛmaɣzaa kɔhyɔ, panaɣ se ɛyɔɔda filozofii tɔm, mɛŋfɛyɩ ɖukunau kpɛlɛkɩtʊ (métaphysique), camɩyɛ yɔɔdaɣ, Ɛsɔ tɔm kpɛlɛkʊʊ (Théologie), ñʊʊtaa tɔm klpɛlɛkʊ (éthique), politiki tɔm, Ɛsɔ takayaɣ taa tɔm tɔbɩŋ lɩzɩʊ (exégèse biblique). 

Augustin kiɖeɖeu ɛnɛ ɛ-lɩmaɣza sɔsɔna wena ɛyʊ pɩzɩɣ ɛɖɔkɩ camɩyɛ yɔ alɛ yɔ se, ɛyɔɔda pɩlɩna ɛzɩma ɛyʊ pɩzɩʊ nɛ ɛwɛɛ yɔ, mbʊy pʊyɔɔ yɔ, ɛcɔnaa se ɛyʊ wɛu yɔ, alɩwaatʊ ɖɛʊ lɛ, ɛɛptzɩʊ ɛtasɩ pɩtɩŋga ɖɔkʊʊ yaa ɛla. Ɛyɔɔda ɖooo kiɖedɛɛ kɩwɛɛkɩm mba Adam nɛ ɛ-tɛ asɛyʊ Eva palaba yɔ pʊ-tɔm nɛ ɛmaɣzɩna Ɛsɔ yɔɔ tisim. Pɩtasɩɩna mbʊ ɖeke, ɛyɔɔda ɖɔɖɔ ɛyʊ ñʊʊ taa ɛhʊyɛ nɛ mʊndʊsʊʊ kpasʊʊ nɛ tɩlɩtʊ pɔ-tɔm. Tɔm tʊnɛ tɩ-wayɩ lɛ Augustin kiɖeɖeu yɔɔda ɖoɖɔ Trinita lɩmaɣzɩyɛ nɛ Ɛsɔ ɖɩcaɣyɛ pɔ-tɔm.

	
	
	




#Article 85: Aung San Suu Kyi (295 words)


Aung San Suu Kyi, Ɖoɖoo ɛnɛ, palʋla-ɩ mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ nakʋ (19) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1945 n̄ɩŋga taa. Palʋla-ɩ Rangoun tɛtʋ taa Pirimaanɩ ɛjaɖɛ taa. Payaɣ ɛ-caa se Ɖajaa Ang San. Ɛ-caa lʋbana siŋŋ nɛ Pirimaanɩ ɛjaɖɛ lɩɩ ɖi-yomiye taa.  Pakʋ ɛ-caa lɛ, ɛkɛwɛna pɩnzɩ naalɛ koŋ koŋ. Ɖoɖoo ɛnɛ, ɛkɛ Pirimaanɩ ɛjaɖɛ taa politiki halʋ sɔsɔ nɔɔyʋ.  Ɛlʋba siŋŋ nɛ pʋcɔ ɖiɣɖiɣ caɣʋ maɣzɩ wɛʋ ɛ-ɛjaɖɛ taa. Ɛnʋ lʋbɩna ɖɔɖɔ siŋŋ nɛ temokrasii kɔɔ ɛ-ɛjaɖɛ taa. 

Pɩnaɣ 1988 taa ɛ nɛ ɛ-taabalaa palʋba nɛ paɖʋ politiki ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ Pirimaanɩ ɛjaɖɛ taa. Payaɣ pɛ-tɛ politiki ŋgbɛyɛ ńɖɩ se 'LND. Pʋ-tɔbʋʋ se Pirimaanɩ ɛjaɖɛ taa ɛyaa mba palʋkɩ se temokrasii ɛwɛɛ yɔ. Politiki ŋgbɛyɛ ɖɩnɛ ɖɩlʋbɩna siŋŋ nɛ temokrasii kɔɔ Pirimaanɩ ɛjaɖɛ taa. Ɖoɖoo Ang San Suu Kyi kɛŋna politiki ŋgbɛyɛ LND tɛ takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ.  

Toovenum lɛ, pʋcɔ politiki ŋgbɛyɛ ɖɩnɛ ɖɩñɔʋ lɛ, Pirimaanɩ ɛjaɖɛ taa sɔɔjanaa ɖeke katɩna kewiyaɣ. Mba ɖʋɣaɣna paɣtʋ tɩŋa. Pʋ-tɔbʋʋ se sɔɔjanaa kpacayaɣna Pirimaanɩ ɛjaɖɛ. Ponuutaɣ-ɖɩ ɛzɩ pɔsɔɔlʋʋ yɔ. Ɛlɛ, Ɖoɖoo Aung San Suu Kyi tɛ politiki ŋgbɛyɛ lʋbɩna-wɛ siŋŋ nɛ Pirimaanɩ ɛjaɖɛ kɔɔ ɖɩlɩɩ sɔɔjanaa yomiye taa. 

Pɩnaɣ 1990 ñɩŋga taa pɔtɔ caca se palɩzɩ Pirimaanɩ ɛjaɖɛ taa paɣtʋ lɩzɩyaa lɛ, Ɖoɖoo Aung San Suu Kyi politiki ŋgbɛyɛ taa ɛyaa samaɣ kɩlɩ lɩzʋʋ se pɛkɛ Pirimaanɩ ɛjaɖɛ paɣtʋ lɩzɩyaa. Pɩlaba mbʋ lɛ, sɔɔjanaa kewiyaɣ sidi caca ŋ́gʋ nɛ pɩla se kɩtacazɩ caɣʋ. Pʋbʋ wayɩ lɛ, pakpa Ɖoɖoo Aung San Suu Kyi nɛ pasɩɩ-ɩ ɖoli nɛ pefeŋiɣ-ɩ paa alɩwaatʋ ndʋ.

Ɛ-salaka kuduyuu ŋgʋ kɩ-taa ɛwɛɛ nɛ kedeŋa kpeekpe ajɛya sɩŋna-ɩ nɛ paɖʋʋ-ɩ hʋnʋm ɛ-lʋbɩyɛ nɖɩ ɛlʋkɩ yɔ ɖɩ-taa. Ɛ-lʋbɩyɛ nɖɩ ɖɩ-taa paha-ɩ kedeŋa kpeekpe yɔɔ laŋhɛzɩyɛ yɔɔ lʋbʋ samtʋ nimiye.

Pɩnaɣ 2010 ñɩŋga taa Ɖoɖoo Aung San Suu Kyi lɩ salaka kuduyuu tɛɛ nɛ ɛwɛɛ ɛ-tɩ yɔɔ. 




#Article 86: Avicenna (331 words)


Avicenne, yaa Ibn Sīnā1 (Persan kʊnʊŋ taa lɛ, ابن سینا), ɛyʊ ɛnɛyɔ palʊla-ɩ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 7 pɩnaɣ 980 Afshéna tɛtʊ taa, pʊñɔtɩna Boukhara, Khorasan Sɔsɔʊ tɛtʊ taa (sɔnɔ yaa nɔnɔ Uzibekistanɩ taa) nɛ ɛsɩ mɩsɩkʊm fenaɣ pɩnaɣ 1037 Hamadan tɛtʊ taa (Iran ɛjaɖɛ taa). Ɛyʊ ɛnʊ ɛɛkɛ ɛyʊ yɔɔ lɩmaɣzɩyɛ tʊmɩyɛ tʊ, ɛkɛ takayasɩ mayʊ, ɛkɛ ɖɔkɔtɔ nɛ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ kɛ persan hɛkʊ nɛ hɛkʊ wɛɛ taa. Avicenne kaasɛwaɣ malɩŋ Ɛsɔ sɛtʊ. 

Ɛsɔɔlɩ tɩlɩtʊ sakɩyɛ, kɔzɩ kɔzɩ tɩyɩnzɩ yɔɔ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ, ñɩɣlɩm pɩsʊʊ tʊmɩyɛ nɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ nɛ maɣzɩm kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ yaa hɔyɛ yɔɔ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ. Ɛ-maɣzɩm yɔɔ tisiyaa ya-ɩ se Cheikh el-Raïs, tɩlɩya nɔɔ ɖɛyʊ, ɖɔkɔtɔ naa taa sɔsɔ, wɩlɩyʊ mamʊ niiye, wɩlɩyʊ naatozo tʊ kɛ Aristote nɛ Al-Fârâbî wayi. Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʊ tɔm yɔɔ kpɛlɛkɩya sakɩyɛ ɛzɩ Al-Ghazâlî, Ibn Taymiyya, Ibn Al-Qayim nɛ Al-Dhahabi tɔndɩ-ɩ mbʊ se ɛtɛkɛ Ɛsɔ sɛyʊ.

Kpaɣɖʊ 7 nɛ 8 alɩwaatʊ taa, kajalaɣ malɩŋ ñɩma tɛ seɣa alɩwaatʊ, mbʊ lɛ Siiri ɛyaa nɛ Mezopotami ɛyaa mba pɛkɛ Krɩstʊ ñɩma yɔ nɛ pɛ-tɛ nɛ Siiri nɛ Krɛkɩ yɔ ɖɛzaɣna arabɩ kʊnʊŋ taa kɛ ɛyʊ yɔɔ lɩmaɣzɩyɛ tʊmɩyɛ nɛ tɩlɩyɛ tɔm ndʊ tɩlɩna Krɛkɩ nɛ Room taa yɔ, lʊbɩyɛ naɖɩyɛ paɣzɩ arabɩ ñɩma cɔlɔ nɛ Persan ɛyaa cɔlɔ, Iran sɔsɔʊ kaawɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa kɛ arabɩ ɛyaa nesi tɛɛ. 

Avicenne pɩlɩna ɛ-hɩla naalɛ anɛ ayɔɔ Ali al-Husayn Ibn Abd Allah Ibn Sina, palʊla-ɩ kɩyɛɛna fenaɣ taa pɩnaɣ 980 Khormeytan (yaa Afshéna, wɩsɩ ɛjaɖɛ), Boukhara cɔlɔ kpam, (Transoxiane nɔnɔ Ouzbékistan ɛjaɖɛ). Ɛ-caa kɔyɔ Abdallah, ɛkɛ malʊʊ ɛ-tɛ Balkh kiŋ nɔnɔ Afganistan nɛ hayi kiŋ ɛjaɖɛ taa, ɛkɛ Kharmythâne egeetiye ñʊʊ tʊ, e-ɖoo kɔyɔ Setareh yaa Sitara ɛɛwɛ Afshéna. 

Pʊwɛ ɛzɩ ɛɛkɩlɩ ŋñɩɩ alɩwaatʊ ndʊ ɛɛsɔɔlɩ wezuu tʊmɩyɛ nɛ ɖɔkɔtɔ tʊmɩyɛ nɛ ɛwɛna pɩnzɩ 14 lɛ, ɛkpɛlɛkaɣ eyeke. Petiyina Avicenne ɛ-pɩjatʊ alɩwaatʊ ndʊ mbʊ pɛdɩyʊ al-Natili cɔlɔ se ɛkpɛlɛkɩ akɔnta labʊ. Ɛɛwɛ ñʊʊ taa lɔŋ piŋ mbʊ lɛ ɛcɛzɩ ɛ-wɩlɩyʊ akɔnta labʊ nɛ lɛɣtʊ payi. Ɛla sukuli Boukhara, ɛsɔɔlɩ tɩlɩyɛ tʊma tɩŋa nɛ kɔzɩ kɔzɩ ɖɔkɔtɔ tʊmɩyɛ.




#Article 87: Hɔɔ lɩzɩɣ (242 words)


Hɔɔ lɩzɩɣ, pɔyɔɔdʊʊ hɔɔ lɩzɩɣ tɔm lɛ, pɩkɛ nɔmɔŋ weyi ɛyʊ tɩŋʊʊ se pɩsa nɛ ɛɖɩɣ kaʊ hɔɔ palaka kpaɣ alɩwaatʊ nɖʊ abalʊ abalɩtʊ nɛ halʊ tɛ halɩtʊ pakatɩɣ ɖama nɛ pɩpɩsɩɣ yaɖɛ yɔ. Yaɖɛ maʊ wayi lɛ, ɖɩnaɣ se pɩpɩsɩ feteɖaɣ tɩyɛ nɛ pʊwayɩ lɛ, pɩpɩsɩ pɩɣa ŋñɩɩɩ. Pʊpʊ wayɩ pɩɖalʊʊ nɛ pɩɖalʊʊ lɛ, pɩpɩsɩ ɛyʊ nɛ kɩyakʊ nakʊyʊ wiye lɛ, palʊlɩ pɩɣa kɩfalaɣ nɛ paya-kɛ ɛyʊ.

Tɔmpiye nɖɩ ɖɩtanɩ kpɩna wena alʊlʊʊ kʊlʊlʊʊ mbʊ pɩtɛma kɛʊ kpɩnɛ yɔ, ɛzɩ ɛyʊ, heu, haɣ yaa pɩyaʊ mbʊ yʊ. Pʊtɔbʊʊ se papɩzɩɣ pakʊ feteɖaɣ ŋga nɛ palɩzɩ-kɛ kpaagba. Ɛyʊ tɛ lɛ, pɩtɛ nɔmɔŋ ɛnʊ ɛɖɔɔ. Payaɣ hɔɔ lɩwa pɩkɛ ɛyʊ maɣmaɣ ɖʊna nesi se kalɩɩ halʊ taa. 
 
Piyele pɩkɛ ɖɔkɔtɔ naa tɛ yɔ pɩpɩzɩɣ pɩkɛ hɔɔ ŋga peyeba-kɛ yɔ kalʊlʊʊ lakɩ kaɖɛ piŋ pɩtɩŋna halʊ alaafɩya hɔɔlʊʊ yɔɔ yaa feteɖaɣ ŋga caʊ fɛyɩ ɖeu yaa kʊdɔŋ mɛfɛyɩ kɔyɛ hayʊ nakʊyʊ tɛma-kɛ kpaʊ lɛ, pɩkɛ kɩjɛyɩɣ ɖɔkɔtɔ se ɛlɩzɩ-kɛ. Yee palɩzɩɣ nakɛyɛ nɛ pɩtɛkɛ ɖɔkɔtɔ paɣtʊ yɔɔ kɔyɔ ɛlɛ pɩkɛ paɣtʊ natʊyʊ yɔɔ kɔyɔ pɔtɔŋ pɔ-sɔɔlɩm taa lɩmaɣzɩyɛ hɔɔ lɩzɩɣ.

Piyele hɔɔ nakayɛ ɛlɩwa nɛ paɣtʊ ndʊ ɖɩyɔɔda pʊ-tɔm yɔ pɩtɛkɛ pɩtaa natʊyʊ yɔɔ kɔyɔ pɔtɔŋ se mɛɛsaɣ tɛɛ hɔɔ lɩzɩɣ. Piyele payaɣ se pɩmaba ɛtɩnaɣ yɔɔ lɛ, pɩkɛ tɩlasɩ nasɩyɛ talɩnaɣ pɩtɛ halʊ ɛnʊ, pʊtɔma kʊdɔŋ nakʊyʊ yaa kɩkpɛdɛsaɣ pɩlɩna halʊ tɛ Ɛsɔ tʊ cɔlɔ pʊtɔbʊʊ e-fenaɣ labʊ sɩŋa tuda. Pɩcɛzɩ tɔm naa mba pɔyɔɔ kɔyɔ ɖɩtɔŋ ɛlʊlɩ kɩtatalɩɣ fenasɩ lʊbɛ taa lʊlʊʊ.




#Article 88: Awuusa kʊnʊŋ (271 words)


Awuusa kʊnʊŋ kɛ Caadɩ kiŋ kʊnʊŋ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kiŋ, Peenɛɛ nɛ Purkina Fasoo nɛ Kameruni nɛ Kotidiivʊwaari nɛ Kana nɛ [Nizɛɛrɩ (Niger)|Nizɛɛrɩ nɛ Naajeeriya nɛ Suudaŋ nɛ Caadɩ nɛ Togo ajɛya taa yɔ. Ɛyaa miiliyɔɔ ɛzɩ nɩnɩwa ntalɩ nɛ hiŋ loɖo halɩ ŋwolo ɛzɩ hiŋ lʊbɛ mbʊ yɔ pɩzʊʊ ɖɔkʊʊ nɛ pɔyɔɔdʊʊ kʊnʊŋ ŋgʊ yɔɔdʊtʊ ndɩ ndɩ kpaɖʊ yɔ kpaɖʊ. Mba paba palʊlɩ-wɛ kɩ-ta nɛ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ yɔ patala miiliyɔɔ waa nɛɛlɛ nɛ kɩgbanzɩ puwolo pɩtalɩ hiu waa naatozo nɛ naanza.
  
Awuusa wɛ ɖɔɖɔ Afro-Aziyatiki kʊnʊmɩŋ cejewiye taa payayɩ-ɩ ɖɔɖɔ se samito-sémitiki. Kɩlɩna Caadɩ kʊnʊmɩŋ agbela taa. Caadɩ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ agbela cɩkpena taa kʊnʊmɩŋ. Pɛtɛyɩ Caadɩ kʊnʊmɩŋ tɔm naanza taa kɛ kʊnʊmɩŋ cɩkpeŋ.

Awuusa kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ keeke Naajeeriya ɛjaɖɛ taa kɛnɛ. Ɛyaa miiliyɔɔ waa hiŋ naatozo yɔɔdʊʊ-kʊ. Nɩzɛɛrɩ ɛyaa miiliyɔɔ waa 9360000. Kana ɛyaa miiliyɔɔ waa naalɛ. Kotidiivʊwaari ɛyaa 121000.  Kameruni ɛyaa 400000. Caadɩ ɛyaa 200000. Suudaŋ ɛyaa 600000. Pɔyɔɔdʊʊ-kʊ ɖɔɖɔ ajɛyɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ ndɩ ndɩ sakɩyɛ wena a-taa palakɩ tadɩyɛ siŋ yɔ.
    
Sɔnɔ, Awuusa kʊnʊŋ pɩsa samaɣ hɛkʊ taa kʊnʊŋ (tadɩyɛ) Afrika Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ nɛ Afrika Hɛkʊ taa. Awuusa kʊnʊŋ mɩza ajɛya hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa, tʊma sakɩyɛ anaasayɩ ɖʊ ɛ-tɛ ñɩɩtʊ nɛ tɩyekɩ nɛ ɛyʊ nɩɣ ɖoo polɩŋ taa ajɛyɛ lɛɛna yɔ tɔm.

 
Awuusa kʊnʊŋ kɛ Naajeeriya nɛ Hayi kɩŋ tɛ kewiyaɣ kʊnʊŋ nɛ kɩ-kɛ [Nizɛɛrɩ (Niger)|Nizɛɛrɩ ɛjaɖɛ tɛ kʊnʊŋ. Kʊnʊŋ kɩmamaʊ lɩna kano yɔɔdɔɣ cɔlɔ. Pama Awuusa kʊnʊŋ ɖooo pɩtalɩ pɩnzɩ mɩnɩŋ naalɛ, kɔɔnaɣ taa lɛ, pama-kʊ nɛ Arabɩ tɛ maʊ kpata tɛ masɩ, nɛ sakɩyɛ taa lɛ, Latɛnɩ maʊ kpata tɛ masɩ, ŋgʊ paɖʊ kpaɣɖʊ nɛɛlɛ ŋgʊ nɔɣ yɔ nɛ abalɩ masɩ naaza kʊsɔzɩsɩ.




#Article 89: Azii yotu lʋbɩyɛ (168 words)


Azii yotu lʋbɩyɛ kɛ lʋbɩyɛ tɩlɩtʋ kpɛlɛkʋʋ sukuli. Papɩzɩɣ palʋbɩ-ɖɩ nɛ nesi yem. Papɩzɩ palʋbɩ-ɖɩ nɛ naŋgbanzɩ. Ɖooo caanaʋ tɔm taa mbʋ yɔ kɛ, yotu lʋbɩyɛ kpɛlɛkɩtʋ tʋnɛ paatɩlɩ tɩ-taa size, tɩpɔzaɣ lɩmaɣza cukaŋ n̄ɩna nɛ lɔŋ nɛ lɛɣtʋ maɣzɩm sɔsɔm. Nɛ pʋ-yɔɔ lɛ, ɛyʋ pɩzɩɣ ɛɖɔkɩ ɛ-tɩ. Mbʋ pʋpɔza keekee yɔɔ lɛ size, pɩkɩlɩ ɖeu se ɛyʋ eyele lʋbɩyɛ ɖɩnɛ yɔ yee ɛɛpɩzɩɣ kɔyɔ. Ɛyʋ ɛkpɛlɛkɩ azii yotu lʋbɩyɛ yɔ, ɛkpaɣ ɖoŋ siŋŋ. Karatee yɔɔ lɛ, lʋbɩyaa lɩmaɣza mpilim kɔyɔ size, palʋ nɛ ɛyʋ wezuu caɣʋ taa lɛ, ɛwɛɛ alaafɩfa. 

Tɔm piye Azii you lʋbɩyɛ kɛ lɛɣtʋ piliŋa kɛ Aazii tɛtʋ taa. Ajɛya wena a-taa lʋbɩyɛ aleɣya kɩlɩ tɔyʋʋ Erɔpɩ tɛtʋ taa nɛ Amerika pɛ-tɛtʋ taa yɔ, a-taa ɖɔɖɔ Sapɔŋ ɛyaa kɩlɩ tɔyʋʋ. Siini mba ɖɔɖɔ nɛ pɩtasɩna Fɩyɛtɩnaam mba nɛ Kooree mba wɛ sakɩyɛ ɖɔɖɔ ajɛya ana a-taa.

Patʋla Aazii yotu lʋbɩyɛ sukulinaa ajɛya ndɩ ndɩ taa. Pilinzi ndɩ ndɩ wɛ Aazii yotu lʋbɩyɛ lɛɣtʋ hɔɔlʋʋ taa.

Cɛyɩtʋ ndɩ ndɩ wɛ Aazii yotu lʋbɩyɛ hɔɔlʋʋ taa.




#Article 90: Azɩtɛkɩ (227 words)


Azɩtɛkɩ ɛyaa yaa Mɛkɩsɩkasɩ ɛyaa (hɩɖɛ ndɩ ɖɩlɩna pɛ-tɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ hɩɖɛ cɔlɔ se Mexico Tenochtitlan), kaakɛ Amerika ɛyaa mba paakɛ Nahua liɖe taa ɛyaa. Pʊ-tɔbʊʊ se Nahuatl kʊnʊŋ tɛ ɛyaa. Paacaɣ koŋ hɛkʊ taa Mɛkɩsɩkɩ pʊŋ taa, kɛ Mɩkɩsɩko kɛdɛŋga taa, kɛ Texcoco Kujomuu lɩm kpɛyɛ ko ŋgʊ yɔ kpaɣ ɛzɩ kpaɣɖʊ 19 alɩwaatʊ taa.
 

Kpaɣna kpaɣɖʊ 19 alɩwaatʊ pazɩɣ cɔlɔ mbʊ yɔ kɩɩwɛna ɛsakuliye siŋ Amerika ajɛyɛ taa nɛ kɩwakɩna pɩtɩŋna pɛ-tɛ natozo ɛgbadɩyɛ yɔɔ, ndɩ ɖɩɩkɛ Empiri ŋgʊ kɩkɩlɩ walɩɣ yɔ Mesopotami ɛjaɖɛ taa yɔ. Po-koyonduu kajalaɣ-tʊ lɛ Tarasɩkɩ tɛ Empiri.

Ɛsɩpañɔlɩ ɛyaa mba paawoba Amerika ɛjaɖɛ tɛ you pɩnaɣ 1519 alɩwaatʊ taa pɩtɩŋna Hernán Cortés ɖɩɣ pe-kewiyaɣ alɩwaatʊ. Pɩnaɣ 1521 aloma fenaɣ kɩyakʊ 13 ŋgu wiye, Ɛsɩpañɔlɩ ɛyaa waba nɛ pamʊ Tenochtilan ɖɩcaɣyɛ pɩtɩŋna tɛtʊ tɩna yɔ nɛ pakpa kpaagbaa tɛ Asɩtɛkɩ nʊʊdʊ ɛnʊ yɔɔ Cuauhtémoc. Kpɛdɛɛ mbʊ yɔ lɛ, Azɩtɛkɩ ɛsakuliye pɩsɩ kɩmɛlɛŋ alɩwaatʊ ajɛyɛ yoŋ wobɩtʊ alɩwaatʊ taa.

Pʊcɔ lɛ, Kolombi ɛsakuliye kpɛlɛkɩtʊ alɩwaatʊ lɩna Amerika hɛkʊ taa nɛ hayi kiŋ Kolombii ɛyaa mba palakaɣ tʊmɩyɛ ɖɔkɔtɔ naa tɛ kɔɣ ɖɩpɛɖɩyɛ takayaasɩ taa yɔ. Takayaɣ ŋga tɛtʊ tɩnaa maɣmaɣ mana-kɛ kɛ amate takayaɣ yɔ. Pɩkɛ Ɛsɩpañɔlɩ yoŋ laɖaa aseeɖe tɔm ɛzɩ Hernán Cortés nɛ Bernal Díaz del Castillo. Pɩkɛ tʊma ɖoŋ ñɩnaa laɖaa kpaɣɖʊ 16 alɩwaatʊ taa ɛzɩ Codex de Florence weyi ɛma takayɛsɩ nɛ ɛtɩsɩna mʊwanɩ Franciscain Bernardino yɔɔ yɔ.




#Article 91: Añɔsɩtisiizim (agnosticisme) (325 words)


Maɣzɩm tɔmbiye kʊpɔzɩyɛ kɛ ɛyʊ lɩmaɣzɩyɛ pɩlɩɩna Ɛsɔ yɔɔ. Pʊ-tɔbʊʊ se ɛyʊ maɣzɩɣ su we Ɛsɔ yɔɔ. Ɛyʊ maɣzɩɣ se Ɛsɔ wɛɛ yaa Ɛsɔ fɛyɩ. Ɛyʊ maɣzɩɣ se ɛsɔnaa cikpema, pʊ-tɔbʊʊ se agɔlɩma wɛɛ yaa afɛyɩ. Maɣzɩm mbʊ pʊ-ñʊʊ payaɣ se añɔsɩtisiizim (agnosticisme). Ɛyaa mba pɛwɛna pɩ-tɛ maɣzɩm mbʊ yɔ, payaɣ-wɛ se Añɔsɩtiki waa (agnostiques). 

Ɛyaa nabɛyɛ wɛɛ, paba ñɔtɔŋ se Ɛsɔ fɛyɩ, agɔlɩma fɛyɩ ɖɔɖɔ. Ɛyaa mba payaɣ se Aatee waa. Mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se agnosticisme yɔ, pʊwɛ ndɩ nɛ mbʊ payaɣ se «athéisme» yɔ. Ɛyaa nabɛyɛ ñɛwɛɛ nɛ papʊtʊʊ pɩtɩŋɛ pɩ-taa. Pʊ-tɔbʊʊ se paatisiɣ siŋŋ se Ɛsɔ wɛɛ yaa agɔlɩma wɛɛ. Payaɣ ɛyaa mba se pʊtʊyaa (sceptiques). Paba tɛ lɩmaɣzɩyɛ ñʊʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «scepticisme». Añosɩtiki waa (Agnostiques) tɔŋ se nabʊyʊ fɛyɩ nɛ pʊwɩlɩɣ siŋŋ se Ɛsɔ wɛɛ yaa agɔlɩma wɛɛ. Pɔyɔɔdʊʊ ɖɔɖɔ se nɔɔyʊ ɛɛpɩzɩɣ ɛtɩlɩ nɛ toovenum siŋŋ se Ɛsɔ wɛɛ yaa se agɔlɩma wɛɛ.

Añɔsɩtiki waa eetisiɣ se lɛɣtʊ natʊyʊ yaa lɔŋ nɩɩyɛ wɛɛ nɛ ɛcɛzɩ ɛyʊ. Pʊ-tɔbʊʊ se paatisiɣ se nabʊyʊ wɛ ɛsɔdaa nɛ pɩkɩlɩ ɛyʊ lɛɣtʊ. Patakpaɣ ɛyaa mba payaɣ se lɔɔyɩsɩ tɩnaa yaa nayaa yɔ nɛ payaa se pʊyʊ. Paatisiɣ ɖɔɖɔ se Ɛsɔ ta nɔɔyʊ num nɛ ɛkɛ ɛ-tɛ Mɛsiyaa. Paatisiɣ ɖɔɖɔ se takayɩsɩ nasɩyɛ wɛɛ nɛ sɩkɛ Takayɩsɩ kiɖeɖesi. Toovenum lɛ, takayɩsɩ nasɩyɛ wɛɛ nɛ payaɣ-sɩ se Takayɩsɩ Kiɖeɖesi. Pʊ-tɔbʊʊ se ɛyʊ tama-sɩ nɛ ɛ-lɩmaɣzɩyɛ, ɛlɛ, ɛma-sɩ pɩlɩɩna Ɛsɔ sɔɔlɩm taa. Ɛsɔ heyina tɔm ndʊ pama-tʊ yɔ. Patakpaɣ sɔnzɩ ndɩ ndɩ nzɩ palakɩ Ɛsɔ sɛtʊ kpaamɩŋ taa yɔ nɛ payaa se pʊyʊ. Patakpaɣ paɣtʊ ndɩ ndɩ ndʊ paɖʊ Ɛsɔ sɛtʊ kpaamɩŋ taa yɔ ɖɔɖɔ nɛ payaa se pʊyʊ. Añɔsɩtiki waa tɔŋ se ɛyʊ maɣmaɣ lubina Ɛsɔ sɛtʊ aŋgba nɛ ɛ-maɣmaɣ ɛɖʊna paɣtʊ ndɩ ndɩ ndʊ tɩ-yɔɔ pɩpɩzɩɣ pɩtɩŋna nɛ ɛyaa nɩɩna ɖama yaa pala nɔɔ kʊɖʊmaɣ yɔ nɛ yoŋ yaa kɩdɛkɛdɩm lɛɛbʊ ɛtaawɛɛ pɛ-hɛkʊ taa yɔ. Añɔsɩtiki waa yɔɔdʊʊ ɖɔɖɔ se ɛyʊ maɣmaɣ lubina tɔm se ɛsɔdaa koboyaɣ wɛɛ nɛ miŋ wɛɛ.




#Article 92: Aŋgoola (168 words)


Aŋgoolaa ɛjaɖɛ kɛna Afrika kedeŋa nɛ wɩsɩ ɖʊɖɩyɛ nɛ hadɛ kɩŋ ɛjaɖɛ. Ajɛya naanza cɔna-ɖɩ nɛ ata ko, anaa yɔ: Kɔngoo-Pirazaaviili, Kɔŋgoo Kinsasa, Namibi nɛ Sambii. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩɖaɣla nɛ ɖɩwɛ Afrika hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ajɛya wena ayɔɔdɩɣ fransɩ kʊnʊŋ yɔ nɛ Afrika hadɛ kɩŋ ñɩna wena alɛ yɔɔdɩɣ anglisi tɔm yɔ ahɛkʊ taa. Afrika kpeekpe taa lɛ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖikɛna naatozo ñɩnɖɛ ɛyaa ɖɔʊ taa.

Ɖooo lɛ, Pɔrɩtigaalɩ ñɩma kakpacayaɣna-ɖɩ nɛ pʊcɔ ɖɩwɛʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ kɛ 1975. Ɖɩwɛ ajɛya kɩkpɛndɩɣ aŋgba wena ayɔɔdɩɣ Pɔrɩtigaalɩ kʊnʊŋ yɔ a-taa. Pʊcɔ nɛ kɩwɛʊ kɩ-tɩ yɔɔ pɩnaɣ 1975 taa mbʊ yɔ, Aŋgoolaa taa ɛyaa tɩŋa taa taahɛ nɛ ɛzɩma pɩwɛɛ se kɩhɛʊ koministi taa yɔ nɛ yoŋ sakɩyɛ wɛɛ nɛ pʊtʊlʊʊ paaɛzɩmtaa pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ 25 yɔ.

Ɛyaa ɛzɩ miliyɔɔ yɔ sɩba nɛ tɛtɛɛ ñɩm ɛsaam mbʊ pʊkʊ ɛyaa yɔ, pʊpʊ ñɛwɛɛ ɛzɩ miliyɔɔ ɖɔɖɔ mbʊ yɔ nɛ pɩɖɩɩna ɛyaa kʊʊ halɩ nɛ sɔnɔ. Ɖeɖe nɛ sɔnɔ mbʊ yɔ, ɖama nɩnaʊ nɛ ɖiu ɖiu caɣʊ wɛ Aŋgoolaa taa yem fɛɛɛ.




#Article 93: Aŋŋwana (121 words)


Aŋŋwana pɩsa-ɖʊ mbʊ pɩwazɩɣ-ɖʊ paa ɖooye yɔ. Mbʊ palakɩna aŋŋwanaa mba yɔ patasa-pʊ naʊ pʊɖɔɔ. Pʊcɔ nɛ polubu-wɛ lɛ, pakpakɩɣ mbʊ polukina yɔ, polimɛɛrɩ, nɛ pañaɣzɩ nɛ piyoli nɛ palɩzɩ mbʊ pɔzɔɔlaa yɔ.

Papɩzɩɣ pakpaɣ polimɛɛrɩ ŋgʊ cɩŋgɩlɩm yaa ŋgʊ kizida ya nɛ polubina aŋŋwanaa yaa wondu ndʊ palakina aŋŋwanaa mba yɔ. Sɔnɔ taa mbʊ yɔ poluba wondu sakɩyɛ nɛ aŋŋwanaa nɛ pɩwazɩɣ ɛzɩ mbʊ pɩdaakʊ ɛyʊ yaa pɩdaŋgɩ se paa ɛyʊ ɛtɔlaa lɛ pɩtaanɩ-ɩ yɔ.

Ñɩiɩtʊ natʊyʊ wɛɛ nɛ tikotuu yem yaa tɩwɛɛ ɛzɩ aŋŋwanaa yɔ ɛlɛ pɩtɛkɛ mbʊ. Ɖooo lɛ pɔlɔwaɣ aŋŋwanaa mba pɛwɛɛkaa yɔ ɛlɛ sɔnɔ mbʊ yɔ paɖaɣnɩɣ-wɛɛ kpaɣʊ nɛ polubina wondu kɩfatʊ. Aŋŋwanaa lubiyaa hikuu pa-tɩ sɩŋŋŋ mbʊ pʊyɔɔ yɔ paykɩ nɛ pawazɩɣ ɖɔɖɔ paa le.




#Article 94: Bahaullah (245 words)


Palʊlɩ ɛyʊ weyi payaɣ se Mīrzā Ḥusayn-ʿAlī Nūrī  yɔ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ hiu nɛ naalɛ n̄ɩŋgʊ wiye, pɩnaɣ 1817 n̄ɩŋga taa. Palʊla-ɩ Iranɩ ɛjaɖɛ taa, Teheeraanɩ tɛtʊ taa. Ɛsɩba agoza fenaɣ kɩyakʊ nɩɩlɛ nɛ nakʊ n̄ɩŋgʊ wiye, pɩnaɣ 1892 n̄ɩŋga taa. Ɛsɩba Izrɛɛlɩ ɛjaɖɛ taa, Aakrɩ tɛtʊ taa. Mīrzā Ḥusayn-ʿAlī Nūrī  kɛ Ɛsɔ lɔɔyaɣ tʊ nɔɔyʊ. Pakʊma-ɩ hɩɖɛ ɛ-tɛ Iiraanɩ ɛjaɖɛ taa se Bahāʾ-Allāh. Hɩɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɔbʊʊ lɛ se Ɛsɔ Ɖoŋ yaa Ɛsɔ n̄alɩmɩyɛ.

Bahāʾ-Allāh tɔŋ se ɛnʊʊ lɛ, Ɛsɔ lɔɔyaɣ tʊ kpaagbaa n̄ɩnʊ weyi Ɛsɔ tiyi kedeŋa yɔɔ yɔ. Ɛɔŋ se Ɛsɔ lɔɔyasɩ tɩnaa sʊsaa panɛ : Krishna nɛ Abrɩham nɛ Moïse, Bouddha nɛ Zoroastre nɛ Yeesu nɛ Muḥammad pa-wayɩ lɛ, ɛnʊ wɛna. Se ɛnʊʊ lɛ Ɛsɔ wɛtʊ yeli kedeŋa yɔɔ. Ɛyɔɔdɩ se kedeŋa kpeekpe ɛyaa kaɣ kpɛndʊʊ nɛ pɛkɛ ɛyaa kʊɖʊmaa. Se pakaɣ kpɛndʊʊ nɛ pala sɔnzɩ kʊɖʊmasɩ. Ɛyɔɔdɩ ɖɔɖɔ se ɛ-tɔm ɖooo lɔŋdaa Ɛsɔ sɛtʊ aŋgba kpeekpe kosusaa. Se ɛ-tɔm posusaɣ ɖooo lɔŋ se ɛkaɣ kɔm kɛdɛzaɣ alɩwaatʊ taa nɛ eyele nɛ siɣsiɣ tɔm wɛɛ kedeŋa yɔɔ nɛ ɛyaa tɩŋa wɛɛ laŋhʊlʊmɩyɛ nɛ laŋhɛzɩyɛ pa-taa yem fɛɛɛ. 

Ɛɛkɛ weyi payaɣ se Bāb yɔ ɛ-wayɩ tɩŋɩyʊ pɩnaɣ 1819 nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 1850 n̄ɩŋga taa. Bāb n̄ɔtɔŋaɣ se ɛkɛ weyi ɛkʊyʊʊ ɛsɔdaa yɔ. Patasaɣ-ɩ yaʊ ɖɔɖɔ se Imam Caché yaa Al-Mahdī, pʊ-tɔbʊʊ se weyi  pʊwɩla-ɩ nʊmɔʊ kɩbaŋʊ siŋŋ yɔ. Se ɛ-tɔm Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se Izilaam yɔ, ɖisusaɣ. Se ɛnʊʊ Malɩŋ kaɖaŋaa se ɛkɔɔ nɛ pʊcɔ Tɔm Hʊʊ Kpaagbaa Evemiye talɩ




#Article 95: Ban Ki-moon (188 words)


Ban Ki-Moon kɛ Koore nɛ Hadɛ Kiŋ ɛjaɖɛ taa tʋ. Palʋla-ɩ mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ naadozo (13) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1944 n̄ɩŋga taa Eumseong tɛtʋ taa.

Ɖajaa Ban Ki-Moon kɛŋna sɔnɔdaa kedeŋa kpeekpe ajɛya kpɛndʋʋ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se ONU yɔ ɖɩ-takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ. Ɖooo ONU ŋgbɛyɛ ñɔʋ yɔ, ɛyaa lʋbɛ tɛmna kɛʋ ɖɩ-takayaɣ taa mayaa. Pʋ-tɔbʋʋ se Ɖajaa Ban Ki-Moom kɛ ɖɩ-takayaɣ taa mayʋ lutozo ñɩnʋ. Ɖajaa Kofi Annan kɛ ɛlɛɣzaa. 

Ɖajaa Ban Ki-Moon nɩɣ kʋnʋmɩŋ sakɩyɛ. Ɛnɩ Fransɩɩ kʋnʋŋ, ɛnɩɩ ɛŋglisi kʋnʋŋ, ɛnɩɩ ɖɔɖɔ caama kʋnʋŋ nɛ pɩtasɩna ɛjaɖɛ taa kʋnʋmɩŋ ndɩ ndɩ.  Kɔlaɣ fenaɣ kajalaɣ kɩyakʋ nɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 2007 taa palɩzɩ Ɖajaa Ban Ki-Moon se ɛkɛ ONU ŋgbɛyɛ takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ. Ɛlaba pɩnzɩ kagbaanzɩ nɛ pɩtɛ lɛ, paɖaɣnɩ-ɩ lɩzʋʋ se ɛtasɩ ɖiyiɣ ŋgbɛyɛ ńɖɩ pɩnzɩ kagbaanzɩ ɖɔɖɔ. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛyʋ lakɩ pɩnzɩ kagbaanzɩ nɛ ɛtɛ lɛ, pɛlɛɣzɩ-ɩ nɛ palɩzɩ takayaɣ taa mayʋ kɩfalʋ. 

Yee mbʋ, Ɖajaa Ban Ki-Moon tʋmɩyɛ labʋ ONU ŋgbɛyɛ taa sʋ paa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-ɛsɩyɛ. Pʋ-yɔɔ paɖaɣna-ɩ lɩzʋʋ se ɛtasɩ kɛʋ ɖɩ-takayaɣ taa mayʋ nabʋlɛ ɖeɖe.

Mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʋ naalɛ nɛ kʋɖʋm (21) n̄ɩŋg wiye, pɩnaɣ 2013 taa.

	




#Article 96: Barack Obama (903 words)


Ɖajaa Barack Hussein Obama II, palʋla-ɩ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʋ naanza n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1961 taa Honolulu ɖoŋiye taa Hawayi egeetiye taa. Ɛkɛ Amerika tɛtʋ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ n̄ʋʋdʋ. Ɛnʋ lɛ sɔnɔ Amerika tɛtʋ ńdʋ tɩ-taa Kewiisi nzɩ sɩkpɛnda kpɛm nɛ payaɣ-sɩ se, Etaazuunii yɔ, sɩ-ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ. Ɛlɩ ɛjaɖɛ ńɖɩ, ɖɩ-n̄ʋʋdʋ hiŋ naanza nɛ naanzɩ n̄ɩnʋ lɛ. Kamɩŋ fenaɣ kɩyakʋ naanza n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2008 taa pɔtɔ caca nɛ palɩzɩ-ɩ nɛ ɛkɛ ɖɩ-n̄ʋʋdʋ. Pɩkɛ ɛ-kajalaɣ kpelaɣ kpaɣʋ kɛlɛ. [Kamɩŋ fenaɣ kɩyakʋ loɖo n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2012 n̄ɩŋa taa ɖɔɖɔ lɛ, patasɩ tɔʋ caca nɛ paɖaɣnɩ-ɩ lɩzʋʋ nɛ ɛkɛ ɖɩ-n̄ʋʋdʋ halɩ nɛ sɔnɔ. 

Barack Hussein Obama kɛ Afrika tʋ, ɛtɛ ɛkɛ Amerika tʋ. Ɛnʋʋ lɛ, kajalaɣ Afrika tʋ weyi ɛkpaɣ kpelaɣ Amerika tɛtʋ taa Kewiisi nzɩ sɩkpɛndaa kpɛm nɛ payaɣ-sɩ se, Amerika yɔ sɩ-ɛjaɖɛ taa. Ɛwɛ wazaɣ siŋŋ Amerika n̄ɩma mba pɔtɔ caca nɛ palɩzɩ-ɩ yɔ nɛ kedeŋa kpeekpe pɛ-ɛsɩndaa.

Pɩnaɣ 1996 taa Barack Obama sʋ politiki nʋmɔʋ taa. Pɔtɔ caca nɛ palɩzɩ-ɩ se ɛkɛ paɣtʋ lɩzɩyaa n̄ʋʋdʋ Illinois tɛtʋ taa. Ɛlaba peeye tʋmɩyɛ nɖɩɩ kpaɣ pɩnaɣ 1997 n̄ɩŋa nɛ puwolo pɩsɩɩna  pɩnaɣ 2004 n̄ɩŋa. Pɩnaɣ 2000 n̄ɩŋa taa lɛ, ɛɛsɔla se, palɩzɩ-ɩ nɛ ɛkɛ mba pa nɛ paɣtʋ lɩzɩyaa pɛkpɛndʋʋ nɛ palakɩ tʋmɩyɛ paɣtʋ ndɩ ndɩ lɩzʋʋ nʋmɔʋ taa yɔ. Ɛlɛ, pɩtala ḿbʋ. Ɛlɛ, pɩnaɣ 2004 n̄ɩŋa taa lɛ, palɩzɩ-ɩ nɛ ɛwɛɛ Kewiisi nzɩ sɩkpɛnda kpɛm nɛ payaɣ-sɩ se, Etaazuunii yɔ sɩ-paɣtʋ lɩzɩyaa taa. Barack Obama yeba nɛ patɩlɩ-ɩ ɛjaɖɛ taa alɩwaatʋ ndʋ ekizaa se Etaazuunii sɔɔjanaa ɛtaawolo Irakɩ ɛjaɖɛ taa se palakɩ you ɛzɩ George W. Bush kɔsɔɔlʋʋ yɔ. Ɛyɔɔdɩ ɖɔɖɔ tɔm natʋyʋ nɛ pɩlɩzɩ keɣlee nɛ pʋwɩlɩ mbʋ ɛkɛwa yɔ. Tɔm ńdʋ, ɛyɔɔdɩ-tʋ alɩwaatʋ ndʋ palɩzɩ John Kerry se ɛkɛ kanjidaa nɛ paalɩzɩ-ɩ nɛ ɛkɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ yɔ. Ɛ-tɔm ńdʋ, tɩ-yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ pasɩmɩ-ɩ ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-taa kajalaɣ sɩm.

Pɩnaɣ 2004 n̄ɩŋa taa palɩzɩ-ɩ nɛ ɛkɛ paɣtʋ lɩzɩyaa taa tʋ. Peeye ɛkaɖa Springfield tɛtʋ taa lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʋ hiu n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2007 n̄ɩŋa taa kpayɩ se, ɛnʋ kɛɣ kanjiida caca ŋgʋ pɔkɔŋ tɔʋ se palɩzɩ Etaazuunii ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ yɔ. Ɛ nɛ Ɖoɖoo Hillary Rodham Clinton palʋbɩna nɛ ɛwa ɛ́lɛ. Peeye kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ lʋbɛ n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2008 taa palɩzɩ-ɩ Denver tɛtʋ taa se, ɛkɛ ɛ-ŋgbɛyɛ tɛ kanjiidaa. 

Pɔtɔ caca ŋ́gʋ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʋ naanza n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2008 taa. Pɔtɔ-kʋ lɛ, ɛyaa 365 lɩzɩna-ɩ se ɛkɛ ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-n̄ʋʋdʋ. Pɩlaba se, ɛyaa mɩnʋʋ yɔɔ lɛ, ɛyaa 52,9 lɩzɩna-ɩ se ɛkɛ ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ. Yee ḿbʋ, ɛɖɛ John McCain weyi ɛ nɛ ɩ pakaɣyaɣ kpelaɣ ŋ́ga yɔ ɛ-nɔɔ. Barack Obama paɣzɩ ɛ-tʋmɩyɛ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2009 taa. Ɛkpaɣ kpelaɣ lɛ, ɛɖʋ nesi siŋŋ yoŋ weyi ɛɛwɛ Irakɩ nɛ Afɩganisitanɩ nɛ Moyen-Orient pɛ-ajɛyɛ taa yɔ. Alɩwaatʋ ńdʋ tɩ-taa ɖɔɖɔ tɔsʋʋ pɩsaɣnɛ wayɩ Amerika tɛtʋ taa. Liidiye nɛ tɔsʋʋ paalaba kɛdɛɖaɣ siŋŋ kedeŋa kpeekpe. Paha-ɩ laŋhɛzɩyɛ yɔɔ lʋbʋ nimiye aloma fenaɣ kɩyakʋ hiu n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2009 taa.  

Barack Obama calɩ kpaɣʋ kpelaɣ lɛ, ɛlʋ nɛ tɔsʋʋ ɖɛɛna ɛsɩnda siŋŋ pɩnaɣ 2009 n̄ɩŋa taa. Eyeba nɛ papasɩ ɖɔɖɔ lambu yɔɔ nɛ pasɩŋna evebiya nɛ pɛla mba palaba sukuli nɛ petehida tʋma yɔ. Ɛtʋla ɖɔɖɔ tʋma sakɩyɛ nɛ ɛtɛ ɛcɔna kʋdɔndɩnaa ɖeɖe siŋŋ. Eyeba nɛ papasɩ ɖɔkɔtɔnaa tɛ kɔ yɔɔ liidiye. Pɩnaɣ 2010 n̄ɩŋa taa, eyeba nɛ panɩɩna tʋmlaɖaa fenasɩ nzɩ pataahɛyɩ-wɛ payɩ yɔ. Ajɛɛyɛ lɛɛna taa nɔɔ ɖʋʋ politiki nʋmɔʋ taa lɛ, eyeba nɛ Amerika sɔɔjanaa mba paawoba Irakɩ ɛjaɖɛ taa se pɛhɛzɩ you yɔ, papɩsɩ Amerika tɛtʋ taa. Ɛlɛ, eyele nɛ Amerika sɔɔjanaa mba paba n̄aawobi Afɩganisitanɩ ɛjaɖɛ taa yɔ, ɛsɔzɩ pɔ-yɔɔ kʋsɔzʋʋ. Ɛ nɛ Ruusii ɛjaɖɛ panɩnɩ ɖama nɛ pan̄ɩɣ nesi takayaɣ taa nɛ pɩha-ɩ waɖɛ se, ɛcɔna ɛzɩma mbʋ polu hɔzɩŋ ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-taa yɔ.    

Ɛnʋ cɔŋaɣna Amerika sɔɔjanaa ɛkpɛzɛm waa mba pan̄ɩnɩ hɛɛɛ nɛ pakpa Oussama Ben Laden nɛ pakʋ-ɩ yɔ. Pakʋ-ɩ Pakisitanɩ ɛjaɖɛ taa, Abbottabad tɛtʋ taa agoza fenaɣ kajalaɣ kɩyakʋ n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2011 taa. 

Ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʋ naanzɩ n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2011 taa ɛyɔɔda se, ɛnʋ kɛ kanjiida caca ŋgʋ pɔkɔŋ-kʋ tɔʋ pɩnaɣ 2012 taa se palɩzɩ Etaazuunii ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ kɩfalʋ yɔ. Ɛ nɛ Ɖajaa Mitt Romney palʋbɩna kpelaɣ ŋ́ga kɔ-yɔɔ. Pɔtɔ caca ŋgʋʋ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʋ loɖo n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2012 taa. Ɛyaa 332 lɩzɩna-ɩ se ɛɖaɣnɩ kɛʋ Etaazuunii ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ kɩfalʋ nɛ ɛyaa 206 n̄alɩzɩna Ɖajaa Mitt Romney. Pʋ-tɔbʋʋ se, ɛyaa mɩnʋʋ yɔɔ lɛ, ɛyaa 51 lɩzɩna-ɩ. Yee ḿbʋ, ɛnʋʋ Etaazuunii n̄ɩma lɩza pɩnaɣ 2012 taa se ɛɖaɣnɩ kɛʋ pɛ-ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ.

Ɛ-caa kɛ ɛyʋ kɩkpɛdʋ, palʋlɩ ɛlɛɛ Keniya ɛjaɖɛ taa.

E-ɖoo n̄ɛkɛ kʋhʋlʋm, palʋlɩ ɛlɛɛ Amerika tɛtʋ taa, Kansas ɖoŋiye taa Irɩlandɩ liɖe taa. 

Hawaï egeetiye taa palʋla-ɩ, ɛlɛ, Indonesi tɛtʋ taa ɛcaɣ pɩnzɩ sakɩyɛ nɛ ɛpaɣlɩ. 

Ɛlaba e-sukuli kɩtɛzʋʋ Kolumbia tɛtʋ taa. Peeye ɛmʋ sukuli kɩtɛzʋʋ taa takayaɣ sɔsɔɔ. Ɛmʋ ɖɔɖɔ Ɛyʋ waɖɛ yɔɔ kandɩyʋʋ sukuli labʋ takayaɣ. Ɛkɛ Afrika tʋ kajalaɣ tʋ weyi ɛcɔna tʋmɩyɛ kɩbanɖɛ nɖɩ payaɣ se, Harvard Law Review yɔ, ɖɩ-tʋma yɔɔ pɩnaɣ 1990 n̄ɩŋa taa. Tʋmɩyɛ ńɖɩ, palaba-ɖɩ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa tɛyɩtʋ kɛwɛ ɛyaa kɩkpɛdaa nɛ ansaayɩnaa pɛ-hɛkʋ taa pɩkɔɔ pɩtalɩ pɩnaɣ 1960 taa yɔ, ɖɩ-taa. 

Ɛɛkɛ weyi ɛsɩma aŋgba ɖʋʋ siŋŋ nɛ eɖiyiɣ-yɛ yɔ. Pɩnaɣ 1980 taa ɛlakaɣ tʋmɩyɛ ńɖɩ Chicago tɛtʋ nɛ hadɛ kiŋ hɔɔlʋʋ taa. Ɛlɩna Harvard tɛtʋ taa wayɩ lɛ, ɛkɛ tɔmhʋyʋ. Pʋbʋ wayɩ lɛ, ɛkɛ wɩlɩyʋ sɔsɔ Chicago sukuli kɩtɛzʋʋ taa, pɩnaɣ 1992 nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 2004 n̄ɩŋa taa. Ɛwɩlaɣ ɛzɩma mbʋ pʋwɛɛ se, komina ɛkpaɣ paɣtʋ yɔ nɛ ɛzɩma mbʋ pʋwɛɛ se ɛyaa ɛn̄am-tʋ yɔ.




#Article 97: Basile kiɖeɖeu Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ (191 words)


Basile kiɖeɖeu Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ tɛɛ payaɣ Pɛlɔ kele kele tʋ Maaria se ɛsɩna-ɖʋ. 

Pɩnaɣ 1555 taa pasɩ Basile kiɖeɖeu Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ kajalaɣ pɩyɛ. Pɛtɛma kʋ-tʋma tɩŋɛ pɩnaɣ 1561. Pɩnaɣ kʋɖʋmaɣ ŋga ka-taa patʋlɩ kɩ-nɔnɔsɩ.

Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ kʋnɛ, kɩwɛ Mɔsɩkʋʋ ɛjaɖɛ lone kɩsɛmɖɩyɛ taa. Sɔnɔ lɛ, kuduyuu ŋgʋ, kɩkɛ kumoɖe nɖɩ pama-ɖɩ nɛ matʋ sɔsɔtʋ siŋŋ yɔ. Matʋ ndʋ, tɩkɛna Ruusii ɛjaɖɛ tɛ sɔnzɩ taa matʋ ndʋ tɩkɩla ɖeu yɔ. Payaɣ N̄ʋʋ yaɖʋ Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ size Spasskaïa.

Ŋcɔna kuduyuu sɔsɔʋ ŋgʋ nɛ kɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ nɛ ŋkpaɣ nʋmɔʋ ŋgʋ kitikina Moskoza tɛtʋ taa, tendene kuluŋgulu naɖɩyɛ nɖɩ palaba-ɖɩ nɛ ɛyʋ nesi yɔɔ kiŋ kɔyɔ, ŋnaɣ Moscova tɛtʋ taa tʋ nesi tɛɛ tʋmlaɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ tʋma taa wena akɩlɩ ɖeu kpem yɔ a-taa naɖɩyɛ : nɖɩɩ payaɣna Fransɩɩ kʊnʊŋ taa size : L'église de l'Intercession-de-la-Vierge-sur-le-Fossé.  Ɛlɛ, yee paya-kʋ se Basile Koboyaɣ tʋ yɔ, ɛyaa kɩlɩɣ-kʋ sɩm kɛlɛʋ.

Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ ŋgʋ, payaɣ-kʋ ɖoŋ ɖoŋ yem size Basile kiɖeɖeu Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ. Mbʋ pʋyɔɔ yɔ, kɩwɛ Basile kiɖeɖeu koboyaɣ tʋ pɩlaʋ hɔɔlʋʋ taa kiŋ kɛ Ɛsɔ kɩlaʋ layʋ kaŋ kɩn̄ɔtɩna Postnik Yakovlev egeetiye yɔ pɩnaɣ 1588 taa yɔ.

	
	




#Article 98: Bayɩkalɩ Kujomuu (364 words)


Bayɩkalɩ Kujomuu kɛ kujomuu ŋgʊ kɩwɛ Siberii nɛ haɖɛ kiŋ nɛ Ruusii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩkyɛ taa kiŋ. Kɩ-tɛ wɛ leleŋ nɛ pʊwɛ kekele nɛ ŋna pɩtɛ pɩtalɩ mɛta waa 40. Payaɣ-kʊ nabʊyʊ taa se Siberii ciiyaɣ. Moŋgolɩ ñɩma mba palɛwɛʊ kʊ-cɔlɔ yɔ payaɣa-kʊ se Ɛsɔ teŋguu.
  
Kɩ-ɖalakɩŋ maɣna kilomɛta waa 636 nɛ walanzɩ kɔyɔ kilomɛta waa 24 ntalɩ kilomɛta waa 79 nɛ kɩ-tɛ tɛʈʊ yɔ walanzɩ kɔyɔ kilomɛta waa 31722 kpɛɛ ko nɛ kɩ-pɩsɩ kujomuu loɖo ŋgʊ kedeŋga kpeekpe taa. Kɩkɛ kujomuu ngʊ kɩkɩlɩɣ liŋguu yɔ. Kɩ-tɛ liŋguu talɩ mɛta waa 1642 nɛ kɩcaɣ ahɔya wena a-yɔ yɔ a-talɩɣ Mɛta waa 7000. Kɩwɛ Iablonovy nɛ Bargouzine pɔŋ hɛkʊ taa nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kiŋ nɛ Bayikalɩ pɔŋ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa.

Kujomuu ŋgʊ kʊmʊʊ 336 pɔsɔ lɩm paa ɛzɩmtaa pada kɛlɛ Selenga kɩ-tɛ nɛ Mongolii ɛjaɖɛ taa kiŋ. Tɛʊ lɩm mbʊ kɩmʊʊ yɔ lɛɛzɩɣ paa pɩnaɣ ŋga nɛ pɩtalɩ miilimɛta waa 200 ntalɩ 500 nɛ haɖɛ kiŋ lɛ, pɩpɩzɩɣ pɩtalɩ miilimɛta waa 500 ntalɩ 900. Papɩzɩɣ pasaɣ mɛlɛnaa kʊ-yɔ mɩsɩkʊm fenaɣ taa nɛ salaŋ fenaɣ taa yeke. Kpaɣ pɩnaɣ taa fenasɩ lɛɛsɩ taa lɛ, ɖɔmpɛɛ huuzina kɔyɔ nɛ a-tɛ kʊkʊyʊmɩŋ kpaɣ niika alɩwaatʊ pɩzɩɣ talɩ mɛta kʊyʊmʊʊ ntalɩ 1,5 nɛ halɩ mɛta waa waa naalɛ hɔɔlɩŋ nɩiyɛ taa nɛ pɩhaɣ waɖɛ ɛyaa nɛ lɔɖaa se pɔɖɔ.
 

Ɛyaa kudokiŋ nɩnɩwa wɛna kujomuu ŋgʊ kʊ-nɔɔ kpɛɛ nɛ pɛ-tɛ fezuu caɣʊ wɛ kaɖɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ tɛtʊ sɩba. Kpakpasɩ nɛ pɔm waa kɛnɛ pɔdɔna. Kpɛlɩ taa lɛ ɛyaa ɖɔɔ pɩŋ pɩtɩŋna Bayɩkalɩ Amour Magistral suuluku kpɛyaɣ ŋga pama yɔ kɔyɔ. Papɩsɩ pakpa kpakpasɩ pɩnaɣ tɩŋga mbilim. Ɖɔmpɛɛ niika alɩwaatʊ taa lɛ, pohuyuu pɔʊ sɔsɔʊ ɖɔmpɛɛ taa.
   
Paa egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa ɛwɛ pʊŋ nɛ pɩwɛ kaɖɛ ɛzɩma yɔ kujomuu ŋgʊ kɩkɛ mɛlɛnaa nʊmɔʊ sɔsɔʊ ŋgʊ ɖɔmpɛɛ kpaɣ hɛkʊ hɔɔlʊʊ mbilim pɩnaɣ tɩŋga. Niika alɩwaatʊ wayi aloma nɛ kamɩŋ fenasɩ taa lɛ, kpakpasɩ kpaɣʊ mɛlɛnaa tɩŋga nɛ ñɩnʊʊ kpɛlɛkʊʊ mɛlɛnaa nɛ yɛlʊʊ mɛlɛnaa wɛna ɛjandʊʊ sɩpɔrɩ hɔɔlʊʊ taa Bayɩkalɩ kujomuu yɔ. Nʊmɔʊ kɩ-ta ɖɔnɛ ɖanɩɣ pazɩɣ agoza nɛ mɩsɩkʊm fenasɩ taa, alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa ɖɔmpɛɛ yɔlʊʊ. Pɩwayi ɖɔɖɔ lɛ, teŋguu ŋgʊ kɩ-yɔ mɛlɛnaa ɖɔm wɛ kaɖɛ mbʊ pʊyɔ yɔ helim sɔsɔm nabʊyʊ makɩ nɛ pɩhazɩɣ nɔmɔʊ taa pɩtɩŋga payi.




#Article 99: Benoît Nursie tʋ (363 words)


Palʊla Benoît de Nursie kɛ Nursie tɛtʊ taa kɛ pɩnaɣ 480 yaa 490 taa nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 543 yaa 547 taa kɛ monastère du Mont-Cassin taa. Katolika mba cɔlɔ nɛ Orthodoxe mba cɔlɔ lɛ, Benoît de Nursie kɛna weyi ɛtʊla  monasitɛɛrɩ ŋgʊ payaɣ se Ordre des Bɛnɛdɩctɩn yɔ. Katolika mba nɛ Orthodoxe mba cɔlɔ lɛ ɛyʊ kiɖeɖeu ɛnɛ ɛkɛŋna tuuɖe tɛtʊ taa kɛ muwaaninaa cɔzɔ. Mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɛtʊla ɛtɛ monasitɛɛrɩ nɛ ɛɖʊ paɣtʊ yaa ɛɖʊ ɖɔnɛ nɖɩ pɩwɛɛ se muwaani ɛɖɔ yɔ lɛ, pɩcaɣ camɩyɛ nɛ monasitɛɛɖɩnaa wɛɛ nɛ halɩ nɛ sɔnɔ pɛwɛ nɛ pɔɖɔŋ tɩ-yɔɔ. 

Palɩzɩɣ Benoît de Nursie kiɖɛɖeu ɛlɛ, esu toko kɩkpɛdɩɣ waa ŋgʊ benedikitiŋwaa suu yɔ nɛ ɛɖɔka takayaɣ e-nee tɛɛ. Payaɣ Benoît de Nursie caa se Eutrope, Justinien Probus lʊlɩna-ɩ; nɛ e-ɖoo kɛ payaɣ se Abbondanza Claudia de' Reguardati di Norcia. Ɛyʊ kɩɖeɖeu ɛnɛ, ɛwɛna kɔɔ nɛ ɛlɛ payaɣ se Scholastique. Palʊla-ɩ krɩstʊ hɔʊ taa nɛ paya-ɩ Benoît, pʊtɔbʊʊ se nɔɔ kɩpaŋa lɔʊ yaa Ɛsɔ wazaɣ. Pɛwɛ Nursi tɛtʊ taa, nɛ ɛzɩ paa pɔɔ ŋga lɛ, paɖʊzʊ-kɛ salaka tʊ nɔɔyʊ nesi tɛɛ nɛ ɛcɔŋna kɔ-yɔɔ, nɛ pɩla mbʊ ɛ-tɔm taa. 

Peeɖe tɛtʊ taa lɛ, cɔɔcɩnaa yaa ɛsɔ sɛtʊ aŋgba naalɛ wɛnanɛ a-tɛ ɛyaa kiɖeɖema kɔyɔ: Eutychius nɛ Florentius. Benoît paɣlaa lɛ, ewolo Roma tɛtʊ taa nɛ ɛla e-sukuli. Peeɖe ɛcɔna ɛyaa lakasɩ yɛɖɛ yɛɖɛ lɛ ɛna ɛ-yɔɔ cɔnayʊ Cyrilla pese peeɖe se pɩsamɩ-ɩ nɛ ɛnɔɔna Takayaɣ kiɖeɖeɣa (Bible) camɩyɛ. Pesewa lɛ powolo Enfide tɛtʊ taa nɛ pacaɣ San Pietro cɔɔcɩ taa. Peeɖe Benoît cala ɛ-kacalaɣ hama lakasɩ labʊ: paasʊlɩma cankeɖe nakʊyʊ nɛ kʊyɔkɩ ɛ-yɔɔ cɔnayʊ ɛnʊ ɛ-cɔlɔ nɛ Benoît tɩmɩ kɩtɩmɩɣ nɛ kɩkpa ɛzɩ kɩɩwɛʊ yɔ. Pɩlaba mbʊ lɛ, ɛ-hɩɖɛ paɣzɩ yɛlɩʊ peeɖe tɛtʊ taa. Mbʊ yebina nɛ ese nɛ ewolo Subiaco tɛtʊ taa nɛ ɛpaazɩ lakʊ taa wɛʊ. 

Evemiye naɖɩyɛ kɛ ɛ-lɩmaɣza woba halɩpɩɣa nakɩyɛ yɔɔ, ɛɛna-kɛ Rome tɛtʊ taa, ɛnɛ ɛ-taa ɖaɣnɩ wɩɣ nɛ ɛhɔzɩ e-wondu nɛ ɛhɩnɩ sɔɔ taa se ɛsɔ ɛkpaɣ ɛ-kɩwɛɛkɩm mbʊ nɛ ekpeɣ-i. Mbʊ ɖaɣnɩna labʊ nɛ ɛɖaɣnɩ ñɩnɩʊ ɖenɖe nɔɔyʊ ɛtaatasɩ-ɩ naʊ kpem yɔ. Pɩla mbʊ nɛ ehiu muwaani nɔɔyʊ nɛ ɛlɛ wɩlɩ-ɩ kaaŋ nɩɩyɛ taa. Ɛlɛ hawaɣna-ɩ tɔɔnaɣ kɛ peeɖe nɛ ɛnʊ ɖɔɖɔ hana-ɩ e-toko kɩkpɛdɩɣ ŋgʊ esuu yɔ.




#Article 100: Bernard Clairvaux tʋ (218 words)


Bernard de Clairvaux kɛna Clairvaux taa fada yaa layʊ sɔsɔ nɔɔyʊ. Palʊla-ɩ tɛtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se Fontaine-lès-Dijon tɩ-taa kɛ pɩnaɣ 1090 yaa pɩnaɣ 1091 nɛ ɛsɔ ya-ɩ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ nɛɛlɛ pɩnaɣ 1153, pɩnzɩ 63 taa. Bernard ɛnɛ ɛkɛna Fransɩ ɛjaɖɛ taa mɩwanɩ yaa mba payaɣ-wɛ se maŋkʊyɩɖaɣ nɛ mantɩmʊna ɛsɔ yɔ. E-fezuu caɣʊ taa lɛ, ɛɛkɛna weyi ɛɛɖʊ lɛɛzɩʊ kɩfam kɛ ɛsɔ tɔm taa yɔ. 

Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Cîteaux yɔ, ɖɩ-taa lɛ Bernard kaakɛna lɔntasɩyʊ nɛ nɛ ñʊʊtʊ nɔɔyʊ siŋŋŋ nɛ ɛtaaleeyu nɛ ɛ-tɩ cɛlɩɣ kɛ ɛsɔ sɛtʊ yaa atɩma. Ɛ-ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa lɛ, ɛñɩnaɣ kpem se ɛ-taabalaa ɛcɛyɩ pa-tɩ nɛ pɔɖɔkɩ ɛsɔ sɛtʊ kpam nɛ pasɩna samaɣ kpeekpe nɛ posusi ɛsɔ tɔm camɩyɛ. Fontaine tɛtʊ taa Bernard ɛnɛ, ɛɛkɛna ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ taa mʊwanɩ weyi ɛɛcɛla ɛ-tɩ ɛsɔ siŋŋŋ yɔ nɛ ɛcɛyʊ ɛ-tɩ wɩsɩ nɛ ɖoo se ɛyaa ɛtaanɩna liidiye nɛ kewiyaɣ nɛ pɩwɛɛ se pɔsɔ ɛsɔ yɔɔ.

Fontaine tɛtʊ taa Bernard sɩba kɩyɛɛna fenaɣ nɛɛlɛ pɩnaɣ 1153 nɛ pɩlaba pɩnzɩ nɛɛlɛ nɛ kʊɖʊmaɣ lɛ (21) layaa sɔsaa ɖʊ-ɩ ɛyaa kiɖeɖema taa nɛ pɛwɛɛ ɛ-atɩma yɔɔ. Pɩlabɩ pɩnzɩ 677 kɛ ɛ-sɩm wayɩ lɛ, yaa pɩnaɣ 1830 taa lɛ, Papa weyi payaɣ-ɩ se Pix VIII yɔ, ɛkpa-ɩ kiɖeɖeu. Pɩsɩna mbʊ lɛ, Bernard de Clairvaux ɛnɛ papaɣzɩ-ɩ yaʊ se Clairveaux taa Bernard Kiɖeɖeu.

	
	
	




#Article 101: Bernhard Riemann (335 words)


Georg Friedrich Bernahard Riemann, palʊla-ɩ salaŋ fenaɣ kɩyakʊ 17 pɩnaɣ 1826 kɛ Breslenz tɛtʊ taa, Caama ɛjaɖɛ. Ɛsɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 20 pɩnaɣ 1866 kɛ Selasca ɛjaɖɛ taa, pɩkɛ egeetiye cikpeɖe naɖɩyɛ Verbania kooka taa kɛ Itaalii ɛjaɖɛ taa. Ɛyʊ ɛɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ Caama ɛjaɖɛ taa.
 
Palʊla-ɩ Breselenz, pɩkɛ haɖaa kooka nakɛyɛ Hanover kewiyaɣ ɛjaɖɛ taa kɛ nɔɔnɔɔ tɛ Caama ɛjaɖɛ taa. Riemann kɛ pɩɣa naalɛ ŋga kɛ pɩyaa loɖo taa. Ɛ-caa, Friedrich Bernhard Riemann, ɛɛkɛ Luther ninɖiyu yaa pastɔɣɔ, ɛlaba ɖɔɖɔ napoléon tɛ yoŋ. E-ɖoo Charlotte Ebell, ɛlɛ ñasɩba lɔŋ pʊcɔ e-pipaa paɣlɩ. Bernhard kaawɛ pɩɣa ŋñɩɩ mbʊ yɔ, ɛ-ñʊʊ taa katɛma wɛʊ lɛɣtʊ lɔŋ. Ɛlɛ ɛyʊ ɛnʊyɔ ɛɛwɛ hɛmmm nɛ ɛsɔɔlʊʊ yɔɔdʊʊ ɛyaa taa mbʊ lɛ, pɩpɩsɩ-ɩ kʊdɔŋ ɛ-ñʊʊ taa.
 
Pʊkɔma pɩnaɣ 1840 taa lɛ, Bernhard wolo Hanover ɛcaɣ e-neze cɔlɔ nɛ ewoki Lyceum (kɔlɛzɩ sukuli).  E-neze sɩba pɩnaɣ 1842 wayi lɛ, ewolo Lunebourg se pɩsa ɛpɩzɩ ɛla ɛ-kɔlɛzɩ sukuli. Ɛkɔma ɛtalɩ hɛkʊ taa sukuli kɩlɛlʊʊ ɖamɩŋ taa lɛ, ɛkpɛlɛkɩ sakɩyɛ Ɛsɔ tɔm takayaɣ, ɛlɛ, ɛkɩlɩ sɔɔlʊʊ lɛɣtʊ tɔm nɛ halɩ ɛsɔɔlɩ se ɛtakɩ nɛ ɛwɩlɩ takayaɣ ŋga ka-taa tɔm kiɖe nɛ lɛɣtʊ lɔŋ yɔ. Pɩɖɩzɩ ɛ-wɩlɩyaa se papɩzɩ panɩɩ ɛ-lɔŋ tɔbʊʊ nɛ pocosi-i. 

Pʊkɔma pɩnaɣ 1846 taa lɛ, ɛwɛna pɩnzɩ 19 kɛlɛ, pɩtɩŋna e-liɖe liidiye yɔɔ lɛ, ɛpazɩ kpɛlɛkʊʊ lɔnsɩnɖɛ tʊmɩyɛ nɛ Ɛsɔ tɔm kpɛlɛkʊʊ camɩyɛ se pɩha-ɩ waɖɛ nɛ ɛpɩsɩ pastɔɣɔ yaa Ɛsɔ tɔm heyiyu nɛ ɛkapɩzɩ nɛ ɛha liidiye ɛ-ñɩma.   

Pɩnaɣ 1847 taa lɛ, ɛ-caa hayi nɔmɔʊ se ɛpazɩ kpɛlɛkʊʊ lɛɣtʊ tʊmɩyɛ. Kajalaɣ lɛ, ɛla Göttingen sukuli kɩtɛzʊʊ taa ɖenɖe ɛkata Carl Friedrich Gauss yɔɔ, pʊwayɩ lɛ, ɛla Berlin sukuli kɩtɛzʊʊ taa ɖɔɖɔ ɖenɖe ɛkata wɩlɩyaa lalaa ɛzɩ Jacobi nɛ Steiner nɛ Dirichlet. Ehiɣa se ɛpɩsɩ wɩlɩyʊ kɛ Göttingen sukuli kɩtɛzʊʊ taa pɩnaɣ 1857 taa lɛ, ɛɖanɩɣ kpaʊ Dirichlet lɩmaɣza alɩwaatʊ ɛlɛ ñasɩba yɔ. Pʊkɔma pɩnaɣ 1862 lɛ, ɛkpaɣ halʊ nɛ paya ɛlɛ se Elise Koch. Bernhard sɩbɩna kpezi wɩlaɣ kʊɖɔŋ mbʊ lɛ, ɛwɛna pɩnzɩ 39 kɛ Selasca tɛtʊ taa nɛ pepime-ɩ Biganzolo sɩɖaa naŋ yɔɔ kɛ Verbania tɛtʊ taa.




#Article 102: Big Bang (231 words)


Big Bang kɛna keteŋa paɣtʊ kpɛlɛkʊtʊɖɛ ndʊ lɔnsɩnɖɛ ñɩnɩya kpaɣ nɛ pañɩnɩna tɛtʊ nɛ tɩ-yɔɔ ɛyaa kpeekpe lɩnaa yɔ. Cacalaɣ taa lɛ Pɛlɩzɩ katolika-tʊ sɔsɔ weyi payaɣ-ɩ se Georges Lemaître yɔ ɛnʊ ɛcalɩna-tʊ maɣzɩɣ ɖooo pɩnaɣ 1927. Ɛcalɩna yɔɔdɩɣ se tɛtʊ nɛ tɩ-yɔɔ ɛyaa kpeekpe naʊ mbʊ yɔ, pɩɩkɛ ɖoli kʊɖʊm nɛ pʊcɔ nɛ pamɩzɩ keteŋa kpeekpe yɔɔ. 

Pʊwayɩ lɛ Amerika tɩnzɩ tɩlɩtʊ ñɩnɩyʊ weyi pa yaɣ-ɩ se Edwin Hubble ɛñɩɣʊ-tʊ yɔɔ nesi pɩnaɣ 1929 se ɛɛɛ mbʊ pɩlaba. Payaɣʊ se Big Bang yɔ kacalaɣ poombo taa lɛ, pɩɩkɛna ɛzɩ woŋga pʊyʊ yɔ; nɛ aradiyo ŋgʊ payaɣ-kʊ se BBC yɔ, kɩ-taa kɛ pacala-tʊ nɩʊ pɩnaɣ 1950. Piritaaniiki-tʊ weyi pyayaɣ-ɩ se Fred Hoyle yɔ ɛnʊ ɛcalɩna-tʊ yɔɔdɩɣ peeɖe.

Ndʊ tɩwɛɛ yɔ lɛ, Big Bang lɛ pakpaɣ hɩɖɛ nɖɩ nɛ pɛkpɛndɩ kpɛm kɛ ñɩnɩɣ kpeekpe mbʊ pɩyɔɔdɩɣ kedeŋa kpeekpe yɔɔ wondu nɛ ɛyaa wɛtʊ yɔ. Nɛ pɛkɛtɩɣ kedeŋa ñɔʊ ɛzɩ pɩkɛna mbʊ pɩɩwɛ kʊŋgʊlʊm nɛ pʊcɔ nɛ pɩyaɣ kpa nɛ pɩmɩzɩʊ kpɛdɛŋŋŋ yɔ. Pɩlabʊ mbʊ yɔ pɩɖɛ ɛzɩ pɩnzɩ miliyaaɖɩnaa 13,8 yɔ.

Payaɣ se Big Bang kpem nɛ pɩtalɩna sɔnɔ yɔn pɩlɩna Ruusii ñɩnɩyʊ weyi payaɣ-ɩ se Alexandre Friedmann yɔɔ. Hɩɖɛ ɖɩnɛ ɖɩlɩ ɛyʊ ɛnɛ ɛ-nɔɔtaa ɖooo pɩnaɣ 1922, pɩnzɩ kagbanzɩ wayɩ fayɩɩɩ pʊcɔ nɛ Georges Lemaître yɔɔdɩɣ-tʊ. Papaɣzɩ-tʊ ñɔɔdɩɣ sɩŋŋŋ kɛ pɩnaɣ 1965. Albert Einstein kɛ pɩɩwɛ se ɛtasɩ nesiñɩɣʊ pʊ yɔɔ ɛlɛ ɛɛwɛ kpɛm se keteŋa wɛʊ mbʊ yɔ, kaɣlɛɣzɩɣʊ yem.




#Article 103: Ɖeɖe wondu kuduyuu Guggenheim (124 words)


Bilbao tɛ ɖeɖe wondu kuduyuu Guggenheim kɛ payana anasaayɩ taa size musée Guggenheim de Bilbao Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ taa. Ɖeɖe wondu kuduyuu Bilbao n̄ɩŋgʋ kʋnɛ, kɩkɛna keɖeyaɣ kuduyuu ŋgʋ pama-kʋ nɛ sɔnɔ lɛɣtʋ nɛ lɔŋ pa-matʋ tɩyɛ yɔ.

Keɖeyaɣ wondu kuduyuu kʋnɛ, kɩwɛ Bilbao tɛtʋ taa Ɛsɩpaañɩ taa. Patʋlaɣ kʋ-nɔnɔsɩ pɩnaɣ 1997 ñɩŋga taa. Kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ kuduyiŋ naanza ɖeke kɩlɩna-kʋ kɛɖewa. Ɖajaa Solomon R. Guggenheim mana-kʋ.

Matʋ lɛɣtʋ kɩfatʋ yɔɔ patɩŋnaa nɛ pama kuduyuu ŋ́gʋ. Ɖajaa Frank Gehry lɩzɩna kɩ-kɩlɛmʋʋ nɛ pʋcɔ pama-kʋ. Ɛ-lɩzɩtʋ ndʋ tiyebina nɛ, ɛ-hɖɛ sɛɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Pʋ-yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ paha-ɩ kuduyiŋ sɔsɔŋ maʋ kɩlɛmɩŋ lɩzʋʋ samtʋ nimiye. 

Keɖeyaɣ wondu kuduyuu kʋnɛ, kɩpɩsɩ sɔnɔ kuduyuu ŋgʋ pakɩlɩ sɩm kpem kedeŋa yɔɔ cɩnɛ. Kɩkɛna ñɩm sɔsɔm ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa pama-kʋ yɔ. 




#Article 104: Piresiili (357 words)


Amerika nɛ Hadɛ Kiŋ ajɛya taa lɛ, Piresiili ɛjaɖɛ kɩlɩna walʋʋ. Ɖɩ-samaɣ kɩlɩna ɖɔɖɔ ɖɔʋ. Ɖɩwalaa ɛzɩ kilomɛtakakɩnaa 8 515 767 mbʋ yɔ. Ɖɩ-ɛyaa kɛkɛ ɛzɩ miiliyɔɔwaa 201 yɔ pɩnaɣ 2013 n̄ɩŋa taa. Kedeŋa kpeekpe ajɛɛ taa lɛ, Piresiili kɛnɩna ɖɔɖɔ ɛjaɖɛ kagbaanzɩ n̄ɩnɖɛ nɖɩ ɖɩkɩlɩ walʋʋ nɛ ɖɩ-ɛyaa kɩlɩ ɖɔʋ yɔ. Pɩnaɣ 2013 n̄ɩŋa taa lɛ, Piresiili kɛkɛnɩna kedeŋa kpeekpe yɔɔ ɛjaɖɛ lʋbɛ n̄ɩŋɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɔsʋʋ huwaa nɛ pɩkɩlɩ yɔ. Ɖɩ-ɛsɩndaa lɛ, ɖɩnaɣ Ruusii ɛjaɖɛ. Preziili kɛwɛna pɩnaɣ ŋ́ga ka-taa dɔɔlaarɩ waa ɛgbaŋ 2 243. Yee pɛtɛyɩ Amerika nɛ Hadɛ Kiŋ tɛtʋ tɔm naalɛ yɔ, Piresiili kpaɣ hɔɔlʋʋ kʋɖʋmʋʋ mpilim. Ɛ nɛ Siilii nɛ Ekowatɛɛrɩ pa-ajɛɛ ɖeke tasɩɩna nɛ ɖama kamasɩ. Piyele ɛ nɛ ajɛɛ lɛɛna kpeekpe pasɩna ɖama kamasɩ. 

Piresiili ɛjaɖɛ kɛwɛ yomiye taa waasɩ sakɩyɛ Pɔrtigaalɩ n̄ɩmba nesi tɛɛ. Halɩ nɛ sɔnɔ mbʋ yɔ, ɖi-ɖeke ɖɩkɛnɩna Pɔrtigaalɩ n̄ɩmba n̄ɩm Amerika tɛtʋ taa. Mbʋ yebina nɛ  pɔyɔɔdʋʋ Pɔrtigaalɩ n̄ɩmba kʋnʋŋ Preziili ɛjaɖɛ tʋma ɖɩlaɖɛ taa. Kedeŋa kpeekpe yɔɔ, Piresiili ɛjaɖɛ taa pakɩlɩɣ Pɔrɩtɩgɛɛ kʋnʋŋ yɔɔdʋʋ. Piresiili wɛ ajɛɛ wena ayɔɔdʋʋ Pɔrɩtɩgɛɛ kʋnʋŋ kʋnʋŋ yɔ, a-ŋgbɛyɛ taa. Amerika nɛ hadɛ kiŋ ajɛɛ taa lɛ, Ɛsɩpaañɔlɩ kʊnʊŋ pakɩlɩɣ yɔɔdʋʋ, pʋwayɩ lɛ, Pɔrɩtɩgɛɛ kʋnʋŋ. Paakɩlɩɣ-kʋ yɔɔdʋʋ Amerika Laatiini ɛjaɖɛ taa.

Piresiili nɛ Amerika nɛ hadɛ kiŋ ajɛɛ sakɩyɛ lɛɛna pɛwɛna wɛtʋ kʋɖʋmtʋ : ŋgbɛyɛ Katolika taa n̄ɩma kɩlɩna ɖɔʋ, ɛyaa takɩlɩ ɖama n̄ɩɣdʋʋ tɛtʋ hɔɔlʋʋ kʋɖʋmʋʋ taa, sakɩyɛ wɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ sɔsɔtʋ taa, ɛyaa mɩnʋʋ yɔɔ lɛ, 84 wɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ sɔsɔtʋ taa (84 %).

Kominawaa ndɩ ndɩ kpɛndɩna nɛ pɩkɛ Piresiili ɛjaɖɛ nɛ ɖɩsɔɔlɩ ɛyʋ tɩyɔɔwɛʋ. Pɩkɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-hɔɔlɩŋ wɛ ndɩ ndɩ nɛ ɖɩ-taa ɛyaa ɖamanɩnaʋ wɛɛ ndɩ yɔ. Laʋ sɔsɔʋ nakʋyʋ huuzi Piresiili ɛjaɖɛ hɔɔlʋʋ sɔsɔʋ yɔɔ, ɛyaa fɛyɩ laʋ ŋ́gʋ kɩ-taa. Hadɛ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa lɛ, ɖɩnaɣ tɛtʋ sɔsɔtʋ tʋnɛ : Sao Paulo nɛ Rio de Janeiro nɛ ageta sɔsɔna taa naɖɩyɛ nɖɩ ɖɩcɔ Belo Horizonte tɛtʋ nɛ ɖɩta yɔ. Tɔsʋʋ nʋmɔʋ taa lɛ, Piresiili ɛjaɖɛ wɛ ajɛɛ wena a-taa mulum kɩla wɛʋ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ yɔ a-taa. Ɖɩwɛ ɖɔɖɔ ajɛɛ sɔsɔna wena a-tɔsʋʋ ɖɛ ɛsɩndaa nɛ pɩkɩlɩ yɔ a-taa. Ajɛɛ ana, anaa yɔ : Siini, Ɛɛndɩ, Afrɩka hadɛ kiŋ nɛ Ruusii.




#Article 105: Blaise Pascal (361 words)


Blaise Pascal, palʊla-ɩ mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʊ 19 pɩnaɣ 1623 kɛ Clairmont tɛtʊ taa (ɖenɖe sɔnɔ payaɣ se Clermont-Ferrand), Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛyʊ ɛnʊ ɛsɩ Paarii tɛtʊ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 19 pɩnaɣ 1662 taa. Ɛyʊ ɛnʊ ɛɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ, ɛkɛ tomnasi ɖɔnɛ tɛ tʊʊzɩyɛ kpɛlɛkɩyʊ, ɛkɛ ɖɔɖɔ luɖu nɛ lɔnzɩnɖɛ tʊmɩyɛ kpɛlɛkɩyʊ nɛ lɔŋ tasɩyʊ nɛ Ɛsɔtɔm yɔɔ tɩlɩyʊ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛwɛɣ pɩɣa ŋñɩɩ lɛ, ɛ-caa paza-ɩ kpɛlɛkʊʊ nɛ ɛtʊma kajalaɣ kaakɛ tɩlɩyɛ pɩŋ tɛ kpɛlɛkɩtʊ.

Ɛwɛna pɩnzɩ 19 lɛ, ɛlʊba akɔnta labʊ ñɩɣyʊ nɛ pɩnzɩ naatozo wayi lɛ, ɛlɩzɩ kɔɔnaɣ ñɩɣyɩŋ 50. Ɛwɩlɩɣ ñɩɣtʊ ndʊ ɛ-kpaɣdɩna nɛ ɛsɛʊ pɩŋ tɔm hʊyaa ñʊʊ tʊ weyi payaɣ se Séguier. 

Hama tɩlɩyɛ naɖɩyɛ wayi, tɩlɩyɛ nɖɩ ɛwɩla kamɩŋ fenaɣ pɩnaɣ 1654 alɩwaatʊ taa yɔ lɛ, ɛcɛlɛ ɛ-tɩ lɔnzɩnɖɛ tʊmɩyɛ kpɛlɛkʊʊ nɛ Ɛsɔ yɔɔ lɩmaɣza tʊmɩyɛ kpɛlɛkʊʊ ɛlɛ, ɛtɔsɔɔ tɩlɩyɛ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ yɔ ɖɔɖɔ. Ɛma takayasɩ pɩlɩna ɛjaɖɛ hɔɔlʊʊ ñʊʊ tʊ nɛ fetenum yɔɔ, tɔm ndʊ pasʊsa-tʊ fenasɩ naalɛ wayi kɛ ɛsɩm wayi mbʊ lɛ, ɛwɛna pɩnzɩ 39, ɛlɛ pɩɩwɩ-ɩ siŋ. 

Palʊla-ɩ Clairmont (nɔnɔɔ Clermont-Ferrand), Auvergne egetiye taa, Pascal Blaise kɛ Auvergne tʊ nɛ ɛ-hɔʊ kaakɛ Auvergne tɛ ɛyaa kpaɣɖɩŋ sakɩyɛ sakɩyɛ taa. E-ɖoo, Antoinette Begon ñasɩba mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ 29 pɩnaɣ 1626 alɩwaatʊ taa mbʊ lɛ, Pascal kaawɛna pɩnzɩ naatozo.  

Ɛ-caa payaɣ se Pascal Etienne (1588–1651), ɛpaza ɛkɩlɩ sɔɔlʊʊ lɛɣtʊ tʊma nɛ tɩlɩyɛ tʊma mbʊ lɛ, ɛkɛ Auvergne cikpeluu taa wiyaʊ tɛ lɔntasɩyʊ caaja alɩwaatʊ, nɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ sɩnaʊ kpaŋ taa ñʊʊ tʊ tɛɛ tʊ Montferrand tɛtʊ taa. Ɛyʊ ɛnɛ ɛkpaɣ lɩmaɣza mbʊ se eyeke koŋ ɛwɩlɩɣ e-pɩyaa. Pascal Blaise kaawɛna kɔɔnaa naalɛ, Jacqueline, palʊla-ɩ pɩnaɣ 1625 alɩwaatʊ taa nɛ Gilberte (palʊla-ɩ pɩnaɣ 1620 nɛ ɛwalɩ pɩnaɣ 1642 kɛ Florin Périer tɛtʊ taa, ɛkɛ lɔntasɩyʊ Clermont sɩnaʊ kpaŋ taa.  

Pɩnaɣ 1631 taa lɛ, Etienne kpaɣ e-piyaa nɛ pɛɖɛɛ powolo Paarii tɛtʊ taa, mbʊ lɛ, Blaise kaawɛna pɩnzɩ 8 yeke. Ɛ-caa kpaɣ lɩmaɣza mbʊ se ɛ-maɣmaɣ ɛwɩlɩɣ ɛ-pɩyalʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ka-ñʊʊ taa kaawɛ lɔŋ piŋ. Kpɛɖɛɛ mbʊ ɖɔɖɔ lɛ, Blaise hiɣ lɛɣtʊ lɔŋ nɛ tɩlɩyɛ lɔŋ, pɩtɩŋna ɖɔɖɔ ɛ-caa tɛ yɔɔdasɩ nɛ tɩlɩyaa sɔsa pɛnɛ yɔ canaʊ alɩwaatʊ taa, Roberval nɛ Marin Mersenne nɛ Girard Desargues nɛ Claude Mydorge Pierre Gassendi nɛ Descartes.




#Article 106: Bollywood (278 words)


Bollwood (बॉलीवुड) kɛnɛ hɩɖɛ nɖɩ paha Ɛɛndɩ sinimaɣ tʊma sɔsɔna ɖɩɣa yɔ. Bombey tɛtʊ taa koŋ kɩwɛɛ nɛ peeɖe palaba kɛlɛm kɛlɛm naa nɛ hɛndɩ kʊnʊŋ taa. Tʊma sɔsɔna ɖɩɣa ŋga kɛkɛna  sɩnɩma tʊma sɔsɔna ɖɩɣa kɛ Ɛndɩ ɛjɖɛ taa pɩtɩŋna kɛlɛm kɛlɛm naa mba palaba nɛ pɔɖɔɔ pɩŋ yɔ pʊyɔɔ. Kɛlɛm kɛlɛm naa mba pamɩzɩ yaa pɛyɛlɩ yaa pɔtɔyɩ Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa nɛ halɩ pɩtalɩ ajɛyɛ kpeekpe taa, kɔzɩ kɔzɩ Azii nɛ Hadɛ Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa, Afrika nɛ Hayi nɛ Moyen-Orient ɛjaɖɛ taa. 

Bollywood kɛ Bombay nɛ Hollywood tɛ tobi yaa kɛlɛʊ yɔɔdaɣ. Ɛnglɩsɩ kʊnʊŋ taa lɛ, bollywood kɛ tiŋ ndɩ ndɩ sakɩyɛ hɩla ɛ-tɛ nɛ tɩŋ pee wena ayaɣ hɔɔlasɩ naalɛ kpa yɔ piliŋga taa. Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa ajɛyɛ tɛ Bollywood kɛ Ɛndɩ sinimaɣ tʊma. Pɩkɛ pɩyʊ mbʊ pɩwazaɣ kɔyɔ se pawɩlɩ ɖooo poliŋ taa kɛ kɛlɛm kɛlɛm yɔɔ hendu teyaa nɛ tɩ-payaa yɔ nɛ pɩkɛ tanaʊ miziiki.

Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa lɛ, sɩnɩma kɩlɩ tʊma sɔsɔna tɩŋa payɩ, pɩkɛ ɛsakuliye pɩyʊ, fezuu caɣʊ kpɛlɛkɩtʊ nɛ Ɛndɩ ɛyaa tɛ fezuu labʊ taa pɩyʊ keem, pasɩma-kʊ nɛ kɩ-laɖaa sɔsaa (wabɩya kɩkpaɖa) nɛ kɩ-wazaɣ yaa kʊ-ɖoŋ weyi kɩwɩlɩ ajɛyɛ yɔ. Kɩwɛ ɛzɩ kelaa yɔɔ sɩnaʊ yɔ, mbʊ Shahrukh Khan tɔma se pɩfɛyɩ se pɔcɔɔna kɩwayɩ.

Mʊntʊsʊʊ ɖalaa ñɩma woŋna sɩnɩma tɔm Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa. Pawɩlɩ pɛ-tɛ kajalaɣ kɛlɛm kɛlɛm Paarii tɛtʊ taa kɛ takayasɩ mayaa akɔma ɖɩɣa kuduyuu ŋgʊ kɩ-tɛ Ɛndɩ ɛyaa ñɔʊ kɔfɩ yɔ. Fenasi cabɩ wayɩ lɛ, pɛ-tɛ sɩnayʊ Maurice Sestier ñala kpaɣ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 7 pɩnaɣ 1896 kɛ Watson’s akɔma ɖɩɣa taa kɛ Bombay tɛtʊ Mʊntʊsʊʊ ɖalaa tʊma naayɛ a-taa kɔyɔ suluku talɩɣ La Ciotat suluku ɖɩsɩŋɩyɛ nɛ Lyon Mʊntʊsʊʊ tʊma sɔsɔna taa lɩɣ.




#Article 107: Burj Khalifa (116 words)


Burj Khalifa tɔbʊʊ nɛ Arabɩɩ kʊnʊŋ taa size: Khalifa koloŋga sɔsɔwa. Pʊcɔ nɛ patʊlʊʊ kɔ-nɔnɔsɩ lɛ, payawa-kɛ se: Burj Dubaï. Pɩkɛna koloŋga ŋga kakʊya kamaɣ fɛyɩ yɔ nɛ kɛwɛ à Dubaï tɛtʊ taa kɛ Emiraatɩ-Araabʊ Unii waa tɛ. Pɩnaɣ 2008 taa kɛ pana se keteŋga kpeekpe taa lɛ, pɩkɛna ɖɩɣa ŋga wɩɖɩɩ ɛyʊ nɔɔyʊ tapɩzɩ nɛ ɛma-kɛ yɔ. Kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 17 wiye pɩnaɣ 2009 taa pamaɣza ka-kʊkʊyʊmɩŋ taa lɛ, pana se pɩmaɣna mɛtanaa ɛzɩ 828 mbʊ yɔ. Burj Khalifa yaa Burj Dubaï ŋgʊ kiyeba nɛ peeɖe yele pɩpɩsɩ egeetiye kɩfaɖɛ nɛ payaɣ-ɖɩ se Downtown Burj Khalifa. Kɔlaɣ fenaɣ naanza wiye kɛ patʊla Burj Khalifa nɔnɔsɩ ɛlɛ paɖaŋgaa se wiɖii lɛ pakaɣ kʊ-nɔnɔsɩ tʊlʊʊ kpaagba tʊlʊʊ.

	
	




#Article 108: Buudiyism (145 words)


Pɩnaɣ 2005 taa lɛ, ɛyaa miiliyɔɔ waa 250 nɛ powolo 500 kɛwɛna Buudiyism ŋgbɛyɛ taa kedeŋa kpeekpe yɔɔ. Kedeŋa yɔɔ cɩnɛ Krɩstʋ n̄ɩma kɩlɩna ɖɔʋ. Paba wayɩ lɛ, Ɛsɔsɛyaa tɩŋ. Ɛsɔsɛyaa wayɩ lɛ, Ɛɛnduu taa n̄ɩma n̄atɩŋna nɛ paba wayɩ kɛ Buudiyism taa n̄ɩma tɩŋaa. Kedeŋa maɣmaɣ wɛna ɖoŋ weyi yɔ, ɛ-yɔɔ Buudiyism ŋgbɛyɛ taa ɛyaa tisuu. Ɛyʋ n̄ʋʋdaa tɩlɩtʋ nɛ ɛzɩma mbʋ ɛmaɣzɩɣ nɛ ɛcakɩ e-wezuu yɔ nɛ ɛzɩma mbʋ ɛmaɣzɩɣ se palaba kedeŋa nɛ kɛwɛ wɛɖʋʋ ŋgʋ yɔ pʋ-yɔɔ patɩŋnaa nɛ palɩzɩ Buudiyism ŋgbɛyɛ.

Toovenim ɛyaa sɩma mbʋ se Buudiyism ŋgbɛyɛ taa ɛyaa iitisiɣ ɛsɔ nɔɔyʋ yɔɔ. Paa mbʋ yɔ, Ɛɛndoonesii ɛjaɖɛ taa peliziɣ ɛsɔ nɔɔyʋ kelizaɣ. Ɛnʋʋ payaɣ se Buuda. (Siddhartha Gautama). Theravada nɛ kɔzɩkɔzɩ Mahayana pɔ-sɔnzɩ taa lɛ, Buuda pakpaɣ se ɛkɔ ɛsɔ mpilim. Pɔ-yɔɔ pɩcaɣ pɩwɩlɩ se Buudiyism ŋgbɛyɛ taa n̄ɩma sɩma se ɛsɔ nɔɔyʋ wɛɛ, ɛnʋʋ payaɣ se Buuda.




#Article 109: Béhanzin (277 words)


Wiyaʋ weyi payaɣ se, Béhanzin yɔ, palʋla-ɩ pɩnaɣ 1845 taa nɛ ɛkɔɔ ewona sɔsaa mʋlʋm saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʋ hiu (10) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1906 ñɩŋa taa. Blida tɛtʋ taa Béhanzin sɩba. Wiyaʋ Béhanzin kʋɖʋm ɛnʋʋ payaɣ ɖɔɖɔ se Gbêhanzin yaa Gbèhanzin yaa ɖɔɖɔ se Gbèhin azi bô ayidji Ahosou Gbowelé. 

Yee patakalɩna wiyaʋ weyi payaɣa-ɩ se Adandozan kɔyɔ, pʋpʋ, Béhanzin kɛ Abomey ɛjaɖɛ wiyaʋ hiu nɛ kʋɖʋm tʋ. Ɖahʋma (Abomey) ɛjaɖɛ payaɣ sɔnɔdaa se Penɛɛ ɛjaɖɛ.

Behanzin tɔɔ kewiyaɣ Ɖahʋma ɛjaɖɛ taa kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ loɖo ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1890 taa nɛ puwolo pɩsɩɩna kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ kagbaanzɩ (15) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1894 ñɩŋa taa. Pʋ-tɔbʋʋ se, pɩnaɣ 1894 taa ɛlɔɔ nɛ ekizi kewiyaɣ.

Payaɣ Béhanzin caa se, Da-Da Glèlè Kini-Kini. Béhanzin ɛnʋ sakɩyɛ yaɣa-ɩ se Ahokponu nɛ pɛɖɛyɩɣ-ɩ se prince Kondo. Pɩnaɣ 1875 ñɩŋa taa papazɩ-ɩ ɖɛʋ ḿbʋ. Béhanzin nɛ Porto-Novo tɛtʋ wiyaʋ patanaɣ ɖama nɛ ɛsɩyɛ kpem. Porto-Novo tɛtʋ wiyaʋ payaɣ se Toffa. 
Pɔkɔma pataa wiyaʋ Béhanzin num kiɖeɖem nɛ ɛpɩsɩ kelekele tʋ lɛ, pɛɖɛ-ɩ nɛ hɩla ndɩ ndɩ. Hɩla wena pɛɖɛɣana-ɩ yɔ, anaa yɔ : payaɣa se Dada, pʋ-tɔbʋʋ se samaɣ tɩŋa caa.

Payaɣa-ɩ ɖɔɖɔ se, Dokounnon, pʋ-tɔbʋʋ se, ɛnʋ tɩna ñɩm tɩŋa payɩ nɛ ɛtɛyɩɣ ɛyaa. Ɛ-hɩɖɛ kɩsɛsɛyɛ lɛɛɖɛ yɔ se, Sèmèdo, hɩɖɛ ɖɩnɛ, ɖɩɖɩ tɔbʋʋ kɛlɛ se, kedeŋa kpeekpe wɩlɩyʋ. Patasa Béhanzin caa ɖɛyʋʋ se Aïnon, pʋ-tɔbʋʋ se, tɛtʋ kpeekpe wɩlɩyʋ. Paya-ɩ ɖɔɖɔ se, Jèhossou, pʋ-tɔbʋʋ se, kejisi ndɩ ndɩ tɩŋa sɩnɖʋ. Pɛɖɛyaɣ-ɩ ɖɔɖɔ nɛ hɩla sɔsɔna lɛɛna ndɩ ndɩ.

Kpou kɛkɛŋna Béhanzin caa Kini-Kini kigiluu.

Kpelaɣ ŋga pasaɣ-kɛ nɛ kɛwɛɛna naŋgbanzɩ naadozo nɛ naataŋkpala nɛ pɩsaʋ kʋlʋlʋʋ nɛ lɛɛma ŋgʋ pesiki kisiu yɔ nɛ malɩfa ḿba kɛkɛŋna e-kewiyaɣ ɖoŋ.




#Article 110: Caadɩ (202 words)


Caadɩ kɛna Afrika nɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ nadɩyɛ nɛ lɩŋamʋʋ nakʊyʊ lɩm eekpeŋ ɖɩ-cɔlɔ kpam. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛna Liibii nɛ hadɛkiŋ piyele ɖiwɛɛna Niizɛrɩ nɛ Naajeeriya ajɛya wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa; ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛna Kameruni nɛ Sentrafriki hayɩ kiŋ; pɩkazɩ Suudanɩ ɛjaɖɛ lɛ, Caadɩ wɛna ɖɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ.

Afrika ajɛya kpeekpe taa lɛ, Caadɩ kɛŋna ɛjaɖɛ kagbanzɩ ñɩnɖɛ kɛ wena akɩlɩ walanzɩ yɔ nɛ ɖɩ-walanzɩ taa wɛ 1 284 000 km2. Caadɩ ɛjaɖɛ taa pɔɔ ŋga kakɩlɩ walʊɣ nɛ ɖaalakɩŋ yɔ ŋga lɛ Caadɩ Lɩŋamʋʋ piyele nɛ pʊʊ nɣʊ kɩkɩlɩ kʊyʊʊ yɔ kʊkʊ lɛ Emi Kusi nɛ kɩwɛ Tibɛstii pʊŋ hɛkʊ taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩmʊ ɖɩ-tɩ yɔ wɛʊ kɛ pɩnaɣ 1960 nɛ ɖɩ-kacalaɣ ñʊʊtʊ payaɣ se François Tombalbaye.

Pɩnaɣ 2003 taa kɛ Caadɩ ɛjaɖɛ sʊ ajɛya wena apɛdɩɣ kaɖazɩm nɛ ajɛya lɛɛna yɔ; ŋgʊ ɖooo lɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɔsʊʊ kɛwɛ pɩsatʊ yaa yɔlɔtʊ, kɛtɛʊ haɖaʊ nɛ naŋ ɖɔɖɛ ɖeke pa-taa. Kaɖazɩm pɛdɩɣ pʊnɛ piyeba nɛ Caadɩ ɛjaɖɛ tɔsʊʊ tasɩ hʊʊ nɛ pɩɖɛɛna ɛsɩndaa. Paa nɛ mbʊ yɔ, kedeŋa kpeekpe ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna tɔsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu yɔ ɖɩtɔŋ se pɔcɔna takayasɩ taa pɩnaɣ 2012 taa lɛ, Caadɩ kɛna ɛjaɖɛ naanza ñɩnɖɛ kɛ kʊñʊndʊtʊ taa.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-ñʊʊtʊ kɩfalʊ kɛ Ɖajaa Idriss Déby.




#Article 111: Caama (420 words)


Caama ɛjaɖɛ wɛ tuuɖe kedeŋa ŋga payaɣ se Eerɔpʋ yɔ kɛ-hɛkʊ taa ɖeyi ɖeyi. Caama ɛjaɖɛ kɛ kɩkpɛndɩɣ ajɛya. Caama ɛjaɖɛ wɛ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-hɛkʊ taa: hayʊ kiŋ lɛ, Hayʊ teŋu, Taanemarɩkɩ nɛ Palitiki Teŋgu, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Pɔlɔɔñɩ ɛjaɖɛ nɛ Cɛɛkɩ ɛjaɖɛ, hadɛ kɩŋ lɛ, Otirisi nɛ Suwiisi ajɛya, pɩkazɩ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊiyɛ taa lɛ Fransɩɩ, Lugizamburi, Pɛlɩsiki nɛ Peyiiba ajɛya. Caama tɛtʊ sɔsɔtʊ kɔyɔ, Pɛrɩlɛɛ, ɖɔɖɔ lɛ, Hamburg, Munich nɛ Polɔɔñɩ. Komina loniye sɔsɔyɛ wɛ Pɛɛrlɛnɩ tɛtʊ taa nɛ Pɔɔnɩ. Tɛtʊ ndu payaɣ se Frankfort-sur-Main yɔ, ndʊ lɛ tɔsʊʊ huu tɛ tɛtʊ. 

Ɖooo pɩnzɩ mɩnɩʊ waa 15 taa kɛ caama mba mba pawɛ Caama nɛ hayʊ kɩŋ yɔ, pɛkpɛnda nɛ pɛwɛɛ mbʊ payaɣ se prootɛsɩtaŋ Ɛsɔ sɛtʊ aŋgba yɔ pɩ-taa. Pɩnaɣ 1933 kɛ Naazii waa kpaɣ kehiyaɣ kpelaɣ nɛ pɩla mbʊ hɛɛɛ hɛɛɛ nɛ kedeŋa kpeekpe you naalɛ ñɩŋgʊ paaza. Kedeŋa kpeekpe you naalɛ ñɩŋgʊ tɛma nɛ pahaba Naazii sɔɔjana lɛ, Caama lesi kɩ-tɛtʊ kpeekpe nɛ kɩtɛyɩ nabʊlɛ taa: wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, RFA nɛ RDA ñɛwɛɛ Sooviyetiki ajɛya kɩkpɛndɩɣ nesi tɛɛ. 

Pɩɩtɛyɩ mbʊ lɛ, koloŋa sɔsɔɔ nakɛyɩ kaakaɣna ajɛya anɛ anaalɛ ahɛkʊ taa nɛ payaɣ-kɛ se Pɛɛrlɛnɩ koloŋa. Pinaɣ 1989 tɛ kamɩŋ fenaɣ taa kɛ koloŋa ŋga kɔyɔka nɛ  pɩkɔma aloma fenaɣ 1990 lɛ, hɔɔlɩŋ naalɛ ɛnʊ ɛkpɛndɩ. Caama mba kʊnʊŋ kɛ Caama nɛ euro kɛ pɔtɔkɩ se liidiya.

Caama taa samaɣ kɛ milionaa 81 nɛ peeɖe eyaa kɩlɩna ɖɔʊ kɛ europia ajɛya kɩkpɛndɩɣ aŋgba wena payaɣ se Union européenne yɔ a-taa. peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ, Ɖoɖoo Angela Merkel, kɛna ɛzɩ Union Eerɔpɩyɛɛ taa sɔdʊʊ sɔsɔʊ kpem yɔ nɛ paa anɩ ɛhaɣ-ɩ ñamtʊ sɩŋŋŋ ɖɔɖɔ.

Eerɔpʋ kpeekpe tɔsʊʊ hʊʊ nɔmɔʊ taa lɛ, Caama kɛna ɛjaɖɛ kacalaɣ ñɩnɖɛ nɛ kedeŋa kpeekpe taa lɛ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɛ naanza ñɩnɖɛ. pɩnaɣ 2011 taa lɛ, Caama kɛna ɛjaɖɛ naalɛ ñɩnɖɛ kɛ wena akpakɩɣ atɔsʊʊ nɛ añɩm nɛ apɛdɩɣ nɛ agbaa yɔ. Ajɛya 28 wena awɛ Union Eerɔpɩyɛɛ yɔ a-taa lɛ, Caama taa koŋ kɛ tʊma ñɩnɩya tɔɖɔɔ, pʊtɔbʊʊ se kɩyɛna fenaɣ pɩnaɣ 2015 kanɛ ka-taa  mɩnɩʊ yɔɔ lɛ, ɛyaa ceeke naanza nɛ hɔɔlʊ ɖeke ñɩniʊ na tʊmɩyɛ se pala. Caama tɛtʊ taa ɛyaa hɛza nɛ paalakɩ kʊñɔmɩŋ caaa.

Caama nɛ Eerɔpʋ ajɛya lɛɛna panɩna nɛ ɖama nɛ pɔñɔzɩ kɩgaʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ sɔnɔ se Eerɔpʋ ajɛya kɩkpɛndɩɣ taa yɔ. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ ɖɔɖɔ G7 taa, G20 taa, nɛ pɩtasɩna OTAN kɩgaʊ taa. Caama ɛjaɖɛ taa ɖɔɖɔ kɛ Eerɔpʋ hɛkʊ nɛ hɛkʊ liidiya ɖɩkpɛndɩyɛ tɛ koozaɣ sɔsɔɣa wɛɛ, pɩtasɩ ɖɔɖɔ ajɛya kpeekpe t;ɔm ɖɩhʊyɛ nɛ teŋgʊ yɔɔ waɖɛ tɛ kpelaɣ sɔsɔ wɛɛ.




#Article 112: Caama kʊnʊŋ (253 words)


Caama kʊnʊŋ payaɣna Caama taa se Deutsch [ˈdɔʏtʃ ] kɛ Ɛndɩ-Erɔpʊ kʊnʊŋ. Kɩ-tɛ nɛ Germanique hɔʊ piliŋa ŋga kalɩna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kɩŋ yɔ. Pɩlɩna kɩtɛ kʊnʊmɩŋ sakɩyɛ tɛ yɔɔdasɩ ndɩ ndɩ yɔ lɛ pʊwɛ ɛzɩ kɩwalɩ ɛjaɖɛ yɔ yɔ.

Kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-tɛ caanaʊ tɔm, kɩ-wɛ ndɩ Caama wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kɩŋ kʊnʊmɩŋ mbʊ lɛ pɩpazɩna doo hayʊ wɛɛ cɩkpetʊ taa, matʊ lɛɣzɩtʊ naalɛ ndʊ.

Ɖeɖe nɛ sɔnɔ taa lɛ, mba panɩɩ-kʊ yɔ paya-wɛ se germanophone waa, pɛdɛ ɖama tɛyɩʊʊ taa lɛ padalɩ miiliyɔɔ waa mɩnɩʊ,mbʊ yebina nɛ Eerɔpʋ ɛjaɖɛ taa lɛ Caama kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlɩ yɔɔdʊʊ Ɛɖɔpa ajɛyɛɛ nɔɔ kʊɖʊmaɣ kɩgbɛndʊʊ taa.

Kedeŋga sɩm tɛyʊʊ taa, Eerɔpʋ taa lɛ Caama kʊnʊŋ kɛnɛ kʊnʊŋ sɔsɔʊ kɛ Caama Ɛjaɖɛ taa nɛ Otirisi taa nɛ Lɩɛstɛnstɛɛnɩ taa nɛ [Wp/kbp/Suwiisi (Suisse)|Suwiisi taa nɛ Lukizambuuri taa, nɛ Pɛlɩzɩkɩ taa nɛ Itaalii hɔɔlʊʊ ŋgʊ payaa se Tɩɩrɔl (Tyrol) nɛ hadɛ kɩŋ yɔɔ.

Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ ajɛyɛ naayɛ taa ɖɔɖɔ ana yɔ Fransɩɩ nɛ Taanemarki nɛ Cɛɛkɩɩ nɛ Sɩɩlɔvakii nɛ Pɔlɔñɩɩ nɛ Rumaanii, ɛlɛ komina tahaɣ waɖɛ se kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-kɛ sɔsɔʊ kɛ ajɛyɛ ana a-daa.

Afrika kedeŋa taa lɛ ajɛyɛ naalɛ taa pɔyɔɔdʊʊ Caama kʊnʊŋ, Namibii nɛ Tanzaani. Amerika taa lɛ Amerika nɛ hayʊ kɩŋ ɛlɛ nabʊyʊ taa hɛkʊ nɛ pɩdɛ Caama mba mba pɛwɛna canaʊ lakasi ɛzi kʊnʊŋ ŋgʊ paya se Pennsylvanien, ɛlɛ Amish cejewiye lakina-ɖɩ nɛ tʊmɩyɛ. Amerika nɛ hadɛ kɩŋ lɛ Paraguay nɛ Chili nɛ Arzantiini nɛ Brezilii nɛ Venezuela pɔyɔɔdʊʊ ɖɔɖɔ Caama tɔm. Caama tɛkɛ kʊnʊŋ sɔsɔʊ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ ajɛyɛ kɩgbɛndʊʊ nɔɔ kʊɖʊmaɣ taa yɔ.

 




#Article 113: Caanaʊ (Antiquité) (295 words)


Caanaʊ kɛ tɔm kɩpɩndʊ alɩwaatʊ. Pɩtɩŋna matʊ lɛɛzɩtʊ yɔɔ kɛ caanaʊ tɔm lɛɛzɩ pʊcɔ caanaʊ alɩwaatʊ yaa kɩbɩnjazɩ alɩwaatʊ. Alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa sakɩyɛ taawɛna matʊ ɛlɛ pama-tʊ ɛyaa nabayɛ tɛ takayaasɩ taa. Paɖʊ-tʊ ɛsɩndaa ɖeɖe tɔm taa.
 
Pɩkpaɣna ɖooo pʊcɔ caanaʊ tɔm ŋkɔɔ ntalɩ caanaʊ maɣmaɣ tɛ tɔm alɩwaatʊ kɛ wɛɣɛ sakɩyɛ lɩwa nɛ ɛyaa sakɩyɛ lɩ ɖɔɖɔ. Mbʊ ɖɔɖɔ caanaʊ alɩwaatʊ kɛwɛ pʊcɔ pʊtɔma Hɛkʊ Alɩwaatʊ yaa pʊtɔma Ɖeɖe ɖeɖe alɩwaatʊ pɩlɩna ɛsakuluye cɔlɔ nɛ pɩtɛzɩna kɩyaakɩŋ ndɩ ndɩ pɩtɩnŋa kedeŋga ajɛyɛ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ. Hɩɖɛ ndɩ ɖɩlɩna latɛŋ kʊnʊŋ taa antiquus nɛ pʊtɔbʊʊ se kɩbɩndʊ yaa caanaʊ. 

Erɔpʊ tɛ ɖeɖe tɔm tɛ lɛ, pɔtɔŋ se caanaʊ lɛ, pɩwɩlɩɣ pɩkɛ matʊ ɛsakuliye alɩwaatʊ Mɛdɩtɛranɩ teŋguu nɔ yɔɔ kpɛɣɛ kpaɣ pʊcɔ ɖeɖe tɔm alɩwaatʊ wayi nɛ pʊcɔ ndalɩ Hɛkʊ Alɩwaatʊ taa. Ɖeɖe tɔm kpɛkɩyaa nee mʊyaa sakɩyɛ cɔlɔ lɛ, caanaʊ alɩwaatʊ paɣzɩ pɩnzɩ kudokiŋ naanza cɔlɔ mbʊ yɔ pʊcɔ palʊlɩ Yeesuu-Chrɩstʊ (Pɩnzɩ 3500 pʊcɔ palʊlɩ Y-C, 3000 pʊcɔ palʊlɩ Y-C) pɩnɛ matʊ lʊbɩtʊ Mésopotamie nɛ Egipiti ajɛyɛ taa. Alɩwaatʊ tɩtɛma pɩtɩŋna tuda tɛ sʊʊ kɛ Azii nɛ Erɔpʊ tɛ hɔŋ taa kpaɣɖʊ 5 cɔlɔ (300 nɛ 600 pɩnzɩ taa).
  
Amerika ajɛyɛ taa lɛ, pɛkpɛnda caanaʊ tɔm nɛ pʊcɔ kolombii ɛsakuliye nɛ pɩtɩŋna pʊyɔɔ lɛ, kɩpaɣzɩna pɩnzɩ 1200 cɔlɔ mbʊ yɔ pʊcɔ ɖa-alɩwaatʊ pɩkpɛndɩna lɩzɩɣ matʊ kɩwɩlɩtʊ nɛ lɩmaɣza mɛfɛyɩ nɩɣʊ waa pɩlɩna Olmèque cɔlɔ nɛ tɩtɛ kpaɣɖʊ 16 alɩwaatʊ paɣzɩ cɔlɔ mbʊ yɔ pɩtɩŋna Erɔpʊ mba tɛ talɩɣ yɔɔ nɛ pɩtɩŋ kpaagba Sɔnɔ alɩwaatʊ (Hɛkʊ Alɩwaatʊ fɛyɩ).
 
Azii pɛjaɖɛ taa lɛ, wɛɣɛ a-naa atɛma kpam pɩnzɩ -200, pɩnɛ Qin kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ ŋga katʊlɩ ɛjaɖɛ wiyaʊ sɔsɔ tɛ alɩwaatʊ taa nɛ Chola kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ paɣzɩtʊ alɩwaatʊ Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa. Paɣtʊ ɖɔnɛ ndɩ ɖɩkpɛlɛkʊʊ kɩbɩndʊʊ ɛsakuliye kɛ Caanaʊ kɩbɩnɩɣʊ tɔm, ŋgʊ kɩkpɛlɛkɩɣ ɛsɩnda ɖeɖe tɔm yɔ.




#Article 114: Caanaʋ tɔm (188 words)


Caanaʋ tɔm kɛ mbʋ pɩɩlaba ɖooo ɖɔ-cɔzɔnaa cɔlɔ nɛ pama nɛ pasɩɩ yaa pɛkɛdɩɣ-tʋ yɔ. Yee ḿbʋ, tɔm ndʋ tɩɩlaba nɛ tɩɖɛɛ yɔ; ndʋʋ n̄ɩnɩyaa halaa n̄ɩma nɛ abalaa n̄ɩma n̄ɩnaa, patazɩ tɩ-taa ɖeu nɛ pana se tɩlaba ḿbʋ toovenum nɛ pʋcɔ pama-tʋ yaa pɛkɛdɩɣ-tʋ. Caanaʋ tɔm ndʋ pama-tʋ nɛ pasɩɩ yaa pɛkɛdɩɣ-tʋ mbʋ yɔ, pɩtɛkɛ ɛyʋ maɣzɩna yem nɛ ɛma-tʋ, ɛlɛ, pɩkɛ tɔm ndʋ tɩlaba siŋŋ yɔ. Sɔsaa mba Ɛsɔ tɔzɩ-wɛ yɔ, ḿba kɛdɩɣna mbʋ pɩɩlaba caanaʋ taa yɔ nɛ n̄ɩnɩyaa maɣ nɛ pasɩɣ.

Pɩtɛkɛ mbʋ pɩɩlaba nɛ pɩɖɛɛ yɔ pɩ-yɔɔ lɩmaɣza ɖeke caanaʋ tɔm mayaa lakɩ, ɛlɛ, pasɩma ɛzɩma mbʋ pakpaɣna nɛ pama-tʋ yɔ. Lɛɣtʋ ndʋ caanaʋ tɔm mayaa tɩŋɩɣna tɩ-yɔɔ nɛ pama yɔ, tɩɖɛna ɛsɩndaa siŋŋ. Lɛɣtʋ ndʋʋ payaɣna anasaayɩ taa se historiographie. Mbʋ payaɣ se sciences auxiliaires waa yɔ, ḿba sɩŋnana lɛɣtʋ ndʋ tɩ-yɔɔ caanaʋ tɔm mayaa tɩŋɩɣna nɛ pama-tʋ yɔ. Pɩtɩŋa payɩ pɩ-taa mbʋ yɔ, ɛyʋ n̄ɩnɩɣna nɛ ɛmaɣ caanaʋ tɔm ndʋ tɩlaba nɛ pɩɖɛɛ yɔ. Caanaʋ tɔm wɛ zazaɣ siŋŋ samaɣ hɛkʋ taa. Caanaʋ tɔm hʋʋ ɛyaa tɔm. Tɩ-yɔɔ pʋwɛɛ se ɛyʋ ɛtɩŋna nɛ ɛn̄ɔɔzɩ e-wezuu caɣʋ lɛɛlɛɛyɔ nɛ cee wayɩ n̄ɩŋgʋ.




#Article 115: Calɩm fɩɣa (Cœur) (267 words)


Calɩm fɩɣa yekina nɛ ɛyʊ calɩm cɔʊ e-tomnaɣ taa. Hola naayɛ wɛ calɩm fɩɣa taa. Calɩm fɩɣa kaɣ wɛʊ kulubi tɩyɛ, ɛlɛ, ɖɩtapazɩ ɖɩwɛɛ kulubi. Ɖɩwɛ sɔɔɔ tɩyɛ, pʊ-tɔbʊʊ se ɖɩlaba ɖalʊʊ yɔɔ. Ɖɩ-taa nɛ pɔʊ nɛ calɩm yaɣna pɔʊ ŋgʊ kɩ-taa.
 
Ɛyʊ wɛna pilinzi ndɩ ndɩ. Ñʊʊ wɛɛ, nesi wɛɛ, naŋgbanzɩ wɛɛ, lotu wɛɛ nɛ laŋɩyɛ ñɛwɛɛ. Laŋɩyɛ taa calɩm fɩɣa wɛɛ. Hʊzɩŋ hɛkʊ taa calɩm fɩɣa wɛɛ. Ɛlɛ, ɖi-yuŋ kpilina hʊzɩŋ lɩmɩyɛ yɔɔ kiŋ. Pʊ-tɔbʊʊ se ɛyʊ laŋgɩyɛ nɛ lɩmɩyɛ yɔɔ kiŋ ɛyʊ calɩm fɩɣa kpilinaa.

 
Pʊ-yɔɔ pɩfɛyɩ ɖeu se ɛyʊ ɛɖʊ kaŋgalafu e-toko kabaɣ taa ɛ-laŋɩyɛ yɔɔ. Mbʊ pʊyɔɔ yɔɔ, yee ɛɖʊ-kʊ mbʊ nɛ pʊtʊʊzɩna se nɔɔyʊ yaɣ-ɩ kɔyɔ, kiselesiɣ ɛ-laŋɩyɛ yɔɔ peeɖe. Kiselesiɣ mbʊʊ yɔ, piciidiɣ ɛ-calɩm fɩɣa nɛ pɩkɔna-ɖɩ kaɖɛ kpem.

Hʊzɩŋ cɔ calɩm fɩɣa pɩta. Mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se diaphragme yɔ, pʊwɛna calɩm fɩɣa tɛɛ hɔɔlʊʊ nɛ mbʊ payaɣ se sternum yɔ, pʊbʊ ñɛwɛɛna calɩm fɩɣa ɛsɩndaa kiŋ. Likiyuu (oesophase) ñɛwɛna calɩm fɩɣa wayɩ kiŋ nɛ mba payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se troncs artériels waa yɔ, paba ñɛwɛɛna calɩm fɩɣa hayi kiŋ. 

Ɛyʊ sʊtʊyʊ calɩm fɩɣa ɖaɣlakɩŋ wɛ ɛzɩ santimɛtɛnaa hiu nɛ naalɛ mbʊ yɔ. Kpaɣna ɖɩ-hadɛ nɛ ŋwolo ŋtalɩ ɖi-hayi kiŋ lɛ, ɖɩ-ɖaɣlakɩŋ kɛ santimɛtɛnaa nakʊ. Kaaɣʊ yɔɔ lɛ, ɖɩ-ɖaɣlakɩŋ kɛ santimɛtɛnaa loɖo. Abalʊ calɩm fɩɣa kɩlɩ paɣlʊ halʊ ñɩnɖɛ. 

Ɛyʊ sʊtʊyʊ abalɩñɩ hɔyɩ huŋ kɛ kilonaa 300. Piyele halɩñɩnʊ calɩm fɩɣa yuŋ ñɛkɛ kilonaa 250. Ɛyʊ sʊtʊyʊ abalɩñɩnʊ yuŋ ɛkɛ kilonaa mɩnʊʊ yɔ, ɛ-calɩm fɩɣa yuŋ kɛɣ 0,45. Ɛlɛ, yee pɩkɛ ɛyʊ sʊtʊyʊ halɩñɩnʊ yɔ, e-yuŋ kiloonaa mɩnʊʊ yɔɔ lɛ, ɛ-calɩm fɩɣa yuŋ kɛɣ 0,40 ɖei ɖei.




#Article 116: Canatʊ kʊdɔŋ (445 words)


Canatʊ kʊdɔŋ (yaa Hansen kʊdɔŋ) kɛ heŋ kʊdɔŋ ɖoŋ ŋgʊ ŋgʊ kɩlɩna Mycobacterium leprae (ŋñɩɩ cɩkaɣ  ŋga kɛwɛ ɛzɩ kpeziɣwɩlaɣ tɛ ŋga yɔ. Nɔrɩfɛzɩ tʊ Gerhard Armauer Hansen yebina nɛ patɩlɩ kʊdɔŋ ŋgʊ pɩnaɣ 1873 alɩwaatʊ taa nɛ ɛwɩlɩɣ se kʊdɔŋ ŋgʊ kɩkpaɣ tomnaɣ yɔɔ holaa, ɛyʊ tɔnʊʊ nɛ kɔɖɩɩ huɖuu nɛ pʊkɔŋna canatʊ sɔsɔtʊ. Kʊdɔŋ ŋgʊ kɩwɛ paa ɛzɩmta sɔŋgaɣa ajɛyɛ taa (kɔzɩ kɔzɩ Azii ɛjaɖɛ taa). Kʊdɔŋ ŋgʊ kɩkɩlɩɣ ɛyaa ɖɛʊ sakɩyɛ.
   
Ɖooo pitihiɣ canatʊ kʊdɔŋ ɛɛwaɣ nɛ kʊkʊʊ. Mbʊ yebina nɛ pɩnaɣ 1909 taa ajɛyɛ lɛɛna kʊdɔmɩŋ kpɛlɛkʊʊ ŋgbɛyɛ pɔzʊʊ tɛ lɛ, pɩwɛ se pɔɖɔnɩ canasɩ ɛyaa hɛkɩŋ taa nɛ pekpeliɣ-sɩ canasɩ ɖɔkɔtɔ naa taa, mbʊ kɛwɛna ɛzɩ maɣzɩm mbʊ palaba pakaɖɩ nɛ canatʊ kʊdɔŋ yɔ. 

Sɔnɔ yɔ pawazɩɣ-kʊ pɩtɩŋna ɖɔkɔtɔ tɛ kɔ pee nɛ pala lɩmaɣza ndɩ ndɩ se palʊbɩna kʊdɔŋ ŋgʊ nɛ lɛɛzɩɣ tɛ wonduu lɩwaɣ pɩlɩna ɛyaa mba pɔyɔɔ nɛ mbʊ palʊbɩna kʊdɔŋ ŋgʊ yɔ.
 
Levetiki takayaɣ taa ñʊŋ 13 (1-4) wɩlɩɣ keele se papɩzɩɣ pañɩnɩ kʊdɔŋ pɩtɩŋna Ɛsɔ tɛ layʊ yɔ. Kɩpaɣlʊ yɔɔdɩna Moyizi nɛ Aaron nɛ ɛtɔŋ se yee ɛyʊ nɔɔyʊ ɛna ɛ-tomna yɔɔ egbembiye naɖɩyɛ yaa lɩlɩtʊ yaa tomiye kʊlʊmɖɩyɛ nɛ ɖɩwɛ ɛzɩ canatʊ heŋ yɔ kɛ e-tomnaɣ yɔɔ pʊpɔzɩɣ se powona-ɩ Ɛsɔ layʊ Aaron cɔlɔ yaa ɛ-pɩɣa nakɛyɛ ŋga kala kɩlaʊ Ɛsɔ ɖɔɖɔ yɔ. 

Ɛsɔ layʊ takɩɣ heŋ taa pɩ-tɛ ɛyʊ ɛ-nʊ ɛ-tomnaɣ yɔɔ. Yee hʊnʊʊ ŋgʊ ɛtakɩɣna heŋ taa yɔ kɩpɩsɩɣ kʊhʊlʊmʊ nɛ heŋ taa eliŋga nɛ pɩkpaɖɩ e-tomnaɣ kɔyɔ pɩkɛ canatʊ heŋ. 

Ɛsɔ tɛ layʊ weyi ɛtakɩɣ nɛ ɛna heŋ ɛ-nʊ mbʊ yɔ pɩzɩɣna nɛ ɛyɔɔdɩ se pɩ-tɛ ɛyʊ ɛ-nʊ ɛkɛ canaɣ. Yee e-tomnaɣ yɔɔ ɛwɛ tɔndɔlʊ kʊlʊmʊ nakʊyʊ nɛ kɩtakɩlɩ liŋguu kɔyɔ nɛ hɔnʊ ɛpɩsɩɣ kʊlʊmɩŋ kɔyɔ Ɛsɔ tɛ ɖɩkɩ-ɩ kuduyuu kɩyaakɩŋ lʊbɛ.
  
Layʊ tɛ tɔm kɛ tovonum, mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛ-nʊ kɛwɛna Ɛsɔ nɛ ɛyaa pɛ-hɛkʊ taa nɛ ɛnɩɣ tɔm ndʊ Ɛsɔ tɩyaɣ ɛ-ɛyaa cɔlɔ yɔ. Yee pataka nɛ pana kʊdɔŋ ŋgʊ ɛyʊ yɔɔ kɔyɔ pɩkɛna ɛyʊ ɛ-nʊ kɩjɛyʊ se ɛhɔzɩ e-wondu nɛ ɛñazɩ-tʊ mɩŋ nɛ ɛma kubusi se ɛkɛ canaɣ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɩkɛ sɩm sʊtʊ ɛ-maɣmaɣ. Levetiki cɔlɔ lɛ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩpɩzɩɣ kɩwɛ ɛyʊ tɔɔlaa yɔɔ. Pʊyɔɔ yɔɔ pʊpɔzɩɣ se pɔñɔtɩ ɛ-tɔɔlaa a-naa mɩŋ.
 
Canatʊ wɛʊ yɔ paasɩmatʊ ɖooo canaʊ alɩwaatʊ taa. Paasɩma-kʊ ɖooo pɩnzɩ 600 pʊcɔ palʊlʊʊ Yeesuu-Chrɩstʊ. Kɩɩwɛ Siini ɛjaɖɛ taa nɛ halɩ pamazɩɣ se yaa kɩɩlɩna Azii ɛjaɖɛ taa kɛnɛ. Palakaɣ tʊmɩyɛ génome yɔɔ lɛ pana se kɩlɩna Afrika wɩsɩ ɖɩlɩyɛ ɛjaɖɛ taa yaa hɛkʊ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ ajɛyɛ taa kiŋ pʊcɔ kɩtalɩ Azii nɛ Erɔpʊ ajɛyɛ taa.
 
Kɩtalɩ Afrika nɛ Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ajɛyɛ taa pɩtɩŋna Erɔpʊ nɛ hayi kiŋ nɔmɔ ɖɔnaa yɔɔ nɛ yoma nɛ pɩkɔ pɩtalɩ Karayibi nɛ Amerika nɛ Haɖɛ kiŋ ajɛyɛ taa.




#Article 117: Cannes silimaɣ ciŋgaayi (246 words)


Paa pɩnaɣ ŋga palakɩ kedeŋa kpeekpe sinimaɣ ciŋgaayi. Pʋ-tɔbʋʋ se pɔcɔŋna nɛ pana se pɩnaɣ mpilim taa lɛ, akɩlɩ silimaɣ waa kɩbama lɩzʋʋ. Pañɩnɩɣ nɛ pana weyi ɛkɩlɩ lɩzʋʋ silimaɣ waa kɩbama lɛ, palabɩ-ɩ kedeŋa kpeekpe kʋjɔʋ sɔsɔʋ.

Pɩnaɣ 1946 ñɩŋga taa papazɩ kedeŋa kpeekpe silimaɣ waa ciŋgaayi ŋgʋ labʋ. Ɖajaa Jean Zay labɩna kedeŋa kpeekpe silimaɣ waa ciŋgaayi tɛ tamaɣ.  

Ɖajaa Jean Zay kɛ Fransɩ ɛjaɖɛ minisi weyi ɛcɔŋna sukulinaa nɛ nesi tɛɛ tʋma yɔɔ yɔ. Ɖooo lɛ, payaɣa kedeŋa kpeekpe silimaɣ waa tɛ ciŋgaayi se, kedeŋa kpeekpe fiilim waa tɛ ciŋgaayi. Kpaɣna pɩnaɣ 2002 nɛ pʋkɔɔ pɩsɩɩna sɔnɔ yɔ peyeba yaʋ se kedeŋa kpeekpe fiilim waa tɛ ciŋgaayi nɛ payaɣ se kedeŋa kpeekpe silimaɣ waa tɛ ciŋgaayi. Kɩyakɩŋ hiu nɛ kagbaanzɩ mpilim palakɩna ciŋgaayi ŋgʋ.

Pɩlaba pɩnzɩ cabɩ yɔ, kedeŋa kpeekpe silimaɣ waa tɛ ciŋgaayi pakɩlɩ sɩm tɛtʋ yɔɔ cɩnɛ, kɔzɩ kɔzɩ pɩnaɣ taa alɩwaatʋ ndʋ patʋlʋʋ silimaɣ waa tɛ ciŋgaayi nɔnɔɔ yɔ. Alɩwaatʋ ndʋʋ pakpazɩ kɛdɛɛka kɩsɛmaɣ nakɛyɛ ɛsɔdaa. Kedeŋa kpeekpe tɩlɩ kedeŋa kpeekpe silimaɣ waa ciŋgaayi ŋgʋ, ɛlɛ, pama takayɩsɩ ndɩ ndɩ nasɩyɛ taa nɛ pakʋyʋʋ kedeŋa kpeekpe silimaɣ waa tɛ ciŋgaayi ŋgʋ kʋ-yɔɔ.

Paa pɩnaɣ ŋga, agoza fenaɣ ɖɩtɛnɖɛ taa, kedeŋa kpeekpe silimaɣ waa laɖaa nɛ wendu teyaa nɛ mba pɛtɛyɩɣ yaa pɛpɛdɩɣ silimaɣ waa ajɛya kpeekpee taa yɔ nɛ aseɣɖe tɔm susuyaa kudokiŋ ɛgbɔŋ ɛgbɔŋ pakʋyʋʋ nɛ powoki Cannes tɛtʋ taa. Toovenum lɛ, Cannes tɛtʋ taa palakɩ kedeŋa kpeekpe silimaɣ waa tɛ ciŋgaayi ŋgʋ. Cannes tɛtʋ wɛ Fransɩ ɛjaɖɛ taa.




#Article 118: Carl Friedrich Gauss (369 words)


Johann Carl Friedrich Gauß (Caama kʊnʊŋ taa pɔyɔɔdʊʊ se gaʊs, matʊ paɣtʊ taa lɛ, pama se Gauss nɛ Fransɩɩ kʊnʊŋ taa, Itaalii kʊnʊŋ taa lɛ, Carolus Fridericus Gauss). Palʊla-ɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 30 pɩnaɣ 1777 kɛ Brunswick nɛ ɛsɩ lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 1855 kɛ Göttingen. Ɛyʊ ɛɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ, nɛ tɩyɩnzɩ yɔɔ kpɛlɛkʊʊ niye mʊyʊ nɛ ɖɔɖɔ tomnasɩ ɖɔnɛ kpɛlɛkʊʊ kɛ Caama ɛjaɖɛ taa. Ɛkɔna lɔŋ lɩmaɣza sakɩyɛ hɔɔlɩŋ ɛnʊ ɛ-niitozo ɛ-taa. Pɛsɛyɩ-ɩ hɩɖɛ se lɛɣtʊ tɩlɩyaa wiyaʊ nɛ pɔtɔ se ɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyaa taa niye mʊyʊ kɛ pɛ-tɛ alɩwaatʊ lɛɣtʊ tɩlɩyaa tɩŋa taa.

Gauss kaakɛnɛ Göttingen losuu tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ nɔɔ ɖɛyʊ ɛlɛ, ɛta lakɩ tʊmɩyɛ ɛzɩ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ wɩlɩyʊ. Ɖɩcɔna nɛ ɖɩnaɣ kɔyɔ ɛtaasɔɔlɩ wɩlɩɣ tʊmɩyɛ kpoyi ɛlɛ, eseɣtaɣ e-sukuli piyaa sakɩyɛ nɛ halɩ pa-taa sakɩyɛ kɔɔ papɩsɩ lɛɣtʊ tɩlɩyaa siŋ kɔzɩ kɔzɩ Gotthold Eisenstein nɛ Bernhard Riemann. Gauss, palʊla-ɩ keeke Brunswich-Wolfenbüttel, kɛ kʊñɔŋ cejewiye naɖɩyɛ taa. E-doo kaakɛ kɩsɩŋɩlɩɣ nɛ ɛtapɩzɩɣ ɛɖɔkɩ ɛ-lʊlʊʊ evemiye. Ɛlɛ, ɛpɩza ɛtɔzɩ se palʊla-ɩ cɩla nakʊyʊ wiye, kɩyakɩŋ lutozo pʊcɔ patɔɔ Yeesu Krɩstʊ tɛ ɛsɔda kpaʊ kazandʊ ndʊ pɔtɔkɩ-tʊ Pasɩka wayi kɩyakʊ 40 ŋgʊ wiye yɔ.
 
Pɩnaɣ 1792 alɩwaatʊ taa lɛ Brunswick cɔna nɛ ɛna se ɛwɛ lɔŋ piŋ mbʊ lɛ, ɛhayɩ liidiye kɩhɛyɛ naɖɩyɛ se pɩsɩna-ɩ nɛ ɛla e-sukuli. Kɛlɛ pɩha-ɩ ɖoŋ nɛ ɛɖɛɛ Carolo-Wilhelmina Brunswick lɛɣtʊ sukuli kɛtɛzʊʊ taa kɛ kpaɣ pɩnzɩ 1792 nɛ 1795 hɛkʊ taa. Peeɖe ɛkpɛlɛka nakaŋ yɔɔ kpɛlɛkɩtʊ sukuli. 

Pɩnaɣ 1804 taa kɛ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 12 alɩwaatʊ palɩza-ɩ se ɛkɛ Royal Society ŋgbɛyɛ taa ɛyʊ. Aloma fenaɣ kɩyakʊ 9 pɩnaɣ 1805 taa ɛɖɔkɩ ɛ-tɛ kajalaɣ nesi ɖɔkʊ ɛ-nɛ ɛ-halʊ Johanna Osthoff. Mbʊ lɛ, ɛñɩnɩɣ ehiɣ nɛ ɛwɛ ɛ-tɩyɔɔ kɛlɛ pɩkɔma pɩnaɣ 1807 alɩwaatʊ taa lɛ, pakpa-ɩ se ɛkɛ tɩyɩnzɩ yɔɔ kpɛlɛkʊʊ wɩlɩyʊ nɛ losuu tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ ñʊʊ tʊ kɛ Göttingen tɛtʊ taa.  

Pʊkɔma pɩnaɣ pɩsɩ lɛ, ɛtasɩ halʊ kpaʊ nɛ ɛlɛ paya se Minna Waldeck (kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 4 pɩnaɣ 1810 alɩwaatʊ taa). Pɩnaɣ kʊyʊmaɣ ŋga ka-taa lɛ, ɛ-halʊ naalɛ tʊ sɩ. Ɛ-pɛlɔ Thèrèse kpaɣ mɩzaɣ yɔɔ sʊʊtʊ nɛ ɛcɔŋna ɛ-caa yɔɔ pɩkɔɔ pɩtalɩ alɩwaatʊ ndʊ ɛlɛ ñɩɩza kedeŋga yɔ. Pɩkɔma lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 1855 taa lɛ, ɛsɩ Göttingen tɛtʊ taa kɛ Hanover kewiyaɣ ɛjaɖɛ taa. Pepimi-ɩ Albani sɩɖaa naŋ yɔɔ.




#Article 119: Carl von Linne (409 words)


Carl Linnæus, pʊwayi ɛpɩsɩ sɔsɔ lɛ, Carl Von Linné, palʊla-ɩ agoza fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 1707 Råshult nɛ ɛsɩ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 1778 Uppsala tɛtʊ taa, kedeŋga yɔɔ kɩlɩzɩm kpɛlɛkɩyʊ Sʋyɛdɩ ɛjaɖɛ taa, ɛnʊ tɩna tɔmɩŋ hɩla pɩlɩtʊ nɛ wondu hɩla yaʊ laɣsɩ. Ɛmaɣzɩna Edward Coke matʊ ndʊ se Nomina si nescis, perit cognitio rerum pʊtɔbʊʊ se wondu naa tɩlɩyɛ leki yaa mʊkɩ pɩlɩna hɩla kaatɩlɩtʊ yɔɔ.  
 
Ɖooo kpaɣɖʊ 17 ŋkɔɔ ŋtalɩ 18 mbʊ yɔ, Suede ɛyaa sakɩyɛ fɛyɩna liɖe taa hɩɖɛ. Ɖɔɖɔ lɛ, Linné cɔzɔ, ɛzɩ sikandinave sɔnzɩ paɣtʊ pɔzʊʊ yɔ payaɣa-ɩ se Ingemar Bengtsson (pʊtɔbʊʊ se Ingemar, Benggt pɩyalʊ) nɛ ɛmaɣmaɣ ɛ-pɩɣa, Linné caa, paasɩma-ɩ kajalaɣ nɛ hɩɖɛ ɖɩ-nɛyɔ Nils Ingemarsson (pʊtɔbʊʊ se Nils Ingemar pɩyalʊ).

Ɛcaŋa ɖeu Sʋyɛdɩ wiyaʊ weyi samaɣ kaakɩlɩ-ɩ sɩm yɔ tɛ alɩwaatʊ Karl 12 (1682-1718), Nils ha wiyaʊ hɩɖɛ ɛ-pɩyalʊ ɛzɩ hɩɖɛ cikpeɖe yɔ, nɛ papazɩ-ɩ yaʊ mbʊ se Carl Linnæus. 

Carl caa, Nils Ingemarsson Linnaeus (1674-1748) kɛ fada cikpelu Luther cɔɔcɩ taa nɛ e-ɖoo Kristina Brodersonia (1688-1733) Stenbrohult Ɛsɔ kpaŋ tɛ pasɩtɔr pɛlɔ, Samuel Brodersonius. Nils wɛɛ ɛsɩna Pasɩtɔr tʊmɩyɛ kpaɣ ɖooo ɛzɩ ɛtalɩɣ Rashult pɩnaɣ 1705, ɛlɛ pɩkɔma pɩnaɣ 1709 lɛ, alɩwaatʊ ndʊ ɛ-ɛtɩ sɩba yɔ lɛ, ɛmaɣmaɣ ɛpɩsɩ pasɩtɔr kpaŋ ŋgʊ kɩ-taa kɛlɛ e-liɖe tuzi kɩtɩ pazɩ nɛ fada ɖɩsʊyɛ Stenbrohult, Möckeln kujomuu nɔɔ yɔɔ kpam.

Nils sɔɔlɩ tɩŋ kpem kɛlɛ ɛdɛzɩɣ sɔɔlɩm mbʊ ɛ-pɩyalʊ se pɩsa nɛ ɛcɔna ɛkaɖaɣ yɔɔ camɩyɛ mbʊ lɛ ɛwɛna pɩnzɩ kɩgbanzɩ yeke. Ɛlɛ ɛ-caa pasɩtɔr, ɛcɔzɔ ɖɔɖɔ pasɩtɔr mbʊ lɛ, Carl sɔɔlɩ ɖɔɖɔ se ɛtɩŋɩ pa-naŋgbanzɩ se ɛnʊ ɖɔɖɔ ɛɛkɔɔ ɛkɛ pasɩtɔr mbʊ. Kɛlɛ ɛlɩɩ ɛ-hɔʊ taa mbʊ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ 9, agoza fenaɣ kɩyakʊ pɩnaɣ 1716, se ɛsʊʊ Växjö sukuli taa pɩwɛ ɛzɩ kilomɛta naa 40 nɛ Stenbrohult tɛtʊ. Peeɖe ɖɔɖɔ ɛlaba hɛkʊ taa sukuli pɩnaɣ 1723 hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 11 nɛ ɛlɩɩ kɩ-taa kɛ agoza fenaɣ kɩyakʊ 6 pɩnaɣ 1727.

Mbʊ lɛ, pɩtɩŋna ɛ-tɛ wɩlɩyʊ kɩbɩnʊʊ lɔŋ tasɩɣ Växjö tʊ, ɖɔkɔtɔ tʊmɩyɛ niye mʊyʊ Johan Stensson Rothman yɔɔ lɛ, ɛma ɛ-hɩɖɛ Uppsala sukuli kɩtɛzʊʊ taa kɛ salaŋ fenaɣ taa pɩnaɣ 1728, ɖenɖe ɛkpɛlɛka lɔŋ sakɩyɛ weyi ɛmʊna-ɩ yɔ. Ɛkpaɣ halʊ mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ 26 pɩnaɣ 1739 nɛ pɛlɔ Sara Elisabeth Moræa (1716-1806), ɛlɛ ñɛkɛ Falun ɛyʊ. 

Ɛyaa mba yaa hɔʊ ŋgʊ kɩlʊlɩ piyaa lʊbɛ, halɩpiyaa kɩgbanzɩ nɛ abalɩpiyaa naalɛ. Carl (1741-1783), Elisabeth (1749-1839), Sara Christina (1743-1782), Sara Magdalena (1744, ɛlɛ ñasɩ ɛ-kɩyakɩŋ hiu nɛ kɩgbanzɩ taa) pʊtɔbʊʊ se ɛɛkɛ pɩɣa cɩɩɩ, Lovisa (1749-1839), Sara Christina (1751-1835), Johan (1754-1757) nɛ Sofia (1757-1830).




#Article 120: Caŋgayɩ (154 words)


Caŋgayɩ kɛna Siini ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩ-hɛkʊ taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ yɔ. Payaʊ se caŋgayɩ yɔ, kabɩyɛ kʊnʊŋ taa lɛ, pʊtɔbʊʊ se « teŋu yɔɔ ». Pɩnaɣ 2012 taa paakalɩ ɛyaa lɛ, pɛkpɛnda ɛyaa ɛzɩ miliyɔɔnaa 18 500 000 nɛ tɩ-walanzɩ landammm taa wɛ ɛkɩtaarɩnaa 634 000 yaa kilomɛtanaa 6 340.

Caŋgayɩ wɛ lɩm pɔɔ nakayɩ cɔlɔ nɛ payaɣ-kɛ se Yaŋgɩ Jiyaŋgɩ nɛ pɔɔ ŋga ka-lɩm pɩyʊʊ siini teŋu ŋgʊ kɩwɛna wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kiŋ yɔ kɩ-taa. Payaɣ Caŋgayɩ maalika yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Yang Xiong nɛ ɛ-takayaɣ taa mayʊ kɔyɔ Han Zheng.

Ɖooo pɩnzɩ mɩnɩŋ 19 nɛ 20 taa lɛ, Caŋgayɩ tɛtʊ tʊnɛ, ndʊ kaakɛŋna Azii Pasiifiki taa ɖenɖe tɔsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu kaakɩlɩ wɛʊ yɔ. Pɩkɔma pɩtalɩ alɩwaatʊ ndʊ akɔma nabɛyɩ kɔma nɛ pawadɩ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, tɔsʊʊ ŋgʊ kɩpaɣzɩ pasʊ. Pɩnzɩ 1920 nɛ 1930 taa lɛ, tɛtʊ ndʊ tɩ-taa kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɛ ɛsakuliye kaakɩla wɛʊ camɩyɛ.




#Article 121: Charlemagne (241 words)


Charlemagne latɛŋ kʊnʊŋ taa lɛ, Carolus Magnus, yaa Charles kajalaɣ tʊ nɛ ɛsɛɛ hɩɖɛ se sɔsɔ, palʊla-ɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 2 pɩnaɣ 742 (yaa 747 yaa 748), ɛsɩ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 28 pɩnaɣ 814 kɛ Aix-la-Chapelle tɛtʊ taa. Ɛɛkɛ Franc waa tɛ wiyaʊ. Ɛkɛ Carolingien waa tɛ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ tɛ ɛyʊ, ŋga ɛha hɩɖɛ yɔ. Ɛɛkɛ Franc waa tɛ wiyaʊ kpaɣ pɩnaɣ 768, ɛpɩsɩ Lombards waa tɛ wiyaʊ pɩtɩŋna yoŋ yɔɔ nɛ pape Léon 3 tʊ pamɩ-ɩ wiyaʊ sɔsɔ hulaɣ saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 25 pɩnaɣ 800 alɩwaatʊ taa. Ɛ-caa kɛlɛ, Pépin Bref. 

Ɛkɛ wiyaʊ weyi ɛwaba yoŋ sakɩyɛ nɛ ɛ-walanzɩ ɛ-tɛ ɛjaɖɛ pɩlɩna ɛ-tɛ sɔɔjana wabɩtʊ yɔɔ kɔzɩkɔzɩ you ŋgʊ ewoba ɛ-nɛ Saxon ɛyaa mba petetisida Ɛsɔ yɔɔ yɔ. Pɩtɛ tɩ luuzuu mbʊ pɩcaɣ kaɖɛ nɛ pɩla ɖoŋ siŋ (pɩnaɣ 772 ŋtalɩ 804 alɩwaatʊ taa), ɖɔɖɔ ɛla you nɛ Lombard ɛyaa kɛ Itaalii ɛjaɖɛ taa nɛ Al-Andalus malɩŋ ɛyaa.

Ɛ-tɛ kpɛdɛɛ kpɛdɛɛ politiki tʊmɩyɛ taha alɩwaatʊ pɩɖalɩ ɛ-tɛ Ampiiri. Charlemagne kpaɣ lɩmaɣza pɩnaɣ 806 se ɛtayʊ Ampiiri tam naatozo kɛ e-piyaa mba pa-naatozo ɖɔɖɔ. Ŋdɔnjɔɔlaa la sakɩyɛ mbʊ yɔ nɛ ɛtɛ ɛ-taa nɛ ɛtayɩ Ampiiri hɔɔlɩŋ naatoza ɛzɔ ɛ-tɔm yɔ pɩnaɣ 843 alɩwaatʊ taa kɛ e-piyaa naatozo mba (Verdun nɩnaʊ takayaɣ).

Charlemagne kɛ, pɩtɩŋna papa Benoit 14 pʊtɔdɩyɛ naʊ yɔɔ kɛ katoliiki tʊ weyi ɛwɛ weewe yɔ nɛ pɔtɔkɩ ɛ-kazandʊ paa kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 28 pɩnzɩ tɩŋga. Cɔɔcɩɩ naa sakɩyɛ kɛ Fransɩɩ nɛ hayi kiŋ ɖʊ Charlemagne pɛ-tɛ alɩwaatʊ takayaɣ taa.




#Article 122: Charles 2 le Chauve (424 words)


Charles 2 tʊ pɛɖɛyɩ-ɩ se ñʊʊ haza haza tʊ yaa ñʊʊ sakɩŋ tʊ, palʊla-ɩ mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ 13 pɩnaɣ 823 kɛ Francfort-sur-le-Main tɛtʊ taa Caama ɛjaɖɛ taa. Ɛyʊ ɛsɩ aloma fenaɣ kɩyakʊ 6 pɩnaɣ 877 Avrieux (Savoie). Ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛɛkɛ Charlemagne sɛyɩ nɔyʊ mba pɛtɛyɩ Ampiiri pɩnaɣ 843 alɩwaatʊ taa yɔ. Ɛnʊ kɛnɛ Aquitaine wiyaʊ kpaɣ ɖooo ɛ-caa kewiyaɣ alɩwwatʊ Louis, Fransɩɩ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa wiyaʊ pɩnzɩ 843 ŋtalɩ 877 nɛ papamɩ-ɩ kewiyaɣ hulaɣ sɔsɔ Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ taa kiŋ pɩnaɣ 875.

Pɩnaɣ 867 tɛ paɣzɩyɛ alɩwaatʊ taa, Charles pɩsɩ ɛyaa kpeekpe tɛ fada kɛ Denis kiɖeɖeu taa. Agoza fenaɣ kɩyakʊ 5 pɩnaɣ 877, kɩyakʊ ŋgʊ papa Jean 8 Maari Kiɖeɖeu Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ tɩna nɖɩ ɖɩkaɣ kɛʊ Corneille Kiɖeɖeu fada kɛ Compiègne yɔ, ɛhʊ ɛ-ñʊʊ koloŋgolo se pɩwɩlɩ se etisa piŋ Ɛsɔ yɔɔ, ŋgʊ ɛyaa mba pɛ-tɛ lɛ, Ɛsɔ sɛtʊ kpaŋ taa lɛ, pɩfɛyɩ se wiyaʊ nɔyʊ ɛhʊ ɛ-ñʊʊ mbʊ, ɛlɛ eyeba tandʊʊ cɔm cɔm. 

Ɛkɛ wiyaʊ sɔsɔ Louis pɔtɔdɩyɛ nayʊ Ɛsɔ paɣtʊ yɔɔ ɖaŋɩyʊ piŋ pɩɣa ɛ-nɛ ɛ-halʊ kɩlɛlɩyʊ Judith Bavière ñɩnʊ, pakpa-ɩ nɛ pɛcɛlɛ tɔm wɩlɩyʊ sɔsɔ nɔyʊ Walafrid Strabon (808 cɔlɔ ŋtalɩ 809-849), ɛkɛ mʊwanɩ Reichenau mʊwanɩ waa kpaŋ taa kɛ Alémanie. Pɩnzɩ nakʊ wɛɛ taa Strabon ɖɔkɩ sukuli wɩlʊʊ evebupɩɣa kanɛyɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛɛwɛna lidau piŋ pɩɣa kɛnɛ kɔyɔ. 

Pɩnaɣ 837, Aix Ɛsɔ kuduyuu tɛ kedizaɣ ɖɩlaɖɛ wɛɛ, ɛ-caa kpeɣi-ɩ ajɛyɛ wena aañɔtɩna-wɛ nɛ awɛ Frise nɛ Seine taa yɔ. Pɩnaɣ 838, ɛmʊ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkpɛndɩna Maine nɛ egeetiye nɖɩ ɖɩɩwɛ Seine nɛ Loire pɛ-hɛkʊ taa yɔ. Pɩnaɣ 838 agoza fenaɣ kɩyakɩŋ 28 yaa 30, Worms kedizaɣ ɖeɖe, Louis pʊtɔdɩyɛ nayʊ cɛlɛ-ɩ Fransɩɩ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩwɛ Meuse nɛ Seine pɛ-hɛkʊ taa yɔ, Bourgogne wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hadɛ yɔɔ kiŋ, Provence nɛ Neustrie nɛ Bretagne nɛ Aquitaine kewiyaɣ ɛjaɖɛ nɛ Gascogne nɛ Septimanie.  

Pɩnaɣ 840 alɩwaatʊ taa pa-caa Louis pɔtɔdɩyɛ nayʊ ɛnʊ ɛsɩba kpa lɛ, piyaa paɣzɩ youp a-taa pe-yeke. Charles kpɛndɩ ɛ-tɩ nɛ Germaniiki Louis, kɛlɛ paha ɛsɛ nɛ Lothaire 1 tʊ, pa-ɖalʊʊ sɔsɔ weyi ɛlɛ maɣzɩ se ɛtɛyɩna-wɛ Ampiiri. Ɛlɛ patɩŋa pɛkpɛdɩ pawa Fontenoy-en-Puisaye, Bourgogne you pɩnaɣ 841.

Pɩnaɣ 843 alɩwaatʊ taa kpa lɛ, kɔkɔɖɛ sʊʊ Charles ñʊʊ koloŋgolo tʊ nɛ Nominoë pɛ-hɛkʊ taa. Pɩnaɣ 845, Ballon you wɛɛ taa lɛ, Nominoë wa Charles ñʊʊ koloŋgolo tʊ. Nɩnaʊ takayaɣ kajalaɣ ŋga wɛ pɛ-hɛkʊ taa pɩnaɣ 846. Nominoë pɩsɩ Bretgne wiyaʊ. Pɛ-hɛkʊ taa you ɖanɩɣ paɣzɩ pɩnaɣ 849 lɛ, Bretgne ɛyaa tɩ ɖɔm pɔyɔɔ nɛ kɩkpaɣ Rennes nɛ Nantes tɛtʊ. Kɩyɛna fenaɣ kɩyakʊ 22 pɩnaɣ 851 taa lɛ, Erispoë wa Charles ɖɔɖɔ Jengland you ɖeɖe.




#Article 123: Charles Dickens (210 words)


Charles John Huffam Dickens kɛ Hampshire tɛtʋ taa tʋ. Hampshire tɛtʋ wɛ 'Grande Bretagne' ɛjaɖɛ nɛ pɩ-tɛɛ kiŋ. Tɩwɛ tɛtʋ ndʋ lɩm cɔ-tʋ nɛ pɩta nɛ payaɣ-tʋ se Wight yɔ, tɩ-ɛsɩndaa.

Palʋla ɖajaa Charles John Huffam Dickens lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʋ lʋbɛ (7) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1812 n̄ɩŋga taa.

Palʋla-ɩ Landport egeetiye taa. Landport egeetiye ñɩtɩna kpam Portsmouth ñɩnɖɛ.

Ɛsɩba mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʋ nakʋ (9) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1870 n̄ɩŋga taa. Gad's Hill Place tɛtʋ taa ɛsɩba. Ɛsɩkaɣ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ hiŋ kagbaanzɩ nɛ lutozo (58).
  
Ɖajaa Charles Dickens kɛ takayɩsɩ mayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ n̄ɩnɩyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ.

Pazɩ nɛ pɩcɔ paɖʋʋ ɛ-caa John Dickens kɛ salaka size ɛwɛna kɩmɩyɛ kɛ Marshalsea lɛ, pamʋyɩ tʋmɩyɛ kɛ Warren. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, e-ɖoo Elizabeth Dickens cɔŋaɣna ɛ-yɔɔ. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa ɛkɛwɛnɩ pɩnzɩ hiu nɛ naalɛ (12).

Pamʋ-ɩ tʋmɩyɛ nɖɩ yɔ, nɖɩ lɛ size ɛtaɣɖɩɣ wondu kɩpɛdɩtʋ yɔɔ paa wonuu ŋgʋ lɛ ki-liidiye. Pɩnaɣ kʋɖʋma ɛlaba ɛ-tʋmɩyɛ nɖɩ. Pɩnzɩ naadozo wayɩ lɛ, ɛɖaɣnɩ tazʋʋ sukuli labʋ. Ɖajaa John Huffam Dickens ma takayasɩ sakɩyɛ.
 

 
Eluba kizimasɩ hendu ndɩ ndɩ pɩnaɣ 1843 n̄ɩŋga taa. Takayasɩ mayaa sɔsɔ sakɩyɛ sama-ɩ siŋŋ. Pa-taa nabɛyɛ hɩla kɔ yɔ : Ɖajaa William Makepeace Thackeray nɛ Ɖajaa Léon Tolstoï nɛ Ɖajaa G. K. Chesterton yaa Ɖajaa George Orwell.




#Article 124: Charles Quint (328 words)


Charles Habsbourg ɛsɛ hɩɖɛ se Charles Quint, palʊla-ɩ lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 24 pɩnaɣ 1500 Gand tɛtʊ taa Pɛlɩzɩkɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛsɩ salaŋ fenaɣ kɩyakʊ 21 pɩnaɣ 1558 Yuste (Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ taa) kɛ mʊwanɩ waa, ɛkɛ wiyaʊ pɩɣa Habsbourg ɖɩɣa taa. Ɛ-caa payaɣ se Philippe le Beau, e-ɖoo kɔyɔ Jeanne la Folle.

Ɛyʊ ɛnʊ ɛkɛ kewiyaɣ kɩɖɛzasɩ naanza tʊ. Charles Téméraire tʊ sɛyɩ kɛlɛ, Otirisi Maximilien pɩɣa cikpeɣlaɣ, Isabelle katoliki tʊ, Castille tɛ abiɖe nɛ Ferdinand Aragon wiyaʊ nɛ Naples wiyaʊ ɛkɩlɩ wiyaʊ pɩɣa yuŋ Bourgogne tɛtʊ taa Charles 2 tʊ hɩɖɛ taa, ɛlɛ kɛnɛ Ɛsɩpaañɩ wiyaʊ pɩtɩŋna Charles kajalaɣ tʊ yɔɔ. Quint tɔbʊʊ se kɩgbaanzɩ tʊ.

Pɩtɩŋna ɛ-tɛ lʊbɩyɛ kaɖɛ nɖɛ nɛ ɖoŋ nɛ ɛ-tɛ tɔlʊʊ Fransɩɩ ɛsɩnda nɛ Luther ɛyaa ɛsɩnda yɔɔ lɛ, elesi wobu yɔɔ wobu yɔɔ kɛ e-kewiyutu ɖoŋ. Pɩtɩŋna nɩnaʊ lɩmaɣza naayɛ yɔɔ ɛ-nɛ ɛ-ɖalʊ Ferdinand lɛ, eyebina-ɩ Otrisi ñɩm nɔnɔsɩ tɩŋga. Aloma fenaɣ kɩyakʊ 25 pɩnaɣ 1555, kɛ Prukisɛɛlɩ tɛtʊ taa ekiziɣ ɛ-paɣtʊ Peyibaa ɛjaɖɛ yɔɔ, kɩkpɛndɩ nɛ pasɩm-kʊ kewiyaɣ paɣtʊ takayasɩ taa se kɩtatasɩ kɩwɛ Ampiiri Kiɖeɖeu taa pɩtɩŋna ɛ-pɩyalʊ Philippe yɔɔ. Eyebina-ɩ e-ɖoŋ tɩŋga Ɛsɩpañɩ ɛjaɖɛ yɔɔ pɩnaɣ 1556 alɩwaatʊ taa nɛ pɩatsɩ pazɩ lɛ, ɛñɔtɩna ɛ-sɩm kpam lɛ, ɛlɩzɩ e-nesi Bourgogne tɛtʊ yɔɔ. 

Palʊlɩ-ɩ alɩwaatʊ taa lɛ, nabʊyʊ taawɩlɩɣ se wiyaʊ pɩɣa ŋga kɩlɩɣ ɖoŋ kpaɣɖʊ 16 taa. Ɛ-caa Philippe kaakɛ evebupɩɣa yem nɛ ɛnʊ tɔkaɣna ɛ-caa ñɩm pʊtɔbʊʊ se peyebina-ɩ, ɛ-caa ɛnʊ yɔ Maximilien. E-ɖoo Jeanne la Folle wiyaʊ pɩɣa yem Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ taa, ɛwɛna kou nɔyʊ Miguel Paz tʊ.

Pɩlaba pɩnzɩ cabɩ pɩtɩŋga pɩlakɩ camɩyɛ yem. Katoliki Isabelle sɩ pɩnaɣ 1504, eyebina Jeanne abitu kɛ Castille tɛtʊ taa. Pɩnzɩ naalɛ wayi lɛ, Philippe ɖɛɛ ewolo Ɛsɩpañɔlɩ nɛ ɛ-halʊ yebina-ɩ ɛ-ñɩm, ɛnʊ ɖɔɖɔ sɩ. Charles pɩsɩ Bourgogne ñɩm tʊ, pʊtɔbʊʊ se wiyaʊ sɔsɔ Peeyiba nɛ Franche Comté. Ɛsɩma piŋ nɛ ɛtɩlɩ midinaʊ nɛ ɛjɔzɔ Ferdinand 2 Aragon wiyaʊ se ɛlɛɣzɩ ɛ-sɩm wayi. Ɛlɛ ñɔtɩna ɛ-sɩm ɛlɛɣʊ kewiyaɣ ɖoŋ ɛ-pɛlɛ cɔlɔ se ɛpɩzɩɣ ɛɖɔkɩ kpelaɣ nɛ ɛcɛlɛ Bourgogne evebu ɛnɛyɔ.




#Article 125: Charles de Foucauld (450 words)


Palʊla Charles Eugène de Foucauld de Pontbriand kɛ salaŋ fenaɣ 1858 kɛ fransɩ ɛjaɖɛ taa kɛ ɖoŋiye nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Strasbourg yɔ nɛ ɛsɩ saŋayɩŋ fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1916 kɛ Alizeerii ɛjaɖɛ taa ɖenɖe payaɣ se Sahara Kañɩnbʊsaɣ yɔ. 

Ɛɛkɛna Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa sɔɔja sɔsɔ nɔɔyʊ nɛ pɩwayɩ lɛ eyele sɔɔjɛtʊ ndʊ nɛ ɛpɩsɩ keteŋa yɔ kilimiyʊ yem nɛ ɛnɩnɩɣ keteŋa yɔɔ ndʊ tɩlakɩ lakɩntaa yaa tɛtʊ yɔɔ yɔ. Pɩtasɩɩna mbʊ yeke; ɛɛkɛ ɖɔɖɔ ɛsɔ sɛyʊ weyi ɛkaza ɛ-tɩ kɩjaʊ eyeke nɛ ɛtɩmʊ wɩsɩ nɛ ɖoo yɔ nɛ kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩ ñɩnɩyʊ. 

Ɛsɩba saŋayɩŋ fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1916 kɛ Alizeerii ɛjaɖɛ taa ɖenɖe payaɣ se Sahara yɔ nɛ kamɩŋ fenaɣ 13 pɩnaɣ 2005 kɛ Papa kpa-ɩ kiɖeɖeu. Mbʊ pasɩŋna-ɩ nɛ ɛ-kɩlɛmʊʊ yɔ lɛ toko yuulee ŋgʊ esuu yɔ nɛ toko ŋgʊ pɛñɛyɩ kɩ-yɔɔ kɛ Yesu laŋɩyɛ kiɖeɖeu kɛ kɩ-laŋgɩyɛ taa; ɛtaŋ e-toko ŋgʊ kɩtɩnaɣ taa kɛ tɔnɛ tambaɖɛ nɛ ɖɩ-yɔɔ nɛ Maria kiɖeɖeu lɩyʊʊ. 

Pɩnaɣ 1886 taa, Charles woba Pari tɛtʊ taa nɛ ɛla kuduyuu nakʊyʊ kɛ haya. Kuduyuu ŋgʊ kɛwɛ ɛ-ɖɛtʊ Maria Bondy ɖɩɣa cɔlɔ spam. Ɛsɔɔla takayasɩ ndɩ ndɩ kalɩɣ nɛ koraŋɖɔɖɔ. Ɛwɛ peeɖe mbʊ lɛ, ɛ-ɖɛtʊ ɛnʊ ɛha-ɩ Bossuet takayaɣ nakayɩ. Ka-taa kɛ ɛkalaa nɛ e-wezu caɣ lɛɛzɩ nɛ eyele yɛɖɛ yɛɖɛ labʊ. Ɛwɛʊ Maarɔkɩ ɛjaɖɛ taa yɔ, e-wezuu caɣ lɛɣza, mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛcɔna ɛzɩma makɩŋ kpakɩɣ pa-tɩ nɛ pɛcɛlɩɣ Ala nɛ wɩsɩ nɛ ɖoo pɛwɛ ciŋgilinaa taa yɔ, pɩlaba-ɩ tʊmɩyɛ. Pɩɩkɔma alɩwaatʊ natʊyʊ lɛ, e-tisim wɛɛ nɛ pitiki nɛ pitiki. 

Ɛlɛ e-ɖɛtʊ Maria wɛɛ nɛ ɛcɛyʊ se ɛɖɔkɩ kpam. Mbʊ pɩlaba ɖɔɖɔ. Pɩkɔma lɛ ɛpaɣzɩ cɔɔcɩ wobu kɛ kpaaŋ nakʊyʊ taa, Augustin kiɖeɖeu taa, nɛ peeɖe lɛ, Abbé Huvelin lizaɣna mɩsa tɛ kilau. Aloma fenaɣ 30 pɩnaɣ 1886 lɛ, Foucauld ɖʊ ɛ-ñʊʊtaa se ɛkatɩ Huvelin. Pɩla mbʊ nɛ ɛna-ɩ pɔyɔɔtɩtʊ taa lɛ, Foucauld heyi-ɩ se ɛsɔɔla se ɛpɩsɩ ɛ-laŋniyɛ. Peeɖe ɛlɛ se pɩwɛ se eheyi ɛ-kɩwɛɛkɩm taa pʊcɔ. Ɛla mbʊ ɖɔɖɔ nɛ ɛmʊ Yesu tomnaɣ nɛ ɛ-calɩm. Kpaagba mbʊ lɛ e-tisu tɛzɩ ɖoŋ kpaʊ. Fenasɩ hiu nɛ litoozo wayɩ lɛ, ɛsɔɔlɩ se ɛsʊʊ fadanaa sukuli taa ɛlɛ ɛmaɣmaɣ se ɛtamʊna se elizi kɩlaʊ keleiizaɣ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛkɛ kɩwɛɛkɩm laɖʊ.

Kɩyɛna fenaɣ 19 pɩnaɣ 1888 taa kɛ ewoba trappe cistercienne de Fontgombault nɛ peeɖe muwaaninaa fezu caɣʊ kɛtɩna-ɩ sɩŋŋŋ nɛ ɛhɔzɩ ɛ-sɔɔjatʊ wondu ɛsɩɩ nɛ ɛpɩsɩ ɛsɔ lɩm ɖʊyʊ. Pɩnaɣ ŋga kataa Henry Huvelin sɔzɩ-ɩ lɔŋ se ewolo kpalaʊ kiɖeɖeu ɖonɛ kɛ Rom nɛ ɛla fenasɩ 4. Ɛla mbʊ nɛ saŋayɩŋ fenaɣ 15 lɛ ɛtalɩ Yerusalɛm, ewolo Nazarɛtɩ kɔlaɣ fenaɣ 10 pɩnaɣ 1889. Pɩla mbʊ nɛ ɛwɛɛ ɛkalɩɣ takayasɩ kiɖeɖesi ɛzɩ Thérèse d-Avila ñɩnzɩ yɔ; sɩ-taa tɔm nɛ evaŋilimnaa tɛzɩna e-tisim kpazɩɣ ɖoŋ nɛ ɛkpaɣ lɩmazɩyɛ se ɛsʊ Trappe de Notre-Dame des Neiges.




#Article 126: Charles de Gaulle (314 words)


Charles de Gaulle sakɩyɛ taa lɛ, paya-ɩ se sɔdʊʊ Gaulle, palʊla-ɩ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 22 pɩnaɣ 1890 alɩwaatʊ taa kɛ Lille tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 9 ŋgʊ wiye kɛ pɩnaɣ 1970 taa kɛ Colombey Chɔɔcɩ naa naalɛ tɛtʊ taa. Ɛyʊ ɛnʊ ɛɛkɛ sɔɔja ɖoŋ tʊ nɔyʊ, ɛkɛ ɖɔɖɔ ɛjaɖɛ ñʊʊ tʊ nɛ takayasɩ mayʊ nɔyʊ ɖɔɖɔ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa.  

Ɛɛkɛ Fransɩɩ mɛwɛ mantɩ yɔɔ ɛjaɖɛ ñʊʊ tʊ nɛ ɖɔɖɔ Fransɩɩ ŋgbɛyɛ ndɩ ɖɩlʊba nɛ ɛjaɖɛ hiɣ hɛzɩyɛ yɔɔ tɛ nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ kpaɣ kedeŋga kpeekpe you sɔsɔʊ alɩwaatʊ taa. Pasɩ-ɩ alɩwaatʊ pazɩ yem kɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ komina nɔɔ yɔɔ kɛ pɩnzɩ 1944 ŋtalɩ 1946 wɛɛ taa, ɛkɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ tɛ lɩm ɖʊyaa lɔŋ tasɩyaa tɛ ñʊʊ tʊ pɩnzɩ 1958 ŋtalɩ 1959 alɩwaatʊ taa. Ɛnʊ tɩna ɛjaɖɛ 5 nɖɛ kiɖe pɩnaɣ 1958. Ɛkɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ ñʊʊ tʊ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 8 pɩnaɣ 1959 ŋtalɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 28 pɩnaɣ 1969.
 
De Gaulle pɩsa kewiyaɣ kpelaɣ yɔɔ agoza fenaɣ kɩyakʊ 13 pɩnaɣ 1958 taa ñɔɔsɩ kʊñɔŋ alɩwaatʊ taa, alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa kɛ palakaɣ you nɛ Alizeerii ɛjaɖɛ. Henri de Gaulle lʊlɩna Charles de Gaulle (pɩnaɣ 1848-1932) nɛ e-ɖoo kɔyɔ Jeanne Maillot (1860-1940). Ɛkɛ Julien-Philippe de Gaulle sɛyɩ, ɛkɛ tɔm kɛdɩyʊ sɔsɔ nɔyʊ Paarii tɛtʊ taa, nɛ tʊma sɔsɔna tʊ ñʊʊ tʊ nɔyʊ kɛ Hayi yɔɔ ɛjɛyɛ taa kiŋ. Pasɩma-ɩ nɛ e-liɖe taa tʊma naayɛ yɔɔ, katoliki paɣtʊ yɔɔ ɖɔnʊ, ɛsɔɔlɩ sukuli labʊ nɛ kewiyaɣ taa tʊma labʊ (waɖɛ, taba tʊma yɔɔ cɔnɩyʊ yaa sɔɔjɛtʊ tʊma yɔɔ cɔnɩyʊ).
 
Palʊlɩ piya naatozo. Sɔdʊʊ ekpele naa naalɛ kɛ ñɩnɩya mba pasɩma lɔŋ piŋ yɔ. Kajalaɣ tʊ Charles, akpele, weyi canɩɩ canɩɩ kʊdɔŋ caazɩ-ɩ kɛ kʊnʊmɩŋ yɔɔ kpɛlɛkɩyʊ nɛ tɩnʊʊ kɔyɔ Jules, ɛlɛ kpɛlɛka tɛtɛ ñɩtʊ yɔɔ tʊmɩyɛ. Henri sɔdʊʊ pɩyalʊ kɛlɛ, palʊla-ɩ pɩnaɣ 1848 kɛ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 22. Pʊkɔma ɛzɩ ɛwɛna pɩnzɩ 30 ɛkpaɣ halʊ ɛnʊ payaɣ se Jeanne Maillot, e-ɖoo ɖɛtʊ lɛ mbʊ yɔ.




#Article 127: Charlie Chaplin (299 words)


Charles Spencer Chaplin, pɛɖɛyɩ-ɩ se Charlie Chaplin kɛ Krandɩ-Pretaanɩ-tʊ nɛ palʊla-ɩ Lɔndrɩ kɛ ɖomaɣ fenaɣ 16 pɩnaɣ 1889 nɛ ɛsɩ saŋayɩŋ fenaɣ 25 pɩnaɣ 1977. Ɛyʊ ɛnɛ ɛkɛ mʊsɩ laɖu nɛ ɛlakɩ tanaʊ nɛ ɛɖʊ kɛlɛm kɛlɛmwaa yɔɔ nɛ payaɣ se sinimaɣ nɛ eluki wondʊ ɖɔɖɔ. Charlie Chaplin kɛ sinimaɣ taa sɔdʊ sɔsɔʊ nakʊyʊ pɩlɩɩna e-sinimaɣ taa weyi ɛyaa se Charlot yɔ. Charlie Chaplin paɣzɩɣ ɛ-tʊmɩyɛ labʊ yɔ pɩdɛɖɛ pɩnzɩ 65 ɛlɛ ɛwɛ kɛlɛm kɛlɛmnaa sakɩyɛ taa nɛ pɛɖɛ ɛzɩ 80 yɔ nɛ ɛ-ɖonɛ nɛ e-wezu caɣʊ nɛ taa yeba nɛ nabayɩ tɔŋ se ɛkɩlaɣ ɖɛlɛzɩɣ ɖɔm. 

Palʊla  chaplin kɛ Lɔndrɩ nɛ ɛ-caa tawɛɛ ɛnɛ e-ɖoo pɔ-cɔlɔ. Paawɛ kʊñɔŋ sɔsɔʊ nakʊyʊ taa nɛ e-ɖoo kaawɛ tanɩm taa ɖɔɖɔ pɩkɔɔ pɩsɩɩna pasɩ-ɩ ɖakʊtaa ŋgʊ kʊcɔŋna mba pa-ñʊntaa sɩda pazɩ yɔ pɔ-yɔɔ yɔ. Pɩlakaɣ mbʊ lɛ, Chaplin kaawɛna pɩnzɩ hiu nɛ naanza. Chaplin ɛnʊ ɛpaaza ɛ-tʊmɩyɛ lɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ kagbaanzɩ. Charlie Chaplin paɣza ɛ-tanaʊ ɖooo pɩcatʊ nɛ ɛpaɣzɩna tanaŋ ndɩ ndɩ yem. Chaplin wɛna pɩnzɩ hiu nɛ nakʊ lɛ, ɛ-tɔm kɛdɩna ɛyʊ nɔɔyʊ payaɣ-ɩ se Fred Karno. Ɛyʊ ɛnɛ ɛkɛ weyi ɛsɔɔla se lɛlʊ ɛlakɩ nabʊyʊ nɛ eɖeke ɛɛpɩzɩʊ, ɛsɩna-ɩ. Pɩla mbʊ lɛ, Fred Karno nɛ Chaplin pɔcɔɔ Etaazuuni tɛtʊ taa nɛ pɔcɔɔ kpɛɛɛ. Ɛ-tɛ kacalɣ se ɛlaba amʊʊza nɛ pɩna-ɩ kɛlɛm kɛlɛm waa taa lɛ pɩnaɣ 1914. 

Ɛ-tɛ sinimaɣ ŋgʊ ɛya-kʊ se: Pɩsa nɛ ɛyʊ hiu ɛ-tɩ nɛ takayaɣ ŋga ka-taa kɛ ɛlɩzɩ ɛ-ɛyʊ  weyi ɛyaɣ-ɩ se Charlot. Pitasɩɩna-ɩ nɛ sinimaɣ tʊmɩyɛ ɖeke, ɛlaba hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ. Pɩnaɣ 1918 taa lɛ, Chaplin kaakɛ keteŋna kpeekpe taa sɔdʊŋ taa sɔdʊʊ ŋgʊ ɛyaa kaasɩma pɩɖɔɔ siŋŋŋ yɔ. Pɩnaɣ 1919 taa Chaplin nɛ ɛ-taabalaa palɩzɩ sinimaɣ takayasɩ ndɩ ndɩ: Kid (1921), Samaɣ lɩmaazɩyɛ (1923), Ɔɔrɩ wayɩ cɛɛndɩɣ (1925), Sirki (1928). Pɩwayɩ lɛ ɛlɩzɩ Tɛtʊ sɔsɔtʊ taa mʊntʊzʊʊ (1931) nɛ Alɩwaatʊ kɩfatʊ tɔm (1936).

	




#Article 128: Christophe Colomb (317 words)


Palʊla Christophe Colombe kɛ kpaɣ kɩyɛɛna fenaɣ 25 nɛ aloma fenaɣ 31 pɩnaɣ 1451 kɛ Zɛɛnɛsɩ tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ agoza fenaɣ nɛɛlɛ pɩnaɣ 1506 kɛ Faladolidi, Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ taa. Christophe Colombe kɛ kpɩyʊʊ sayʊ sɔsɔ nɔɔyʊ kpaɣ pɩnzɩ mɩnɩŋ hiu nɛ kagbaanzɩ nɛ mɩnɩŋ hiu nɛ looɖo pa-taa. Ɛkɛ ɖɔɖɔ ɛjaɖɛ takʊʊ woɖu. Ɛ-tʊmɩyɛ nɖɩ ɛlakaɣ-ɖɩ nɛ pɩcɛlɩna Ɛsɩpañɔɔlɩ tɩnaa Isabelle Castille nɛ Ferdinand Aragon.

Christophe Colombe kɛna ɖooo canaɣ taa weyi ɛlɛɣa tɛzɩɣ Atilantiki lɩŋgamʊʊ yɔ nɛ ɛñɩnaɣ nʊmɔʊ kɩfalʊʊ se kɩɖɛɛna Ɛɛndɩ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa. Kacalaɣ taa lɛ, ɛñɩnaɣ se kiwolo tɛtʊ ndʊ payaɣ se Sipaŋgoo nɛ Sapɔŋ yɔ tɩ-taa. Kpaagbaa mbʊ lɛ, ɛlɩɩ nʊmɔʊ nakʊyʊ yɔɔ nɛ kɩwɛ Amerika nɛ Eerɔpʋ. Christophe Colomb kpaɣ pɩnzɩ naanza nɛ ɛla tʊmɩyɛ kɛ Ɛsɩpañɩ awiya nɛ paba ñayaa-ɩ se amiralɩ, Ɛndɩ wiyao tɛɛ-tʊ nɛ tɛtʊ ndʊ ndʊ ɛkaɣ lɩɣʊ--tʊ yɔɔ yɔ tɩ-yɔɔ kandɩyʊ. 

Alɩwaatʊ ndʊ Christophe Colombe lɩ Karayiibɩ tetʊ yɔɔ yɔ pɩkpaaɣna mbʊ lɛ Eerɔpɩ tɛtʊ paɣzɩ Ameriki tɛtʊ kpacayʊʊ. Piyebina nɛ Christophe Kolomb pɩsɩ ñɩnɩyaa taa sɔsɔ nɔɔyʊ pɩnzɩ mɩnɩŋ hiu nɛ kagbaanzɩ nɛ hiu nɛ looɖo pa-taa. Paa ɛzɩ paañɩnaa nɛ pɔkɔɔ pana se ɖooo Eerɔpʋ taa mba payawaɣ-wɛ se Fikiiŋsɩ waa yaa kpakpasɩ kpayaa kaatɛma wɛʊ peeɖe kɔyɔ, Christophe Kolomb kɛ paa anɩ ɛsɩma sɔnɔ se ɛnʊ lɛ Eerɔpʋ taa kacalaɣ tʊ weyi ɛfɛyɩ naŋgbaŋgaɣ kɛ Ameriki taa aloma fenaɣ hiu nɛ kʊɖʊm nɛ hiu nɛ naalɛ ɖoo taa pɩnaɣ 1492.

Christophe Colombe nana ɛ-ɛsɛ maɣmaɣ nɛ pʊcɔ ɛsɩkɩ se ɛ-tʊmɩyɛ feyɩ kamaɣ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛ-tamaɣŋga ɛɛɖʊwa se ɛtalɩɣ-kɛ yɔ, ɛtalɩ-kɛ: ɛlɩ Ɛɛndɩ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ. Pɔyɔɔdɩɣ ɛ-yɔɔ tɔm se ɛkɛna kpɩyɩŋ sayaa taa sɔdʊʊ sɔsɔ nakʊyʊ halɩ se ɛnʊ kɩlɩna. Ɛkɛ weyi ɛwɛna Krɩstʊ yɔɔ tɩsɩm sɩŋŋŋ yɔ nɛ politiki taa lɛ ɛɛkpakɩɣ nabʊyʊ. Esusaɣ Krɩstʊ tɔm paale nɛ ɖenɖe pakʊʊ ɛ-tɔm yɔ lɛ se ɛtɔyɩtaɣ Amerika taa ɛyaa mba palɛɣ wɛʊ peeɖe yɔ nɛ halɩ nɛ ɛpɩsɩ-wɛ yoma.




#Article 129: Cibuuti (354 words)


Cibuuti kɛna Afrika hayʊ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ pazɩ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Cibuuti ɛjaɖɛ wɛ Lɩŋamʋʋ Kɩsɛɛmʋʋ nɔɔ kpɛɛɛ. Kɩnɛ ajɛya anɛ asɩ pasɩna ɖama kamaɣ: Soomaali, Etiyoopii, Eeriitiree nɛ Yeemɛɛnɩ. Cibuuti kɛ ɖɔɖɔ peeɖe tɛtʊ sɔsɔtʊ.
  
Mɩsɩ kʊm fenaɣ naanza pɩnaɣ 1859 kɛ pakʊ sɔdɩɣʊ sɔsɔʊ nakʊyʊ, Henri Lambert, kɛ Taajuraa pɔɔ nɔɔ. Pɩlabɩ mbʊ lɛ, sɔɔjanaa tɩ kʊyʊ nɛ panɛ pɔ-nɔɔ ɖɛyʊ kɔmandaŋ Alphonse Fleuriot de Langle pañaɣ pana nɛ pakpa mbamba pakʊyɩ-ɩ mbʊ yɔ. Pɩwayɩ lɛ, powona-wɛ nɛ paɖʊzɩ Tuurkii sɔsaa nesi tɛɛ nɛ kɔmandaŋ ɛnʊ etiina tɔm ndʊ kɛlɛʊ yem Paarii.  

Pɩnzɩ cabɩ wayɩ lɛ,Taajuraa wiyaʋ tiyina e-lone taa caɣyʊ Diny Ahmed Aboubekr nɛ Napoléon naatozo ñɩnʊ, Édouard Thouvenel, pañɩɣ takayaɣ nakayɛ taa nesi se pawɩlɩ taabalɩyɛ nɖɩ pɩwɛɛ se ɖɩwɛɛ ajɛya ana anaalɛ a-hɛkʊ taa yɔɔ. Pɩɩkɛlakɩŋ fenaɣ 11 wiye pɩnaɣ 1862. Taabalɩyɛ nɖɩ ɖiyebina nɛ Fransɩ pɩzɩ kɩya tɛtʊ ndʊ payaɣ se Obɔkɩ yɔ nɛ tɩwɛ Raasɩ-Biir cɔlɔ yɔ. Peeɖe kɛ mɛlɛnaa nɛ kpɩyɩŋ papɩzɩɣ pasɩŋgɩ. Fransɩɩ yabɩ ɖɔɖɔ kataŋga ŋga kɛwɛ Raasɩ-Ali pɩwolo pɩsɩɩna Raasɩ-Dʊmeyira nɛ hayʊ kiŋ yɔ. Pɩtɩŋa mbʊyɔ liidiya kutokiŋ Marie-Thérèse tɛ taalɛɛsɩwaa 10 000 mbʊ yɔ. 
 
Ɛlɛ ɖooo pɩnaɣ 1884 kɛ Fransi paazɩ hɔɔlɩŋ ɛnʊyɔ kpacayɩɣ; pɩɩkɛna alɩwaatʊ ndʊ kɔmandaŋ Léonce Lagarde talaa yɔ nɛ pɩɩkɛna kɩyɛɛna fenaɣ kacalaɣ ŋgʊ wiye. Pɩɩpɩ-wɛ ɖinɖe pɛhɛzɩ yɔ mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ, palɩɩwaɣ nɛ ɖooo Madagasɩkarɩ nɛ Indoosiini.

Mbʊ yebina nɛ Léonce Lagarde wɛɛ nɛ ɛmʊʊ tɛtʊ hɛɛɛ hɛɛɛ nɛ pɩtalɩ ɖooo Obɔkɩ nɛ pɩkɔɔ pɩtalɩ Taajuraa yɔ kpaɣ aloma fenaɣ ne mɩnzɛma fenaɣ taa. Paa nɛ pañɩɣ takayasɩ taa nesi kɔlaɣ fenaɣ 1885 kɔ yɔ, pɩkɔɔma pɩtalɩ lakɩŋ fenaɣ 26 pina kʊɖʊmaɣ ŋga ka-taa  mbʊ yɔ lɛ, Koobalɩ sɔsɔ nɛ Isa naa nɔsɩ yɔɔ ɖɛya kpaɣ hadɛ kiŋ hɔɔlɩɣ tɩŋga nɛ paɖʊzɩ Fransɩɩ nesi tɛɛ. Pɩkɔɔma kɔlaɣ fenaɣ 2 nɛ 9 pɩnaɣ 1888 lɛ, Krandɩ-Biretaañɩ paɣ Fransɩɩ mba mba nɛ patatasɩ mʊʊ tɛtʊ nɛ pɩɖɛɣna ɛsɩndaa. Pɩnaɣ kʊɖʊmaɣ ŋga pama Cibuuti kidiiliŋ pɔɔ nɛ kɩpɩsɩ ɖɔɖɔ Fransɩɩ mba tɛ kidiiliŋ ŋgʊ kɩwɛ Soomalii yɔ pɩnaɣ 1896. Cibuuti taa ɛyaa kpɛndɩ kutkiŋ 5 000 nɛ kɩ-ñʊʊtʊ payaɣ se Bourhan Bey, ñʊʊtʊ kɩpɩnʊ Zeila, Abu Bakr Ibrahim pɩyalʊ.




#Article 130: Ciyam (166 words)


Ɛyʊ wɛ tɔm nabudozo taa. Tomnaɣ wɛɛ, ciyam wɛɛ nɛ fezuu n̄ɛwɛɛ ɖɔɖɔ. Fezuu haɣna tomnaɣ wezuu. Fezuu lɩɣ ɛyʊ taa lɛ, e-tomnaɣ sɩ nɛ kaɖazɩ. Piyele e-ciyam yaa ɛ-kalɩzaɣ n̄alɩɩ nɛ kapɩsɩ ka-mayʊ cɔlɔ. Pʊ-tɔbʊʊ se ciyam yaa kalɩzaɣ ɛɛsɩkɩ. Yee ḿbʊ, ciyam	yaa kalɩzaɣ kɛŋna ɛyʊ keem.
Ndʊ kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩ  n̄ɩnɩyaa n̄ɔsɔzaa yɔ
Pɔyɔɔdɩ se ɖooo kiɖe tɛɛ lɛ, tɔmpiye « âme » lɩna Ebiree kʊnʊŋ taa. Payaɣ-ɖɩ nɛ Ebiree taa se « nèphèsh » nɛ caanaʊ Kɩrɛɛkɩ taa se «: psukhê », pʊ-tɔbʊʊ se wezuu.  Pɔyɔɔdɩ kʊ-tɔm Takayaɣ Kiɖeɖeɣ taa.  Pɩwɩlɩɣ se Ciyam yaa kalɩzaɣ kɛŋna ɛyʊ keem .  Paapɩɩla ɛzɩma yɔ, tɔmpiye « « nèphèsh » lɩna yɔmpiye nɖɩ ɖɩ-tɔbʊʊ kɔyɔ se «Fezuu » yɔ ɖɩ-cɔlɔ. Latɛŋ kʊnʊŋ taa lɛ, tɔmpiye  « âme » lɩna tɔmpiye «anima» cɔlɔ ? Pʊ-tɔbʊʊ se mbʊ pɩha wezuu yɔ. Ɖooo caanaʊ taa papaɣzɩ maɣzʊʊ tɔmpiye « âme », ciyam yɔɔ. Lɔndɩnaa sɔsaa pana, Ɖajaa Platon nɛ Ɖajaa Aristote pɔyɔɔdɩ «ciyam» tɔm pa-takayɩsɩ sɔsɔsɩ nasɩyɛ taa.




#Article 131: Claude Debussy (404 words)


Claude Debussy kɛ Fransɩɩ hendu luɖuu yaa hendu lɩzɩyʊʊ. Palʊla-ɩ pɩnaɣ 1862 taa kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 22 Saint-Germain-en-Laye tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1918 taa lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 25 Paari tɛtʊ taa. Wɩsɩ nɛ wɩsɩ ɛsɩwaɣ pɩnaɣ 1894 taa kɛ kajalaɣ minziki kɩfalʊ lɩmaɣzɩyɛ lɛ, Debussy caŋ ɛñɩɣ niiye kpaagba ɛtʊmɩyɛ yɔɔ ɛsɩnda miziki ɖoŋ. Tobi taa lɛ, ɛkɛ Wagner ɛgbaɣdʊ pɩnaɣ 1889 alɩwaatʊ taa nɛ pʊwayi lɛ, ɛkɛ kʊɖʊɖʊm kaɖɩnaʊ lɩmaɣzɩyɛ tʊ e-fezuu caɣʊ tɩŋga taa, nɛ ekizi ñɩlɩ ñɩlɩ cɔlʊtʊ lɩmaɣza tɩŋɛ payi.
  

Piyano kaakɛnɩ ɛ-tʊma taa kajalaɣ tʊmɩyɛ (ŋgʊ kɩkɩlɩ ɖɔʊ Fransɩɩ minziki taa nɛ Gabriel Fauré ñɩŋgʊʊ taa) nɛ ɛlakɩ tʊmɩyɛ nɛ tayʊʊ kitiluu nakʊyʊ ŋgʊ kiseɣtuu ɛyʊ siŋ yɔ. Claude Debussy kɛnɛ minziki ŋgʊ kɩhɛzɩɣ ɛyʊ laŋɩyɛ nɛ helim kɩbam yɔ pɩ-lɩzɩyʊ. Kɩwɛtʊ caɣ ɖeu pɩtɩfɛyɩ miziki hɔɔlʊʊ taa siŋ. André Boucourechliev cɔlɔ lɛ, ɛnʊ kaanɩ kɛʊ kpaɣɖʊ 20 wɛɛ taa miziki kɩlʊʊ keeke.

Ɛ-caa Manuel-Achille, ɛɛkɛ sɔɔja kɩbɩnʊ nɛ e-ɖoo Victorine Manuory, patɩŋa paakɛ cʊŋ ɖeɣsi pɛdɩyaa. Fenasɩ hiu nɛ kʊyʊmaɣ wayɩ lɛ, hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 1860 taa, palʊlɩ ɛ-kɔɔ Adèle loniye kʊyʊmɖɩyɛ nɖɩ ɖɩ-taa. Pɔsɔ Claude Ɛsɔ tɛ lɩm hasɩyaɖɛ fenaɣ 31 pɩnaɣ 1864 taa kɛ Saint-Germain Ɛsɔ kpaŋ taa nɛ ɛ-tɛ kpaŋgbamɩŋ kɔyɔ kozaɣ tʊmɩyɛ laɖʊ ɛnɛyɔ Achille Arosa nɛ halʊʊ ñɩnʊ yɔ ɛ-caa neŋ Clémentine Debussy.  

Debussy labɩ pɩnzɩ hiu kɛ Paari nesi tɛɛ ñɩlɩ ñɩlɩ tʊma ɖɩlaɖɛ. Ɛsʊ pɩta nɛ ɛla pɩnaɣ lɛ, Ambroise Thomas kaakɛnɩ sukuli ñʊʊ tʊ. Powona-ɩ pama ɛ-hɩɖɛ piyano ɖaŋ taa Antoine Marmontel, aloma fenaɣ kɩyakʊ 25 pɩnaɣ 1872 nɛ pʊkɔma kamɩŋ fenaɣ taa lɛ powona-ɩ henduu ɖɩ-kpɛlɛkɩyɛ ɖaŋ taa kɛ Albert Lavignac cɔlɔ. Ɛyaa tɩŋa tɔŋ se ɛɛkɛ pɩɣa kpansʊyʊ nɛ paa ɖoye lɛ, ɛcakɩ wayi kɛ sukuli. Pɩla mbʊ lɛ, e-ɖoo kpɛyɩ nɛ ɛsa laɣsɩ nzɩ sɩ-yɔɔ. Ɛlɛ, pɩtɛ lɛɛzɩ pʊyʊ pʊɖɔ. Kɔyɔ ɛ-tɛ wɩlɩyaa ñɔtɔŋ se ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ ñʊʊ taa lɔŋ yɔ nɛ kɛcɛyɩɣ katɩ yɔ. 

Henduu natʊyʊ Debussy teɣa kɔla fenaɣ pɩnaɣ 1873 alɩwaatʊ Marmontel tɛ, Alphonse Duverrnoy koo ɛ-nɔɔ taa se tɩwɛ ɖeu piŋ. Marmontel ñɔsɔzɩ pɩyɔɔ pɩsɩŋa pɩnaɣ lɛ, tɔm natʊyʊ ɖɩhʊyɛ se pɩɣa kɩbaŋa, camɩyɛ henduu teyu kɩbanʊ, ɛkaɣ kɛʊ henduu lɩzɩyʊ siŋ, lidaʊ wɛ e-fezuu kɩyakɩŋ kɩkɔmɩŋ taa. Ɛlɛ, ɛ-sukuli ɖaŋ taa lɛ, pahʊna-ɩ se ɛlaɣsɩ yaa ɛ-yɔɔdaɣ ɛyaa ɛsɩnda tacaɣ kpoyi. Ɛcɛɣ ɛ-tɩ nɛ ɛñɔɔzɩ nɛ Marmontel ma mɩsɩkʊm fenaɣ pɩnaɣ 1874 taa se pɩwɛ ɖeu, ñɛ-tɛ kalɩtʊ taa nɛ tɔm yaʊ matʊ taa nɛ nɔ-yɔɔdaɣ taa.




#Article 132: Claude Monet (151 words)


Claude Monet kɛ Fransɩɩ tʋ. Ɛyaa sɩma-ɩ sakɩyɛ nɛ ɛ-hɩɖɛ ɖɩnɛ yɔ : Oscar-Claude Monet. Palʋlɩ-ɩ Parii tɛtʋ taa. Tɛtʋ ndʋ tɩkɛŋna Fransɩ  ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ. Palʋla-ɩ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ naanza (14) wiye, pɩnaɣ 1840 taa. Ɛsɩba kamɩŋ fenaɣkɩyakʋ kagbaanzɩ (5) ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1926 taa Giverny tɛtʋ taa.  

Ɖajaa Claude Monet lakaɣ tʋma sakɩyɛ. Ɛɛkɛ takayɩsɩ mayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Egeetiye nɖɩ payaɣ ɖɩ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa size nʋmɔʋ laffɩttɛ yɔ, ɖɩ-taa paacalaɣ-ɩ hɩɖɛ nɖɩ ɛsɛwaɣ se Oscar-Claude Monet yɔ sɛʋ, pacalaɣɩ yaʋ ɖɩ. Nɛ ɛ-palaɣ egeetiyɛ nɖɩ payaɣ ɖɩ size Havɩɖɛ yɔ ɖɩ-taa.

Ɛkɛkɛ piɣa ŋgaɣ kaasɔlaɣ anjaʋ waa lɩzʋʋ pɩdɩɩfɛyɩ yɔ. Ɛpaɣzɩ anjaʋ waa lɩzʋʋ tʋmɩyɛ kpɛlɛkʋʋ sukili ŋgʋ payaɣ-kʋ size Fransɩɩ keɖeyaɣ tʋmɩyɛ ɖɩlaɖɛ yɔ kɩ-taa. Ɛ-wɩlɩyaa napayɛ hɩla yɔ: Jacques-Farnçois Ochard, Charles Glevre nɛ Eugène Boudin. Ɛyaa sɔsaa panɛ paɖʋna-ɩ nesi siŋŋ ɛ-tʋmɩyɛ nɖɩ ɖɩ-taa.Mba ɖɩyaɣ pahɩlaɣ cɩnɛ yɔ, mba ɖʋnɛɣɩ nesi ɛtʋmɩyɛ labʋ taa.

	
 	




#Article 133: Claude Ptolémée (118 words)


Palʋla Claude Ptolémée Egipiti ɛjaɖɛ taa kpaɣ pɩnzɩ 90 waa taa. Egipiti ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɩ-taa ɛcaɣ e-wezuu Alexandrie tɛtʋ taa. Ɛsɩba ɖɔɖɔ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa pɩnaɣ 168 n̄ɩŋga taa. Paa pɩɩla we ɛkɛɣ Room tʋ. Ɛlaba mbʋ payaɣ se Asitronomii yɔ, ɛla mbʋ payaɣ se maatematiki yɔ, ɛla mbʋ payaɣ se  jeyografii yɔ nɛ ɛtɛ ɛla ɖɔɖɔ mbʋ payaɣ se asitroloogii yɔ. Toovenum lɛ, patapazɩ patɩlɩ e-wezuu caɣʋ siŋŋ.

Claude Ptolémée ma siyansɩ takayɩsɩ sakɩyɛ. Anasaayɩnaa tɩŋna ɛ-takayɩsɩ naalɛ nasɩyɛ yɔɔ nɛ pɛlɛɣzɩ pa-sɩyansɩ naa sakɩyɛ. Ɛma lɛɛka nɛ ɛkɛdɩ ka-taa asitronomii tɔm nɛ lɛɛka taa lɛ, ɛyɔɔdɩ kaka taa matematiki tɔm. Ɛma ɖɔɖɔ lɛɛka nɛ ɛtazɩ kaka taa Grɛɛkɩ nɛ Room pɛ-tɛtʋ wɛ wɛtʋ ndʋ yɔ pʋ-tɔm.




#Article 134: Cléopatre (251 words)


Cléopatre lʋbɛ tʋ hɩɖɛ kɩsɛsɛyɛ kɛlɛ Théa Philopator. Hɩɖɛ Cléopatre tɔbʋʋ kɛlɛ se weyi ɛsɔɔlɩ ɛ-caa pɩdɩɩfɛyɩ yɔ. Patasa-ɩ hɩɖɛ haʋ se Théa Néôteria Philopatris. Ɖɩɖɩ tɔbʋʋ kɛlɛ se ɛsɔ halɩñɩnʋ kɩfalʋ weyi ɛsɔɔlɩ ɛ-ɛjaɖɛ yɔ. Awiya pɛlaa payaɣ Cléopatre waa Egipiti ɛjaɖɛ taa. Egipiti ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛsɔnaa ɖɔ sakɩyɛ.  

Ɖoɖoo ɛnɛ ɛkɛ caanaʋ Egipiti tɛ Abiɖe. Ɛkɛ samaɣ ŋga payaɣ se Ptoleme waa yɔ, ke-liɖe taa tʋ. Palʊlɩ-ɩ nɛ pɩla pɩnzɩ nɩnʋwa nɛ hiu nɛ pɩnzɩ nakʋ (69) nɛ pʋcɔ palʋlɩ ɖa-Ñʋʋyaɖʋ Yeesuu-Krɩstʋ. Ɛsɩba kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ naalɛ ñɩŋgʋ wiye. Ɛsɩba nɛ pɩla pɩnzɩ niidozo (30) nɛ pʋcɔ palʋlɩ kedeŋa Ñʋʋyaɖʋ Yeesuu-Krɩstʋ.  

Alexandre tɛtʋ taa palʋla-ɩ. Ɛ-caa kɛlɛ Ptolémé naalɛ tʋ. E-ɖoo kɛlɛ Cléopatre loɖo tʋ. Ɛlɛ kɛ Tiriphème tɛtʋ taa tʊ halʋ. Abiɖe Cléopatre lʋbɛ tʋ keɖiyi Egipiti ɛjaɖɛ kpaɣ pɩnaɣ nɩɩnʋwa (51) nɛ kʋɖʋmaɣ nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ niidozo (30) nɛ pʋcɔ palʋlɩ ɖa-Ñʋʋyaɖʋ Yeesuu-Krɩstʋ. Ɛ nɛ ɛ-ɖalaa nɛ ɛ-walʋ Ɖajaa Ptolémé hiu nɛ naanza tʋ peɖiyaɣna Egipiti ɛjaɖɛ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa.  

Abiɖe Cléopatre lʋbɛ tʋ kaɖʋ taabalɩyɛ nɛ Ɖajaa Jules César nɛ Ɖajaa Marc Antoine. Ɖajaa Marc Antoine kɛkɛ Room ɛjaɖɛ taa sɔɔja sɔsɔ nɔɔyʋ. Abiɖe Cléopatre lʋbɛ tʋ nɛ ɖajaanaa panɛ pa-naalɛ pa-taabalɩyɛ yebina nɛ patɩlɩ-ɩ kedeŋa kpeekpe yɔɔ. Abiɖe ɖɩnɛ, ɖɩlʋlɩna ɛyaa sɔsaa naalɛ panɛ nɛ piya sakɩyɛ.  

You cikpeluu nakʋyʋ kalɩ Ɖajaa Marc Antoine nɛ Ɖajaa Octave pɛ-hɛkʋ taa. Abiɖe Cléopatre lʋbɛ tʋ kaɖʋ nɔɔ you ŋgʋ kɩ-taa. Ɛlɛ, pawaba-ɩ you ŋgʋ kɩlaba pɩnaɣ 31 ñɩŋga taa Actium tɛtʋ taa yɔ.  




#Article 135: Cukudu (534 words)


Mɩla sʊlʊm, mbʊ payaɣ cukudu. Popuu-pʊ kañɩpusuu ɛjaɖɛ nɛ hadɛ yɔ ajɛya wenaa awɛ Afrika kedeŋga yɔɔ kpɛɛ yɔ a-taa. Pʊwɛna hɩla sakɩyɛ nɛ ɖɩkaɣ-yɛ naʊ ɖɔɖɔ cɩnɛ. Cukudu naa wɛ pʊɖɔɔ, kabɩyɛ cukudu, losomasini, cakpalo ɛlɛ ɖʊtʊzʊʊ cukudu maɣmaɣ tɛ labʊ. Cukudu tɛ puu pɔzʊʊ kɩyakɩŋ loɖo. Pɩmaɣmaɣ yɔ yɔ sɔnzɩ tɛ kpɩtaʊ wɛna kɩyakɩŋ loɖo. Nɛ paa kɩyakʊ ŋgʊ lɛ, kɩyakaɣ kɩ-evemiye wiye. Pɩtaa pɩtaa yɔ pɔzɔza evemiye lʊbɛ ndɛ.

Kajalaɣ evemiye lɛ, papɩyʊʊ mɩlaa lɩm nɛ awɛ pɩtaa peɖe pɩtalɩ nɩɣtʊ hiu nɛ kɩgbanzɩ mbʊ yɔ. Teefeŋ lɛ, palɩsɩ-yɛ ɖɔkʊ taa nɛ kabaɣ nɩɣtʊ lutozo mbʊ yɔ. Pɩtɛ alɩwaatʊ ndʊ mbʊ yɔ mɩlaa ɖɩna ñɔʊ ho. Pʊwayɩ lɛ mbʊ yɔ lɛ pɩpɩsɩ kpamla nɛ pañalɩ-yɛ niikaɣ lɩm taa. Evemiye tozo ndɛ lɛ, pɔpɔʊ tɛtaa kabaɣ yaa ɛyabɩyɛ hatʊ yaa taŋtʊna hatʊ nɛ pohuti kpamla pʊyɔɔ ɛlɛ pɔtɔŋ se pohu kpamla lɛ. Pɩtɛŋ mbʊ lɛ pohuuzi ɛyabɩyɛ yaa kabaɣ kɩbaŋga nakɛyɛ pʊyɔɔ nɛ peyele pɩcaɣ mbʊ kɩyakɩŋ nɩɩlɛ. kɩyakʊ naanza ŋgʊ kɛna yem ŋgʊ, ho ñɔʊ alɩwaatʊ.

Kɩyaakʊ kɩgbanzɩ ŋgʊ kɛna kɩyaakʊ sɔsɔʊ. kʊ-wiye pokuu kpamla a-ɖɩhuye taa nɛ powona-yɛ mooti. Panaŋgʊ-yɛ nɛe pɔkɔna lɛ, paɖʊ-yɛ ɖeɣa taa nɛ papɩɩ lɩm pʊɖɔɔ nɛ pesidi. Pɛtɛŋ siduu mbʊ lɛ, peyele pɩcaɣ ɛzɩ ñɩɣtʊʊ naalɛ mbʊ yɔ nɛ pɛcɛyɩ tɛɣlɩm, kʊkʊ ñɛwɛʊ kele kele nɛ pɩyɔɔ kiŋ. 
Pʊwayɩ lɛ paɖʊʊ mɩŋ ɖeɣa tɛ nɛ papaɣzɩ ciiduu nɛ paayʊʊ pɩkɔɔ pɩtalɩ cɛcɛsɩ 45 pɩkɔɔ pɩwasɩ.

Pɩtɛŋ mbʊ lɛ, palɩzɩɣ ɖasɩ mɩŋ taa kɛ ɖeɣa tɛ nɛ pakpaɣ tɛɛlɩm nɛ pɛkpɛndɩ nɛ pɩcaɣ. Alɩwaatʊ ɛzɩ ñɩɣyʊʊ kʊyʊm mbʊ yɔ lɛ, pɛcɛyɩ ejenɖe nɛ polulisi tɛɛtʊ ɖɔkʊ taa nɛ pakpaɣ tɛɛtʊ ndʊ nɛ paɖʊ afanaa. Kɛlɛ pakpaɣ pɩtɩŋga nɛ pɛkpɛndɩ ɖeɣa nɛ posuli kɔ-yɔɔ nɛ paɖaŋ pɩ-tɛ lɩɣʊ. Pɩ-tɛ lɩɣʊ alɩwaatʊ ɖaɣlɩɣ ɛzɩ ñɣtʊʊ lutozo mbʊ yɔ.

Kɩyaakʊ loɖo ŋgʊ wiye lɛ, huluu kʊlʊmʊ nakʊyʊ kpaɣ sʊlʊm yɔ nɛ nɖɩkaa kɔyɔ pɩcaɣ ñɩmɩŋ kpaŋ. Mbʊ wɩlɩna se pɩlɩwa. Patasɩɣ pɩtɛɛ ɖʊ mɩŋ nɛ patɩzɩɣ-pʊ ɛlɛ mbʊ lɛ, payaɣ se ajata, patɩzɩɣ-pʊ lɩm kɔɔ pɩsɔɔ sʊlʊm taa nɛ palɩzɩɣ ɖasɩ pɩtɛɛ nɛ peyele pɩhɛɛ nɛ posuu-pʊ pɛʊ taa nɛ paɖɑŋ nɛ pɩpɩɩ ɛlɛ pɩtalaɣ se payaɣ se cukudu nɛ pɔñɔɔ.

Ɖɩtaasɔɔ se pɩkpeekpe pɩtaa tʊmɩyɛ ndɩ ɖɩkɛ halaa tʊmɩyɛ paa pɩhaɣ abalʊ nɛ ɖɩlabʊ kɔyɔ pɩtamʊna-ɩ se ɛlabɩ-ɖɩ. Pɔɖɔkʊʊ caɖaɣ nesɩ kɩbanzɩ tɛ. Pʊcɔ nɛ ŋñɔɔ lɛ, ndosuu tataa toyi nɛ ndɛyɩ ñahaɖɛ tɩna. Pɩkɛ alɩwaatʊ kɩbandʊ ndʊ ɛyaa katʊʊ ɖama nɛ pɛlɛzʊʊ ɖama lɩmaɣza yɔ. Peeɖe lɛ, pɩfɛyɩ ɛzɩ tɔɔnaɣ ɖɩtɔyɛ ɖende pɩpɔzʊʊ se ɛyʊ ɛ-taa la kɔkɔɖɛ yɔ, sʊlʊm ɖɩñɔyɛ taa lɛ,pɔkɔtɔyʊʊ yem.

Nɛ kpɛlɛkʊʊ ɛjaɖɛ taa kʊnʊŋ camɩyɛ yɔ ɖanaɣ ñɩɣtʊʊ kɩgbanzɩ yɔ lɩɩ cukudu ɖɩpɛdɩyɛ alɩwaatʊ ndʊ wɩsɩ hʊwa camɩyɛ. Ndɛŋ ñɔʊ ñacaɖaɣ lɛ, ŋlɔ tɛɛtʊ pʊtʊzɩɣ camɩyɛ tɩɖɩɖɩ ɛlɛ pɩwɩlɩɣ se ŋkɛ abalʊ ñɛtɛ. Ɖɩtɔzɩ ɖɔɖɔ se sʊlʊm mbʊ pɩkɛ tadɩyɛ kɛ ɖesɩ taa nɛ kɩyaakɩŋ taa nɛ agbeelaa ndɩ ndɩ taa.

Kazandʊ kɩyaakɩŋ wiye mbʊ yɔ sʊlʊm wɛ paa ɖɩɣa ŋgʊ lɛ, ka-taa. Ɛyʊ ɛɖɔ wɛ nɛ ekoobu kɔyɔ pacakɩ nɛ pɔñɔzɩ tɔm pɛtɛ lɛ sʊlʊm peniidinaa ɖama laŋga nɛ paya ɖama.  Paa ɛgɔm ɛsʊna ñɛyɔɔ sʊlʊm ŋcɛkɩ nɛ ŋmʊna-ɩ. Pʊwɛ ɖeu kamafɛyɩ ɛlɛ pʊcɔzʊʊ ɛyaa ñʊŋ taa. Nkɩlɩ-pʊ ñɔʊ pʊɖɔ kɔyɔ ŋtala ŋtalɩɣ ñɛtɛ camɩyɛ. Pɩpɩzʊʊ puholi ñañʊʊ yaa pɩwɩ ñolotu.




#Article 136: Cunaami (253 words)


Cunaami kɛna lɩm nɛ heelim sʊsɔm mbʊ pɩmakɩ lɩm yɔɔ yɔ. Sapoŋ kʊnʊŋ taa lɛ pʊtɔbʊʊ se   « pɔɔrɩ lɩm ». Cunaami ŋgʊ kɩ-lɩm hola wɛ ɖoŋ kamaɣ fɛyɩ nɛ lɩŋgamɩŋ, teŋgu yaa oseyaŋwaa yɔɔ kɛ pɩmakɩ. Cunamɩ ŋgʊ kɩpaɣzɩɣ mabʊ yɔ, pɩlɩɣna ɛzɩma lɩm caŋgʊ piciidi yem tuda yɔ pʊyɔɔ ɛlɛ pɩɣlɩɣna ɛzɩ nabʊyʊ taa tɛtʊ seliɣ yaa tɩñamsʊʊ yɔ, nabʊyʊ lɛ tɛtʊ ciidiɣna lɩm tɛɛ pazɩ yaa ɖɔɖɔ lɛ tɛtɛɛmɩŋ. Cunami ŋgʊ kɩkɛna asɛyʊʊ sɔsɔʊ sɩŋŋŋ nakʊyʊ nɛ kɩlɩɣ pɔɔrɩnaa yɔɔ kpa lɛ, asɛyʊʊ mankaazɩ kɩkɔŋna. 

Cunaami ŋgʊ kɩpaɣza lɩŋgamɩŋ tɛɛ yaa teŋgʊnaa tɛɛ pɩɩlakɩ ñɩɩtʊ pazɩ yem mbʊ yɔ kɩtalɩ pɔɔrɩ nɔɔ yɔɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɩ-alɩwaatʊ ndʊ piseɣna yɔ pɩpɩzʊʊ pɩtalɩ ɛzɩ kilomɛtanaa 800 kɛ ñɩɩyʊʊ kʊɖʊmʊʊ yɔɔ. Cunaami ŋgʊ kɩpaɣzɩɣ lɩm tɛɛ mbʊ lɛ kiseɣ ɖoŋ ɛlɛ kɩɩpɩzɩɣ nɛ kʊkʊyʊʊ ɛsɔtaa sɩŋŋŋ. Alɩwaatʊ ndʊ kɩlɩɣna pɔɔirɩ yɔɔ lɛ, kɩ-tɛ seɣa pasɩɣ ɛlɛ kɩ-tɛ ɛsɔtaa kʊyʊʊ; kpaɣ ɖoŋ nɛ pɩpɩzɩɣ pɩtalɩ mɛtanaa ɛzɩ hiŋ niitozo. Mbʊ yebina nɛ cunaami ŋgʊ kɩlɩɣ kpa ɛlɛ pɩfɛyɩ se pakpa-kʊ. Kɩwɛɛkɩɣ mbʊ mbʊ kɩnaɣ kʊ-nʊmɔʊ taa yɔ nɛ pɩkɔŋna asɛyʊʊ sɔsɔʊ sɩŋŋŋ.  

Cunaaminaa wɛɛ keteŋga kpeekpe yɔɔ mbʊ pɩkɔŋna asɛyɩŋ sɔsɔŋ yɔ ɛ-taa. Pakalɩ kɛkpɛdasɩ yaa asɛyɩŋ weyi cunaami kʊnɛ kɩlaba kɔyɔ, ɛyaa mba pasɩba yɔ patalɩɣ ɛzɩ kutokiŋ mɩnɩŋ looɖo yɔ (600 000); nɛ kɛkpɛasɩ maɣmaɣ ñɛɖɛ ɛzɩ 279 yɔ. Cunaami nakʊyʊ kaalaba pɩnaɣ 2004 kɛ Ɛndɩ teŋgu taa nɛ mba pehiɣ sɩm yɔ pɛɖɛ ɛzɩ 250 000 yɔ. Ɖooo ɛzɩ pɩnzɩ 30 kɔyɔ patana asɛyʊʊ nakʊyʊ se kɩtala kʊnɛ kɛ wɛkɩyʊ.




#Article 137: Cuuba (102 words)


Cuuba kɛna Sʊdani nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ Nili Kʊlʊmʊʊ kitiiliŋ yɔɔ nɛ nimɩyɛ yɔɔ.Tɛtʊ ndʊ nɛ Ugandaa pazɩma ɖɑma kamaɣ nɛ pɩmakɩɣna ɛzɩ kilomɛtanaa ɛzɩ 110 yɔ. 

Tɛtʊ tʊnɛ, pɩnaɣ 1973 taa pakalɩ kɩkalʊ lɛ ɛyaa kpɛndakutokiŋ 56 737. Pɩnzɩ hiu wayi patasa-wɛ kalʊ lɛ palɩ ɛyaa kutokiŋ 83 787; piyele pɩnaɣ 1993 taa kɩgalʊ ŋgʊ pakalaa yɔ pana ɛyaa 114 980. 

Pɩnaɣ 2005 taa ɛyaa mba pɛwɛ peeɖe yɔ palɩ 163 442 nɛ pʊcɔ patalɩ 250 000 kɛ pɩnaɣ 2008. Pɩnzɩ naanza wayɩ kɩkalʊ ŋgʊ yɔ pana ɛya mba pɛɖɛ ɛzɩ ɛyaa kutokiŋ 350 000 mbʊ yɔ.




#Article 138: César Auguste (281 words)


Auguste, palʊla-ɩ nɛ hɩɖɛ ɖɩ-nɛyɔ Caius Octavius, salaŋ fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 63 pʊcɔ palʊlɩ Yesuu Krɩstʊ. Palʊla-ɩ Room tɛtʊ taa. Kajalaɣ taa lɛ, paya-ɩ se Octave nɛ pʊwayɩ patasɩ-ɩ yaʊ se Octavien. Ɛyʊ ɛnʊ ɛsɩba kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 19 pɩnaɣ 14 pʊcɔ palʊlɩ Yeesu Krɩstʊ Nola tɛtʊ taa. Ɛnʊ kaakɛna Room ɛyaa tɛ kajalaɣ wiyaʊ kpaɣ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 16 pɩnaɣ 27 pʊcɔ palʊlɩ Yesuu Krɩstʊ ŋkɔɔ ŋtalɩ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 19 pɩnaɣ 14 Yeesuu Krɩstʊ lʊlʊʊ wayi.

E-ekpeɣle Jules César pɩsɩ-ɩ ɛ-pɩɣa, e-ekpeɣle ɛnʊ e-ɖoo lʊlʊʊ taa ɛyʊ ɛkɛna, pɩlakʊʊ mbʊ yɔ pɩnaɣ 44 pʊcɔ palʊlɩ Yeesu Krɩstʊ, alɩwaatʊ pazɩ yem nɛ pakʊ e-ekpeɣle ɛnʊ. Ɛnɛ Marc Antoine nɛ Lépide, paɖʊ naatozo tɔm hʊʊ tʊmɩyɛ naalɛ nɖɛ se pɩsa nɛ palʊbɩna César ɛyaa kʊyaa. 

Pawaba philipes wayi lɛ, pɛtɛyɩ Room ɛjaɖɛ nɛ pañazɩɣ nɛ sɔɔjɛtʊ ɖoŋ. Pa-naatozo pɔtɔla pɩlɩna pa-taa paa weyi tɛ cɛjɛyɛ lɩmaɣzɩyɛ nɖɩ ɛɛwɛna yɔ ɖɩ-yɔɔ. Lépide ñeseɣa ɛ-tɛ ɛjaɖɛ nɛ Marc Antoine ñakʊ ɛ-tɩ alɩwaatʊ ndʊ August wabɩ-ɩ Actium yɔ nɛ piyele ɛnɛ yɔ eyeke Roma Ampiiri yɔɔ yɔ. 

Auguste lɛɣzɩ liidiye ɖʊ, ɛñɔɔzɩ haba, ɛmʊ sɔɔjɔnaa sakɩyɛ nɛ pɛwɛ paaɖoye nɛ paale. Ɛtʊlɩ fulisi naa tʊma Room ɛjaɖɛ taa. Pama yɔɔ tɔzʊʊ komola tɛtʊ sɔsɔtʊ taa nɛ pɔñɔɔzɩ cɩɖɩ cɩɖɩ e-kewiyaɣ alɩwaatʊ taa. Auguste sɩ pɩnaɣ 14 Yeesu Krɩstʊ lʊlʊʊ wayi ɛlɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ 75. Pɩtɛkɛ nɔyʊ kʊnɛ-ɩ ɛlɛ nabɛyɛ tɔŋ se kɔyɛ paɖʊ-ɩ. Kɛlɛ ɛ-pɩyalʊ Tibère mʊ e-kewiyaɣ nɛ ɛcaɣ Ampiiri ñʊʊ yɔɔ.

Palʊla Octave kɛ Room ñɩm nabʊyʊ taa, pɩwɛ Palatin tɛtʊ taa kɛnɛ (ad Capita Bubula) pɩfɛyɩ poliŋ nɛ Via Sacra kɛ pɩnaɣ 63 pʊcɔ palʊlɩ Yeesu Krɩstʊ salaŋ fenaɣ kɩyakʊ 23 alɩwaatʊ taa. Octave kpaɣ ɛ-caa maɣmaɣ hɩɖɛ Caius Octavius.




#Article 139: Cɔjɔ (264 words)


Cɔjɔ kɛ ɛyʊ weyi ɛlakɩ ɖooo kiɖe tɛ tʊmɩyɛ kabɩyɛ sɔnzɩ hɔɔlʊʊ taa yɔ. Paa Cɔjɔ weyi lɛ, fezuu sɔsɔʊ nakʊyʊ payaa-kʊ se Ɛgɔlɔmɩyɛ lɩzɩna ɛyʊ ɛnʊ se ɛ-kɛ ɛdɛ lɩm ɖʊyʊ. Fezuu sɔsɔʊ nakʊyʊ wɩlɩʊ kɩ-tɩ ɛyaa mɛɛsaɣ tɛ ɛzɩ kpansʊyʊ  yaa ham mɔndɔɣ nɔyʊ. Ɛwɩlɩʊ ɛ-tɩ cejewiye ndɩ yɔ yee ɖɩmʊ-ɩ camɩƴɛ yɔ Ɛgɔlɔmɩyɛ ndɩ ɖɩcakɩ cejewiye taa peeɖe nɛ ɖɩlɩzɩ ɖɩ-lɩm ɖʊyʊ nɛ ɖɩlakɩ ɛ-taa tʊmɩyɛ ɖoziye taa. Mbʊ lɛ, powoki pɔbɔzɩ piye tɩʊ nɛ peɖe lɛ, ɛlɛ kɛtɩwɛ se ɛyʊ ɛnʊ piliza-ɩ se ɛkɛ Ɛgɔlɔmɩyɛ ɖɩnɛyɔ ɖɩ-tɛ layʊ.

Cɔjɔ wonduu kɩsusutu wɛ ndɩ, ɛ-suu tɔnɛ cokodo nɛ ɛ-ɖɔkʊʊ cɔjɔtʊ ɖaʊ. Cɔjɔ wɛna sʊʊtʊ yuŋ ŋdʊ ndɩ ndɩ sakɩyɛ. Ɛkɛ ɛsɔ lɛzɩʊ ɛyaa cɔlɔ nɛ ɛ-lɔʊ nɔɔ cɛyɩtʊ ndɩ ndɩ yɔ ɛzɩ tɛʊ nɛ kʊdɔmɩŋ wazɩ nɛ lʊlʊʊkʊ.  Cɔjɔ yeke koŋ wɛna ɖoŋ agɔlɔmaa kpɛyʊʊ hɔɔlʊʊ taa. Eyeke ɛkɛna feŋguyu agɔlɔmaa lonaa taa.

Alʊwaatʊ ndʊ palakɩ sɔnzɩ evebiyaa yaa pɛlaa lɛ, ɛnʊ ñɔzɩna paa cejewiye nɖɩ lɛ ɖɩ-tɛ puwa evelo ɖɩcɑɣyɛ mbʊ sɔnzɩ pɔzʊ yɔ. Hasɩyaɖɛ fenaɣ taa lɛ, cɔjɔ tiki kɩyakʊ taa nɛ ɛla sɔnzɩ nɛ pʊwɩlɩ evemiye ndɩ lʊbɩyɛ pazɩʊ yɔ yaa lakɩŋ pazɩʊ yɔ.

Pagba ɛyʊ cɔjɔtʊ palɛzɩ kaʊ ɛ-nɛ ɛ-sɩm, yaa natʊyʊ ɛ-talɛyɩ ɛzɩ kpaŋ yaa yʊlʊnzɩ. Ɛlɛ agɔlɔmaa maɣmaɣ lɩzɩ-ɩ yɔ a-ɖaŋgʊ ɛyɔ nɛ kɩtɛkɛtɛtʊ natʊyʊ ɛ-talɩ-ɩ kaʊ nɛ ɛ-cɛyɩʊ ɛ-tɩ nɛ ɛla fezuu caɣʊ kɩbaŋgʊ. Ɛ-lɛzɩʊ kɛʊ ɛ-ɖɩya taa ɛyʊ koŋ. Pɛlɛzɩʊ kewiyaɣ ɖɩya ɛlɛ palɛzɩʊ cɔjɔtʊ ɖɩya kaʊ.

Cɔjɔ ɛ-sɩba ɛ-ɖɩya taa ɛyʊ lɛzɩna-ɩ, ɛlɛ nɔyʊ pɩzɩʊ ɛmʊ cɔjɔtʊ nɛ awayi yee palʊʊla pʊwa nakɛyɩ nɛ kɔɖɔka pɩzaacɩnzɩ yɔ pɩwɩlʊ se kaɣkaɣ kɛʊ cɔjɔ.




#Article 140: Cɔtʊʊ (261 words)


Ɛyʊ lɩzɩɣʊ asuluma naayɛ wonuu nakʊyʊ yɔɔ yɔ payaɣ se cɔtʊʊ. Lɩm nɛ fɔɔfɔɔ palɩzɩɣna asuluma ana. Ɖooo lɛ atɛya pɔcɔtaɣna.   

Ɛbɛ payaɣ se atɛya ? Kpɩzɩyɛ yaɣ lɛ, palɩzɩ ɖɩ-taa kpiziwe nɛ pɔtɔɔ nɛ pɔlɔ kɔtɔŋ pɔɔyasɩ. Mbʊ puhuzi kpiziwe yɔɔ yɔ payaɣ se atɛya.   

Ɛzɩma pɔcɔtʊʊna atɛya ? Pɔsɔkɩ-yɛ sɔɔyɛ taa yɔbɩ yɔbɩ yaa pakpatɩɣ-yɛ kɩkpatʊ kaaʊ yɔɔ kpɔyɩ kpɔyɩ. Pʊwayɩ lɛ, pokuu mbʊ pakpataa yɔ nɛ paɖʊ ñanaɣ taa. Paɖʊ lɩm pʊ-yɔɔ pɩmaɣna nɛ pakpaɣ wonuu ŋgʊ pacaɣ cɔtʊʊ yɔ nɛ paɖʊ atɛya lɩm mbʊ pɩ-taa. Paa asuluma ɛɛwɛ ɛzɩma wonuu ŋgʊ kʊ-yɔɔ kɔyɔ, alɩɣ a-tɩŋa payɩ. Sɔnɔ piya ɛɛsɩŋ se atɛya kɛ fɔɔfɔɔ kɩbaŋgʊ siŋŋ. Lɛɛlɛyɔ, anasaayɩ fɔɔfɔɔnaa lɩ ndɩ ndɩ nɛ pɔcɔtʊʊna wondu. Kabɩyɛ tʊ sɩma ɖɔɖɔ fɔɔfɔɔnaa nabɛyɛ labʊ. Ɛsa nakʊyʊ nɛ payaa-kʊ se kabɩyɛ fɔɔfɔɔ. Kɩwɛ ɖeu pɩdɩɩfɛyɩ kɔzɩ kɔzɩ lɩm sɔʊ taa. Kɩlɩzɩɣ ɛyʊ tomnaɣ yɔɔ kʊdɔmɩŋ nɩɩyɛ. Kɩlɛzɩɣ ɖɔɖɔ ɛyʊ tomnaɣ yɔɔ lɛzɛ lɛzɛ. Ɖooo lɛ pɔɔ taa ɛyʊ tiki nɛ ɛcɔtɩ, kɔzɩ kɔzɩ yolim taa. Ɛlɛ, ɛyʊ kɔma ɛtɩlɩ se fɔɔfɔɔ huluu yeki nɛ lɩm sɔʊ. Mbʊ yebina nɛ lɛɛlɛyɔ hila taa lɩm fɛyɩ. Lɛɛlɛyɔ, poyuyi lɔkɔnaa cikpeme nɛ sɔsaa. Lɔkɔnaa sɔsaa payaɣ se fɔɔraazɩ waa. Paatazɩɣ cɔtʊʊ lɔkɔnaa mba pɔ-cɔlɔ. Weyi ɛcaɣ cɔtʊʊ yɔ, elu lɩm nɛ ekpena ɛ-saʊ taa nɛ ɛcɔtɩ.  

Ɖooo lɛ, nesi ɖeke pɔcɔtʊʊna. Lɛɛlɛyɔ, anasaayɩ ñɩɣtʊ ndɩ ndɩ lɩwa nɛ tɩcɔtʊʊ wondu ɖɔɖɔ. Anasaayɩ ñɩɣtʊ natʊyʊ cɔtʊʊ paaɖʊʊ lɩm. Pʊ-tɔbʊʊ se tɩtɛŋ cɔtʊʊ kpa mbʊ yɔ, ɛyʊ pɩzɩɣ esuu wonuu ŋgʊ anasaayɩ ñɩɣyʊʊ cɔtaa yɔ kpaakpaa, ɛɛɖaŋɩɣ se pɩwɩlɩ nɛ pʊcɔ mbʊ yɔ lɩm fɛyɩ kʊ-yɔɔ.




#Article 141: Cɛjɛsɩ (298 words)


Cɛjɛsɩ wɛ tɔm naadozo taa. Yʋsʋʋ cɛjɛsɩ wɛɛ, kɔyɛ cɛjɛsɩ n̄ɛwɛɛ nɛ sɔnzɩ n̄ɩnzɩ n̄ɛwɛɛ ɖɔɖɔ. Pasɩŋ kabɩyɛ tʋ nɛ ɛ-cɛjɛsɩ. Ɖooo lɛ, palʋla kabɩyɛ tʋ nɛ pɛtɛhɛdɩ-ɩ hʋsʋʋ cɛjɛsɩ yɔ, patʋʋ-ɩ se njɔndʋ. Lɛɛlɛyɔ, kabɩyɛ n̄ɩma nabɛyɛ eetisi se pɛhɛdɩ piya. Pɔtɔŋ se cɛjɛsɩ wɛɛkɩɣ piya ɛsɩndaa. Toovenum lɛ, cɛjɛsɩ nasɩyɛ mʋʋna piya nɛsɩyɛ ɛlɛ, cɛjɛsɩ lɛɛsɩ n̄ɛwɛɛkɩ-sɩ kɛwɛɛkʋʋ. Hʋsʋʋ cɛjɛsɩ wɛ ndɩ ndɩ. Ɛzɩtɛɣlɩm cɛjɛsɩ wɛɛ, halɩpiya pɛhɛdɩɣ sɩsɩ, cɛjɛsɩ kitibisi n̄ɛwɛɛ nɛ cɛjɛsɩ kɩwɛlɩsɩ n̄ɛwɛɛ ɖɔɖɔ. Abalɩcɛjɛsɩ n̄ɛwɛɛ, sɩsɩ walʋʋ takalam. Abalʋ yaa halʋ weyi e-nesi ɛɛpaɣ yɔ ɛhɛdɩɣna piya cɛjɛsɩ.

Kɔyɛ cɛjɛsɩ wɛ tɔm naadozo taa. Kʋkʋ cɛjɛsɩ wɛɛ, sumaka n̄ɩnzɩ n̄ɛwɛɛ nɛ piya nzɩ pan̄ɩnɩɣ-sɩ kɩn̄ɩnʋ yɔ sɩsɩ cɛjɛsɩ n̄ɛwɛɛ ɖɔɖɔ. Pɩɣa lotu ɛkpa kezeluu nɛ piitiki yɔ, pɛhɛdɩɣ-kɛ kʋkʋ cɛjɛsɩ. Halʋ weyi ɛlakɩ kʋkʋ kʋdɔŋ yɔ ɛhɛdɩɣna cɛjɛsɩ nzɩ. Pɩɣa hʋyɩŋ naalɛ yɔɔ pɛhɛdɩɣ cɛjɛsɩ nzɩ. Papɩzɩɣ pɛhɛdɩ hʋyʋʋ kʋɖʋmʋʋ yɔɔ cɛjɛsɩ sɩtalɩ nɛɛlɛ mbʋ yɔ. Pɛhɛdɩɣ-sɩ nɛ pɩtɛ lɛ, halʋ kɔyɛ laɖʋ naŋ kʋkʋ kɔyɛ nɛ ɛtaa cɛjɛsɩ taa peeye.

Kʋdɔŋ nakʋyʋ payaɣ sumaka. Kɩkpa pɩɣa kɔyɔ, kan̄aŋ ɖoŋ ɖoŋ. Pɩɣa ɛn̄aŋ ɖoŋ ɖoŋ mbʋʋ yɔ, pʋwɛɛ se pɛhɛdɩ-kɛ sumaka. Weyi ɛlakɩ sumaka kʋdɔŋ yɔ ɛhɛdɩɣna pɩɣa sumaka cɛjɛsɩ nɛ ɛtaa-kɛ pʋ-kɔyɛ.
Cɛjɛsɩ nasɩyɛ n̄ɛwɛɛ nɛ pɛhɛdɩɣ-sɩ piya nzɩ pan̄ɩnɩ-sɩ kɩn̄ɩnʋ yɔ. Pʋ-tɔbʋʋ se yee halʋ ɛɛɖɔkʋʋ yɔ, ɛ nɛ ɛ-walʋ papɩzɩɣ powolo pasʋlʋmɩ ɛgɔlɔmɩyɛ naɖɩyɛ pɩɣa. Pasʋlʋmaa nɛ pɩha-wɛ pɩɣa ŋgaa yɔ, pɛhɛdɩɣ-kɛ cɛjɛyaɣ nakɛyɛ kpayɩ nɛ kataapɩsɩ ɖenɖe kalɩnaa nɛ palʋlʋʋ-kɛ yɔ.

Evebu ɛtalɩ tɔɔzʋʋ yɔ, cɛja lakɩ lɩmaɣza nɛ eheyi pɩɣa egbele se e-koowu talɩ sɔnzɩ labʋ. Se ɛkɔɔ nɛ ɛwɩlɩ-ɩ hʋnʋʋ. Peeye neŋ wokina hʋnʋʋ nɛ ɛwɩlɩ e-koowu, pʋ-tɔbʋʋ se ɛhɛdɩɣ-ɩ cɛjɛsɩ. Kiɖe taa pɛhɛdɩɣ cɛjɛsɩ nzɩ. Paahɛdɩɣ-sɩ sɩpɩɩ camɩyɛ. Pileɖiɣ lɛ, sɩpɩzɩɣ sɩmʋʋ. Yee pɩɣa peleɣ yɔ, ɛ-nɩŋgbakutola pɛhɛdɩɣ sɔnzɩ cɛjɛsɩ nzɩ, pʋ-tɔbʋʋ se akpendu cɛjɛsɩ.




#Article 142: Cɛɛcɛ (249 words)


Cɛɛcɛ yaa kpayaɣ, pɩkɛ n̄ɩɣyʋʋ ŋgʋ kʋɖɔŋ tataa ɛzɩ lɔɔɖɩyɛ yɔ. Ɛlɛ, cɛɛcɛ n̄ɛwɛna pɔbɔla naalɛ.  Kɩseɣ seu mbʋ yɔ, pɩlɩɣna weyi ɛsaɣ-kʋ yɔ, ɛ-cɔlɔ. Weyi ɛsaɣ cɛɛcɛ yɔ, payaɣ-ɩ se cɛɛcɛ sayʋ. Ɛcakɩ ki-kpeɖe yɔɔ nɛ ɛsɩɩ ɛ-nɩŋgbanzɩ peedaalɩ waa yɔɔ. Ɛsaɣ lɛ, kpasɩ hɔŋna wayɩ pɔbɔɖɛ nɛ Cɛɛcɛ seɣ.

Ɛsɩndaa pɔbɔɖɛ tɩna tɔm, nɖɩ yekina nɛ cɛɛcɛ sɩŋɩɣ yiɣyiɣ, kiikpiliɣ. Cɛɛcɛ n̄ʋʋ sayʋ tʋʋzʋʋ nɛ ɛsaɣ. Pʋwɛɛ se ɛɖɔkɩ cɛɛcɛ n̄ʋʋ nɛ e-nesi naalɛ kpam nɛ ɛtʋʋzʋʋ camɩyɛ. Mbʋ yaɣna-ɩ waɖɛ nɛ ɛpɩzɩ ɛhɛtɩ yaa ese lɔŋ.

Kedeŋa yɔɔ cɩna, cɛɛcɛnaa ɛyaa kɩlɩɣ caɣʋ.  Ɛyaa cakɩ cɛɛcɛnaa paa ɖooye. Nabʋyʋ taa yɔ, pɩkɛ-wɛ aleɣya pʋyʋ yaa tomnaɣ taa hayɩsʋʋ pʋyʋ. Tɛtʋ sʋsɔtʋ taa cɛɛcɛ pɩzɩɣ kise kilomɛtɛwaa hiu nɛ kagbaanzɩ n̄ɩɣyʋʋ kʋɖʋmʋʋ yɔɔ. Yee habɩyɛ ɛwalɩ camɩyɛ yamm nɛ nabʋyʋ ɛɛcɛyɩɣ ɖɩ-yɔɔ yɔ, ɛzʋtʋyʋ pɩzɩɣ ɛcaɣ cɛɛcɛ ese ɛzɩ kilomɛtɛwaa hiu nɛ loɖo yaa niidozo n̄ɩɣyʋʋ kʋɖʋmʋʋ yɔɔ. Cɛɛcɛnaa mba palaba se pesena-wɛ yɔ, cɛɛcɛ sayʋ weyi pahayɩsa-ɩ camɩyɛ yɔ, ɛpɩzɩɣ esena-kʋ pɩtalɩ kilomɛtɛwaa 70 n̄ɩɣyʋʋ kʋɖʋmʋʋ yɔɔ. Ɛlɛ, ɖenɖe pɩwalɩ camɩyɛ landamm nabʋyʋ ɛɛcɛyɩɣ yɔ. Cɛɛcɛ sayʋ weyi ɛkakɩla senaʋ nɛ-kʋ yɔ, ɛpɩzaa ese kilomɛtɛwaa 133,28 n̄ɩɣyʋʋ kʋɖʋmʋʋ yɔɔ. Pɩnaɣ 2009 n̄ɩŋga taa weyi payaɣ-ɩ se, Sam Whittingham yɔ ese ḿbʋ.

Pɩɩnɩɣ ɛyʋ cɛɛcɛ saɣʋ taa pɩtalɩ ɖɔnɛ taa. Ŋgʋ cɛɛcɛ sayʋ kɩla ɖeu tam naalɛ yaa naadozo mbʋ yɔ ɖɔnɛ. Ɖɔɖɔ lɛ, pɩkɩlɩ lɛɛlɛɛ tam naalɛ yaa naanza mbʋ yɔ ɖɔnɛ. Ɛyʋ lesiɣ ɖoŋ weyi ɖɔnɛ taa yɔ, pɩtatalɩ weyi elesiɣ cɛɛcɛ sayʋ taa yɔ.




#Article 143: Cɛɛcɛ saʋ aleɣya (218 words)


Cɛɛcɛ saʋ aleɣya kpeɣli a-taa lɩmaɣzɛɛ sakɩyɛ : Kajalaɣ taa lɛ, saʋ pʋnɛ pɩkɛ paa ɖooye tɛ tʋmɩyɛ cabɩ weziŋ caɣʋ taa. Pɩkɛna lɛlaa kɛ aleɣya pʋyʋ. Nɛ lɛlaa n̄akpa-pʋ ɛzɩ sɩpɔɔrɩ ŋgʋ pasaɣ cɛɛcɛ nɛ peseɣna-kʋ nɛ pilinzi ndɩ ndɩ taa yɔ.

Pilinzi nasɩ kɔyɔ: cɛɛcɛ saʋ sukuli nɛ cɛɛcɛ saʋ habɩyɛ yɔɔ nɛ cɛɛcɛ saʋ nʋmɔsɔkasɩ taa nɛ kadaɣ kaɖɛ n̄ɩŋga yɔɔ cɛɛcɛ saʋ nɛ cɛɛcɛ ŋgʋ pasaɣ-kʋ paa kadaɣ ŋga ka-taa yɔ (VTT), nɛ BMX, nɛ ɖaŋ taa cɛɛcɛ saʋ nɛ pɩtasɩna cɛɛcɛ saʋ sɔɔndʋ n̄ɩndʋ.

Cɛɛcɛ saʋ aleɣya sɩpɔɔrɩ kʋnɛ, kɩ-paɣtʋ tɩŋɛ lɩna kedeŋa kpeekpe ŋgbɛyɛ nɖɩ palɩza nɛ paya-ɖɩ se UCI (Kedeŋa kpeekpe cɛɛcɛ saʋ aleɣya ɖɩkpɛndɩyɛ).

Caama ɛjaɖɛ taa sɩʋ Karl Von Drai, lɩzɩna pɩnaɣ 1816 ñɩŋga taa aleɣya saʋ wonuu ŋgʋ payaɣ se tɩrɛzɩyɛɛnɩ (draisienne) yɔ, nɛ pakpaɣ-kʋ ɛzɩ kɩpaɣlaa wonuu yɔ.

Abalʋ ɛnɛ, ɛlɩza mbʋ yɔ, pɩsɩɣna ɛyʋ se piwoa-ɩ ɖoli. Tɩrɛzɩyɛɛnɩ kɛwɛna pɔbɔla naalɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ cɛɛcɛ yɔ. Ɛyʋ sɩɣ ɛ-nɩŋgbanzɩ tɛtʋ yɔɔ nɛ etuyuu cɛɛcɛ kʋnɛ kutuyu.

Parii tɛtʋ taa pacalɩ lubu tɩrɛzɩyɛɛnɩ. Puluba-kʋ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʋ kagbaanzɩ ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1818 taa. Pɩnaɣ 1869 taa lɛ, cɛɛcɛnaa mba potusuu ɛyaa nɔmɔŋ yaa pakpakɩɣ wondu yɔ pɔ-n̄ɔɔzɩyʋ Pierre Michaux nɛ ɛ-pɩyalʋ Ernest papasɩ lubu kajalaɣ cɛɛcɛnaa mba pɛwɛna fɛyɩ nɛ ŋcɔzɩ yɔ. Pierre Michaux ya-wɛ size pédivelles waa.




#Article 144: Cɩnjɩnɔɔ yaa pʊrɔnzɩ wɛɛ (Age du bronze) (336 words)


Cɩnjɩŋnɔɔ yaa Pʊrɔnzɩ wɛɛ yaa alɩwaatʊ yaa pɩnzɩ pɩkɛ pʊcɔ ɖɩtɩlɩɣ kɩbɩŋjaazɩ tɔm nɛ canaʊ tɔm pɛ-hɛkʊ taa alɩwaatʊ ndʊ pasɩma-tʊ nɛ ñɩɣlɩm tʊma sakɩyɛ tɛ laɣsɩpɩtɩŋna cɩnjŋnɔɔ yaa pʊrɔnzɩ yɔɔ yɔ. Pʊrɔnzɩ kɛ ɖama hɛkʊ taa yatʊ ndʊ ɖɩsɩma se pɩkɛ kuwiviɖi nɛ ɛtɛŋ pɛtɛ ɖama taa siduu yɔ.
 
Sɔnɔ yɔ ɖɩsɩma se alɩwaatʊ ndʊ tʊmʊna yaa tɩlɛzɩna kuwiviɖi wɛɛ yaa kalikolitiki wɛɛ ɛlɛ, tɩɩwɛɛ pʊcɔ nɩɣtʊ alɩwaatʊ talɩ ajɛyɛ wena a-taa a-tʊma tɔm kaakɩlɩ cɛyʊʊ yɔ. Ɖɔɖɔ ɛzɩ kɩbɩnjaazɩ wɛɛ lɛɛna pɩlɩna Pʊrɔzɩ yɔ yɔ takayasɩ kɩbɩnzɩ taa tɔm taa wɩlɩɣ wɛna ɖɔɖɔ kamasɩ mbʊ pʊyɔɔ yɔ lɛzɩtʊ lɩ sakɩyɛ pɩtɩŋna ɛsakuliye alɩwaatʊ ndʊ ɖɩwɛ tɩ-taa yɔ tɩcɔlɔ nɛ ɛjaɖɛ sɩm cɔlɔ.
 
Sakɩyɛ taa kɔzɩ kɔzɩ ajɛyɛ wena a-taa kʊ-tɔm wɛ kɩjɛyʊʊ nɛ pɛkpɛka kʊ-tʊmɩyɛ siŋ yɔ (ajɛyɛ wena añɔtɩna Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ taa kpam yɔ nɛ Erɔpʊ nɛ Azii) Pʊrɔnzɩ alɩwaatʊ kaatalɩ pɩnzɩ ɛzɩ 2000 mbʊ yɔ, kpaɣ 3000 ŋtalɩ 1000 pʊcɔ palʊlɩ Yeesuu Krɩstʊ ɛlɛ, paa lɛzɩtʊ ɛkɔma sakɩyɛ ɛzɩma pɩtɩŋna alɩwaatʊ ndɩ ndɩ yɔɔ kɔyɔ yɔ. Pɩɩwɛ kaɖɛ se patɩlɩ ajɛyɛ naayɛ taa ɛzɩ Ameriki latini nɛ ɖenɖe pʊcɔ kolombii ɛsakuliye alɩwaatʊ lɛ, paasɩma sika nɛ kuwiviɖi ñɩɣlɩm tʊmɩyɛ pʊkɔɔ pɩtalɩ Ɛsɩpañɔlɩ yoŋ alɩwaatʊ ɛlɛ, patatɩlɩ Pʊrɔnzɩ.

Kɩbɩnjaazɩ tɔm mayʊ Nicolas Mahudel pɩlɩna ɛtʊma kɩbɩnjaazɩ ñɩnaa pɩlʊʊ yɔ lɛ, ɛtasɩ walanzɩ Antoine Jussieu lɩmaɣza wena ɛlɛ kaalaba yɔ. Kamɩŋ fenaɣ 12 pɩnaɣ 1734 taa, ɛkalɩ  ɛ-tɛ ñɩnʊʊ lɩmaɣza takayaɣ nakayɛ kɛ samaɣ ɛsɩnda kɛ Keɖeɣa tɔm lɩzɩyaa ŋgbɛyɛ ɖɩmayɛ taa nɛ takayasɩ kiɖeɖesi ɖɩlaɖɛ taa, ŋga ka-taa ɛlɩzɩ tɔbʊʊ nɛ ɛkɛtɩ se alɩwaatʊ wɛna wɛɛ natozo.
 
Wɛɛ ana yɔ kaʊ wɛɛ nɛ pʊrɔnzɩ yaa cɩnjɩŋnɔɔ wɛɛ nɛ ñɩɣlɩm wɛɛ pɩlʊʊ yɔɔ mbʊ yɔ. Ɛwɛ nɛ ɛlɩzɩ tʊma sakɩyɛ sakɩyɛ yaa ɖama yɔɔ ɖama yɔɔ pɩnaɣ ŋga ka-taa. Ɛlɛ, pɔlɔtʊ pɩtalɩ halɩ kamɩŋ fenaɣ taa ɖenɖe pɔkɔma pɛtɛzɩ-tɩyɔɔ tisuu nɛ posusi tɩ-tɔm pɩtɩŋna keɖeɣa tɔm lɩzɩyaa ŋgbɛyɛ yɔɔ pɩnaɣ 1740 alɩwaatʊ taa yɔ nɛ pasɩmtʊ-tʊ nɛ hɩɖɛ ɖɩnɛyɔ kɩbɩnjaazɩ ɛyaa tʊma sɔsɔnaa kumolaa nɛ nesi tɛ tʊma wena pasɩma-yɛ nazɩyɛ kaŋ taa yɔ.




#Article 145: Cʊcʊɖɛ (194 words)


Cʊcʊɖɛ kɛ sʊŋga taa tɩŋ piye ndɩ payaɣ ɖɔɖɔ se Cʊcʊɖɛ tɩŋ. Kɩ-tɛ tɩŋ weyɩ ɛ-hatʊ wɛ tɩŋ hatʊ sɛmɩŋ ɛlɛ ɛlʊlʊʊ hɛtʊ kʊlʊmʊtʊ (Myrtacée) nɛ ɛñɔʊ Amerika nɛ Afrika sʊŋga ageetaa taa. Papazɩɣ kɩhayʊʊ yɔ pɩtalɩɣ pɩnzɩ 2000 mbʊ yɔ. Tɔm piye Cʊcʊɖɛ lɩnɛ arawak guaiaba kʊnʊŋ taa kɛnɛ nɛ ɖɩ-tɔbʊʊ se tɩŋ piye.

 
Cʊcʊɖɛ kɛ sʊŋga ageetaa taa tɩŋ piye ɖɩ-tɛ nɛ Amerika nɛ hɛkʊ taa ajɛyɛ taa Piresiili nɛ kɔzɩ kɔzɩ Antalɛzɩ, ɖɩwɛ kulukuluu nɛ pɔtɔkɩ-ɖɩ ɖɩpalɩka talɩɣ sɛntɩmɛta naa 3 ntalɩɣ 10 hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa hayɩm naa nabɛyɛ taa ɖɩtalɩɣ 12.
  
Cʊcʊɖɛ nɖɩ ɖɩwɛna tɔmnaɣ fɛlɛ fɛlɛ nɛ kɛ-fɛyɩ kpɩzɩŋ, ɖɩwɛ tɩŋ hatʊ sɛmɩŋ nɛ ɖɩpɩsɩɣ sʊtʊ lɩm sɛmɩŋ nɛ ɖɩ-yɔɔ wɛ takɩŋ toyi toyi ɛlɛ nayɛɛ yɔ alɩwaatʊ ndʊ ɖɩpɩɣ yɔ, lɛɛnɛ yɔ lɛ pɩwɛʊ caʊʊ nɛ ɖɩ-sɛɛ kpaŋ. Ɖɩ-mʊtʊ wɛ num tɩyɛ nɛ ɖɩ-taa wɛ pee wili wili nayɛɛ nɛ awɛ ɖoŋ nɛ ɖɩ-taa sɔzɩŋ nɛ sɔzɩŋ ɛnʊ ɛwɛ ndɩ. Cʊcʊɖɛ taa wɛ fitamini A nɛ B nɛ C ɛlɛ ɖɩ-tɛ fitamini C kɩlɩɣ ɖɔʊʊ tɩŋ pee lɛɛna. Cʊcʊɖɛ kɛ tɩŋ ŋgʊ kɩ-maɣna ɖalakɩŋ tɛ nɛ pɩtalɩ mɛta naa 8 nɛ kɩñɔʊ Amerika nɛ Afrika sʊŋga ajɛyaa taa.




#Article 146: Cʊʊ ñanzɩ tʊmɩyɛ (potérie) (288 words)


Cʋʋ n̄anzɩ kɛ ɖɔɖɔ tɛtʋ n̄anzɩ. Papɩzʋʋ ɖɔɖɔ paya cʋʋ n̄anzɩ nzɩ ɖɔɖɔ size Cʋʋ tɛ tɔɔnaɣ yaa mɩzaɣ yɔɔ wonuu. N̄anaɣ yaa yaa wonuu kʋnɛ, kɩkɛ mbʋ pamana tɛtʋ yaa cʋʋ yɔ. Cʋʋ yaa tɛtʋ n̄anzɩ mayʋ kɛ payaɣ yaa pɛcɛlɛ hɩɖɛ size cʋʋ wondu mayʋ yaa tɛtʋ wondu mayʋ. Mayʋ ɛnɛ, ɛkpakʋ tɛtʋ yaa cʋʋ nɛ ɛma pɛŋ weyi ɛ-taa paɖʋ sʋlʋm yaa lɩm nɛ pɔn̄ɔʋ yɔ.

Mayʋ ɛnɛ, ɛpɩzʋʋ ɛma ɖɔɖɔ peɣsi nzɩ palakɩna cotu yaa anasayɩ ɖɔm leleŋ n̄ɩmbʋ yɔ. Pama tɛtʋ yaa cʋʋ ŋgʋ nɛ ɖoozi yaa mʋtʋ n̄anzɩ cikpesi. Cʋʋ n̄anzɩ kɛna lɛɣtʋ matʋ sɔsɔtʋ natʋyʋ. Cʋʋmayʋ ɛnɛ, ɛlakɩ tʋma ndɩ ndɩ wena nɛ tɛtʋ yaa cʋʋ yɔ, pɩkɛna mbʋ pʋwazʋʋ siŋŋ kɛ mɩzaɣ hɔɔlʋʋ taa kɛ ɖɩɣa taa yɔ.

Cʋʋ yaa tɛtʋ matʋ tʋma kpeekpe payɩ kɛ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size céramique.  Tɛtʋ yaa cʋʋ kɛ, pɔlɔkɩna kolonzɩ yaa kuduyuŋ. Palakɩna cʋʋ ŋgʋ nɛ mbʋ payaɣna anasayɩ taa size carreau waa yɔ. Pawazʋ nɛ pɔpɔʋ kuduyuŋ tɛɛ. Cʋʋmayʋ maɣ ɖɔɖɔ lɩm n̄ɔʋ kɔbɩnaa yaa sʋlʋm caɖasɩ.
Yee palaba haɖaa ɖoli kɔyɔ, caɖasɩ kɛ pɛdɛyʋna sʋlʋm. Afrika ɛjaɖɛ taa lɛ, ɛjaɖɛ cikpeɖe naɖɩyɛ wɛ nɛ payaɣ-ɖɩ size Togo. Togo kɛna Afrika ɛjaɖɛ cikpeɖe nɖɩ ɖɩ-taa paa sɔnzɩ nzɩ pa-caɣ labʋ kɔyɔ, pʋpɔzʋ caɖa yɔ yaa cʋʋ wonuu.

Tɛtʋ yaa cʋʋ wazʋʋ nɛ pama mbʋ payaɣna anasayɩ taa size tuyaux waa yɔ. Cʋʋ yaa tɛtʋ kɩmanatʋ tʋnɛ, tɩlɩwa pɩlaba alɩwaatʋ cabɩ. Pɩkɛna ɖoo lɔndaa canaʋ tɔm  wɛɛ taa. Pacalɩna tɛtʋ yaa cʋʋ kʋnɛ kɩmatʋ taŋ nɩʋ kɛ Siini ɛjaɖɛ taa. Pɩɩkɛna pɩnaɣ kudokiŋ nɛɛlɛ n̄ɩŋ taa nɛ pɩcɔ palʋlʋʋ yesu krɩstʋ. Pɩkɔma pazɩ-ɩ lɛ, palɩɩ matʋ ndʋ tɩtaŋ ɖɔɖɔ kɛ SJapɔŋ ɛjaɖɛ taa kɛ kpaɖʋ yaa wɛɛ hiu nɛ kʋɖʋm n̄ɩŋgʋ taa.




#Article 147: Dalai Lama (241 words)


Tiibeti ɛjaɖɛ taa samaɣ nakɛyɛ payaɣ se Dalai Lama ñɩma.  Samaɣ ŋga ka-ñʋʋdʋ payaɣ se Dalai Lama. Ɛnʋ lɩzɩna Ɛsɔ sɛtʋ ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ payaɣ-ɖɩ se 'Puudizim'. Payaʋ kabɩyɛ taa se kɩlɩʋ lɩʋ yɔ, Dalai Lama liɖe taa ñɩma kɩlɩna pʋ-yɔɔ tisuu.

Dalai Lama lʋlʋkʋ taa ɛyaa panɛ, mba, pakɩlɩna wɛʋ feveɖe kɛ lʋlʋkʋ kɩlɩŋ lɩʋ yaa tomnasɩ tasʋʋ kpaɣʋ kɛ Tibet ɛjaɖɛ taa kɛ Puuda Ɛsɔ tɔm tisiuu nʋmɔʋ taa. Tibet ɛjaɖɛ ɖɩnɛ, ɖɩ-caanaʋ tɔm taa lɛ, ɖɩ-taa pana kɩlɩŋ lɩʋ kɛ hɔɔlɩŋ sakɩyɛ taa.

Ɛ-cɔlɔ ñɩma mba pɔcɔ-ɩ kpɛɛɛ nɛ pata yɔ, patɩlaa size pɩkɛna lalaa kʋn̄ɔmɩŋ naʋ yaa pʋdɔdɩyɛ nayaa kɩlɩŋ lɩʋ. Dalaï-lama liɖe taa ñɩma panɛ, pɛwɛna ɖoŋ sɔsɔŋ siŋŋ kalɩzasɩ tɩlɩʋ hɔɔlʋʋ taa.

Pɩnaɣ 1952 n̄ɩŋga taa lɛ, Dalaï-lama liɖe taa ñɩma taa hiu nɛ naanza (14) tʋ n̄ɩnʋ kpaɣ lɩmaɣza size ɛlɩzɩ ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ payaɣ-ɖɩ size samaɣ yɔɔ waɖɛ lɩmaɣza yɔɔ kandɛyʋ yaa samaɣ lɩmaɣza mʋnaʋ. Pɩ-taa peeɖe palɩza ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ payaɣ-ɖɩ size ŋgbɛyɛ cikpeɖe. Ŋgbɛyɛ nɖɩ, nɖɩ cɔŋnana takayɩsɩ maʋ tʋma kpeekpe yɔɔ.

Pɩnaɣ 1959 ñɩŋga taa Tiibeti ɛjaɖɛ taa evebiya nɛ pɛlaa sakɩyɛ paɣzɩ kʋyʋʋ pɛ-ɛjaɖɛ taa nɛ pɛɖɛɣ ajɛya lɛɛna taa tʋma ndɩ ndɩ ñɩnʋʋ. Sɔnɔdaa Tiibeti ɛjaɖɛ taa evebiya nɛ pɛlaa mba palɩ Tiibeti ɛjaɖɛ taa yɔ, patalɩ ɛzɩ ɛyaa 100 000 mbʋ yɔ.

Toovenum lɛ, paaɖɔɔnɩ Dalai-Lama liɖe taa ñɩma nɛ powolo paɖʋ kʋyʋʋ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa. Pʋ-yɔɔ sɔnɔ Dalai-Lama liɖe taa ñɩma wɛnɩ pe-kewiyaɣ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa.

 




#Article 148: Dante Alighieri (148 words)


Ɖajaa Dante Alighieri payaɣ ɖɔɖɔ se Durante degli Alighieri. Ɛkɛ Itaalii ɛjaɖɛ taa tʋ. Palʋla-ɩ florentin tɛtʋ taa agoza fenaɣ nɛ mɩsɩkʋm fenaɣ pɛ-hɛkʋ taa, pɩnaɣ 1265 n̄ɩŋga taa. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ. Ɛsɩba salaŋ fenaɣkɩyakʋ hiu nɛ naanza (14) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1321 n̄ɩŋga taa Ravenne tɛtʋ taa Itaalii ɛjaɖɛ taa peeye.

Ɖajaa Dante Durante degli Alighieri kɛ keɣa maɖʋ nɛ takayɩsɩ mayʋ. Ɛ-takayɩsɩ nzɩ ɛmawa yɔ, sɩ-taa nasɩyɛ hɩla yɔ : Divine Comédie nɛ Idiome. Ɛkɛ ɖɔɖɔ politiki laɖɔ. 

Ɛkɛ Itaalii ɛjaɖɛ tɛ kʋnʋŋ yɔɔ tʋmɩyɛ laɖʋ sɔsɔ,

Ɖajaa Alighieri yaa Allighieri kɛ tɔm kɩmamatʋ tʋmɩyɛ n̄ʋʋ tʋ sɔsɔ nɔɔyʋ ɖɔɖɔ siŋŋ kɛ kedeŋa kpeekpe yɔ.

Payaɣ ɛ-caa se Alighiero di Bellincione. E-ɖoo hɩɖɛ lɛ Bella degli Abati. E-ɖoo sɩba pɩnaɣ 1278 n̄ɩŋga taa. Ɖajaa Dante Alighieri Durante  kɛwɛna hiu nɛ naadozo (13) lɛ, ɛ-caa sɩba. Ɛ-caa sɩba pɩnaɣ 1282 n̄ɩŋga taa.




#Article 149: David Hilbert (383 words)


David Hilbert, palʊla-ɩ pɩnaɣ 1862 kɛ Königsberg nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1943 kɛ Göttingen. Ɛyʊ ɛnʊ ɛɛkɛ lɛɣtʊ tʊ yaa lɛɣtʊ tɩlɩyʊ kɛ Caama ɛjaɖɛ taa. Pamaɣzʊʊ nabɩyʊ taa se ɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyaa taa kajalaɣ tʊ nɔyʊ kɛ kpaɣɖʊ 20 alɩwaatʊ taa ɖɔɖɔ ɛzɩ Henri Poincaré yɔ. Ɛyʊ ɛnʊ ɛlɩza lɛɣtʊ lɩmaɣza sakɩyɛ pɩlɩna siŋ lɩzɩɣ tʊmɩyɛ kpɛlɛkʊʊ yɔ.

Mbʊ pɩwɩla se ɛkɛ ñʊʊtʊ ɛ-tʊma taa yɔ kɛ pɩnaɣ 1900, kpaɣ ehiɣ tɩlasɩ sakɩyɛ nɛ pɩcamɩ ɛ-tɛ lɛɣtʊ ñɩnɩɣ nɔmɔʊ taa kpaɣɖʊ 20 alɩwaatʊ taa yɔ. Hilbert nɛ e-sukuli piyaa tɩlɩtʊ siŋ sukuli hɔɔlʊʊ taa yaa sukuli tɛ ɛsɩnda ɖɛnaʊ yɔ pɩlɩna koŋ lɛɣtʊ nɔmɔʊ taa kɔzɩ kɔzɩ kpɛdɛ naa tɔm taa nɛ ɖama maɣzɩnaʊ lɩmaɣzɩyɛ hɔɔlʊʊ taa. 

Ɛmʊwa nɛ ɛɖaŋ piŋ Georg Cantor maɣzɩm pɩlɩna kpɛndɛ lɩmaɣza yɔɔ nɛ kamaɣ fɛyɩ ñʊʊ yɔɔ. Pasɩma-ɩ ɖɔɖɔ nɛ ɛ-tɛ siŋ wɩlɩtʊ lɩmaɣza nɛ cɔlɩɩ lɛɣtʊ kpɛlɛkɩɣ nɛ ɛtɛ ɛɖʊ tʊkaɣ lɛɣtʊ kpɛlɛkɩɣ tʊma nɛ helim taa lɛɣtʊ tɩlɩyɛ.  

Hilbert laba sukuli kɛ hɛkʊ taa sukuli taa nɛ Königsberg sukuli kɩtɛzɩɣ taa. Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa palʊla-ɩ. Peeɖe ɛmʊ ɖɔkɔtɔ naa sɔsaa takayaɣ ɛlɛ, Ferdinand von Lindemann cɔŋa ɛ-yɔɔ. Pɩnaɣ 1885 alɩwaatʊ taa lɛ, ɛcɛlɛ ɛ-takayaɣ ŋga ɛma yɔ nɛ payaɣ se Über invariante Eigenschaften specieller binärer Formen, insbesondere der Kugelfunctionen. Alɩwaatʊ kʊyʊmtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, Hermann Minkowski laakɣ ɖɔɖɔ sukuli ŋgʊ kɩ-taa. Papɩsɩ tabala siŋ nɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa peeɖe mbʊ yɔ pa-taa paweyi lɛ, ɛ-tɛ lɛɣtʊ tʊmɩyɛ ɖeu ɛzɩ pɩkpaɖɩ lɛlʊ yɔ. 
 
Pɩnaɣ 1886 ŋtalɩ 1895 alɩwaatʊ taa mbʊ yɔ Hilbert pɩsɩ wɩlɩyʊ kɛ Königsberg sukuli kɩtɛzʊʊ taa. Pɩnaɣ 1892 taa ɛkpaɣ halʊ, paya-ɩ se Käthe Jerosch (1864-1945), nɛ pɩsɩŋa lɛ, pɛwɛna pɩɣa eveleɣ paya kaka se Franz. Pɩnaɣ 1895 alɩwaatʊ taa lɛ, pɩtɩŋna Felix Klein tɔm yɔɔ lɛ, pakpa-ɩ se ɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyaa nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ Göttingen sukuli kɩtɛzʊʊ taa. Alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa mbʊ lɛ, Göttingen pɩsɩ lone ndɩ ɖɩmʊ niye lɛɣtʊ ñɩnɩɣ nɔmɔʊ taa yɔ. Hilbert wɛ peeɖe pɩkɔɔ pɩtalɩ ɛ-tɛ hɛzɩɣ alɩwaatʊ pɩnaɣ 1930 taa. 

Kpaɣ kpaɣɖʊ 20 alɩwaatʊ taa lɛ, ɛtɔ se pʊtʊmʊna halʊ se ɛwɩlɩ sukulɩ kɛ Prusse sukuli kɛtɛzʊʊ taa. Pʊkɔma ɛzɩ 1910 mbʊ yɔ lɛ, Hilbert seɣti Emmy Noether pana ñaɣʊ, ɛɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ kajalaɣ tʊ, weyi ɛpɔzaɣ se ɛwɩlɩ Göttingen sukuli kɩtɛzʊʊ taa. Pɩsa koyondina tisi lɛ, ɛpɩsɩna se sukuli kɩtɛzʊʊ ŋgʊ kɩ-tɛkɛ Turiki ɛyaa tɛ ŋgʊ.




#Article 150: David Ricardo (297 words)


Richard David, palʊla-ɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 19 pɩnaɣ 1772 kɛ Lɔndrɩ tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ salaŋ fenaɣ kɩyakʊ 11 pɩnaɣ 1823 alɩwaatʊ taa Gatcombe Park tɛtʊ taa. Ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛɛkɛ Pritaniki ɛjaɖɛ taa tɔsʊʊ tʊmɩyɛ tʊ nɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ kɩlɛzʊʊ tʊmɩyɛ laɖʊ nɛ paɣtʊ lɩzɩyʊ. Ɛyʊ ɛnʊ ɛɛkɛ tɔsʊʊ tʊ weyi ɛmaɣzaɣ lalaa yɔɔ yɔ yaa ɛwɛna lalaa yɔɔ sɔlɩm yɔ kɛ cɔlɩɩ sukuli alɩwaatʊ pɩkɩlɩ Adam Smith nɛ Thomas Malthus.

David Ricardo kɛ pɩɣa natozo ŋga kɛ piyaa hiu nɛ lʊbɛ cejewiye weewe ñɩnɖɛ naɖɩyɛ taa. Cejewiye nɖɩ ɖɩkɛ Yuda mba (ɖɩlɩna Pɔrtigaali ɛjaɖɛ taa), ɖɩ-tɛ Peyibaa ŋɖɛʊna Aŋglɩtɛɛrɩ kiŋ pʊcɔ palʊlɩ-ɩ. Ɛtalɩ pɩnzɩ 14 lɛ, ɛpɩsɩ ɛ-caa cɔlɔ Lɔndrɩ ɖenɖe ɛpazɩɣ kpɛlɛkʊʊ ɛzɩma liidiye tɔm kɛna yɔ. 

Ricardo lɔ Yuda ɛyaa tɛ Ɛsɔ sɛtʊ e-liɖe taa nɛ ese nɛ ɛɖɛɛ ɛ-nɛ pɩɣyɩyaa tɛ halɩpɩɣa nakɛyɛ, mbʊ lɛ, ɛwɛna pɩnzɩ 21, halɩpɩɣa ŋga payaɣ se Priscilla Anne Wilkinson, ŋga ɛkpaɣ halʊ ɖɔɖɔ pitileɖi. E-ɖoo taa wɛ akoza pana mbʊ lɛ, ekizi ɛtasɩ-ɩ yɔɔdɩnaʊ. Wɛɛ ana a-taa Ricardo pɩsɩ kʊyʊm lɩmaɣzɩyɛ tʊ. 

Ɛzɩma ekiza e-cejewiye yɔ pɩsɩ-ɩ kɩjɛyʊʊ se ɛpɩsɩ ɛ-tɩ kɛ kɩlɛzʊʊ tʊmɩyɛ laɖʊ. Ɛ-kajalaɣ takayasɩ nzɩ ɛma pɩlɩna cenjinaa tɔm yɔ Napoléon yoŋ alɩwaatʊ taa yɔ, wɛ ɛzɩ paɣtʊ takayasɩ nzɩ posusa sɩ-tɔm Morning Chronicle taa yɔ kɛ kpaɣ pɩnzɩ 1809 nɛ 1810 hɛkɩŋ taa yɔ. 

Ɛ-tɛ kɩlɛzʊʊ tʊmɩyɛ pɩsɩ- ñɩm tʊ sɔsɔ pʊcɔ ɛmʊ ɛ-tɛ hɛzʊʊ takayaɣ pɩnaɣ 1814 taa mbʊ lɛ, ɛwɛna pɩnzɩ 42. Ɛpɩsɩ Gatcombe Park taa nɛ ɛtayɩ e-fezuu caɣʊ politiki taa nɛ tɔsʊʊ nɔmɔʊ taa. Ɛsʊʊ paɣtʊ lɩzɩyaa tʊmɩyɛ Pritaniki ɛjaɖɛ pɩnaɣ 1819 taa nɛ ɛcaɣ peeɖe pɩkɔɔ pɩtalɩ pɩnaɣ 1823, pɩnaɣ ŋga ka-taa ɛsɩba. Ɛkɛ paɣtʊ lɩzɩyʊ lɛ, ɛkandɩ paale tadɩyɛ labʊ yɔ nɛ ɛdʊ kaʊ Corn Laws (pʊtɔbʊʊ se pilee paɣtʊ yɔ) ndʊ palɩzɩ pɩnaɣ 1815 taa yɔ.




#Article 151: Desmond Mpilo Tutu (349 words)


Fada sɔsɔ nɔɔyʋ payaɣ se Desmond Mpilo Tutu. Palʋla-ɩ aloma fenaɣ kɩyakʋ lʋbɛ (7) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1931 ñɩŋa taa. Palʋla-ɩ Klerksdorp tɛtʋ taa Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa. 
Fada Desmond Mpilo Tutu mʋ Laŋhɛzɩyɛ yɔɔ lʋbʋ samtʋ nimiye pɩnaɣ 1984 taa. Pʋ-tɔbʋʋ se, Fada ɛnʋ ɛlʋba siŋŋ se kedeŋa kpeekpe ɛwɛɛ laŋhɛzɩyɛ taa.
Fada Desmond M. Tutu ma takayaɣ nakɛyɛ nɛ ɛkɛdɩ ka-taa ɛzɩma mbʋ ubuntu samaɣ tɩŋɩna ɛsɔtɔm kpɛlɛkʋʋ yɔɔ nɛ ceyuu wɛʋ pɛ-hɛkʋ taa yɔ. Pʋwayɩ lɛ, palɩzɩ-ɩ se ɛkɛ ɛyaa mba palɩzaa se pɔcɔna nɛ ceyuu wɛɛ Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa samaɣ ndɩ ndɩ hɛkʋ taa yɔ, pa-ñʋʋdʋ.
Toovenum lɛ, tɛyɩtʋ sɔsɔtʋ natʋyʋ kɛwɛ Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa ɛyaa hɛkʋ taa. Anasaayɩnaa tetisiɣ se pa nɛ ɛyaa kɩkpɛdaa pɛkpɛndɩ nɛ pala nabʋyʋ.  Ɛyaa kɩkpɛdaa tʋma ɖɩlaɖɛ kɛwɛ hɔɔlʋʋ kpem nɛ anasaayɩnaa tʋma ɖɩlaɖɛ. Anasaayɩnaa nɛ ɛyaa kɩkpɛdaa pataapɩzɩɣ se pacaɣ halɩ lɔɔɖɩyɛ kʋɖʋmɖɩyɛ taa nɛ pʋcɔ paacaɣna pa-ɖʋtɔɔyɛ.
Tɛyɩtʋ ńdʋ, tiyeba nɛ Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa ɛyaa wɛɛ ɖama kʋʋ yɔɔ pɩnzɩ sakɩyɛ. Pʋ-tɔbʋʋ se, ɛyaa mba pelesi pe-weziŋ tɛyɩtʋ ńdʋ tɩ-nʋmɔʋ taa yɔ, pɛfɛyɩ kalʋʋ ; kɔzɩ kɔzɩ ɛyaa kɩkpɛdaa.
Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa ɛyaa hɛkʋ taa tɛyɩtʋ ńdʋ, tɩcɛyaɣ ɛyaa nabɛyɛ siŋŋ nɛ palʋkɩ wɩsɩ nɛ ɖoho se Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa ɛyaa ɛkpɛndɩ nɔɔ nɛ pâla tʋmɩyɛ kʋɖʋmɖɩyɛ. Ɛyaa ḿba, pɔ-nɔɔ ɖɛyʋ yɔ, ɛjaɖɛ ńɖɩ, ɖɩ-ñʋʋdʋ kɩbɩnʋ Nelson Mandela ; pɩlaʋ tɔkɩ, hɩɖɛ ɛɛsɔʋ. Ɛsɔ Caabiyuu ɛlabɩ-ɩ kokoli nɛ ɛtʋlɩ-ɩ ɛ-nɔnɔɔ. Halɩ anasaayɩnaa kpa-ɩ nɛ paɖʋ-ɩ salaka pɩnzɩ nɛɛlɛ nɛ kakpaanzɩ ɛ-lʋɖɛ ńɖɩ ɖɩ-nʋmɔʋ taa. Ɛlɩ ɛ-salaka ŋ́ga ka-taa pɩnzɩ ńzɩ sɩ-wayɩ lɛ, ɛpɩsɩ Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-ñʋʋdʋ.
Pʋcɔ nɛ ceyuu wɛɛ Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa ɛyaa hɛkʋ taa lɛ, pɩcaɣ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Paa mbʋʋ yɔ, Desmond Mpilo Tutu cɛlɩ ɛ-tɩ mpilim ɛ-lʋɖɛ taa nɛ ceyuu wɛɛ Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa ɛyaa hɛkʋ taa. 
Fada Desmond Mpilo Tutu caa payaɣ se Zacheriah Zililo Tutu. Payaa e-ɖoo se Aletta. Zacheriah Zililo nɛ ɛ-halʋ Aletta palʋla piya naadozo. Fada Desmond Mpilo Tutu kɛŋna pɩɣa naalɛ ñɩŋa.




#Article 152: Desmond Tutu (237 words)


Ɛsɔ tɛ layʋ sɔsɔ weyi payaɣ se Desmond Mpilo Tutu yɔ, ɛkɛ Afrika nɛ Hadɛ ɛjaɖɛ taa tʋ. Palʋla-ɩ aloma fenaɣ kɩyakʋ lʋbɛ (7) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1931 n̄ɩŋga taa Klerksdorp tɛtʋ taa. 

Ɛsɔ sɛtʋ tɛ Cejewiye nɖɩ payaɣ se Aŋglikan yɔ, ɖɩ-taa Fata Desmond Tutu lakɩ Ɛsɔ tʋm;yɛ. Fada ɛnɛ ɛkɛ laŋhɛzɩyɛ yɔɔ lʋɖʋ siŋŋ Afrɩka nɛ hadɛ ɛjaɖɛ taa. Ekizɩ yoŋ kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ. Ɛ nɛ Afrɩka nɛ hadɛ ɛjaɖɛ tɛ Ñʋʋdʋ kɩbɩnʋ, Neelson Mandela palʋbɩna siŋŋ nɛ ɛyaa hɛkʋ taa tɛyɩtʋ yele wɛʋ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa. 

Toovenum lɛ, ɖooo lɛ, Anasaayɩnaa tetisiɣ se pa nɛ ɛyaa kɩkpɛdaa pakaa nabʋyʋ Afrɩka nɛ hadɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa.
Fada ɛnɛ, pɩkɔma pɩnaɣ 1984 n̄ɩŋga taa lɛ, pɔcɔna ɛ-tʋmɩyɛ labʋ taa nɛ paha-ɩ samtʋ nimiye takayaɣ. 

Fada Desmond Tutu kɛŋna ubuntu Ɛsɔ tɔm kpɛlɛkʋʋ n̄ʋʋdʋ. Ɛsɔ tɔm kpɛlɛkʋʋ ŋgbɛyɛ nɖɩ, ɖɩlʋkɩn samaɣ yaa ajɛɛ ɖama nɩnaʋ nɛ kpaɣʋ nɛ kpeyuu nɛ ceyuu pa-paɣtʋ n̄am yɔɔ. Ɛsɔɔla Ɛsɔ sam paa alɩwaayʋʋ ŋgʋ kɩ-taa.

Fada ɛnɛ, ɛkɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna toovenum ɖɔm nʋmɔʋ tʋma yɔɔ nɛ kpeyuu nʋmɔʋ tɛ n̄ʋʋ tʋ sɔsɔ kɔɔnɔɔ tʋ Afrika nɛ Hadɛ ɛjaɖɛ taa. Ɛnʋ palɩza size ɛn̄ɩnɩ nɛ ɛtazɩ camɩyɛ nɛ patɩlɩ ɛzaɣtʋ ndʋ tɩɩlaba ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa Anasaayɩnaa nɛ ɛyaa kɩkpɛdaa pɛ-hɛkʋ taa tɛyɩtʋ alɩwaatʋ taa yɔ. Ɛnʋ ɖɔɖɔ ɛcɔŋnana Afrɩka nɛ hadɛ ɛjaɖɛ taa politiki ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩñɩnɩɣ se ɖɩkpa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-ñɩm mɩlɩyaa yɔ, ɖɩ-nɔɔ yɔɔ tʋ. nɛ pɔhɔ panɩŋg.

	
	




#Article 153: Didier Drogba (259 words)


Palʋla pombo maɖʋ sɔsɔ weyi payaɣ se, Didier Drogba yɔ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ kʋɖʋmʋʋ (11) wiye, pɩnaɣ 1978 taa. Palʋla-ɩ Kootidiivʊwarɩ ɛjaɖɛ taa, Abijan tɛtʋ taa. Didier Drogba makɩ pombo kedeŋa kpeekpe ajɛya tɩŋa taa. Pʋ-tɔbʋʋ se, ɛkɛ pombo maɖʋ sɔsɔ siŋŋ. Paa ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɩñɩnɩɣ se ɛwɛɛ ɖi-pombo maɖaa taa. 

Didier Drogba paɣzɩ pombo mabʋ tʋmɩyɛ Fransɩ ɛjaɖɛ taa. Fransɩ ɛjaɖɛ taa pombo maɖaa tikaɣ ŋga payaɣ se « Mans Union Club 72 » yɔ, ka-taa maɖaa taa Didier Drogba paɣzɩ e-pombo mabʋ. 

Paɖʋ Didier Drogba pombo maɖaa tikaɣ ŋga payaɣ se « Chelsea FC » yɔ ka-taa maɖaa taa pɩnaɣ 2004 ñɩŋa taa. Ɛkɔma ɛkɛ pombo maɖaa tikaɣ ŋ́ga ka-taa maɖaa mankpaɖaa waa taa nɔɔyʋ. 

Didier Drogba mʋ pombo mabʋ nimiye kpaɣ pɩnaɣ 2011 nɛ puwolo pɩnaɣ 2012 ñɩŋa taa. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, Didier Drogba makaɣ pombo kɛ Ɛŋglisi ɛjaɖɛ pombo maɖaa tikaɣ taa. Ɛkɔma nɛ ɛɖɛɛ lɛ, mba peseɣtiɣ pombo maɖaa tikaɣ ŋ́ga ka-taa pombo maɖaa yɔ, pakpaɣ-ɩ se, ɛnʋ kɛŋna pombo maɖaa tikaɣ ŋ́ga ka-taa pombo maɖʋ kɩkpaɖʋ tikaɣ ŋ́ga ka-taa pombo maɖaa tɩŋa taa. Pakpaɣ pombo maɖʋ sɔsɔ Didier Drogba se ɛkɛ Afrɩka ajɛya tɩŋa payɩ taa pombo maɖaa kɩkpaɖaa taa tʋ nɔɔyʋ. 

Didier Drogba wɛ ɛ-ɛjaɖɛ Koti Ivʋwarɩ pombo maɖaa tikaɣ taa kpaɣ pɩnaɣ 2002 nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 2014. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa, mba pɔcɔŋna nɛ pɔtɔzʋʋ nɛ palɩzɩɣ pombo maɖaa yɔ, pakpaɣ Didier Drogba se ɛkɛ Koti Ivʋwarɩ ɛjaɖɛ pombo maɖaa ñʋʋdʋ. Toovenum lɛ, Didier Drogba kɩlaɣna kpaɣla ɖʋzʋʋ pombo maɖaa tikaɣ ŋ́ga ka-taa pombo maɖaa tɩŋa payɩ taa




#Article 154: Diego Vélasquez (119 words)


Ɖajaa Diego Velázquez payaɣ ɖɔɖɔ se Diego Rodríguez. Palʋla-ɩ Silva tɛtʋ taa Ɛsɩpaan̄ɩ ɛjaɖɛ taa. 

Palʋla-ɩ mɩsɩkʋm fenaɣ taa, kɩyakʋ loɖo (6) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1599 n̄ɩŋga taa. Ɛsɩba Séville tɛtʋ taa . Ɖajaa Diego Velázquez kɛ tɔlɩm ndɩ ndɩ tayʋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ anjaʋnaa lɩzɩyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ. 

Pɔsɔ Ɖajaa Diego Velázquez Ɛsɔ tɛ lɩm Séville tɛtʋ taa. Ɛsɔ sɛtʋ Cejewiye nɖɩ payaɣ se Pierre kiɖeɖeu yɔ, ɖɩ-kpaaŋ taa pɔsɔ-ɩ-pʋ Séville tɛtʋ taa peeɖe. Séville tɛtʋ taa peeɖe ɛcaɣ ɛkɔɔ ɛpaɣlɩ. Ɛkʋyɩnɩ tɛtʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, ewolo ɛcaɣ Madride ñɩndʋ taa. Tɛtʋ tʋnɛ tɩ-taa wiyaʋ Philippe IV, lɛɣza-ɩ hɩɖɛ nɛ payaɣ-ɩ yem se tɔlɩm ndɩ ndɩ tayʋ.

Payaɣ ɛ-caa size João Rodrigues da Silva. E-ɖoo hɩɖɛ lɛ Jerónima Velázquez.

	
 	




#Article 155: Dominique Guzmán tʋ (206 words)


Dominique de Guzmán kɛna ɛsɔ pʊɣa ŋga kɛcɛla ka-tɩ kɛ ɛsɔ sɩŋŋŋ ɖooo ɛ-pɩcatʊ taa yɔ. palʊla-ɩ hɔʊ ŋgʊ kɩ-taa nɛ leleŋ nɛ laŋhɛzɩyɛ ɖɔɖɔ yɔ. Pɩnaɣ 1170 kɛ palʊla-ɩ Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ taa nɛ ɛsɩ ɛjaɖɛ kʊɖʊmɖɩyɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɛ Poloñɩ tɛtʊ taa kɛ pɩnaɣ 1221.

Ɛkɛ layʊ kɛ katolika ŋgbɛyɛ taa tʊ nɛ ɛnʊ lɩzɩna layaa mba palaɣ paa kujuka ŋga nɛ pakpakɩɣ pa-tɩ nɛ pɛcɛlɩɣ ɛsɔ kɛ ɛ-kɩy ŋgʊ sɩŋŋŋ nɛ posuzuu ɛ-tɔm ɖɔɖɔ yɔ. Pakpayɩ kiɖeɖeu kɛ pɩnaɣ 1234. Pɩla mbʊ lɛ, hɩɖɛ nɖɛ nɖɩ paa anɩ ɛsɩmna-ɩ yɔ, nɖɩ lɛ se Dominiki kiɖeɖeu.  

Dominique de Guzmán kiɖeɖeu ɛnɛ, pɔtɔkɩ ɛ-kasandʊ kɛ tɔm naputozo taa: kacalaɣ taa lɛ, kɩyɛna fenaɣ naanza wiye pɩwayɩ lɛ, fenaɣ kʊɖʊmaɣ ŋga ka-kɩyakʊ looɖo wiye nɛ kpaagbaa efemiye wiye kɛlɛ kɩyɛna fenaɣ ŋga ka-kɩyakʊ litoozo wiye.

Dominique tɛ kɩlɛmɩŋ yɔɔ panaɣ-ɩ ɛɖɔka kamaŋgaɣ mayaɣ, takayaɣ ( kogulaa ) nɛ kedeŋa kpeekpe pombo. E-kiɖe taa nɛ tɩŋga nɛ palɩzɩ haɣ nakayɩ (hʊlɩmɩŋ nɛ kpɛdɩŋ) tʊ tɔsɩ nɛ kɔ-nɔɔ nɛ katɩŋgʊ-ɩ. Haɣ ŋga kɔtɔbʊʊ se paahaɣ ɛ-hɔɔ lɛ e-ɖoo kaaɖoza pɩtɛ ɖoziye. Mbʊ labɩna nɛ palʊla Dominique nɛ pehe-i mbʊ lɛ, ɛyɔɔdɩ se ɛnʊ lɛ haɣ ŋga kɔɖɔka tɔsɩ yɔ. Pʊyɔɔ kɛ ɛtɔma se ɛnʊ wɩlɩɣ ɛyaa kɛ toovenim nɔmɔʊ.

	
	




#Article 156: Eeboolaa (1476 words)


Eeboolaa kɛ kʋdɔŋ piye.Kʋdɔŋ pe wena payaɣ se filovirus yɔ, a-taa lɛɛɖɛ. 

Kʋdɔŋ piye Eeboolaa ɛsʋ ɛyʋ calɩm taa yɔ, anɩza calɩɣna-ɩ kpaʋ. Ɛnɩzɩɣ lɛ, pɩ-taa piyi kɔdɔ kɔdɔ. Pʋwayɩ lɛ, pʋdʋ nɩzɩɣ nɛ calɩm. Kpezuu nakʋyʋ kpa-ɩ kɩfɛyɩ tɛm. Ɛ-yɔɔ lɩɩ pe takɩŋ takɩŋ. Halɩ nɛ sɔnɔ patanada Eeboola kʋdɔŋ piye kɔyɛ. Ɛlɛ, n̄ɩnɩyaa sɔsaa ɖɔŋ maɣzʋʋ kɔ naayɛ yɔɔ se pana se awaɣ kʋdɔŋ piye nɖɛ yaa aawaɣ. Kɔ wena pɔɖɔŋ-yɛ maɣzʋʋ yɔ, ana yɔ ZMapp nɛ favipiravir. Sɛmɩŋ cɔʋna kɔdɔŋ piye nɖɩ nɛ ɖɩtɔyʋʋ kedeŋa kpeekpe. 

Kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩ-wɛtʋ wɛ ndɩ kpem nɛ ɖɩ-tɔm cɛɣ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Paapɩzɩɣ poɖukuna-ɖɩ se pana ɖɩ-wɛtʋ tɩŋa ɖɔkɔtɔnaa tɩŋa taa yem. Ɖɔkɔtɔnaa sɔsaa mba pɛwɛna ɖɔkɔtɔ wondu sɔsɔtʋ nɛ kɩfatʋ yɔ pa-taa papɩzɩɣ patazɩ camɩyɛ nɛ pana Eeboolaa kʋdɔŋ piye wɛtʋ nɛ mbʋ ɖɩkɛnaa yɔ siŋŋ. Ɖɔkɔtɔ kuduyiŋ sɔsɔŋ weyi ɛ-tɛɛ papɩzɩɣ patazɩ poɖukuna kʋdɔŋ piye Eeboolaa nɛ pɩɩpɩzɩɣ pɩɖɛɛ ɖ;pokɔtɔnaa yɔ, ɛnʋʋ lɛ laboratoires P4 yaa BSL-4.   

Pɔɔ nakɛyɛ hɩɖɛ paha kʋdɔŋ piye Eeboolaa. Pɔɔ ŋga kɛɖɛɣna Yambuku tɛtʋ taa. Yambuku tɛtʋ ndʋ tɩwɛ Koŋo ɛjaɖɛ nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa. Koŋgoo ɛjaɖɛ nɖɩɩ payaɣ lɛɛlɛɛyɔ se Zaayiiri ɛjaɖɛ. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛ ɖɔkɔtɔ nakʋyʋ taa pacalɩ naʋ kʋdɔŋ piye Eeboola kʋdɔndʋ nɔɔyʋ calɩm taa salaŋ fenaɣ taa pɩnaɣ 1976 taa. Ɖɔkɔtɔ sɔsɔ Peter Piot nana kʋdɔŋ piye nɖɩ. Ɛnʋ nana se kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩkaɣ sʋʋ ɛyaa 318 calɩm taa nɛ ɖɩkʋ pɩtalɩ ɛyaa 280. 

Kʋdɔmɩŋ pe wena payaɣ se Ebolavirus yɔ, a-taa lɛɛɖɛ payaɣ se Eeboolaa. Kʋdɔmɩŋ pe ana awɛ kʋdɔmɩŋ pe filovirus pɩlɩʋ taa.

Kʋdɔmɩŋ pe ana awɛ huwa kagbaanzɩ taa. Pʋwɛ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ se ɛyʋ ɛpɩzɩ ɛtɩlɩ tokaɣ ŋga kɛwɛ kʋdɔmɩŋ pe ana a-hɛkʋ taa yɔ mbʋ yɔ alɩ ɖama siŋŋ. 

Kʋdɔmɩŋ pe wena awɛ kʋdɔŋ piye Eeboolaa tɩyɛ yɔ, anaa yɔ:

Kʋdɔŋ piye nɖɩ payaɣ se Eeboolaa Rɛɛsɩtɔɔnɩ yɔ, pana-ɖɩ pɩnaɣ 1989 taa Filipiini ɛjaɖɛ taa. Ɖɩwɛ ɖɔɖɔ Siini ɛjaɖɛ taa. Ɛyaa kamaɣzaa se kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩsʋʋ ɛyʋ calɩm taa. Ɛlɛ, pɩnaɣ 2009 taa lɛ, pana se afa ɖɛzɩ kʋdɔŋ piye nɖɩɩ ɛyʋ nɔɔyʋ.

Pana Eeboolaa Bundibugyo pɩnaɣ 2008 taa.  Ɖɩ nɛ Eeboolaa Fɔɔrɛɛ de Taayii palɩ ɖama siŋŋ. Ɛlɛ, Eeboolaa Bundibugyo tɔm kɩla kaɖɛ Eeboolaa Fɔɔrɛɛ de Taayii.

Eeboolaa kʋdɔŋ piye wɛ ɛzɩ ɖalʋ yɔ. Ɖɩwɛ kʋdɔmɩŋ pe wena payaɣ se Mononegavirales yɔ a-pɩlɩʋ taa. Kʋdɔmɩŋ pe wena payaɣ se virus à ARN monocaténaire waa yɔ, awɛ pɩlɩʋ ŋgʋ kɩ-taa ɖɔɖɔ. Ɖooo lɛ, pakpaɣ-yɛ se awɛ rhabdovirus pɩlɩʋ taa. Sɔnɔ yɔ, ɛyʋ naa se kʋdɔmɩŋ pe Eeboolaa waa  nɩɣzɩna kʋdɔmɩŋ pe wena payaɣ se paramyxovirus waa yɔ. Kʋdɔmɩŋ pe ana a-taa lɛ, ɖɩnaɣ kʋdɔmɩŋ pe wena ayeki nɛ nɩŋgbatiŋ nɛ kpizim pakpaɣ ɛyʋ yɔ.
 
Kʋdɔŋ piye Eeboolaa ɖaɣlaa ɛzɩ 0,8 yaa 1 μm mbʋ yɔ. Ɛlɛ, naɖɩyɛ pɩzɩɣ ɖɩɖaɣlɩ pɩtalɩ 14 μm mbʋ yɔ. Kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩwalɩɣ pɩtalɩ 80 nm mbʋ yɔ. Ɖɩ-taa wɛ mbʋ payaɣ se nucléoprotéines NP et VP30 waa yɔ. Mbʋ payaɣ se, matrice hélicoïdale yɔ, ɖihuuzi ɖɩ-yɔɔ. Matrice hélicoïdale ɛnʋ ɛwalaa pɩtalɩ ɛzɩ 40 yaa 50 nm mbʋ yɔ. Pa-taa wɛ  protéines VP24 et VP40 waa. Tɔnʋʋ nakʋyʋ, kɩwɛ lɛfɩɩɩ, ŋgʋ huuzina pɩ-tɩŋa payɩ mbʋ yɔ pʋ-yɔɔ. Kɩ-taa wɛ mbʋ payaɣ se glycoprotéines GP waa yɔ.

Kʋdɔŋ piye
Mbʋ payaɣ seARN pɩ-ɖaɣlakɩŋ GC ɖɔ ɛzɩma yɔ.

Kʋdɔŋ piye nɖɩ payaɣ se Marburg yɔ, ɖɩ-taa n̄ama n̄ama naa ɖaɣlaa ɛzɩ 19,11 kb mbʋ yɔ. Mbʋ payaɣ se GC yɔ pʋwɛ pa-taa pɩtalɩ 38,8 % mbʋ yɔ. Ŋgʋ, kʋdɔŋ piye nɖɩ payaɣ ɖɩɖɩ se  Lloviu yɔ, ɖɩɖɩ-taa n̄ama n̄ama naa n̄aɖaɣlaa ɛzɩ 18,93 kb mbʋ yɔ nɛ GC n̄ɛwɛɛ pa-taa pɩtalɩ 46,0 % mbʋ yɔ.

Sɛmɩŋ kɔŋnana kʋdɔŋ piye Eeboolaa. Kɔzɩ kɔzɩ Egipiti ɛjaɖɛ taa sɛmɩŋ kɩsɛmɩŋ. Pana mbʋ pʋwɛɛ pɩkaɖɩɣna kʋdɔŋ piye Eeboolaa Zaayiiri yɔ sɛmɩŋ naadozo calɩm mbʋ payaɣ se seerɔɔm yɔ pɩ-taa. Sɛmɩŋ ɛnʋ ɛ-hɩla yɔ: Hypsignathus monstrosus nɛ Epomops franqueti nɛ Myonycteris torquata. Ŋgʋ ɖooo mbʋ yɔ patana kʋdɔŋ piye Eeboolaa sɛmɩŋ ɛnʋ ɛ-calɩm taa kaʋ. Pɩtɛkɛ sɛmɩŋ taa ɖeke kʋdɔŋ piye Eeboolaa wɛɛ. Kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩwɛ ɖɔɖɔ yuŋ nɛ n̄ɛya nɛ kɩlɩndɩyɩŋ nɛ n̄ɩtʋ taa nandʋ natʋyʋ natʋyʋ ɛzɩ tɩkpayɩŋ nɛ ahuwa pa-taa. 

Ɛlɛ, sɛmɩŋ kɩlɩɣna yɛlɩnaʋ kʋdɔŋ piye eeboolaa kpem. Ɖooo lɛ, ɛyaa kasɩmaa sɛmʋʋ ɖɛzɩɣ kʋdɔŋ piye nɖɩɩ n̄ɩtʋ taa nandʋ natʋyʋ nɛ alɩwaatʋ ndʋ ɛyʋ tɔkɩ tɛtɛ kpɩnɛ nɖɩ pɩɖɛ-ɖɩ yɔ pʋcɔ pɩɖɛɛ-ɩ .Yazɩ pɩtɛkɛ mbʋ. Sɛmʋʋ pɩzɩɣ kɩɖɛzɩ kɩudɔŋ piye nɖɩɩ ɛyʋ kpaakpaa.  

Ɖɩɣa afanaa taa pɩzɩɣ pʋwɛɛ kʋdɔŋ piye Eeboolaa. Alɩwaatʋ ndʋ kʋdɔŋ piye Eeboolaa sʋʋ afa calɩm taa lɛ, afa mooyom kpeŋ n ɛ pʋwɛɛ ɛzɩ afanaa kʋdɔmɩŋ lɛɛŋ kpaɣʋ-wɛ nɛ pɛwɛɣ yɔ.

Eeboolaa kʋdɔŋ piye ɛsʋ ɛyʋ calɩm taa yɔ, kɩyakɩŋ naalɛ yaa kɔyɔ kɩyakɩŋ nɛɛlɛ nɛ kʋɖʋmʋʋ wiye ɛnaɣna. Ɛlɛ, kɩyakɩŋ naanza yaa kɔyɔ kɩyakɩŋ nakʋ wayɩ ɛyʋ kɩlɩɣ naʋ se Eeboolaa sʋ ɛ-calɩm taa. Eeboolaa sʋʋ ɛyʋ calɩm taa lɛ, kpɩtaʋ mpilim wayɩ kɩpaɣzɩɣ kʋ-tʋmɩyɛ labʋ ɛ-calɩm taa. Kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩtɔkɩ ɛ-hʋyɩŋ tɛɛ, ɖɩtɔɔ ɛ-hʋzɩŋ nɛ pʋdʋ paɣzɩ anɩza nɛ calɩm. Piileɖiɣ nɛ pʋdʋ sɩ, mbʋ yɔ pɩlakɩ mbʋʋ lɛ, pɩɖɩkɩ e-feziŋ. 

Eeboolaa sʋʋ ɛyʋ calɩm taa lɛ, kʋcɔʋ ɛyʋ nandʋ kpeekpe kɩta. Kʋtɔkɩ ɛ-mɔɔ taa n̄ɩm tɩŋa payɩ kɩsɔyɩ ɛ-calɩm. Kɩcɔʋ ɛ-fɩtɩyɩm taa, kʋsʋʋ ɛ-hʋzɩŋ tɛɛ, kɩtɔɔ ɛ-hɔyɛ nɛ e-yozaɣ, kɩsʋʋ ɛ-ladɩho tɛɛ, kɩcɔɔ e-tomnaɣ tɩŋa taa, kʋsʋʋ e-loyuu taa. Ɛyʋ ɛnʋ ɛtɛŋna sɩm mbʋ calɩm fɛyɩ ɛ-yɔɔ, feziŋ n̄aakpaɣ.

Kʋdɔŋ piye Eeboolaa wɛ ndɩ kpem nɛ kʋdɔmɩŋ pe lɛɛna mbʋ yɔ, kʋsʋ ɛyʋ calɩm taa yɔ, kɩtɩŋɩɣna tɔɔʋ ɛ-taa mbʋ mbʋ pʋwɛɛ nɛ pʋdʋ caɣ wezuu yɔ pɩtɩŋɛ. Pʋdʋ ɛnʋ ɛ-yɔɔ lɩɣ pe kɩsɛma naayɛ, anɩza naayɛ kpayɩ, ɛnɩzɩɣna calɩm. Pʋtɔkɩ ɛ-tɔnʋʋ yɔɔ, pʋtɔɔ ɛ-tɔnʋʋ tɛɛ. E-tomnaɣ ɛɛtazɩɣ wɛʋ ɖoŋ, kɛwɛɣ yem ɖɔfɩɩɩ. Ekpeziɣ nɛ e-tomnaɣ cɩyɩɣ.

Alɩwaatʋ ndʋ ɛyʋ ɖukuuna weyi Eeboolaa kpa-ɩ yɔ ɛ-calɩm yaa ɛ-hɩm yaa ɛ-kɩjɛbɛyʋʋ yaa ɛ-ndaatʋ yaa ɛ-mʋʋna yaa e-soŋaɣ yɔ, kʋdɔŋ piye Eeboolaa ɖɛɣ-ɩ kpaakpaa. Ɖɔkɔtɔnaa pɩkɩlɩɣ ɖɛʋ alɩwaatʋ ndʋ paacɔŋna weyi Eeboolaa kpa-ɩ yɔ ɛ-yɔɔ yɔ. Pʋ-yɔɔ pʋwɛɛ se cɩɖɩcɩɖɩ wɛtʋ nʋmɔʋ ɛkpa ɖoŋ ɖɔkɔtɔnaa tɩŋa taa. Pʋwɛɛ ɖɔɖɔ se wondu ndʋ palakɩna-tʋ nɛ tʋmɩyɛ yɔ, pɔhɔ-tʋ miŋ ɖeu yaa pɔn̄ɔɔzɩ-tʋ camɩyɛ nɛ pʋcɔ palana-tʋ nɛ tʋmɩyɛ. Ɖɔkɔtɔnaa sakɩyɛ sɩba pɩtɩŋna kaakendu ndʋ tɩ-yɔɔ nɛ piyele nɛ Eeboolaa tɛzɩɣ tɔyʋʋ kʋtɔyʋ. 

Eeboolaa ɛkpa ɛyʋ yɔ, piileɖiɣ nɛ pʋcɔ kɩɖɛɛ ɛ-cɔlɔ n̄ɩma. Alɩwaatʋ ndʋ ɛyʋ ɖukuuna weyi Eeboolaa kpa-ɩ yɔ ɛ-calɩm yaa ɛ-ndaatʋ yaa ɛ-mʋʋna yaa e-soŋaɣ yaa ɛ-halɩtʋ yaa ɛ-abalɩtʋ taa lɩm yɔ, pɩɖɛɛ-ɩ kpaakpaa. Weyi Eeboolaa kpa-ɩ yɔ, paa ɛkɔma ɛsɩ yɔ, pʋfɛyɩ se ɛyʋ eɖukuna-ɩ yem nɛ ɛtɛlɛɛ  nesi huyuu ŋgʋ kiyeki se kʋdɔŋ piye naɖɩyɛ ɛtaaɖɛɛ-ɩ yɔ. Afrɩka hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ taa sɔnzɩ pɔzʋʋ se, ɛyʋ ɛsɩba yɔ, pʋwɛɛ se pɔsɔ-ɩ lɩm, pɔn̄ɔɔzɩ-ɩ camɩyɛ nɛ pʋcɔ pepimi-i. Pɛtɛŋɩ-ɩ pim lɛ, pɔcɔ kɔyɛ sɩɖʋ ɛnʋ ɛ-nɔnɔɔ taa nɛ pasɩɩ n̄anaɣ nakɛyɛ taa nɛɛ paa anɩ ɛsaŋ-pʋ e-nesi nɛ pʋcɔ ekpe ɛ-tɛ. Pɩdɛ lakasɩ nzɩ siyeki nɛ Eeboolaa kʋdɔŋ piye ɖɛɣ ɛyaa tɩŋa. Koŋgoo ɛjaɖɛ taa nabɛyɛ tɔɔ tɩkpayʋ natʋyʋ nɛ Eeboolaa kpa-wɛ. Pʋ-yɔɔ pɩfɛyɩ ɖeu se ɛyaa eleɣyina tɩkpayɩŋ yem yaa pɔtɔɔ ɛ-nandʋ. Ɖɔɖɔ lɛ, sɛmɩŋ cɔlɔ pɩlɩɣna nɛ Eeboolaa tɔyʋʋ kedeŋa kpeekpe. Abiijanɩ ɛjaɖɛ taa sɛmɩŋ kɩlɩ tɔyʋʋ.

Halɩ nɛ sɔnɔ patanada Eeboolaa kɔyɛ hayʋʋ. Ɛyaa mba eeboolaa kpawa yɔ, mɩnʋʋ yɔɔ lɛ, ɛyaa 90 sɩba. Mbʋ wɩlɩɣna se Eeboolaa kɛ kʋdɔŋ ŋgʋ kʋ-tɔm caɣ kaɖɛ siŋŋ Afrɩka tɛtʋ taa yɔ. Ɖɔkɔtɔnaa fɛyɩna wondu yaa kɔ wena pʋpɔzʋʋ se pawaa yaa palʋbɩna Eeboolaa yɔ. Ɛlɛ, papɩzɩ patɩŋna mbʋ payaɣ se Traitements symptomatiques yɔ pʋ-yɔɔ nɛ pɩɖaŋ se kʋdɔŋ tʋ ɛtaasɩ. 
Un vaccin vivant atténué expérimental donne des résultats encourageants chez le singe51. Il a été administré en mars 2009 à une chercheuse travaillant sur le virus, après une possible contamination accidentelle. L'évolution en a été favorable52.

Paa mbʋ yɔ, lakɩŋ fenaɣ pɩnaɣ 2009 n̄ɩnɩyʋ halɩn̄ɩnʋ nɔɔyʋ laba tʋmɩyɛ nɛ kɔyɛ naɖɩyɛ nɛ ɛla nɛ tɩkpayʋ nɔɔyʋ yɔɔ cɛ, Eeboolaa kakpa-ɩ. 

Pɔɖɔŋa maɣzʋʋ kɔ naayɛ tɛtɛkpɩnɛ yɔɔ se pana se alakɩ tʋmɩyɛ naa aalakɩ. Ɛsɔ ɛsɩna pɩdɛ n̄ɩnɩyaa mba. Kɔ ana a-taa yɔ  l'ARN polymérase. Ɖɔkɔtɔnaa maɣzɩ seerɔɔm ŋgʋ payaɣ se ZMapp yɔ nɛ papɩzɩ pawaa Ameriika tɛtʋ taa kʋdɔŋ tɩnaa naalɛ mba Eeboolaa kpa-wɛ yɔ. Kɛyɩna fenaɣ pɩnaɣ 2014 taa pamaɣzɩ seerɔɔm ŋgʋ. Seerɔɔm ŋgʋ, palaba-kʋ nɛ taba hatʋ. Jaapɔɔnɛɛ ɛjaɖɛ taa n̄ɩma ɖɔɖɔ n̄an̄ɩnaa nɛ pamaɣzɩ kɔ naayɛ kɛ holaa mba Eeboolaa kpawa yɔ. Pɩkpa-wɛ nɛ pɩla kɩyakɩŋ loɖo lɛ, palaba pɔ-yɔɔ tʋmɩyɛ. 

Pʋwɛɛ se : 

Pɩnaɣ 2000 taa Eerɔɔpʋ tɛtʋ ha waɖɛ kɩ-tɛ ɖɔkɔtɔnaa se patazɩ nɛ pana kʋdɔŋ piye Eeboolaa kɛ mbʋ yɔ. Ɖɔkɔtɔ kuduyuu ŋgʋ kɩ-tɛɛ palakɩ n̄ɩnʋʋ tʋmɩyɛ yɔ, kɩ-tɛɛ pʋwɛɛ se patazɩ nɛ pana mbʋ Eeboolaa kɛwa yɔ. Lyon egeetiye taa, Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa ɖɔkɔtɔ kuduyuu ŋgʋ payaɣ se laboratoire P4 Jean Mérieux yɔ, kɩ-tɛɛ palaba Eeboolaa yɔɔ tʋmɩyɛ.  

Pɩnaɣ 2012 taa Ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se NIH yɔ, ɖɩwɛ Etazuunii ɛjaɖɛ taa; ɖɩpaɣzɩ cɛlʋʋ liidiye Albert Einstein College of Medicine ɖɔkɔtɔ se kɩn̄ɩnɩ nɛ kɩna mbʋ pʋwɛ Eeboolaa taa kpem yɔ nɛ ɛzɩma mbʋ kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩcɔʋ kpɩnɛ calɩm taa yɔ.




#Article 157: Eelɛkɩtroniiki (185 words)


Eelɛkɩtroniiki kɛna tomnaɣ kpɛlɛkʋʋ lɛɣtʋ piliŋa nakɛyɛ. Pɩ-tɛ piliŋa ŋga kalakɩna nɛ nabʋyʋ wɛɣna tomnaɣ wɛtʋ nɛ camɩyɛ labɩnaʋ nazɩyʋ tʋmɩyɛ taa. Pɩwazɩɣ siŋŋ kɛ tɔm kususutu nɛ tɔm kʋmʋmʋtʋ hɔɔlʋʋ taa. Eelɛkɩtroniiki yekina nɛ pɩ-tɛ tɔm ndʋ tɩtalɩ camɩyɛ ti-woɖe nɛ tɩ-mʋyaa wʋʋ-tʋ camɩyɛ ɖɔɖɔ.

Ɖɩtɩlɩ ɖɔɖɔ size, nabʋyʋ taa lɛ, pakpakɩɣ eelɛkɩtroniiki nɛ palakɩna tomnasɩ kekeɖii kʋdɔmɩŋ kpeekpe. Pɩtɛkɛ pi-ɖeke ɛlɛ, eelɛkɩtroniiki ŋgʋ, palakɩna-kʋ nɛ tʋmɩyɛ kɛ lɛdɩmɛlɛdɩ nazɩyʋ tʋma sakɩyɛ taa ɖɔɖɔ. Eelɛkɩtroniiki ɛɛpɩzɩɣ kɩla kʋ-tʋmɩyɛ ɖeu yee lɛdɩmɛlɛdɩ nazɩyʋ ɛfɛyɩ kɔyɔ.

Nabʋyʋ taa ɖɔɖɔ lɛ, nazɩyʋ wɛna walanzɩ nzɩ sɩfɛyɩ ɖoŋ yɔ. Pɩ-tɛ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, nazɩyʋ walanzɩ nzɩ sɩkɛ mɛnfɛyɩ ɖoŋ n̄ɩnzɩ siŋŋ yɔ, sɩwɛ wazaɣ siŋŋ eelɛkɩtroniiki taa. Pɩtɩŋɛ payɩ mbʋ yɔ, pʋ-tɔbʋʋ lɩzʋʋ lɩɣna ɛzɩma mbʋ yee tɔm kususutu natʋyʋ ɛcaɣ se tɩtalɩ ɖoli nɛ ɖoŋ n̄ɩɩɩ nɛ tɩ-wazaɣ tɔɖɔɔ kɔyɔ.

Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa ɛyaa naalɛ n̄ɩnɩɣ size pala ndɔnjɔɔlɩyɛ naɖɩyɛ pɩlɩɩna tɔm natʋyʋ yɔɔ lɛ, pʋwɛna-wɛ size pɔyɔɔdɩ ɖoŋ.

Ɖɩɖɔkɩ ɖɔɖɔ se eelɛkɩtroniiki ɖoŋ kɩkpaɖɩŋ n̄ɩŋgʋ nakʋyʋ wɛɛ. Kɩkɛ nazɩyʋ tʋmɩyɛ labɩnaʋ tʋmɩyɛ kpɛlɛkʋʋ tɛ piliŋa nakɛyɛ. Kɩwɛ wazaɣ siŋŋ nazɩyʋ labɩnaʋ kpɛlɛkʋʋ tʋma piliŋa taa.




#Article 158: Eerɔpʋ tɛtʋ taa kedizaɣ sɔsaɣ (203 words)


Palaba ɛyʋ waɖɛ yɔɔ kandɩyʋʋ kedizaɣ slosaɣ nakɛyɛ Lɔndrɩ tɛtʋ taa, agoza fenaɣ, kɩyakʋ kagbaanzɩ (5) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1949 taa. Lɔndrɩ tɛtʋ wɛ Eerɔpʋ tɛtʋ taa. Palɩza paɣtʋ ndɩ ndɩ kedizaɣ sɔsaɣ ŋga ka-taa. Lɩmaɣzɛ sɔsɔna ana, a-taa lɛɛɖɛ kɔyɔ se, pʋwɛɛ se Eerɔpʋ tɛtʋ taa ajɛya ɩwɛɛna kedizaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ pɩnaɣ taa. Kedizaɣ sɔsaɣ ŋga payaɣna fransɩɩ kʋnʋŋ taa se « Conseil de l’Europe ».

Ajɛya nɩɩnaza nɛ lʋbɛ (47) wɛna « Conseil de l’Europe » taa. Ajɛya ana, a-taa samaɣ ñʋʋ kɛ miiliyɔɔ waa 820.

Eerɔpʋ tɛtʋ taa ajɛya nɩna ɖama se akandɩyɩ ɛyʋ waɖɛ yɔɔ siŋŋ. Eerɔpʋ tɛtʋ taa ajɛya kedizaɣ sɔsaɣ ɖɩlaɖɛ taa, ɛyʋ weyi ɛnaɣ se pomuluu-ŋ yɔ, ɛpɩzɩɣ ewolo nɛ ɛlʋ ɛ-waɖɛ yɔɔ. Eerɔpʋ tɛtʋ taa kedizaɣ sɔsaɣ lʋkɩ ɛyʋ waɖɛ yɔɔ kandɩyʋʋ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ sakɩyɛ taa.

Eerɔpʋ tɛtʋ taa ajɛya ndɩ ndɩ kedizaɣ sɔsaɣ ŋga ka-taa, Fransɩɩ kʊnʊŋ nɛ Englɩsɩɩ kʊnʊŋ pɔyɔɔdʋʋ. Paɖʋ hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ ndɩ ndɩ kedizaɣ sɔsaɣ ŋga ka-taa : minisii waa tʋmɩyɛ ɖɩlaɖɛ wɛɛ. Paɣtʋ lɩzɩyaa tʋmɩyɛ ɖɩlaɖɛ ñɛwɛɛ nɛ ajɛya akpeɣla ndɩ ndɩ wena awɛ a-tɩ yɔɔ yɔ, a-tʋmɩyɛ ɖɩlaɖɛ ñɛwɛɛ ɖɔɖɔ. Tʋma ndɩ ndɩ ana, a-ɖɩlaɖɛ taa pɔyɔɔdʋʋ caama kʋnɩŋ, pɔyɔɔdɩ, pɔyɔɔdɩ Itaalii kʊnʊŋ nɛ pɛtɛ pɔyɔɔdɩ Rusɩɩ kʊnʊŋ.




#Article 159: Eerɔpʋ tɛtʋ taa ɛyʋ waɖɛ yɔɔ kandɩyʋʋ ŋgbɛyɛ (184 words)


Ɛyʋ waɖɛ yɔɔ kandɩyʋʋ wɛna ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ Eerɔpʋ tɛtʋ taa. Potoboyi ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-hɩɖɛ nɛ payaɣ-ɖɩ nɛ fransɩɩ kʋnʋŋ taa yem tobi se «CEDH». «CEDH» ŋgbɛyɛ kɛ kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ ŋgbɛyɛ. Eerɔpʋ tɛtʋ taa kedizaɣ sɔsaɣ ŋga palaba-kɛ pɩnaɣ 1959 taa yɔ, keyebina nɛ CEDH ŋgbɛyɛ ñɔ. «CEDH» ŋgbɛyɛ tamaɣ kɔyɔ se kalʋ siŋŋ nɛ ajɛya wena Eerɔpʋ tɛtʋ kedizaɣ sɔsaɣ taɣna-yɛ yɔ, aɖɔ ɖeu ɛyʋ waɖɛ kandɩyʋʋ yɔɔ paɣtʋ yɔɔ.
Ɛjaɖɛ nɖɩ Eerɔpʋ tɛtʋ taa kedizaɣ sɔsaɣ taɣna-ɖɩ yɔ, ɖɩpɩzɩɣ ɖɩyaa tɔm, alɩwaatʋ ndʋ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩnaɣ se ajɛya lɛɛna ɖɔŋ ɖɩ-ɛyaa waɖɛ yɔɔ yɔ. Yee pɩtɛkɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa tɩŋa waɖɛ yɔɔ ajɛya lɛɛna yaa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ fɛyɩɣ, nɛ ɛyʋ kʋɖʋm nɔɔyʋ naɣna se pɛfɛyɩɣ ɛ-waɖɛ yɔɔ kɔyɔ, ɛyʋ ɛnʋ, ɛpɩzɩɣ ɛyaa tɔm ɖɔɖɔ. Yee ɛyʋ ɛnʋ, ɛwɛ ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ taa kɔyɔ, ɛ-ŋgbɛyɛ pɩzɩɣ ɖɩyaa tɔm nɛ ɛ-nɔɔ.
Strasbourg tɛtʋ taa «CEDH» ŋgbɛyɛ tʋma ñʋʋ wɛɛ. Fransɩ ɛjaɖɛ taa Strasbourg tɛtʋ wɛɛ. Pɩnaɣ 1998 ñɩŋa taa pasɩ CEDH tʋma ñʋʋ tɛtʋ ndʋ tɩ-taa. Kuduyiŋ maʋ lɔŋsɩnɖʋ sɔsɔ, ɖajaa Richard Rogers mana kuduyu sɔsɔʋ ŋgʋ kɩ-tɛɛ palakɩ «CEDH» ŋgbɛyɛ tʋma yɔ.




#Article 160: Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm (151 words)


Eerɔpʋ tɛtʋ tɔm, kɔzɩ kɔzɩ tɛtʋ ndʋ payaɣ se Eerɔpʋ méridionale yɔ tɩ-tɔm pakɩlɩ maʋ takayɩsɩ taa. Ɛlɛ, pɩtɛkɛ yem nɛ pakɩlɩ-tʋ maʋ takayɩsɩ taa. Tɔm sɔsɔtʋ naanza natʋyʋ yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ pɩla se Eerɔpʋ méridionale tɔm pakɩlɩ maʋ takayɩsɩ taa:

Samaɣ ŋga payaɣ se sami yaa lapon yɔ kɔ-hɔʋ waasɩ nɛɛlɛ kiɖe tɛɛ.
Eerɔpʋ tɛtʋ taa caanaʋ tɔm n̄ɩnɩyaa nɛ tɩ-mayaa pɛtɛyɩ caanaʋ tɔm alɩwaatʋ ndɩ ndɩ taa. Kajalaɣ lɛ, tɔm ndʋ tɩɩwɛɛ nɛ pʋcɔ caanaʋ tɔm paɣzɩ yɔ, alɩwaatʋ ńdʋ payaɣ se préhistoire. Alɩwaatʋ tʋnɛ tʋtʋ wayɩ lɛ, Antiquité alɩwaatʋ n̄atɩŋɩ nɛ Antiquité alɩwaatʋ wayɩ lɛ, Moyen Âge alɩwaatʋ tɩŋɩ. Afrɩka ajɛɛ wena awɛna Sahara Kañɩnbʊsaɣ nɛ hadɛ kiŋ yɔ a-alɩwaatʋ nɛ amérindienne précolombienne alïwaatʋ nɛ Siini alɩwaatʋ nɛ Ɛɛndɩ n̄ɩndʋ pɛwɛ ndɩ nɛ Eerɔpʋ tɛtʋ taa caanaʋ tɔm n̄ɩndʋ. 

Paa mbʋʋ yɔ, wɛtʊ ndɩ ndɩ natʊyʊ naadozo lɛɣzɩna Eerɔpʊ tɛtʊ ɖɔɖɔ ɛzɩ kedeŋa yɔɔ ajɛya sɔsɔna lɛɛna yɔ.  




#Article 161: Egbele (271 words)


Kabɩyɛ taa lɛ, tʋkaɣ nakayɩ wɛ pazɩ: egbele yaa neŋ kɛna halʋ yaa ɖoyo liɖe taa mba ɛkɩlɩ-wɛ yɔ. Halʋ ɖala yaa ɛ-kɔɔnaa lɛ payaɣ-ɛ se cɔzɔnaa yaa nezenaa. Pɔdɔŋ Kabɩyɛ taa se hɩnɛ cɩyʋ kodiye ɛɛcɩyʋ yaa pʋtɔbʋʋ kɛlɛ se caanaa hiu, egbele kʋɖʋm. Pɔyɔɔda mbʋ yɔ, pɩkɛna se paa halʋ ɛɛwɛna walaa ɛzɩma nɛ piya ɛzɩma yɔ, piyaa tɩŋa kʋyʋʋ lɛ, egele kʋɖʋm yaa neŋ kʋɖʋm tɛ kɛ sɩwoki. Kabɩyɛ taa lɛ, kooʋ ñʋʋ nɛ kɩ-ñɔsɩ wɛ egbele yaa neŋ nesi tɛɛ. 

Egbele nɛ neŋ pɛwɛna ɖoŋ tɩŋa kɛ koou yɔɔ nɛ pɩkɛna-wɛ kɩjɛyʋ se pɛcɛyɩ pa-tɩ nɛ po-koowiya hiu pa-tɩ camɩyɛ. Piyebina nɛ pɔtɔŋ kʋtɔmɩyɛ se: egbele tɔkɩna koou. Pɩwɛɛ mbʋlɛ, kabɩyɛtʋ sɩma; mbʋ pʋyɔɔ yɔ, pɩtaawɛɛ mbʋ kɔyɔ halʋ taakɛ pʋyʋ nɔɔyʋ. Mbʋ pʋyɔɔ yɔ, alɩwaatʋ ndʋ halʋ walʋʋ  lɛ, ɛlɛɣzɩɣ hɔʋ nɛ hɩɖɛ. Ɛlɛ yee wiɖii nabʋyʋ ɛlaba nɛ walʋ wɛɛ kʋñɔŋ taa yaa ɛfɛyɩ kɔyɔ, abalʋ hɔʋ taa mba pɔcɔŋna piya yaa sulaa yɔɔ camɩyɛ se pɩtaakɛdɩ nɛ egbele yaa neŋ taa wɩɩ yaa ɛñɩŋɩ. 
	
Egbele ɛfɛyɩ, paalakɩ koou kɛ sɔnzɩ nasɩyɛ. Sɔnzɩ ɖeɖe egbele cɛlɩɣna sɩɣa kɛ weyi ɛkɔ kpɩnɛ yɔ nɛ pehiziɣ nɛ pɛtɛ lɛ pɛcɛlɩ-ɩ hamʋʋ. Paalakɩ koou kɛ sɔnzɩ nasɩyɛ nɛ neŋ fɛyɩ ɖɔɖɔ. Peeɖe panaɣ ɖɔɖɔ se halʋ ɛfɛyɩ nabʋyʋ ɛɛpɩzɩɣ pɩla nɛ pɩwɛɛ ɖeu. Pɩtɛkɛ sɔnzɩ ɖeɖe yeke kɛ egbelinaa nɛ neŋnaa ɖʋʋ pɔnɔsɩ. Yee palakɩ koou kɛ ñaŋ kɔyɔ, pɩkɛna egbele yaa neŋ se ɛmʋ e-koou nɛ ɛsɩɩ ɛcɔlɔ aliwaatʋ cabɩ. Yee pɩwɩɣ koou nɔɔyʋ kɔyɔ, egbele yɛlɩɣna tɩwa nɛ ɛna se ɛbɛ lakɩ-ɩ nɛ yee pɩkɛ sɩm ɖɔɖɔ kɔyɔ, ɛñɩnɩɣ pazɩyʋ se ɛtɩlɩ mbʋ pʋkʋ e-koou yɔ.
	




#Article 162: Egipiti (199 words)


Egipiti kɛna Afrika nɛ wɩsi ɖɩlɩye hayʊ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ kɩwɛɛ Mediiteranee nɛ kɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ. Egipiti wɛɛ ɖɔɖɔ Asii keteŋa taa ɖɔɖɔ ɛlɛ ɖenɖe payaɣ se Leevantɛɛ yɔ nɛ pɩtɩŋgʊna Siinayi pɔɔ.

Naajeeriya nɛ Etiyoopii pa-wayɩ lɛ Egipiti taa kɛ eyaa kɩlɩna ɖɔʊ nɛ pɛwɛ pɩnaɣ 2015 kɛ miliyɔɔnaa 89. Peeɖe ɛyaa hukuu lɛɛɛ lɛɛɛ nɛ pɩnzɩ 60 taa lɛ samaɣ huu ɛzɩ tam naanaza mbʊ yɔ. Egipiti tɛtʊ sɔsɔtʊ kɔyɔ Kɛɛrɩ nɛ Araabɩ kɛ pɔyɔɔdʊʊ peeɖe ɛlɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlɩɣ yɔɔdʊʊ yɔ ŋgʊ lɛ Egipiti. 

Pɔyɔɔdʊʊ ɖɔɖɔ Siiwii yaa Bɛɛrɩbɛɛrɩ kɛ Siiwa hɔɔlʋʋ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa. Egipiti krɩstʊ mba tɛɛlɛɣzɩ pa-kʊnʊŋ nɛ halɩ nɛ sɔnɔ paɖɩɣna yɔɔdɩɣ Kɔpɩtɩ pɛ-Ɛsɔ sɛtʊ taa. Egipiti nɛ kɩ-hayʊ kiŋ lɛ Nuubiyɛŋ pɔyɔɔdɩɣ ɖɩnɛ pɩkɩlɩna samaɣ ŋga payaɣ se Asʊwaŋ yɔ. 

Pe-liidiya yɔ Egipiti liivri. Kaŋgalafʊʊ nimaɣ paɣzɩɩna +20.

Ɖooo pɩnaɣ 1981, Mohammed Hosni Moubarak kaawɛna kpelaɣ yɔɔ pɩkɔɔ pɩsɩna se lɛlaɣ fenaɣ 11 wiey  pɩnaɣ 2011 samaɣ kpeekpe kʊyɩ ɛyɔɔ nɛ pɩla ɛkʊyɩ kpelaɣ yɔɔ. Peeɖe komina taa ɛyaa kpɛndɩ 264 nɛ naatozo yɔɔ lɛ, samaɣ lɩzɩɣ naalɛ nɛ ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ ñayaa kʊɖʊm. Egipiti ñʊʊtʊ kɩfalʊ kɔyɔ Maresaalɩ Abdel Fattah al-Sissi nɛ ɛkpaɣ kpelaɣ kɛ mɩsɩ kʊm fenaɣ kɩyakʊ liitoozo wiye.




#Article 163: Eiffel Kuduyuu Sɔsɔʋ (Tour Eiffel) (318 words)


Eiffel Kuduyuu sɔsɔʋ kɛna fer puddlé tɛ kuduyuu sɔsɔʋ. Kɩ-kʋkʋyɩmɩŋ talɩɣ ɛzɩ mɛtɛwaa kudokiŋ nasɩdozo nɛ hiŋ naalɛ nɛ naanaza (324) mbʋ yɔ. Nɛ kuduyuu kʋnɛ kʋ-n̄ʋʋda nɛ mbʋ payaɣ se antɛnɩɩ. Kuduyuu kʋnɛ yɔ, kɩwɛ Paarii tɛtʋ taa. Paarii tɛtʋ kɛŋna Fransɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ sʋsɔtʋ. 

Ɖajaa Gustave Eiffel nɛ ɛ-sɩnɩyaa pamana kuduyuu Eiffel kuduyuu sɔsɔʋ kʋnɛ.

Pama-kʋ size palɩzɩ Paarii tɛtʋ nɛ pele kedeŋa kpeekpe ɛsɩndaa. Pʋ-tɔbʋʋ se pɔsɔɔlɩ se kpeekpe yɔɔ ajɛya kpeekpe ɛtɩlɩ-kʋ.  Pɩnaɣ 1889 ñɩŋa taa pelema Paarii tɛtʋ ndʋʋ kedeŋa ɛsɩndaa. Eiffel kuduyuu sɔsɔʋ kʋnɛ, pacalɩ-kʋ maʋ lɛ, payaa-kʋ se mɛtɛwaa nasɩdozo (300) kuduyuu. 

Kɩwɛ Paarii tɛtʋ nɛ hayi kiŋ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa. Kuduyuu sɔsɔʋ kʋnɛ kɩñɔtɩna Fransɩ ɛjaɖɛ taa awayɩ wondu kaɖaɣ ŋga payaɣ se lakɩŋ fenaɣ hayɩm yɔ kpam. Eiffel kuduyuu sɔsɔʋ pɩsɩ Paarii tɛtʋ kumoɖe. 

Kedeŋa kpeekpe ɛsɩyɛ egbena lona tɩŋa taa payɩ lɛ, Fransɩ ɛjaɖɛ taa Ɛsɔ sɛtʋ kpaaŋ sɔsɔʋ ŋgʋ payaɣ se Paarii tɛtʋ taa Ɖoɖoo yɔ kɩ-taa ɛyaa kɩlɩɣ wonaʋ ɛsɩyɛ egbena. Kɩ-taa kedeŋa kpeekpe caanaʋ wondu ndɩ ndɩ kɩlɩ wɛʋ. Pʋ-tɔbʋʋ se kɩ-taa pasɩ caanaʋ wondu sɔsɔtʋ sɔsɔtʋ. Pɩnaɣ taa ɛyaa mba powokina ɛsɩyɛ egbena kɩ-taa yɔ, patalɩ ɛyaa miiliyɔɔ waa hiu nɛ naadozo nɛ ɛyaa loɖo mbʋ yɔ. 

Kɩ-wayɩ lɛ, Eiffel kuduyuu tɩŋɩna. Kpaɣna patʋlʋʋ kɩ-nɔnɔsɩ nɛ sɔnɔ yɔ, ɛyaa miiliyɔɔ waa nasɩdozo nɛ pɩɖɛɛ pʋ-yɔɔ tɛmna sʋnaʋ ɛsɩyɛ egbena kɩ-taa.

Pɩnaɣ 2011 ñɩŋa taa ɛyaa miiliyɔɔ waa lʋbɛ nɛ kʋɖʋm woŋna ɛsɩyɛ egbena Eiffel kuduyuu sɔsɔʋ taa. Agɔma, pʋ-tɔbʋʋ se mba pɛtɛkɛ Fransɩ ɛjaɖɛ ñɩma yɔ pakɩlɩɣna wonaʋ ɛsɩyɛ egbena Eiffel kuduyuu sɔsɔʋ taa. Pɩnaɣ 2011 taa, ɛyaa kpeekpe mba powoba ɛsɩyɛ egbena naʋ Eiffel kuduyuu sɔsɔʋ taa yɔ, ɛyaa mɩnʋʋ yɔɔ lɛ, ɛyaa 75 kɛ agɔma.

Ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu sɔsɔʋ ŋgʋ payaɣ se Paarii tɛtʋ taa Ɖoɖoo yɔ nɛ Eiffel kuduyuu peyeki nɛ Fransɩ ɛjaɖɛ tɔsʋʋ ɖɛɣna ɛsɩndaa pɩdɩɩfɛyɩ. Toovenum lɛ, ɛyʋ hɛyɩɣ liidiye nɛ pʋcɔ ewona ɛsɩyɛ egbena yɔ, ɖɩtɛkɛ cikpeɖe.taa.

	




#Article 164: Ekuwatɛrɩ (216 words)


Ekuwatɛrɩ kɛna Amerika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ajɛya wena ana-ɖɩ asɩ ɖama nɛ kamaɣ yɔ ana yɔ: hadɛ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Peeruu ɛjaɖɛ, hayʊ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Kolombi nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Oseyŋ Pasifiki wɛna.

Ekuwatɛrɩ walanzɩ taa maɣna kilomɛtanaa akpagba 283 520 km2. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩtɛyɩ hɔɔlɩŋ niitozo: kacalaɣ ŋgʊ lɛ Pasifiki kitiiliŋ, peeɖe kiŋ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ Guayquil wɛɛ; naalɛ ŋgʊ lɛ Andini hɔɔlɩɣ, peeɖe tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ payaɣ se kiitoo yɔ tɩwɛɛ, Amazonii ŋgʊ kɩwɛna Ekuwatɛrɩ hɔɔlɩɣ yɔ  kʊkʊ ñɛwɛna wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa. 

Hɔɔlɩŋ kacalaɣ ñɩŋ nɩɩlɛ ɛnɛ ɛ-taa kɛ tɔsʊʊ tʊma kɩlɩ wɛʊ pɩkazɩ amazoni taa ɛyaa takɩlɩ ɖɔʊ ɛlɛ lɩm kɩlɩna nɛ tʊma ndɩ ndɩ wɛɛ. Hɔɔlɩŋ niitozo ɛnɛ ɛwayɩ lɛ pɔsɔzɩɣ nakʊyʊ, kʊkʊ lɛ Lɩm hɛɛkɩŋ taa tɛtʊ ndʊ payaɣ se Galapogos yɔ.

Ɖooo ɛzɩ Ekuatɛrɩ wɛʊ kɩ-tɩ yɔɔ nɛ Ɛsɩpañɩ kɛ 1822 yɔ nɛ sɔnɔ yɔ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩtɛyɩ hɔɔlɩŋ yaa ageeta 24. 

Ɛsɩpañɔlɩ kɛŋna kʊnʊŋ ŋgʊ pawɩlɩɣ sukulinaa taa nɛ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ komina tʊma taa yɔ. Kʊnʊŋ ŋgʊ kɩwayɩ kʊnʊmɩŋ lɛɛŋ wɛɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa ajɛya ndɩ ndɩ wɛɛ. Kʊnʊmɩŋ ɛnʊ ɛ-taa kɔyɔ: kisiwa nɛ sʊwarɩ. Ekuwatɛrɩ pɛdɩɣ ayaba, roozinaa nɛ kpasɩ nzɩ payaɣ se krevɛtɩ yɔ nɛ ajɛya lɛɛna.

Rafael Correa kɛŋna Ekuwatɛrɩ ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ kɩfalʊ.




#Article 165: Elvis Presley (239 words)


Elvis Aaron Presley kɛ hendu teyu sɔsɔ nɔɔyʋ Amarika ɛjaɖɛ taa. Ɛkɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa tʋ. Palʋla-ɩ kɩyakʋ nutozo (8) n̄ɩŋgʋ wiye kɔlaɣ fenaɣ taa pɩnaɣ 1935 ñɩŋa taa. Palʋla-ɩ Tupelo tɛtʋ taa Mississippi egeetiye taa.

Ɛsɩba kɩyakʋ hiu nɛ loɖo (16) n̄ɩŋgʋ wiye agoza fenaɣ taa pɩnaɣ 1977 ñɩŋa taa. Ɖajaa Elvis AAaron Presley pakʋma hɩɖɛ se «The King». Pʋ-tɔbʋʋ Wiyaʋ. Ɛmʋ samtʋ nima ndɩ ndɩ minziki mabʋ nʋmɔʋ taa.

Sɔɔja sɔsɔ Rock and roll sɩŋna-ɩ nɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ samaɣ tɩlɩ ɛ-tɛ minzikinaa. Sɔɔja sɔsɔ ɛnɛ ɛsɩŋna-ɩ nɛ kedeŋa kpeekpe tɩlɩ ɛ-tɛ minzikinaa tɩŋa. Kpaɖʋʋ hiu (10) ñɩŋgʋ taa Ɖajaa Elvis kɛkɛŋna hendu teyu kɩkpaɖʋ. Ɖajaa hendu teu Elvis Presley ɛnɛ, pʋcɔ ɛsɩkɩ lɛ, ɛpɛdɩ hendu tatasɩ sɩtalɩ miiliyɔɔ waa mɩnɩŋ lʋbɛ mbʋ yɔ.

Ɛkɛ maɣzɩyʋ sɔsɔ nɔyʋ siŋŋ. Ɛlaba tʋmɩyɛ kɛlɛm kɛlɛm waa mba pa-taa yɔ, patalɩɣ hiŋ nadazo nɛ kʋɖʋm (31).

Ɛlaba ɖama nɩnaʋ kedizasi nzɩ yɔ, sɩɖɔ siŋŋ. Etaazuunii ɛjaɖɛ taa lɛ, ɛlaba nzɩ yɔ sɩtalɩɣ 1156 mbʋ yɔ. Ɛlaba-sɩ egeetiye 525 ñɩnɖɛ taa. Egeetiye nɖɩɩ payaɣ size Las Vegas. Hendu teyu ɛnɛ, ɛkɛ hendu teu maɣzɩyʋ sɔsɔ kɔɔnɔɔ tʋ weyi ɛlɛyɩ labʋ kɛlɛm kɛlɛm tʋmɩyɛ nɛ pana-ɖɩ poliŋ taa yɔ.

Pɩɩkɛ kɩyakʋ hiu nɛ nanaaza (14) n̄ɩŋgʋ wiye, kɔlaɣ fenaɣ taa, pɩnaɣ 1973 ñɩŋga taa Hawaï egeetiye taa.

Hendu teyu sɔsɔ ɛnɛ ɛɛkɛ ñɩm tʋ sɔsɔ nɔɔyʋ kpem. Ɛsɩba nɛ pewili e-liidiye kozaɣ taa lɛ, e-liidiye kpɛndɩ tɔɔlaarɩ waa miiliyɔɔ waa 150 mbʋ yɔ.




#Article 166: Emeroodi (243 words)


Mbʊ payaɣ se emeroodi yɔ, pɩkɛ ñɩɣlɩm pɩyɛ naɖɩyɛ. Pɩkɛ ñɩɣlɩm pɛ wena payaɣ se silikatɩ yɔ a-taa naɖɩyɛ. Pɛtɛyɩ ñɩɣlɩm pɛ huwa ndɩ ndɩ. Payaɣ ñɩɣlɩm pɛ naayɛ se siklosiliikate waa. Pɛ ana awɛ ɛzɩ pɛ wena payaɣ se peerili waa yɔ. Mbʊ payaɣ se kromi nɛ fanadiyɔɔm yɔ peyebina nɛ emeroodi ñɩɣlɩm pɩyɛ wɛɛna tɩŋ hatʊ tɔlɩm. Nabʊyʊ taa ɖɔɖɔ lɛ, ñɩɣyʊʊ ŋgʊ payaɣ se fɛɛrɩ yɔ kiyekina nɛ emeroodi ñɩɣlɩm pɩyɛ wɛɣna tɩŋ hatʊ tɔlɩm. Ñɩɣlɩm pɛ kpɛndɩ naanza. Emeroodi kɛ ñɩɣlɩm pɛ ana a-taa lɛɛɖɛ.

Ñɩɣlɩm pɩyɛ nɖɩ payaɣ se emeroodi yɔ, ɖɩ-tɔm 

Weyi ɛya pɩyɛ nɖɩ hɩɖɛ se «emeroodi » yɔ nɛ tɔmpiye emeroodi ɖɩlɩyɛ

Tɔmpiye emeroodi lɩna tɔmpiye smaragdus cɔlɔ. Tɔmpiye smaragdus kɛ Latɛŋ kʊnʊŋ tɔmpiye. Ɛlɛ, toovenum  lɛ, laatɛɛ ñɩma taayaana Pɛrɩsɩ ñɩma tɔmpiye tɔmpiye zamarat camɩyɛ nɛ pɩpɩsɩ se smaragdus. Pɛɛrɩsɩ ñɩma ya pɩyɛ nɖɩ se zamarat, pʊ-tɔbʊ se «pɩyɛ ñamɩyɛ». Ɖɔɖɔ ɛzɩ ñɩɣlɩm pɛ lɛɛna yɔ, mbʊ ndɔnjɔɔlɩyɛ ɖɔ sakɩyɛ ñɩɣlɩm pɩyɛ nɖɩ payaa se «emeroodi» yɔ ɖɩ-tɔm taa. Pɔtɔŋ se pana pɩyɛ nɖɩ Babylone tɛtʊ taa nɛ pɩla pɩnzɩ kudoku nɛ pʊcɔ palʊlɩ Yeesu-Krɩstʊ. Pakpaɣ emeeroodo ñɩɣlɩm pɩyɛ nɖɩɩ Babylone tɛtʊ taa peeɖe nɛ kɩkɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ñɩma tadɩyɛ liidiye pɔɔyɛ. Ɖooo caanaʊ alɩwaatʊ taa emeroodi ñɩɣlɩm pɛ wuluwuluwaa naayɛ kɛwɛ Egipitii ɛjaɖɛ taa, teŋgu kɩsɛɛmʊʊ cɔlɔ kpam. Emeroodi ñɩɣlɩm pɛ wuluwuluwaa mba pakpakaɣ nɛ polukina Egipiti kewiyaɣ taa sɔsaa ñɩɣlɩm wondu ndɩ ndɩ. Ñɩɣlɩm wondu ndʊ payaɣ se piijuu waa (bijoux).




#Article 167: Emiraatɩ-Araabʊ Unii (151 words)


Emiraatɩ-Araabʊ Unii kɛna ajɛya cɩkpena nayɛ kɩkpɛndɩɣ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩwɛ Moyen-Orient tɛtʋ taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩñɔ ɖooo pɩnaɣ 1971 taa. 

Ɖɩwɛ Moyen-Orient tɛtʋ taa kɛ Kɔlɩfɩ-Pɛrɩsikɩ nɛ Omanɩ-Kɔlɩfɩ pɛ-hɛkʊ taa. Ajɛya cikpena wena akpɛnda nbɛ payaɣ se Emiraatɩ-Araabʊ Unii yɔ, ana ya: 

Ajɛya anɛ cikpena kɩkpɛndɩɣ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ, ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ kɛ payaɣ se Abuu Dabi.

Emiraatɩ-Araabʊ Unii tɛ kɩgaʊ aŋgba ɛnɛ awɛ kedeŋa kpeekpe ajɛya wena a-taa kaɖɩzɩm wɛɛ nɛ pɛpɛdɩɣ-pʊ nɛe ajɛya lɛɛna yɔ a-taa.

Emiraatɩ-Araabʊ Unii ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ ajɛya kpeekpe kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna tɛtɛɛ ñɩm mbʊ payaɣ se kaɖɩzɩm yɔ pɛ-ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se OPEP yɔ ɖɩ-taa. Pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ, peeɖɛ ɛjaɖɛ cikpeɖe nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Abuu Dabi yɔ, ɖɩɖɩ ñaatɛma OPEP ŋgbɛyɛ taa wɛʊ pʊcɔ nɛ ɛjaɖɛ sɔsɔyɛ nɖɩ payaɣ sɔnɔ se Emiraatɩ-Araabʊ Unii yɔ ɖɩñɔʊ. Pɩwɛɛ mbʊ ɖɔɖɔ lɛ, tɛtʊ yaa ɛjaɖɛ cikpeɖe nɖɩ payaɣ se Dubayɩ yɔ, ɖɩ-taa kɛ tɔsʊʊ nɛ ñɩm pakɩlaa.

	




#Article 168: Emmanuel Kant (160 words)


Emmanuel Kant kɛ Caama  tʋ. Palʋla-ɩ agoza fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ naalɛ (22) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1724 n̄ɩŋga taa.

Palʋla-ɩ Königsberg tɛtʋ taa Prusse-Orientale egeetiye taa. Ɖajaa Emmanuel Kant sɩba kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ naalɛ (12) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1804 n̄ɩŋga taa.

Pʋ-tɔbʋʋ se ɛsɩba ɛ-pɩnzɩ hiŋ lutozo (80) taa. Ɖajaa Emmanuel Kant kɛ filozɔɔfʋ sɔsɔ ɛ-alɩwaatʋ taa. Pʋ-tɔbʋʋ se e-wezuu caɣʋ taa ɛñɩnaa se ɛtɩlɩ ɛyʋ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɛ-laŋɩyɛ cukaŋ taa.

Filosɔɔfʋ sɔsɔ Emmanuel Kant yebina nɛ ɛyʋ nɩʋ kamaɣ lɩmaɣzɩyɛ piliŋa ñɔ Caama taa.

Ɖajaa Emmanuel Kant  yebina ɖɔɖɔ nɛ maɣzɩm ɖeyi ɖeyi tɛ nɩʋ kpayɩ kpayɩ n̄ɩnʋʋ piliŋa ñɔ Caama. Pʋtʋʋ fɛyɩ lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga ka-taa.

Ɖajaa Emmanuel Kant laba filozofii lɛɣtʋ piliŋa taa tʋma sakɩyɛ. Ɛlaba ɖoziye tɔbʋʋ ñɩnʋʋ tʋmɩyɛ. Ɛlaba ɖɔɖɔ taa takʋʋ lɛɣtʋ piliŋa taa tʋmɩyɛ. Ɛlaba kawɩlaɣ kpɛlɛkʋʋ tʋmɩyɛ. Ɖajaa Emmanuel Kant  : Critique de la raison pure nɛ Critique de la raison pratique nɛ pɩtasɩna Critique de la faculté de juger.




#Article 169: Frédéric Barberousse (412 words)


Hohenstaufen tɛ Frédéric kajalaɣ tʊ, ɛsɛɛ hɩɖɛ se Frédéric Barberousse (Caama kʊnʊŋ taa lɛ, Friedrich 1 Barbarossa, 1122 mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʊ 10 pɩnaɣ 1190), zermaniki Roma tɛ wiyaʊ sɔsɔ, Roma ɛyaa tɛ wiyaʊ, Itaalii wiyaʊ, Souabe nɛ Alsace waa kɩpaɣlʊ, Bourgogne mba tɛ Ɛsɔ. Palʊla-ɩ ɛzɩ pɩnaɣ 1122 cɔlɔ mbʊ yɔ Waiblingen yaa Weingarten tɛtʊ taa, pʊñɔtɩna Ravensbourg, ɛyʊ ɛnɛ yɔ ɛɛkɛ Hohenstaufen Souabe waa tɛ kɩpaɣlʊ tɛ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ taa wiyaʊ pɩɣa pɩnaɣ 1147 ŋtalɩ 1152 nɛ ɛ-hɩɖɛ kɔyɔ Frédéric 3. Palɩzɩ-ɩ se ɛkɛ Roma ɛyaa tɛ wiyaʊ pɩnaɣ 1152 nɛ papamɩ-ɩ zermaniki mba tɛ cɔjɔtʊ hʊlaɣ pɩnaɣ 1155. Ehiɣ ɛ-hɩɖɛ kɩsɛsɛyɛ pɩlɩna ɛ-tandʊʊ cɔm cɔm ŋgʊ yɔɔ.

Frédéric 1 Barberousse, palʊla-ɩ pɩnaɣ 1122. Kɛlɛ lone nɖɩ ɖɩ-taa palʊla-ɩ patasɩm-ɖɩ keeke nɛ pɩcaɣ pɩta. Pɩlɩna nɔnɔɔ takayaɣ kʊyʊmaɣ nakɛyɛ tɛ aseɣɖe tɔm yɔɔ, Bavière tɛ Welfe Judith, se ɛlʊla ɛ-kajalaɣ pɩɣa kɛ akɔma ɖɩɣa sɔsɔ nakɛyɛ taa nɛ kɔñɔtɩna Altdorf. Ŋgʊ pɩ-tɛ alɩwaatʊ taa mbʊ lɛ pɩɩkɛ kɩjɛyɩɣ se paa halʊ weyɩ ɛlʊlɩ ɛ-pɩɣa kɛ ɛ-tɛ tɛtʊ yɔɔ yɔ, mbʊ papɩzɩɣ pɔtɔ se Frédéric wɛʊ yɔ paa pɩla ɛzɩma yɔ e-ɖoo lʊla-ɩ ɛ-tɛ ɛjaɖɛ taa kɛnɛ. Ɖɔɖɔ lɛ, patasɩ pɩtʊʊ pa-taa se tovonum se Frédéric kɛ kajalaɣ pɩɣa kɛ e-ɖoo cɔlɔ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ wɛɛ ana a-taa lɛ, pɩya kʊdɔŋ kɩsɩbɩɣ nakʊyʊ kaalɩwa nɛ kʊkʊʊ piya cikpesi.   

Frédéric kɛ Hohenstraufen Frédéric 2 ɛsɛɛ kpɩɖʊʊ tʊ pɩɣa, Souabe tɛ sɔsɔ nɛ e-ɖoo kɔyɔ Judith, Bavière Henri kɩkpɛdʊ pɛlaɣ, patɩŋa palɩna Ampiiri Kiɖeɖeu taa. Ɛɛwɛna pɩnzɩ 25 lɛ, ɛ-caa sɩ ɛlɛ pɩkɛ pɩnaɣ 1147 alɩwaatʊ taa, nɛ ɛmʊ ɛ-caa kewiyaɣ kpelaɣ Souabe waa tɛ nɛ paya-ɩ se Frédéric natozo tʊ. Conrad 3 tɛ tuda sɩm wayɩ kɛ lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 15 pɩnaɣ 1152 Bamberg tɛtʊ taa, mbʊ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ 30. Frédéric, Souabe waa tɛ Ɛsɔ pɩsɩ Roma tɛ mba wiyaʊ kpaɣ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ  4 pɩnaɣ 1152 alɩwaatʊ kɛ Francfort-sur-le-Main. 

Lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 2 pɩnaɣ 1147 evemiye talɩ, Frédéric kpaɣ halʊ Adèle yaa Adélaïde Vohbourg, Cham-Vohbour  Diepold 3 tʊ pɛlaɣ weyi paayebina-ɩ Eger tɛtʊ yɔ. Pacaɣ ɖama cɔlɔ mbʊ yɔ kaakɛ ɛlɛ, pɛfɛyɩ pɩɣa mbʊ yebina paya ɖama lakɩŋ fenaɣ taa pɩnaɣ 1153 alɩwaatʊ taa Constance tɛtʊ taa, mbʊ pɩtasa se Frédédric eyeba Eger ɛjaɖɛ kɛ ɛɖɛtʊ Frédéric de Rothenbourg. Wiyaʊ sɔsɔ kpaɣ Bourgogne tɛ Béatrice kɛ nesi ɖɔkɩ naalɛ nzɩ ɖeɖe kɛ pɩnaɣ 1156 mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ 9 ŋgʊ wiye, ɛɛkɛ pɩɣa cikpelaɣ yem, Rainald 3 tʊ pɛlaɣ nɛ Agathe de Lorraine ɛlɛ ñɛkɛ Lorraine Simon 1 pɛlaɣ, ɛlɛ peyebina Franche-Comté.




#Article 170: Guillaume 2 (Caama tɛ wiyaʋ) (261 words)


Frédéric Guillaume Victor Albert Hohenzollern tʊ (Caama kʊnʊŋ taa lɛ, Friedrich Wilhelm Viktor Albrecht), palʊla-ɩ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 27 pɩnaɣ 1859 Perɩlɛɛ tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ 4 pɩnaɣ 1941 taa Doorn, Peyibaa ɛjaɖɛ taa ɛkɛ kpaɣ pɩnaɣ 1888 ŋtalɩ e-kewiyaɣ kizuu alɩwaatʊ pɩnaɣ 1918, natozo tʊ nɛ kpaagba awiyaa taa wiyaʊ sɔsɔ nɛ nakʊ nɛ kpaagba wiyaʊ Prusse ɛjaɖɛ taa.

Ɛɛkɛ Hohenzollern ɖɩɣa taa ɛyʊ, paya-ɩ e-kewiyaɣ alɩwaatʊ taa se Guillaume 2 tʊ, ɛɛkɛ Guillaume 1 tʊ sɛyɩ (kajalaɣ awiyaa taa wiyaʊ sɔsɔ Caama ɛjaɖɛ taa) nɛ ɛkɛ Frédéric 3 tʊ pɩɣa ŋga ka-kɩyakɩŋ maɣnɩ 99 yeke yɔ nɛ ŋga ɛlɛɛza. E-ɖoo, Kaiserin Victoria pɛɖɛyɩ-ɩ se ɛjaɖɛ wiyaʊ sɔsɔ halʊ, kaakɛ Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ Ɛjaɖɛ tɛ Victoria pɛlaɣ ɛ-nɛ wiyaʊ pɩɣa Albert Saxe-Cobourg-Gotha.  

Pɩtɩŋna tɔsʊʊ huu yɔɔ lɛ, tɔm kɛdɩyʊ Francine Dominique Liechtenhan tɔzʊʊ se Guillaume 2 tʊ kɔna wazaɣ sakɩyɛ Caama tʊma sɔsɔna. Sukuli naa cikpema nɛ sukuli naa sɔsaa tʊma sɩna nɛ ɛjaɖɛ ɖɛna ɛsɩnda pɩkɔɔ pɩpɩsɩ nɔɔ kʊyʊmaɣ ɛjaɖɛ. Canaʊ laɣsɩ nasɩyɛ nesi tɛɛ tʊma naa sukuli yeba nesi tɛ tʊma tɩna tɩna ɖɔɔ. Sukuli kɩtɛzʊʊ tɛ tɩna yele lɛɣzɩɣ kɩfam sʊʊna-wɛ ɛjaɖɛ taa kpaɣ ɛzɩ tɔmnasɩ ɖɔnɛ tʊma nɛ lɛɣtʊ tʊma anasaayɩ mɩŋ tʊma nɛ pɩ-tɛ kɔ. Kaiser-Willhelm-Gesellschaft ñasɩna-wɛ ñɩnʊʊ nɔmɔʊ taa. 

Ɛtɛma e-sukuli labʊ Cassel Gymnasium nɛ Bonn sukuli kɩtɛzʊʊ taa lɛ, ekizi se ɛkpaɣkɩɣ halʊ kɛ ɛ-ɖɛtʊ Élisabeth de Hesse-Darmstadt nɛ eyele ɛkpaɣ wiyaʊ pɛlaɣ Augusta-Victoria Schleswig-Holstein-Sonderbourg-Augustenbourg tʊ lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 27 pɩnaɣ 1881 weyi payaɣa se Donna (palʊla-ɩ aloma fenaɣ kɩyakʊ 22 pɩnaɣ 1858 nɛ ɛsɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 11 pɩnaɣ 1921).




#Article 171: Englɩsɩɩ kʊnʊŋ (340 words)


Englɩsɩɩ tɔm kɛ Ɛndɩ-Erɔpʊ Caamaniki kʊnʊŋ. Kɩtɛ lɛ Angleterre, kʊñɔ lila kɛ Erɔpʊ nɛ hayɩ kɩŋ kʊnʊmɩŋ taa, tɛtʊ ŋdʊ tɩtɛ Angles nɛ Saxons nɛ Frisons. Fransɩɩ tʊ nɛ Normand tʊ yebi na se Englisɩɩ tɔm yɔɔkʊʊ nɛ tɩ-tʊzʊʊ ɛwɛɛ camɩyɛ. Roma taa kʊnʊmɩŋ wɩzii Englisɩɩ mbʊ pʊyɔɔ yɔ, Latɛŋ masɩ nɛ Arabɩɩ masɩ palakina tʊmɩyɛ.  

Englisɩɩ tɔm kɛ kʊnʊŋ sɔsɔʊ kɛ Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ (Royaume-Uni) ɛjaɖɛ taa nɛ Irlandɩ ɛjaɖɛ taa nɛ ajɛyɛ sakɩyɛ wena lɩm cɔyɛ nɛ pɩta yɔ a-daa ɛzɩ Man lɩm taa ɛjaɖɛ nɛ Anglo-Nɔrɩmandɩɩ lɩm taa ɛjaɖɛ yɔ. Englisɩɩ tɔm kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ mba palʊlɩ-wɛ ɛjaɖɛ ndɩ ɖɩtaa yɔ pɔyɔɔdʊʊ. Nɛ ɖɩcɔŋna yɔ ɖɩnaɣ se kɩ-kɛ kʊnʊmɩŋ sɔsɔŋ taa kʊnʊŋ sɔsɔʊ kɛ ajɛyɛ naayɛ taa, ɛzɩ doo canaʊ yoma kpaʊ alʊwaatʊ taa ajɛyɛ wena Britaanikɩɩ mba kaa-ɖʊ ayɔ nesɩ yɔ, a-daa kɔyɔ Etaazuunii nɛ Kanadaa nɛ Ositraalii nɛ Seelandɩ-Kɩfalʊʊ (Nouvelle-Zélande), pɛkpɛndʊʊ yɛ lɛ payaa-yɛ se anglo-saxon ɛjaɖɛ, ɛlɛ padalɩzɩ hɩɖɛ ndɩ ɖɩ-tɔbʊʊ nɩʊ kaʊ.

Englisɩɩ tɔm kɛ kʊnʊŋ sɔsɔʊ yaa kɩlɛɛzɩɣ taa kʊnʊŋ kɛ ajɛyɛ sakɩyɛ taa pɩlɩna canaʊ Britaanikɩɩ ɛjaɖɛ yɔ paa ajɛyɛ ana ada anglo-saxon taa ñɩma ɛfɛyɩ kɔyɔ, ana yɔɔ Keniya nɛ Naajeeriya nɛ Hɔŋkɔŋ nɛ Ɛɛndɩ nɛ Pakisɩtanɩɩ. Ajɛyɛ sakɩyɛ wena Englisɩɩ tɔm kɛ kʊnʊŋ sɔsɔʊ yɔ agbɛnda ɖama kɛ Commonwealth taa, pa yee lɛɛna taa pɩtɛkɛ kɩyeke kɩkɛna kʊnʊŋ sɔsɔʊ kɔyɔ. Kɩkɛ ɖɔɖɔ kʊnʊŋ sɔsɔʊ kɛ nɛɛlɛ nɛ naaŋza weyi ɛkɛ kʊnʊmɩŋ sɔsɔŋ kɛ Eerɔpʊ ajɛyɛ kɩgbɛndʊʊ nɔɔ kʊɖʊmaɣ taa.  

Kedeŋga kpeekpe taa kʊnʊmɩŋ weyi pakɩlɩ yɔɔdʊʊ yɔ ɛtaa lɛ Englɩsɩɩ kɛ naadozo ŋgʊ yee ɖɩkpaɣ mba palʊlɩwɛ nɛ pɔyɔɔdʊʊ kʊ yɔ, Siinɩɩ kɛnɛ kajalaɣ ŋgʊ nɛ Ɛsɩpaañɔlɩ kɛ naalɛ ŋgʊ. Pamaɣzɩ se nɔnɔ taa kɩkɛ ajɛyɛ tɩŋga kʊnʊŋ mbʊ lɛ papaazɩɣ kʊ wɩlɩʊʊ ɛjaɖɛ kpeekpe taa ɛzɩ kʊnʊŋ kɩfalʊʊ. Kɩ-kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlɩ kʊ labɩnaʊ tʊmɩyɛ Ɛntɛrɩnɛtɩɩ yɔɔ yɔ. Englisɩɩ kɛ kʊnʊŋ siŋ kɛ kʊnʊmɩŋ sɔsɔŋ loɖo taa nɛ tʊmɩyɛ taa kʊnʊmɩŋ sɔsɔŋ naalɛ kɩ-nɛ Fransɩɩ kɛ kedeŋga kpeekpe ajɛyɛ kɩgbɛndʊ nɔɔ kʊɖʊmaɣ tʊmɩyɛ taa.

A TRADUIRE: Kabɩyɛ tɔm kpou taa, il y a 36 mots empruntés à l’anglais :




#Article 172: Epistemolozii (379 words)


Lɛɣtʊ yɔɔ sukuli labʊ yaa tɩ-kpɛlɛkʊʊ ɖeu payaɣ se epistemolozii. Fransɩɩ kʊnʊŋ taa lɛ, tɔmbiye «épistémologie» lɩna caanaʊ krɛɛkɩ kʊnʊŋ tɔmbe naalɛ cɔlɔ : kajalaɣ tɔmbiye kɛlɛ tɔmbiye «epistếmê». Tɔmbiye ɖɩnɛ ɖɩ-tɔbʊʊ kɛlɛ se tɩlɩtʊ siŋŋ (connaissance vraie) yaa lɛɣtʊ. Tɔmbiye naalɛ ñɩnɖɛ lɛ tɔmbiye «λόγος/lógos». Tɔmbiye ɖɩnɛ, ɖɩɖɩ tɔbʊʊ kɛlɛ se yɔɔdaɣ yaa yɔɔdɩtʊ. Mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «discours». Tɔmbiye «épistémologie» pɩzɩɣ ɖɩwɛɛna tɔbʊʊ lɩzʊʊ ndɩ ndɩ pɩlɩɩna hɔɔlɩŋ naalɛ ndɩ ndɩ taa ɖɔɖɔ:

Kajalaɣ hɔɔlʊʊ taa lɛ, ajɛya wena ayɔɔdʊʊ fransɩɩ kʊnʊŋ yɔ, atɔŋ se payaʊ se epistemolozii (épistémologie) yɔ, pɩkɛ lɛɣtʊ piliŋa ŋga kakʊyʊʊ lɛɣtʊ nɛ lɛɣtʊ tɩlɩtʊ yɔɔ yɔ. Pʊ-tɔbʊʊ se ɛyaa mba palakɩ epistemolozii tʊmɩyɛ (épistémologistes) yɔ, pɛkpɛʊna lɛɣtʊ tʊma, paatisiɣ se lɛɣtʊ pɩzaa nɛ tɩwɛɛna tɩlɩtʊ siŋŋ.

Hɔɔlʊʊ naalɛ ñɩŋgʊ taa ɛyaa ñɔtɔŋ se epistemolozii tʊmɩyɛ kɛlɛ se ɖɩñɩnɩ yaa ɖɩtazɩ nɛ ɖɩtɩlɩ pɩtɩŋa kedeŋa yɔɔ. Ajɛya wena alɛ yɔɔdʊʊ iŋgilisi kʊnʊŋ (anglo-saxon) yɔ, alɛ tɔŋna mbʊ. Pʊyʊ kʊɖʊmʊm wɛna kɩjɛyʊʊ siŋŋ epistemolozii lɛɣtʊ pɩlɩʊ taa : mbʊʊ lɛ se kɩla nɛ lɛɣtʊ ndɩ ndɩ kɛ kʊɖʊm. Lɛɣtʊ pilinzi naanza yɔɔ epistemolozii tʊmɩyɛ ñɩɣ nesi:

Kajalaɣ piliŋa lɛ lɛɣtʊ ndʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «sciences formelles yɔ». Lɛɣtʊ pɩlɩʊ ŋgʊ kɩ-taa palakɩ akɔntɔnaa ndɩ ndɩ.

Piliŋa naalɛ ñɩŋga lɛ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «sciences physico-chimiques» yɔ. Lɛɣtʊ pɩlɩʊ kʊnɛ kɩ-taa pɛkpɛlɛkʊʊ tomnasɩ ndɩ ndɩ wɛtʊ nɛ palakɩ kpɛlɩ kpɛlɛkɩtʊ.

Lɛɣtʊ piliŋa naadozo ñɩŋga lɛ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «sciences du vivant» yɔ. Lɛɣtʊ piliŋa yaa pɩlɩʊ kʊnɛ kɩ-taa pañɩnɩɣ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ mbʊ pifeziɣ payɩ yɔ pʊ-yɔɔ tɩlɩtʊ tɩŋa.

Lɛɣtʊ piliŋa naanza ñɩŋga ñañɩnɩɣ se katɩlɩ ɛyʊ camɩyɛ nɛ kɛtɛ kañɩnɩɣ se katɩlɩ samaɣ wɛtʊ nɛ ka-lɩmaɣza camɩyɛ.

Tɔm paaɣ yɔɔ lɛ, epistemolozii (épistémologie) lɛɣtʊ ñɩnɩɣ kajalaɣ taa se tɩna se le lɛɣtʊ ñɩnɩɣ kpem se tɩtalɩ? 

Nabʊlɛ ɖeɖe lɛ, epistemolozii ñɩnɩɣ se kɩna se anɩ yaa aŋgbɛ wena lakɩ lɛɣtʊ tʊma ndɩ ndɩ ? 
Nabudozo ɖeɖe lɛ, epistemolozii ñɩnɩɣ se kɩtɩlɩ tʊma wena lɛɣtʊ ɖɔŋa labʊ yɔ.  
Naza ɖeɖe lɛ, kɩñɩnɩɣ se kɩna mbʊ pɩtamsʊʊ lɛɣtʊ ndɩ ndɩ nɛ ɖama yɔ.
Nʊwa ɖeɖe lɛ, epistemolozii ñɩnɩɣ se kɩna se awɩlɩɣ lɛɣtʊ ndɩ ndɩ sukuli nɛ ɛzɩma wɩlʊʊ ɛwɩlɩɣ ?
Kpaagbaa ɖeɖe lɛ, epistemolozii ñɩnɩɣ se kɩna ndɔŋjɔɔlɩyɛ nɖɩ ɖɩwɛ lɛɣtʊ ndɩ ndɩ hɛkʊ taa yɔ.




#Article 173: Eriitree (131 words)


Eriitree kɛna Afrika nɛ hayɩ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩwɛ  dɩ-tɩ yɔɔ nɛ Etiyoopii. Ɖɩwɛ ɖi-tɩ yɔɔ wɛʊ kɛ pɩnaɣ 1993.

Eriitree ñaɣ pana nɛ kɩlɩɩ yomiye taa mbʊ pɔyɔɔ yɔ ɖooo pɩnaɣ 1869 kɛ Iitalii kaayaba Asaabɩ nɛ pɩcɔ kʊɖʊmaa mba powoli nɛ pacaɣ Maasawa kɛ pɩnaɣ 1890. 

Keteŋa kpeekpe you laba nɛ Iitalii takpaɣ nabʊyʊ you taa lɛ, ONU tɛzɩ kpaɣʊ Eriitree nɛ kiyebina Etiyoopii kpaɣ pɩnaɣ 1952 ɛlɛ ɖooo pɩnaɣ 1962 kɛ Etiyoopii paɣzɩ kɩ-yɔɔ cɔnaʊ. Pɩñɩtʊ nɛ pɩkpɑɣ mbʊ yɔ, Eriitree wɛɛ kɩñɩnɩɣ kpem se kɩwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ. Pɩla mbʊ nɛ agoza fenaɣ 1991 lɛ, peeɖe hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩlʊkaɣ kpɛm mbʊ se pɛ-ɛjaɖɛ ɛwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ yɔ nɛ payaɣ-kʊ se FPLE yɔ, kɩwa nɛ kɩwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ. Ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖi-nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ payaɣ se Ɖajaa Issayas Afewerki.




#Article 174: Ernest Lubitsch (410 words)


Ernest Lubitsch  kɛ Amerika tɛtʊ laɖʊ ɛ-tɛ nɛ Caama ɛjaɖɛ taa kiŋ, ɛcɛyaɣ ɛ-tɩ ɛ-tʊmɩyɛ pazʊʊ alɩwaatʊ taa, palʊla-ɩ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 29 pɩnaɣ 1892 Pɛrɩlɛɛ tɛtʊ taa nɛ ewolo ɛcaɣ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa pɩnaɣ 1922. Ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛsɩba kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 30 pɩnaɣ 1947 Bel Air (Los Angeles ɛjaɖɛ taa). Ɛkɛ ɛyʊ weyi ɛ-tʊmɩyɛ huu lɔŋ lɔŋ yɔ, ɛlaba kɛlɛm kɛlɛm naa pɩtalɩ nɩnɩwa mbʊ yɔ kɛ pɩnzɩ hiŋ natozo taa.

Ernest Lubitsch kɛ Pɛrɩlɛɛ tɛtʊ taa tɔlɩ ñɛyɩyʊ, Simon Lubitsch kaakɛna Pɛrɩlɛɛ tɛtʊ taa abala wondu kususutu kuduyuu ñɩma ɖɔkɩyʊ sɔsɔ. Simon Lubitsch kaakɛ Hofjuden waa liɖe taa ɛyʊ (yuda ɛyaa pɛkɛwa). Ernesrt, ɛgbamɩyɛ pɩɣa, palʊla-ɩ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 28 pɩnaɣ 1892,  eyeba sukuli lɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ hiu nɛ loɖo yeke. 

Ɛ-caa maɣzɩ nɛ ɛɖʊ-ɩ liidiye kpou yɔɔ cɔnɩyʊ tʊmɩyɛ, mbʊ hana ɖoŋ Ernest se tam nabʊlɛ fezuu caɣʊ. Teu feŋ lɛ ɛlakɩ tʊmɩyɛ nɛ ɖoo yuu lɛ, ɛpaɣzɩ amʊʊza tʊmɩyɛ labʊ. Pɩtɩŋna Victor Arnold weyi wɛɛ ana a-taa pɩnaɣa-ɩ ɖeu yɔ yɔɔ lɛ, Ernest hiɣ ɖoŋ nɛ ɛlakɩ amʊza sʊlʊm naa ɖɩpɛdɩyɛ taa nɛ pʊmʊna-ɩ ɖɔɖɔ ɖeu. Kɛlɛ kpaɣ lɩmaɣza nɛ ewona-ɩ ɛwɩlɩ-ɩ Max Reihardt, ɛlɛ kaakɛna Caama amʊʊza tʊma ñʊʊ tʊ nɛ ɛɖʊ-ɩ ɛ-ɛyaa ɖenɖe kaatɛma wɛʊ Emil Jannings yɔ.
   
Pɩnaɣ 1914 alɩwaatʊ taa lɛ, tanaŋ tɩnaa kaaɖɩna lɩmaɣza labʊ, nɛ Lubitsch kaawɛ ɖɔɖɔ pɩyɔɔ. Kɛlɛ ɛpɩsɩ kpɛlɩ seɣtiyu, laɖʊ nɛ tɩyɩnayʊ kɛ pa-tʊma labʊ taa. Wɛtʊ tiyebina nɛ pɩpasɩ Davidson, nɛ ɛha-ɩ yaa ɛsʊzɩ-ɩ liidiye nɖɩ ɛhɛya-ɩ yɔɔ ɖɩ-yɔɔ. Pɩnzɩ nanza nzɩ you kaalaba yɔɔ sɩ-alɩwaatʊ taa Lubtsch la kɛlɛm kɛlɛm naa sakɩyɛ, mba pasɩɣana se Caama ɛjaɖɛ ɛlɛzɩ ɖɩ-lɩmaɣza yɔ.  

Kɔzɔɖɔ kʊyʊmʊ wayi ɛzɩ ewobu Etaazuunii pɩnaɣ 1922 nɛ pɩtalɩ-ɩ pɩyʊ mbʊ lɛ, ɛkʊyɩ Caama ɛjaɖɛ taa pɩnaɣ 1923 mbʊ lɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ 30, se pɩsa ewolo ɛcaɣ Hollywood pɩtɩŋna ɛzɩma Mary Pickfort ya-ɩ yɔ. Ɛyʊ ɛnʊ ɛlɛ kaasɔɔla se ediyi Dorothy Vernon of Haddon Hall taa. Ɛnʊ kizi nɛ eyele ɛla Rosita pɩnaɣ 1923, kɛ ɛ-kajalaɣ Amerika kɛlɛm kɛlɛm nɛ kɩwa ɖɔɖɔ kajalaɣ ɖeɖe mbʊ. 

Pɩnaɣ 1935 alɩwaatʊ taa lɛ, Caama ɛjaɖɛ paɣtʊ tisi ɛ-haŋ tɛɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛ-maɣmaɣ ɛɛkɛ Caama ɛyʊ. Pɩnaɣ kʊyʊmaɣ ŋga ka-taa, ɛpɩsɩ Paramount hendu kɩlɩzɩtʊ ñʊʊ tʊ, eyeke koŋ Hollywood laɖʊ weyi ɛcɔŋa hendu lɩzʊʊ tʊma yɔɔ yɔ. Pɩkɔma pɩnaɣ 1935 hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 27 alɩwaatʊ taa lɛ, ɛkpaɣ halʊ Vivian Gaye, palʊla ɛlɛ, Sanya Bezencenet pɩnaɣ 1908, ɛɛkɛ ɖɔɖɔ tʊmɩyɛ nɖɩ ɖɩlaɖʊ. Pɛwɛna pɩɣa kʊyʊmaɣ koŋ halɩpɩɣa, Nicolas Lubitsch, palʊla-ɩ aloma fenaɣ kɩyakʊ 27 pɩnaɣ 1938.




#Article 175: Esɩperantɔ kʊnʊŋ (199 words)


Esɩperantɔ kɛ ajɛyɛ kpeekpe hɛkʊ taa kʊnʊŋ. Ɖɩkpaɣ kedeŋga ajɛyɛ kɔyɔ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ ajɛyɛ mɩnɩʊ nɛ nɛɛlɛ taa. Pɩkɛ kɩcɛyʊʊ se ŋkpɛlɛkɩ-kʊ nɛ pʊcɔ ŋlabɩ-kʊ nɛ tʊmɩyɛ. Esɩperantɔ kʊnʊŋ kɛ kɔyɛ hayʊ ɛyaa ndɩ ndɩ mba palʊlɩ-wɛ kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩ taa se papɩzɩɣ pɔyɔɔdʊʊ na ɖama tɔsʊʊ huuu nɔmɔʊ taa. Esɩperantɔ lɩmaɣza yɔ se kɩ-kɛ kondoloko ɛsɛkuliye ñɩnʊʊ nɔmɔʊ taa.   

Pɩnaɣ 1887 taa Ɖajaa Zamenhof, nɛ ɛ-sɛ hɩɖɛ se Doktoro Esperanto pʊ-tɔbʊʊ se ɖɔkɔtɔ tɩlɩyʊ sɔsɔ. Ɛnʊ hana pʊwayɩ ɛ-hɩɖɛ kʊnʊŋ ŋgʊ nɛ ɛsusuu ajɛyɛ hɛkʊ taa kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-tɛ tambɔ tɔm. Kʊnʊŋ ŋgʊ kɩtɩhuu lɔŋ lɔŋ pɩnzɩ kajalaɣ ñɩnzɩ taa nɛ pɩkpaɣna mbʊ nɛ palɩzɩʊ samaɣ taa nɛ ajɛyɛ sakɩyɛ tɛ ɖama katɩʊ.    

Caŋga yɔɔ kpɛlɛkʊʊ lɩʊ kajalaɣ wɛtʊ pɩnzɩ 2000 nɔɣ yɔ, nɛ pɩkɩlɩ wayi wayi Esɩperantɔ tɔm kɩwɩlɩtʊ kpɛlɛkʊʊ lonaa sakɩyɛ yɔ ɛzɩ Duolingo pɩnaɣ 2015 nɛ mɛɛsaɣtɛ aŋgba wena asɩna nɛ Esɩperantɔ kʊnʊŋ ɖɛɣ na lɔŋ lɔŋ yɔ.   

Esɩperantɔ tɛkɛ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ taa kewiyaɣ kʊnʊŋ. Ɛlɛ, kɩkɛ tʊmɩyɛ kʊnʊŋ aŋgba wena awɛna kɛsɛɣa tɛ ɛhʊyɛ yɔ, kajalaɣ taa paa lɛ Esɩperantɔ tɛ aŋgba. Esɩperantɔ cɔlʊʊ sɔsɔtʊ kɛ kedeŋga  Esɩperantɔ ŋgbɛyɛ (UEA), ɖɩ nɛ ajɛyɛ kɩgbɛndʊʊ nɔɔ kʊɖʊmaɣ ŋgbɛyɛ nɛ UNESCO ɖama nɛ tabalɩyɛ nɩnaʊ nʊmɔʊ taa.




#Article 176: Etaazuunii (204 words)


Etaazuunii kɛna ajɛya sakiyɛ kɩkpɛndɩɣ. Ɛlɛ Etaazuunii wɛna Amerika nɛ kɩ-hayɩ kɩŋ. Ajɛya nɩɩnɩwa kpɛndɩna kpɛm nɛ payaɣ se Etaazuunii. Ɖɔɖɔ lɛ ajɛya cikpena nayɛ wɛ 48 nɛ amalɩna nɩnɩwa lɛɛna. Ajɛya anɛ, awɛ Atlantiki teŋgu  nɛ kɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa  nɛ kɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Pasifiki teŋgu. Hayɩ kɩŋ lɛ, Kanadaa ɛjaɖɛ piyele Mekisiki ñɛwɛna hadɛ kiŋ. Ajɛya nayɛ ñɔtɩna Etaazuunii ɛlɛ afɛyɩ kamaɣ yɔɔ; ana lɛ: Alaskaa (Kanadaa nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa) nɛ awayɩ Pasifiki hɛkʊ nɛ hɛkʊ.

Pɩcɔ nɛ Eerɔpɩ ñɩma woki Etaazuunii tɛtʊ taa nɛ pakpacayʊ-ɖɩ lɛ, ɛyaa nabɩyɛ, Ameerɩndɩyɩŋwaa mba palɩna Eraazi yɔ paatɛma wɛʊ peeɖe pɩlabɩ ɛzɩ pɩnzɩ 1 5000 mbʊ yɔ yɔ. Eerɔpɩ mba tɛ Etaazuunii kpacayʊʊ paɣzɩ ɛzaɩ pɩnzɩ mɩnɩʊwaa hiu nɛ looɖo yɔ. Pɩtaakɛ Eerɔpɩ ɛyaa ɖeke ɛlɛ Krandɩ-Pretaañɩ mba ɖʊ ɖɔɖɔ pe-nesi ɖomaɣaɣ  fenaɣ 14 wiye pɩnaɣ 1607. Mbʊ yebina nɛ you ñapaazɩ nɛ kɩsɩɩna hasɩ yaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ naanza pɩnaɣ 1775 wiye lɛ, Etaazuunii mʊ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ. Keteŋa kpeekpe taa lɛ, Etaazuunii lɛɣna mʊʊ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ.

Tɛtʊ sɔsɔyʊ payaɣ se Washington Peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ yɔ Ɖajaa Donald Trump nɛ ɛnʊ kɛna peeɖe ñʊŋ tɩna 44 tʊ nɛ ɛ-tɛɛ tʊ yɔ Mike Pence.

Pɩnaɣ 2015 ñɩŋa taa lɛ, Etaazunii samaɣ kɩkpɛnda 320 miliiyɔɔ.




#Article 177: Etiiki (éthique) (246 words)


Pʊwɛɛ se ɛyʊ ɛwɛɛna wɛtʊ kɩbantʊ. Pʊwɛ se ɛ-ɖɔnɛ ɛkɛdɩna ɛ-cɔlɔ ñɩma. Wɛtʊ kɩbandʊ ndʊ nɛ ɖɔnɛ kɩbanɖɛ nɖɩ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se etiiki (éthique). Tɔmbiye etiiki (éthique) lɩna krɛɛkɩ kʊnʊŋ taa. Krɛɛkɩ kʊnʊŋ taa lɛ, payaɣ se ethos, pʊ-tɔbʊʊ se sɔnzɩ. Etiiki kɛ lɛɣtʊ pɩlɩʊ ŋgʊ payaɣ se filozofii (philosophie yɔ pɩ-tɛ piliŋa nakɛyɛ. Mbʊ pʊwɛ camɩyɛ nɛ pɩkɛ wazaɣ pʊyʊ yɔ, pʊ-tɔm etiiki hʊʊ. Etiiki piliŋa yɔɔ ɛyʊ tɩŋɩɣna nɛ ɛɖʊʊ paɣtʊ ndʊ pʊwɛɛ se ɛyʊ ɛɖɔ tɩ-yɔɔ nɛ ñaɖʊʊ yaa you nakʊyʊ ɛtaawɛɛ ɛyaa hɛkʊ taa yɔ. Yee mbʊ paɣtʊ wɛ ndɩ nɛ lɛɣtʊ ñɩndʊ. Ɖajaanaa panɛ : Aristote nɛ Kant pɔtɔŋ se etiiki tʊmɩyɛ kɔyɔ se kʊɖʊ paɣtʊ ndʊ pʊwɛɛ se ɛyʊ ɛɖɔ tɩ-yɔɔ nɛ kedeŋa hɛɛ yɔ.  
Tobi taa lɛ, mbʊ pʊwɛ camɩyɛ nɛ pʊmʊna ɛyʊ yɔ mbʊʊ etiiki piliŋa ñɩnɩɣ.
Paa ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-paɣtʊ nɛ ɖɩ-sɔnzɩ. Yee mbʊ etiiki piliŋa tɩŋɩɣna paa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-paɣtʊ nɛ ɖɩ-sɔnzɩ yɔɔ nɛ ɖɩɖʊʊ ɖɩ-paɣtʊ ndʊ tɩ-yɔɔ pʊwɛɛ se paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ, ɖɩ-taa ɛyaa ɛɖɔ tɩ-yɔɔ nɛ ɖiɣɖiɣ caɣʊ wɛɛ yɔ.
Etiiki piliŋa ɖʊʊ paɣtʊ ndɩ ndɩ pɩlɩɩna alɩwaatʊ ndɩ ndɩ yɔɔ. Sɔnɔ alɩwaatʊ taa ɛyaa lakɩ mbʊ yɔ, yaa ɛyaa sɔɔlɩ mbʊ yɔ, pɩɩkɛɣ mbʊ ɖeyi ɖeyi cee alɩwaatʊ taa ɛyaa kaɣ labʊ yaa pakaɣ sɔɔlʊʊ. Etiiki nʊmɔʊ taa tɔlɩm nabʊyʊ tɛkɛ kɩkpɛdɩm, nabʊyʊ tɛkɛ kʊhʊlʊmɩm. Pʊ-tɔbʊʊ se paɣtʊ lɛɣzʊʊ paa alɩwaatʊ ndʊ. Pʊ-nʊmɔʊ taa ɖajaa John Rawls yɔɔdaa se pʊwɛɛ se etiiki paɣtʊ ɛmʊna paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ, ɖɩ-paɣtʊ.




#Article 178: Etiyoopii (173 words)


Etiyoopii kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛna Afrika nɛ kɩ-hayʊ kiŋ yɔ. Etiyoopii nɛ ajɛya nayɛ pɛkpɛnda kamasɩ. Ajɛya ana yɔ: Eriitree, Soomaali, Sudaanɩ, Suudanɩ nɛ Hadɛ kiŋ, Keniya nɛ Cibuuti ɛjaɖɛ. Ɖooo ɛzɩ Eriitree mʊʊ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ kɛ pɩnaɣ 1993 yɔ, Etiyoopii tatasɩ wɛnaʊ waɖɛ naɖɩyɛ kɛ teŋgu lɩm yɔɔ. 

Afrika keteŋa kpeekpe yɔɔ lɛ, Etiyoopii kɛna ɛjaɖɛ naalɛ ñɩnɖɛ ndɩ ɖɩ-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊʊ yɛ nɛ wena akɩlɩ walɩɣ yɔ a-taa lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ yɔ naakʊ ñɩnɖɛ. Ɖɩ-walanzɩ taa wɛ ɛzɩ kilomɛtanaa akpagba 1 127 127 yɔ. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ kɔyɔ Adisi-Abeeba nɛ tɛtʊ ndʊ tɩwɛ pʊʊ sɔsɔʊ nakʊyʊ yɔɔ kɩ-kʊkʊyɩmɩŋ taa wɛ ɛzɩ mɛtenaa 2 400 yɔ. Kɛteŋa kpeekpe yɔɔ lɛ tɛtʊ ndʊ tɩkɛna tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩkɩlɩ kʊyʊʊ yɔ tɩ-taa naanza ñɩnɖɛ.
 
Keteŋa kpeekpe yɔɔ lɛ, Ariimenii wayɩ lɛ Etiyoopii kɛna ɛjɛya taa nɖɩ ɖɩkɩlɩ pɩnɩɣ krɩtʊ tɔm taa yɔ. Peeɖe ɛsɔ sɛtʊ aŋgba wɛɛ nɛ aapaɖɩɣ ɖama. Ɛyaa ɛzɩ kʊɖʊm naatozo yɔɔ kɛna malɩŋ. Peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ yɔ Ɖajaa Mulatu Teshome nɛ e-kewiyaɣ ñʊʊtʊ Ɖajaa Haile Mariam Dessalegn.




#Article 179: Etɛŋ (144 words)


Mbʊ payaɣ se etɛŋ yɔ, pɩkɛ kpɛlɩ kpɛlɛklʊʊ tɛ wonuu nakʊyʊ. Kɩ-pɩyʊ n̄ɩɩɩ mayaɣ kɛlɛ 50. Ki-kumoɖo yaa kɩ-mayaɣ ŋga pasɩŋna-kʊ yɔɔ lɛ Sn. Payaɣ kɩ-mayaɣ (Sn) ŋga pasɩŋna-kʊ mbʊ yɔ nɛ Latɛŋ kʊnʊŋ taa stannum. Payaɣ ñɩɣlɩm ñɩɣtʊ natʊyʊ se krɩstalozɛɛnɩ waa. Etɛŋ kɛ ñɩɣlɩm ñɩɣtʊ ndʊ tɩ-taa natʊyʊ. Etɛŋ kɛ ɖɔɖɔ ñɩɣlɩm ñɩɣtʊ ndʊ tɩ-taa fɛyɩ ñɩm sakɩyɛ yɔ. Etɛŋ yuŋ wɛ ndɩ ndɩ. Nakʊyʊ yuŋ kɛ 120, nakʊyʊ yuŋ ñɛkɛ 118 nɛ nakʊyʊ ɖɔɖɔ yuŋ ñɛkɛ 116.

 
Payaɣ ñɩɣlɩm tɛtʊ natʊyʊ se kasiteriti (cassitérite). Ñɩɣlɩm tɛtʊ ndʊʊ ponuutuu nɛ palakɩ etɛŋ. Etɛŋ ŋgʊ kɩwɛ ɛzɩ mbʊ payaɣ se okɩsiidi (oxyde) SnO2 yɔ. Ɖooo caanaʊ pasɩma etɛŋ. Ŋgʊʊ polukaɣna ñɩɣtʊ ndʊ tɩɩmʊʊ kalɩkɔdaɣ yɔ. Etɛŋ ɖɔɖɔ palakaɣna ñɩɣlɩm ñɩɣyʊʊ ŋgʊ payaɣ se pɩrɔɔzɩ yɔ. Halɩ nɛ sɔnɔ etɛŋ pɔɖɔɔna labɩnaʊ pɩrɔɔzɩ ñɩɣyʊʊ. Pesidiɣ etɛŋ nɛ ñɩɣlɩm ñɩɣtʊ lɛɛtʊ ɖɔɖɔ nɛ palakɩna tʊmɩyɛ.




#Article 180: Euclid (339 words)


Euclide (Krɛkɩ kɩbɩnʊʊ taa lɛ, Εὐκλείδης / Eukleídês), ɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ Krɛkɩ kɩbɩnʊʊ taa. Ɛnʊ tɩna pʊtʊna mba pɔ-tɔm kɛ kɩjɛyʊʊ lɛɣtʊ kpɛlɛkʊʊ nɔmɔʊ taa yɔ, mbʊ pɩpɩsa kiɖe pɔ-nɔmɔʊ taa Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ ɛjaɖɛ taa yɔ. Paasɩŋ e-fezuu caɣʊ tɔm natʊyʊ kaʊ yaa ɛsɩm tɔm natʊyʊ ɛlɛ, papɩzɩ pɔtɔŋ se ɛɛwɛ pɩnzɩ talɩ 300 ɖa-alɩwaatʊ. 

Ɛ-tʊmɩyɛ kɩkɩlɩyɛ kɛlɛ pɩyʊ kɩmanam, kɛ pɩyʊ mbʊ palɩza nɛ pɩwɛ camɩyɛ cɔlɩɩ tɛ pɩtɩŋna axiome naa nɛ postula naa yɔɔ yɔ. Ɛlɩzɩ lɩmaɣza sakɩyɛ pɩnɛ pɩ-tɛ aseɣɖe tɔm nɛ ɛwɩlɩ. Pɩɩkɛ siŋ lɩzʊʊ kpɛlɛkʊʊ, pɩwɛ ɖeyi ɖeyi ɛzɩ lɩm cakʊʊ yɔ nɛ pɩwɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ pɩyɛ yɔ nɛ ñʊŋ kɩtɩlɩŋ kpɛlɛkʊʊ lɩmaɣzɩyɛ. Tʊmɩyɛ nɖɩ pama ɖɩ-takayasɩ sakɩyɛ nɛ kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩ taa nɛ pɩkɛ lɛɣtʊ tɩlʊʊ kpɛlɛkʊʊ sukuli wɩlʊʊ kɩɖe paa sukuli tindimiye naalɛ nɖɛ nɖɩ lɛ ɖɩ-taa kɛ ajɛyɛ sakɩyɛ taa.  

Euclide hɩɖɛ lɩna koŋ Euclide nɔmɔŋ wɩlʊʊ takayaɣ taa. Takayaɣ nakayɛ ɛwɩlɩɣ keele Euclide wezuu caɣʊ tɔm. Ɖɩfɛyɩna takayaɣ kimamaɣ nakayɛ yaa ɛ-maɣmaɣ ɛ-yɔɔ tɔm natʊyʊ ɛzɩ taakyaɣ kɩkalaɣ yɔɔ kajalaɣ hayʊʊ yɔɔ yaa komina takayɩ hayʊʊ nakʊyʊ yɔɔ. Ɛ-tɛ kpaɣɖʊ taa nɔyʊ tamaɣzɩ ɛ-yɔɔ tɔm natʊyʊ yɔɔ kaʊ. Mbʊ lɛɣtʊ tɩlɩyaa tɔm kɛdɩyʊ Peter Schreiber yɔɔda se Euclide fezuu caɣʊ tɔm fɛyɩ tovonum takayaɣ nakayɛ taa nɛ pasɩm-kɛ. 

Yee ɖɩkpaɣ pɩlɔɔ wɛɛ tʊmɩyɛ pɩtɩŋna ndʊ Proclus ma yɔɔ yɔ, Euclide kɛ Platon nɛ Archimède nɛ nɔɔnɔɔ wɛɛ tɛ Ptolémée kajalaɣ tʊ tɛ hɛkʊ taa alɩwaatʊ ɛyʊ. Ɛyʊ ɛɛwɛ pɩnzɩ talɩ mɩnɩŋ naatozo pʊcɔ ɖa-alɩwaatʊ. Takayaɣ nakayɛ taa tɔm fɛyɩ se tɩkpɛɣna Euclide tɔmpe yaa nakayɛ fɛyɩ se tka-taa tɔm pɩzɩɣ tɩñɩɣ niye se ɛ-tɔm kɔyɔ keeke.

Tɔm ɖɔ sakɩyɛ pɩlɩna Euclide yɔɔ, pʊyɔɔ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ nɔyʊ kpaɣɖʊ 4 alɩwaatʊ taa ɛnʊ payaɣ se Pappus d'Alexandrie kɛdʊʊ ɖʊ se pʊwɛ ɛzɩ Euclide tɛ sukuli piyaa kaawɩla sukuli kɛ Alexandrie ɛjaɖɛ taa. Pʊyɔɔ takayasɩ maya sɔsaa nabɛyɛ kpaɣ Euclide nɛ pɔsɔzɩ Mouseîon d'Alexandrie ɛyaa yɔɔ, ɛlɛ peeɖe ɖɔɖɔ mbʊ yɔ, kewiyaɣ takayaɣ nakayɩ taa fɛyɩ ɛ-tɔm natʊyʊ se pɛkɛɖɩ-tʊ keeke. Hɩɖɛ kɩsɛsɛyɛ nɖɩ pɔzɔza-ɩ canaʊ taa yɔ, nɖɩ lɛ Stoichéiôtês, pʊdʊna lɩzɩyʊ.




#Article 181: Everest pʋʋ (393 words)


Everest pʊʊ wɛ Himalaya pʊŋ hɛkɩŋ taa; kpaɣna Nepaalɩ, ɖenɖe payaɣ se Sagarmatha yɔ nɛ ŋkɔɔ ŋsɩɩna Siini hɔɔlʊʊ ŋgʊpayaɣ se Tibet yɔp. Eerɔpʋ mba na-kʊ pɩnaɣ 1847 nɛ pamaazɩ-kʊ lɛ pana se kʊ-kʊkʊyɩŋ taa maɣna mɛtanaa 8848; nɛ ŋgʊ kɩlɩna kʊyʊʊ keteŋga kpeekpe taa. Pʊʊ ŋgʊ, pɩnaɣ 1865 taa kɛ paya-kʊ kɩ-hɩɖɛ nɖɩ nɛ kpaɣna pɩnaɣ 1920 taa lɛ papaɣzɩkʊ-yɔɔ kolokaɣ seu. 

Ɛlɛ, pʊʊ ŋgʊ kɩ-nikaɣ yɔɔ lɛ, ɛyaa nabɛyɛ sɩkɩ paa ɛsɩmtaa. Pɩnaɣ 1924 taa mba payaɣ se George Mallory nɛ Andrew Irvine yɔ, pakpawaɣ pʊʊ ŋgʊ kɩ-taa yɔ pehiu sɩm nɛ nɔɔyʊ ɛɛsɩŋ se papɩzaa patalɩ kɩ-taa yaa patatalɩ. Pɩnaɣ 1950 taa kɛ Népal ha nʊmɔʊ se weyi ɛsɔɔla se ɛkpaɣ kɩ-taa ɛpɩsɩɣ ɛkpa yem faaa. Paakpaɣ kɩ-taa lɛ, papɩzɩɣ patɩŋgɩna pɩtɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ pɩhadɛ kɩŋ; ɛlɛ pɩcaɣ kaɖɛ ɖɔɖɔ se ɛyʊ ɛtʊlɩ kɩ-taa. Kpaagbaa mbʊ yɔ mlɛ, pɩnzɩ nasɩtozo wayɩ lɛ, Edmund Hillary nɛ Tensing Norgay papɩzaa nɛ pakpa kɩ-taa nɛ patʊlɩ.

Kpaɣ nɛ mbʊyɔ, kɩ-yɔɔ kpaʊ wɛɛ nɛ pɩkpaɣ ɖoŋ n ɛ pɩkpaɣ. Ɛlɛ pɩnaɣ 1996 taa kɛkpɛtɛsaɣ sɔsɔwa nakɑyɛ laba nɛ ɛyaa sakɩyʒe hiu sɩm; nɛ kpaʊ nɛ mbʊ nɛ sɔnɔyɔ ɛyaa ɛzɩ mɩnɩŋ naalɛ sɩba. Paa nɛ mbʊ yɔ ɛyaa eeyeki kɩ-taa kpaʊ se pala ɛsɩyɛ egbena. Ɛyaa ɛzɩ kudokiŋ hiu nɛ naanza taka se pakpa kɩ-taakpaɣ pɩnaɣ 1922 taa nɛ pa-taa lɛ, kudokiŋ naanza pɩzɩna nɛ patʊlɩ kɩ-taa hem; ɛlɛ sherpas mba wɛna nɛ pasɩŋna-wɛ nɛ patʊlɩɣ kɩ-taa.

Pɩnaɣ 1847 taa anasaayɩnaa nabɛyɛ lɩ kʋ-yɔɔ. Pɩnzɩ cabɩ wayɩ lɛ, pamaɣzɩ kɩ-kʋkʋyɩmɩŋ nɛ pana se kɩtalɩ mɛtɛnaa 8 848. Everest pʋʋ kɩlɩna kʋyʋʋ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ. Pʋ-yɔɔ kɩpɩsɩ ɛsɩyɛ egbena lone nɛ paa pɩnaɣ ŋga lɛ, anasaayɩnaa sakɩyɛ , kɔzɔ kɔzɩ  iŋkilisi n̄ɩma, powoki nɛ pakpaɣ kʋ-yɔɔ.  Ɛlɛ, ɛyaa ɛzɩ 200 mbʋ yɔ hiɣ sɩm pʋʋ ŋgʋ kɩ-kpaʋ nʋmɔʋ taa mbʋ yɔ pɩcaɣ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ nɛ pʋcɔ ɛyʋ tʋlɩ kʋ-n̄ʋʋ taa. Pɩnaɣ 1924 taa ɖajanaa panɛ George Mallory nɛ Andrew Irvine pakpaɣ nʋmɔʋ se powoki nɛ pakpa kʋ-n̄ʋʋ yɔɔ nɛ halɩ nɛ sɔnɔ patapɩsɩ, ɛyʋ tana mbʋ pɩtɛmna-wɛ yɔ.

Everest pʋʋ wɛ Siini ɛjaɖɛ taa, Neepalɩ tɛtʋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa, Xigazê egeetiye taa ɖeyi ɖeyi. Ɛyʋ ɛtalɩ Neepaalɩ tɛtʋ taa nɛ ɛkpaɣ Col Sud nʋmɔʋ yɔ, ɛlɩɣ kʋ-yɔɔ tobi. Kaaŋ sɔsɔŋ weyi payaɣ se roches sédimentaires yɔ, ɛnʋ wɛnɩ kʋ-n̄ʋʋ yɔɔ nɛ weyi payaɣ ɛlɛ se roches métamorphiques yɔ, ɛlɛ n̄ɛwɛɛ ki-liu tɛɛ.




#Article 182: Fatiikaŋ (143 words)


Fatiikaŋ kɛna Erɔpɩ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ tɛtʊ ndʊ tɩwɛ Room, Italii ɛjaɖɛ taa. Pakalɩ kɩgalʊʊ pɩnaɣ 2017 taa lɛ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖi-taa ɛyaa kpɛnda 605 nɛ ɖɩ-walanzɩ taa maɣna ɛzɩ 0,44km2 yɔ.

Mbʊ yebina nɛ kedeŋa kpeekpe ajɛyaa taa lɛ, ɛjaɖɛ ndɩ kɩlɩna weʊ ñɩɩɩ kɛ walanzɩ taa nɛ nɖɩ ɖɔɖɔ pɩkɔzɩna ɛyaa ɖɔʊ taa.

Fatiikaŋ tɛtʊ ñʊʊtʊ kɛʊna krɩstʊ katolika-tʊ nɛ pɩwɛɛ se ɛkɛʊna Papa. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖi-ñʊʊtʊ kɩfalʊ yɔ Papa François. Ɛnʊ lɛɣzɩna Papa Benoit hiu nɛ looɖo weyi ekiza papa tʊmɩyɛ kɛ lɛlaɣ fenaɣ 28 pɩnaɣ 2013.

Papa kɩfalʊ ɛnɛ palɩza-ɩ lakɩŋ fenaɣ hiu nɛ naatozo pinaɣ kʊɖʊmaɣ ŋga ka-taa pʊtɔbʊʊ se pɩnaɣ 2013.

Kunʊmɩŋ weyi pɔyɔɔdɩɣ Fatiikaŋ yɔ, ɛnʊ lɛ: Fatiikaŋ taa kpem lɛ Itaalii kʋnʋŋ pɔyɔɔdɩɣ, piyele Latɛŋ kʋnʋŋ kɛ pawɩlɩɣ sukulinaa taa nɛ ŋgʊ ɖɔɖɔ pɔyɔɔdɩɣ komina tʊma taa, pɔuyɔɔdɩɣ ɖɔɖɔ fransɩ, caama, aŋgilisi nɛ ɛsɩpañɩ.

	




#Article 183: Fenasɩ takayaɣ (260 words)


Fenasɩ takayaɣ kɛna takayaɣ ŋga ka-taa nɛ alɩwaatʊ tɩŋga yɔ. Pɩsa nɛ ɛyʊ tɩlɩ mbʊ ɛla alɩwaatʊ tʊnɛ yaa tʊnɛ tɩ-taa lɛ, ɛtɛyɩ efemiye tɔm sakɩyɛ taa nɛ ɛlɩzɩ mbʊ pɩsɩna-ɩ kɛlɛʊ yɔ. Ɛyʊ cɔna ɖɔɖɔ ɛzɩma kɩlɛmɩŋ cɔʊ yɔ lɛ, ɛzɩma tɛŋ nɩʊ ɖɔɖɔ yɔ lɛ, ɛzɩma lʊŋgɩyɛ kɔŋ nɛ pɩnzɩ lɛɛzɩɣ ɖama lɛ, ɛmaɣzɩ ɛ-taa nɛ ɛlɩzɩ takayaɣ ŋga ka-taa ɛpɩzɩɣ nɛ ɛtɛyɩ pɩnaɣ tɩŋga yɔ. 

Takayaɣ ŋga ka-taa kɛ ɛɖʊwa se pɩnaɣ taa lɛ, tʊmɩyɛ ɖɩnɛ nɛ ɖɩnɛ kɛ ɛlakɩ yaa ɖɔɖɔ lɛ, sɔnzɩ sɩnɛ nɛ sɩnɛ kɛ pɩwɛɛ se palakɩ. Pʊ-yɔɔ kɛ ɛya efemiye se efemiye nɛ paa efemiye nɖɩ lɛ, ɖɩna ɖɩ-tɛyɩtʊ nɛ ɖɩ-tʊmɩyɛ. Afema wayɩ lɛ, kpɩtaŋ kɔŋna, ɛlɛ wayɩ lɛ fenasi, sɩ-wayɩ kɛ pɩnzɩ ñɛwɛ. Pɩtasɩɩna pɩnzɩ yeke, pɩnzɩ wayɩ kɛ mbʊ payaɣ se waɣsɩ yɔ sɩwɛɛ. 

Efemiye taa ñɩɩtʊ 24 wɛna nɛ afema lʊbɛ lakɩna kpɩtaʊ. Fenaɣ taa lɛ avema 30 yaa 31 wɛna; ɛlɛ lɛlaɣ fenaɣ taa avema 28 yaa 29 wɛna. Fenaɣ taa lɛ, kpɩtaŋ 4 wɛna pɩsaɣ pɩnaɣ taa lɛ fenassɩ 12 wɛna.

Efemiye wɛʊ yɔ pɛtɛyɩ-ɖɩ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ: cɩŋ cɩŋwaa 60 lakɩna cɛceyaɣ, cɛcɛsɩ 60 ñalakɩna ñɩɩyɩɣ kʊɖʊmʊ, piyele ñɩɩtʊ 24 lɛ pɩlaba efemiye. Efemiye taa ɖɔɖɔ lɛ, tanandɛɛ wɛɛ, wɩsɩ taa wɛɛ, ɖanaɣ ɖɔɖɔ ñɛwɛɛ nɛ pɩtasɩna ɖoo taa. Mbʊ mbʊ pɩwɛ paa efemiye nɖɩ, kpɩtaʊ ŋgʊ, fenaɣ ŋga, pɩnaɣ ŋga nɛ waaɣ ŋga ɖɔɖɔ lɛ. 

Pɩsaa nɛ kalɩɣ wɛɛ kɛlɛʊ lɛ, ɛyʊ lɩza fenasɩ takayaɣ. Kpɩtaʊ taa kɩyakɩŋ hɩlaa yɔ: 

Kacalaɣ fenaɣ tɛ kiyakʊ kɛ pɩnaɣ paɣzɩɣ. Pɩnaɣ taa fenasi kpɛnda 12 nɛ nzi yɔ: 

	




#Article 184: Fenaɣ (134 words)


Fenaɣ ɖeke koŋ kɛŋna wombu pʋcɔ tɛtʋ nɛ pɩta yɔ. Wondu sɔsɔtʋ ndʋ tɩwɛ tɛtʋ yɔɔ yɔ, tɩ-taa lɛ, payaɣ Fenaɣ se, Tɛtʋ I. Ɛlɛ, paakpakɩɣ-kɛ se kɛkɛ tɛtʋ. Ŋgaa lɛ wonuu kagbaanzɩ n̄ɩŋʋ ŋgʋ kɩkɩlɩ paɣlʋʋ mbʋ mbʋ pʋcɔ wɩsɩ nɛ pɩta yɔ. Ka-walanzɩ kɛ kilomɛtɛnaa 3.474. Fenaɣ posina tɛtʋ ɛzɩ kilomɛtɛnaa 384.400 mbʋ yɔ.

File:Lunar libration with phase2.gif|thumb|Lunar libration with phase2]|Fenaɣ

Halɩ nɛ sɔnɔ mbʋ yɔ, Fenaɣ ɖeke koŋ kɛŋna wombu pɩfɛyɩ tɛtʋ yɔɔ cɩna nɛ ɛyʋ pɩzɩ ɛfɛyɩ nɩŋgbaŋaɣ pɩ-taa yɔ. Weyi ɛcalɩ fɛyʋʋ naŋgbaŋaɣ fenaɣ taa yɔ, payaɣ-ɩ se Neil ArmstrongƐkɛ mba pɛyɛlɩɣ ɛsɔmɩnʋʋ tɛɛ yɔ pa-taa lɛlʋ. Hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ 20 n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1969 n̄ɩŋa taa ɛfɛyɩ nɩŋgbaŋaɣ ka-taa. Ɛ-wayɩ lɛ, ɛyaa hiu nɛ kʋɖʋm lɛlaa woba ɖɔɖɔ ka-taaPatɩŋa pɛkɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se Apollo yɔ ɖɩ-taa n̄ɩma.




#Article 185: Fenezuyeelaa (142 words)


Fenezuyeelaa  kɛna  Amerika nɛ ɖooo hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖiyɛ. Payaʊ se Fenezuyelaa yɔ, hɩɖɛ kɛ paɖʊ sɔdʊʊ sɔsɔʊ ŋgʊ payaɣ se Simón Bolívar yɔ, nɛ pɩlɩna ɛtʊmɩyɛ sɔsɔyɛ nɖɩyɛ yɔɔ.

Ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-hayi kiŋ lɛ, Antiiyi tɛ teŋgu wɛna nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Kuyeenaa ñɛwɛna. Ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ se Pireezili yɔ ɖɩɖɩ ñɛwɛna nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-hadɛ kiŋ piyele nɛ Kolɔmbii ñɛwɛna ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ nɛ pawɩlɩɣ sukulinaa taa yɔ ŋgʊ lɛ Ɛsɩpañɔɔlɩ nɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Karakasɩ.  

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa nɛ tɛtɛɛ ñɩm mbʊ payaɣ se karazim yɔ kamaɣ fɛyɩ nɛ pamaɣzɩ-pʊ yɔ pɩɖɛ ɛzɩ paariiliwaa 297 yɔ, mbʊ yebina nɛ Fenezuyeelaa kɛna kacalaɣ ɛjaɖɛ keteŋa kpeekpe taa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɩlɩ wɛnaʊ karazɩm yɔ.

Fenezuyeelaa wɛ ŋgbɛyɛ nɖi payaɣ se ALBA yɔ ɖɩ-taa ɖooo saŋayɩŋ fenaɣ hiu nɛ naanza pɩnaɣ 2004 taa.




#Article 186: Feniisɩ (159 words)


Feniisɩ kɛna wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam yɔ tɩyɩŋga naanza ŋga kɔyɔɔ wɛ tɛtʊ yɔ. Wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga kanɛ ŋga lɛ naalɛ ŋga kɛ nzɩ siposina wɩsɩ yɔ nɛ ŋga kɛŋna looɖo ŋga hɩlɩmaɣ tom taa yaa tɩnzɩ nzɩ sɩtakɩlɩ paɣlʊʊ yɔ sɩ-taa.

Wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga kanɛ roma mba sɔdɩŋ kpeɣu kpɛlɛkɩtʊ  tʊʊ-kɛ hɩɖɛ se Feniisɩ ɛsɔ halɩ ñɩnʊ.  

Feeniisɩ kɛna wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam yɔ tɩyɩŋga nakayɩ nɛ ɛzɩ koposina wɩsɩ yɔ pʊwɛ O,718 nɛ 0,728 UA. Feeniisɩ kpayaɣ hɛkʊ taa cɔʊ cɔʊ mbʊ yɔ pɩmaɣna afema 224,7. Tɩyɩŋga kanɛ kɛwɛna tɛtʊ ɖɔɖɔ ɛzɩ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩnzɩ nzɩ payaɣ se Mɛɛrkiiri, Tɛtʊ nɛ Maarɩsɩ yɔ. Tɛtʊ cɔʊʊ taŋgalam tɩyɩŋga kanɛ kɛfɛyɩna tɩŋga cikpelaɣ kɩmalaɣ nakayɩ. 

Tɩyɩŋga kanɛ nɛ tɩyɩŋga ŋga payaɣ se Iiranisi yɔ sɩ ɖeke koŋ kɛ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩnzɩ kpeekpe taa se sɩcɔʊ kiliŋgili. Tɩyɩŋga kanɛ keɖeke kɔcɔʊna ka-tɩ tam kʊɖʊm taa kɛ kɩykɩŋ 243, ŋgʊ kaacɔ; wɩsɩ kpɛɛɛ nɛ kataŋ lɛ kalaba afema 224,701.




#Article 187: Fernand de Magellan (106 words)


Ɖajaa Fernand de Magellan kɛ Pɔrɩtɩgalɩ tʋ. Palʋla-ɩ Pɔrɩtɩgalɩ nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa. Palʋla-ɩ pɩnaɣ 1480 ñɩŋga taa.

Ɛsɩba Filipini ɛjaɖɛ taa ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ lʋbɛ (27) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1521 n̄ɩŋga taa.

Ɖajaa Fernand de Magellan cɔ tɛtʋ kpeekpe ɛta. Mɛlɛ taa ɛcaɣa nɛ ɛcɔɔ-tʋ nɛ ɛta.

Salaŋ fenaɣ, pɩnaɣ 1522 n̄ɩŋga taa ɛtɛma tɛtʋ cɔʋ nɛ ɛta. Ɖajaa Fernand de Magella kpaɣ pɩnzɩ naadozo mpilim nɛ ɛcɔɔna tɛtʋ. 

Ɖajaa Juan Sebastián Elcano cɔŋna Ɖajaa Fernand de Magellan nʋmɔʋ ɖɔm tɩŋa yɔɔ. Ɖajaa Fernand de Magellan kʋyɩ ɛ-ɛjaɖɛ taa lɛ, ɛpaɣzɩna wɩsɩ ɖɩlɩyɛ yɔɔlʋʋ taa nɛ ɛkɔɔ ɛtɛmna wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa. 




#Article 188: Feveku n̄ɩɣyʋʋ (222 words)


Feveku n̄ɩɣyʋʋ kɛna kaɣnaɣ labɩtʋ ndʋ tɩ-tɛ lɛɛzɩtʋ kaanawaa kaaŋ kɛ wɛɛ yaa kpaɖʋ hiu nɛ lutoozo n̄ɩŋgʋ taa yɔ. Feveku n̄ɩɣyʋʋ kʋnɛ, kɩkɛ pɩdaa n̄aɣyɛ ciɣduu n̄ɩɣyʋʋ awayɩ yaa nɔɔ yɔ n̄ɩŋgʋ (moteur à combustion externe) ŋgʋ kɩlɛɛzʋʋ miŋ saʋʋ kpegbeka yaa hoɖe (énergie thermique) tɛ lɩm feveku ŋgʋ paa pɩɩla ɛzɩma feveku ɖɩlɩyɛ lɩzɩna pʋ-yɔ nɛ pɩpɩsɩ n̄ɩɣyʋʋ ciɣduu tɩyɛ yɔ.

Feveku n̄ɩɣʋʋ kɛ n̄ɩɣyʋʋ ciɣduu (énergie mécanique) mbʋ pɩkɛ kajalaɣ taa n̄ɩmbʋ mbʋ ɛyʋ pɩza nɛ ɛɖɔkɩ ɖeu camɩyɛ yɔ. Pɩkɛ kajalaɣ hoɖe kpɛlɛkʋʋ tʋmɩyɛ nɖɩ sakɩyɛ tɩlaɣ lɔŋ nɛ ɖoŋ ɖoŋ yɔ. Ɛlɛ, sakɩyɛ taatɩlɩ lɔŋ kɛ lɩm nɛ heɣlim po-ɖoŋ yaa po-hoɖe tʋmɩyɛ labɩnaʋ lɔŋ. Feveku n̄ɩɣyʋʋ kʋnɛ, kihiu kɩ-wazaɣ samtʋ siŋŋ kɛ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa tʋma ndɩ ndɩ (industrie) kpawaɣ ɖoŋ siŋŋ yɔ kɛ kedeŋa yɔ.

Ɛlɛ, pʋwɛna-ɖʋ size ɖɩtɩlɩ size, pɩkɔma ɛzɩ kpaɖʋ nɛɛlɛ yaa hiŋ naalɛ n̄ɩŋgʋ taa kɛ mbɩ yɔ lɛ kɛ, feveku n̄ɩɣyʋʋ kʋnɛ, kɩwɛɛ kɩɖɩŋ pazɩ pazɩ. Kɩfama wɛɛ palɩɣ nɛ sakɩyɛ sɔʋ kɩpɩma yɔ. Pɩ-tɛ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa kɛ n̄ɩɣyʋʋ ŋgʋ payaɣ kʋkʋ size kpeɖe kɩn̄ɔnɔyɛ (turbine à vapeur) yɔ nɛ ciɣduu n̄ɩyʋʋ nazɩyʋ n̄ɩŋgʋ (moteur électrique) nɛ pɩtasɩna pɩdaa n̄aɣyɛ ciɣduu n̄ɩɣyʋʋ (moteur à combustion interne) palɩwa. Patɩŋgɛ payɩ mbɩ yɔ pahana n̄ɩɣyʋʋ ciɣduu. Kɔɔnɔɔ tʋma kɛ lɩm feveku labɩnaʋ nɛ tʋma kaakɛ ɖoo lɔnda kajalaɣ mba lɩmaɣza laɣsɩ.
	




#Article 189: Fezuu (esprit) (568 words)


Wondu ndɩ ndɩ sakɩyɛ wɛ ɛyʊ ñʊʊ taa nɛ pɛkpɛndɩ kpɛm nɛ payaa se fezuu yaa kalɩzaɣ. Mbʊ pɩkpɛndaa nɛ payaɣ se ɛyʊ fezuu yaa ɛyʊ kalɩzaɣ yɔ, mbʊʊ yɔ : ɛyʊ naɣ naʊ mbʊ yɔ (perception) nɛ ɛyʊ ñaŋ yaa eseliɣ seluu mbʊ nabʊyʊ ɛsɩndaa yɔ (affectivité) nɛ ɛyʊ ñʊʊ taa pʊkɔŋ kɔm mbʊ yɔ (intuition) nɛ ɛyʊ maɣzɩɣ maɣzʊʊ mbʊ yɔ (pensée) nɛ ɛyʊ hʊʊ tɔm hʊʊ mbʊ yɔ (jugement) nɛ ɖɔnɛ kɩbanɖɛ nɖɩ pʊpɔzʊʊ se ɛyʊ ɛɖɔ yɔ (morale).

Ɛsɔ sɛtʊ aŋgba sakɩyɛ taa ɛyaa tɔŋ se ɛyʊ wɛ tɔm naadozo taa : tomnaɣ wɛɛ nɛ ciyam wɛɛ nɛ fezuu yaa kalɩzaɣ wɛɛ ɖɔɖɔ. Pʊ-tɔbʊʊ se fezuu kɛ ɛyʊʊ hɔɔlʊʊ lɛɛkʊ. Yee ɛyʊ hɔɔlɩŋ ɛnʊ ɛ-naadozo ɛ-taa nakʊyʊ ɛfɛyɩ kɔyɔ, ɛyʊ ɖɔɖɔ fɛyɩ. Ɛyʊ hɔɔlɩŋ ɛnʊ ɛ-naadozo ɛ-taa lɛ, tomnaɣ ɖeɖe ɛyʊ ɛza naɣ. Ɛyʊ ɛza ɛɛnaɣ fezuu, ɛɛnaɣ p. Lɛɣtʊ pɩlɩʊ ŋgʊ payaɣ se filozofii (philosophie) yɔ, kɩ-pɩlɩʊ taa lɛ, ɛyʊ fezuu tɔm pakɩlɩɣ yɔɔdʊʊ. Pʊ-tɔbʊʊ se pañɩnɩɣ kpem se patɩlɩ mbʊ payaɣ se fezuu yɔ camɩyɛ siŋŋ. Mba pañɩnɩɣ se patɩlɩ fezuu camɩyɛ siŋŋ yɔ, pɔtɔŋ se fezuu wɛ ndɩ kpem nɛ tomnaɣ. Ɛyaa mba pɔtɔŋ ɖɔɖɔ se fezuu wɛ ndɩ nɛ ciyam (âme). Lɛɣtʊ pɩlɩʊ ŋgʊ payaɣ se sikolozii (psychologie) yɔ, kɩ-taa ñɩnɩyaa tɔŋ se fezuu kɛ ɛyʊ fɩtɩyɩm taa tʊma ndɩ ndɩ, halɩ pɩkpɛndɩna tʊma wena ɛlakɩna maɣzɩm nɛ wena ɛɛlakɩ-yɛ nɛ maɣzɩm yɔ a-tɩŋa payɩ. Pʊ-tɔbʊʊ se wena ɛyʊ naɣ nɛ ɛlakɩ nɛ wena ɛlakɩ-yɛ kaasɩmtʊ yɔɔ yɔ.

Lɛɣtʊ piliŋa ŋg payaɣ se metafiziki (métaphysique) yɔ nɛ Ɛsɔ sɛtʊ aŋgba taa lɛ, pɔyɔɔdʊʊ se wonuu ŋgʊ kɩfɛyɩna tomnaɣ nɛ kɩwɛɛ ɛyʊ taa yɔ.

Pʊ-yɔɔ payaɣ mbʊ pɩtɩŋ payɩ pɩfɛyɩna tomnasɩ yɔ se feziŋ. Payaɣ Ɛsɔ se Fezuu, payaa Ɛsɔ tiyiyaa se feziŋ nɛ pɛtɛ payaa ɖɔɖɔ alewaa se feziŋ. 
Lɛɣtʊ piliŋa ŋga payaɣ se sikolozii (psychologie) yɔ, ka-pɩlɩʊ taa lɛ, pɔtɔŋ se fezuu kɛ ɖoŋ weyi ɛyʊ wɛna ɛ-fɩtɩm taa nɛ ɛpɩzɩɣ ɛlakɩ lɩmaɣza yɔ.

Fezɩŋ taa ɖɔɖɔ mbʋ payaɣ se eleu yaa aleewaa yɔ pɩwɛɛnɛ pɩkɛna yatʋ ndʋ tɩfɛyɛ kɛlɛʋ kɛ nɩʋ taa yɔ. Mbʋ pʋyɔɔ yɔ aleewaa kɩbama wɛɛ nɛ kɩtɛkɛɛdaa wɛɛ ɖɔɖɔ. Aleewaa kɩbama kɛlɛ mba paalakɩ ɛzaɣtʋ yaa kɩdɛkɛdɩm yɔ. Aleewaa kɩbama mba pa-taa kɛlɛ ɛgɔlɔmɩyɛ yaa agɔlɔma. Agɔlɔma halɩ ñɩna wɛɛ nɛ abalɩ ñɩna wɛɛ ɖɔɖɔ. Agɔlɔma kɩbana wɛɛ hɔʋ yaa hɔŋ tɛɛ nɛ a-tʋmɩyɛ yaa a-tʋma kɛlɛ se akandɩ ɛyaa yɔɔ. Piyele agɔlɔma lɛɛna wɛ ɖɩsɩ taa. Paa ɛgɔlɔmɩyɛ nɖɩ lɛ nɛ ɖɩ-wazaɣ. Naayɛ wazaɣ kɛlɛ se ala nɛ tɛʋ nɩɩ, lɛɛna lɛ heelim, lʋlʋ, halɩkpaɣyɛ, tɔnʋʋ taa alafɩya, haɖaʋ, ɖɔɖɛ, ñɩm yaa tʋma ndɩ ndɩ.Pɩwɛ mbʋ lɛ, wayɩtʋ yaa wayɩ mba wAɛɛ nɛ mba kandʋna ɛsandɩnaa yɔɔ.   

Feziŋ kɩpaŋ wayɩ lɛ, fezɩŋ kɩdɛkɛdɩŋ wɛɛ ɖɔɖɔ. Fezɩŋ kɩɖɛkɛdɩŋ ɩnʋ ɩ-taa kɔyɔ kanaɣ yaa kañasɩ. Kañaɣ yaa kañasɩ kɛna ɛyaa mba pasɩba nɛ paakɛ azaɣ yɔ. Sɩɖa mba pa-kalɩzasɩ ɩɩnaɣ ɖenɖe ssɩcaɣ yɔ pʋ-yɔɔ kɛ sɩyɛlɩɣna yem. Kañasɩ nzɩ, nzɩ kpaɣna ɛyaa kalɩzasɩ nɛ sɩtɔkɩna hama taa. Kañasɩ wayɩ lɛ ñazɩñazɩŋ yaa ñazɩñazʋʋ wɛɛ. Ɛlɛ pɩzɩɣ ɩpɩsɩ kpou yaa ɛzɩ tɛtɛ kpɩnɛ naɖɩyɛ yem yɔ nɛ ɛñazɩɣ ɛyaa. Ɛlɛ ñazɩñazɩŋ ɩnʋ ɛɛpɩzɩɣ nɛ ɩkʋ ɛyʋ nɛ hama taa. 

Fezɩŋ kɩdɛkɩdɩŋ la lɛ, tozo ñɩŋʋ nakʋyʋ wɛɛ nɛ ɩŋʋ payaɣ se ɛmɩzɩyaa yaa ɛmɩzɩyʋ. Ɛmɩzɩyaa ñazʋʋ ɛyʋ nɛ efindiluu yaa ɩcɔzʋ ɛyaa ñʋntaa. Alɩwaatʋ ndʋ ɛmɩzɩyɛ sʋʋ ɛyʋ nɛ ɛpaazɩ ɛ-ñʋtaa mɩzɩʋ lɛ, pʋndʋ lakɩ lakasɩ kɩdɛkɛdasɩ ndɩ  yem. Pʋndʋ lakɩ mbʋ pɩtatɩɩ fɛyɩ ɖeu yɔ.     




#Article 190: Leonardo Fibonacci (347 words)


Leonhard Fibonacci, (palʊla-ɩ 1175 cɔlɔ mbʊ yɔ Pise tɛtʊ taa ŋtalɩ pʊcɔ 1250 cɔlɔ ɖɔɖɔ mbʊ yɔ). Ɛkɛ Itaalii ɛjaɖɛ taa lɛɣtʊ tɩlɩyʊ nɔɔyʊ. Payaɣ-ɩ canaʊ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa se Leonhard Pisano nɛ kpaɣ nɔɔnɔɔ alɩwaatʊ tʊnɛ tɩ-taa mbʊ yɔ pasɩma-ɩ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa hɩɖɛ lɛɛɖɛ ɖɩnɛ se Pise Leonhard. Ɛ-maɣmaɣ ɛsɛɛ ɛ-tɩ hɩɖɛ se Leonardo Bigollo (bigollo tɔbʊʊ se Itaalii ɛjaɖɛ taa woɖu).

Palʊla-ɩ Pise tɛtʊ taa, skɩyɛ taa ɛlabʊ e-sukuli yɔ Béjaïa ɛkɩlɩ-kʊ labʊ, tɛtʊ ndʊ tɩwɛ Alzeerii ɛjaɖɛ taa kɛnɛ. Ɛ-caa kaakɛna tɛtʊ ndʊ tɩ-taa peeɖe wondu pɛdɩyaa nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ pʊtɔbʊʊ se Pise tɛtʊ taa kɛlɛ mbʊ, nɛ ɛnʊ payaɣ se Guglielmo Bonacci. Mɛlɛnaa ɖɩzɩŋɩyɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɖenɖe kaakɛ canaʊ taa taɖɩyɛ siŋ lone nɛ lɔŋ sɩnɖɛ lone yɔ kɛ Fibonacci paɣza ɛ-tɛ lɛɣtʊ sukuli labʊ. E-sukuli kaakɛ koŋ Al-Khwarizmi ñʊŋ lɛɛzʊʊ kalɩtʊ kpɛlɛkʊʊ. 
  
Ɛwoba ɖɔɖɔ Egipiti nɛ Siiri nɛ Sisiili nɛ Provence pɩtɩŋna ɛ-caa yɔ mbʊ lɛ, nɛ ɛkatɩ lɛɣtʊ tɩna sakɩyɛ mbʊ lɛ, Fibonacci pɩzɩ ɛkɔna Pise tɛtʊ taa pɩnaɣ 1198 aloɩwaatʊ taa kɛ arabɩ kalɩyasɩ nɛ ñʊŋ lɛɛzʊʊ kalɩtʊ matʊ. Mbʊ pɩwɩla tadɩyɛ fezuu ɛgbadɩyɛ nɛ Itaalii tɛtʊ sɔsɔtʊ canaʊ taa nɛ lɛɣtʈu tɩlʊʊ nɛ nesi tʊma pɛ-ɛyaa cɔlɔ lɛɣlɛ.

Pɛkɛdʊʊ-ɖʊ se kpaɣ pɩnaɣ 1228 alɩwaatʊ taa mbʊ yɔ patatasɩ sɩm Fibonacci fezuu caɣʊ yɔ tɔm natʊyʊ. Takayaɣ kʊyʊmaɣ nakayɛ taa tɔm yeke kɛdʊʊna ɛ-yɔɔ tɔm. Pɩkɛ takayaɣ ŋga kɔ-tɔm leɖa ɖooo pɩnaɣ 1241 taa, nɛ panaɣ ka-taa liidiye ɛzɩma Pise ɛjaɖɛ taa ɛyaa hɛyaɣ-ɩ pɩnaɣ taa yɔ. Liidiye nɖɩ lɛ, liiri naa nɛɛlɛ nɛ wɩlɩyʊ leonardo Bigollo ɛkɛ ɛyʊ lɔŋ nɛ ɛɖɔkɩ ɛ-tɩ kpam. Pɛhɛyɛ-ɩ liidiye pɩlɩna tʊma sakɩyɛ wena ɛlaba Pise tɛtʊ nɛ Pise ɛyaa a-yɔɔ. Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa peeɖe Fibonacci sɩba pʊwayɩ. 

Pɩtɩŋna takayaɣ nakayɛ taa tɔm suzuu yɔɔ lɛ, Fibonacci kɔna Ɛndɩ nɛ Arabɩ matʊ Erɔpʊ ɛjaɖɛ taa. Wɛtʊ ndʊ tɩwɛ ɖoŋ nɛ pɩcaɣ kɛlɛʊ pɩkpaɖɩ Room ñɩndʊ nɛ Fibonacci maɣmaɣ tisi pʊyɔɔ kpem. Pɩtɛ lubitu ndʊ tɩkɔna kaɖɛ ɛyaa mba patatɩlɩɣ akɔnta labʊ nɛ tadɩyɛ tɩnaa yɔ. Pɩnaɣ 1280 taa lɛ, Florɛnsɩ ɖʊ kaʊ koozasi tʊmɩyɛ laɖaa se patatasɩ labɩnaʊ tʊmɩyɛ nɛ arabɩ kalɩyasɩ.




#Article 191: Fikitoriya Kujomuu (338 words)


Fikitoriya kujomuu payaɣ ɖɔɖɔ se Niyanza yaa Ukerewe yaa Nalubaale Afrika kedeŋga taa kujomuu kɩ-kɩlʊʊ nɛ ñɩnʊʊ nɔmɔʊ taa lɛ, kɩ-kɛ naanza yaa naalɛ ŋgʊ kedeŋga tɩŋga taa pɩlɩna kɩ-walanzɩ yɔ kilomɛta waa 68100 kpɛɛ ko. Kɩcɛlɛ kɩ-hɩɖɛ Britanikii ɛjaɖɛ takɩyʊ Speke pɩnaɣ 1858 weyi ɛɛkɛ kajalaɣ ñɩnɩyʊ weyi ɛɛlɛɣ talʊʊ kujomuu ŋgʊ kɩ-ɖeɖe nɛ ɛha-kʊ hɩɖɛ se Abiɖe Fikitoriya tɛ ŋgʊ yɔ.

Kɩwɛ Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛyaa sakɩyɛ hɛkʊ taa nɛ ɖɩnaɣ pada peeɖe Keniya ɛyaa nɛ hayi wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kiŋ, Uganda ñɛwɛnɛ hayi nɛ hayi wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ Tanzani haɖɛ yɔ nɛ haɖɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kiŋ. Fɛɛŋ nɩɩlɛ kɩ-kɩdeŋ cɔ-kʊ nɛ pɩta kitibu taa. Kɩkɛ Niili kʊ-hʊlʊmʊʊ ɖɩlɩyɛ n ŋgʊ kɩkɩlɩɣ ɖalʊʊ Niili pɔsɩ kɩkpɛdasɩ taa yɔ.

Fikitoriya wɛ Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ taa lɩŋgamɩŋ hɛkʊ taa nɛ tɛtʊ kijeɣa tɛzɩna kʊ-yɔ nɛ hayi kiŋ. Kɩ-tɛ ajɛyɛ kpɛɛ ñɩna kɔyɔ Keniya ɛjaɖɛ nɛ hayi wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa nɛ Uganda hayi yɔ nɛ hayi yɔ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ Tanzaanii haɖɛ yɔ kiŋ. Kɩtɩkɩlɩ liŋguu pɩmana mɛta waa 40 pɩkɩla kɔyɔ mɛta waa 83.

Fikitoriya kujomuu paɣlɩ ɖalakɩŋ taa nɛ pɩmaɣna kilomɛta waa 320 nɛ hayi yɔ nɛ haɖɛ yɔ kiŋ taa nɛ walanzɩ kɛ kilomɛta waa 275 wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa. Kɩ-tɛ fɛɛʊ wɛna pɔsɩ kɩkpɛndasɩ sakɩyɛ sɩ-taa kɔyɔ Kagera ŋga kɩlɩna, kalɩna Tanzaanii ɛjaɖɛ taa nɛ kɛkpɛndɩɣ kujomuu taa. Lɛɛsɩ lɩɣna Purundi nɛ Ruwanda nɛ Keniya.

Kujomuu ŋgʊ kɩ-tɛ kidemɩŋ pɩsa lonaa wena a-taa lʊʊlʊʊ taa ɛyaa ndɩ ndɩ katɩɣ ɖama, hɔɔlʊʊ lɛɛkʊ taa lɛ, ɖɩnaɣ Suudanɩ nɛ haɖɛ kiŋ ɛyaa (niilo-sahariyɛnɩ) Keniya nɛ hayi nɛ Uganda nɛ kɔzɩ kɔzɩ mba pɛwɛ kujomuu ŋgʊ nɛ hayi yɔ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa yɔ (Luo nɛ Kalenjin) nɛ hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa lɛ, Pantuu ɛyaa Afrika nɛ haɖɛ yɔ nɛ ntalɩ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa pa-kamaɣ yɔ (Ganda nɛ Sukuma nɛ Soga nɛ Luhya). Kujomuu pɔɔ nɔɔ yɔ caɣyaa yɔɔdʊʊ (Pantuu waa kʊnʊŋ) nɛ pɩtasɩna Ɛnglɩsɩ kʊnʊŋ ɛzɩ ɖama hɛkʊ taa kʊnʊmɩŋ. Ɛyaa mba patɩŋgɛ mbʊ yɔ pɛsɛɣ Ɛsɔ.




#Article 192: Filipini (235 words)


Filipini kɛna Azii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ lɩm hɛkʊ taa tɛtʊ ndʊ tɩkpɛndaa nɛ sɩpɩsɩ lɩm taa kacasɩ yɔ sɩtala 7 107. Lɩm taa kacasɩ nzɩ sɩ-taa lɛ 90 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ kɛ tɛtʊ ñabɩ nɛ hɔɔlɩŋ ɛzɩ 2 000  taa kɛ ɛyaa wɛɛ. Peeɖe lɩm hɛkʊ taa tɛtʊ ndʊ tɩfɛyɩna hɩla yɔ tɩtɖɛ ɛzɩ 2 400 yɔ. 

Filipini taa tɛtʊ wɛtʊ wɛ hɔɔlɩŋ niitozo: Liisɔnɩ, Fisayasɩ nɛ Mindanaʊ. Liisɔnɩ kɛna kɛna lɩm hɛkʊ taa tɛtʊ ndʊ tɩkɩlɩ walʊʊ nɛ ndʊ tɩkɩla wɛnaʊ nɛ hayʊ kiŋ yɔ. Peeɖe kɛ Filipini tɛtʊ sɔsɔtʊ Manili wɛɛ nɛ ɖɔɖɔ ndʊ tɩkɩla walanzɩ yɔ, Keezɔnɩ tɛtʊ ɖɔɖɔ wɛɛ. 

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-hɛkʊ nɛ hɛ;kʊ taa lɛ Fayasɩ wɛna nɛ lɩm hɛkʊ taa tɛtʊ ndʊ tɩwɛɛ yɔ nɖʊ lɛ: Negroo, Sebuu, Poholɩ, Panee, Masɩbatɩ, Samarɩ nɛ Leyitɩ. Hadɛ kiŋ lɛ Mindanaʊ hɔɔlʊʊ ñɛwɛna. Hɔɔlʊʊ kʊnɛ kɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ: Tavaʊ, Marawii, Sambowaŋga nɛ Oro tɛ Kagayaŋɩ. Mindanaʊ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hadɛ kiŋ lɛ Suuluu tɛtʊ wɛna, nɛ tɩ-taa kɔyɔ: Pazilanɩ, Soloo nɛ tawi-tawi tɛtʊ ndʊ tɩñɔyɩna Pɔɔrɩnewoo yɔ.   

Fayasɩ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ lɛ lɩm hɛkʊ taa kacaɣ ŋga payaɣ se Palawanɩ yɔ kɛwɛna. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɖeke lɩm hɛkʊ taa tɛtʊ talʊʊ ɛzɩ 1 700 yɔ. Lɩm hɛkɩŋ taa tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛna Pasifiki lɩm fɛʊʊ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛzɩ kilomɛtanaa kutoku yɔ. Azii taa lɛ Filipini kɛŋna ɛjaɖɛ lɛɛɖɛ nɖɩ ɖi-taa krɩstʊ mba kɩla ɖɔʊ yɔ.




#Article 193: Filozofii (192 words)


Filozofii, pɩlɩna Krɛkɩ kɩbɩnʋʋ taa tɔmbiye φιλοσοφία cɔlɔ (pɛkpɛnda φιλεῖν, philein : « sɔɔlʋʋ » ; nɛ σοφία, sophia : « ɛsɛtʋʋ sɩmtʋ»), nɛ pɩkɛna : « ɛsɛtʋʋ sɩmtʋ sɔɔlʋʋ ». 

Pɩkɛkɛna kɩlabɩm nɛ sɩmtʋ piliŋga nakɛyɛ ɖoo Antikitee taa Wɩsɩɖʋɖʋyɛ nɛ Wɩsɩɖɩlɩyɛ. Pɩkɛkɛna kedeŋga nɛ ɛyʋ ɛwɛyɛ pɔ-yɔɔ tɔmpɔzʋʋ, pɔ-tɔm tɔbʋʋnɩʋ nɛ pɔ-yɔɔ maɣzɩm labʋ. Kɩñɩnaɣ wembu yɔ, pʋɖɔwa : toovenim tɔm ñɩnʋʋ ; kɩbandʋ, keɖewa nɛ siɣsiɣtʋ pɔ-yɔɔ maʋzɩm labʋ ; wezuu caɣʋ nɛ koboyaɣ pɔ-tɔbʋʋ nɩʋ ñɩnʋʋ.

Filozofii tɛkɛna sɩmtʋ, kɩtɛkɛna sɩmtʋ huuye, ɛlɛ sɩmtʋ wendu tʋɖɔna wɛʋwɛʋ yɔ, tʋ yɔɔ lɩmaɣza labʋ nʋmɔʋ ɖɔm. Ɖooo kɩ-ɖɩñɔyɛ taa’a kɩkama ñʋʋ ndɔnjɔɔlɩyɛ nɛ lɩmaɣza ɖamatiitinaʋ pɔ-yɔɔ. Pʋ-yɔɔ papɩzɩɣ pɔtɔ se kɩkɛkana kɔnsɛptɩwaa yɔɔ taatazʋʋ, tɔbʋʋ lɩzʋʋ, lubu yaa maɣzʋʋ pa-kɩlabɩm.

Filozofii fɛyɩ ɛzɩ sciences naturelles, sciences formelles nɛ sciences humaines yɔ. Tɛŋgʋ kɩ-ɖɩñɔyɛ taa ’lɛ, kɩñɔkɔyɩna-wɛ. Filozofii talɩzɩ nabʋyʋ solo yaa pi-ɖeke se pʋ-yɔɔ kɩlakɩ tʋmɩyɛ. Kɛlɛ, kɩ-taa wɛ hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ ndɩndɩ ɛzɩ loziki, etiki, metafiziki, politikifilozofii nɛ sɩmtʋ lɩmaɣzɩyɛɖoyo. Alɩwaatʋ wɛɛ tɩɖɛʋ nɛ tɩɖɛʋ’lɛ, hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ lɛɛŋ kɔɔ ɩsɔzɩ pʋ-yɔɔ : ɩlɛ’ɛ yɔ ɛzɩtetiki, waɖɛ filozofii, sɩyansɩwaa tɔm filozofii (yaa episitemolozii), feziŋ tɔm filozofii, anthropologie philosophique, yaa yɔɔdɩtʋ filozofii.




#Article 194: Windɔkɩ (139 words)


Windɔkɩ kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa tɛtʋ sɔsɔtʋ naɖɩyɛ nɛ tɛtʋ ndʋ tɩkɛ Namibi ɛjaɖɛ taa tɛtʋ sɔsɔtʋ. Ɖooo lɛ Windɔkɩ tɛtʋ kaakɛna Caama ñazɩya mba paawɛ Afrika taa yɔ pɛ-tɛtʋ sɔsɔtʋ. Tɩpɩsa Namibi ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ yɔ, pɩnzɩ 1990 wayɩ, alɩwaatʋ ndʋ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩmʋ ɖɩ-tɩyɔɔ xɛʋ yɔ. Tɛtʋ ndʋ ɖɔɖɔ kɩlɩna walanzɩ kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa. 

Peeɖe kɛ palakɩ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛ politiki kediizasi sɔsɔsɩ, amʋʋza ndɩ ndɩ, tɔsʋʋ liidiya nɛ ɛsɩndaa wobu tʋma kpeekpe. Ɖooo pɩnaɣ 1844 kɛ sɔdʋʋ ŋgʋ payaɣ-kʋ se Jonker Afrikaner yɔ yɔ, ɛya tɛtʋ ndʋ hɩɖɩ nɖɩ se Windɔkɩ, pʋtɔbʋʋ se Heelim ɖeɖe. Kpaɣ pɩnaɣ 2014 lɛ, Windɔkɩ tɛtʋ maaliki yɔɔ cɔnɩyʋ kɛ payaɣ se Muesee Kazapua nɛ tɛtʋ tʋnɛ nɛ tɩɖʋ taabalɩyɛ yaa ɖama nɩnaʋ nɛ ɛsɩnda wobu nɛ tʋma labʋ nɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ natʋyʋ: Pɛrɩlɛɛ (Caama) nɛ Tuwala (Kameruni).




#Article 195: Fiodor Dostoïevski (171 words)


Ɖajaa Fiodor Mikhaïlovitch Dostoïevski kɛ Ruusi tʋ. Palʋla-ɩ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʋ niidozo (30) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1821 n̄ɩŋga taa. Mɔsɩkʋʋ tɛtʋ taa ɛsɩba kamɩŋ fenaɣ kɩyakʋ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ lutozo (28) ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1881 taa Saint-Petersbourg tɛtʋ taa. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛsɩba ɛ-pɩnzɩ nɩɩnʋwa nɛ hiu (60) ñɩnga taa.

Ɖajaa Fiodor kɛ Mikhaïlovitch kɛ takayasɩ mayʋ sɔsɔ siŋŋ nɔɔyʋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ filozɔɔfʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛ-takayɩsɩ ɖukina pɩdɩɩfɛyɩ takayɩsɩ mayaa sɔsaa lɛlaa nɛ filozɔfʋwaa sakɩkɩyɛ anasaayɩnaa tɛ ajɛya taa. Ɛ-takayɩsɩ yeba nɛ pɛlɛɣzɩ maɣzɩm ndɩ ndɩ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa.

Ɖajaa Fiodor Mikhaïlovitch Dostoïevski tɔɔ kʋn̄ɔŋ siŋŋ ɛ-pɩcatʋ taa. Pakpa-ɩ paɖʋ salaka agoza fenaɣ taa, pɩnaɣ 1849 n̄ɩŋga taa. Paaɖʋwa se pakaɣ-ɩ kʋʋ, ɛlɛ, pɔkɔɔ peyele-i. Peyeba-ɩ wayɩ lɛ, ɛpɩsɩ sɔɔjanaa pɩlɩʋ taa tʋmlaɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ.

Sɔɔjanaa pɩlɩʋ taa tʋmɩyɛ nɖɩɩ eyeba nɛ ɛpɩsɩ takayasɩ mayʋ. 

Ɖajaa Fiodor Mikhaïlovitch Dostoïevski kɛ naalɛ pɩɣa ɛ-caa cɔlɔ. Payaɣ ɛ-caa se Ɖajaa Mikhaïl Andréiévitch Dostoïevski. Ɛ-caa ɛnʋ, ɛkɛ sɔɔjanaa fɛɖʋ sɔsɔ Mɔsɩkʋʋ tɛtʋ taa. Ɖajaa Fiodor Mikhaïlovitch DostoïevskiƉajaa  ɖoo payaɣ size Maria Fiodorovna Netchaïev.




#Article 196: Fiyoolɔnsɛɛlɩ (279 words)


Fiyoolɔnsɛɛlɩ kɛna minziiki wonuu kɩmabʋ. Wonuu kʋnɛ yɔ, palaba-kʋ nɛ nima  kɛnɛ. Nɛ nima anɛyɔ, an̄ɔtɩna ɖama nɛ asɛyʋʋ na ɖama arɩchɛ (archet) lakɩna nɛ nima anɛyɔ pɩn̄amasʋʋ yɛ) yaa ɛzɩ a-kpɩtʋʋ na ɖama. Awɛ fiyoolɔɣ waa hɔʋʋ taa kɛnɛ. Hɔʋʋ ŋgʋ ɖɩna kɩ-taa ɖɔɖɔ kɛ minziikɩ wonuu kɩmabʋʋ hayuu nɛ hadɛŋgʋ nɛ ŋgʋ ɖɔɖɔl paya se alitoo yɔ.

Fiyoolɔnsɛɛlɩ, wonuu minziiki n̄ɩŋgʋ kʋnɛ, kɩmaɖʋ cakɩ kɩ-caɣʋ nɛ ɛ-makɩ-kʋ. Ɛ-kpɛkɩ-kʋ nɛ ɛ-naŋgbanzɩ pʋtɔbʋ size ɛ-ɖɔkʋ-kʋ nɛ ɛ-tala nɛ pɩcɔ ɛ-paɣzɩɣ-kʋ mabʋ. Maɖʋ ɛnɛ yɔ, pɩcɔ ɛ-paɣzɩ mabʋʋ ɛ-tɛ minziiki wonu fiyoolɔnsɛɛlɩ kʋnɛ lɛ, ɛ-cakɩ kpelaɣ kikpiyaɣ nakayɛ yɔ kɛnɛ.

Ɛlɛ ɛ-ɖɔkʋ kɩmabʋʋ kʋnɛ ɛ-tala taa mbʋ. Ɖɩtaasɔ size palʋʋyɩ nɛ nimasi nanaaza. Sɩwiluu taa ɖɩnɩɣ do nɛ sol, nɛ ré nɛ pɩtasɩna la ɖɔɖɔ ɛzɩ ɖɩnɩɣ alito taa yɔ. Fiyoolɔnsɛɛlɩ wɛna ɖɔɖɔ wilitu yaa tilitu ndʋ payadʋ size ɔktavɩ yɔ wayɩ n̄ɩŋgʋ tɛɛ, yaa ɛzɩ hiu nɛ naalɛ yɔ (ɔktavɩ ŋgʋ kɩ-kɩla pila kagbaanzɩ hɛkʋʋ n̄ɩŋgʋ yɔ) kɛ fiyoolɔɣ tɛɛ.

Minziiki wonuu kɩmabʋʋ kʋnɛ, kɩ-taa kɛlɛ ɖɔɖɔ se kɩwɛna tɛsitiiɖi kɩkɩlɩɣ. Kɩ-tɛɛ wilitu yaa tilitu kpaɣ pɩtalɩ ɛzɩ  65 Hz pɩsɩbna 1000 Hz (pɩpɩzɩɣ pɩtalɩ ɖɔɖɔ ɛzɩ 2000 Hz mbɩyɔ yee maɖʋ ɛwɛna mabɩtʋ niye mʋyʋ nimiye kɔyɔ. Mbʋ yɔ ɛtɩlɩɣ mabʋʋ camɩyɛ). Pɔyɔɔdʋʋ nabʋyʋ taa kpem size, wonuu kɩmabʋʋ fiyoolɔnsɛɛlɩ kʋnɛ, ŋgʋ kɩlɩna n̄ɔtɩnaʋ wondu teyaa kpam.

Tɛyʋʋ taa siŋŋ lɛ, fiyoolɔnsɛɛlɩ lakɩna ɖonɖoŋ kɛ clé maya fa kɛ wiluu yaa tiluu ɖeɖe. Ɖɩtaasɔ size fiyoolɔnsɛɛlɩ kɛna minziiki wonuu ŋgʋ kɩ-hɔʋʋ sʋsɔʋ siŋŋ kɛlɛ fiyoolɔɔ yɔ. Kʋkʋ lɛya lɩɣ kɔɔnɔɔ taa kɛ Itaalii ɛjaɖɛ taa kɛnɛ. Pɩkɛ kpaɖʋ 16 taa. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, minziiki wondu ndɩ ndɩ ɛzɩ rebec nɛ lira (Lira da braccio) kalɩwaa ɖɔɖɔ kɛlɛ.




#Article 197: Fiyoolɔɔ (118 words)


Fiyoolɔɔ kɛna minziiki wonuu kɩmabʋʋ nakʋyʋ. Palaba-kʋ nɛ nimasɩ n̄ɩʋ n̄ɩʋ ɛzɩ fiyoolɔnsɩyɛɛlɩ yɔ. Kʋ-yɔɔ nɛ wondu sakɩyɛ. Tɩwɛ ɖasɩ tɩyɛ. Fɩyoolɔɔ kʋnɛ kɩ-tɩŋ nɩɩyɛ hɩla kɔyɔ: eɖaplɩ nɛ piisɩ nɛ pɩtasɩna pindimm tɩʋ. Pɛkpɛnda wondu ndʋ nɛ ɖama. Wonuu fiyoolɔɔ kʋnɛ kɩwɛna nimasɩ nanaza nɛ hɛkʋʋ nɛ hɛkʋʋ lɛ, pila kagbaanzɩ.

Nimasiɩ sɩnɛ yɔ, sɩ-yɔɔ kɛ fiyoolɔɔ maɖʋ kpɩtɩɣna e-nee. Ɛkpɩtɩɣ nɛ eyeki mbʋ lɛ, ki-tiluu lɩɣ camɩyɛ.

Fiyoollɔɔ nɛ alɩto pa-pɩlɩʋ kɛ kʋɖʋmʋʋ. Palɩza minziiki wonuu kɩmabʋʋ kʋnɛ kpaɖʋʋ hiu nɛ loɖo ñɩŋgʋ taa. Piteleɖi nɛ kedeŋa kpeekpe tɩlɩ fiyoolɔɔ. Minziki wonuu fiyoolɔɔ kʋnɛ, kɩkɛdɩna ɛyaa sakɩyɛ.

Mayaa sɔsaa sakɩyɛ mawa nɛ pɔyɔɔdɩ kɩ-tɔm pa-takayɩsɩ taa. Ɖajaa Paganini hɩɖɛ sɛ pɩdɩɩfɛyɩ pɩlɩɩna fiyoolɔɔ minziki mabʋ yɔɔ.




#Article 198: Flandɩ kʊnʊŋ (310 words)


Flandɩ kʊnʊŋ kɛ Flandɩ ɛyaa tɛ tɩmʊʊ taa lʊlʊʊ kʊnʊŋ nɛ kɩ-kɛ ɖɔɖɔ kʊnʊŋ naalɛ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ ageeta taa ɛzɩ ɖama hɛkʊ taa kʊnʊŋ Afrika tɩmɩŋ lila lɛɛna taa. Ajɛyɛ wena a-ta  pɔyɔɔdʊʊ kʊnʊŋ ŋgʊ yɔ atalɩ ɛzɩ nɛɛlɛ mbʊ yɔ Afrika nɛ Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ nɛ Hɛkʊ taa kɩŋ, ada kɔyɔ Senegaalɩ nɛ Maalii nɛ Moritaanii nɛ Kambii nɛ Kinee-Konakrii nɛ Kameruni nɛ Nizɛɛrɩ nɛ Purkina Fasoo nɛ Caadɩ nɛ Naajeeriya nɛ Siyeeraa Leyɔɔnɩ nɛ Sudaanɩ nɛ Senegaalɩ pɔɔ kidemiŋ yɔ nɛ Niili Pɔɔ yɔ. 
   
Flandɩ kʊnʊŋ kɛ Toucouleurs waa lʊlʊʊ taa kʊnʊŋ Seneegaalɩ pɔɔ kɩmalakʊ sɔsɔʊ taa nɛ Flandɩ ɛyaa mba pɛwɛ Nɩzɛɛrɩ pɔɔ handala fɛɛʊ pɩtaa ñɩŋgʊ ŋgʊ kɩwɛ Malii ɛjaɖɛ taa yɔ ŋgʊ payaɣ se Macina. Payaɣ kʊnʊŋ ŋgʊ hɩla ndɩ ndɩ mbʊ ɖɩnaɣ yɔ. Seneegaalɩ nɛ Moriitaanii ajɛyɛ taa mba ya-kʊ se Pulaar. Kinee (Fouta Djalon) mba ya-kʊ se Pular. Seneegaalɩ Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ (Fouladou) ageeta taa mba ya-kʊ se foulacounda.

Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ajɛyɛ anɛyɔ Adamawa Kameruni nɛ Malii nɛ Nɩzɛɛrɩ nɛ Caadɩ nɛ Suudanɩ ya-kʊ se Fulfulde. Sɔnzɩ hɔɔlʊʊ taa lɛ, Fransɩɩ waa ya-kʊ se Peul yaa Poular. Eŋglɩsɩ mba ya-kʊ se Fulfuldé. Caama mba ya-kʊ se Fulsprache.
    
Ɛyaa mba pɔyɔɔdʊʊ Flandɩ kʊnʊŋ yɔ payaɣ se Haal- pulaaren. Pʊtɔpʊʊ se foulaphone. Maʊ taa lɛ, Flandɩ yɔɔdʊ-yʊ , pɩlɩna lakayaɣ haal cɔlɔ tɔbʊʊ se yɔɔdʊʊ. Sakɩyɛ taa lɛ, payaɣ se haal-pulaaren. Pamaɣ Flandɩ kʊnʊŋ nɛ Latɛŋ masɩ nɛ Arabɩ masɩ yaa Adlam masɩ. Ajɛyɛ sakɩyɛ maazaɣ nɛ paandɩ lɛ, ɖɩ-maɣna Latɛŋ masɩ nzɩ sɩñɩkʊ Afrika kɩ-kɛdɩnaʊ ŋgʊ kɩpasɩɣ tʊkasɩ ɛjɛɖɛ nɛ lɛɛɖɛ yɔ.

Kajalaɣ Latɛŋ masɩ nzɩ pakpaɣ se pamana Flandɩ kʊnʊŋ hɩɣ sɩ-tɩ kajalaɣ hɩɣtʊ pɩnaɣ 1930, kɔzɩ kɔzɩ F.W.Taylor tɔm kpou taa pɩnaɣ 1932. Pɩnaɣ 1966 lɛ, Unesco ñɩnɩɣ nɛ kɩkpelɩɣ nɛ kɩpɩsɩɣ kɩmaŋ Bamako ɛjaɖɛ taa kʊnʊmɩŋ. Ajɛyɛ sakɩyɛ kpaɣ tɔma ana a-wɛtʊ nɛ a-lakasɩ se palɩzɩ a-tɛ ajɛyɛ taa kʊnʊmɩŋ tɛ masɩ.




#Article 199: Fra Angelico (191 words)


Palʋla Ɖajaa Guido di Pietro lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ lutozo ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1455 taa Room.   

Ɖajaa Guido di Pietro payaɣa ɖooo lɔŋ se Fra Angelico. Itaalii ɛjaɖɛ taa mba payaɣ se Angelico waa yɔ, payaɣna-ɩ se Fra Angelico. Ɛ-ɖɔndɩyɛ taa ñɩma ñayawaɣ-ɩ se Fra-Giovanni da Fiesole. Pama takayaɣ nakɛyɛ pʋcɔ pɩnaɣ 1555 talɩ.   

Paya takayaɣ ŋga se Weziŋ caɣʋ. Ka-taa peeɖe pamawa se ɛnʋ payaɣ Giovanni Fra Angelico. Pakʋma-ɩ hɩɖɛ ɖɔɖɔ se Ɛsɔtiyiyaa tɛ tɔlɩm tayʋ. Ɛta kamaŋaɣ nakayɩ tɔlɩm pɩnaɣ 1423.  

Ɖajaa Guido di Pietro kɛ Room tɛtʋ taa tɔlɩm tayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Room tɛtʋ kɛŋna Itaalii ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛ-tɔm takayɩsɩ mayʋ sɔsɔ weyi payaɣ-ɩ se Giorgio Vasari yɔ ɛyɔɔda nɛ ɛtɔ se Ɛsɔ ha-ɩ tɩlɩtʋ ndʋ yɔ, tɩwɛ ndɩ kpem. Sɔsɔ Giorgio vasari tɔma ɖɔɖɔ se Ɖajaa Guido di Pietro tɩlɩtʋ ɖe pɩdɩɩfɛyɩ. Se, tɩ-wayɩ fɛyɩ. Ɛkaɖa kpayɩ ɖɔɖɔ se pɩtɛkɛ paa anɩ pɩhaɣ pɩ-tɛ tɩlɩtʋ.  

Ɖajaa Guido di Pietro kɛ Ɛsɔ tʋ siŋŋ. Pʋ-tɔbʋʋ se e-wezuu caɣʋ tataa cɩnɛ kamʋna Ɛsɔ pɩɣa. Ɛsɩba nɛ pɩleɖi pazɩ lɛ, papɩsɩ-ɩ Ɛyʋ kiɖeɖeu. Papɩsa-ɩ Ɛyʋ kiɖeɖeu lɛ, paha-ɩ hɩɖɛ se Fiesole tɛtʋ taa Yohanɛɛsɩ Koboyaɣ tʋ.    

 




#Article 200: Francis Drake (143 words)


Francis Drake kɛ Ɛŋglɩsɩ tʋ. Palʋla-ɩ pɩnaɣ 1540 ñɩŋga taa mbʋ yɔ. Palʋla-ɩ Tavistock tɛtʋ. Ɛsɩba kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1596 n̄ɩnga taa.

Ɖajaa Francis Drake ɛnɛ, ɛkɛ hɔzɩŋ tɛ mɛlɛnaa sayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛtɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ, ɛjaɖɛ ndɩ ndɩ taa cɔyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ. Pʋ-tɔbʋʋ se ewokina ɛsɩyɛ egbena ajɛya ndɩ ndɩ taa. Ɖajaa Francis Drake lʋba siŋŋ se kedeŋa kpeekpe yɔɔ ajɛya ɛlɩɩ a-yomiye taa nɛ paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ, ɖɩwɛɛ ɖɩ-tɩ yɔɔ.

Ɛkɛ ɖɔɖɔ politiki laɖʋ sɔsɔ ɛ-ɛjaɖɛ taa. Ɖajaa Francis Drake cɔ tɛtʋ ilemiye nɛ mɛlɛ pɩnzɩ 1577 nɛ 1580 n̄ɩnzɩ taa. Halʋ ɖiyiɣnɩƐŋglɩsɩ ɛjaɖɛ. Halʋ weyi ɛɖɔŋa-ɖɩ ɖiyiɣ yɔ, ɛnʋʋ payaɣ se Ɖoɖoo Élisabeth Ire. Ɖajaa Francis Drake caa kɛkɛ wiyaʋ nɛ e-ɖoo ñɛkɛ abiɖe.

Anɩza kʋdɔŋ kpana Ɖajaa Francis Drake nɛ ɛsɩbɩna-kʋ kɔlaɣ fenaɣ taa, pɩnaɣ 1596 n̄ɩŋga taa. Ɛ-ɖoo payaɣ size Mary Mylwaye.




#Article 201: Francisco de Goya (134 words)


Ɖajaa Francisco José de Goya Lucientes ; payaɣ-ɩ yem size Francisco de Goya. Francisco de Goya ɛnɛ, ɛkɛ Ɛsɩpaañɩ tʋ. Palʋla-ɩ lakɩŋ fenaɣ taa, kɩyakʋ hiŋ naadozo 30) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1746 n̄ɩŋga taa.

Palʋla-ɩ Fuendetodos tɛtʋ taa. Fuendetodos lone ɖɩnɛ, ɖɩn̄ɔtɩna tɛtʋ ndʋ payaɣ size Saragosse yɔ kpam. Ɖajaa ɛnɛ, ɛsɩba ɖomaɣ fenaɣ taa, evemiye hiu nɛ loɖo (16) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1828 n̄ɩŋga taa. Ɛsɩba Bordeaux tɛtʋ taa, Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa.

 
Ɖajaa Francisco de Goya ɛnɛ, ɛkɛ anjaʋnaa lɩzɩyʋʋ  sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ tɔlɩm tayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛlakɩ ɖɔɖɔ kafɩnta tʋmɩyɛ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛ-tʋma ɖɔ siŋŋ.

Ɖajaa ɛnɛ, ɛkpɛlɛkɩtʋ tɩŋgɛ payɩ lɛ, ɛ-haɖaa taa ɖenɖe paalʋla-ɩ yɔɔ ɛ-caɣ nɛ ɛkpɛlɛkɩ. Ɛ-halʋ ɖalʋ Francisco Bayeu kaakɛna Ɛsɩpaan̄ɩ ɛjaɖɛ taa anjaʋnaa lɩzɩyʋ nɛ tɔlɩm tayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛlɛ ɖɔɖɔ ɖʋ-ɩ nesi siŋŋ ɛ-tʋmɩyɛ taa.

	
 	




#Article 202: Frank Wright (108 words)


Frank Lloyd Wright kɛ Amerika tʋ. Ɛkɛ abalʋ maɣzɩm tʋ siŋŋ nɔɔyʋ Amerika ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa peeɖe. Palʋla Frank Lloyd Wright mɩsɩkʋm fenaɣ taa kɩyakʋ lutozo (8) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1867 n̄ɩŋga taa.

Ɖajaa Frank Lloyd Wright ɛnɛ, palʋla-ɩ Richland Center tɛtʋ taa. Tɩwɛ egeetiye ndɩ payaɣ size Wisconsin yɔ ɖɩ-taa. Ɖajaa ɛnɛ, ɛsɩba ɖomaɣ fenaɣ taa kɩyakʋ nakʋ (9) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1959 n̄ɩŋga taa. Ɛsɩba Phoenix Arizona tɛtʋ taa.

Ɖajaa Frank Lloyd Wright ɛnɛ, ɛkɛ matʋ sɔsɔtʋ tʋmɩyɛ laɖʋ siŋŋ nɔɔyʋ Amerika ɛjaɖɛ taa peeɖe. Ɛma kuduyiŋ sɔsɔŋ sakɩyɛ Amerika taa peeɖe nɛ ajɛya lɛɛna taa ɖɔɖɔ pɩfɛyɩ kalʋʋ. Ɛlakɩ ɖɔɖɔ lubutu nɛ lɩzɩtʋ tʋmɩyɛ.   

	




#Article 203: Fransɩɩ (242 words)


Fransɩ ɛjɛɖɛ kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ Eerɔpʋ nɛ kɩ-wɩsɩ ɖʊyɛ taa kpem yɔ. Fransɩ tɛtʊ sɔsɔtʊ kɔyɔ Paarii nɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ yɔ lɛ Fransɩɩ. Liidiye ndɩ pɔtɔkɩ yɔ ndɩ lɛ Eeroo. 

Fransɩɩ kɩɖaʊ kɛtɛɛka wɛna tɔlɩm nabutozo nɛ pɩpɩɩ tibu yɔɔ. Tɔlɩm mbʊ mbʊ yɔ: pʊlɔɔ, kʊhʊlʊmʊm nɛ kɩsɛɛmɩm. Kpaɣnɛ pɩnzɩ 1950 lɛ Fransɩ ɛjaɖɛ kɛna ajɛya wena alɩzɩ Eerɔpʋ kpeekpe ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ yɔ nɛ ɖɩwɛ OTAN ŋgbɛyɛ taa ɖɔɖɔ. Pɩtɛkɛ piɖeke, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ G7 taa, G20 taa, ajɛya wena atɔkɩ Eeroo se liidiya yɔ a-taa, UNESCO taa ɖɔɖɔ nɛ aŋgba kɩkaŋ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa ɖɔpɖɔ.
 
Keteŋa kpeekpe yɔɔ lɛ Fransɩɩ kɛŋna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛna ɖɔŋ sakɩyɛ kɛ lɛɛna yɔɔ yɔ: kɩwɛna ɖɔŋ kɛ ajɛya wena awɛ lɩŋgamɩŋ hɛkɩŋ taa yɔ, pɩnɛ ketenzi nasɩlɛ taa ɖɔɖɔ.

Fransɩɩ ɖʊʊ kɩ-nɔɔ kɛ keteŋa kpeekpe politiki tɔm taa nɛ paale lɛ, kɩwɛna sɔɔjanaa. Keteŋa kpeekpe taa lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɩlɩ wɛnaʊ ɖɔŋ lɩŋgamɩŋ nɛ teŋunaa yɔɔ. Pɩtɩŋa pɩlɩna kɩ-tɛ politiki tɔm nɛ kɩ-tɛ tɔsʊʊ hʊʊ taa nɛ ɛzɩma kɩ-ta ɛyaa ndɩ ndɩ wɛɛ ɖɔɖɔ yɔ. Fransɩ wɛna ɖɔŋ sɔsɔŋ kpem ɖɔɖɔ politiki tɔm taa, tɔsʊʊ  taa, sɔɔjɛtʊ taa nɛ ɛsakuliye tɔm taa kɛ Eerɔpʋ nɛ keteŋa kpeekpe taa ɖɔɖɔ. 

Eerɔpʋ kpeekpe taa lɛ, pɩnaɣ 2014 taa lɛ, Fransɩ kɛŋna ɛjaɖɛ naatozo ñɩnɖɛ tɔsʊʊ hʊʊ taa; Caama nɛ Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ ajɛya ɖeke ɖɛna Fransɩɩ yɔɔ.

Fransɩ ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ yɔ Ɖajaa Emmanuel Macron nɛ komina ñʊʊdʊ yɔ Ɖajaa Édouard Philippe.




#Article 204: Fransɩɩ kʊnʊŋ (320 words)


Fransɩɩ kɛ Ɛndɩ-Ɛropa kʊnʊŋ ŋgʊ kɩlɩnɛ Romanɩɩ cejewaa taa yɔ. Fransɩɩ ñɔɔ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa kɛ doo caanaɔ luwarɩ yɔɔdasɩɩ ndi-ndi taa, kɩ-kɛ nɛ hayʊ kɩŋ kʊnʊŋ, nɛ mbʊ nɛ sɔnɔ yɔ ɛyaa miiliyɔɔ waa mɩnɩŋ naalɛ hɩŋ lʊbɛ nɛ nanaaza kedeŋa yɔ cɩna yɔɔdʊʊ kɛ, nɛ ɛyaa miiliyɔɔ naa mɩnɩʊ nɛ hɩʊ nɛ naalɛ yɔɔdʊʊ kɛ paaɖoye nɛ mba palʊlɩ-wɛ nɛ panɩʊ nɛ pɔyɔɔdʊʊ kɛ yɔ papa kɛ miiliyɔɔ naa hɩŋ lʊbɛ nɛ nzina miiliyɔɔ waa hɩŋ lʊbɛ. Pɩnaɣ 2014 ɖɩnaɣ se kedeŋa kpeekpe taa lɛ sukulɩ pɩya cɩkpema nɛ sɔsɔsɩ mba pɛkpɛlɛkʊ anɩsaayɩɩ taa yɔ pɛkɛ miiliyɔɔ waa hɩŋ lʊbɛ nɛ lʊbɛ. 

Fransɩɩ kʊnʊŋ kɛ ɛjaɖɛ ɖoŋ waɖɛ kɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa, ɖoo pɩnaɣ 1992 kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-kɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ kpeekpe kʊnʊŋ, ɖɩnaɣ-tʊ Fransɩɩ ɛjaɖɛ ɖɔkʊʊ paɣtʊ takayaɣ hɔɔlaɣ naalɛ ŋga taa. Kɩ-kɛ ɖama lɩmaazaɣ lɛɣzɩʊ pʊyʊ pɩɩŋ nɛ ɖɔɖɔ Fransɩɩ ɛjaɖɛ ɛzakʊliye nʊmɔʊ taa kedeŋga taa. Fransɩɩ kʊnʊŋ pɔzɩ ñɩnʋʊ sakɩyɛ kɩ-hɔɔlʊʊ taa mbʊ kihiɣ kɩ-tɩ nɛ kɩwɛɛ camɩyɛ yɔ nɛ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ 3 wiye pɩnaɣ 1996 taa paɣtʋ. Tɩ-yɔɔ pɩtɩŋɩɣna nɛ Fransɩɩ kʋnʋŋ ɖɛɛna ɛsɩndaa.

Kedeŋa kpeekpe kʊnɩmɩŋ sɔsɔŋ loɖo taa lɛ Fransɩɩ wɛ, ajɛyɛɛ kigbɛndʊʊ nɔɣ kʊɖʊmaɣ taa lɛ kɩ-nɛ Englɩsɩɩ tɔm palakɩna tʊmɩyɛ, kɩ-kɛ ɖɔɖɔ kʊnʊŋ sɔsɔʊ kɛ tʊma ndɩ-ndɩ taa paa ɛjaɖɛ ndɩ ɖɩ-taa paa ekeetiye ndɩ ɖɩtaa, kɩwɛ ɖɔɖɔ Eerɔpʋ ajɛyaa kigbɛndʊʊ nɔɣ kʊɖʊmaɣ taa. Ɖoo pʊwayi caanaʊ Fransɩɩ kewiyaɣ alɩwaatʊ taa  tɔm hʊʊ pɩlɩŋ nɛ awiya piya kʊnʊŋ, Wp/kbp/Ruusii (Russie)|Ruusii tɛtɛ ñʊŋtɩnaa sɔsaa, Ɛspaañɩɩ nɛ Ɛŋglɛtɛɖɩɩ awiyaa nɛ Caama pɛtɛ awiyaa piyaa, kʊnʊŋ ŋgʊ kɩyeba se Ɛŋglɛtɛɖɩɩ, Caama  nɛ Ɛspaañɩɩ pɛwɛna ɖama nɛ tabalɩyɛ sɔsɔyɛ pɩŋ. 

Fransɩɩ wɛtʊ, kʊ-hʊʊ taa nɛ kɩ-paɣtʊ takayasɩɩ kɛ lɔŋzɩndaa nabɛyɛ tʊmɩyɛ, ɛzɩ lɔŋzɩndaa sɔsaa yaa tɩ-yɔɔ wɛʊ sʊkʊlɩ naa, yaa Académie Française, paya-kʊ se akademii kʊnʊŋ. Paa ɛzɩmtaa kɔyɔ kɩ-yɔɔdʊʊ wɛna waɖɛ nɛ ɛyaa sakɩyɛ sɔɔlɩ- kʊ yɔɔdʊʊ lɛlɛɛyɔ nɛ kɩ-kɛ Rabelais nɛ Molière pɛtɛ kʊnʊŋ sɔsɔʊ, ɖoŋlɛɖɛ lɛ Molière kʊnʊŋ maɣmaɣ kɛlɛ.
 




#Article 205: Fransɩɩ tɛ kpɛlɩ lɛzʊʊ (376 words)


Fransɩɩ tɛ kpɛlɩ lɛɣzɩ pɩkɛ Fransɩɩ canaʊ tɔm alɩwaatʊ ndʊ kpaɣ patʊlaɣ Ajɛyɛ sɔsɔna, pɩnaɣ 1789 kɛ agooza fenaɣ kɩyakʊ 5 ŋgʊ wiye, nɛ Napoléon Bonaparte kewiyaɣ kpelaɣ tuzuu kɛ pɛ-ɛjaɖɛ tɛ fenasɩ takayaɣ tɛ fenaɣ kɩlɛlaɣ alɩwaatʊ taa, kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 9 pɩnaɣ 1799 taa.

Fransɩɩ tɛ canaʊ tɔm taa lɛ, pɩkɛ keem alɩwaatʊ natʊyʊ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ alɩwaatʊ tɩɖɩzɩna canaʊ kewiyaɣ tɔm nɛ tɩɖɩzɩ ɖɔɖɔ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa wɩyaʊ kʊɖʊm kewiyitu tɛ tɔm pɩlɩna ɛyaa kpeekpe kewiyaɣ tɔbʊʊ se paɣtʊ kewiyaɣ nɛ pɩtɩŋgɩ kajalaɣ ɛjaɖɛ. Alɩwaatʊ ndʊ tɩɖɩza wɩyaŋ kewitu nɛ samaɣ taa paɣtʊ yɔɔ kɩlɩtʊ nɛ ɖoŋ tɩnaa.
   
Lɛɛzɩtʊ ndʊ tɩ-yebina Fransɩɩ ɛyʊ waɖɛ nɛ ɛ-yɔɔ kandʊʊ tɔm ndʊ tʊyɔɔdʊʊ kɩmaŋ wɛtʊ tɔm ɛyaa hɛkɩŋ taa paɣtʊ ɛsɩnda yɔɔ, tɩyɔɔ wɛʊ tɔm nɛ ɛjaɖɛ kewiyitu lɩmaɣzɩyɛ ɖoŋ mbʊ palʊ nɛ ɛjaɖɛ ɖɛna ɛsɩnda pɩtɩŋna mba palɩza yɔ pɔyɔɔ.
 
Ɛyaa kudokuŋ mɩnɩŋ sakɩyɛ hiɣ sɩm pɩtɛ lɛzʊʊ kpɛlɩ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa, kɔzɩ kɔzɩ sɔndʊʊ sɔsɔtʊ alɩwaatʊ (pɛsɛta ɛyaa 16594 ñʊʊŋ) nɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa patakaɣ se pekizina lɛzɩtʊ laɣsɩ, kɔzɩ kɔzɩ vendée you alɩwaatʊ taa.
    
Tɩ-tɛɛ paɣzʊʊ alɩwaatʊ lɛ, ɛyaa mba paasɔɔla Fransɩɩ lɛzɩtʊ tɛ tɔm yɔ posusaɣ ɛjaɖɛ tɩŋga taa kɛ lɛzɩtʊ wazaɣ, ŋgʊ lɛzɩtʊ ndʊ tu-koyondina ñɛkɛdɩɣ mbʊ tɩwɛkɩɣ yɔ pʊ-tɔm. Fransɩɩ kpɛlɩ lɛzɩtʊ tɛ yoŋ, ndʊ tutukuna Erɔpʊ kedeŋga tɩŋga yɔ, yeba nɛ palɩzɩ ajɛyɛ lɛɛna nɛ pʊkɔna ɖɔɖɔ kamasɩ lɛzɩtʊ nɛ Erɔpʊ taa ajɛyɛ tɛ lɛzɩtʊ ɖɔɖɔ, nɛ pɩtɩnɛ payi mbʊ yɔ lɛzɩyaa lɩmaɣza tɔm susuu kpa ɖoŋ.
 
Pʊwayɩ lɛ, pɩtɛ yoŋ ɛnʊ ɛɖala halɩ ɛkɔɔ ɛtalɩ Napoléon yoŋ. Lɛzɩtʊ lɩmaɣzɩyɛ ndɩ ɖɩkɔna ndɔnjɔɔlɩyɛ sakɩyɛ nɛ pɩcaɣ ɖeu ɖɔɖɔ ɛzɩ pʊɖʊzʊʊ ɖɔɖɔ yɔ kpaɖɩŋ naalɛ weyi ɛtɩŋga alɩwaatʊ ndʊ yɔ kɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ paa ɛjaɖɛ.
  
Fransɩɩ tɛ kpɛlɩ lɛzʊʊ mbʊ pɩlɩna liidiye kɛdɛɖaɣ yɔɔ yɔ pɩtɩŋna ɛzɩma Fransɩɩ woba ajɛyɛ tɩ-yɔɔ wɛʊ you Etaazuunii ɛjaɖɛ taa yɔ, pɩkɛna kɔkɔɖɛ nɛ ndɔnjɔɔlaa kɛ ɖoŋ tɩnaa ñɩm tɩnaa ɛyaa (mbʊ pʊyɔɔ yɔ lambuu hɛyʊʊ tafɛyɩ kɩmaŋ ɛyaa ñɩm tɩnaa nɛ tanɩm tɩnaa ajɛyɛ ɛyaa hɛkʊ taa ŋgʊ ɖɩcɔna kɔyɔ tanɩm taa ɛyaa tʊmɩyɛ labʊ nɛ kɛzɛwaɣ kaawɛ sakɩyɛ). Ɛlɛ, tanɩm tɩnaa ɛyaa (ɛyaa mɩnʊʊ yɔɔ lɛ, tanɩm ɛyaa kpɛnda 97%) hɛkɩŋ taa kaawɛ tʊkaɣ sɔsɔ nakayɛ pɩtɩŋna nesi tɛ tʊma labʊ nɛ ageeta nɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ŋwɛ yɔ ɖɔɖɔ.

	




#Article 206: Franz Liszt (406 words)


Franz Liszt, Hɔŋirii kʊnʊŋ taa lɛ, Liszt Ferenc kɛ hendu lɩzɩyʊ, maʊ ɖaɣnɩyʊ nɛ piyano keɖeɣa tʊmɩyɛ niye mʊyʊ hongrois ɛjaɖɛ taa. Palʊla-ɩ aloma fenaɣ kɩyakʊ 22 pɩnaɣ 1811Doborján (Otirisi ɛjaɖɛ tɛ Ampiiri taa). Ɛsɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 31 pɩnaɣ 1886 Bayreuth (Caama) ɛjaɖɛ taa. Liszt kɛnɛ piyaanoo kɩfalʊ nɛ kɩ-hendu teu tɛ lɛɣtʊ kpɛlɛkɩtʊ caa. Ɛnʊ yebina piyaanoo cʊɖʊ ɛyaa, piyano soo mabɩtʊ Mazeppa.
 

 
Ɛnʊ kɛnɛ cee yɔɔ nesi tɛɛ keɖeɣa hendu tɛ kiɖe ɖʊyʊ nɛ pɩlaɖʊ (cee yɔɔ miziiki kɛ evemiye taa tɔm kɛdɩyaa tɛ lʊbɩtʊ tɩnaa canaʊ taa), mbʊ lɛ, Liszt pizi ɛñazɩ nɛ ɛcaɣ piŋ kpaɣɖʊ 19 alɩwaatʊ kɛ miziiki nɔmɔʊ taa ɛyaa pɛnɛ pɔyɔɔ, Hector Berlioz, Camille Saint-Saëns, Robert Schumann nɛ Richard Wagner.

Ɛfɛyɩ alaafɩya keeke mbʊ lɛ, niikaɣ ɛlaazɩ sʊʊ. Pɩnzɩ loɖo eteu Ries yɔɔ hendu ndʊ ɛsɩma pɩlɩna Concerto en ut dièse mineur yɔɔ ndʊ ɛ-caa kaatewa pɩtaatɩɩ leɖɩda. Adam Liszt kpaɣ lɩmaɣza se ɛkpɛlɛkɩ-ɩ piyano. Pʊcɔ pɩnzɩ naalɛ lɛ, Liszt paɣzɩ Johann Sebastian Bach, Wolfgang Amadeus Mozart nɛ Ludwig van Beethoven pa-tʊma labʊ. Ɛwɛna lidau piŋ pa-tʊmɩyɛ yɔ lɛ, ɛmaɣzɩ se eyeki nɛ ɛ-pɩyalʊ hiɣ pɛ-tɛ ñʊʊ yabɩtʊ. Pɩtɩŋna hongrois ɛyaa weewe tɩnaa nabɛyɛ tɛ kʊjɔŋ yɔɔ lɛ, Liszt caɣ Vienne tɛtʊ taa pɩnaɣ 1822. 

Franz Liszt kpɛlɛkɩ piyano kɛ Carl Czerny cɔlɔ nɛ hendu lɩzɩtʊ Antonio Salieri cɔlɔ. Ɛkplɛka camɩyɛ mbʊ lɛ, ɛlɩzɩ ɛ-kajalaɣ ɖama taa ɖʊʊ soo hendu samaɣ sɔsɔ nakayɛ ɛsɩnda kɛ Landständischer Saal saŋayɩŋ fenaɣ kajalaɣ kɩyakʊ wiye pɩnaɣ 1822 taa. Fenasɩ cabɩ wayɩ lɛ, Redoutensaal tɛ soo kɛdɩna ɛyaa piŋ nɛ pasɩ-tʊ pe-wezuu caɣʊ tɩŋa taa.   

Ɛpɩsa piyano maɖʊ sɔsɔ mbʊ lɛ, Liszt pazɩ cɔʊʊ Eerɔpʊ ajɛyɛ taa pɩnaɣ 1823. Ɛlɛ, ɛ-nɔmɔʊ ŋgʊ kɩsɩŋɩ lɩŋ Paarii tɛtʊ taa pɩtalɩ ɛzɩ kpɩtaʊ mbilim yɔ. Ɛtapɩzɩɣ se ɛsʊʊ miiziki kewiyaɣ sukuli taa pɩlɩna mbʊ se ɛkɛ ɛkɔm mbʊ lɛ, Liszt pazɩɣ lɩzɩɣ sakɩyɛ sakɩyɛ ɛtɩ yɔɔ soo hendu nɛ ɛjaɖɛ taa hendu. Lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 7 pɩnaɣ 1824 ɛma soo vendu Itaalii amʊza ɖeɖe. Ɛtɛ teu kɛdɩna Paarii takayasɩ mayaa. Kpaɣ pɩnaɣ 1824 ŋtalɩ 1827, Liszt ɖɔ nɔmɔŋ sakɩyɛ sakɩyɛ Angleterre ɛjaɖɛ nɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ. 

Pɩtɩŋa nɔmɔŋ ɛ-yɔɔ lɛ, ehiɣ ñɩm sakɩyɛ. Ɛwɛna pɩnaɣ 1827 cɔlɔ mbʊ yɔ liidiye pɩtalɩ kudokiŋ 60000 ɛha-ɖɩ Esterhazy waa tɛ. Sɔŋa alɩwaatʊ talɩ pɩnaɣ 1827 taa nɛ Liszt tɔlɩ kʊɖɔŋ nɛ ɛcaɣ Boulogne-sur-Mer tɛtʊ taa. Ɛ-yɔɔ cɛ yaa tomna taa sooci ɛlɛ, ɛ-caa ñɛlɛdɩ ɛsɩ. Pɩsɩna ɛzɩma ɛ-caa fɛyɩ lɛ, Franz Liszt ɖʊ kaʊ ɛ-tɛ elebitu yaa hama tɔm.

	
	
	
	




#Article 207: François Hollande (215 words)


François Hollande kɛ Fransɩ tʋ. Palʋla-ɩ kɩyɛɛna fenaɣ  kɩyakʋ hiu nɛ naalɛ (12) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1954 n̄ɩŋga taa. Rouen tɛtʋ taa palʋla-ɩ. Tɩwɛ Seine-Inférieure lone taa Fransɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe.

François Hollande hɩla kɩsɛsɛna kɔyɔ  Gérard Georges Nicolae. Ɛlakɩ tʋmɩyɛ Fransɩ ɛjaɖɛ kewiyaɣ taa. 

Ɖajaa François Hollande kɛ Fransɩ ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ, kpaɣ pɩnaɣ 2012 n̄ɩŋga nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna pɩnaɣ 2017 ñɩŋga taa. Pata-ɩ liu siŋŋ ɛ-tʋmɩyɛ labʋ taa, nɛ palɩzɩ-ɩ size ɛɖɔkɩ Fransɩ ɛjaɖɛ samaɣ. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛkɔma ɛpɩsɩ Fransɩ ɛjaɖɛ ñʋʋdʋʋ. Ɛkɛ politiki laɖʋ sɔsɔ siŋŋ. Ɖajaa François ɛnɛ, ɛpazɩ Fransɩ ɛjaɖɛ kewiyaɣ kpelaɣ n̄ɩnɩʋ pileɖa siŋŋ.

Ɖajaa François Hollande kɛkɛ Fransɩ ɛjaɖɛ taa tɔm hʋyʋʋ sɔsɔ nɔɔyʋ.

Ɖajaa François Hollande tʋlɩ Fransɩ ɛjaɖɛ taa politiki ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ. . Ɛnʋ kɛŋna ɖɩ-takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ. Payaɣ ɛ-tɛ politiki ŋgbɛyɛ nɖɩ se samaɣ n̄ɩm lɩmaɣzɩyɛ yɔɔ kandɩyʋʋ ŋgbɛyɛ. Pɩɩkɛ pɩnzɩ 1997 nɛ 2008 n̄ɩnzɩ taa. Ɖajaa François Hallande kɛkɛ ɖɔɖɔ Tulle tɛtʋ ñʋʋdʋ, kpaɣ pɩnaɣ 2001 nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna pɩnaɣ 2008 ñɩŋga taa. 

Ɛɛkɛ Fransɩ ɛjaɖɛ taa paɣtʋ lɩzɩyaa taa tʋ nɔɔy. Ɛɛkɛ ɖɔɖɔ Corrèze tɛtʋ yɔɔ cɩnɩyaa tɛ lɔŋ pasɩyʋ kɔɔnɔɔ tʋ sɔsɔ. Ɖajaa Nicolas Sarkozy, weyi ɛɛkɛ Fransɩ ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ kɩbɩnʋ yɔ, ɛnʋʋ Ɖajaa François Hollande lɛɣzɩ kpelaɣ yɔɔ agoza fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ naalɛ (12) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 2012 n̄ɩŋga taa.




#Article 208: François Assise tʋ (214 words)


Palʊla François d'Assise kɛ Giovanni di Pietro Bernardone tɛtʊ taa kɛ pɩnaɣ 1181 yaa pɩnaɣ 1182. Giovanni di Pietro Bernardone kɛna Itaalii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ natʊyʊ nɛ Asiizi kɛna ɖɔɖɔ kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɖoŋiye cikpeɖe naɖɩyɛ. Asiizi ɖoŋiye taa François ɛnɛ ɛsɩba aloma fenaɣ naatozo pɩnaɣ 1226 nɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ 44.

Ɛzɩma ɛkɔma ɛlɛɣzɩ ɛ-tɩ yɔ, pɩwɛ kɛlɛʊ yem. Ɛwɛɛ mbʊ lɛ, ɛsɔɔlɩ yɛɖɛ yɛɖɛ lakasɩ nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna evemiye naɖɩyɛ kɛ eɖoza ɖɔziye naɖɩyɛ nɛ epaɣzɩ ɛ-laŋgɩyɛ lɛɣzɩʊ n; ewoki Val di Spoleto cɔɔcɩ taa paaɖooye. François kɛna katolika ŋgbɛyɛ taa layʊ nɛ ɛnʊ lɩzɩna ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ ɖɩ-taa mba se franciscain waa yɔ. Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩwɛna paɣtʊ ndɩ ndɩ nɛ sʊsɔtʊ kɔyɔ Atima, taaleleŋ, Kʊñɔndʊtʊ, Ɛsɔ-tɔm sʊsʊʊ nɛ Sɔɔlɩm kɛ lɛlʊ yɔɔ. Ɛsɩba nɛ pɩla pɩnzɩ naalɛ lɛ, Papa Grégoire IX- tʊ kpa-ɩ kiɖeɖeu kɛ pɩnaɣ 1228 ɛlɛ Aloma fenaɣ naanza wiye kɛ pɔtɔkɩ ɛ-kazandʊ.   

François d'Assise kʊyaa lɛ, pɩnzɩ 1190 taa, ɛlaba sukuli kɛ San Gergio nɛ ɛkpɛlɛkɩ Latɛŋ kʊnʊŋ. Ɛlakʊ-kʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ, pɩɩwɛɛ se ɛlɛɣzɩ ɛ-caa ɛ-tʊmɩyɛ taa. Pɩyenina ɛlɩɩ sukuli kɛ pɩnzɩ 14 taa nɛ ɛpaɣzɩ tadɩyɛ. E-sukuli lɩʊ wayɩ kɛ you nakʊyu ñalɩwa nɛ kɩ-taa kɛ pɔtɔ-ɩ salaka kɛ Kamɩŋ fenaɣ pɩnaɣ 1202. Peeɖe kɛ ɛwɛ nɛ ɛ-caa hɛyɩu liidiye nɛ pʊcɔ palɩzɩ-ɩ ka-taa.




#Article 209: Fritawnɩ (212 words)


Fritawnɩ kɛna Siyeeraa Leyɔɔnɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ ndʊ tɩkɩla walazɩ yɔ ɛ ndʊ ɖɔɖɔ tɩkɛna peeɖe tɛtʊ sʊzɔtʊ ɖɔɖɔ. Fritawnɩ kɛna Englɩsɩɩ kʊnʊŋ taa yatʊ nɛ tɔbʊʊ nɛ kabɩyɛ taa se tɛtʊ ndʊ tɩwɛ tɩ-tɩ yɔɔ yem yɔ. Teŋnu ɣʊ kɩwɛ peeɖe yɔ kɩwɛna tɛtʊ ndʊ nɛ tɩ-hayʊ kɩŋ. Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa kɛ tɔsʊʊ nɛ ɛsɩnda wobu, poliyiki kpelasi kutuyiŋ nɛ peeɖe ɖɔɖɔ palakɩ pɩ-tɛ kediizasɩ sɔsɔsɩ payɩ, tɩ-taa ɖɔɖɔ kɛ palakɩ amʊza nɛ aleya ndɩ ndɩ. 

Mba patʊla tʊma ndɩ ndɩ nɛ pɛwɛ pa-tɩ yɔɔ yɔ nɛ ajɛya lɛɛna taa sɩnɩyaa mba patʊla tʊma ndɩ ndɩ yɔ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɖɔɖɔ kɛ patʊla pa-tʊma ana. Fritawnɩ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-tɔsʊʊ lɩna teŋu ŋgʊ kɩwɛ peeɖe yɔ nɛ keteŋa kpeekpe taa lɛ, teŋu ŋgʊ ki-kidiiliŋ wɛ kidiiliŋ weyi ɛkɩla liŋgu yɔ. Tɛtʊ ndʊ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna kilomɛtanaa 357. Pɩnaɣ 2004 taa pakalɩ kɩgalʊ lɛ ɛyaa mba paanaa yɔ pɛkpɛnda 1 070 200. 

Peeɖe ɛyaa ɖɔ pɩtɩɩfɛyɩ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɛlaa nɛ efebiya peseɣ pʊŋ ndɩ ndɩ taa nɛ powoki pacakɩ peeɖe se paahiu tʊma pala nɛ pe-wezu caaʊ lɛɛzɩ pazɩ. Tɛtʊ sʊzɔtʊ tʊnɛ tɩ-tɛ kidiiliŋ ŋgʊ kɩkɩla liŋgu yɔ ŋgʊ lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa Abiɖe nɖɩ payaɣ se Elizabeth Naalɛ tʊ yɔ. Payaɣ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-tɛ maalika yɔɔ cɔnɩyʊ se Herbert George-Williams.




#Article 210: Frédéric Chopin (167 words)


Frédéric François Chopin kɛna soo luɖu nɛ wendu luɖu sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ piyano maɖʋ sɔsɔ siŋŋ. Ɛ-piyaanoo mabʋ wɛ camɩyɛ kpem welesuu taa. E-liɖe lɩna Fransɩ nɛ Pɔlɔɔñɩ pa-ajɛɛ taa.  

Palʋla-ɩ pɩnaɣ 1810ñɩŋga  taa Żelazowa Wola tɛtʋ taa Pɔlɔɔn̄ɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛsɩba pɩnaɣ 1849 ñɩŋga taa Fransɩ tɛtʋ sɔsɔtʋ taa. Fransɩ tɛtʋ sɔsɔtʋ lɛ Paarii tɛtʋ. Ɛlɛ, Lorraine tɛtʋ taa ɖeyi ɖeyi palʋla-ɩ..

Ɛtɛma ɛ-tɛ soo mabɩtʋ tʋmɩyɛ kpɛlɛkʋʋ Farsoovii tɛtʋ taa.

Ɛ-cɔʋ taa kpɛɛ kɛ ɛkata ɛ-taabalʋ yaa ɛgbaadʋ George Sand, nɛ ɛlɛ wɛɛ ɛ-cɔlɔ pɩnzɩ nakʋ (9). Abalʋ ɛnɛ yɔ, ɛnʋ kaakɛna soo lɩzɩyʋ nɛ wendu teu sɔsɔ siŋŋ nɔɔyʋ kɛ minziiki hɔɔlʋʋ taa ɛjaɖɛ maɣzɩm kɛzɩyɛ lɩmaɣzɩyɛ wɛɛ taa.

Frédéric Chopin kɛna ɖɔɖɔ piyaanoo maɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ weyi sakɩyɛ tɩlɛyɩ yɔ. Kpaɖʋʋ hiu nɛ nakʋ taa mbʋ yɔ lɛ, ɛnʋ kaakɛnɛ piyanoo maɖʋ kɔɔnɔɔ tʋ. Ɛ-tɛ minziiki cɩmʋʋ ŋgʋ, pɔɖɔna kɩ-mabʋ halɩ nɛ sɔnɔ. Pɩkɛna tam wonuu nakʋyʋ,  E-piyaanoo mabʋ nɩʋ wɛ camɩyɛ siŋŋ. Minziiki ŋgʋ kɩ-hɩɖɛ wɛ minziikiwaa tɛlɛnzɩ sɔsɔsɩ yɔɔ.

	




#Article 211: Fɔlɩka Pɔɔ (344 words)


Fɔlɩka, yɔɔdɔɣ taa lɛ, pɩlɩɣ se vɔl.ga, Ruusi taa lɛ, Волга nɛ tatar taa lɛ, Idel kɛ lɩm pɔɔ sɔsɔ Eerɔpʊ taa. Kɛnɛ kɛ-tɛ pɔsɩ kɩkpɛndasɩ lɛ, kenidiɣ hɔɔlɩŋ niidozo yɔ lɛ hɔɔlʊʊ kʊyʊmʊʊ mbilim Ruusi Erɔpʊ ŋgʊ. Fɔlɩka lɩna Falɩdayi piiyisi nzɩ sɩ-tɛ kʊyʊ maɣna mɛta wa 228 Mɔsɩkʋʋ nɛ Saint- Pétersbourg pɔcɔ kɛkpɛndɩ Kasɩpɩyɛnɩ teŋguu taa. Ka-nʊmɔʊ ɖala ɛzɩ kilomɛta waa 3690. Papɩzɩɣ pasaɣ mɛlɛnaa pɔɔ ŋga kaɖalakɩŋ kpeekpe yɔ pɩtɩŋna ñɔzɩtʊ ndʊ palaba sakɩyɛ kpaɣdʊ nɛɛlɛ alɩwaatʊ taa yɔ.
     
Fɔlɩka fɛʊʊ kitibuu walanzɩ kɛ kilomɛta 1350000 kpɛɛ ko, nɛ kɩkpeelɩɣ ɛyaa ndɩ ndɩ. Fɔlɩka kɛdɛŋga wɛ tʊma sɔsɔnaa sakɩyɛ kpaɣ kedeŋga kpeekpe you alɩwaatʊ taa Ruusi ɛjaɖɛ taa.
 

Fɔlɩka lɩna Falɩdayi piyisi taa nɛ Mɔsɩku nɛ hayi yɔ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kiŋ ɛzɩ kilomɛta waa 320 nɛ Saint-Pétersbourg nɛ haɖɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kiŋ. Kɛɖɛnɛ piyisi nzɩ sɩyɔ lɛ, katalɩ Rjev nɛ kɛɖɛnɛ hayi wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kiŋ. Peeɖe lɛ, mɛlɛnaa cɩkpema kpakʊʊ kɩyakʊ wondu nɛ pɛyɛlɩna. Ɖɔɖɔ lɛ, kenidiɣ Tver (Kalinine kɩbɩnʊʊ) ŋgʊ kɩlɩ pɩnaɣ 1135 nɛ kɩwɛ habɩyɛ ndɩ ɖɩtamsɩna Mɔsɩku nɛ Saint-Pétersboug yɔ. Ɖooo lɔnda Krɛsɩ kɛsɩma Fɔlɩka pɔɔ nɛ payaɣ-kɛ se Rha. Ruusi cɩmɩŋ aleeya taal lɛ pasɩma Fɔlɩka nɛ hɩɖɛ ɖɩnɛ yɔ, Fɔlɩka Ɖoyo pɩlɩna kɛ-tɛ yuŋ yɔ. Kaakɛ ɖooo kpaɖɩŋ sakɩyɛ alɩwaatʊ taa Ruusi wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kamaɣ.
   
Fɔlɩka fɛʊʊ wɛna tɛtɛ ñɩm ɛzɩ kanwa nɛ ɖɔm. Fɔlɩka handala fɛʊʊ nɛ ɖɔɖɔ Kasɩpɩyɛnɩ teŋguu nɔsɩ yɔ kpɛɛ wɛ ñɩm kpakpasɩ hɔɔlʊʊ taa. Lɔɔŋ kuhuyuŋ sakɩyɛ  kpaɣ Mɔsɩku nɛ Don Fɔlɩka nɛ mɛlɛ nɔmɔʊ Fɔlɩka Pasalɩtɩkɩ tamsʊʊ Mɔsɩku nɛ teŋguu kʊhʊlʊmʊ nɛ Pasalɩtɩkɩ teŋguu nɛ Azov teŋgu nɛ Kasɩpɩyɛnɩ teŋgu nɛ teŋguu kɩkpɛdʊʊ. Pɩtɛ tamsʊʊ mbʊ pɩlina Fɔlɩka ngʊ kɩkɛ ñʊʊ yɔ pɩsɩna teŋguu naa kɩgbanzɩ tɛ wɛtʊ.

 
Kedeŋga kpeekpe you wayi lɛ, palɩzɩ kpeuu taa lɩmazɩyɛ ndɩ lɛ, ñɔzʊʊ lɩmazɩyɛ pɩnaɣ 1920 nɛ papazɩɣ-ɖɩ labʊ. Pɩlɩna nɛ pʊyɔ nɛ pama lɩm kɩkam kodoloko waa ɛzɩ hiu mbʊ yɔ Fɔlɩka pɔɔ yɔ nɛ kɛ-tɛ pɔsɩ kɩkpɛdasɩ yɔ Kama nɛ Oufa nɛ pɩpɩsɩ kujomɩŋ sɔsɔŋ weyi paɖɩ-ɩ yɔ. Pɩkpeekpe pɩpɩsɩ lɩm ɖɩvalɩyɛ mbʊ payaɣ se Fɔlɩka-kama yɔ.




#Article 212: Fɛɛlandɩ (199 words)


Fɛɛlandɩ kɛna Erɔpɩ nɛ hayʊ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩwɛ Erɔpɩ ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa ɖooo pɩnaɣ 1995. Palitiki teŋu wɛ Fɛɛlandɩ ɛjaɖɛ nɛwɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa pɩkazɩ hadɛ kiŋ lɛ Fɛɛlandɩ lɩm ɛwadɩyɛ nzʊlɩmɩyɛ. Fɛɛlandɩ kɛna Erɔpɩ nɛ hayʊ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ ɖɩfɛyɩ Scadinavie hɔɔlɩɣ taa.

Fɛɛlandɩ walanzɩ taa wɛ 338 145  km2 nɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩkɛ kɛŋna kakpanzɩ nɖɛ kɛ walanzɩ  taa kɛ Erɔpʊ ajɛya kpeekpe kɩkpɛndɩɣ aŋgba taa. Ajɛya wena acɔ Fɛɛlandɩ nɛ ata yɔ ana yɔ: Rusi, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa, hayʊ kiŋ lɛ Nɔrɩvɛzɩ nɛ Suyɛdɩ ɛjaɖɛ. Fɛɛlandɩ ɛjaɖɛ taa ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 5,3.

 
Erɔpʊ taa lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ dɩ-taa kɛ ɛyaa takɩlɩ ɖɔʊ nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ keteŋa kpeekpe taa ɛjɛya wena a-taa ɛyaa takɩlɩ ɖɔʊ ɖɔɖɔ. Fɛɛlandɩ ɛjaɖɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Hɛlisinki nɛ kʊnʊmɩŋ weyi pɔyɔɔdɩɣ komina tʊma taa nɛ weyi pawɩlɩɣ sukilinaa taa yɔ ɛnʊ lɛ finuwa nɛsuyɛdʊwa. 

Fɛɛlandɩ tɛtʊ ñʊʊtʊ kɩfalʊ payaɣ se Snauli Niinistö nɛ kewiyaɣ ñɩnʊ yɔ Juha Sipilä. Erɔpʊ taa payɩ lɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩkɛna kacalaɣ ñɩnɖɛ nɖɩ ɖɩlɛɣ halaa waɖɛ haʊ se pɔtɔ cacanaa yɔ nɛ keteŋa kpeekpe taa lɛ peeɖe ɖɔɖɔ pɛlɛɣ halaa haʊ waɖɛ se papɩzɩɣ pasɩɩ pa-takayasɩ nɛ yee palɩzɩ-wɛ lɛ pɛkɛ tɛtʊ ñʊntɩnaa.

	




#Article 213: Fɩtɩyɩm (287 words)


Ndʊ pɔyɔɔdʊʊ tɩ-tɔm cɩnɛ yɔ tɩkɛna ɛyʊ tɛ fɩtɩyɩm tɔm. Ɛyʊ tɛ fɩtɩyɩm nɛ tɛtɛ wondu lɛɛtʊ tɛ fɩtɩyɩm pacaɣ wɛm ɖeyi ɖeyi. Pɔyɔɔdʊʊ mbʊ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛyʊ ɛcɔnaa kɔyɔ pɩlɩ ɖama. Ɖooo lɛ, ɛyʊ fɩtiyim taakɩlɩ paɣlʊʊ ɛzɩ lɛɛlɛɛ yɔ. Ɛyɔ wɛʊ kpem yɔ ɛ-fɩyɩm tɩna-ɩ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɛ-ñʊʊtaa maɣzɩm, ɛ-nɔɔtaa tɔm nɛ ɛ-lakasɩ tɩŋa lɩɣna ɛ-fɩtɩyɩm ɖɔm taa. 

Tɛtɛ wondu tɩŋga taa payɩ lɛ, kpakpalikiyaɣ ŋga payaɣ-kɛ se paalɛnɩ yɔ, ka-fɩyɩm kɩlɩna yʊŋ nɛ ko-yʊŋ wɛ kilogramnaa 6,92 nɛ ɛyʊ tɛ ñamaɣna kilogramnaa 1,5. Paanɛ mbʊ yɔ, Ɛyʊ tɛ fɩtɩyɩm kɩlɩɣna ɖɔm camɩyɛ. Ɛyʊ tɛ fɩtɩyɩm kɩlɩna wɛʊ ɖoŋ kɛ tɛtɛ wondu kpeekpe taa nɛ pɩtala ɛzɩ tɔm lʊbɛ kɛmbʊ yɔ yɔ. 

Ɛyʊ fɩtɩyɩm wɛna hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ nɛ paa hɔɔlʊʊ ŋgʊ lɛ, kɩwɛna kʊ-tʊmɩyɛ ɖɔɖɔ: hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ wɛ nɛ ɛnʊ ɛtɩna lɔŋ nɛ lɛɛtʊ, lɛɛŋ wɛ nɛ ɛnʊlɛ yɔɔdaɣ, hɔɔlʊʊ nakʊyʊ ñañɩnɩɣna ndʊ ɛyʊ sɔwa yaa ɛɛna nɛ ɛnɩɩ pileɖaa nɛ ɛɛtasɩuɣ-tʊ tɔzʊ yɔ. Ɛzɩ ñɩɩyʊ ŋgʊ payaɣ-kʊ se ordinatɛɛrɩ yɔ, mbʊ ɖɔɖɔ ɛyʊ fɩtɩyɩm wɛɛ; ɛlɛ ɛyʊ tɛ ñakɩla mbʊ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɛyʊ lɩzɩna ñɩɣyʊ ŋgʊ. Ɛzɩ ñɔsɩ ɖɔʊ ɛyʊ ñʊʊta yɔ, mbʊ ɖɔɖɔ ɛyʊ fɩyɩm wɛna wazaɣ nɛ pɩfɛyɩ kalʊʊ.

Kʊtɔmɩŋ nɩɩyɛ wɛ nɛ ɛkpa ɛyʊ fɩtɩyɩm kɔyɔ, ɛyʊ ɛnʊ ɛɛtasʊ wɛʊ ɛyʊ wɛtʊ nɛ ɛ-taa kɔyɔ kpaaŋ, taba kʊyaɣ katadayaɣ yɔʊ, ñʊʊtaa cɔʊ. Canɩɩ canɩɩ kʊdɔŋ ɖɔɖɔ pɩzʊ pɩkpa ɛyʊ nɛ pɩcɔzɩ-ɩ; nabʊyʊ taa ɛɛyɔɔdʊʊ yaa ɛɛnɩʊ. 

Ɖooo lɛ fɛɖaa taapɩzʊ se pawaa sɩŋŋŋ kɛ fɩrɩyɩm kʊdɔmɩŋ pʊɖɔɔ. Lɛɛlɛɛ taa lɛ fɛɖaa ñaɣ pana nɛ palɩzɩ ñɩɩtʊ natʊyʊ nɛ payaa-tʊ nɛ anasayɩ kʊnʊŋ taa se sikaanɛɛɖɩ. Sikaanɛɛɖɩ kʊnɛ kɩpɩzʊʊ nɛ kiwili ɛyʊ fɩtɩyɩm taa nɛ tɩlabʊ-tʊ tʊmɩyɛ nɛ paayasʊ ɛyʊ ñʊʊ fayɩɩ se pʊcɔ nɛ pʊcɔ se paañɛyɩ-kʊ.




#Article 214: Fɩtɩyɩm taa maɣzʊʊ ɖoŋ (libre arbitre) (397 words)


Nabʊyʊ wɛ ɛyʊ fɩtɩyɩm taa nɛ pɩhaɣ-ɩ ɖoŋ se ɛmaɣzɩ. Fɩtɩyɩm taa maɣzɩm ɖoŋ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «libre arbitre». Nabʊyʊ mbʊ pɩhaɣna ɛyʊ ɖoŋ nɛ ɛlakɩ mbʊ e-liu wɛɛ yɔ. Pʊ-tɔbʊʊ se ɛyʊ pɩzɩɣ ɛla lɩmaɣza kɩbana nɛ ɛlakɩ mbʊ pʊwɛ ɖeu kpem yɔ. Pʊ-tɔbʊʊ se pɩɣa taŋayɩ pɩzɩɣ kaɖʊ ka-ñʊʊ taa se kɛcɛyɩɣ ka-tɩ nɛ kala sukuli ɖeu nɛ kɛɖɛɛ anasaayɩnaa tɛ nɛ kɔkɔɔ kapɩsɩ ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ cee yɔɔ. Pɩɣa nakɛyɩ ñapɩzɩ kaɖʊ ka-ñʊʊ taa se kalakɩ sukuli nɛ kɔkɔɔ kapɩsɩ minisi. Nakɛyɩ ñapɩzɩ kaɖʊ se kɔsɔɔla se kapɩsɩ sɔɔja sɔsɔ nɔɔyʊʊ sɔɔjatʊ nʊmɔʊ taa.
Pɩɣa nakɛyɩ ñapɩzɩ kɔsɔɔlɩ se kapɩzɩ haɖʊ sɔsɔ nɔɔyʊ. Pɩtɩŋa payɩ mbʊ yɔ, pɩlɩɣna paa weyi ɛ-maɣzɩm cɔlɔ. Pɩɣa ŋga kaɖʊʊ ka-ñʊʊ taa se kɔtɔsɔɔlɩ kɔ-yɔɔ ɛwɩɩ yɔ, kakaɣ pɩsɩʊ mɩlʊ cee yɔɔ. Yee toovenum pɩɣa ŋga kɔkɔma kapɩsɩ ha-m mɔntɔɔ yaa mɩlʊ yɔ, pʊwɛɛ se pɔhɔ ka-naŋgbaŋʊʊ nɛ kɩcɛkɩ yɔ, kɩcɛ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ŋga taasɔɔlɩna se kɔ-yɔɔ ɛwɩɩ.
Lɛɣtʊ pɩlɩʊ nakʊyʊ wɛɛ nɛ payaɣ-kʊ nɛ fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «déterminisme» yaa «fatalisme». Pɩlɩʊ ŋgʊ kɩ-taa ɛyaa ñɔtɔŋ se nabʊyʊ fɛyɩ ɛyʊ fɩtɩyɩm taa nɛ pɩhaɣ-ɩ ɖoŋ se ɛmaɣzɩ nɛ ɛla mbʊ ɛsɔɔlaa yɔ. Pɔyɔɔdʊʊ se ɛyʊ maɣzɩm yaa ɛ-lakasɩ ɛɛlɩɣna ɛ-cɔlɔ. Pakaɖa kpayɩ se pʊcɔ palʊlɩ ɛyʊ lɛ, pɩtɛma ɖʊʊ mbʊ ɛkaɣ labʊ payɩ e-wezuu caɣʊ tɩŋa taa yɔ. Pɩtɛma ɖʊʊ ɖɔɖɔ mbʊ ɛkaɣ kɛʊ e-wezuu caɣʊ taa yɔ. Pʊɖʊwa se palʊlʊʊ ɛyʊ yɔ, ɛkaɣ kɛʊ ñʊʊdʊ nɔɔyʊ, mbʊʊ ɛkɛʊ. Pʊɖʊwa se palʊlʊʊ-ɩ yɔ, ɛkaɣ kɛʊ ha-m mɔɔtɔɔ, mbʊ ɖɔɖɔ ɛkɛʊ. Pʊɖʊwa se palʊlʊʊ-ɩ yɔ, ɛkaɣ kɛʊ mɩlʊ, mbʊ ɖeyi ɖeyi ɛkɛʊ. Pʊwɩlɩɣ se ɛyʊ lakɩ mbʊ payɩ yɔ, pɩɩlɩɣna ɛ-cɔlɔ. Pʊ-tɔbʊʊ se, pɩtamʊna se pɔhɔ nɔɔyʊ nɩŋgbaŋʊʊ se ɛwɛɛkɩ pʊyʊ. Mbʊ pʊyɔɔ yɔ, mbʊ ɛwɛɛkaa yɔ, pɩtalɩɩna ɛ-cɔlɔ. Pɩɩtɛma ɖʊʊ mbʊ se mbʊʊ ɛkaɣ wɛɛkʊʊ.
Yee mbʊ, lɛɣtʊ pɩlɩʊ ŋgʊ payaɣna fransɩɩ taa se «déterminisme» yaa «fatalisme» yɔ, ki-koyindu lɛ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «libre arbitre» yɔ. 
Pa-naalɛ pa-taa lɛ, pɩnaɣ keɣlee se mba pɛkɛ fatalisti waa (fatalistes) yɔ, peyeki nɛ ɛyaa ɛɛcɛyɩɣ pa-tɩ nabʊyʊ taa, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, pɔyɔɔdʊʊ se mbʊ pʊɖʊwa se paa weyi ɛkɛ yɔ, mbʊʊ ɛkɛʊ. Paa ɛyʊ ɛɛcɛyɩ ɛ-tɩ ɛzɩma, pɩɩɖʊwa se ɛtaahiɣ ɛ-tɩ kɔyɔ, ɛɛkaɣ ɖɔɖɔ ɛ-tɩ hiɣu wiɖiyi kaʊ. Ɛlɛ, pɩtɛkɛ mbʊ pɩkɛwa. Maɣzɩm pʊnɛ piyekiŋna nɛ kedeŋa pɩzɩɣna wayɩ wayɩ. Ŋgʊ Ɛsɔ lɩzɩ kedeŋa nɛ eyebina ɛyʊ tataa cɩnɛ se ɛla nɛ kowobina ɛsɩndaa nɛ pɩɖɛɛ.




#Article 215: Fɩyɛtɩnaam (107 words)


Fɩyɛtɩnaam kɛna Azii keteŋa nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwalɑnzɩ taa makɩɣna ɛzɩ 331 212 km2 yɔɔ mbʋ yɔ. Pɩnaɣ 2015  taa pakali kɩgalɩɣ lɛ ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 94.

Ɛjɖɛ ɖɩnɛ nɛ ɖɩ-hayɩ kiŋ lɛ Siini ɛjaɖɛ wɛna kamaɣ yɔɔ piyele nɛ Lawɔsɩ, Kambɔɔjɩ nɛ Tayɩlandɩ kujomuu wɛna ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kiŋ. Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Siini hɛkɛ nɛ hɛkʊ teŋgu wɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩliyɛ nɛ ɖɩhadɛ kiŋ hɔɔlɩŋ taa.

Fɩyɛtɩnaam tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Hanɔyɩ. Fɩyɛtɩnaam ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ natutozo kpayɩ:

Pʊŋ sɔsɔŋ nɛ pɔŋ weyi ɛ-ñʊntaa wɛ landammm yɔ ɛkɩlɩna ɖɔʊ Fɩyɛtɩnaam ɛjaɖɛ taa.




#Article 216: Fɩyɛɛnɩ (280 words)


Fɩyɛɛnɩ kɛna ɛjaɖɛ naɖɩyɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ. Tɛtʊ ndʊ yɔ Otirisi. Tɛtʊ sɔsɔtʊ tʊnɛ tɩyɛ Otirisi ɛjaɖɛ nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kiŋ nɛ Taaniibi pɔɔ kɛtɛsʊ tɛtʊ tʊnɛ. 

Fɩyɛɛnɩ tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Eerɔpʊ keteŋa hɛkʊ taa nɛ tiposina Paarii tɛtʊ ɛzɩ kilomɛtanaa 1 243 yɔ; Pɛɛrɩlɛɛ yɔ pɩmaɣna ɛzɩ kilomɛtanaa 651; pɩkazɩ yee pɩkɛ Prukisɛɛlɩ tɛtʊ kɔyɔ, pɩtalʊ ɛzɩ kilomɛtanaa 1 112 yɔ. 

Fɩyɛɛnɩ tɛtʊ potina Pudapɛsɩtɩ ñɩndʊ nɛ kilomɛtanaa 250 pɩkazɩ tiposina Pɩraagɩ nɛ Muuniiki ñɩndʊ ɛzɩ kilomɛtanaa 350. Tɛtʊ ndʊ tɩkɩla –tʊ ñɔtinaʊ yɔ, ndʊ lɛ Pratisilaadaa nɛ tʊtʊ ñɛwɛ kilomɛtanaa ɛzɩ 60 yɔ.  

Pɩsa nɛ patɩlɩ camɩyɛ kɛ ɛyaa mba pɛwɛ Fɩyɛɛnɩ tɛtʊ taa peeɖe yɔ lɛ, komina yeba nɛ pakalɩ ɛyaa kɛ kɔlaɣ fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 2016. Kɩgalʊ ŋgʊ kɩtɛma lɛ, ɛyaa 1 840 573 kɛ pana tɛtʊ sɔsɔtʊ tʊnɛ tɩ-taa. 

Piyele pamazɩ tɩ-ɖaalakɩŋ landammm taa lɛ, pɩmaɣna ɛkɩtaarɩnaa ɛzɩ 41 489 yaa kilomɛtanaa 414,89. Fɩyɛɛnɩ tɛtʊ kɛna tɛtʊ ndʊ tɩ-taa keteŋa kpeekpe taa ajɛya sakɩyɛ taɣ liu nɛ alakɩ a-tɛ politiki ketiizasɩ yɔ. Mbʊ pʊyɔ yɔ tɛtʊ ndʊ tɩɩɖʊʊ tɩ-nɔɔ kɛ ajɛya lɛɛna tɛ politiki tɔm taa yem yɔ. 

Peeɖe kɛ keteŋa kpeekpe taa ajɛya kɩkpɛndʊ aŋgba nayɛ tɩkila wɛɛ nɛ aŋgba ana a-taa kɔyɔ: OSCE, OPEP, ONUDI yaa ajɛya kɩkpɛndʊ ɖama nɩnaʊ nɛ taabalɩyɛ aŋgba sakɩyɛ. 

Peeɖe ɖɔɖɔ poluki ñɩɩtʊ sɔsɔtʊ ndʊ pacakɩ tɩ-taa nɛ pasʊʊ tɩnzɩ ndɩ ndɩ taa nɛ pañɩnɩɣ se pana mbʊ keteŋa kaakɛna yɔ, kɛnaa yɔ yaa mbʊ kakaɣ kɛnaʊ yɔ. 

Ɖooopɩnaɣ 2001 kɛ kɛ keteŋa kpeekpe ajɛya kɩkpɛndʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna ɛsakuliye nɛ ɛsɩyɛ ekpena nɛ  payaɣ-ɖɩ se UNESCO yɔ, ɖɩkpaɣ Fɩyɛɛnɩ tɛtʊ nɛ ɖɩɖʊ ɖɩpɩlʊ taa. Payaɣ Fɩyɛɛnɩ tɛtʊ taa maalika yɔɔ cɔnɩyʊ se Michael Häupl.

 (Europe)	




#Article 217: Fʊwa lakɩtee (209 words)


Tɩnzɩ miiliyɔɔwaa miiliyɔɔwaa kpeɣli com nɛ pɔcɔʊ wɩsɩ cejewiye nɛ pataŋ. Tɩnzɩ huuye nɖɩ payaɣ se kaalakɩsii, pɩkɛ ɖɛ-tɛ kaalakɩsii. Pʊ-tɔbʊʊ se tɩnzɩ huuye nɖɩ ɖɩ-hɛkʊ taa wɩsɩ cejewiye wɛɛ. Yee ɛsɔdaa ɛtʊ camɩyɛ ñamm yɔ, ɛyʊ pɩzɩɣ ɛna tɩnzɩ huuye nɖɩ. Kɔzɩ kɔzɩ tropiki nɛ pɩ-tɛɛ kiŋ. Ɛyʊ naɣ-sɩ lɛ, sɩpɩlɩ ɖama yɔɔ lɩɩɩ nɛ pʊwɛ ɛzɩ tambaɖɛ yɔ. Ɛlɛ, sɩpɩlɩ pɩlɩʊ mbʊ yɔ, pʊwɛ mɩlɩ mɩlɩ. Ɖoho taa pakɩlɩɣ naʊ camɩyɛ tɩnzɩ huuye  nzɩ. Ɛyʊ ɛɛpɩzɩɣ ɛtɩlɩ tɩnzɩ nzɩ sɩ-wɛtʊ camɩyɛ ɖeyi ɖeyi, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, eposina-sɩ. Ɛyʊ tapɩzɩ ɛtɩlɩ tɩnzɩ huuye nzɩ sɩ-wɛtʊ ɖeyi ɖeyi, ɛlɛ, ɛtɩlaa se sɩwɛ ɛzɩ Andromɛɛdɩ kaalakɩsii yɔ. 

Pɩkɛ kaalakɩsii ŋgʊ kɩwɛ mɩlɩ mɩlɩ yɔ. Ɛlɛ, pɩwɛ kaɖɛ se ɛyʊ ɛtɩlɩ se pɩkɛ kaalakɩsii ŋgʊ kpem. Ɛyʊ ɛɛsɩŋ se pɩkɛ kaalakɩsii mɩlɩ mɩlɩ ñɩŋgʊ ŋgʊ ɛyʊ sɩma yɔ yaa pɩkɛ kaalakɩsii mɩlɩ mɩlɩ ñɩŋgʊ kɩcɛbʊʊ. Nabʊyʊ wɛ ɛzɩ kɩkaaɣʊ yɔ ki-piye hɛkʊ taa. Pɩnaɣ 1991 taa pana piye nɖɩ. Tɩnzɩ huuye mɩlɩ mɩlɩ nzɩ sɩwɛ ndɩ ndɩ pɩlɩɩna ɛzɩma mbʊ  nesi posuu yɔ. Payaɣ nasɩyɛ se Tɩnzɩ huuye mɩlɩ mɩlɩ A. Payaa lɛɛsɩ se Tɩnzɩ huuye mɩlɩ mɩlɩ B. Payaɣ ɖɔɖɔ lɛɛsɩ se Tɩnzɩ huuye mɩlɩ mɩlɩ C. Sɩ-tɩŋa sɩ-tɩlʊʊ wɛ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, pɩɩnaɣ-sɩ yem kɛlɛʊ ɖa-kaalakɩsii taa.




#Article 218: Gabriel García Márquez (305 words)


Gabriel García Márquez kɛ Kolombi tʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛfɛyɩ felendu kpataa yaa kaʋ yɔ. Palʋla ɖajaa sɔsɔ Gabriel García Márquez ɛnʋ kɛ lakɩŋ fenaɣ taa kɛ evemiye yaa kɩyakʋ loɖo (6) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1927 n̄ɩŋga taa.

Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa palʋla ɖajaa ɛnɛ yɔ, nɖɩ-ɩ payaɣ size Aracataca. Aracataca egeetiye nɖɩ, ɖɩwɛ koolɔmbi ɛjaɖɛ tɛtʋ taa. Ɛkɛ n̄amtʋ pɩɣa ɛ-taabalaa nɛ samaɣ ŋga ɛwɛ ka-taa yɔ kɛ-sɩnda. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ. Ɖajaa Gabriel García Márquez sɩba aloma fenaɣ taa kɛ evemiye yaa kɩyakʋ hiu nɛ lʋbɛ (17) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 2014 n̄ɩŋga taa.

Ɖajaa sɔsɔ ɛnɛ, ɛwɛna pɩnzɩ hiŋ lutozo nɛ lʋbɛ (87) lɛɛ ɛsɩba. Lone yaa egeetiye nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Mɛksiko yɔ ɖɩ-taa ɛsɩba. Ɖajaa Gabriel García Márquez kɛ maɣzɩm takayasɩ kɩkalasɩ mayʋ sɔsɔ siŋŋ masɩma matʋmɩyɛ tʋ nɔɔyʋ kɛ ɛ-ɛjaɖɛ Kolombi nɖɩ ɖɩ-tɛtʋ taa peeɖe.

Ɛmawaa maɣzɩm takayasɩ nzɩ yɔ, sɩkɛdaana ɛyaa yaa sɩɩwɛ kalɩyaa ɖeu siŋŋ. Ɛ-tʋmɩyɛ laba hʋnʋm nɛ pɩkɩlɩ maɣzɩm takayasɩ kɩkalɩsɩ mayaa nabɛyɛ. Ɖajaa sɔsɔ Gabriel García ɛnɛ, pɩtasɩɩna-ɩ maɣzɩm takayasɩ kɩkalasɩ maʋʋ tʋmɩyɛ ɖeke, ɛkɛ ɖɔɖɔ, politiki tʋmɩyɛ laɖʋ pana n̄ayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ kɛ koolɔmbi ɛ-ɛjaɖɛ taa.

Ɖajaa Gabriel García Marquez kɛ ɖɔɖɔ yaa lakɩ ɖɔɖɔ saawɩla yaa cɩmmla takayasɩ kɩkalasɩ maʋʋ tʋmɩyɛ. Ɛkɛ kɛɛkʋ taa tɔm takayaɣ mayʋ. Pɩkɔma pɩnaɣ 1982 n̄ɩŋga taa mbʋ yɔɔ lɛɛ, pɛcɛla ɖajaa sɔsɔ Gabriel García Márquez kɛ maɣzɩm takayasɩ kɩkalasɩ maʋʋ samtʋ takayaɣ. Ɛkɛ tɔm kɩmamatʋ tʋmɩyɛ tʋ sɔsɔ nɔɔyʋ.

Ɖajaa ɛnɛ, ɛnʋ pasʋʋ hɩɖɛ size «Gabo», kɛ Amerika ɛjaɖɛ nɛ kɩ-hadɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ. Ɛkɛ wɛɛ yaa kpaɖʋ nɛɛlɛ yaa hiŋ naalɛ (20) n̄ɩŋgʋ taa maɣzɩm takayasɩ mayʋ weyi samaɣ yaa sakɩyɛ kaasɩma kpem yɔ. Pamasa-ɩ yaa e-ɖoŋ n̄ɩtɩna ɖajaa sɔsɔ Miguel de Cervantes, nɛ ɖajaa sɔsɔ Victor Hugo. Ɛ-caa payaɣ size Gabriel Eligio García, nɛ e-ɖoo kɛlɛ Luisa Santiaga Márquez Iguarán.

	




#Article 219: Mahatma Gandhi (535 words)


Weyi payaɣ se, Mohandas Karamchand Gandhi yɔ, ɛkɛ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ. Ɛnʋ lʋbɩna siŋŋ nɛ ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖiyiɣ ɖɩ-yɔɔ wɛʋ. Palʋla-ɩ Porbandar tɛtʋ taa aloma fenaɣ kɩyakʋ naalɛ n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1869 taa. Pakʋ-ɩ Delhi tɛtʋ taa kɔlaɣ fenaɣ niidozo n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1948 taa. Payaɣ-ɩ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-taa se, Mahatma Gandhi. Hɩɖɛ ńɖɩ ɖɔɖɔ pasɩmna-ɩ kedeŋa kpeekpe yɔɔ. Sanskrit kʋnʋŋ taa lɛ, payaɣ se, mahatma, pʋ-tɔbʋʋ se, ciyam sɔsɔʋ. Ɛlɛ, Gandhi kisi hɩɖɛ ńɖɩ e-wezuu caɣʋ tɩŋa. Ɛɛndɩ kʋnʋmɩŋ sakɩyɛ taa lɛ, payaɣ-ɩ yem se, Gandhi yaa Gandhiji yaa Bapu, pʋ-tɔbʋʋ se, Caa

Gandhi kɛkɛ ɛyʋ weyi ɛn̄ɩnaɣ toovenim tɔm ɖeke koŋ yɔ. Ɛtaasɔɔlɩ cɛtɩm tɔm kaʋ. Ɛɛkɛ mbʋ payaɣ se, satyagraha yɔ, pʋ-yɔɔ lʋɖʋ siŋŋ. Eyekaɣ se, ɛyaa ɛɖɔ habɛ yɔɔ nɛ pawɩlɩ se, pɔsɔɔlɩ yomiye taa lɩʋ. Ɛtɔsɔɔlɩ heluhelu lakasɩ. Pʋ-yɔɔ ɛtɩŋna hɛɛɛ hɛɛɛ nɛ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ lɩɩ yomiye taa. Gandhi ɖʋ aŋgba sakɩyɛ wena alʋkɩ se, ajɛɛ ɛlɩɩ yomiye taa nɛ paa weyi ɛwɛɛna ɛ-waɖɛ yɔ.  Aŋgba ana an̄ɔ kedeŋa kpeekpe yɔɔ. Sɔsaa nabɛyɛ sakɩyɛ lʋba tɩ-yɔɔ wɛʋ waɖɛ yɔɔ siŋŋ ɖɔɖɔ ɛzɩ Gandhi yɔ. Mbaa yɔ : Albert Schweitzer nɛ Martin Luther King nɛ Nelson Mandela nɛ Steve Biko nɛ Dalaï Lama nɛ Aung San Suu Kyi. Ɛlʋkaɣna lɛɣzɩtʋ ndɩ ndɩ ndʋ ansaayɩnaa kɔŋkaɣna yɔ. Ekizaɣ komina n̄azʋʋ n̄azʋʋ mbʋ yɔ. Kedeŋa yɔɔ sɔsaa nabɛyɛ sakɩyɛ tɩŋna Gandhi maɣzɩm yɔɔ nɛ palʋkɩ ɛ-lʋɖɛ pa-ajɛɛ taa. 

Gandhi laba ɛyʋ waɖɛ yɔɔ kandʋʋ sukuli Angleterre ɛjaɖɛ taa nɛ ɛpɩsɩ tɔmhʋyʋ. Eseɣtaɣ ɛyaa Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa se palɩɩ pɔɖɔ habɛ yɔɔ nɛ pawɩlɩ se, pɔsɔɔlɩ ɛyʋ waɖɛ. Ɛlɛ, ɛtɔsɔɔlɩ se, pɔyɔkɩ nabʋyʋ yaa pala heluhelu lakasɩ kaʋ. Ɛpɩsɩ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa lɛ, eseɣti haɖaa nɛ kʋn̄ɔndɩnaa se, pekisi lambuu ŋgʋ pamʋwa-wɛ yɔ. Eheyaɣ-wɛ ɖɔɖɔ se, pekisi ɛyaa hɛkʋ taa tɛyɩtʋ ndʋ tɩwɛɛ yɔ. Ɛlʋbɩna ɖɔɖɔ ɛ-ɛjadɛ taa paɣtʋ ɖoŋ n̄ɩndʋ ndʋ Brimaanɩ waa kaɖʋwa yɔ. Ɛkɔma ɛkɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se, Congrès national indien yɔ, ɖɩ-n̄ʋʋdʋ lɛ, ɛlʋ se pasɩna kʋn̄ɔndɩna. Ɛlʋba ɖɔɖɔ se, Ɛɛndɩ halaa ɛwɛɛ pa-tɩ yɔɔ. Ɛlʋba siŋŋ se, taabalɩyɛ nɛ ɖama nɩnaʋ pɛwɛɛ ɛyaa hɛkʋ taa, se tɛyɩtʋ natʋyʋ ɛtaawɛɛ pɛ-hɛkʋ taa. Ɛsɔɔlaa se, kʋnʋmɩŋ nɛ Ɛsɔ tɛɛ luŋuu aŋgba pa-nʋmɔʋ taa lɛ, tɛyɩtʋ natʋyʋ ɛtaawɛɛ ɛyaa hɛkʋ taa kaʋ. Ɛsɔɔlaa se, paa anɩ ɛtɔɔ nɛ ɛhaɣ. Ɛlʋba Swaraj ŋgbɛyɛ yɔɔ siŋŋ. Ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩlʋkɩna se, ɛjaɖɛ naɖɩyɛ ɛtaan̄azɩ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ.

Gandhi lɩmaɣza yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ lakɩ mbʋ sɔnɔ ɖɩlakɩ yɔ. Ɛtacaɣ wezuu ɛzɩ ɛyʋ n̄ɩm tʋ yɔ kaʋ. Ɛlakaɣ mbʋ payaɣ se, ashram yɔ. Pʋ-tɔbʋʋ se, ɛcakaɣ lakʋ taa yaa pʋʋ taa. Ɛnʋ n̄ɩyaɣna e-wondu ndʋ esuwaɣ yɔ. Esuwaɣ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ wondu ndʋ payaɣ se, dhoti nɛ kpootu wondu ndʋ halaa laɣyɩɣ pa-hazasɩ yɔɔ yɔ. Ehuwaɣ kuntu ŋgʋ palʋna kpootu pɩzatʋ yɔ. Ɛlʋkaɣ se pahayɩ hatʋ ɖozi sakɩyɛ. Ɛhɔkaɣ nɔɔ alɩwaatʋ sakɩyɛ lɩŋŋŋ se, ɛwɛɛ kele kele. Ɛlɛ, ɛhɔkaɣ nɔɔ ɖɔɖɔ se, ɛtɩŋna pʋ-yɔɔ nɛ ɛlɛɣzɩ wɛtʋ nɛ lakasɩ mba ɛyaa lakɩ nɛ patamʋna kpem yɔ. 

Gandhi kɛŋna Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ maʋ yaa lɩzɩyʋ. Ɛnʋʋ lɛ, ɖɩ-caa. Ɛ-lʋlʋʋ kazandʋ kɩyakʋ kɛ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ kazandʋ sɔsɔtʋ. Evemiye ńɖɩ ɖɔɖɔ Kedeŋa kpeekpe ajɛɛ kpɛndʋ ŋgbɛyɛ agbeɣla lɩza pɩnaɣ 2007 taa nɛ payaɣ-ɖɩ se, Kedeŋa kpeekpe helu helu lakasɩ fɛfɩ evemiye.

 13:01, 17 February 2016 (UTC)

	




#Article 220: Gard tɛ kondoloko (274 words)


Gard tɛ Kondoloko kɛna kondoloko aqueduc Roma mba hɔɔlʋʋ lone taa n̄ɩŋgʋ ŋgʋ kɩwɛna lona naadozo yɔ. Gard tɛ Kondoloko kʋnɛ, kʋwɛna Pont-du-Gard kɛ ajɛɛ anɛ Uzès nɛ Nîmes pɛ-hɛkʋʋ taa. Ki-lone nɖɩ Fransɩɩ hɔɔlʋʋ taa kɛ Gard.

Kondoloko kʋnɛ kɩ-ɖɛzʋʋ calaʋ kɛ Garbon yaa Gard. Paa pɩla ɛzɩma yɔɔ yɔ, pama-kʋ kɔɔnɔɔ hɛkʋ nɛ hɛkʋ hɔɔlʋʋ kpaɖʋ taa kɛnɛ nɛ. Kondoloko ŋgʋ, peyeba kʋ labɩnaʋ yaa peyeba kʋyɔ ɖɔm pɩgbaʋʋ nɛ kpaɖʋ loɖo (6) n̄ɩŋgʋ paɣzɩtʋ alɩwaatʋ taa yɔ.

Hɛkʋ nɛ hɛkʋ tɛ wɛɛ alɩwaatʋ taa lɛ, poɖe kɩ-tɩnɩyɛ naalɛ nɖɛ taa kɔʋʋ yebina nɛ kondoloko kʋnɛ, kiyele kɩkɛ yaa pakpaɣ-kʋ nɛ pɛtɛzɩ pɩsɩʋ lɔɔɖa saɣʋ nʋmɔʋ sʋsɔʋ n̄ɩŋgʋ. Gard tɛ Kondoloko kʋnɛ, kɩ-matʋ sʋsɔtʋ kɩbandʋ tʋnɛ, ndʋ yekaɣna kpeɖem ɖɔɖɔ nɛ pɩhɔŋ ɛyaa nɛ kɩ-yɔ kɩ-yɔ kiŋ.

Ɛsɩyɛ egbena tɩna wokaɣ kɩnaʋ ɖoŋ ɖoŋ pɩŋŋ. Samaɣ sakɩyɛ lɩmazaɣ wokaa na kɩyɔ siŋŋ, kɛ pɩgbaʋ nɛ kpaɖʋ hiu nɛ loɖo (16) taa mbɩ yɔ. Pɩ-tɩŋgana pɩyɔ nɛ ki-hikuu kʋjɔŋ ndɩ ndɩ, nɛ pɩsɩɣna ɖoŋ ɖoŋ nɛ pɔn̄ɔzʋna-kʋ. Kɩ-n̄ɔɔzʋtʋ ndʋ tiyekina nɛ kɩwɛʋ camɩyɛ mbʋ cɩŋgɩlɩm, kiɖetu ɖaɣnɩ wɛʋ cɔnɔʋ pɩŋŋ.

  
Nʋmɔʋ sʋsɔʋ yɔɔ lɔɔɖa saya kondoloko nakʋyʋ kpɩtɩnɛ-yɩ pɩnaɣ 1743 pɩkɔ pɩsɩna pɩnaɣ 1747 taa. Roma ɛjaɖɛ taa lɛ, ŋgʋ kaakɛna kondoloko ŋgʋ kɩkɩla kʋyʋʋ kpeɖem yɔ. Ŋgʋ pakɩlaɣ sɩm kʋkʋyʋmɩŋ yaa ɖalakɩŋ hɔɔlʋʋ taa kɛ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa kɛ Roma mba tɛ peɖe.

Gard tɛ Kondoloko ŋgʋ kɩwɛ mbɩ yɔ, yee pewila cee wayɩ tɔm tɔzʋʋ kpom taa kɔyɔ, pana kʋ-tɔm ɖɔɖɔ. Pɛkpɛnda na-kʋ nɛ pakalɩ caanaʋ wondu kpeɣkpe taa. Nɛ pama kondoloko ŋgʋ kɩ-hɩɖɛ kɛ ɛjɛɛ n̄ɩm tɔsʋ cɛŋga UNESCO ŋgbɛyɛ yɔ kɛ saŋayɩŋ fenaɣ alɩwaatʋ taa kɛ pɩnaɣ 1985 taa.




#Article 221: Genghis Khan (195 words)


Gengis Khan kɛ Moŋgolɩ tʊ. Palʊlɩ-ɩ pɩnzɩ 1155 yaa 1162 waaɣ taa.mbʋ yɔ Mongolɩ. Ɛsɩba kɩyɛɛna fenaɣ taa pɩnaɣ 1227 Xian de Qingshui tɛtʋ taa. Tɛtʋ tʋnɛ, tɩwɛ Siini ɛjaɖɛ kamaɣ yɔɔ.  

Ɛsɩba ɛ-pɩnzɩ hiŋ loɖo nɛ kakpanzɩ taa. Ɖajaa Gengis Khan lʋbɩna siŋŋ nɛ Mongol ɛjaɖɛ lɩɩ ɖi-yomiye taa. Ɖajaa Gengis Khan lɩna wiyaʋ Bordjigin hɔʋ taa. Ɖajaa ɛnɛ ɛkɛ politiki laɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛnʋ kpeɣlini kewiyisi sɔsɔsɩ nzɩ sɩwɛ Aazii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa nɛ nzɩ sɩwɛ Aazii hɛkʋ nɛ hɛkʋ taa yɔ sɩtɩŋa payɩ nɛ sɩkpɛndɩ nɛ pɩpɩsɩ Mongol ɛjaɖɛ. Ɛnʋ kɛkɛŋna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-Ñʋʋdʋ. Eɖiyaɣ ɖɔɖɔ Sogdiane tɛtʋ. 

Palʊlɩ-ɩ lɛ pahayɩ hɩɖɛ sise Temú́djin. Ɛ-caa payaɣ se Yesǔgei nɛ ɛ-ɖoo hɩɖɛ lɛ Hǒ’elú́n. Pɛkpɛndɩ piya kagbaanzɩ pa-caa cɔlɔ. Ɛ-sɩm wayɩ lɛ, ɛ-ɛjaɖɛ ɖaɣnɩ walʊʋ siŋŋ, mbʊ pʋyɔɔ yɔ, ɛ-wayɩ ñɩma kaawɛ ɖɔɖɔ ɖoŋ pɩdɩɩfɛyɩ. Ɛsɩba wayɩ lɛ, ɛ-pɩya nakɛyɩ caɣna e-lone taa kewiyaɣ kpelaɣ yɔɔ. Pʋcɔ nɛ ɛsɩkɩ lɛ, Moŋgoli ɛjaɖɛ taa ɛyaa yawaɣ-ɩ se pɛ-ɛjaɖɛ caa. Moŋgoli ɛjaɖɛ taa samaɣ tɩŋa ñaŋkaɣ Ñʋʋdʋ Gengis Khan pɩdɩɩfɛyɩ. Ɖooo lɛ, pakpaɣa halaa nɛ ɖoŋ nɛ pɛcɛlɩɣ abalaa. Ñʋʋdʋ Gengis Khan lʋbɩna siŋŋ nɛ paɖɩɣ kaʋ pɩ-tɛ lakasɩ nzɩ Moŋgoli ɛjaɖɛ taa. 




#Article 222: Geoffrey Chaucer (167 words)


Geoffrey Chaucer kɛ Aŋgɩlɩtɛɛrɩ tʋ. Palʋla ɖajaa Geoffrey Chaucer pɩnaɣ 1340 n̄ɩŋga taa. Lɔndrɩ tɛtʋ taa palʋla-ɩ.  Patatɩlɩ Ɖajaa Geoffrey Chaucer sɩm kɩyakʋ ɖeyi ɖeyi.

Ɛlɛ, n̄ɩnɩyaa abɛyɛ tɔŋ se paa pɩɩla ɛzɩma yɔ, pɩnaɣ 1400 n̄ɩŋga taa ɛsɩba. Aŋgletɛɛrɩ tɛtʋ sɔsɔtʋ taa ɛsɩba ; pʋ-tɔbʋʋ se Lɔndrɩ tɛtʋ ɛsɩba. Ɛwɛna pɩnzɩ hiŋ loɖo (60) lɛ ɛsɩba.

Ɖajaa Geoffrey Chaucer kɛ takayɩsɩ mayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛma takayɩsɩ pɩlɩɩna hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛma keɣsi takayɩsɩ. Ɛma ɖɔɖɔ kedeŋa yɔɔ tɔm ndɩ ndɩ, Ɛtɛ ɛma tanaʋ takayɩsɩ. Ɛma ɖɔɖɔ ŋɖuliña takayɩsɩ nɛ ɛma ɖɔɖɔ aleɣya ñɩnzɩ sakɩyɛ. Ɛma ɖɔɖɔ mʋya takayɩsɩ sakɩyɛ. Sɩ-taa lɛɛka payaɣ se  Canterbury maya. Kpaɖʋʋ hiu nɛ kagbaanzɩ (15) ñɩŋga taa ɛma mʋya takayaɣ kanɛ. 

Ɖajaa Geoffrey Chaucer nɛ ɛ-taabalaa mba ɛ nɛ wɛ palakaɣ tʋmɩyɛ yɔ, pa-taa nabɛyɛ hɩla yɔ : ɖajaa  John Gower nɛ ɖajaa William Langland nɛ ɖajaa Pearl Poet. Ɖajaa Geoffrey Chaucer kɛŋna Aŋgletɛɛrɩ ɛjaɖɛ tɛ takayɩsɩ mayaa kajalaɣ ñɩma taa tʋ nɔoyʋ. Payaɣ ɛ-caa size John Chaucer.




#Article 223: Georg Friedrich Haendel (252 words)


Georg Friedrich Händel kɛ wendu lɩzɩyʋ nɛ minziki maɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛkɛ Caama tʋ nɛ ɛpɩsɩ ɩŋglɩsɩ tʋ. Palʋla-ɩ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ nadozo (23) n̄ɩŋgʋ wiye lɛlaɣ fenaɣ taa, pɩnaɣ 1685 ɩŋga taa Halle  tɛtʋ taa.

Ɛsɩba kɩyakʋ hiu nɛ naanza (14) ñɩŋgʋ n̄ɩŋgʋ wiye, ɖomaɣ fenaɣ taa, pɩnaɣ 1759 ñɩŋga taa Westminster tɛtʋ taa. Ɖajaa Haendel ɛnɛ, ɛmakɩ minziki ŋgʋ payaɣ se parɔkɩ yɔ pɩdɩɩfɛyɩ.

Ɖajaa Jean Sébastien Bach  minziiki waa ɛkɩlɩɣ mabʋ. Saxe tɛtʋ taa ɖajaa Georg Friedrich Händel caɣa nɛ ɛkɔɔ ɛpaɣlɩ. Pʋ-tɔbʋʋ se peeɖe ɛkpɛlɛkɩ minziki mabʋ. Ɛcaɣ ɖɔɖɔ Hambourg tɛtʋ taa alɩwaatʋ natʋyʋ cabɩ.

Ɖajaa Georg Friedrich Händel kʋyɩSaxe tɛtʋ taa lɛ, ewolo ɛcaɣ Itaalii ɛjaɖɛ taa. Peeɖe ɛlaba nʋmɔʋ ɖɔm tʋmɩyɛ sakɩyɛ. Ɛcaɣ Itaalii ɛjaɖɛ taa pɩnzɩ naadozo. Pʋwayɩ lɛ, ewolo Hanovre tɛtʋ taa. Hanovre tɛtʋ taa ɛkʋyɩnaa nɛ ɛɖɛɛ ɛcaɣ kam Aŋgletɛɛrɩ ɛjaɖɛ taa.

Ɖajaa Georg Friedrich Haendel cɛyɩ ɛ-tɩ kpem nɛ, ɛ-tʋma labʋ taa payɩ lɛ, eyozi ajɛɛ sʋsɔnaa naayɩ tɛ sɔnzɩ minziki wɩlɩtʋ sʋsɔtʋ. Ajɛɛ ana yɔ : Itaalii ɛjaɖɛ nɛ Caama n̄ɩnɖɛ nɛ Aŋgletɛɛrɩ ɛjaɖɛ nɛ pɩtasɩna Fransɩ n̄ɩnɖɛ.
  
Ɖajaa Georg Friedrich Händel Haendel makɩ minziki ŋgʋ payaɣ se Orɩgɩ yɔ. Ɛmakɩ ɖɔɖɔ minziki ŋgʋ payaɣ se klavɛsɛɛ yɔ. Ɛkpaɣ pɩnzɩ hiŋ niidozo nɛ kagbanzɩ (35) mbʋ yɔ nɛ ɛkpɛlɛkɩ mbʋ payaɣ se  opera yɔ pɩ-labʋ Itaalii ɛjaɖɛ taa.

Pʋwayɩ lɛ, ɛlɩzɩ mbʋ payaɣ se oratoriyo waa yɔ. Ɛmʋ oratoriyo waa lɩzʋʋ nimiye sɔsɔyɛ Aŋgletɛɛrɩ ɛjaɖɛ taa. Peeɖe ɛpɩsɩ minziki waa ndɩ ndɩ mabʋ wɩlɩyaa taa wɩlɩyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ Aŋgletɛɛrɩ ɛjaɖɛ taa.

	




#Article 224: George Washington (364 words)


George Washington, palʊla-ɩ lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 22 pɩnaɣ 1732 kɛ Pope's Creek (Virginie egeetiye taa). Ɛsɩ saŋayiŋ fenaɣ kɩyakʊ 14 pɩnaɣ 1799 Mount Vernon (Virginie egeetiye taa). Ɛɛkɛ Ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ Amerika ɛjaɖɛ taa, ɛɛkɛ sɔɔjanaa ñʊʊtʊ alɩwaatʊ ndʊ palakaɣ tɩyɔɔ wɛʊ you kpaɣ pɩnzɩ 1775 nɛ 1783 nɛ kajalaɣ Amerika ɛjaɖɛ tɛ ñʊʊtʊ sɩʊ, tʊma labʊ pɩnaɣ 1789 nɛ 1797. 

Wachington kaakɛ haɖaʊ tʊmɩyɛ tʊ kajalaɣ tʊ kɛ ɛ-tɛ egeetiye taa pɩlɩna Mount Vernon yɔɔ. Pɩtɩŋna ɛzɩma ɛɖʊ nesi Pɩnzɩ Lʊbɛ you taa yɔ pɩnzɩ 1756 ŋtalɩ 1763 alɩwaatʊ taa yɔ, ɛpɩsɩ kpɛɖɛɛ kpɛɖɛɛ hɔɔlɩŋ ɛnʊ ɛ-nɩɩlɛ ɛ-yɔɔ kɛ Atilantiiki ɛyʊ sɔsɔ nɛ pɩha-ɩ ɖoŋ nɛ ɛsʊ politiki tɔm taa. Ɛzɩma ɛlʊba se Amerika ɛjaɖɛ ɛɖɛ nɛ ɛsɩnda nɛ ɛzɩma ɛ-hɩɖɛ kʊya yɔ pʊyɔɔ lɛ, ɛpɩsɩ Amerika sɔɔjɔna nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ, ɛcɔlɩ tʊmɩyɛ nɖɩ ɖeu nɛ halɩ pɔkɔɔ pawa, pɩtɩŋna Fransɩɩ ɛyaa tɛ sɩnaʊ yɔɔ kɛ Aŋglɩtɛɛrɩ ɛjaɖɛ yɔɔ. 

You ŋgʊ kɩtɛma lɛ, ɛsʊ Amerika ɛjaɖɛ tɛ paɣtʊ takayaɣ tɔm cɔlʊʊ yɔɔ nɛ ɛla nɔɔ kʊyʊmaɣ alɩwaatʊ ndʊ palakaɣ kajalaɣ ɛjaɖɛ ñʊʊ tʊ caaja yɔ. Kpaɣ e-kpelaɣ yɔɔ caɣʊ alɩwaatʊ pɩnzɩ tɔm nabʊlɛ mbʊ yɔ Washington wɩlaa se ɛkɛ tʊma yɔɔ cɔnɩyʊ keeke nɛ ɛpɩza paa yoŋ kaawɛ ɛzɩma ɛyaa hɛkɩŋ taa kɔyɔ nɛ Eerɔpʊ ajɛyɛ taa kɔyɔ. Ɛ-hɩɖɛ wɛ takayasɩ sakɩyɛ yɔɔ ɛjaɖɛ taa nɛ paakaɣ ɛ-yɔɔ sɔʊ kaʊ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa.

Amerika ɛyaa maɣzɩ se ɛnʊ kɛnɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ kiɖe ɖʊyʊ, Washington laba tʊma sakɩyɛ nɛ amʊna ñamtʊ ɖooo kpaɣ kpaɣɖʊ 18 alɩwaatʊ taa. Pakpaɣ ɛ-hɩɖɛ nɛ paha Etaazuunii ɛjaɖɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ se Washington. Ɛ-tɛ anjaʊ wɛɛ kpaɣ ɖooo pɩnaɣ 1932 kɛ liidiye pɔyaɣ 25 yɔɔ nɛ agbaba hatʊ yɔɔ ɖɔɖɔ. Ɛɛwɛna pɩnzɩ loɖo lɛ kɛ, ɛ-caa sɩba. E-ɖalaa hɛkʊ taa mba kpaɣ ɛ-caa ñɩm sakɩyɛ tɛtʊ hɔɔlʊʊ taa. 

Ɛ-ɖalʊ sɔsɔ, Lawrence Washington, kpaɣ Little Hunting Creek hayim ɛlɛɣzɩ-pʊ hɩɖɛ se Mount Vernon pɩlɩna Piritaniiki ɛyʊ nɔyʊ yɔɔ Edward Vernon. Ɛyʊ ɛnʊ ɛjɔŋna George sukuli labʊ yɔɔ halɩ ɛ-yɔɔ pɩtɩŋna nɛ ɛsɔɔlɩ Ohio ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩñɩŋaɣ Appalaches wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa tɛtʊ yɔɔ yɔ. George kɔɔ ɛkpaɣ Rappahannock tɛtʊ nɛ ɛtɩyɩ-tʊ, ɖenɖe ɛ-nɛ e-ɖoo paawɛɛ yɔɔ nɛ pɩtasɩna ɛ-ɖalaa nɛ ɛ-kɔɔnaa, ɛlɛ hayɩm mbʊ pɩta kɔkɔnaɣ taatalɩ-ɩ se ɛpɩzɩ ɛla Aristote fezuu caɣʊ.




#Article 225: Georges Bizet (272 words)


Alexandre César Léopold Bizet, pakɩlɩ-ɩ sɩm nɛ Georges Bizet. Ɛyʊ ɛnʊ ɛkɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa hendu lɩzɩyʊ. Palʊla-ɩ aloma fenaɣ kɩyakʊ 25 pɩnaɣ 1838 Paarii tɛtʊ. Ɛsɩ mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʊ 3 pɩnaɣ 1875 taa kɛ Bougivale (Seine-et-Oise). Ɛnʊ lɩzɩna Carmen hendu, opera naa taa kajalaɣ ñɩŋʊ ŋgʊ pakɩlaɣ teu yɔ. 

Palʊla Bizet aloma fenaɣ kɩyakʊ 25 pɩnaɣ 1838 alɩwaatʊ taa kɛ Auvergne tɛ Tour habɩyɛ yɔɔ Paarii tɛtʊ (egeetiye kɩbɩnɖɛ naalɛ nɖɛ). 

Ɛ-caa, Adolphe Armand Bizet, kɔɔnaɣ taa lɛ, ɛɛkɛ hʊnɖʊ nɛ hulasi lʊyʊ, pɩsɩ ɛtɩ hendu kpɛlɛkɩyʊ pɩnaɣ 1837. E-ɖoo, Aimée Léopoldine Joséphine Delsarte, ɛkɛ piyaanoo maɖʊ, kpɛlɛkɩ-ɩ ñɩɣyʊ ŋgʊ kɩyɔɔ kajalaɣ laɣsɩ. E-egbele François Delsarte, ɛlɛ ñɛkɛ wilɩyʊ sɔsɔ hendu nɔmɔʊ taa, Gluck tʊ keeke, ɛkɛ niiye mʊyʊ Erɔpʊ kpeekpe taa.  

 
Paɖanɩ pɩɣa lɩm sɔʊ nɛ paya-kɛ se Georges Bizet lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 16 pɩnaɣ 1840 taa kɛ Notre-Dame-de Lorette Paarii tɛtʊ taa. Ɛ-kpaŋgbamʊ abalɩ ñɩnʊ kɔyɔ Philippe Louis Brulley, Brunière tɛ ñɩnʊ. Halɩñɩnʊ kɔyɔ Hyppolite Sidonie Daspres. Georges caŋ ɛwɩlɩ kʊjɔŋ sakɩyɛ pɩlɩna miziiki hɔɔlʊʊ taa nɛ ɛtɩ sʊʊ payɛ nɛ yɔɔdaɣ ɖɩkpɛlɩyɛ Paarii tɛtʊ taa ɛlɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ nakʊ yeke. Marmontel piyaanoo ɖaŋ taa kɛ ɛsʊwa. Ɛcaŋ ɛmʊ kɩhɛyʊ piyaanoo mabʊ nɔmɔʊ taa pɩnaɣ 1851 nɛ naalɛ ŋgʊ pɩnaɣ 1852.  

Georges kpaɣ halʊ kɛ mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʊ 3 pɩnaɣ 1869. Ɛ-halʊ ɛnʊ payaɣ se Geneviève Halévy, ɛkɛ Georges tɛ hendu lɩzʊʊ wɩlɩyʊ. Payaɣa-ɩ se Jacques Fromental Halévy, pɩnzɩ lʊbɛ kɛ ɛ-sɩm wayɩ nɛ Léonie Rodrigues-Henriques. Evebu pɩɣa ŋga kaawɛna pɩnzɩ 30 lɛ, ɛ-halʊ kaawɛna pɩnzɩ 20. Ɛsʊʊ pɩtɩŋna e-nesi ɖɔkʊʊ yɔɔ kɛ Halévy cejewiye taa, pɩɩkɛ Yuda mba cejewiye sɔsɔyɛ naɖɩyɛ kɛ nɖɩ ɖɩɩwɛ Fransɩɩ ɛyaa taa yɔ.




#Article 226: Giacomo Puccini (234 words)


Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Itaalii yɔ ɖɩ-tɛtʋ taa tʋ. Palʋla-ɩ saŋayɩŋ fenaɣ taa kɩyakʋ hiŋ naalɛ nɛ naalɛ (22) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1858 n̄ɩŋga taa. Lone nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Lucques yɔ ɖɩ-tɛtʋ taa peeɖe palʋla-ɩ .

Lone nɖɩ, ɖɩwɛ egeetiye nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Grand-duché de Toscane yɔ, ɖɩ-taa. Ɛsɩba kamɩŋ fenaɣ taa kɩyakʋ hiŋ nakʋ n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1924 n̄ɩŋga taa. Bruxelles egeetiye tɛtʋ taa ɛsɩba. Ɖajaa Michele Puccini ɛnɛ, ɛkɛ wendu lɩzɩyʋ nɛ soo luɖu sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ Itaalii ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa peɖe.

Itaalii tʋ ɛnɛ, pakpaɣ-ɩ ɛzɩ ɛkɛ wendu lɩzɩyʋ nɛ soo luɖu sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ ɖɔɖɔ wɛɛ nakʋ (19) n̄ɩŋgʋ taa nɛ pɩkɔɔ pɩtalɩ kpaɖʋ hiŋ naalɛ (20) n̄ɩŋgʋ ɖɔɖɔ nɔɔ yɔ mbɩ yɔ. E-liɖe lɩna hɔʋʋ kɩbɩnʋʋ nakʋyʋ taa. Hɔʋʋ kɩbɩnʋʋ ŋgʋ, kɩ-taa kajalaa mba lakaɣ minziiki cɩmɩŋ siŋŋ.

Ɖɩcɔna kɔyɔ, ɖɩnaɣ size, hɔʋʋ ŋgʋ, soo mabʋ ndɩ ndɩ tam kagbanzɩ mbɔ yɔ, kɔŋ nɛ pɩɖɛʋ waa nɛ waa taa mbɩ yɔ.

Ɛ-cɔzɔnaa cɔzɔnaa cɔzɔ sɔsɔ ɛnɛ, palʋla ɛlɛ pɩnaɣ 1712 n̄ɩŋga taa, nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1781 n̄ɩŋga taa kɛ mbɩ yɔ.

Ɛ-caa payaɣ size Michele Puccini. Giacomo Puccini wezu caɣʋʋ, nɛ ɛ-tʋmɩyɛ labʋ, nɛ ɛ-sɔlɩm ɛ-tʋmɩyɛ ɖɩlaɖɛ taa ha nʋmɔʋ ɖajaanaa panɛ yɔ : Paolo Benvenuti, nɛ Paola Baroni size pala filim nɛ pɔcɔna-kʋ kɛlɛm kɛlɛm n̄ɩyʋʋ yɔ. Pɩnaɣ 2008 taa kɛ palaba filim ŋgʋ. Kɩwɛɛ mbʋ nɛ pɔtɔzʋʋ na ɛyɔ.

	




#Article 227: Giuseppe Verdi (130 words)


Giuseppe Fortunino Francesco Verdi kɛ Itaalii tʋ. Palʋla-ɩ lɛ, paha-ɩ hɩɖɛ size Joseph Fortunin François Verdi. Aloma fenaɣ taa palʋla-ɩ kɩyakʋ hiu (10) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1813 n̄ɩŋga taa. Palʋla-ɩ Roncole tɛtʋ taa Itaalii ɛjaɖɛ taa peeɖe.

Ɛsɩba kɔlaɣ fenaɣ taa, kɩyakʋ hiŋ naalɛ nɛ lʋbɛ (27) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1901 n̄ɩŋga taa. Milan tɛtʋ taa ɛsɩba, Itaalii peeɖe. Ɖajaa Giuseppe Verdi ɛnɛ, ɛkɛ wendu lɩzɩyʋ nɛ soo luɖu sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛwɛ Itaalii ɛjaɖɛ minziiki yɔɔ maɣzɩm lɩzʋʋ tʋmɩyɛ taa.

Minziki ŋgʋ payaɣ se opera yɔ ɛlakɩna ɛ-tʋmɩyɛ. 

Minziki maɖʋ sɔsɔ ɛnɛ, ɛ-hɩɖɛ sɛ pɩdɩɩfɛyɩ kpaɖʋʋ hiu nɛ nakʋ (19) n̄ɩŋgʋ taa. Ɛ-kpaɖʋʋ taa sɔsaa nabɛyɛ hɩla yɔ : ɖajaa Bellini nɛ ɖajaa Donizetti nɛ ɖajaa Puccini nɛ ɖajaa Rossini. Ɖajanaa panɛ, pɛkɛ ɖɔɖɔ minziki maɖaa nɛ wendu teyaa sɔsaa.

	




#Article 228: Gizeh tɛtʋ taa pɩlaŋ (187 words)


Gizeh tɛtʋ taa naŋgɩŋ kɛ naŋgɩŋ weyi ɛkɩla walʋʋ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ yɔ. Naŋgɩŋ ɛnʋ ɛwɛ Egipiti (Égypte) ɛjaɖɛ taa. Ɛwɛ Niili pɔɔ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa pʊʊ sɔsɔʋ nakʊyʊ n̄ʋʋ taa. Ɛ-taa pepiŋaɣ sɩɖaa ɖooo lɔŋ. Egipiti (Égypte) ɛjaɖɛ taa pɩlɑŋ kpɛndɩ tindima naanza taa: wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa pɩlaŋ wɛɛ, wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ñɩŋ ñɛwɛɛ, hadɛ kiŋ pɩlaŋ n̄ɛwɛɛ nɛ hɛkʊ taa pɩlaŋ n̄ɛwɛɛ ɖɔɖɔ. 

Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa pɩlaŋ taa pepiŋ awiya nɛ a-lila taa n̄ɩma. Pʋ-yɔɔ pohuyi-i abila naŋ cɔlɔ. Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa pɩlaŋ ɛnʋ ɛ-taa pepimi sɔdɩŋ ɛnɛ e-piya:  Khéops, Kaouab Ier (G 7120 nɛ G 7110), Hordjédef (G 7220 nɛ G 7210) nɛ Khoufoukhaf (G 7140 et G 7130). 

Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa pɩlaŋ kɛna pɩlaŋ weyi pakɩlɩɣ haʊ ñamtʊ yɔ. Peeɖe pepima mastabas waa kpaɣ dynastie waa IV ŋkɔɔ ŋtalɩ VI taa n̄ɩma. Pɛtɛyɩ-ɩ tam naadozo taa nɛ pepiŋ layaa mba pepiŋ ɛyaa yɔ kajalaɣ hɔɔlʊʊ taa. Nabʊlɛ taa lɛ, mastabaswaa tɛ hɔɔlʊʊ; kʊ-kʊ taa pepiŋ mastabaswaa mba pan̄aŋ-wɛ nɛ pɩkɩlɩ yɔ. Peeɖe pepima sɔsɔ Vizir Hémiounou (G 4000). Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa pɩlaŋ taa pepiŋ mastabaswaa mba paakɩlɩɣ-wɛ haʊ ñamtʊ yɔ.




#Article 229: Gnassingbé Eyadèma Étienne (2811 words)


Palʋla Gnassingbé Eyadèma Étienne saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʋ nɩɩlɛ nɛ loɖo (26) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1935 taa. Pya tɛtʋ taa palʋla-ɩ. Pya tɛtʋ kɛ Togo ɛjaɖɛ kantɔŋ nakʋyʋ. Kantɔŋ ŋ́gʋ, kɩwɛ kayaɣ tɛtʋ taa, kozaɣ egetiye taa. 

Gnassingbé Eyadèma wona sɔsaa mʋlʋm lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʋ kagbaanzɩ (5) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2005 taa. Ɛsɔdaa lɔɔɖɩyɛ taa ɛsɩba, ŋgʋ, pʋwaɣ-ɩ nɛ powokaɣna-ɩ Fransɩ ɛjaɖɛ taa se pawazɩ-ɩ. 

Gnassingbé Eyadème laba sɔɔjatʋ tʋmɩyɛ siŋŋ nɛ ɛkɔɔ ɛmʋ sɔɔjatʋ labʋ nimiye sɔsɔyɛ nɛ ɛwɛɛ Togo sɔɔjanaa tɩŋa ñʋʋ yɔɔ. Gnassingbé Eyadèma laba ɖɔɖɔ pilotiki tʋmɩyɛ siŋŋ ɛ-ɛjaɖɛ taa nɛ ajɛya sakɩyɛ lɛɛna taa.

Gnassingbé Eyadèma kpaɣ kpelaɣ Togo taa kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ naadozo ñɩŋʋ, pɩnaɣ 1967 taa. Ɛtɔɔ kewiitu Togo ɛjaɖɛ ñʋʋ yɔɔ nɛ pʋkɔɔ pɩtalɩ ɛ-sɩm wiye pɩnaɣ 2005 taa. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛtɔɔ kewiyaɣ pɩnzɩ niidozo nɛ lutozo mpilim. Gnassingbé Eyadèma ñazɩ e-kewiyaɣ alɩwaatʋ taa siŋŋ, halɩ Anasaayɩ naa maɣmaɣ seɣa-ɩ. 

Pɩnaɣ 1999 taa Maarɔkɩ ɛjaɖɛ wiyaʋ, ɖajaa Hassan II wona sɔsaa mʋlʋm. Afrɩka ajɛya ñʋndɩnaa tɩŋa payɩ taa lɛ, Maarɔkɩ wiyaʋ Hassan II kɛkɛŋna tamaɣ tɔɔyʋ. Ɛ-wayɩ lɛ, Gnassingbé Eyadèma tɩŋna.

Yee ḿbʋ, pʋ-tɔbʋʋ se, wiyaʋ Hassan II sɩm wayɩ pɩnaɣ 1999 taa lɛ, Togo ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ, Gnassingbé Eyadèma pɩsɩna Afrɩka ajɛya ñʋndɩnaa kpeekpe tɛ tamaɣ tɔɔyʋ, kpaɣ pɩnaɣ 1999 nɛ puwolo pɩsɩɩna ɛ-sɩm wiye, pɩnaɣ 2005 ñɩŋa taa.

Ɖajaa weyi payaɣ se Etienne Eyadéma Gnassingbé yɔ, pɔtɔma se paa pɩɩla ɛzɩma palʋla-ɩ saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ loɖo ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1935 taa piya kantɔɔ taa Togo ɛjaɖɛ taa. Ɛsɩba lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʋ kagbaanzɩ ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 2005 ñɩŋga taa. Ɛsɔdaa lɔɔɖɩyɛ naɖɩyɛ taa ɛsɩba alɩwaatʋ ndʋ powokaɣna-ɩ ɖakʋta sɔsɔʋ nakʋyʋ taa Fransɩ ɛjaɖɛ taa se pawazɩ-ɩ yɔ. 

Etienne Eyadéma Gnassingbé kɛkɛ Togo ɛjaɖɛ taa politiki laɖʋ nɛ sɔɔja sɔsɔ nɔɔyʋ. Pɩnzɩ hiŋ naadozo nɛ lutozo mpilim ɛcaɣ Togo ɛjaɖɛ ñʋʋ yɔɔ. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛkpaɣ kewiyaɣ kpelaɣ kpaɣ pɩnaɣ 1967 ñɩŋga nɛ puwolo pɩsɩɩnɩ ɛ-sɩm pɩnaɣ. Alɩwaatʋ ndʋ ɛkpaɣ kpelaɣ yɔ, ɛ nɛ nɔɔyʋ pɛtɛtɛyɩ-kɛ kaʋ. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛ-tɔm pɔtɔkaɣ. Maarɔkɩ ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ, Wiyaʋ Hassan II sɩm wayɩ lɛ, Gnassingbé Eyadéma pɩsɩnɩ Afrɩka ajɛya ñʋndɩnaa taa tamaɣ tɔɔyʋ. Ɛlɛ sɩba pɩnaɣ 1999 ñɩŋga taa kɛnɛ.

Palʋla Etienne Eyadéma Gnassingbé kʋñɔŋ hɔʋ nakʋyʋ taa Piya kantɔɔ taa. Ɛ-ñɩma kɛkɛ haɖaa kpaɣ ŋcɛlɛmwaa. Payaɣ ɛ-caa se Eyadéma. E-ɖoo hɩɖɛ lɛ N’danida. Pʋwayɩ lɛ, paya e-ɖoo ɛnʋ se Maman N’danida. Piya kantɔɔ wɛ Togo ɛjaɖɛ nɛ hayi kiŋ hɔɔlɔɔ taa. Etienne Eyadéma caa sɩba lɔŋ. Nabɛyɩ tɔŋ se paa pɩɩla ɛzɩma Ɖajaa Alpha Wissi alɩwaatʋ taa pakʋ-ɩ. Alpha Wissi kɛ ɖɔɖɔ Piya kantɔɔ taa tʋ.

Nabɛyɩ tɔŋ se Ɖajaa Etienne Eyadéma kpaɣ kpelaɣ lɛ, ɛñɩnɩ se ɛkpa Ɖajaa Alpha Wissi ɛ-caa kɩmɩyɛ. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛñɩnaa se pakʋ Alpha Wissi. Toovenum lɛ, tɔm tʋnɛ, nɔɔyʋ tayazɩ tɩ-taa nɛ ɛna se tɩkɛ toovenum yaa pɔpɔtʋ tɔm. Ɖajaa Etienne Eyadéma caa sɩm wayɩ ɛsʋ Ɛsɔtɔm tɩŋɩyaa ŋgbɛyɛ sukuli cikpeluu ŋgʋ kɩwɛ Piya kantɔɔ taa yɔ kɩ-taa. Ɛtapɩzɩ ɛtɛ e-sukuli cikpeluu ŋ́gʋ. Nabɛyɛ tɔŋ se ɛkɛkɛ lʋɖʋ siŋŋ ɛ-ɛvatʋ taa.

Toovenum lɛ, Gnassingbé Eyadéma taakɛ ɛvalaa waɖʋ. Ɛsʋʋ ɛ-tɩ hɩɖɛ ńɖɩ se pɩsamɩ-ɩ ñazʋʋ kaalɛyɩtʋ. Pɔyɔɔdʋʋ mbʋ lɛ, ɛyaa tɩŋa se-i se toovenum ɛnʋʋ Ɛsɔ lɩzaa se ɛɖɔkɩ Togo ɛjaɖɛ. 

Mbʋ pɩwɩlɩɣ se nɔɔyʋ kohu Eyadéma yɔ, pɩnaɣ 1997 ñɩŋga taa ɛ-pɩyalʋ nɔɔyʋ kpa hawiye. Ɛ-pɩyalʋ ɛnʋ ɛkatɩ weyi ekohu Eyadéma yɔ, ɛlɛ pɩyalʋ ɖeyi ɖeyi. Peeye Eyadéma kɔsɔɔla kpem se ɛ-pɩyalʋ ehu weyi ekohu-ɩ yɔ ɛlɛ pɩyalʋ nɛ pɩla se ɛkpa ɛ-kɩmɩyɛ. Pʋkɔɔ pɩla ḿbʋ ɖɔɖɔ nɛ piyele ɛ-taa la leleŋ siŋŋ nɛ ɛ-pɩyalʋ ɛnʋ.

Ɖajaa Etienne Eyadéma Gnassingbé laba abaa kɛ Paasɛyɩ egeetiye taa. Kabou-Sara haɖaa taa abalʋ nɔɔyʋ cɔlɔ ɛlaba-kʋ. Paasɛyɩ egeetiye ńɖɩ, ɖɩ-taa ɛkʋyɩnaa nɛ ɛsʋʋ Ɖahʋma ɛjaɖɛ taa. Ɖahʋma ɛjaɖɛ payaɣ sɔnɔ se Peenɛɛ ɛjaɖɛ. Peeye ɛsʋ Fransɩɩ waa sɔɔjatʋ taa pɩnaɣ 1954 taa.

Ɛ-sɔɔjatʋ tʋmɩyɛ labʋ nʋmɔʋ taa petiyi-i Ɛndosiini nɛ Alɩzerii pɛ-ajɛya taa. Peeye ɛlaba you siŋŋ nɛ ɛkaɖɩna mba pakʋyaɣ Fransɩɩ sɔɔjanaa yɔɔ yɔ. Ɛɛkɛ sɔɔja kpaɣ ŋcɛlɛm yem, ɛlɛ, ɛnʋ yele nɛ ɛyaa nɩɩ se ɛpɩsɩ sanzaŋ. 

Alɩzerii you tɛmna nɛ Eyadéma nɛ ɛ-taabalaa sɔɔjanaa nabɛyɩ papɩsɩ paa weyi lɛ ɛ-ɛjaɖɛ taa Afrɩka tɛtʋ wandamm taa pɩnaɣ 1962 taa. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, Afrɩka ajɛya naayɩ kapazɩ lɩʋ Anasaayɩ yomiye taa politiki nʋmɔʋ taa.

Afrɩka ajɛya taa sɔɔjanaa mba paawona-wɛ Ɛndosiini nɛ Alɩzerii pa-ajɛya taa se pala you nɛ pakaɖɩna mba pakʋyaɣ fransɩɩ waa yɔɔ yɔ, patapɩsɩ Afrɩka taa nɛ taa leleŋ. Tɔbʋʋ se, pɛtɛhɛyɩ-wɛ mbʋ pɩɩpɔzaa se pɛhɛyɩ-wɛ yɔ. Pɔkɔma papɩsɩ Afrɩka taa lɛ, Afrɩka ajɛya lɛɛna tisi nɛ pasʋzɩ pɔ-sɔɔjanaa mba paatiyi-wɛ mbʋ yɔ pa-ajɛya sɔɔjanaa lɛɛlaa taa. Piyele Togo ɛjaɖɛ ñekizi se kɩɩsʋzʋʋ Eyadéma nɛ ɛ-taabalaa sɔɔjanaa lɛlaa Togo sɔɔjanaa taa. Togo komina kizaa, mbʋ pʋ-yɔɔ yɔ, kɩtɔŋ se liidiye fɛyɩ se paahɛyɩ-wɛ. 

Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, Togo tɛ sɛndɛɛlɩ waa kɛkpɛndɩ ɛyaa 300. Pa-pɩlɩʋ kɛkɛ kʋɖʋmʋʋ nɛ kɩwɛɛ Loma tɛtʋ sɔsɔtʋ taa. Sɛndɛɛlɩ waa mba, pa-ñʋʋdʋ payaɣ se Ɖajaa Georges Maîtrier. Sɛndɛɛlɩ ɛnɛ ɛkɛ Fransɩ tʋ. Ɛnʋ kɛkɛŋna alɩwaatʋ ndʋʋ Togo ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ lɔŋ pasɩyʋ. 

Nabɛyɛ tɔŋ se, alɩwaatʋ ńdʋ, paa pɩɩla ɛzɩma Togo ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ, Ɖajaa Sylvanus Olympio heyi Eyadéma nɛ ɛ-taabalaa sɔɔjanaa mba palɩna you nɛ pɔkɔɔ yɔ se, ɛnʋ cɛlɩɣ-wɛ liidiye naɖɩyɛ kam nɛ pa-taa paa weyi lɛ, ɛpɩzɩ ɛñɩnɩ nɛ ɛla tʋmɩyɛ nɖɩ ɛsɔɔlaa yɔ.

Ɛlɛ, lɛlaa ñɔtɔŋ se, pɩtɛkɛ mbʋʋ pɩlaba. Paba tɔŋ se, Eyadéma nɛ ɛ-taabalaa sɔɔjanaa lɛlaa papɩsaa pɔkɔɔ lɛ, Ñʋʋdʋ Sylvanus Olympio kizi se ɛnʋ ɛɛsʋzʋʋ sɔɔjanaa mba powoba nɛ pakʋyɩ mba palʋkaɣ Afrɩka ajɛya tɩ-yɔɔ wɛʋ yɔɔ yɔ, Togo sɔɔjanaa taa. 

Pʋ-yɔɔ pɩnaɣ 1963 ñɩŋga taa, Eyadéma ɖʋ nesi siŋŋ nɛ pakʋ Ñʋʋdʋ Sylvanus Olympio. Togo ɛjaɖɛ lɩ ɖi-yomiye taa lɛ, Sylvanus Olympio calɩna kɛʋ ɖɩ-ñʋʋdʋ pɩnaɣ 1960 taa.

Pakʋ Togo ɛjaɖɛ Ñʋʋdʋ kajalaɣ tʋ Sylvanus Olympio lɛ, Ɖajaa Nicolas Grunitzky kpaɣ kpelaɣ. Pɩnzɩ lʋbɛ Etienne Gnassingbé Eyadèma ha Togo ɛjaɖɛ Ñʋʋdʋ naalɛ tʋ, pʋ-tɔbʋʋ se Ɖajaa Nicolas Grunitzky se ɛcaɣ kpelaɣ yɔɔ. 

Ɖajaa Etienne Gnassingbé Eyadèma tisa Ñʋʋdʋ Nicolas Grunitzky kpelaɣ yɔɔ nɛ ɛmʋ-kɛ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakɩŋ hiu nɛ naadozo (13) ñɩŋgʋ wiye, waaɣ tozo ñɩŋga taa pɩnaɣ 1967 taa. Ɛlɛ, ɖomaɣ fenaɣ kɩyakɩŋ hiu nɛ kagbaanzɩ (15) ñɩŋgʋ wiye pacaɣzɩ-ɩ kpelaɣ yɔɔ. Ɛkɛ Togo Ñʋʋdʋ, ɛkɛ ɖɔɖɔ Togo kewiyaɣ ñʋʋdʋ nɛ ɛtɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ Togo ɛjaɖɛ yɔɔ kandɩyʋʋ minisi.

Ɖajaa E. Gnassingbé Eyadèma lɩna e-you nʋmɔʋ nɛ ɛkɔɔ ɛpɩzɩ ɛsʋʋ Togo sɔɔjanaa hɛkʋ taa lɛ, ɛpɩsɩ pa-ñʋʋdʋ kamɩŋ fenaɣ kajalaɣ kɩyakʋ ñɩŋgʋ wiye, waaɣ falaŋga, pɩnaɣ 1965 taa. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, ɛmʋ letenaɣ kolonɛɛlɩ nimiye. 

Pɩnaɣ 1969 ñɩŋga taa ɛlɩzɩ politiki ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ Togo taa. Politiki ŋgbɛyɛ ndɩɩ payaɣ se RPT. Politiki ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩ-tɔbʋʋ kɛlɛ se Togo samaɣ kpeɣlaa. Ŋgbɛyɛ ɖɩnɛ ɖi-ɖeke ɖɩɩwɛna Togo taa.

Pɔtɔ caca nakʋyʋ pɩnaɣ 1972 ñɩŋga taa, kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ nakʋ ñɩŋgʋ wiye nɛ pañɩɣ nesi siŋŋ se Etienne Gnassingbé Eyadèma kɛŋna Togo Ñʋʋdʋ. Ɖɔɖɔ lɛ, pɩtaha waɖɛ nɔɔyʋ se ɛlɩzɩ politiki ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ pɩtasɩna RPT ñɩnɖɛ.

Togo paɣtʋ pɔzʋʋ se, ɛyʋ ɛcaɣ kpelaɣ yɔɔ pɩnzɩ kagbaanzɩ yɔ, pʋpɔzʋʋ se paɖaɣnɩ caca tɔʋ nɛ palɩzɩ Ñʋʋdʋ kɩfalʋ. Ɛlɛ, Ñʋʋdʋ Eyadèma yɔ, pɛtɛlɛɣzɩ-ɩ kaʋ pʋkɔɔ pɩtalɩ ɛ-sɩm wiye. 

Ɛkpaɣ kpelaɣ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakɩŋ hiu nɛ naadozo ñɩŋgʋ wiye, waaɣ tozo, pɩnaɣ 1967 ñɩŋga taa lɛ, ɛlaba pɩnzɩ hiu nɛ kʋɖʋm nɛ pʋcɔ pɔtɔ caca se palɩzɩ Togo ɛjaɖɛ Ñʋʋdʋ kɩfalʋ. Pʋ-tɔbʋʋ se pɔtɔ-kʋ pɩnaɣ 1979 ñɩŋga taa. 

Pɔtɔ-kʋ lɛ, ɛnʋ ɖɔɖɔ palɩzaa se ɛɖaɣnɩ ɖiyuu Togo ɛjaɖɛ. Eɖiya-ɖɩ nɛ pɩnzɩ kagbaanzɩ wayɩ lɛ, paɖaɣnɩ tɔʋ caca kɩfalʋʋ se palɩzɩ Togo Ñʋʋdʋ kɩfalʋ.

Pʋtɔ caca kɩfalʋʋ ŋgʋʋ waaɣ cosi, pɩnaɣ 1986 ñɩŋga taa. Pɔtɔ-kʋ ɖɔɖɔ lɛ, kʋɖʋm ɛnʋʋ patazɩ lɩzʋʋ se ɛɖaɣnɩ kɛʋ Togo Ñʋʋdʋ. Peeye ɛɖaɣnɩ ɖiyuu Togo pɩnzɩ kagbaanzɩ ɖɔɖɔ. 

Pɩnzɩ ńzɩ sɩsɩ wayɩ lɛ, paɖaɣnɩ tɔʋ caca kɩfalʋʋ se pɛlɛɣzɩ-ɩ. Pɔtɔ-kʋkʋ waaɣ naza ñɩŋga taa, pɩnaɣ 1993 taa. Kʋɖʋm ɛnʋ ɖɔɖɔ patazɩ lɩzʋʋ nabudozo ñɩmbʋ ɖeɖe se ɛkɛ Togo Ñʋʋdʋ. 

Ɛtasɩ ɖiyuu Togo nɛ pɩnzɩ kagbaanzɩ wayɩ lɛ, pɔtɔtɔ caca pʋkɔɔ pɩtalɩ pɩnzɩ nakʋ. Pɩnzɩ hiu ñɩnzɩ taa patasɩ tɔʋ caca kɩfalʋʋ se pɛlɛɣzɩ-ɩ. Pʋ-tɔbʋʋ se pɔtɔ-kʋ waaɣ naza ñɩŋga taa, pɩnaɣ 2003 taa. 

Ɖajaa Etienne Gnassingbé Eyadèma kʋɖʋm ɛnʋʋ Togo piya tisaa se ɛɖaɣnɩ pɛ-ɛjaɖɛ ɖiyuu. Sʋsaa tuu eduye se ‘pɔñɔyʋʋ pɩɣa mʋtʋ tɔɔʋ nɛ pɔsɔzɩ-kɛ ɖozi.

Salaŋ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ naadozo (23) ñɩŋgʋ wiye, waaɣ cosi, pɩnaɣ 1986 taa, ɛtɛlɩm waa nabɛyɩ sʋ Togo tɛtʋ sɔsɔtʋ, Loma taa se pâla kiɖi kiɖi lakasɩ nɛ pakʋ Togo piya. Togo sɔɔjatʋ ɖoŋ yɔɔ lɛ, papɩzaa pakpa ɛtɛlɛm waa mba, pa-taa ɛyaa sakɩyɛ. 

Pañɩna paaɣ nɛ patakɩ ɛzaɣtʋ tɔm tʋnɛ tɩ-taa lɛ, Togo tɛ kaɖasɩ sɔsɔsɩ sɔsɔsɩ tɔŋ se paa pɩɩla ɛzɩma ɛtɛlɛm waa mba, palɩna kana nɛ Purikina-Faso pɛ-ajɛya taa nɛ pɔkɔɔ Togo taa.

Ñʋʋdʋ Eyadèma tɩŋna sɔɔjatʋ taabalɩyɛ nɖɩ ɖɩwɛ Togo nɛ Fransɩ pa-ajɛya naalɛ ana a-hɛkʋ taa yɔ nɛ pɩha-ɩ waɖɛ nɛ ɛpɔzɩ Fransɩ ɛjaɖɛ se ɖitiyina-ɩ ɖɩ-sɔɔjanaa nabɛyɛ nɛ pasɩnɩ Togo sɔɔjanaa ɛtɛlɛm waa panɛ pa-ɖɩlɩyɛ ñɩnʋʋ nʋmɔʋ taa. Peeye Fransɩ sɔɔjanaa nabɛyɛ sʋ Togo taa. 

Togo tʋmlaɖaa kizi tʋmɩyɛ wobu pɩnaɣ waaɣ falaŋga, pɩnaɣ 1990 taa. Ñamñam lakasɩ ndɩ ndɩ siɣdi Togo pɩnaɣ ŋga ka-taa siŋŋ. Sɔɔjanaa lɩɣaɣ haba yɔɔ nɛ pamɩzɩ evebiya nɛ pɛlaa mba pakaɖaɣna nɛ kewiyaɣ yɔ. Ɛyaa mɩnɩŋ sakɩyɛ hiɣ sɩm helu helu lakasɩ ńzɩ sɩ-taa.

Helu helu lakasɩ ńzɩ sɩ-yɔɔ pɩɩkɛ kɩjɛyʋʋ Ñʋʋdʋ Eyadèma, pɩnaɣ 1991 ñɩŋga taa se etisi nɛ politiki aŋgba ndɩ ndɩ ñɔ ɛ-ɛjaɖɛ taa. Toovenum lɛ, Fransɩ ɛjaɖɛ Ñʋʋdʋ, ɖajaa François Mitterrand niye ñɩɣʋ yɔɔ Ñʋʋdʋ Eyadèma tisaa nɛ politiki aŋgba nɩ ndɩ ñɔ Togo taa. 

Pʋ-nʋmɔʋ taa palaba kedizaɣ sɔsaɣ nakɛyɩ kpaɣ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ lutozo (8) ñɩŋgʋ wiye nɛ puwolo pɩtalɩ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ lutozo (28) ñɩŋgʋ wiye, waaɣ cosi pɩnaɣ 1991 ñɩŋga taa.

Kedizaɣ ŋga ka-taa palɩzɩ paɣtʋ se pɩtatasɩ haʋ waɖɛ ɛjaɖɛ Ñʋʋdʋ se ɛɖɔkɩ kewiyisi tɩŋɛ e-nesi tɛɛ. Pʋ-tɔbʋʋ se, ɛjaɖɛ Ñʋʋdʋ wɛɛ ; kewiyaɣ Ñʋʋdʋ ñɛwɛɛ ɖɔɖɔ nɛ paɣtʋ lɩzɩyaa Ñʋʋdʋ ɖɔɖɔ ñɛwɛɛ. Pɩɩhaɣ waɖɛ ɛjaɖɛ Ñʋʋdʋ se ɛla tʋma naadozo anaa e-ɖeke.

Saŋayɩŋ fenaɣ taa, waaɣ cosi, pɩnaɣ 1991 taa you lɔɔɖa tɔ hɔzɩŋ loma tɛtʋ taa komina ñʋʋdʋ tʋma ɖɩlaɖɛ. Pɩ-lakasɩ nzɩ sɩ-taa Ñʋʋdʋ Eyadèma ɖaɣnɩ mʋʋ ɛ-waɖɛ ndɩ ndɩ. Peeye ɛlɛɣzɩ Togo paɣtʋ salaŋ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ lʋbɛ ñɩŋgʋ wiye, waaɣ tozo, pɩnaɣ 1992 taa.

Togo tʋmlaɖa tɩŋa kizi tʋmɩyɛ wobu kpaɣna kamɩŋ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ loɖo, pɩnaɣ kʋɖʋmaɣ ŋga ka-taa. Fenasɩ sakɩyɛ pekizi tʋmɩyɛ wobu. Palaba mbʋ se paheyina Togo komina se pɔtɔsɔɔlɩ se sɔɔjanaa ɛɖʋ pɔ-nɔɔ politiki tɔm taa.

Kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ kagbaanzɩ (25), waaɣ naza pɩnaɣ 1993 ñɩŋga taa polisi waa lɩ habɛ yɔɔ nɛ pɔtɔ hɔzɩŋ mba pakaɖɩɣna komina yɔ pɔ-yɔɔ. Pʋ-nʋmɔʋ taa ɛyaa hiu nɛ loɖo (16) lesi pe-weziŋ. Ɛlɛ, mba pakaɖɩɣna komina yɔ, papa ñɔtɔma se ɛyaa nɩɩnʋwa hiɣna sɩm. Mbʋ yebina nɛ anasaayɩnaa ŋgbɛyɛ sɛ pa nɛ Togo pɛ-ŋgbɛyɛ.

Koyindinaa kpɛzɩ Ñʋʋdʋ Eyadèma tam sakɩyɛ taa, ɛlɛ, petehiɣ-i. Halɩ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ kagbaanzɩ (25) ñɩŋgʋ wiye, waaɣ naza, pɩnaɣ 1993 ñɩŋga taa pɔtɔ hɔzɩŋ ɛ-ɖʋzɩyɛ taa, ɛlɛ, petehiɣ-i ɖɔɖɔ.

Pɔtɔ caca nakʋyʋ mɩsɩgʋm fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ kʋɖʋmʋʋ (21), waaɣ naza, pɩnaɣ 1998 taa se pɛlɛɣzɩ Togo Ñʋʋdʋ. Pɔtɔ-kʋ lɛ, Eyadèma kʋɖʋm ɛnʋʋ pɔtɔma se ɛwaba. Ɛlɛ, Mba papama komina nɛ ɛsa yɔ, petetisi se ɛnʋ wabɩna caca ŋ́gʋ ki-ɖeɖe. Cɔnɩyaa mba palɩnɩ ajɛya ajɛya nɛ pɔkɔɔ se pana caca ŋgʋ kʋɖɔŋ ɖɔm mbʋ yɔ, pɔtɔma ɖɔɖɔ se pɩtɛkɛ Ñʋʋdʋ Eyadèma wabɩna caca ŋgʋ kʋ-tɔʋ taa. Pɔtɔma se politiki ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se UFC yɔ, ɖʋ-ñʋʋdʋ Gilchrist Olympio wabɩna.

Pɔtɔ ɖɔɖɔ caca nakʋyʋ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ kʋɖʋmʋʋ (21) ñɩŋgʋ wiye, waaɣ nʋwa, pɩnaɣ 1999 taa se palɩzɩ Togo paɣtʋ lɩzɩyaa. Pɔtɔ-kʋ lɛ, Ñʋʋdʋ Eyadèma tɛ politiki ŋgbɛyɛ RPT tɛ paɣtʋ lɩzɩyaa kɩlɩna ɖɔʋ. Ɛlɛ, mba papama komina nɛ ɛsa yɔ, pekizaa, pɔtɔtɔ caca ŋ́gʋ.

Hasɩyaɖɛ fenaɣ taa Ñʋʋdʋ Eyadèma tisaa se eyeki kpelaɣ pɩnaɣ waaɣ naza pɩnaɣ 2003 taa. Toovenum lɛ, pɩnaɣ ŋga ka-taa pɩnzɩ nzɩ pʋwɛɛ se ɛtasɩ caɣʋ kpelaɣ yɔɔ yɔ sɩtɛŋ.

Togo kewiyaɣ ɖɔkɩyaa nɛ mba papama-wɛ nɛ ɛsa yɔ, panɩnɩ ɖama se paɖaɣnɩɣ tɔʋ caca kɩfalʋʋ nɛ palɩzɩ Togo paɣtʋ lɩzɩyaa kɩfama. Panɩnɩ ɖama, ɛlɛ, paɖʋʋ alɩwaatʋ nɛ papaŋ-tʋ tuzuu. Waaɣ tozo, pɩnaɣ 2002 ñɩŋga taa pɔkɔma pɔtɔ caca ŋ́gʋ.

Lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʋ lutozo (8), waaɣ tozo pɩnaɣ 2002 taa, paɣtʋ lɩzɩyaa lɛɣzɩ caca tɔʋ paɣtʋ ndɩ ndɩ. Peeye pʋkʋsɩ mba papama kewiyaɣ nɛ ɛsa yɔ, pa-hʋzɩŋ. Pʋ-yɔɔ mɩsɩgʋm fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ kʋɖʋmaɣ ŋ́ga ka-taa Togo minisiwaa nɔɔ yɔɔ tʋ, ɖajaa Agbéyomé kodjo kizi ɛ-tʋmɩyɛ.

Pʋ-nʋmɔʋ taa pɔtɔ caca kɩtatalʋʋ nakʋyʋ aloma fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ lʋbɛ ñɩŋgʋ wiye pɩnaɣ kʋɖʋmaɣ ŋ́ga ka-taa se palɩzɩ paɣtʋ lɩzɩyaa kɩfama. Mba papama kewiyaɣ nɛ ɛsa yɔ, pɛ-tɛ politiki aŋgba sɔsɔna taa ɛyaa sakɩyɛ kizi  caca ŋ́gʋ kʋ-tɔʋ. 

Saŋgayɩŋ fenaɣ kɩyakʋ niidozo (30), pɩnaɣ kʋɖʋmaɣ ɖɔɖɔ ŋ́ga ka-taa lɛɣzɩ Togo paɣtʋ 59 ñɩŋdʋ. Paɖʋ paɣtʋ ńdʋ tɩ-taa se, nɔɔyʋ ɛɛpɩzɩɣ ɛkɛ Togo Ñʋʋdʋ nɛ pɩɖɛɛ pɩnzɩ hiu yɔɔ. Kɔyɔna, paɣtʋ lɩzɩyaa lɛɣzɩ paɣtʋ ńdʋ nɛ pɩhaɣ waɖɛ Ñʋʋdʋ Eyadèma se yee pɔtɔʋ caca kɩfalʋʋ se palɩzɩ Togo Ñʋʋdʋ kɩfalʋ lɛ, ɛɖaɣnɩ sɩʋ ɛ-takayaɣ.

Agoza fenaɣ kɩyakʋ naalɛ, waaɣ naza, pɩnaɣ 2003, Togo kewiyaɣ kizi ɖajaa Gilchrist Olympio takayɩsɩ. Ɛlɛ kasɩ-sɩ se pɔtɔ caca lɛ, papɩzɩ palɩzɩ-ɩ nɛ ɛkɛ Togo Ñʋʋdʋ. Togo kewiyaɣ kizi ɛ-takayɩsɩ, mbʋ pʋyɔɔ yɔ, sɩfɛyɩ sɩ-tɩŋa, tɔnʋʋ taa alaafɩya takayaɣ fɛyɩ. Pʋ-tɔbʋʋ se nabʋyʋ ɛɛwɩlɩɣ se ɛfɛyɩnɩ kʋdɔŋ nakʋyʋ. Pʋ-yɔɔ agoza fenaɣ ŋ́ga ka-taa, kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ kʋɖʋmʋʋ ñɩŋgʋ wiye, ɖajaa Gilchrist Olympio kaɖa kpayɩ se Ñʋʋdʋ Eyadèma wɛɛ ɛlɩɣ Togo paɣtʋ wayɩ kaahɛzaɣ.

Pɔtɔ caca kɩfalʋʋ pɩnaɣ 2003 taa lɛ, pakaɖɩ kpayɩ mɩsɩgʋm fenaɣ kajalaɣ ñɩŋga wiye se Ñʋʋdʋ Eyadèma wabɩna. Ɛyaa mɩnɩʋ yɔɔ lɛ, ɛyaa 57,78 lɩzɩna-ɩ se ɛkɛ ɛjaɖɛ Ñʋʋdʋ. Politiki aŋgba wena apama kewiyaɣ nɛ ɛsa yɔ, a-ñʋŋ tɩnaa sakɩyɛ kizi tɔm tʋnɛ. Mɩsɩgʋm fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ (20) ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ kʋɖʋmaɣ ŋ́ga ka-taa Ñʋʋdʋ Eyadèma ɖuu Togo samaɣ ɛsɩndaa. Afrɩka ajɛya Ñʋŋ tɩnaa lʋbɛ ɛsɩndaa eɖuwaa.

Waaɣ nʋwa, pɩnaɣ 2004 ñɩŋga taa Anasaayɩnaa ajɛya kɩkpɛndʋʋ ŋgbɛyɛ ɖaɣnɩ yebu nɛ taabalɩyɛ wɛɛ a nɛ Togo pɛ-hɛkʋ taa. Ayeba nɛ taabalɩyɛ ɖaɣnɩ wɛʋ, mbʋ pʋyɔɔ yɔ, Togo tisaa se kʋɖʋzʋʋ takayɩsɩ pɩnaɣ 2005 ñɩŋga taa nɛ palɩzɩ paɣtʋ lɩzɩyaa kɩfama. 

Ñʋʋdʋ Eyadèma wɛna ñamɩyɛ kʋdɔŋ. Kʋdɔŋ ŋ́gʋ kʋkʋyɩnɩ-ɩ nɛ pakpaɣ-ɩ ɛsɔdaa lɔɔɖɩyɛ taa se pɛɖɛɣnɩ-ɩ Anasaayɩnaa tɛ. Ɛsɔdaa lɔɔɖɩyɛ nɖɩ pakpaɣ-ɩ ɖɩ-taa yɔ, ɖɩ-mayaɣ kɛlɛ 707. Ɛ-tɛ Piya kantɔŋ taa pakpaɣnɩ-ɩ nɛ patɩŋɩnɩ-ɩ Tunizii ɛjaɖɛ ñʋʋ yɔɔ. Ɛsɔdaa lɔɔɖɩyɛ ńɖɩ ɖɩ-taa ɛ-kʋdɔŋ tɔcɔ. Pɩɩkɛ lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʋ kagbaanzɩ ñɩŋgʋ wiye, waaɣ falaŋga, pɩnaɣ 2005 taa. 

Fransɩ ɛjaɖɛ Ñʋʋdʋ, Jacques Chirac tɩnɩ Ñʋʋdʋ Eyadèma tɛ sɩm kpa lɛ, ɛtɩtiyina kʋñɔŋ wiye takayaɣ Gnassingbé hɔʋ. Ɛtɔŋ ka-taa se Eyadèma kɛkɛ Fransɩ ɛjaɖɛ taabalʋ, se ɛkɛkɛ ɖɔɖɔ ɛnʋ maɣmaɣ ɛ-ŋgbɛyɩdʋ nɔɔyʋ siŋŋ.

La politique d'Eyadema[modifier le code]

Un « ami de la France »[modifier le code]

Dès sa prise de pouvoir, par un coup d'État militaire, Gnassingbé Eyadéma reçoit le soutien de la France. Il conserve ce soutien de la part des différents présidents français, de Charles de Gaulle à Jacques Chirac3. Il est le fer de lance de la politique française et de la défense des intérêts français dans la sous-région.

Droits de l'homme[modifier le code]

Les organisations de défense des droits de l’homme, tant togolaises qu’internationales, ont régulièrement dénoncé les atteintes aux droits de l’homme commises par le régime de Gnassingbé Eyadéma. Le 5 mai 1999, Amnesty International, dans un rapport intitulé « Le règne de la terreur » accuse le pouvoir d’avoir exécuté des centaines de personnes et jeté leur corps à la mer après la proclamation des résultats de l'élection de 19986. En juin 2004, la Fédération internationale des droits de l'homme (FIDH) accable le régime dans un rapport intitulé « Togo, l’arbitraire comme norme et 37 ans de dictature » où elle dénonce « la torture systématique dans les commissariats en toute impunité, la justice aux ordres du pouvoir, les prisons surpeuplées et les élections truquées »7. François Barazer de Lannurien, ancien de la 33e Waffen-Grenadier-Division de la SS Charlemagne fut parmi ses conseillers.

Succession[modifier le code]

Alors que la Constitution prévoit que le président de l'Assemblée nationale doit assurer l'intérim jusqu'à la tenue de nouvelles élections, 60 jours après le décès du président en exercice, l'armée togolaise prend le pouvoir à la mort de Gnassingbé Eyadéma, prétextant que le président de l'Assemblée nationale n'est pas présent dans le pays. En toute hâte, le parlement élit un de ses fils, Faure Gnassingbé Eyadéma, président de l'Assemblée nationale, et modifie la constitution afin de prolonger son mandat jusqu'à la fin normale de celui de son père.

L'Union africaine dénonce un coup d’État militaire. Le Secrétaire général de l'ONU, Kofi Annan, demande que la Constitution soit respectée. La Fédération internationale des droits de l'homme et la Ligue togolaise des droits de l'homme dénoncent la « dictature héréditaire » dans un communiqué8.

Le 25 février, à la suite très certainement des pressions internationales, Faure Gnassingbé Eyadéma annonce qu'il renonce à la présidence, que des élections seront organisées dans les prochaines semaines et qu'il se porte candidat à la présidence. Il est élu le 4 mai 2005.

	
	
	




#Article 230: Gobi kañɩnbʊsaɣ (436 words)


Goobi kañɩnbʊsaɣ wɛ kpaɣ Siini hayʊ kɩŋ nɛ Mongoli hadɛ kɩŋ pɛhɛkʊ taa. Kawalɩ sɩŋŋŋ. Pɛtɛyɩ Mongoli tam napʊtozo kɔyɔ, Goobi kañɩnbʊsaɣ kpakʊ ɛzɩ hɔɔlɩŋ naalɛ yɔ. Kadaŋga hɔɔlʊ ŋgʊ lɛ, pʊʊ cɔ-kʊ kpɛɛɛ nɛ pɩta. Ɖinaɣ Altaï pʊʊ, Mongoli piyasi nzɩ sɩ yɔɔ nɛ ñɩtʊ  kpɛmmm yɔ, Tibetain pʊʊ ŋgʊ kɩ-ñʊʊ taa walɩ camɩyɛ landammm yɔ pɩnɛ Siini hayʊ kɩŋ kadaŋga. Tʊtʊʊyɛ taa lɛ, Mongoli kʊnʊŋ taa lɛ, Gobi tɔbʊ se hɔɔlʊ ŋgʊ nɩkaɣ takɩlɩ wɛʊ yɔ. Payaɣ Goobi ŋgʊ ɖɔɖɔ se Tsöl mbʊ pʊyɔɔ yɔ peeɖe wɛ kʊlam ɛzɩ ñanaɣ teŋgʊ yɔ. Gobi kñɩnbusaɣ yɔɔ tɔm wɛ welesiɣ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɖooo caanaʊ taa lɛ, peeye ɛyaa tɩŋgaɣna heŋ tɔna nɛ pɛɖɛʊ ajɛya ntɩ ntɩ taa kɛlɛʊ kɛlɛʊ nɛ palakɩ kɩlɛɛzʊ.

Goobi kañɩnbʊsaɣ ɖalaakɩŋ taa wɛ kilomɛtanaa 1600 kpaɣna wsɩ ɖɩɖʊyɛ hadɛ kɩŋ. Toboyuu taa lɛ pɩmaɣna kilomɛtanaa 800 kpaɣna hayʊ kɩŋ ŋwolo ŋsɩɩna hadɛ kɩŋ. Gobi kañɩnbʊsaɣ wɛ kañɩnbʊsasɩ nzɩ sɩkɩlɩ walʊʊ kedeŋga kpeekpe taa yɔ; mbʊ pʊyɔɔ kɩ-tɛ walanzɩ taa wɛ 1300OOOkm2. Gobi kañɩnbʊsaɣ tɔm nɛ tɩɩndɩ kpem. Lɛɛsɩ taa lɛ; kañɩŋga panaɣ, ɛlɛ kaka taa yɔ kaaŋ kɩlana ɖɔʊ. 

Goobi tɛtʊ yɔɔ ñɩm wɛ ntɩ ntɩ. Ɖɩnaɣ kadanzɩ nɛ sɩ-taa ñɩtʊ nɛ wɩlɩŋ pɛwɛɛ yɔ; tɛtʊ ñabɩ nɛ kaaŋ nɛ kañɩŋga. Wɩsɩ ɛɛñakɩ sɩŋŋŋ peeɖe. Pɩnaɣ taa lɛ, wɩsɩ ñakɩ kɩyakɩŋ 250 ɖeke.

Kpankʊɖʊmwaa cakɩ hɔɔlɩŋ nɩyɛ. Pacakɩ aɖaaɖaanaa yɔɔ yaa kpaŋganzɩyɔɔ. Napʊyʊ taa lɛ, lɔɔɖa taa pacakɩ nɛ pɔcɔʊ. Kpankʊɖʊm waa mba pazʊ coka taa. Po-coka ana, pamaɣ yɛ kʊlʊ kʊlʊ. 
Peeɖe, awayɩ tɛtɛ wondu taa lɛ, ɖɩnaɣ Przewalski kpaŋnʊ, kpou yaa kpemtɔyaɣ.

Ɛyaa paazɩ ɖɔɖɛ peeɖe pɩtɛkɛ sɔnɔ. Pɔɖɔʊ pʊŋ nɛ heŋ. Ɛ-taa lɛ, ɖɩnaɣ «angora». Angora ŋgʊ pɔsɔɔlɩ kɩɖɔʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ kɩ-tɔnɛ wɛ ɖeu kamaɣ fɛyɩ.

Nemegt hɛɛʊ ŋgʊ kɩwɛna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hadɛ kɩŋ yɔ, patʊʊ-kʊ hɩɖɛ se «Dragons» waa hɛɛʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ, peeɖe kɛ ɖooo lɔŋ taa kpɩna ɖɩcaɣyɛ kaawɛɛ. Panaɣ peeɖe ɖɔɖɔ kɛ «Dinosaures» naa nɛ pa-yala ɖɔɖɔ.

Goobi kañɩnbʊsaɣ taa tɛʊ nɩʊ yaa wɩsɩ ñaaʊ wɛ wɛɖɩɣ. Pɩlɩɣ na yolim yaa lʊŋgɩyɛ taa tɔm. Mɩsɩkʋm fenaɣ taa lɛ, wɩsɩ ɖoŋ ɖɛ ɛzɩ 38°c. Saŋayɩŋ fenaɣ taa lɛ, nikaɣ wɛ fɩnɩnɩ. Pɩtɛ alɩwaatʊ taa lɛ, nikaɣ ñɛ -250°c. Keteŋa kpeekpe yɔɔ lɛ, Anntarctique wayɩ lɛ, Gobi taa kɛ nikaɣ kɩlaa. Peeɖe ɖɔɖɔ heelim makɩ pɩdɩɩfɛyɩ. Ɖoo taa yaa tɛbɩyɛ tɛɛ mbʊ yɔ, piniidu niidu mbʊ yɔ pɩmakʊna ɛzɩ 32°c yɔ. Fɛɛnɩʊ ŋgʊ payaɣ se Yollin Am yɔ, hasɩ yaɖɛ fenaɣ taa,ɛyʊ pɩzɩɣ ɛna lɩm pɛ. Tʊtʊ wayɩ ɖɩnɩɣ se Gobi kañɩbʊsaɣ wɛɛ kawalɩɣ nɛ kawalɩɣ. Pɩnaɣ taa lɛ kañɩnbʊsaɣ ŋga kasʊ lona wena awɛ p,ucɔlɔ kpɛɛɛ yɔ nɛ pɩpɩzɩɣ pɩtalɩ ɛzɩ 10000km2 yɔ.




#Article 231: Goethe (544 words)


Johann Wolfgang von Goethe kɛna weyi ɛma takayasɩ nzɩ ɛya pɩzɩɣ pɔyɔɔdɩ sɩ-yɔɔ tɔm sakɩyɛ yɔ. Ɛ-takayɛsɩ nzɩ, sɩyɔɔdɩɣ caanaʊ tɔm yaa tɔm ndʊ sɩkɛdɩɣ tɔm ndɩ ndɩ yɔ. Ɛ-takayasɩ nzɩ, sɩtama-ɩ nɛ lalaa takayasɩ, ɛzɩ Sturm und Drang nɛ classicisme de Weimar (Weimarer Klassik). Physique taa lɛ, ɛlɩza mʊntʊsʊʊ tɛ théorie nɛ tomnaɣ yɔɔ lɛ, ɛna se ɛyʊ tamaɣ taa nɛ mɔɔyɛ naɖɩyɛ. Payaɣ ɛzɩ ɛwɛ Illuminés de Bavière waat aa nɛ ɛɛsɔʊ Hafez yɔɔ.

Ɛma takayasɩ cabɩ nɛ sɩ-taa kɔyɔ: Souffrances du jeune Werther (Die Leiden des jungen Werthers), Les Affinités électives (Wahlverwandtschaften), Faust I et II, Les Années d'apprentissage de Wilhelm Meister (Wilhelm Meisters Lehrjahre). Pɩtasɩɩna sɩ-ɖeke, ɛma keesɩ takayasɩ ɖɔɖɔ; nɛ sɩ-taa lɛ atʊwa nɛ tɔm ntɩ ntɩ wɛɛ ɛlɛ caama kʊnʊŋ taa kɛ sɩkɩla wɛʊ. Sɩ-sɩ yɔ: Willkommen und Abschied (« Es schlug mein Herz, geschwind zu Pferde / es war getan fast eh gedacht »), Mignon (« kennst du das Land wo die Zitronen blühn… », pʊtɔbʊʊ se, ŋsɩma ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa akaŋganaa hɔʊ camɩyɛ yɔ), Le Roi des aulnes (« Wer reitet so spät durch Nacht und Wind / es ist der Vater mit seinem Kind… ») Der König in Thule nɛ ŋkpaɣ ŋɖɛɛ.

Goethe waa kɛna ɛyaa mba palɩna Thuringe hɔɔlʊ taa yɔ. Ɛlɛ pʊcɔ nɛ palʊlʊ Johann Wolfgang lɛ, paawɛ Francfort ɖɩɣa taa, ɖenɖe payaɣ sɔnɔ se Goethe-Haus . payaɣ ɛ-caa se Johann Caspar Goethe (1710-1782), ɛɛkɛ tɔm hʊyʊ nɛ e-wezu caɣʊ taa lɛ, ɛɛkpaɣ alɩwaatʊ sakɩyɛ nɛ ɛtʊlɩ tɔm hʊʊ kʊdʊyʊ nɛ ɛyaa kʊ se Histoire naturelle kʊdʊyʊʊ. 

Ɛzɩ René Berthelot yɔɔdɩɣ yɔ, ɛkalɩzaɣ kɛ sciences yɔɔ yebɩna nɛ ɛ-ñʊʊ taa lɔŋ nɛ ɛ-tɛ filozofii pakpa ɖɔŋ sɩŋŋŋ. Ɛkɛ ɛyʊ weyi ɛsɔɔla cɔʊ ajɛya taa sakɩyɛ yɔ nɛ ɛɛma takayaɣ nakɛyɛ nɛ pɩnaɣ 1932 kɛ posusa ka-taa tɔm. Payaɣ e-ɖoo se Catharina Elisabeth Goethe (1731-1808) kɛ Textor tɛtʊ taa; ɛlɛ sɔɔla wɔndʊ sʊʊ tɔm kamaɣ fɛyɩ. E-ɖoo ɛnʊ ɛwala lɔŋ sɩnɖʊ Goethe kɛ pɩŋzɩ 17 taa, ŋgʊ ɛ-walʊ ɛnʊ ɛɛwɛna pɩnzɩ 38. Johann Wolfgang nɛ ɛ-caa pataahaɣ mɩŋ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛɛkɩla ñaŋ. Pa-ñɩma cɔlɔ lɛ, Johann Wolfgang (ɛkɛ pɩɣa naalɛ ŋga) nɛ e-neu Cornelia Friderike Christina (palʊla-ɩ saŋayɩŋ fenaɣ 7 wiye pɩnaɣ 1750) pa-naalɛ kɛ pɩkazaa; paa pɩnaɣ 1758 taa kpɩzɩm kaakpɛngɛsa-ɩ ɛzɩma kɔyɔ.
 
Ɛkʊyaa lɛ, ɛkpɛlɛka kʊnʊmɩŋ sakɩyɛ ɛzɩ Krɛsɩ, Latɛŋ, Fransɩ, Engilisi nɛ Hebra. Ɛkpɛlɛka patʊ nɛ ɛsɔɔlɩ tɩ-tɔm, ɛsɩma équitation nɛ escrime ɖɔɖɔ camɩyɛ. Pɩtɩŋga mbʊ yɔ, ɛ-caa weyi ɛtɔsɔɔlɩɛ-tɔm mbʊ yɔ, ɛnʊ ɛkpɛlɛkɩna-ɩ ɛlɛ e-ɖoo tɔm kpem kɛ ɛkɩlɩ sɔɔlɩɣ nɛ ɛnʊ ɖɔɖɔ ɛwakɩ tɩŋgɩɣ. Pɩwɛɛ mbʊ kpem lɛ, ɛ-taa tatɩɩ fɛyɩ leleŋ wiɖii kaʊ. Ɛlɛ e-sukili lɛɛza-ɩ kamaɣ fɛyɩ: Eyeba you tɔm nɛ ɛpɩsɩ pɩɣa ŋga kɛwɛna ñamtʊ camɩyɛ yɔ; ɛɛlazɩɣ tɔm ndʊ pawɩla-ɩ yɔ ɖɔkɩɣ; ɛsɔɔla anjaʊwaa lɩzɩʊ tɔm ɛlɛ wondʊ teu tɔm lɛ, ɛɛpɩzɩɣ tʊtʊ. Pɩnzɩ lʊbɛ tɛ you yebina nɛ pɩmalɩna-ɩ nɛ Fransɩ tɛ tɩlɩtʊ nɛ pɛ-wɛɖɩɣ sʊʊna-ɩfɩbɩ. Sɔɔja weyi payaɣ-ɩ se comte de Thorane yɔ, ɛɛcaɣ pɛ-tɛ Goethe kɛ pɩnaɣ 1759, ŋgʊ France sɔɔjanaa ñaawɛ Francfort. Thorance nɛ Goethe caa paakɛ taabalaa nɛ pʊyɔɔ lɛ ɛ-caa ɛnʊ, ɛsɩna Fransɩ ɛjaɖɛ taa ñɩma you kɛ ɖenɖe payaɣ se Rossbach yɔ. Pɩla mbʊ lɛ, ɛ-ɛtɩ Textor ñataasɔɔlɩ se ɛsɩna-wɛ. Pa-tabalɩyɛ nɖɩ ɖɩ-yɔɔ kɛ ɛ-pɩyalʊ Johann Goethe pɩzaa nɛ e-wolo wiyau Germouanie Joseph II kɛ pɩnaɣ 1764.




#Article 232: You (317 words)


You, pʊtɔbʊʊ se pɩkɛ kaɖɛ tɔm natʊyʊ ndʊ poyouna you wondu yɔ. Pɩkɛ you ŋgʊ kʊwɛ ɛyaa hɛkʊ taa pɩtɩnŋa politiki lɩmaɣza ɛzɩ ajɛyɛ hɛkɩŋ taa nɛ pɩpɩsɩɣ koyondiye kpem ɛyaa hɛkɩŋ taa. You pɩzɩɣ kɩla ɖɔɖɔ ɛyaa kʊyʊma hɛkɩŋ taa lone kʊyʊmɖɩyɛ taa yaa ɛjaɖɛ kʊyʊmɖɩyɛ taa, mbʊ pɔyɔɔdʊʊ yaa payaɣ you ŋgʊ se ɖama hɛkʊ taa you, kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩ tɩna pɩzɩɣ poyo, ɛyaa kʊyʊ ɖɔɖɔ lalaa yɔɔ, ajɛyɛ you naa ɖama ɖɔɖɔ.
 
Yoŋ nɛ ɛ-tɛ wondu wɛna paɣtʊ yaa waɖɛ nɖɩ ɖɩfɛyɩ keeke, you paɣtʊ, pɩsana kedeŋga samaɣ kiɖe. Paɣtʊ takayasɩ nzɩ sɩɖʊna ɛzɩma pɩkɛna yɔ, pazɩtʊ, wondu ndʊ palana you ŋgʊ. Pʊcɔ you pazɩ lɛ, ñɩŋʊʊ nabʊyʊ wɛʊ, pana paɣtʊ takayaɣ wɛɛ, pazɩtʊ takayaɣ wɛɛ. 

Ɛlɛ pɩtɩŋɛ payi mbʊ yɔ pɩpɩzɩ pɩcaɣ yem pɩtɩŋna kizitu natʊyʊ yɔɔ, ɛgbaɣdɩyɛ labʊ yɔɔ, tɩ pɩsɩnaʊ, nɩnaʊ takayasɩ labʊ ɛzɩ tisuu yaa kizuu yaa wabɩtʊ ajɛyɛ lɛna yɔɔ, kɩma kɩhɛyɩŋ nɛ laŋhɛzɩyɛ labʊ kɔɔ pʊwayi.

Lɛɣtʊ ndʊ palakɩ nɛ pʊcɔ papazɩ you yɔ payaɣ se lɔŋ, wabɩtʊ lɛɣtʊ payaɣ se tɩlɩyɛ, mbʊ pʊyɔɔ nɛ pʊcɔ you paɣzɩ yɔ payaɣ kpɛlɛkɩtʊ tɩlɩna Latɛŋ kʊnʊŋ taa polemos nɛ pʊtɔbʊʊ se you nɛ tɩ yɔɔ kadɩnaɣ logos tɔbʊʊ se kpɛlɛkʊʊ. Carl von Clausewitz cɔlɔ lɛ, you kɛ wɛtʊ lɛtʊ ndʊ tɩɖɛʊ wobu yɔɔ wobu yɔɔ pɩtɩŋna laɣsɩ naa ndɩ ndɩ yɔɔ yɔ, ŋgʊ Carl Schmitt ñɔtɔŋ se politiki ŋgʊ kʊtɔsɔɔlɩ you lɩɣna ɛzɩma ɖɩtɛyɩɣ ɛgbaadɩna nɛ koyondina yɔ.
 
Gaston Bouthoul cɔlɔ lɛ, you kɛ ɖama kʊyɩnaʊ nɛ pɩwɛna laɣsɩ nzɩ pasɩma-zɩ pɩlɩna mba pacaɣ labʊ you ŋgʊ nɛ mba pacaɣ-kʊ labɩnaʊ yɔ. Mbʊ lɛ, pɩwɛna lone nɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ yɔɔ palakɩ you ŋgʊ yɔ nɛ pɩwɛna paɣtʊ ndʊ tɩlɩna tɔm hʊya cɔlɔ. Paɣtʊ ndʊ tɩlɛzɩɣ pɩtɩŋna lona wena a-taa palakɩ yɔu nɛ wɛɛ wena a-taa palakɩ you ŋgʊ yɔ. Kpaagba ñɩŋʊ ŋgʊ pasɩma-kʊ nɛ calɩm kpɛɖʊʊ sakɩyɛ, mbʊ pʊyɔɔ patɩkʊ ɛyaa kɔyɔ pɩwɩlɩɣ se pɛkɛzɩɣ ɖama kɩkɛzɩɣ nɛ tɔm.




#Article 233: Guillaume le conquérant (337 words)


Guillaume wabɩyʊ kɛ Anglɩtɛɛrɩ wiyaʊ nɛ paya-ɩ Guillaume Kajalaɣ tʊ, Normandii ɛyaa tɛ wiyaʊ sɔsɔ papa ya-ɩ se Guillaume 2, patasɩ-ɩ yaʊ ɖɔɖɔ se Bâtard Guillaume, palʊla-ɩ Falaise tɛtʊ taa pɩnaɣ 1027 yaa 1028 nɛ ɛsɩ Rouen salaŋ fenaɣ kɩyakʊ 9 pɩnaɣ 1087, ɛɛkɛ wiyaʊ Anglɩtɛɛrɩ kpaɣ 1066 pɩkɔɔ pɩtalɩ ɛ-sɩm pɩnaɣ kɛ 1087 nɛ Normandii waa tɛ wiyaʊ pɩnaɣ 1035 pɩkɔɔ pɩtalɩ ɛ-sɩm ɖɔɖɔ.

Robert Magnifique nɛ Falaise Arlette (Herleva) pɩɣa kɛlɛ, Guillaume pɩsa Normandii ɛjaɖɛ tɛ wiyaʊ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ 8, mbʊ lɛ, ɛ-caa kaasɩba. Yoŋ alɩwaatʊ sakɩyɛ wayi kɛ ɛpɩza ɛɖanɩ kpaʊ kewiyaɣ kpaɣ Val-ès-Dunes you wayi kɛ pɩnaɣ 1047 taa. Ɛla halʊ Flandre Mathide kpaɣ pɩnaɣ 1050, nɛ ɛpɩsɩ Normandii ɛjaɖɛ ɛjaɖɛ ɖoŋ nɖɛ, ɛsɔndʊʊ Fransɩɩ wiyaʊ Henri 1 (pɩnaɣ 1031 ŋtalɩ 1060) nɛ Philippe 1 (pɩnaɣ 1060 ŋtalɩ 1108).
    
Fada Edouard sɩm wayi lɛ, ɛfana kewiyaɣ lɛɛzɩtʊ you nɛ ɛkpa ɛcaɣ Anglɩtɛɛrɩ kewiyaɣ ɛjaɖɛ yɔɔ alɩwaatʊ ndʊ ɛwaba Hastings you yɔ pɩnaɣ 1066. Wabɩtʊ ndʊ tɩpɩsɩ-ɩ ɛjaɖɛ ñʊʊ tʊ weyi paakuluu nɛ-ɩ nɔɔ Eerɔpʊ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ ɛjaɖɛ taa yɔ nɛ pɩkɔna lɛɛzɩtʊ sakɩyɛ Aŋglɩtɛɛrɩ ɛjaɖɛ taa, ɛlɛ pɩtɩŋɛ payi mbʊ yɔ pʊmʊʊ alɩwaatʊ ndʊ Normandie sɔsaa tiba pɛ-ɛjaɖɛ taa.

Pʊwayi lɛ, ɛpaɣzɩ labʊ yoŋ nɛ e-koyondina sakɩyɛ, paa Aŋglɩtɛɛrɩ taa peeɖe maɣmaɣ yaa (kʊyɩnɩyaa mba paawɛ Edgar Atheling wayi yɔ, Danois ɛyaa nɛ Ecɔsɩ ɛyaa) yaa ɛjaɖɛ mba (Foulque Réchin kɩpaɣlʊ, Flandre kɩpaɣlʊ Robert 1, kɔzɩ kɔzɩ Fransɩɩ Philippe 1). Ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛsɩ Rouen tɛtʊ taa pɩnaɣ 1087 alɩwaatʊ taa ndʊ ɛɖʊ Mante kabʊɣa taa, ewoba you nɛ Philippe 1kɛ Vexin tɛtʊ taa. Pepimi-ɩ Abbaye ɛzɩ Caen ɛyaa yɔ.

Robert Magnifique pɩsa Normand tɛ wiyaʊ pɩnaɣ 1027 kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ, alɩwaatʊ ndʊ ɛ-ɖalʊ sɔsɔ Richard 3 tʊ sɩba yɔ, mbʊ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ 20 yeke. Ɛnɛ ɛnʊyɔ ɛlɛzɩ pa-caa Richard 2 tʊ lone taa, ɛlɛ sɩba puwoba ɛzɩ pɩnaɣ kʊɖʊmaɣ mbʊ yɔ. Richard 3 tʊ tɛ tuda sɩm waza Robert, weyi pahuna-ɩ tɔm pɩtɩŋna takayasɩ maya yɔɔ se ɛnʊ ɖʊna kɔyɛ ɛ-ɖalʊ. Richard yele evebupɩɣa nakayɛ kalɩmpaɣnɩ ñɩŋa, Nicola koposɩna kewiyaɣ ɖɩɣa.




#Article 234: Gustav Mahler (113 words)


Gustav Mahler kɛ Otirisi tʋ. Palʋla-ɩ Kaliště tɛtʋ taa Otirisi ɛjaɖɛ taa peeɖe. Otirisi kewiisi kpɛndʋ ɛjaɖɛ pɩsɩ sɔnɔdaat Cɛkɛsolovaki ɛjaɖɛ.

Palʋla-ɩ kɩyakʋ lʋbɛ (7) n̄ɩŋgʋ wiye, hasɩyaɖɛ fenaɣ taa, pɩnaɣ 1860 ɩŋga taa. Ɛsɩba Otirisi ɛjaɖɛ taa peeɖe Fɩyɛɛnɩ tɛtʋ taa. Ɛsɩba agoza fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ lutozo (18) ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1911 taa.

Ɖajaa Gustav Mahler ɛnɛ, ɛkɛ wendu lɩzɩyʋ nɛ soo luɖu sʋsɔ nɔɔyʋ siŋŋ. Pɩtɛkɛ piɖeke, ɛkɛ ɖɔɖɔ soo tɩnaa ɖɩjaɣyɛ taa n̄ʋʋdʋ nɔɔyʋ nɛ piyaanoo maɖʋ Otirisi ɛjaɖɛ taa.

Ɛ-hɔʋʋ kaakɛ Yuda mba hɔʋ yaa Isrɛɛlɩ mba n̄ɩŋgʋ kɛ Kaliště haɖaa taa.  Ɛkɛ Bohême cejewiye taa tʋ. Payaɣ ɛ-caa se  kɛlɛ Bernhard Mahler nɛ payaa e-ɖoo se Marie.




#Article 235: Gɔɔlɩfʋ you tɔm (322 words)


You laba mbʊ nɛ kɩyakɩŋ hiu nɛ naalɛ wayɩ lɛ, Fransɩɩ tɛ minisiɖi weyi ɛcɔŋna peeɖe ɛjaɖɛ yɔɔ kandayʊ yɔɔ yɔ, Jean-Pierre Chevènement ma takayaɣ nɛ etiyina ñʊʊ tʊ Fransɩɩ ɛjaɖɛ François Mitterrand nɛ eheɣ-ɩ se ɛnʊ tɔsɔɔlɩ you yɔ ɛtatasɩ sɔɔlɩɣ se ɛkɛ minisiɖi. Jean-Pierre Chevènement taa wɛɛ nɛ pɩwɩzʊ nɛ ɛzɩma Fransɩɩ nɛ Amerika mba paɖʊ nɔsɩ kɛ you ŋgʊ kɩ-taa yɔ. Jean-Pierre Chevènement, weyi ɛkɛ pɩndɩ-tʊ nɛ esʊŋ yaa ɛkʊyʊ kpelaɣ yɔɔ yɔ, François Mitterrand caŋ ɛlɛzɩ-ɩ nɛ Pierre Joxe.

You paɣza nɛ pɩlaba kɩyakɩŋ niitozo lɛ, Iran tɛ sɔɔjanaa kpɩɩ powondu kɛ Koweït ɛjaɖɛ taa nɛ pese nɛ peyele nɛ pawayɩ kɛ pɔ-hɔzɩŋ nɛ po-yoŋ lɔɔɖa sɔsɔna. Kɩyakɩŋ niitozo wayɩ ñɩɩtʊ nakʊ nɛ hɔɔlʊ yɔɔ ɖeyi ɖeyi yɔɔ kɛ Irak ɛjaɖɛ ñʊʊ-tʊ Saddam Hussein yɔɔda kaɣlaa kɛ Radio-Bagdad taa size ɛ-tɛ sɔɔjanaa paɣzɩpo-hondʊ kpɩyʊʊ kɛ Koweït tɛtʊ taa. Ɖanaɣ wɩsɩ kɔma se sɩhɛlɩɣ lɛ Koweït tɛtʊ sɔsɔtʊ wɛ tɩ-tɩ yɔɔ. Pɩlaba mbʊ lɛ, samaɣ kpɛsɩ nɛ papazɩ pamʊ Amerika sɔɔjanaa camɩyɛ kpem. Pɩkazɩ nɛ Irak tɛ sɔɔjanaa lɛ, pɩfɛyɩ yɔɔɖɩɣ, pɩkɛna kʊzɔɔtʊ tɔm. Amerika sɔɔjanaa nɛ pa-tabalaa pɛwɛ naŋgɩɣ Irak tɛ sɔɔjanaa kɛ Bassorah haba yɔɔ nɛ pɛɖɛɣʊ yem. Ɛyaa sakɩyɛ hiu sɩm nɛ pakpa sɔɔjanaa ɛzɩ kutokiŋ ɛzɩ nanza yɔ. Lɛlaɣ fenaɣ 28 kɛ pɩnaɣ kʊɖʊmaɣ ŋga ka-taa kpaagbaa mbʊ lɛ, Amerika tɛtʊ ñʊʊ-tʊ George Bush yɔɔdɩ se pɩsɩɩna mbʊ, malɩfanaa ɛtaatasɩ kou peeɖe.

You tɛma mbʊ lɛ, Bagdad se ŋgʊ na mbʊ se Koweït lɛ, pʊwɛ se kɩwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ yeli ɛzɩ ONU ŋgbɛyɛ yɔɔdɩɣ yɔ. Pɩsana nɛ Irak tɛ ñɩm hʊʊ lɛ, kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ naalɛ ñɩŋgʊ wiye pɩnaɣ 1990 kaasʊ Koweït tɛtʊ taa se pɩwɛ ɛzɩma yɔ, kɩhɩʊ kaɖazɩm. Pʊkɔm kɔlaɣ fenaɣ 17 ñɩŋgʊ pɩnaɣ 1991 lɛ, Etats-Unis ñʊʊ-tɖaŋgɩ se pɩtaatasɩ mbʊ labʊ. Ɛlɛ, kɩyakɩŋ 3 nɛ 9 wiye pɩnaɣ 1991 kɛ ONU tɛ piliŋga ŋga kɔcɔŋna ɖiu ɖiu caɣʊ yɔɔ yɔ kañɩɣ nesɩ size Iran nɛ Koweït pɛhɛkʊ taa you ŋgʊ kɩhɛɛ mbʊ.




#Article 236: Habɩyɛ (540 words)


Ɛbɛ payaɣ habɩyɛ? Payaɣ nʋmɔʋ kɩwalʋʋ wululuu ŋgʋ kɩ-yɔɔ lɔɔɖaa nɛ kpokponaa nɛ cɛɛcɛnaa pɔɖɔŋ yɔ se habɩyɛ. Pawasɩɣ ɖɔɖɔ Kabɩyɛ hayɩm taa. Ɛlɛ, habɩyɛ nɖɩ ɖɩ-tɔm ɖɩcaɣ yɔɔdʋʋ yɔ, ɖɩɖɩ wɛ ndɩ. Kabɩyɛ tʋ sɔnzɩ sɔsɔsɩ nasɩyɛ tɔm ɖɩyɔɔdʋʋ. Hama payɛ; mbʋ pɩsɩna se habɩyɛ.

Pɩnzɩ kagbaanzɩ wayɩ papaɣ habɩyɛ kabɩyɛ tɛtʋ taa. Ɛlɛ, nabɛyɛ paɣ-ɖɩ pɩnzɩ naadozo wayɩ. Kabɩyɛ tʋ paɣ hama payɛ ńɖɩ se ɛɖɔɔnɩna sɩm. Waaɣ pɩɣ lɛ, pʋ-tɔbʋʋ se habɩyɛ alɩwaatʋ n̄ɔtʋʋ lɛ, weyi ɛn̄ɔɔzʋʋ ɛ-tɩ se ɛpaa hama payɛ ńɖɩ yɔ, ɛwɛna sɔmtʋ ndɩ ndɩ se ɛsɔŋ. Ɛɛtɔkɩ tɔɔnasɩ tɩŋɛ yem yem. Eeɖukuuna halʋ.

Habɩyɛ kɩyakʋ talɩɣ lɛ, patɩzɩɣ habɩyɛ kɔyɛ paa ɖɩɣa ŋga ka-taa. Paa ɖɩɣa taa cɛja weyi lɛ, ɛkʋ kpɩnɛ nɖɩ ɛpɩzɩɣ se ɛkʋ yɔ nɛ pɔtɔɔna habɩyɛ kɔyɛ. Piya tɛŋ habɩyɛ kɔyɛ n̄ɔʋ lɛ, yee ɖɩɣa taa cɛja ɛn̄ɩnɩɣ se ɛtɩlɩ e-piya taa nzɩ sɩ-ɛza taa naa yɔ kɔyɔ, ɛn̄ɩnɩɣ kolumpaɣ pe nɛ ɛmɩzɩ ɛ-ɖɩɣa wayɩ kpɛɛɛ. Alɩwaatʋ ndʋ ɛɛmɩzɩɣ mbʋ yɔ, piya ɛɛnaɣ. Pʋwayɩ lɛ, ɛyaa-sɩ nɛ eheyi-sɩ se sɩcɔɔ ɖɩɣa wayɩ nɛ ŋga kapɩzɩɣ lɛ, keteɣsi-i kolumpaɣ pe wena ɛmɩzaa yɔ nɛ kɔkɔna-ɩ. Pɩɣa ŋga pɩha-kɛ camɩyɛ siŋŋ yɔ, kɔtɔzʋʋ kolumpaɣ pe wena ka-caa mɩzaa yɔ atɩŋa payɩ nɛ kowona-ɩ. Toovenum lɛ, kolumpaɣ pe naʋ wɛ kaɖɛ mbʋ pʋyɔɔ yɔ, awɛ n̄ɩɩɩ n̄ɩɩɩ nɛ a-tɔlɩm wɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ putoo yɔ.

Yee ɖɩɣa taa hama payɛ tʋ nɔɔyʋ ɛwɛɛ yɔ, esiki ɛ-kɩkpɛzʋʋ ɖɩɣa nɔnɔɔ taa nɛ ɛpa kɩ-yɔɔ ɛ-n̄ɩɣyɩŋ. Habɩyɛ wiliɣ lɛ, paa habɩyɛ payʋ weyi ɛlɩɩ ɛ-ɖɩɣa nɛ ɛkpaɣkɔdaɣ taa nʋmɔʋ. Piya nzɩ pɩha-sɩ camɩyɛ nɛ peseɣtiɣ-sɩ yɔ, sɩsɩ sʋʋ kubusi hɔɔɣʋ yɔɔ. Hama payɛ tɩnaa tɩŋa suluu ɖama kɔdaɣ taa lɛ, pɩwɛɛkaa kɛlɛ. Paa weyi ɛwɩlɩɣ mbʋ ɛpɩzɩɣ yɔ nɛ ɛyaa na pasa. Pɔsɔkɩ ɖama kɩkpɛzɩmɩŋ, pehizi ɖama sɛsɩ, ɛlɛ, nɔɔyʋ yɔɔ ɛɛlakɩ yeŋ. Pʋsʋm nɔɔyʋ n̄apɩzɩɣ ɛlɩzɩ ɛ-ɛza nɛ ɛɖaɣnɩ-yɛ pɩsɩnaʋ a-ɖeɖe. Nɔɔyʋ n̄ɛsɛtɩ e-piliŋa nakɛyɛ nɛ ɛɖaɣnɩ-kɩ sɔʋ ke-ɖeɖe. Ɛyʋ ɛcɔna hama payɛ, pɩcaɣ sɔɔndʋ pɩdɩɩfɛyɩ. Peeye ɛyʋ naɣ siŋŋ se Ɛsɔ ha ɛyʋ mbʋ yɔ, pɩcaɣ kaɖɛ. Ɛyʋ ɛcɔna pɩŋŋ nɛ peheyi-i se ɛyʋ pɩzɩɣ ɛsɩ eetisiɣ. Pɛsɛ ɛsɔ se pɩnaɣ nakɛyɛ kɩjaŋ kantɔŋ habɩyɛ wiye Togo ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ ɖajaa Gnassingbe Eyadèma, pɩlaʋ tɔkɩ hɩɖɛ ɛɛsɔʋ. Se ɛtalɩ peeye nɛ ɛ-ɛsɔdaa lɔɔɖɩyɛ nɛ hama payɛ tɩnaa sɩzɩ ɛ-lɔɔɖɩyɛ ɛsɔdaa nɛ ɛtapɩzɩɣ etii se ɛna payɛ. Pɩmaɣ-wɛ lɛ peyeba-ɖɩ nɛ ɛcaŋ ɛɖɛɛ ɛtacazɩɣ tibu se ɛna payɛ.

Hama payɛ tɩnaa paɣ caŋŋŋ nɛ pɩmaɣ maɣʋ nabʋyɛ lɛ, pakpa pɔɔ taa nʋmɔʋ. Pɔcɔlʋʋ pɔɔ kpɛɛɛ se pakpa sɩm. Ɖʋ pɛkɛdɩna sɩm. Pakpa-ɩ lɛ, paɖʋ-ɩ peeɖiɣa nakɛyɛ taa. Peeɖiɣa ŋgaa payaɣ se heɣye. Paɖʋʋ sɩm ḿbʋ lɛ, puhuu nɛ pɩkpɛdɩɣ weyi ɛsɩɣlɩ heɣye mbʋ yɔ ɛ-yɔɔ. Pɩtɛkɛ paa weyi ɛsɩɣlɩɣna heɣye. Aleba taa elebu siŋŋ sɩɣlɩɣna-ɖɩ. Kiŋgiɖiye ɛɖɔŋ nɛ ewona heɣye ɛlɔ ɖɩ-ɖɩlɔyɛ. Ɛɖɔŋ kiŋgiɖiye se sɩm ɛtaatɩlɩ-ɩ. Pɔlɔʋ heɣye nɛ pɩtɛ lɛ, habɩyɛ paʋ tɛma lɛ. Paa elebu weyi, ɛpɩzɩɣ ɛ-ɖɩɣa nɛ ɛhɔzɩ e-lebutu wondu nɛ ɛsɩɩ ti-ɖeɖe. Tɛʋ feŋ lɛ, paa elebu  weyi ɛcaa kpɩnɛ nɖɩ ɛpɩzɩɣ yɔ nɛ ɛn̄alɩna ɛ-nɔɔ taa. Ɖɩtɩlɩ se pʋcɔ nɛ elebu tɔɔ yɛɖɛyɛɖɛ mbʋ paatɔkɩ yɔ lɛ, pɩtɛkɛ ɛ-nɔɔ maɣmaɣ ɛtɔkɩna, ɛlɛɣzɩ ɛ-nɔɔ nɛ pʋyʋ. Elebu weyi ɛfɛyɩ ɖeu yɔ, e-koyindu nɔɔ ɛmʋʋ nɛ ɛtɔɔna mbʋ paatɔkɩ yɔ. Habɩyɛ tɛŋ nɛ ɛpɩsɩnɩ ɛlɛ ɛ-nɔɔ lɛ, ɛ́lɛ nɔɔ kpɛɣ kɛlɛ.




#Article 237: Hadɛtʊ (173 words)


Hadɛtɩnaa kɛna mba pɛtɛma sɩbʊ nɛ pakandayʊ ɛsɛndɩnaa yɔɔ yɔ. Paatasɩɣ-wɛ naʊ nɛ ɛsa. Ɛlɛ pɩtɛkɛ sɩɖaa tɩŋa kɛgna hadɛ tɩnaa. Kabɩyɛ taa lɛ, mba pasɩba sɩm kɩpam yɔ, peɖeke papɩzɩɣna pɩkɛ hadɛ tɩna. Pʊtɔbʊʊ se nabɛyɛ sɩkɩ sɩm kɩtɛkɛdɩm. Mba pasɩba camɩyɛ yɔ yaa pasɩba sɩm kɩpam yɔ, palakɩ pɛ-lɛsɩ kɩpanzɩ nɛ mba patasɩ sɩm kɩpam yɔ, palakɩ papa lɛsɩ kɩdɛkɛdsɩ. 

Mba kɛ pɔtɔŋ se pasɩba sɩm kɩdɛkɛdɩm? Mba pasɩba sɩm kɩdɛkɛdɩm yɔ pa-taa kɔyɔ pɩɣa kʊhɔlɩsaɣ yaa piya kʊhɔlɩsɩsɩ, pɩɣa afolom, halʊ hɔɔtʊ yaa halaa hɔsɩ tɩnaa, canaɣ yaa canasɩ,lɩumkpaɣʊ yaa lɩmkpaɣyaa, kaalʊlaɣ yaa kaalʊlasɩ, ɛɖanɛ yaa aɖama,tɩkʊyʊ yaa tɩkʊyaa. 

Pʊtɔbʊʊ kɛlɛ se mba pakʊyaa nɛ pala tʊma ɛjaɖɛ yɔɔ cɩnɛ, pɛwɛna piya nɛ pasɩ camɩyɛ nɛ pa-sɩm tɔkɔna wiliu nɛ ɛsɩtɛɛlɩm yɔ nɛ pala pɛ-lɛsɩ nɛ taaleleŋ yɔ peeɖe pɛkɛŋna hadɛ tɩnaa. Mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɛyaa ɛsɩndɩnaa mba pɔ-yɔɔ pakandɩɣ yɔ, mbʊ ɖɔɖɔ palakɩ pa-tʊmaa camɩyɛ nɛ kɩdɛkɛdɩm nabʊyʊ ɛɛkaɣ-wɛ talɩʊ. Hadɛtʊ yaa hadɛtɩnaa panɛ pɛwɛʊ ɖɩɣa taa nɛ pamaɣ-wɛ kumola nɛ a-yɔɔ kɛ palaɣ nɛ palɔʊ nɔsɩ ndɩ ndɩ.




#Article 238: Halɩtʋnɛabalʋpakɩmaŋtɔmkɛna ñɩm mbʋ laŋhɛzɩyɛ nɛ huuu nɩmaʋ taa yɔ (327 words)


Ɛyaa maɣzɩɣ Halɩtʋnɛabalɩtʋkɩmaŋtɔm ɛzɩ pɩkɛna sɩ̀mtʋweluu yem nɛ halaa ɖeke tɔm pɩkɛnaa. Yee pakapɩzaɣ pewiliɣ takayɩsɩ wenzi sɩyɔɔdʋʋ pʋ-tɔm yɔ sɩ-tɩŋgɛ sɩ-taa nɛ patʋʋzʋʋ ndʋndʋ ɛyaa mawa yɔ kɔyɔ, pɩkalɩzaa pɩwɩlɩ paa anɩ kɛ lɩmaɣza kɩdɩtʋʋza wena ɛyaa wɛna pʋ-tɔm yɔɔ yɔ.

Halɩtʋnɛaabalɩtʋkɩmaŋtɔm kɛna samaɣ taa pɩwɛ wɛtʋ ndʋ nɛ ɛyaa naɣ se ndɩwɛtʋ wɛ ɛyaa hɛkʋ taa: halɩtʋ nɛ abalɩtʋ pɔ-tɔm taa, akelewaa tatalɩ akelewaa ɖɔʋ tɔm taa, maakelewaa nɛ kpaɣŋjɛlɛmwaa tɔm taa, pɩnzɩ tʋʋzʋʋ tɔm taa, ppw. Pɩtɛyɩɣ ɛyaa nɛ kigbeɣliŋ hɛkʋ taa nɛ pɩfaɣsɩɣ ɖoŋdɩnaa nɛ ajamaa pɛ-hɛkʋ taa. Halɩtʋnɛaabalɩtʋkɩmaŋtɔm ñɩnɩɣ se ɛyaa tɩŋgɛ ɛsɛ ikuli nɛ puhuuna pa-tɩŋgɛ, nɛ pɩ-nɩmaʋ taa’lɛ, pakpaɣ samaɣ taa ñɩm nɛ palabɩna tʋmɩyɛ nɛ ɛyʋ paa weyi lɛ ɖenɖe ɛpɩzɩɣ labʋ yɔ, ɛ́la nɛ paa weyi lɛ ɛ-taa wɛɛ leleŋ nɛ pɩsɩna laŋhɛzɩyɛ caɣdam.

Pʋwayɩ ɖɔɖɔ lɛ, paa ɖɩnaɣ se you tʋwa lɛɛlɛɛyɔ pɩnzɩ sɩnɛ sɩ-taa yɔ, ɖiɣɖiɣcaɣʋ nɛ laŋhɛzɩyɛ ɖɔkʋʋ pɛkɛnɩ lɩmaɣzɩyɛ sɔsɔyɛ Afrika wɩsɩ ɖʋɖʋyɛ taa. Ajɛya wena a-taa yoŋ tulaa yaa pɩkakaza pɛmbɛ se ituli yɔ a-taa kaʋkaɣʋ nɛ tɔmñɔɔzʋʋyɔɔkpaʋnɛtibu, laŋhɛzɩyɛ yɔɔ kandayʋʋ , ɛjaɖɛ ɖaɣnʋʋ maʋ, nɛ laŋhɛzɩyɛ ɖoŋkpazʋʋ, pɔɖɔma camɩyɛ ɖɔm mbʋ yɔ,  demokasii nɛ ɛjaɖɛcamɩyɛɖɔkʋʋ pe-lilakamtʋ,  pɩ-tɩŋgɛ mbʋyɔ pʋ-yɔɔ halaa nɛ abalaa wemba paaɖou laŋhɛzɩyɛ tɔm yɔɔ yɔ, pakaŋ ñʋʋ.

Maɣzɩm pʋnɛ pɩlɩna CEDEAO taa kooka weŋga kɔcɔŋna halaa laŋhɛzɩyɛ nɛ ɖiɣɖiɣcaɣʋ yɔɔ (RESPFECO) yɔ, kɔ-cɔlɔ. Kama-tʋ Kediizaɣ ŋga palabɩ-kɛ Abidjan pɩnaɣ 2009 se palɩzɩ pɛ-ŋgbɛyɛ yɔ, ka-tʋma ñɔɔzʋʋtakayaɣ taa. 

Ŋgʋ yee tʋma mandalɩɩpʋyʋwaa ɖeke peyekina halʋ, yee ɛñɩnɩɣ mbʋ se pɩwazɩ-ɩ nɛ ɛ-hɩɖɛ kʋyɩ yɔ, nɔɔ eekiŋ pi-ɖeɖe yɔ, pɩwɩlɩɣ ñɩɩɩ se ɛkaɣ pɩzʋʋ ɛla tɔsʋʋhuuu nɛ samaɣtʋmahuuu pa-tʋma ɛtɛ ɛ-taa. 
Lɩmaɣzɩyɛ nɖɩ ɖɩyɔɔ kɛ CEDEAO taa kooka weŋga kɔcɔŋna  halɩtʋnɛaabalɩtʋkɩmaŋtɔm (CCDG) yɔɔ yɔ, kaɖʋ ka-tʋmalabʋcɔɔlʋʋkpata taa  laŋhɛzɩyɛ nɛ ɖiɣɖiɣcaɣʋ pɔ-tɔm. 

Ɖɩnɩɣ pɩ-taa mbʋ piyeba nɛ paɖʋ Kɩlabɩm wɩlʋʋtakayaɣ kanɛ ka-taa wɩlʋʋtindimiye kiya nɛ ɖɩyɔɔdʋʋ halɩtʋnɛabalɩtʋkɩmaŋtɔm ɖeke tɔm. Mbʋ pɩ-yɔɔ yɔ takayaɣ tɩtɩŋgɛ wazaɣ kɛlɛ se kasɩŋna ɛyaa se palʋ nɛ “laŋhɛzɩyɛ yɔɔ lʋbʋ wɛtʋ nɛ pɩ-ɖɔnɛ pɛwɛɛ ɛyaa calɩm taa”




#Article 239: Han Kewiyaɣ Kɩɖɛzaɣ (287 words)


Sɔsɔ weyi payaɣ se Han yɔ, e-kewiyaɣ alɩwaatʋ. Ɛmʋ kewiyaɣ Siini ɛjaɖɛ taa nɛ pɩla pɩnzɩ 206 nɛ pʋcɔ palʋlɩ Yeesu-Krɩstʋ. Ɛtɔɔ kewiyaɣ nɛ pʋkɔɔ pɩsɩɩna pɩnaɣ 220 Yeesu-Krɩstʋ tɛ lʋlʋʋ wayɩ. Sɔsɔ Qin kewiyaɣ wayɩ Ɖajaa Han tɔɔ kewiitu. Pʋ-tɔbʋʋ se sɔsɔ Qin lɛɣna tɔɔʋ kewiyaɣ Siini ɛjaɖɛ taa. Ɖajaa Qin tɔɔ kewiyaɣ kpaɣ pɩnaɣ 221 nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 206 taa nɛ pʋcɔ palʋlɩ ɖa-ñʋʋ yaɖʋ Yeesu-Krɩstʋ. Ɖajaa Han tɔɔ kewiyaɣ wayɩ lɛ, Siini ɛjaɖɛ tɛyɩ kewiisi naadozo taa.

Ɖajaa Liu Bang yebina nɛ Han kewiyaɣ ñɔ. Ɖajaa Liu Bang kɛkɛ you laɖaa ñʋʋdʋ. Ɛ-ñɩma kɛkɛ haɖaa. Ɖajaa Liu Bang kʋyɩ ɖajaa Qin kewiyaɣ yɔɔ nɛ ɛkʋsɩ-ɩ kewiyaɣ kpelaɣ yɔɔ. Han kewiyaɣ alɩwaatʋ taa ɛsɩ awiya nɛɛlɛ nɛ lutozo. Ɖajaa Han kewiitu kɩlɩna leɖuu kewiisi lɛɛsɩ. Ɖajaa Han tɛyɩ e-kewiyaɣ hɔɔlɩŋ naalɛ. Han wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ wɛɛ nɛ Han wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ ñɛwɛɛ. Han wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ payaɣ ɖɔɖɔ se wayɩ kiŋ Han. Hɔɔlʋʋ ŋgʋ, kɩ-tɛtʋ sɔsɔtʋ payaɣ se Chang’an. Payaɣ Han wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ ñɩŋgʋ se ɛsɩndaa Han. Han hɔɔlʋʋ kʋnɛ, kʋkʋ tɛtʋ sɔsɔtʋ yɔ, Luoyang. Han wayɩ hɔɔlʋʋ ñɔ pɩnaɣ 206 nɛ pʋcɔ palʋlɩ ɖa-ñʋʋ yaɖʋ Yeesu-Krɩstʋ. Kɩsɩ tɩnaɣ pɩnaɣ nakʋ ñɩŋa taa Yeesu-Krɩstʋ lʋlʋʋ wayɩ. Piyele Han wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ ñɔñɔ pɩnaɣ 25 pʋcɔ palʋlɩ Yeesu-Krɩstʋ nɛ kɩsɩɩ tɩnaɣ pɩnaɣ 220 ɖa-ñʋʋ yaɖʋ Yeesu-Krɩstʋ lʋlʋʋ wayɩ. Kewiisi naalɛ nzɩ sɩ-hɛkʋ taa lɛ, kewiyaɣ cikpelaɣ nakɛyɛ wɛɛ. Payaɣ kaka se Xin kewiyaɣ. Ɖajaa Wang Mang yebina nɛ kewiyaɣ ŋga kɔñɔ, ɛlɛ, keteleɖi.

Siini ɛjaɖɛ caanaʋ tɔm taa lɛ, Han kewiyaɣ alɩwaatʋ taa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɩlɩ ɖɛʋna ɛsɩndaa. Halɩ paya alɩwaatʋ ndʋ se «Sika pɩnzɩ» (âges d’or). Halɩ nɛ sɔnɔ, samaɣ ŋga kalɩna Han kewiyaɣ taa yɔ, payaɣ pa-tɩ se « Han samaɣ ».




#Article 240: Hatʊ ɖozi (378 words)


Ɖozɩ ñɩɣʊʊ tɔɔnaɣ kɛ ɖozɩ hatʊ ñɩɣʊʊ kɩtɔɔʊ tɛ hɔɔlʊʊ. Kpayɩ tʊʊzʊtʊ taa lɛ, paɖanɩɣ-tʊ cɔlʊʊ nɛ fransɩɩ kʊnʊŋ taa, tɔm kpoŋ sakɩyɛ taa nɛ pɩwalɩ pɩtalɩ kpɛŋgbɛsɩ kɩtɔɔsɩ, nɛ sakɩyɛ wɛɛ lɛ, pahayʊʊ-sɩ (Paarii kpɛŋgbɛka nɛ shii-také, nɛ ŋgbaɣ ndɛɛ) nɛ aɖɔnɖɔlɛɛ naayɛ pɔtɔkɩ-yɛ sakɩyɛ Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ ɖooo hayi kiŋ ɛjaɖɛ taa. Hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩpɩzɩɣ kɩkɛ liɖe (karɔtɩ), camɖɩyɛ (céleri), hayʊʊ (saladɩ ñɩɣʊʊ hayʊʊ), hɛɖʊʊ (artichaut), tɩŋ piye (kpɛnzʊʊ kizokuu), añɔm (kaabʊ), hɛyɛ (tɛtɛɛ hɛyɛ) yaa piye (samɩɖɛ).
   
Tɔm piye ndɩ ɖɩwɩlɩkɣ pɩlɩnɛ mbʊ ɖozi hayʊʊ ñɩɣʊʊ kɩhayʊʊ ŋgʊ kʊlʊlʊʊ hatʊ yɔ. Tɩzʊʊ nɔmɔʊ taa lɛ, ɖozi ñɩɣʊʊ tɔɔnaɣ ha ɛsɛ nɛ tɩŋ piye ɛlɛ, hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ taa lɛ, patɩzɩɣ yaa pɔtɔkɩ ɛzɩ ɖozi ñɩɣʊʊ tɔɔnaɣ yaa tɩŋ piye. Kɩhaɣ ɛsɛ ɖɔɖɔ nɛ ɖozi taa yɛɖɛ yɛɖɛ ñɩɣtʊʊ ndʊ palakɩ nɛ ɖɔɖɔ tʊmɩyɛ ɖɩtɩzɩyɛ taa ɛlɛ pɛtɛ pawazaɣ tɛkɛ kʊyʊm, paa pɛkɛ ɖɔɖɔ ɖozɩ hatʊ ñɩɣtʊʊ kɩtɔɔtʊ.

Tɩzʊʊ nɔmɔʊ taa nɛ tɔnasɩ kɩbanzɩ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ taa lɛ, ɖozi ñɩɣʊʊ tɔɔnaɣ hɩlaa walaa. Pɩkɛ tɔɔnasɩ nzɩ sɩ-taa fɛyɩ nandʊʊ yɔ nɛ pɩfɛyɩ leleŋ nɛ pɩtɩŋgʊʊ nandʊʊ yaa kpakpasɩ ñanaɣ tɔɔnaɣ alɩwaatʊ taa. Pɩkɛ ɖɔɖɔ hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ taa tɩŋ pee kɛ tɩŋ kpɛlɛkʊʊ nɔmɔŋ taa pɩsɩnɛ kɩtɩŋgʊʊ tɛlɛm naa mba pa-taa wɛ ɖɔm yɔ. Payaɣ-wɛ se leleŋ-ɖɔm (leleŋ-ɖɔm ɖɩtɩzɩyɛ). Ɛlɛ tɔm piye ɖozi hayʊʊ ñɩɣʊʊ tɔɔnaɣ pɩzɩɣ ɖɩwɛna tɔbʊʊ nɩɣʊʊ tobi alɩwaatʊ ndʊ ɛ-tɛkɛ pɩyʊʊ ɛzɩ tɛtɛɛ hɛyɛ yaa mɔʊ, nandʊʊ nɛ kpakpasɩ yeke koŋ tɩŋgʊʊ nɛ ɖozi hatʊ ñɩɣʊʊ tɔɔnaɣ nɛ ŋnɛʊ tɛ wonduu.
     
Tɔm piye hatʊ ñɩɣtʊ tɔɔnaɣ wɛʊ mbʊ yɔ pasɩma-ɖɩ Fransɩɩ ɖooo pɩnaɣ 1531 pɩlɩnɛ canaʊ tɔm kɛdʊʊ Robert nɛ kɩlɩnɛ latɛŋ kʊnʊŋ taa legumen tɩŋ ŋgʊ kɩwɛna hatʊ nɩɣtʊʊ tɛ pee yɔ. Kɩ-ɖɩlɩyɛ taa lɛ kɩkɛ halʊʊ. Kɩwɩlɩɣ kajalaɣ taa kɛ hatʊ ñɣtʊʊ pee nɛ mʊlʊm pee tɩŋ weyɩ ɖooo kiɖe tɛ lɛ, pɩkɛ tɩŋ kɩtɔɔŋ. Hatʊ ñɩɣtʊ wɛʊ mbʊ yɔ pɔtɔkɩ-tʊ lɛɛŋ yaa patɩzʊʊ. Kɩkɛ kɩtɩŋgʊʊ tɛlɛm taa nɛ papɩzɩɣ pakpɛndɩ patɩzɩnɛ nandʊʊ yaa patɩzɩɣ hɔlʊʊ hɔlʊʊ. 

Ɖozi hatʊ ndɩ ndɩ ndʊ tɩwɛ ɖa-alɩwaatʊ tʊnɛ tɩ-taa yɔ, wɛ ɖeu kamaɣ fɛyɩ, paa sɩ-tɛ tɔɔʊ ɛwɛ keeke nasɩyɛ yɔ kɛnɛ yɔ, ɛzɩ tʊʊzʊʊ taa tɛtɛɛ hɛyɛ nɛ ŋbaŋtɩŋ nɛ awihɛyɛ nɛ tɩmatɩ nɛ suu nɛ kaabʊ. Nɛ yee ɖɩmaɣzɩna Eerɔpʋ kɔyɔ ɖɩnaɣ se paasɩma ɖozi hatʊ natʊyʊʊ nɛ pɔtɔkaɣ-tʊ ɖooo canaʊ kɩbɩnʊʊ alɩwaatʊ taa.




#Article 241: Haɖaʋ (221 words)


Haɖaʋ tʋmɩyɛ yaa hayɩm tɔmɩyɛ payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size agriculture. Haɖaʋ kɛna samaɣ paa ŋga lɛ ka-tʋmɩyɛ. Haɖaʋ kɛ tɛtʋ yɔ tʋmɩyɛ kajalaɣ nɖɛ. Ɛyʋ wezuu keekee wɛ haɖaʋ yɔɔ kɛnɛ. Hayɩm tʋmɩyɛ taa pehikuu wezuu caɣʋʋ tɔɔnaɣ.

Paa egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa ŋtala kɔyɔ, ŋna size haɖʋ yaa hayɩm tʋmɩyɛ wɛɛ lone nɖɩ ɖɩ-taa peeɖe. Pɩkɛna tɛtʋ yɔ tʋmɩyɛ. Papɩsʋʋ tɛtʋ kpɛlɩ kpɛlɩ nɛ poɖuu yaa pɔsɔ tɔɔnaɣ kʋtɔwaa. Ɛjaɖɛ yaa kedeŋa n̄ɩm kɛna ɖɔɖɔ tɛtɛ kpɩna kɛ tɔɔnaɣ n̄ɩnʋʋ lone kajalaɣ nɖɛ.

Pahayʋ nɛ pehuu tɔɔnaɣ nɛ pɔcɔnana ɖɔɖɔ kɛ tɛtɛ kpɩna ndɩ ndɩ yɔɔ. Kedeŋa yaa ɛjaɖɛ yɔ n̄ɩm wazʋʋ ɛyʋ ɖɔɖɔ siŋŋ. Ɖɩkpaɣ ɛzɩ n̄ɩtʋ nɛ cɔka mbɩ yɔ, pɩkɛna mʋzʋŋ kɛ haɖaʋ hɔɔlʋʋ taa. Tɛtɛ kpɩna kpeekpee pɩndʋ ɖɔɖɔ kɛna mʋzʋŋ kɛ haɖaʋ yaa hayɩm tʋmɩyɛ taa.

Haɖaʋ kpɛlɛkʋʋ sukili kɛ hɔɔlʋʋ sɔsɔʋ ŋgʋ kɩ-taa nɛ tʋma yaa kɩkpɛndʋ kɩ-taa tʋma sakɩyɛ ndɩ ndɩ yɔ kɛ pɩkpaʋ nɛ ɖoo kpaɖʋ yaa wɛɛ hiu nɛ nakʋ (19) n̄ɩŋgʋ taa yɔ. Haɖaʋ sukili ŋgʋ kɩ-taa peeɖe pɛkpɛlɛkʋʋ haɖaʋ lɛɣtʋ, tɛtʋ mʋzʋŋ ɖʋʋ, tɛtʋ kɩ-pandʋ tɩlʋ nɛ tɩ-yɔɔ haɖaʋ.
 

Haɖaʋ kɛ tɔɔnaɣ paa ŋga kaɖɩn̄ɩnɩyɛ. Peyeba haɖaʋ kedeŋa yaa ɛjaɖɛ yɔɔ cɩnɛ kɔyɔ, nɔɔyʋ fɛyɩ size ɛpɩzʋ nɛ ɛ-danɩ caɣʋʋ yaa ɛwɛ wezuu. Tɔɔnasɩ kɩhayɩsɩ nasɩyɛ hɩla kɔyɔ : saamɩla, sona, mɔʋ, mɩsɩ, sooja, hɛɛ nɛ tɔɔnasɩ lɛɛsɩ sakɩyɛ.




#Article 242: Haɣ (371 words)


Haɣ kɛ ɖiɣa taa kpɩnɛ. Kɛwɛ “Canis Lupus” pɩlɩʊ taa. Pɩlɩʊ ŋgʊ kɩ-taa ɖɔdɔ panaɣ kpemtɔyaɣ. Kpemtɔyaɣ ŋga ke-liɖe taa nakayɛ pitolosaa nɛ kapɩsɩ ɖɩɣa haɣ. Ɖɩnaɣ ɖɔɖɔ se “Dingo” ñaakɛ ɖɩɣa haɣ nɛ pitolosi-kɛ nɛ kaka ñasʊ kpaaŋ nɛ kasʊ ñɩtʊ. Pɩtɛkɛ sɔnɔ kɛ haɣ wɛ ɖɩɣa. Ɖooo “paléolitique” taa kɛ papaza haɣ ɖɔʊ.

Haɣ kɛna kacalaɣ ɖɩɣa kpɩnɛ nɖɩ ɛyʊ calɩ ɖɔʊ yɔ. Ɛna-kɛ palaɣkana lakʊ nɛ ŋga ɖaŋgana ɖɔɖɔɔ ɛ-ɖɩɣa yɔɔ. Pɩdɛ alɩwaatʊ taa lɛ ɛyʊ taasɩmda haɖaʊ yaa ɖɔɖɛ maamaɣ. Haɣ wɛ ntɩ nɛ kpemtɔyɔ kʊmʊlʊtaɣ , paa panɩɩzɩnɛ ɖamaa ɛzɩmaa yɔ. Panaʊ pɩtɛ tʊkaɣ yɔ pɩlaba pɩnzɩ kutokiŋ mɩnɩʊ kɔyɔ. Haɣ kpeziɣ. Kacalaɣ hasi nzɩ pɛlɛɣ ɖɔʊ yɔ, sɩ-tɛ mɔɔ wɛɛ. Mɔɔ ana alaba ɛzɩ pɩnzɩ 33 yɔ. Pʊtɔbʊʊ se haɣ wɛʊ ɛyʊ cɔlɔ yɔ pɩlaba ɛzɩ pɩnzɩ kutokiŋ hiŋ cabɩ pʊcɔ ɛyʊ paazɩ wondu lɛɛtʊ ɖɔʊ ɛ-ɖaɣ. Ɛyʊ nɛ haɣ paawɛ ɖooo canaʊ alɩwaatʊ ndʊ payaɣ se «préhistoire» yɔ tɩ-taa pʊcɔ pɔyɔɔdʊ haɖaɣ tɔm. Pɩtɛ alɩwaatʊ taa kɛ ɛyʊ paazi tɔʊ «amidon» pazɩ pazɩ nɛ tɔɔnasɩ nzɩ ɖɩnaɣ-si sɔnɔ se hayɩm taa tɔɔnasɩ yɔ. Ɖɔɖɛ nɛ haɖaʊ ŋgʊ ɛyʊ paazaa yɔ, piyebina nɛ ɛyʊ paazɩ caaʊ ɖoli kʊɖʊm. Ɛɛtasɩɣ yotu yem yem. Ɛ-tɛ ɖoli kʊɖʊm caaʊ wɛ ɛzɩ «canines» waa tɛ caaʊ yɔ. Haɣ kɛ tɛtɛ kpɩnɛ nɖɩ ɖɩwɛ ɛyʊ; wazaɣ sɩŋŋŋ yɔ. Kɛkɛ ɛyʊ ɛkpaadʊ ɖooo kioɖe tɛɛ. Kɛ-wɛɖɩɣ, ka-lakasɩ nɛ ɛzɩma kamalɩɣ nɛ ɛyʊ lɔŋ yɔ, pʊ yɔɔ kɛ paya-kɛ se «ɛyʊ ɛkpaadʊ kʊsɔɔlʊ». 

Ɖɩcaɣyɛ kɩpanɖɛ nɖɩ haɣ wɛna yɔ, nɖɩ pɩzɩɣna nɛ ɖɩhaɣ ɛyʊ se ɛpɩzɩ ɛɖɔɔ mbʊ ɛsɔɔla yɔ nɛ kaalɛyɩtu nɛ kpemtɔyasɩ ɛɛcɛ-ɩ. Ɖenɖe ɛyaa sakɩyɛ kikaʊ kpɛndaa nɛ payaɣ se «Fédération cynoligique» yɔ, pɛwɛna paɣtʊ tɛtɛ wondu yɔɔ nɛ pañaŋ-tʊ ɖɔdɔ sɩŋŋŋ. Paakpɛŋgɛsʊ hasɩ, payaɣ-sɩ ɖɔdɔ nɛ ñamtʊ. Payaaʊ se anasayɩ haɣ yɔ, pɩlɩna ɖenɖe anasayi ɛnʊ ɛkacalɩ-kɛ ɖɔʊ yɔ. Ajɛya nayɩ taa lɛ pɩkɛna kɩcɛyʊ se paa weyi ɛsɔ ɛ-haɣ; Nayɛ taa lɛ, hasɩ nzɩ sɩwɛ ñaŋ yɔ, pʊwɛ se paɖɩ-sɩ kpasɩ. Ɛyʊ malasɩ haɣ nɛ pʊwɛna-kɛ kɩcɛyʊ se kaña dɩɣa taa wondu lɛɛtʊ ndʊ ɛɖɔʊ yɔ ɖeu. Kɛfɛyɩna waɖɛ wonu nakʊyʊ yɔɔ kaʊ. Pʊ yɔɔ kɛ Eerɔpʋ taa paa haɣ ŋga kɛwɛna takayaɣ ŋga kahaɣ-kɛ waɖɛ se kɛyɛlɩ yɔ. Mbʊ pʊyɔɔ yɔ, haɣ kɛ ɛyʊ ɛkpaadʊ kɩpanʊ.




#Article 243: Heelim (276 words)


Heelim pɩkɛ pʋyʋ mbʋ pɩfɛtɩɣ kedeŋa yɔɔ nɛ pɩhaɣ ɛyʋ fezuu yɔ. Pɩkɛ mbʋ payaɣ se gaazí yɔ. Fefeku nakʋyʋ kɔŋnana heelim. Heelim yɔɔ patɩŋɩɣna nɛ palɩzɩɣ mbʋ pɩlakɩ payɩ yɔ pʋ-tɔbɩŋ. Mbʋ payaɣ se dynamique des fluides  yɔ, pʋ-yɔɔ pɩtɩŋɩɣna nɛ heelim fɛtɩɣ.

Heelim wɛ ndɩ ndɩ. Nabʋyʋ fɛtɩɣ ɖoŋ, lɛɛbʋ n̄ɛfɛtɩ tɛmm. Pɩtɛkɛ pʋyʋ kʋɖʋm kɔŋnana heelim. Nabʋyʋ lɩɣna lɩm tɛɛ nɛ lɛɛbʋ n̄alɩɣna tɛtʋ yɔɔ. Papɩzɩ pamaɣzɩ heelim fɛtɩɣ ɖoŋ fɛtʋʋ mbʋ yɔ. Wonuu ŋgʋ  payaɣ anémomètre yɔ, mbʋʋ pamaɣzɩna heelim fɛtɩɣ ɖoŋ fɛtʋ mbʋ yɔ. Ɛsɔmɩnʋʋ tɛɛ pʋdʋnaa mba pɛwɛɛ nɛ payaɣ-wɛ se planètes waa yɔ, pa-taa lɛ, Nɛptiini nɛ Satirini pɔ-yɔɔ kɛ heelim kɩlɩɣ fɛtɩɣ ɖoŋ.

Heelim yekina nɛ wondu ndɩ ndɩ pɩzɩɣ tɩcakɩ wezuu lɩm kamɩŋ tɛɛ nɛ pʋŋ sɔsɔŋ yɔɔ. Mbʋ lakɩna nɛ mbʋ payaɣ se organiques waa nɛ minéraux waa yɔ pamaɣ pɔɔ pɔɔ nɛ pɩpɩzɩɣ kaaŋ sɔsɔŋ. Heelim lakɩna nɛ tɛtɛn̄ɩtʋ cikpetu ndʋ tʋkʋyʋʋ fuɖuu fuɖuu yɔ tɩlɩɣzɩɣ lona. Mbʋ lakɩna ɖɔɖɔ ɖɔɖɔ nɛ sumasɩ ndɩ ndɩ kʋyʋʋ nɛ sɩlɩɣzɩɣ lona. Heelim yekina nɛ tɩŋ wɛɣna ɛ-wɛtʋ. Mbʋ lakɩna nɛ tɩŋ lɩɣ hɛtʋ nɛ ɛlʋlʋʋ e-pe ndɩ ndɩ. 

Heelim wɛna wazaɣ siŋŋ kedeŋa tɔm taa. Pʋwɛ wazaɣ siŋŋ nʋmɔŋ wobu nʋmɔŋ taa. Halɩ pʋwɛ wazɣ ɖɔɖɔ yoŋ nʋmɔŋ taa. Heelim haɣ ɖoŋ nɩɩyɛ anɩsaayɩ n̄ɩɣtʋ natʋyʋ lubu nʋmɔŋ taa, ɖɩkpaɣ ɛzɩ mootinaa nabɛyɛ mbʋ yɔ, heelim lakɩna nɛ palakɩ tʋmɩyɛ. Heelim wɛ wazaɣ siŋŋ laatriki miŋ ɖʋʋ nʋmɔŋ taa. Halɩ pʋwɛ wazaɣ aleɣya ndɩ ndɩ nʋmɔŋ taa.

Heelim mbʋ pɩlɩɣna wɩsɩ cɔlɔ nɛ pɩfɛtɩɣ yɔ, payaɣ-pʋ se wɩsɩ tɛ heelim. Heelim mbʋ pʋpʋ lɩɣna ɛsɔmɩnʋʋ tɛɛ yem nɛ pɩofɛtɩɣ kedeŋa yɔɔ yɔ, payaɣ pʋpʋ se vent planétaire.




#Article 244: Hendu (289 words)


Hendu yaa hendu kitetetu ɛzɩ payaʋ nɛ Fransɩɩ kʋnʋŋ taa size chanson yɔ, kɛna minziiki tʋmɩyɛ. Pɩkɛna tɔm kɩmamatʋ mbɩ yɔ nɛ hendu teuu yaa weŋgalaɣ kɛ mbɩ yɔ. Tɔm kɩmamatʋ nɛ hendu teuu yaa weŋgalaɣ ŋga, ɛyʋtʋ nɔɔ palɩzɩʋ na nɛ pɩwɛ hendu taa nɛ ɖɩnɩɩ.

Tɔm kɩmamatʋ tʋnɛ, pateu tʋ hendu lɛ, papɩzɩʋ pama minziiki yaa papɩzɩʋ pamakɩ. Hɩsɩ ɖɔɖɔ hʋlʋʋ mbɩ peyeki pɩtɩŋgɛ nɛ pɩsɩɩna hendu teuu ɖeke. Pɩwɛʋ leleŋ nɩʋ taa nɛ paʋ taa ɛzɩ soo, nɛ pɩwɛɛ ɛzɩ soo pamakɩ yɔ.

Papɩzɩʋ ɖɔɖɔ pama soo pɩtaɣ pɛtɛ pahʋlɩ hɩsɩ ɖɔɖɔ. Pɩwɛʋ leleŋ ɖɔɖɔ. Hendu teuu alɩwaatʋ taa, suye kʋɖʋm ɖɩyɛ mabʋ wɛ, soo sakɩkyɛ tɛ wɛɛ ɖɔɖɔ. Pɩtɛkɛ paa hendu ndʋ tɩ-taa pamakɩ soo sakɩyɛ yaa pahʋlʋʋ hɩsɩ sakɩyɛ.

Papɩzɩʋ peteɣ hendu pahʋlɩ loyuu cɩmʋʋ yaa aɖakaɣ cɩmʋʋ ɛzɩ payaʋ size kitaɖi yɔ ɖeke. Piyaanoo wɛ ɖɔɖɔ, nɛ pɩtasɩna Fransɩ kʋnʋŋ matʋ taa hɩsɩ sɩnɛ : groupe, big band yaa orchestre symphonique.

Hendu teuu wɛna nɔɔsɩ ndɩ ndɩ, nɛ nɩʋ taa pɩwɛ leleŋ kamaɣ fɛyɩ. Ɛyʋ kʋɖʋm pɩsɩʋ ɛwɛna ɖoŋ se étéɣ nɔɔsɩ nzɩ sɩtɩŋgɛ. Ɛlɛ, Samaɣ ɛsɩnda yaa agbeela sɔsɔna nayɛ ɛsɩnda size peteɣ hendu lɛ, pɩpɔzʋʋ ɛyaa yaa teyaa sakɩyɛ kɛ nɔɔsɩ ndɩ ndɩ teuu taa.

Ɖɩkpaɣ ɛzɩ hendu teyaa kpɛm taa, mba ɖɩyaɣ wɛ nɛ Fransɩɩ kʋnʋŋ taa size choral yɔ. Hendu teuu hɔɔlɩŋ nɩyɛ hɩla yɔ : comptine enfantine yaa chanson de geste, nɛ La Chanson de Roland, nɛ couplet/refrain, nɛ strophe yaa laisse, nɛ canon, nɛ ɖɔɖɔ mélodie accompagnée yaa lied allemand.

Hendu ndʋ tɩ-taa pamakɩ soo nɛ pahʋlʋʋ ɖɔɖɔ yɔ, yaa pahʋlʋʋ hendu kʋhʋlʋʋ yɔ, a-taa kɔ yɔ : minziiki traditionnelle yaa folklorique, nɛ minziiki classique yaa ethnique, rock 'n' roll yaa jazz, nɛ pɩtasɩna rap yaa slam.




#Article 245: Henri 4 (Fransɩɩ tɛ wiyaʋ) (374 words)


Henri 4, pɛɖɛyɩ-ɩ Henri sɔsɔ, palʊlɩ-ɩ Bourbon Henri liɖe kɛ saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 13 pɩnaɣ 1555 kɛ Pau nɛ pakʊ-ɩ agoza fenaɣ kɩyakʊ 14 pɩnaɣ 1610 kɛ Paarii tɛtʊ taa, Navarre wiyaʊ (Navarre Henri 3, 1572 ŋtalɩ 1610) nɛ pʊwayɩ lɛ, ɛkɛ wiyaʊ kɛ Fransɩɩ nɛ Navarre (pɩnzɩ 1589 nɛ 1610), kajalaɣ wiyaʊ weyi paya-ɩ se Bourbon kɛ Kapetiyɛɛ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ tɛ yɔ.  

Ɛɛkɛ Jeanne 3 pɩɣa, nɛ ɛ-hɩɖɛ sɔsɔyɛ kɛlɛ Jeanne Albret, Navarre tɛ abiɖe, nɛ Bourbon Antoine, ɛlɛ ñɛkɛnɛ tamaɣ tɔyʊ kɛ Bourbon cejewiye taa. Palʊla-ɩ wiyaʊ Louis 14 liɖe taa, calɩm taa wiyaʊ pɩɣa nɛ ɛyʊ naalɛ tʊ kɛ Fransɩɩ taa. Pɩlɩna salique paɣtʊ yɔ liɖe nɖɩ, ɖɩpɩsɩ Henri ɛyʊ weyi ɛmʊ Fransɩɩ wiyaʊ kewiyaɣ yɔ alɩwaatʊ ndʊ François, Alençon waa tɛ wiyaʊ nɛ Anjou (ɖalaa peyebina-m ñɩm waa kɛ Henri 3 cɔlɔ) sɩba pɩnaɣ 1584 taa yɔ.

Pɔkɔma nɛ Ɛsɔ yɔɔ tisuu aŋgba hɛkɩŋ taa sʊʊ yoŋ ndɩ ndɩ lɛ, ɛ-maɣmaɣ ɛɛwɛ pɩta mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛkɛ calɩm taa wiyaʊ pɩɣa ɖɔɖɔ ɛkɛ pɩɣyɩya tɛ wiyaʊ pʊcɔ ɛkɛʊ wiyaʊ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa (pɔsɔyɩ-ɩ Ɛsɔ lɩm katoliki cɔɔcɩ taa palʊla-ɩ lɛ, ɛlɛɣzɩ cɔɔcɩ naa ndɩ ndɩ pʊcɔ ɛkɛʊ wiyaʊ. Pɩsa nɛ ɛkɛ wiyaʊ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa lɛ, pʊpɔzʊʊ se ɛɖanɩ pɩsɩɣ katoliki kpaŋ taa, e-kiɖe tɛ ŋgʊ nɛ ɛñɩɣ nesi Nantes Edict takayaɣ taa, pɩkɛ nɩnaʊ takayaɣ ŋga kahaɣ waɖɛ pɩɣyɩyaa Ɛsɔ sɛtʊ yɔ, mba mba paakizi cɔɔcɩ tɩnaa hɛkɩŋ taa yoŋ pɩtalɩ waasɩ naalɛ yɔ. 

Mbʊ lɛ, ɛñɔɔza ɛ-tɩ se ɛla you nɛ Ɛsɩpañɩ ɛjaɖɛ kɛlɛ nɛ pakʊ-ɩ agoza fenaɣ kɩyakʊ 14 pɩnaɣ 1610 pɩtɩŋna Charentais ɛyʊ nɔyʊ yɔɔ, François Ravaillac, ñɩɣtʊ habɩyɛ naɖɩyɛ yɔɔ Paarii tɛtʊ taa. Ɛ-tɛ ɖuunaʊ tɔmʊʊ kɔyɔ Duo praetendit unus pʊtɔbʊʊ kɔyɔ se lɛyʊ yɔɔ lɛyʊ wɛɛ, Fransɩɩ nɛ Navarre. 
  
Pɩɣa kɩfalaɣ ŋga pɔsɔ-kɛ lɩm katoliki cɔɔcɩ kpaŋ taa kɩyakɩŋ kɩsɩŋɩŋ naalɛ wayi ɛzɩ palʊlɩ-ɩ mbʊ yɔ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 6 pɩnaɣ 1554, Pau ɖɩɣa sɔsɔ Ɛsɔ kpaŋ taa, ɛlɛ fada Armagnac sɔnɛ-ɩ lɩm mbʊ. Ɛ-tɛ abalɩ kpaŋgbamɩŋ kɔyɔ Henri 2 Fransɩɩ wiyaʊ nɛ Henri 2 Navarre ñɩnʊ (mbʊ yebina nɛ palɩzɩ hɩɖɛ kɩsɛsɛyɛ se Henri), ɛ-halɩ kpaŋgbamɩŋ kɔyɔ Médicis Cathérine Fransɩɩ abiɖe nɛ Albret Isabeau, e-neŋ. Palakaɣ sɔnzɩ nzɩ lɛ, fada Vendôme wɛna Henri 2 tʊ Fransɩɩ wiyaʊ lone taa, Bourbon Antoine ɖalʊ kɛlɛ.




#Article 246: Henri Matisse (215 words)


Henri Matisse kɛ Fransɩ tʋ. Ɛkɛ abalʋ sɔsɔ nɔɔyʋ Fransɩ ɛjaɖɛ taa. Palʋla-ɩ saŋayɩŋ fenaɣ, kɩyakʋ niidozo nɛ kʋɖʋmʋʋ (31) wiye, pɩnaɣ 1869 n̄ɩŋga taa.

Cateau-Cambrésis tɛtʋ taa palʋla-ɩ. Cateau-Cambrésis kɛ Fransɩ tɛtʋ natʋyʋ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛkɛ tʋma ndɩ ndɩ laɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛsɩba kamɩŋ fenaɣ, kɩyakʋ naadozo (3) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1954 n̄ɩŋga taa. Pʋ-tɔbʋʋ size ɛwɛna pɩnzɩ hiŋ lutozo nɛ kagbanzɩ (85) lɛ ewona sɔsaa mʋlʋm. Nice tɛtʋ taa ɛsɩba Fransɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe.

Ɖajaa ɛnɛ, ɛkɛ sɛmɩŋ taʋ tʋmɩyɛ laɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ Fransɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛlakɩ sɛmɩŋ taʋ tʋmɩyɛ nɖɩ nɛ sɔɔlɩm siŋŋ mbʋ yɔ, ɛlakɩ-ɖɩ ɖeu ɛzɩ pʋpɔzʋʋ yɔ. Ɖajaa Henri Matisse lakɩ ɖɔɖɔ lɩzɩtʋ tʋmɩyɛ.

Ɖajaa Matisse kɛ ɖɔɖɔ kafɩnta. Ɛsakɩ sɩɣgbelasɩ ndɩ ndɩ. Ɖajaa henri Matisse tʋma ɖɔ sakɩyɛ. Ɖajaa Henri Matisse hɩɖɛ sɛ pɩdɩɩfɛyɩ kpaɖʋʋ nɛɛlɛ (20) n̄ɩŋgʋ taa.

Ɛ-tʋma kaakɩlɩna ɖoŋ yaa yuŋ kɛ kpaɖʋ nɛɛlɛ n̄ɩŋgʋ ŋgʋ kɩ-hɛkʋ nɛ hɛkʋ alɩwaatʋ taa. Pasaŋaɣ-ɩ siŋŋ ɛ-tʋma labʋ hɔɔlʋʋ taa pɩlɩɩna ɛzɩma mbʋ ɛpɩzaɣ ɛpɩsɩɣ paa wonuu ŋgʋ lɛ mbʋ ɛsɔɔla yɔ.
   
Ɖajaa Henri kaakɛ ɖɔɖɔ mbʋ payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size fauvisme yɔ pʋ-n̄ʋʋ tʋ. Ɛ-tʋmɩyɛ labʋ taa payɩ lɛ, sɔsɔ weyi payaɣ size Pablo Picasso yɔ, ɛkɛna ɛ-taabalʋ nɛ ɛ-sɩnɩyʋ kɔɔnɔɔ tʋ. E-koyindu tʋ yaa  ɛ nɛ weyi peheɣlaɣ ɖama yɔ, ɛlɛ lɛ ɖajaa Andy Warhol.

	
 	




#Article 247: Henri Poincaré (285 words)


Hanri Poincaré, palʊla-ɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 29 pɩnaɣ 1854 alɩwaatʊ taa kɛ Nancy tɛtʊ taa. Ɛyʊ ɛnʊ ɛsɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 17 pɩnaɣ 1912 alɩwaatʊ taa kɛ Paarii tɛtʊ taa. Ɛɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ, tomnasi ɖɔnɛ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ tʊ, lɔnsɩnɖɛ tʊmɩyɛ kpɛlɛkʊʊ tʊ nɛ fransɩɩ kʊnʊŋ tʊmɩyɛ tʊ sɔsɔ. Ɛyʊ ɛnʊ ɛlba tʊma sakɩyɛ pɩlɩna naʊʊ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ yɔɔ nɛ kpaagba kɔtɩɩ pɩyʊ tɛ akɔnta labʊ yɔɔ.

Henri Poincaré, ɛkɛ Emile Léon Poincaré pɩɣa, ɛlɛ kaakɛna cɛjɛ kɛ Nancy ɖɔkɔtɔnaa kuduyuu taa. Ɛ-halʊ kɔyɔ Marie Pierrette Eugenie Launois. Nikolas Antonin Helène Poincaré kouu, mbʊ pɩtɩna nɛ ɛnɛyɔ ɛkɛ Germain ɖɛtɩnaa yɔ, ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛɛkɛ politiki tʊ nɛ ɖɔɖɔ Fransɩɩ ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ. Raymond Poicaré nɛ Lucien Poincaré, ɛlɛ ñakɛ sukuli hɔɔlʊʊ kɩlɛlʊʊ ñʊʊtʊ. Henri kɔɔ Aline Poincaré ñawalɩ lɔnsɩnɖɛ tʊmɩyɛ kpelɛkʊʊ tʊ, Emile Boutroux.  

Poincaré kaawɛna pɩnzɩ kɩgbaanzɩ lɛ, liu tɛ huɖuu kʊlʊmʊʊ kʊɖɔŋ caɣzɩ-ɩ tataa halɩ pɩtalɩ fenasɩ kɩgbaanzɩ nɛ piyele pʊɖʊ-ɩ se ɛsɔɔlɩ kalʊʊ. Pɩla mbʊ nɛ ɛkɛ pɩɣa mandana mana kɛ Nancy hɛkʊʊ taa sukuli taa. Kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 5 ŋgʊ pɩnaɣ 1871 alɩwaatʊ taa lɛ, ɛmʊ kalʊʊ takayaɣ kɛ nabutozo ɖɩwɩlɩyɛ sukuli taa nɛ takayaɣ ŋga pama kɔyɔ se Ɖeu. 

Pɩnaɣ pɩsa lɛ, ɛmʊ nabutozo ɖɩwɩlɩyɛ taa tɩlɩyɛ takayaɣ ɛlɛ, pɩlaba-ɩ kaɖɛ piŋ mbʊ pʊyɔɔ yɔ paha-ɩ ɛ-takayaɣ kɩmaɣmaɣ yɔɔ kɛ kpɛɖɛ mayaɣ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛtakɔɔ maɣzɩtʊ alɩwaatʊ yɔɔ nɛ ɛtanɩ ndʊ pɔpɔza yɔɔ tɩ-tɔbʊʊ camɩyɛ,ɛlɛ pɩɩkɛ lɛɣtʊ tɩlʊʊ takayaɣ yɔɔ.   

Pʊkɔma pɩnaɣ 1881 ɖomaɣ kɩyakʊ 20 taa lɛ, ɛkpaɣ halʊ paya-ɩ se Louise Poulain Andecy, ɛɛkɛ Isidore Geoffroy Hilaire kiɖeɖeu pɛlɛ cikpelu. Kpaɣ pɩnzɩ 1887 ŋtalɩ 1893 taa lɛ, palʊla piyaa naanza, mba yɔ Jeanne (1887 ŋtalɩ 1974), weyi Léon Daum kpaɣ halʊ yɔ, Yvoonne (1889-1939), Henriette (1890-1970), nɛ Léon (1893-1972).




#Article 248: Henry 8 (Anglɩtɛɛrɩ tɛ wiyaʋ) (388 words)


Henri 8 (palʊla-ɩ Henry liɖe, mɩsɩgʊm fenaɣ kɩyakʊ 28 pɩnaɣ 1491 ŋtalɩ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 28 pɩnaɣ 1547) ɛɛkɛ Angleterre nɛ Irlande ajɛyɛ wiyaʊ pɩnaɣ 1509 pɩkɔɔ pɩtalɩ ɛsɩm. Tɔm hʊʊ taa paɣtʊ naa ndɩ ndɩ nɛ cɔɔcɩ paɣtʊ pɩlɩna ɛ-kajalaɣ nesi ɖɔkʊʊ nɛ Aragon Cathérine  nɛ pɩtɛ ɖɩzɩtʊ tɩna pɩnaɣ 1534 alɩwaatʊ taa mbʊ pɩlaba nɛ Angleterre cɔɔcɩ nɛ Room nɛ Ɛnglɩsɩ lɛɣzɩtʊ paya ɖama yɔ. Henri 8 cɔna tɛyɩtʊ ndʊ nɛ ɛdɩzɩɣ mʊwanɩ waa kuduyuŋ nɛ pɩtɩŋna pʊyɔɔ nɛ patasɩ-ɩ haʊ Ɛsɔ tɔɔnaɣ. Ɛlɛ paa mbʊ yɔ ɛɖɔka kpam katoliki Ɛsɔ tɔm nɛ ɛkandʊʊ tɩ-yɔɔ. Henri 8 kpaɣ hala pɩtalɩ tam kɩgbanzɩ nɛ halɩ eyele pakʊ pa-taa naalɛ, Anne Boleyn nɛ Howard Cathérine. 
 
Palʊla-ɩ Placentia kewiyaɣ ɖɩɣa taa mɩsɩgʊm fenaɣ kɩyakʊ 28 pɩnaɣ 1491, Henri Tudor kɛnɛ pɩɣa natozo ŋga nɛ naalɛ ŋga kɛ wiyaʊ Henri 7 tʊ cɔlɔ nɛ Elizabeth York tʊ cɔlɔ. Ɖalaa nɛ kɔɔnaa loɖo taka taa lɛ,natozo (Arthur de Galles, Marguerite nɛ Marie ) yeke talɩna akpadayɩtʊ nɔɔ yɔɔ. Exeter Episikɔpʊ sɔna-ɩ Ɛsɔ tɛ lɩm ɛnʊ payaɣ se Richard Fox kɛ Françis D’Assise cɔɔcɩ kpaŋ taa.
   
Arthur sɩ tuda, nɛ pekpkuu ɛzɩ kpezɩ wɩlaɣ kʊdɔŋ ɛsɩbɩna, ɛɛwɛna pɩnzɩ 15, ɖomaɣ fenaɣ][ taa pɩnaɣ 1502 alɩwaatʊ taa, mbʊ lɛ, pɩlaba kpɩtaŋ nɛɛlɛ lɛ ɛɖɔkʊ nesi ɛ-nɛ Cathérine yɔ lɛ. Ɛ-tʊma nɛ ɛ-doŋ tɩŋa payɩ pakpaɣ pɛcɛlɛ Henri ɛlɛ ñawɛna pɩnzɩ 10 nɛ epɩsɩ Cornoua wiyaʊ aloma fenaɣ taa nɛ ɛkɛ wiyaʊ pɩɣa Galles taa nɛ Chester taa lɛlaɣ fenaɣ pɩnaɣ 1503.

Henri 7 cɛyɩ ɛ-tɩ se ɛtamsɩ ɛɛgbaɣdɩyɛ nɛ Angleterre nɛ [Ɛsɩpañɔɔlɩ ɛjaɖɛ nɛ ɛmaɣzɩ se ɛkpaɣ Catherine halʊ nɛ ɛcɛlɛ henri. Cɔɔcɩ paɣtʊ ɛhaɣ waɖɛ se nesi ɖɔkʊ ɛwɛɛ ɛyaa kʊyʊma hɛkʊ ɛzɩ liɖe kʊyʊmɖɩyɛ taa ŋgʊ Henri 7 nɛ Ɛsɩpañɔɔlɩ ɛjaɖɛ taa caɣyʊ kaama takayaɣ papa nɛ pɔpɔzi-ɩ se ɛha waɖɛ nɛ pataña cɔɔcɩ paɣtʊ ndʊ. Papa tisi nɛ ɛha waɖɛ nɖɩ. Henri kizi se pata wɛɛ ɖama cɔlɔ, ŋgʊ Isabelle1 sɩm pɩnaɣ 1504 taa nɛ kpeɣlaɣ lɛɣzɩtʊ kɔŋna tɛyɩŋ mbʊ lɛ, pɩla kaɖɛ.  

Henri 7 sɩbɩna kpeziwɩlaɣ kʊdɔŋ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 22 pɩnaɣ 1509, evebupɩɣa Henri kpaɣ kpeɣlaɣ nɛ paya-ɩ se Henri 3 tʊ. Pepima ɛ-caa kpa lɛ, agoza fenaɣ kɩyakʊ 10, esusi ɛ-tɛ nesi ɖɔkʊʊ tɔm nɛ Cathérine nɛ ɛtɔŋ se paa papa ha waɖɛ nɖɩ ɖɩtatɩɩcaɣda camɩyɛ kɔyɔ. Papazɩ ñɔɔzʊʊ nesi ɖɔkʊʊ lɩmaɣza François Assise kpaŋ taa Greenwich.




#Article 249: Henry Ford (179 words)


Henry Ford kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Etaazuunii yɔ ɖɩ-tɛtʋ taa pɩɣa. Palʋla-ɩ Hasɩyaɖɛ fenaɣ taa kɩyakʋ hiŋ naadozo (30) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1863 n̄ɩŋga taa. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa palʋla ɖajaa sɔsɔ Henry Ford ɛnɛ yɔ, nɖɩ payaɣ size Dearborn, ɖɩwɛ Michigan ɛjadɛ nɖɩ ɖɩɖɩ kɛna Etaazuunii tɛ ɛjaɖɛ cikpeɖe naaɖɩ yɔ ɖɩ-taa.

Ɖajaa ɛnʋ, ɛsɩba ɖomaɣ fenaɣ taa kɩyakʋ lʋbɛ (7) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1947 n̄ɩŋga taa. Tɛtʋ ndʋ tɩ-taa ɛsɩba yɔ, ndʋ payaɣ size Dearborn ɖenɖe paalʋla-ɩ yɔ. Ɖajaa Henry Ford ɛnɛ, ɛkɛ tʋma ndɩ ndɩ laɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ Etaazuunii ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa peeɖe.

Kɔnɔɔ kpaɖʋ hɛkʋ nɛ hɛkʋ n̄ɩŋgʋ taa mbɩ yɔɔ lɛ, ɖajaa ɛnɛ ɛkɛkɛna ndɩ ndɩ tʋma laɖʋ sɔsɔ weyi patawayɩ liuu siŋŋ yɔ. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa ɖɔɖɔ lɛ, ɛnʋ kaakɛna lɔɔɖa ɖɩlaɖɛ lone tʋmɩyɛ tʋ. Ɛtʋmɩyɛ nɖɩ payaɣ size Ford. Ɖɩsɩma mbʋ size ɛ-hɩɖɛ lɛ Ford, nɖɩ pakpaɣ nɛ patamasɩna ɛ-tʋmɩyɛ nɛ pɩpɩsɩ fɔrdɩsɩm.

Poluki wendu ɖama yɔɔ ɖama yɔɔ nɛ pɩwɛ pɩlɔɔ. Tʋmɩyɛ ɖɩnɛ, ɛzɩma ɛnʋ sɩzɩ poluki ɖɩ-taa wondu kahɛza kɛ tam mbɩ yɔ lɛ, pɛhɛyaa tʋma laɖaa liidiye nsakɩyɛ tɔyɩ.

	
	




#Article 250: Henry Purcell (323 words)


Henry purcell (salaŋ fenaɣ kɩyakʊ 10 pɩnaɣ 1659 ŋtalɩ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 21 pɩnaɣ 1695 alɩwaatʊ taa), ɛkɛ miziiki maɖʊ nɛ ɛtɛ ɛkɛ hendu lɩzɩyʊ Ɛnglɩsɩ ɛjaɖɛ taa. Purcell ɖʊ ɛtɛ miiziiki taa kɛ Fransɩɩ nɛ Itaalii tɛ ɖɩzɩtʊ wɛtʊ ɛlɛ, tɩpaɣlɩ piŋ Ɛnglɩsɩ ɛjaɖɛ taa. Palʊla-ɩ Lɔndrɩ tɛtʊ peeɖe ɖɔɖɔ ɛsɩba kɛ Westminster kooka taa. 

Ɛkɛ Ɛnglɩsɩ ɛjaɖɛ taa hendu sɔsɔtʊ lɩzɩyaa taa nɔyʊ. Ɛ-caa payaɣ se Henry Purcell ɛkɛkɛ abalʊ kɩbanʊ yaa camɩyɛ ɛyʊ kɛ kewiyaɣ kpaŋ taa nɛ ete hendu alɩwaatʊ ndʊ papaŋa hula kɛ wɩyaʊ Charles 2 tʊ Ɛnglɩsɩ ɛjaɖɛ taa yɔ. Henry kɛnɛ kajalaɣ pɩɣa nɛ ɛlʊlɩ pɩyaa natozo, Edward, Henry nɛ Daniel. Wayɩ wayɩ tʊ ɛnɛ yɔ ɛpɩsɩ hendu lɩzɩyʊ ɖɔɖɔ nɛ ɛ-tʊmɩyɛ ɖɛnɛ ɛsɩnda lɔŋ lɔŋ. 
  
Purcell caa sɩm wayɩ pɩnaɣ 1664 taa lɛ, evebʊpɩɣa Henry caɣ egbeele cɔlɔ. Paya-ɩ se Thomas Purcell nɛ ɛlɛ ɖɔkɩ-ɩ ɖɔɖɔ camɩyɛ. Thomas kaakɛ ɖɔɖɔ ɛyʊ kɩbanʊ kɛ Pelham Humfrey cɔlɔ (ɛsɩba pɩnaɣ 1674), ɛnʊ kaalɛzɩna Cooke.

Ɛlaba miziiki sukuli kɛ abbaye Westminster tɛ sukuli sɔsɔʊ taa, peeɖe pakpa-ɩ se ɛkɛ tʊma yɔɔ cɔnɩyʊ pɩnaɣ 1676 alɩwaatʊ taa. Pɩnaɣ kʊyʊmaɣ ŋga ka-taa ɖɔɖɔ lɛ, ɛlɩzɩ hendu ɖama yɔɔ ɖama yɔɔ Aureng-Zebe tɛ ndʊ, John Dryden tɛ hɔɔla lɛɛka, Epson Wells nɛ The Libertine, nɛ Thomas Shadwell tɛ hɔɔla lɛɛka.
   
Pɩnaɣ 1680 alɩwaatʊ taa lɛ, Blow weyi ɛɛkɛ abbaye Westminster taa tʊma yɔɔ cɔnɩyʊ yɔ kɛ pɩnaɣ 1669 taa yɔ kizi ɛ-tʊmɩyɛ nɛ eyebina e-sukuli pɩɣa, ŋga kaawɛna pɩnzɩ 22 yeke. Purcell kpaɣ ɛtɩ nɛ ɛcɛlɛ mbilim kɛ miziiki kiɖeɖeu tɛ ŋgʊ pɩnzɩ loɖo nɛ ekizi woŋga amʊza labʊ.

Ɛtɩlaba nesi ɖɔkʊ tɛ sɔnzɩ wayɩ kpa lɛ, pɩnaɣ 1682 alɩwaatʊ taa lɛ, Edward Lowe sɩm alɩwaatʊ, pakpa Purcell se ɛkɛ kewiyaɣ Ɛsɔ sɛtʊ kpaŋ taa tʊma yɔɔ cɔnɩyʊ nɛ tʊmɩyɛ nɖɩ ɖɩwɛ-ɩ se ɛkpɛndɩ ɛɖɔkɩ-ɖɩ nɛ Westminster tɛ nɖɛ. Pɩnaɣ ŋga ɖɔɖɔ palʊla ɛ-pɩyalʊ kajalaɣ tʊ. Purcell tɛ kajalaɣ hendu kɩlɩzɩtʊ ndʊ pataɣ-tʊ yɔ Twelve Sonatas posusa tɩ-tɔm pɩnaɣ 1683 taa.




#Article 251: Hernán Cortés (235 words)


Hernán Cortés kɛ Ɛsɩpaan̄ɩ tʋ. Ɛ-hɩɖɛ ɖeyi ɖeyi tɩŋgɛ kɛlɛ Fernando Cortés de Monroy Pizarro Altamirano. Ɛkɛ Tɛtʋ ndʋ payaɣ-tʋ size Oaxaca yɔ, tɩ-tɛ kɛdɛŋga kajalaɣ tʋ weyi, ɛlaba malɩfanaa nɛ tɔŋ you Amerika ɛjaɖɛ taa size ɛkpaɣ ɖɩ-taa ajɛɛ naayɛ nɛ ɖoŋ yɔ.

Palʋla-ɩ paa pɩɩla ɛzɩmaɣ yɔ, pɩnaɣ 1485 n̄ɩŋga taa mbɩ yɔ. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa palʋla-ɩ yɔ payaɣ-ɖɩ size Medellín, Estrémadure tɛ haɖaa taa hɛkʋ nakʋyʋ taa. Ɛsɩba saŋayɩŋ fenaɣ taa kɩyakʋ naalɛ n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1547 n̄ɩŋga taa mbɩ yɔ. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa ɛsɩba yɔ payaɣ size Castilleja de la Cuesta, ɖɩn̄ɔtɩna lone nɖɩ paya size Séville yɔ kpam.

Ɖajaa sɔsɔ Hernán Cortés ɛnɛ, ɛkɛ abalʋ weyi ɛlaba Amerika ɛjaɖɛ taa n̄ɩm kpaɣʋ nɛ ɖoŋ you yɔ. Ɛkɛ abalʋ n̄ʋʋ leleŋ tʋ, ɛlaba you sakɩyɛ nɛ ɛwabayɩ ɖɔɖɔ payɩ. Ɛlaba you nɛ ɛmʋna ɖoŋ kɛ aztèque Ampiiri yaa ɛjaɖɛ tɛtʋ. Ɖajaa sɔsɔ Charles Quint kaakɛna Castille tɛ tɛtʋ wiyau. Ɛnʋ kɛna ɖɔɖɔ, wiyau sɔsɔ kɛ ɖoma caama kʋnʋŋ yɔɔdɩyaa tɛ.

Abalʋ ɖoŋ tɛtʋ mʋyʋ yoyu tʋ sɔsɔ ɛnɛ, ɛnʋ cɛɣɩ ɛ-tɩ nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Ɛsɩpan̄ɔlɩ kɩfalʋʋ ɛjaɖɛ lɩɩ. Ɖɩkɛ ɛjaɖɛ kɩfaɖɛ, ɖɩtaawɛ kedeŋa yɔ. Kpaɖʋ hiu nɛ nanaaza (14) n̄ɩŋgʋ kɛnɛ kpaɖʋ ŋgʋ Ɛsɩpaan̄ɩ ɛjaɖɛ taa yoyaa n̄aza siŋŋ nɛ pamʋna ɖoŋ Amerika ajɛɛ nɛ pacaɣ a-n̄ʋŋ yɔɔ yɔ. Ɛsɩpaan̄ɩ ɛjaɖɛ tʋ ɖoŋ tɛtʋ mʋyʋ yoyu ɛnɛ, ɛlɩna ɛyaa kɩbama nɛ n̄ɩm tɩnaa sɔsɔ cejewiye yaa hɔʋʋ taa kɛnɛ. 

	
	




#Article 252: Heu (279 words)


Heu kɛ ɖɩɣa kpɩnɛ ŋɖɩ ɖɩtɔkɩ ñɩtʊ yɔ. Heu pɩlɩʊ taa mba payaɣ se kaprɩnɛ waa. Palɩna pɩlɩʊ sɔsɔʊ ŋgʊ kɩ-taa yɔ, kʊkʊ payaɣ se povidɛ waa pɩlɩʊ. Heŋ sʊʋ kpoŋ tɛɛ. Yolim taa lɛ, paɖɩɩɣ-ɩ hula taa se ɛɛtaatɔɔ tɔɔnasɩ nɛ lʊŋgʋyɛ lɛ pɛhɛɖɩ-ɩ nɛ peyele mbʊ yɔ, pa-ñɩtʊ fɛyɩ, tɩwɩlaa, pʊ-yɔɔ peyeki-i  se ɛñɩnɩ ɛ-maɣmaɣ mbʊ ɛtɔɔ-yɔ. Heu pʊwa payaɣ se heɣa. Halɩñɩŋa payaɣ se hɩyaɣ nɛ abalɩñɩŋa lɛ ɛyaʊ. Heu wɛ kajalaɣ kpɩna wena ɛyaa lɛɣ pazʋʋ ɖɔʊ yɔ a-taa. Pasama heu nɛ ɛ-tɛ hɩlɩm mbʊ pʊwazɩɣ nɛ palakɩna waagaasɩ yɔ pʋ-yɔɔ.

Pɔtɔkɩ heu nandʊ, ɛ-tɔnʋʋ wazɩɣ ɖɔɖɔ pɩdɩɩfɛyɩnɛ. Ɛ-hʊndʊ wazɩɣ sakɩyɛ. Palʋʋ-tʋ nɛ nima. Ɛ-ñɩhɩŋ wɛ wazaɣ ɖɔɖɔ. Ɛnʋʋ pamakɩna kpaŋkoŋ. Ɛ-gbɛm wazɩɣ ɖɔɖɔ. Ndʋʋ pasandɩɣna kɔndɔnaa nɩŋgdanzɩ tɛɛ. Heu kɛ kpɩnɛ nɖɩ ɖɩtɛma tɔɔʊ kɔyɔ, ɖɩcakɩ se ɖɩhɛzɩɣ lɛ, ɖɩpɩzɩɣ ɖihoo mbʋ ɖɩtɔwaa yɔ ɖɩkpazɩ ɖɩ-nɔɔ taa nɛ ɖɩpazɩ tɔɔʊ. Pʋ-tɔbʋʋ se ɖiliki ñɩtʋ sakɩyɛ alɩwaatʋ ndʋ ɖihikiɣ-tʋ yɔ. Ɖɩɩhɛzɩɣ lɛ, ɖihoo-tʋ nɛ ɖɩpazɩ tɔɔʋ. Heu kɛ ɖɩɣa kpɩnɛ, ɛyʋ takpa heu nɛ lakʋ taa nɛ ɛkɔna ɛɖɔɔ ɖɩɣa. Heu wɛna naŋgbanzɩ naanza nɛ paa naŋgbaŋgaɣ ŋga lɛ, kɛwɛɛna aca naalɛ. Heŋ cɩkpaŋ payaɣ se aca. Aca ana a-yɔɔ ɛfɛyɩɣ nɛ ɛɖɔŋ. Heŋ ɖɔɖɛ wɛ wazaɣ siŋŋ ɛzakuliye nɔmʊʋ taa. Pɔɖɔʋ heŋ paa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa. Ajɛya wena a-taa pakɩlɩɣ heŋ ɖɔʋ yɔ, anaa yɔ: Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ, Ositraalii, Patagonɩ, Seelandɩ Kɩfalʋʋ.  Heu kɛ kpɩnɛ kajalaɣ ñɩnɖɛ nɖɩ ɖɩsɩɣna haɖaʊ hɔɔlʋʊ taa yɔ. Heu wɛ wazaɣ sɩŋŋ ɛyʊ wezuu caɣʊ taa. Heu pɩndʋ kɛ huɖe siŋŋ haɖaʊ hɔɔlʋʋ taa. Ɛsɔ sɛtʋ kpaamɩŋ taa ɖɔɖɔ heu wɛna wazaɣ pɩdɩɩfɛyɩ, kɔkɔ kɔzɩ malɩŋ cɔlɔ, mbʋ yɔ, hɩyaʋ Ɛsɔ wɩlɩ ɖɔ-cɔzɔ Abriham nɛ ɛlɛ kpaɣ nɛ ɛlaa-ɩ kɩlaʋ.




#Article 253: Heu hʋndʋ (115 words)


Heu hʋndʋ paya ɖɔɖɔ size pɩsatʋ hʋndʋ. Heu hʋndʋ kɛna kpɩna wonuu. Keekee taa lɛ, paya hɩɖɛ size hʋndʋ kɔyɔ, paa pɩɩla ɛzɩma pɩkɛɣna kpɩnɛ hʋnʋʋ.

Hʋndʋ wɛ kpɩna sakɩyɛ yɔɔ kɛnɛ. Pʋ-yɔɔ yɔɔ pakpaɣ hɩɖɛ nɖɩ nɛ pɛcɛlɛ kpɩna hɔɔlʋʋ taa. Paya size hʋndʋ kɔyɔ, paa weyi ɛ-lɩmaɣza woki kpɩna hɔɔlʋʋ taa kɛnɛ. Heŋ hʋndʋ palakɩna wondu ndɩ ndɩ sakɩyɛ. Pakpakɩɣ heŋ hʋndʋ ndʋ nɛ palakɩna pɩsatʋ: Heu hʋndʋ ndʋ pakpakɩɣ nɛ palakɩna tʋma sakɩyɛ ndɩ ndɩ.

Heŋ hʋndʋ paya size laine kɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa. Ɛlɛ, pɩtɛkɛ heu ɖeke wɛnana hʋndʋ. Kpɩna lɛɛna wɛna ɖɔɖɔ hʋndʋ. Kpɩna lɛɛna hʋndʋ n̄ɩna naayɛ hɩla kɔyɔ : pʋŋ, naŋ, afanaa, kpaŋganzɩ. Awayɩ wondu ɖɔɖɔ wɛna hʋndʋ.

	




#Article 254: Heɣlim sɔsɔm (136 words)


Heeim sɔsɔm kɛna heelim mbʋ pɩkɛna kajʋcʋlaɣ heelim sɔsɔm nabʋyʋ yɔ. Pɩ-tɛ heelim mbʋ, pu-ɖoŋ fɛtɩɣ siŋŋ. Heelim pʋnɛ, pɩɩfɛtɩɣ paa alɩwaatʋ ndʋ lɛ, ɛlɛ, pɩ-tɛ alɩwaatʋ talɩɣ lɛ, hɛɛɛ tɔm fɛyɩ. Heelim sɔsɔm pʋnɛ, pi-tɛ ɖoŋ ɛɛsɔŋ nabʋyʋ.
  
Pɩkɛna heelim mbʋ pu-ɖoŋ wɛɛkɩɣ sakɩyɛ kpem yɔ. Heelim pʋnɛ payaɣ fiii fiii heelim. Ɖooo ɛsɔdaa pɩtɩŋɛ pɩcalɩɣna paɣzʋʋ. Pɩkɛ tɛʋ sɔsɔʋ heelim.

Pɩ-tɛ tɛʋ ɖɔʋ pazɩ, ɛlɛ, heelim ɛɛkɩlɩɣ kɩ-taa ɛzɩ sɔsɔʋ n̄ɩŋgʋ yɔ.

Peeɖe kedeŋa kpeekpe ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna ɛsɔkaɣ laɣsɩ kpɛlɛkʋʋ tʋmɩyɛ yɔɔ yɔ, ɖɩtɔŋ size Etaazuunii ɛjaɖɛ taa lɛ, paa pɩnaɣ ŋga lɛ, ɛyaa ɛzɩ mɩnʋʋ nɛ pɩtɩnɩ hiŋ kagbanzɩ (150) mbʋ yɔ heelim sɔsɔm mbʋ pʋkʋʋ. Piyele kedeŋa kpeekpe yɔɔ fiii fiii heelim mbʋ, pʋkʋʋ ɛyaa mba yɔ, nɔɔyʋ ɛɛpɩzɩɣ ɛtɩlɩ pa-ñʋʋ. Pɩwɛɛkɩɣ ɖɔɖɔ wondu ndɩ ndɩ ndʋ yɔ, tʋtʋ fɛyɩ kalʋʋ.




#Article 255: Hiluu (245 words)


Ɛyʊ hiluu payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «estomac». Payaɣ-kʊ ɖɔɖɔ se poche estomacale. Ɛsɩtomaakɩ wɛ ɛzɩ kabaɣ tɩyɛ yɔ. Ɛyʊ tɔkɩ mbʊ payɩ yɔ, e-hiluu taa pitiki. Hiluu wɛ likiyuu (oesophase) nɛ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se duodénum pɛ-hɛkʊ taa. Nɔɔ taa ɛyʊ tɔkɩ tɔɔnaɣ. Mbʊ ɛtɔwaa yɔ, pitii e-liu tɛɛ nɛ pɩtɩŋna e-likiyuu taa nɛ pɩtalɩ e-hiluu taa.

Ɛyʊ sʊtʊyʊ tɛ hiluu tɛ kʊkʊyɩmɩŋ kɛ kpaɣna santimɛtɛnaa nɩɩlɛ nɛ puwolo pɩtalɩ santimɛtɛnaa nɩɩlɛ nɛ kagbaanzɩ. Ɛyʊ sʊtʊyʊ tɛ hiluu pɩzɩɣ kʊñɔɔ lɩm litri waa naanza mbʊ yɔ. Ɛyʊ lotu taa ñama ñama naa ɖɔ pɩdɩɩfɛyɩ. Hiluu wɛɛ, hɔyɛ wɛɛ, lotu wɛɛ, hozaɣ ñɛwɛɛ ɖɔɖɔ. Payaɣ wondu natʊyʊ nɛ fransɩɩ kʊnʊŋ taa se pancréas nɛ lɛɛtʊ se diaphragme nɛ lɛɛtʊ ɖɔɖɔ se mésocôlon. Paba ñɛwɛɛ ɖɔɖɔ. 

Ɛyʊ lotu taa wondu ndɩ ndɩ ndʊ tiyekina nɛ ɛyʊ tɔkɩ mbʊ yɔ, pɩlakɩ tʊmɩyɛ ɛ-taa nɛ pɩyaɣ-ɩ ɖoŋ nɛ ɛcakɩ wezuu. E-hiluu ŋgʊ kɩ-taa tɔɔnaɣ ŋga ɛyʊ tɔɔ ɛ-nɔɔ taa ketiki nɛ kacaɣ. Ɖɩpɩzɩɣ ɖɩkɛdɩ ɛyʊ hiluu nɛ mooti kpomuu. Ɖɔɖɔ ɛzɩ mooti kpomuu yɔ, hiluu taa tɔɔnaɣ kʊtɔwaɣ cakɩ. Peeye kacakɩ nɛ kaɖaɣnɩ yɔlʊʊ ɖeu nɛ ka-taa ñɩm mbʊ pɩwɛ tomnaɣ wazaɣ yɔ, pɩcatɩ nɛ mbʊ payaɣ se nɛɛrɩ (nerfs) waa yɔ pa-taa nɛ pɩcɔɔ tomnaɣ tɩŋa taa nɛ pɩyaɣ tomnaɣ ɖoŋ. Mbʊ yekina nɛ ɛyʊ tomnaɣ taa wɛʊ alaafɩya.

Tɔɔnaɣ kʊtɔwaɣ ŋga, ka-taa mbʊ pɩɩwazɩɣ tomnaɣ yɔ, pʊbʊ cɔlɩ ɛyʊ lotu kpɛɛɛ nɛ pɩcaɣ tɩ-taa. Pɩkɔŋ nɛ pʊɖɔɔ lɛ, ɛyʊ sobi nɛ ɛlɩzɩ-pʊ nɛ ɛ-tɔbʊʊ.




#Article 256: Himalaya pʊŋ (189 words)


Pʊŋ nɩɩyɛ pɩlɩ ɖama lʊʊʊ nɛ paya-yɩ se Himalaya pʊʊ. Pʊŋ ɛnɩ ɛpɩlɩ kilomɛtanaa 2 400 yɔɔ. Ɛ-walanzɩ kɛ kpaɣ kilomɛtanaa 250 nɛ puwolo pɩtalɩ kilomɛtanaa 4000. Himalaya pʊŋ tɛyɩna Ɛndɩ ɛjaɖɛ nɛ Tibétain piyaɣ nɛ Aazii nɛ hadɛ kiŋ hɔɔlʊʊ taa. Himalaya pʊŋ pɩlaa, kpaɣ Nanga Parbat egetiye nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa nɛ puwolo pɩsɩɩna Namche Barwa egetiye wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa. Nanga Parbat egetiye wɛ Pakisitaanɩ ɛjaɖɛ taa. Piyele Namche Barwa egetiye ñɛwɛɛ Tibɛtii ɛjaɖɛ taa. Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa lɛ, Himalaya pʊŋ sɩ tɩnaɣ nɛ Indus pɔɔ kujomuu. Piyele wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa lɛ, pʊŋ ɛnʊ ɛsɩɩ tɩnaɣ nɛ Brahmapoutre pɔɔ kujomuu. Pʊŋ ɛnʊ ɛwadɩ kilomɛtanaa 600 000 kaaree yɔɔ.

Kedeŋa yɔɔ cɩnɛ Himalaya pʊŋ kɩlɩma kʊkʊyɩmɩŋ. Pʊŋ hiu nɛ naanza kʊkʊyɩmɩŋ talɩ mɛtanaa 8 000 halɩ pɩɖɛɛ pʊ-yɔɔ. Pʊŋ hiu nɛ naanza ɛnʊ ɛ-taa lɛ, Everest pʊʊ kɩlɩna pʊŋ lɛɛŋ tɩŋɛ kʊyʊʊ. Ɛkʊyɩ kʊyʊʊ mbʊ yɔ yebina nɛ mba pasɩma pʊŋ kpaʊ lɛɣtʊ pɩdɩɩfɛyɩ yɔ, palʊ kpem nɛ pakpa patʊlɩ ɖɔɖɔ ɛ-ñʊŋ taa.

Pʊŋ ɛnʊ ɛ-laŋ tɩŋ kʊkʊyɩmɩŋ kɛ mɛtanaa 3 900. Piyele ɛ-yɔɔ ɖomba mʊlʊm kʊkʊyɩmɩŋ ñɛkɛ mɛtanaa 5 000 nɛ pɩkpaɣ pɩkpa.




#Article 257: Hollywood (337 words)


Hollywood (matʊ taa lɛ, deɣa kɩñɩlɩnzaɣ Ɛnglɩsɩ kʊnʊŋ taa, pɩkɛ kooka nakɛyɛ Los Angeles ɛjaɖɛ taa (Californie, Etaazuunii). Tɛtʊ ndʊ tɩwɛ Downtown Los Angeles nɛ hayi yɔɔ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kiŋ nɛ Glendale wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa. Pɩlɩna ɛzɩma kɩ-hɩɖɛ kʊyaa nɛ ɖɩ-tɛ ɛsakuliye yɔɔ ɛzɩma ɖɩkɛ sɩnɩma tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ ndɩ paakaɣ ɖɩ-yɔɔ sɔʊ kaʊ yɔ lɛ, pamaɣzɩna mbʊ nɛ payaɣ Hollywood Amerika ɛjaɖɛ taa nɛ pɩkɛ ɖɔɖɔ tɛtʊ ndʊ tɩkɩlɩ paɣlʊʊ Los Angeles ɛjaɖɛ taa yɔ.

Kɩ-tɛ hɩla kɩsɛsena ana a-naalɛ lɩna ɛzɩma ɖɩtamsɩ ɖɩ-tɩ Amerika sinimaɣ tʊma sɔsɔna nɛ Hollywood yɔ. Sɔnɔ yɔ aŋgba sakɩyɛ mɩza halɩ pɩtalɩ ageeta lɛɛna wena añɔtɩna kpɛyɛ yɔ a-taa ɛzɩ Westside ɛlɛ, hendu lɩzʊʊ tʊma ɖɩlaɖɛ kuduyuŋ sɔsɔŋ sakɩyɛ wɛ Hollywood tɛtʊ taa ɛzɩ Paramount mbʊ yɔ. Tɛtʊ ndʊ tɩ-hɩɖɛ kʊya pɩlɩna ɛzɩma sɩnɩma tʊma ɖɔ ɖɩ-taa peeɖe. 

Aŋgba sɔsɔna ɖɩjayɛ tʊma ɛzɩ ŋna papɩzɩ nɛ pawɩlɩ kɛlɛm kɛlɛm yɔɔ kɛ sɩnɩma tʊma tɛ lone sɔsɔyɛ ɖɔɖɔ peeɖe nɛ ɖɔɖɔ lɛ, peeɖe lɩzɩya sɔsaa nɛ laɖaa sɔsɔ sʊʊ. Pɩnaɣ 1911 alɩwaatʊ taa lɛ, Nestor sitidiyo kɛnɛ kajalaɣ ñɩŋgʊ ŋgʊ kɩlɛɛ wɛʊ Hollywood taa. Pɩlɩna ɛzɩma kɩkɩwa yɔɔ lɛ, tɔmpiye Hollywood kɛ Amerika sɩnɩma tʊma sɔsɔna kuɖum taa, pɩtɩŋna samaɣ ɖɔʊ yɔɔ pɩpɩsɩ yaa pɩha tɛtʊ ndʊ ñɩm yaa ɖoŋ pɩtɩɩfɛyɩ.

Pɩnzɩ 1880 wɛɛ taa lɛ, hɔʊ nakʊyʊ kɩ-tɛ nɛ Kansas, Harvey Henderson Wilcox (weyi ɛsɩ ñɩm tʊma sɔsɔna ana a-taa yɔ ŋgʊ ɛtafɛyɩna naŋgbanzɩ pɩlɩna kʊdɔŋ nakʊyʊ yɔ) nɛ ɛ-halʊ Daeida Wilcox Beveridge, pamaɣzɩ se pakʊyʊ Topeka pɔkɔɔ patalɩ Los Angeles ɛjaɖɛ taa. Pɩnaɣ 1886 taa lɛ, Wilcox ya tɛtʊ tɩ-maɣna kilomɛta naa 0,6 kpɛyɛ ko kɛ lakʊ nakʊyʊ taa kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-wayi pɩwɛna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa yɔ kiŋ, Cahuenga kolonzi ɖoŋ nzɩ yɔɔ. 

Daeida Wilcox kpaɣna hɩɖɛ hollywood nɛ ɛyaa ɛ-maɣmaɣ ɛ-ñɩm, ɛlɛ ɛtɩzɩna Caama ɛyaa mba paacaɣ pañʊŋ yɔɔ Ohio yɔ mbʊ pʊyɔɔ mba payaɣa mbʊ. Ɛkpɛlɛka-ɖɩ suluku nakʊyʊ taa ɛɖɛɣa nɔmɔʊ Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ kiŋ ɖoli ɛ-nɛ halʊ nɔyʊ pɛ-tɛ kɔkɔɖɛ labʊ taa ɛlɛ kaakɛ ɛyaa mba pɛ-ɛyʊ. Hɩɖɛ ɖɩ-tɛ nɩɣʊ kɩdɩna-ɩ nɛ ɛpɩsɩ ranch kɛ Hollywood.

	




#Article 258: Hu Jintao (229 words)


Hu Jintao kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Siini yɔ ɖɩ-ɛjaɖɛ tɛtʋ taa pɩyaɣ. Ɛkɛ abalʋ lɔŋ tʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ Siini ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa peeɖe. Palʋla-ɩ saŋayɩŋ fenaɣ taa evemiye hiŋ naalɛ nɛ kʋɖʋmʋ (21) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1942 n̄ɩŋga taa. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa palʋla-ɩ yɔ, nɖɩ payaɣ size Taizhou egeetiye.

Ɖajaa Hu Jintao ɛnɛ, ɛkɛ pɩɣa ŋga kɛ-wɛna n̄amtʋ camɩyɛ yɔ. Ɛɛwɛna wɛtʋ kɩpandʋ sukuli taa nɛ ɛyɛlʋʋ nɔmɔŋ kpeekpe taa.
Ɖajaa Hu Jintao ɛnɛ, ɛkɛ Siini ɛjaɖɛ taa politiki labɩyaa taa sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ. Ɛkɛ Siini ɛjaɖɛ kewiyaɣ taa tʋmɩyɛ laɖʋ. Ɛ-tɛ politiki ŋgbɛyɛ Siini ɛjaɖɛ taa peeɖe payaɣ size kpɛndɛ lɩmaɣza tɩŋgʋ ngbɛ. Ɖajaa Jintao kɛna PCC politiki ŋgbɛyɛ ɖɩnɛ ɖɩ-takayaɣ taa maʋ sɔsɔ.

Ɛpaaza takayaɣ taa maʋ tʋmɩyɛ nɖɩ PCC Siini politiki ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɛ kamɩŋ fenaɣ taa  evemiye hiu nɛ kagbanzɩ (15) n̄ɩŋgʋ taa pɩnaɣ 2002 n̄ɩŋga taa. Ɛlaba takayaɣ taa maʋ tʋmɩyɛ nɖɩ pɩkɔ pɩsɩɩna kamɩŋ fenaɣ taa evemiye hiu nɛ kagbanzɩ (15) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 2012 n̄ɩŋga taa. Eleɖa ɛ-tʋmɩyɛ nɖɩ ɖɩlabʋ taa peeɖe siŋŋ, mbʋ yɔ ɛlakaɣ ɖɩ nɛ sɔɔlɩm.    

Lakɩŋ fenaɣ taa evemiye hiu nɛ kagbanzɩ (15) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 2003 n̄ɩŋga taa samaɣ lɩza ɖajaa Hu Jintao size ɛkɛ Siini ɛjaɖɛ kewiyaɣ wiyau. N̄ʋʋ tʋ sɔsɔ ɛnɛ, ɛcaɣ Siini ɛjaɖɛ kewiyaɣ kpelaɣ yɔɔ pɩkɔ pɩsɩɩna lakɩŋ fenaɣ evemiye hiu nɛ naanza (14) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 2013 n̄ɩŋga taa.

	




#Article 259: Hugues Capet (333 words)


Hugues Capet kɛ capet waa tɛ kajalaɣ wiyaʊ (987 ŋtalɩ 996) nɛ ɛtɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ Capet ɛyaa tɛ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ kiɖe ɖʊyʊ (weyi ɛcaɣ Fransɩɩ kewiyaɣ kpelaɣ yɔɔ pɩkɔɔ pɩtalɩ kɩ-tɛ kpɛlɩ lɛzʊʊ alɩwaatʊ, nɛ kɩ-tɛ tɩ ɖanɩɣ ñɔɔzʊʊ alɩwaatʊ pɩnaɣ 1848). Palʊla-ɩ ɛzɩ pɩnzɩ 939 ŋtalɩ 941 cɔlɔ mbʊ yɔ, ɛlɛ pʊwɛɛ ɛzɩ Dourdan tɛtʊ taa palʊla-ɩ, nɛ ɛsɩ aloma fenaɣ kɩyakʊ 24 pɩnaɣ 996 kɛ lakʊ nakʊyʊ taa (ɖenɖe ɛyaa taa fɛyɩ yɔ) yuda tʊ pɔñɔtɩna Prasville tɛtʊ cɔlɔ kpam, Franc waa tɛ wiyaʊ sɔsɔ (pɩnzɩ 960-987 alɩwaatʊ). Ɛɛkɛ Hugues Sɔsɔ pɩyalʊ nɛ e-ɖoo kɔyɔ Hedvwige Saxe tʊ. 

Kpaɣɖʊ 10 wɛɛ tɛmtʊ kɛ tɔsʊʊ huu nɛ ɛsakuliye lɩwa keeke nɛ ɛyaa hiɣ pa-tɩ ɖeu pɩnaɣ 1100 cɔlɔ mbʊ yɔ. Haɖaʊ ɛsɩnda ɖɛnaʊ, agbaŋga pazʊʊ nɛ kɩlɛzʊʊ lɩmaɣzɩyɛ labʊ mbʊ pɩtɩŋna pɩnaɣ taa haɖɛ yɔɔ pɩlɩna kajalaɣ caroling ɛyaa yɔɔ, tɩna tɔsʊʊ huu siŋ nɛ ɖoŋ ŋgʊ paa kɩwɛ hɛɛɛ ɛlɛ pɩkɛ tɩtɩm. Alɩwaatʊ kʊyʊmtʊ ndʊ tɩ-taa ɖɔɖɔ ɛyaa ɖɩzʊʊ tɛ tɛmtʊ nɛ ɖama hɛkɩŋ taa yoŋ yeba nɛ ɖɩsɩ sɔsɔsɩ maʊ lɩ nɛ pɩsaŋ haɖaa yaa haɖaʊ tʊmɩyɛ laɖa pɩzʊʊ pɛmɛlɩɣ sɩ-taa. 

Francia occidentalis tʊʊ kɩ-tɩ nɛ Ampiiri nɛ kajalaɣ Capet tʊ, ɖɔɖɔ ɛzɩ ɛlɛzɩya yɔ, cɛyɩ pa-tɩ pama kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ pɛkpɛndɩna e-ɖoŋ nɛ halɩ paɖʊ ɛ-pɩyalʊ Robert pʊtɔdɩyɛ nayʊ kɛ pada Nɔwɛlɩ evemiye wiye pɩnaɣ 987 wɛɛ taa. Pɛcɛlɩ kewiyaɣ hulaɣ kɛ ɛ-pɩyalʊ alɩwaatʊ ndʊ ɛ-caa sɩba pɩnaɣ 996. Capet kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ ŋga patɩna ke-kiɖe yɔ kɛwɛ kakaa pɩtalɩ waasɩ lutozo mbʊ yɔ nɛ ke-kewiyaɣ liɖe ñɔ ajɛyɛ sakɩyɛ taa ɛzɩ Ɛsɩpaañɩ nɛ Itaalii nɛ Luxembourg nɛ Hɔŋirii nɛ Pɔritigaalɩ nɛ Piresiili. 

Ɖɩsɩŋ sakɩyɛ Hugues Capet kewiyaɣ tɔm. Takayaɣ nayʊ nɔyʊ ɛ-tɛ wɛɛ taa taakpaɣ se pɩkɛ kɩjɛyɩɣ se ɛma e-fezuu caɣʊ tɔm. Pɔɖɔna mɩzɩɣ mɩzɩɣ ɛ-yɔɔ tɔm takayasɩ nɔnɔɔ wɛɛ taa ndʊ mʊwanɩ Richard Reims tʊ kaama yɔ. Hugues wɛʊ yɔ pʊwɛ ɛzɩ palʊla-ɩ Dourdan ɖɩɣa sɔsɔ taa kɛnɛ pɩnzɩ 939-941 cɔlɔ mbʊ yɔ. Ɛɛkɛ Hedwige Saxe tʊ pɩyalʊ (Otton 1 tʊ kɔɔ kɛlɛ) nɛ ɛ-caa kɛlɛ Hugues Sɔsɔ.




#Article 260: Huva lɩŋgamʋʋ (309 words)


Hoover lɩŋgamʋʋ kɛna yuŋ kiɖe lɩŋgamʋʋ ŋgʋ kɛ Colorado pɔɔ yaa pʋwa sɔsɔwa ŋga kɛwɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa yɔ. Kɔn̄ɔtɩna Boulder City nɛ kɩwɛ Arizona nɛ Nevada pa-ɛjɛɛ hɛkʋʋ taa kamaɣ yɔɔ. Hoover lɩŋgamʋʋ kʋnɛ ɖɩtɩlɩ size pama-kʋ pɩnaɣ 1931 nɛ pɩnaɣ 1936 pɛ-hɛkʋʋ taa mbɩ yɔ kɛnɛ.

Pɩɩkɛ n̄ʋʋ yɔkʋtʋ sʋsɔtʋ alɩwaatʋ taa, nɛ pala Hoover lɩŋgamʋʋ kʋnɛ kɩ-yɔɔ tʋlʋʋ sɔnzɩ kɛ evemiye niidozo ŋgʋ wiye kɛ salaŋ fenaɣ alɩwaatʋ taa kɛ pɩnaɣ 1935 taa. Franklin Delano Roosevelt kaawɛna kewiya kpeɣla yɔɔ kɛ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa. Nɛ ɛnʋ kaahana nʋmɔʋ yaa nɔɔ nɛ pala sɔnzɩ nzɩ.

Kaɖɛ nɛ kaɖɛ nɛ pɩcɔ pɛtɛ Hoover lɩŋgamʋʋ kʋnɛ kɩmatʋ. Samaɣ kpeɣkpeka, nɛ ka-tɩ cɛlɩɣ siŋŋ wazɩna sakɩyɛ. Samaɣ kpaɣ ka-tɩ mpilim nɛ kɛ-cɛlɩ tʋmɩyɛ ɖɩnɛ ɖɩlabɩyɛ ɖeɖe siŋŋ. Tʋmɩyɛ laɖa miiliyɔɔ waa mbɩ yɔ kpaɣ pa-tɩ nɛ pɛcɛlɩ faala pɩkɔ pɩsɩna pe-wezu kamaɣ yɔ.

Pɩcɔ nɛ pɛtɛŋ Hoover lɩŋgamʋʋ kʋnɛ yɔ kɩ-maʋ yaa kʋ-tʋma lɛ, tʋmɩyɛ laɖa mba pehiuna pe-weziŋ lesuu yɔ yaa sɩɖaa, talaɣ ɛzɩ mɩnʋʋ nɛ hiu nɛ kʋɖʋm(111) mbɩ yɔ. Tambaɣyɛ nɖɩ pabɩza pɔkɔna nɛ Hoover lɩŋgamʋʋ kʋnɛ pama-kʋ yɔ, kɩ-tɛ tɔɔnɩ pɛtɔŋ waa talɩɣ ɛzɩ miiliyɔɔ waa lʋbɛɛ mbɩ yɔ.
  
Kpaɖʋ hiŋ naala (20) tɩɩlɩ n̄ata lɛ, kɛ pakpaɣ kpɛlɛkɩ-tʋ lɩmazaɣ kɛ Black Canyon nɛ Boulder Canyon pɔ-yɔɔ, pɩlɩɩna po-ɖoŋ yɔɔ size pabɩzɩ pɔɖɔkɩ lɩŋgamʋʋ ŋgʋ kɩ-pɩzʋ kɩɖʋ nesi camɩyɛ Colorado yɔ. Nɛ kɩbɩzɩ kɩ-kɔna yaa kɩ-haɣ lɩm nɛ pɩsaɣ nɛ nazɩyʋ (électricité) wɛ ɖeu yɔ. Pɩnaɣ 1928 taa kɛ Etaazuunii ajɛɛ n̄ʋŋ tɩna ŋgbɛ kedizaɣ ɖɩlaɖɛ, kɛ paɣkpa lɩmazɩyɛ tamaɣ kanɛ yɔ.

Hoover lɩŋgamʋʋ kʋnɛ, paɣkpaɣ kʋ-tʋma nɛ pɛcɛlɩ tʋma ŋgbɛ naɖɩyɛ. Nɖɩ payawa size Six Companies. Nɛ ŋgbɛ ɖɩnɛ ɖɩpaɣzɩ ɖɩ-tʋmɩyɛ pɩnaɣ 1931 taa nɛ pɛtɛmɖɩ pɩnaɣ 1936 taa, pɩcɔ nɛ pɩnaɣ 1938 n̄ɩŋga ŋga paaɖʋwa  se pɛtɛŋ ka-taa yɔ ka-kalɩɣ. Pɛtɔŋ ŋgʋ pamana Hoover lɩŋgamʋʋ kʋnɛ yɔ, patamada matʋ natʋyʋ nɛ pɛtɔŋ ŋgʋ mbʋ.




#Article 261: Hydraulique (111 words)


Ɛzɩ mbʋ payaɣ se hydrologie nɛ mbʋ payaɣ se hydraulique urbaine nɛ mbʋ payaɣ se hydrogéologie yɔ (ɩ́cɔna mbʋ payaɣ se Portail Eau nɛ ɩna).

Ɛzɩ mbʋ payaɣ se hydromécanique nɛ mbʋ payaɣ se oléohydraulique nɛ mbʋ payaɣ se moteur hydraulique nɛ mbʋ payaɣ se pompe oléohydraulique nɛ mbʋ payaɣ se presse hydaulique nɛ mbʋ payaɣ se machine hydraulique yɔ… 

Ɖooo lɛ, hydraulique kɛkɛŋna piliŋa ŋga kawɩlɩɣ ɛzɩma mbʋ pamaɣzɩ lɩm nɛ ɛzɩma mbʋ lɩm ɛtɩŋɩ yɔ nɛ ɛzɩma mbʋ pakpazɩ lɩm yɔ. Pɔmpɩnaa pakpakaɣ nɛ palakɩna tʋma ana. Hydraulique cɔŋnana pɔmpɩnaa yɔɔ nɛ mba payaɣ se plombiers waa yɔ, papa n̄ɔcɔŋnana ɛzɩma mbʋ lɩm ɛtɩŋ nɛ pɩɖɛɛ pɔmpɩnaa taa yɔ.

 




#Article 262: Hɔ hɔzɩŋ kɛgbɛdɛsaɣ (accident nucléaire) (180 words)


Hɔ hɔzɩŋ kɛgbɛdɛsaɣ (Accident nucléaire)
Hɔ hɔzɩŋ yaa malɩfanaa kɛkpɛdɛsaɣ kɛna tʋma ndɩ ndɩ ɖɩlaɖɛ kɛgbɛdɛsaɣ sʋsɔsɩ. Kɛgbɛdɛsaɣ malɩfanaa n̄ɩŋga yaa toota hɔzɩŋ n̄ɩŋga kanɛ, kɛwɛna pɩkɛsaɣ yaa pɩŋ labʋʋ lɛ tɛ wɛɛkɩtʋ ɖɔɔ siŋŋ.

Pɩkɛna kɛgbɛdɛsɩ nzɩ, halɩ nɛ sɔnɔ kɛ mbɩ yɔ, sɩlabʋ yaa sɩtalɩʋ lɩna wonu ŋgʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size radioactives yɔ cɔlɔ kɛnɛ yɔ.  
Accident nucléaire de Fukushima ; vue des réacteurs après l'explosion de l'hydrogèn
Articles détaillés : Fukushima tɛ hɔ hɔzɩŋ kɛgbɛdɛsɩ (Accident nucléaire de Fukushima), lɩna mbʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size hydrogène yɔ cɔlɔ.

Ɛtɛ hɔ hɔzɩŋ kɛgbɛdɛsɩ tɛ nɩ-ɩ lona yaa hɛkɩŋ hɩla ɖɔɖɔ kɔyɔ : Installation nucléaire de base, nɛ Radioprotection, nɛ Directive Seveso, nɛ Échelle INES, nɛ pɩtasɩna Retombée radioactive. Paa malɩfanaa kɛgbɛdɛsɩ nzɩ, sɩpɩzʋʋ sɩtalɩ paa alɩwayʋ ŋgʋ lɛ kɛ lona anɛ a-taa : installation nucléaire de base.

Peeɖe kɛna tʋma ndɩ ndɩ ɖalaɖɛ, nɛ pɩsɔsʋʋ ɖoŋ kɛ centrale nucléaire, nɛ paɖanʋʋ n̄ɔzʋʋ camɩyɛ kɛ n̄ɩɣlɩm wondu nɛ tɩ-tɛ payɩ nɛ pɩkazɩ kɩwazɩtʋ ɖeke koŋ (traitement du combustible usé), nɛ centre de stockage de déchets radioactifs.




#Article 263: Hɔyɛ (214 words)


Hɔyɛ kɛ ɛyʊ lotu taa ñama ñama naa taa lɛɛbʊ. Hɔyɛ tʊŋ tʊma naadozo ɛyʊ wezuu caɣʊ taa. Kajalaɣ lɛ, hɔyɛ ñalɩɣna ɛyʊ tomnaɣ tɩŋa taa. Nabʊlɛ lɛ, hɔyɛ tɔzʊʊna tɔɔnasɩ ndɩ ndɩ nzɩ ɛyʊ tɔkɩ yɔ sɩ-taa ñɩm mbʊ pʊwɛ ɛyʊ tomnaɣ wazaɣ yɔ.

Hɔyɩ tʊmɩyɛ tozo ñɩnɖɛ lɛ se ɖɩsɩɩ ɖɩ-taa tɔɔnasɩ ndɩ ndɩ nzɩ ɛyʊ tɔkɩ yɔ, sɩ-taa ñɩm ndɩ ndɩ mbʊ pʊwɛ ɛyʊ wazaɣ yɔ ɖɩ-taa. Hɔyɛ sɩna ɖɔɖɔ mbʊ mbʊ pɩlakɩ ɛyʊ taa tʊmɩyɛ nɛ pɩlakɩ se ɛyʊ wɛ wezuu yɔ pʊ-tʊmɩyɛ taa. Pʊ-tɔbʊʊ se hɔyɛ tʊmɩyɛ wɛ wazaɣ pɩdɩɩfɛyɛ ɛyʊ wezuu caɣʊ taa.

Paapɩzɩɣ pɛtɛyɩ ɛyʊ hɔyɛ tam nabʊlɛ. Pʊ-tɔbʊʊ se ɛyʊ hɔyɛ fɛyɩna tɛyʊʊ wɛtʊ. Payaɣ wonuu nakʊyʊ ɛyʊ lotu taa se hipokɔndrɩ. Nɩwaŋ yɔɔ hipokɔndrɩ taa hɔyɛ wɛɛ. Hɔyɛ kpaɣna nɩwaŋ yɔɔ hipokɔndrɩ nɛ ɖiwolo ɖɩtalɩ lɩmɩyɛ yɔɔ hipokɔndrɩ. Wondu ndʊ payaɣ se viscères waa kɛ ɛyʊ lotu taa yɔ, tɩ-taa payɩ lɛ, hɔyɛ kɩlɩna yuŋ. 

Ɛyʊ yuŋ kilonaa mɩnʊʊ yɔɔ lɛ, hɔyɛ yuŋ kɛ kolinaa naalɛ. Pʊ-tɔbʊʊ se hɔyɛ yuŋ talɩ ɛzɩ kraamwaa 1 500 mbʊ yɔ. Ɛyʊ hɔyɛ lakɩna nɛ tɔɔnasɩ ndɩ ndɩ nzɩ ɛyʊ tɔkɩ yɔ, sɩyɔlʊʊ ɛ-taa camɩyɛ nɛ tɔɔnasɩ nzɩ sɩ-taa ñɩm mbʊ pʊwɛ wazaɣ ɛyʊ tomnaɣ tɩŋa yɔ, pɩcɔɔ tomnaɣ tɩŋa taa nɛ kihiɣ ɖoŋ nɛ ɛyʊ pɩzɩ ɛcaɣ wezuu.




#Article 264: Hɔzʋʋ (200 words)


Hɔzʋʋ kɛna tʋmɩyɛ n̄ɩɣyʋʋ wonuu. Tʋmɩyɛ wonuu kʋnɛ, kɩkɛna wonuu kɩkaɖɩnaʋ sɔsɔʋ nakʋyʋ kɛ ɛyʋ wezuu caɣʋʋ taa. Payaɣ ɖɔɖɔ hɔzʋʋ kʋnɛ size malɩfa yaa you wonuu. Kɩzɩɣʋna ɛyʋ size ɛdaŋna ɛ-yɔɔ nɛ lakasɩ kɩdɛkɛdasɩ kpeekpe nɛ tɛtɛ kpɩna n̄aŋ n̄ɩna kpeekpe yɔ.

You yaa tɩ-yɔ kadɛyɩnaʋ wonuu kʋnɛ, kɩkɛ ɖɔɖɔ n̄ɩkɩyʋ yaa pɩn̄ɩɣɖɛ. Sakɩyɛ yaɣ kʋ ɖɔɖɔ size kaamʋʋ yaa piyuu. Kɩkɛ wonuu ŋgʋ pɔɖɔkʋʋ kʋ nesi tɛ kɛnɛ yɔ. Pekpiyikuu kʋ nee tɛɛ kɛnɛ. You wonuu yaa hɔzʋʋ kʋnɛ, kɩwazaɣ siŋŋ yaa keekee kɛlɛ size, kɩkʋ yaa kɩhaɣ heŋ kɛ ciyam kifezuu.

Pɩtasɩna pɩyʋ wezuu n̄ɩm kʋʋ yaa heŋ haʋ ɛlɛ, sakɩyɛ kpakʋ ɖɔɖɔ malɩfa yaa n̄ɩɣyʋ tʋmɩyɛ wonuu kʋnɛ nɛ pɛwɛkʋʋna wondu ndɩ ndɩ kɩwazɩtʋ sakɩkyɛ. Ɖakpaɣ ɛzɩ kuduyuŋ yɔkʋ, yaa haba kuluu, yaa ɛzɩ ɖɔɖɔ tʋma kuduyuŋ sɔsɔŋ yaa kewiyaɣ tʋma ndɩ ndɩ wɛɛkʋʋ mbɩ yɔ.

Mbʋ palakɩna hɔzʋʋ yɔ yaa malɩfa tʋma keekee kɔyɔ yɔ size :

Palakɩ hɔzʋʋ yaa malɩfa nɛ ɛgbandʋ yaa lakʋ nɛ pehiu pɔtɔɔ yaa pɩkɛna aleɣya.

Malɩfa yaa hɔzʋʋ wazʋʋ nɛ pɛgbɛŋkɛsɩna yaa pala you nɛ kooyindu.

Kɩkɛna kɩkaɖɩnam.

You wonuu kʋnɛ, kɩwazʋʋ ɖɔɖɔ nɛ pacaana tɔm.

Hɔzʋʋ yaa tʋmɩyɛ n̄ɩɣyʋ wonuu kʋnɛ, palakɩna kʋ ɖɔɖɔ nɛ spɔɖɩ yaa alɛɣya.




#Article 265: Hɔzʋʋ lotu (106 words)


Hɔzʋʋ lotu kɛna malɩfa sɔsɔʋ nakʋyʋ. Malɩfa kʋnɛ, kɩkɛna malɩfa miŋ n̄ɩŋgʋ ŋgʋ kʋwɛ kɛŋgɛ tɩyɛ yɔ. Ŋna-kʋ ɖɔ, ŋnaɣ size kɩpaɣlɩ siŋŋ.

Malɩfa kʋnɛ, kɩwazaɣ siŋŋ kɛlɛ size, ɛzɩma ɛnʋʋ sɩzɩ pɔlɔʋ kʋ kʋlɔʋ yɔ yɔ, kɩtalɩ ɖoo poliŋ taa nɛ pɩcɔ kɩmɩzɩ kɩ-tɩ. Kɩ-taa paɖʋ pɩyɛ yuŋ n̄ɩnɖɛ nɖɩ pʋ-tɔʋ ɖɩ nɛ ɖɩ-mɩzɩ yɔ. Pɔtɔ hɔzʋʋ lotu malɩfa kʋnɛ kɩ-talɩɣ poliŋ siŋŋ.

Ɖoo kiɖe tɛ lɛ, payawaɣ malɩfa lotu n̄ɩŋgʋ kʋnɛ size pulee. Pulee tɔbʋʋ kɛlɛ kɛlɛʋ size putuuɖe. Ŋna-kʋ kɩwɛ putuuɖe tɩyɛ nɛ ŋɖɔka-ɖɩ nɛ ŋtɩ yebuɖi nɛ ɖɩtɔlɩ kɔyɔ, ŋna size ɖipilimuu.

Putuuɖe nɖɩ, ɖɩwɛ ɛzɩ n̄ɩɣyʋʋ yaa n̄ɩɣtʋ n̄ɩɣɖɛ tɩyɛ yɔ.




#Article 266: Hɔzʋʋ mʋlʋm n̄ɩŋgʋ kɩkpɛɛdʋ (Poudre noire) (122 words)


Malɩfa yaa Hɔzʋʋ kɛŋgɛ yaa lotu mʋlʋm n̄ɩŋgʋ kɩkpɛɛdʋ kʋnɛ, kɩkɛ Siini ɛjaɖɛ n̄ɩɣyʋʋ kɩlɩzʋʋ. Hɔzʋʋ yaa malɩfa kɛŋgɛ mʋlʋm n̄ɩŋgʋ kʋnɛ, ŋgʋʋ payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size poudre noire yaa poudre à canon yaa poudre à fusil.

Tɔm matʋ taa siŋŋ lɛ, payaɣ kʋ size kɔyɛ miŋ n̄ɩnɖɛ nɛ payaɣ kɛlɛʋ kɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa size «médicament à feu». Kɔyɛ miŋ n̄ɩnɖɛ ɖɩnɛ, palaba-ɖɩ nɛ tɔyʋ yaa mɩzɩyʋ ɛzɩ payaɣʋ nɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa size déflagrant tɛ lɩm kisidim.

Payaɣ malɩfa kɛŋgɛ mʋlʋm yaa puuyuu n̄ɩŋgʋ kɩkpɛɛdʋ kʋnɛ ɖɔɖɔ size ɖajaa sɔsɔ Salpêtre tɛ malɩfa yaa hɔzʋʋ kɩlabʋʋ. Ŋgʋ ɖɔɖɔ payaɣ size poudre à canon yaa poudre à fusil. Palaba wɛ ɖɔɖɔ nɛ Sufɩɖɩ (soufre), nɛ kpoŋgbolo ɖasɩ (charbon de bois).




#Article 267: Hɔŋirii (200 words)


Hɔŋirii kɛna Eerɔpʊ nɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖi-tɛtʊ sɔsɔtʊ paya:g se Pudapɛsɩtɩ nɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʋʋ nɛ pawɩlɩɣ sukulinaa taa yɔ lɛ Hɔŋrʊwaa piyele nɛ liidiye nɖɩ pɔtɔkɩu yɔ lɛ foriŋ. 

Hɔŋirii kɩɖaʊ kɛtɛɛka wɛna hɔɔlasɩ nasitozo nɛ tɔlɩm naputozo: kɩsɛɛmɩŋ, kʊlʊmɩŋ nɛ tɔlɩm mbʊ pʊwɛ ɛzɩ tɩŋ hatʊ yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-walanzɩ taa makɩɣna 93 030 km2  nɛ kpaɣna hayʊ pitii pɩsɩɩna hadɛ lɛ kilomɛtanaa 250 wɛna nɛ pɩkpaɣna wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ pitii pɩsɩɩna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ lɛ pɩmakɩna kilomɛtanaa 524.

Hɔŋirii nɛ Otirisii kamaɣ ŋga kɛwɛɛ yɔ pɩtalɩɣ kilomɛtanaa 2 009 yɔ kɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa, hadɛ kiŋ nɛ hadɛ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Sɛrɩbii, Kuruwasii nɛ Siloveni, hadɛ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Rumaaniii piyele hayʊ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Ukurɛnɩ pɩkazɩ nɛ hayʊ kiŋ lɛ Siloovaakii. Hɔŋirii ɛjaɖɛ taa ɛyaa kpɛndɩ miliyɔɔnaa hiŋ naalɛ yaa nɛɛlɛ (20).

Hɔŋirii ɛjaɖɛ taa paɣtʊ lɩzɩyaa lɩzɩɣna eɛjaɖɛ ñʊʊtʊ pɩnzɩ kagbanzɩ wayɩ nɛ ɛnʊ lɩzɩɣna komina yɔɔ cɔnɛyʊ. Komina ñʊʊtʊ ñalɩzɩɣna ɛ-tɛ minisiriwaa. Peeɖe paɣtʊ lɩzɩyaa kpɛndɩ 199. Politiki aŋgba wena awɛɛ yɔ, paa nɖɩ lɛ pɩwɛɛ se ɖɩwɛɛna paɣtʊ lɩzɩyaa ɛzɩ kagbanzɩ kɛ mɩnɩʊ yɔɔ nɛ pɩha-ɖɩ waɖɛ nɛ ɖɩpɩsɩ faction parlementaire.

	




#Article 268: Hɛbra kʊnʊŋ (339 words)


Hɛbra kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩlɩna hɛkʊ nɛ hayi kɩŋ pilinzi nzɩ sɩ-dɛ nɛ sémitique mba kʊnʊmɩŋ taa kɛ Canaa mba agbeɣlaa taa. Kʊnʊŋ ŋgʊ kɩñɔtɩna kpaagba kpam nɛ kɩwɛ ɛzɩ phénicien ŋgʊ nɛ araméennes kʊnʊŋ nɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ Arabɩɩ kʊnʊŋ yɔ. kʊnʊŋ ŋgʊ mba panɩʊ kʊ yɔ patalɩɩ ɛyaa miiliyɔɔ waa lutozo nɛ pʊyɔɔ mbʊ yɔ.
 

Amarna yaa Tel-Amarna, wɛna ɖama nɛ Egipiti kpaɖʊ hɩʊ nɛ naanza pʊcɔ ɖakpaɖʊ tɛ ɛgbaɣdɩyɛ. Masɩ nasɩyɛ lɩna nɛ Canaan. Pamazɩ nɛ Akkadien taa, canaʊ taa ɛgbaɣdɩyɛ kʊnʊŋ. Kʊnʊŋ ŋgʊ kɩwɛna tɔm nɛ tɔmpee sakɩyɛ kɛ sémitique wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kʊnʊmɩŋ weyi pɔyɔɔdʊʊ Canaan yɔ.
 
Ɖɩkatʊ yɔɔdaasɩɩ nasɩyɛ nɛ sɩmakɩ Hɛbra kʊnʊŋ paɣtʊ, mbʊ pʊwɩlɩʊ se pʊcɔ matʊ alʊwatʊ lɛ yɔɔdɔɔ wɛtʊ kɛwɛ nɛ pɔyɔɔdʊʊ Hɛbra tɔm kɛ Canaan ɛjaɖɛ pʊcɔ Hɛbra mba maɣmaɣ caɣʊ Canaan taa.Masɩ nzɩ sɩdalɩna Hɛbra mba cɔlɔ, ɛlɛ pʊdɔma Apirou wɛtʊ taa, Apirou mba kɛ ɛyaa mba padasɩm-wɛ camɩyɛ yɔ ɛlɛ paya-wɛ hɩla wena awɛzɩ Hɛbra mba hɩla yatʊ yɔ.

   
Hɛbra mba takayaɣ kɩɖeɖea taa tɔm kɛ palabɩna tʊmɩyɛ kɛ tɔm kpɩtʊ alʊwatʊ taa yaa Hɛbra paɣtʊ hɔkʊ taa kɛ Synagogue kɛ payaɣ se massorétique tɔm. Massoret tɔbʊʊ se polɩŋ taa cɛlʊʊ. Kɩ-tɛ tɔm cɔlʊʊ kɛ wazaɣ tɔmɩyɛ sɩɩŋ kɛ kpaɖɩŋ sakɩyɛ taa. Ɖooo canaʊ awɩyaa sosaa kɛ kpaɖʊ lutozo pʊcɔ palʊlʊ Yeesu pʊwolo pɩtalɩ Maccabées waa, Daniel tɔm takayaɣ 167 pʊcɔ Krɩstʊ mba kpaɖʊ kɛ pʊwɛ kaɖɛ se paɖʊ hɔlɩŋ ndɩ ndɩ.

Hɛbra kʊnʊŋ kɛ ɛsɔ kɩlaʊ tɛ kʊnʊŋ nɛ kɩ-wɛ ndɩ nɛ kʊnʊŋ ŋgʊ samaɣ yɔɔdʊʊ. Ɖɩkatʊ koŋ tɔm pe wena ɛzɩ palakɩnɛ yɛɛ tʊmɩyɛ kɩlaʊ hɔlʊʊ taa yɔ. Nɛ ɖɩnaɣ se kʊnʊŋ ŋgʊ kɩwɛna tɩlasɩ kɛkɩlaʊ nʊmɔʊ taa. Takayaɣ kɩɖeɖea wɛna tɔm pe kudokɩŋ lutozo nɛ kudokɩŋ naalɛ kɛ hapax, (tɔm pe wena alɩɣ tɔm kʊyʊm yɔ), pamaɣ tɔm pe anaa kɛ Hɛbra lɩla 500 yeke yɔ. Nɛ ɖɩmaɣzɩ kɔyɔ canaʊ alɩwaatʊ kʊɖʊmtʊ ndʊ tɩyɔɔ lɛ Krɛsɩ yɔɔdaɣ kɛwɛna tɔm pe 120000.

Mbʊlɛ, ɖɩkpa se Hɛbra kɩlaʊ sɩma tɔlɩm pazɩ mbʊ yɔ kʊhʊlʊmʊ nɛ kɩkpɛɛdʊ nɛ kɩsɛɛmʊ nɛ pɔlɔɔ. Tɔm tɔɔbʊʊ lɩzɩʊ wɛɛ ndɩ ndɩ.
 




#Article 269: Hɛkʊ nɛ Hɛkʊ Alɩwaatʊ (Moyen Age) (312 words)


Hɛkʊ nɛ Hɛkʊ Alɩwaatʊ kɛ Eerɔpʊ tɛ canaʊ tɔm alɩwaatʊ. Alɩwaatʊ ndʊ tɩpaɣzɩna kpaɣɖʊ 5 pʊwolo pɩtalɩ kpaɣɖʊ 15. Kpaɣɖʊ ŋgʊ kɩ-tɛ alɩwaatʊ taa Room Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ tɛ Ampiiri paɣzɩ tɔlʊʊ nɛ kɩtɛzɩ tɛŋgɛlɛɛ Ɖanʊʊ lʊlʊʊ alɩwaatʊ nɛ kajalaɣ ñɩnʊʊ nɛ natʊ sɔsɔtʊ alɩwaatʊ.
 
Wɛɛ anaa awɛ kɩbɩnjaazɩ alɩwaatʊ nɛ alɩwaatʊ kɩfatʊ pɛ-hɛkʊ taa, alɩwaatʊ ndʊ pɛtɛyɩ-tʊ pʊɖɔɔ. Ɖɩnaɣ hayi Alɩwaatʊ Kɩmaɣnatʊ (kpaɣɖʊ 6 ŋtalɩ 10 ŋgʊ), hɛkʊ Alɩwaatʊ Kɩmaɣnatʊ (kpaɣɖʊ 11 ŋtalɩ 13 ŋgʊ) nɛ kɩɖɩnatʊ Alɩwaatʊ Kɩmaɣnatʊ (kpaɣɖʊ 14 ŋtalɩ 15 ŋgʊ). 

Ɛyaa kɩɩɖɔʊ nɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ kɩɩɖɔʊ nɛ ɛyaa sʊʊ nɛ lɩʊ kɛ kɩbɩnjaazɩ kɩɖɩnaʊ alɩwaatʊ taa wɛ halɩ pɩkɔɔ pɩtalɩ hayi Kɩmaɣnaʊ Alɩwaatʊ nɛ ɛyaa mɛɛsa tokuli waa sʊʊ nɛ pasɩɩ kewiisi kɩfasɩ kɛ Room Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ ajɛyɛ kɩbɩna lonaa taa. Paa yee alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa lɛɛzɩtʊ ɛlaba pɩlɩna ɛyaa ɛsakuliye cɔlɔ kɔyɔ, patapɩzɩɣ patʊɣʊ pa-tɩ nɛ kɩbɩnjaazɩ cɔlɔ tɛ ŋgʊ. Room Ampiri wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩɩna tɛtʊ ñamsʊʊ tɛ tɩlasɩ yɔ kɩɩwɛna ɖoŋ sɔsɔŋ nɩɩyɛ pɛ-ɛjaɖɛ taa nɛ payaɣ-ɖɩ se Ampiri Pɩzantɛ.  
   
Alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa kilesa kɩ-tɛ ajɛyɛ sakɩyɛ Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ kɩmaɣnɩyɛ taa nɛ Afrika nɛ Hayi kiŋ pɩtɩŋna malɩŋ ɛsɔ sɛtʊ ñʊŋ tɩ-naa kpaɣɖʊ 7 alɩwaatʊ taa. Wɩsɩ Ɖɩdʊyɛ taa lɛ, kewiisi ajɛyɛ naayɛ mʊwaaɣ Room paɣtʊ naa sakɩyɛ, pɩ-tɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, Krɩstʊ ɛsɔ sɛtʊ aŋgba kaaɖɩna a-tɩ cɛyʊʊ nɛ amaɣ maacɔ yaa mʊwanɩ waa ɛsɔ sɛtʊ kuduyuŋ. 

Frankɩ waa kewiyaɣ ɖɛzɩtʊ alɩwaatʊ, ɛyaa mba paɖanɩ fezuu Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ taa Krɩstʊ ñɩma tɛ Ampiri kɛ kpaɣɖʊ 9 alɩwaatʊ taa pʊcɔ kɩkɛsɩ kɩ-tɩ pɩlɩna Hayi yɔɔ Vikings waa tɛ yoŋ nɛ Hɔŋirii mba tɛ yoŋ nɛ Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa yɔɔ kiŋ nɛ malɩŋ tɛ ñɩŋ nɛ Haɖɛ yɔɔ kiŋ. 
 
Pɩnaɣ kudoku wayi lɛ, kpaɣna Alɩwaatʊ kɩmaɣnatʊ hɛkʊ taa ndʊ taa lɛ, Eerɔpʊ ajɛyɛ taa ɛyaa ɖɔ piŋ pɩtɩŋna lɛɛzʊʊ kpɛlɩ nɛ kpɛlɩ tɩlɩtʊ yɔɔ, mbʊ piyeba nɛ pehikiɣ tɔɔnasɩ sakɩyɛ haɖaʊ hɔɔlʊʊ taa.




#Article 270: Hɛŋga Sɔsaɣ Fɛɛʊ (177 words)


Hɛnzɩ sakɩyɛ pɩlɩna ɖama yɔɔ nɛ pɩpɩsɩ hɛŋga sɔsaɣ fɛɛʊ. Pɩkpaɣna hayi kiŋ nɛ puwolo pɩsɩɩna hadɛ kiŋ lɛ, hɛŋga sɔsaɣ ŋga, ka-ɖaɣlakɩŋ kɛ kilomɛtanaa 6 000. Piyele pɩkpaɣna wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ puwolo pɩtalɩ Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ hɔɔlʊʊ taa nɛ pɩtɩŋna teŋgu kɩsɛmʊʊ nɛ Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ taa lɩŋgamɩŋ hɔɔlɩŋ taa lɛ, ka-walanzɩ kɛ kilomɛtanaa 40 hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ nɛ kilomɛtanaa 60 hɔɔlɩŋ lɛɛŋ. Payaɣ hɛŋga sɔsaɣ ŋga Afrɩka tɛtʊ taa se Afrɩka hɛŋga fɛɛʊ yaa Afrɩka nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa hɛŋga sɔsaɣ.

Afrɩka hɛŋga fɛɛʊ tɛyɩ Afrɩka hɔɔlʊʊ ŋgʊ payaɣ Afrɩka hɩlʊʊ (corne de l’Afrique) yɔ hɔɔlɩŋ naalɛ. Payaɣ hɔɔlʊʊ lɛɛkʊ se Afrɩka tɛ pɩlakɩ (plaque africaine). Kɩwɛŋna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa kiŋ. Kiposina Somalii ɛjaɖɛ tɛ pɩlakɩ (plaque somalienne) nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa kiŋ. Kɩɖaɣnɩ faaʊ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ Ugandaa ɛjaɖɛ taa nɛ hadɛ kiŋ hɔɔlʊʊ taa. Anasaayɩnaa tɛ tɛtʊ taa lɛ, hɛŋga sɔsɔɣ ŋga katɩŋna Firuŋga (Virunga) nɛ Ruwɛnzonii (Rwenzoni) pa-ajɛya pʊŋ taa. Katɩŋna ɖɔɖɔ Afrɩka tɛtʊ taa lɩŋgamɩŋ sakɩyɛ taa. Peeye lɛ, lɩm su hɛŋga kiliŋgaɣ sɔsaɣ ŋga ka-taa ɖo.




#Article 271: Hɛɖʊʊ (144 words)


Hɛɖʊʊ kɛ mbʊ pɩlɩna tɩŋ yɔ yɔ. Tɩŋ wɛ ndɩ ndɩ. Maŋgʊ tɩʊ wɛ, leemuu tɩʊ wɛ, sʊlʊʊ tɩʊ wɛ ɖɔɖɔ, pʊwɛ se ɖɩtɩlɩ se tɩŋ weyi ɛwɛ ɛjaɖɛ yɔ cɩnɛ yɔ, ɛfɛyɩ kalɩʊ. Nɛ tɩŋ ɛnʊ ɛtɩŋɛ lɛ ɛwɛna hɛtʊ. Hɛtʊ wɛ ɖɔɖɔ ndɩ ndɩ. Hɛtʊ natʊyʊ wɛ ɖɔɖɔ nɛ payaɣ tʊ sɩse sɔziŋ hɛtʊ. Hɛtʊ ndʊ tɩbɩsʊ na pee nɛ pɔtɔkɩ. Ɛlɛ pɩtɛkɛ paa pee wena pɔtɔkɩ, pee nayɩ wɛ ɖɔɖɔ nɛ awazʊ se palakɩna kɔyɛ. Ɖɩkpaɣ ɛzɩɩ samloye pee mbɩ yɔ yɔ, panaŋgʊ nɛ ɛyʊ ñɔ, yee e-lotʊ ɛwʊ kɔyɔ. Hɛɖʊ ɛtalɩ kɔyɔ, piye ɛɛlʊ. 

Hɛɖʊʊ hɔma ɛyʊ lɩmasaɣ nɛ kʊjɔlɔ kiŋ ɖoo lɔŋ mbʊ labɩna nɛ, ɛyʊ kpaɣ hɛɖʊʊ kɩwasɩɩ nɛ ɛlakɩna ajana wondu. Ajana wondu ndʊ, tɩwazɩɣ ɛyʊ nɛ ɛyɔzɩ awayɩ nɛ kuduyuŋ pɛɣdɛ payɩɣ. Hɛtʊ natʊyʊ wɛ nɛ tɩ-sɔŋ yɔ lɛ, pahayʊ tʊ sɩŋŋ. Tɩ-haɖaʊ payaɣ se floriculturɛ.




#Article 272: Hɩlaɣ (106 words)


Tɔm biye hɩlaɣ kɛna minziiki wonuu ŋgʋ kʋpɔzɩɣ siŋŋ size kɩ-hʋlʋyʋ ɛwɛna feziŋ camɩyɛ yɔ. Pa-hʋlʋʋ kɛ lɛ, ke-wilitu lɩɣʋna heelim mbʋ hʋlʋyʋ hosu yɔ pɩ-taa. Heelim mbʋ piyekina nɛ, hɩlaɣ pazɩɣ seliu nɛ ke-wii. Heelim mbʋ pɩlɩɣna hʋlʋyʋ ndomee yɔɔ.

Hɩsɩ nasɩyɛ wɛɛ lɛ, pasaɣ-sɩ nɛ tɩʋ tomnaɣ, nɛ nasɩyɛ-ɛ lɛ anasaayɩ waa tɛ wendu wendu ndɩ ndɩ palabana. 
 

ɩkɛ wɛtknaa ndɩ ndɩ k. hɩlaɣPnɛ pama nasɩ-ɩ ɖɔɖɔ nɛ  senaʋ kaanaɣ pɛɛ saɣʋʋ wɛɛ taa yɔ (sɩ-tɛma talɩɣ pɩnzɩ ɛzɩ 35000 yɔ), pa-tɛma sɩ naɣʋ pɔʋ sʋsɔʋ nakʋyʋ taa. Pɩkɛna abalʋ weyi pahɩsɩ nzɩ pasaɣ yɔ sɩ-talʋ kudokiŋ hiŋ naadozo nɛ kagbaŋzɩ kɛ mbɩ yɔ. 




#Article 273: Hɩɖɛ (Sein) (237 words)


Hɩɖɛ kɛna mbʊ pɩwɛ halʊ laŋgɩyɛ taa yɔ. Ɛyʊ tɛ lɛ hɩla wɛ naalɛ, nɛ ɛ-laŋgɩyɛ taa kɛ añɔʊ. Tɛtɛ kpɩna naayɛ hɩla wɛ naalɛ, nɛ lɛɛna yɔɔ ñɩna lɛ, aɖɛ naalɛ yɔɔ. Hɩɖɛ taa kɛ hɩlɩm wɛɛ, nɛ hɩlɩm mbʊ, mbʊ halʊ calʊna ɛ-pɩɣa cɩɩɩ nɛ kɔkɔɔ kapɩɩ. Abalʊ laŋgɩyɛ taa hɩla wɛ naalɛ ɖɔɖɔ ɛlɛ atapaɣlɩ ɛzɩ halʊ tɛ yɔ. Ɛyaa tɛ lɛ, paa halʊ yaa abalʊʊ yɔ, hɩɖɛ taa nɛ hɩlɩmɩnaɣ ɖɩcaɣyɛ kpaɣ ɖooo pɩcatʊ pɩkɔɔ pɩtalɩ e-evebitu yaa ɛ-pɛlɛtʊ. Ɛlɛ halɩbʊwa ɖeke tɛ kɛ hɩla ana alɩ camɩyɛ. 

Pɩlɩna ɖenɖe ɛpaɣzɩ ɛsɔtʊ naʊ yaa ɛpaɣzɩ fenaɣ lɛ yaa ɖɔɖɔ pɩlɩna mbʊ ɛnʊ ɛzɩ ɛcalʊ pɩɣa hɩlɩm yɔ. Halʊ hɩɖɛ nɔɔ taa pɔŋ nɩɩyɛ wɛ fɩɩɩ fɩɩɩ nɛ peeɖe hɩlɩm lɩɣna nɛ pɩɣa mʊzʊʊ. Hɩɖɛ wɛm mbʊ yɔ, ɖɩlɛɛzʊʊ yem yem: kacalaɣ taa lɛ, alɩwaatʊ ndʊ halʊ naɣ fenaɣ yɔ lɛ yaa ɛpaɣzɩ ɛsɔtʊ naʊ lɛ, nabʊlɛ taa lɛ, soŋgaɣ yaa nɩkaɣ ŋga kɛwɛɛ yɔ kɔ-yɔɔ nɛ kpaagbaa taa lɛ, alɩwaatʊ ndʊ pɩkʊyʊna-ɩ yɔ yaa ɛ-hɔɔ taa. Pɩ-tɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-tɩŋa tɩ-taa hɩla paɣlʊ nɛ ahɛɛ ɖoŋ pazɩ. Pɩɩsɩɣna se hɩɖɛ wazaɣ kɛlɛ se pɩɣa ɛmʊzɩ nɛ kapaɣlɩ nɛ kɛwɛ ɖoŋ nɛ kpekpka. 

Hɩla wɛna wazaɣ lɛɛka ɖɔɖɔ: hɩɖɛ kɛna mbʊ pɩpɩzɩɣ nɛ pɩhɔ abalɩpɩɣa kɛ halɩbɩɣa cɔlɔ. Mbʊ yebina nɛ nabʊyʊ taa, paa halɩbɩɣa ɛɛwɛ ɛzɩma, ehikʊ walʊ nɛ ɛwalɩ. Kʊdɔŋ nakʊyʊ wɛɛ nɛ kɩɩlanɩ hɩlaa ɖeu: ŋgʊ payaɣ se pɩcɛɛɣɖɛ kʊdɔŋ yɔ.




#Article 274: Hʊyʊʊ ɖʊʊ (Assurance) (218 words)


Hʋyʋʋ ɖʋʋ (Assurance) kɛnɛ ɛyʋ pɩyʋ fevere n̄ɩm keem sɔsɔm. Pɩkɛ mbʋ pɩzɩʋna ɛyʋ siŋŋ kɛ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa ɛwɛ kɛdɛɖaɣ yaa cɛɣtʋʋ sɔsɔtʋ natʋyʋ taa yɔ. Hʋyʋʋ ɖʋʋ kɛna mbʋ pɩzɩʋna ɛyʋ size ɛmɛɛsɩ ɛn̄ɩm yaa ɛtɔsʋʋ kɛ ceeɣ yɔɔ yɔ. Pɩkɛ liidiye nɖɩ ɛyʋ kpakʋ nɛ ɛsɩɩɖɩ tʋmɩyɛ naɖɩyɛ taa size wiɖii yaa kɩyakʋ nakʋyʋ wiye natʋyʋ ɛtalɛyɛ yaa ehuu kɛgbɛdɛsaɣ nakɛyɛ lɛ pɩɩsɩna-ɩ yɔ. Pɩkɛna ŋgbɛ naɖɩyɛ yaa tʋmɩyɛ sɔsɔɖɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna ɛyʋ wezuu kɩpaŋgʋ camɩyɛ caʋʋ nʋmɔʋ taa yɔ.

ʋ kʋyʋʋ ɖoli size cee Ɛyʋ ɖʋpɩɩsɩna-yɔ nɛ eehuu n̄ʋʋ yabɩtʋʋ kɛgbɛdɛsaɣ nakɛyɛ ɛ-taalɛyɛ kɔyɔ. Hʋyʋʋ ɖʋʋ kɛna liidiye yaa n̄ɩm sɔsɔm nabʋyʋ ɖʋʋ tʋmɩyɛ yaa ŋgbɛ sɔsɔyɛ naɖɩyɛ taa size ɛɛmʋʋɖɩ-ɩ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa ɛwɛʋ kɛdɛɖaɣ taa yɔ. Pɩkɛ kɩyakʋ labʋ, yaa kɛzaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ n̄ɩm.
       
Hʋyʋʋ ɖʋʋ kɛna lone nɖɩ ɖɩ-taa liidiye cɔʋʋ ɖʋʋ siŋŋ yɔ. Pɩkɛna ŋgbɛyɛ nɖɩ pɔcɔʋʋ ɖɩ-taa liidiye nɛ pɛcɛlʋʋ cɔyaa takayaɣ ŋga kawɩlɩʋ size, yee wiɖiye nabɩyʋ yaa tɔm natʋyʋ ɛtala pa-taa nɔyʋʋ kɔyɔ paɖʋyɛ nesi yɔ. Paayeki ɛyʋ yeɣyeɣ nesi kpɛɖɛ kɛ ɛcɛyɩtʋ alɩwaatʋ taa.

Liidiye cɔʋʋ tamaɣ yaa lɩmaɣza kɛlɛ kɛlɛʋ size, paaɖʋyɩ nesi alɩwaatʋ ndʋ kaɖɛ tɔm yaa kɛgbɛdɛsaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ talɩ-ɩ lɛ yɔ. Yee ɖɩkpakʋʋ tɔm piye nɖɩ-ɩ ɖɩnɩʋ walanzɩ kpeekpe taa kɔyɔ, ɖɩnaɣ size ɖɩkɛ n̄ɩm yaa tɔsʋʋ ɖɔkʋʋ camɩyɛ hɔɔlʋʋ; nakʋyʋ kɩkɛwa.




#Article 275: ITIE tʊmɩyɛ tɔm Togo taa (524 words)


Huuuleɖuu kedeɣzaɣ ŋga palabɩ-kɛ Johannesburg tɛtʋ taa Afrika hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa pɩnaɣ 2002 taa yɔ, ke-ɖeɖe palaba lɩmaɣza nɛ ITIE tʋmɩyɛ ñɔ. Ɛlɛ pɩnaɣ 2003 palaba sɔnzɩ Lɔndrɩ tɛtʊ taa nɛ ITIE tʊmɩyɛ pazɩ. Ɛjaɖɛ yɔɔ sɔsaa ɖʊ tʊmɩyɛ nɖɩ mbʊ pʋyɔɔ yɔ pɔcɔnaa nɛ pana se yee kaɖasɩm nɛ tɛtɛɛ ñɩm ndɩ ndɩ huyuu pɩzɩɣ pʊkɔnɩ huuu ajɛya taa nɛ pɩsɩnɩ samaɣ yɔ, pɩpɩzɩɣ ɖɔɖɔ pʊkɔnɩ kʊñɔndʊtʊ yee patɩɖɔkɩ liidiye nɖɩ ɖɩlɩɣnɩ pɩ-taa yɔ camɩyɛ yɔ.

Pʊyɔɔ lɛ, ITIE tʊmɩyɛ ñɩnɩɣ se mbʊ tɛtɛɛñɩmhuyuu tʊma ndɩndɩ hɛyɩɣ kewiyaɣ yɔ, ayɔɔdɩ pʊ-tɔm nɛ paa weyi ɛnɩɩ. Ɖɔɖɔ lɛ, pʊwɛɛ se kewiyaɣ ɖɔɖɔ ɛyɔɔdɩ liidiye nɖɩ kamʋʋ tʊma ana a-cɔlɔ yɔ nɛ paa weyi ɛnɩɩ. Ajɛya wena awɛnɩ kaɖasɩm nɛ tɛtɛɛñɩm ndɩ ndɩ yɔ, ITIE tʊmɩyɛ sɩɣna-yɛ nɛ liidiye nɖɩ ɖɩlɩɣnɩ tɛtɛɛñɩmhuyuu nɛ pɩ-pɛdʊʊ taa yɔ, ɖɩwazɩ samaɣ kpeekpe nɛ ɛyaa nabɛyɛ ɩtaakpaɣ-ɖɩ nɛ pasɩɩ pa-tɩ. Pʊcɔ pɩpɩzɩ pʊɖɔ mbʊ lɛ, pʊwɛɛ se ɛgbaɣdɩyɛ kɩbanɖɛ naɖɩyɛ wɛɣ kewiyaɣ nɛ tʊma wena ahuyuu tɛtɛɛ ñɩm yɔ nɛ aŋgba wena awɛ a-tɩ yɔɔ yɔ nɛ ñɩmdɩnaa nɛ kedeŋa yɔɔ aŋgba sɔsɔna pɛ-hɛkʊ taa.

ITIE ɛgbɛyɛ wɛnɩ paɣtʊ sɔsɔtʊ, ɛlɛ ajɛya wena asɔɔlaa se asʊʊ ɛgbɛyɛ taa yɔ, a-taa paa nɖɩ ɖɩpɩzɩɣ ɖɩɖɔ paɣtʊ ndʊ tɩ-yɔɔ ɛzɩ pʊpɔzʊʊ yɔ. Ɛgbɛyɛ Ñʊndɩnaa sɔsaa nɛ takayaɣ taa maʊ tʊmɩyɛ sɔsɔɖɛ taa ɛyaa ñakɩna pana se paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ, ɖɩɖɔ paɣtʊ tʊnɛ tɩ-yɔɔ. Paa mbʊ yɔ, pɩkɛnɩ kɩcɛyʊʊ paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ se ɖɩyɔɔdɩ ɛzɩma ɖɩ-maɣmaɣ ɖɩɖʊwa se ɖɩɖɔŋ paɣtʊ ndʊ tɩ-yɔɔ yɔ. Ɖɩnɩɩ kɛlɛʊ yem se ITIE ɛgbɛyɛ paɣtʊ kɛ paɣtʊ ndʊ palɩzɩ-tʊ kedeŋa kpeekpe yɔɔ se tɩsɩna nɛ cɩkpɛndʊʊ nakʊyʊ ɛtaawɛɛ tɛtɛɛ ñɩm huyuu tʊma labʊ taa ajɛya taa nɛ haɖaa taa.

Pʊcɔ nɛ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ tɔ se ɖɩcaɣ ɖɩsʊʊ ITIE ɛgbɛyɛ taa lɛ, pʊwɛɛ se ɖɩ-kewiyaɣ ɛɖɔ paɣtʊ kagbaanzɩ tʊnɛ tɩ-yɔɔ:

Yee ɛjaɖɛ naɖɩyɛ ɛcaɣ se ɖɩmʊna ITIE paɣtʊ tam yɔ, yaa yee ɖɩñakɩ pana tam se ɖɩsʊʊ ɛgbɛyɛ taa kɔyɔ, pʊwɛɛ se ITIE etiyiɣna ɛyaa tam tam nɛ pɔcɔŋnɩ ɛzɩma tʊma ɖɔŋ ɖɩ-taa yɔ. Pɩkɛnɩ kɩcɛyʊʊ pɩŋŋ ITIE kedeŋa kpeekpe paɣtʊ ɛsɩndaa. Mbʊ haɣnɩ nʊmɔʊ se pana ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩñakɩ pana ñaɣʊ mbʊ yɔ nɛ ɛzɩma papɩzɩɣ pasɩna-ɖɩ nɛ ɖɩtɛzɩ wobu ɛsɩndaa lɛɛlɛɛ yɔ. Ɛzɩ ITIE paɣtʊ yɔɔdʊʊ yɔ, pɩtɛ santaɖaʊ kʊnɛ, aseɣɖe lɩzɩyʊ weyi ɛwɛ ɛ-tɩ yɔɔ yɔ, ɛnʊ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩlɩzɩɣ nɛ ɛkɔɔ ewili nɛ ɛna pʊɖɔŋ ɖɔm mbʊ yɔ. Alɩwaatʊ ndʊ aseɣɖe lɩzɩyʊ lakɩ tʊmɩyɛ ɖɩnɛ yɔ, ITIE ɛgbɛyɛ Ñʊndɩnaa sɔsaa cɔŋnɩ ɖɩ-yɔɔ nɛ tʊmɩyɛ tɛŋ lɛ, pewili nɛ pana mbʊ pɩlɩwa yɔ. 

Aseɣɖe lɩzɩyʊ tɛŋ ɛ-tʊmɩyɛ lɛ, yee ITIE ɛgbɛyɛ Ñʊndɩnaa ɛmaɣzɩɣ se ɛjaɖɛ labɩ mbʊ pɩtɩŋa payɩ pʊpɔzʊʊ yɔ yɔ, pahaɣ nʊmɔʊ se payaa ɛjaɖɛ nɖɩ se ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩɖɔŋ ITIE paɣtʊ yɔɔ yɔ. Yee aseɣɖe lɩzɩyʊ ɛtɔm se ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩɖɔŋ pana ñaɣʊ, ɛlɛ ɖɩɩɖɔŋ ITIE paɣtʊ kpeekpe yɔɔ yɔ, pʊbʊ lɛ payaɣ ɛjaɖɛ nɖɩ se ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩtaɣ liu se ɖɩɖɔ ITIE paɣtʊ yɔɔ yɔ. Yee aseɣɖe lɩzɩyʊ ewilaa nɛ ɛna se ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɩtatɩɩñaɣʊ pana paa ñɩɩ kɔyɔ, ITIE ɛgbɛyɛ Ñʊndɩnaa pɩzɩɣ pɔtɔ se palɩzɩ-ɖɩ ɛgbɛyɛ taa. 

Sɔnɔ ajɛya wena ataɣ liu se aɖɔ ITIE paɣtʊ yɔɔ yɔ, aɖɔ sakɩyɛ kedeŋa yɔɔ. A-taa lɛ, ɖɩnaɣ Togo ɛjaɖɛ.




#Article 276: Igbo kʊnʊŋ (158 words)


Igbo kʊnʊŋ, Igbo taa lɛ, Asusu Igbo, kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ Naajeeriya keeke yɔ. Ɛyaa mba pɔyɔɔdʊʊ kʊnʊŋ ŋgʊ yɔ patala ɛyaa miiliyɔɔ waa nɛɛlɛ pɩtalɩ hɩŋ naatozo nɛ kɩgbanzɩ. Igbo wɛ keeke Naajeeriya nɛ haɖɛ wɩsi ɖʊɖʊyɛ taa kɩŋ, Biafra kɩbɩnʊʊ nɛ Naajeeriya Haɖɛ haɖɛ hɔɔlɩŋ taa, kacalaɣ lɛ, Niger pɔɔ handala fɛɛʊ ageeta taa, Pata ɖɔɖɔ kɛlɛ Agbor handala fɛɛʊ ɛjaɖɛ taa nɛ Rivers ɛjaɖɛ taa ndɩ payaɣ se Harcourt Teŋgʊ.

     
Pamaɣ Igbo kʊnʊŋ nɛ Latɛŋ maʊ kpata tɛ masɩ nɛ ɖɔɖɔ nsibidi tɛ masɩ, nzɩ Ekpe ŋgbɛyɛ lakɩna nɛ tʊmɩyɛ. Igbo kʊnʊŋ wɛna nɔɔ kʊyʊʊ tɛ keɖeɣa camɩyɛ. Yɔɔdɔɔsɩ talɩ mɩnɩʊ nɛ Igbo waa kʊnʊmɩŋ ɖɔɔ coɣ nɛ ɛ-tɛ ɖama tɛ nɩʊ wɛ ɖama taa nɛ Igbo kʊnʊŋ ɛzɩ Ikwere nɛ Enuani yaa Ekpeye yɔɔdɔɣ.

Pama Igbo kʊnʊŋ nɛ Latɛnɩ masɩ nɛ pɔsɔzɩ masɩ lɛɛsɩ kɩsɔzʊʊ. Palabɩna tʊmɩyɛ nɛ matʊ sakɩyɛ. Ɖooo pɩnaɣ 1961 pagbaɣ wayi wayi matʊ kɩkɛdɩnatʊ nɛ onwu ŋgbɛ pɔza mbʊ nɛ.




#Article 277: Ignace Loyola tʋ (381 words)


Palʊla Ignace de Loyola kɛ pɩnaɣ 1491 kɛ tɛtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se Azpeitia yɔ nɛ tɩwɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Peeyiibaskɩ yɔ ɖɩ-taa. 5Ɛsɩpañɩ ɛjaɖɛ taa kɛlɛ mbʊyɔ. Ignace de Loyola sɩba hasɩyaɖɛ fenaɣ 1556 kɛ Rooma tɛtʊ taa nɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ 65. Ignace de Loyola Ignace de Loyola sɩba hasɩ yaɖɛ fenaɣ 1556 kɛ Room tɛtʊ taa nɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ 65. Ignace de Loyola kɛŋna weyi ɛñɔwa ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Yesu wayɩ tɩŋgɩya yɔ nɛ ɛnʊ ɖɔɖɔ kɛŋna ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-nɔɔ yɔɔ-tʊ. Ɛsɔ lɩmɖʊyʊ ɛnɛ ɛɛkɛna lɩmɖʊyʊ weyi ɛsɩŋgaɣna ɛyaa kɛ pɔɖɔnɛ-taa.

Ignace de Loyola tɛ lɩmaɣzɩyɛ kɛ ɛsɔ tɔm yɔɔ kɛŋna mbʊ piyeba nɛ katolika ŋgbɛyɛ ɖɑɣnɩ ɖɩ-tɩ cɔnaʊ camɩyɛ yɔ. Ɛ-ŋgbɛyɛ nɖɩ ɛñɔza yɔ, ɖɩkɛna tiyu tɛ ŋgbɛyɛ nɛ ɖɩwɛ Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa, Afrika nɛ Amerika nɛ hadɛ kiŋ hɔɔlɩɣ taa. Papa Grégoire XV kpana-ɩ kiɖeɖeu kɛ lakɩŋ fenaɣ 1622 ɛlɛ kɩlaʊ keliizaɣ taa lɛ, pɔtɔkɩ Ignace de Loyola kiɖeɖeu kazandʊ kɛ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 31 wiye. 
Ɛzɩmaa Ignace de Loyola pɩsa ɛ-laŋgɩyɛ
Ignace de Loyola kaawɛna pɩnzɩ ɛzɩ  30 lɛ, ɛsʊʊ sɔɔjɛtʊ taa nɛ tɩ-taa kɛ pɩɩkʊ ɛ-nɩŋgbaŋaɣ nɛ ɛ-yɔɔ kɔma nɛ pɩcɛ lɛ, lɛɛka kɩlɩ lɛɛka ñɩɩɩ yem. Pɩlaba mbʊ nɛ ɛɛtasɩɣ pɩzɩɣ se ɛna sɔɔjanaa takayɩsɩ nɛ ɛkalɩ lɛ, ɛpaɣzɩ ɛsɔ tɔm takayasɩ nɛ ɛyaa kiɖeɖema takayisɩ kɛ kalɩɣ. Ɛkala Ludolphe le Saxon takayaɣ ŋga kɔyɔɔdɩɣ Yesu fezu  caɣʊ tɔm yɔ. Ɛkala takayasɩ nzɩ sɩ-taa pɔyɔɔdɩɣ ɛyaa kiɖeɖema fezu caɣʊ yɔ. Takayasɩ nzɩ ɛkalaa nɛ ɛɖaŋɩɣ ɛ-wezu caɣʊ kɛ cɔnaʊ nɛ sɔɔndʊ paɣzɩ-ɩ kpaʊ. Ɖom nabʊyʊ taa kɛ ɛna Pɛlɔ Maria nɛ Pʊwa Yesu. Kpaagbaa mbʊ lɛ, eyele ɛ-lakasɩ kɩpɩnzɩ nɛ ɛlɛɣzɩ fezu caaʊ. 

Ɛ-yɔɔ cɛba wayɩ lɛ, eyele ɛ-ɖɩwa kɛ lɛlaɣ fenaɣ taa pɩnaɣ 1522 nɛ ɛɖɛɛ Yerusalɛm. Ɛ-nɔmɔʊ ŋgʊ kɩ-taa kɛ ɛtalɩ Pariseloni, Penedikiti mba ɛsɔ sɛtʊ lone taa nɛ eheyi ɛ-kɩwɛɛkɩm taa kɛ layʊ weyi payaɣ-ɩ se Chanon yɔ ɛcɔlɔ. Ɛcaɣ peeɖe kɛ afema naatozo nɛ pɩwayɩ lɛ, pɩsa nɛ ɛwɩlɩ kaɣlaa se ɛcɛla ɛ-tɩ kɛ ɛsɔ nɛ ɛyeba ɛ-sɔɔjɛtʊ lɛ, ɛhɔzɩ ɛ-sɔɔjɛtʊ wondu nɛ ɛ-malɩfanaa nɛ epuzi Maria  nɛ Yesu pɛ-tɛ anjaʊ cɔlɔ. Ɛlaba mbʊ nɛ ɛtɛ lɛ, ɛsuu toko yuulee nakʊyʊ nɛ nimiye naɖɩyɛ yem kɛ ɛtama ɛ-tɩnaɣ taa. Mbʊ eyeba nɛ ɛkpaɣnɔmɔʊ nɛ ɛɖɛɛ ɛcaɣ Manrɛzɩ kɛ kɛ Katalɔnɩ tɛtʊ taa nɛ ɛcɛlɛ ɛ-tɩ ɛsɔ yeli.




#Article 278: Igor Stravinsky (215 words)


Igor Fiodorovitch Stravinsky kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Ruusii yɔ ɖɩ-tɛtʋ taa tʋ. Palʋla-ɩ Ruusii ɛjaɖɛ taa mɩsɩkʋm fenaɣ taa efemiye hiu nɛ lʋbɛ (17) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1882 n̄ɩŋga taa. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa palʋla-ɩ yɔ payaɣ size Oranienbaum. Ɛsɩba ɖomaɣ fenaɣ taa efemiye loɖo (6) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1971 n̄ɩŋga taa.

Etaazunii ɛjaɖɛ taa, tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ payaɣtʋ sɩze New York yɔ, tɩ-taa ɛsɩba. Ɛ-pɩnzɩ nzɩ ɛwɛna nɛ pɩcɔ ɛsɩ yɔ, nzɩ lɛ hiŋ lutozo nɛ nakʋ (89). Minziiki tʋmɩyɛ ɛlakaɣ. Ɖajaa Igor Stravinsky kaakɛ wendu lɩzɩyʋ nɛ soo luɖu sɔsɔ siŋŋ. Ɛkɛkɛ ɖɔɖɔ, Ruusii ɛjaɖɛ tɛtʋ taa soo tɩnaa ɖijaɣyɛ taa sɔsɔ.

Ɛlaba takayɩsɩ, nɛ ɛpɩsɩ Fransɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ taa tʋ pɩnaɣ 1934 taa. Alɩwaatʋ ɖɔ pasɩ caŋŋ lɛ, ɛtasɩ takayaɣ lɛɛka labʋ nɛ ɛpɩsɩ Amerika tʋ pɩnaɣ 1945 taa.Pɩɩkɛ ɛjaɖɛ you sɔsɔʋ naalɛ n̄ɩŋgʋ kɛtɛza alɩwaatʋ taa. Ɛkɛ minziiki kɩfalʋ tʋ. Sɔsɔ Stravinsky pakpa kpaɖʋ hiŋ naalɛ (20) n̄ɩŋgʋ taa size ɛnʋ kɩlɩna ɖoŋ.

Ɛ-minziiki kakɩlɩna ɖɔɖɔ camɩyɛ, nɛ e-wendu kɩlɩzɩtʋ nɛ e-soo ku-luɖa kaawɛ ɖeu siŋŋ kɛ ɛ-kpaɖʋ taa. Ɖajaa sɔsɔ minziiki kɩfalʋ tʋmɩyɛ laɖʋ Stravinsky ɛnɛ, ɛ-tʋmɩyɛ alɩwaatʋ tala ɛzɩ pɩnzɩ hiŋ loɖo nɛ pɩyɔ kɛzɛyaa mbɩ yɔ. E-minziiki tɛ laɣsɩ ndɩ nɖɩ papɩzʋ patɩlɩna-ɩ. Tʋkaɣ nɛ minziiki tɩna lalaa kɛlɛ size ɛnʋ e-minziiki wɛna ndɩ ndɩ laɣsɩ sakɩyɛ pɩkɩlɩ.

	




#Article 279: Uranisi (186 words)


Uranisi kɛna wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga lʊbɛ ŋga wɩsɩ posinau taa nɛ naatozo ñɩŋga paɣlɩka taa nɛ yee yʊŋ hɩlɩmaɣ taa kɔyɔ tɩyɩŋga ŋga lɛ nanza ŋga. Tɩyɩŋga kanɛ ka-taa nɛ nikaɣ nɛ ɖombe ɛzɩ Nɛptini taa yɔ. 

Payaʊ se Uranisi pɩlɩna roma mba tɛ sɩʊ nakʊyʊ hɩɖɛ, Uranisi, Satirini caa nɛ Siipitɛɛrɩ cɔzɔ. Weyi ɛcala naʊ kɛ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga Iiranisi yɔ ɛnʊ payaɣ se William Herschel nɛ pɩɩkɛ ɖomaɣ fenaɣ 26 pɩnaɣ 1781.  

Tɩyɩŋga kanɛ ŋga kɛŋna kacalaɣ tɩyɩŋga ŋga panana ñɩɣyʊ ŋgʊ payaɣ se telesikɔpi yɔ. Tɩyɩŋga kanɛ ka-taa nɛ Hidrozɛɛnɩ, Heliyom, ɖombe, amoniyaki, meetani nɛ idrozɛɛnɩ nɛ karbɔɔnɩ tomnaɣ kpɛm ŋga. Peeɖe ɖɔ nɩkaɣ kɩlɩ wɛʊ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩnzɩ kpeekp taa. 

Pɩnaɣ 1986 taa panaa se Iiranisi tatasɩ lakasɩnasɩyɛ wɩlɩɣ ɖei ɖei ɛzɩ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩnzɩ lɛɛsɩ yɔ nɛ heɣlimasi nzɩ sɩwɛ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩnzɩ lɛɛsɩ yɔɔ ɖɔɖɔ yɔ. Ñɩɣyʊ kɩtakɩnaʊ ŋgʊ pamazɩna yɔ kʊkʊ wɩla se Tɩyɩŋga kanɛ kɛ-tɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa pamaza nɛ pana mbʊ. Wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga Iiranisi cɔʊ taa lɛ katalɩ kɛ-ɖenɖe wɩsɩ nɛ ɖoo pɛwɛ kɩmaŋ yɔ Saŋayɩŋ fenaɣ 8 pɩnaɣ 2007.




#Article 280: Iizilaam (484 words)


Kutokoli n̄ɩma tɛ Ɛsɔ sɛtʋ payaɣ se, Izilaam. Se, ɖɔ-cɔzɔ Abrɩham tɛ Ɛsɔ sɛtʋ lɛ. Pɛ-Ɛsɔtɔm takayaɣ kiɖeɖeɣ payaɣ se, Kooraɣ. Tɔm ndʋ Ɛsɔ heyi lɔɔyaɣ tʋ Mahome yɔ pama ka-taa. Kutokoli n̄ɩma cɔlɔ lɛ, Mahomee kɛŋna lɔɔyaɣ tʋ weyi Ɛsɔ tiyi wayɩ nɛ wayɩ  yɔ. Etiyi-i Aarabi tɛtʋ taa kpaɖʋʋ lʋbɛ n̄ɩŋgʋ taa. Payaɣ weyi ɛwɛ Izilaam ŋgbɛyɛ taa yɔ se, kutokoli tʋ. Izilaam ŋgbɛyɛ wɩlɩɣ se, Ɛsɔ kʋɖʋm ɖeke koŋ wɛna. Mbʋʋ payaɣ se, tawhid.  Eɖeke koŋ ɛ-tɛɛ pʋwɛɛ se, ɛyʋ eluŋ. 

Kutokoli n̄ɩma sɔɔlaa se, pɛsɛɛ Ɛsɔ na Arabɩɩ kʊnʊŋ taa. Pɔtɔŋ se, ɖooo kiɖe tɛɛ lɛ, Ɛsɔ sɛtʋ ndʋʋ ɖɔ-cɔzɔnaa Aɖam nɛ Nowee pɛsɛɣa. Kutokoli n̄ɩma n̄ɔtɔŋ se, Yeesu nazarɛɛtɩ tʋ kɛ lɔɔyasɩ tɩnaa taa nɔɔyʋ. Pɔtɔŋ se, Ɛsɔ sɛtʋ ndʋ ɖɔɖɔ ɖɔ-cɔzɔ Abraham sɛɣa. Payaɣ Abraham nɛ aarabɩ kʋnʋŋ taa se, Ibrahim. Pɔyɔɔdɩ Ɛsɔtɔm takayaɣ kiɖeɖeɣ, Kooraɣ taa hɔɔlasɩ 4 nɛ 5 nɛ 6 n̄ɩnzɩ taa se, Ɛsɔ sɛtʋ ndʋ kɛŋna Ibrahim nʋmɔʋ. Pʋ-tɔbʋʋ se, Allah sɔɔlɩm yɔɔ ɖeke koŋ pʋwɛɛ se, ɛyʋ ɛla. Ɖɩnaɣ tɔm tʋnɛ hɔɔlasɩ 7 nɛ 8 nɛ 9 pa-taa.  

Pama hɔɔlaɣ 10 n̄ɩŋga taa se, Ɛsɔ yɔɔdɩna nɛ pama aŋgba Yuudaayism nɛ Krɩstiyaniism pa-takayasɩ kiɖeɖesi tɩŋa payɩ. Pɔyɔɔdɩ hɔɔlaɣ 11 taa se, pɛlɛɣsɩ kiɖe tɛɛ tɔm ndʋ Ɛsɔ yɔɔdaa nɛ pacalɩ maʋ yɔ. Ndʋʋ payaɣ se, Suhuf-i-Ibrahim ( pʋ-tɔbʋʋ se, tɔm ndʋ ndʋ Ɛsɔ heyi ɛ-lɩmɖʋyʋ Abraham nɛ pama-tʋ takayasɩ taa yɔ. Takayasɩ nzɩ nzɩɩ yɔ, Tawrat ( Pentateuque yaa torah payaɣ ḿbʋ), Zabnur, takayasɩ nzɩ Daaviidi nɛ Salomon pamawa yɔ. Sɩwɛ ɛzɩ Keɣsi takayasɩ yɔ. Payaɣ takayaɣ lɛɛka se, Injil (Laŋhɛzɩyɛ tɔm).

Takayaɣ kiɖeɖeɣ ŋga payaɣ se, Kooraɣ yɔ, ka-wayɩ lɛ, pama tɔm ndɩ ndɩ lɛɛtʋ ndʋ lɔɔyaɣ tʋ Mahomee yɔɔdaa yɔ takayasɩ lɛɛsɩ taa. Takayasɩ nzɩɩ payaɣ se, hadiths. Ɛlɛ, Iizilam ŋgbɛyɛ pilinzi lɛɛsɩ takpaɣ takayasɩ ńzɩ nɛ sɩyaa pʋyʋ. Kooraɣ nɛ hadiths takayasɩ yebina nɛ Iizilam ŋgbɛyɛ n̄ɔ. Takayasɩ ńzɩ sɩ-taa paɣtʋ yɔɔ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-taa n̄ɩma ɖɔŋ. Paɣtʋ ndʋʋ payaɣ se, charia. Tʋtʋ wayɩ lɛ, paɣtʋ naalɛ lɛɛtʋ wɛɛ. Tʋtʋ lɛ, ijma nɛ qiyas. 

Pɩnaɣ 2010 n̄ɩŋga taa ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se, Pew Research Center yɔ, ɖɩn̄ɩnaa nɛ ɖɩna se, ɛyaa miiliyaarɩ waa 1,6 wɛna Iizilam ŋgbɛyɛ taa. Pʋ-tɔbʋʋ se, kedeŋa yɔɔ cɩnɛ, ɛyaa mɩnʋʋ yɔɔ lɛ, ɛyaa 23,4 wɛ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-taa. Ɛsɔ sɛtʋ aŋgba wena an̄ɔ kedeŋa yɔɔ yɔ, Krɩstʋ nʋmɔʋ taa ɖɔm ŋgbɛyɛ kɩlɩna paɣlʋʋ, ɖɩ-wayɩ lɛ, Iizilam ŋgbɛyɛ tɩŋɩna nɛ ɖɩɖɩ wayɩ lɛ, Ɛɛnduuyism n̄ɩnɖɛ tɩŋ. Yuudaayism ŋgbɛyɛ cɩlɩna n̄ɔʋ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ. Ɖɩ-wayɩ lɛ, Krɩstiyaniism ŋgbɛyɛ n̄ɔn̄ɔ nɛ ɖɩɖɩ wayɩ Iizilam ŋgbɛyɛ n̄ɔɔ. Nabʋyʋ tamsa aŋgba ana a-naadozo, mbʋʋ lɛ se, Ɛsɔ kʋɖʋm deke koŋ tɔm ayɔɔdʋʋ, ɖɔ-cɔzɔ Abraham tɛ Ɛsɔ. 

Iizilam ŋgbɛyɛ wɛnɩ pilinz ndɩ ndɩ. Ɖi-piliŋa sɔsɔɔ payaɣ se, Sunnism. Ɛyaa mɩnʋʋ mba pɛwɛ Iizilam ŋgbɛyɛ taa yɔ pa-taa lɛ, ɛyaa 80 yaa 85 wɛ Sunnism piliŋa taa. Piliŋa lɛɛka n̄ɛwɛɛ, kaka lɛ, chiisme. Irakɩ nɛ Iranɩ pa-ajɛɛ taa piliŋa kanɛ kakɩlɩ tɔyʋʋ.




#Article 281: Ingmar Bergman (365 words)


Ernst Ingmar Bergman kɛ tanaŋ laɖʊ, ɛkɛ ɛyʊ weyi ɛwɩlaɣ nɔmɔŋ ɛzɩma patɩŋgɩ nɛ tanaʊ yaa amʊza laɣsɩ wɛ camɩyɛ yɔ, ɛnʊ labɩna Sʋyɛdɩ sinemaɣ naa, palʊla-ɩ Uppsala tɛtʊ taa hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 14 pɩnaɣ 1918 nɛ ɛsɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 30 pɩnaɣ 2007 alɩwaatʊ taa kɛ Fårö lɩm hɛkʊ taa tɛtʊ natʊyʊ taa.

Ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛmʊ kɩhɛyɩŋ sakɩyɛ, kɔzɩ kɔzɩ ɛwaba nɛ ɛmʊ Ours sika kɛ Pɛrɩlɛɛ tɛtʊ taa, ɛmʊ sika tɔɔyʊʊ pɩlɩna, ɛ-tʊmɩyɛ yɔɔ kɛ Venise tɛtʊ taa, jury liidiye nɛ tanaʊ labʊ liidiye kɛ Cannes, Oscar tɛ weewe liidiye kɩhɛyʊʊ nɖɛ kɛlɛm kɛlɛm naa tʊma ɖɩlaɖɛ kʊnʊŋ kɩfalʊ taa yɔɔ. Ɛkɛ sinema tʊma laɖʊ weyi pasɩma-ɩ nɛ palme naa palme alɩwaatʊ ndʊ palakaɣ Cannes kazandʊ wiye pɩnaɣ 1997 alɩwaatʊ taa yɔ.  
 
Ingmar Bergman palʊla-ɩ pɩnaɣ 1918 alɩwaatʊ taa. Ɛkɛ piyaa natozo liɖe naɖɩyɛ taa pɩɣa tɩnʊʊ ŋga pɩyalʊ. Ɛ-ɖalʊ kajalaɣ tʊ kɔyɔ Dag, nɛ kɔʊ yaa ɛ-kɔɔ hɩɖɛ kɔyɔ Margareta, palʊla ɛlɛ pɩnzɩ nanza wayi. Ingmar tala pɩjatʊ kɩbandʊ yaa tanɩɩ leleŋ ɛ-pɩjatʊ taa mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛ-ɖalʊ nɛ e-ɖoo pɛ-hɛkʊ taa taawɛɛ leleŋ yaa padanɩɩna ɖama camɩyɛ ɛzɩ mbʊ pʊpɔzʊʊ yɔ se pɩha-wɛ ɖoŋ nɛ pɔɖɔkɩ pɩɣa yɔ. 

Ɛ-caa kaakɛ Ɛsɔ tɛ lɩm ɖʊyʊ weyi ɛñɩnaɣ kɛzɛɣa piŋ yɔ. Ɖenɖe pasɩtɔɣɔ waa sʊwaɣ yɔ peeɖe ɖɔɖɔ ɛ-halʊ nɛ ɛ-piyaa paawɛɛ ɖɔɖɔ nɛ paaha waɖɛ ɖɔɖɔ ɛyaa samaɣ tɩŋɛ mba paakɛ Krɩstʊ ɛyaa yɔ. Pɩtɩŋna pʊyɔɔ lɛ, pa-caa ɖʊ-wɛ paɣtʊ ɖɔŋ ndʊ kpem. Piyaa paɣlɩ k apsom laɣsɩ taa kɛnɛ nɛ poluzuu pa-tɩ paa ɛzɩmta. Nɩgbaŋʊʊ hɔmtʊ wɛɛ kakama yaa paa ɖoye yaa paa ɛzɩmta nɛ pʊwɛɛ sɔnzɩ tɩyɛ.
  

Pɩtɩŋna ɛ-lɩmaɣza wena ɛzɩ ɛsɔɔlʊʊ se ɛ-nɛ ɛyaa pɛtɛyɩ ɖama lɔŋ mbʊ lɛ, ɛɖɛ Caama ɛjaɖɛ taa kɛ Thuringe tɛtʊ taa pɩnaɣ 1934 alɩwaatʊ taa. Ɛjaɖɛ nɖɩ kpɛnɖɛ lɩmaɣzɩyɛ ɛyaa kaacana ɖɩ-ñʊʊ yɔɔ. Ɛ-yaa wona-ɩ se ɛna Adolf Hitler haɖɛ lɩmaɣzɩyɛ naɖɩyɛ tɔm kɛ Weimar tɛtʊ taa. Pɩɖɩzɩɣ ɛyʊ evebu ɛnɛyɔ nɛ ɛjaɖɛ ñʊʊ tʊ tɔm ndʊ. Ɛpɩsɩ Sʋyɛdɩ ɛjaɖɛ taa nɛ Caama ɛyaa lɩmaɣza sʊ-ɩ fiŋ fiŋ pɩtɩŋna ɛ-ɖalɩ maɣmaɣ kɛ pɩtɛ ɛyʊ mbʊ lɛ, ɛpaɣzɩ-wɛ seu mbʊ pʊyɔɔ yɔ haja haja laɣsɩ yeba nɛ ɛkɔɔ ɛlɩɩ ɛyaa ɖɩkʊyɛ lona yɔɔ. Ingmar pɩsɩ nɛ ɛlɔ nɛ ese politiki tɔm ɛ-tʊma kpeekpe taa.




#Article 282: Irakɩ (310 words)


Irakɩ kɛna Prɔɔsɩ-oriyaŋ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛna hayi kɩŋ. Irakɩ tɔbʊʊ se pɩdɛɛ pɩdɛɛ tɛtʊ nɛ patasɩɣ-tʊ yaʊ ɖɔɖɔ se pɔsɩ nasɩlɛ ɛjaɖɛ. Peeɖe tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Pagidaadɩ. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwanzɩ taa wɛ ɛzɩ 435 052 km2 yɔ.

Irakɩ wɛna Iranɩ tɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa nɛ Sorɩdanɩ nɛ Arabi-Sawudiiti hayʊ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ kɩŋ. Piyele Siiri wɛna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ ɖɩwɛ Kowɛtɩ hayʊ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Tuurkii hadɛ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa. Irakɩ taa kɛ karazɩm kɩlɩ wɛʊ keteŋa kpeeekpe taa nɛ ɖɩwɛ keteŋa kpeekpe taa ajɛya wena a-taa karazɩm wɛɛ nɛ pɛpɛdɩɣ-pʊ  nɛ ajɛya lɛɛna nɛ payaɣ-ɖɩ se OPEP yɔ ɖɩ-taa .

Papaazɩɣ takayaɣ taa maʊ peedɛ yɔ pɩlakɩ pɩnzɩ kutokiŋ kagbanzɩ. 

Keteŋa kpeekpe kacalaɣ you wayɩ kɛ Kewiisi-Kpɛndɩɣ ɛjaɖɛ taa ɛyaa woba nɛ pacaɣ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa nɛ pakpacayʊ-ɖɩ. Pɩwayɩ lɛ pakpaɣ ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ paɖʊzɩ kedeŋa kpeekpe ajɛya kpɛndɩɣ nɛsi tɛɛ. Pɩkɔma nɛ pɩktalɩ pɩnaɣ 1920 lɛ you nakʊyʊ tuli ajɛya ana a-hɛkʊ taa pɩkɔɔ pɩsɩ ɩna Irakɩ wɛ kɩ-tɩ yɔɔ kɛ pɩnaɣ 1932. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kewiyaɣ tɔm wɛ kaɖɛ: hɔzɩŋ pakʊna ɖama nɛ pakpakɩɣ-kɛ. Pɩkɔma pɩtalɩ pinaɣ 1979 lɛ pɩtalɩna Saddam Hussein kɛlɛ.

Ɛjaɖɛ ɖɩ-taa kristu mba tɔɖɔɔ pɩyɔɔ kɛ nbʊyʊ taa yoŋ nɩyɛ lakɩ lɛ pɩwɛɛ se pɛtɛzɩ seu nɛ pɛɖɛɛ ɖoli. Haïder al-Abadi kɛna Irakɩ ɛjaɖɛ kewiyaɣ ñʊʊtʊ  kɩfalʊ yɔ. Peeɖe hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ wɛ niitozo: Kuuridi ùba, Siitɩ mba nɛ Suuniti mba. Pɩsa nɛ ɛjaɖɩ wɛ camɩyɛ lɛ, pakpaɣ paɣtʊ se kiwiyaɣ nɔsɩ yɔɔ ɖɛya ɛwɛɛ hɔɔlɩŋ ɛnʊ ɛtɩŋa ɛ-taa. Irakɩ ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ kɩfalʊ yɔ Fouad Massoum nɛ ɛkɛ Kuridi-tʊ, kewiyaɣ ñʊʊtʊ Haïder al-Abadi ñɛkɛ Siiti ñɩnʊ. Piyele paɣtʊ lɩzɩya ñʊʊtʊ tɛ kɛlɛ Suuniti. Pɩwɛɛ mbʊ lɛ palɩzɩɣ ɛyaa naalɛ kɛ hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa nɛ pɛkɛ pawayɩ tɩŋgɩyaa. Ɛyaa sʊsaa naalɛ nabɛyɩ wɛ nɛ pɛkɛ Siiti mba, mba yɔ: ayatollah Ali al-Sistani nɛ Moqtada al-Sadr.

	




#Article 283: Iranɩ (199 words)


Iranɩ kɛnɛ Aazii nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ patasɩɣ-ɖɩ yaʊ ɖɔɖɔ se Pɛrɩsɩ. Iranɩ nɛ ajɛya wena asɩ ɖama nɛ kamasɩ yɔ ana yɔ: Afganistani, Arimeeni, Azɛribayijani, Irakɩ, Pakisitaani, Turkimenisitanɩ nɛ Tuurikii. Iranɩ tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Teeraŋ nɛ pakalɩ ɛyaa kpeekpe kɛ aloma fenaɣ pɩnaɣ 2015 ɛlɛ pɛkpɛndɩ ɛyaa 80 096 604. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ yɔ ŋgʊ lɛ Pɛrɩsanɩ nɛ liidiye ŋɖɩ pɔtɔkɩ yɔ ɖɩɖɩ lɛ riyalɩ. Payaɣ pɛ-tɛ pɩnaɣ taa fenasɩ takayaɣ ɖɔɖɔ se Pɛrɩsanɩ. 

Papazɩɣ yaʊ se Iranɩ yɔ pɩtakɩlɩ leɖɩɣ. Pɩnaɣ 1935 taa kɛ papaazɩ ɛjaɖɛ nɖɩɩ yaʊ mbʊ. Ɖooo kiɖe tɛɛ lɛ payaɣ ɛjaɖɛ nɖɩ se Pɛrɩsɩ.

Iranɩ walanzɩ taa maɣna ɛzɩ 1 648 195 km2. Tɔsʊʊ hʊʊ taa lɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩkɛna keteŋa kpeekpe taa nɛɛlɛ nɛ nakʊ ñɩnɖɛ kɛ pinaɣ 2015 taa. Ɛlɛ yee pʊwɛɛ se pɔcɔna ɛyʊ kʊɖʊm ñɩm kɔyɔ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖwɛʊ hiu nɛ litoozo taa kedeŋa kpeekpe taa. Pɩnaɣ 2011 taa lɛ pɔcɔnaa se ɛyʊ kʊɖʊm ñɩm talɩɣ ɛzɩ tɔɔlarɩna 11 200.

Kedeŋa kpeekpe taa lɛ Iranɩ kɛna ɛjaɖɛ naalɛ ñɩnɖɛ ɛjaya wena a-taa kaɖazɩm wɛɛ yɔ nɛ ajɛya wena a-taa kaɖazɩm wɛɛ nɛ aɖʊ ŋgbɛyɛ nɛ payaɣ-ɖɩ se OPEP yɔ, Iranɩ kɛna kacalaɣ ñɩnɖɛ kaɖazɩm pɛdɩɣ taa.

	




#Article 284: Irɩlandɩ (172 words)


Irɩlandɩ kɛna Erɔpʊ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Erɔpʊ ajɛya kɩkpɛndɩɣ taa ɖooo pɩnaɣ 1973. Irɩlandɩ wɛ Kewiyaɣ Kpɛndɩɣ taa nɛ ɛjaɖɛ ɖɩwɛna tɛtʊ ñabɩ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta yɔ. Ɖooo mbʊ yɔ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ ɖɩtɔŋ se ɖɩwɛ Sɛlɩtɩ ajɛya taa.
 
Irɩlandɩ mayaɣ sɔsɔwa kɔyɔ sɛlɩtɩ cɩmʊ mayaɣ nɛ ŋga kɛwɛna ɖɔɖɔ pe-liidiya eeroo mayaɣ yɔɔ. Ɛlɛ mayaɣ nakayɩ wɛɛ ɖɔɖɔ nɛ kɛwɛ kacaɣ xɛʊ ɛzɩ maayʊʊ hayʊʊ yɔ nɛ ŋga peeɖe rugibii maɖa ɖɔkɩɣ.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ, tɔsʊʊ hʊʊ taa lɛ ɖɩɩleeyuu. Pɩnzɩ 1980 taa mbʊ yɔ paya-ɖɩ yɔ ɖɩsɛʊ. Ɛlɛ pʊkɔma pɩtalɩ pɩnzɩ 2007 nɛ 2010 lɛ, ɖɩtɔlɩ. Pɩnaɣ 2010 taa Irɩlandɩ tɔsʊʊ tiba ɛzɩ 32,4 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ yɔ. Pɩtasɩ  ɖɔɖɔ lɛ, mba petehiɣ tʊma yɔ pɛɖɛ ɛzɩ ɛyaa hiu nɛ naanza kɛ mɩnɩʊ yɔɔ yɔ.

Kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlʊʊ yɔɔdʊʊ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ komina tʊma taa nɛ pawɩlʊʊ-kʊ sukulinaa taa ɖɔɖɔ yɔ, ŋgʊ lɛ aŋgilisi ɛlɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖi-taa mba ñakɩ pana se pɛ-ɛjaɖɛ taa kʊnʊŋ ŋgʊ payaɣ-kʊ se irilandɛɛ yɔ, kɩɖɛɛ nɛ ɛsɩndaa.




#Article 285: Isaac Newton (423 words)


Palʊla Isaac Newton kɛ kɔlaɣ fenaɣ nanza wiye pɩnaɣ 1643 nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1727. Nabɛyɛ tɔŋ se ɛsɩba lakɩŋ fenaɣ 31 pɩnaɣ 1727 yaa kɛ-tɛ kɩyakɩn nɛɛlɛ, lalaa se saŋayɩŋ fenaɣ 25 pɩnaɣ 1642. Ɛkɛ britannique tʊ nɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ philosophe mathématiki tʊ, physiki tʊ, alchimiste, astronome nɛ Anglisɩ théolozɩ tʊ. Sciences taa lɛ, pɩnaɣ-ɩ sɩŋŋŋ mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɛnʊ ɛnana mbʊ  payaɣ se mécanique classique yɔ, gravitation universelle. Pɩwayɩ lɛ, ɛna Gottfried Wilhelm Leibniz palɩza akɔnta ŋgʊ payaɣ se calcul infinitésimal yɔ. Ɛnʊ ɛnana ɖɔɖɔ se mʊndʊsʊʊ naaʊ mbʊ yɔ, kɛwɛ ndɩ ndɩ; ɛnʊ lubina télescope de Newton ɖɔɖɔ.

Mekaniki taa ɖɔɖɔ lɛ, ɛna se mbʊ mbʊ pɩcɩɩdɩɣ yɔ, pɩwɛna paɣtʊ natutozo. Ndʊ payaɣ sɔnɔ se mécanique newtonienne. Pasɩma-ɩ ɖɔɖɔ nɛ mbʊ payaɣ se théorème du binôme nɛ méthode de Newton.

Newton wɩlaa se tɔmnasɩ tɛtʊ yɔɔ mbʊb mbʊ piciidiɣ yɔ yaa ɛsɔtaa mbʊ pɩwɛɛ yɔ, pɩɖɔŋ paɣtʊ natutozo ndʊ tɩ-yɔɔ. Ɛtɩŋgɩna Kepler tɛ paɣtʊ yɔɔ nɛ ɛɖʊ paɣtʊ ndʊ payaɣ se loi universelle de la gravitation yɔ.

Ɛma takayaɣ nakɛyɛ kpem pɩnaɣ 1686 nɛ sciences tʊma taa lɛ, pɩfɛyɩ yɔɔdɩɣ nɛ ɛyaa-kɛ se Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica . Ɛma ɛsɔ yɔɔ tɔm sakɩyɛ nɛ alchimie taa ɖɔɖɔ ɛwɛna ɛnɔɔ. Ka-taa kɛ ɛyɔɔdaa se keteŋga yɔɔ ɖoŋ nɩɩyɛ wɛɛ nɛ ɛkpɛnda niitozo nɛ ɛ-yɔɔ  kɛ pɩtɩŋga pɩpɩzɩɣ nɛ pɩcɩɩdɩɣ.  

Alɩwaatʊ ndʊ palʊla Isaac Newton yɔ, Aŋglɩtɛɛrɩ taatɩ paɣzɩda gregori fensi takayaɣ kalʊ pʊ-yɔɔ kɛ paɖʊ-ɩ se ɛsɩba Saŋgayɩŋ Fenaɣ 25 pɩnaɣ 1642 kɛ Woolsthorpe tɛtʊ taa, pɩñɔtɩna Grantham, kɛ Lincolnshire Aŋglɩtɛɛrɩ ɛjaɖɛ taa). Ɛñɩma kɛ haɖaa. Ɛ-caa sɩba pɩla fenasɩ nɛ naatozo nɛ pʊcɔ palʊlɩ-ɩ nɛ pɩlaba pɩnz naatozo ɖeyi ɖeyi lɛ, e-ɖoo Hannah Ayscough, ɖɛɛ nɛ ɛmalɩ na nɔɔyʊ. Pɩlaba mbʊ lɛ, powona-ɩ na-ɩ nɛ ɛwɛɛ e-egbele tɛ. Ɛtɔɔ kʊñɔŋ kpem kɛ ɛ-pɩcatʊ taa kamaɣ fɛyɩ. Powona-ɩ sukuli pɩnzɩ kagbanzɩ taa kɛ sukuli cikpelu ŋgʊ payaɣ se Skillington yɔ kɩ-taa nɛ pɩnzɩ 12 taa lɛ powona-ɩ Grantham tɛ kolɛzɩ taa.

Pɩnzɩ naanza wayɩ kɛ e-ɖoo yayɩ-ɩ nɛ ewolo ɛcaɣ Woolsthorpe nɛ ɛpaɣzɩ ɛ-hayɩm yɔɔ cɔnaʊ. E-ɖoo ɛnʊ ɛcɔnaa se ɛ-pɩɣa ŋga kɛwɛ ɖoŋ kɛ kpɛdɛ tʊmɩyɛ taa nɛ pɩkɩlɩ kpɩna ɖɩyʊʊ lɛ, ɛpɩsɩna-ɩ sukuli taa se ɛtasɩ-kʊ labʊ pazɩ nɛ pɩwɛ ɛzɩma yɔ, wiɖii ɛɛsʊ sukuli kɩtɛzʊʊ ŋgʊ payaɣ se sukuli kɩtɛzʋʋ yɔ kɩ-taa. Isaac Newton wɛna pɩnzɩ hiu nɛ lʊbɛ lɛ, ɛ-laŋgɩyɛ pazɩ ɖɩsʊʊ halʊ-pɩɣa nakɛyɛ ŋga payaɣ se Storey; ɛlɛ petekizina-ɩ nɛpaha-ɩ nɔɔ se ɛpɩzɩɣ nɛ ɛɖanɩ-kɛ nɛ ɛtɛma e-sukuli lɛ, ɛkpa-ke halʊ. Ɛ-ɖaŋ ɛnʊ ɛla kpɛɖɛŋ kpɛɖɛŋ nɛ ɛtawalɩ-ɩ nɛ Isaac Newton ɛnʊ, ɛcaɣ ɛɖandʊ e-wezu caaʊ tɩŋga.




#Article 286: Isilandɩ (149 words)


Isilandɩ kɛna tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta yɔ nɛ tɩwɛ Atilantiki teŋgu cɔlɔ. Tɛtʊ tɔnɛ tɩwɛ Growelandɩ nɛ Nɔɔrɩwɛzɩ ajɛya hɛkʊ taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩñɔtɩna Amerɩka keteŋa ɛlɛ ɖɩt-tɛ ɛsakuliye nɛ ɖɩ-caanɑaʊ tɔm ñɩɩzɩna Eerɔpʋ keteŋa taa tɔm. 

Isilandɩ walanzɩ taa maɣna ɛzɩ 103 000 km2  nɛ ɖɩ-taa ɛyaa kpɛnda kutokiŋ 332 529 (2016). Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Reyikiyaviki nɛ kʊnɔŋ ŋgʊ pakɩlɩɣ yɔɔdɩɣ nɛ pawɩlɩɣ ɖɔɖɔ komina tʊma taa yɔ ŋgʊ lɛ Isiladɛɛ. Pʊcɔ nɛ tɔsʊʊ nɛ ɛsɩnda wobu tɔm lakɩ yɛɖɛ yɛɖɛ pɩnaɣ 2008 lɛ, Isilandɩ kaakɛna kacalaɣ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɔsʊʊ kaakɩla ɖɛnaʊ ɛsɩndaa keteŋa kpeekp taa yɔ. 

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ keteŋa kpeekpe ajɛya kɩkpɛndʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se ONU yɔ ɖɩ-taa, Erɔpʊ Lɔŋ tasɩya ŋgbɛyɛ taa, OTAN ŋgbɛyɛ taa, AELE taa, OCBE nɛ EEE aŋgba taa ɖɔɖɔ. Kpaɣ pɩnaɣ 1996 pʊkɔɔ pɩsɩɩna 2016 mbʊ yɔ, sɔsɔ Ólafur Ragnar Grímsson kɛŋna Islandɩ ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ.

	




#Article 287: Itaalii (298 words)


Itaalii kɛna Erɔpʊ nɛ hadɛ kɩŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛyʊ ɛcɔnaa kɔyɔ ɛna se ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ mediiteranee. Pʊŋ weyi payaɣ-ɩ se Alɩpɩ yɔ, ɛnʊ ɛtamasɩna Itaalii nɛ Erɔpʊ keteŋa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Erɔpʊ ajɛya wena aɖa lɩzʊʊ lɩmazɩyɛ se Erɔpʊ ajɛya kpeekpe ɛkpɛndɩ nɛ awɛɛ kpam yɔ a-taa. Ɖɩwɛ ajɛya wena atɔkɩ eeroo yɔ a-taa nɛ peeɖe tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Room. Itaalii walanzɩ taa makʊɣna 301 340km2 kɛ mbʊ yɔ. Ɛyaa kpɛnda miliyɔɔna hiu waa looɖo nɛ taŋga nɛ nasitozo nɛ nɩɩnɩwa nɛ kagbanzɩ kɛ pɩnaɣ 2015 taa. Peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ kɩfalʊ payaɣ se Sergio Mattarella.

Keteŋa kpeekpe kacalaɣ you paɣzaɣ lɛ, Itaalii kaawɛ ɛjɛya wena akpɛndaa nɛ  payaɣ-yɛ se Aliyansɩ  yɔ nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛɛ yem kpo. Pɩwayɩ lɛ ɖiyele nɛ ɖɩsʊʊ Tiriipili-Antantɩ taa. Ɖomaɣ fenaɣ nɛɛlɛ nɛ naanza pɩnaɣ 1915 wiye lɛ ɖɩtuli you kɛ OOtirisi-Hɔŋgirii. Pɩnaɣ 1917 talaa lɛ, Caama sɔɔjanaa tɛyɩ ɖama nɛ powolo se pasɩna Otirisi-Hɔŋgirii kɛ you. Pɩla mbʊ nɛ pawa Itaalii ɛlɛ kɩwɛɛ nɛ kɩcɛcɛyʊʊ nɛ aloma fenaɣ 24 pɩnaɣ 1918 wiye lɛ, Itaalii pazɩ kɩtɔyɩtɩ ki-koyindinaa nɛ paba ñɩʊ nesi se peyele you mbʊ. 

Benito Mussolini kpaɣ kewiyaɣ lɛ, ɛtɔ se you fɛyɩ ɖeu mbʊ pʊyɔɔ yɔ kiiwokina ajɛya tɔsʊʊ hʊʊ taa nɛ pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ pɩtɛkɛ kʊñɔndɩna lʊkɩna se pɛwɛɛ ñɩm.
Pɩkɔma mɩsɩkʊm fenaɣ hiu pɩnaɣ1940 wiye lɛ, Mussolini kʊɖʊm ɛnʊ etuli you kɛ Aŋgiletɛɛrɩ nɛ Fransɩ. Ŋgʊ pɩnaɣ 1939 taa lɛ; ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩnɛ Caama ñɩnɖɛ paañɩʊ nesɩ nɛ ɖɩyɔɔdɩ kaɣlaa se se ɖɩɩtasɩɣ tuluu you nakʊyʊ pɩtalɩɛzɩ pɩnzɩ nanza yɔ mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ se ɖɩfɛyɩna malɩfanaa camɩyɛ. Ɛlɛ ɛbɛlaba nɛ kutuli you ŋgʊ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ Caama sɔɔjana kɩlaɣ yoŋ wabʊ. Kpaagba ɖɔɖɔ mbʊ yɔ, patiwabʊ Itaalii sɔɔjanaa. Mbʊ yebina nɛ puwayɩ lɛ Itaalii se Afrika taa nɛ ajɛya lɛɛna tɛyɩ ɖama Itaalii tɛtʊ kɛ Afrika taa.

	




#Article 288: Itaalii kʊnʊŋ (194 words)


Itaalii kʊnʊŋ kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩlɩna Romanɩɩ kʊnʊmɩŋ agbeelaa taa nɛ kɩ-tɛ kɛ Ɛndɩ Erɔpʊ cejewiye taa. Ɖɩnaɣ se Romanɩɩ nɛ Italii yɔɔdasɩɩ ɖɔɔ sakɩyɛ. Dante kʊma Italii kʊnʊŋ kɛ hɩɖɛ nɛ paya-kʊ se Si kʊnʊŋ nɛ pamaazɩ kʊ nɛ Oc (Occitan) kʊnʊŋ nɛ Oil (Fransɩɩ) kʊnʊŋ, mbʊ yɔ pɔyɔɔdʊʊ na se ɛɛɛ kɛ kʊnʊmɩŋ nɩɩdozo ʊnʊ ɛ-daa, ɖɔɖɔ ɛzɩ ɛjaɖɛ taa kʊnʊmɩŋ lɛɛŋ taa yɔ.
 
Itaalii kʊnʊŋ kɩfalʊ kɛ yɔɔdaɣ ŋga kehiya nɛ kacaɣa ageeta lɛɛna taa kʊnʊmɩŋ yɔɔ nɛ kɩwalɩ a-da pɩkɩlɩ kɩmaɣma kɩ-tɛ egeetiye taa, kɔzɩ kɔzɩ pɩ-kɛ Toskaŋ kʊnʊŋ Florence kʊnʊŋ Pisa nɛ Sienne kʊnʊmɩŋ.

Toskaŋ kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ Dante Alighieri nɛ Pétrarque nɛ Boccace pama nɛ pɛ-takayɛsɩ nɛ pamaazɩ se panaadozo pɛkɛna takayɛsɩ mayaa sɔsaa kɛ Italii kɛ hɛkʊ pɩnzɩ alʊwaatʊ taa. Kɩkɛ Florence tɛtʊ taa kʊnʊŋ, nɛ kɩwɛna samtʊ kɛ kɩ-tɛ maʊ keɖeya taa. Kɩkɛ ajɛyɛ kpeekpe kʊnʊŋ kɛ ɛzakuliye nɛ keɖeɣa nɔmɔʊ taa nɛ Erɔpʊ ajɛyɛ taa kʊnʊmɩŋ tɔmpe lɩzɩʊ taa lɛ ɖɩnaɣ se Italii kʊnʊŋ wɛna tɔm sakɩyɛ kɛ kʊnʊmɩŋ ʊnʊ ɛ-taa, kɔzɩ kɔzɩ miziiki hɔɔlʊʊ taa. Paɣtʊ taa lɛ Italii kʊnʊŋ tɛ tɔm cɔlʊʊ lɛɛzɩʊ kɩfam taa kɛ Pietro Bembo lɩzɩna lɩmaɣza sakɩyɛ nɛ ɛwɩlɩ.




#Article 289: Izirɛɛlɩ nɛ Palɛsɩtini po-you tɔm (626 words)


Pataatɩɩpɩzɩta se pɛhɛzɩ you ŋgʊ kɩɖɩɩna labʊ Ɩsraɛlɩ nɛ Arabi pɛhɛkʊ taa lɛ, naatozo ñɩŋgʊ tuli kiɖɩ pɛhɛkʊ taa ɖɔɖɔ. Ɩsraɛlɩ tɛ sɔɔjanaa nɛ pɔ-nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ, sɔɔja sɔsɔ weyi payaɣ se général Moshe Dayan yɔɔ, pacaŋ pekpi ageeta cabɩ: Sinaï ŋgʊ kɩwɛ Egipiti yɔ, Siirii pʊʊ ŋgʊ kɩwɛ Golon yɔ, Cisjordanie, Gaza nɛ Jeruzalem Est. Mbʊ yebina nɛ Israɛlɩk tɛtʊ tasɩ ɖɔʊ nɛ kɩpaɣzɩ kpacayʊ ajɛya lɛɛna. Ajɛya kpeekpe kɩkpɛndʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se ONU yɔ, kɩkʊyɩ nɛ kɩsɩŋgɩ nɛ kɩtɔ se pɩtaala mbʊ; se Ɩsraɛlɩ ɛpɩsɩna kɩ-tɩ.    

Le Caire tɛ ɖama nɩnaʊ sɩna Palɛstini ñɩma mba palakaɣ you yɔ se panɛ Libani ñɩma panɩɩnɛ ɖama: mɩnzɛma fenaɣ kɩyakʊ naatozo wiye pɩnaɣ 1969. Palestini ñɩma mba palakaɣ you yɔ (OLP) pɔ-nɔɔ ɖɛyʊ Yasser Arafat panɛ nɛ Libani ñɩma powoba Le Caire tɛtʊ taa nɛ panɩɩna ɖama se pɛ-hɛkʊ taa you ehɛɛ mbʊ. Ɛlɛ pɩcalɩnaa alɩwatʊ ndʊ Libani tɛtʊ kaawɛ Ɩsraɛlɩ nesi tɛɛ nɛ pataapɩzɩɣ se pamʊ-tʊ yɔ. Krɩstʊ mba kaasɔɔlaa se Palɛstini ñɩma mba palakɩ you mbʊ yɔ nɛmalɩŋ weyi ɛsɩŋgaɣ nɛ wɛ yɔ se pɛɖɛɛ.   

Yudaa mba kasandʊ Yom Kippour wiye ɖeyi ɖeyi kɛ Egypti ñɩma nɛ Syria ñama tula you kɛ Ɩsraɛlɩ mba. Egypti ñɩma kaañɔɔza pɛ-tɛ sɔɔjana cam:iyɛ nɛ patakpaɣ alɩwaatʊ pʊɖɔɔ nɛ pʊcɔ patalɩ Sinaï tɛtʊ taa. Sinaï tɛtʊ ndʊ, tɩɩkɛ Ɩsraɛlɩ tɛtʊ ɖooo pɩnaɣ 1967. Kpaagbaa mbʊ lɛ, Syria ñɩnaɣ se kɩmʊ Golan ɛlɛ Ɩsraɛlɩ sɔɔjanaa ñakaɖɩ nɛ wɛ. Ɩsraɛlɩ ñamʊ Damas, Le Caire nɛ Suez. Pɩlaba mbʊ lɛ, Etaazuunii nɛ URSS. Pañɩŋgɩ yoŋ ɛnʊ ɛ-tɔm nɛ pɩwɛɛ se aloma fenaɣ 25 wiye pɩnaɣ 1973 lɛ, you tɛma. Egypti tawa you ɛlɛ kɩ-taa wɛ leleŋ se kɩkʊ Ɩsraɛlɩ sɔɔjanaa sakɩyɛ. Pɩlaba mbʊ nɛ pɩtɛ lɛ, Arabia ajɛya ɖaŋgɩ tuuɖe ajɛya pɛ-tɛ kaɖazɩm yɔɔ; mbʊ wɩlɩɣnaa se pɛwɛ ɖoŋ keteŋga kpeekpe taa.  

Ɩsraɛlɩ lɩza you ŋgʊ payaɣ se Litani yɔ se kɩmʊ Liibaŋ nɛ kɩ-hadɛ kɩŋ: lakɩŋ fenaɣ 14 pɩnaɣ 1978. Arabia mba nɛ krɩstʊ mba pɛ-esɛ sɛ nɛ you mbʊ lɛ, Ɩsraɛlɩ hiu waɖɛ nɛ kɩcɑɣ se kɩmʊ Lɩban nɛ kɩ-hadɛ kɩŋ se kɩɖaŋ kɩ-tɩ yɔɔ nɛ Palɛstɩnɩa sɔɔjanaa. ONU ñɩŋ yoŋ ɛnʊ ɛ-yɔɔ nɛ lakɩŋ fenaɣ 19 wiye lɛ, pɩhɛɛ pazɩ. Mɩsɩkʊm fenaɣ taa lɛ, Tsahal yele kɩwɛsɩ FINUL. Ɩsraɛlɩ lɩza you ŋgʊ payaɣ se Litani yɔ se kɩmʊ Liban nɛ kɩ-hadɛ kɩŋ: lakɩŋ fenaɣ 14 pɩnaɣ 1978 Arabia ùba nɛ krɩstʊ mba pɛ-esɛ sɛ nɛ you mbʊ lɛ, Ɩsraɛlɩ hiu waɖɛ nɛ kɩcɑɣ se kɩmʊ Lɩban nɛ kɩ-hadɛ kɩŋ se kɩɖaŋ kɩ-tɩ yɔɔ nɛ Palɛstɩnɩa sɔɔjanaa. ONU ñɩŋ yoŋ ɛnʊ ɛ-yɔɔ nɛ lakɩŋ fenaɣ 19 wiye lɛ,  pɩhɛɛ pazɩ. Mɩsɩkʊm fenaɣ taa lɛ, Tsahal yele kɩwɛsɩ FINUL.  

Sinaï kɛwɛ Ɩsraɛlɩ mba nesi tɛɛ pɩnzɩ 15 nɛ pɩnzɩ naatozo wayɩ ɛzɩ paañɩɩʊ nesi se Ɩsraɛlɩ mba nɛ Egipiti mba peyele you yɔ lɛ, Ɩsraɛlɩ pɩsɩna Sinaï kpoo nɛ kɩcɛlɛ Egypti.

Se: laŋhɛzɩyɛ ɛwɛɛ Galilea taa: mɩsɩkʊm fenaɣ pɩnaɣ 1982 Palɛstɩnɩa ñɩma wɛ Liibii mbʊ lɛ,Ɩsraɛlɩ sɔɔjanaa ñaɣ pana se Laŋhɛzɩyɛ ɛwɛɛ Galilea taa. Sɔɔjanaa mba pekpɩ Lɩban nɛ pacaɣ Beyrouth. Pawaba Palɛstɩnɩa mba mbʊ lɛ, pɛ-tɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ  ɖɩñɩnɩɣ se Palɛstɩnɩa mba ɛwɛɛ pa-tɩ yɔɔ yɔ  pɛɖɛ poholo pɛwɛɛ Tunisi. Pɩwayɩ lɛ, Ɩsraɛlɩ ñɩma kʊyɩ Lɩban tɛtʊ taa pɩnaɣ 1985 ɛlɛ pakaɖɩ na Liibaŋ hadɛ kɩŋ ɖoli pɩkɔɔ pɩsɩɩna Pɩnaɣ 2000.

Etaazuunii kaatɛma ɖiziɣ Ɩsraɛlɩ nɛ Palɛstɩnɩ pɛ-hɛkʊ taa you nɛ pɩhɛɛ nɛ ajɛya ndɩ ndɩ ñɩnɩɣ se Palɛstɩnɩ ñɩma ɛkʊyɩ lɛ, tanaŋ nakʊyʊ Lɩbani ñɩma makʊʊna pɛ-ɛjaɖɛ ñʊʊ tʊ Bcchir Gemayel sɩba. Palɩza-ɩ nɛ pɩla kɔzɔɖɔnaa naatozoɖeke nɛ pɩlakɩ mbʊ yɔ. Kpaagbaa mbʊ lɛ, Ɩsraɛlɩ sɔɔ laŋhɛzɩyɛ yɔɔ nɛ kimʊ Beyrouth. Paapɩɩla ɛzɩma yɔ, Siirii mba kʊʊna ñʊʊ tʊ ɛnʊ, ɛlɛ Palɛstɩna mba kaɣ pɩ-kɩhɛnyʊʊ naʊ kɛ you ŋgʊ kagaɣ tuluu Sabra nɛ Chatila taa yɔ. Ɛ-sɩm wayɩ lɛ, pɛlɛɛzɩna-ɩ nɛ e-neu Amine. Payaɣ pa-caa se Pierre Gemayel.

	




#Article 290: Izrɛɛlɩ (269 words)


Izrɛɛlɩ (; ) kɛna Prɔsɩ-Oriyaŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Izrɛɛlɩ ɛjaɖɛ mʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ kɛ agoza fenaɣ hiu nɛ naanza pɩnaɣ 1948. Izrɛɛlɩ kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa paɣtʊ lɩzɩyaa wɛɛ yɔ nɛ ɖenɖe ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ lɩzɩɣna kewiyaɣ ñʊʊtʊ yɔ. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa paɣtʊ lɩzɩyaa kpɛnda mɩnɩʊ nɛ nɛɛlɛ yaa mɩnʊʊ nɛ hiŋ naalɛ nɛ palɩzɩɣʊ-wɛ yɔ caca pɔtɔʊ tam kʊɖʊmbʊ nɛ palɩzɩ-wɛɛ. Payaɣ peeɖe paɣtʊ lɩzɩyaa se Kinesɛtɩwaa. Tɔm hʊyaa pɩlʊʊ taa lɛ, paba kpɛnda ɛyaa nakʊ.

Izrɛɛlɩ tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Yeruzalɛm ɛlɛ tɛtʊ nɖʊ ajɛya lɛɛna taa fɛyɩ lelŋ se ndʊ ɛkɛna mbʊ nɛ pakpaɣ Tel Aviivi se tɛtʊ nɖʊ tɩ-taa kɛ palakɩ ketiizasɩ sɔsɔsɩ yaa kewiyaɣ tɛ politiki tɔm yaa tɔsʊʊ nɛ liidiye tɔm ketiisasɩ. Keteŋa kpeekpe taa payɩ lɛIzrɛɛlɩ ɛjaɖɛ ɖekɛ kɔŋ kɛŋna  ɖenɖe Yuuɖaa mba kɩlɩ wɛʊ yɔ. Patalɩɣ ɛzɩ ɛyaa 75 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ. Araabʊwaa ñamaɣna ɛzɩ nɛɛlɛ kɛ mɩʊ yɔɔ nɛ pa-taa lɛ ɛyaa ɛzɩ 91 kɛ mɩnɩʊ yɔ kɛ malɩŋ.

Izrɛɛlɩ ɛjaɖɛ taa lɛ ɛyaa ɛzɩ naanza kɛ mɩnɩʊ yɔɔ tɛkɛ Arabʊ waa yaa Yuuɖa mba. Pɛkɛ krɩstʊ mba mba pɛkɛ Krɛkɩ mba yɔ, Arimeenii mba yaa Siirii mba yɔ. Ɖooo ɛzɩ Izrɛɛlɩ wɛʊ kɩ-tɩ yɔɔ kɛ pɩnaɣ 1948 yɔ, kɩtɛhɛzɩ: ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ wena acɔ-ɖɩ nɛ ata yɔ pɛwɛ yoŋ yɔɔ wɩsɩ nɛ ɖoo. 

Egipiti nɛ Sɔɔrdaanii pañiɣ takayasɩ taa nesi se pataatasɩ you ɛlɛ Izrɛɛlɩ nɛ ajɛya lɛɛna ɛzɩ Siirii, Liibaŋ nɛ Palɛstiini pɛ-hɛkʊ taa yoŋ wɛ mbʊ. Keteŋa ajɛya sakɩyɛ wɛ nɛ aatisiɣ se Izrɛɛlɩ kɛna ɛjaɖɛ yeli nɛ a ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩfɛyɩ keteŋa kpeekpe ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se ONU ŋgbɛyɛ yɔ ɖɩ-taa.




#Article 291: Jacques Cartier (162 words)


Jacques Cartier kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Malouin yɔ ɖɩ-tɛtʋ taa tʋ. Ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɩ-tɛtʋ taa ɛyaa payaɣ size Saint-Malo waa. Ɛwɛ tɛtʋ ndʋ payaɣ size Ille-et-Vilaine yɔ, tɩ-taa. Ɛkɛ abalʋ. Palʋla-ɩ pɩnaɣ 1491 n̄ɩŋga taa Malouin ɛjaɖɛ taa peeɖe Saint-Malo tɛtʋ taa.

Ɖajaa sɔsɔ ɛnɛ, ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖi-egeetiye Saint-Malo tɛtʋ taa peeɖe ɖɔɖɔ ɛsɩba salaŋ fenaɣ taa efemiye kajalaɣ (1) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1557 n̄ɩŋga taa. Ɖajaa sɔsɔ Jacques Cartier ɛnɛ, ɛkɛ lɩm yɔɔ nʋmɔŋ wobuyu nɛ ɛsɔdaa heɣlim taa saɣʋ sɔsɔ nɔɔyʋ Malouin ɛjaɖɛ tɛtʋ taa.

Ɛtɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ, ajɛɛ taa wobu kpɛlɛkɩyʋ tɛtʋ tɩlɩyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ tʋmɩyɛ tʋ Malouin ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa peeɖe. Ɛkɛ ɖɔɖɔ ajɛɛ karɩtɩ waa lɩzɩyʋ n̄ʋʋdʋ tʋ sɔsɔ nɔɔyʋ weyi sakɩyɛ sɩma-ɩ yɔ. Ɛ-tʋmɩyɛ nɖɩ ɖiyebina nɛ, Laurent kiɖeɖeu tɛ kɔlfɩ lɩɩ putuuɖe yɔ.

Ɖajaa Jacques Cartier ɛnɛ, ɛtɛ sɔlɩm tabalɩyɛ yɔɔ yɔ ɛpɩsa kajalaɣ anasaayɩ waa ajɛɛ taa tʋ weyi ɛtʋʋzaa nɛ ɛha hɩlaa lɩm pɔɔsɩ yɔ. Ɛhaɣ nɛ ɛtʋʋzɩ camɩyɛ pɔɔsɩ kideŋ.




#Article 292: James Cook (315 words)


James Cook kɛ Iglisi tʋ. Palʋla-ɩ kamɩŋ fenaɣ taa efemiye lʋbɛ (7) n̄ɩŋgʋ wiye Pɩnaɣ 1728 n̄ɩŋga taa. Ɛlɛ, kɛɛkɩŋ kɩbɩŋ takayaɣ taa lɛ, pama size palʋla-ɩ aloma fenaɣ taa efemiye nɛɛlɛ nɛ lʋbɛ (27) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1728 n̄ɩŋga taa mbɩ yɔ.

Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa palʋla-ɩ yɔ, nɖɩ payaɣ size  Marton egeetiye, ɖi-lone wɛ Middlesbrough tɛtʋ taa. Ɛsɩba lɛlaɣ fenaɣ taa efemiye hiu nɛ nanaaza (14) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1779 n̄ɩŋga taa lone nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Hawaï yɔ. Ɖajaa sɔsɔ James Cook ɛnɛ, ɛkɛ lɩm yɔɔ nʋmɩŋ woɖu sɔsɔ nɛ ɛsɔdaa heɣlim taa saɣʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ. Ɛkɛ tɛtʋ tɛlɛnzɩ laɖʋ yɔ.

Ɛkɛ ɖɔɖɔ, ajɛɛ taa wobu kpɛlɛkʋʋ tɛtʋ sɩm sɔsɔ nɔɔyʋ ɖɔɖɔ kɛ Iglisi ɛjaɖɛ tɛtʋ taa peeɖe. Sakɩyɛ sɩmɛyɩ siŋŋ size ɛkɛ tʋma ana a-laɖʋ sɔsɔ siŋŋ nɔɔyʋ. Ɛkɛ sɔja weyi, ɛkɔma ehiu nimiye nɖɩ payaɣ-ɖɩ size n̄ʋʋdʋ nimiye yɔ sɔjanaa tʋmɩyɛ n̄ʋʋ yɔ. N̄ʋʋdʋ nimiye ɖɩnɛ ɖɩkpazɩnɛyɩ sɔɔjanaa ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Royal Navy yɔ ɖɩ-paɣtʋ nɔɔ hayʋ sɔsɔ.

Ɛɖɛ lɩm yɔɔ nʋmɔŋ naadozo lɩm fɛɛʋ ŋgʋ payaɣ-kʋ size pasifiiki yɔ kɩ-taa. Mbʋ yebina nɛ ɛkɛ kajalaɣ tʋ weyi anasaayɩ waa ɛjaɖɛ tɛtʋ taa ɛɖɛwa nɛ ewolo, piɣa kɛjɛlɛŋga ŋga kɛwɛna wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ yɔ ka-taa yɔ. Kɛwɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Ositraalii ɛjaɖɛ yɔ ɖɩ-taa.

Ewoba ɖɔɖɔ ɛ-nʋmɔŋ ɖɛʋ taa egeetiye nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Hawaï yɔ ɖɩ-taa, nɛ ɖɩ-tɛtʋ ndʋ tɩ-taa ɖɔɖɔ ɛsɩba pɩnaɣ 1779 n̄ɩŋga taa.
   
Ɖajaa sɔsɔ James Cook ɛnɛ, ɛnʋ kɛna kajalaɣ tʋ weyi ɛjala ɖɛʋ lɩm yɔɔ nʋmɔʋ nɛ ewolo ɛcɔɔ kpɛɛɛ kɛ tɛtʋ ndʋ payaɣ-tʋ size Antarɩtiki yɔ nɛ ɛ-ta. Ɛtɛma tɛtʋ ndʋ cɔʋʋ lɛ, ɛmaɣzɩ nɛ ɛla tɛtʋnaa panɛ pɛdɛ karɩtɩnaa : Terre-Neuve tɛtʋ, nɛ Seelandɩ Kɩfalʋʋ ndʋ. Abalʋ sɔsɔ ɛnɛ, alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa ɛsɩba yɔ, ɛnʋ kaakɛna etiyiyu naadozo tʋ n̄ʋʋdʋ weyi ɛn̄ɩnaɣ mʋʋ nɛ ɖoŋ kɛ tɛtʋ ndʋ ɛpɩzɩ ɛtɩŋgɩna nɛ ɛɖɛ, hayi nɛ wɩsɩ ɖɩɖɩyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ yɔ.




#Article 293: James Joyce (164 words)


 
James Joyce hɩɖɛ keekee kɛlɛ size James Augustine Aloysius Joyce. Ɖajaa sɔsɔ James Joyce ɛnɛ, ɛkɛ Irɩlandɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ taa tʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛfɛyɩ felendu kpataa yɔ.

Palʋla ɖajaa sɔsɔ James Joyce ɛnʋ lɛlaɣ fenaɣ taa evemiye naalɛ (2) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1882 n̄ɩŋga taa. E-egeetiye kʋlʋlɩyɛ payaɣ size Dublin egeetiye. Ɛkɛ n̄amtʋ pɩɣa ɛ-taabalaa nɛ ɛ-samaɣ ŋga ɛwɛ ka-taa yɔ kɛ-sɩnda.

Ɛsɩba kɔlaɣ fenaɣ taa evemiye hiu nɛ naadozo (13) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1941 n̄ɩŋga taa. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa ɛsɩba yɔ, nɖɩ payaɣ size Zurich. Ɖajaa sɔsɔ James Joyce ɛnɛ, ɛkɛ maɣzɩm takayasɩ kɩkalasɩ mayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ ɛ-ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛtʋ taa.

Ɛnʋ ɖɔɖɔ ɛ-kɛna koowa maɖʋ sɔsɔ siŋŋ nɔɔyʋ kɛ ɛ-ɛjaɖɛ Iɖɩlandɩ tɛtʋ taa peeɖe. Ɛsɩkaɣ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ hiŋ kagbanzɩ nɛ nakʋ (59) kɛ mbʋ yɔ. Ɖajaa sɔsɔ koosi maɖʋ nɛ maɣzɩm takayasɩ kɩkalasɩ mayʋ ɛnɛ, ɛkɛ abalʋ weyi paaɖɔɔnɛyɩ ɛ-ɛjaɖɛ tɛtʋ taa yɔ. Sakɩyɛ kpaɣ-ɩ size, ɛnʋ kɛna maɣzɩm takayasɩ kɩkalasɩ mayʋ kɔɔnɔɔ tʋ kpaɖʋ nɛɛlɛ (20) n̄ɩŋgʋ taa.  

	
	




#Article 294: James Watt (169 words)


James Watt kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Ekɔsɩ yɔ, ɖɩ-ɛjaɖɛ  taa tʋ. Ɛkɛ abalʋ sɔsɔ nɔɔyʋ Ekɔsɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe. Palʋla-ɩ kɔlaɣ fenaɣ taa evemiye hiu (19) nɛ nakʋ n̄ɩŋgʋ wiye. Egeetiye  nɖɩ ɖɩ-tɛtʋ taa palʋla-ɩ yɔɔ payaɣ size Greenock tɛtʋ Ekɔsɩ ɛjaɖɛ taa.

Ɛsɩba kɩyɛɛna fenaɣ taa evemiye nɛɛlɛ nɛ kagbanzɩ (25) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1819 n̄ɩŋga taa. Egeetiye ndɩ payaɣ-ɖɩ size Heathfield Hall yɔ ɖɩ-taa ɛsɩba, ɖajaa Ekɔsɩ abalʋ ɛnɛ, ɛkɛ pana n̄aɣyʋʋ ɛzɩ pɔtɔŋgʋ size tamaɣ lɩzɩyʋʋ yɔ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ Ekɔsɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe. Ekɔsɩ tʋ ɛnɛ, ɛcɛyɩna ɛ-tɩ nɛ ɛtasɩ n̄ɔzʋʋ camɩyɛ anasaayɩ n̄ɩɣyʋ ŋgʋ kɩlakɩ tʋmɩyɛ nɛ fefeku yɔ.

Ɖajaa sɔsɔ James ɛnɛ, ɖajaa naa panɛ : Joseph Black, nɛ John Roebuck pa-tʋma ɖɔɖɔ sɩnana-ɩ nɛ ɛpɩzɩ elu camɩyɛ anasaayɩ n̄ɩɣyʋ ŋgʋ kɩlakɩ tʋmɩyɛ nɛ fefeku yɔ

Ɛlaba nɛ tʋma ndɩ ndɩ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Lunar Society yɔ, ɖɩwɛ ɖoŋ nɛ patɩlɩ ɖɩ-tʋmaa poliŋ taa. Ɖajaa Birmingham tɩnɛ ŋgbɛ nɖɩ. Ɖajaa James Watt caa kaakɛ lɔbʋyʋʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Lɔbʋtʋ tʋmɩyɛ ɛ-caa kaakpɛlɛka.

	
	




#Article 295: Jane Austen (259 words)


Jane Austen kɛ halʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ. Halʋ sɔsɔ ɛnɛ, ɛkɛ Ɛŋglɩsɩ ɛjaɖɛ taa tʋ. Ɛ-pɩjatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ. Palʋla ɖoɖoo sɔsɔ Jane Austen ɛnʋ kɛ saŋayɩŋ fenaɣ, kɩyakʋ hiu nɛ loɖo (16) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1775 n̄ɩŋga taa.

Mayaa sakɩyɛ tɔŋ se, ɖoɖoo Jane Austen ɛnɛ, palʋla-ɩ Steventon egeetiye taa. Egeetiye ɖɩnɛ, ɖɩwɛ Iŋglɩsɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ payaɣ se Hampshire yɔ, tɩ-taa. Ɖoɖoo Jane Austen kɛ ñamtʋ pɩɣa ɛ-taabalaa nɛ samaɣ ŋga ɛwɛ ka-taa pɔ kɔ-cɔlɔ.

Ɛkɛ halʋ weyi ɛfɛyɩ felendu kaʋ yɔ. Ɖoɖoo sɔsɔ Jane Austen ɛnɛ, ɛsɩba hasɩyaɖɛ fenaɣ taa, kɩyakʋ hiu nɛ lutozo (18) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1817 n̄ɩŋga taa. Ɛsɩba Winchester egeetiye taa Iŋglɩsɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe. Ɛsɩkaɣ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ hiŋ naanza nɛ naalɛ (42).

Ɖoɖoo sɔsɔ Jane Austen ɛnɛ, ɛnʋ ɛkɛ maɣzɩm takayasɩ kɩkalasɩ mayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ Iŋglɩsɩ, ɛjaɖɛ taa. Ɛkɛ halʋ sɔsɔ siŋŋ weyi sakɩyɛ tɔŋ se ɛkɛ halʋ masɩma man-tʋmɩyɛ yɔ. Ɖoɖoo ɛnɛ, ɛkɛ ɖɔɖɔ halʋ takayasɩ sɩnɖʋ siŋŋ. Ɛkɛ halʋ mɛ-ɛsa cɛba siŋŋ nɔɔyʋ.

Ɖoɖoo Jane Austen ɛnɛ, ɛ-caa nɛ ɛ-ɖalaa pasɩŋna-ɩ nɛ ɛpɩsɩ mbʋ ɛpɩsa sɔnɔ yɔ. Paɖʋ-ɩ hʋnʋm siŋŋ nɛ ɛkalɩ takayasɩ sakɩyɛ paa ɖoye. Ɖɛfɛɛ ɖɛfɛɛ lɛ, pɩmalɩna-ɩ, nɛ pɩlabɩ leleŋ nɛ ɛnʋ ɖɔɖɔ ɛpazɩ maʋ nɛ lɛlaa kalʋʋ. Ɛma takayɩsɩ sakɩyɛ, sɩ-taa nasɩyɛ kɔyɔ : Sense and Sensibility, pɩnaɣ 1811 taa palɩzɩ-kɛ; Pride and Prejudice, pɩnaɣ 1813 n̄ɩŋga taa palɩzɩ kaka; Mansfield Park, pɩnaɣ 1814 ñɩŋga taa palɩzɩ kanɛ. Payaɣ ɛ-takayaɣ lɛɛka se Emma pɩnaɣ 1816 taa palɩzɩ kaka. Ɛnʋ mana ɖɔɖɔ takayaɣ ŋga payaɣ se, Northanger Abbey yɔ.

 




#Article 296: Sapɔŋ (670 words)


Japɔŋ kɛ Azii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa tɛtʊ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɖɩkɛ lɩm hɛkʊ taa tɛtʊ. Japɔŋ ɛjaɖɛ wɛ Pasifiki lɩŋgamʊʊ nɛ Japɔŋ teŋgu pɛ-hɛkʊ taa. Japɔŋ ɛjaɖɛ wɛ Siini nɛ Kooree nɛ Rusii pɛ-ajɛya nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa. Ɖɩwɛ Tayiwanɩ ɛjaɖɛ nɛ hayi kiŋ. Hɩɖɛ Japɔŋ tɔbʊʊ se ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa wɩsɩ  lɩnaa yɔ. Mbʊ yebina nɛ payaa Japɔŋ ɛjaɖɛ se «Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ ɛjaɖɛ».  

Kpaɣ ɖooo pɩnaɣ 1945 ñɩŋga taa lɩm hɛkɩŋ taa tɛtʊ ndɩ ndɩ kpɛnda nɛ pɛkɛ Japɔŋ ɛjaɖɛ. Lɩm hɛkɩŋ taa tɛtʊ ndʊ tɩkpɛndɩ  6 852. Tɩ-walanzɩ kɛ 100 mɛɛtrɩ kaaree. Japɔŋ ɛjaɖɛ lɩm hɛkɩŋ taa tɛtʊ ndʊ tɩkɩlɩ paɣlʊʊ yaa walʊʊ yɔ, ndʊʊ yɔ :  Honshū nɛ Hokkaidō nɛ Kyūshū  nɛ Shikoku. Yee pɛtɛyɩ Japɔŋ ɛjaɖɛ tɔm mɩnʊʊ taa yɔ, lɩm hɛkɩŋ taa tɛtʊ ndʊ ɖɩya mbʊ yɔ, tɩkpakɩɣ 95 hɔɔlʊʊ mpilim. Japɔŋ ɛjaɖɛ walaa pɩtalɩ kilomɛɛtɛnaa kudokiŋ naadozo. Japɔŋ ɛjaɖɛ tɛtʊ hɛkɩŋ taa tɛtʊ ndʊ, tɩ-taa sakɩyɛ kɛ pʊŋ. Nabʊyʊ taa lɛ tɛtʊ sekiɣna tɛtɛɛ nɛ pɩlɩɣ ɛzɩ kobulaɣ huɣu nɛ pɩkpɛdɩɣ yɔ. Japɔŋ ɛjaɖɛ taa pʊʊ ŋgʊ kɩkɩlɩ kʊyʊʊ yɔ, ŋgʊʊ lɛ Fuji pʊʊ. Kʊkʊyaa pɩtalɩ mɛtanaa 3 776 mbʊ yɔ. Kpaɣ ɖooo pɩnaɣ 1707 ñɩŋga taa kɩkɛ mbʊ payaɣ se fɔlɩkaɣ (volcan) yɔ. Kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ ajɛya nakʊ ɖeke kɩlɩnɩ Japɔŋ ɛyaa ɖɔʊ nʊmɔʊ taa. Japɔŋ samaɣ talɩ ɛzɩ ɛyaa miiliyɔɔ waa 127 mbʊ yɔ. Japɔŋ tɛtʊ walɩ 377 488 kilomɛta kaaree yɔɔ. Kilomɛta kaaree yɔɔ lɛ, ɛyaa 377 wɛna. Teŋgunaa nɛ lɩŋgamɩŋ pe-kidemiŋ nɔsɩ yɔɔ kpɛɛɛ ɛyaa kɩlɩ ɖɔʊ.Japɔŋ tɛtʊ sɔsɔtʊ lɛ Tokiyoo. Japɔŋ ɛjaɖɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩkɩlɩna paɣlʊʊ kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ. Tɛtʊ ndʊ, tɩ-samaɣ talɩ ɛyaa miiliyɔɔ waa niidozo nɛ kagbaanzɩ  (35) yɔ nɛ pɩɖɛɛ pʊ-yɔɔ. Pɩnaɣ 1990 taa tɛtʊ ndʊ tɩ-taa liidiye kakɩlɩ ɖɔʊ kedeŋa kpeekpe yɔɔ. 

Ñɩnɩyaa ñɩnaa nɛ pakaɖɩ kpayɩ se ɖooo paleyolitiki (paléolithique) alɩwaatʊ taa ɛyaa paɣzɩ ɖɔʊ Japɔŋ ɛjaɖɛ taa. Siini ɛjaɖɛ tɔm takayaɣ taa pacalɩ yɔɔdʊʊ Japɔŋ ɛjaɖɛ tɔm kpaɖʊʊ kajalaɣ ñɩŋgʊ taa. Pɩnaɣ 1947 taa Japɔŋ lɩzɩ ɖɩ-ɛjaɖɛ paɣtʊ ndɩ ndɩ. Ɖɩ-paɣtʊ taa lɛ, pʊwɛɛ se weyi ɛkɛɣ ɛjaɖɛ wiyaʊ sɔsɔ yɔ, ɛsɩkɩ nɛ pʊcɔ pasɩɩ nɔɔyʊ. Pʊwɛɛ se palɩzɩɣ paɣtʊ lɩzɩyaa ɖɔɖɔ, papa cejewiye payaɣ se Tiyɛɛtɩ (Diète).  

Kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ ajɛya naalɛ ɖeke tɔsʊʊ kɩlɩna ɖɔʊ Japɔŋ ɛjaɖɛ tɔsʊʊ. Kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩna ajɛya naadozo ɖeke kɩlɩna Japɔŋ ɛjaɖɛ ajɛya lɛɛna taa wondu ndɩ ndɩ wonaʊ tʊmɩyɛ nʊmɔʊ taa. Piyele nɛ ajɛya lɛɛna taa wondu ndɩ ndɩ kɔnaʊ nʊmɔʊ taa lɛ, japɔŋ ɛjaɖɛ kɛ ɛjaɖɛ loɖo ñɩnɖɛ. Tadɩyɛ nʊmɔʊ taa lɛ, Japɔŋ ɛjaɖɛ ɖɛna ɛsɩndaa. Pʊ-yɔɔ ɖi-liidiye kɩlɩ ɖɔʊ kedeŋa kpeekpe ajɛya lɛɛna. Pɩtakazɩ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ se ɖɩfɛyɩna kɩmɩyɛ Japɔŋ ɛjaɖɛ. Ɖɩkɩndɩ ajɛya lɛɛna liidiye miiliyaaɖɩ waa pɩtalɩ ɛzɩ 325 000 yɔ halɩ pɩɖɛɛ pʊ-yɔɔ. Liidiye ɖɔʊ nʊmɔʊ taa lɛ, Japɔŋ ɛjaɖɛ wayɩ lɛ, Siini ɛjaɖɛ tɩŋɩna. Japɔŋ ɛjaɖɛ ɖɛ ɛsɩnda pɩdɩɩfɛyɩ.  Japɔŋ ɛjaɖɛ ɛyaa tɔkɩ pahakɩ pa-tɩ yɔɔ yem fɛɛɛ. Japɔŋ ɛjaɖɛ taa ɛyaa kɩlɩɣna wezuu caɣʊ pileɖiɣ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ. Kedeŋa kpeekpe ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se ONU yɔ ɖɩñɩnɩna nɛ ɖisusi-tʊ. Ɛlɛ, paa mbʊ yɔ cɛyɩtʊ natʊyʊ natʊyʊ wɛ Japɔŋ ɛjaɖɛ taa. Ɖɩkpaɣ ɛzɩ piya lʊlʊʊ nʊmɔʊ taa mbʊ yɔ, ɖɩnaɣ se Japɔŋ ɛjaɖɛ taa pɩtɔyɩna kpem kedeŋa yɔɔ cɩnɛ.  Japɔŋ ɛjaɖɛ ɛyaa wɛɛ pakpɩlɩɣ kpɩlʊʊ yɔɔ sɔnɔdaa. 

Tɛtʋ cikpetu cikpetu ndʋ lɩm cɔ-tʋ kondigo nɛ pɩta yɔ tɩ-tɔm wɛ Jaapɔɔnɩ tɔm taa ɖɔɖɔ. Kpaɣ ɖooo Jaapɔɔnɩ egeetiye caanaʋ tɔm nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna se Jaapɔɔnɩ pɩsɩ ɛjaɖɛ yɔ pʋ-tɔm.

Pama takayaɣ nakɛyɛ nɛ pɛkɛdɩ ka-taa Siini ɛjaɖɛ tɔm. Takayaɣ ŋga ka-taa pajalɩ kɛdʋʋ pazɩ Jaapɔɔnɩ tɔm. Takayaɣ ŋgaa paya nɛ anasaayɩ taa se Les Vingt-quatre Histoires. Pama-kɛ ɖooo kpaɖʋʋ kajalaɣ n̄ɩŋgʋ taa nɛ pʋcɔ palʋlɩ Yeesu-Krɩstʋ. Ɛlɛ, nabʋyʋ wɛ tɛtʋ ndʋ lɩm cɔ-tʋ nɛ pɩta Jaapɔɔnɩ ɛjaɖɛ taa mbʋ yɔ nɛ pɩwɩlɩɣ se ɛyaa kacaɣ tɩ-taa ɖooo pʋcɔ caanaʋ tɔm calɩɣ. Alɩwaatʋ ndʋʋ payaɣ se Paléolithique alɩwaatʋ. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa ɛyaa sakaɣ pɛ. Mbʋ paya anasaayɩ taa se le riche écosystème de l'archipel japonais yɔ piyebina nɛ Jōmon sɔnzɩ wɛɛ. Sɩwɛʋ yɔ, pɩtala pɩnzɩ 12 000 nɛ pʋcɔ ɖa-kpaɖʋʋ alɩwaatʋ paɣzɩ.




#Article 297: Sapɔŋ kʊnʊŋ (261 words)


Sapɔŋ kʊnʊŋ kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ kʊ Sapɔŋ ɛjaɖɛ taa yɔ, kʊnʊŋ ŋgʊ Sapɔŋ samaɣ yɔɔdʊʊ. Pɩtaha- kʊ waɖɛ se kɩ-kɛ kʊnʊŋ sɔsɔʊ paa kɩ-kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pamaɣ kʊ takayasɩ sɔsɔsɩ nɛ sukulɩ takayasɩ taa yɔ. Yuda ñɩma mba pamɩzɩ ɛjaɖɛ taa yɔ pɔyɔɔdʊʊ ɖɔɖɔ Sapɔŋ kʊnʊŋ, kɔzɩ kɔzɩ Piresiili nɛ Peruu ajɛyɛ taa ɖenɖe aŋgba yuŋ ñɩna wena awɛɛ peɖe yɔ ayɔɔdʊʊ kʊnʊŋ ŋgʊ ɛzɩ lima nɛ sao paulo nɛ ɖɔɖɔ Anguar lɩm taa ɛjaɖɛ kɛ Palaos taa.

Sapɔŋ kʊnʊŋ lɩna Sapɔŋ kʊnʊmɩŋ cejewiye ndɩ ɖɩwɛ ɖɩyeke yɔ ɖɩ-taa. Kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-tɔm pe hiɣ a-tɩ kɛ canaʊ alɩwaatʊ taa pɩtɩŋna matʊ ndɩ ndɩ yɔɔ ɛlɛ ndʊ pɩkɩlɩ naʊ ñaala yɔ kɛ Siinɩya kʊnʊŋ tɔm pe matʊ. Mbʊ yebina se ɖɩnɩɩ tɔɔbʊʊ mbʊ pʊyɔ paya kʊ se Sinoxénique kʊnʊŋ yɔ. Hɔlʊ nakʊyʊ taa lɛ wayɩ wayɩ kpaɖʊ kʊnɛ kɩ-taa matʊ sakɩyɛ kpakʊ Ɛrɔpʊ kʊnʊmɩŋ matʊ ndɩ ndɩ kɔzɩ kɔzɩ Englɩsɩɩ kʊnʊŋ.
  
Ɖooo pitihiɣ lɛ paakpaɣ Sapɔŋ kʊnʊŋ nɛ paɖʊ Altaïques cejewiye taa kɩ nɛ Mongol nɛ Turc nɛ Toungouze nɛ Kooree kʊnʊmɩŋ ɛlɛ Altaique wɛʊ kɔna ndɛŋkpɛzaɣ kɛ ɛyaa sakɩyɛ cɔlɔ. Yɔɔdasɩ nasɩyɛ wɩlɩɣ se Sapɔŋ kɛ cenje kʊnʊŋ, kisidina Altaique kʊnʊŋ nɛ Austronésien waa tɔm pe.
 
Hɔɔlʊʊ lɛɛkʊ taa lɛ ɖɩnaɣ kʊnʊŋ cɛŋce kʊnʊŋ nakʊyʊ nɛ wɛtʊ sɔsɔtʊ natʊyʊ tɩñɔtɩna aïnou, tʊtʊ lɩna Jomon alɩwaatʊ taa nɛ wɛtʊ cɩkpetʊ, tɩñɔtɩna Kooree ŋgʊ tʊtʊ lɩna Yayoi alɩwaatʊ taa. Maɣzɩm taa lɛ Sapɔŋ kʊnʊŋ pɩsa sɔnɔ nɖeke kʊnʊŋ, pʊ-tɔbʊʊ se kɩ nɛ nakʊyʊ patata. Ryukyu kʊnʊmɩŋ kɛ pɛtɛ ɛjaɖɛ taa sɔnzɩ kʊnʊmɩŋ kɛna kʊnʊmɩŋ weyi ɛnɛ Sapɔŋ kʊnʊŋ pɛkpɛnda cejewiye keke yɔ.




#Article 298: Sapɔŋ ɛjaɖɛ caanaʋ tɔm (136 words)


Jaapɔɔnɩ ɛjaɖɛ tɔm
Tɛtʋ cikpetu cikpetu ndʋ lɩm cɔ-tʋ kondigo nɛ pɩta yɔ tɩ-tɔm wɛ Jaapɔɔnɩ tɔm taa ɖɔɖɔ. Kpaɣ ɖooo Jaapɔɔnɩ egeetiye caanaʋ tɔm nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna se Jaapɔɔnɩ pɩsɩ ɛjaɖɛ yɔ pʋ-tɔm.

Pama takayaɣ nakɛyɛ nɛ pɛkɛdɩ ka-taa Sinii ɛjaɖɛ tɔm. Takayaɣ ŋga ka-taa pajalɩ kɛdʋ; pazɩ Jaapɔɔnɩ tɔm. Takayaɣ ŋgaa paya nɛ anasaayɩ taa se Les Vingt-quatre Histoires. Pama-kɛ ɖooo kpaɖʋ kajalaɣ n̄ɩŋgʋ taa nɛ pʋcɔ palʋlɩ Yeesu-Krɩstʋ.

Ɛlɛ, nabʋyʋ wɛ tɛtʋ ndʋ lɩm cɔ-tʋ nɛ pɩta Jaapɔɔnɩ ɛjaɖɛ taa mbʋ yɔ nɛ pɩwɩlɩɣ se ɛyaa kacaɣ tɩ-taa ɖooo pʋcɔ caanaʋ tɔm calɩɣ. Alɩwaatʋ ndʋ payaɣ se Paléolithique alɩwaatʋ. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa ɛyaa sakaɣ pɛ. Mbʋ paya anasaayɩ taa se le riche écosystème de l'archipel japonais yɔ piyebina nɛ Jōmon sɔnzɩ wɛɛ. Sɩwɛʋ yɔ, pɩtala pɩnzɩ 12 000 nɛ pʋcɔ ɖa-kpaɖʋ alɩwaatʋ paɣzɩ.




#Article 299: Jean-François Champollion (331 words)


Jean-François Champollion pɛɖɛyɩ-ɩ se evebu Champollion (palʊla-ɩ saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 1790 Figeac, Lot waa taa nɛ ɛsɩ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 4 ŋgʊ wiye pɩnaɣ 1832 Paarii tɛtʊ taa), ɛɛkɛ Egipiti kɩbɩnjaazɩ ŋgʊ tɔm yɔɔ tʊmɩyɛ tʊ Fransɩɩ taa. Ɛnʊ kajalaɣ tʊ weyi ɛpɩza ɛtɩlɩ Egipiti ñɩma tɛ matʊ ɛlɩzɩ tɩ-tɔbʊʊ camɩyɛ yɔ, pamaɣzɩ se ɛnʊ kɛna Egipiti kɩbɩnjaazɩ tɔm caa. Mbʊ pʊyɔɔ ɛ-maɣmaɣ ɛtɔma se mɛnkɛ pɩtɩŋɛ payi Egipiti nɛ Egipiti kɛ ma-pʊyʊ. 

E-liɖe nɔnɔʊ taa lɛ, Jean-François, weyi pɛɖɛya-ɩ se evebu yɔ ɛ-tɛ kaakɛ Valbonnais liɖe taa nɖɩ ɖɩlɩna Valjouffrey (Isère), pɩkɛ haɖa nabɛyɛ tɛ egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa kaawɛ niikaɣ alɩwaatʊ taa tadɩyɛ laɖa ɛyaa yɔ. Ɛ-cɔzɔ naa Barthélemy Champollion, palʊla-ɩ pɩnaɣ 1694 Valjouffrey, ɛyʊ ɛnʊ ɛtaatɩlɩ takayaɣ taa niye ñɩɣʊ, Marie Géréoud yaa Géroux, palʊla ɛlɛ pɩnaɣ 1709 Valbonnais, patɩŋa pawalɩ Valbonnais peeɖe.

Pɛwɛɛna piya kɩgbanzɩ pada kɔyɔ Jacque, palʊla-ɩ lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 10 pɩnaɣ 1744 La-Roche-des-Engelas ɖenɖe payaɣ sɔnɔ se Valbonnais yɔ, pɔɖɔnɩ-ɩ peeɖe ɛlɛ pʊwɛ ɛzɩ politiki tɔm yɔ pakʊyɩna-ɩ nɛ ɛyɛlɩ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa ɛzɩ tadɩyɛ tʊ ɛkɔɔ ɛtalɩ ɛcaɣ Figeac ɛ-ɖɛtʊ nɔyʊ cɔlɔ. Ɛkpaɣ halʊ ñɩm cejewiye naɖɩyɛ taa kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 28 pɩnaɣ 1773 ɛlɛ payaɣ se Jeanne-Françoise Gualieu.

Ɛpɩzɩ ɛya ɛ-tɩ ɖɩɣa pɩnaɣ 1772 nɛ pɩnaɣ 1779 ɛya takayasɩ kɩmamasɩ faaɖɩ. Ɛlɩlɩ piya lutozo ɛ-nɛ ɛ-halʊ. Kajalaɣ lɛ, Guillaume ɛlɛ ñasɩ palʊla-ɩ kpa lɛ (aloma fenaɣ taa pɩnaɣ 1773), Thèrèse pɩsɩŋaɣ lɛ, Petronille pɩnaɣ 1776, Jacque-Joseph aloma fenaɣ kɩyakʊ 8 pɩnaɣ 1778, Jean-Baptiste ñɛwɛna pɩnzɩ natozo lɛ ɛsɩ nɛ Marie-Jeanne pɩnaɣ 1782 taa. 

Ɛwɛna pɩnzɩ kɩgbanzɩ yeke lɛ, eyeke ɛpɩzɩ kalʊʊ cɔɔcɩ takayaɣ nakayɛ eyeke. Ɛ-ɖalʊ cɔlɔ ɛcaɣ kajalaɣ taa, ɛlɛ ɛnɛ ɛnʊ ɛɖɛ Grenoble hasɩyaɖɛ fenaɣ taa pɩnaɣ 1798. Ɛsʊ sukuli pɩnaɣ kʊyʊmaɣ ŋga ka-taa kamɩŋ fenaɣ taa. Ɛwɛna tɩlasɩ sakɩyɛ pɩlɩna lɛɣtʊ tʊmɩyɛ nɛ matʊ hɔɔlʊʊ taa ɛlɛ pʊwayɩ lɛ pʊñɔɔza. Ɛɛwɛna wɩlɩyʊ ɖɩɣa Abbé Jean-Joseph Carmels weyi ekuli ɛsa nɛ ɛkpɛlɛkɩ-ɩ canaʊ Latɛŋ nɛ Krɛkɩ tɔm yɔ nɛ paa ɛ-nɛ ɛ-ɖalʊ pɩɩwɛ poliŋ ɛzɩma yɔ ɛlɛ sɩɣana-ɩ ɖɔɖɔ.




#Article 300: Jean-Paul Sartre (239 words)


Jean-Paul Charles Aymard Sartre kɛ Fransɩ ɛjaɖɛ taa tʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛwɛ lɔŋ nɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ. Palʋla ɖajaa ɛnʋ mɩsɩkʋm fenaɣ taa, kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ kʋɖʋmʋʋ (21) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1905 n̄ɩŋga taa.

Palʋla-ɩ Paarii tɛtʋ taa. Paarii tɛtʋ kɛna  Fransɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ. Ɛ-pɩjatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ ndɩ kpem nɛ piya lɛɛsɩ yɔ. Ɛkɔma ɛpaɣlɩ mbʋ yɔ, ɛ-lakasɩ taa wɛ ɛzɩ kpaaŋ tʋ yɔ. Ɛ-lɩmaɣza wɛ cukaŋ lim lim. Ɖajaa Sartre sɩba agoza fenaɣ taa, kɩyakʋ hiu nɛ kagbanzɩ (15) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1980 n̄ɩŋga taa.

Ɛsɩkaɣ lɛ, ɛkawɛna pɩnzɩ hiŋ lutozo nɛ kagbaanzɩ (85). Fransɩ ɛjaɖɛ taa ɛsɩba. Ɖajaa sɔsɔ Jean-Paul Charles Aymard Sartre kɛna Filozofii tʋmɩyɛ kpɛlɛkʋʋ laɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ Fransɩ ɛjaɖɛ taa.

Filozofii tʋmɩyɛ laɖʋ payaɣ size filozɔɔfʋ. Filozɔɔfʋ kɛ lɔnsɩnɖɛ tʋ sɔsɔ weyi ɛ-tʋmɩyɛ kɛlɛ size, ɛn̄ɩnɩ ɛyʋ yɔɔ lɩmaɣza yaa ɛyʋ yɔɔ lɔnzɩnɖɛ kpɛlɛkʋʋ yɔ. Ɖajaa sɔsɔ Jean-Paul Sartre kɛ filozɔɔfʋ tʋmɩyɛ kpɛlɛkʋʋ laɖʋ.
 
Ɖajaa Jean-Paul Sartre kɛ ɖɔɖɔ takayasɩ mayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Fransɩ ɛjaɖɛ  taa filozɔɔfʋ ɛnɛ, ɛcɛla ɛ-tɛ mbilim e-wezuu caɣʋʋ taa lɩmaɣzɩyɛ kpɛlɛkʋʋ tʋmɩyɛ ɖɩlaɖɛ. Filizoofii lɛɣtʋ piliŋ pɩlɩʋ ŋgʋ payaɣ se, ɛkɩsistansiyaliizism (existentialiste) yɔ, kɩ-taa ɛlakaɣ tʋmɩyɛ. Filozɔɔfʋ ɛnɛ, ɛma takayasɩ sakɩyɛ. Sɩ-taa nasɩyɛ kɔyɔ : 

nɛ nouvelles (Le Mur), nɛ romans (La Nausée, Les chemins de la liberté), nɛ lɩmaɣza canaŋ takayasɩ sɩnɛ : Les Mouches, nɛ Huis clos, nɛ La putain respectueuse, nɛ Le Diable et le Bon Dieu, nɛ Les Séquestrés d'Altona.




#Article 301: Jean-Philippe Rameau (467 words)


Jean Philippe Rameau, palʊla-ɩ salaŋ fenaɣ kɩyakʊ 25 pɩnaɣ 1683 alɩwaatʊ taa Dijon nɛ ɛsɩba salaŋ fenaɣ kɩyakʊ 12 pɩnaɣ 1764 taa Paarii tɛtʊ taa (Eustache Kiɖeɖeu Ɛsɔ layʊ kewitu tɛ). Ɛyʊ ɛnʊ ɛɛkɛ hendu lɩzɩyʊ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa, pʊtɔbʊʊ se ɛɛkɛ Fransɩɩ tʊ nɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ miziiki lɩmaɣzɩyɛ tɩlɩyʊ. Ɛtɛ tɩ keɣsɩ mabɩtʊ yaa seɣtʊ hendu teu pɩsa nɛ ɛ-maɣmaɣ kɛ hendu teyu sɔsɔ nɛ pɩkɛ mbʊ pɩtanɛ Fransɩɩ kɛ cɔlʊʊ alɩwaatʊ taa yɔ nɛ pɩpɩsɩ you ɖoŋ ŋgʊ Itaalii minziiki tɩna pʊkɔɔ pɩtalɩ wayɩ wayɩ kpaɣɖʊ 18 alɩwaatʊ yɔ.
   
Sakɩyɛ taa lɛ, pamaza piŋ se Rameau kɛnɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa miziiki maɖʊ sɔsɔ nɛ ɛtɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ kajalaɣ miziiki lɩmaɣzɩyɛ tɩlɩyʊ tɛ cɔlɩyɛ tʊ. Rameau tɛ cɔlɩyɛ nɩnaʊ, paa patatʊzɩ keeke kɔyɔ, papɩzaɣ pɛkɛdɩna-ɖɩ. Walaa taa yaa sakɩyɛ taa lɛ, patatɩlɩ Rameau wezuu caɣʊ keeke, kɔzɩ kɔzɩ kajalaɣ hɛkʊ taa hɔɔlʊʊ pʊtɔbʊʊ se pɩnzɩ 40 nzɩ sɩwɛɛ pʊcɔ ɛkɔɔ ɛcaɣ mbilim Paarii tɛtʊ taa yɔ pɩnaɣ 1722 alɩwaatʊ cɔlɔ mbʊ yɔ. Ɛyʊ ɛnʊ ɛmɛsaɣa ɛtɩ nɛ halɩ ɛ-halʊ maɣmaɣ tatɩlɩ ɛ-tɔm natʊyʊ ɛtɛ cɩkpɛndʊʊ wɛɛ yɔɔ. Mbʊ labɩna nɛ patatɩlɩ ɛ-yɔɔ tɔm pʊɖɔɔ se pɛkɛdɩ sakɩyɛ. 
  
Rameau kɛ pɩɣa lʊbɛ ŋga cejewiye nɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa kpɛndɩ hiu nɛ kʊyʊm yɔ. Ɛwɛnɛ ɖalaa kɩgbanzɩ nɛ kɔɔnaa kɩgbanzɩ. Pɔsɔ-ɩ Ɛsɔ tɛ lɩm salaŋ fenaɣ kɩyakʊ 25 pɩnaɣ 1683. Pɩnaɣ ŋga yaa evemiye nɖɩ palʊla-ɩ. Pɔsɔ-ɩ lɩm mbʊ Dijon Etienne Kiɖeɖeu ŋbɛyɛ taa. E-ɖoo Claudine Martinécourt tɛ ñɩnʊ, kʊjɔŋ sɔsɔʊ taa tɔm ɖɩhʊyɛ takayaɣ taa mayʊ nɔyʊ pɛlɛ, nɛ ɛkɛ weewe ɛyaa taa ɛyʊ nɔyʊ. 

Ɛ-caa Jean Rameau kɛ Dijon Etienne Ɛsɔ kpaŋ taa tʊma yɔɔ cɔnɩyʊ nɛ kpaɣ nɛ pɩnaɣ 1690 ŋtalɩ 1709 alɩwaatʊ taa Dijon Notre-Dame Ɛsɔ layʊ kewitu tɛ. Pʊwɛ ɛzɩ ɛnʊ kɛnɛ kajalaɣ miziiki maɖʊ kɛ pe-cejewiye taa, ɛlɛ, ɛ-cɔzɔ Antoine Rameau, kaakɛ Médard kiɖeɖeu Ɛsɔ tɛ layʊ sɔsɔ kpaŋ taa ŋgbɛyɛ taa tʊ nɛ ɛcɔŋna tʊma yɔ kɛ peeɖe nɛ ɛhʊlaɣ ɔrgɩ pɩlɩna ɛ-sʊʊtʊ yaa ɛ-tʊma ɖoŋ paɣtʊ yɔ. 

Ɛ-caa kpɛlɛka-ɩ kpem miziiki tɔm mbʊ lɛ, Philippe kaasɩma ɛtɛ akɔnta masɩ p halɩ pʊcɔ ɛtɩlɩ kalɩtʊ. Ɛlɛ, pɩtɛkɛ yem, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, wɛɛ ana a-taa lɛ, ɛɛwɛ paa ɖoye ɛ-caa mba paasɩma miziiki tɔm yɔ pɛtɛ ɛzɩ Couperin nɛ Bach nɛ Mozart yɔ. Ɛɛke ; sukuli pɩɣa Godrans Yeesu ŋgbɛyɛ tɩna tɛ, ɛlɛ eteleɖi mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛɛwɛ lɔŋ piŋ nɛ nabʊyʊ taakɛtɩna-ɩ pɩtasɩna miziiki.

Lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 25 pɩnaɣ 1726 ɛkpaɣ halʊ Auxerrois Germain Kiɖeɖeu Ɛsɔ kpaŋ taa. Ɛ-halʊ ɛnʊ payaɣa se Marie-Louis Mangot, mbʊ lɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ 19 ɛlɛ, ɛ-walʊ kaawɛna pɩnzɩ 42. Ɛ-halʊ kaakɛ Lyon miziiki cejewiye taa ɛyʊ. Ɛɛkɛ ɖɔɖɔ miziiki maɖʊ nɛ hendu teyu nɛ ewolo ɛ-walʊ hendu natʊyʊ ɖiteye. Paa ɛ-walʊ pɩnzɩ ɛkɩlɩ-ɩ ɖɔʊ ɛzɩma yɔ, papɩza palʊlɩ pɩyaa naalɛ abalaa nɛ halɩ pɩyaa naalɛ ɖɔɖɔ nɛ pɔɖɔkɩ hɔʊ camɩyɛ halɩ pɔsɔ pe-piyaa mba Ɛsɔ tɛ lɩm.




#Article 302: Jean Renoir (414 words)


Jean Renoir kɛ kɛlɛm kɛlɛm naa laɖʊ nɛ amʊʊza laɖʊ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa, palʊla-ɩ Paarii salaŋ fenaɣ kɩyakʊ 15 pɩnaɣ 1894 nɛ ɛsɩ Beverly Hills tɛtʊ taa lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 12 pɩnaɣ 1979. Tɔlɩm tayʊ Auguste Renoir pɩɣa naalɛ ŋga lɛ mbʊ yɔ, ɛ-tɛ kɛlɛm kɛlɛm naa kɔna lɛzɩtʊ sakɩyɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa kpaɣna pɩnzɩ 1930 ŋtalɩ 1950, nɛ pʊcɔ ɛɖaɣnɩ tʊlʊʊ nɔnɔ kɩfalaɣ lɛɛka tindimiye lɛɛɖɛ taa Fransɩɩ sɩnɩma hɔɔlʊʊ taa. 

Palʊla Jean Renoir pɩnaɣ 1894 kɛ Montmartre kooka taa, pɩkɛ pɩlʊʊ taa kuduyuu 6 ŋgʊ kɛ Girardon habɩyɛ yɔɔ mɩndʊ ɖɩɣa sɔsɔ ɛsɩnda. E-ɖoo kɔyɔ Aline Charigot, ɛ-caa lɛzʊʊ, weyi Auguste Renoir kpaɣ halʊ pɩnaɣ 1890 alɩwaatʊ taa yɔ. Pɔsɔ Ɛsɔ lɩm Jean Renoir pɩnaɣ 1896 kɛ Montmartre Pierre kiɖeɖeu Ɛsɔ kpaŋ taa Paarii tɛtʊ taa. 

Ɛ-halɩ kpaŋgbamʊʊ kɔyɔ Jeanne Baudot nɛ abalɩ kpaŋgbamʊʊ kɔyɔ Georges Durand-Ruel. E-sukuli taaɖɔmna-ɩ camɩyɛ mbʊ lɛ, ɛtɛzɩ ɛ-tɩ sʊzʊʊ sɔɔjɛtʊ tʊmɩyɛ taa pɩnaɣ 1912 wɛɛ taa nɛ ɛpɩsɩ ɛpɩsɩ sɔɔjaa tɔyʊʊ. Pʊkɔma pɩnaɣ 1914 alɩwaatʊ ndʊ kedeŋga kpeekpe you paɣzʊtʊ alɩwaatʊ mbʊ lɛ, ɛɛkɛ sɔdʊʊ sɔɔjanaa canɖaʊ naatozo ŋgʊ taa tɔyɩŋ tindimiye kajalaɣ ŋgʊ taa nɛ pɛ-tɛ you ñʊʊ tʊ yɔ Louis Bossut, you ñʊʊ tʊ Boëldieu lɛzʊʊ.

Pɩnaɣ 1915 ɖomaɣ fenaɣ taa, ɛtɩŋna Alpe naa agbama hɛkʊ taa, Renoir ɛnʊ e-yuye mɔyɛ pɛlɩ pɩtɩŋna malɩfa pɩyɛ naɖɩyɛ yɔɔ, alɩwaatʊ ndʊ paalɩ ɖoo taa yɛlɩ yɔ kɛ Orbey nɛ Alsace hɛkɩŋ taa yɔ. Pɩ-tɛ kɩjɩkpʊʊ yaa naŋgbaŋa pɛlɩɣ mbʊ pɩtɩyɩna-ɩ nɛ ɛpɩsɩ taɖɩyɛ tʊ e-fezuu caɣʊ kɩyakɩŋ kpeekpe taa. Ekizi se pata sɛtɩ ɛ-naŋgbaŋa ŋga ŋgʊ ɖɔkɔtɔ Laroyenne Lyon ñɩnʊ kaakɔma nɛ ɛpɩzaɣ se ɛlabɩ-kɛ tʊmɩyɛ, ŋgʊ ɛlɛ kaakɛ sɔɔjana tɛ ɖɔkɔtɔ nɛ ɛtawɩɩna ɛ-tɛ kizitu ndʊ. 

Pɩnaɣ 1915 alɩwaatʊ taa lɛ, paasɩ-ɩ ɖɔkɔtɔ tɛ kɛ Besançon, ɛnɩɩ e-ɖoo sɩm kɛ Nice ɖɔkɔtɔ taa. Ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛtɩ kʊyɩ nɛ kʊdɔŋ yɔɔ Paarii tɛtʊ taa ɛ-caa cɔlɔ, Jean paɣzɩ sɩnɩma naa tʊmɩyɛ labʊ, nɛ halɩ ɛlakɩ kɛlɛm kɛlɛm naa pɩtalɩ nɛɛlɛ nɛ kɩgbanzɩ kpɩtaʊ taa.   

Pɩtɩŋna Fransɩɩ ɛjaɖɛ lone taa caɣʊ lɔŋ tasɩɣ yɔɔ lɛ, agoza fenaɣ pɩnaɣ 1940, ɛkʊyɩ tuda ɛ-tɛ cɔʊ taa (mbʊ lɛ, ɛpɩza ɛla hɔɔlʊʊ kʊyʊmʊ yeke kɛnɛ, mbʊ pɩkaza ɛ-tabalʊ tanaʊ laɖʊ lɛlʊ Carl Koch) nɛ ɛpɩsɩ Paarii tɛtʊ taa. Hasɩyaɖɛ fenaɣ, pɩlɩna Robert Flaherty tʊma labʊ yɔɔ lɛ, Renoir takayaɣ ŋga pañɩɣ kɔyɔ niye nɛ kaha-ɩ ɖoŋ se ɛla tʊmɩyɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa yɔ. Ɛwɛ mɛlɛ taa lɛ, ɛna ɛyʊ nɔɔyʊ Antoine Saint-Exupéry tʊ weyi ɛnɛ-ɩ palaba tʊmɩyɛ ɛ-takayaɣ kɩmamaɣ ŋga yɔɔ yɔ ŋga yɔ Ɛyaa tɛtʊ, ŋga pawɩ kɔ-tɔm yɔ.




#Article 303: Jeanne d'Arc (295 words)


Jeanne d'Arc kɛ Fransɩɩ tʊ, palʊlɩ pɩnaɣ 1412 taa mbɩ yɔ kɛ Domrémy kɛ duché de Bar haɖa taa kɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛsɩba ɖasɩ ɖɩbɛdɩyɛ evemiye niidozo wiye agoza fenaɣ taa pɩnaɣ 1431 kɛ Rouen kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɖɩ se Nɔrmandɩɩ yɔ ɖɩ-tɛtʊ susɔ tʊ taa. Pɩwɛ se ɖɩtɩlɩ sɩse Nɔrmandɩɩ wɛʊ mbɩ yɔ, ɖɩkɛ Angletɛrɩ ñɩm. Jeanne d’Arc kɛ halʊʊ sɔdʊʊ kɛ Fransɩɩ kazɩŋga ɖeeɖe tɔm taa kɛ you kewitu hɔlʊ taa nɛ halʊʊ ɛnʊ ɛkɛ ɖɔɖɔ cɩɖɩ cɩɖɩ halʊʊ ɛsɔ sɛʊ ŋgbɛyɛ cejewiye. Ɛnʊ ka-sɛnaɣ hɩɖɛ se 'la Pucelle d’Orléans' kɛ waasɩ hiu loɖo waɣ taa mbɩ yɔ, nɛ ɛɖanɩ sɛʊ se Fransɩɩ Ɛjaɖɛ Ɖoo kɛ waasɩ hiu nɛ nakʊ waɣ mbɩ yɔ. 

Ɛ-caa payawaɣ se Jacques d’Arc weyi ɛkɛ kɛ haɖʊ yɔ. E-ɖoo kɛlɛ Isabelle Devouton. Pa-kpɛndaɣ piya kagbanzɩ pa-caa cɔlɔ. Ɖooo kiɖe tɛ pɩgbaʊ nɛ waasɩ hiu nɛ kagbanzɩ waɣ mbɩ yɔ lɛ, pɛlɛ ɛnɛ ɛwɛna pɩnsɩ hiu nɛ lʊbɛ mbɩ yɔ pʊdɔbʊ se ɛwɛ ɛ-pɛlɛtʊ taa. Ɖɩtɔzɩ se kalɩnaɣ haɖaa hɔʊ taa, pʊtʊbʊ se ka-caanaɣ kɛ haɖaa. Ka-yɔdaɣ alʊwatʊ ndʊ tɩtaɣ se Saint Michel, Marguerite nɛ Catherine pahayɩ ɖoŋ nɛ paɖʊyɩ tʊmɩyɛ se oholi Fransɩɩ ɛjaɖɛ you ɖoŋ yɔɔ caɣnaʊ Angletɛrɩ ɛjaɖɛ nesi tɛ. Ɛcɛyɩ ɛ-tɩ nɛ ekpeli yoya nimiye fɛyɩ wa nɛ ewona wɛ nɛ po-yona Angletɛrɩ ɛjaɖɛ. Nɛ paɣpaɣ wa you ŋgʊ,nɛ Orléans kewiyaɣ kpelaɣ kʊɣɩ ɛsɔ taa nɛ powona kewiyaɣ ñʊdʊ Sacre á Reims, nɛ ɛɖʊ nesi ɖɔɖɔ nɛ paɖʊʊ kiliŋgili Pɩnzɩ mɩnʋʋ you. You wayɩ lɛ, Bourguignons waɣ kpayɩ Compiègne kɛ pɩnaɣ 1430 nɛ Jean de Luxembourg pɛdɩnayɩ Anglɩtɛɛrɩ ñɩmaɣ nɛ takayaɣsɩ kudokiŋ hiu. Lɛlɛ yɔ, pʊwɛ se pa-kʊɩ nɛ ɛsɩ. pagbaɣ lɩmaza se pɔ-ñɔtɩ miŋ nɛ ɛsaɣ. Ɛlɛ kɩɖɩsɩtu samaɣ wiyau se paɖanɩ ɛ-tɔm hʊ camɩyɛ pɩcɔ paa-kʊɩ,paɖanɩ hʊ ɛtɔm nɛ pʊwɛ se peyelei.




#Article 304: Jeruzalɛm (162 words)


Jerualɛm yaa Iyerosolɩm kɛna Prɔsɩ Oriyaŋ taa tɛtʋ sɔsɔtʋ natʋyʋ. Tɛtʋ ndʋ tɩkɛna tɛtʋ ndʋ tɩkɛna ñamtʋ sɔsɔtʋ kɛ Yuɖa mba, Kristʋ mba nɛ Malɩŋ ɖɔɖɔ. Yeruzalɛm tɛtʋ walanzɩ taa maɣna ɛzɩ kilomɛtanaa 200km² yɔ nɛ pɩnaɣ 2015 taa pakalɩ kɩgalʋ lɛ, ɛyaa kpɛnda ɛzɩ 865 700 yɔ. Tɛtʋ ndʋ tɩ-hɛkʋ taa ɖeyi ɖeyi ɖenɖe ɛyaa samaɣ agbeɣla kɩla ɛʋ yɔ, ɛsɔ sɛtʋ aŋbga ndɩ ndɩ wɛ peeɖe, samaɣ ndɩ ndɩ, samaɣ nɛ ɛsɛkuliye nɛ tɔsʋʋ agbela sakɩyɛ wɛɛ ɖɔɖɔ. 

Tɛtʋ ndʋ tɩ-taa hɔɔlʋ nakʋyʋ payaɣ se hɔɔlʋ kɩpɩnʋ nɛ kookasɩ sakɩyɛ cɔ-kʋ nɛ pɩta. Kookasɩ naasɩlɛ sɔsɔsɩ wɛna nɛ arabi mba kɩlɩna ɖɔʋ nɛ payaɣ-yɛ se krɩstʋ mba kooka yaa malɩŋ ñɩŋga. Hɔɔlʋ nakʋyʋ wɛɛ ɖɔɖɔ nɛ kɩ-taa lɛ aramiya kɩlɩna ɖɔʋ nɛ lɛɛkʋ taa lɛ yuɖa mba ñakɩlɩna ɖɔʋ. Yerusalɛm nɛ ajɛya naayɛ taa tɛtʋ sɔsɔtʋ natʋyʋ ɖʋ taabalɩyɛ nɛ palakɩ tʋm kʋɖʋma se tɔsʋʋ nɛ ɛsɩnda wobu ɛɖɛɛna poliŋ. Tɛtʋ ndʋ yɔ Niu Yɔrɩkɩ (Etazuni) nɛ Pragɩ (Cɛɛkɩ ɛjaɖɛ).

	
	




#Article 305: Johann Sebastian Bach (214 words)


Johann Sebastian Bach kɛ caama tʋ. Ɛkɛ soo maɖʋ nɛ wendu lɩzɩyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ caama ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa. Ɛkɛ ɖɔɖɔ wendu teu ñɔɔzɩyʋ soo mabʋ nʋnɔʋ taa.

Caama ɛjaɖɛ taa peeɖe palʋla-ɩ lakɩŋ fenaɣ taa, kɩyakʋ hiŋ naadozo nɛ kʋɖʋmʋʋ n̄ɩŋgʋ wiye (31), pɩnaɣ 1685 n̄ɩŋga taa.

Eisenach egeetiye taa ɖeyi ɖeyi palʋla-ɩ. Ɛsɩba hasɩyaɖɛ fenaɣ taa, kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ lutozo (28) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1750 n̄ɩŋga taa. Bach hɔʋ taa lɛ, Johann Sebastian Bach kɛ pɩɣa ŋga kɛ-ɛsa kɩlɩ cɛbʋ yɔ. Ɛ-hɩɖɛ sɛ  siŋŋ pɩkɩlɩ ɛ-hɔʋ taa ñɩma lɛlaa.

Ɖɩtaasɔ ɖɔɖɔ size, ɛ-hɔʋ kɛna hɔʋ ŋgʋ kɩ-taa, caanaʋ tɛ soo nɛ minziiki tʋma laɖaa kɩla wɛʋ yɔ. Caama ɛjaɖɛ hɛkʋ nɛ hɛkʋ taa ɛcaɣa nɛ ɛla ɛ-mʋsɩ tʋma kpeekpe nɛ ɛkɔɔ ɛtɛ.

Tovonum taa lɛ, ɖajaa Denkmal Johann Sebastian Bach Leipzig n̄ʋʋ taa ɖɔŋaɣ siŋŋ. Caama ɛjaɖɛ kɩlɩmwaa nabɛyɩ sakɩyɛ kaatɩla e-ɖoŋ kamaɣ ɖeu, nɛ paɖʋyɩ nesi. Pa-taa nɔɔyʋ hɩɖɛ yɔ : Sɔsɔ Frédéric.

Ɖajaa Johann Sebastian Bach caa nɛ ɛ-ɖalʋ sɔsɔ pɛhɛyɩna ɛ-tʋma kpeekpe kpɛlɩkɩtʋ liidiye. Ɛ-caa payaɣ size Johann Ambrosius Bach, nɛ ɛ-ɖalʋ sɔsɔ ɛlɛ lɛ, Johann Christoph Bach. Ɛcɛyaɣ ɛ-tɩ ɛzɩma yɔ yebina nɛ pʋɖʋ-wɛ hʋnʋŋ nɛ pɛwɛɛ paɖʋyɩ nesi paa ɛzɩm taa.

Ɖajaa Bach lakɩ minziikinaa mba yɔ, mbaa yɔ fiyoolɔɣ nɛ alto, nɛ pɩkɩlɩna klavɛsɛɛ, nɛ pɩtɛzɩna Orɩgɩ.




#Article 306: Johannes Brahms (243 words)


Johannes Brahms kɛ soo luɖu nɛ wendu lɩzɩyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Pɩtasɩɩna piɖeke, ɛmakɩ piyano ɖɔɖɔ ɖeu. Ɛtɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ caama soo tɩnaa ɖɩjaɣyɛ taa sɔsɔ nɔoyʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛwɛna tandaʋ siŋŋ yɔ. Palʋla-ɩ kɩyakʋ lʋbɛ (7) n̄ɩŋgʋ wiye agoza fenaɣ taa, pɩnaɣ 1833 taa. Hambourg egeetiye taa palʋla-ɩ. Ɛsɩba kɩyakʋ naadozo (3) n̄ɩŋgʋ wiye, ɖomaɣ fenaɣ taa, pɩnaɣ 1897 taa. Fɩyɛɛnɩ egeetiye taa ɛsɩba.

Ɖajaa Johannes Brahms minziiki maɖʋ ɛnɛ, ɛkɛ minziiki tʋmɩyɛ laɖaa tɩnaa taa sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛ-tʋmɩyɛ kɛwɛ yuŋ yaa wazaɣ siŋŋ yɔ. Sakɩyɛ maɣzɩm taa lɛ, ɛ-tʋmɩyɛ labʋ taa wɛ ɖeyi ɖeyi ɖɔɖɔ ɛzɩ ɖajaa Ludwig van Beethoven yɔ.

Ɛ-kajalaɣ wendu lɩna ɖajaa Hans Guido von Bülow wɩlɩtʋ taa. E-weŋgalaɣ kanɛ, kɛkɛ Beethoven tɛ hiu n̄ɩŋga. Brahms kɛ abalʋ weyi ɛ-tʋmɩyɛ labʋ alɩwaatʋ tɩŋa payɩ lɛ, lone kʋɖʋmɖɩyɛ taa ɛkɩlɩ sɔɔlʋʋ se ɛla e-wendu teu tʋmɩyɛ. Lone nɖɩɩ lɛ Vienne egeetiye.

Vienne egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa lɛ, ɛkɛ ɛyʋ wazaɣ tʋ siŋŋ minziiki mabʋ hɔɔlʋʋ taa. Ɖajaa sɔsɔ Johannes Brahms ɛnɛ, ɛlɩza wendu ndɩ ndɩ nɛ ɛkpɛndɩ nɛ ɛmabɩna piyano. Ɛlɩza ɖɔɖɔ ɖanda minziiki nɛ pɩtasɩna soo maɖaa ɖɩjaɣyɛ tɛ weŋgalaɣ nɛ nɔɔ wiluu yaa nɔɔ tiluu.

Minziiki labʋ tɛyɩtʋ ndʋ tɩwɛ minziiki maɖʋ Johannes Brahms nɛ ɛ-tabalaa lɛlaa pɛ-hɛkʋ taa yɔ, ndʋ lɛ size, Johannes Brahms tatɩɩlabʋ paa wiɖi kɛ minziiki ŋgʋ paya size opera yɔ. Ɛlaba tʋmɩyɛ nɛ piyano maɖʋ sɔsɔ weyi yɔ, ɛ-hɩɖɛ lɛ Clara Schumann, nɛ ɛ-taabalʋ fɩyɔlɔnsɛlɩ maɖʋ lɛ ɖajaa Joseph Joachim.




#Article 307: Johannes Gutenberg (282 words)


Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg kɛ hɩɖɛ nɖɩ pɛsɛtaɣ tobi nɛ payaɣ size Gutenberg yɔ. Takayasɩ kɩbɩnzɩ taa lɛ, pama-ɖɩ fransɩɩ kʋnʋŋ taa sɩze Gutemberg. Ɖɔɖɔ lɛ, pama ɛ-hɩɖɛ kɩsɛsɛyɛ nɛ fransɩ taa size Jean. Gutemberg kɛ Caama ɛjaɖɛ taa tʋ.

Palʋla-ɩ pɩnaɣ 1400 n̄ɩŋga taa. Mayence tɛtʋ taa palʋla-ɩ. Tɛtʋ tʋnɛ, tɩwɛ tegeetiye ndɩ paha-ɖɩ hɩɖɛ size ɖomu caama ampiiri kiɖeɖeu (Saint-Empire romain germanique) yɔ ɖɩ-taa. Ɛsɩba lɛlaɣ fenaɣ taa, kɩyakʋ naadozo n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1468 n̄ɩŋga taa. Ɛwɛna pɩnzɩ hiŋ loɖo nɛ lutozo (66) nɛ pʋcɔ ɛsɩkɩ.

Tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ tɩ-taa paalʋla-ɩ yɔ, tɩ-taa ɖɔɖɔ ɛsɩba. Ɛkɛ abalʋ tandaʋ tʋ nɔɔyʋ. Eyeba ɛ-tandaʋ ɛzɩ malɩŋ Ɛsɔ sɛyaa yekiɣ yɔ. Ɖajaa Johannes Gutenberg ɛnɛ, ɛkɛ taɣʋʋ tʋmɩyɛ laɖʋ nɛ ɛtɛ ɛkɛ n̄ɩɣtʋ tʋmɩyɛ laɖʋ sɔsɔ Caama ɛjaɖɛ taa. Ɛ-hɩɖɛ sɛ pɩdɩɩfɛyɩ kedeŋa kpeekpe yɔɔ.

Ɖajaa Caama tʋ ɛnɛ, ɛnʋ kɛŋna kajalaɣ ɛyʋ weyi eluba wondu ndʋ palakɩna n̄ɩɣlɩm yɔ. Sɩ-taa kɛlɛ hɔzɩŋ nɛ malɩfanaa nɛ pɩtasɩna ɖɔɖɔ masɩ kiciɣdasi.

Ŋgʋ toovenum taa siŋŋ lɛ, e-lubutu nɛ ɛ-lɩzɩtʋ pɛkɛ pʋyʋ keem siŋŋ wɩsɩ ɖaɣnʋʋ naʋ nʋmɔʋ taa. E-lubutu tasɩ sɔsʋʋ ɖoŋ lɛlaa lubutu nɛ pʋtʋlɩ nɔnɔɔ wondu kɩfatʋ lubu lɛɣtʋ tʋmɩyɛ. Ɖɩtaasɔɔ ɖɔɖɔ size, ɖajaa Jean Gutenberg wondu luɖu ɛnɛ, ɛkata tɩlasɩ siŋŋ e-wezuu caɣʋʋ taa.

Ɖajaa ɛnɛ, ɛna kʋn̄ɔŋ e-wezuu caɣʋʋ kpeekpe. Pɩtala alɩwaatʋ natʋyʋʋ lɛ, ɛ-cɔlɔ tʋ kpam, ɖajaa Johann Fust lɛɣ e-nesi tɛɛ ɛ-tʋmɩyɛ wondu ndʋ ɛlakaɣna 
ɛ-tʋmɩyɛ yɔ. Peeɖe ɛtɛza sʋʋ kʋn̄ɔŋ sɔsɔ kpeɖem taa.

Ɛ-kʋn̄ɔŋ ŋgʋ, kɩtana-ɩ ɛ-akpadɩyɩtʋ nɔɔ yɔ. Peeɖe ɖajaa sɩnɩyʋʋ sɔsɔ Adolphe II de Nassau cɔnaa nɛ ɛkpaɣ-ɩ nɛ ɛsɩɩ ɛ-taɣ yɔɔ. Ɛha-ɩ hɩɖɛ kem size ɛyʋ kɩpanʋʋ nɛ ɛhɛyɩ ɛ-akpadayɩtʋ liidiye nɛ pɩsɩna anasaayɩ wondu luɖu ɛnɛ nɛ, e-wezuu tasɩ wobinaʋ ɛsɩndaa.




#Article 308: John Ford (341 words)


John Ford, weyi palʊla-ɩ nɛ palabɩ-ɩ lʊlʊʊ takayaɣ lɛ paya-ɩ se John Martin Feeney. Ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛɛkɛ hendʊ teu tʊmɩyɛ laɖʊ nɛ tɩ-lɩzɩyʊ kɛ Amerika ɛjaɖɛ taa. Palʊla-ɩ lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 1 pɩnaɣ 1894 Cape Elizabeth pɩcɔtɩna Portland (Maine tɛtʊ taa) nɛ ɛsɩ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 31 pɩnaɣ 1973 Palm Desert (Califormie). Ɛmʊ niye laɖa ta mbʊ lɛ, ɛmʊ pɩ-tɛ kɩhɛyʊʊ tam nabʊnza.

Pasɩma kɛlɛm kɛlɛm naa pɩlʊʊ nakʊyʊ nɛ kɩlakɩ kʊñʊŋ piŋ nɛ ɛzɩma ɛ-tɛ kɛlɛm kɛlɛm naa sakɩyɛ leba yaa natozo yɔɔ lɛ, kʊyʊm mbilim fɛyɩ. Pada lɛɛkʊ Upstream (pɩnaɣ 1927) paamaza se kileba ɛlɛ kitele, pʊwayi lɛ, pɔkɔɔ pana-kʊ Seelandɩ Kɩfalʋʋ mɩsɩgʊm fenaɣ taa pɩnaɣ 2010.
 
John Feeney, weyi ɛkaɣ kɛʊ John Ford yɔ palʊla-ɩ Irlandi caɣyaa nabɛyɛ liɖe taa. Ɛ-caa tɛ kaakɛ nɛ An Spidéal kiŋ Galway ajɛyɛ taa. E-ɖoo tɛ Aran lɩm cɔ ajɛyɛ wena nɛ pɩta yɔ ataa kiŋ. John kɛ tɩnʊʊ kɛ piya hiu nɛ kʊyʊm hɛkʊ taa ɛlɛ pada natozo sɩba cɩɩɩ cɩɩɩ, nɛ naalɛ ñasɩ lɛ pɛwɛna pɩnzɩ pazɩ pazɩ yem nɛ piya kʊdɔmɩŋ. Ɛ-caa kaatɛma kɛʊ kpagbasɩ kpayʊ nɛ lakʊ taa ɛyʊ wayi lɛ, ɛkʊyɩ nɛ ɛɖɛɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa pɩnaɣ 1872 nɛ ɛpɩsɩ ɛ-tɩ Amerika tʊ pɩnaɣ 1878 yaa 1880. Ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛtʊlɩ Portland speakeasy pɩnaɣ 1897 ɖenɖe Irlandi ɛyaa samaɣ kpeɣluu peeɖe tɛtʊ taa yɔ.
 
Pɩnaɣ 1914, John Martin ma ɛ-hɩɖɛ Maine sukuli kɩtɛzʊʊ ɛlɛ wiɖii etowolo kɩ-taa kpa nɛ ɛna. Mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛ-ɖalʊʊ Francis kaawɛ ɛyɔɔdʊʊna-ɩ Hollywood tɔm. John Martin kpaɣ maɣzɩm mbʊ se ɛlɩzɩ-ɩ pɩ-taa. Pʊkɔma hasɩyaɖɛ fenaɣ taa lɛ, ewolo Hollywood nɛ ɛpɩsɩ-ɩ ɛ-ɛyʊ weyi ɛlakɩ-ɩ pɩtɩŋa yɔ. Pʊwaza kɛlɛ nɛ ɛtɩlɩ sɩnɩma tʊma wena ɛ-ɖalʊʊ lakaɣ kɛlɛm kɛlɛm naa mba ɛ-ɖalʊʊ teɣa nɛ ɛlakɩ yɔ.

Ɛkatɩ pɛlɔ Mary McBryde Smith tʊ ɛ-tɛ Ilandi Ecossais kiŋ, weyi ɛkɔma ɛkpaɣ halʊ pɩnaɣ 1920. Thomas More pɩɣa kɛlɛ ɛlɛ kɛ politiki ɛyʊ. Ɛ-nɛ ɛ-walʊ paya ɖama nɛ pɩtɩŋna pʊyɔɔ lɛ, hɔʊ kʊkɔɔ kɩɖanɩɣ ɖɔkʊʊ nisi cɔɔcɩ taa pɩnaɣ 1941, alɩwaatʊ ndʊ ɛ-ɖaŋ sɩba yɔ. Pɛwɛna piya naalɛ, Patrick Michael palʊla-ɩ pɩnaɣ 1921 nɛ Barbara palʊla-ɩ pɩnaɣ 1922.




#Article 309: John Maynard Keynes (246 words)


John Maynard Keynes, palʊla-ɩ mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ 5 pɩnaɣ 1883 kɛ Cambridge tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 21 pɩnaɣ 1946 taa kɛ Firle tɛtʊ taa. Ɛyʊ ɛnʊ ɛɛkɛ tɔsʊʊ tʊmɩyɛ laɖʊ, tʊmɩyɛ sɔsɔyɛ tʊ nɛ takayasɩ kɩmamasɩ tʊ Pritaniki ɛjaɖɛ taa. Ɛ-hɩɖɛ kʊyɩ kedeŋga kpeekpe taa. 

Ɛɛkɛ pɩɣaevelo yem mbʊ yɔ, ɛtɛm wɛnaʊ pɩzɩtʊ sakɩyɛ, pɩ-nɛ takayaɣ ŋga ɛma pɩlɩna Versaille tɛ nɩnaʊ lɩmaɣza yɔ ŋga paya kɛ se laŋhɛzɩyɛ tɔsʊʊ tʊmɩyɛ kazʊwa yɔ, ŋga posusa kɔ-tɔm pɩnaɣ 1919 taa nɛ saʊlaa tɔm takayasɩ nɛ evemiye taa tɔm takayasɩ. Ɛ-kajalaɣ lɩmaɣzɩyɛ kaakɛ cenji nɩnaʊ tɔm takayaɣ. Ɛ-tʊma sakɩyɛ kaakɛ paakpekiɣ tʊma mʊ sakɩyɛ sakɩyɛ nɛ kɛzɛɣa nɛ cenji tɔm (pɩnaɣ 1936 alɩwaatʊ taa.  

Palʊla John Maynard Keynes kɛ sukuli kɩtɛzʊʊ liɖe ndɩ ɖɩkɛ ñɩm liɖe. Ɛ-caa kaakɛ John Neville Keynes, ɛnʊ kaakɛna ketiizasi ñʊŋ tʊ kɛ Cambridge sukuli kɛtɛzʊʊ taa ɛkɛ ɖɔɖɔ takayaɣ ŋga kawɩlɩ ɛzɩma pɛkpɛlɛkɩ tɔsʊʊ labʊ yɔ tɛ mayʊ, takayaɣ ŋga payaɣ se Ɛnglɩsɩ kʊnʊŋ taa se The Scope and Method of Political Economy, palɩzɩ-kɛ pɩnaɣ 1890 alɩwaatʊ taa. E-ɖoo payaɣ se John Maynard, Florence Ada Brown. 

Pekpeɣkuu se hɩɖɛ Keynes lɩna Cahagnes Normandi taa. Cahagnes ñalɩna latɛŋ pɩtɛɛ ñɩŋgʊ taa casnus. Pɩlɩna hɔʊ kpɛlɛkʊʊ tɛ mbʊ Keynes laba yɔ lɛ, ɛna se Chagnes tɛ William lʊlɩna-ɩ, ɛɛkɛ Guillaume ɛgbaɣtʊ nɔyʊ. Ɛnglɩsɩ tɛ kpɛlɩ lɛzɩtʊ yɔɔ kpaɣɖʊ 17 alɩwaatʊ taa lɛ, ɛ-hɔʊ kaakɛ katoliki ɛyaa nɛ kɩ-taa ɛyaa sakɩyɛ pɩsɩ Yeesuu ɛgbaɣtɩnaa kɛlɛ pɛcɛtɩ kɩ-yɔɔ tɔm nɛ pamɩlɩ kɩ-ñɩm tɩŋga payi.




#Article 310: Jorge Luis Borges (170 words)


Jorge Luis Borges Arɩzantini (Argentin) ɛjaɖɛ taa tʋ. Ɛ-hɩɖɛ tɩŋɛ kpeekpe kɛlɛ kɛlɛʋ kɛlɛ size Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛfɛyɩ felendu kpataa yɔ.

Palʋla ɖajaa ɛnɛ kɩyɛɛna fenaɣ taa, kɩyakʋ hiŋ naalɛ nɛ naanza (24) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1899 n̄ɩŋga taa. Palʋla-ɩ Puyenezɛrɩ tɛtʋ taa. Ɛkɛ n̄amtʋ pɩɣa ɛ-taabalaa nɛ ɛ-samaɣ taa ñɩma cɔlɔ.

Ɛ-pɩjatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ. Ɛsɩba mɩsɩkʋm fenaɣ taa, kɩyakʋ hiu nɛ naanza (14) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1986 n̄ɩŋga taa.  Ɛsɩba Senɛɛvɩ tɛtʋ sɔsɔtʋ taa Suwisi ɛjaɖɛ taa. Ɛsɩkaɣ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ hiŋ lutozo nɛ lʋbɛ (87).

Ɖajaa Jorge Luis Borges kɛ Arɩzantini ɛjaɖɛ tɛ takayasɩ mayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ. Ɛma ɛ-takayasɩ ndɩ ndɩ sakɩyɛ. Ɛma ɖɔɖɔ keɣsi takayɩsɩ sakɩyɛ.

Ɛma ɛ-takayɩsɩ taa takɩm ndɩ ndɩ tɔm nɛ ɛtɛ ɛma aseɣɖe tɔm. Arɩzantini tʋ, ɖajaa Jorge Luis Borges takayasɩ mayʋ ɛnɛ, ɛ-caa payaɣ size Jorge Guillermo Borges. Ɛ-caa kɛ tɔm hʋyʋ sɔsɔ kpimkpi. Ɛkɛ ɖɔɖɔ sukuli wɩlɩyʋ. Ɛyʋ fɩtɩyɩm taa maɣzɩm ndɩ ndɩ lɛɣtʋ piliŋa sukuli ɛwɩlaɣ.




#Article 311: Jules César (151 words)


Jules César kɛ Itaalii ɛjaɖɛ taa tʊ. Palʊlɩ-ɩ Room tɛtʋ kɛ Itaalii tɛtʊ sɔsɔtʊ. Palʋla-ɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ taa, kɩyakʋ hiu nɛnaadozo ñɩŋgʋ wiye. Palʋla-ɩ nɛ pɩla pɩnzɩ mɩnʋʋ (100) nɛ pʋcɔ palʊlɩ Yesu Krɩstʊ. Ɛkɛkɛ sɔɔjanaa ñʋʋdʋ sɔsɔ (Général) nɛ politiki laɖʊ sɔsɔ nɛ takayɛsɩ mayʊ sɔsɔ  tɛtʋ taa  Room, Itaalii ɛjaɖɛ taa. Ɛsɩba lakɩŋ fenaɣ taa, kɩyakʋ hiu nɛ kakpaanzɩ ñɩŋgʋ wiye. Ɛsɩba nɛ pɩla pɩnzɩ 44 nɛ pʋcɔ palʊlɩ Yeesu Krɩstʊ.

Ɛ-ɖoo payaɣ se Aurelia Cotta nɛ ɛ-caa hɩɖɛ lɛ Caius Jules César naatozo tʊ. Ɛ-halʊ kɔɔnɔɔ tʊ lɛ Cossutia, ɛlɛ wayɩ kɛlɛ panɛ paba : Pompeia Sulla nɛ Calpurnia Pisonis. Ɛkawɛna pɩɣa kʊɖʊmaɣ. Payaɣ-kɛ se Juliya, ɛkɔɔnɔɔ halʊ ɛlʊlɩna-kɛ. Piya sɩnɛ : Ptolémée hiu nɛ kagbaanzɩ tʋ nɛ Auguste lɛ, paba yawaɣ-ɩ se pa-caa cikpelu. Ɛsɩba lakɩŋ fenaɣ taa, kɩyakʋ kagbaanzɩ ñɩŋgʊ wiye, pɩnaɣ nɩɩnaza nɛ naanza (44) taa nɛ pʊcɔ palʊlɩ Yesu Krɩstʊ, Room tɛtʊ taa ɛsɩba.




#Article 312: Justinien (314 words)


Justinien Kajalaɣ tʊ yaa Justinien Sɔsɔ (latɛŋ kʊnʊŋ taa lɛ, Imperator Caesar Flavius Petrus Justinianus Sabbatius Augustus, Krɛkɩ kʊnʊŋ taa lɛ, Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ἰουστινιανός), palʊla-ɩ 482 cɔlɔ mbʊ yɔ Tauresium tɛtʊ taa, pʊñɩtɩna Justinana Prima Illyrie cɔlɔ kpam. Ɛsɩ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 15 pɩnaɣ 565 Constantinople.  

Ɛɛkɛ Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ ɛjaɖɛ taa Room wiyaʊ sɔsɔ. Ɛcaɣ kewiyaɣ kpelaɣ pɩnaɣ 527 pɩkɔɔ pɩtalɩ ɛ-sɩm alɩwaatʊ. Ɛkɛ kɩbɩnjaazɩ kɩɖɩnaʊ taa ɛyaa taa ɛyʊ nɔyʊ. kpaɣ kewiyaɣ hɔɔlʊʊ taa nɛ Ampiiri kamasɩ tuzuu nɛ Ɛsɔ sɛtʊ politiki ɛlaba tʊma wena yɔ pɩfɛyɩ yɔɔdʊʊ. 

Ɛwɛ camɩyɛ hɛɛɛ, mbʊ lɛ, ɛpɩzɩ kewiyaɣ kpelaɣ tɔm pɩtɩŋna e-kpele weyi maɣmaɣ kaakɛ nɛ wiyaʊ Justin kajalaɣ tʊ, weyi ɛɛkɛ lɔŋ tasɩya taa lɔŋ tasɩyʊ sɔsɔ pʊcɔ ɛkɔɔ ɛlɛzɩ-ɩ yɔ. Yee e-kewiyaɣ kpelaɣ kpaʊ ɛlaba you kɔyɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɩɩwɛɛ se ɛhaɣ ɛsɛ nɛ Nika ɛyaa tɛ kʊyɩnaʊ nɛ kewiyaɣ kpelaɣ, nɛ ɛsɩɩ e-kiwiyaɣ ɖoŋ ɖɛfɛɛ ɖɛfɛɛ Ampiiri taa, ŋgʊ ɖooo kɩwɛʊ yɔ kɩɩkɛ Room ñɩŋʊ yɔ, pɩlɩna Ampiiri tɛ ɖanɩɣ pɩsʊʊ tambɔɣ yɔɔ. 

Papɩzɩɣ pɛtɛyɩ-ɩ Justinien kewiyitu alɩwaatʊ tɔm nabʊlɛ taa yaa hɔɔlɩŋ naalɛ taa. Kpaɣnɛ pɩnaɣ 527 ŋtalɩ 540, wabɩtʊ na keelee, tɩwɛɛ kɛlɛʊ nɛ tɩcaɣ yuŋ. Ŋgʊ pʊwayɩ lɛ e-kewiyaɣ hɔɔlʊʊ naalɛ ŋgʊ kaawɛ paɖɩyɩtʊ. 

Paakpa Ampiiri kɩ-kamasɩ siŋ nɛ yoŋ labʊ kɔzɩ kɔzɩ Itaalii ñɩŋʊ tɔlɩ. Yee Ampiiri ɛtakpa kɩ-tɩ yɔ lɩmaɣza ɖanɩɣ pɩsʊʊ hɔɔlɩŋ ɛnʊ ɛtɩŋa ɛ-taa nɛ ɛ-sɩm wayi Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ taa Room Ampiiri talɩ kɩ-ɖoŋ ɖeɖe tɛtʊ lɩmaɣza taa. 

Justinien kewiyitu sɩmtʊ lɩna kiɖe tɛɛ tɔm takayasɩ sakɩyɛ cɔlɔ. Lɛɛtʊna lɩna Justinien cɔlɔ kɔzɩ kɔzɩ ɛjaɖɛ paɣtʊ takayasɩ nzɩ ɛlaba kpaɣ ɖooo e-kewiyaɣ alɩwaatʊ taa nɛ sɩtʊsʊʊ mʊntʊsʊʊ ɛzɩma ɛlaba e-kewiyaɣ ɛjaɖɛ yɔ. Pʊcɔ lɛ, ɖama kewiyaɣ mʊʊ takayasɩ maya yaa tɔm cɔlɩya kaama e-kewiyaɣ tɔm. Césarée Procope ñɩndʊ ñɛwɛ poliŋ nɛ ntʊyɔna. Ɛ-tʊma takayasɩ ñɩkʊʊ niiye yoŋ weyi Justinien kaalaba e-kewiyaɣ alɩwaatʊ taa. Yoŋ ɛ-taa kɔyɔ Perse you nɛ Vandales you nɛ Goth you.




#Article 313: Jérôme Stridon tʋ (210 words)


Palʊla Jérôme de Stridon kɛ ɖoŋgiye nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Sitridoŋ yɔ, Krowasii ɛjaɖɛ taa,  kɛ pɩnzɩ 347 waa taa nɛ ɛsɩ salaŋ fenaɣ 30 pɩnaɣ 420 kɛ Pɛtlɩhɛm ɖɔŋgɩye taa. Jérôme de Stridon kɛna mʊwanɩ nɛ ɛwɛ mba palɩza takayaɣ kiɖeɖeɣa taa tɔm nɛ kʊnʊmɩŋ lɛɛŋtaa yɔ. Ɛwɛ mba patɩna Latɛŋ ɛsɔ kpaaŋ lɩzɩyaa yɔ pa-taa nɛ mba yɔ: Ambroise de Milan, Augustin d'Hippone nɛ Grégoire kacalaɣ ñɩnʊ (et Grégoire Ier). 

Jérôme de Stridon laba a e-sukili kɛ Room tɛtʊ taa nɛ ɛpɩsɩ ɛ-laŋgɩyɛ ɛlɛ pɩlɩna e-ɖoziye kawɩlaɣ ñɩŋa naɖɩyɛ yɔɔ. Ɛɛwɛna pɩnzɩ 18. Pɩla mbʊ lɛ, ɛkpaɣ nɔmɔʊ nɛ ewole Tetʊ kiɖeɖetu taa pɩnaaɣ 373 nɛ pɩkɔɔ pɩla pakpa-ɩ layʊ kɛ Antiyɔsi tɛtʊ taa. Pɩkɔma pɩnaɣ 383 lɛ, Papa kacalaɣ tʊ (Damase Ier) kpaɣ-ɩ ɛ-takayaɣ taa mayʊ nɛ ehe-i se ɛlɩzɩ takayaɣ kiɖeɖeɣa (Bible) nɛ Latɛnɩ taa.

Papa ɛnɛ ɛ-sɩm wayɩ lɛ kɛ Zerom kʊyɩ Tɛtʊ Kiɖeɖetu tʊnɛ tɩ-taa nɛ ɛnɛ Paula pɛɖɛɛ Pɛtɩlɩhɛm. Peeɖe pɑtʊla Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ nɖɩyɛ , monasitɛrɩ. Pɩkpaɣʊnɛ pɩnzɩ 34 nɛ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɛ-sɩm yɔ, ɛcɛla ɛ-tɩ pilim kɛ Takayaɣ kiɖɛɖeɣa taa tɔm maʊ nɛ tɩcɔlɩɣ nɛ tɩkɩlɩ ɛzɩ ɛɛtɛm-tɩtaa kɛ lɩzɩʊ yɔ. Ɛsɩba pɩnaɣ 420 nɛ paapima-i kacalɣ taa kɛ Jerusalɛm nɛ pɩwayɩ lɛ powona ɛ-mɔɔ kɛ basilique Sainte-Marie-Majeure kɛ Room tɛtʊ taa.




#Article 314: Kaabɔɔ (160 words)


Kaabɔɔ kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ Afrika hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa nɛ kɩwɛ Kɔŋgo Pirazaaviili wɛna Kaabɔɔ kamaɣ yɔɔ kɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ haɖɛ kiŋ; piyele nɛ kɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hayʊ kiŋ lɛ Kinee-Ekwatoriyaaalɩ. Kameruni ñɛwɛna kɩ-kamaɣ yɔɔ kɛ hayʊ kiŋ kpataa. Fransɩɩ ɛjaɖɛ kakpacaɣna Kaabɔɔ nɛ pʊcɔ nɛ kɩwɛʊ kɩwɛʊ kɩ-tɩ yɔɔ kɛ pɩnaɣ 1960. Kaabɔɔ ɛjaɖɛ kɛ laŋ nɛ lakʊ ɛjaɖɛ.

Peeɖɛ lakɩŋ nɛ laŋ weyi komina ñɩʊ nesi nɛ pɔcɔŋna ɛyɔɔ yɔ ɛtalɩ ɛzɩ hiu nɛ naatozo mbʊ yɔ nɛ ɛwɛɛ kedeŋa kpeekpe ŋgbayɛ ndɩ ɖɩcɔŋna sukili, ñɩnɩʊ nɛ ɛsakuliye nɛ payaɣ-ɖɩ se UNESCO ŋgbɛyɛ yɔ ɖɩ-nesi tɛɛ.

Kaabɔɔ ɛjaɖɛ taa ɛyaa tɔɖɔɔ, laŋ nɛ lakɩŋ ɖɔsɔ; pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kaɖazɩm tɔya mbʊ yebina nɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛɛ Afrika taa ajɛya wena akɩlɩ wobu nɛ ɛsɩnda yɔɔ. Afrika nɛ kɩ-kañɩmbʊsaɣ ajɛya tɩŋa taa lɛ, kedeŋa kpeekpe ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgɛyɛ ñɩna nɛ ɖɩna se Kaabɔɔ ɛjaɖɛ taa kpem ɛyaa kɩlɩ wɛʊ laŋhɛzɩyɛ taa.




#Article 315: Kaapɩ (273 words)


Kaapɩ kɛŋna Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ natʊyʊ sɔnɔ taa yɔ tɛtʊ ndʊ lɛ Kaapɩ ŋgʊ kɩwɛna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa yɔ kɩ-tɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ. Ɖooo pɩnaɣ 1910 kɛ Kaapɩ tɛtʊ kɛna Afrika nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tɩ-taa paɣtʊ lɩzɩyaa kpelaɣ wɛɛ yɔ; Pireetoriya ñɛkɛŋna tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tɩ-taa komina tʊma sɔsɔna wɛɛ yɔ nɛ Pulowemfɔntɛnɩ kɛlɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tʊtʊ taa wɛ tɔm hʊyaa kpelaɣ yɔ. 

Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa lɛ, tɛtʊ sʊzɔtʊ tɩŋga taa lɛ Kaapɩ tɛtʊ kɛŋna kɩpɩndʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɖooo piŋaɣ 1652 kɛ tikɛ sʊzɔtʊ. Afrika taa payɩ lɛ tɛtʊ tʊnɛ ndʊ kɩlɩna wɛʊ nɛ hadɛ kiŋ. Aliwaatʊ ndʊ  Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa kʊlʊmaa nɩ pɩ-taa se paanɩ ɛkɛ ɛyʊ lɛ (mbʊ payaɣ se Apartheid yɔ) pʊwayɩ lɛ, tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa mba po-tomnasi sidaa yɔ pɛwɛ nɩɩnɩwa (50) kɛ mɩnɩʊ yɔɔ nɛ eyaa kʊlʊma kɛ 27 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ, piyele ɛyaa kɩkpɛɛdaa ñɛwɛɛ 23 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ ɖɔɖɔ. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna ɛkɩtaarɩnaa 40 028 ha yaa kilomɛtanaa  400,28. Pɩnaɣ 2001 pakalɩ kɩgalʊʊ lɛ, ɛyaa 827 218 kɛ panaa piyele pɩnaɣ 2007 taa lɛ, ɛyaa kpɛnda 3 497 000.

Kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlʊ yɔɔdʊʊ yɔ ŋgʊ lɛ Englɩsɩɩ pʊwayɩ lɛ afrikansi ɛlɛ pɩkɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ hɛkʊ taa kɔyɔ, kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlʊ yɔɔdʊʊ yɔɔ kʊkʊ lɛ afrikansi pʊwayɩ lɛ aŋgilisi nɛ pɩɖiɣna ikisihoza (xhosa).  Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Kaapɩ tɛtʊ nɛ ajɛyaa naayɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ anaa yɔ: Niisi (Fransɩɩ), Piini (Ɛɛndɩ) nɛ Adana (Turki). 

Payaɣ kaapɩ tɛtʊ yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Patricia de Lille (DA).




#Article 316: Kaaɣ keɣye (Dôme du Rocher) (287 words)


Kaaɣ keɣye kɛna Ɛsɔ Sɛtʋ Kuduyuu sɔsɔʋ nakʋyʋ. Nabʋyʋ taa ɖɔɖɔ lɛ, payaɣ-kʋ size Omar tɛ malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu. Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ŋgbɛyɛ hɔɔlʋʋ taa lɛ, kɩkɛna kɔɔnɔɔ kumoɖe nɖɩ ɖɩn̄ɩnaɣ se ɖɩkɛna keɖeya wonuu ŋgʋ patana kaʋ nɛ pana yɔ.

Kumoɖe ɖɩnɛ, ɖɩkɛna kɩlaʋ pɩyɛ sɔsɔyɛ nɖɩ ɖɩ-matʋ waɖɛ lɩna ɖajaa sɔsɔ calife Abd al-Malik ben Marwan cɔlɔ nɛ Jeruzalɛm egeetiye nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ cɔlɔ. Pɩɩkɛ Haram al-Charif lone taa. Lone nɖɩ, ɖɩkɛna lone kiɖeɖee naadozo ñɩnɖɛ kɛ malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ŋgbɛyɛ taa n̄ɩma cɔlɔ.

Payaɣ Lone Haram al-Charif se malɩŋ lone kiɖeɖee naadozo ñɩnɖɛ, mbʋ pʋyɔ yɔ, lona kiɖeɖena, Maka nɛ Mediini (Médine) pɛtɛma wɛʋ. Haram al-Charif peeɖe ɖɔɖɔ ɖɩnaɣ malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu ŋgʋ payaɣ se al-Aqsa yɔ.

Kaaɣ keɣye kanɛ, kohuuzuu ka-tɩ yɔɔ nɛ kaaɣ tigiɖe. Lone nɖɩ, ɖɩkɛna malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ hɔɔlʋʋ sɔnzɩ taa kɛ lone nɖɩ ɖɩ-taa, paa pɩlaɣ ɛzɩma yɔ, pamaɣzɩɣ size pa-n̄ʋʋyaɖʋ Mahomet tɩŋɩna nɛ ɛtalɩ ɖooo lɔŋ kɛ Mɛɛkɩ yɔ, kɛ Isra alɩwaatʋ taa.

Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ŋgbɛyɛ taa ñɩma maɣzɩɣ ɖɔɖɔ size lone kaaɣ tigiɖe nɖɩ, ɛzɩma mbʋ payakaɣ ɖoho taa kɩyakʋ peeɖe yɔ, paa pɩɩla ɛzɩma yɔ, Mahomet ɖɛwaɣ nʋmɔʋ nɛ peeɖe yɔ, pɩtɩŋɩna pʋ-yɔɔ nɛ ɛtalɩ Ɛsɔ kewiyaɣ taa. Mbʋ yɔ, pɩɩkɛ sɔnzɩ nzɩ payaɣ-sɩ size Miraj yɔ sɩ-tɛ alɩwaatʋ taa. Alɩwaatʋ ndʋʋ lɛ, pasʋʋ ɖama taa lɛɛlɛɛ nɛ pɔn̄ɔɔzɩ kpɩnɛ nɖɩ palaɣ kɩlaʋ yɔ. Nɖɩɩ malɩŋ ya hɩɖɛ size Bouraq. 

Krɩstʋ Ɛsɔ dɔm takayaɣ tɔm tɔbʋʋ lɩzɩʋ wɛ ɖɔɖɔ pʋʋ ŋgʋ payaɣ size Moriah yɔ kʋ-yɔɔ. Moriah pʋʋ ŋgʋ kʋ-yɔɔ ɖɔ-cɔzɔ Abrɩham kaɣ kpaʋ ɛ-pɩyalʋ ɛgbamɩyɛ, Isaakɩ se ewona nɛ ɛlaa Kɩpaɣlʋ kɩlaʋ. Nɛ Moriah pʋʋ ŋgʋ, kɩ-yɔɔ peeɖe ɖɔɖɔ keekee kɛ wiyaʋ sɔsɔ Salomon kaama Jeruzalɛm tɛ Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ.

	




#Article 317: Kaborɔnɩ (182 words)


Kaborɔnɩ kɛna Pɔcɩwaanaa ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ tɩwɛna ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ lɩm pɔɔ ŋga payaɣ se Nɔtiwani yɔ nɛ pɩmaɣna ɛzɩ kilomɛtanaa hiu nɛ kagbaanzɩ (15) nɛ Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa azuluma wɛɛ kamaɣ fɛyɩ nɛ keteŋa kpeekpe taa ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna tɔnʊ taa alafiya yɔɔ cɔnaʊ yɔ, ɖɩtɔŋ se tɛtʊ tʊnɛ tɩkɛna natʊlɛ ndʊ kɛ keteŋa kpeekpe taa ndʊ tɩ-taa kɩla wɛʊ azuluma yɔ. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna kilomɛtanaa 19,6 yaa ɛkɩtaarɩwaa 1 960. Pɩnaɣ 1971 taa paakalɩ ɛyaa lɛ pɛkpɛnda ɛyaa 18 799, pɩnzɩ hiu wayɩ lɛ palɩ ɛyaa 59 657, pɩnaɣ 1991 taa lɛ ɛyaa kpɛnda 133 468 pʊcɔ nɛ pɩnaɣ 2001 taa patalɩ ɛyaa 186 007. Pɩnzɩ naanza wayɩ lɛ palɩ ɛyaa 208 411. Pɩnaɣ 2010 taa pakalɩ kɩgalʊ kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, pɛkpɛnda ɛyaa 220 000. 

Tɛtʊ tʊnɛ nɛ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ natʊyʊ panɩɣna ɖama nɛ palakɩ tʊma ndɩ ndɩ nɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa kɔyɔ: Västerås (Sʊyɛdɩ), Puribanki (Etaazuunii), Zhejiang, (Siini), Chongqing, (Siini). Payaɣ Kaborɔnɩ malika yɔɔ cɔnɩyʊ se Haskins Nkayigwa.




#Article 318: Kabɩyɛ kʊnʊŋ (693 words)


Kabɩyɛ kɛ gur kʊnʊŋ nɛ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ keekee Togo nɛ Hayi kiŋ. Kɩ-kɛ kabɩyɛ samaɣ mba kʊnʊŋ. Kpaɣna kpaɖʊ 20 ɖɩnaɣ kɩ-tɛ yɛlʊʊ siŋŋ nɛ Togo hɛkʊ taa nɛ Togo nɛ hadɛ nɛ ɖɔɖɔ Kana ɛjaɖɛ taa nɛ Peenɛɛ ɛjaɖɛ taa kiŋ.

Loma kpeɣliye kpɛlɛkʊʊ  tʊmɩyɛ cɔlɔ lɛ, peheyi-ɖʊ se ɖɩkpaɣ Togo samaɣ kpeekpe yɔ, ɛyaa mɩnɩʊ yɔɔ lɛ, ɛyaa hiu nɛ naatozo yeke nɩɣna kabɩyɛ kʊnʊŋ. Tɩmʊʊ wɛɖʊ kpɛlɛkɩyʊ, tɩŋɩna SIL ŋgbɛyɛ yɔɔ pɩnaɣ 1998 taa nɛ ɛyɩɣyɩɣ nɛ ɛtɔŋ se mba panɩɣ kabɩyɛ kʊnʊŋ nɛ pɛwɛ Togo ɛjaɖɛ taa yɔ, pɛkpɛnda ɛyaa 700 000 nɛ  ɛyaa 30 000 wɛɛ ajɛyɛ lɛɛna taa. Ɖɩkpaɣ Togo taa pɩnaɣ taa 3,2 mɩnɩʊ yɔɔ nɛ ɖɩsɔzɩ kɔyɔ, ɖɩnɛ lɛ, kabɩyɛ samaɣ talɩɣ miiliyɔɔ 1,2 pɩnaɣ 2014 alɩwaatʊ taa.

  
Kabɩyɛ kɛ Togo ɛjaɖɛ taa kʊnʊmɩŋ naalɛ weyi palɩzaa se pɛkpɛlɛkɩ ɛ-maʊ nɛ ɛ-yɔɔdʊʊ sukulinaa taa yɔ. Kabɩyɛ kʊnʊŋ ŋgʊ nɛ Ahʊna kʊnʊŋ palɩzaa. Togo tɛ sɔnɔ lɩmaɣza paɣtʊ taa lɛ, ɛjaɖɛ kʊnʊŋ wɩlɩɣ se pakpaza-wɛ ɛjaɖɛ taa tʊma wena ayeki nɛ ɛyʊ welesi nɛ ɛnɩɣ ɛjaɖɛ yɔɔ tɔm (raadiyoonaa nɛ televisiyɔɔnaa pawɩlɩɣ-kʊ komina sukulinaa taa nɛ pakpa-kʊ kɔɔlɛzɩ ɖamɩŋ naanza nɛ naadozo kɛ BEPC ɛzɩ kɩtɛkɛ kɩjɛyʊʊ hayɩsʊʊ takayaɣ yɔ.
 
Papaɣzɩ Kabɩyɛ kʊnʊŋ maʊ pɩnaɣ 1930 taa, ɛlɛ, pɩɩkɛ pɩnaɣ 1980 taa ɛjaɖɛ taa kabɩyɛ kʊnʊŋ yɔɔ kandɩyaa ŋgbɛyɛ, nɖɩ pɩsɩna sɔnɔ kabɩyɛ tɔm maʊ paɣtʊ lɩzɩyaa ŋgbɛyɛ, kɩkɛ Togo ɛjaɖɛ tɛ samaɣ lɩm ɖʊʊ tɛ piliŋa ŋga kɛkɛdɩna yaa kamaɣ fɛyɩ yɔ.
   
Pamaɣ kabɩyɛ tɔm nɛ Romanɩ masɩ kɩñɔɔzɩsɩ. Masɩ tʊzʊʊ lɩna Afrika maʊ kpata kɩtʊzɩnaʊ yɔɔ. Matʊ lɛɛzʊtʊ kɩbandʊ Fada sɔsɔ Adjola Raphael ñɔzɩna nɛ ɛwɩlɩ nɛ palakɩna-tʊ nɛ tʊmɩyɛ ŋgbɛyɛ Katoliki mba hɛkʊ taa.

Pɩnaɣ 1930 kabɩyɛ maʋ pazaa. Anasaayɩnaa cɛbɩna kɩjɛkʋ nɛ pama masɩkpɛlɛkʋʋtakayaɣ. 1932’lɛ, Fada Antoine BRUNGARD, lɩzɩ kɔɔnɔɔ masɩ kpɛlɛkʋʋ takayaɣ. Kpaɣna pɩnaɣ 1960 lɛ, Togo Kewiyaɣ maɣmaɣ kpaɣ kʋnʋmɩŋ tɔm nesi naalɛ. Wɩlʋʋ nɛ kpɛlɛkʋʋ minisinaa labɩ ɛsatʋyaa tɔm yɔɔ tɔmɖonaataa tazʋʋ kediizaɣ Teeraŋ (Iranɩ ɛjaɖɛ taa) nɛ paɖʋ tamaɣ ɛsatʋyaa sukuli wɩlʋʋ tɔm yɔɔ lɛ, Togo lɩzɩ kɔmisiyɔ nakʋyʋ nɛ tʋma naayɛ se pala lɩmaɣza nɛ pana se kʋnʋmɩŋ weyi ɩ-taa papɩzɩɣ pala ɛsatʋya asukuli Togo taa. Pʋbʋ taa palɩza Ahʊna kʊnʊŋ Panaɣ nɛ Kabɩyɛ Kʋnʋŋ Panaɣ, palɩzɩ Imprimerie de l’Alphabétisation se kɩwɛɛna Togo kʋnʋmɩŋ maʋminziininaa, kɩlɩzʋʋ Ahʋna nɛ Kabɩyɛ takayɩsɩ ñɩlɩñɩlɩ. Mbʋ pɩɖɔma woɖeyɔɔwoɖeyɔɔ nɛ pʋkɔɔ pɩtalɩ pɩnaɣ 1977 nɛ kʋnʋmɩŋ panzɩ pɩsɩ kɔmiteewaa. 

Pɩnaɣ 2011 kiŋ, kawiya takayaɣ nakɛyɛ pɩsɩna kɔmiteewaa mba akademiiwaa. 

Pɩdɩɩkpaɣna pɩnaɣ 1930 yɔ, pama takayɩsɩ sakɩyɛ ɛyʋ fezuu caɣʋ hɔɔlɩŋ tɩŋgɛ taa. Kabɩyɛ ñɩmba mawa, Togo ñɩmba mawa, Ɛyaa kɩkpɛdaa mawa, Anasaayɩnaa mawa. Pama masɩkpɛlɛkʋʋ takayɩsɩ, Ɛsɔtɔm takayɩsɩ, kʋnʋŋ paɣtʋ takayɩsɩ, lakasɩ cɔlʋʋ takayɩsɩ, romaɣwaa, tɔm kpou, akɔnta takayɩsɩ, sɩyansɩ takayɩsɩ, tɔsʋʋ tɔm takayɩsɩ, ppw. Sɔnɔ yɔ, Kabɩyɛ kʋnʋŋ maʋ masɩ wɛ ɔrdinatɛɛrɩ yɔɔ. Kabɩyɛ mɔlaa kɩkpa Ɛntɛrnɛtɩ yɔ. Akademii wɛna Ɛntɛrnɛtɩ ɖɛɣa. Ɖɛɣa ŋga ka-hɩɖɛ yɔ, www.academiekabiye.jimdo.com. Pakalɩɣ-kʋ wilipedia yɔɔ. 

Kɛlɛ kaɖɛ sɔsɔyɛ kɛna kabɩyɛ ŋgʋ kɩ-kalʋʋ. Pɛtɛma tɔm ndʋ maʋ yɔ, pɔkɔŋ se pakalɩɣ-tʋ lɛ, pɩwɛ cacarɩɩ. Ɖooo pɩnzɩ sakɩyɛ yɔ, maya, kalɩyaa, ñɩnɩyaa nɛ kpɛlɛkɩyaa, pɛwɛɛtɩɣ-tʋ ɖama, ɛlɛ nɔɔyʋ ɛɛkaŋ ñʋʋ se esiɣ-tʋ kpeŋgbeluu yɔɔ nɛ pɔcɔɔlɩ. Kabɩyɛ Akademii cɔnaa se pɩkɛ kɩjɛyʋʋ se tomiye nɖɩ ɖɩhɛɖɩ. Mbʋ labɩna nɛ kɩpazɩ-pʋ-tɔm yɔɔdʋʋ pɩnaɣ taa kenjemkediizasɩ taa. 

Panañaɣʋ wɛɛ. Sukulikɩ tɛzɩŋ nɛ Sukulinaa sɔsaa taa wɩlɩyaa mba pɛwɛ Akademii taa yɔ, palakɩ lɩmaɣza nɔɔ pañɩnɩɣ, pewiliɣ ñɩnɩyaa lalaa takayɩsɩ taa, pewelesiɣ kʋnʋŋ tʋmɩyɛ labɩnɩyaa, panɩɣ samaɣ taa ɛyaa nɔsɩ taa tɔm, nɛ pakpakɩɣ pɩ-tɩŋgɛ palakɩna tʋmɩye. Akademiidaa ñɩmba cɔɔlʋʋ ñɩnɩyaa tɔm taa yasʋʋ lɛ, pɔɖɔkʋʋ ndʋ tɩmaɣ-wɛ yɔ nɛ pɛɖɛɣba ɛsɩndaa. 

Akademii ɖɔkʋʋ ndʋ se pɩsɩna kabɩyɛ kalʋʋ, nabɛyɛ naɣ-tʋ lɛ, tɩkalʋʋ tamalɩna pɔ-nɔsɩ, ti-welesuu tamalɩna pa-nɩŋgbaŋgɩŋ. Ɛlɛ, tɩsɩɣna nɛ kalʋʋ wɛɛ kɛlɛʋ nɛ tɔm taa nɩʋ ñala ɖɔɖɔ tobi. Pʋ-yɔɔ lɛ, paa weyi, kabɩyɛ ɛsɩndaa woninaʋ lɩmaɣza ɩwɛɛ ɛ-ñʋʋ taa. Ɛjaɖɛ ɖɛɣna ɛsɩndaa, wondu kɩvatʋ lɩɣ, lɩmaɣza kɩfana ñɔʋ. Pʋmʋnaa se kʋnʋŋ ɛwɛɛ kpegbeka, kɩfam ɛdaaɖɛɛ kɩ-yɔɔ, ɛlɛ kɩwɛɛ kɩfam mbʋ pɩ-wayɩ kpam nɛ kɩ-nandʋ taa hɛɖɩ. Kʋnʋŋ ŋgʋ kɩpɩsɩɣna kɩdɩ kɩ-pɔɔyʋʋ taa yɔ, kɩsɩkɩ. Yee kiyebi kɩ-nandʋ taa, helim fɛtɩɣ-kʋ, kɩpaɣlɩ paɣlaka sɔsɔɔ, nɛ ɛyaa sɔɔlʋʋ-kʋ sɔɔlʋʋ yɔɔ. Ɖɩnɛ pɔtɔŋ se kʋnʋŋ wɛ kpegbeka. Kolokaɣ ŋga ka-taa kabɩyɛ kʋnʋŋ wɛɛ, kɩcaɣ se kɩkɛ ɛɖɩɣyɛ. Kɩhɛɖɩ kɩ-kalʋʋ kaɖɛtoma se piɛena-kʋ.




#Article 319: Kahʊyaɣ sɔsɔɣa (344 words)


Kahʊyaɣ Sɔsɔɣa kʊdɔŋ kɛ loyuu cikpeluu taa sɔtʊ kʊdɔŋ. Kɩkɛ ɛyaa sakɩyɛ tɛ kʊdɔŋ kɩɖɛɖɛʊ ŋgʊ kɩlɩna Vibrio cholerae tɛ ŋñɩɩ cɩkaɣ cɔlɔ yɔ. Pacini ñɩnɩna nɛ ɛna kʊdɔŋ ŋgʊ pɩnaɣ 1854 nɛ Koch ɖaɣnɩ-kʊ naʊ pɩnaɣ 1883 taa. Keeke lɛ, kɩkɛ ɛyaa yeke koŋ kʊɖɔŋ. Pasɩma-kʊ nɛ tuda kahʊyaɣ nɛ ɖoŋ ɖoŋ kahʊyaɣ (hiluu nɛ loyuu cɩkpeluu) nɛ pʊñɔʊ ɛyʊ tomnaɣ taa lɩm tɩŋga. Kɩlaɣsɩ kpeekpe taa lɛ, kʊkɔŋna ɛyaa sakɩyɛ sɩm, pʊtɔbʊʊ se ɛyaa mba potowona-wɛ lɔŋ fɛɖaa tɛ yɔ.
  
Kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-tɛ ɖɛʊ tɩŋgɩɣna ɛyʊ yɔɔ, kɩlɩna mbʊ ɛyʊ lɩzɩɣ ɛ-tomnaɣ yɔɔ yɔ, pɩtɩŋna lɩm kɩñɔñɔm yɔɔ yaa tɔɔnasɩ nzɩ sɩwɛ asuluma yɔ sɩ-yɔɔ. Tɔnʊʊ taa alaafɩya ŋgbɛɛ ndɩ ɖɩwɛ kedeŋga kpeekpe yɔɔ ɖoŋ yɔ ɖɩwɩlɩɣ se kahʊyaɣ kʊdɔŋ Sɔsɔɣa tɩna, pɩtɩŋna ɛyaa kɩkalʊʊ yɔ lɛ, ɛyaa kudokiŋ mɩnɩɣ tɛ sɩm.
 
Kahʊyaɣ Sɔsɔɣa kʊdɔŋ kɛ lotu taa kʊdɔŋ kɩɖɛɖɛʊ ɖoŋ ŋgʊ ŋgʊ kɩlɩna Vibrio cholerae tɛ ŋñɩɩ cɩkaɣ cɔlɔ yɔ. Kɩ-tɛ ɖɛʊ tɩŋna helim taa yaa lɩm taa nɛ tɔɔnasɩ nzɩ sɩ-taa wɛ kʊdɔŋ ŋgʊ yɔ. Hiluu taasiziŋ (ɖɩkɩyaɣ 1,2 ŋtalɩ 1,8) kɛ pʊdʊ weyi ɛlʊkɩna kahʊyaɣ Sɔsɔɣa kʊdɔŋ pee yɔ. Pɩkɩlɩɣ ɖɔʊ (ɛzɩ ŋñɩɩ cɩkaɣ talɩɣ miliilita naa 100) papɩzɩɣ pɛtɛzɩɣ nɛ pakpa loyuu. Paasʊʊ tomnaɣ taa ɛlɛ, pañakɩ nɛ pɔñɔɔna loyuu taa lɩm kʊhʊlʊmɩŋ (hɛkʊʊ taa loyuu cikpeluu).

Kɩlɩzɩɣ sɔtʊ lɩm nabʊyʊ nɛ pɩwalɩ kadadayaɣ, pɩkɛ lɩm lɩɣ nɔmɔʊ kɩpaŋgʊ nɛ sodiyɔm nɛ kʊlɔrɩ (loyuu taa wonduu tɩŋga). Keeke taa lɛ, lɩm mbʊ pɩlɩɣ yɔ pɩɖanɩɣ-pʊ sɔyʊ, ɛlɛ, lɩm mbʊ pɩlɩɣ yɔ pɩwɛ ɛzɩ ɖɔɖɔ pɩɖaɣnɩɣ ñɔʊ tɛ lɩm yɔ. Mbʊ wɩlɩɣna kahʊyaɣ Sɔsɔɣaɣaɔ keeke tɛ wɛtʊ nɛ kɛ-tɛ ɖoŋ pɩzɩɣ pɩkɔna ɛyʊ sɩm pɩtɩŋna ɛzɩma lɩm tɛŋ ɛyʊ tomnaɣ taa yɔ.   

Kahʊyaɣ ŋga kɛwɛ tuda. Kaawɩlɩɣ laɣsɩ nasɩyɛ. Kaawɩɣ ɛyʊ lotu, ɛlɛ, kahʊyaɣ kele kele nakayɛ lɩɣ. Kɛwɛ ɛzɩ mɔʊ lɩm nɛ ka-taa wɛ toota. Kalɩɣ mʊzʊŋ nɛ kɛkpɛndʊʊ ɛyʊ taa. Kɔɖɔ sakɩyɛ pɩtɩɩfɛyɩ (pɩtalɩ ɛzɩ lita mbʊ yɔ ñɩɣyʊ kʊyʊmʊ yɔɔ). Kahʊyaɣ masɩŋgʊʊ ŋga yɔ kanɩɣ ɛyʊ tomnaɣ piŋ nɛ kɛɖɛʊ kpɛdɛ kpɛdɛ egetiye mbilim. Ɛyʊ weyi kahʊyaɣ ŋga kɛwɛnɛ-ɩ yɔ pɩ-tɛ ɛyʊ ɛ-nʊ ɛtɔʊ ɖɔɖɔ siŋ.




#Article 320: Kalikuta (146 words)


Kalikuta yaa Kolikata kɛŋna Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ ndʊ tɩkɩlɩ wɛnaʊ wazaɣ kpem kɛ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa. Tɛtʊ tʊnɛ ndʊ lɛ Pɛŋgaalɩ ŋgʊ kɩwɛna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ yɔ kɩ-tɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ tɩwɛ pɔɔ ŋga payaɣ se Hugli yɔ ka-niwaŋ yɔɔ. 

Kalikuta taa ɖeɖe lɛ pakali ɛyaa kɔyɔ patalɩɣ ɛzɩ ɛyaa miliyɔɔnaa 4 399 819 yɔ ɛlɛ yee pɛkpɛndɩna tɛtʊ ndʊ tɩ-tɛɛ ageeta wena acɔ-tʊ nɛ ataa ɛlɛ awɛɛ ɖɔɖɔ Kalikuta taa ɖɔɖɔ yɔ, ɛyaa ɖɔɔɔ nɛ pɛkpɛnda ɛyaa ɛzɩ miliyɔɔnaa hiiu nɛ looɖo (16 000 000). 

Mbʊ yebina nɛ nɛ tɛtʊ ndʊ tɩkɛna natutozo ñɩndʊ kɛ ɛyaa ɖɔʊ taa kɛ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa. Pʊtɔbʊʊ kɛlɛ se kacalaɣ ñɩnɖɛ kɛlɛ Teeli nɛ naalɛ ñɩnɖɛ yɔ Pombe. Yee pakpaɣ keteŋa kpeekpe taa ajɛya taa tɛtʊ sʊzɔtʊ payɩ nɛ pakalɩ tɩ-taa ɛyaa kɔyɔ, Kalikuta kɛŋna tɛtʊ hiu nɛ naanza ñɩndʊ (14).

Payaɣ kalikuta malika ñʊʊtʊ kɩfalʊ se Sovan Chatterjee.

	




#Article 321: Kamaŋaɣ kɩsɛɛmaɣ ŋgbɛyɛ (333 words)


Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ kɛ kedeŋa kpeekpe ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩyakɩ ɛyaa weziŋ ñʊŋ yɔ. Pɩnaɣ 1863 taa ɛyaa tikaɣ nakɛyɛ laba lɩmaɣzɛ nɛ palɩzɩ kamaɣkaɣ kɩsɛɛmaɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ. Ɛyaa mba pɛkɛ Suwiisi ɛjaɖɛ taa ñɩma. Pɛwɛ Suwiisi tɛtʊ ndʊ payaɣ se Genève yɔ tɩ-taa. Pʊ-tɔbʊ se pɛkɛ Genève tɛtʊ taa ñɩma. Ɛyaa mba pa-taa lɛ, ɖɩna ɖajaanaa panɛ : Ɖajaa Gustave Moynier nɛ Ɖajaa Henri Dunant nɛ Ɖajaa Guillaume-Henri Dufour. Ɖajaa Henri Dunant kamʊ laŋhɛzɩyɛ yɔɔ kandɩyʊʊ lʊɖɛ samtʊ nimiye pɩnaɣ 1901 taa. Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ kɛŋna kedeŋa kpeekpe kajalaɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩlʊkɩ se ɖɩya ɛyʊ wezuu  ñʊʊ yɔ. Paha Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ ŋŊgbɛyɛ laŋhɛzɩyɛ yɔɔ kandɩyʊʊ lʊɖɛ samtʊ nimiye pɩnaɣ 1917 nɛ Pɩnaɣ 1944 nɛ pɩnaɣ 1963 taa. Pɩnaɣ 1996 ñɩŋga taa lɛ, paha ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɔɖɔ kedeŋa kpeekpe ɛyʊ wezuu yɔɔ kandɩyʊ nɛ laŋhɛzɛyɛ yɔɔ lʊbʊ nɛ ayɛya kpeekpe ɖama nɩnaʊ nɛ taabalɩyɛ pɔ-yɔɔ lʊbʊ samtʊ nimiye nɖɩ payaɣ se « Prix Balzan » yɔ.
 
Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ taa ɛyaa tasɩ ɖɔʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɛyaa mba palɩzɩ ŋgbɛyɛ nɖɩ yɔ, pɔsɔzɩ pɔ-yɔɔ sɔɔlɩm tɩnaa lɛlaa. Paba ñɛkpɛndɩ ɛyaa nɛɛlɛ (20). Ɛzɩma patɩlɩɣna Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ ? Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ mayaɣ kɔyɔ : pama kamaŋaɣ kɩsɛɛmaɣ pɩsaʊ hɔɔlaɣ kʊhʊlʊmaɣ yɔɔ.

Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ tʊmɩyɛ ñʊʊ wɛ Genève tɛtʊ taa. Pɩnaɣ 2011 ñɩŋga taa lɛ, ɛyaa mba kamaŋaɣ kɩsɛɛmaɣ ŋgbɛyɛ sɩna kedeŋa kpeekpe taa yɔ, pɛkpɛndɩ ɛyaa kudokiŋ hiu nɛ naalɛ nɛ ɛyaa taŋga (12 500). Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ taa ɛyaa caɣ ajɛya nɩɩnʊwa nɛ hiu taa nɛ pɩɖɛɛ pʊ-yɔɔ. Ɛyaa mba pɛwɛ ajɛya ana a-taa nɛ palakɩ Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ tʊma paa evemiye nɖɩ. Palakɩ-yɛ ɖɔɖɔ ajɛya nɩɩnʊwa nɛ niidozo taa.

Kpaɣ hasɩyaɖɛ fenaɣ pɩnaɣ 2012 taa nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩnɩ sɔnɔ yɔ, Ɖajaa Peter Maurer kɛŋnɩ Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ ñʊʊdʊ. Kpaɣ pɩnaɣ 2010 nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩnɩ sɔnɔ yɔ, Ɖajaa Yves Daccord cɔŋnanɩ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-tʊma tɩŋa yɔɔ. Ɛlɛ, ɛyaa mba pɛwɛ Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ N̈gbɛyɛ nɔɔ yɔɔ nɛ mba lɩzɩɣna ɖɩ-paɣtʊ nbdɩ ndɩ yɔ, pɛkpɛndɩ ɛyaa nɛɛlɛ (20). Patɩŋa pɛkɛ Suwiisi ɛjaɖɛ taa ɛyaa.




#Article 322: Kambii (158 words)


Kambii kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ wena akɩlɩ ñɩɩɩ walanzɩ taa Afrika kpeekpe taa yɔ. 

Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ yɔ lɛ aŋglisi tɔm. Ajɛya wena awɛ kɩ-kamasɩ yɔɔ yɔ anaa lɛ: hayʊ nɛ hadɛ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ lɛ Senegaalɩ piyele nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ lɛ atɩlantiki teŋu ñɛwɛna ɖɩnɛ. Kambii kamasɩ wɛɛ Kambii ŋgʊ k-pɔɔ sɔsɔ taa lɩm kpeŋkpem mbʊ yɔ.
 
Kɩ-pɔɔ ŋga kɩlɩm kpɛŋ ayɩlantiiki teŋu taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-walanzɩ taa wɛɛ ɛzɩ kilomɛtanaa akpaba 10689 yɔ nɛ pakalɩ ɛyaa kɛ pɩnaɣ 2013 lɛ, pɛkpɛndɩ 1 882 450. Tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Panzuli nɛ lɛɛtʊ yɔ Serekuundaa nɛ Pɩrɩɩkamaa. 

Kambii ɛjaɖɛ taa tɔsʊʊ tɩŋɛ wɛ haɖawʊ, kpakpasɩ kpaʊ nɛ ɛsɩyɛ-egbena tɔm taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ  Afrika ajɛya tɔsʊʊ kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ ndɩ payaɣ se CEDEAO yɔ ɖɩ-taa.

Ɛzɩ Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ajɛya kpeekpe yɔ, Kambii ɖɔɖɔ sɩma ɖooo lɔŋ taa pɩlɩ ɛyaa pɛdɩɣ nɛ pakpaɣ Afrika mba nɛ pɛpɛdɩɣ nɛ payakɩ-wɛ nɛ paɖʊʊ-wɛɛ kʊñɔŋ yɔ.




#Article 323: Kambɔjɩ (240 words)


Kambɔjɩ kɛna Asii wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩ-taaɛyaa wɛ ɛzɩ miliyɔɔnaa hiu nɛ kagbaanzɩ yɔ. Peeɖe tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Phnom Penh. Kambɔjɩ nɛ ajɛya wena asɩ ɖam nɛ kamaɣ yɔ ana yɔ: wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ hayu kiŋ lɛ Tayilandi, hayʊ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Lawɔsɩ pɩkazɩ wɩsɩ ɖilɩyɛ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ haɖɛ kiŋ ɖɔɖɔ lɛ Fɩyɛtɩnaam ɛjaɖɛ wɛna. 

Payaɣ Kambɔjɩ ɛjaɖɛ taa ɛyaa se Kambɔjɩ mba yaa Kimɛɛrɩ mba. Ɛjaɖe ɖɩnɛ ɖɩ-taa ɛyaa ɛzɩ 96 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ lakɩ ɛsɔ sɛtʊ ndʊ payaɣ se Pudisiti Tɛravadaŋ yɔ nɛ ɛyaa naalɛ kɛ mɩnʊ yɔɔ kɛ malɩŋ pɩkazɩ ɛyʊ kʊɖʊm mɩnɩʊ yɔɔ kɛ krɩstʊ tʊ.

Pɩnaɣ 1975 taa mba payaɣ-wɛ se Kɩmɛrɩ Kɩsɛɛmaa yɔ, pakpaɣ kewiyaɣ kpelaɣ lɛ ñam ñam lakasɩ sɔsɔsɩ nasɩyɛ la nɛ ɛyaa kutokiŋ kutokiŋ hiu sɩm fala. 

Haɖaʊ kɛŋna tʊmɩyɛ nɖɩ Kambɔjɩ ɛyaa kilɩɣ labʊ se pehiu nɛ pɔtɔɔ  yaa pehiuna pa-tɩ yɔ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛyaa ɛzɩ 57,6 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ kɛ haɖaa. Peeɖe ɛsɩyɛ egbena sɩŋna ɖɔɖɔ nɛ ɛjaɖɛ hikɩɣ ɖɩ-tɩ ɖɔɖɔ. Pɩnaɣ 2005 taa pana kaɖzɩm nɛ gaz. Paa nɛ peeɖe kʊñɔntɩtʊ ɛɛwɛ ɛzɩma ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɔyɔ, ajɛya lɛɛna wɛɛ nɛ ateŋ-ɖɩ ɖooo pɩnaɣ 1990. 

Kambɔjɩ wɛ Azii nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa ɖooo pɩnaɣ 1999.

Cheng Heng kaakɛna Kambɔjɩ ɛjaɖɛ taa salakanaa yɔɔ cɔnɛyʊ nɛ ɛkɔɔ ɛkɛ paɣtʊ lɩzɩyaa ñʊʊtʊ nɛ ɛnʊ kɛŋna Kɩmɛrɩ ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ kacalaɣ-tʊ.




#Article 324: Kameruni (197 words)


Kameruni ɛjaɖɛ wɛ Afrika hɛkʊ taa nɛ kɩ-tɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa. Kameruni wɛ ajɛya naayɛ hɛkʊ taa; ana yɔ: Naajeeriya kɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa, hayʊ kɩŋ lɛ Caadɩ, Santarafrika ɛjaɖɛ, piyele nɛ wisɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Kaabɔɔ nɛ Kinee-Ekwatoriyaaalɩ nɛ Kɔngoo-Pirazaaviili ñɛwɛ hadɛ kiŋ. 

Kameruni ɛjaɖɛ taa mba kaakɛ kpankʊrʊm waa nɛ pataawɛɛna ɖɩcaɣyɛ kʊɖʊmɖɩyɛ. Paawɛna ageeta sakɩyɛ nɛ a-taa kɔyɔ: Paamuŋ, Adamawa, Karwa. Caama mba kañazaɣna Kameruni taa mba  pɩkɔɔ pɩsɩna alɩwaatʊ ndʊ kedeŋa kpeekpe you naalɛ ñɩŋgʊ lawa nɛ pakpaɣ-kʊ nɛ paɖʊzɩ ajɛya kpeekpe kɩkpɛndɩɣ aŋgba taa nɛ payaɣ-ɖɩ se SDN yɔ ɖɩ-wayɩ. Mbʊ yebina nɛ pakpaɣ ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ paɖʊzɩ Fransɩ ñɩnɖɛ kewiyaɣ tɛɛ. 

Kameruni mʊ nabʊlɛ taa kɛ kɩ-tɩ yɔɔ caɣʊ: kacalaɣ taa lɛ, kɔlaɣ fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1960 nɛ nabʊlɛ taa lɛ, aloma fenaɣ taa pɩnaɣ 1961. Kacalaɣ hɔɔlʊʊ kaawɛ Fransɩ nesi tɛɛ nɛ naalɛ ŋgʊ lɛ Aŋglɩsɩ n̂ɩnzɩ taa. Hɔɔlɩŋ ɛŋʊ ɛnɩɩlɛ ɛkpɛndɩna nɛ payɑɣ; sɔnɔ kpayɩ se Kameruni kpaɣ ɖooo pɩnaɣ 1984.

Kacalaɣ Kameruni ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ kɔyɔ Ɖajaa Ahmadou Ahidjo (1960-1982) nɛ kpaɣna 1982 nɛ ŋgɔɔ ŋzɩɩna sɔnɔ lɛ, Ɖajaa Paul Biya wɛna kewiyaɣ yɔɔ kpam. Peeɖɛ mba yɔɔdɩɣ Fransɩɩ nɛ Englɩsɩɩ tɔm. 

Kameruni kaŋgalafu nimaɣ paɣzʊna 237.




#Article 325: Kameruni pʋʋ (697 words)


Kameruni Pʊʊ lɩna tɛtʊ pɩsɩɣ kpɛlɩkpɛlɩ nɛ miŋ muʊ yɔ. Pʊʊ ŋgʋ kʊkʊyaa pɩtɩɩfɛyɩ Afrika wɩsɩ, ɖɩɖʊyɛ taa nɛ kɩkʊkʊyɩmɩŋ taa maɣna mɛtaa waa 4040,4070 yaa 4095. Pɔcɔŋna piɩŋ weyi ɛkɩlɩ kʊyʊʊ kɛ Africa taa kɔyɔ, kɛkɛ naalɛ ŋgʊ. Kajalaɣ ñɩŋgʊ kɛlɛ Jebel Toubkal, kʊkʊ wɛ Marɔkɩ ɛjaɖɛ taa. Mɩɣ weƴiɛ ɛlɩɣ na tɛtʊ ntʊ tɩpɩsɩʊ taa yɔ.ɛwɛwaɣ ɛzɩ Hawaɩ yaaa Strombolie ñɩŋ yɔ. Mɩŋ nzulʊma ana atakɩlɩ ɖoŋ nɛ aliɣ nz pʊʊ hɛɛnzɩ taa fɩŋŋ fɩŋŋ. Miŋ ɛnʊ, ɛlakɩ asɛyʊ sakɩyɛ, ɛlɛ, wiɖiyi pɩtakʊ ɛyʊ nɔɔyʊ.

Kameruni Pʊʊ ŋgʊ kɩwɛ peeɖe wɩsɩ ɖɩɖoyɛ nɛ haɖɛ kɩŋ. Pɩtakɩlɩ polɩŋ nɛ Atlantiki kidiiliŋ cɔlɔ. Pɩñɔtɩna Kinee-Ekwatoriyaaalɩ tɛ tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊ kpɛɛɛ nɛ pɩta yɔ. Tɛtʊ nɖʊ, Kameruni Pʊʊ nɛ pʊʊŋ lɛɛŋ papɩlɩna ɖama wayɩ kpaɣna Guinée tɛŋu nɔ yɔɔ ŋgʊ ŋtalɩ Tchad liŋgamʊ cɔlɔ. Kewiyaɣ yɔɔ cɔnɩyaa cɔlɔ lɛ, Cameroun Pʊʊ ŋgʊ kɩwɛ Fako egetiye taa, wisi ɖiɖʊyɛ hadɛ kɩŋ. Duala kɛna tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩkɩlɩ paɣlʊ Camaroun ɛjaɖɛ taa yɔ. Tɩwɛ cameroun wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛ kɩŋ.

Kameruni Pʊʊ ŋgʊ kɩwɛ Afrika pʊŋ weyi ɛmʊ mɩŋ nɛ ɛwɛ Stratovolcans waa taa yɔ. Mɩŋ nzʊlɩma wena kɩtɔʊ yɔ, apɩzɩɣ atalɩ 1400km2 kɩtɛ walaŋzɩ talɩɣ ɛzɩ 1300km2. Kameruni peeɖe, tɛtʊ pɩsɩneɛ mɩŋ ŋzʊlʊma wena alɩɣ yɔ, asɛ kpaʊʊ nɛ mɩŋ nzʊlʊma wena alɩɣ yɔ, alɩʊna miŋ momoloku ŋga ki-taa nɛ pɛɛ wena awɛ ɖoŋ kpaŋŋ nɛ payaɣ yɛ se basaltes yɔ nɛ alɩna trachy-basaltiques taa. Pɛɛ ana alina ɖɔɖɔ ɛzɩ océanites, hawaiites, trachytes, téphrites nɛ phonolites pa-taa. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛ pʊʊ ŋgʊ kɩwɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hayʊ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩɖɩyɛ tɛ hadɛ kɩŋ. Kɩcɔ kɩta nɛ kɩyele kataŋa kamaɣ yɔɔ. Kataŋa ŋga ka-taa nɛ kaaŋ ndɩ ndɩ weyɩ ɛwɛ ɖoŋ ɖɔɖɔ yɔ, panaɣ ɖɔɖɔɔ kpambʊyʊʊ tɩyɛ.kaaŋ nɛ kpambʊyʊʊ; ɛnʊ elɩna ɖooo caanaʊ alɩwaatʊ ndʊ tɩwɛ quaternaire taa yɔɔ. Peheyiɣ-dʊ se Précambrien alɩwaatʊ taa lɛ, tɛtʊ kañamsaa nɛ miŋ nzɩlɩma lɩɩ nɛ pɩpɩsɩ kaaŋ pʊʊŋ ɛnʊ ɛ-taa. Kameruni pʊʊ ŋgʊ kɩ-tɛ kɛcɛlɛnzɩ takɩlɩ hadɛ kiŋ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɩyasɩ nzɩ payaɣ-si se petit mont Kameruni yɔ sɩwɛ pʊʊ ŋgʊ ɖoli ɖoli. Pʊʊ ŋgʊ kɩ-tɛ hayʊ kiŋ lɛ pɔɔ sɔsɔ nakayɛ ñɛwɛ nɛ kafalʋʋ.

Pʊʊ ŋgʊ kɩyɔ, kpaɣ na ɖooo pɩdɛɛ ŋgɔɔ ŋtʊlɩ kɩ-ñʊʊ taa hem mɩŋ nzʊlʊma wena tɛtʊ ñamsʊ nɛ alɩʊ yɔ, atɛ kaaŋ ɖeke went. Pʊʊ ŋgʊ kɩhɛkɩŋ taa ɖɔɖɔ mbʊ yɔ, tɛtʊ pɩzɩɣ tɩñamsɩ nɛ tɩya nɛ mɩŋ nzʊlʊma lɩɩ nɛ pɩɖaanɩ kaaŋ kɩfaŋ lɩzɩʊ. Kameruni pʊʊ nʊʊ taa hem lɛ,pɩwɛ landamm nɛ tɛtʊ ɖɩɩna ñamsɩɣ nɛ mɩŋ nzʊlɩma ɖɩnɛ lɩʊ ɖɔɖɔ alɩɩwatʊ natʊyʊ natʊyʊ. Fako hɔɔlʊ taa lɛ, pɩfɛyɩ yɔɔdʊ. Peeɖe kɩlɩna. Mɩŋ nzʊlʊma pɩzɩʊ pɩkʊyɩ ɛsɔtaa pɩtalɩ ɛzɩ mɛta waa 4040,4070 yaa 4095 mbʊ yɔ. Fako tɛ kʊkʊyɩmɩŋ ɛnʊ, ɛyɔɔ kɛ Kameruni taa le pʊʊ ŋgʊ kɩkɩlɩna kʊyʊ. Pʊyɔ yɔ pakpaɣ Kameruni ɖɔɖɔ ɛzɩ Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ lɛ ŋgʊ kɩlɩna kʊyʊ.

Africa kpeekpe taa lɛ, Kameruni Pʊʊ taa kɛ panaɣ sɩzɛ tɛʊ dɔʊ ɖɔɖɔ sɩŋŋ. Pɩnaɣ 1919 taa tɛʊ nɩwa sɩŋŋŋ nɛ pɩtalɩ ɛzɩ mɩlɩmɛta waa 14655 kɛ Debundja tɛtʊ taa. Tɛŋ ɛnʊ ɛnɩɣ yolim taa kpem, pɩkilɩna hasɩ yaɖɛ, kɩyɛɛna fenaɣ nɛ salaŋ fenaɣ taa. Kpaagbaa mbʊ lɛ pʊʊ ŋgʊ kɩlɩnɖɛɛ lɛ tɛʊ fɛyɩ. Wɩlɩŋ wɛna mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɩpɩsa kpɛlɩ nɛ helim mbʊ pɩwɛɛ yɔ, pɩɩhaɣ mɩndʊ nɩmaʊ se tɩkpeŋlɩ nɛ tɛʊ nɩ. Peeɖe pɩnaɣ taa tɛʊ nɩɣ ɛzɩ milimɛta waa 3000 ɖeke mbʊ yɔ. Tɛʊ lone taa peeɖe mbʊ yɔ, ɖɩnaɣ se ɖolu nakʊyʊ tikina nɛ ɛsɔ taa kɩŋ cɔ cɔ cɔ.

Paakpaɣ Kameruni pʊʊ yem yem. Pɩwɛ kaɖɛ. Paɖʊ aliwaatʊ pʊcɔ pakpa. Alɩwatʊ ndʊ tɩkɩla ɖeu yɔ, nɖɩ lɛ lɔŋɩyɛ taa. Pɩkɩlɩna saŋgayɩŋ fenaɣ, kɔlaɣ fenaɣ nɛ lɛlaɣ fenaɣ. Kedeŋa yɔɔ cɔyʊ sɔsɔ nɔɔyʊ, ɛ-ñuu taa wɛ lɔŋ sɩŋŋ nɛ ɛkɛ takayaɣ taa mayʊ, payaɣ-ɩ se Richard Francis Burton, ɛkɛ Anglishɩ tʊ, ɛnʊ ɛpɩzɩna ɛkpa pʊʊ ŋgʊ kacalaɣ kpaʊ ke pɩnaɣ 1861.

Paa kɔlaɣ fenaɣ ŋga ka-taa, Kameruni Pʋʋ kpaʊ kolokaɣ wɛɛ. Payaɣ-kɛ se Mount Cameroon Race of Hope yaa Lidau kolokaɣ. Mba pakɩlɩɣ seʊ yɔ; palakɩ ñɩɩtʊ lɩ nɛ hɔɔlʊ nɛ patalɩ. Kacalaɣ kolokaɣ paazɩ pɩnaɣ 1973. Sʊlʊm mbʊ payaɣ se Guiness yɔ, pɩtɩnaa ñɔɔzaɣna pɩtɛ aleɣya ana. Deɖe ɖeɖe 2005 kanɛyɔ, Kameruni taa ŋgbɛyɛ ndɩ payaɣ-ɖɩ se Fédération Camerounaise d’Athlétisme yɔ, ɖɩmʊ hayɩsɩʊ mbʊ nɛ ɖɩcɔŋna pʊ yɔɔ.




#Article 326: Kampala (162 words)


Kampala kɛna Ugandaa ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Uganda ɛjaɖɛ hɛkʊ taa ɖeyi ɖeyi nɛ ageeta kagbaanzɩ wɛna: hayʊ kiŋ lɛ Kuwɛmpɩ, hadɛ kiŋ lɛ Makindiye,wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Rubuga, wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Nakawa nɛ Kampala maɣmaɣ kɛ payaɣna hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa egeetiye. 

Pɩnaɣ 1894 taa lɛ Kimpala tɛtʊ taa ɛyaa kaakpɛnda kutokiŋ nɛɛlɛ yeke nɛ pɩnaɣ 2011 taa pakalɩ kɩgalʊ lɛ ɛyaa kpɛnda 1 659 600. Tɛtʊ ndʊ tɩ-walanzɩ landammm taa wɛ kilomɛtanaa 195 yaa ɛkɩtaarɩnaa 19 500. 

Pʊcɔ nɛ Pritaniki mba talɩ Uganda lɛ, peeɖe tɛtʊ wiyaʊ weyi payaɣ se Kabaka yɔ ɛɛlɩza Kampala hɔɔlʊʊ se peeɖe ewoki lakʊ sɔsɔʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ peeɖe namɩŋ ɖɔɔ pɩdɩɩfɛyɩ ɛzɩ namɩŋ weyi payaɣ nɛ pɛ-tɛɛ taa se impala yɔ. 

Puganda kʊnʊŋ taa lɛ payawaɣ tobi taa se Ka Mpala nɛ pʊtɔbʊʊ se piyaɣ ŋga ka-taa nɛ impalawaa yɔ nɛ yaʊ nɛ nɩʊ taa yem kɛlɛʊ lɛ pɩnɩʊ se kimpala. Payaɣ Kampala egeetiye yɔɔ cɔnɩyʊ se John Ssebaana Kizito.




#Article 327: Kamʋʋ (150 words)


	Kamʋʋ kɛ kabɩyɛ tʋ kasandʋ sɔsɔtʋ natʋyʋ. Papaɣ kamʋʋ nɛ fenaɣ ŋga kalɩɩ yɔ ka-taa pala saŋayɩŋ. Paya fenaɣ ŋga ka-taa papaɣ kamʋʋ yɔ se kamɩŋ fenaɣ. Lɛɛlɛyɔ papaɣ kamɩŋ halɩ kɔlaɣ fenaɣ nɛ kɛ-tɛm. Kabɩyɛ tʋ tɛŋ ɛ-hayɩm taa tɔɔnasɩ kpaɣʋ lɛ, ɛ-taa la leleŋ nɛ ɛɖʋ tɔɔnaɣ kpaɣʋ tɛm kasandʋ evemiye. Puwiye paa ɖɩɣa cɛja weyi ɛcɛyɩɣ ɛ-tɩ nɛ epuu cukudu, ɛkʋ kpɩnɛ nɖɩ ɛpɩzɩɣ yɔ nɛ ɛtɩzɩ piya mɔʋ nɛ kasandʋ cʋʋ ɛ-ɖɩɣa taa. Kamʋʋ wiye pasɩŋ abalʋ nɛ ɛ-tɔʋ nɛ ɛ-sɩɣa. Ɛpaɣ kɔɔka, ka-taa nɛ ka-n̄ɩma, ɛɖɔkɩ tɔʋ ɛ-nɩmɩyɛ taa nɛ sɩɣa nɛ e-nesi kɩbanzɩ taa. Eesuu toko, salaala ɛtɔɔlʋʋ ɛ-tɩnaɣ taa nɛ ɛka naakoma.  Ɛtɩŋ nɔndɔʋ tʋ nɛ hɩsɩ tɩnaa nɛ palɩzɩ-ɩ kamʋʋ taa. Halaa n̄ɔɖɔkɩ kanjɩsɩ. Pɛlaa n̄ɔtɔɔlɩ ayaba hatʋ pa-tɩnzɩ taa nɛ piya evelesi n̄ɔɖɔkɩ totoŋkolosi. Kotoŋkolosi ɖɩhɔɖɛ panaɣ pɩɣa evele ŋga kakɩlɩ ɖoŋ yɔ. Kamʋʋ lɛlaa kotoŋkolosi nɛ kɔhɔɔlɩ ka-hazaɣ yɔɔ cɔɔmɛɛ.




#Article 328: Kana (178 words)


Kana kɛ Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩlyɛ taa ɛjaɖɛ nɛ ɖɩwɛ Kiinee kolɩfɩ cɔlɔ. Ajɛya wena acɔ Kana n,e ata ytɔ ana yɔ: wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Togo, wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Kootidivʊwaarɩ, hayɩ kɩŋ lɛ, Purkina Fasoo.

Kana tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Akra nɛ Kana wɛ ɖama nɩnaʊ nɛ tɔsʊʊ hʊʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se CEDEAO yɔ ɖɩ-taa. Englɩsɩɩ kʊnʊŋ pɔyɔɔdɩɣ nɛ kʊnʊŋ ŋgʊ peeɖe ɛyaa kɩlɩɣ yɔɔdɩɣ yɔ lɛ Twi, pɩkazɩ nɛ liidiya ŋɖɩ pɔtɔkɩ yɔ lɛ Seedi. Frankofonɩ tɔm taa lɛ, Kana eeleyuu mbʊ pɩ-yɔo yɔ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɛ ajɛya wena alʊkɩ kpem se Frankofoni ɛwogina nɛɛsɩnda yɔ a-taa.

Ɖooo lɛ, payawaɣ Kana se Côte d'Or (Gold Coast) nɛ kɩkɔma nɛ kɩhɩɣ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ lɛ, pɛlɛdɩ nɛ paya-kʊ se Kana se paɖʊna hɩɖɛ kɛ peeɖe sɔdʊ sɔsɔʊ ŋgʊ payaɣ se Ɖajaa Kwame Nkruma yɔ.

Kana taa lɛ, sɔdɩŋ sɔsɔŋ weyi ɛlʊba se laŋhɛzɩyɛ nɛ ɖiu ɖiu caaʊ ɛwɛɛ yɔ ɛ-taa kɛlɛ Kwame Nkruma ɛnʊ. Ɛbɛ kaalaba nɛ payaɣ se Côte d'or, mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɖooo lɛ pɩcɔ nɛ Caama mba, Angɩlɩsɩ mba, Peyibaa mba nɛ 




#Article 329: Kanadaa (158 words)


Kanaada ɛjaɖɛ wɛ Amerika nɛ hayɩ kɩŋ nɛ ageeta hiu kpɛndɩna nɛ ateɛyɩ ɖama tam naputozo taa. [Wp/kbp/Atlantique teŋgu|Atɩlantiki lɩm kamʊ wɛna kɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa nɛ kɩ-hayʊ kiŋ lɛ Arkitiiki Teŋgu, piyele wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Pasiifiki Teŋgu ñɛwɛna. Yee wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hayʊ kɩŋ kɔyɔ, Etaazuunii tɛtʊ wɛna. Kɩ-walanzɩ taa wɛ ɛzɩ kilomɛtanaa miliɔŋnaa kutokiŋ hiu yɔ. Kɩ-walanzɩ nzɩ sɩ-yɔɔ kɛ keteŋa kpeekpe taa lɛ, Ruusii wayɩ lɛ, Kanaada ɛjaɖɛ kɩlɩna walanzɩ.

Kanaada ɛjaɖɛ taa ɛyaa kpeekpe kpɩndɩ miliyɔɔnaa ɛzɩ 35 yɔ. Yee pakpaɣ keteŋa kpeekpe kɔ yɔ, nɖɩ lɛ ɛjaɖɛ 36 ñɩnɖɩ wena akɩla ɛyaa wɛnaʊ yɔ. Kanaada wɛna lɩm kucokiŋ sakɩyɛ nɛ ɛtalɩ ɛzɩ 31 700 kɛ mbʊ yɔ. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ yɔ lɛ eŋglɩsɩɩ nɛ fransɩɩ nɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ hɩɖɛ kɔyɔ Otawaa. 

Kanaada dɔɔlaarɩ kɛ pɔtɔkɩ se liidiya.
 
Amerɩndɩɩwaa kacalɩna wɛwʊ kɛ Kanaada tɛtʊ taa. Peeɖe ɛjadɛ ñʊʊtʊ payaɣ se Julie Payette nɛ kewiyaɣ ñʊʊtʊ yɔ Justin Trudeau. 

Peeɖe tɛ kaŋgalafu nimaɣ paɣzɩɣna +1.




#Article 330: Kantɔnɛɛ kʊnʊŋ (212 words)


Kantɔnɛɛ kɛ Canton tɛtʊ taa kʊnʊŋ Siini ɛjaɖɛ taa. Ɛlɛ, ŋcɔnaa kʊnʊmɩŋ taa kɔyɔ, yʊsaɣ sakɩyɛ wɛ Kantɔnɛɛ kʊnʊŋ nɛ Mandarɛɛ kʊnʊŋ pɛ-hɛkʊ taa. Mbʊ ɖɔɖɔ ɖɩnaɣ Ɛsɩpaañɩ nɛ Fransɩɩ pa-kʊnʊmɩŋ hɛkʊ taa. Ɛlɛ,  paa kʊnʊmɩŋ ɩnʊ ɩ-nɩʊ maʊ taa ɛwɛ camɩyɔ kɔyɔ, pɩtɩŋna Siini tɔmpe wena akɛ kʊyʊma yɔ a-yɔɔ.

Mandarɛɛ tɛ tʊkaɣ kɛlɛ se kʊwɛna yɔɔdasɩɩ naanza nɛ Kantɔnɛɛ kʊnʊŋ ñɛwɛɛna kʊkʊ yɔɔdasɩɩ nakʊ, pʊ-tɔbʊʊ se yɔɔdasɩɩ nasɩyɛ lɩʊ ndɩ ndɩ tam nakʊ nɛ sɩwɛɛna tɔbʊʊ nɩʊ tam nakʊ pɩlɩɩna yɔɔdʊtʊ nɔɔ cɔlɔ. Pʊwayɩ lɛ Kantɔnɛɛ kʊnʊŋ tɔmpe tɛyɩʊ taa lɛ, nabʊyʊ taa nasɩyɛ tɛzɩɣna abalɩ masɩ (p, b, m, n, ng, g, k, d, t) ŋgʊ Mandarɛɛ kʊnʊŋ taa lɛ, halɩ masɩ yeke nɛ abalɩmasɩ naalɛ yeke koŋ (n, ng) kɛ tɔmpiye tɛzɩʊ taa. 
 
Pamaɣ-kʊ nɛ Siini tɔmpe, a-taa naayɛ kɛ kɩ-maɣmaɣ kɩ-masɩ nɛ, yaa paatasɩɣ-sɩ katʊʊ kaʊ kɛ Mandarɛɛ kʊnʊŋ taa. Mbʊ lɛ, papɩzɩɣ pɔyɔɔdʊʊ-sɩ yaa palakɩna-sɩ tʊmɩyɛ pazɩ pazɩ nɛ sɩtɛ sɩwɛɛna kamaɣ. Ɖɩkpaɣ ɛzɩ Jyutping matʊ yɔ. 
 
Siini nɛ hadɛ kiŋ aŋgba kɛna dooo poliŋ ñɩna wena amɩza lɔŋ lɔŋ ajɛyɛ lɛɛna taa yɔ se papɩsɩ aŋgba wena alɩna Siini tɛ mɩzɩ kɛ ajɛyaa taa yɔ. Kantɔnɛɛ kʊnʊŋ pɩza nɛ kɩcaɣ ɛzɩ ŋgʊ pɔyɔɔdʊ na ɖama, kɔzɩ kɔzɩ anglo-saxon ɛjaɖɛ taa, ɛlɛ kɩɖɩna kʊɣ Mandarɛɛ kʊnʊŋ.




#Article 331: Kanzɩ pɔɔ (220 words)


Kanzɩ kɛ Ɛndɩ nɛ hayi kiŋ pɔɔ. Ka-ɖalakɩŋ lɩna kɛ-tɛ ɖɩñɔyɛ taa kpaɣ kilomɛtanaa 2500 nɛ pɩtalɩ kilomɛtanaa 3000. Ka-walanzɩ makɩɣna kilomɛtanaa 907000 nɛ kɛ-tɛ handala fɛɛʊ kɛ kʊyʊmʊ nɛ Bramaputra ñɩŋgʊ. Kanzɩ pɔɔ ŋga kɛkɛŋna pɔɔ kiɖeɖeya kɩlaʊ pɔsɩ lʊbɛ taa Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa.

Pʊwayi lɛ, kɛtɛzɩɣ Haridwar pɔɔ. Kaka tɛ kʊkʋyʋmʋŋ taa maɣna mɛtanaa 300 nɛ kekpeŋ nɛ katɩŋɩɣna Ɛndɩ-Kanzɩtiki kɛdɛŋa taa. Kɛfɛyɩna kʊkʊyʊmɩŋ pʊɖɔɔ mbʊ lɛ, kɛwɛna pɔsɩ cɩkpesɩ. Pɔsɩ nzɩɩ yɔ nɛ sɩ-ɖalakɩŋ: Yamʊna pɔɔ ɖalakɩŋ maɣna kilomɛtanaa 1300 nɛ karnalɩ pɔɔ ɖalakɩŋ maɣna kilomɛtanaa 1080 Chapra tɛtʊ taa nɛ Gandak pɔɔ ɖalakɩŋ maɣna kilomɛtanaa mɩnɩŋ lʊbɛ Hajipuur tɛtʊ taa nɛ Ramganga pɔɔ ɖalakɩŋ kɔyɔ kilomɛtanaa 640 pʊcɔ ŋtalɩ Allahabad nɛ Sone ɖalakɩŋ kɔyɔ kilomɛtanaa 784 Patna tɛtʊ taa, nɛ Koshi ɖalakɩŋ maɣna kilomɛtanaa mɩnɩŋ lʊbɛ Bhagalpuur cɔlɔ nɛ Gomtɩ pɔɔ ɖalakɩŋ kɔyɔ kilomɛta waa 675 Varanasi cɔlɔ nɛ Damodar pɔɔ ɑlakɩŋ kɔyɔ kilomɛtanaa 541 Kalkuta nɛ haɖɛ kiŋ.

Kanzɩ pɔɔ woki nɛ kɛkpɛndɩɣ lɩm ɛwadɩyɛ nzʊlʊmɩyɛ nɖɩ payaɣ se Bengale yɔ ɖɩ-taa nɛ pɩkpɛndɩɣ pɩpɩsɩ handala fɛʊʊ sɔsɔʊ. Fɛʊʊ ŋgʊ payaɣ se Sundarbans yɔ kɩ nɛ Brahmapoutre fɛɛʋ pesidiɣ ɖama taa yɔ. Ɛndɩ pɩlɩŋa nakɛyɩ, handala fɛʊʊ ŋgʊ kɩ-taa pɩsɩna Hooghly, ŋgʊ kɩtɛzɩɣ Kalikuta pɔɔ yɔ. Pɩlɩŋa sɔsɔɔ nakɛyɛ ŋga kekpeŋ Paŋgɩladɛɛsɩ taa yɔ, ka-hɩɖɛ lɛ Padma, pɔcɔ kɛkpɛndɩ kadɩ nɛ Brahmapoutre nɛ pɩpɩsɩ Meghna.

 

	




#Article 332: Kanɖʋ (648 words)


Pɔlɔɔn̄ɩ tʋ nɔɔyʋ lubina kanɖʋ. Ɛkɛ kɔ pɛdɩyʋ. Payaɣ-ɩ se, Ignacy Lukasiewicz. Pɩnaɣ 1853 taa elubi-kʋ. Pɩkɛ fɩtɩla ŋgʋ kɩwɛna n̄eneɣa kɩ-tɔbʋʋ tɛɛ yɔ. N̄eneɣa ŋga, ka-taa paɖʋʋ karazɩm. Paɖʋʋ nimaɣ nakɛyɛ n̄eneɣa ŋ́ga ka-taa nɛ nimaɣ ŋ́ga, kɔ-nɔɔ lɩɩna n̄eneɣa nɛ haŋ kiŋ. Nimaɣ ŋ́ga kɔ-yɔɔ kaɖazɩm tɩŋɩɣna nɛ pɔsɔkɩ kɔ-nɔɔ taa miŋ. Kanɖʋ yaɖɛ kendiɣna nɛ heelim eeɖizi miŋ. Kanɖʋ miŋ naɣ ɖeu. Ŋgʋ lɛɣzɩna mutuke kpaɣnɩ pɩnaɣ 1780 taa. Poluba-kʋ nɛ kɩwɛɛ kɛlɛʋ nɛ pɩkɩlɩ mutuke pɩlɩɩna ɛzɩma mbʋ ki-nimaɣ n̄ɔʋ kaɖazɩm n̄ɔʋ mbʋ yɔ. Kaɖazɩm pɩzɩɣ pɩkpa nimaɣ taa pɩtalɩ santimɛtɛnaa hiu mbʋ yɔ. Kanɖʋ ŋgʋ paɖʋʋ kɩ-taa kaɖazɩm mbʋ yɔ, palakɩna tʋmɩyɛ ɖoo taa ɖɩɣa taa. Eerɔpʋ tɛtʋ taa lɛ, kanɖʋnaa ḿba, pa-taa nimasɩ wɛ kuluŋkulu. Pɛwɛ ndɩ ndɩ nɛ paa ŋgʋ nɛ kɩ-n̄ɩɣtʋ ndɩ ndɩ. Payaɣ lɛɛkʋ se bec Kosmos. Halɩ nɛ sɔnɔ pɔɖɔɔna-kʋ labɩnaʋ tʋmɩyɛ. Kɩ-kpalɩbanaa pɩzɩɣ pɩzɩɣ pɔhɔ miŋ nɛ ɛtasɩ nandʋʋ nɛ pɩkɩlɩ. Payaa lɛɛkʋ se, bec Matador. Kʋkʋ n̄eneɣa n̄awalaa nɛ ki-miŋ walɩ ɖɔɖɔ. Kɩ-kpalɩba wɛ wɛtʋ natʋyʋ nɛ pɩhaɣ miŋ waɖɛ se ɛn̄andɩ mbʋ pɩmaɣ-ɩ yɔ. 

Kanɖʋnaa mba paba n̄ɛwɛ Amerika tɛtʋ taa yɔ, pa-taa nimasɩ n̄ɛwɛ tayɩ, sɩ-labʋ fɛyɩ kaɖɛ naɖɩyɛ. Nabʋyʋ taa yɔ pɛkpɛkɩɣ-sɩ naalɛ naalɛ. Pa-kpalɩbanaa wɛ hʋyɩŋ nɛ pɩnaɣ pa-taa camɩyɛ ɛzɩ panaʋ-wɛ westerns waa taa yɔ. Kaɖazɩm kanɖʋnaa ḿba, pa-kpalɩbanaa yeki nɛ ɛyʋ pɩzɩ ɛɖɔk-wɛ nɛ ɛyɛlɩna nɛ heelim eeɖiziɣ pe-miŋ. Pɩnzɩ mɩnʋʋ kɔyɔ, kanɖʋnaa kɛwɛ tindima naalɛ taa: Tindimiye kɩpɩnɖɛ: ɖɩɖɩ palakaɣ nɛ heelim mbʋ pɩkpaɣ yɔ pɩsaɣ miŋ. Tindimiye ńɖɩ, ɛyaa yeba-ɖɩ. Tindimiye kɩfaɖɛ: ɖɩɖɩ palakɩ nɛ heelim niɣdiɣ ɖɩnɖɩ. Wayɩ wayɩ n̄ɩnɖɛ ɖɩnɛ , ńɖɩ wɛnɩ ɖeu kpem. Ɖɩkɩlɩ lɛɛɖɛ ɖoŋ.
Tindima naalɛ ána, a-kanɖʋnaa ta animasɩ wɛ taŋ tayɩ nɛ a-kpalɩbanaa wɛɛ hʋyɩŋ poyi poyi nɛ pamaɣzɩ ɖaɣlʋʋ. Naʋ: Kanɖʋnaa ḿba pa-naalɛ Kaɖazɩm kanɖʋ. Tindimiye kɩpɩnɖɛ, ɖe-heelim saɣ miŋ. Kaɖazɩm kanɖʋnaa mba pɛwɛ lɛɛlɛɛyɔ (Guillourd lubina-kʋ, ɛkɛ Fransɩɩ tʋ). N̄ɩɣyʋʋ ŋgʋ kɩwɛ ɖoŋ camɩyɛ yɔ eyolosaa nɛ elubina-wɛ.

Kanɖʋnaa lɛɛla n̄ɛwɛɛ, pan̄ɩkɩɣ kɩn̄ʋʋ pɔ-yɔɔ nɛ pe-miŋ ɖeɣ. Pɩnaɣ 1910 taa poluba-wɛ. N̄ɩɣtʋ natʋyʋ poyolosuu nɛ polukina-wɛ. N̄ɩɣtʋ ndʋʋ yɔ: cérium, thorium nɛ yttrium. Pɩnaɣ 1885 taa heelim taa wondu ndɩ ndɩ n̄ɩnɩyʋ ɖajaa Carl Auer Von Welsbach na-tʋ. Ɛkɛ Otirisi tʋ. N̄ɩɣtʋ ndʋ tɩn̄ɩlɩnzɩ pɩdɩɩfɛyɩ. Ɖooo yɔ, wiɖiyi patana n̄ɩɣyʋʋ nakʋyʋ n̄ɩlɩnzɩɣ ḿbʋ. N̄ɩɣtʋ ndʋ nɛ laatiriki miŋ paanaɣ se awakɩ n̄ɩlɩnzʋʋ. Pʋ-yɔɔ pakpaɣ n̄ɩɣtʋ ńdʋ nɛ polubina lɩmɖɛ lɔɔɖa miŋ nɛ mbʋ payaɣ se réverbères waa yɔ kedeŋa kpeekpe yɔɔ. Poluba kaɖazɩm kaɖʋnaa nɛ Petromax n̄ɩma nɛ n̄ɩɣtʋ ndʋʋna. Pan̄ɩkɩɣ Petromax n̄ɩma yɔɔ kɩn̄ʋʋ nɛ pamʋʋ. Kanɖʋnaa mba polubi-wɛ nɛ n̄ɩɣtʋ ńdʋ yɔ, pɛwɛna n̄eneɣa nakɛyɛ, ka-taa pɔmpɩ ŋgʋ kaɖazɩm tɩŋɩɣna kɩ-taa nɛ pɩkpaɣ mbʋ pʋmʋʋ miŋ yɔ pʋ-yɔɔ yɔ. Kpalɩba nakʋyʋ kuluŋkulu n̄ohuuzi pʋbʋ yɔɔ. Ɖooo pɩnaɣ 1920 taa Fransɩɩ n̄ɩma nawa se Petromax kanɖʋnaa wɛ ɖeu siŋŋ, ɛlɛ, pa-taa nɔɔyʋ ɛɛlakɩna-wɛ tʋmɩyɛ ɛ-mɩzaɣ yɔɔ. 

Ɛlɛ, halɩ nɛ sɔnɔ mbʋ yɔ, kanɖʋnaa ḿba, pɛwɛ Eurɔpʋ tɛtʋ ajɛya sakɩyɛ taa nɛ pɛtɛ pɛwɛɛ Amerika n̄ɩndʋ taa. Pɛwɛ ɖɔɖɔ kedeŋa kpeekpe yɔɔ, hɔɔlɩŋ weyi ɛ-taa laatiriki miŋ tɛwɛda yɔ nɛ ɛyaa lakɩ-wɛ nɛ tʋmɩyɛ siŋŋ. Mba ɖɔɖɔ ɛyaa ɖʋʋ ɖoo taa nɛ palakɩ tʋma sɔsɔna.

Kanɖʋnaa mba pan̄ɩkɩɣ kɩn̄ʋʋ nɛ pamʋʋ yɔ, pɛwɛ huwa naadozo taa: Kaɖazɩm kanɖʋnaa mba palɩna caama yɔ (Petromax kanɖʋnaa). Pɔɖɔŋa-wɛ lubuu nɛ masɩ ndɩ ndɩ halɩ nɛ sɔnɔ ajɛɛ sakɩyɛ taa. Kaɖazɩm kanɖʋnaa mba palɩnɩ Ɛngilisi yɔ ( paba yɔ Tilley nɛ Bialaddin yaa Vapalux. Amerika nɛ Kanadaa paba n̄ɩma. Ɖajaa Coleman lubina-wɛ. Paba taa lɛ, sanzɩ pakɩlɩɣ ɖʋʋ. Kanɖʋnaa nabɛyɛ n̄ɛwɛɛ, paan̄ɩkɩɣ-wɛ kɩn̄ʋʋ nɛ pamʋʋ. Paba lɛ, kaɖazɩm n̄ɩma nɛ sanzɩ n̄ɩma yaa halɩ alɩkɔɔlɩ n̄ɩma.  N̄ɩɣtʋ ndʋ tɩn̄ɩlɩzɩɣ siŋŋ yɔ polubini-wɛ. Pɛ-wɛtʋ wɛ ɛzɩ kpaɣ kpou kahʋyaɣ nɛ ŋkpa yɔ. Ɖɩnaɣ-wɛ Caama nɛ Fransɩɩ pa-ajɛɛ taa. Peeye kanɖʋnaa mbaa payaɣ se, Tito-Landi kanɖʋnaa. Ɖɩnaɣ-wɛ ɖɔɖɔ pɩkɩlɩ Amerika ɛjaɖɛ taa. Payaɣ-wɛ ɖɩnɛ se, Aladdin kanɖʋnaa. Ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-taa lɛ, amsh egeetiye taa kanɖʋnaa ḿba pakɩlɩ tɔyʋʋ. Paa ɖooye pɔsɔkɩ kanɖʋnaa mba peeye.




#Article 333: Kapitaalism (125 words)


Kapitaalism kɛ tɔsʋʋ nɛ samaɣ kpɛndʋʋ nɛ politiki pɛ-lɛɣtʋ natʋyʋ.  Kapitaalism sɔɔlaa se paa weyi  lɛ, ɛtɩɣyɩ n̄ɩm mbʋ ɛlaba nɛ e-nesi  nɛ ehiɣ yɔ.  Kapitaalism wɛna tɔbɩŋ lɛɛŋ ndɩ ndɩ pɩtɩŋna alɩwaatʋ natʋyʋ nɛ hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ pɔ-yɔɔ. Pɩlɩɣna ɖɔɖɔ ɛzɩma mbʋ ɛyʋ maɣzɩɣ politiki tɔm taa yɔ nɛ Kapitaalism wɛɣna tɔbʋ nakʋyʋ. Ɛlɛ, ɖooo kiɖe tɛɛ lɛ, payaɣ mbʋ se Kapitaalism yɔ, pɩkɛ kɛzɛɣ n̄ɩnʋʋ, pɩkɛ liidiye sakɩyɛ n̄ɩnʋʋ. Pʋ-yɔɔ weyi payaɣ se Karl Marx yɔ, ɛtɔma se Kapitaalism kɛ mbʋ piyeki nɛ  ɛyʋ lɛlʋ nuutuu yaa ɛnazɩɣ ɛyʋ lɛlʋ ɛ-tʋmɩyɛ taa se ɛpɩzɩ ekuu n̄ɩm nɛ pɩkɩlɛ lɛlaa yɔ. Ɖajaa weyi payaɣ se Max Weber yɔ, ɛlɛ tɔŋ se Kapitaalism lɩnɩ kajalaɣ ɛyaa mba palaba lɩmaɣzɛ se palakɩ tʋma sɔsɔna naayɛ yɔ pɔ-cɔlɔ.




#Article 334: Kapʊvɛɛrɩ (191 words)


Kapʊvɛɛrɩ kɛ Afrika tetʊ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩwɛna Afrika nɛ kɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa. Kapʊvɛɛrɩ walanzɩ taa wɛ ɛzɩ kilomɛtanaa kutokiŋ naanza yɔ. Kɩwɛ Moriitaanii, Kambii nɛ Seneegaalɩ pɛ-hɛkʋ taa.

Kapʊvɛɛrɩ kɛna tɛtʋ ñabɩ ndʊ lɩm cɔ-pʊ nɛ pɩta yɔ nɛ  pɛtɛyʊ-tʊ tam sɔsɔm napʊlɛ taa: hadɛ kiŋ lɛ, tɛtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se îles Sotavento yɔ nɛ ndʊ yɔ Brava, Fogo, Santiago nɛ Maio. Hayʊ kiŋ lɛ, îles Barlavento nɛ Bowa Vista, Sal, São Nicolau, Santa Luzia, São Vicente nɛ Santo Antão. 

Tɛtʊ ndʊ payaɣ se Santiyago yɔ tɩ-taa kɛ ɛyaa kɩlɩ ɖɔʊ kɛ Kapʊvɛɛrɩ ɛjaɖɛ taa nɛ peeɖɛ ɖɔɖɔ tɛtʊ sɔsɔtʊ wɛɛ ndʊlɛ Prayiya. Pʊcɔ nɛ keteŋa yɔɔ yɛlɩya mba palɩna Pɔɔrtiigaalɩ powolo peeɖe pɩnaɣ 1456 lɛ, ɛyaa taawɛɛ tɛtʊ ñabɩ ñabɩ ndʊ taa. Kapʊvɛɛrɩ taa kɛ ɛyaa tɩŋgaɣna nɛ pakpaɣa ɛyaa nɛ ɖɔŋ nɛ papɩsɩɣ wɛ yoma powokina-wɛ Amerika lɛ. 

Sɔdɩŋ sɔsɔŋ nɩɩ woba peeɖe alɩwaatʊ natʊyʊ taa nɛ ɩ-taa kɔyɔ: Francis Drake pɩnaɣ 1580 taa, Charles Darwin kɛ pɩnaɣ 1832 taa. Pɩnzɩ mɩnɩŋ nɛɛlɛ taa ñɔɔsɩ sɔsɔsɩ nasɩyɛ lɩ peeɖe nɛ pɩkʊ ɛyaa sakɩyɛ. Kapʊvɛɛrɩ mʊ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ kɛ pɩnaɣ 1975 nɛ pɩsɩŋa lɛ, kɩwɛɛ CEDEAO taa.




#Article 335: Karasii (191 words)


Karasii kɛna Pakisitani ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɛyaa ɖɔɔ pɩɖɛ ɛzɩ miliyɔɔnaa nɛɛlɛ yɔ nɛ tɩ-walanzɩ landammm taa wɛ maɣna kilomɛtanaa 3 527. Pɩnaɣ 2011 taa pakalɩ kɩgalʊ lɛ, pana ɛyaa 21 142 625. Malɩŋ ajɛya kpeekpe taa lɛ, Karasii tɛtʊ taa kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ; pʊtɔbʊʊ kɛlɛ se tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ kɛ keteŋa kpeekpe tɛtʊ sʊzɔtʊ taa yɔ. 

Karasii tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa kɛ pasɩ Pakisitani ɛjaɖɛ lɩzɩyʊ kɔnaɣ-tʊ weyi payaɣ-ɩ se Muhammad Ali Jinnah yɔ ɛ-tɛ sɩʊkpelaɣ. Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɖama nɩnaʊ fɛyɩ sɩŋŋŋ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ageeta wena payaɣ-yɛ  se suniti nɛ siititi yɔ aanaɣ ɖama nɛ ɛsɩyɛ. Peeɖe ɖɔɖɔ yam yam lakasɩ nɛ ɛyaa kʊʊ tɔm ɖeke wena kpaɣ ɖooo pɩnaɣ 1980. 

Karasii wɛ Arabi teŋgu kidiiliŋ tɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hayʊ kiŋ lɛ ɛndusi wɛna. Peeɖe tɛtʊ taa kɛ komina tʊma sʊsɔna kɩla wɛʊ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa sukuli kɩtɛzʊ taa sukuli piya ɖɛ ɛzɩ kutokiŋ 80 000 yɔ nɛ peeɖe ɖɔɖɔ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa efebiya nɛ pɛlaa powoki se pala tʊmɩyɛ teŋu kidiiliŋ cɔlɔ. Payaɣ Karasii tɛtʊ yɔɔ cɔnɩyʊ kɩkfalʊ se Lala Fazal-ur-Rehman.

	




#Article 336: Karl Marx (565 words)


Palʊla Karl Heinrich Marx kɛ agoza fenaɣ kagbaanzɩ wiye kɛ Trèves tɛtʊ taa pɩnaɣ 1818 nɛ ɛkʊyɩ ɛjaɖɛ yɔɔ kɛ lakɩŋ fenaɣ 14 pɩnaɣ 1883 kɛ Lɔndrɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛkɛ Caama tʊ nɛ ɛlaba tʊma wena yɔ, afɛyɩ yɔɔdɩɣ: ɛkɛ caanaʊ taa tɔm ñɩnɩyʊ nɛ tɩkɛtɩyʊ, ɛkɛ aseɣɖe tɔm kɛtɩyʊ, philosophe nɛ tɔsʊʊ yɔɔ cɔnɩyʊ, ɛkɛ ɖɔɖɔ sociologue nɛ socialiste, takayasɩ mayʊ, ɛkɛ ɖɔɖɔ Komunisti. Pasɩma-ɩ sɩŋŋŋ nɛ ɛ-lʊbɩyɛ nɖɩ ɛlʊba tʊmɩlaɖaa yɔɔ yɔ, ntʊ ɛyɔɔda pɩlɩna ɛzɩma liidiye cɔʊ cɔʊ mbʊ yɔ pʊ-yɔɔ ɖɔɖɔ pɩtasɩna ɛ-lɩmazɩyɛ kɛ ɛzɩma ɖooo caanaʊ taa mba nɛ sɔnɔ mba ɖɔɖɔ pacɔzɩɣ pa-ñɩm cɔzɩɣ mbʊ yɔ. 

Palʊla Karl Heinrich Marx kɛ pɩnaɣ 1818 kɛ Trèves tɛtʊ taa, ɖenɖe payaɣ sɔnɔ se Rhénanie-Palatinat yɔ nɛ ɛkɛ naalɛ-tʊ pɩya litoozo taa. Payaɣ ɛ-caa se Heinrich Marx (1782–1838) nɛ ɛ-cɔzɔ yɔ Herschel Marx Levi Mordechai. Ɛ-caa ɛnʊ ɛkɛ tɔm-hʊyʊ weyi payaɣ se avocat yɔ nɛ ɛkɛ Yuuɖa tʊ. Ɛ-cɔzɔ sɔsɔ payawa se Heinrich Meier Halevi Marx, nɛ ɛzɩ ɛ-caa ɖɔɖɔ mbʊ yɔ, ɛɛkɛ Trèves cejewiye layaa tɛ nɔɔyɔɔ ɖɛyʊ nɔɔyʊ pɩnaɣ 1723. Kpaɣ pɩnaɣ 1816 yaa 1817 taa kɛ Karl Marx pɩsa Protestant se pɩsamɩ-ɩ nɛ ɛla ɛ-tʊmaa camɩyɛ kaalɛyɩtʊ; mbʊ ɛkpaɣ hɩɖɛ se Heinrich. Payaɣ e-ɖoo se  Henriette Pressburg, palʊla ɛlɛ hasɩyaɖɛ fenaɣ 20 wiye pɩnaɣ 1788 nɛ ɛsɩ mɩnzɛma fenaɣ hiŋ naatozo ɛwɛna pɩnzɩ 75. Ɛkɛ Yuuda mba mba palɩna Hollande yɔ. E-newaa kɔyɔ Gerard Philips nɛ Anton Philips. Pɔsɔ Karl Heinrich Marx kɛ ɛsɔ tɛ lɩm pɩnaɣ 1824 Luther cɔɔcɩ taa nɛ pakpazɩ-ɩ ɖoŋ pɩnaɣ 1834 kɛ Trinité de Trèves cɔɔcɩ kpaaŋ taa. Pɩwɛ mbʊ se Karl Marx caa ɖoŋgaɣ yuuɖa mba paɣtʊ yɔɔ ɛlɛ ɛ-cɔzɔ ɛnʊ (Karl Heinrich Mordechai) patalabɩ-ɩ yuuɖa mba sɔnzɩ nasɩyɛ, pɔtɔsɔ-ɩ lɩm ɖɔɖɔ nɛ nabʊyʊ ɛwɩlɩɣ kaɣlaɣ se Karl waa mba pɔɖɔŋ Yuuɖa mba paɣtʊ yɔɔ yaa Luther ñɩndʊ yɔɔ.

Ɛlaba sukuli nɛ ɛsʊʊ Friedrich-Wilhelm tɛ Sukuli kɩtɛzʊʊ taa kɛ Trèves tɛtʊ taa pɩnaɣ 1830 nɛ peeɖe ɛmʊ ɛ-takayaɣ ŋga payaɣ se Abitur yɔ nɛ pɩha-ɩ nʊmɔʊ nɛ ɛsʊʊ Bonn tɛ sukuli kɛtɛzʊʊ taa pɩnaɣ 1835 nɛ ɛpaɣzɩ droit labʊ. Universite taa peeɖe paha-ɩ samtʊ nimiye naɖɩyɛ nɖɩ lɛ ɛ-tɛ tʊmɩyɛ labʊ nɛ ɛ-abalɩtʊ nimiye. Pʊwayɩ lɛ ewolo Friedrich-Wilhem universite taa kɛ Pɛrɩlɛɛ tɛtʊ taa lakɩŋ fenaɣ 1836 nɛ ɛpaɣzɩ filozofii nɛ caanaʊ taa tɔm kpɛlɛkɩʊ sɩŋŋŋ. Ɛtama e-sukuli pɩnaɣ 1841 nɛ ɛma ɛ-tɛ takayaɣ ŋga kawɩlʊ se ɛkɛ dɔkɩtɛɛrɩ yɔ nɛ ŋga lɛ Différence de la philosophie de la nature chez Démocrite nɛ Épicure yɔ. Pʊwayɩ pukɔma ɖomaɣ fenaɣ 15 pɩnaɣ pɩnaɣ kʊɖʊmaɣ ŋga ka-taa lɛ, pamʊ-ɩ Iéna tɛ universite taa nɛ ɛpaɣzɩ philosophie wɩlɩʊ.

Pɩnaɣ 1843 kɛ Karl Marx kpaɣ ɛ-ɖaŋ Jenny von Westphalen kɛ Bad Kreuznach tɛtʊ taa. Ɛ-ɖaŋ ɛnʊ sukuli kɩtɛzʊ taa peeɖe ɛna-ɩ pana ɖama nɛ pɔsɔɔlɩ ɖama. Pɩnzɩ nzɩ sɩ-taa kɛ ɛ-ɖalʊ sɔsɔ ñapɩsa minisiɖi weyi ɛcɔŋna ɖiu ɖiu caaʊ yɔɔ yɔ kɛ Prusse tɛtʊ taa kpaɣ pɩnzɩ 1850 nɛ 1858 sɩ-taa. Pɛwɛna pɩya lʊbɛ ɛlɛ halɩ-piya naatozo ɖeɖe kaɣna wɛnaʊ nɛpe-weziu nɛ papɩɩ; mba lɛ: Jenny Caroline (1844-1883), Laura (1845-1911) nɛ Jenny Julia Eleanor (1855-1898). Laurat wala Paul Lafargue kɛ pɩnaɣ 1868; ɛ-walʊ ɛnʊ ɛkɛ Fransɩ tʊ nɛ ɛma Karl Marx yɔɔ tɔm kpem nɛ ɛkɛdɩ ɛzɩma Marx kɛ philosophe yɔ. Paul ɛnʊ ɛya ɛ-takayaɣ ŋga se Souvenirs personnels sur Karl Marx. Jenny Caroline yɔ, ɛwalɩ Parɩ tɛtʊ taa weyi pazyaɣ se Charles Longuet. Jenny Eleanor ɛlɛ yɔ, ɛwala Britannique tʊ nɔɔyʊ nɛ payaɣ-ɩ se Edward Aveling.

	




#Article 337: Katsushika Hokusai (248 words)


Katsushika Hokusai kɛ Japɔŋ ɛjaɖɛ taa pɩɣa. Ɛkɛ abalʋ sɔsɔ pasɩmam nɔɔyʋ ɛ-ɛjaɖɛ nɖɩ tɩ-taa. Palʋla ɖajaa Katsushika Hokusai Japɔŋ ɛjaɖɛ taa, aloma fenaɣ kɩyakʋ niidozo nɛ kʋɖʋmʋʋ (31) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1760 n̄ɩŋga taa.

Palʋlɩ ɖajaa ɛnɛ yɔ, Edo egeetiye taa. Edo egeetiye nɖɩ payaɣ sɔnɔ se Tokiyo. Japɔŋ ɛjaɖɛ taa pɩɣa kanɛ, kaakɛ pɩɣa lɔŋ n̄ɩŋa siŋŋ ɛ-taabalaa cɔlɔ nɛ samaɣ ɛsɩnda.

Pɩɣa kanɛ, ka-taawɛɛ felendu kaʋ, kaasɔɔla nesi tɛɛ tʋma labʋ ɛzɩ pʋyʋ yɔ. Ɖajaa Katsushika Hokusai sɩba agoza fenaɣ kɩyakʋ hiu (10) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1849 n̄ɩŋga taa. Pʋcɔ nɛ ɖajaa Hokusai wokina sɔsaa mʋlʋm lɛ, ɛkawɛna pɩnzɩ hiŋ lutozo nɛ nakʋ (89) mbʋ yɔ. Egeetiye nɖɩ payaɣ se Mère Kaei yɔ, ɖɩ-taa ɛsɩba.
  
Ɖajaa Katsushika Hokusai laba tʋma sakɩyɛ. Ɛ-tʋma ana a-taa naayɛ kɔyɔ :  tɔlɩm taʋ tʋmɩyɛ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛta tɔlɩm ndɩ ndɩ kuduyuŋ sɔsɔŋ weeyi yɔ, ɛfɛyɩ kalʋʋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ wendu ndɩ ndɩ kɩlɛmɩŋ lɩzɩyʋ nɔɔyʋ kama fɛyɩ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛlakɩ ɖɔɖɔ ɛ-ɛjaɖɛ Japɔŋ samaɣ sɔnɔ tɔm nɛ caanaʋ tɔm takayaɣsɩ maʋ tʋmɩyɛ. Pʋ-yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ sakɩyɛ sɩmɩ-ɩ pɩdɩɩfɛyɩ nɛ pɛɖɛyɩ-ɩ hɩɖɛ se Hokusai. Ɛ-tɛ kɩlɛmɩŋ kɩbaŋ lɩzɩʋ yɔɔ pɛɖɛyɩ-ɩ ɖɔɖɔ size, akpadɩyɛ sɔsɔ kpandʋ kɩlɛmɛŋ lɩzɩyʋ. Ɛ-tʋma wɛ ɖoŋ nɛ awɛɛ ɖɔɖɔ yuŋ samaɣ ɛsɩnda nɛ maɣzɩyaa lalaa cɔlɔ.

Nesi tɛɛ tʋmlaɖaa sɔsaa nɛ keɣsi maɖaa sɔsaa nɛ hendu teyaa sɔsaa taa nabɛyɛ hɩla yɔ :  ɖajaa Gauguin, nɛ ɖajaa Vincent Van Gogh, nɛ ɖajaa Claude Monet, nɛ pɩtasɩna ɖajaa Alfred Sisley. Pa-taa payɩ lɛ, ɖajaa Katsushika Hokusai ɖɛna-wɛ nɔɔ.

	
 	




#Article 338: Kazablanka (282 words)


Kazablanka tɔbʊʊ nɛ Arabɩɩ kʊnʊŋ taa size Ɖɩya kʊhʊlʊmaɣ. Tɛtʊ ndʊ tɩkɛ Marɔkɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ natʊyʊ nɛ tɩwɛna ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛlɛ pɩmaɣzɩ wɛʊ nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-hɛkʊ taa. Tɛtʊ tʊnɛ, Marɔkɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se Kazablanka-Setatɩ yɔ, tɩ-tɛ tɛtʊ hɩɖɛ sʊsɔyɛ kɛlɛ se Kazablanka. Kazablanka-Setatɩ tɛtʊ tʊnɛ, ndʊ lɛ Marɔkɩ ɛjaɖɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ tɩ-taa kɛ tɔsʊ hʊʊ nɛ ɛsɩndaa ɖɛʊ kɩlaa; tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɖɔɖɔ ɛyaa kɩla ɖɔɖɔʊ kɛ Magirɛbʊ ɛjaya taa tɛtʊ sʊzɔtʊ kpeekpe taa. 

Kazablanka-Se tʊma sʊsɔna wɛɛ yɔɔ. Ɖooo pɩnaɣ 2002 taa kɛ pɛtɛyɩ tɛtʊ ndʊ ageeta haiu nɛ looɖo (16). Pɩnaɣ 2014 taa pakalɩ kɩgalʊʊ lɛ, pana ɛyaa mba pɛkpɛnda ɛyaa miliyɔɔnaa 3 359 818. Ɛlɛ pɛkpɛndɩna tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tɩ-tɛ ageeta cɩkpena lɛɛna kɔyɔ, ɛyaa kpeekpe kpɛnda miliyɔɔnaa 4 270 750. Kɩgalʊʊ kʊnɛ pakalɩ-kʊ pɩnaɣ 2015.  

Pañɩnɩɣ keteŋa kpeekpe taa kɛ cɩŋgilinaa mba pakɩlɩɖeu yɔ, panaɣ sakɩyɛ kɛ kazablanka tɛtʊ taa. Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ciŋgɩlɩ sɔsɔʊ ŋgʊ payaɣ-kʊ se Hassan II yɔ, kɩ-tɛ ɖenɖe imaam sʊsɔ weyi paya-ɩ se muyezɩŋ yɔ ɛsɩŋgʊ nɛ ɛyaɣ malɩŋ lɛɛŋ kɛ ɛsɔ sɛtʊ yɔ, peeɖe kɩlɩna ɖeʊ kɛ keteŋa kpeekpe pɩ-tɛ lona lɛɛna. 

Kazablanka nɛ keteŋga kpeekpe taa malikanaa nabɛyɛ pɛkpɛndʊʊ nɛ palakɩ tʊma. Malikinaa mba mba pa-taa kɔyɔ: Sikaago (Etaazuunii), Saŋgayɩ (Siini, ɖooo pɩnaɣ 1986), Pɔrɩdoo (Fransɩɩ, ɖooo mɩnzɛma fenaɣ naatozo pɩnaɣ 1988), Tuubayɩ (Emirati-Arabʊzuni), Isitambuli (Turki), Mɔntireyali (Kanadaa, ɖooo lakɩŋ fenaɣ 1999), Alizee (Alizeerii, ɖooo hasɩyaɖɛ fenaɣ 19 pɩnaɣ 1963), Sɩfakɩsɩ (Tuniizii), Prukisɛɛlɩ (Pɛliziki), Petarɩsi kiɖeɖeu (Ruusii), Tokiyo (Sapɔŋ, pɩnaɣ 2004), Lisiboni (Pɔritigaalɩ) nɛ Uwarɩzazatɩ (Marɔkɩ). Piyele Kazablanka nɛ Fransɩɩ malika ŋgʊ payaɣ-kʊ se Marsɛyɩ yɔ, kɩna-kʊ taabalɩyɛ ŋgbɛyɛ nɛ ɖama nɩnaʊ pɩwɛ ɖooo hasɩyaɖɛ fenaɣ 27 pɩnaɣ 1998.

	




#Article 339: Kañɩmpusuu tɛtʋ (Désert) (271 words)


Wezuu caɣʋ caɣ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ kañɩmpusuu ɛjaɖɛ taa. Mbʋ yɔ, ɛyʋ ɛɛpɩzɩɣ ɛhayɩ kañɩmpusuu ɛjaɖɛ taa. Tɛtʋ fɛyɩ mʋzʋŋ, tɔɔnaɣ nakɛyɩ ɛɛpɩzɩ kala. Tɛʋ ɛɛnɩɣ, tɩŋ ɛɛpɩzɩɣ ɛñɔ, awayɩ kpɩna ɛɛpɩzɩɣ acaɣ ɖɔɖɔ wezuu kañɩmpusuu ɛjaɖɛ taa. Sumaɣ nakɛyɛ ɛɛpɩsɩɣ kacaɣ wezuu kañɩmpusuu ɛjaɖɛ taa. Tɛtɛ ñɩɣyʋʋ nakʋyʋ ɛɛpɩzɩɣ kɩcaɣ wezuu kañɩmpusuu ɛjaɖɛ taa. Pʋ-tɔbʋʋ se kañɩmpusuu tɛtʋ kɛ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ hɔɔlʋʋ ŋgʋ Ɛsɔ wɩla-kʋ kpalʋʋ yɔ, mbʋ pʋyʋ ɛɛpɩzɩɣ pɩcaɣ wezuu tɛtʋ ndʋ tɩ-taa.

Kañɩmpusuu ɛjaɖɛ taa, tɩŋ fɛyɩ, ñɩtʋ fɛyɩ, awyɩ kpɩna fɛyɩ, tɛtɛ ñɩɣyʋʋ nakʋyʋ fɛyɩ. Kañɩmpusuu ɛjaɖɛ wɛ ndaakpeɖe ɖɔɖɔ ɛzɩ palʋlʋʋ ɛyʋ ndaakpeɖe yɔ.

Kañɩmpusuu hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ wɛɛ nɛ payaɣ hɔɔlɩŋ ɛnʋ se niikaɣ kañɩmpusuu hɔɔlɩŋ. Pʋ-tɔbʋʋ se, hɔɔlɩŋ ɛnʋ ɛ-taa lɛ, tɛʋ nɩɣ nabʋyʋ nabɩyʋ.

Yee pɛtɛyɩ kedeŋa kpeekpe hɔɔlɩŋ naadozo kɔyɔ, hɔɔlʋʋ kʋɖʋmʋʋ mpilim kɛ kañɩmpusuu tɛtʋ. Kañɩmpusuu hɔɔlɩŋ ɛnʋ ɛ-taa lɛ, hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa, tɛʋ nɩʋ nabʋyʋ nabɩyʋ. Kañɩmpusuu hɔɔlɩŋ taa, hɔɔlɩŋ weyi ɛ-taa tɛʋ nɩɣ nabʋyʋ nabʋyʋ yɔ payaɣ se niikaɣ kañɩmpusuu hɔɔlɩŋ.

Papɩzɩɣ pɛtɛyɩ kañɩmpusuu tɛtʋ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ. Kañɩmpusuu tɛtʋ ndʋ tɩ-taa tɛʋ nɩɣ nabɩyʋ nabɩyʋ yɔ kɩwɛɛ. Kañɩmpusuu tɛtʋ ndʋ tʋtʋ taa wɛɛ hakuu yɔ, tɩwɛɛ. Kañɩmpusuu tɛtʋ natʋyʋ ñɛwɛɛ lɛ, ɛyaa timna tɩŋ nɛ tɛtʋ ndʋ tɩpɩsɩ kañɩmpusuu ɛjaɖɛ.

Yee mbʋ, ɛyʋ wɛna ɖoŋ se ɛla nɛ kañɩmpusuu tɛtʋ pɩsɩ tɛtʋ kɩbandʋ ndʋ tɩ-ɛyʋ pɩzɩɣ ɛcaɣ wezuu yɔ. Tɩŋ sɔʋ ɖeke koŋ pɩzɩɣna piyele nɛ kañɩmpusuu tɛtʋ pɩsɩ tɛtʋ wezuu ñɩndʋ. Tɩŋ sɔʋ wɛ wazaɣ pɩdɩɩfɛyɩ. Tɩŋ yekina nɛ heelim fɛtɩɣ camɩyɛ nɛ ɛyʋ pɩzɩ ɛcaɣ wezuu. Heelim mbʋ pikpeɣlɩɣna mɩndʋ nɛ tʋtʋ taa lakɩ hakuu nɛ piyeki nɛ tɛʋ nɩɣ. Ɖɩsɔ tɩŋ nɛ ɖɩpɩzɩ ɖɩcaɣ wezuu.




#Article 340: Kaŋgalaafu (219 words)


Poliŋ taa yɔɔdɩnaʋ n̄ɩɣyʋʋ payaɣ se kaŋgalafu. Poliŋ taa kɩyɔɔdɩnaʋ n̄ɩɣyʋʋ kʋnɛ, kɩkɛ tɔm heyuu wonuu wazaɣ ñɩŋgʋ siŋŋ. 

Poliŋ taa yɔɔdɩnaʋ n̄ɩɣyʋʋ yekina nɛ paa ɛyʋ ɛɛtɩ wɛ ɖooo le kɔyɔ, tɔm kiheyitu talɩ pʋtʋ kɛlɛʋ nɛ lɛlʋ nɔɔ. Paa payaŋ yaa ŋya kaŋgalafu taa kɔyɔ, cosiyu calɩɣna cosuu nɛ fransɩɩ kʋnʋŋ taa size Allô! Pʋ-tɔbʋʋ kɛlɛ size yɔɔdɩ mewelesiɣ.

Pɔyɔɔdʋʋ nɛ pocosi ɖama nɛ poliŋ kɛlɛʋ yem pɩtɩŋna poliŋ taa yɔɔdɩnaʋ n̄ɩɣyʋʋ kʋnɛ yɔ kɩ-yɔɔ. Paa ɛyʋ kaatɩ wɛ ɛjaɖɛ tɩnaa yɔɔ kɔyɔ, ɛpɩzɩɣ ɛyɔɔdɩna e-kuubo ɛlɛ ɛjaɖɛ taa pɩtɩŋna kaŋgalafu nimaɣ yɔɔ. 

Ɛyʋ ɛtɔsɔɔlɩ yɔɔdʋ nɛ e-kuubo se lɛlaa kanɩɩ pa-taa tɔm kɔyɔ, pʋdʋ pɩzɩɣ ɛma kɩmaʋ tɔm ndʋ ɛcaɣ heyuu e-kuubo yɔ kaŋgalafu taa nɛ eyekina e-kuubo ɛnʋ ɛlɛ tɛ kaŋgalafu taa.

Ɖɩɖɔkɩ camɩyɛ size, pʋcɔ nɛ kaŋgalafu la kʋtʋmɩyɛ camɩyɛ lɛ, pʋpɔzʋʋ siŋŋ size, kɩwɛɛna wondu natʋyʋ ndɩ ndɩ kɩ-taa. Kajalaɣ kɩwɛʋna kɩ-mayaɣ. Nɔɔyʋ tɛ kaŋgalafu mayaɣ nɛ lɛlʋ tɛ ñɩŋga paataŋ. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛyaa naalɛ ɛɛpɩzɩɣ pɛkpɛndɩ mayaɣ; paa weyi ɛ-mayaɣ wɛʋ ndɩ nɛ lɛlʋ ñɩŋga.  Nabɩlɛ lɛ, pʋpɔzʋʋ se ɛyʋ ɛɖʋ ɛ-kaŋgalafu mayaɣ taa liidiye nɛ pʋcɔ pɩya-ɩ waɖɛ nɛ ɛpɩzɩ ɛyaa e-kuubo poliŋ taa. Nabudozo ɖeɖe lɛ, pʋpɔzʋʋ se ɖenɖe ɛyʋ wɛɛ se ɛcaɣ yɔɔdɩnaʋ e-kuubo weyi ɛlɛ ñɛwɛ poliŋ yɔ, lone nɖɩ ɖɩ-taa ɛwɛɛ mbʋ payaɣ se reezoo (réseau) yɔ.




#Article 341: Kaɖʊ taa asɛsɛɛ (133 words)


Kaɖʊ taa asɛsɛɛ wɛ kekelekasɩ nzɩ sɩwɛ keŋ ndɩ ndɩ taa yɔ sɩ-cejewewaa taa. Kaɖʊ taa asɛsɛɛnaa pana pɛkɛ kekelekasɩ nzɩ calɩm ɖeke kɛ sɩtɔkɩ yɔ nɛ sɩñasɩɣ sɩ-tʊ nɛ sɩsɔyɩ ɛ-calɩm. Pɩnzɩ mɩnɩŋ nɛɛlɛ nɛ kʊɖʊm taa paɖa naʊ kekelekelasɩ nzɩ payaɣ mbʊ  yɔ ɛzɩ mɩnɩŋ mɩnɩŋ yɔ. 

Kaɖʊ taa asɛsɛnaa panɛ ɖoo taa kpem kɛ pakɩlɩɣ lɩɣʊ ɛlɛ alɩwaatʊ ndʊ pakɩlɩɣ ɖɔʊ lɛ, papɩzɩɣ palɩɩna awayɩ kɛ wɩsɩ taa. Alɩwaatʊ ndʊ kaɖʊ taa kekelekelasɩ sɩnɛ sɩñasɩɣ sɩ-kʊtɔɔm nɛ sɩñɔɔ pɩ-calɩm lɛ, sɩɖaɣnɩɣʊ mɛlʊʊ sɛɛ sɛɛ nɛ pɩla ɛzɩ kɩyakɩŋ ɛzɩ hiu yaa hiu nɛ naalɛ yɔ nɛ pʊcɔ pɩyɔlɩ sɩ-taa. 

Pɩsɩɩna sɔnɔ mbʊ yɔ, tomnaɣ taa alafɩya cɔnɩyaa tatɩɩnada kʊdɔŋ ŋgʊ kaɖʊ taa asɛsɛɛnaa ɖɛzɩɣʊ ɛyʊ yɔ ɛlɛ paa nɛ mbʊ yɔ, kekelekelasɩ sɩnɛ sɩkɛna mbʊ pʊwɛɛ se ɛyʊ ese yɔ.




#Article 342: Kedeŋa kpeekpe kajalaɣ you caanaʋ tɔm (519 words)


Keteŋga kpeekpe kacalaɣ you caanaʊ tɔm: agoza fenaɣ 25 pɩnaɣ 1882 - hasɩyaɖɛ fenaɣ 28 wiye pɩnaɣ 1914

Triple-Alliance ñɔʊ
Payaɣ se Triple-Alliance yɔ, pɩkɛna ajɛya naatozo nayɛ nana ɖama nɛ paɖʊ taabalɩyɛ se paanɩnɛ ɖama paa ɛbɛ taa kɔyɔ. Triple-Alliance ŋgʊ, kɩ-tɛ ajɛya kɔyɔ: Allɩmañɩ, Autriche-Hongri nɛ Italia. Payaɣ Triple-Alliance ŋgʊ ɖɔɖɔ se Triplice. Ŋgbɛyɛ ɖɩyɔɔ lɛ,Caama taa wɛ leleŋ lɛɛlɛɛ yɔ kɩpɩzɩɣ nɛ kɩha ɛsɛ cam;iyɛ nɛ kɩ-koyindu Fransɩ ŋgʊ kɩnaɣ nɛ ɛsɛ ɖooo you ŋgʊ kɩɩwɛ pɛhɛkʊ taa pɩnaɣ 1870 yɔ. Peeɖe mbʊ lɛ, Autriche-Hongrie ñehiu taabalaa se kɩpɩzɩ nɛ kɩlʊbɩna kɩ-koyindu, Russe, weyi ɛcaɣ-ɩ tɔm kɛ Balkan taa yɔ.

Piyele nɛ Itaalii yɔ, kɩcaɣ se pɩwɛ ɛzɩmaa yɔ, kɩ-kpacayɩ Fransɩɩ ɛjaɖɛ. Pa-tɩŋga mbʊ yɔ, pañɩnɩɣ se paha ɛsɛ nɛ Fransɩ ɖɔɖɔ. Pɛ-ŋgbɛyɛ ɖɩ-yɔɔ ɖɔɖɔ kɛ keteŋga kpeekpe kacalaɣ you kaɣ tɩŋgɩnaʊ nɛ kituli you. Ɛlɛ pa-taabalɩyɛ ɖɩnɛ, ɖɩkaɣ sɩʊ kamaɣ kɛ agoza fenaɣ pinaɣ 1915, alɩwaatʊ ndʊ Italia yeki  nɛ kɩha kɩ-taabalaa maɣmaɣ nɛ ɛsɛ you taa yɔ.

Fransɩ nɛ Ruusii sɔɔjanaa pañɩɣ taabalɩyɛ nesi: kɩyɛɛna fenaɣ 18 pɩnaɣ 1892
Fransɩ  ɛ Rusia mba paɖʊʊ politiki nɛ sɔɔjɛtʊ  taabalɩyɛ se pɩsa nɛ pataawɛɛ peɖeke nɛ palʊkɩna koyindinaa mba paba kpɛndaa yɔ. Pɩtasɩɩna piɖeke: Fransɩ ñɩnɩɣ se Rusia ɛkɩndɩ-kʊ liidiye nɛ pɩsɩna-kʊ. Pɩɩkaɣ pɩsɩɩna panaalɛ, pakaɣ wɛʊ naatozo alɩwaatʊ ndʊ Grande-Bretañɩ ñɔyʊna-wɛ yɔ. Pa-tabalɩyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Triple-Entente.

 Pa-taabalɩyɛ ɖɩnɛ, nɖɩ wɛna nɛ pɩñɔɔzɩɣ keteŋga kpeekpe kacalaɣ you sɩŋ.  
Paɖʊ taabalɩyɛ mbʊ lɛ, Fransɩ nɛ Royaume-Uni  pɩha-wɛɛ nʊmɔʊ nɛ pacaɣ nɛ panɩɩna ɖama se ajɛya  wena poyowaɣ a-yɔɔ yɔ, peceɣ. Mbʊ yebina nɛ Royaume-Uni yebina Fransɩ se ɛlɔ piyiŋ ɛzɩma ɛsɔɔlaa yɔ Terr-Neuve nɛ ɛnʊ kpakpasɩ  Marɔɔkɩ yem kaɣlɛyɩtʊ. Pañɩʊ nesi nzɩ ɖomaɣ fenaɣ 8 wiye pɩnaɣ 1904.

Lakɩŋ fenaɣ 13 pɩnaɣ 1905 wiye Fransɩ yɔɔda kpayɩ se pɩsɩɩna puye nɖɩ yee hɔndʊ ɛlɩna Caama se tɩɖɛɣ ɖoli yaa tɩlɩna ɖɔlɩ se tiwoki Caama, ŋgʊ mʊʊ-tʊ. Fransɩ yɔɔdʊ mbʊ yɔ, pɩtɛkɛ yem mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ, lɛlaɣ fenaɣ 4 wiye pɩnaɣ 1905 wiye kɛ Caama yɔɔdaa se Fransɩ hɔɔlʊʊ ŋgʊ payaɣ se Manche yɔ kɩnɛ lɩm mbʊ pʊcɔ Royaume-Uni nɛ pɩta yɔ, yee you ɛwɛ kɔyɔ, powolo peeɖe nɛ poyoo.

Hasɩ yaɖɛ kacalaɣ pɩnaɣ 1911 wiye Caama tiyina kpɩyʊ nɛ malɩfanaa kɛ Agadir kondolokop yɔɔ se kɩsɩna kɩ-tɛɛ ɛyaa yee you etulaa kɔyɔ. Pɩwɛɛ pɩlakɩ mbʊ yɔ lɛ, Fransɩ taa tala leleŋ mbʊ yɔ kɩsɔɔla Maroc tɛ Wiyau sultan Moulay Hafiz nɛ kɩ-ɛsɛ ñɛwɛ Marokɩ yɔɔ ɖɔɖɔ.Peeɖe Royaume-Uni kɔma nɛ kiteɣ Fransɩ. Caama ñana mbʊ lɛ, pɩtacaɣ-kʊ, ɛlɛ ɛzɩma kʊ-tɔɔnasɩ kaatɛma nɛ nɔɔsɩ kpatɩɣ-kʊ lɛ, kʊsʊ ɖiu ɖiu nɛ kɩɖɛɛ. Keteŋga kpeekpe kacalaɣ you sɔsɔʊ ñɔtɩna kpam mbʊ yɔ.

Archiduc François-Ferdinand nɛ ɛ-halʊ pa-sim  Archiduc François-Ferdinand, weyi ɛkaɣa kɛʊ Autriche-Hongrie wiyau yɔ, ɛna ɛ-halʊ, Sophie de Hoenberg pɛyɛla powolo  Sarajevo mɩsɩ kʊm fenaɣ 28 wiye pɩnaɣ 1914 lɛ, Sɛrbɩa evebu nɔɔyʊ  (Gavrilo Princip, ɛwɛna pɩnzɩ 19,) kʊ-wɛpeeɖe.  Putulaa kɛlɛ.Paa anɩ ɛɛtɛma ɖaŋgʊ; ajɛya tɛma a-tɩ tɛyʊ naatozo naatozo: Triple-Alliance(Autriche-Hongrie, Alɩmañɩ nɛ Italia) pɩtasɩna Triple-Entente (Rusia, Fransɩ nɛ Grande-Bretagne). Kpaagbaa mbʊ lɛ, Autriche-Hongrie tuli you  kɛ Sɛrbɩa kɛ hasɩ yaɖɛ fenaɣ 28 wiye pɩnaɣ 1914. You ŋgʊ kɩkaɣ leeɖuu pɩnzɩ 14 nɛ asɛyʊ  nɛ sɩm kaɣ labʊ sɩŋŋŋ.




#Article 343: Kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ kʋjɔŋ (297 words)


Kedeŋa kpeekpe wɛna tɔm hʋʋ kʋjɔŋ sɔsɔʋ nakʋyʋ. Tɔm hʋʋ kʋjɔŋ sɔsɔʋ ŋgʋ, kʋ-tʋmɩyɛ kɔyɔ se, kʋyʋʋ ɛyaa mba pakʋʋ ɛyaa sakɩyɛ ɛzɩ kelima kɩsɩkʋ yɔ nɛ mba pɔkɔŋna kedeŋa kigiluu yɔ nɛ mba pañazɩɣ lɛlaa nɛ ahola nɛ kɩmakʋ nɛ mba potuluu yoŋ kedeŋa kpeekpe yɔɔ yɔ, pɔ-tɔm.

Kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ kʋjɔŋ maʋ nʋmɔʋ taa palaba Room tɛtʋ taa kedeŋa kpeekpe kedizaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ. Room kɛ Itaalii ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ. Palaba kedizaɣ ŋ́ga, kpaɣ mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ kagbaanzɩ (15) nɛ puwolo pɩsɩɩna hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ lʋbɛ (17) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1998 taa. 

Kedizaɣ sɔsaɣ ŋga palaba nɛ pañɩɣ nesi nɛ pɩha waɖɛ nɛ kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ kʋjɔŋ ŋgʋ kɩñɔ. Ɛlɛ, kʋ-tʋma paɣzɩ ɖeyi ɖeyi hasɩyaɖɛ fenaɣ kajalaɣ kɩyakʋ ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 2002 ñɩŋa taa. Ajɛya nɩɩnʋwa nɛ hiu (60) calɩna tisuu nɛ añɩɣ nesi se kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ kʋjɔŋ ɛwɛɛ nɛ pɩla se patʋlɩ kʋjɔŋ ŋgʋ kɩ-nɔnɔsɩ.

Patʋlɩ kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ kʋjɔŋ, puwiye ńɖɩ, ɛlɛ, kɩfɛyɩna ɖoŋ se kʋhʋʋ ɛzaɣtʋ ndʋ ɛyaa laba kedeŋa yɔɔ nɛ pɩɖɛɛ yɔ, tɩ-tɔm. Ɛlɛ, kpaɣna puwiye nɖɩ patʋlɩ kɩ-nɔnɔsɩ nɛ pɩɖɛɛna ɛsɩndaa yɔ tɔm kɩpɩzɩɣ kʋhʋʋ.

Kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ kʋjɔŋ tʋma ñʋʋ wɛ Peyibaa ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ taa. Peyibaa ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ payaɣ se La Haye. Ɛlɛ, papɩzɩɣ pahʋʋ sɩm yaa kigiluu sɔsɔʋ nakʋyʋ tɔm paa tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ tɩ-taa.

Ajɛya 193 wɛna ONU ŋgbɛyɛ taa. Lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ naanza ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2016 taa ONU ŋgbɛyɛ taa ajɛya 124 tisaa nɛ añɩŋ nesi se kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ ŋgbɛyɛ ɛwɛɛna ɖoŋ tɩŋa ajɛya kpeekpe yɔɔ. Ɛlɛ, ajɛya naayɛ ñekisaa nɛ atañɩɣ nesi. Ajɛya ana, a-taa naayɛ yɔ : Ruusii nɛ Etaazuunii nɛ Siini nɛ Ɛɛndɩ. Ajɛya ana, a-taa lɛ, Siini nɛ Ɛɛndɩ pakʋyʋʋ kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ kʋjɔŋ paɣtʋ yɔɔ.




#Article 344: Kedeŋa kpeekpe you kɩlɛlʋʋ (781 words)


Kedeŋga kpeekpe you kɩlɛlʋʋ lɩ salaŋ fenaɣ kɩyakʋ kajalaɣn̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1939 taa. Poyo-kʋ nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna salaŋ fenaɣ kɩyakʋ naalɛ n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1945 taa. Pʋ-tɔbʋʋ se, kedeŋga kpeekpe sɔɔjanaa kpaɣ hɔzɩŋ ɖama yɔɔ pɩnzɩ loɖo mpilim. Kedeŋga kpeekpe ajɛya tɛyɩ a-tɩ huwa naalɛ taa nɛ ayou nɛ ɖama. Payaɣ kajalaɣ huuye se Alliés waa nɛ naalɛ n̄ɩnɖɛ se Axe ajɛya.

Pɩdacalɩ yem, mbʋ pʋyɔɔ yɔ, kedeŋga kpeekpe kajalaɣ you sɔsɔʋ kalaba nɛ kɩtɛ lɛ, pana se Axe ajɛya kotulisina you ŋ́gʋ. Pʋ-yɔɔ Ajɛya kpeekpe Kɩgbɛndʋʋ Ƞgbɛyɛ, SDN, ɖʋ paɣtʋ se Axe ajɛya ɩn̄ɔɔzɩ mbʋ mbʋ you ŋ́gʋ kɩlaba nɛ pɩwɛɛkɩ yɔ pɩtɩŋga payɩ. Pɛpɛlɩ-yɛ ɖɔɖɔ'ɔ kɩma ndɩ ndɩ sakɩyɛ. Paɖʋ-yɛ paɣtʋ ɖoŋ n̄ɩndʋ ndɩ ndɩ ɖɔɖɔ. Axe ajɛya ana, akizi paɣtʋ ndʋ paɖʋ-yɛ mbʋ yɔ tɩ-yɔɔ ɖɔm. Pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ, Caama, Itaalii nɛ Sapɔŋ pa-ajɛya n̄ʋŋdɩnaa kɔsɔɔla kpem se pamʋ ajɛya lɛɛna tɛtʋ nɛ pawalanzɩ pa-n̄ɩna. Peeye you paɣzaa.

Ɖooo hasɩyaɖɛ fenaɣ, kɩyakʋ hiu nɛ lutozo (18) pɩnaɣ 1936 taa you paɣzɩ Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ taa. Hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ lʋbɛ (7) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1937 taa lɛ, you lɩɩ Siini nɛ Sapɔŋ pa-ajɛya hɛkʋ taa. Salaŋ fenaɣ kajalaɣ kɩyakʋ n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1939 taa lɛ, you lɩɩ Pɔlɔɔñɩ ɛjaɖɛ taa. Pɔlɔɔñɩ you ŋ́gʋ kɩlɩna nɛ ajɛya sɔsɔna sʋʋ you taa. Ajɛya sɔsɔna ana, ana'a yɔ: Fransɩ nɛ Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ nɛ ajɛya cikpena kpeekpe wena ajɛya sɔsɔna naalɛ ana acɔŋna a-yɔɔ yɔ. Salaŋ fenaɣ kɩyakʋ naadozon̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1939 taa ajɛya sɔsɔna anɛ asʋ you sɔsɔʋ ŋ́gʋ kɩ-taa. URSS ɛjaɖɛ n̄asʋ kɩ-taa pɩnaɣ 1941 taa, mbʋ pʋyɔɔ yɔ, Caama kʋyɩ ɖɩ-yɔɔ. Etaazuunii n̄asʋ kɩ-taa saŋgayɩŋ fenaɣ kɩyakʋ lʋbɛn̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1941 taa ɖɔɖɔ. Pɩlaba se you taɣna kedeŋa kpeekpe ajɛya tɩŋga lɛ.

You ŋ́gʋ kɩpaɣzɩ hɛʋ pazɩ pazɩ agoza fenaɣ kɩyakʋ lutozo n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1945 taa. Ɛlɛ, Caama ɛjaɖɛ pɩnɩ siŋŋ nɛ ɖɩlɔ ɖise nɛ pɩla se you paɣzɩ hɛʋ. Salaŋ fenaɣ kɩyakʋ naalɛ n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1945 taa hɔzɩŋ ko siŋŋ Asie Pacifique hɔɔlʋʋ taa nɛ Sapɔŋ ɛjaɖɛ hoo nɛ ɖɩlɔ ɖise. Mbʋ labɩna nɛ you tɛzɩ tɛm kpaakpaa.

Ɖooo ɛzɩ kedeŋ wɛʋ yɔ, wiɖiyi ɛyʋ tana you nakʋyʋ ɛzɩ you kʋnɛ yɔ. You kʋnɛ kɩtaɣna kedeŋa kpeekpe ajɛya ɛzɩ hiŋ loɖo nɛ kʋɖʋm yɔ. You laɖaa n̄ɛwɛɛ ɛzɩ ɛyaa miiliyɔɔwaa mɩnʋʋ mbʋ yɔ nɛ pɩɖɛɛ pʋ-yɔɔ. Ɛyaa ɛzɩ miiliyɔɔwaa hiŋ loɖo nɛ naalɛ mbʋ yɔ. Pa-taa lɛ, sɔɔjanaa tɔɖɔɔ pɩtalɩ mba pɛtɛkɛ sɔɔjanaa yɔ. 

Kedeŋa kpeekpe you kɩlɛlʋʋ kʋnɛ kiyeba nɛ ɛyaa lɩmaɣzɛ lɛɣzɩ pɩdɩɩfɛyɩ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ nʋmɔʋ taa. Kɩwɛɛkɩ tɛtɛɛ n̄ɩm sakɩyɛ nɛ ajɛya ndɩ ndɩ tɔsɩŋ pɩsɩna wayɩ siŋŋ. Kɩlɛɣzɩ ɛyaa lɩmaɣzɛ politiki labʋ nʋmɔʋ taa. Mbʋ mbʋ you kʋnɛ kɩwɛɛkaa yɔ, ɛyʋ ɛɛpɩzɩɣ ɛtɩlɩ pʋ-n̄ʋʋ ɖeyi ɖeyi. Ɖooo ɛzɩ kedeŋa wɛʋ yɔ, wiɖiyi ɛyʋ tanada ḿbʋ. Kiliɣti ɛyaa n̄ʋŋ taa siŋŋ. Sɔɔjanaa kʋ ɛyaa tɛtɛ kʋʋ. Wiɖiyi ɛyʋ tana ḿbʋ nɛ ɛna. Caama nɛ Sapɔŋ pa-ajɛya taa sɔɔjanaa kɩlɩna ɛzaɣtʋ ndʋʋ labʋ kpem. Ajɛya ana a-taa sɔɔjana ku ɛyaa ɛgbɔŋ ɛgbɔŋ nɛ powona pa-pɩlɩŋ taa nɛ ponuutuu-wɛ nɛ paɖʋʋ-wɛ tʋma ɖoŋ n̄ɩna. Pʋwayɩ lɛ, pakʋʋ-wɛ tɛtɛ kʋʋ. Pa-pɩlɩŋ lɛɛŋ n̄ɛwɛɛ nɛ paɖʋ tɩŋ ɛ-taa. Pɩlɩŋ ɛnʋ ɛ-taa poku Yuudaa nɛ Slaves nɛ Tziganes pa-n̄ɩma nɛ powona nɛ pɔtɔyɩtɩ-wɛ nɛ paɖɩzɩ pe-lila taa n̄ɩma tɩŋa, pɩtakazɩ paa kʋɖʋm. Nabʋyʋ taa kɔyɔ, pokuu ɛyaa mba pasʋʋna ɖama ɛzɩ halʋ nɛ abalʋ yɔ nɛ powokina pɩlɩŋ ɛnʋ ɛ-taa nɛ pakʋʋ-wɛ kʋɖʋm kʋɖʋm. Mbʋ ɖɔɖɔ palaba halaa mba papa sʋʋna ɖama ɛzɩ halʋ nɛ abalʋ yɔ. Paɖɩzɩ patɩŋa, pɩtakazɩ paa kʋɖʋm. 

Ɖooo ɛzɩ kedeŋa wɛʋ yɔ, wiɖiyi pɔtɔtɔ hɔzʋʋ ŋgʋ payaɣ se Bombe atomique yɔ. Ɛlɛ, kigiluu you kʋnɛ kɩ-taa pɔtɔ-kʋ Sapɔŋ ɛjaɖɛ, Hiroshima nɛ Nagazaki pɛ-tɛtʋ taa. Kedeŋa kpeekpe you kɩlɛlʋʋ kʋnɛ kiyeba nɛ Etaazuunii nɛ URSS pa-ajɛya tɔsʋʋ ɖɛɛna ɛsɩndaa pɩdɩɩfɛyɩ. Ajɛya sɔsɔna ana awabɩna kigiluu you kɩlɛlʋʋ kʋnɛ. Ajɛɛ naalɛ ana akɩlɩna ɖɛʋnɛ ɛsɩndaa tɔsʋʋ nɛ tɛtɛɛ n̄ɩm nɛ hɔzɩŋ lubu nɛ politiki labʋ nɛ n̄ɩnʋʋ lɛɣtʋ kpeekpe pa-nʋmɔŋ taa. Ajɛya naalɛ ana apɩzɩɣ an̄azɩ kedeŋa kpeekpe ajɛya lɛɛna pɩkɔɔ pɩtalɩ pɩnzɩ 45 mbʋ yɔ. Ajɛya sɔsɔna naalɛ ana alʋbɩna nɛ Aazii tɛtʋ taa Aaraabɩ ajɛya hiɣ a-tɩ yɔɔ wɛʋ. Ana lʋbɩna ɖɔɖɔ nɛ Afrɩka ajɛya hiɣ a-tɩ yɔɔ wɛʋ pɩkɔɔ pɩtalɩ pɩnaɣ 196à n̄ɩŋga taa. Alʋba ɖɔɖɔ nɛ kedeŋa kpeekpe ajɛya wɛɛna ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩkandɩɣ laŋhɛzɩyɛ nɛ ɖiɣɖiɣ caɣʋ nɛ ajɛya kpeekpe ɖama nɩnaʋ yɔɔ yɔ. Alʋkɩ ɖɔɖɔ se ɛyʋ waɖɛ yɔɔ kandɩyʋ ɛɖɛɛna ɛsɩndaa paa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa. Ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se ONU. Ajɛya ana, alʋba ɖɔɖɔ nɛ kedeŋa kpeekpe ajɛya ɖʋ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩlʋkɩ liidiye lubu ɛsɩndaa wobu nʋmɔʋ taa yɔ. Payaɣ ŋgbɛyɛ ɖɩɖɩ se FMI.

Kigiluu you sɔsɔʋ kɩlɛlʋʋ kʋnɛ kiyeba nɛ Eerɔpʋ tɛtʋ taa ajɛya wena awɛ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa yɔ, a-tɔsʋʋ huu nɛ pɩkɩlɩ ɛzɩ ɖooo lɛ yɔ.




#Article 345: Kedeŋa pombo aleɣya aheɣla (180 words)


Afrɩka tɛtʋ wandamm pombo mabʋ ŋgbɛyɛ sɔsɔyɛ nɖɩ payaɣ se FIFA yɔ, nɖɩ cɔŋnanɩ Kedeŋa kpeekpe naŋgbanzɩ tɛɛ pombo mabʋ aleɣya ahela tɔma tɩŋa yɔɔ. Naŋgbanzɩ tɛɛ pombo mabʋ kʋnɛ, palakɩ kɩ-aleɣya ahela paa pɩnzɩ naanza (4) nzɩ wayɩ.  Ahela ana, Fransɩ ɛjaɖɛ taa palɩza-yɛ pɩnaɣ 1928 ñɩŋa taa.

Ɖajaa Jules Rimet kañɩɣna nesi takayaɣ taa nɛ pɩha waɖɛ nɛ a-tʋma paɣzɩ pɩnaɣ ŋ́ga ka-taa. Ɖajaa ɛnɛ ɛkɛkɛŋna FIFA ŋgbɛyɛ ñʋʋdʋ.

Uruguay ɛjaɖɛ taa pacalɩ labʋʋ kedeŋa kpeekpe pombo aleɣya ahela anɛ. Pɩnaɣ 1930 ñɩŋa taa palaba-yɛ. Palaba aleɣya ana lɛ, Uruguay ɛjaɖɛ taa naŋgbanzɩ tɛɛ pombo maɖaa wabɩna.   

Kpaɣna pɩnaɣ 1930 ñɩŋa ŋga ka-taa pacalɩ labʋ naŋgbanzi tɛɛ pombo mabʋ aleɣya ahela anɛ yɔ, paɖʋ paɣtʋ nɛ pɩkɛna kɩjɛyʋʋ size pʋcɔ nɛ patasɩ-yɛ labʋ lɛ, pʋpɔzʋʋ se pamakɩ pombo nɛ papalɩ weewee tɩnaa nɛ mba wokina ahela anɛ a-labʋ.

Ajɛyɛ ndɩ ndɩ aŋgba n̄ɔɔzʋna naŋgbanzɩ tɛɛ pombo mabʋ tʋma ndɩ ndɩ nɛ pʋcɔ palabɩ-yɛ. Kɔɔnɔɔ naŋgbanzɩ pombo mabʋ pʋnɛyɔ, pɩsɩna naŋgbanzɩ tɛɛ pombo mabʋ lɛɣtʋ sɩɣzɩyaa nɛ papɩzɩ pɔtɔzɩ nɛ palɩzɩ naŋgbanzɩ tɛɛ pombo maɖaa kɩpama kɩbama pa-ajɛɛ taa.




#Article 346: Kedeŋa tɔm (285 words)


Payaʊ se kedeŋa tɔm yɔ, pɩtɛkɛ ɛjaɖɛ yaa Tɛtʊ pʊ-tɔm pɔyɔɔdʊʊ, ɛlɛ ɛyʊ tɔm pɔyɔɔdʊʊ. Kpaɣ ɖooo kajalaɣ ɛyʊ weyi payaɣ se «Homo sapiens» yɔ nɛ ŋkɔɔ ŋsɩɩna sɔnɔ ɛyʊ yɔ, pʊ-tɔm pɔyɔɔdʊʊ. Pan̄ɩnaa nɛ pɔkɔɔ pana se Afrɩka tɛtʊ taa kajalaɣ ɛyʊ calɩ lɩʊ. Pɩlaba pɩnzɩ mɩnɩŋ naalɛ yɔ (200 000) kajalaɣ ɛyʊ lɩʊ kedeŋa yɔɔ yɔ. Kajalaɣ ɛyʊ ɛnʊ ɛtaafɛyɩ ɛzɩ sɔnɔ ɛyʊ weyi ɖɩnaɣ. Pʊ-tɔbʊʊ se ɛyʊ lɛɣzaa pɩdɩɩfɛyɩ. Ɖooo kajalaɣ ɛyaa kɛtɛma sɩm se palakɩna wondu nɛ tʊmɩyɛ. Ɛlɛ, wondu ndʊ palakaɣna tʊmɩyɛ yɔ, tɩtaafɛyɩ doŋ yaa camɩyɛ ɛzɩ lɛɛlɛɛdaa wondu ndʊ ɛyʊ lakɩna tʊma yɔ. Alɩwaatʊ ndʊ payaɣ se «Paléolithique» yɔ, tɩ-taa ɛyʊ paɣzɩ n̄ɔɔzʊʊ ɛ-yɔɔdaɣ. Alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa ɖɔɖɔ ɛyʊ paɣzɩ sɩɖaa pim. Pʊnɛ pʊwɩlɩɣna se kajalaɣ ɛyʊ kɛtɛma maɣzʊʊ mbʊ pɩkaɣ labʊʊ pɩnzɩ sakɩyɛ wayɩ yɔ pʊ-yɔɔ. Kajalaɣ ɛyʊ kɛtɛma tɩlʊʊ lɛɣtʊ ndʊ ɛkpaɣnaa nɛ pɩwɩlɩɣ se sɩɖʊ tomnaɣ ɛɛɖazɩɣ yɔ. Kajalaɣ ɛyʊ kɛtɛma ɖɔɖɔ nɩʊ sɩm tɔbʊʊ camɩyɛ.

Tɩŋ pe nɛ nandʊ kajalaɣ ɛyaa tɔkaɣ nɛ pacakɩ wezuu. Paakɛ kacaɣ kakʊyɩwaa, pʊ-tɔbʊʊ se pɔɖɔŋaɣna caɣʊ caɣʊ tɛtʊ ndɩ ndɩ taa. Piteleri nɛ Afrɩka nɛ Eerɔɔpʊ nɛ Aazii pɛ-tɛtʊ taa su ɛyaa pɩdɩɩfɛyɩ. Kpaagbaa mbʊ lɛ, Amerika nɛ hayi kiŋ nɛ Oseyaanii pɛ-ɛyaa n̄azɩyaa sʊʊ Afrɩka nɛ Aazii pɛ-tɛtʊ taa nɛ papaɣzɩ pɛ-ɛyaa wɩlʊʊ tɔɔzɩm taan̄am. Ɛyaa taasɔɔlɩ caɣʊ hɔɔlɩŋ weyi ɛ-taa kɩla soŋaɣ yaa wɩsɩ kɩlɩɣ n̄aɣʊ yɔ. Ɛlɛ, pɩlaba ɛzɩ pɩnzɩ kudoku nɛ pɩnzɩ naalɛ (12 000) yɔ, ɛyaa cakɩ hɔɔlɩŋ ɛnʊ ɛ-taa kedeŋa kpeekpe yɔɔ.

Kajalaɣ kacaɣ kakʊyɩwaa, mba pɔtɩkɩ tɩŋ pe nɛ nandʊ peɖeke nɛ pacakɩ wezuu yɔ, pe-liɖe taa n̄ɩma nabɛyɩ pɩsɩ haɖaa siŋŋ, ɛlɛ, lɛlaa n̄ɔɖɔkɩ pɔ-cɔzaa zɔnzɩ ńzɩ kpam. Paba tɔsɔɔlɩ ɛyaa cɔlɔ caɣʊ siŋŋ. Pɔsɔɔlɩ caɣʊ pe-ɖeke poliŋ poliŋ taa.




#Article 347: Kedeŋa tʋʋzʋʋ lɛɣtʋ (276 words)


Lɛɣtʋ piliŋa nakɛyɛ wɛɛ nɛ kɔcɔŋna ɛzɩma kedeŋa wɛɛ yɔ pʋ-yɔɔ. Pʋ-tɔbʋʋ se, kɛkpɛlɛkɩɣ se katɩlɩ kedeŋa yɔɔ wɛtʋ nɛ kama nɛ katʋʋzɩ kedeŋa wɛtʋ ndɩ ndɩ takayɩsɩ taa.  
Lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga keyekina se ɛyʋ ɛtɩlɩ mbʋ pɩlakɩ nɛ yolum yoluu nɛ lʋŋʋyɛ lʋŋʋʋ yɔ. Lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga keheyiɣna ɛyʋ soŋaɣ alɩwaatʋ nɛ niikaɣ alɩwaatʋ. Kasɩma kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ tɛ wɛtʋ ndɩ ndɩ. Pʋ-tɔbʋʋ se kasɩma se, Amerika tɛtʋ wandamm taa lɛ, yolum yoluu alɩwaatʋ tʋnɛ nɛ tʋnɛ nɛ lʋŋʋyɛ ñalʋŋ alɩwaatʋ tʋnɛ nɛ tʋnɛ. Kasɩma se, Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm taa lɛ, alɩwaatʋ tʋnɛ nɛ tʋnɛ yolum yoluu nɛ alɩwaatʋ tʋnɛ nɛ tʋnɛ lʋŋʋyɛ lʋŋʋʋ. 

Aazii tɛtʋ wandamm taa ɖɔɖɔ lɛ, lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga kasɩma ɖɔɖɔ alɩwaatʋ ndʋ lʋŋʋyɛ lʋŋʋʋ nɛ yolum ñoyoli yɔ. Tobi se, lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga, kasɩma kedeŋa kpeekpe tɛtʋ wandamm wandamm waa tɩŋa taa wɛtʋ ndɩ ndɩ. 

Lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga katʋʋzʋʋna paa tɛtʋ wandamm ndʋ lɛ ti-lone nɛ tɩ-walanzɩ nɛ tɩ-laŋ nɛ tɩ-tɛtʋ wɛtʋ nɛ tɩ-taa ñɩm ndɩ ndɩ. Lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga kañɩnɩɣna nɛ katɩlɩ paa tɛtʋ wandamm ndʋ lɛ tɩ-ajɛya ñʋʋ. Lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga kañɩnɩɣna nɛ katʋʋzɩ paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ, ɖi-lone nɛ ɖɩ-walanzɩ nɛ ɖɩ-tɛtʋ wɛtʋ nɛ tɩ-taa ñɩm tɩŋa lona. 

Paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ, pɛtɛyɩ-ɖɩ ageeta sɔsɔŋ ndɩ ndɩ nɛ paa egeetiye nɖɩ lɛ, pɛtɛyɩ-ɖɩ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ. Pɩtɩŋa payɩ mbʋ yɔ, lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga kañɩnɩɣna nɛ katɩlɩ pɩtŋa nɛ katʋʋzɩ ɛyaa takayɩsɩ taa. Lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga ɖɔɖɔ kañɩnɩɣna nɛ katɩlɩ haba sɔsɔna ndɩ ndɩ nɛ cikpena wena pɛhɛ paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ, ɖɩ-taa yɔ. Lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga, kañɩnɩɣ ɖɔɖɔ se katɩlɩ tomiye nɖɩ ɖɩwɛ ɛyʋ nɛ mbʋ pʋcɔ-ɩ payɩ nɛ pɩta yɔ pɛ-hɛkʋ taa.

 




#Article 348: Kedeŋa yɔɔ kajalaɣ you (477 words)


Kajalaɣ you ŋgʋ, kɩlɩ Erɔpʊ tɛtʋ taa sɔɔjanaa hɛkʋ taa. Ɛlɛ, kʋkɔma kɩtaɣna kedeŋa kpeekpe ajɛɛ. Kɩlɩ pɩnaɣ 1914 nɛ kɩwolo kɩsɩɩ tɩnaɣ pɩnaɣ 1918. Ɛlɛ, ɛyʋ ɛcɔna yɔ, ɛnaɣ se kɩtɛtɛ kpataa ajɛɛ naayɛ hɛkʋ taa, kɩwɛ tɛndɛŋa tɛɛ mbʋ a-hɛkʋ taa nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 1923 taa. Pʋ-yɔɔ palaba kedizaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ Lausanna tɛtʋ taa hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ naanza n̄ɩŋgʋ, pɩnaɣ 1923 taa nɛ pan̄ɩɣ takayɩsɩ taa nesi nɛ pɩwɩlɩ se you tɛma ajɛɛ ana a-hɛkʋ taa. 
 

You ŋgʋ kɩkɛ pʋyʋ sɔsɔm mbʋ pɩlaba waaɣ nɛɛlɛ n̄ɩŋga taa yɔ. Ɖooo yɔ, patana kɩ-ɖaɣʋ kaʋ. Kɩnaŋa pɩtɩŋɛ naŋa naŋa. Sɔɔjanaa yona-kʋ siŋŋ. Ɛyaa sakɩyɛ sɩba nɛ wondu sakɩyɛ wɛɛkɩ. Sɔɔjanaa ɛzɩ miiliyɔɔwaa 60 yɔ nɛ pɩɖɛɛ pʋ-yɔɔ labana you ŋ́gʋ.

You ŋgʋ kɩ-ɖɩlaɖɛ ɛyaa ɛzɩ miiliyɔɔwaa nakʋ mbʋ yɔ sɩba nɛ pʋkʋ ɛyaa ɛzɩ miiliyɔɔwaa nɛɛlɛ mbʋ yɔ. Ɛzaɣtʋ tɔm lɛɛtʋ ndɩ ndɩ laba ɖɔɖɔ you ŋgʋ kɩ-ɖɩlaɖɛ : paɖɩzɩ Aarɩmeenii n̄ɩma pɩnaɣ 1915 nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 1916 n̄ɩŋga taa. Poyo ɖɔɖɔ kajalaɣ you lɩŋgamʋʋ sɔsɔʋ ŋgʋ payaɣ se Atlantique yɔ kɩ-taa pɩnaɣ 1917 taa. Pɩnaɣ ŋga ka-taa ɖɔɖɔ Ruusii ɛjaɖɛ taa n̄ɩma kʋyɩ pɛ-ɛjaɖɛ kewiyaɣ yɔɔ nɛ pɔɖɔɔnɩ ka-taa n̄ɩma nɛ ɖoŋ nɛ sɔsɔ Lénine kpaɣ kpelaɣ nɛ eyele nɛ Rueeii ɛjaɖɛ pɩsɩ Komiinism ɛjaɖɛ. Kʋdɔŋ sɔsɔʋ nakʋyʋ n̄alɩɩ pɩnaɣ 1918 taa nɛ pakʋm-kʋ hɩɖɛ se Grippe espagnole. Kʋdɔŋ ŋgʋ kʋkʋ ɛyaa ɛzɩ miiliyɔɔwaa niidozo mbʋ yɔ nɛ pɩɖɛɛ pʋ-yɔɔ. Pɩtɩŋa payɩ mbʋ piyeba nɛ ɛyaa tɩŋa tɛzɩ liu lɔʋ kpem, pitiba paa anɩ ɛ-nandʋ taa yem yɔɔɔ. Ɛyaa mba paawɛ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa yɔ, pɔtɔsɔɔ you ŋgʋ kʋ-tɔm kaʋ pɩkɔɔ pɩsɩɩna pa-sɩm wiye. You ŋgʋ kiyeba nɛ lɛɣzʋʋ sɔsɔm sakɩyɛ lɩɩ ajɛɛ kominanaa taa.

Kɩcɩyɩ ajɛɛ naayɛ hɔɔlɩ ndɩ  ndɩ. Ajɛɛ ana yɔ Austro-hongrois nɛ Russe nɛ Ottaman pa-ajɛɛ. Mbʋ payaɣaɣ se Empire allemand yɔ, pɩtatasɩ wɛʋ. Caama ɛjaɖɛ tatasɩ walʋʋ ɛzɩ ɖooo lɛ. Paɖaɣnɩ lɩzʋʋ Erɔɔpʋ nɛ Proche-Orient pɛ-tɛtʋ aŋjaʋnaa kɩfama. Komiinism yaa Temokraasii lɛɣzɩ Monaarɩsii. Ɖooo mbʋ yɔ, kedeŋa kpeekpe taafɛyɩna ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ kpɛm. Kajalaɣ you lɩna nɛ kɩ-wayɩ kɛ ajɛɛ laba lɩmaɣzɛ se paɖʋ kedeŋa kpeekpe ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩkandɩɣ ɖɩlʋ laŋhɛyɛ yɔɔ. Ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se Société des Nations (SDN).

Mbʋ piyeba nɛ you ŋgʋ kɩlɩɩ yɔ, pʋtɔɖɔɔ, pʋwɛ mamatʋka tɩyɛ. Mɩsɩ kʋm fenaɣ kɩyakʋ 28, pɩnaɣ 1914 n̄ɩŋga taa Bosnie ɛjaɖɛ taa tʋ, ɛwɛ Serbe tɛtʋ taa, payaɣ-ɩ se Gavrilo Princip. Evebu ɛnɛ, ɛkʋ François-Ferdinand nɛ ɛlɛ halʋ. Ŋgʋ abalʋ ɛnɛ ɛkaɣna austro-hongrois ɛjaɖɛ kpelaɣ kpaɣʋ ɖɩɖɩ n̄ʋʋdʋ sɩm wayɩ. Peeye Caama ɛjaɖɛ seɣti Autriche-Hongrie ɛjaɖɛ se ɖitaasu tɔm ndʋ. Se ɖɩkʋyɩ Serbe tɛtʋ yɔɔ. Pʋ-yɔɔ ajɛɛ ɖoŋ n̄ɩna ndɩ ndɩ paɣzɩ ɖʋʋ taabalɩyɛ nɛ ɖama. Naayɛ n̄atɩnɩɣ Autriche-Hongrie ɛjaɖɛ yɔɔ nɛ lɛlaa n̄atɩnɩ Bosnie n̄ɩnɖɛ yɔɔ. Mbʋʋ pɩlaba nɛ you kɔɔ kɩlɩɩ ajɛɛ ana a-hɛkʋ taa. Ŋgʋ ajɛɛ ana a-taa sakɩyɛ kɛwɛ tɛtʋ ndɩ ndɩ ajɛɛ n̄ʋŋ yɔɔ. Pʋ-yɔɔ you ŋgʋ kɩkɔma kɩtaɣna kedeŋa kpeekpe.




#Article 349: Kedeŋga Kpeekpe Yɔɔ Ɛyʊ Wala Tɔm (655 words)


Yee ɖitisaa se pʊmʊna ɛyaa se pɛwɛɛ kɩmaŋ wala ɛsɩndaa nɛ pɩkɛna wazaɣpʊyʊ kɔyɔ, ɖitisaa ɖɔɖɔ se peeɖe ɛjaɖɛ yɔɔ tɩ-yɔɔ wɛʊ, toovonum nɛ lahɛzɩyɛpalɩɣna;

Ɖɩnaa se ɛyʊ wala tɔm kɩɩsɩŋ nɛ tɩ-yɔɔ kɩɩɖɔŋ palabɩna nɛ kɩwɛɛkɩm tɔyɩ nɛpɩcɛyɩɣ ɛyaa. Mbʊ pacaɣ se ɛjaɖɛ ɛlɛɣzɩ wɛtʊ, ɛyaa wɛɛ pa-tɩ yɔɔ, pɔyɔɔdʊʊ yem faaa nɛ pɩwɩlɩ se palɩ kʊñɔŋ taa, sɔɔndʊ ɛɛtasɩɣ-wɛ kpaʊ;

Yee waɖɛ kewiyaɣ ɛkandayɩɣ ɛyʊ wala yɔɔ camɩyɛ kɔyɔ, wiɖiyi pɩɩkaɣ ɛyʊ ɛnʊkɛnaʊ kɩjɛyʊʊ se ɛkʊyɩ kewiyaɣ ŋga kɔ-yɔɔ se kalakɩ-ɩ ñaŋ;

Pʊwɛ camɩyɛ se pasɩna ajɛya, akpeeti nɛ ala taabalɩyɛ ɖʊʊ tʊmɩyɛ ɖeu nɛpuhuuna-yɛ;

Ɖinaa se ajɛya kɩgbɛndʊʊ ŋgbɛyɛ paɣtʊ takayaɣ taa kɛ ɛyaa kpeekpe tasɩ tisuuɛyʊ wala nɛ ɛ-wazaɣ pɔ-tɔm, nɛ pɔtɔ se abalaa nɛ halaa pɛwɛ kɩmaŋ wala ana a-ɛsɩndaa; mbʊ labɩna nɛ paka ñʊʊ se pekpeetiɣ samaɣ sɩnaʊ tʊmɩyɛ yɔɔ nɛ pɩsa pɛwɛɛ pa-tɩ yɔɔ camɩyɛ;

Ajɛya kɩgbɛdʊʊ ŋgbɛyɛ taa ajɛya tisaa se alakɩ nɛ ɛyaa kpeekpe ña ɛyʊ wala, ɛlɛpʊwɛɛ se ŋgbɛyɛ ɛɖʊ-yɛ nisi;

Yee ɛyaa tɩŋgɛ ɩwɛna lɩmaɣzɩyɛ kʊɖʊmɖɩyɛ ɛyʊ wala nɛ ɛ-tɩ yɔɔ wɛʊ tɔm yɔɔkɔyɔ, pɩsaŋ nɛ pala tʊmɩyɛ nɖɩ.

MBƱ AJƐYA KIGBƐNDƱƱ ŊGBƐYƐ KEDIƔZAƔ SƆSƆƆ TƆM SE:

KEDEŊGA KPEEKPE YƆƆ ƐYƱ WALA TƆM tʊnɛ tɩkɛ ajɛya wena kedeŋga kpeekpe yɔɔ ɛyʊ wala tɔm wɛ a-ñʊŋ taa yɔ a-lɩmaɣzɩyɛ; nɛ pɩsa acɛyɩ a-tɩ, akuliŋgbɛyɛ ɖɩnɛ ɖa-ajɛya ɛyaa nɛ ajɛya lɛɛna ɛyaa ɛsɛ nɛ paña ɛyʊ wala nɛ ɛ-tɩ yɔɔwɛʊ tɔm.

Palʊlʊʊ ɛyaa nɛ pa-tɩ yɔɔ wɛʊ kpaagbaa nɛ pɛwɛɛ kɩmaŋ wala ɛsɩndaa. Palʊlʊʊ-wɛ nɛ pɔ-lɔŋ nɛ pa-maɣzɩm; mbʊ yekina nɛ pɔsɔɔlɩ ɖama se pɛkɛ ɛyaa pa-tɩŋgɛ.

Paa ɛyʊ weyi, ɛkɛ kɩsɛm, kɩkpɛdʊ, kʊhʊlʊm, ñɩmdʊ, kɛdɛyaɣ, paa ɛkɛ cɔɔcɩ ŋgʊkɩ-taa tʊ, ɛlaɣ sɩɩnaa, ɛpɩzɩɣ ɛtɔ se kedeŋga kpeekpe yɔɔ ɛyʊ wala wena pɔyɔɔdɩa-tɔm cɩellnɛ yɔ, akɛ ɖɔɖɔ ɛ-ñɩna.

Mbʊ ɖɔɖɔ paa ɛyʊ ɛlɩna le, ɛkɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ ɖɩ-tɩ yɔɔ yɔ, ɖɩfɛyɩ ɖɩ-tɩ yɔɔ yɔ ɖɩ- taa tʊ, yaa ɖɩ-poliitikii kɛ ŋgʊ, paapɩzɩɣ pɔtɔ se ɛyʊ wala tɔm tʊnɛ tɩdataɣna-ɩ.

Paa anɩ, ɛwɛna waɖɛ se ɛwɛɛna wezuu, ɛwɛɛ ɛ-tɩ yɔɔ nɛ ɛkandayɩ ɛ-tɩ yɔɔ.

Pɩfɛyɩ se nɔɔyʊ ɛwɛɛ yomiye taa; ɛlɛ padaaɖʊ-ɩ ɖɔɖɔ kʊñɔŋ. Pekizi yomiye tɔm.

Pɩfɛyɩ se paɖʊ nɔɔyʊ kʊñɔŋ, pɛkpɛŋgɛsɩ-ɩ, yaa palabɩ-ɩ mbʊ pɩdamʊna se palaɛyʊ yɔ.

Paa anɩ, ɛwɛna waɖɛ se paa le, paya-ɩ se caa akele.

Ɛyaa kpeekpe wɛ kɩmaŋ paɣtʊ ɛsɩndaa nɛ pɛwɛɛna waɖɛ ɖɔɖɔ se paɣtʊ ɛkandayɩ pɔ-yɔɔ kɩmaŋ. Yee palakɩ-wɛ nabʊyʊ nɛ pɩfɛyɩ ɖeu, yaa pɩɩɖɔŋ paɣtʊ nʊmaʊ ta, pɩwɛɛ ɖɔɖɔ se pakandayɩ pɔ-yɔɔ kɩmaŋ.

Paa anɩ, ɛwɛna waɖɛ se pacaɣ-ɩ tɔm yaa pomuluu-i faŋŋŋ wala wena paɣtʊ ha-ɩ yɔ a-nʊmaʊ taa, ewolo eheyi ɛjaɖɛ taa tɔm hʊyaa.

Paapɩzɩɣ pakpa nɔɔyʊ faŋŋ paɖɩɣ yaa pɛkɛzɩ-ɩ tɛtʊ.

Yee pakpa ɛyʊ nɔɔyʊ se ɛlabɩ nabʊyʊ, ɛwɛna waɖɛ se pahʊʊ ɛ-tɔm fayɩɩ nɛpana; tiɖeɣ yaa tɩsɩkɩ.

Pɩfɛyɩ ɖeu se ɛyʊ nɔɔyʊ ɛɖʊ ɛ-nɔɔ lɛlʊ tɔm taa yem yem.

Paa anɩ, ɛwɛna waɖɛ se elɩzɩ ɛ-lɩmaɣza faaa, ɛtɩŋ ɛsɔ tɔm nʊmaʊ ŋgʊ ɛsɔɔlaa yɔ. Pʊ-tɔbʊʊ se waɖɛ ɖɩnɛ ɖiyekina nɛ ɛyʊ pɩzɩ eyele ɛsɔ tɔm nʊmaʊ nakʊyʊ nɛ ɛtɩŋ

lɛɛkʊ, ɛpɩzɩ ɛwɩlɩ ɛsɔ tɔm nʊmaʊ ŋgʊ ɛtɩŋgɩɣ-kʊ yo kʊ-tɔm lalaa faaa; paa ɛwɛ e-ɖeke yaa ɛ nɛ lalaa, ɛpɩzɩɣ ɛla pʊ-tʊmɩyɛ.

Paa ɛyʊ weyi, ɛwɛna waɖɛ se ɛyɔɔdɩ faaa ndʊ ɛmaɣzɩɣ yɔ; pʊ-tɔbʊʊ se sɔɔndʊ ɛdaakpa ɛyʊ nɔɔyʊ se ɛɛyɔɔdɩ natʊyʊ nɛ palabɩ-ɩ nabʊyʊ. Pʊ-tɔbʊʊ ɖɔɖɔ se ɛyʊwɛna waɖɛ se ɛkɛdɩ lalaa ndʊ ɛsɩma, ɛnaa yaa ɛnɩwa yɔ.

Paa ɛyʊ weyi, ɛwɛna waɖɛ se samaɣ ɛkandayɩ ɛ-yɔɔ. Kandayʊʊ mbʊ piyekina nɛ ɛyʊ wɛɛ ɛ-tɩ yɔɔ, ɛhɛzɩ ñɩm nɛ ɛsɛkuliye pa-ñɩnʊʊ nʊmaʊ taa.

Paa anɩ, ɛwɛna waɖɛ se ɛhɛzɩ nɛ ɛcalasɩ ɛ-ɛsɛ, padaakɩlɩ-ɩ nazʊʊ tʊmɩyɛ taa;ɛwɛna waɖɛ ɖɔɖɔ se paa pɩnaɣ ŋga, paha-ɩ fenaɣ kʊɖʊmaɣ, ɛhɛzɩ nɛ pɛtɛ pɛhɛyɩ-ɩ ke-liidiya.

Paa anɩ, ɛwɛna waɖɛ se ɛñaɣ pana nɛ yɛɖɛyɛɖɛtʊ ɛdaawɛ ɛjaɖɛ yɔɔ, ɛzɩpɔyɔɔdʊʊ kedeŋga kpeekpe yɔɔ ɛyʊ wala tɔm takayaɣ taa yɔ.

Kedeŋga kpeekpe yɔɔ ɛyʊ wala tɔm tʊnɛ, tɩ-taa tʊ kpayɩ kpayɩ. Ɛyʊ nɔɔyʊ fɛyɩ ɛtɔŋ se hɔɔlʊʊ kʊnɛ, yaa ŋgʊ yɔ, kʊtɔŋna se padaaña wala naayɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ,yaa nɖɩ yɔ ɖɩ-taa.




#Article 350: Keniya (132 words)


Keniya kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɖɩ-tɛ hayʊ kɩŋ lɛ, Suudanɩ nɛ Hadɛ ñɩŋgʊ nɛ Etiyɔpi, wɩsɩ ɖlɩyɛ taa lɛ Somali, wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Uganda wɛna nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ hadɛ kɩŋ lɛ Tanzaani pɩzɩnaa. Wɩsɩ ɖʊlɩyɛ nɛ hadɛkiŋ lɛ Ɛndɩ lɩŋgamʊʊ kpeŋna. Payaʊ se Keniya pɩlɩna peeɖe pʊʊ ŋgʊ payaɣ ɖɔɖɔ se kɛniya yɔ. Kamba kʊnʊŋ taa lɛ, pʊtɔbʊʊ se taataa pʊʊ. 

Keniya mʊ kɩ-tɩ yɔɔ caaʊ lɛ, Jomo Kenyatta kɛ pacala lɩzɩɣ se ɛkɛ pɛ-ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ. 

Keniya walanzɩ taa wɛ ɛzɩ 580 367 km2 nɛ pʊʊ ŋgʊ kɩ-kɩlɩ kuyʊʊ yɔ ŋgʊ payaɣ ɖɔɖɔ se Keniya. Pʊʊ ŋgʊ kɩ-kʊkʊyɩmɩnda maɣna mɛtanaa 5 199. Lɩm-pɔɔ ŋga kakɩlɩ ɖaalɩɣ kɛ keniya taa yɔ ŋga payaɣ se Taana nɛ ka-ɖaalakɩŋ taa maɣna kilomɛtanaa 700. Tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Nayiroobii.




#Article 351: Keniya pʊʊ (421 words)


Wakamba n̄ɩma cɔlɔ lɛ, Keniya pʊʊ tɔbʊ se « taataa pʊʊ » » Pʊʊ ŋgʊ kɩkɩlɩna kʊyʊʊ Keniya ɛjaɖɛ taa. Afrika tɛtʊ tɩŋa payɩ taa lɛ, Kilimanjaro pʊʊ wayi lɛ, Keniya n̄ɩŋʊ tɩŋna kʊkʊyʊmɩŋ taa. Keniya ɛjaɖɛ taa ɛyaa samaɣ nakayɩ wɛ Keniya pʊʊ ŋgʊ kɩ-liu tɛɛ kpɛɛɛ. Kpaɣ ki-liu tɛɛ ŋkpa ŋtalɩ “Batian” mbʊ yɔ, mɛtanaa 5 199 wɛna. Kpaɣ ki-liu tɛɛ nɛ ŋwolo “Nelion” lɛ, mɛtana naa 5 188   n̄ɛwɛna pɛhɛkʊ taa. Pʊʊ ŋgʊ kɩwɛ Keniya ɛjaɖɛ hɛkʊ taa ɖeyi ɖeyi. Kiwɛ “Equateur” nɛ hadɛ kɩŋ hɔɔlʊʊ taa. Kiposina Nairobi tɛtʊ ɛzɩ kilomɛtaa naa 150 mbʊ yɔ.

Tɛtɛɛ pɩɩn̄amsaa sɩŋŋŋ nɛ piseɣ nɛ kaaŋ sɔsɔŋ nɛ tɛtʊ pɩlɩʊ nɛ pɩkpaɣ nɛ pɩkpeeliu nɛ  pikɔɔ pɩpɩsɩ Keniya pʊʊ. Mɩŋ sɔsɔŋ nɩyɛ kalɩna nɛ tɛtɛɛ kɩŋ helu helu nɛ pɩlɩzɩɣ kaaŋ sɔsɔŋ ɛnʊ tɛtɛɛ. Pɩlaba pɩnzɩ miliyɔɔ waa naadozo yɔ keniya pʊʊ ŋgʊ kikpaʊ sʊʊʊ mbʊ yɔ. Mbʊ payaɣ se “Calotte glaciaire” yaa lɩm pɛɛ yɔ mbʊ pamna pʊʊ ŋgʊ ki-yɔɔ kpi. Mbʊ yebina nɛ kɩ-yɔɔ kpaʊ caɣ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ nɛ kɩwɛɛ ndɩ kpem nɛ pʊʊŋ lɛɛŋ. Kɩwɛna ɖɔɖɔ lɩm kujomɩŋ sakɩyɛ pɩdɩɩfɛyɩ. 

Kujomiŋ ɛnʊ ɛfaɣna ɖooo pʊʊ n̄ʊʊ taa nɛ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɖooo kataŋa taa. Pʊʊ ŋgʊ kɩ-n̄ʊʊ taa lɩm lɩʊna nɛ piniɣdiɣ Keniya ɛjaɖɛ hɔɔlʊʊ sɔsɔʊ. Eurɔpʊ tuuɖe ɛjaɖɛ taa n̄ɩnɩyaa n̄ana tɛtɛɛ n̄amsʊʊ mbʊ pɩnaɣ 1 849 taa. Pɔ-nɔyɔɔ ɖɛyʊ kɔyɔ ɖa-caa Johann Ludwig Krapt. Ɛlɛ, pɩŋaɣ 1883 kɛ lɛɣtʊ nɛ tɩlɩtʊ ndɩ ndɩ n̄ɩnɩyaa n̄ɩɣ nesi se toovonim lɛ, tɛtɛɛ n̄amsɩna nɛ miŋ sɔsɔŋnɩɩyɛ lɩɩna tɛtɛɛ nɛ pɩlɩzɩ kaaŋ sɔsɔŋ nɛ tɛtʊ nɛ pɩkpa pembem nɛ pɩkɔɔ pɩpɩsɩ pʊʊ sɔsɔu yelu yelu. Pɩnaɣ 1 887 taa kɛ pacalɩ pʊʊ ŋgʊ kɩ-yɔɔ kpaʊ ɛlɛ patatalɩ kɩ-n̄ʊʊ takaɣ taa hem. Ɖa-caa Halford John Mackinder nɛ ɛ-taabalaa pan̄aɣna pana nɛ pɔɖɔ nɛ patʊlɩ kʊ- n̄ʊʊ taa yeli. Ɖeɖe nɛ sɔnɔ mbʊ yɔ, nʊmɔŋ ɖɔ yem nɛ ɛyʊ pɩzɩɣ nɛ ɛɖɔ yem lɩŋŋŋ nɛ ɛkpa Keniya pʊʊ ŋgʊ kɩ-taa. 

Tɩŋ nɛ  n̄ɩtʊ ndɩ ndɩ n̄ɔ pʊʊ ŋgʊ kʊ yɔɔ kpaɣ kɩ-liu tɛ nɛ nɛ ŋkɔɔ ŋkɔɔ ŋtalɩ kʊ- n̄ʊʊ taa. Laʊ sɔsɔʊ nakʊyʊ wɛ ɖɔdɔ pʊʊ ŋgʊ kɩhɔɔlʊ; nakʊyʊ yɔɔ. Tɛtɛ kpɩna sɔsɔna nayɛ wɛ keniya pʊʊ ŋgʊ kɩ-taa. Mbʊ yebina nɛ pɔcɔzɩ-kʊ kaɖaɣ nɛ pata kpɛɛɛ se pakandɩ kpɩna an a-yɔɔ ɖeu nɛ a-taa na ɖiyɛ ɛtaale yem. Kaɖaɣ ŋga ka-taa kpɩna ana apɩsɩ ketenga kpeekpe ŋgbɛyɛ ŋɖɩ payaɣ-ɖɩ se “UNESCO” yɔ ɖɩ-n̄ɩm sɔsɔm nabʊyʊ. Pɩnaɣ taa lɛ, ɛyaa ,ɛzɩ 15 000 yɔ panaɣ powoki Keniya kaɖaɣ ŋga ka-taa nɛ patʊlɩ-wɛ nɛ pasʊʊ nɛ pana kpɩna sɔsɔna ndɩ ndɩ ana.




#Article 352: Kenji Mizoguchi (242 words)


Kenji Mizoguchi (溝口 健二, Mizoguchi Kenji) kɛ Sapɔŋ ɛjaɖɛ taa hendʊ lɩzɩyʊ, palʊla-ɩ agoza fenaɣ kɩyakʊ 16 pɩnaɣ 1898 Tokyo tɛtʊ nɛ ɛsɩ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 24 pɩnaɣ 1956 Kyoto tɛtʊ taa. Palʊla Mizoguchi Tōkyō tɛtʊ taa pɩnaɣ 1898. E-cejewiye paa ɛ-caa kaasɔɔlʊʊ nɛ pʊtɔcɔna-ɩ yɔ, nɛ ɛpɩsɩ kʊñɔndʊ kpem kɛ haŋga alɩwaatʊ pɩnaɣ 1904. Ɛwɛɛ Asakusa tɛtʊ taa, kʊñɔndʊ kpidikpidi Tōkyō tɛtʊ taa. Mizoguchi caa kaakɛ cafɩnta kɩbɩnʊʊ, kaawɛ ñaŋ nɛ e-ɖoo nɛ ɛ-kɔɔ ɛpɛda ɛzɩ geisha yɔ. 

E-sukuli taaɖɔŋna-ɩ mbʊ lɛ, eyele nɛ ɛkpɛlɩkɩ tɔlɩm taʊ tʊmɩyɛ tɔɔla yɔɔ. Ɛcɛlɛ ɛ-tɩ mbilim tʊmɩyɛ nɖɩ nɛ ɛmʊ pɩ-tɛ takayaɣ ŋga kawɩlɩɣ se ɛkpɛlɛka tʊmɩyɛ nɛ ɛtɛ yɔ. Kɛlɛ ɛpɩsɩ tɔm kisusutu takayasɩ lɩzɩyʊ kɛ Kōbe tɔm susuu taa. Pɩnaɣ 1918 ɛsʊʊ you ŋgʊ Russi kpɛlɩ pɩsɩɣ kɔŋgaɣ kɛlɛ elesi ɛ-tʊmɩyɛ. 

Ɛsʊʊ kɛlɛm kɛlɛm naa tʊmɩyɛ taa pɩnaɣ 1920 ɛzɩ ɛyʊ weyi ɛlakɩ hendu teu kuduyuu taa tʊmɩyɛ kɛ Nihhatsu nɛ ɛpɩsɩ kpɛdɛyɛ lɩzɩya sɩnɩyʊ. Pɩnaɣ 1922 alɩwaatʊ taa lɛ, ɛla ɛ-tɛ kajalaɣ kɛlɛm kɛlɛm ŋgʊ yɔ se kɩyakʊ ŋgʊ sɔlɩm pɩsɩɣ yɔ. 

KPaɣ pɩnaɣ 1923 ŋkɔɔ ŋtalɩ ɛsɩm pɩnaɣ ɛla kɛlɛm kɛlɛm naa hiŋ nakʊ nɛ nanza, pada peeɖe tɔlim mba naalɛ, (wiyaʊ halʊ Yang-Kwei Fei). Ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛ-tɛ kɛlɛm kɛlɛm naa hiŋ loɖo nɛ naalɛ leba mbʊ piyeba nɛ Mizoguchi kɛ kajalaɣ hendu lɩzɩyʊ weyi pasɩma-ɩ se ɛ-tɛ kɛlɛm kɛlɛm naa leba yɔ (pɩɩkɛ kɛlɛm kɛlɛm naa mba paayɔɔdʊʊ yɔ). Pakalɩɣ nee nɔsɩ kɛ kɛlɛm kɛlɛm naa mba paayɔɔdʊʊ yɔ.




#Article 353: Ketu ɖoho (261 words)


Ketu ɖoyo yaa mbʊ pakpakɩɣ nɛ palakɩna wonuu ŋgʊ kʊhɔŋ tanɩɩ yɔ, pu- ɖoyo payaɣna Fransɩɩ kʊnʊŋ taa se élastomère. Pʊyʊ kɩhɔm mbʊ potolu-pʊ kulubu yɔ, pʊwɛna 99,9 % pɔɔyaɣ yaa piye 1,A-cis. Pɔɔyasɩ ya ape 1,4-cis yɔ pɛkpɛndɩ 20 000. Ketu hɔŋ camɩyɛ tanɩɩɩ. Tɩwɛna ɖoŋ kpɛlɛkʊʊ ñɩɣyɩŋ wɛtʊ nɛ mbʊ payaɣ se reziliyɛnsɩ (résilience) yɔ sakɩyɛ. Ɛlɛ, mbʊ payaɣ se sɔŋ ɔkɩziizɛɛnɩ (ozone) nɛ tiɔkɩziizɛɛnɩ (dioxygène) yɔ paataŋna ketu ɖoli, pʊ-tɔbʊʊ se peyeki nɛ ketu cɛkɩ yaa tɩwɛɛkʊʊ lɔŋ.

Ketu ɖoo kɛ pʊyʊ kulubum yaa wondu kulubutu sakɩyɛ ɖoo. Ketu ɖoo wɛna mbʊ pʊhɔŋ camɩyɛ tanɩɩ yɔ pʊ-wɛtʊ yaa pu-ɖoŋ. Piyuu tɩyɛ tʊ (réticulation) pakpakɩɣ nɛ palakɩna ketu ɖoo. Papɩzɩɣ pɔhɔ ketu ɖoo yaa pɔcɔzɩ-ɩ ɛzɩma ɛyʊ sɔɔlaa yɔ, ɛlɛ, pɩɩcɛkɩ. Payaʊ se ketu yɔ pɩkɛ ɖɔɖɔ mbʊ payaɣ se ketu ɖoo (élastomère) yɔ. 
Ketu pakpakɩɣ nɛ palakɩna mbʊ pʊhɔŋ yɔ pɩtɩŋɛ payɩ, ɛzɩ pɔpɔla mbʊ yɔ. Ketu ndʊ palakɩna wondu ndʊʊ mbʊ yɔ, tɩ-mayaɣ kɛlɛ «NR».

Ketu ndʊ patolubi-tʊ kulubu yɔ, pʊ-tɔbʊʊ palɩ tɩ-yɔɔ tɛtʊ tɛɛ yem yɔ, tiɖeke koŋ pasɩma sɔnɔ se ndʊʊ lɛ ketu ɖoo.

Kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ ñɩnɩyʊ, sɔsɔ Charles Hanson Greville Williams wɩlɩ pɩnaɣ 1860 ñɩŋa taa se ketu ɖoo kɛ mbʊ payaɣ se poli-isoprenoyiidi (polyisoprénoïde) yɔ. Ñɩnɩyʊ sɔsɔ ɛnɛ ɛkɛ Ŋgilisi tʊ.

Salaŋ fenaɣ kɩyakʊ hiu nɛ naalɛ (12) wiye, pɩnaɣ 1909 ñɩŋa taa palɩzɩ kajalaɣ takayaɣ sɔsɔɔ ŋga payaɣ se «brevet» yɔ se pɛcɛlɩ weyi ɛsɩma ketu kɩbandʊ labʊ yɔ. Kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ ñɩnɩyʊ sɔsɔ Fritz Hofmann lɩzɩna kajalaɣ takayaɣ ŋga. Ñɩnɩyʊ ɛnɛ, ɛlɛ kɛ Caama tʊ.

Paapɩzɩɣ pakpaɣ ketu ɖoonaa nɛ palabɩna aŋwanaa.




#Article 354: Keveŋaɣ (264 words)


Keveŋaɣ kɛna kpeɣluu kpɛlɛkɩtʋ tɛyɩtʋ wɛɖʋ ŋgʋ kɩwɛ ɛsɔkaɣ tɛtʋ yɔɔ tɩyɛ yɔ, nɛ pɩcɛlɩna kooka yaa egeetiye naɖɩyɛ yɔ kɛ wɛɛ nayɛ taa. Keveŋaɣ kanɛ, kɛwɛ ndɩ yaa kɛwɛna tʋkaɣ nɛ mbʋ payaɣ size ɛsɔkaɣ yaa ɩsɔkaɣ laɣsɩ kpɛlɛkʋʋ yɔ. Sakɩyɛ tɔŋ yaa yaɣ tʋkaɣ ŋga ɖɔɖɔ size ɛsɔkaɣ ɖɔnɛ kpɛlɛkʋʋ.

Ɛsɔkaɣ laɣsɩ kpɛlɛkʋʋ kɛna n̄ɩɣʋʋ ŋgʋ pɛgbɛlɛkʋʋna alɩwaatʋ yaa wɛɛ leeɖuu yɔ kɛ pazɩ taa yɔ. Pɩcɔ nɛ pɩtɛ n̄ɩɣʋʋ ŋgʋ, paabɩzɩ pɛkpɛlɛkɩ alɩwaatʋ nɛ kʋʋ lɛ, yaa wɛɛ nɛ kʋʋ lɛ, pɩmʋnaɣ size, kɩwɛ lone kʋɖʋmɖɩyɛ taa kɛnɛ koŋ. Pɩmalɩʋna-kʋ nɛ hɛkʋ kʋɖʋmʋʋ taa wɛʋ alɩwaatʋ sakɩyɛ lɛ, kɩtɩlɩ ɖeu kɛ keveŋaɣ alɩwaatʋ.

Wɛɖʋ yaa ɖoŋ n̄ɩɣʋʋ ŋgʋ pɛkpɛlɛkʋʋna keveŋaɣ yɔɔ payaɣ size, keveŋaɣ kpɛlɛkʋʋ. Patɩlɩʋ keveŋaɣ camɩyɛ yaa ɖeu pɩtɩŋɩna kɛ-tɛ ɛsɔkaɣ (atmosphériques) lone taa lakasɩnaa kpeekpe yɔɔ. Mbʋ pɩkpɛndʋ pa-ɩ nɛ pɛcɛlʋʋ pʋʋ hɩɖɛ size keveŋaɣ yɔɔ yɔ, tomnaɣ taa miŋ songuu yaa tomnaɣ taa miŋ saʋʋ (température).

Keveŋaɣ wondu lɛɛtʋ kɔyɔ : ɛsɔkaɣ (pression atmosphérique), lɩm tɛɛ tibuu yaa kilimuu (précipitations), wɩsɩ taa wɛyɛ yaa caɣʋʋ (ensoleillement), nikaɣ wɛʋʋ yaa lone kinidiye (humidité), nɛ pɩtasɩna helim fɛtʋʋ ɖoŋ (vitesse du vent). Wondunaa mba, patɩŋɛ payɩ mbɩ yɔ pɛkpɛndʋʋ payaɣ yaa pɛcɛla hɩɖɛ size keveŋaɣ.

Tombiye keveŋaɣ nɖɩ, ɖɩlɛɛ lɩʋ kajalaɣ taa pombo kɛ fransɩ kɩnʋŋ taa kɛnɛ kɛ kpaɖʋ hiu nɛ naalɛ (12) n̄ɩŋgʋ taa. Tombiye nɖɩ, ɖɩ-tɔbʋʋ kaakɛ kɛlɛʋ yem size, tɛtʋ kpilaa wɛtʋ nɛ hadɛ kiŋ nɛ pɩcɛlɩna wɩsɩ. Ɖajaa sɔsɔ Aristote kɛna kajalaɣ tʋ weyi ɛpɩza ɛtɛyɩ kedeŋa kpeekpe tɛtʋ putuuɖe nɖɩ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa size globe terrestre yɔ kɛ kevenzɩ hɔɔlɩŋ kagbanzɩ  taa.




#Article 355: Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ (225 words)


Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ wɛ Eerɔpʋ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa nɛ nabɛyɛ tɔŋ se ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ Eerɔpʋ nɛ hayi kiŋ. Krandɩ-Piretañɩ, Irɩlandɩ nɛ tɛtʊ ñabɩ ñabɩ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta yɔ pɩkpɛndɩna nɛ pala ɛjaɖɛ nɖɩ. Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ nɛ Irilandɩ paka kamaɣ kʊɖʊmaɣ nɛ Atlantique teŋgu nɛ hayi kiŋ lɩŋgamʊʊ wɛna wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa. Hadɛ kiŋ lɛ Mansɩ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Irilandɩ teŋuu.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-walanzɩ taa makɩɣna 246 610 km2. Mbʊ labɩna nɛ pɔtɔŋ se nɖɩ lɛ ɛjaɖɛ 80 ñɩnɖɛ keteŋa kpeekpe taa walanzɩ taa nɛ pɩkɛ Eerɔpʋ taa kɔyɔ nɖɩ lɛ 11 ñɩnɖɛ. Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ taa ɛyaa kpɛndɩ  miliyɔɔnaa 65 nɛ nɖɩ lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɛ 22 ñɩnɖɛ keteŋga kpeekpe ɛjaya taa ɛyaa ɖɔʊ taa.

Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Lɔndrɩ. Ɛsɩndaa wobu nɛ tɔsʊʊ hʊʊ taa lɛ, Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ kɛlɛ kacalaɣ ɛjaɖɛ kɛ keteŋa kpeekpe taa.
 
Kewiyaɣ kɩkpɛndaɣ taa ajɛya kpɛnda naanza: Aŋgiletɛɛrɩ, Ekɔsɩ, Gaalɩ Ɛjaɖɛ nɛ Irilandɩ hayʊ kiŋ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩñɔ pɩnaɣ 1707 aliwaatʊ ndʊ Aŋgilitɛɛrɩ nɛ Ekɔsɩ pɛkpɛndaa yɔ.

Pɩkɔma pɩnaɣ 1801 Irilandɩ sɔzɩ ajɛya anɛ a-yɔɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Eerɔpʋ ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa, Ajɛya wena ayɔɔɖɩɣ Englɩsɩɩ kʊnʊŋ yɔ a-ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se Commonwealth of Nations yɔ ɖɩ-taa ɖɔɖɔ, ɖɩwɛ Eerɔpʋ Lɔŋ-tasɩyaa ŋgbɛyɛ taa ɖɔɖɔ, G8 taa, G20 taa, OTAN ŋgbɛyɛ nɛ OCDE, OMC pa-taa nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ ONU taa ɖooo pɩnaɣ 1946.




#Article 356: Keɖe (246 words)


Keɖe kɛna ɛyʊ nɔɔtaa mɔɔyɛ naɖɛyɛ. Mɔɔyɛ nɖɩ nɖɩ kɩlɩna ɖoŋ kɛ ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩna mɔɔ kpeekpe taa. Ɛyʊ nɔɔtaa kela ɖɔɔ nɛ acɔ ɛ-kɩnandʊ kpɛɛɛ nɛ pɩta. Keɖe hʊlʊmaa nɛ nabʊyʊ taa lɛ, ɖɩpɩzɩɣ nɛ ɖɩwɛɛ hʊlʊmɩŋ yɔɔ tɩyɛ kɛnɛ. 

Kela tosobi kusobu kɛ ɛyʊ yaa tɛtɛt kpɩnɛ nɔɔtaa yem. Hokasi nasɩyɛ wɛɛ nɛ nzɩ sɩtamna keɖe nɛ kɩnandʊ kpam nɛ pɩñɔɔ cɩŋcɩŋ. Ɛyʊ nɔɔtaa kele wɛ tɔm naputozo taa: nɔɔyɔɔ kela wɛɛ nɛ akpenda litozo (8), naanza hayʊ nɛ naanza hadɛ, ɛyʊ woŋgu lɛ ana pɩlɛkɩɣ naʊ; a-cɔlɔ kpam lɛ, naanza wɛɛ nɛ awɛ lɔŋ nɛ awɛ cɔŋŋcɔŋŋ, nɛ awɛ paa kalaaʊ ŋgʊlɛ kɩcɔlɔ; a-wayɩ lɛ kalaaʊ taa kela ñɛwɛna nɛ alɛ kpɛnda nɛɛlɛ (20). Pʊtɔbʊʊ se ɛyʊ sɔtʊyʊ nɔɔtaa nɛ kela hiuwaa naatozo nɛ naalɛ (32). 

Pɛwɛ mbʊ lɛ, pɩtɛkɛ ɛyaa tɩŋga nɔsɩtaa awɛ 32, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, nabayɩ nɔsɩtaa wɛ kela lɛɛtɩŋ nɛ pɩ-tɛ ɛya mba, pɔ-nɔsɩtaa kela ɖɛ 32 yɔɔ. Pɩtɛkɛ ɛyaa yaa tɛtɛ kpɩna tɩŋga nɔsɩ taa ɖɔɖɔ kɛ kela wɛɛ. Tɛtɛ kpɩna naayɛ nɔsɩ taa lɛ, kalaaŋ taa kela yeke wɛna. 

Kela wɛna wazaɣ sakɩyɛ kɛ ɛyʊ nɔɔtaa yaa ɛyʊ wezu cagʊ taa. Nɔɔ kela sɩŋna-ɩ nɛ tɔɔnasɩ nzɩ ɛcaɣ tɔɔʊ yɔ, ɛsɛtɩɣ-sɩ keɖekeɖe nɛ yee pɩɩsaŋ kɔyɔ, e-kela wena alɛ ñɛwɛ kalaaʊ taa kela cɔlɔ yɔ, alɛ kɛ ɛcɩyʊɣna. Pɩkazɩ nɛ kalaaʊ taa kelɑ yɔ, alɛ kɛ ɛnaŋgʊna tɔɔnasɩ nzɩ. Pɩwɛɛ mbʊ lɛ, kela tɔsɔɔlɩ se nabʊyʊ ɛcɩɩ a-yɔɔ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɖipɩz:ɩɣ nɛ ɖɩlɔɔtɩ yaa ɖɩpʊtʊsɩ.




#Article 357: Keɖeya ñɩzɩm (l'esthétique) (259 words)


Keɖeya ñɩzɩm tɛ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se esthétique. Mbʊ pɩkɛ ɛstetiki wondu yɔ, pʊɖɔ sakɩyɛ. Lɛɣtʊ pɩlɩʊ ŋgʊ payaɣ se filozofii yɔ, ke-piliŋa lɛɛka lɛ keɖeya ñɩzɩm tɛ. Keɖeya ñɩzɩm tɛ piliŋa cɔŋna wondu sakɩyɛ yɔɔ filozofii pɩlɩʊ taa. Piliŋa ŋga ka-taa ñɩnɩyaa cɔŋnana ɛzɩma mbʊ ɛyʊ naɣ yaa ɛyʊ cɔŋna kedeŋa cɔnaʊ mbʊ yɔ. Ɛstetiki piliŋa cɔŋnana nɛ kanaɣ ɖɔɖɔ mbʊ pʊwɛ kajʊka siŋŋ yaa mbʊ pʊwɛ ɖeu pɩdɩɩfɛyɩ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ yɔ.

Nesi tɛɛ tʊma ndɩ ndɩ taa ɖɔɖɔ lɛ, ɛstetiki piliŋa cɔŋnana nɛ kɔtɔzʊʊ wena akɩlɩ ɖeu kpem yɔ. Ɖooo kpaɖʊʊ XVII ñɩŋgʊ taa pakpaɣ ɛstetiki se kɩkɛ mbʊ piɖe siŋŋ yɔ pɩtɛ lɛɣtʊ piliŋa. Ɛstetiki lɛɣtʊ piliŋa kaɖɩɣna mbʊ payaɣ se nzʊlʊmɩyɛ yɔɔ leleŋ nɩʊ yɔ. Mbʊ yebina nɛ kpaɣ ɖooo kpaɖʊʊ XIX ñɩŋgʊ taa lɛ, ɛstetiki lɛɣtʊ piliŋa pɩsɩ nesi tɛɛ tʊma labʊ tɛ filozofii. Yee nesi tɛɛ tʊmlaɖʊ nɔɔyʊ ɛsaɣ sɩʊkpelaɣ nakɛyɛ nɛ ɛsɩɩ kɔyɔ, ɛyʊ cɔŋna-kɛ lɛ, peheyi-i natʊyʊ koko. Nesi tɛɛ tʊmlaɖʊ ɛɛsakɩ sɩʊ kpelaɣ nakɛyɛ yem nɛ kɛfɛyɩna tʊbʊʊ. Ɛsakɩ-kɛ pɩtɩŋna ɛ-lɩmaɣzɩyɛ naɖɩyɛ yɔɔ.

Nabʊyʊ taa kɔyɔ, nabʊyʊ ɛna samaɣ taa pɩtɛkɛdɩna-ɩ nɛ ɛsaɣ sɩʊ kpelaɣ nakɛyɛ nɛ pɩlɩɩna wɛtʊ ndʊ ɛnaa yɔ yɔ tɩ-yɔɔ. Nesi tɛɛ tʊmlaɖʊ pɩzɩɣ ɛna nabʊyʊ yaa ɛna natʊyʊ samaɣ taa nɛ pɩkɛdɩna-ɩ pɩŋŋ. Ɛpɩzɩɣ ɛsaɣ sɩʊ kpelaɣ nakɛyɛ nɛ pɩlɩɩna kɔ-yɔɔ lɛ, ɛyaa na yaa polosi ɛ-lɩmaɣza. Yee nesi tɛɛ tʊmlaɖʊ nɔɔyʊ ɛpɔzɩ Caabiyuu se ɛha-ɩ wezuu kɩɖaɣlʊ siŋŋ kɔyɔ, nabʊyʊ taa ɛpɩzɩɣ ɛsaɣ akpadɩyʊ koŋgo nɔɔyʊ sɩʊ kpelaɣ nɛ ɛsɩɩ ɛ-nɔnɔɔ taa. Ɛyʊ naɣ-kɛ lɛ, ɛpɩzɩɣ ekpe nesi tɛɛ tʊmlaɖʊ ɛnʊ ɛ-maɣzɩm.




#Article 358: Keɣsi yaʋ (218 words)


Keɣsi yaʋ wazɩɣ-ɖʋ we ? Ɛyaa nabɛyɛ wɛɛ paanɩɣ keɣa tɔbʋʋ. Ɩmaɣzɩ ɛvalaa yɔɔ. Ɛvalaa kpaɣ ahoye yɔɔ nɛ pokoo lɛ keɣadʋ ɛfɛyɩ nɛ ɛkʋsɩ pa-nandʋ taa kɔyɔ, pɩɩsaŋ-wɛ paʋ. Mbʋ ɖɔɖɔ nɔɔyʋ wɛɛ lɛ, ɛñɩtɩɣ ɛnɩɩ keɣa taŋ lɛ, pɩwɛ ɛzɩ eyele wembu ɛlakaɣ yɔ nɛ ɛpaa. Ɖɩnɩɣ kpaagbaa mbʋ se keɣa taa wɛ leleŋ nɩɩyɩ. 

Keɣa leleŋ wɛ le ? Nabɛyɛ maɣzɩɣ se keɣa ɖɩyayɛ wɛʋ mbʋyɔ, tɔm yem pɔyɔɔdʋʋ. Tɩɣtɩɣyɛ taa, yee ŋtɛkpɛlɛkɩ keɣa yaʋ ŋŋpɩzɩɣ ŋkpa-kɛ nɛ ɖoŋ wiɖii. Ɖɔɖɔ lɛ, yee ɛyaa naalɛ ɩya keɣa kʋɖʋmaɣ nɛ ŋwelesi-kɛ, ke-leleŋ tɛkpɛndɩ. Pʋtɔbʋʋ se keɣa sɔzɩŋ wɛ ka-kalɩyʋ cɔlɔ. Mbʋ ɖɔɖɔ ɖiheyiɣ-mɩ sɔnɔ se mɩ ɖɔɖɔ ɩkpɛlɛkɩ keɣsi kalʋʋ.

Ɛzɩna mbʋ ɖɩmaɣ kabɩyɛ kʋnʋŋ takayɩsɩ taa yɔ, mbʋ ɖɔɖɔ ɖɩmaɣ kabɩyɛ keɣsi. Ƞɖɔkʋʋ takayaɣ nɛ ŋkuli-kɛ lɛ, ŋkalɩɣ ka-taa matʋ se ŋnɩɩ tʋ-tɔbʋʋ. Keɣa tɔm nɛ tɩdɩ. Nyaɣ-kɛ se ŋnɩɩ ke-leleŋ. Nɔɔyʋ ɛwɛ ñɔ-cɔlɔ ɖɔɖɔ yɔ, ɛnɩɩ ke-leleŋ. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛyʋ ɛɛyaɣ keɣa e-liu tɛɛ. Yee ŋna keɣa takayaɣ taa, kaɣzɩ ñe-liu tɛɛ, ŋñɩnɩ nɔɔ kɩbaŋga nɛ ŋkalɩ-kɛ ñɔ-nɔɔ kʋyɩ. 

Ɖɩkalɩyɛ taa peeɖe lɛ, ŋsɩma ɖenɖe ñɔ-nɔɔ kʋyʋʋ ñaba nɛ ɖenɖe ñɔnɔɔ tiki fɛfɛ yɔ ; ŋsɩma ɖenɖe ŋkalɩɣ lɛɛlɛɛ nɛ ɖenɖe ŋkalɩɣ tɛmmm yɔ. Yee ŋɖɔŋ paɣtʋ tʋnɛ tʋ-yɔɔ kɔyɔ, ŋkaɣ keɣsi yaʋ camɩyɛ. Mbʋ pʋyɔɔ yɔ, keɣa mayʋ maɣza pɩt-ɩŋgɛ payɩ mbʋyɔ pʋ-yɔɔ.




#Article 359: Kigaalii (148 words)


Kigaalii kɛna Ruwandaa ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊsɔtʊ nɛ ndʊ tɩ-taa komina tʊma sɔsɔna kɩla wɛʊ yɔ. Peeɖe ɖɔɖɔ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɔsʊʊ kɩla ɖɔʊ sɩŋŋŋ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ piyisi nasɩyɛ yɔɔ nɛ pakali ti-ɛyaa kɛ hasɩ yaɖɛ 2011 lɛ pɛkpɛnda ɛyaa 1 052 540. Kigaalii tɛtʊ walanzɩ landammm taa maɣna ɛzɩ kilomɛtanaa 730 yaa ɛkɩtarɩwaa 73 000. 

Ɛzɩ Ruwanda ɛjaɖɛ kpeekp taa tɛtʊ lɛɛtʊ hɩla yɔ, Kigaalii tɛtʊ taa piyisi nzɩ sɩwɛ yɔ payaɣ-sɩ hɩla ndɩ ndɩ wena yɔ, pɩlɩɣna tʊma sɔsana wena awɛ sɩ-yɔɔ yaa sɩ-cɔlɔ kpɛɛɛ yɔ. Payaɣ mbʊ pɩsɩna ɛyaa nɛ patɩlɩ tʊma ana camɩyɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɩtɛkɛ ɛyaa tɩŋga sɩmna haba hɩla yaa tʊma tɩŋga taa. 

Kigaalii tɛtʊ nɛ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ natʊyʊ kpɛndɩɣ nɛ tɩlakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ a-taa kɔyɔ: Kebɛkɩ (Kanadaa), Montireyali (Kanadaa), Roma (Itaalii), Prukisɛlɩ (Pɛlɩziki) Mayansɩ (Caama), Sɛŋgdʊ nɛ Sinaŋ (Siini). Payaɣ Kigali tɛtʊ yɔɔ cɔnɩyʊ se Fidele Ndayisaba.




#Article 360: Kilimanjaroo pʋʋ (170 words)


Kilimanjaroo pʋʋ wɛ Tanzani ɛjaɖɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa. Mbʋ payaɣ se Fɔlɩkanɩ yɔ pɩlabɩ peeye hɔɔlʋʋ taa tam naadozo nɛ pɩla pʋʋ ŋ́gʋ. Kɔɔnaɣ n̄ɩŋgʋ laba wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa nɛ pɩkʋyɩ pɩtalɩ ɛzɩ mɛtɛnaa 3 962 yɔ. Payaɣ-kʋ se Sira. Kɩlɛlʋʋ n̄ala wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa nɛ kʋkʋ kʋyɩ pɩtalɩ ɛzɩ mɛtɛnaa 5 149 yɔ. Payaɣ-kʋ se Mawɛnzii. 

Tozo n̄ɩŋgʋ n̄ala naalɛ mba paba tɛmɩ labʋ yɔ pɛ-hɛkʋ taa. Tozo n̄ɩgʋ kʋnɛ kɩkɩlɩna kʋyʋʋ. Kʋkʋyɩ ɛzɩ mɛtɛnaa 5 891 yɔ. Payaɣ-kʋ se kiboo. Ŋgʋ kɩlɩna kʋyʋʋ Afrɩka tɛtʋ kpeekpe taa. Ɖooo lɛ, tɛʋ nɩwaɣ nɛ ɖɔmpe sɔsɔna pʋʋ ŋgʋ kʋ-yɔɔ, lɛɛlɛɛyɔ tɩŋ keɖuu yem yem yeba nɛ tɛʋ ɛɛtazɩɣ kɩlʋʋ nɩʋ pʋʋ peeye. Wɩsɩ n̄akɩlɩɣ n̄aɣʋ nɛ tɛtʋ tɛzɩɣ miŋ saɣʋ. Piyebina ɖɔɖɔ nɛ tɛʋ ɛɛtasɩɣ nɩʋ nɛ ɖɔmpe sɔsɔna pʋɖɔɔ. Pɩnaɣ 1973 taa pɔcɔza laʋ nakʋyʋ peeye nɛ paatazɩɣ kɩ-taa tɩŋ keɖuu. Pɩwazɩɣ ɖɔɖɔ nɛ awayɩ kpɩna cakɩ kɩ-taa kaalɛyɩtʋ. Ɛlɛ, paa mbʋ yɔ, tɛʋ ɛɛtazɩɣ nɩʋ nɛ ɖɔmpe sɔsɔna ɛzɩ ɖooo lɛ yɔ.




#Article 361: Kinee-Ekwatoriyaaalɩ (375 words)


Kinee-Ekwatoriyaaalɩ kɛna Afrika  hɛkʊ n ɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛna hɔɔlɩŋ naalɛ: lɛɛkʊ kɛ tɛtʊ maɣmaɣ nɛ lɛɛkʊ lɛ lɩm cʊ-kʊ kpɛɛ nɛ pɩta. Kacalaɣ hɔɔlʊ wɛ Kameruni nɛ Kaabɔnɩ pɛhɛkʊ taa nɛ naalɛ ñɩŋgʊ ñɛwɛna tɛtʊ ñabɩ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta nɛ payaɣ-tʊ se Piyoka nɛ Anoobonɩ yɔ tɩ-hɛkʊ taa.

Nabayɛ maɣ Kiinee-Ekuwatooriyalɩ ne paahɛʊ cɩŋga hɩla naalɛ ana ahɛkʊ taa. pamaɣ yerm se: Kiinee ekuwatooriyalɩ. Nabʊlɛ lɛ paamaɣna mayaɣ sɔsɔwa se pɩwɩlɩ se se pɩkɛna Hiɖɛ sɔsɔyɛ. Fransɩ cɔnaɣ nɛ ɛna mbʊ lɛ ɛtɔ se pɩfɛyɩ ɖɛu kɛ mbʊ nɛ ɛtɔ se pataama se: Kiinee ekʊwatooriyalɩ yem mbʊ pʊwɛɛ se paña ŋe pama nɛ pɛhɛɛ cɩŋga hɩla ana ahɛkʊ taa nɛ pamana ɖɔɖɔ mayaɣ sɔsɔwa mbʊ see: Kiinee-Ekʊwatoriyalɩ. Alɩwaatʊ ndʊ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩtaatɩɩ wɛtaa ɖɩt-tɩ yɔɔ yɔ payaɣ-ɖɩ Kiinee ɛsɩpañɔɔlɩ. 
 
Yee pɩwɛɛ se pɔyɔɔdɩ Kiinee-Ekʊwatoriyalɩ caanaʊ tɔm natʊyʊ kɔyɔ, kɩhɔɔlɩŋ naalɛ ɛnʊ ɛ-tɔm kpem kɛ pɔyɔɔdɩɣ: kacalaɣ hɔɔlʊ nŋgʊ kɩwɛ Kameruni nɛ Kaabɔnɩ pɛhɛkʊ taa yɔ nɛ naalɛ ñɩŋgʊ lɛ ŋgʊ lɩm cɔ-kʊ ko nɛ pɩta yɔ. Pɔcɔnaa lɛ ɖooo pɩnaɣ 8000 pɩcɔ nɛ palʊlʊʊ Yesu lɛ lɩm cɔ  Kiinee tɛtʊ ndʊ nɛ pɩta yɔ tɩɩtama nɛ ɖama nɛ pɩcɔ nɛ pɩwayɩ lɩm wadɩ-tʊ nɛ pɩtɛyɩ ɖama.Pañɩnaa nɛ pana se ɛyaa kɑwɛ Musumuu taa kɛ pɩnzɩ 30000 taa pɩcɔ nɛ palʊlʊʊ Yesu. Pɩtasɩ lɛ pana kpankuɖum waa naŋgbansɩ kɛ Paataa nɛ Riyoo Muuni kɛ pɩnzɩ 3000 taa kɛ mbʊ yɔ. Mbʊ pʊyɔɔ yɔ pana nama yaa pɛ wena pasaɣ yɔ kɛ hɔɔlɩŋ ɛnʊ ɛ-taa.

Piyoko tɔm ñɛwɛna ndɩ kpem mbʊ pʊyɔɔ yɔ ñɩnɩyaa kaɣ peeɖe tɔm lɛɣzɩɣ pazɩ. Pɩnaɣ 1960 taa pañɩna nɛ pana se peeɖe tɛtɛɛ ñɩm yaa kaaŋ wɛ naputozo taa nɛ weyi ɛna mbʊ yɔ ɛkɛ Ɛsipañɔɔlɩ eɨaɖɛ taa tʊ. Nabɛyɛ  tɔŋ se Piyokoo taa pʊʊ-taa ñɩmba nabɛyɛ kaacaɣ pɩnzɩ 3500 taa nɛ pʊcɔ palʊlʊʊ Yesu ɛlɛ nabʊyʊ ɛwɩlʊ se tovonim yaa pɛcɛtɩɣ tɔm ndʊ. Ñɩnɩyaa mba pekpeela Timbaabe yɔ pawayɩ lɛ; nabayɛ wɛɛ ɖɔɖɔ; pa-taa kɔyɔ: Karbonera, Polawʊpi, Puyela nɛ Palombe. Ɛlɛ tɔm tʊnɛ yɔ tɩkɛ ɖooo canaʊ taa tɔm natʊyʊ.

Kiinee-Ekuwatoriyalɩ hɔɔlʊ naalɛ ñɩŋgʊ ŋgʊ kɩwɛna Kameruni nɛ Kaabɔnɩ pɛhɛkʊ taa yɔ, ñɩnɩyaa tatɩɩñɩnɩta nɛ pana nabʊyʊ ɛlɛ pɔtɔŋ se paapɩɩla wee yɔ peeɖe nɛ Kamerunɩ hadɛ kiŋ nɛ Liibeɖevili pɔ-tɔm lɩɣ ɖama.




#Article 362: Kinee-Konakrii (189 words)


Kinee-Konakrii (Guinée-Conakry)
Payaɣ se Kinee-Konakrii yɔ pacaɣ se paɖʊ tʊkaɣ kɛ Kiinee-Piisoo nɛ Kiinee-Ekʊwatɩralɩ pɛhɛkʊ taa. Pɩkɛna Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Kinee-Konakrii tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ ɖɔdɔ se Kinee-Konakrii. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩmʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ caaʊ kɛ Fransɩ nesi tɛɛ kɛ ɖooo aloma fenaɣ kɩyakʊ naalɛ ŋgʊ wiye pɩnaɣ 1958. Ajɛya looɖo cɔna; Kinee-Konakrii nɛ ata, nɛ ana-yɔ: Kiinee-Piisoo; Senegaalɩ; Maalii; Kootidiivʊwaarɩ; Liiberiya; Siyera-Leyɔɔnɩ nɛ Atɩlantiki lɩŋgamʊʊ. 

Kiinee-Pɩsaʊ taa pɔsɩ ɖɔwa nɛ sɩtala ɛzɩ 1300 kɛ mbʊ yɔ. Afrika kpeekpe taa lɛ, pɩwɛ ɛzɩ peeɖe lɩm lɩʊna yɔ mbʊ pɩyɔɔ yɔ ɖɩkpaɣ ɛzɩ Niizɛrɩ pɔɔ yɔ yaa Senegaalɩ ñɩŋga yɑa ɖɔɖɔ Kaambii ñɩŋga kɔyɔ peeɖe sɩlɩɣna. Pɔsɩ nzɩ sɩlɩɣna Kinee-Konakrii pʊʊ ŋgʊ payaɣ se Fʊʊta-Jalɔŋ yɔ kɩ-tɛɛ.

Fʊʊtaa-Jalɔŋ ŋgʊ kɩhaɣ kɩ-lɩm yɔɔ kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛna laatiɖiki mɩŋ kɛ ɖɩ-ɛjaɖɛ kamaɣ fɛyɩ. Lɩŋgamʊ ŋgʊ payaɣ se Kɔnkʊʊɖe nɛ kɩwɛ tɛtʊ ndʊ payaɣ se Maamʊ yɔ, yaa Kindiya nɛ Koonakiri yɔ, pɩkɛna Kinee-konakrii komina kɛ tʊmɩyɛ sɔsɔyɛ nɛ kɩñakɩ pana se pɩwɛ ɛzɩma yɔ pama lɩŋgamɩŋ pɩɖɔɔ. Pɩnaɣ 1992 lɛ pama lɩŋgamʊʊ nakʊyʊ nɛ pɩwayɩ yɔ pama lɛɛŋ ɛzɩ Kaleta yɔ nɛ halɩ nɛ sɔnɔ komina ɖɩɩna Sʊwapiti ñɩŋgʊ maʊ.




#Article 363: Kinee-Pɩsaʊ (354 words)


Kinee-Pɩsaʊ kɛna Afrika nɛ wisɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Pɩsaʊ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Afrika tɔsʊʊ hʊʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se CEDEAO yɔ ɖɩ-taa. Kinee-Pɩsaʊ ɛjaɖɛ wɛ Atilantiki teŋʊ cɔlɔ. Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa nɛ kpaɣ ɖɔɖɔ hadɛ  kiŋ lɛ Kinee-Konakrii ɛjaɖɛ wɛna; hayi kiŋ lɛ Senegaalɩ ɛjaɖɛ pɩzɩnaa. Kinee-Pɩsaʊ ɛjaɖɛ walanzɩ taa maɣna ɛzɩ 36 120 km2 yɔ nɛ tɛtʊ maɣmaɣ lɛ 28 000 km2  piyele pɩkazʊ 8120 km2 lɩm ɖeke wena. Pɩkazɩ pazɩ yem se pɩtalɩ Pɛlɩziki.  

Ɖooo pɩnzɩ mɩnɩŋ hiu nɛ naatozo taa lɛ Mandɛŋgɩ kaawɛna ɖɔŋ sɩŋŋŋ nɛ kɩkpayʊ ɛjaɖɛ nɖɩ. Pɩwayɩ fayɩɩɩ kɛ Poritikalɩ-tʊ weyi payaɣ-ɩ se Nuno Tristão, ɛfɛyɩ naŋgbankaɣ kɛ peeɖepɩnaɣ 1446 ɛlɛ pataha-ɩ ɖɔɖɔ alɩwaatʊ nɛ pacaŋ nɛ pakʊ-ɩ kpaagbaa. Paa nɛ mbʊ yɔ pɩnzɩ 1879 taa mbʊ lɛ, Pɔrɩtiikalɩ paza ɛjaɖɛ nɖɩ kpacayʊ.

Alɩwaatʊ ndʊ Kiinee-Piisoo nɛ Kapɩfɛɛrɩ taa sɔɔjana paza you nɛ pañɩnɩɣ kpem se pawɛɛ pa-tɩ yɔɔ lɛ, Pɔritigalɩ mba se-peeɖe pɩnaɣ 1974. Ɛlɛ you laba sɩŋŋŋ nɛ pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ hiu nɛ naalɛ mbʊ yɔ nɛ pɩnaɣ 1973 lɛ keteŋga kpeekpe ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se ONU yɔ, kɩha Kiine-Pisaʊ kɩ-tɩ yɔɔ caʊʊ.

Pɩnaɣ 2003 taa pɔtɔ hɔzʊʊ kɛ peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ yɔɔ nɛ pɩkɔma pɩsɩŋ lɛ pɔtɔ caca nɛ palɩzɩ pa-paɣtʊ ñʊndɩnaa nɛ pɩnaɣ 2005 tɛ hasɩ yaɖɛ kɩyakʊ nɛɛlɛ nɛ naanza lɛ paɖaɣnɩ caca lɛɛkʊ tɔʊ nɛ palɩzɩ pɛ-ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ. Lakiŋ fenaɣ kacalaɣ wiye kɛ pɩnaɣ 2009 kɛ pakʊ sɔɔja sɔsɔ weyi payaɣ se Zeneralɩ Tagmé Na Waié yɔ. Kpaagba mbʊ lɛ sɔɔjana cɔna se peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ João Bernardo Vieira tɔmna se pɩla mbʊ. Kifema kpaagbaa lɛ sɔɔjanaa ñakpaɣ hɔzɩŋ nɛ pakʊ ñʊʊdʊ ɛnʊ.

Ɛyaa panɛ, João Bernardo Vieira nɛ João Bernardo Vieira pa-sɩm lɛ, paapɩɩla ɛzɩma yɔ, pɩkɛna Kolombii tabakʊʊyaɣ pɛtɩya tɩna-tʊ. Mbʊ pʊyɔɔ yɔ  pɩnaɣ 2008 taa kɛ paawɛɛ pahʊna tɔm kɛ sɔɔja sɔsɔ José Américo Bubo Na Tchuto weyi ɛcɔŋna lɩm taa sɔɔjanaa yɔɔ yɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɩwɛ ɛzɩ ehuuzaɣ tabakʊyaɣ mba yɔɔ yɔ. Pɩkɔma  nɛ pɩtalɩ lakiŋ fenaɣ 2013 lɛ, pakpa sɔɔja José Américo Bubo Na Tchuto ɛnʊ nɛ powona-ɩ Etaazunɩ tɛtʊ taa mbʊ yɔɔ toovenim taa lɛ ɛpɛdɩɣ taba kʊʊyaɣ.




#Article 364: Kinsasa (301 words)


Kinsasa kɛna Kɔŋgo ŋgʊ payaɣ-kʊ se RDC yɔ kɩ-tɛtʊ sʊzɔtʊ. Ɖooo ɛzɩ pɩnzɩ 1881 nɛ 1966 taa lɛ, payawaɣ tɛtʊ ndʊ se Leopolidvili pɔcɔ pʊwayɩ payaɣ-tʊ se RDC. Pɩnaɣ 2016 taa pakalɩ kɩgalʊ lɛ ɛyaa mba panaa yɔ pɛkpɛnda ɛyaa miliyɔnaa 12 071 000. Tɛʈu tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna kilomɛtanaa 9 965. Afrika ajɛya tɛtʊ sʊzɔtʊ kpeekpe taa lɛKɛɛrɩ nɛ Legɔsɩ tɛtʊ wayɩ lɛ, Kinsasa tɛtʊ taa kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ.

Keteŋa kpeekpe taa lɛ, tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ yɔ. Kinsasa tɛtʊ wɛ pɔɔ ŋga payaɣ-kɛ se kɔŋgo yɔ kɩ-hadɛ kiŋ piyele kɩha ɛsa nɛ Kɔŋgo Pirazavili. Tɛtʊ sʊzɔtʊ tʊnɛ ɖooo lɛ mba paalɛɣ caɣʊ peeɖe yɔ paakɛ Pantu mbaa; payaɣa-wɛ Teke nɛ Humbu waa. Pɩkɔma pɩnzɩ mɩnɩŋ XVIII nɛ XIX taa lɛ Kinsasa kaakɛna ɖenɖe tadɩyɛ ɖɔŋgaɣ camɩyɛ kpem yɔ. 

Pɩnaɣ 1881 taa kɛ ñɩnɩyʊ weyi payaɣ-ɩ se Henry Morton Stanley yɔ ɛya Kinsasa tɛtʊ se Leopold tɛtʊ sʊzɔtʊ. Ɛya-tʊ mbʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛcaɣa se ɛɖʊmna hɩɖɛ kɛ Pɛlɩzɩ kewiya ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ weyi payaɣ-ɩ se Léopold Naalɛtʊ yɔ. Kɔŋgo ɛjaɖɛ taa payɩ lɛ, Kinsasa taa kɛ tʊma ndɩ ndɩ wɛɛ: tɔsʊʊ nɛ ɛsɩnda wobu wɛ, tadɩyɛ, sukulinaa sɔsaa nɛ sukulinaa kɩtɛzʊ, sɔɔjanaa pɩlɩʊ wɛ ɖɔɖɔ. 

Ɖooo pɩnaɣ 1920 taa lɛ Kinsasa tɛtʊ taa ɛyaa kaawɛ cabɩ yem nɛ paamaɣna ɛyaa 1 600 nɛ pɩnaɣ1950 lɛ patalɩ ɛyaa 202 000, piyele pɩnaɣ1960 lɛ paawɛ 4443 000; pɩnzɩ 1970 taa kɛ peeɖe ɛyaa talɩ miliyɔɔ nɛ paawɛ 1 070 000; pɩnaɣ 2000 taa lɛ pakalɩ ɛyaa lɛ pɛkpɛnda 5 414 000 nɛ pɩnaɣ 2010 taa lɛ pɛwɛ 8 415 000. 

Kinsasa tɛtʊ nɛ ajɛya naayɛ taa tɛtʊ natʊyʊ kpɛndɩɣ nɛ tɩlakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ a-taa kɔyɔ: Pirazavili (Kɔŋgo), Prukisɛɛlɩ (Pɛliziki), Taakarɩ (Senegaalɩ), Teeraŋ (Iranɩ), Utirɛstɩ (Peyibaa). Payaɣ Kinsasa tɛtʊ yɔɔ cɔnɩyʊ se André Kimbuta Yango.




#Article 365: Kitaari (179 words)


Kitaari kɛna minziiki wonuu ŋgʋ palabɩ-kʋ nɛ nimasi yɔ. Nimasi ńzɩ, palaba-sɩ nɛ sɩkpɩtɩna ɖama. Sɩwɛ ɖalakɩŋ yɔɔ nɛ sɩwɛɛ kandɩmaŋgandɩ tɩyɛ. Sɩwɛ sɩ-mabʋ kpata yɔɔ ɖama taa kɛ tisuu weŋgalaɣ kpɛlɛkɩyaa tɩyɛ ɖɩɖɔkɩyɛ taa. Wɛɛ taa lɛ, ɖɩnaɣ size pɛsɛtɩ-wɛ fɩrɛtɩ tɩyɛ.

Pɔ-yɔɔ peeɖe pan̄ɩkɩɣna nee nimaɣ yɔɔ nɛ nee nɛ pɩcɛlɩɣ witu ndɩ ndɩ. Nesi lɛɛsɩ kpɩtɩɣna nimasɩ nɛ pɩcɛlɩɣ witu. Cɩkpaŋ pakpɩtɩɣna nimasɩ nzɩ. Kitaari waa mba pakɩlɩ tɔyʋʋ yɔ, pɛwɛna nimasɩ loɖo.

Kitaari kɛna anasaayɩwaa ɛjaɖɛ tɛ nsʋlɩmɩyɛ taa lɩzɩtʋ ndʋ tɩkɩla tɔyʋʋ yɔ minziiki tʋma wondu hɔɔlʋʋ taa.

Kitaari kʋnɛ, kɩ-tʋkaɣ nɛ minziiki wondu lɛɛtʋ ndʋ tɩ-wɛtʋ wɛ mbʋ yɔ tɩtaa natʋyʋ kɔyɔ: balalaïka, nɛ bouzouki, nɛ charango, nɛ luth, nɛ mandoline, nɛ oud, nɛ théorbe, nɛ pɩtasɩna ukulele nɛ ɛ-wɛɖʋ, nɛ nabʋlɛ taa lɛ nimaɣ wena wena palʋ n̄ɛ kitaari taa awɛ ndɩ ndɩ.  

Kitaari waa wɛ ndɩ ndɩ. Pa-taa nabɛyɛ hɩla yɔ : viola, violão, cavaco nɛ cavaquinho (Piresviili), nɛ tiple, nɛ requinto (Amerika taa nɛ Ɛsɩpaan̄ɩ taa). Kitaari waa wɛ ndɩ ndɩ pɩlɩɩna pɛ-tɛ ambitus yɔɔ nɛ pɛ-tɛ suye tɔnɛ yɔɔ.




#Article 366: Kiŋ Kewiyaɣ Kɩɖɛzaɣ (385 words)


Kiŋ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ (paɖanɩɣ-ɖɩ maʊ se Ch'ing yaa Siŋ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ yaa Ciŋ kewiyaaɣ kɩɖɛzaɣ, Siini kʊnʊŋ taa lɛ, 清朝, Pinyin taa lɛ, qīng cháo, Wade taa lɛ, Ch'ing ch'ao, mandchou kʊnʊŋ taa lɛ, Daicing gurun, mongol kʊnʊŋ taa lɛ, Манж Чин Улс, kɩ-tɛ nɛ mandchoue tɛ), kɩkɛ kpaagba kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ Siini ɛjaɖɛ taa kpaɣna pɩnaɣ 1644 ŋtalɩ 1912. Kɛlɛza wayi wayi Han kewiyaɣ nɛ Miŋ kewiyaɣ. Potula you nɛ Miŋ ɛyaa pɩnaɣ 1644 pazɩtʊ caca mbʊ lɛ, pamʊ kewiyaɣ ɖɛfɛɛ ɖɛfɛɛ Siini kpeekpe taa. Pamʊ Peekɛɛ tɛtʊ pɩnaɣ 1644 nɛ pasɩ politiki kewiyaɣ kɩfalaɣ, Kiŋ Sɔsɔ Ampiiri nɛ Siini wɛ pe-kewiyaɣ nesi tɛɛ.
  
Kpaɣɖʊ 19 hɛkʊ alɩwaatʊ naalɛ ndʊ taa, Kiŋ Ampiiri tɔla, ɛlɛ, pɩlɩna ɖama hɛkɩŋ taa yoŋ pɩtɩŋna ajɛyɛ lɛɛna tɛ seɣee waa yɔɔ nɛ pɩtɛmna se Xinhai waa tɛ kpɛlɩ lɛɛzɩɣ tuza pe-kewiyaɣ nɛ piyele Siini ɛjaɖɛ pɩsɩ mbʊ ɖɩsɩna-ɖɩ sɔnɔ yɔɔ. Kiŋ kewiyaɣ tɛma lɛɣla fenaɣ kɩyakʊ 12 ŋgʊ wiye pɩnaɣ 1912 taa, alɩwaatʊ ndʊ pɩ-wiyaʊ kpaagba ñɩnʊ kiza kewiyaɣ, mbʊ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ loɖo.

Kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ kaañɔɔ ɛlɛ, pɩtɛkɛ Siini ɛyaa mba payaɣ-wɛ se Han waa yɔ tɩna kɛ-tɛ kiɖe. Ɛyaa mba pakɩlɩ ɖɔʊ Siini ɛjaɖɛ taa ɛlɛ, mandchous ɛyaa mba pɔdɔɖɔɔ halɩ nɛ sɔnɔ ɖa-evema ana a-taa yɔ mba tɩna ke-kiɖe. Mandchous ɛyaa kɛ Jurchens (女真) liɖe taa ɛyaa, pɩkɛ toungouse ɛyaa mba paawɛ egeetiye ndɩ ɖɩ-taa wɛ nɔnɔ kɛ Ruusi ɛjaɖɛ hɔɔlʊʊ tɛ ɛyaa tɛ nɛ Siini ɛjaɖɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ payaɣ se Heilongjiang yɔ kɩ-taa.

Nurhaci kaakɛ cejewiye cikpeɖe naɖɩyɛ tɛ wiyaʊ ndɩ Jurchen kɛ Jianzhou taa, kpaɣɖʊ 12 paɣzɩtʊ alɩwaatʊ. Vassal kiŋgi kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ tɛ, nɛ ehiɣ tɔm kpaɣna pɩnaɣ 1582 taa nɛ mandchou cejewaɣ ndɩ ndɩ. Sɔɔjana yoŋ kɛ ɛyaa mba pɛ-hɛkɩŋ taa pɩsɩ kpɛlɩ ɛjaaɖɛ tɩŋga you, nɛ pʊpɔzʊʊ se pɛkpɛndɩ Jurchen nɛ Jianzhou cejewaɣ. Pɩnaɣ 1616 pazɩtʊ taa ca lɛ, Nurhaci kaawɛna kewiyaɣ ɖoŋ sakɩyɛ ɛjaɖɛ taa mbʊ lɛ, ɛ-maɣmaɣ ɛ-yaa ɛ-tɩ se Jin Sɔsɔʊ ñʊʊ tʊ ɛlɛ, ɛtɩɣzɩna Jurchen kɩbɩnʊʊ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ.  

Pɩnaɣ 1635, Huang Taiji kpaɣ Mandchou hɩɖɛ nɛ kɩ-tɛ maʊ kpata nɛ ɛ-yaa na Jurchen samaɣ tɩŋga. Pɩnaɣ 1636 taa lɛ, alɩwaatʊ ndʊ Ejéi khan, Ligdan Khan, mongol sɔsɔʊ ñʊʊtʊ weyi ɛsɩba pɩteleɖi yɔ pɩyalʊ cɛlɛ-ɩ Yuan kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ kɩɖaʊ ɖoŋ yɔ, Huang Taiji kpaɣ mandchou se Ɛjaɖɛ nɛ ɛ-yaa-ɖɩ se Kiŋ Sɔsɔʊ, eyele Khan hɩɖɛ, wiyaʊ sɔsɔ tɛ ñɩnɖɛ.

	




#Article 367: Kiɖe (184 words)


Kiɖe kɛna matʋ sɔsɔtʋ natʋyʋ siŋŋ wonuu. Tɔm piye kiɖe kɛ tɔm piye nɖɩ ɖɩ-tɔbʋʋ wɩlɩʋ ɛzɩ puhuzuu kuduyuu kolaɣ taa yɔɔ yaa kuduyuu n̄ʋʋ taa yɔ. Pɛtɛŋ lɔbʋ kuduyuu ŋgʋ nɛ ŋna kɔyɔ, ŋnaɣ size kʋ-lɔbʋtʋ taa peeɖe wɛ kuluŋgulu.

Kuduyuu ŋgʋ, kʋ-n̄ʋʋ taa peeɖe wɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ payaʋ nɛ fransɩɩ kʋnʋŋ taa size elliptique yaa polygonal yɔ. Pɔlɔkɩ nɛ pɩtɛ lɛ, pahʋzɩ pazɩ pazɩ nɛ mbʋ payaɣna fransɩɩ kʋnʋŋ taa size lanternon yɔ. Pɩ-tɛ wɛtʋ taa wɛ ɛzɩ keɣye yɔ. Kiɖe kɛ ɖɔɖɔ naŋ kuduyuu sɔsɔʋ siŋŋ kɛ Ɛsɔ kɩlaŋ layaa cɔlɔ.

Pɩɩkɛ kuduyuu ŋgʋ, kɩkɛ pʋyʋ siŋŋ kɛ krɩstʋ mba hɔɔlʋʋ taa. Kuduyuŋ ɛnɛ, ɛwɛ ajɛɛ anɛ a-taa : Itaali, nɛ Caama ajɛɛ taa. Kuduyuŋ matʋ sɔsɔtʋ tʋnɛ, tɩkpa ɖoŋ siŋŋ kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Room tɛ Panteyɔɔ yɔ ɖɩ-tɛ ɛsakuliye hɔɔlʋʋ taa.

Kajalaɣ kiɖe matʋ sɔsɔtʋ kɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ ɛjaɖɛ hɔɔlʋʋ taa, kaakɛna ɖajaa sɔsɔ Filippo Brunelleschi ɖoŋ taa pɩnaɣ 1436 n̄ɩŋga taa. Ɖajaa sɔsɔ Florence tɛ ti-kiɖe ɖɔɖɔ kaakɛ kajalaɣ nɖɩ naɖɩyɛ ɖɔɖɔ. Ɖajaa sɔsɔ Louis XV n̄azɩtʋ yaa waɖɛ haʋ alɩwaatʋ taa kɛ pama Paarii tɛ Panteyɔɔ.




#Article 368: Kiɖi kiɖi wonuu (accélération) (177 words)


Lɛɣtʊ piliŋa nakɛyɛ wɛɛ nɛ payaɣ-kɛ se tomnasɩ ɖɔnɛ kpɛlɛkʊʊ (physique) piliŋa. Wonuu nakʊyʊ ɛɖɔŋ yaa kiciidiɣ yaa kiseɣ yɔ, nabʊyʊ pɩzɩɣ piyele nɛ mbʊ piciidiɣ yɔ, piciidi ɖoŋ nɛ pɩkɩlɩ. Yee wonuu ŋgʊ, kiseɣ kiseu kɔyɔ, pʊyʊ mbʊ pɩlakɩ nɛ wonuu ŋgʊ kiseɣ lɔŋ nɛ pɩkɩlɩ. Yee pʊyʊ mbʊ pʊɖɔŋ kʊɖɔm kɔyɔ, nabʊyʊ mbʊ pɩlakɩ nɛ mbʊ pʊɖɔŋ mbʊ yɔ, pʊɖɔ lɔŋ nɛ pɩkɩlɩ.

Mbʊ pɩlakɩ nɛ ɖɔnɛ yaa ciiduu yaa saa lɛɣzɩɣ mbʊ yɔ payaɣ se kpede kpede wonuu yaa kiɖi kiɖi wonuu (accélération). Kiɖi kiɖi wonuu yaa kpede kpede wonuu ŋgʊ, kɩkɛ lɛɣtʊ piliŋa ŋga payaɣ se tomnasɩ ɖɔnɛ kpɛlɛkʊʊ yɔ pɩ-pɩyʊ sɔsɔ.

Payaɣ kiɖi kiɖi wonuu yaa kpede kpede wonuu nɛ fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «vecteur accélération». Palakɩ kiɖi kiɖi wonuu nɛ silimaɣ tʊmɩyɛ taa. Silimaɣ tʊmɩyɛ nɖɩ ɖɩ-taa lɛ, kpede kpede wonuu lakɩna nɛ kɛlɛm kɛlɛm waa ɖɛɣ lɔŋlɔŋ.

Ɛyaa yɔɔdʊʊ se mbʊ pɩlakɩ nɛ wonuu nakʊyʊ ɖɔŋ lɔŋ yaa seɣ lɔŋ yaa kiciidiɣ lɔŋlɔŋ yɔ pi-koyinduu lɛ mbʊ pʊbʊ ñalakɩ nɛ wonuu ɖɔŋ hɛɛɛ yaa seɣ hɛɛɛ yaa ciidiɣ hɛɛɛ yɔ.




#Article 369: Klarɩnɛɛtɩ (186 words)


Klarɩnɛɛtɩ kɛna kɩlabɩnaʋ minziiki wonuu ŋgʋ kɩwɛ ɖasɩ hɔʋ taa kɛnɛ yɔ. Patɩlɩɣ-kʋ nɛ kɩ-nimaɣ kiwilaɣ kɛlɛʋ n̄ɩŋʋ. Klarɩnɛɛtɩ kʋnɛ, pazaɣ-kʋʋ ɖaʋ tɩyɛ nɛ kɩ-taa wɛ pɔʋ nɛ kɩwɛ tilimaɣ tɩyɛ wɛtʋ. Abalʋ weyi paya-ɩ se Johann Christoph Denner yɔ, ka-lɩzɩna kʋ pɩnaɣ 1690 n̄ɩŋa taa. Ɛpaza lɩzɩ-tʋ ndʋ pɩnaɣ 1655 nɛ pɩnaɣ 1707 n̄ɩŋa taa lɛ, ɛtɛ kɩlɩzʋʋ kɛ Nuremberg tɛtʋ taa. Cɩmʋʋ nimaɣ kɩpɩnaɣ yɔɔ pɩtɩŋɩna.

Cɩmʋʋ nimaɣ kɩpɩnaɣ nakɛyɛ kɔyɔ: luujaɣ. Klarɩnɛɛtɩ kɛ kɩtɩzɩnaʋ wonu kpɛndɛ tɛ kʋhʋlʋʋ. Klarɩnɛɛtɩ nakʋyʋ wɛ tilimaɣ tɩyɛ wɛtʋ, pa-hʋyɩ kɩ-taa pɔʋ, nɛ kʋwɛ ndɩ kpeɖem.

Nɛ pɩtɩŋɛ payɩ mbɩ yɔ pɩsɩnɛyɩ nɛ e-kiwilaɣ lɛzɩɣ. Ɛ-tɛ nɔɔ kʋyʋmaɣ nikaɣ wiluu tʋkaɣ wɛ muduleee wɛtʋ. Minziiki wondu kʋhʋlʋtʋ tɩŋɛ taa payɩ lɛ, klarɩnɛɛtɩ kʋhʋlʋ kʋnɛ yɔ, kɩ-wɛna tɛsiturɩ sʋsɔʋ nakʋyʋ nɛ kʋwɛ wilitu kpaʋ nɛ tibu ndɩ ndɩ hɛkɩŋ taa ɛzɩ tam nabudozo taa mbɩ yɔ.

E-kpilina minziiki wondu hɔʋ ŋgʋ yɔ, kɩ-jaa wɛʋ kɩtɩŋa nɔɔ kʋɖʋmaɣ lɛɛzɩɣ, pɩkpaʋ nɛ klarɩnɛɛtɩ hayi nɛ hadɛ n̄ɩŋʋ pɩkɔ pɩsɩna klarɩnɛɛtɩ sopranino ŋgʋ.

Palakɩna wonuu klarɩnɛɛtɩ kʋnɛ minziiki anasaayɩwaa cɩmɩŋ ɖeɖe nɛ sɔnzɩ cɩmɩŋ ɖeɖe ɖɔɖɔ. Kʋwɛ ɖɔɖɔ jazz mabʋ taa ɖɔɖɔ. 




#Article 370: Klokɛnspiili (Glockenspiel) (195 words)


Klokɛnspiili kɛna minziiki wonuu ŋgʋ kʋwɛ mabɩtʋ idiyofoni hɔʋ taa yɔ. Palaba-ɩ nɛ fɛlɛfɛlɛ hɔɔlaɣ n̄ɩɣlɩm nɛ pɩlɩɩna maaye (maillet) yaa tɛlɛŋga yɔ lɛ, kɩ-n̄amasʋʋ. Caama ɛjaɖɛ taa lɛ, klokɛnspiili tɔbʋʋ kɛlɛ size agaŋgala kpidisuu nɛ pama-tʋ tobi yem kaɣlʋʋ taa size aleɣya ɛgaŋgaɖɛ. Wonuu kʋnɛ kɩkɛ ɖooo kɩɖɩlɩyɛ taa kɛ igoŋgolaa cikpena kpɛndʋ matʋ.

Pɩtalaa yɔ, agaŋgala ndɩ ndɩ mabʋyʋ Pierre-Joseph Leblan lɩzɩna kʋ pɩnaɣ 1763 taa. Klokɛnspiili Goldon wiluu woki ɛzɩ octave tɩyɛ kpɑɣʋ nɛ tibu yɔ (sol - sol) nɛ ɛtɛ maaye (maillets) waa. Klokɛnspiili kɛna minziiki wonuu ŋgʋ kɩ-wɛ mabʋ hɔʋ taa yɔ. Ɖɩnaɣ kɩ-taa peɖe fɛlɛfɛlɛ hɔlaɣ n̄ɩɣlɩm n̄ɩŋga, ŋga kɛ-fɛyɩ kpandɩ kolokolo taa yɔ.

Kpandɩ kolokolo kʋnɛ, palaba kʋkʋ nɛ ɖasɩ hone kʋkʋ nɛ ɖasɩ hɔlaɣsɩ ɛzɩ payaʋʋ se kpoŋgbolonaa yɔ. Maaye (maillet) yaa tɛlɛŋga sɩɣʋnana nɛ pɩ-n̄amasʋʋ fɛlɛfɛlɛ n̄ɩlɩm hɔlaɣ kanɛ yɔ.

Nɛ pɩcɛlɩɣ wiluu kɩpaŋgʋ nɛ pɩtɔzɩɣ agaŋgala ndɩ ndɩ mabɩtʋ wiluu.  

Soo luɖu ɖa-caa Carl Orff nɛ ɛtabalʋ luthier Klaus Becker-Ehmck labana nɛ minziiki wonuu kʋnɛ yɔ kɩtɩlɩtʋ kpa ɖoŋ nɛ tʋ-tɔyɩ studio 49 egeetiye taa. Palɩzayɩ size wɛtʋ natʋyʋ taa, ɛ-malɩna piɣa pa-leɣyaa taa. Minziiki wonuu kʋnɛ, kɩwɛ lɛlɛyɔ kalaɣ kɛ minziiki kpeekpe pɩlɩɣ taa.




#Article 371: Kofi Annan (227 words)


Kofi Annan kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Kana yɔ ɖɩ-ɛjaɖɛ tɛtʋ taa tʋ. Palʋlɩ-ɩ ɖomaɣ fenaɣ taa evemiye lutozo (8) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1938 n̄ɩŋga taa. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa palʋla-ɩ yɔ, nɖɩ payaɣ size Kumasi egeetiye Kana ɛjaɖɛ tɛtʋ taa peeɖe. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kaawɛ lɔŋ siŋŋ piya lɛɣsɩ hɛkʋ taa yɔ.

Ɖajaa Kofi Annan ɛnɛ, ɛɛkɛ ajɛɛ hɛkʋ taa tabalɩyɛ wɩlɩʋʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛnʋ wɩlaana ɛyaa sɔlɩm, nɛ taɣ leleŋ nɛ taabalɩyɛ tɔm. Ɖajaa Kofi Annan cɛyaana ɛ-tɩ size ajɛɛ taabalɩyɛ ɖʋʋ lɩmaɣza ɛɖɛɛna ɛsɩnda, nɛ ɛcɛyʋʋ ɛ-tɩ size lɛlʋ n̄am, nɛ lɛlʋ tisiu tɛ sɔlɩm tabalɩyɛ ehuu camɩyɛ.

Ɖajaa ɛnʋ, ɛɛkɛna ajɛɛ kpeekpe nɩnaʋ nɛ sɔlɩm ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size O.N.U yɔ ɖɩ-n̄ʋʋ tʋ sɔsɔ kedeŋa yɔɔ. Ɖɩɖɔkɩ size, paakizuu ɛjaɖɛ naɖɩyɛ size ɖɩtaasuu ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa. Mbʋ yɔ, pɩkɛ ajɛɛ kpeekpe ɖɩ-kpɛdɩyɛ ŋgbɛyɛ.

Ɖajaa Kofi Annan kaakɛna ONU ŋgbɛyɛ ɖɩnɛ, ɖɩ-tɛ takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ kajalaɣ tʋ lʋbɛ (7) taa. Ŋgbɛyɛ nɖɩ, ɖɩ-tʋma laɖaa tɩnaa taa payɩ lɛ, Kofi kaakɛna kɔɔnɔɔ tʋ weyi pajala-ɩ lɩzʋʋ size ɛkɛ pɛ-ŋgbɛyɛ n̄ʋʋ tʋ.
    
Ɖajaa Annan ɛnɛ ɛɛpaza ɛ-tʋmɩyɛ nɖɩ pɩnaɣ 1997 n̄ɩŋga taa nɛ pɩkɔ pɩsɩɩna pɩnaɣ 2006 n̄ɩŋga taa. Pʋtɔbʋʋ size palɩza-ɩ tam nabʋlɛ ONU ŋgbɛyɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ ninɖiu. Saŋayɩŋ fenaɣ taa evemiye hiu (10) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 2001 n̄ɩŋga taa mbʋ yɔ lɛ, palaba kedizaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ ɛ-tʋmɩyɛ taa nɛ pɛcɛlɛyɩ samtʋ takayaɣ.

	




#Article 372: Kolaɣ (Arche) (187 words)


Kolaɣ kɛ wonu ŋgʋ kɩwɛ matʋ sɔsɔtʋ tɩyɛ yɔ, nɛ, kɛwɛ konɖaŋ kɛ tɔʋ tɩyɛ. Tɔʋ kɛ ɖaʋ kikotuu nakʋyʋn ŋgʋ patama kʋ nimiye cenje taa hayuu nɛ hadɛ yɔ. Nimiye nɖɩ ɖɩ-yɔɔ paɖʋ tɔʋ n̄ɩmɩyɛ nɛ pɔhɔŋ nɛ peyelee lɛ n̄ɩɣyɛ n̄alɩ fɩɩŋ nɛ ɖɩɖɛ ɛzɩ,pɔlɔʋ kaʋ yɔ.

 
Kolaɣ kɛna matʋ sɔsɔtʋ hɔɔlʋʋ taa kɛ, pɩyʋ keem. Kolaɣ huu lɩna ajɛɛ sakɩyɛ taa. Ajɛɛ wena a-taa kolaɣ tʋmɩyɛ ɖɔɔ siŋŋ nɛ kolasɩ ɖɔɔ yɔ hɩla yɔ : Mésopotamie tɛ ɛjaɖɛ, nɛ Assyrie tɛ n̄ɩnɖɛ, nɛ Egipiti ɛjaɖɛ nɛ pɩtasɩna Étrurie n̄ɩnɖɛ.

 
Kajalaɣ taa lɛ, kondolokonaa tɛɛ palakaɣna kolaɣ ŋga. Pɩkɔɔ lɛ, papazɩ kɛ labɩnaʋ ɖɔɖɔ kɛ kuduyuŋ nɔnɔsɩ ɖʋʋ ɖeɖe, nɛ futuɖu ɛzɩ payaʋ size mɔndoɖe yɔ hɔɔlʋʋ taa ɖɔɖɔ. Kolaɣ pɩsa lɛɛlɛɛ yɔ alɩwaatʋ tʋnɛ tɩ-taa kɛ lɛɣtʋ fefere wazaɣ n̄ɩndʋ siŋŋ.

Kolaɣ sɩʋna siŋŋ kɛ kuduyuŋ matʋ hɔɔlʋʋ taa. Ɛzɩ-ɩ payaɣʋ kpaŋ yɔ. Kuduyuŋ matʋ kɩfatʋ lɛɛtʋ wɛɛ ɖɔɖɔ. Pʋtɔpɔzɩ size, piyidi ɖʋ tɔʋ (arc) nɛ mbʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size voûte yɔ. Tɔʋ haɣ nʋmɔʋ kɛ nɔnɔsɩ nɛ mɔndola nɛ voûte n̄azɩna nɛ pɔlɔkɩ cɔɔcɩnaa nɛ kpamɩŋ nɛ kuduyuŋ sɔsɔŋ lɛɛŋ sakɩyɛ.




#Article 373: Koliisee (212 words)


Koliisee kɛna samaɣ kuduyuu sʋsɔʋ aleɣya ɖɩlaɖɛ. Kuduyuu ŋgʋ paya-kʋ se tendema kpaŋ sʋsɔʋ ovoyidi. Kɩwɛna Room ɛjaɖɛ hɛkʋʋ nɛ hɛkʋʋ tɛtʋ taa kiŋ nɛ, Esquilin nɛ Cælius pa-ɛjɛɛ hɛkʋʋ nɛ hɛkʋʋ. Kuduyuu kʋnɛ yɔ, kɩpaɣlɩ siŋŋ ɛzɩma yɔ, wiɖiye patana pana matʋ ndʋ ɖoli. Patana ta mayaa matʋ sʋsɔtʋ ndʋ Room mba tɛ peɖe.

Papaɣza kʋʋ maʋ pɩnaɣ hiŋ lʋbɛ (70) nɛ pɩnaɣ hiŋ lʋbɛ nɛ naalɛ (72) pɛ-hɛkʋʋ taa Yeesu Kɩrɩstʋ lʋlʋʋ wayɩ. Alɩwaatɩ ndʋ tɩ-taa lɛ, ɛjaɖɛ kewiya lone taa caɣyʋʋ wiyau sʋsɔ kaakɛ Vespasien. Nɛ ɛnʋ kaahana nɔɔ nɛ pabaazɩ matʋ sʋsɔtʋ tʋmɩyɛ ɖɩnɛ.

Ɖɩɖɔkɩ ɖɔɖɔ size kuduyuu sʋsɔʋ Koliisee kʋnɛ yɔ, maya kɩmatʋ tɛŋga pɩnaɣ hiŋ lutozo wayɩ wiyau sʋsɔ Titus ɖoŋ taa. Ɛnʋ kaalɛɣzana wiyau sʋsɔ kɩbɩnʋ Vespasien kewiya kpelaɣ yɔɔ.

Kuduyuu sʋsɔʋ kʋnɛ, kɩ-pɩzʋʋ kɩ-mʋ kɩ-taa samaɣ ŋga yɔ, ka-talɩɣ kudokiŋ hiŋ lʋbɛ nɛ kagbanzɩ-ɩ mbɩ yɔ.
 

Kuduyuu sʋsɔʋ Koliisee kʋnɛ, kɩ-waza ɖɔɔ siŋŋ. Kuduyuu ŋgʋ kɩ-tɛɛ palakɩ aleɣya sakɩyɛ. Nɛ kuduyuu ŋgʋ kɩ-tɛɛ aleɣya naɣyɛ kɔyɔ: tɛtɛ kpɩna you, nɛ gladiayatɛɖɩ waa you, nɛ pɩtasɩna egeetiye taa aleɣya sʋsɔna lɛɣna sakɩyɛ.

Ɖɩkpaɣ ɛzɩ, mba pahʋʋ pɔtɔm nɛ pɩwɛɛ size pamʋna sɩm kɔyɔ yɔɔ yɔ, kuduyuu ŋgʋ kɩ-tɛɛ palakaɣ sɔnzɩ nzɩ ɖɔɖɔ. Palaba kuduyuu sʋsɔʋ Koliisee kʋnɛ kɩ-tɛɛ tʋmɩyɛ pɩtalaɣ pɩnzɩ taŋga (500) mbɩ yɔ.

	




#Article 374: Kolombi (173 words)


Kolombi kɛna Amerika nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ ɖɩwɛna peeɖe wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayʊ kiŋ. Kolombi nɛ Pasifiki teŋgu nɛ Panama pasɩna ɖama kamaɣ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa, hayu ki:n lɛ Karyibi teŋgu, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Fenezuwela nɛ Pirezli, ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ hadɛ kiŋ lɛ Ekuwatɛrɩ nɛ Peruu ajɛya. 

Kolombi kɛŋna keteŋa kpeekpe ɛjaɖɛ 26 nɖɛ walanzɩ taa nɛ Amerika nɛ hadɛ  kiŋ ñɩna taa lɛ, nɖi yɔ naanza ñɩnɖɛ kɛ walanzɩ taa ɖɔɖɔ. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa kpɛdɩ miliyɔɔnaa 48 pʊyɔɔ kɛ lɛ Kolombi kɛŋna ɛjaɖɛ 27 nɖɛ keteŋa kpeekpe yɔɔ kɛ ɛyaa ɖɔʊ taa nɛ naalɛ ñɩnɖɛ kɛ ajɛya kpeekpe wena ayɔɔdɩɣ ɛsɩpañɩ yɔ; kacalaɣ ñɩnɖɛ kɛlɛ Mɛkisiki. 

Kolombi kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩmaɣzɩ wɛʊ ñɩm yɔ: ɖɩ-kɛ naanza ñɩnɖɛ kɛ Amerika Latini taa nɛ naatozo ñɩnɖɛ Amerika nɛ hadɛ kiŋ. Liidiye Koozaɣ ŋga payaɣ se HSBC tɔŋ se pɩɩtalɩɣ pɩnaɣ 2050 lɛ Kolombi wɛ ajɛya wena a-taa tɔsʊʊ  woba ɛsɩndaa sɩŋŋŋ yɔ. 

Mɩsɩkʋm fenaɣ 2010 taa pɔtɔ caca lɛ, palɩzɩ Kolmbi ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ kɩfalʊ weyi payaɣ-ɩ se Juan Manuel Santos.




#Article 375: Komiinism (766 words)


Ɛbɛ payaɣ se Komiinizim? Ɛyaa tɩŋa kpɛndʋʋ nɛ patɩɣyɩɣ ɛjaɖɛ n̄ɩm yɔ payaɣ ḿbʋ. Mba pɔsɔɔlaa se ɛyaa ɩkpɛndɩ pa-tɩŋa nɛ patɩɣyɩ ɛjaɖɛ n̄ɩm yɔ, mba lɩzɩna lɩmaɣza ana. Ɛyaa mba pa-taa lɛ, ɖɩnaɣ sɔsɔ weyi payaɣ se Karl Marx yɔ. Komiinizim lɩmaɣza ha siɣye nɛ mbʋ payaɣ se Kapitaalism yɔ. Kapitaalism lɩmaɣzɛ kɔyɔ se pʋwɛɛ se paa weyi ɛtɩlɩ se ɛ-n̄ɩm kɔyɔ nɛ lɛlʋ n̄ɩmbʋ kɛlɛ. Komiinizim tɔsɔɔlɩ se payaa se ɛnɛ yɔ n̄ʋʋdʋ nɛ ɛ-tɛɛ n̄ɩma yɔ. Komiinizim tɔŋ se pʋwɛɛ se ɛyaa tɩŋa ɩwɛɛ kɩmaŋ. Poyo you sɔsɔʋ kajalaɣ n̄ɩŋgʋ ŋgʋ kɩtaɣna kedeŋa kpeekpe yɔ nɛ kɩtɛ lɛ, komiinizim lɩmaɣzɩyɛ lɩwa. Mba payaɣ se Bolchevikwaa yɔ, mba tulusina you ŋgʋ. Komiinizim lɩmaɣza lɩna you ŋgʋ kɩɩwɛ tɛndɛŋa tɛɛ ajɛɛ naayɛ hɛkʋ taa yɔ kʋ-cɔlɔ. 

Kajalaɣ taa paaɣ lɛ, komiinizim tɔsɔɔlɩ se palɩzɩ nɔɔyʋ se ɛnʋ lɛ ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ nɛ ɛ-tɛɛ n̄ɩma n̄ɛwɛɛ. Kʋsɔɔlaa se ɛyaa tɩŋa ɩwɛɛ kɩmaŋ, n̄ɩmdʋ ɛtaawɛɛ, kʋn̄ɔndʋ ɛtaawɛɛ. Liidiye tɔm fɛyɩ ɖɔɖɔ. Nɔɔyʋ nɛ lɛlʋ patɛyɩɣ pʋyʋ. Ɛyaa tɩŋa tɩna ɛjaɖɛ n̄ɩm. Pɩlaba pɩnzɩ nɩɩnʋwa nɛ hiŋ naanza nɛ pɩnzɩ kagbaanzɩ yɔ, weyi payaɣ se Karl Marx yɔ, ɛlɩzʋʋ lɩmaɣzɩyɛ nɖɩ yɔ. Aloma fenaɣ taa pɩnaɣ 1917 taa sɔsɔ Lénin ɖiya Bolchevikwaa nɛ pamʋ Ruusii ɛjaɖɛ taa kewiyaɣ kpelaɣ. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa peyebi yaʋ se Komiinizim nɛ payaɣ se kedeŋa kpeekpe politiki ŋgbɛyɛ.

Pɩnaɣ 1919 taa Lénin nɛ ɛ-wayɩ tɩŋɩyaa paya Komiinizim se Komintɛrn. Mbʋ yɔ, pɔsɔɔlaa se Komiinizim aŋgba tɩŋa ɩla nɔɔ kʋɖʋmaɣ. Pɩnaɣ 1922 taa URSS ɛjaɖɛ n̄ɔɔ. Nɖɩ cɔŋnana Komiitɛrn aŋgba tɩŋa yɔɔ. Aŋgba naayɛ kʋyɩ Komiitɛrn ŋgbɛyɛ yɔɔ, ɛlɛ ɖɩɖɩ wɛɛ ɖɩɖɛɣna ɛsɩndaa ɖɛnaʋ yɔɔ. Aŋgba wena akʋyɩ Komiitɛrn ŋgbɛyɛ yɔɔ yɔ, a-taa lɛ ɖɩnaɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se Gauche Koministi yɔ. Pʋwayɩ lɛ, ɖɩnaɣ nɖɩ  payaɣ ɖɩɖɩ se Trotskysme yɔ. Lénine sɩm wayɩ lɛ, weyi payaɣ se Joseph Staline yɔ, ɛlɛ yaa ɛ-tɩ se URSS ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ nɛ eɖiyiɣ Komiitɛrn ŋgbɛyɛ.

Kedeŋa kpeekpe you naalɛn̄ɩŋgʋ lɩwa lɛ, URSS ɖʋ taabalɩyɛ nɛ Caama ɛjaɖɛ nɛ panɩɩna ɖama se pataala ɖama you. Ɛlɛ, Caama ɛjaɖɛ maana taabalɩyɛ nɖɩ ɖɩ-yɔɔ nɛ ɖɩkʋyɩ URSS ɛjaɖɛ yɔɔ nɛ ɖɩla-ɖɩ you. Pʋ-yɔɔ URSS sɔɔjanaa lʋba siŋŋ nɛ mbʋ payaɣ se nazisme yɔ, pɩtɛɖɛɛna ɛsɩndaa caŋŋ. URSS ɛjaɖɛ kɔma ɖɩpɩsɩ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-sɔɔjanaa kɩlɩ ɖoŋ kedeŋa kpeekpe yɔ pɩnaɣ 1945 wayɩ. Pʋ-yɔɔ kɩmʋ ajɛɛ ndɩ ndɩ Eerɔpʋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa nɛ alɛ pɩsɩ Komiinizim ajɛɛ nɛ URSS nɛ yɛ pala nɔɔ kʋɖʋmaɣ. Siini ɛjaɖɛ pɩsɩ Komiinizim n̄ɩnɖɛ pɩnaɣ 1949. Kimiinizim ajɛɛ labʋ nɔɔ kʋɖʋmaɣ yɔ yebina nɛ kedeŋa kpeekpe ajɛɛ tɛyɩ ɖama huwa ndɩ ndɩ. Pʋ-tɔbʋʋ se you nakʋyʋ kɛwɛ tɛndɛŋa tɛɛ URSS ɛjaɖɛ nɛ ajɛɛ lɛɛna wena akizi Komiinizim lɩmaɣzɛ yɔ a-hɛkʋ taa. Ajɛɛ ana a-taa lɛ, ajɛɛ wena akpɛndɩ kpɛm Amerika tɛtʋ taa nɛ payaɣ-yɛ se Etaazuunii ɛjaɖɛ yɔ, nɖɩ kakɩlɩna ɖoŋ kedeŋa kpeekpe. Pʋ-yɔɔ ɖɩlʋbɩna siŋŋ URSS ɛjaɖɛ. Siini ɛjaɖɛ nɛ Sovietiki n̄ɩnɖɛ pɛ-hɛkʋ taa taabalɩyɛ cɛba lɛ, Mao Zedong yele nɛ ɛ-ɛjaɖɛ Siini lʋ lʋbɩyɛ naɖɩyɛ nɛ ndɩ kpem. Komiinizim kɔma kɩkpa ɖoŋ kedeŋa kpeekpe yɔɔ lɛ, ɛjɛɛ sakɩyɛ sʋʋ kɩ-taa. Kedeŋa kpeekpe yɔɔ ajɛɛ naanza yɔɔ lɛ, ɛjaɖɛ kʋɖʋmɖɩyɛ wɛ Komiinizim taa.

URSS ɖaɣnɩ cɔlʋʋ ɛ-tɔsʋʋ nɛ politiki pa-nʋmɔŋ pɩnaɣ 1980 taa. Ɛlɛ, kɩ-nʋmɔŋ kɩfaŋ ɩnʋ iyele nɛ pɩtɛzɩ ɖʋzʋʋ Eerɔpa tɛtʋ taa ajɛɛ wena awɛ Komiinizim taa yɔ kʋɖʋzʋʋ kpaɣ pɩnaɣ 1989 nɛ puwolo pɩnaɣ 1991. Pitisa Komiinism ajɛɛ hadɛ kpem, ɛlɛ, atamɩzɩ ɖama, atelesi Komiinizim lɩmaɣzɛ. A-taa naayɛ lɛɣzɩ hɩla nɛ a-taa lɛɛna n̄ɔɖɔkɩ a-n̄ɩna ḿbʋ. Halɩ nɛ sɔnɔ Komiinizim wɛ Kuubaa nɛ Fɩyɛtɩnaam nɛ Laos nɛ Koree nɛ Hayʊ kiŋ pa-ajɛɛ taa. Kedeŋa yɔɔ ajɛɛ tɩŋa taa lɛ, Siini ɛjaɖɛ taa ɛyaa kɩlɩna ɖɔʋ ajɛɛ lɛɛna taa n̄ɩma. Halɩ nɛ sɔnɔ mbʋ yɔ, Komiinizim ŋgbɛyɛ taa ɛyaa ɖiyiɣna-ɖɩ. Tadɩyɛ nʋmɔʋ taa lɛ, Siini ɛjaɖɛ tɔsʋʋ ɖɛ ɛsɩndaa siŋŋ, pʋ-yɔɔ ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɩwɛ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ ajɛɛ wena a-tɔsʋʋ kɩlɩ ɖɛʋ nɛ ɛsɩndaa yɔ a-taa.

Komiinizim ajɛɛ yeba nɛ pɛfɛyɩɣ ɛyʋ waɖɛ yɔɔ siŋŋ, mbʋ yɔ, aatisiɣ se aŋgba ɛn̄ɔ pʋɖɔɔ nɛ paa weyi ɛkɔna ɛ-lɩmaɣzɛ. Ajɛɛ ana a-taa lɛ, Komiinizim ŋgbɛyɛ ɖeke wɛna nɛ kɩhaɣ kɩ-paɣtʋ. Ɖɩkpaɣ ɛzɩ URSS nɛ Siini pa-ajɛɛ kɔyɔ, ɖɩnaɣ se a-n̄ʋndɩnaa, Staline nɛ Mao Setu, peyeba nɛ pakʋ ɛyaa miiliyɔɔwaa sakɩyɛ. Pʋwɛ kaɖɛ se ɛyʋ ɛtɩlɩ camɩyɛ mbʋ Komiinizim ajɛɛ wɛɛka kpem yɔ pɩtɩŋa, mbʋ yɔ a-lakasɩ taa nɛ toota. Takayɩsɩ nzɩ pʋwɛɛ se pɔcɔna sɩ-taa nɛ pana mbʋ Komiinizim ajɛɛ laba ɖenɖe yɔ, sɩ-n̄ɩnʋʋ wɛɛ kaɖɛ. Tɛndɛŋa tɛɛ you ŋgʋ kɩwɛ ajɛɛ naayɛ hɛkʋ taa yɔ kɩhɛwa. Takayɩsɩ nzɩ, pukuli sɩ-yɔɔ. Pʋ-yɔɔ papɩzaa patazɩ Komiinizim ajɛɛ lakasɩ taa ɖeu nɛ pana mbʋ alaba yɔ camɩyɛ. Ɛlɛ, piliɣtiɣ n̄ɩnɩnaa ajɛɛ ana a-lakasɩ tɔm taa tazʋʋ kpem.




#Article 376: Komɔŋwɛltɩ ŋgbɛyɛ (296 words)


Kedeŋa yɔɔ cɩnɛ, ajɛya naayɛ ɖʋ ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ payaɣ-ɖɩ se « komɔŋwɛltɩ » (Commonwealth). Ajɛya nɩɩnʋwa nɛ naalɛ (52) nɩŋna ɖama nɛ aɖʋ ŋgbɛyɛ nɖɩ.  

Komɔŋwɛltɩ ŋgbɛyɛ ɖʋ nesi siŋŋ ajɛya tɩ-yɔɔ wɛʋ nʋmɔʋ taa. Komɔŋwɛltɩ ŋgbɛyɛ ñɔ alɩwaatʋ ndʋ palaba kedizaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ Lɔndrɩ tɛtʋ taa yɔ. Lɔndrɩ tɛtʋ wɛ Aŋgeletɛɛrɩ ɛjaɖɛ taa. Palaba kedizaɣ sɔsaɣ ŋga pɩnaɣ 1949 taa. Kedizaɣ ŋga ka-taa pɔtɔŋ se ajɛya wena awɛ Komɔŋwɛltɩ ŋgbɛyɛ taa yɔ, awɛ kɩmaŋ. Ɖɔɖɔ lɛ, paakpaɣ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖoŋ kɩkpaʋ se ɖɩwɛɛ Komɔŋwɛltɩ ŋgbɛyɛ taa. 

Ɖoɖoo Élisabeth II kɛŋna Komɔŋwɛltɩ ŋgbɛyɛ nɔɔ yɔɔ ɖɛyʋ. Ajɛya naayɛ wɛɛ lɛ, awiya yaa abila ɖiyiɣna-yɛ. Ajɛya ana payaɣ se rʋwaayom (royaumes) waa. Ajɛya wena awɛ Komɔŋwɛltɩ ŋgbɛyɛ taa yɔ, a-taa lɛ, ajɛya hiu nɛ loɖo (16) kɛ rowaayom waa. Ɖoɖoo Élisabeth II kɛŋna ɖɔɖɔ rowaayom waa hiu nɛ loɖo mba, pɛ-tɛ Abiɖe. Piyele ajɛya niidozo nɛ kʋɖʋm (31) ñɛkɛ mbʋ repiibiliki (républiques) waa nɛ ajɛya kagbaanzɩ (5) ñɛkɛ monarsii (monarchies) waa.

Ajɛya wena akɛ monarsii waa yɔ, a-taa lɛ, ɛyʋ kʋɖʋm tɩɣyɩna ɖoŋ tɩŋa. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛnʋ ajɛɖɛ ñʋʋdʋ, ɛkɛ ajɛɖɛ paɣtʋ lɩzɩyaa nɔɔ yɔɔ ɖɛyʋ, ɛtɛ ɛkɛ tɔm hʋʋ nɔɔ yɔɔ ɖɛyʋ. Ɛlɛ, ajɛya wena alɛ kɛ repiibiliki waa yɔ, alɛ taa lɛ, pɛtɛyɩ ajaɖɛ ɖoŋ hɔɔlɩŋ niidozo. Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ wɛɛ, kewiyaɣ ñʋʋdʋ ñɛwɛɛ nɛ tɔm hʋʋ nɔɔ yɔɔ ɖɛyʋ ñɛwɛɛ ɖɔɖɔ.

Ajɛya wena awɛ Komɔŋwɛltɩ ŋgbɛyɛ taa yɔ, awɛ a-tɩ yɔɔ. Ɛjaɖɛ naɖɩyɛ fɛyɩna ɖoŋ lɛɛɖɛ yɔɔ. Komɔŋwɛltɩ ŋgbɛyɛ lʋkɩ se temokrasii nɛ ɛyʋ waɖɛ yɔɔ kandɩyʋʋ nɛ komina tɩ-yɔɔ wɛʋ pa-tʋma ɛɖɛɛna ɛsɩndaa. Temokrasii lʋkɩ se paa weyi ɛwɛɛna waɖɛ se ɛyɔɔdɩ mbʋ ɛnaɣ nɛ pɩfɛyɩ-ɩ ɖeu yɔ.
Ajɛya wena awɛ Komɔŋwɛltɩ ŋgbɛyɛ taa yɔ, a-walanzɩ kedeŋa yɔɔ kɛ 29 958 050 km2. Komɔŋwɛltɩ ŋgbɛyɛ taa samaɣ ñʋʋ kɛ miiliyaarɩ waa 2,328.




#Article 377: Konakrii (224 words)


Konakrii kɛna Kinee ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊsɔtʊ nɛ pɩnaɣ 2010 taa pakalɩ ɛyaa kɛ tɛtʊ sʊsɔtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, panaa se ɛyaa mba pɛwɛ peeɖe yɔ pɛkpɛnda ɛyaa miliyɔɔnaa naalɛ nɛ hɔɔlʊʊ (2 500 000). Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ taa maɣna kilomɛtanaa  agbaba Kinee ɛjaɖɛ taa lɛ tɛtʊ sʊsɔtʊ ndʊ tɩ-taa kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ mbʊ yebina nɛ tɛtʊ ndʊ tɩkɛ 450. 

Kinee ɛjaɖe taa tɛtʊ sʊsɔtʊ, pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa pakpaɣ ɛyaa kagbaanzɩ kɔyɔ pa-taa lɛ ɛyʊ kʊɖʊm wɛ Konakrii tɛtʊ taa. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa tɔsʊʊ ŋgʊ kɩwɛɛ sɩŋŋŋ yɔ kɩlɩɣna teŋu yɔɔ tʊma wena palakɩ yɔ a-yɔɔ.
 
Konakrii kɛna tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊ ne pɩtaa yɔ ɛlɛ kɩ-hɔɔlʊʊ nakʊyʊ wɛɛ nɛ lɩm tawadɩ pɩtalɩ peeɖe. Pɩnaɣ 1887 taa lɛ, lakʊ kaawɛna lɩm hɛkʊ taa tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa nɛ tɩŋ weyi panawaɣ yɔ ɩ-taa kɛlɛ pɔŋ nɛ sɩngbatʊ. Peeɖe pɩtɛ alɩwaatʊ taa lɛ, haɖaa yaa ageeta naanza kaawɛna nɛ anaa yɔ: Konakrii, Pulibinɛɛ, Kurutawnɩ nɛ Tombo. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɛyaa hʊʊ pɩnaɣ pɩnaɣ. Pɩnaɣ 1958 taa lɛ ɛyaa kaawɛ 50 000, pɩnaɣ 1980 lɛ pɛkpɛnda ɛyaa  600 000; piyele 1983 lɛ palɩ ɛyaa 705 300. Pɩkɔma pɩnaɣ 1996 taa pɛtɛma talʊʊ ɛyaa 1 092 936; pɩnaɣ  2008 lɛ palɩ ɛyaa 1 857 153, pɩnaɣ  2009 lɛ ɛyaa 2 160 000. Piyele pɩnaɣ 2015 taa pakalɩ ɛyaa lɛ palɩ miliyɔɔnaa naalɛ nɛ hɔɔlʊʊ.




#Article 378: Kondoloko (142 words)


Kondoloko kɛnɛ matʋ ndʋ, tɩwazʋʋ siŋŋ yɔ. Tɩwazaɣ kɛlɛ size paɖɩʋ kaʋ nabʋyʋ ɛzɩ-ɩ kaɖɛ n̄ɩm yɔ. Kondoloko wazɩ lɩm kikpem cikpem nɛ sɔsɔm hɔɔlʋʋ taa ɖɔɖɔ mbʋ yɔ.

Pɩtasɩɩna lɩm ɖikpenɖe ɖɩlɩyɛ taa ɖeke ɛlɛ, kondoloko wazɩʋ ɖɔɖɔ polindaa tɔm heyuu nɛ tɔm susuu hɔɔlʋʋ taa ɖɔɖɔ. Palakɩ kondolokonaa ɖɔɖɔ fɛɛŋ nɛ kɛdɛnzɩ taa.

  
Kondoloko wazʋʋ ɖɔɖɔ sakɩyɛ, ɛyaa ɖɔm, nɛ lɔɔɖa saʋʋ ɖeɖe, nɛ pɩsɩʋna kɩyaɣkʋ pɛtɩyaa nɛ pɛɖɛzɩɣnaa po-wondu pɛpɛdʋʋ yɔ nɛ ajɛɛ ajɛɛ. Kondoloko matʋ wɛ kaɖɛ pɩtatɩɩ fɛyɩ size pɔyɔɔdɩ.

Pɩtɛkɛ paa weyi ɛpɩzʋʋna nɛ ɛma kondoloko. Pɩcɔ nɛ ŋpɩzɩ ŋwɛɛna waɖɛ nɛ ɖoŋ nɛ pɩtasɩna lɛɣtʋ size ŋpɩzɩ ŋma kondoloko sɔsɔʋ camɩyɛ lɛ, pɩpɔzʋʋ size ŋla pɩtɛ sukuli. Pɩtɛ sukulii payaɣ size genii siiviili.

Ɖɛfɛɛ ɖɛfɛɛ nɛ kondolokonaa matʋ huu. Ɛlɛ, kondolokonaa matʋ tɛya pɩtɩ tam naabʋlɛ. Kajalaɣ lɛ, wɛɛ kɩpanɖɛ nɛ nabʋlɛɛ lɛ wɛɛ kɩfaɖɛ.




#Article 379: Koorayi Tilimiye Kɩkaɣyɛ (Grande Barrière de Corail) (102 words)


Lɩm taa koloŋa kɩkawaɣ sɔsaɣ ŋga payaɣ se koorayi (corail) yɔ Koorayi koloŋa kɛ lɩm taa koloŋa ŋga kakɩlɩ lɩm taa kolonzi tɩŋa lɛɛsɩ payɩ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ yɔ.

Mbʊ payaɣ se Great Barrier Reef Marine Park yɔ mbʊ kandɩɣna Koorayi Timiye yɔɔ. Mbʊ lʊkɩna se ɛyaa ɛtaakɩlɩ kpakpasɩ kpaʊ. Paa mbʊ yɔ Koorayi Tilimiye wɛɛ ɖɩpazɩɣ ki-keɖewa pazɩ pazɩ pɩlɩɩna kedeŋa wɛtʊ ndɩ ndɩ yɔɔ. Ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se Proceedings of the National Academy of Sciences ɖɩñɩnaa nɛ ɖisusi raadiyoonaa nimasɩ yɔɔ aloma fenaɣ, pɩnaɣ 2012 taa se Koorayi Tilimiye wɛɛ ɖɩpasɩɣ ɖɩ-walanzɩ pazɩ pazɩ kpaɣ ɖooo pɩnaɣ 1985 ñɩŋga taa.




#Article 380: Kooree Hadɛ Kiŋ (290 words)


Kooree Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ wɛ Aazii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kiŋ nɛ kɩ-tɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Sewuli. Kooree hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa ɛyaa yɔɔdɩɣ kʊnʊŋ ŋgʊ yɔ ŋgʊ payaɣ se koore; pɩkazɩ nɛ liidiye nɖɩ pɔtɔkɩ yɔ nɖɩ lɛ wooŋ. Kooree hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ sɩna Kooree hayʊ  nɖɛ nɛ kilomɛtanaa ɛzɩ 238 yɔ. Yeee pakpaɣ kedeŋga kpeekpe kɔ yɔ, Kooree hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɛ hiu nɛ naalɛ ñɩnɖɛ kɩ-ñɩm tɔm taa. 

Kooree hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa ɛyaa wɛ laŋhɛzɩyɛ taa lɛɛlɛyɔ pɩkɩlɩ ɛzɩ ɖooo lɛ yɔ mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ pɩnaɣ 1961 taa lɛ mba paawɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ taa yɔ mɩnɩʊ yɔɔ lɛ 28 nɛ pɩnaɣ 2011 taa lɛ, mɩnɩʊ yɔɔ lɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ taa mba talɩɣ  ɛzɩ 83 yɔ. Kooree hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa ya wɛ miliyɔɔnaa 49 nɛ pa-taa lɛ ɛyaa ɛzɩ miliyɔɔna 22 wɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ taa.

Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa ɖɛ ɛzɩ miliyɔɔnaa ɛzɩ 750  kɛ pɩnaɣ 2005 yɔ, mbʊ yɔ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɛyaa kɔ yɔ: Sewulɩ (10 350 000), Pusaŋ (3 680 000), Inzeyɔŋ (2 580 000),  Tayeguu (2 565 000), Tayezeyɔŋ (1 475 000), Kɩwanzuu (1 415 000), Suwɔŋ (1 240 000), Koyaŋgɩ (1 200 000), Seyɔŋñam (1 030 000), Ulsaŋ (960 000), Puuseyɔŋ (830 000).

Mɩsɩ kʊm fenaɣ 15 pɩnaɣ 2000 ŋgʊ wiye kɛ Kooree Hadɛ kiŋ ñʊʊtʊ Kim Dae-jung  nɛ Kooree Hayɩ kiŋ ñɩnʊ Kim Jong-Il  pekpeelaɣ nɛ panɩɩna ɖama se you nakʊyʊ ɛtaatasɩ wɛʊ pɛhɛkɛʊ taa pɩcɩyʊ-wɛ mbʊ paa ɛzɩmtaa. Ɛlɛ, lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 12 wiye pɩnaɣ 2004 kɛ Kooree Hadɛ ñɩma kpaɣ paɣtʊ natʊyʊ yem tuda se Kooree Hayʊ ñʊʊtʊ Roh Moo-hyun ɛɛtaatasɩ naŋgbaŋa fɛyʊ kɛ pɛ-tɛ ɛlɛ pɩkɔma nɛ pɩlakɩ ɛzɩ fenasi naalɛ mbʊyɔ lɛ, ɖomaɣ fenaɣ 14 wiye  pɩnaɣ kʊɖʊmaɣ ŋga kewiye lɛ, paɖɩzɩ paɣtʊ ndʊ.




#Article 381: Kooreyɛ kʊnʊŋ (126 words)


Kooreyɛ kʊnʊŋ pɔyɔɔdʊʊ kooree ejaɖɛ taa, nɛ Siini kamaɣ yɔɔ ageetaa ndɩ ndɩ taa ɛzɩ Yanbian taa mbʊ yɔ nɛ Aŋgbaa wena a-da ɛyaa kʊya nɛ pɛlɛzɩ tɛtʊ yɔ, kɔzɩ kɔzɩ Japɔŋ nɛ Siini (Pékin nɛ Shandong) nɛ Ruusii nɛ Ositraalii nɛ Etaazuunii nɛ Fransɩɩ nɛ kɩ-kɛ kʊnʊŋ sɔsɔʊ kɛ Koree nɛ Hayʊ kiŋ nɛ Kooree nɛ Hadɛ Kiŋ taa.

Kooreyɛ kʊnʊŋ tɛ cɔlʊʊtʊ wɛ ndɔncɔlɩyɛ. Kʊnʊmɩŋ yɔɔ ñɩnɩyaa sakɩyɛ maɣzɩ se kɩ-kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ kʊwɛ kɩyeke koŋ kɩfɛyɩna kɩlɩʊ nakʊyʊ ɛjaɖɛ yɔɔ cɩna, lalaa tɔŋ se kɩlɩna altaïque cejewaa  agbelaa taa. Papɩza pehɩʊ palɩzɩ se kɩ-nɛ Japɔnɩɩ kʊnʊŋ pɛwɛna wɛtʊ kʊyʊmʊtʊ natʊyʊ.
  
Hangeul masɩ pamana kooreyɛ kʊnʊŋ , ɖɔɖɔ Hanja waa masɩ wɛ kʊnʊŋ ŋgʊ kʊ-tɔmpee taa. Hɔɔlʊʊ sɔsɔʊ nakʊyʊ tɔmpee lɩna ̀Sɩnɩyɔɔ kʊnʊŋ taa.




#Article 382: Kootidiivʊwarɩ (251 words)


Kootidiivʊwarɩ  ɛjaɖɛ wɛ Afrɩka nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa nɛ ɖɩwɛ afrika ɛjɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se Uniyɔɔ Afrikɛnɩ yɔ ɖɩ-taa. Ɖɩwalanzɩ taa maɣna ɛzɩ kilomɛta agbaba 322 462 yɔ. Ajɛya wena awɛ kamasɩ yɔɔ yɔ ana yɔ: hayɩ kɩŋ lɛ, Maalii nɛ Purkina Fasoo ajɛya, piyele nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Liibeeriya nɛ Kiinee ajɛya, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlɩyɛ taa lɛ Kana tɛtʊ nɛ yee pɩkɛ hadɛ kɩŋ kɔyɔ Atɩlantiiki lɩm kamʊʊ ñɛwɛna ɖɩnɛ. 

Pɩnaɣ 2012 taa pamaɣza Kootidiivʊwarɩ ɛjaɖɛ taa ɛyaa lɛ, pɛkpɛndɩ ɛzɩ 25 232 905 yɔ. Kootidiivʊwarɩ ejaɖɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ kɔyɔ Yamusokro (Abɩɩjaŋ) nɛ akʊnʊŋ ŋgʊ peeɖe ɛyaa yɔɔdɩɣ yɔ lɛ fransɩ. Piyele pe-liidiye kʊtɔɔyɛ kɔyɔ fraŋ-seefa. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ afrika liidiye ajɛya kɩkpɛndɩɣ nɖɩ payaɣ se CEDEAO yɔ ɖɩtaa. Kpaɣ ɖooo pɩnaɣ 1843 kɛ Fransɩɩ paɣza Kootidiivʊwari ɛjaɖɛ kpacayʊ nɛ pɩkɔɔ pɩtalɩ kɩyɛɛna fenaɣ lʊbɛ pɩnaɣ 1960 lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩpaɣzɩ ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ nɛ kacalaɣ ñʊʊtʊ yɔ Félix Houphouët-Boigny.                 

Pahayɩɣ kɔfɩ nɛ kaakawoo nɛ Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa payɩ lɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ pɩtɔtɔyɩna-ɖɩ. Kpaɣ pɩnzɩ 1990 taa lɛ, you nakʊyʊ lɩ peeɖe ɛjaɖɛ taa nɛ kɩfɛyɩ tɛm pɩkkɔɔ pɩsɩɩna se Félix Houphouët-Boigny sɩba pɩnzɩ naatozo wayɩ. Pɩnaɣ 2000 taa pɔtɔ caca lɛ, palɩzɩ ñʊʊtʊ kɩfalʊ se ɛsɔ ɛwɛɛ kɔyɔ pɩhɛɛ ɛlɛ pɩɩsaŋ pɩkɔɔ pɩsɩɩna se salaŋ fenaɣ 19 pɩnaɣ 2002 lɛ, sɔɔjanaa nɛ samaɣ pakʊyɩ ɖama yɔɔ. Lakɩŋ fenaɣ nanza wiye lɛ, pekpeelɩ Purkiina Fasoo ɛjaɖɛ ta kɛ Wagaadugu tɛtʊ taa se pakpaɣ paɣtʊ nɛ peyele you. Peeɖe ɛya kpɛndɩ miliyɔɔnaa 25,2 kɛ mbʊ yɔ.




#Article 383: Kooree Hayɩ Kiŋ (284 words)


Koree nɛ Hayʊ kiŋ ɛjaɖɛ wɛ Aazii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Piyaŋyaŋ.

Koree nɛ Hayʊ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ ajɛya wena asɩnɛ ɖama kamaɣ yɔ ana yɔ: hayʊ ki lɛ Siini (ajɛya anɛ akpɛndɩ kamaɣ kʊɖʊmaɣ ɛzɩ kilomɛtanaa yɔ), wɩsɩ ɖilɩyɛ nɛ hayʊ kiŋ lɛ Rusii (kilomɛtanaa 19), Koree hadɛ ŋgʊ wɛna ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ nɛ hadɛ kiŋ (kilomɛtanaa ɛzɩ 238). Koree hayʊ ŋgʊ kʊnɛ nɛ hadɛ ŋgʊ pɛhɛkʊ taa pʊwɛɛ se sɔɔjanaa ɛtaatasɩ wɛʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ you nakʊyʊ kaawɛ ajɛya anɛ anaalɛ ahɛkʊ taa.

Ɛlɛ sɔɔjanaa ñɛwɛna nɛ pɔcɔŋna pʊyɔɔ nɛ pɛɖɛ ɛzɩ miliyɔɔ yɔ. Pɩnaɣ 2012 taa pakala ɛyaa lɛ, pɛkpɛndɩ 24 589 122. Koree nɛ Hayʊ kiŋ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa politiki aŋgba tɔɖɔɔn nɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩwɛ kewiyaɣ yɔɔ yɔ nɖɩ lɛ Koree taa tʊmlaɖaa ŋgbɛyɛ (KWP). Kim II-sung kaakɛna peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ nɛ ɛkɔma ɛsɩ pɩnaɣ 1994, ɛ-pɩyalʊ Kim Jong-II caɣ e-loniye taa. Ɛtacaɣ se ɛnʊ lɛ tɛtʊ ñʊʊtʊ ɛlɛ pɩwɛɛ ɛzɩ ɛ-caa Kɩm II-sung maɣmaɣ ɖɩŋna cɔnaʊ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩyɔɔ ɖɔɖɔ yɔ. 

URSS koma nɛ kɩcɩɩ kɩ-tɩ nɛ kedeŋa yɔɔ kpɛlɩ kpɛlɩ lakasɩ ndɩ ndɩ laba lɛ, ñɔɔsɩ haŋgaɣ nkakayɛ lɩɩ Koree taa nɛ ɛyaa ɛzɩ 900 000 yaa miliyɔɔnaa naalɛ mbʊ yɔ hiu sɩm. Pɩlaba mbʊ lɛ Kim Jong-II lɛɣzɩ lɩmaɣzɩyɛ nɛ  ɛha sɔɔjanaa nɛ ɛsɩyɛ se mba pɩzɩɣna nɛ pɔna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-yɔɔ camɩyɛ. 

Kim Jong-II sɩba pɩnaɣ 2011 lɛ ɛ-pɩyalʊ Kim Jong-un kpaɣ kewiyaɣ kpelaɣ. Koree nɛ hayʊ kiŋ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɖɩ kɛŋna keteŋa kpeekpe taa lɛ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa sɔɔjanaa kɩla ɖɔʊ yɔ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɔcɔna ɛyaa kjpeekpe nɛ pɔcɔna mba pɛkɛ sɔɔjanaa kɔ yɔ panɛ pɔɖɔɔ pɩtɩfɛyɩ nɛ, nɛ sɔɔjanaa talɩ ɛzɩ 9 495 000 yɔ.




#Article 384: Kotonu (284 words)


Kotonu kɛŋna Peenɛɛ yaa Ɖahʊma ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ nɛ tɩ-taa kɛ tɔsʊʊ nɛ komina tʊma sɔsɔna wɛɛ. Tɛtʊ sɔsɔtʊ tʊnɛ pakalɩ tɩ-taa ɛyaa kɛ pɩnaɣ 2013 taa lɛ pɛkpɛŋdɩ ɛyaa 679 012. Ɛyaa panɛ, pɛ-tɛ ɖɔʊ yɔɔ nɛ ɛzɩma ɖɩcaɣyɛ tatasɩ kazʊ se ɛyaa ɛma lɛ, Abome-Kalavi, Sɛmɛ-Kpoji nɛ Wiidaa tɛtʊ pɩsa tɛtʊ sʊzɔtʊ ɖɔɖɔ. Peeɖe nɛ Kotonu taa ɛyaa kpɛnda 1 720 105 pɩnaɣ 2013 taa ɛlɛ pɩnaɣ 2002 taa paakalɩ-wɛ lɛ, paawɛ ɛyaa 1 088 083.

Kotonu walanzɩ taa makɩɣna kilomɛtanaa agbaba 79. Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ ajɛya kpeekpe taa lɛ, Kotonu taa kɩyakʊ ŋgʊ payaɣ se Tantokpa yɔ, ŋgʊ kɩlɩna walanzɩ ; ekɩ-walanzɩ taa makɩɣna ɛzɩ hɛkɩtaarɩnaa nɛɛlɛ yɔ. Ɛlɛ wayɩ nɛ wayɩ alɩwaatʊ tʊnɛ tɩ-taa lɛ, tɛŋ weyi ɩnɩʊ yɔ, lɩm sʊʊ nɛ pɩlɩzʊʊ ɛyaa kɛ kɩyakʊ ŋgʊ kɩ-taa. Ɖooo pɩnaɣ 1960 taa lɛ Kotonu taa ɛyaa kaawɛ kutokiŋ 70 000 ɖeke.

Pɩnaɣ 2014 taa lɛ Kotonu tɛtʊ taa ɛyaa ɛzɩ 57,3 mba pɛwɛna pɩnzɩ ɛzɩ hiu nɛ kagbaanzɩ yɔ pazɩma fransɩ yɔɔdʊ nɛ kɩ-maʊ pɩkazɩ ɛyaa ɛzɩ 58,6 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ sɩma kɩ-yɔɔdʊ. Kotonu tɛtʊ taa kɛ ñɩɩtʊ kilubutu skɩyɛ wɛɛ nɛ ɛzɩma tɛtʊ tʊnɛ tɩnɛ Naajeeriya pɛwɛ ɖama cɔlɔ yɔ mbʊ yebiina nɛ tɩ-taa tadiyɛ tɛzɩ kpaʊ ɖoŋ siŋŋŋ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɖɛnɖe payakɩ kɩyakʊ nɛ payaɣ peeɖe se Tantokpa yɔ, evemiye kʊɖʊmɖɩyɛ taa liidiya wena asʊ yɔ awɛɣ ɛzɩ fransɩ liidiya miliyarɩ yɔ yaa eeroo kʊɖʊmʊ nɛ hɔɔlʊʊ yɔ. 

Afrika kpeekpe taa pasɩma Kotonu tɛtʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ peeɖe teŋu kidiiliŋ yɔ pɛpɛdʊlɔɔɖandɩ ndɩ wena akɔŋna nɛ Eerɔpʊ yɔ.Kotonu tɛ malika nɛ malikanaa nabɛyɛ panɩʊ nɛ ɖama nɛ palakɩ tʊma nɛ a-taa kɔyɔ: Kretayilɩ (Fransɩɩ) ɖooo pɩnaɣ 1986, Salvadɔrɩ (Pirezili) ɖooo pɩnaɣ 1987 nɛ Rosini-Sʊ-Pʊwa (Fransɩɩ).




#Article 385: Kozoŋa (179 words)


Kozoŋa wɛ ‘‘Léporidés’’ naa tiiye taa. Kozoŋa wɛ ñɩtʊ taa nɛ kanɛ anasayɩ kozoŋa palɩ ɖama pazɩ. Kozoŋa lʊlʊʊ pɩya nɛ sɩmʊzɩ-ɩ nɛ sɩkɔɔ sipaɣlɩ. Kozonzɩ wɛ ntɩ ntɩ nɛ sɩpɩzʊʊ sɩtalɩ hʊwa ɛzɩ 30kɛ mbʊ yɔ keteŋa kpeekpe yɔɔ. Tʊkaɣ ŋga kɛwɛ sɩ-hɛkʊ taa mbʊ lɛ sɩ-yɔɔ masɩ, sɩ-palaka yaa ɖenɖe sɩwɛɛ yɔ. Kozonzi kɛ tɛtɛ kpɩna wena atɔsɔɔlɩ ɖɔm com com yɔ. Sɩsɔɔla wɛʊ ŋgayɩ ŋgayɩ yaa nabʊyʊ taa lɛ, abalʊ ŋga nɛ halʊ ŋga peɖeke pɔɖɔŋna.

Kozonzi wɛ lɛɛtʊ kamaɣ fɛyɩ. Sɩwayɩ acɩya ɖalɩ cɛŋŋŋ cɛŋŋŋ nɛ pɩsɩŋna-sɩ se sɩma poliŋ poliŋ yee nabʊyʊ ɛlɩ sɩ-yɔɔ kɔyɔ. Eerɔpɩ tɛ kozonzi wɛ ndɩ kpem. Peeɖe kozonzi pɩzʊʋ sise kilomɛtanaa ɛzɩ 60 kɛ mbʊ yɔ ñɩɩyʊ kʊɖʊmʊ yɔɔ. Nasɩyɛ pɩzɩɣ sɩmaa ɛsɔtaa ɛzɩ mɛtanaa naalɛ mbʊ pʊkɔɔ pɩtalɩ kilomɛtanaa 80 ñɩɩyʊ kʊɖʊmʊ mbʊ yɔ. Mbʊ pɩsɩŋna sɩsɩ yɔ, mbʊ lɛ sɩpaɣlaka nɛ sɩ-ɖaalakɩŋ. Kozoŋa nandʊ wɛ ɖeu kamaɣ fɛyɩ mbʊ labɩna nɛ paa lakʊ ŋgʊ kɩ-taa kozoŋa ɛtʊlʊʊ. Ɛlɛ, kʊdɔŋ kɩfalʊʊ ŋgʊ kɩlɩwa nɛ payaɣ-kʊ se Eeboolaa yɔ, kɩ-yɔɔ lɛ pɩfɛyɩ ɖeu se ɛyʊ ɛtɔɔ tɛtɛ kpɩna nandʊ.




#Article 386: Koŋgo Pɔɔ (321 words)


Koŋgo kɛ lɩm pɔɔ ŋga kɛ-tɛ lɛ, Afrika hɛkʊ taa nɛ kalɩna piyasi sɔsɔsɩ sɩwɛ kɛnɛ Afrika nɛ haɖɛ yɔ kɩŋ kamaɣ yɔ yɔ nɛ kɛtɛzʊʊ ajɛyɛ sakɩyɛ pɩkɩlɩna Koŋgo ɛjaɖɛ waɖɛ ndɛ taa nɛ kɛkpɛndʊʊ ka-tɩ Atɩlantɩkɩ teŋgu taa. Lɩm pɔɔ sɔsɔ ŋga kapɩsɩ kamaɣ nɛ Koŋgo waɖɛ tɛ ŋgʊ ɛjaɖɛ nɛ Koŋgo ɛjaɖɛ nɛ Aŋgoola ɛjaɖɛ ɖɔɖɔ. Payaɣ pɔɔ ŋga kɔ-hɔɔlʊʊ sɔsɔʊ se Lwalaba yaa Lualaba nɛ pɩnzɩ 1970 nɛ 1990 pɩpɩsaɣ Sayiiri alɩwaatʊʊ taa lɛ, payaɣ pɔɔ ŋga kekpeekpe se Sayiiri.
     
Kalɩkɩŋ talɩ kilomɛta 4700 nɛ kɛ-kɛ kedeŋga taa pɔsɩ kɩɖalaɣsɩ taa pɔɔ lutozo ŋga Amazonɩ wayi pɩlɩna kɛ-tɛ pɔɔ hoɖe 80 832 m3/s yɔ pɩkɩla kɔyɔ. Pɩsa nɛ pewili nɛ patɩlɩ teŋgu lɩŋguu palɩza nɛ pɩlɩna lɩm pila ɖalakɩŋ yɔ pɩnaɣ 2008 taa nɛ pɩwɩlɩɣ se lɩm pɔɔ ŋga kakɩlɩna lɩŋguu kedeŋga kpeekpe taa. Kɛ-tɛ lɩŋguu cɛzʊʊ mɛta waa 220 nɛ pɛwɛ ɛzɩ lɩm huyuu nɔmɔŋ lɩm tɛɛ yɔ. Lɩm mbʊ pɩtaa wɛ likaŋ sɔsɔŋ weyi papɩzʊʊ pamazɩɣ yɔ nɛ pɩwɛ kʊñɔŋ nɛ piyɔɔ kɩŋ mbʊ pʊyɔɔ yɔ heelɩm ɖoŋ hʊwa tuda.
  
Alɩwaatʊ ndʊ Pɔrɩtɩkɛ kpɛlɛkɩyʊʊ Diogo Cão kɔma takʊʊ se ɛkpɛlɛkɩ Koŋgo pɔɔ ɛwadɩyɛ taa ɖɩsʊyɛ pɩnaɣ 1482 yɔ ɛma pɔɔ kɩdeŋ yɔ koloŋga nɛ kaaŋ se pɩwɩlɩ se ɛɖɔm nɛ peɖe kɩŋ. Mbʊ pɩkpaɣna nɛ paya-kɛ kacalaɣ yaʊ se Rio de Pedrão pʊtɔbʊʊ se koloŋga pɔɔ. Koŋgo kewiyaɣ tɛ wɛʊ lɩm ɖɩlɩyɛ cɔlɔ yebina se Pɔrɩtɩkɛ waa ɛyaa pɔɔ ŋga se Koŋgo.

Tɔsʊʊ tɔm taa lɛ, Koŋgo pɔɔ kɛnɛ kɛna wazaɣ kamaɣ fɛyɩ. Kɔ-nɔɔ yɔɔ kɛ pakɩlɩɣ tadɩyɛ labʊ; ɖɔɖɔ lɛ, peeɖe kɛ ladiɖiki mɩŋ lɩɣna. Pɔɔŋga kɔyɔɔ ɖɔɖɔ kɛ pama ladiriki mɩŋ kɩkaaŋ. Mbʊ lɛ ɛjaɖɛ kewiyaɣ tɛ piya yaɣ pɔɔ ŋga se Nzadi yaa yɔɔdɔɣ taa lɛ, Nzaï. Tɔmpiye ndɩ Pɔrɩtɩkɛ waa lɩzɩɣ ɖɩtɔbʊʊ kpaɖʊ hɩʊ nɛ loɖo taa nɛ pɩpɩsɩɣ Zaïre, hɩɖɛ ndɩ Mobutu lakɩna nɛ tʊmɩyɛ nɛ ɛya se waɖɛ Koŋgo ɛjaɖɛ nɛ ɖɔɖɔ lɩm pɔɔ mbʊ pɩnzɩ 1971 pɩtalɩ 1997.

	




#Article 387: Kpakpayaɣ (112 words)


Kpakpasɩ kɛ lɩm-daɣ kpɩnaa wena avezuna 'branchies' yɔ, kɔyɔ nɛ mbu payana anasaayɩ ta se nagɛrɛ waa yɔ nɛ po-tomnaɣsɩ yɔ lɛ pɔɔɖɛ huzɩnɩ payɩ. Kpakpasɩ tɔya yem lɩm cikpem nɛ teŋgunaa taa: sɩlɩnaa pʊŋ weyi lɩm lɩʊna ɛtaa yɔ ɖɔɖɔ nɛ lɩŋgamɩŋ taa. Kpakpasɩ wɛ hɔlɩŋ tɩŋgɛ yem, nɛ cabɩ wɛ lɩŋgamɩŋ taa ɖeŋɖe paalakɩ pɩyʊ nɔʊ yɔ. Sɩwɛna waza pɩdɩɩfɛyɩ sɩŋŋ kɛ ɛyaa cɔlɔ.

Ɛzɩ sɩkɛʊ tɔɔnaɣ yɔ, paɣ ɛjaɖɛ ŋɖɩ lɛ ɖɩtaa lɛ; pʊwɛ se kpakpasɩ nzɩ pɔɖɔɔ sɩ yaa pakpaazɩ lɩmdaa nɛ pɔɔ cɔlʊʊ.

Kpakpaysɩ nzɩ sɩwɛna waza sɩŋŋ, haɖaʊ taa, ɛsɔ nɩmaʊ taa, mʊya hɔlʊʋ taa, pɩtasɩna takayɩsɩ maʊ ɖeɖe nɛ filim naa labʊ taa ɖɔɖɔ .




#Article 388: Kpandɩ kolokolo (182 words)


Kpandɩ kolokolo kɛna minziiki wonuu kɩmabʋʋ. Palaba kʋ nɛ fɛlɛfɛlɛ hɔɔlaɣ deɣa ŋga. Soo wonuu kɩmabʋ kʋnɛ, pamakɩ kʋʋ paa kedeŋa hɔɔlʋʋ ŋgʋ lɛ kɩ-taa. Ɛlɛ, pɩtɛkɛ paa alɩwaatʋ ndʋ tʋ yɔɔ yem. Ɖɩɖɔkɩ size, alɩwaatʋ ndʋ paɖʋ tʋ nɛ tɩɩwɛ yɔ tɩ-yɔ pamakɩ-kʋ ajɛɛ hɔɔlɩŋ ɛnɩ ɛ-taa. Ɖajaa Hornbostel-Sachs tɛ cɔlʋʋ kpaɖʋ kpaɖʋ taa lɛ, kpandɩ kolokolonaa kɛ idiyofoni waa.

Ɖeɖeyi taa lɛ, pɛkɛ sɛŋgɛlɩŋ sɛŋgɛlɩŋ idiofonii.

Kpandɩ kolokolo waa mabʋ taa lɛ, papɩzɩɣ pɔsɔzɩ tilitu ndɩ ndɩ, pɩlɩɩna Afrika kedeŋa wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ taa kiŋ ɖoŋgaɣ mabɩtʋ taa, nɛ pɩtasɩna Amerika nɛ hadɛ kiŋ tɛ marimba bantu mabɩtʋ taa ɖɔɖɔ. Mabʋtʋ caɣyɛ wɛ ɖoŋ ɖoŋ. Kɩ-mabʋ pɔsaɣ ɖaŋ cikpeŋ naalɛ. Paa nesi nzɩ sɩ-taa lɛ ɖaʋ ɖaʋ.

Soo sɔnzɩ ɛzɩ-ɩ mʋsɩ ɖɩ-laɖɛ ɖeɖe taa lɛ, tʋmɩyɛ wonuu kʋnɛ, ɛyaa naalɛ makɩna-kʋ ɛzɩ Ugandaa samaɣ makʋ amadinda yɔ. Anasaayɩnaa tɛ minziiki taa lɛ, kpandɩ kolokolo waa mabʋ tɛ wilitu wɛ ndɩ ndɩ kpatɩya tɩyɛ. Nɔɔ wiliŋ kagbaanzɩ tɛ wɛ, ɛpɩtatoniiki tɛ wilu n̄ɛwɛɛ, nɛ pɩtasɩna diatoniki tɛ wilitu. Wilitu ndɩ ndɩ tʋnɛ, tɩwɛ samaɣ soo taa pɩkpaʋ nɛ kpaɖʋ 19 taa yɔ.




#Article 389: Kpaŋ kʊdɔŋ (318 words)


Kpaŋ kʊdɔŋ  papɩzɩɣ paya-kʊ ɖɔɖɔ se maɣzɩm taa taa kʊdɔŋ yaa fitenum taa kʊdɔŋ, pɩkɛ ñʊʊ taa fitenum tɛ cɔʊ mbʊ pɩpɩzɩɣ nɛ pʊkɔna ɛyʊ tɩlasɩ sakɩyɛ yɔ. Pɩkɛ kʊñɔŋ nɛ ɛyʊ fezuu caɣʊ mbʊ pɩɩkɛɖʊʊ nɛ ɛyʊ yɔ.
 
kɩpɩzɩɣ kɩwɛ ɖoŋ yaa tuda nɛ kɩwɛ paa ɖoye. Ɛyʊ ɛnʊ ɛ-ɛyaa, ɛ-ñɩma yaa ɛ-cɔlɔ caɣyaa pɩzɩɣ nɛ potukuna fɛɖaa yaa ɛyʊ weyi ɛkpɛkɩ ñʊʊ taa maɣzɩm kʊdɔŋ fɛbɩtʊ yɔ yaa kpaŋ kʊdɔmɩŋ wazɩyʊ yaa maɣzɩm taa tazɩyʊ yɔɔ tɛlɩyʊ.
 
Akpatayɩtʊ yaa ɛyʊ tɛ hʊʊ yaa laŋgbɛzɩyɛ nɛ kpaŋ ŋgʊ kɩlɩna taba kʊyɔɔ cɔlɔ yaa sʊlʊm ɖoŋ mbʊ cɔlɔ, niɣzɩyɛ sɔsɔyɛ yaa sɔndʊʊ sɔsɔtʊ, tɔɔnasɩ taa wɛtʊ ndɩ ndɩ ndʊ tɩfɛyɩ camɩyɛ yɔ, fitenum taa cɔʊ nɛ yaa ñʊŋ naalɛ tʊ kɛ mbʊ ɛzɩ pɩwɩlɩɣ kpaŋ kʊdɔŋ tɔm yɔ.
 
Wɛtʊ natʊyʊ taa lɛ, pɩkɛ kɩjɛyʊ se pakpa pɩtɛ ɛyʊ ɛnʊ nɛ pasɩ-ɩ fɛɖaa tɛ paa ɛtɔsɔlɩ kɔyɔ yee paɣtʊ ɛpɔzɩɣ mbʊ yɔ kɔzɩ kɔzɩ kpaŋ tɩnaa ɖɔkɔtɔ naa taa. Ñʊʊ taa maɣzɩm taa takɩyaa wɩla nɛ pana, patɩŋna wɛtʊ naa sakɩyɛ yɔ, pʊtɔma tɔmpee pɔzɩtʊ yaa kʊdɔntʊ cɔnaʊ, nɛ pɩtɩŋna pɩyɔɔ nɛ pawazɩɣ kʊdɔndɩna sakɩyɛ pɩlɩna pɛ-tɛ kpaŋ yɔ.
  
Kpaŋ kʊdɔŋ tɛ alaafɩya tɛ nɩɣ wɛ ndɩ pɩlɩna alɩwaatʊ nɛ ɛsakuliye cɔlɔ. Ɖɔɖɔ ɛzɩ kɩ-tɛ tɔbʊʊ nɩɣʊ, kɩ-tɛ ɖɩjayɛ nɛ kɩ-yɔɔ ndɔnjɔlɩyɛ. Ɖama wayɩ lɩɣʊ ɛyaa taa nɛ ɖama tɛzɩtʊ sɔzɩɣ ɛyʊ kʊjɔŋ yɔɔ nɛ pɩtɩnɩɣ lɩmaɣza yɔɔ nɛ pɩpɩsɩɣ ɛyʊ kpaŋ tʊ. Pʊyɔɔ yɔ patʊlɩɣ aŋgbaa nayɛ ɛyaa hɛkɩŋ nɛ ketiizasi se palʊbɩna ɖooo lɔŋ maɣzɩm.
 
Kedenga kpeekpe ajɛyɛ lɩmaɣzaɣ yɔɔ lɛ, ɖɔkɔtɔ naa tɛ takayasɩ sakɩyɛ lakɩ tʊmɩyɛ nɛ tɔmpee kpaŋ kʊdɔŋ yaa fetenum taa kʊdɔŋ. Ɖeɖe nɛ sɔnɔ yɔ wɛtʊ natʊlɛ pasɩwaɣ nɛ palakɩna tʊmɩyɛ pɩlɩna kpaŋ kʊdɔmɩŋ. 

Kedeŋga kpeekpe kʊdɔmɩŋ pɩlɩɣ (CIM-10), ndʊ OMS ŋgbɛyɛ nɛ kʊdɔŋ naɣʊ wonduu nɛ ɖiuu ɖiuu maɣzɩm taa kʊdɔmɩŋ (DSM-V) ndʊ Amerika taa maɣzɩm taa kʊdɔmɩŋ wazɩyaa ŋgbɛyɛ (APP) sʊzaa yɔ. Papɩzɩɣ pawazɩɣ kpaŋ kʊdɔŋ pɩlɩna kɩ-tɛ ɖoŋ cɔlɔ.




#Article 390: Kpaŋnɔ (479 words)


Kpaŋnɔ kɛ ɖɩɣa kpɩnɛ sɔsɔyɛ nɖɩ ɖɩtɔkɩ n̄ɩtʋ siŋŋ nɛ ɖɩpɩzɩɣ ɖɩcakɩ wezuu yɔ. Kpaŋnɔ acaya tɛtɛyɩ a-hɛkɩŋ taa ɛzɩ ɖɩɣa kpɩna lɛɛna yɔ. Ɛcɩɖɛ kʋɖʋmɖɩyɛ kʋɖʋmɖɩyɛ wɛna kpam kpam ɛ-nɩŋgbanzɩ naanza yɔɔ. Pɩlaba pɩnzɩ miiliyɔɔ waa 45 yaa 55 yɔ, kpaŋnɔ lɩʋ yɔ. Kajalaɣ kpaŋnɔ kɛwɛ ɛzɩ kpɩnɛ nɖɩ ɖɩwɛna haɣ paɣlaka yɔ nɛ ɖɩwɛɛna ne yʋʋʋ yɔ. Kpaŋnaŋ sɔɔla caɣʋ yaa yɛlʋʋ com com, ɛlɛ, ɛ-taa kʋɖʋm ɖɛɣna-yɛ nɔɔ. Kpaŋnaŋ cakɩ wezuu ɛzɩ ɛyaa yɔ, mbʋ yɔ paa ɛ-taa weyi ɛwɛna ɛ-tʋmɩyɛ ɛ-ɖikpeɣliye taa. Kpaŋnaŋ sɩma seɣa tɔm siŋŋ, pʋ-yɔɔ nabʋyʋ taa ɛpɩzɩɣ ɛtʋlʋʋ ɛ-tɔɔyaa nesi tɛɛ. Pɩma kpaŋnaŋ maʋ nabʋyʋ né ndí kpem, mbʋ yɔ ɛpɩzɩɣ eɖoo ɛsɔdaa. Eeɖou ɖɔɖɔ sakɩyɛ ɛzʋnɔɔ, e-ɖom wɛ ɛzɩ kozoŋa ɖom yɔ. Payaɣ kpaŋnɔ halɩn̄ɩnʋ se jument. Kpaŋnɔ halɩn̄ɩnʋ kpakɩɣ hɩɖɛ lɛ, fenasɩ hiu nɛ kʋɖʋmaɣ ɛlakɩ nɛ pʋcɔ ɛlʋlɩ. Payaɣ kpaŋnɔ pɩɣa se poulain. Kpaŋnɔ lʋlʋʋ piileɖiɣ nɛ ɛ-pɩɣa pɩzɩ kapazɩ seu. 

Ɛyʋ kɔŋna kpaŋnɔ ɖɩɣa nɛ ɛɖɔɔ-ɩ. Kpaŋnɔ wɛ wazaɣ pɩdɩɩfɛyɩ Eerɔpʋ nɛ Aazii pɛ-tɛtʋ tɩŋa taa ɖooo caanaʋ taa. Sɔnɔdaa pɩdakasɩ kpaŋnɔ nɔɔyʋ se ɛwɛ n̄ɩtʋ taa nɛ pɩtasɩna Przewalski kpaŋnɔ weyi ɛyʋ pɩzɩoɣ ɛyɔɔdɩ se ɛkɛ n̄ɩtʋ taa n̄ɩnʋ siŋŋ yɔ. Ɛlɛ, ɖɩɣa kpaŋnaŋ sakɩyɛ nɩɩyɛ pɩzɩ lakʋ taa n̄ɩŋ. Ɛyʋ wɛna tɔmpe sakɩyɛ nɛ ɛpɩzɩɣ ɛkɛdɩɣna ɛzɩma mbʋ kpaŋnaŋ wɛɛ yɔ nɛ tɔlɩm ndɩ ndɩ mbʋ ɛwɛna yɔ nɛ huwa ndɩ ndɩ wena a-taa ɛwɛɛ yɔ nɛ wɛtʋ ndʋ ɛwɛna yɔ nɛ  ɛzɩma mbʋ ɛcakɩ e-weziŋ  yɔ. Ɛyʋ kpɛlɛkɩ kpaŋnaŋ sakɩyɛ ɛzɩma mbʋ ɛyʋ ɛcaɣ ɛ-yɔɔ nɛ ɛɖɔŋ nʋmɔʋ poliŋ n̄ɩŋʋ nakʋyʋ yaa ɛla you yɔ. Kpaŋnʋ paɣlaka siŋŋ lɛ, pɩnzɩ kagbaanzɩ taa. Kpaŋnɔ cakɩ wezuu pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ  nɛɛlɛ nɛ kagbaanzɩ yaa pɩnzɩ niidozo mbʋ yɔ. 

Ɛyʋ kpɛlɛkɩ kpaŋnɔ se ɛlakɩ-ɩ ɛtɔma sakɩyɛ. Ɛyʋ pɩzɩɣ ɛcaɣ kpaŋnɔ nɛ ɛɖɔ nʋmɔʋ poliŋ n̄ɩŋʋ nakʋyʋ. Ɛyʋ pɩzɩɣ ɖɔɖɔ ɛhayɩna kpaŋnɔ hayɩm lemmm. Ɛyʋ pɩzɩɣ ɖɔɖɔ ɛcaɣ kpaŋnɔ yɔɔ nɛ ɛla you sɔsɔʋ nakʋyʋ. Kpaŋnaŋ yeba nɛ tadɩyɛ wobina ɛsɩndaa siŋŋ n̄ɩm ajɛɛ sɔsɔna taa. 

Ɖɩɣa Kpɩna tɩŋa taa lɛ, kpaŋnɔ kɩlɩna wazaɣ siŋŋ. Ɛ-tɔm pakɩlɩ yɔɔdʋʋ caanaʋ taa. Ɛ-yɔɔ cɔnaʋ yeba nɛ  nesi tɛɛ tʋma sakɩyɛ naayɩ n̄ɔ. Ɖɩkpaɣ ɛzɩ tadɩyɛ  nʋmɔʋ taa nɛ tomnaɣ taa hayɩsʋʋ mbʋ payaɣ se sports hippiques yɔ pʋ-nʋmɔʋ taa mbʋ yɔ, ɖɩnaɣ se kpaŋnaŋ yebina nɛ tʋma ana aɖɛɛna ɛsɩndaa siŋŋ. Sɔnɔdaa ɛyaa cakɩ kpaŋnaŋ yɔɔ ajɛɛ wena a-tɔsʋʋ ɖɛ ɛsɩndaa siŋŋ yɔ se peleɣyi yaa se pala tɔnʋʋ taa kpekpeka hayɩsʋʋ  tʋma. Kpaŋnɔ wɛ wazaɣ siŋŋ ɛyʋ wezuu caɣʋ taa mbʋ yɔ ɛyʋ tɔkɩ ɛ-nandʋ nɛ ɛn̄ɔɔ ɛ-naalɩm. Ɛyʋ lakɩ naadaŋgbala nɛ Kpaŋnɔ tɔnʋʋ. Kpaŋnɔ hɩm wɛ ɛyʋ wazaɣ ɖɔɖɔ pɩdɩɩfɛyɩ. Ajɛɛ sɔsɔna naayɛ taa lɛ, kpaŋnɔ lakɩna nɛ haɖaʋ nɛ tadɩyɛ powokina ɛsɩndaa nɛ pɩkɩlɩɣ. Ɖɩɣa kpaŋnɔ yɔɔ cɔnaʋ caɣ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Wondu ndʋ pakpakɩɣ nɛ pɔcɔŋnanɩ kpaŋnɔ yɔɔ yɔ, tɩwɛ ndɩ kpem. Pʋ-yɔɔ pʋpɔzʋʋ se ɛyaa mba pasɩma kpaŋnaŋ tɔm camɩyɛ yɔ, mba ɛkpɛlɛkɩna lɛlaa ɛ-yɔɔ cɔnaʋ.




#Article 391: Kpentɔɔyaɣ (122 words)


Kpentɔɔyaɣ kɛna lakʊ taa kpɩnɛ nɖɩ ɖɩwɛ ɛzɩ kpoun yɔ, ɛlɛ ɖɩkɩla-kʊ paɣlʊ pazɩ. Paapɩzʊʊ pɛkpɛndɩ-kʊ tɛtɛ kpɩna nayɛ taa yem yem. Ɛlɛ papɩzʊʋ paɖʊ-kʊ kpayaa taa. Kpemtɔɔyasɩ wɛ ndɩ ndɩ. Nasɩyɛ sɛwa, lɛɛsɩ wɛ caʊʊʊ tɩyɛ. Keteŋa kpeekpe yɔ pakʊ kpentɔɔyasɩ nɛ sɩteŋ tɛm yɔɔ. Mbʊ labɩna nɛ wayɩ waƴɩ alɩwaatʊ tʊnɛ tɩtaa padaŋɩ kpentɔɔyasɩ kʊ yɔɔ. Eerɔpɩ taa kpentɔɔyasɩ wɛɛ nabʊlɛ taa: Ruusi ɛjaɖɛ taa nzɩ nɛ Sibeeriya nzɩ. Ameriki taa lɛ, kpentɔɔyasɩ nzɩ sɩwɛ yɔ, sɩwɛ yʊʊlaa nɛ panay-sɩ Kanadaa ɛjaɖɛ taa; payaɣ lɛsɩ se Ariktiki tɛ kpentɔɔyaɣ. Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kpentɔɔyasɩ wɛɛ ɖɔɖɔ. Kpentɔɔyasɩ nasɩ wɛɛ sɩsɩ sɛwa.

Pañɩma nɛ pana sɩze kpemtɔɔyasɩ tɩŋɛ fɛyɩ ɖeyiɖeyi. Sɩwɛ ndɩ ndɩ. Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa ñɩnzɩ wɛ ndɩ nɛ Hɩmalayaa nzɩ.




#Article 392: Kpeziwɩlaɣ kʊdɔŋ (394 words)


Kpeziwɩlaɣ kɛ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩɖɛʊ yɔ. Kɩlɩna ŋñɩɩ cɩkaɣ tɛ nɛ kɛɖɛʊ ɛyaa nɛ kɩ-lakasɩ ɛyaa yɔ wɛ ndɩ ndɩ. Kʊdɔŋ ŋgʊ kɩdɩna ɛyaa sakɩyɛ sɩm ɛjaɖɛ yɔ. Kedeŋga kpeekpe taa ŋgbɛɛ ndɩ ɖɩcɔŋna tɔnʊʊ taa alaafɩya yɔɔ yɔ (OMS) tɛ wayɩ wayɩ pɩnaɣ tɛ tɔm lɩzʊʊ taa lɛ, pɩlɩna kpeziwɩlaɣ kʊdɔŋ nɛ ndʊ tɩlɩɣ pɩnaɣ 2015 taa yɔ, yɔɔdʊʊ se ɛyaa miiliyɔɔ waa 1,5 sɩba nɛ kpeziwɩlaɣ kʊdɔŋ pɩnaɣ 2014 taa. Pɩlɩna kedeŋga tɛlɛŋga yɔ lɛ, kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-tɛ tɛyɩtʊ wɩlʊʊ-ɖʊ se ajɛyɛ nɛɛlɛ taa wɛ kpeziwɩlaɣ kʊdɔŋ ɛyaa mɩnʊʊ yɔ lɛ, ɛyaa hiŋ nakʊ (90 %).
 
Paa pawaɣ kʊdɔŋ ŋgʊ yɔ, kʊdɔŋ ŋgʊ kʊ-tɔm kpaɖa kʊñɔŋ ajɛyɛ taa pɩtɩŋna wɛtʊ naa nabɛyɛ yɔɔ. Kɛdɛdaɣ wɛtʊ nɛ kinaŋ tɛ ɖama cɔlɔ caɣyɛ nɛ tɔɔnaɣ kɩɩtalʊʊ nɛ matʊ kɩɩsɩŋgɩlɩtʊ nɛ ɖɔkɔtɔnaa matʊ tɔɖɔɔ nɛ pɩkɩlɩna VIH tɛ wɛʊ. Kʊ-tɔm kpaɖʊ yoŋ nɛ ñɔsɩ alɩwaatʊ taa. Ɖɩnaɣ ɖɔɖɔ se mbʊ pewiliɣ nɛ patakɩ nɛ pana nɛ pehiɣ kʊ-kɔyɛ hayʊʊ yɔ wɛ kaɖɛ ajɛyɛ wena a-taa kʊdɔŋ ŋgʊ kɩwɛ yɔ.
 
Kɩ-kɛ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩɖalʊʊ yɔ nɛ kɩ-lakasɩ wɛ ndɩ ndɩ nɛ kɩkpaɣ ɛyaa nɛ kpɩnaa. Kpeziwɩlaɣ kɛ kʊdɔŋ kɩpɩnʊʊ ɛlɛ, kʊdɔmɩŋ pɩlʊʊ kpɛlɛkʊʊ nɛ kʊdɔmɩŋ ɖɩlɩyɛ kpɛlɛkʊʊ nɔɔ kʊyʊmaɣ cɔlɔ lɛ, kpaɣɖʊ 19 palaba pʊ-tʊmɩyɛ. Kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-tɛ ŋñɩɩ cɩkaɣ kaawɛ ɖooo pɩtalɩ pɩnzɩ miiliyɔɔ waa natozo. Kɩ-kiɖe lɩna Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ kiŋ nɛ pamazɩ se kɩkɛ ɛyaa kpeekpe ɖɩlʊlɩyɛ. Pɩwɩlʊʊ se kʊɖɔŋ ŋgʊ kɩ-kpadɩyaa pɩkɩlɩ ɛyaa nɛ kɩ-tɛ walʊʊ ɛjaɖɛ kpeekpe taa tamsɩna kɩ-maɣmaɣ.

Pɩnaɣ 1882 tɛzʊʊ taa, pɩlɩna Louis Pasteur tʊma labʊ yɔɔ lɛ, Robert Koch wɩlɩ keele kpeziwɩlaɣ tɛ ŋñɩɩ cɩkaɣ pɩtɩŋna ɛyʊ tɛ heŋ yɔ. Lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 24 pɩnaɣ 1882 taa, pʊcɔ lɛ, ɛyɔɔdɩna nɛ takayaɣ Pɛrɩlɛɛ taa ajɔɔla kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ ŋgbɛɛ kɛ ŋna pañɩnɩ nɛ patɩlɩ kpeziwɩlaɣ tɛ ŋñɩɩ cɩkaɣ haɖaʊ. Agoza fenaɣ kɩyakʊ 10 esuusi Berliner klinische Wochenschrift taa kɛ tɔm taa tazʊʊ takayaɣ pɩlɩna kpeziwɩlaɣ kʊdɔŋ ɖɩlɩyɛ kpɛlɛkʊʊ nɛ ɛkɔŋna ŋñɩɩ cɩkaɣ nakayɛ pana-kɛ ɛyʊ tɛ kpeziwɩlaɣ heŋ nɛ ndatʊ taa.

Kajalaɣ taa lɛ, Johann Lukas Schonlein kaalɛna labɩnaʊ nɛ tʊmɩyɛ tɔmpiye kpeziwɩlaɣ pɩnaɣ 1839. Kɩlɩna kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-tɛ heŋ kʊyʊmɩŋ hɩɖɛ taa kɛnɛ ndɩ yɔ toote (tubercule). Palabɩ-ɖɩ nɛ tʊmɩyɛ ɖooo kpaɣdʊ 17 taa nɛ pɩpɩsɩ latɛŋ taa kɛ tuber tɔbʊʊ se canaʊ paɣlaka. Paasɩma kpeziwɩlaɣ nɛ hɩɖɛ ɖɩnɛyɔ se kɩzɩkʊʊ kʊlʊmʊ kpaɣɖʊ 17 alɩwaatʊ nɛ kɩwɛ ɛzɩ kɩzɩkʊʊ kɩkpɛdʊʊ nɛ kʊkʊwaɣ Erɔpʊ tɩŋga alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa.




#Article 393: Kpou (315 words)


Ɛzɩma pamaɣ kpou ? Pɛcɛzɩɣ kpɩnandʋ sakɩyɛ. Cʋʋ kɩsɛmʋʋ payaɣ se kpɩnandʋ. Pɛcɛzɩ-tʋ nɛ pokuu powona pohuti lone naɖɩyɛ taa. Pokuu-tʋ nɛ pʋɖɔɔ lɛ, pañɩŋ-tʋ, pʋ-tɔbʋʋ se pɔhɔɔyɩɣ tɩ-yɔɔ lɩm pazɩ pazɩ kɩyakɩŋ naadozo yaa naanza mbʋ yɔ. 

Pʋwayɩ lɛ, pañɩnɩ pɩñɩtʋ. Ñɩtʋ cikpetu natʋyʋ payaɣ mbʋ. Ñɩtʋ ndʋʋ paɖʋʋ kpɩnandʋ taa nɛ ponuuti. Pɩñɩtʋ ndʋ tɩlakɩna nɛ kpou ɛɛyaɣ. Pesidiɣ pɩñɩtʋ ndʋ nɛ kpɩnandʋ lɛ, ponuuti pɩtɩŋa. Ponuutuu nɛ pɩpɩɩ camɩyɛ lɛ, pasɩɩ kpou tɔbʋʋ.  
Pɩyɛ tayɩ naɖɩyɛ yɔɔ pasɩɣ kpou tɔbʋʋ. Pamaɣ kpou pazɩ pazɩ. Paamaɣ kpou nɛ pakʋ-kʋ evemiye kʋɖʋmɖɩyɛ. Yee kpeɣa pamaɣ kɔyɔ, papɩzɩɣ pama-kɛ nɛ kpɩtaŋ naalɛ. Kpou cikpeluu payaɣ se kpeɣa. Ɛlɛ, yee pɩkɛ kpou sɔsɔʋ kɔyɔ, ɛyʋ kpakɩɣ fenaɣ mpilim nɛ ɛmana-kʋ.

Tam kʋɖʋmbʋ pamaɣ kpou evemiye taa. Ɛlɛ, yee kpɩnandʋ ɛwɛ tɛyɩɣ camɩyɛ kɔyɔ, papɩzɩɣ pama kpou tam naalɛ evemiye taa. Yee ɛyʋ ɛsɔɔlaa se ɛma e-kpou tam nabʋlɛ evemiye taa kɔyɔ, pʋpɔzʋʋ se pañɩŋ kpɩnandʋ ɖoo taa nɛ papazɩ-tʋ nuutuu tɛbɩyɛ. Pʋ-tɔbʋʋ se pʋwɛɛ se pama-kʋ lɔŋ nɛ pʋcɔ ninɖiyaa wɩsɩ talɩ. Pʋbʋ, matʋ pɩzɩɣ tɩwɩlɩ nɛ pʋcɔ wɩsɩ siɣ. Yee mbʋ, wɩsɩ siɣu wayɩ lɛ, papɩzɩ patasɩ tanaŋ tɛɛ matʋ yɔɔ tɩnɩʋ. Pamaɣ kpou nɛ pakʋ-kʋ nɛ pɩtɛ lɛ, paɖaɣnɩ ñɩnɩʋ pɩñɩtʋ nɛ pesidina kpɩnandʋ nɛ ponuuti pɩpɩɩ camɩyɛ nɛ pama kpɛndɛɛɖɛ. Kaaʋ kɩwalʋʋ yɔɔ pamaɣ kpɛndɖɛɛɖɛ. Pamaɣ-ɖɩ nɛ peseɣ-ɖɩ kpɩtaʋ mpilim wayɩ. Kpɛndɛɛɖɛ posuluu kpou yɔɔ nɛ tɛʋ ɛtaatii kpou taa. Pʋwayɩ lɛ, palʋʋ kpandɩ nɛ posuu-kʋ. Pʋbʋ wayɩ lɛ, palʋʋ hokuu nɛ papa kpɛndɛɛɖɛ yɔɔ nɛ tɛʋ ɛtaayele nɛ ɖɩyɔlɩ.

Kpoŋ wɛ ndɩ ndɩ. Kpoŋ cikpeŋ wɛɛ, ɛnʋʋ payaɣ se kpeɣsi. Kpoŋ sɔsɔŋ kɩmaɣnaŋ ñɛwɛɛ nɛ kpoŋnaalɛ ñɩŋ ñɛwɛɛ. Kpoŋnaadozo ñɩŋ wɛɛ ɖɔɖɔ. Halɩ kpoŋnaanza ñɩŋ ñɛwɛɛ ɖɔɖɔ.

Kpoŋ wɛ wazaɣ pɩdɩɩfɛyɩ. Ɛ-taa kabɩyɛ tʋ ɖʋʋ ɛ-hayɩm taa tɔɔnasɩ ndɩ ndɩ. Kpou taa tɔɔnaɣ wɛ yoŋ pɩkɩlɩ saakɩnaa yaa piitɔɔnaa taa tɔɔnasɩ. Sɩsɩ wɛ kpooluu pɩdɩɩfɛyɩ.

Kabɩyɛ pɩɣa, taasɔɔ kpou yɔɔ kaʋ !




#Article 394: Kpɔnɔ (315 words)


Kpɔnɔ kɛnɛ sɔnzɩ tɛ kiɖe tɛ tɔnaɣ ɛzakuliye ñɩnʊʊ nɔmɔʊ taa. Palakɩ-kʊ nɛ wondʊʊ natʊyʊ ndʊ lɛ, mʊlʊm nɛ lɩm. Sakɩyɛ taa lɛ, kɩ-taa wɛʊ ɖɔm. Wɔndʊʊ lɛɛtʊ pɩzʊʊ tɩ-sʊzɩɣ pɩlɩna kpɔnɔ ŋgʊ palakɩ yɔ yaa lakasɩ nzɩ pañɩnʊʊ se palabɩ-kʊ yɔ. Pɔsɔzʊʊ pɩdʊʊ lɛ, kpɔnɔ mʊtʊ kpaɣ pɩlɩna nɛ se kɩpɩɣʊ. Pɔhɔkɩ kpɔnɔ mʊtʊ nɛ pʊcɔ pɩpɩsɩɣ kpɔnɔ. Pɔhɔkɩ-kʊ canaʊ mɩsasɩ yɔ yaa kpɔnɔ mɩsasɩ yɔ yaa wɛtʊ lɛɛtʊ taa ɖɩkpaɣ ɛzɩ mɩza pɛyɛ yɔ. Ɛyʊʊ weyi ɛ-tʊmɩyɛ lɛ se ɛla kpɔnɔ yɔ payaɣ-ɩ se kpɔnɔ laɖʊ. Pɛpɛɖʊʊ kpɔnɔ kpɔnɔ tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ taa.

Kpɔnɔ mʊlʊm lɩnɛ tɩŋ pee wena a-daa wɛ mʊlʊm yɔ ɖɩkpaɣ kpɔnɔ mʊlʊm tɩŋ pee kɩkɩla, weewe ñɩna papɩzɩ pɔzɔzɩ-yɛ pɩmana nɛ mʊlʊm tɩŋ pee lɛɛna weyi ɛwɛyɩ pɩdaa yɔ ɛzɩ samɩla nɛ kpaakpa nɛ sarazɩn nɛ satɛɛñɩ. Mʊlʊm pee wena awɛ pɩda yɔ wɛ ndɩ a-daa wɛ yaɖɛ tɛ leleŋ pɩkɛ yaɖɛ taa leleŋ kpeekpe weyi ɛwɛ sotuu yɔ nɛ ɛzɩna nɛ pa-ɖɩkɩ nɔsɩ nzɩ sɩ-yeki nɛ kpɔnɔ pɩɣʊ yɔ nɛ kpɔnɔ mʊtʊ kpaɣ nɛ kpɔnɔ kɩ-kpakpaʊ yɔ nɛ pʊɖʊʊ kpɔnɔ hɔɔlʊʊ. Pɩtɛ pɩɣʊ mbʊ payaɣ se sʊlʊm pɩɣʊ yɔ lɩzɩɣ ñɔsɩ nɛ etanɔlɩ ŋgʊ kʊkʊ ñɔzɔʊ tɩzʊʊ alɩwaatʊ taa yɔ. Pɔtɔsɔzɩɣ pɩdʊʊ kɔyɔ yɔ payaɣ kpɔnɔ ŋgʊ se kpɔnɔ ŋgʊ kɩbɩwa ɛlɛ pɩdʊʊ fɛyɩ kɩ-taa yɔ.

 
Kpɔnɔ ŋgʊ sɔnɔ ɖɩtɔkɩ yɔ kɛkɛ ɖooo canaʊ haɖaʊ tɔnasɩ kɩtɔsɩ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ. Pana kpɔnɔ ŋgʊ padaɖʊ kɩ-taa pɩdʊʊ yɔ lonaa nayɛ taa ɖooo pɩnzɩ 30000 pɔcɔ palʊlɩ Yeesʊ Krɩstʊ, pana tɩŋ pee tɛ cɛŋgbɛ mʊlʊm kaŋ yɔ pɩkpɛndɩna saɖaŋ nɛ sɔɔ. Pɩdɛ tɩŋ pee ana akʊ mbʊ lɛ, pakayʊʊ panaŋkɩ nɛ patɩzɩɣ.

Kpaɣnɛ haɖaʊ paazɩɣ alɩwaatʊ pɩnaɣ 8000 pɔcɔ Yeesʊ lɛ, mʊzʊŋ kɩkpaɖɩŋ ageetaa taa lɛ, cɛŋgbɛ mʊlʊm lɩnɛ haɖaʊ tɔnasɩ cɔlɔ kɛnɛ. Ɖooo canaʊ kpanɛ Mediteranee ɛzakuuliye alɩwaatʊ kɔmtʊ (Sumerɩyɛnɩ nɛ Egipiti nɛ Krɛkɩ nɛ Romanɩ)  mba alɩwaatʊ lɛ kpɔnɔ tɔm pɩsa pɩmalɩna kpaagba kpam ɛzakuuliye wonduu ɛzɩ tɩŋ pee nem.




#Article 395: Kpɛdɩsʋʋ (Risque) (285 words)


Kpɛdɩsʋʋ kɛna mbʋ ɛyʋ tasʋʋna yɔ. Ɛyʋ ɛtɩlɩ nɛ pɩcɔ pɩtalɩɣ. Kpɛdɩsʋʋ tɔbʋʋ lɩzʋʋ yaa taa nɩʋ wɛ ndɩ ndɩ pɩlɩɩnaa ɛyaa sakɩyɛ nɩʋ lɔŋ yaa lɛɣtʋ taa. Kpɛdɩsʋʋ tɔm piye ɖɩnɛ, ɖɩpɩzɩɣ ɖɩkɛ nabʋyʋ taa kɛ tɩ lɩzʋʋ pɩyʋ ɛzɩ payaʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa sɩ «avéré».

Papɩzʋʋ pɔtɔ ɖɔɖɔ sɩ kpɛdɩsʋʋ kɛna fɩya pɩyʋ wɛɖʋ tobi lɛ, pamana fransɩ kʋnʋŋ taa size «potentiel». Tɔm piye kʋɖʋmɖɩyɛ nɖɩ, ɖɩtɔbʋʋ ɖɔɖɔ palɩza size ɖɩkɛ n̄ɩyʋ yaa kɩn̄ɩnɩʋ. Ɛlɛ, kɩn̄ɩnɩʋ ŋgʋ pamana fransɩ kʋnʋŋ taa size  «émergent» yaa ɖeɖe pɩyʋ yɔ.

Ɖeɖe pɩyʋ kɛna mbʋ patatɩyɩ tɩlɩ taa yɔ nɛ paya pʋ yaa pamana fransɩ kʋnʋŋ taa size «future» yɔ. Pɩkɛ cee tɔm ndʋ pɩtatɩyɩ talɩ taa yɔ. Ɖɩcɔna camɩyɛ kɔyɔ, ɖɩnaɣ size alɩwaatʋ taa lɛ, kɛkpɛdɩsɩ sakɩyɛ nasɩyɛ wɛ nɛ sɩmʋkɩ yaa siyeki labʋ.

Ɛzɩma ɛnʋʋ sɩzɩ kɛkpɛdɩsɩ nasɩyɛ ɖɩɩna mʋʋ lɛ yaa yeba labʋ lɛ, lɛɛsɩ kɩfasɩ ɖɩɩna labʋ nɛ ɖɔlɔŋ sɩ ɖɩwabɩnazɩ wɛ ɖɔɖɔ nɛ pɩkpaɣ ɖoŋ kpaʋ yɔ. Lɛɣtʋ yaa sakɩyɛ sɔzʋʋ sɔzʋʋ yɔ nɛ ɛyʋ wɛ nɛ ɛ-ɖɛʋ na ɛsɩndaa.

Ɛyʋ wɛ nɛ ɛwɛʋ lɛɣtʋ ɖɔɖɔ sɩŋŋ nɛ ɛwakɩna kɛkpɛdɩsɩ kɩfasɩ nɛ kɩpɩnzɩ sakɩyɛ. Kɛkpɛdɩsɩ wɛ ndɩ ndɩ, pɩtɔbʋʋ sɩze sɩɖɔ siŋŋ yaa sɩfɛyɩ kalɩɣ. Ɛlɛ, nabɛyɛ wɛ nɛ payaɣ wɛ size miŋ ɖiziyaa yaa azɛyʋ ɖiziyaa.

Miŋ ɖiziyaa yaa azɛyʋ ɖiziyaa panɛ, paya wɛ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size pompiers. Mba paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ ɖi-kewiyaɣ lɩza size pɔcɔna na lɛɣtʋ kɛkpɛdɩsɩ kpeekpe yɔɔ. Miŋ ɖiziyaa panɛ, paya wɛ kɛkpɛdɩsaɣ nakɛyɩ ɖeɖe yɔ, peseu na saɣ nɛ powolo.

Paayaa miŋ ɖiziyu nɛ pɛhɛyɩ-ɩ. Kewiyaɣ hɛyʋ na-ɩ. Miŋ ɖiziyaa wɛna lɔɔɖa wena palabɩna pa-tʋmɩyɛ nɖɩ yɔ. Ɖajaa sɔsɔ Christian Huygens calɩna maʋ tɔm kɛ kɛkpɛdɩsɩ yɔɔ kɛ pɩnaɣ 1657 n̄ɩŋga taa.




#Article 396: Kpɛlɩ lɛɛzʊʊ tʊma sɔsɔna (Révolution industrielle) (371 words)


Tʊma sɔsɔna kpɛlɩ lɛɛzʊʊ, tɔmpiye ndɩ Adolphe Blanqui lɩzɩna-ɖɩ nɛ pʊwayi lɛ, Friedrich Engels nɛ Arnold Toynbee palɩzɩ pawɩlɩ ɖɩ-wazaɣ. Pɩkɛ kpaɣɖʊ 19 alɩwaatʊ taa laɣsɩ ndɩ ndɩ nzɩ sɩyeba nɛ pɩlɛɛzɩ kiɖi yaa kpɛlɩ pɩlɩna ajɛyɛ nɛ ageeta hɔɔlɩŋ cɔlɔ, ɛyaa mba paasɩma se haɖaa nɛ nesi tɛ tʊma tɩnaa yɔ pɩsa tadɩyɛ laɖaa sɔsaa nɛ tʊma laɖaa sɔsaa. Pɩ-tɛ lɛɛzɩtʊ ndʊ, tɩlɩna suluku kpaya wazaɣ yɔɔ kɛ pɩnzɩ 1840 taa nɛ pɩtana yaa putukina ɖɔɖɔ haɖaʊ tʊma nɛ tɔsʊʊ huu tʊma politiki tʊma nɛ ɛyaa nɛ mbʊ pʊcɔ-ɖʊ pɩta kpɛɣɛ yɔ.

Canaʊ tɔm kɛdɩyaa nabɛyɩ etisuu tɔmpiye ndɩ ɖɩ-tɛ lɛɣtʊ wazaɣ yɔ. Werner Sombart cɔlɔ lɛ, (liidiye yeke lakɩna lɩmaɣza tɛ kɩfam pɩnaɣ 1902) kpɛlɩ lɛɛzʊʊ tʊma sɔsɔna kɛ canaʊ pɩyʊ mbʊ pɩpaza Florence yɔɔ kpaɣɖʊ 14 alɩwaatʊ taa pɩkpɛndɩna tɛtʊ taa maŋgɩla waa tɛ ɛsakuliye. Fernand Braudel yeki se ɖɩna kiɖi wɛtʊ ndʊ kpɛlɩ lɛɛzʊʊ pʊnɛ pɩlakɩ yɔ pɩzɩɣ nɛ pɩla kewiyaɣ ɛjaɖɛ kpɛm taa yeke.
  
Pasɩma kpɛlɩ lɛɛzʊʊ tʊma sɔsɔna nɛ mbʊ yɔ, mbʊ lɛ se paasɩma ɛyaa mba nɛ haɖaʊ tʊma nɛ nesi tɛ tʊma yɔ, papɩsa tadɩyɛ laɖaa sɔsaa nɛ tʊma laɖaa sɔsaa nɛ maɣzɩm tɩŋga kɛ lɛɣtʊ yaa nesi tɛ lɛɣtʊ ñɩnaa nɛ awɛ camɩyɛ cɔlɩɩ. Kpɛlɩ lɛɛzɩtʊ tʊma sɔsɔna (sakɩyɛ taa lɛ,) pɩkɛ tʊma sɔsɔna wɛtʊ ndɩ ndɩ ndʊ tɩwɛ ndɩ ndɩ kɛ ajɛyɛ taa wɛɛ kɩfana taa yɔ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ kpɛlɩ lɛɛzɩtʊ lɩna tevenim tibu yɔɔ pɩlɩna alɩwaatʊ nɛ lona cɔlɔ yaa ajɛyɛ cɔlɔ.

Lona yaa ajɛyɛ wena a-taa pɛlɛ pazɩɣ tʊma ana yɔ ana yɔ Grande-Bretagne kpaɣɖʊ 18 alɩwaatʊ tɛmtʊ taa. Pʊwayɩ Pɛlɩzɩkɩ ɛjaɖɛ taa nɛ Fransɩɩ nɛ hayi kiŋ nɛ Suwisi kpaɣɖʊ 19 paɣzʊʊ cɔlɔ. Pɩkɛ kajalaɣ hɔɔlʊʊ ajɛyɛ. Caama nɛ Etaazuunii paɣzɩ tʊma sɔsɔna ana alabʊ kpaɣna 19 hɛkʊ taa, Japɔŋ ɛjaɖɛ kpaɣna pɩnaɣ 1868 nɛ Ruusi kɛ kpaɣɖʊ 19 tɛmtʊ taa. Ajɛyɛ ana akɛ hɔɔlʊʊ naalɛ ŋgʊ ñɩna.

Kpaɣna hɛkʊ nɛ hɛkʊ alɩwaatʊ tɛmtʊ ŋwolo ŋtalɩ kpaɣɖʊ 18, ɛyaa ɖɔʊʊ kaawɛ sakɩyɛ nɛ pɛkɛ haɖaa yeke. Ɛlɛ lona nayɛ taawɛ pɩta ɛzɩ Flanfre, haɖaʊ taakɩlɩ cɛyʊʊ peɖe hayim sɔsɔm tɩna kaatɩna tɛtʊ. Hayim yebuu pɩnzɩ naalɛ yaa natozo kaakɛ-wɛ paɣtʊ nɛ pɛkpɛndaɣ pahayɩɣ nɔɔ kʊɖʊmaɣ, pata cɔzɩ hayɩm naa kolonzi nɛ pɩzɩwanaɣ nɛ wonduu yɛlɩɣ paa le.




#Article 397: Kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ (291 words)


Kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ payaɣ se aliyaazɩ. Palabam nɛ ñɩɣlɩm wonuu nɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ wonuu kʊɖʊmʊʊ nɛ sakɩyɛ pɛkpɛndaa nɛ pɩpɩsɩ kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ.

Ñɩɣlɩm mbʊ pɩ-taa wɛ kelekele yɔ, pʊwɛna hoɖe kpɛlɛkʊʊ wondu wɛtʊ. Hoɖe kpɛlɛkʊʊ wonuu payaɣ se mekaniki wonuu. Piyele ñɩɣlɩm mbʊ pɩ-taa wɛ kelekele yɔ payaɣ se meetalɩ piiri. Alɩwaatʊ ndʊ pɔsɔzʊʊ wondu lɛɛtʊ ñɩɣlɩm mbʊ pʊwɛ kelekele yɔ pɩ-taa lɛ, ñɩɣlɩm mbʊ, pɩkpa ɖoŋ pɩdɩɩfɛyɩ. Papɩzɩɣ pɔsɔzɩ ɖɔɖɔ lɩmviduu ɖoŋ ñɩŋgʊ ñɩɣlɩm mbʊ pʊ-yɔɔ nɛ ñɩɣlɩm mbʊ, pɩkpa ɖoŋ. Lɩmviduu ɖoŋ ñɩŋgʊ payaɣ se solisiyɔɔ sooliidi. Papɩzɩɣ paɖʊ ɖɔɖɔ mbʊ payaɣ se karɩbɔɔnɩ yɔ ñɩɣlɩm mbʊ pɩ-taa nɛ pʊpʊ kpa ɖoŋ siŋŋ. Wondu ndɩ ndɩ pɔsɔzʊʊ se meetalɩ piiri ɛkpa ɖoŋ yɔ, tiyeki se meetalɩ piiri ŋgʊ kɩtaapʊʊ ɖɔɖɔ. Wondu ndɩ ndɩ ndʊ tɩlakɩ ɖɔɖɔ nɛ meetalɩ piiri wɛɛna wɛtʊ kɩbandʊ lɛɛtʊ.

Wondu ndɩ ndɩ ndʊ tɩwɛ kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ taa yɔ, tɩ-taa lɛ, wonuu ŋgʊ kɩkɩla ɖɔʊ yɔ, kɩ-hɔɔlʊʊ payaɣ se «meetalɩ tigiɖe» yaa «tigiɖe». Piyele nɛ wondu lɛɛtʊ ndʊ pɔsɔza yem yɔ, payaɣ tʊtʊ se kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ wondu yaa wondu kɩsɔzʊtʊ. Wondu ndʊ pɩtamʊna se tɩwɛɛ kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ wondu taa yɔ, tʊtʊ payaɣ se asuluma wondu.

Meetoo wondu kɩlɩna ɖɔʊ kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ taa. Ɛlɛ, papɩzɩɣ ɖɔɖɔ pana ɛzɩ karɩbɔɔnɩ karɩka ñɩɣɖɛ taa. Karɩka ñɩɣɖɛ payaɣ se asiyee. Papɩzɩ ɖɔɖɔ pana silisiyɔɔm (silicium) alimiiniyɔɔm taa.

Yee wonuu ŋgʊ kɩwɛ kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ taa yɔ, kɩtɛkɛ meetalɩ wonuu kɔyɔ, kɩɩwɛɣ ɖoŋ camɩyɛ. Ɖɔɖɔ lɛ, yee pɛtɛyɩ wondu ndʊ tɩwɛ karɩka ñɩɣɖɛ taa tam mɩnɩʊ kɔyɔ, karɩbɔɔnɩ kpakɩɣ pɩɩtalɩŋ hɔɔlɩŋ naalɛ. Ɛlɛ, yee pɩkɛ mbʊ payaɣ se fɔɔtɩ (fonte) yɔ pɛtɛyɩ tam mɩnɩʊ taa kɔyɔ, karɩbɔɔnɩ kpakɩɣ pɩɩtalɩɣ hɔɔlɩŋ lʊbɛ. Ŋgʊ papɩzɩɣ pɛkpɛndɩ ñɩɣyʊʊ ŋgʊ payaɣ se kwivri yɔ nɛ ŋgʊ kʊkʊ payaɣ se sɛŋkɩ yɔ. Ñɩɣyʊʊ kɩkpɛndʊʊ ŋgʊʊ payaɣ se lɛɛtɔɔ.

	




#Article 398: Kpɛɛnzʊʊ (205 words)


Kpɛɛnzʊʊ lɩmazɩyɛ kajalaɣ lɛ, se ku-puu ɛyʊ nzʊlɩmɩyɛ yɔ. Kpɛɛnzʊʊ tɔm pire (tɩŋ hatʊ sɛmɩŋ yaa sʊtʊ sɛmɩŋ yea leemu sɛmɩŋ yea kɩsɛmɩŋ) kɛ ɛyaa nabɛyɛ tɛ kʊnʊŋ taa yatʊ nɛ pɩkɛ tɩŋ piye kɛ Kapisikum (Capsicum) tɩŋ kɩkpanzɩ hɛkʊ taa, weyi ɛ-hatʊ tɛkʊʊ ɖama taa yɔ. Pɩkɛ tɩʊ piye ndɩ pehiliɣ nɛ ɖozi yɔ yaa palakɩ nɛ tɔnasɩ yɔ. Ɖɩkpaɣ ɛzɩ Kanadaa kpɛɛzʊʊ kɛ ɖozi pɩyʊ ɛlɛ kɩpaɣla, Kapɩsɩkum kpɛɛzɩŋ lɛɛŋ wɛ ɖoŋ nɛ payaɣ-ɩ se kpɛɛzɩŋ ɖoŋ ñɩŋ.

Kpɛɛzɩŋ weyi ɛpuu ɛyʊ nzʊlɩmɩyɛ yɔ yɔ ɛlɩna Amerika nɛ haɖɛ kiŋ nɛ hɛkʊ taa ajɛyaa taa ɖeeɖe pahayaɣ-kʊ ɛzɩ kaɖaɣ taa ɖozi pɩlɩna kʊɖozi labɩnaʊ nɛ kʊ-sʊzɩŋ tɔnaɣ taa yɔ. Sɔnɔ alɩwaatʊ tʊnɛ tɩtaa yɔ ajɛyɛ 64 hayʊ kpɛɛnzʊʊ pʊkɔzɩna Ɛndɩ ɛjaɖɛ. Palakɩna-kʊ nɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ kɩ-sɛmɩŋ ndɩ wɛ ɖɛʊ nɛ ɖɔɖɔ lɛ, kɩwɛna waza siŋ fɛbʊʊ kpɛɛlɛkʊ nɔmɔʊ taa.

Kpɛɛnzʊʊ kʊwɛ tindime kɩkpanzɩ taa ɛyaa cɔlɔ nɛ paa ŋgʊ lɛ, pasɩma-kʊ nɛ kɩ-hɛtʊ ndʊ tɩwɛ yuulee cɛzʊʊ nɛ tɩŋ hatʊ lɩm nɛ kʊlʊmʊʊ yaa nabʊyʊʊ taa kɩsɛmɩŋ. Pɩkɛ Amerika mba tɔnaɣ taa nakayɛ ɖooo pɩtalɩɣ pɩnzɩɣ 9500 cɔlɔ mbʊ yɔ. Peyeki se ɖɩnɩɣ se kɩ-haɖaʊ talɩɣ Aazii tɛtʋ wandamm taa pɩtɩŋnɛ Pɔrɩtɩkɛ waa yɔ kɛnɛ. Goa egeetiye Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ kɩlanaɣ tɔʊ kpɛɛnzʊʊ.




#Article 399: Kpɩna (134 words)


Kpɩna kɛ wondu ndʊ tɩdɩŋgaɣ payɩ pɔɖɔʊ tʊ yɔ. Kpɩna cikpenaɣ wɛ nɛ kpɩna sɔsɔnaɣ wɛ, kpɩna cɩkpenaɣ kɔyɔ: afanaa, heŋ, pʊŋ. Kpɩna sɔsɔnaɣ kɔyɔ: kpaŋnaŋ, kpaŋasɩ. Ɖɔɖɛ wɛna waza sɔsɔyɛ sɩŋ haɖaʊ hɔlʊda, kpɩna pɩndu kɛ huɖe nɖɩ haɖʊ kpakʊ nɛ ɛ-ɖʊʊ ɛ-tɔɔnaɣ tɛ yɔ, pɩsɩna tɔɔnaɣ se kɔlɔ nɛ kalʊlɩ yaa ka-ɖʊ pee camɩyɛ. Ɖɔɖɛ yɔ lalaa wɛ, pʊtɔbʊʊ se ɖɔɖɛ hɔŋ nɩyɛ lakɩ nɛ ɛ-tɔɔkɩ. Paɣ egeeti nɖɩ lɛ, pɔɖɔʊ kpɩna wena apɩzu nɛ acaa egeeti nɖɩ ɖɩtaa yɔ, mbʊ pʊyɔ pʊwɛ se pamazu atɔɔnasɩ yɔ. pʊyɔ pʊpɔza se, mba mba pɔɖɔʊ kpɩna nɛ paya wɛ se ɖiziyaa yɔ, powokina pɔɖɔɖɛ nɛ kɔyɛ laɖaa (ɖaʊ) ɖaɣ pa-kpɩna paɣ alɩwatʊ ŋdʊ lɛ kʊɖʊmbʊ fenaɣ taa. Ɖɩtasɔ kpɩna kɛ nandu ndʊ ɛyʊ tɔkɩ ɛñɩzʊ yɔ. Ɖɩtakɩlʊ tʊ tɔɔʊ, mbʊ yɔ tɩhaɣ ɖɔɖɔ kʊdɔmɩŋ.




#Article 400: Kpɩnɛ tɔnʋʋ (253 words)


Kpɩnɛ tʋnʋʋ paɖaɣna yaʋ size kpɩnɛ huyuu ɛzɩ payaʋ ɖɔɖɔ size tɔnɛ yɔ. Kpɩnɛ tɔnʋʋ kʋnɛ, kɩwɛna wazasɩ sakɩyɛ kamaɣ fɛyɩ kpem.  Kpɩnɛ huyuu kʋnɛ, kɩkɛ tʋmɩyɛ wonu ŋgʋ pɔn̄ɔɔzʋʋ kʋʋ kpɩnɛ kʋʋ wayɩ yɔ. Paapɩzɩɣ pakpaɣ tɔnʋʋ kpɩnɛ yɔɔ nɛ ɖɩɖanɩ wɛʋ nɛ ɖɩ-ɛsa se wezuu wɛɛ. Tɔnʋʋ ɛfɛyɩ kpɩnɛ yɔɔ, ɖɩsɩba ɖɔɖɔ.

Kpɩnɛ huyuu kʋnɛ, kɩwazʋʋ tokonaa, nɛ pantalaŋ, nɛ cokodonaa, nɛ pɩtasɩna nataŋgbala labʋ tʋmɩyɛ taa. Pakpakʋ kpɩna tɔna nɛ palakɩna wondu kususutu, nɛ tɔlaɣ suu sakɩyɛ ndɩ ndɩ. Kpɩna anɛ, a-tɔnɩŋ wazʋʋ siŋŋ ɖɔɖɔ kɛ wondunaa canʋʋ hɔɔlʋʋ ɖeɖe nɛ soo ɖɩlaɖɛ.

Kpɩna tɔnɩŋ ɛnʋ sakɩyɛ kpakʋ nɛ palakɩna ajana wondu sakɩyɛ ndɩ ndɩ. Palakɩna keɖeɣya wondu sakɩyɛ siŋŋ nɛ paɖʋʋ ɖamɩŋ cikpeŋ nɛ kuduyuŋ sɔsɔŋ sɔsɔŋ sakɩyɛ tɛɛ. Pɩtɛkɛ paa kpɩna huyuŋ weyi, ɛlɛ kpɩna hɩla n̄ɩna.
     
Kpɩna hɩla n̄ɩna nayɛ kɔ yɔ : nɔŋ tɔnɩŋ, nɛ afanaa tɔnɩŋ, nɛ ɛzɩ namɩŋ tɔnɩŋ. Tɔnɩŋ ɛnɛ, kɔɔnɔɔ taa lɛ, anasaayɩ n̄ɩɣyɩŋ tʋma ndɩ ndɩ taa powokina nɛ pɔn̄ɔɔzɩ. Ŋna kɔ yɔ, ŋtɔŋ size pɩtɛkɛ kpɩnɛ tɔnʋʋ. Piɖeu miŋ nɛ pɩn̄ɩlɩzɩ camɩyɛ yem.

N̄ɩɣyɩŋ sɔsɔŋ weyi ɛdɔkʋʋ kpɩna tɔnɩŋ ɛnɛ nɛ ɛtaawɛɛkɩ lɔŋ yɔ ɛ-taa nakʋyʋ hɩɖɛ kɔ yɔ taaneerii. N̄ɩɣyʋʋ kʋnɛ, kɩ-ɖɔkʋʋ kpɩna tɔnɩŋ ɛnɛ ɖeu nɛ camɩyɛ paa nikaɣ nɛ soŋa paawɛ ɛzɩma yɔ.

Kpɩna tɔnɩŋ wɛ ndɩ ndɩ ɖɔɖɔ ɛzɩ kpɩna wɛʋ ɖɔɖɔ ndɩ ndɩ yɔ. Kpɩna nayɛ tɔnɩŋ n̄ɩŋna nayɛ hɩla nkɔ yɔ : nɔŋ, nɛ heŋ, nɛ pʋŋ, nɛ kpɩna wena aɖɔŋ a-lotu yɔɔ nɛ a-tuu ku-tuu yɔ n̄ɩna, nɛ kazayasɩ, nɛ pɩtasɩna taata waa.




#Article 401: Kpɩtaʋ (105 words)


Kpɩtaʋ pɩzʋʋ kɛ onu ŋgʋ kɩkɛ lʋtʋ tʋmɩyɛ wonu yɔ. Kpɩtaʋ ŋgʋ, kɩkɛ pɩsatʋ ndʋ papɩzʋʋ pakpa nɛ palʋʋna paa ɛbɛ yɔ. Papɩzʋʋ pakpa pɩsatʋ ndʋ palʋʋna wondu kususutu.

Wondu kususutu ɛzɩ : tokonaa, nɛ pɩsaŋ, nɛ naataŋgbala, nɛ ɛzɩ cokodonaa, nɛ pantalaŋ ɖɔɖɔ ɛzɩ nakʋma ɖɔɖɔ mbɩ yɔ. Tɛtʋ taa pɩsatʋ kʋlʋlʋtʋ natʋyʋ hɩla kɔ yɔ : kaalɔka tɩŋ, ɛzɩ payaɣʋ size liin yɔ.

Pɩsatʋ ndʋ payaɣ-tʋ size kootɔɣ yɔ tʋtʋ n̄ɛwɛ ɖɔɖɔ. Pɩsatʋ lɛɛtʋ hɩla kɔ yɔ  : niilɔŋ, nɛ poliiyamiidi waa, nɛ pɩtasɩna viskoozi.

Pɩtɩŋgɛ payɛ mbɩ yɔ, pɩsɩʋna siŋŋ wondu kususutu hɔɔlʋʋ taa nɛ tʋma ndɩ nɖɩ lɛɛna labɩnaʋ hɔɔlʋʋ taa.




#Article 402: Krɛsɩ (362 words)


Payaɣ Krɛsɩ nɛ caanaʊ Krɛkɩ taa se «République hellinique». Payaɣ-kʊ se «Kr ɛkɩ démocratique» nɛ katharévousa kʊnʊŋ taa. Dhimokratía kɛ Eerɔɔpʊ nɛ hadɛ kiŋ tɛtʊ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ Eerɔɔpʊ ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ taa. Krɛsɩ wɛ Balkans hɔɔlɩŋ nɛ hadɛ tɩnaa yɔɔ. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se «Athènes».

Krɛsɩ walanzɩ kɛ kilomɛɛtɩ waa 131 957. Ɖɩ-samaɣ n̄ʊʊ kɛ nabʊyʊ fɛyɩ ɛyaa miiliyɔɔ waa hiu nɛ kʊɖʊm. Krɛsɩ nɛ ajɛya anɛ yɔ pasɩŋna ɖama kamasɩ. Ajɛya anaa yɔ : Alɩbanii nɛ Yukosɩlaavʊ ɛjhaɖɛ kɩbɩnɖɛ (Yukosɩlaavʊ ɛjaɖɛ wɛ Maseduwaanɩ tɛtʊ taa) nɛ Puligaarɩ nɛ Turikii. Teŋgu lɩm hɔɔlʊʊ taa lɛ, Krɛsɩ nɛ Alɩbanii nɛ Italii nɛ Liibii nɛ Egipiti nɛ Turikii.

Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa lɛ, Krɛsɩ sɩna Iyoniyɛɛnɩ teŋgu. Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa lɛ, Krɛsɩ sɩna Eejee teŋgu. Mediteraanii teŋgu lɩm cɔ Krɛsɩ kpɛɛɛ. Pɛtɛyɩ Krɛsɩ ɛjaɖɛ hɔɔlɩŋ kagbaanzɩ yɔ, hɔɔlʊʊ kʊɖʊmʊʊ wɛna tɛtʊ cikpetu cikpetu ndʊ tɩwɛ lɩm hɛkɩŋ taa yɔ sakɩyɛ. Tɛtʊ cikpetu cikpetu ndʊ tɩtala ɛzɩ kudokiŋ nakʊ mbʊ yɔ. Krɛsɩ wɛna ɖɔɖɔ tɛtʊ cikpetu ndʊ tɩkɩlɩ kɔzʊʊ kpem nɛ lɩm cɔɔ-tʊ ɖɔɖɔ nɛ pɩta yɔ sakɩyɛ. Tʊtʊ talɩ ɛzɩ mɩnɩŋ naalɛ mbʊ yɔ.

Ɛyaa wɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa. Pɛtɛyɩ Krɛsɩ ɛjaɖɛ tɔm mɩnʊʊ yɔ, hɔɔlɩŋ nɩɩnʊwa nɛ nɩɩdozo wɛna pʊŋ sakɩyɛ. Pʊŋ ɛnʊ ɛ-taa ŋgʊ kɩkɩlɩ paɣlʊʊ yɔ payaɣ-kʊ se Olimpɩ pʊʊ. Kʊ-kʊkʊyɩmɩŋ kɛ mɛtanaa 2917.

Ɖooo pɩnaɣ 1952 taa Krɛsɩ sʊ OTAN ŋgbɛyɛ taa. Krɛsɩ sʊ Eerɔɔpʊ tɛtʊ kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ taa pɩnaɣ 1981. Pɩnaɣ 2001 taa lɛ Krɛsɩ ɛjaɖɛ sʊʊ «Zone euro» ŋgbɛyɛ taa. Pʊ-tɔbʊʊ se ɖi-liidiye kɛ «zone euro».

Krɛsɩ ɛjaɖɛ caanaʊ tɔm wɛ huŋ camɩyɛ. Caanaʊ Krɛsɩ sɔnzɩ nɛ kɩ-lɩmaɣzɛ nɛ kɩ-tanaʊ yaa ɛzɩma mbʊ kɩcalɩzɩɣ ɛyaa ɛza yɔ piyeba nɛ Roma tɛtʊ lɛɣzɩ ɖɔɖɔ. Pʊ-tɔbʊʊ se Roma ɛjaɖɛ tɩŋna Krɛsɩ ɛjaɖɛ lakasɩ yaa ɖɩ-wɛtʊ natʊyʊ yɔɔ nɛ ɖɩlɛɣzɩ ɖɩ-lakasɩ nasɩyɛ ɖɔɖɔ. Halɩ pɩkɔma pɩla se Roma ɛjaɖɛ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ pɩsɩ Krɛsɩ tɛtʊ natʊyʊ. Mbʊ ɖɔɖɔ pɩlaba hɛɛɛ hɛɛɛ nɛ Trebizɔɔndɩ nɛ Epiiri nɛ Misitra yaa Dorosɩ pɛ-tɛtʊ pɩsɩ Krɛsɩ  n̄ɩndʊ.

Pɩnaɣ 1830 taa Krɛsɩ tɛtʊ pɩsɩ komina ŋgʊ kɩwɛ kɩ-tɩ yɔɔ yɔ. Ɛlɛ, kɩlaba you nɛ Otomanɩ ɛjaɖɛ nɛ pʊcɔ kɩpɩzɩ kɩwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ. Pʊ-tɔbʊʊ se Otomanɩ ɛjaɖɛ kpacayaɣna Krɛsɩ ɛjaɖɛ.

	




#Article 403: Krɛkɩ kɩbɩnʊʊ kʊnʊŋ (168 words)


Krɛkɩ kɩbɩnʊʊ caanaʊ tɔm kɛna Krɛsɩ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩɩwɛ kpaɖʊ naakʊ nɛ ntalɩ kpaɖʊ naanza pʊcɔ palʊlɩ Yeesu-Chrɩstʊ.

Kiɖe tɛɛ lɛ, yɔɔdasɩɩ kɔɖɔ sakɩyɛ, nɛ pekpeelɩ-sɩ lona naanza. Arcadochypriote nɛ Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa (Occidental) nɛ éolien nɛ ionien-attikii waa. Krɛsɩ kʊnʊŋ yɔɔdaɣ fɛyɩna tɔbʊʊ nɩʊ sɔsɔʊ nakʊyʊ pacaɣ se pɔyɔɔdʊʊ-kʊ lɛ pɩkɩtɩ nɛ wɛ ageeda taa kʊnʊmɩŋ kɩbɩŋ yɔɔ. Tɔm kɛdʊ taa lɛ, Krɛsɩ kɩbɩnɩʊ lɩzɩʊ Attikii, kʊnʊŋ ŋgʊ ionien-attikii mba yɔɔdʊʊ yɔɔ, kɩkɛ Atɛnɩ kɩbɩnɩʊ kʊŋʊŋ.
    
Kɩkɛ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-taa pamana sakɩyɛ krɛsɩ yɔɔlɩɩ masɩ. Helllénistikii alʊwaatʊ taa nɛ Hellénofɔnɩ ɛyaa tɛ ɖama siduu yele nɛ koinè pɩsɩ ɖama tɛ kʊnʊŋ. Koinɛ ŋgʊ kɩlɩna yɔɔdasɩ sakɩyɛ taa, ionien-attikii agbela taa nɛ kɩcaɣ nɛ kʊkʊʊ woɖe yɔ woɖe yɔ kʊnʊŋ lɛɛŋ tɛ labɩnaʊ. Kʊnʊŋ ŋgʊ kɩbɩsɩ  canaʊ lingua franca, nɛ kɩnɛ Latɛnɩ pe-heluu ɖama.
   
Koinè pɩsɩ pʊwayi kewiyaɣ kʊnʊŋ wɩsɩ ɖʊɖʊyɛ Romanɩ awiyaa caa kewiyaɣ ɛjaɖɛ nɛ pʊcɔ kɩ-huu nɛ kɩyele se Krɛsɩ sɔnɔ ŋgʊ ɛwɛ. Ɖɔɖɔ ɛzɩ Ɛndɩ-Erɔpʊ kʊnʊmɩŋ kɩbɩŋ lɛɛŋ yɔɔ, Krɛsɩ tɔmpe pɩsɩʊ kʊya ɛsɔtaa.




#Article 404: Krɩkɛtɩ (117 words)


Krɩkɛtɩ kɛ sɩpɔɔrɩ ŋgʋ kɩkɛna kpɛm tɛ aleɣya yɔ. Pamakɩ-kʋ nɛ ɖaʋ. Kɩ-pɔza maɖaa hɔlɩŋ nɩɩlɛ, paa hɔlʋʋ ŋgʋ maɖaa kpɛnda hiu nɛ kʋɖʋm. Pamakɩ kʋ kadaɣ taa, nɛ kadaɣ ŋga kɛwɛ ɛzɩ yaɖɛ yɔ. Kawalana kɛ-hɛkʋ taa kiŋ, nɛ kahayi kiŋ nɛ kahadɛ kiŋ wɛɛ lɔɔ.

Kadaɣ kanɛyɔ, kɔyɔ nɛ n̄ɩtʋ ndʋ paya tʋ size kaazɔɔ yɔ. Kɛ-hɛkʋ taa nɛ lone nɖɩ ɖɩwalanzɩ tala mɛta waa nɛɛlɛ ɖalakɩŋ taa mbʋ yɔ. Nɛ paa kama ŋga lɛ, ɖɩna saɣtʋ natʋyʋ ɛzɩ tɩʋ ɖeewa yɔ, koli nɔnɔ.

Papazʋʋ aleɣya anaa lɛ, paa hɔɔlʋʋ ŋgʋ lɛ kɩ-cɛyʋ kɩ-tɩ se kʋɖʋsɩ lɛkʋʋ kpaaɖɛ. Paa hɔɔlʋʋ ŋgʋʋ lɛ, kɩwɛna mabɩyaa naalɛ kadaɣ taa.

Hɔɔlʋʋ ŋgʋ kʋɖʋzʋʋ kpaala a-ɖɔɔ yɔ, ŋgʋ wabɩna.




#Article 405: Krɩstiyaniism (294 words)


Krɩstʊ wayɩ tɩŋɩyaa ŋgbɛyɛ payaɣ se «Krɩstiyaniizism». Pakama ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesu Krɩstʊ kamaŋgaɣ yɔɔ, ɛsɩ nɛ pepimi-i nɛ efe tozo wiye. Pakama-ɩ kamaŋgaɣ yɔɔ nɛ ɛsɩ lɛ, Yuuda n̄ɩma mba paawɛnɩ lidaʊ ɛ-yɔɔ yɔ, pese nɛ paɖʊ ajɛya lɛɛna kʊyʊʊ. Toovenum lɛ, pesewaɣ sɔɔndʊ Yuuda ɛjaɖɛ n̄ʊŋ tɩnaa. Paba n̄etetisi se Yeesu Krɩstʊ kɛ Ɛsɔ. Yuuda n̄ɩma mba paawɛnɩ lidaʊ ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesu Krɩstʊ yɔɔ yɔ palabɩna ŋgbɛyɛ nɛ payaa pɛ-ŋgbɛyɛ nɖɩ se Krɩstiyaniizism. Kajalaɣ kpaɖʊʊ taa patʊlɩ pɛ-ŋgbɛyɛ nɖɩ. Ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesu Krɩstʊ tɛ apostolowaa nɛ ɛ-wayɩ tɩŋɩyaa kajalaɣ n̄ɩma paɖʊna kajalaɣ Krɩstʊ wayɩ tɩŋɩyaa ŋgbɛyɛ krɩstiyaniizism. Paɖʊ pɛ-ŋgbɛyɛ nɖɩ tɛtʊ sɔsɔtʊ sɔsɔtʊ taa. Pʊ-tɔbʊʊ se Roma tɛtʊ taa nɛ Efɛɛzɩ n̄ɩndʊ taa nɛ Antiyɔɔsɩ tɛtʊ taa nɛ Alɛkɩsandɩɖɩ  n̄ɩndʊ taa.

Krɩstiyaniizism ŋgbɛyɛ tasɩ kpaʊ ɖoŋ Room kewiyaɣ taa kpaɖʊʊ naalɛ n̄ɩŋgʊ taa. Ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩkpa ɖoŋ ɖɔɖɔ Pɛɛrɩsɩ nɛ Etiyopii pɛ-tɛtʊ taa. Ŋgbɛyɛ Krɩstiyaniizism wɛnɩ pilinzi yʊʊʊ. Halɩ ŋgbɛyɛ ŋdɩ ɖɩpɩsɩ Room kewiyaɣ Ɛsɔ sɛʊ ŋgbɛyɛ kpaɖʊʊ naanaza n̄ɩŋgʊ taa. Kajalaɣ Krɩstʊ wayɩ tɩŋɩyaa ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa n̄ɩma lɩzɩna ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-paɣtʊ ndɩ ndɩ nɛ pɔcɔlɩ-tʊ takayaɣ ŋga payaɣ se «Symbole de Nicée» yɔ ka-taa. Ɛlɛ, Room kewiyaɣ taa mba pan̄ɩnaa nɛ patɩlɩ ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesu Krɩstʊ yɔɔ tɔm camɩyɛ yɔ pɔn̄ɔɔzɩna-tʊ ɖeu. Dajaa Arius lɩmaɣzɛ kɔna lɛɣzɩtʊ siŋŋ Eerɔpʊ tɛtʊ taa kpaɖʊʊ loɖo n̄ɩŋgʊ taa. Ɖajaa Arius tɔŋ se Caa wɛ ndɩ nɛ Pɩyalʊ. Pʊ-tɔbʊʊ se Caa kɩlɩ Pɩyalʊ. Payaɣ ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesu Krɩstʊ wayɩ tɩŋɩyaa Etiyopii nɛ Egipiti pa-ajɛya taa se «Kɔpɩtɩ waa (coptes). Alɛkɩsandɩrɩ nɛ Etiyopii pa-ajɛya taa egiliizi taa n̄ɩma tɔŋ se Yeesu Krɩstʊ kɛ Ɛsɔ mpilim. Pɔtɔŋ se ɛyʊtʊ natʊyʊ fɛyɩ ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesu Krɩstʊ yɔɔ. Ŋgʊ ɖajaa Nestorius n̄ɔtɔŋ se ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesu Krɩstʊ kɛ Ɛyʊ nɛ ɛtɛ ɛkɛ Ɛsɔ. Tɔm tʊnɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlɩŋ taa ajɛya taa egiliizi taa n̄ɩma n̄ɔyɔɔdʊʊ ɖɔɖɔ.




#Article 406: Krɩstʋ ŋgbɛyɛ (344 words)


Yeesu Krɩstʋ kɔm kedeŋa yɔɔ cɩnɛ nɛ ɛwɩlɩ tɔm, nɛ mba petisi tɩ-yɔɔ nɛ patɩŋɩɣ ɛ-wayɩ yɔ, pɛ-ŋgbɛyɛ payaɣ se Krɩstʋ nʋmɔʋ taa ɖɔm ŋgbɛyɛ. Mba pɔɖɔŋ ɛ-nʋmɔʋ ŋ́gʋ kɩ-taa yɔ, Ɛsɔ kʋɖʋm ɖeke koŋ yɔɔ petisiɣ. Nʋmɔʋ ŋ́gʋ, apostolowaa nɛ kajalaɣ Yeesu wayɩ tɩŋɩyaa susuni kʋ-tɔm kedeŋa kpeekpe. Krɩstʋ tɩnaa tisaa se, Yeesu Nazarɛɛtɩ tʋ kɛnɩna Mesia weyi ɛ-tɔm Ɛsɔdɔm takayaɣ kiɖeɖeɣ ŋga pamana Hɛbra taa yɔ, kɔyɔɔdaa yɔ. Petisiɣ se, ɛsɩba kamaŋgaɣ yɔɔ se kedeŋa kpeekpe ehiɣ n̄ʋʋyabʋ. Pama Nɔɔ haʋ kɩfam takayaɣ taa se, ɛsɩba mbʋ lɛ, efe tozo wiye nɛ ɛlɩɩna sɩɖaa taa.  

Pakama Yeesu Nazarɛɛtɩ tʋ kamaŋgaɣ yɔɔ nɛ pɩtɛ lɛ, kajalaɣ Krɩstʋʋ tɩnaa ŋgbɛyɛ n̄ɔwa. Ɖɩn̄ɔ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se Yuudayizim yɔ ɖɩ-taa. Room sɔsaa nɛ tɔm hʋyaa mba pɛwɛ Yuuda egeetiye taa yɔ, ḿba kpana Yeesu Nazarɛɛtɩ tʋ nɛ pakamɩ-ɩ kamaŋaɣ yɔɔ nɛ ɛsɩ. Kajalaɣ kpaɖʋʋ taa pɩlaba ḿbʋ. Yeesu Krɩstʋ wayɩ tɩŋɩyaa ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩ-ɛyaa kɛkpɛndɩ miiliyaarɩ waa 2,355 pɩnaɣ 2013 ɖɩtɛnɖɛ taa. Pɛtɛyɩ ɛyaa ḿba tɔm naalɛ yɔ, hɔɔlʋʋ mpilim wɛ ŋgbɛyɛ Katolika taa. Nɛ pɛtɛyɩ hɔɔlʋʋ lɛɛkʋ tɔm mɩnʋʋ yɔ, ɛyaa 37 n̄ɛwɛ Protestant ŋgbɛyɛ taa nɛ 12 n̄ɛwɛɛ Orthodoxes n̄ɩnɖɛ taa. Yeesu wayɩ tɩŋɩyaa ŋgbɛyɛ wɛ aŋgba sɔsɔna naadozo taa. Anaa yɔ : Ŋgbɛyɛ Katolika nɛ Orthodoxes ŋgbɛyɛ nɛ aŋgbɛ lɛɛna wena ɖiyiyaa nabɛyɛ lɩzaa yɔ. 

Kedeŋa yɔɔ cɩnɛ, Yeesu nʋmɔʋ taa ɖɔm ŋgbɛyɛ kɩlɩna tɔyʋʋ. Nɛ ɖɩlɛɣzɩ sakɩyɛ sɔnzɩ ndɩ ndɩ kedeŋa yɔɔ cɩna. Ŋgʋ, ɛyʋ ɛcɔnaa yɔ, ɖooo kiɖe tɛɛ lɛ, pakpaɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ se, ɖɩkɛ Yuuda n̄ɩma ŋgbɛyɛ ɛzɩ aŋgba lɛɛna yɔ. Yeesu nʋmɔʋ taa ɖɔm ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩn̄ɔ Afrɩka tɛtʋ taa, ɖɩn̄ɔ Amerika n̄ɩndʋ taa, ɖɩn̄ɔ ɖɔɖɔ Aasii n̄ɩndʋ taa, ɖɩn̄ɔ Eerɔɔpʋ tɛtʋ taa nɛ ɖɩtɛ ɖɩn̄ɔ ɖɔɖɔ Oseyaani n̄ɩndʋ taa. Pʋ-tɔbʋʋ se, ɖɩn̄ɔ kedeŋa kpeekpe yɔɔ paa le.

Ɛsɔtɔm takayaɣ kiɖeɖeɣ ŋga pamana Ebiree taa yɔ, keyebina nɛ Yeesu nʋmɔʋ taa ɖɔm ŋgbɛyɛ n̄ɔ kedeŋa yɔɔ. Paya takayaɣ ŋ́ga se, Nɔɔ Haʋ kɩbɩm takayaɣ. Nɔɔ Haʋ kɩfam takayaɣ ŋga, kaka n̄ɔɔdɩ Yeesu Nazarɛɛtɩ tʋ tɔm ɖeke yɔ, keyeba ɖɔɖɔ nɛ ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩ-taa ɛyaa tasɩ ɖɔʋ nɛ pɩkɩlɩ.




#Article 407: Kujomuu sɔsɔʋ (364 words)


Lɩm huyi kujomuu sɔsɔʊ nakʊyʊ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa. Kujomuu ŋgʊ, kɩwɛ tɛtʊ nɖʊ payaɣ se Arizona yɔ nɛ tɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hayi kiŋ hɔɔlʊʊ taa. Etaazuunii ɛjaɖɛ taa kujomuu ŋgʊ kɩkɩlɩna paɣlʊʊ kedeŋa kpeekpe yɔɔ kujomiŋ tɩŋɛ. Colorado pɔɔ kpemna sakɩyɛ nɛ pɩla se puyi kujomuu sɔsɔʊ ŋgʊ. Puhuyi-kʊ piyaɣ ŋga payaɣ ɖɔɖɔ se Colorado yɔ kɔ-yɔɔ. Pɩnaɣ 1919 ñɩŋga taa pɔcɔzɩ kujomuu ŋgʊ nɛ pɩta nɛ kɩpɩsɩ ɛsɩyɛ ɛgbena loniye sɔsɔyɛ. Kɩ-walanzɩ kɛ kilomɛtanaa 4 927. Paa pɩnaɣ ŋga ɛyaa ɛzɩ miiliyɔɔ waa naanza nɛ pɩɖɛɛ pʊ-yɔɔ woki nɛ panaɣ kujomuu sɔsɔʊ ŋgʊ. Kɩ-wɛtʊ nɛ kɩ-laŋ wɛtʊ nɛ kɩ-taa tɛtɛ kpɩna ndɩ ndɩ yeba nɛ pɩnaɣ 1979 ñɩŋga taa UNESCO ŋgbɛyɛ kpaɣ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa kujomuu sɔsɔʊ ŋgʊ se ŋgʊ kɛŋna kedeŋa kpeekpe ñɩm sɔsɔm. UNESCO kɛ kedeŋa kpeekpe ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩlʊkɩ ɛzakuliye nʊmɔʊ taa nɛ lɛɣtʊ nɛ sukuli labʊ nɛ sɔnzɩ wobunaʊ ɛsɩndaa nʊmɔʊ taa yɔ. Kujomuu sɔsɔʊ ŋgʊ kɩ-ɖɩwɛyɛ Kujomuu sɔsɔʊ ŋgʊ kɩwɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hadɛ kiŋ hɔɔlʊʊ taa. Kɩwɛ tɛtʊ ndʊ payaɣ se Arizona yɔ tɩ-taa ɖeyiɖeyi. Etaazuunii ɛjaɖɛ taa kujomuu sɔsɔʊ ŋgʊ kɩwalaa nɛ kɩɖaɣlɩ nɛ kɩtɛ kiliŋi pɩfɛyɩ kɛdʊʊ. Kɩɖaɣlaa pɩtalɩ kilomɛtanaa 450. Kɩwɛ Powell lɩŋgamʊʊ nɛ Mead ñɩŋgʊ pɛ-hɛkʊ taa. Kɩ-hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩkɩlɩ ɖaɣlʊʊ yɔ, kɩwɛ Arozona tɛtʊ taa laʊ ŋgʊ pɔsɔza-kʊ nɛ pɩta nɛ awayɩ wondu ndɩ ndɩ sakɩyɛ wɛɛ kɩ-taa yɔ. Kujomuu sɔsɔʊ ŋgʊ, kɩ-ɖaɣlakɩŋ kɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩ-taa kilomɛtanaa 350. Kiliŋaa pɩɖɛɛ mɛtanaa 1 300 yɔɔ. Ki-likaŋ sɔsɔŋ kɛ mɛtanaa 2 000. Kɩ-walanzɩ kɛ hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ kilomɛtanaa 5,5. Hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa lɛ, kɩ-walanzɩ kɛ kilomɛtanaa 30. Toovenum lɛ, kedeŋa yɔɔ cɩnɛ kujomiŋ nɩɩyɛ wɛɛ nɛ ɛkɩlɩ liŋuu kɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa kujomuu sɔsɔʊ ŋgʊ. Kujomiŋ weyi ɛkɩlɩ liŋuu Etaazuunii ɛjaɖɛ taa kujomuu sɔsɔʊ yɔ, ɛnʊʊ yɔ : Colca kujomuu, ki-likaŋ kɛ mɛtanaa 3 400. Cotahuasi kujomuu likaŋ ñɛkɛ mɛtanaa 3 550. Kujomiŋ sɔsɔŋ naalɛ ɛnɛ ɛwɛ Peruu ɛjaɖɛ taa. Kujomuu sɔsɔʊ ɖɔɖɔ nakʊyʊ ñɛwɛ Siini ɛjaɖɛ taa. Payaɣ-kʊ se Yarlung Tsangpo kujomuu. Nakʊyʊ ñɛwɛ ɖɔɖɔ Mɛkɩsiikɩ ɛjaɖɛ nɛ hayi kiŋ hɔɔlʊʊ taa. Kʊkʊ payaɣ se Barranca del Cobre kujomuu. Lɛɛkʊ ñɛwɛ Idaho ɛjaɖɛ taa. Kʊkʊ hɩɖɛ lɛ Hells kujomuu. Kujomiŋ ɛnɛ ɛ-tɩŋɛ payɩ ɛkɩlɩ likaŋ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa kujomuu sɔsɔʊ.




#Article 408: Kulukulu kuduyuu (Tour) (333 words)


Kulukulu kuduyuu kɛ sakɩyɛ n̄aɖaɣna yaʋ yaa ha hɩɖɛ size tilimiye yaa tɔlʋʋ kuduyuu. Tilimiye yaa kulukulu kuduyuu kɛna kuduyuu sɔsɔʋ ŋgʋ kʋkʋyɩ siŋŋ yɔ. Kɩkɛ kuduyuu ŋgʋ kɩɖaɣla siŋŋ yɔ. Kuduyuu sɔsɔʋ kʋnɛ, pɩtɔpɔzɩ size pamaɣzɩ-kʋ yaa pɛkɛdɩ-kʋ nɛ kuduyuu sɔsɔʋ ŋgʋ kʋkʋ payaɣna-kʋ nɛ Fransɩɩ kʊnʊŋ taa size échauguette yɔ.

Tilimiye kuduyuu yaa kulukulu kuduyuu sɔsɔʋ kʋnɛ, kɩɖaɣla pɩkɩlɩ kɩwalanzɩ. Pʋ-tɔbʋʋ size pama-kʋ ɖalakɩŋ yɔɔ siŋŋ, ɛlɛ kɩtatii walʋʋ kpoyii. Tilima yaa kulukulu kuduyuŋ ɛnɛ papaza ɛmatʋʋ ɖoo kiɖe tɛɛ yaa ɖoo ɖeɖe tɔm kpɛlɛkɩtʋ alɩwaatʋ taa. Pɩkɛ kuduyuŋ weyi ɛɛwɛ nɛ pɔcɔ canaɔ tɛ alɩwaatʋ tɔm talɩʋʋ.

Ɖɩcɔnaɣ yaa ɖɩmaɣzʋʋ camɩyɛ kɔyɔ, ɖɩtɩlɩʋ size, kulukulu yaa tilima kuduyuŋ sɔsɔ kɩbɩŋ weyi halɩ nɛ sɔnɔ pɔɖɔnɩ-ɩ maʋ yɔ, sakɩyɛ taɣ wɛ mbʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size, brochs waa yɔ. Pɩtɛ kuduyuŋ matʋ ndʋ, pama-tʋ n̄ɩɣtʋ pɩnaɣ yaa wɛɛ taa kɛ pɩnzɩ kudokiŋ hiŋ naalɛ nɛ taŋga (25 000) n̄ɩŋga nɛ kudokiŋ naadozo (3 000) n̄ɩŋga taa kɛ mbɩ yɔ.

Kulukulu yaa tilima kuduyuŋ sɔsɔʋ kɩpɩŋ ɛnɛ, pana-ɩ sakɩyɛ kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Écosse nɛ ɖi-hayuu kiŋ hɔɔlʋʋ taa nɛ ajɛɛ cikpena wena paya alɛ size Orcades yɔ a-taa ɖɔɖɔ. Ɖoo kɩbɩŋjaazɩ yaa canaʋ alɩwaatʋ taa lɛ, ajɛɛ anɛɛ yɔ Azii ɛjaɖɛ mba, nɛ krɛsɩ ɛjaɖɛ mba, nɛ pɩtasɩna Phéniciens ɛjaɖɛ mba nɛ Étrusques ɛjaɖɛ taa mba, mawaa kulukulu yaa tilima kuduyuŋ sɔsɔŋ nɛ pɔsɔzɩ yaa patasɩ ɖoŋ kɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ (villes) taa kolonzɩ yaa kamanaŋ nɛ kuduyuŋ sɔsɔŋ.

Ɖakpaɣ ɛzɩ-ɩ tilima yaa kulukulu kuduyuŋ wondu lona kɔyɔ, ɖɩnaɣ size, ɖɩnaɣyɛ  tɛtʋ ndʋ payaɣ-tʋ size Mogador yɔ tɩ-taa. Wondu ndʋ tɩ-pɩnzɩ ɖɔɔ siŋŋ yaa leɖa siŋŋ, mbʋ yɔ tɩkɛ kɔɔnaɣ yaa kajalaɣ kpaɖʋ taa nɛ ɖɛŋgʋ kʋnɛ kɩtalʋʋ. Wondu ndʋ, tɩɖɩlɩyɛ  kiɖe yaa loniye kɛlɛ  ɛjaɖɛ nɖɩ paya-ɖɩ size phénicienne yaa carthaginoise ɖɩ-taa. Ɖomuu yaa Roma mba maa tilima yaa kulukulu kuduyuŋ nɛ ɛwɛʋ ɛzɩ-ɩ payaʋ size kʋlɔmɩŋ lutoozo tʋ tɩyɛ yɔ (octogonales). Pɩtɛ kuduyuŋ kɛ wɛɛ awiyaa ɖɩsɩ yɔ. Pama sɔsɔʋ nakʋyʋ pɛtɛ nɛ paya-kʋ size Dioclétien tɛ ɖaɣ.




#Article 409: Gupta (317 words)


Gupta kɛ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ Ɛndɩ nɛ hayi yɔɔ kiŋ ɛjaɖɛ taa kpaɣ nɛ kpaɣɖʊ 3 ŋgʊ alɩwaatʊ tɛmtʊ nɛ kpaɣɖʊ 6 alɩwaatʊ hɛkʊ kpɛɣɛ taa mbʊ yɔ. Pa-ɖɩlɩyɛ yaa pe-liɖe tɔm caɣ pita, nɛ pekpekuu se paa pɩla ɛzɩma yɔ kajalaɣ pɛkɛʊ Gange kɛdɛŋga taa Ajɛyɛ cikpena taa awiyaa nɛ acɔlɔ kpɛɣɛ ñɩna taa ɛyaa.
 
Kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ ŋga kawalɩ lɔŋ lɔŋ kpaɣɖʊ 4 wɛɛ taa pɩtɩŋna Chandragupta nɛ Samudragupta yoŋ tɩnaa yɔɔ, nɛ kɩhiɣ kɩ-tɩ kpaɣɖʊ 5 tɛ kajalaɣ hɛkʊ alɩwaatʊ taa, pɩlɩna Kumârakuputa Kajalaɣ tʊ nɛ ɛ-pɩyalʊ Skandakuputa yɔɔ. Gupta waa kewiyaɣ pʊwayi pɩtɩŋna ajɛyɛ lɛɛna kɔmtʊ nɛ pɛ-tɛ hazɩɣ nɛ pɩtasɩna polinda ɖoŋ nɛ paasɩŋ keeke mbʊ pɔ-tɔm tɛmna yɔ.

Pamaza se kɩkɛ Ampiiri mbʊ pʊyɔɔ yɔ kɩɩwala nɛ kɩwɛna ɖoŋ pɩfɛyɩ cidiɣ kɛ Ɛndɩ nɛ hadɛ yɔɔ ɛjaɖɛ taa alɩwaatʊ ndʊ pehiɣ pa-tɩ camɩyɛ yɔ, Kupta waa Ɛjaɖɛ tafɛyɩ hɛkʊ taa keeke. Pa-awɩyaa ñazaɣ kewiyisi ajɛyɛ sakɩyɛ wena añɔtɩna-wɛ nɛ anɛ-yɛ pɛkpɛnda ɛsakuliye kʊyʊmɖɩyɛ yɔ a-taa, nɛ ajɛyɛ ana ataafɛyɩna tʊma sɔsɔna ɛzɩ mʊwanɩ kuduyiŋ mbʊ yɔ. Ɛsɔ sɛtʊ nɔmɔʊ taa lɛ, wɛɛ ana pasɩma-yɛ nɛ Ɛsɔ sɛtʊ aŋgba naalɛ, brahmanisme (pɩkɛ mbʊ ɛyʊ yaɣ sɔnɔ ɛzɩ hindouisme) nɛ pɩtasɩna Buudiyism pʊtɔbʊʊ weyi ɛmʊ mʊndʊsʊʊ yɔ.
    
Takayasɩ kɩbɩnzɩ nzɩ sɩkɛdʊʊ-ɖʊ wɛɛ ana a-tɔm yɔ kɩlɩ wɛʊ ŋñɩɩ se ɖɩpɩzɩ ɖɩɖaɣnɩ maʊ ɛyaa mba pɔ-tɔm nɛ politiki ndʊ, ɛzɩ Ɛndɩ kɩbɩnʊʊ yɔ. Ɖɩsɩma awɩyaa naayɛ tɛ matʊ, kɔzɩ kɔzɩ ndʊ tɩkɩlɩ ɖeu yɔ ndʊ lɛ, Allāhābād kajalaɣ ndʊ, ndʊ tɩkɛ ɖooo Samudrakuputa kewiitu alɩwaatʊ ndʊ, ɖɔɖɔ ɛzɩ Eran awɩyaa kpaɣɖʊ 6 alɩwaatʊ pazɩtʊ taa. 

Takayasɩ lɛɛsɩ kɔŋna nɛ awiyaa cɔlɔ caɣya yaa wonduu pɛdɩyaa cɔlɔ, nɛ pɔyɔɔdʊʊna-ɖʊ ɛyaa tɔm nɛ Ɛsɔ sɛtʊ tɔm, ɛzɩ Mandosr kpaɣɖʊ 5 taa wɩlɩtʊ mbʊ se pama tɛmpʊlʊ Sūrya ŋgʊ laŋ pɩsaŋ ñɛɣyɩyaa hɛyɩ ki-liidiye yɔ. Patɩlɩ awiyaa ɖama lɛɛzɩtʊ nɛ wɛɛ ndɩ ndɩ pɩtɩŋna liidiye nɖɩ paalakaɣ yɔ ɖɩ-yɔɔ yaa ɖɔɖɔ kɩɖaŋ ndɩ ndɩ wɩlaɣ patʊma labɩtʊ pa-nɛ pɛ-ɛgbadɩna.




#Article 410: Kuubaa (159 words)


Kuubaa ɛjaɖɛ kɛna tɛtʊ ñabɩ ndʊ lɩm cɔ-tʊ kpɛɛɛ nɛ pɩta yɔ nɛ tɩwɛ Karayiibi tɛtʊ taa. Kuuba wɛna tɛtʊ ndʊ payaɣ se Antiyi yɔ tɩ-hayʊ kɩŋ nɛ tɩñɔtɩna Karayibi, Mɛkɩsɩɩki lɩm cɔlɔnɛ Atɩlantiiki lɩm. Hadɛ kiŋ lɛ, pɩwɛna Etaaasuunii nɛ Bahamasɩ; wɩsɩ dɩlɩyɛ taa lɛ Mɛkɩsiikɩ ɛjaɖɛ. Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kpem lɛ tɛtʊ ñabɩ ndʊ lɩm cɔɔ nɛ pɩta nɛ payaɣ-tʊ se Tuuriki nɛ Kayiki yɔ piyele hzyʊ kɩŋkpataa lɛ, Kayɩmansɩ nɛ Camayiki.

Karayiibi taa lɛ, Kuubaa wɛna naalɛ ɖeɖe yee pɔcɔŋna ɛyaa ɖɔʊ taa kɔ yɔ. Peeɖe ɛya kpɛndɩ 11 241 161 nɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ hɩɖɛ kɔyɔ Haavanɩ. Kʊnʊ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ yɔ lɛ ɛsɩpaañɔɔlɩ pɩsaɣ pe-liidiye kʊtɔɔyɛ lɛ kuuba peeso nɛ kuubaa peeso liidiye kʊyɔkɩyɛ.

Kuubaa tɛtʊ kɑakɛna tɛtʊ ndʊ Ɛspaañɔlɩ ɛjaɖɛ kakpacaɣ ɖooo pinzɩ1492 nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna pɩnaɣ 1898 yɔ. Pʊwayɩ lɛ Etaazuuni pɩkɔɔ pɩsɩɩna agoza fenaɣnɛɛlɛ pɩnaɣ 1902. Carlos Manuel de Céspedes kaakɛna weyi ɛkɩla lubu nɛ Kuubaa pɩzɩ nɛ kɩhɛɛna kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ yɔ.

	




#Article 411: Kuwarɩtɩsɩ (210 words)


Payaɣ ñɩɣlɩm tɛtʊ natʊyʊ se kuwarɩtɩsɩzɩ. Ñɩɣlɩm tɛtʊ wɛ huwa ndɩ ndɩ taa. Silikatɩ waa huuye taa kuwarɩtɩsɩzɩ wɛɛ. Silikatɩ waa huuye wɛ ñɩɣlɩm tɛtʊ ndʊ payaɣ se tɛkɩtoosilikatɩ waa yɔ pa-pɩlɩʊ taa. Mbʊ payaɣ se dioxyde de silicium yɔ pʊwɛ ñɩɣlɩm tɛtʊ ndʊ tɩ-taa. Dioxyde de silicium mayaɣ kɛlɛ SiO2. Ñɩɣlɩm tɛtʊ ndʊ payaɣ se silisi (silice) yɔ pʊwɛ ɖɔɖɔ kuwarɩtɩsɩ taa. Ñɩɣlɩm wondu cikpetu lɛɛtʊ ndɩ ndɩ wɛ ɖɔɖɔ kuwarɩtɩsɩzɩ taa ; Ndʊʊ yɔ : Al, Li, B, Fe, Mg, Ca, Ti, Rb, Na nɛ OH.

Nabʊyʊ taa kɔyɔ, kuwarɩtɩsɩ wɛʊ ɛzɩ ɖɔmbɛ sɔsɔna wena afɛyɩna tɔlɩm nabʊyʊ yɔ. Nabʊyʊ taa lɛ, kuwarɩtɩsɩzɩ wɛɛ ɛzɩ ɖɔmbɛ sɔsɔna wena awɛna tɔlɩm nabʊyʊ yɔ. Nabʊyʊ taa ɖɔɖɔ lɛ, kuwarɩtɩsɩzɩ wɛ ɛzɩ ɖɔmbɛ sɔsɔna wena ñɔsɩ sʊ-yɛ yɔ. Nabʊyʊ taa ɖɔɖɔ lɛ, kuwarɩtɩsɩ yele kɩwɛɛ ɛzɩ ɖɔmbɛ cikpena yululu waa wena añɩlɩnzɩɣ yɔ.

Pɛ pɔɔɖɛ (lithosphère) yuŋ mɩnɩʊ yɔɔ lɛ, kuwarɩtɩsɩsɩ yuŋ talɩ kiiloo waa hiu nɛ naalɛ. Ñɩɣlɩm tɛtʊ ndɩ ndɩ ndʊ tɩwɛ pɛ pɔɔɖɛ taa nɛ tɩkɩlɩ wazaɣ nɛ ɛyʊ kɩlɩ-tʊ ɖɔɖɔ sɩm camɩyɛ kpem yɔ, tɩ-taa lɛ, Ɔkɩsɩzɛnɩ ɖɛna nɔɔ. Pʊwayɩ lɛ, pɩtɩŋ siilisiyɔɔm (silicium). Nɛ siilisiyɔɔm wayɩ lɛ, pɩtɩŋ kuwarɩtɩsɩsɩ (quartz). Kuwarɩtɩsɩ wɛ pee kaaʊ yaa pee ɛwaɣ (granite) taa sakɩyɛ. Kɩwɛ wazaɣ pɩdɩɩfɛyɩ pee kaaʊ taa.




#Article 412: Kwivri (415 words)


Kwivri ñɩɣtʊ pɛkpɛndaa nɛ pala ñɩɣyʊʊ ŋgʊ payaɣ se pʊrɔnzɩ (bronze) yɔ. Ɛlɛ, sɔnɔ yɔ Kwivri nɛ etɛŋ pa-ñɩɣtʊ pɛkpɛndaa nɛ pɩpɩsɩ pʊrɔnzɩ ñɩɣyʊʊ. 

Takayɩsɩ maʊ taa lɛ, payaɣ pʊrɔnzɩ ñɩɣyʊʊ ɖɔɖɔ se ɛɛrɛɛ (airain). Mbʊ payaɣ se kampanolozii (campanologie) yɔ, pʊ-tʊmɩyɛ labʊ taa lɛ, pʊrɔnzɩ kɛ ñɩɣtʊ ndʊ pɛkpɛndaa nɛ poluki ɛgaŋgala yɔ.

Ñɩɣtʊ ndɩ ndɩ pɛkpɛndaa nɛ pala pʊrɔnzɩ ñɩɣyʊʊ. Ñɩɣtʊ ndʊ pɛkpɛndaa yɔ, ndʊʊ yɔ : Kwivri nɛ alimiiniyɔɔm nɛ plɔɔm (plomb) nɛ periliyɔɔm (béryllium) nɛ maŋganɛzɩ nɛ tuŋgistɛɛn (tungstène).  Ñɩɣtʊ ndɩ ndɩ ndʊ, tɩ-taa lɛ, Kwivri kɩlɩna ɖɔʊ pʊrɔnzɩ taa. Pɛtɛyɩ pʊrɔnzɩ tam mɩnɩʊ yɔ, Kwivri kɛ hɔɔlʊʊ 60 mpilim. Halɩ kɩpɩzɩɣ kɩtalɩ hɔɔlʊʊ 95 mbʊ yɔ. Papɩzɩɣ pana ɖɔɖɔ pʊrɔnzɩ taa silisiyɔɔm (silicium) nɛ fɔsɩfɔrɩ nɛ sɛŋkɩ pazɩ pazɩ.

 
Ñɩɣtʊ ndɩ ndɩ ndʊ palabɩna pʊrɔnzɩ yɔ, tɩɩmʊʊ kalɩkɔdaɣ, tɩɩwɛɛkɩɣ, pɩtɛ ɖɔɖɔ lɛ, tɩɩpʊkɩ kaʊ. Ɛlɛ, wondu ndʊ palabɩna pʊrɔnzɩ ñɩɣyʊʊ yɔ, yee palakɩ-tʊ nɛ tʊmɩyɛ lɩm taa kɔyɔ, tɩpɩzɩɣ tɩwɛɛkɩ yaa tɩpʊʊ. Ñɩɣtʊ ndʊ tɩhɔŋ laatriki miŋ pɩdɩɩfɛyɩ. Ñɩɣtʊ ndʊ ɖɔɖɔ pakayɩɣna asiyee ñɩɣyʊʊ yɔɔ. Weyi ɛlakɩ pʊrɔnzɩ yɔ, payaɣ-ɩ se pʊrɔnziyee (bronzier).

Kuviri kɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ pʊtʊ weyi ɛ-ñʊʊ mayaɣ kɔyɔ 29 nɛ yʊsaɣ mayaɣ kɔyɔ Cu. Pɩkɛ ñɩɣlɩm pɩyʊ. Pʊtʊnaa caɣyɛ kpata taa lɛ, kuviri nɛ liidiye nɛ sika po-lona kɛ kʊyʊmdɩyɛ. Ɛwɛ tɛtʊ pɔɔɖɛ taa, ɛtakɩlɩ ɖɔʊ ɛlɛ ɛwɛɛ paa fezuu ŋgʊ lɛ kɩ-taa. Sakɩyɛ taa ɛyʊ kɩlɩna-ɩ labɩnaʊ tʊmɩyɛ ɛzɩ ɛkɛʊ ñɩɣlɩm wonuu yɔ. Kuviri kɛ ñɩɣlɩm pʊtʊnaa weyi ɛwɛna tɔlɩm ɖɔɖɔ ɛzɩ sika nɛ Osɩmɩyɔm. 

Nabʊyʊ naa taa lɛ paya-ɩ se kuviri kɩsɛmʊʊ ŋgʊ ɛsɛ haʊ taa lɛ, pɩkɛ kuviri nɛ zɩŋkɩ nɛ patʊɣɩ-ɩ hɩɖɛ se sʊtʊ sɛmɩŋ kuviri. Pɩkɛ tɛyɩŋ ñɩɣlɩm pɩyʊ mbʊ lɛ, ɛmʊʊ latriki miŋ nɛ pɩtɩŋna pʊyɔɔ nɛ ɛ-tʊma ɖɔɔ sakɩyɛ. Palakɩna tʊmɩyɛ kuduyiŋ maʊ taa nɛ ɛwɛ kpɛndɩtʊ sakɩyɛ taa, kuviri kpɛndʊʊ wonduu taa. 

Kuviri, nɔnɔnɔɔ tɛ ñɩɣlɩm wonuu kɩlabɩnaʊ, ɛkɛ ñɩɣlɩm wonuu kɩbɩnʊʊ ŋgʊ ɛyʊ kaalabɩna tʊmɩyɛ kpem yɔ. Ɛkɩlɩɣ miŋ saʊ pʊcɔ eyoli, pɩwɛ kɛlɛʊ yem se papasɩ kalɩkɔdaɣ kuviri taa pɩtɩŋna paa ɖeɣa nɔɔ taa miŋ yɔɔ, mbʊ panaa lɛɣlɛ. 

Paana kuviri tɛ yoluu ɖooo hoohoo kɛ helim mizisi taa Iran pʊʊ taa Sialh 3 kɩbɩnjaazɩ kpɛlɛkʊʊ lone yɔɔ, pɩkɛ pɩnzɩ agbaba 5 hɛkʊ alɩwaatʊ pʊcɔ palʊlɩ Yeesuu Krɩstʊ, mbʊ yɔ pɩtalɩ pɩnzɩ kudokiŋ lʊbɛ. Pɩnzɩ talɩ kudokiŋ loɖo pohuyuu ñɩɣlɩm tɛtʊ se pɩsa nɛ palɩzɩ kuviri yɔ wɛ kʊyʊmʊm Eurasi hɔɔlɩŋ tɩŋga nɛ Afrika nɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ Sinai malasite yɔ kɛ Egipiti kɩbɩnʊʊ tɛ ɖenɖe pohuyaɣ tɛtɛɛ ñɩm pʊñɔtɩna pɩnzɩ 4500 pʊcɔ palʊlɩ Yeesuu Krɩstʊ.




#Article 413: Kâlidâsa (192 words)


Kâlidâsa payaɣ ɖɔɖɔ size «Kâlî tɛ lɩmɖʋyʋ». Abalʊ ɛnɛ, ɛkɛ Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa pɩɣa. Abalʊ Kâlidâsa ɛnɛ, ɛkɛ abalʋ lɔŋ tʋ siŋŋ nɔɔyʊ. Palʋla-ɩ Pɩnaɣ ŋga ka-taa yɔ, ɖeɖe tɔm mayaɣ tatɩlɩ keekee.

Ɛlɛ, egeetiye nɖɩ payaɣ size Empire Gupta yɔ, ɖɩ-taa palʋla-ɩ. Patatɩlɩ pɩnaɣ ŋga ka-taa ɖɔɖɔ ɛsɩba yɔ. Pʋ-yɔ nabɛyɛ n̄ɔtɔŋ size pɩnaɣ 522 n̄ɩŋga taa ɛsɩba. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa palʋla-ɩ yɔ, ɖɩ-taa ɖɔɖɔ ɛsɩba tɛtʋ ndʋ payaɣ size Ceylan tɩ-taa. Ɖajaa sɔsɔ Kâlidâsa kɛ keɣya maɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛkɛ ɖɔɖɔ takayɩsɩ mayʋ pasɩmam nɔɔyʋ.

Filim waa mba Ɖajaa Kâlidâsa laba yɔ, pa-taa nabɛyɛ kɔyɔ : Shakuntala, nɛ Meghdoot, nɛKumara Sambhavam, nɛ Sakuntalai, nɛ ɖɔɖɔ Adalat, nɛ Malvikagni Mitra, nɛ pɩtasɩna Vikram Urvashi. Ɛ-maɣzɩm takayasɩ kɩkalɩsɩ nasɩyɛ kɔyɔ : Meghaduta, nɛ Kumārasambhava, nɛ Ṛtusaṃhāra ɖɔɖɔ, nɛ lɛɛsɩ sakɩyɛ.

Sanskrit kʋnʋŋ taa Ɖajaa Kâlidâsa mana ɛ-takayasɩ sɩnɛ. Ɖajaa Kâlidâsa caɣ Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa alɩwaatʋ sakɩyɛ kpem ɖooo caanaʋ alɩwaatʋ taa. Sakɩyɛ sɩma-ɩ siŋŋ.

Ɛ-hɩɖɛ sɛ siŋŋ nɛ pɛɖɛyɩɣ-ɩ se Kavikula-guou. Ɛnʋʋ sakɩyɛ tɔŋ size keɣsi kpeekpe maɖaa lɔŋ sɩɣzɩyʋ. Kpaɖʋ ŋgʋ ɛn̄amsaɣ ɛjaɖɛ nɛ ɛ-tʋma sɔsɔna ana yɔ, pɩɩkɛ naanza (4) nɛ kagbanzɩ (5) n̄ɩŋgʋ taa mbɩ yɔ.

	




#Article 414: Kɔndɔtʋ (297 words)


Ɛvalʋ tɛŋ ɛ-lʋɖɛ pɩnzɩ naadozo wayɩ lɛ, ɛkayɩ. Pɩnzɩ kagbaanzɩ wayɩ lɛ, ɛ-ñɩma ɖizi-i waaɣ. Ɖɩtɩlɩ ɖeu se ɛhɔzɩyɛ nɖɩ ɖɩfɛyɩ nɔɔyʋ se pʋdʋ ɛlabɩ-ɩ sɔnzɩ yɔ, ɖɩcɛyɩɣ ɖɩ-tɩ nɛ ɖɩla ɖɩ-tɩ sɔnzɩ ńzɩ. Kabɩyɛ taa pɩfɛyɩ ɖeu se ɛyʋ ɛcaɣ kɩtɔtɔɔzʋʋ.

Alɩwaatʋ ndʋ ɛyʋ ɖiɣ waaɣ yɔ, ɛpɩsɩ sɔsɔ. Ɛlɛ, pɩkaza-ɩ sɔnzɩ kpaakpaa ñɩnzɩ se ɛtɛ ɛ-sɔnzɩ tɩŋa. Sɔnzɩ nzɩ lɛ ñʋhʋmɩŋ. Ɛyʋ eɖiɣ waaɣ kɔyɔ, ɛpɩzɩɣ ɛla you. Pʋ-tɔbʋʋ se yee you nakʋyʋ etulaa yɔ, ɛpɩzɩɣ eyoo-kʋ. Kɔndɔ caɣ ɛzɔkpaa ɛzɩ e-ɖoŋ pɩzʋʋ yɔ. Toovenum lɛ, ɛzɔkpaa cakɩ kpɩtaʋ mpilim kɔndɔ tɛ. Ɛ-tɛ pɔtɔkɩ, ɛ-tɛ pɔñɔʋ. Ɛzɔkpaa sɛyɩɣna kɔndɔ lɩgbaɖɛ nɛ ɛ-kɔkɔɖʋʋ. Ɛzɔkpaa kɛna kɔndɔ yɔɔ kandɩyaa. Kɔndɔ eewoki ɖoli nɛ esuu toko, ɛɛyɔɔdʋʋ yem yem, ɛɛtɔkɩna awayɩ. Ɛlɛ, yee kɔndɔ nɔɔyʋ ɛfɛyɩ alaafɩya yɔ, paɣtʋ tʋnɛ ɛɛñaŋ-tʋ. Kɔndɔ nɔɔyʋ ɛɛsʋʋ kɔndɔ lɛlʋ tɛ yem nɛ etetiyi ɛ-ɛzɔkpaa se pasʋʋ nɛ pɔpɔzɩ nʋmɔʋ nɛ pʋcɔ pɔ-kɔndɔ sʋʋ. Yee kɔndɔ nɔɔyʋ ɛsʋ kɔndɔ lɛlʋ tɛ nɛ ɛtɔpɔzɩ-ɩ nʋmɔʋ nɛ pʋcɔ ɛsʋʋ kɔyɔ, ɛ́lɛ siki-i ɛgbayɛ ɛ-ɖɩɣa nɔnɔɔ taa. Alɩwaatʋ ndʋ pesiki-i ɛgbayɛ yɔ, ɛɛtasɩɣ pɩzʋʋ ɛlɩɩ nɛ ɛ-ɛzɩkpaa tama kɔndɔ weyi pasʋ ɛ-tɛ yɔ kubuka. 

Pamakɩ kubuka ŋga se Yooboboyi! Youwoo! Kpou, tɔɔyʋʋ! Pʋ-tɔbʋʋ se petendiɣ kɔndɔ weyi pasʋʋ ɛ-tɛ yɔ se ɛtaatɔɔ-wɛ. Toovenum lɛ, kɔndɔ kɛ kpou ɛtɛ ɛkɛ tɔɔyʋʋ. Peseɣ-i kamaɣ fɛyɩ. Kɔndɔ wɛna sɔmtʋ siŋ. Kɔndɔ ewoki ɖoli yɔ, eesuu toko, ɛɖɔkʋʋ cɔŋkɩyɛ, nɖɩɩ lɛ ɛ-malɩfa, ɛlɛɛ kɔkɔɖʋʋ e-nesi yɔɔ. Ɛlɛɛ lɩgbayaɣ e-liu tɛɛ. Kɔndɔ wondu lɛɛtʋ yɔ : 

 
Wondu tʋnɛ tɩtɩŋa kɔndɔ sandɩɣ ɛ-yɔɔ nɛ ewolo kooka sʋsɔɔ taa nɛ ɛma ŋgbanɛ. Kpaŋgbamʋ hayɩsɩɣna ɛ-kɔndʋ, ɛnʋ kpɛlɛkɩɣna-ɩ ŋgbanɛ mabʋ ɖeu nɛ ɛ-kɔndʋ ɛtaacoɖi kookasɩ nzɩ pɔcɔʋ sɩ-taa payɩ yɔ sɩ-taa nakɛyɩ taa kɔzɩ kɔzɩ kɔndɔ poɖe yɔɔ. Toovenim lɛ, pɩkɛ fɛyɛ tɔm kpem se kɔndɔ nɔɔyʋ ecoɖi ŋgbanɛ mabʋ kɔndɔ poɖe yɔɔ.




#Article 415: Kɔntrɩbasɩ (215 words)


Kɔntrɩbasɩ kɛna kɩlabɩnaʋ minziiki wonuu ŋgʋ kɩ-mabʋ kiwilaɣ wɛ muduleee yɔ. Ki-hɔʋ taa mba yɔ, mba palakɩ paba nɛ nimaɣ yɔ. Papɩzɩɣ pamabɩ kʋ nɛ nee tɛɛ archet (arɩchɛ), nɛ pɔɖɔŋna kinima yɔ.

Nɛ pʋhɔŋ yɛɛ nɛ peyeki lɛ awiluu lɩʋ. Papɩzɩɣ ɖɔɖɔ pamabɩyɛ nɛ nee. Hɔlʋʋ ŋgʋ kʋkʋ-taa lɛ pɔɖɔkʋ nimasɩ nsɩ nɛ pɔhɔŋ nɛ peyeki, ɛlɛ awiluu lɩʋ. Kɔntrɩbasɩ kʋnɛ, palakɩna kʋ kpem kɛ minziiki cɔlʋʋ lɩmaɣsaɣ ɖeɖe kɛ mʋsɩ tɩna ɖɩjaɣyɛ woŋgalaɣ tɛ.

Kʋwɛ ɖɔɖɔ minziiki kpaɖʋ ŋgʋ taa ɖɔɖɔ. Jazz ɖeɖe lɛ, ɛwɛ hɔlʋʋ ŋgʋ kɩ-taa naŋgbaŋzɩ taa tisuu tɛ wɛ yɔ. Kɔntrɩbasɩ kʋnɛ, pɩtasɩna kʋ peɖe labɩnaʋ ɖeke ɛlɛ palakɩna kʋ ɖɔɖɔ hɔlɩŋ ɛnɛ ɛ-taa: blues taa, nɛ bluegrass taa, nɛ rock 'n' roll taa, nɛ rockabilly taa, nɛ jazz rap taa, nɛ tango yaa ɖooo pazɩɣ ɖɔɖɔ hard rock taa nɛ heavy metal taa ɖɔɖɔ.

Pʋwɛ mbʋ, nɛ ɖɩtɩlaɣ ɖɔɖɔ se Kɔntrɩbasɩ tɛkɛna minziiki wonuu ŋgʋ kɩ-wiluu taa lɛ, lɛɛzɩ tʋ fɛɣɩ. Wonuu kʋnɛ yɔ, kɩwɛna wilitu pɩsɩna nodozo. Ki-wiɣu pɩ-kpaɣ ɛlɛ ki-wili piti.
 

  
Ɖasɩ keem nsɩ pakpakʋ-sɩ nɛ pamana Kɔntrɩbasɩ yɔ, wɛ ndɩ ndɩ. Ɛlɛ, ɖɩnaɣ  l'épicéa ŋgʋ palakɩna tabɩlɩ yɔ, ɖɩnaɣ ɖɔɖɔ ébène ŋgʋ po-tukuna yɔ. Lɛdɩmɛlɛdɩ kpoŋgbolonaa nabɛyɛ palakɩna kpɛlɛkɩtʋ wonduu.

Ɖinaɣ ɖɔɖɔ kɔntrɩbasɩ waa nabɛyɛ palabɩ wɛ nɛ fam nɛ fam nɛ carbon (karɩbonɩ) tɔlɩm.




#Article 416: Kɔyɛ (365 words)


Kɔyɛ kɛ lɩm pɩyʊʊ mbʊ pɩ-taa wɛ wonduu ndɩ ndɩ mbʊ pɩpɩzɩɣ pɩwaa ɛyʊ yaa kpɩnɛ kʊdɔŋ yɔ. Ɖɩcɔna sakɩyɛ taa kɔyɔ kɔyɛ wɛʊ yɔ papɩzɩɣ paha-ɖɩ ɛyʊ kʊdɔŋ tʊ yaa kpɩnɛ ndɩ pʊwɩɣ-ɖɩ nɛ pɩsa nɛ patakɩ nɛ pana kʊdɔŋ ŋgʊ kɩwɩɣ pɩ-tɛ ɛyʊ ɛ-nʊ. Pɩsaŋ nɛ pɔñɔzʋʋ yaa pɛlɛzɩɣ ɛyaa mba pɛ-tɛ ajɔɔla tʊmɩyɛ kpɛlɛkʊʊ ɛlɛ paɖɩna-wɛ kʊdɔmɩŋ kpɛlɛkʊʊ tɛ kɔɔ yaa kpɩzɩmɩŋ kʊdɔŋ kpɛlɛkʊʊ tɛ kɔɔ yaa tomnaɣ kiɖe kpɛlɛkʊʊ tɛ kɔɔ.

  
Kɔɔ cɛŋga kanɛyɔ kadɩŋ payɩ mbʊ yɔ (ñɩnɩtʊ nɛ labɩtʊ nɛ kɔɔ yɔ feŋgʊʊ nɛ tɛyɩtʊ sakɩyɛ taa nɛ kɔɔ tɛ haɖɛ kʊdɔnɩnaa nɛ kɔɔ yɔɔ camɩyɛ cɔnaʊ) pɩtɩŋga payɩ mbʊ yɔ kɔɔ tʊmɩyɛ laɖaa sɔsaa nɛ kɔɔ luɖaa kpɛlɩkɩyaa sɔsaa nesi tɛɛ pʊwɛ yaa cɔŋnɩna pʊyɔɔ. Payaʊ se kɔyɛ kuɖum taa yɔ pɩkɛ pʊdʊ weyi pɩwɩɣ ɛyʊ yaa kpɩnɛ yɔ padakɩɣ nɛ pana kʊdɔŋ ŋgʊ kɩwɩɣ-ɩ lɛ pahaɣ-ɩ kɔyɛ nɛ ɛ-yɔɔ waa cɩɖɩ cɩɖɩ yɔ.

Payaʊ kɔyɛ pɩkɛ pʊyʊʊ mbʊ pɩwɛ camɩyɛ cɩɖɩ cɩɖɩ nɛ pɩ-taa wɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ wonduu yaa wezuu kpɛlɛkʊʊ tɛ wonduu ɛlɛ wonduu ndʊ tɩtɛkɛ tɔɔnaɣ tɩtɩtɩŋga ɛlɛ ɖɩcɔna kɔyɔ pʊwɛ ɛzɩ tɔɔnaɣ yɔ yaa fɛbɩbʊ tɛ ñɩnʊʊ siŋ tɛ kɔɔ camɩyɛ ñɩna yaa kʊdɔndɩtʊ alɩwaatʊ taa tɔɔnaɣ. Wonduu ndʊ palakɩ-tʊ nɛ tʊmɩyɛ se pɔɖɔnɩna kʊdɔmɩŋ ageetaa taa yɔ nɛ kelaa kuluba mbʊ yɔ tɛkɛ kɔɔ.
 
Kpaɣ nɛ ɛzɩ kpaɣɖʊ nɛɛlɛ mbʊ yɔ kɔɔ kaamana ɛzɩ hiu nɛ naalɛ mbʊ yɔ wena palakaɣ-yɛ tʊmɩyɛ alaafiya hɔɔlʊʊ taa nɛ tɩŋ lilaa kaakɩlɩ naa ɖɔɔ pɩtɛ alɩwaatʊ taa a-tɛ kɔɔ kaatalɩ ɛzɩ mɩnʊʊ mbʊ yɔ. Kpanɛ kpaɣɖʊ nɛɛlɛ nɛ kʊyʊmʊʊ alɩwaatʊ tʊnɛyɔ tɩ-taa, ɖɩlakɩ tʊmɩyɛ nɛ anasaayɩ kɔɔ nɛ kɔɔ lilaa ñɩnaa tatasɩ ɖɔʊ. Kpaɣɖʊ nɛɛlɛ alɩwaatʊ sɩma anasaayɩ kɔɔ sakɩyɛ pɩlɩna anasaayɩ kɔɔ tʊma ɖɩlaɖɛ ndɩ ndɩ yɔ. Alɩwaatʊ leɖa kɔyɔ kɔɔ wenaa a-taa wɛ yaɖɛ tɛ kʊlʊmʊm yɔ pakɩlɩɣ labɩnaʊ tʊmɩyɛ alaafiya nɔmɔʊ taa.
 
Nɔnɔ alɩwaatʊ tʊnɛ tɩ-taa pɩlɩna ɛyʊ yaa kpɩnɛ alaafɩya hɔɔlʊʊ taa palɩzɩɣ kɔɔ kɩfaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩwɛ camɩyɛ nɛ pɛpɛdɩɣ-ɖɩ pɩtɩŋna krɛkɩ kɔɔ ñɩnɩyʊ sɔsɔ kɔɔ wɛtʊ yɔ (kɔɔ ndɩ pɛpɛdaɣ-ɖɩ kɔɔ ɖɩpɛdɩyɛ taa). Ɖɩ-tɛ pɛdʊʊ alɩwaatʊ talɩ ɛzɩ pɩnzɩ hiu nɛ hiu nɛ kɩgbanzɩ mbʊ yɔ nɛ liidiye Euro waa miiliyɔɔ waa mɩnʊʊ mbʊ yɔ tɛma ɖɛʊ pʊnɔmɔʊ taa.




#Article 417: Kɔyɛ labʊ (326 words)


Kɔyɛ laɖʊ yaa kɔyɛ laɖaa yaa ɖɔɖɔ fɛɖʊ yaa fɛɖaa kɛna ɛyaa mba ɛsɔ ha-wɛ tɩŋ yaa ñɩtʊ wazaɣ yaa wazasɩ ndɩ ndɩ yɔ. Ɛzɩma se tɩʊ kɔnɛ ki-liɖe, kɩ-pɔɔɖɛ yaa kɩ-hatʊ wazɩɣ kʊdɔŋ kʊnɛ yaa kʊnɛ. Paalakɩ kɔyɛ kɛ yem. Weyi pɩha-ɩ camɩyɛ yɔ, ɛ-kɩnaʊ kɛ ɛtʊsʊʊ nɛ eleeu kɩpanʊ yaa aleewaa kɩpama wɩlɩ-ɩ ɛzɩma ɛkpaɣ kɔyɛ ɖɩnɛ yaa ɖɩnɛ nɛ ɛwaa kʊdɔŋ kʊnɛ yaa kʊnɛ. E-aleewaa kɩdɩɣna-ɩ se eheyi kʊdɔndʊ yaa kɔdɔndɩnaa ɛzɩma pakpaɣ kɔyɛ yɔ. Kɔyɛ labʊ tɛkɛ faalaa tʊmɩyɛ. Pɩkɛna mbʊ pɩlɩʊ hɔʊ hɔʊ yɔ nɛ liɖe pɩtɩŋɩɣ. Palakɩɣ ɛyʊ kɔyɛ yɔ, pɩtaha-ɩ waɖɛ nɛ ɛtasɩ pɩtɩŋa tɔɔʊ yem yem, kʊsɔmtʊ wɛɛ nɛ kɔyɛ laɖʊ heyɩɣna-mbʊ ŋla yaa ŋtaala yɔ, mbʊ ŋtɔɔ nɛ mbʊ ŋtaatɔɔ yɔ. Nabʊyʊ taa pɩtaha waɖɛ se kʊtɔndʊ eɖukina halʊ yaa ɛsʊʊna-ɩ. Kʊdɔndʊ yɔɔ cɛkɩ lɛ, kɔyɛ laɖʊ pɔzɩɣ-ɩ kileku yaa kilekiŋ nɛ yee pɩcɩoba-ɩ nɛ ɛtaha ɖozi yaa kileku ŋgʊ yɔ, ɛ-kʊdɔŋ ɖaɣnɩɣ pɩsɩʊ nɛ pɩkɩlɩ ɛzɩ kacalaɣ taa yɔ.

Kʊdɔmɩŋ weyi ɛkɩlɩ tɔyɩɣ yaa pakɩlɩ-ɩ wazɩɣ kɔ laɖaa tɛ yɔ ɛ-taa kɔyɔ:  

Tɩŋ, cɔka yaa ñɩtʊ ndʊ pakɩlɩʊ-tʊ wazɩnaʊ yɔ tɩ-taa kɔyɔ: 

Yee pɩkɛ aleewaa kʊdɔŋ kɔyɔ, nabʊyʊ taa lɛ, tɩʊ weyi ɛlakɩ kɔyɛ yɔ ɛnʊ panaɣ. Pɩkɛ ɛzɩ kɩzɩŋdɔkɩm kʊdɔŋ kɔyɔ, pɩkɛna kʊdɔndʊ ɛnʊ se ɛla sɔnzɩ nzɩ payaɣ se nɔɔ pɩsɩnaʊ yɔ nɛ pʊcɔ ɛ-yɔɔ cɛ. Yee pañɩba hayɩm taa yaa haɖʊ ñazaa se lɛsɩ yaa tɛtɛ wondu ɛtaawɛɛkɩ ɛ-tɔɔnaɣ nɛ nɔɔyʊ mɩlɩ taŋgayɩ ɛnʊ yɔ, kʊdɔŋ kpaɣ-ɩ nɛ pɩkɛna mɩlʊ ɛnʊ kɩcɛyʊʊ se eheyi ɛkɩwɛkɩm taa samaɣ ɛsɩndaa kaɣlaa se ɛnʊ mɩlɩna pʊcɔ ɛ-yɔɔ cɛ. Yee pɩkɛ ɖɔm ɛñasɩna nɔɔyʊ kɔyɔ, pohokina-ɩ kɔyɛ pɩyɛ yɔɔ lɛ, kɔyɛ laɖʊ pɔzʊ-ɩ tɔm nɛ pʊcɔ. Yee ɛwɛna kɩnaʊ pɩwɛɛ se ɛyɔɔdɩ pʊcɔ. Ɛtɔyɔɔdɩ teevenim kɔyɔ pɛcɛlɩɣ-ɩ kɔyɛ nɛ ɛñɔɔ lɛ, ɛtɔʊ nɛ calɩm nɛ pɩlɩʊ ɛ-naŋgbaaŋ nɛ ɛ-mɔɔŋ taa nɛ ɛsɩkɩ. Pʊtɔbʊʊ se ɛcaɣ kɩdɛkɛdɩm labʊ kɛnɛ pʊcɔ ɖom ñasɩɣ-ɩ. Kɔyɛ laɖʊ cɛlɩɣ weyi ɖom ñasa mbʊyɔ lɛ ɛpaŋ ɛ-nɔɔ kɛ kɩcɩkpʊʊ taa nɛ ɛkpɛzɩ kela.




#Article 418: Kɔŋgo Kinsasa (283 words)


Koŋo Kinsasa kɛna Afrikɩ nɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ajɛya wena ayɔɔdɩɣ Fransɩɩ kʊnʊŋ yɔ a-taa lɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa kɛ ɛyaa kɩlɩ ɖɔʊ. Afriki taa payɩ lɛ Koŋo Kinsasa kɛna nanza ñɩnɖɛ kɛ ɛyaa samaɣ ɖɔʊ taa. Payaɣ Koŋo Kinsasa yem se Koŋo yaa Demkarasii Koŋo se paɖʊ tʊkaɣ ŋga kɛwɛɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ Koŋo Pirazaviili pɛ-hɛkʊ taa yɔ.

Kpaɣ pinzi 1908 nɛ 1960 taa lɛ payawaɣ-ɖɩ se Koŋo Pɛlɩzɩ yaa Koŋo-Lewopolidivili pikɔɔ pɩsɩna pɩnaɣ 1966. Pɩnaɣ ŋga ka-taa kɛ Kɩnsasa pɩsa ɛjaɖɛ dɩnɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ. Pikɔma pɩtalɩ 1971 nɛ 1977 lɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ patʊʊ-ɖɩ hɩɖɛ se Sayiiri. Afriki kpeekpe taa lɛ, Alizeeri wayi lɛ Koŋo kɛna ɛjaɖɛ naalɛ ñɩnɖɛ nɖɩ ɖɩkɩlɩ walɩɣ yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩkpaɣna Atilantiki Lɩŋgamʊʊ kɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa nɛ ɖɩlɩzɩna Koŋgo Pɔɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ hayi kiŋ lɛ lakʊ sɔsɔʊ ɖeɖe wɛna, wɩsɩ ɖɩlyɛ taa lɛ pʊŋ nɛ piyasi ɖeɖe ñɛwɛna. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ hadɛ kiŋ lɛ pʊŋ weyi ɛ-ñʊŋ taa wɛ landammm yɔ nɛ tɛtɛɛ ñɩm wɛ peeɖe ɖɔɖɔ. Ɖooo wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛzɩ kilomɛtanaa 40 mbʊ yɔ lɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ Atilantiki lɩŋgamʊʊ ñɛwɛna.

Kabindaa (Aŋgola ɛjaɖɛ) nɛ Koŋo Pɩrazaviili ajɛya wɛna koŋo Kinsasa nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa piyele nɛ Santirafriki ɛjaɖɛ nɛ Sudanɩ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ wɛna hayi kiŋ; wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ ajɛya wena awɛɛ yɔ anaa yɔ: Ugandaa, Purundi nɛ Tanzanii; pɩkazɩ Sambii nɛ Aŋola kiŋ ajɛya wɛna hadɛ kiŋ. Koŋo Kinsasa wɛ keteŋa kpeekpe ajɛya wena anɩɣ nɛ ayɔɔdɩɣ Fransɩɩ kʊnʊŋ yɔ aŋgbɛyɛ taa ɖooo pɩnaɣ 1977. Fransɩɩ kɛna kʊnʊŋ ŋgʊ pawɩlɣ sukilinaa taa nɛ pɔyɔɔdɩɣ komina tʊmaa taa yɔ.

Fransɩɩ  wayɩ lɛ, kʊnʊmɩŋ naanza nɩyɛ wɛɛ nɛ pɔyɔɔdɩɣ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa, ɛnʊ yɔ: kiKoŋo, Liŋala, Tisiluba nɛ kiSiwahilii.




#Article 419: Kɔɔrɩ (207 words)


Kɔɔrɩ, pɩkɛna minziiki wonuu ŋgʋ kɩlakɩ nɛ hʋlʋtʋ kpɛndʋ ɖama taa yɔ. Ɛkɛ wonuu kɩhʋlʋʋ nɛ kuwiviɖi hɔʋ taa. Kɔɔrɩ kʋnɛ, kɩkɛna nɔɔ nɔ kɩfam cɛlʋʋ. Palɩza kʋ kpaɖʋ 19 taa kɛ kɔɔɖɩ mɔdɔya yɔ. Ɛ-wɛɖʋ taa keeke kɛlɛ ɛ-nɔɔ lakasɩ ɖeɖe. Ɛ-taa pɔʋ ŋgʋ pohuyu size pahosi heɣlim cɛlʋna wilitu kɩbandʋ leleŋ n̄ɩndʋ.

Nɛ tilitu yaa wilitu ndu tɩwɛ n̄ɩm ɖɔɖɔ siŋ camɩyɛ kɛ naŋgbaŋgʋ welesuu taa. Ɛ-tɛ kpekeduu ɖaala, nɛ pɩkɛna nɔsɩ yɔ cɛlʋʋ kpɛm. Ɖɔɖɔ lɛ pɩsɩna hʋlʋyʋ size ɛn̄ɔɔzɩ wiluu ŋgʋ ɛhʋʋlʋ nɛ kɩlɩɣʋ yɔ camɩyɛ. Peeɖe wonuu kʋnɛ yɔ, kɩtʋʋzʋ kʋhʋlʋʋ lɩʋ taa. Minziiki wonuu kʋnɛyɔ, kʋhʋlʋyʋ paya size nɔndɔʋ yayʋ yaa hʋlʋyʋ.

Paakpɛndʋ ɛna wendu teyu hɔʋ. Pɛwɛ ndɩ ndɩ. Teu nɛ hʋlʋʋ pifɛyɩ kɩmaŋ. Kɔɔrɩ kɩfalʋʋ yaa kɔɔrɩ kɩkpɛndʋ hʋlʋtʋ taa wɛ ɖɔɖɔ mʋsɩ tɩna ɖɩjaɣyɛ sɛnfoniiki (symphoniques) taa, nɛ minziiki kɩkpɛndɩŋ yaa kpeekpe kikpeliŋ nʋmɩŋ tɛɛ kɩhʋlɩŋ taa. Nɛ pɩtasɩna ɖɔɖɔ mʋsɩ tɩna loniye kɩpanɖɛ kpɛlɛkʋ camɩyɛ hʋlʋʋ size nɩʋ ɛwɛ leleŋ.

Nabʋyʋ taa nabʋyʋ taa lɛ, pɔpɔzʋ kɔɔrɩ hʋlʋyʋ ɛnɛ ɛyɔ kɛ kɛlɛm kɛlɛm waa minziiki waa ɖeɖe ndɩ ndɩ. Ɖɩkpaɣ ɛzɩ, kɛlɛm kɛlɛm mɛndɛkɛ ɛyʋ n̄ɩŋgʋ taa nɛ nɔɔ maɣzʋʋ ɖeɖe. paakɩlɩɩ labɩnaʋ kɛ jazz ɖeɖe. Kɔɔɖɩ kʋnɛ,kʋ-nɔɔ taa ɖeɖe wɛ n̄ɩʋ nɛ pɩɖalɩ pɩsɩna kɩmaɣmaɣ kɩɖalakɩŋ.




#Article 420: Kɛdɛɛka (voile) (157 words)


Kɛdɛɛka kɛna n̄ʋʋ wonuu kuhuzuu. Halaa sakɩyɛ tɔŋ size peteŋ kɛdɛɛka. Ɛyʋ ɛtɩnɩ tɔm piye yaa tɔmʋʋ tem tɔm kɔyɔ, ɛtɛma tɩlɩʋ kpaagbaa size kɛdɛɛka tem tɔm pɔyɔdʋ mbʋ yɔ. Wezuu taa lɛ, n̄ʋʋ tem kɩkɛ kɛdɛɛka ŋga, kabɩzʋʋ kɛkɛna wonuu ŋgʋ, halaa yaa pɛlaɣ sakɩyɛ suu kɛ yɔ.

Posuu kɛ mbʋ yɔɔ lɛ, pɩwɩlɩ size, pɛtɛma wɛnaʋ walaa. Kɛdɛɛka ŋga, keyeki nɛ abalaa ɛɛtasʋʋ cɔnaʋ pɛlaa nɛ halaa panɛ pe-ɖeɖe. Ɖɩpɩzɩɣ ɖɩkpaɣ ɛzɩ, malɩŋ Ɛsɔ sɛyaa kɛdɛɛka mbʋ yɔ. Malɩŋ kɛdɛɛkasɩ nasɩyɛ hɩla kɔyɔ : Hijab, nɛ Niqab ɖɔɖɔ, nɛ ŋga payaɣ-kɛ size Burqa, nɛ pɩtasɩna Tchador.

Afrika kedeŋa taa lɛ, malɩŋ Ɛsɔ sɛyaa kɛdɛɛka wɛ nɛ pɩsaŋ kuzusuŋ ñɛwɛɛ ɖɔɖɔ. Pɛ-tɛ pɩsaŋ kɛdɛɛkasɩ wonduu panaɣ Krɩstʋ Ɛsɔ kɩlaŋ layaa cɔlɔ. Pɩ-tɛ kɛdɛɛkasɩ nzɩɩ payaɣna fransɩɩ kʋnʋŋ taa size mantille, Guimpe. Kuduyuŋ sɔsɔŋ maʋ hɔɔlʋʋ taa lɛ, kɛdɛɛka kɛna kuduyuŋ matʋ yaa mbʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size charpente yɔ pɩ-labʋ. Popuzuu ɖɔɖɔ kɛdɛɛkasɩ nɔnɔsɩ yɔɔ.




#Article 421: Kɛɛmaɣ (197 words)


Kɛɛmasɩ wɛ kekelikelasi nzɩ sɩñasɩɣ yɔ sɩ-tiɣye taa. Kɛɛmasɩ sɔɔlɩ ɖɔm com com nɛ nabʊyʊ taa lɛ pʊwɛ wɛɖɩɣ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ sɩpɩzɩɣ sikpeɣli ɖama nɛ sɩtalɩ ɛzɩ miliyɔɔna sakɩyɛ kɛ mbʊ yɔ. 

Nasɩyɛ wɛɛ lɛ sɩ-ɖɔnɛ taa sɩpɩɣ ɖama cɛnzɩ pɩɖɛɛ ɛzɩ miliyɔɔnaa mɩnɩʊ yɔ nɛ kɛɛmasɩ huwa pɩzɩɣ pɩtalɩ ɛzɩ nɩɩnɩwa (50) yɔ nɛ nɩɩnɩwa waa mba pɛɛɖɛɛ ɛzɩ miliyɔɔ yɔ. Kɛɛmasɩ wɛ kekeklikelasi nzɩ sɩwɛna huɖuu keŋ nɩɩlɛ (2) yɔ, ɛzɩ tɛɛkpagbaŋ yaa tʊŋ yɔ. Payaɣ ŋgbam kɛ nabʊyʊ taa kɛɛmasɩ kʊlʊmʊm mbʊ pʊyɔɔ yɔ papalɩka taa nɛ pɔ-ɖɔnɛ taa wɛ ɖeyi ɖeyi ɛlɛ paatɩɩyaɣ ɖama nabʊyʊ. 

Kɛɛmasɩ wɛna tɛyɩtʊ ndɩ ndɩ sɩ-hɛkʊ taa: sɩ-tʊma taa, sɩɖɔnɛ taa, sɩ-ɖama nɩnaʊ taa, sɩ-ɖʊndɩyɛ taa nɛ sipɩzɩɣ nɛ sɩñɔɔzɩ ɖama kɩɩnɩnaʊ taa.  Kɛɛmasɩ wɛɖɩɣʊ kʊnɛ paakɛdɩ kʊ-tɔm nɛ ɛyaa wɛɖɩɣʊ ɖooo lɔŋ taa nɛ piyele pɩkɛna  ñɩnɩyaa kɛ tɔm piye nɖɩ ɖɩ-yɔɔ pʊwɛeɛ se ɛyaa ɛmaɣzɩ tɩyɔɔ siŋŋŋ yɔ.

Pɩnaɣ 2013 taa ɛjaɖɛ yɔɔ tɩlɩtʊ ñɩnɩyaa naa kɛɛmasɩ pɩlɩŋ ɛzɩ 12 000 yɔ ɛlɛ paapɩla ɛzɩ pɩkazɩɣ yɔ pɩkɩlɩ ɛzɩ kutokiŋ kutokiŋ kɛ mbʊ yɔ nɛ nɔɔyʊ tatɩɩsɩmda-ɩ. Kɛɛmasɩ wɛ ajɛya kpeekpe taa keteŋga kpeekpe taa ɛlɛ ajɛya naalɛ ɖeke taa: Krowelandi nɛ Antaariktiiki taa ɖeke.

	
	




#Article 422: Kɛɛrɩ (288 words)


Kɛɛrɩ kɛna Egipiti ɛjaɖɛ taa tɛʈʊ sʊzɔtʊ nɛ ndʊ ɖɔɖɔ kɩlɩnja walanzɩ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa. Pɩnaɣ 2015 taa pakala kɩgalʊʊ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, pana ɛyaa 15 452 409. Mʊwayɛ-Oriyaŋ taa lɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ nɛ yee pɩkɛ Afrika kpeekpe taa kɔyɔ, tɛtʊ ndʊ tɩŋgʊʊna Leegɔsɩ wayi. Pʊtɔbʊʊ se Legɔsɩ tɛtʊ kɛlɛ kacalaɣ ñɩndʊ ɛyaa ɖɔʊ taa kɛ Afrika tɛtʊ kpeekpe taa. Ɛlɛ pɩnaɣ 2014 lɛ ndʊ kaakɛŋna natʊlɛ ñɩndʊ ɛyaa ɖɔʊ taa kɛ keteŋa kpeekpe taa. 

Kɛɛrɩ tɔbʊʊ nɛ Araabi taa se Waɖʊ. Kɛɛrɩ tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Niili Pɔɔ ka-ñʊʊtaa kiŋ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛna Egipiti ɛjaɖɛ nɛ ɖɩ-hayʊ kiŋ, nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛ kiŋ lɛ Alɛkɩsandrii tɛtʊ ñɛwɛna nɛ piposinaa ɛzɩ  kilomɛtanaa 220 yɔ; piyele wɩsɩ ɖɩɖuyɛ taa lɛ Suɛz Hɛŋa wɛna nɛ pɩmaɣna ɛzɩ kilomɛtanaa 150 yɔ. Kɛɛrɩ tɛtʊ walanzɩ landammm taa makɩɣna ɛkɩtaarɩnaa ɛzɩ 21 000 yɔ yaa kilomɛtanaa  210. Ɛlɛ yee pɛkpɛndɩna tɛtʊ tʊnɛ nɛ tɩ-tɛ ageeta wena acɔ-tʊ nɛ ataa yɔ, pɩ-walanzɩ taa wɛʊ ɛzɩ ɛkɩtaarɩnaa 149 200 yaa kilomɛtanaa 1 492.   

Pɩnaɣ 641 taa kɛ malɩŋ woba Egipiti ɛjaɖɛ taa nɛ pacaɣ nɛ ɖenɖe paawɛɛ yɔ, payaa tɛtʊ ndʊ se Fusitaatɩ nɛ pɔ-nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ yɔ Amru ben al-As nɛ tɛtʊ tʊnɛ tʊ-tʊ tɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ yɔ Paabiiloni. Pɩnaɣ 969 taa kɛ papaazɩ Fusitaati tɛtʊ yaʊ se Kɛɛrɩ. 

Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Kɛɛrɩ tɛtʊ nɛ ajɛyaa 36 taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ a-taa kɔyɔ: Atɛɛnɩ (Krɛɛsɩ), Roomi (Italii), Sao-Poloo Pireeziili), Sitaatigraadɩ nɛ Hamburigi (Caama), Tunisi nɛ Kayiruwanɩ (Tuniizii), Tokiyo (Sapɔŋ), Toronto (Kanadaa), Wasɩŋtɔŋ (Etaazuunii), Puyenezɛrɩ (Arzantiini), Amstɛrɩdam (Peyibaa), Peyiiruu (Liibaŋ), Aamaŋ (Yɔɔridani), Isitambuli (Turki), Pagidaadɩ (Irakɩ), Lɔndrɩ (Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ). 

Payaɣ Kɛɛrɩ tɛtʊ yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Abdel Qawi Khalifa.




#Article 423: Kɩbɩnjaazɩ Egipiti (307 words)


Kɩbɩnjaazɩ Egipiti pɩkɛ ɛsakuliye ɛyaa mba paawɛ Afrika nɛ Hayi kiŋ Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa yɔ. Ɛyaa mba paawɛ Niili lɩm pɔɣɔ cikpelaɣ yɔɔ kpɛɣɛ, mbʊ pɩpɩsɩ sɔnɔ Egipiti yɔ. 

Kɩbɩnjaazɩ Egipiti tɛ ɛyaa ɛsakuliye kpaɣ kɩ-tɩ pɩnzɩ -3150 cɔlɔ mbʊ yɔ pɩkpɛndɩna Hayi-Egipiti tɛ politiki kpɛndʊʊ kɛ haɖɛ yɔɔ kiŋ nɛ pɩtɛɛ Egipiti nɛ hayi yɔɔ kiŋ kɛ kajalaɣ wɩyaʊ alɩwaatʊ taa nɛ kɩpaɣlɩ pɩtalɩ pɩnzɩ kudokiŋ naatozo mbʊ yɔ.
   
Egipiti ɛyaa hiɣ patɩ lɔŋ pɩtɩŋna ɛzɩma kɩ-tɛ ɛyaa nɛ Niili lɩm pɔɣɔ tɛ wɛtʊ pamʊna ɖama yɔ. Lɩm pɔɣɔ wadɩɣ nɛ lɩm hɔm se powona lonaa wenaa a-taa wɩlɩŋ wɛ yɔ yeba nɛ pehikiɣ tɔɔnasɩ sakɩyɛ mbʊ pɩsɩna ɛyaa tɔsʊʊ huu hɔɔlʊʊ taa yɔ. Pɩtɛ tɔɔnaɣ hiɣu kadadayaɣ ŋga kaha kewiyaɣ ɖoŋ se ketiyina liidiye sakɩyɛ kɛ tɛtɛɛ ñɩm tʊma kɛ kɛdɛŋga taa nɛ ageetaa wenaa a-taa wɩlɩŋ wɛ nɛ anɔtɩnaa yɔ.
 
Tɩyɔɔ wɛʊ tɛ matʊ, ɖama kpɛndʊʊ tʊma labɩyɛ nɛ haɖaŋ tambasɩ labʊ nɛ tadɩyɛ labʊ tɛ tabalɩyɛ nɛ ajɛyɛ lɛɛnaa wena añɔtɩna pɛ-tɛ ɛjaɖɛ pɩtasɩna sɔɔñɩnaa tɛ ɖoŋ tɩna se Egipiti ɛjaɖɛ ɛwa egeetiye ndɩ ɖɩ-taa.
 
Tʊma a-naa a-tɩŋga payɩ mbʊ yɔ kpelaɣ taa tʊma laɖaa mba pama takayasɩ taa yɔ nɛ Ɛsɔ sɛtʊ aŋgbaa ñʊntɩnaa nɛ tʊma yɔɔ cɔnɩyaa. Pɩtɩŋga payɩ mbʊ yɔ Egipiti ɛjaɖɛ wɩyaʊ kɩbɩnʊʊ ɖiyuna tʊma a-naa a-tɩŋga. Ɛnʊ tɩna ɛjaɖɛ taa ɛyaa nɔɔ kʊɖʊmaɣ pɩtɩŋna Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛɣɛ kʊɖʊmɖɩyɛ wɛtʊ yɔɔ.

Kɩbɩnjaazɩ Egipiti taa ɛyaa kaalaba tʊma sakɩyɛ nɛ a-taa kɔyɔ, tɛtɛɛ ñɩm huyu nɛ tɛtʊ mazʊʊ nɛ matʊ laɣtʊ mbʊ pɩsɩɣana nɛ pamaɣ pɛ-tɛ pɩlaŋ ɛzɩ kumulaa tɩyɛ nɛ Ɛsɔ sɛtʊ kpamɩŋ cʊlʊ cʊlʊ ñɩŋ. Pɛ-tɛ alɩwaatʊ taa ɖɔɖɔ lɛ, ɖɩna akɔnta laɖaa tʊma nɛ ɖɔkɔtɔ naa nɛ lɩm hɔm (lɩm mbʊ pɔhɔŋ nɛ powokina wɩlɩŋ hayɩm naa taa yɔ) tʊma nɛ tɔɔnasɩ huu sakɩyɛ sakɩyɛ nɛ kajalaɣ mɛlɛ lubutu nɛ matʊ kɩfatʊ nɛ Egipiti cʊʊ wonduu matʊ.

	




#Article 424: Kɩbɩnjaazɩ Krɛsɩ (298 words)


Tɔmpiye  kɩbɩjaazɩ Krɛkɩ ɖɩkɛ ɖooo kɩbɩjaazɩ Krɛkɩ tɛ ɛsakuliye ɛyaa nɛ tɩlɩtʊ tɛ ɛyaa. Ɖɩnɩɣ keeke kɔyɔ pɔyɔɔdʊʊ kɩbɩjaazɩ Krɛkɩ tɔm lɛ, pɩkɛ Krɛkɩ kɩlɛɣzʊʊ yaa cɔlɩɩ tɛ Krɛkɩ, kɔzɩ kɔzɩ kpaɣɖʊ 5 alɩwaatʊ pʊcɔ palʊlɩ Yeesu Chrɩstʊ tɛ Athènes. Tanɩm nɛ sɔndʊʊ tɔm alɩwaatʊ nɛ kpaɖʊ 4 pʊcɔ palʊlɩ Yeesu Chrɩstʊ, Platon nɛ Aristote pɛ-tɛ alɩwaatʊ.
 
Sakɩyɛ taa lɛ, Krɛkɩ lɔŋ laɣsɩ paɣlɩɣ lɔŋ lɔŋ. Takayasɩ maʊ taa kɩpaɣlaa panɛyɔ Iliade nɛ ɖɔɖɔ Odyssée kpaɣnɛ pɩfɛyɩ pekpoo kɛ kpaɣɖʊ 8 alɩwaatʊ pʊcɔ palʊlɩ Yeesu Chrɩstʊ. Ɛsakuliye ndɩ ɖɩsɩɣ ɖoŋ siŋ kpaɖɩŋ weyi ɛtɩŋgaɣ yɔ, alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa ɖɩ-wala sakɩyɛ halɩ pɩtalɩ ageeta lɛɛnaa taa.

Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ ɛjaɖɛ taa, Alexandre kɩkɩlʊʊ tʊ yoŋ wabɩtʊ alɩwaatʊ wayɩ lɛ, Krɛkɩ ɛsakuliye sʊ ɖooo kɩbɩm ñɩnɖɛ taa se pɩsa nɛ palɩzɩ Room kewiɣsi tɛ ɛsakuliye.
 
Hɛkʊ taa ɛwadɩyɛ tɛ fɛʊ taa lɛ, Krɛkɩ ɛsakuliye laba tʊmɩyɛ siŋ kɔzɩ kɔzɩ ɛzɩma ɖɩpɩza nɛ ɖɩhiɣ yuŋ yaa ɖoŋ weyi Roma taa yɔ, ɖenɖe Krɛkɩ kʊnʊŋ pɩsa tɩlɩyɛ tɛ ɛyaa kʊnʊŋ, nɛ ɖoŋ tʊmɩyɛ ndɩ ɖɩlakaɣ arabɩ malɩŋ ɛsɔ sɛtʊ ɛjaɖɛ taa. Ɛjaɖɛ ndɩ ɖɩ-ɖɩ ñalɩzɩ nɛ arabɩ kʊnʊŋ taa Krɛkɩ takayasɩ sakɩyɛ.

Pamazɩɣ se mba kɛna ɛyʊ yɔɔ maɣzɩm kɩɖe tɩnaa (ɛyaa mba pʊcɔ Socrate alɩwaatʊ yɔ, Socrate maɣmaɣ nɛ Platon nɛ Aristote nɛ ŋgbaɣ ndɛ mbʊ yɔ). Mba lubina cɔlʊʊ lɩmaɣzɩyɛ, pamaɣzɩɣ se mba tʊlɩna lɔŋ kpɛlɛkʊʊ tɛ tɔm piye piye ñɩnʊʊ (tomnasɩ dɔnɛ tɛ kpɛlɛkʊʊ nɛ akɔnta labʊ kpɛlɛkʊʊ nɛ tɩyɩnzɩ kpɛlɛkʊʊ tʊma). Krɛkɩ matʊ hiɣ pɩfɛyɩ pekpoo tɩlasɩ ŋñɩɩ, pɩtatalɩ ɖoŋ ɛzɩ pamazɩyaa Room mba yɔ.
  
Yomaa kpaʊ tʊmɩyɛ kɛpʊdʊʊ yuŋ tʊ weyi ɛtɩna kɩbɩnjaazɩ Krɛkɩ tɛ paɣlaka kɛ kɩbɩnjaazɩ alɩwaatʊ tɩŋga taa. Krɛkɩ taa maɣzɩm tɩnaa laɖaa nabɛyɛ ɛzɩ Aristote mbʊ yɔ tɔŋ se yomaa kpaʊ tʊmɩyɛ kiɖe tɛ kaʊ ŋgʊ kɩtɩna Krɛkɩ ɛjaɖɛ, ŋgʊ lalaa ñɔtɔndʊʊ lɩmaɣzɩyɛ ndɛ.




#Article 425: Kɩbɩnjaazɩ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ (320 words)


Kɩbɩnjaazɩ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ, pɩkɛ tɩlɩyɛ kɩkpɛlɛkɩm mbʊ pɩ-lɩmazɩyɛ kɛlɛ se pɛkpɛlɛkɩ ɛyʊ tɔm ɖooo caanaʊ alɩwaatʊ pɩkɔɔ pɩtalɩ nɔɔnɔɔ wɛɛ pɩlɩna kɩ-tɛ lɛɣtʊ laɣsɩ yɔɔ pɩtɩŋna aseɣɖe wondu ndʊ tɩɩwɛɛ nɛ pɩkɛ kɩjɛyɩɣ se pɔtɔzɩ tɩ-yɔɔ (wondu, mɔɔ, tadasɩ, liidiye pɔyɩsɩ, ajana wondu, tɔɔlaa, naacalɩm, ɖɩɖɔnɖɛ, tɔlɩm, you wondu, anja nɛ tʊma ɖɩlaɖɛ).   

Kɩbɩnjaazɩ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ, yee pɔñɔtɩna-kʊ nɛ tɔmɩŋ ɛsɩndaa ɖɛnaʊ yɔɔ kɔyɔ, pʊpɔza kʊ-tʊmɩyɛ labʊ taa tɛtʊ tʊmɩyɛ tɔm, ŋgʊ tɔm kɛdɩyʊ siɣye taa lɛ, takayɩsɩ kɛna kiɖe kajalaɣ nɖɩ. Ŋgʊ kɩbɩnjaazɩ tɔm kpɛlɛkɩyʊ lakɩ tʊmɩyɛ ɖɔɖɔ nɛ takayɩsɩ yee sɩwɛɛ kɔyɔ ɖɔɖɔ ɛzɩ ɛlakɩ tʊmɩyɛ nɛ ɛjaɖɛ fezuu labʊ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ yaa ɛyʊ yɔɔ tɩlɩtʊ tʊmɩyɛ (ndʊ wɛna hadɛ yɔ). 

Paa kiɖe tɛ kɩbɩnjaazɩ takayɩsɩ ɛɛwɛɛ yaa sɩ-fɛyɩ kɔyɔ pɩsama nɛ paɖʊ tʊkasɩ ndɩ ndɩ kɩbɩnjaazɩ tɔm kpɛlɛkʊʊ caɣyɛ hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ naatozo: Kɩbɩnjaazɩ tɔm nɛ pʊcɔ canaʊ tɔm alɩwaatʊ (kiɖe tɛɛ kɩbɩnjaazɩ takayɩsɩ taafɛyɩ), kɩbɩnjaazɩ tɔm nɛ ɖeɖe tɔm ɛsɩndaa (ɛyaa mba patawɛna kiɖe tɛɛ canaʊ takayɩsɩ ɛlɛ pɔyɔɔda pɔ-tɔm nɔɔnɔɔ wɛɛ taa yɔ) nɛ kɩbɩnjaazɩ tɔm ndʊ tɩkɛ tɔm kɛdɩtʊ alɩwaatʊ ñɩndʊ (mbʊ lɛ, kiɖe tɛɛ kɩbɩnjaazɩ tɔm takayɩsɩ wɛɛ).       

Tɔmpiye kɩbɩnjaazɩ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ lɩna Krɛkɩ kɩbɩnʊʊ kʊnʊŋ taa archaiología nɛ pama-ɖɩ nɛ pʊtʊnaa pɛ-nɛ pa-naalɛ archaíos pʊ-tɔbʊʊ se kɩbɩm nɛ lógos tɔbʊʊ se tɔmpiye, tɔmʊʊ, yɔɔdaɣ. Paa ɛzɩmta lɛ pɩkɛ ɛyʊ lʊba mbʊ nɛ e-nesi yɔ pɩkpɛlɛkɩɣ mbʊ pɩpɔza lɛɣtʊ tʊmɩyɛ, mbʊ pɩkɛ kɩbɩnjaazɩ tɔm kpɛlɛkɩyʊ tʊmɩyɛ lɛ. 

Matʊ ndʊ ɖɩsɩma sɔnɔ yɔ tɩlɩɣ yɔɔ pɩwɛɛ ɛzɩ pɩnzɩ kudokiŋ 5000 mbʊ yɔ nɛ ɛyaa mba pɛ-ɛsɛ kaatɛma cɛbʊ yeke lakaɣna matʊ ndʊ nɛ tʊmɩyɛ. Pɛtɛkɛ pɩyʊ yem nɛ pɩ-tɛ ɛyaa pa-hɩɖɛ kʊyɩ. Ɛlɛ, ɖɩcɔna ɖɔɖɔ kɔyɔ ɛyaa nabɛyɛ tɛ paa matʊ kaawɛɛ ɖɔɖɔ kɔyɔ pɩtɛkɛ tɔm tɩŋa papɩza pasɩɩ yaa tɛkɛ tɩtɩŋa palaba tɔsʊʊ. Pʊtʊnaa kɔɔnaɣ ñɩma mba pɔ-tɔm kaawɛ kɩjɛyɩɣ se patɩlɩ ɛyʊ yɔ nɛ ɛ-tɛ haɖaʊ ɛsɩnda ɖɛnaʊ yɔɔ, ɛ-tɛ wɛtʊ, kuduyuŋ kɩbɩŋ mbʊ yɔ kɩbɩnjaazɩ tɔm kpɛlɛkɩyʊ yebina nɛ patɩlɩ tɩtɩŋa payi.




#Article 426: Kɩgbɩtɩnaʋ (250 words)


Kɩgbɩtɩnaʋ kɛna mbʋ paya size minziiki wonuu kɩhʋlʋʋ yɔ. Nɛ kɩ-wɛna ɖɩhʋlɩyɛ, pʋtɔbʋʋ size pahʋya pɔʋ nɛ paya peɖe size nɔɔ taa nɛ peɖe pahʋlʋʋna. Minziiki wonuu kɩhʋlʋʋ kʋnɛ, kɩ-hɔʋʋ kɛ paya size kwiviri. Kwiviri kʋnɛ kʋwɛ kelekele pɩŋŋ.

Tom piye ɖɩnɛ, ɖɩ-tɔbʋʋ kɛlɛ tobiye yem size kɩgbɩtɩnaʋ n̄ɩŋgʋ ŋgʋ kɩwɛna ɖɩduye yɔ. Ɖɩwaza kɛlɛ se palakɩna-kʋ se potugu telɛskɔpiki ɖeɖe. Ɛlɛ, kɩgbɩtɩnaʋ ŋgʋ kɩwɛna kɩkaɖʋ yɔ kɩwɛ ɖɔɖɔ.Kɩgbɩtɩnaʋ kudutuu n̄ɩŋgʋ kʋnɛ, kɩkɛ nakʋyʋ ŋgʋ kʋwɛ kɛdɛɖa siŋŋ yɔ kɛ minziiki wondu kɩhʋlʋtʋ taa.

Mbʋ pʋyɔ yɔ, kɩhʋlʋ sɩm camɩyɛ ɛ-ɛpɔzʋʋ ɛyʋ kʋɖʋm nee labɩnaʋ ɖeke. Pa kɩgbɩtɩnaʋ wonuu minziiki n̄ɩŋgʋ kʋnɛ kɩkɛ abalʋ tɛ kpaagba nɔɔ kʋyʋ tɛ, ɛzɩ ɖɩtɔŋgʋ size pʋwɛ muduleee yɔ yaa tiluu hɛɛɛ kɔyɔ, ɛ-suye tilitu yaa wilitu wɛ ɖoŋ pɩkɩlɩ ɛgandɩyɛ. Ɛ-wɛ lʋʋ, ɛ-ɖala nɛ ɛ-tɛ e-koti ɛzɩ maya S yɔ.

Nɛ mbʋ pɩkɩlɩ kpem yɔ mbʋ lɛ size, ɛwɛ ɛzɩ tilimiye yɔ nɛ alɩwaatʋ ndu pahʋlɩɩ yɔ lɛ, ɛ-lɩɣ camɩyɛ pɩŋŋ. Pɩtɛ ɖɔɖɔ lɛ, ɛnɩɣ taa yaa ewelesu taa wɛ leleŋ siŋŋ. Nɛ mbʋ lakɩna nɛ ɛwɛʋ ndɩ nɛ euphoniums yaa saxhorns waa nɛ soo n̄ɩɣyɩŋ lɛɛŋ mba pe-wiluu yaa pe-tiluu ndu tɩkɩlɩ wɛʋ feutré yɔ.

Kɩgbɩtɩnaʋ kɩhʋlʋʋ kʋnɛ, pahʋlʋʋ-kʋ soo kɩmaba ndɩ ndɩ taa. Naayɛ kɔyɔ: minziiki kɩ-cɔlʋʋ taa kɛ jazz ɖɩmabɩyɛ, nɛ pɩkɔ pɩtɩŋɩna salsa, nɛ ska, nɛ funk yaa minziiki sɔɔjana n̄ɩŋgʋ, nɛ pahʋlʋʋ-kʋ ɖɔɖɔ kɛ mʋsɩ tɩna ɖɩjaɣyɛ sɛmfoniki ɖeɖe, nɛ mʋsɩ tɩna ɖɩjaɣyɛ arimani ɖeɖe. Pɩtasɩna ɖɔɖɔ aŋganda soo ɖeɖe, nɛ big bands, nɛ brass bands taa ɖɔɖɔ.




#Article 427: Kɩkpɛɛdɩm (115 words)


Kɩkpɛɛdɩm kɛna tomnaɣ wɛtʊ sɛmɩŋ weyi ɛkɩla piyu yɔ. Pɩkɛna tomnaɣ wɛtʊ ndʊ tɩkɩla yʊ yɔ. Ɛ yʊ ɛɛnaɣ kpayɩ kpayɩ tomnasɩ  wɛtʊ ndʊ tipiyi mbʊ yɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ tɩwɛ ɛzɩ cɩkpɛndɩɣ yɔ.

Pʊtɔbʊ kɛlɛ se kɩkpɛɛdɩm koyindu kɛlɛ kʊlʊmʊm nɛ tomnasɩ nzɩ sɩhʊlʊmɩ mbʊ yɔ nzɩ kɛŋna tomnasi sɛmɩŋ taa sɛmɩŋ weyi  ɛkɩlɩ tʊ kpayɩ kpayɩ yɔ. 

Tuuɖe ajɛya taa lɛ, sɩm ɛlaba kɔyɔ tokonaa kɩkpɛɛda posuu  nɛ pɩwɩlɩ se pacaɣ kʊñɔŋ yaa posuu mbʊ se pɩwɩlɩ se pa-taa fɛyɩ leleŋ. Pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ posuu mbʊ se pawɩlɩ  se mba tanɩɩ pʊtɔbʊ.

Ɖoo taa fenaɣ ɛfɛyɩ kɔyɔ cɩkpɛndɩɣ wɛɛ nɛ piyu kpiɖi kpiɖi nɛ ɛyʊ ɛɛpɩzɩɣ nɛ ɛna camɩyɛ yee mɩŋ ɛfɛyɩ kɔyɔ.




#Article 428: Kɩlɛmɩŋ lɩzʊʊ (202 words)


Kɩlɛmɩŋ lɩzɩnaʋ tʋmɩyɛ kɛ sakɩyɛ n̄ayaɣ size foto waa lɩzʋʋ yaa cɛbʋ tʋmɩyɛ. Kɩlɛmɩŋ lɩzʋʋ yaa foto waa lɩzʋʋ kɛna tʋmɩyɛ nɖɩ ɖɩlakɩ nɛ pana ɛyʋ yaa tɛtɛ wonuu ŋgʋ palɩza yɔ ɛzɩ kɩmamaɣ kɩwɛʋ yɔ. Pɩtɛkɛ ɖɔɖɔ nesi palɩzʋʋna. Pɩkɛna n̄ɩɣʋ nakʋyʋ palɩzʋʋna. Ɛlɛ, n̄ɩɣʋ kɩlɩzɩnaʋ ŋgʋ kɩsɔɔla miŋ size pɩn̄andɩ wonuu kɩlɩzʋʋ yɔɔ, nɛ pɩpɩzɩ pɩkɔna wonuu ŋgʋ kɩ-tɛ kɩlɛmʋʋ.

Tɔm piye foto lɩzʋʋ yaa cɛbʋ kɛ ɖɔɖɔ yaa tɔbʋʋ ɖɔɖɔ kɛlɛ kɩlɛmʋʋ kɔnaʋ. Pukutolu yaa pʋtɔbʋʋ kɛlɛ ɖɔɖɔ size, tʋma lɛɛzʋʋ mayaɣ. Tʋmɩyɛ lɛɛzʋʋ mayaɣ ŋga, kalakɩ ɖɔɖɔ kɛ kɩlɛmɩŋ kɔnaʋ lɛɣtʋ tʋmɩyɛ. Kɩlɛmɩŋ kɔnaʋ lɛɣtʋ tʋmɩyɛ nɖɩ, ɖɩ-tɔbʋʋ kɛlɛ size miŋ yaa n̄alɩmɩyɛ hɔm yaa kɔnaʋ. Payaɣ pɩtɛ pita lakasɩ nzɩ size «écriture de la lumière» nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa.

Lɩzʋʋ wɛ tɔm pe anɛ a-taa : taʋʋ, nɛ anjaʋʋ waa lɩzʋʋ, nɛ maʋʋ nɛ tɔlɩm nɛ pɩtɩŋga payɩ mbɩ yɔ pɩpɩsɩʋʋ kɩlɛmɩŋ. Matʋ size pakalɩ hɔɔlʋʋ taa lɛ, ŋnɩʋ size tɔlɩm taʋʋ miŋ yaa n̄alɩmɩyɛ taa. Fransɩ kʋnʋŋ taa lɛ, pama size peindre avec la lumière. Tɔm piye tobi n̄ɩnɖɛ ndɩ ɛyʋ nɩʋna kpaɣ kpaɣ size kɩlɛmʋʋ lɩzʋʋ yɔ, nɖɩ-ɩ lɛ foto, nɛ pama-ɖɩ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size «photo». Nabʋyʋ taa lɛ, pɩkɛ kɩmlɛmʋʋ yaa naʋ.




#Article 429: Kɩnatʋ (335 words)


Kɩnatʊ kɛna wezuu yaa kalɩzaɣ caɣʊ tɛ wɛtʊ natʊyʊ. Kɩnaʊ wɛtʊ tʊnɛ, tɩpɩzɩɣ tɩha ɖoŋ kɛ weyi ɛwɛna kʊyɔ size, ɛpɩzɩ ɛna mbʊ paanana ɛza pee anɛɛ kpeɖem yɔ. Kɩnaʊ kɛna Ɛsɔ tɛ pɩyʊ yaa Ɛsɔ tɛ ñɩm mbʊ nɔɔyʊ ɛpɩzɩɣ ɛpɔzɩ kɩpɔzʊ nɛ pɩcɔ paha-ɩ kʋ yɔ.

Nɔɔyʊ ɛɛpɩzɩɣ ɛpɔzɩ pʊʊ Ɛsɔ kɩlɩm weyi ɛhaɣ yɔ. Ɛsɔ haɣ ɛ-ñɩm mbʊ yaa kɩnaʊ ŋgʋ kɛ weyi ɛɖʊwa se ɛha-ɩ kʊ yɔ yaa weyi ɛsɔɔla se ɛha-ɩ kʋ yɔ. Weyi ɛsɔɔlɩ-ɩ haɣʊʊ yɔ, ɛlʊlʊkʊ wiye yaa ɖoo e-ɖoo lotu taa ɛha-ɩ kʊ nɛ pɩcɔ nɛ palʊlɩ-ɩ.

Paa weyi ɛpɩzɩɣ ɛkɛ kɩnatʊ. Kɩnaʊ ɛɛtɩŋgʊ hɔŋ yaa cejewaa. Ɛsɔ haɣna ɛzɩ-ɩ ɛsɔɔlʊʊ yɔɔ, hɔʊʊ yaa cejewaa wena ɛsɔɔla yɔ. Halaa kɛʊ kɩnatɩnaa, abalaa kɛʊ ɖɔɖɔ kɩna tɩnaa, nɛ piya kɛʊ ɖɔɖɔ. Kɩnatʋ tɛkɛna size, n̄ɔcɔzɔ kaawɛna yɔ yaa n̄ɔ-hɔʋ taa nɔɔyʋ kaawɛna yɔɔ lɛ pɩwɛ koŋŋ yaa pɩkɛna kɩcɛɣʋʋ size ŋwɛɛna. Kɩnatʋ ɛɛtɩŋgʋ hɔʋ yaa cejewiye liɖe. Nɔɔyʋ pɩzɩʋ ɛpɔzɩ ɛ-tɩ size yʋsaɣ ŋgaa patɩlɩʋna kɩnatʋ yaa weyi ɛwɛna kɩnaʋ yɔ?

Tobi yaa kɛlɛʋ yem lɛ, nɔɔyʋ ɛɛpɩzʋʋ ɛtɩlɩ kɩnatʋ yem n̄ata mbʋ, yʋsaɣ naka-ɩ fɛyɩ kɩnatʋ yɔ size patɩlɩna-ɩ. Kɩnatɩnaa wɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ aduudama yɔ; tɛyɩtʋ natʋyʋ fɛyɩ pɛhɛkʋ taa. Pʋtɔbʋʋ size, kɩnatɩnaa nɛ aduudama patɩŋga pa-ɩ pɛwɛ kɩmaŋ samaɣ taa.

Ɛlɛ yee kɩnatʋ mamaɣ ɛsɔɔla kɔyɔ, patɩlɩ-ɩ size ɛwɛna kɩnaʋ. Ɛlɛ, ɖɩɖɔkɩ size kawɩlaɣ nakɛyɛ pɩzʋʋ kala nɛ pɩwɩlɩna yaa patɩlɩna ɖɔɖɔ kɩnatʋ. Ɖɩkpaɣ sɩzɩ, lʋlʋkʋ alɩwaatʋ taa kɔyɔ, ɖɩnaɣ size, pɩɣa kʋlʋlaɣ ŋga, kɛwɛna yaa kɛfɛyɩna kɩnaʋ.

Masɩ nasɩyɛ wɛ ɖɔɖɔ nɛ sɔsaɣ tɩlɩɣna. Ɛlɛ, pɩtɛkɛ piɣa tɩŋgɛ wɩlɩʋna kawɩlasɩ nzɩ nɛ patɩlɩɣ-sɩ size sɩwɛna kɩnaʋ. Kawɩlasɩ yaa wɛtʋnaa mba patɩlɩʋna kɩnatɩnaa yaa mba pɛwɛna kɩnaʋ yɔɔ yɔ : Hala lʋlʋʋ wayɩ calɩm kpeŋ nayɩ sakɩyɛ, ɛyʋtʋ maɣzɩm taa. Kɩnaʋ kɛ ɖoŋ weyi paana-ɩ nɛ ɛsɛ yɔ. 

Kɩnaʋ kɛ Ɛsɔ tɛ n̄ɩm sɔsɔm nabʋyʋ. Pɩɩwɛɛ size palakɩna kɩnaʋ nɛ camɩyɛ lakasɩ ɖeke koŋ. Ɛlɛ ɛyaa tɛ kɩdɛkɛdɩm sɔɔlʋ labʋ yɔɔ lɛ, pakpakʋ kɩnaʋ ŋgʋ nɛ palakɩna kɩdɛkɛdɩm sakɩyɛ ndɩ ndɩ peeɖe ɖɩnaɣ afelaa nɛ kʋdɔnɖɩyaa.




#Article 430: Kɩyɛɛna (105 words)


Kajalaɣ tɔɔnaɣ ŋga kabɩyɛ tʋ kpakɩɣ hayɩm taa yɔ, ka-kasandʋ payaɣ se kɩyɛɛna. Pʋ-tɔbʋʋ se poɖuu ɖomaɣ fenaɣ taa, pakʋ mɩsɩ, kɛtɛŋ nɛ hɛ naayɛ paɣzɩ pɩʋ hasɩyaɖɛ fenaɣ ɖɩtɛnɖɛ. Kajalaɣ tɔɔna ŋ́ga ka-kasandʋ kabɩyɛ tʋ tɔkɩ kɩyɛɛna fenaɣ taa. Pʋ-yɔɔ ɖɔɖɔ paya fenaɣ ŋ́ga se kɩyɛɛna fenaɣ. 

Kɩyɛɛna kɩyakʋ wiye paa haɖʋ weyi ɛn̄ɩnɩɣ se panɩɩ sanɖaʋ taa ɛ-tɛ. Pʋ-tɔbʋʋ yee pɔsɔba sɔkɔɖɔ nɔɔyʋ tɛ kɩyɛɛna wiye yɔ, pʋwɩlɩɣ se pʋdʋ kɛ haɖʋ siŋŋ. 
Kɩyɛɛna wiye ɖɔɖɔ papaɣ cɩmʋʋ akpema tɛ. Yee akpenu nɔɔyʋ ɛkɛwɛna ɖaŋ nɛ ɛ-ɖaŋ ɛnʋ ekpezina-ɩ kɔyɔ, kɩyɛɛna wiye ɛ-ɖaŋ ɛnʋ ɛɖʋʋ cɩmʋʋ ɛ-akpenu ɛnʋ ɛ-tɛ nɛ ɛkpaɣ-ɩ halʋ puwiye.




#Article 431: Kɩzɩkʊ kɩkpɛdʊʊ (Peste noire) (415 words)


Kɩzɩkʊ kɩkpɛdʊʊ kɛ kedeŋga kpeekpe kʊdɔŋ ŋgʊ kɩlɩna kalɩmʊlaɣ tomiye kʊdɔŋ cɔlɔ yɔ. Kɩ-tɛ nɛ Yersinia pestis ŋñɩɩ kʊdɔŋ cɩkaɣ cɔlɔ. Kʊdɔŋ ŋgʊ kutukina Erɔpʊ ɛjaɖɛ taa ɛyaa pɩnzɩɣ 1347 nɛ 1352 pɛ-hɛkʊ alɩwaatʊ taa. Kɩ-tɛkɛ kajalaɣ yaa nabʊlɛ kʊdɔŋ kɩɖɛɖɛʊ ŋgʊ ɛzɩ kʊdɔmɩŋ lɛɛŋ yɔ, ɛlɛ, kiyeke koŋ kɩkpana hɩɖɛ ndɩ. Ɛlɛ ɖɩcɔna nɛ ɖɩnaɣ yɔ kɩkɛ kajalaɣ kʊdɔŋ kɩɖɛɖɛʊ ŋgʊ tɔm kɛɖʊʊ taa, kʊdɔŋ ŋgʊ canaʊ saawɩla tɔm mayaa pɩzaɣ nɛ patɩlɩɣ camɩyɛ yɔ. 

Ɖɩcɔna nɛ ɖɩnaɣ yɔ Erɔpʊ ɛjaɖɛ taa lɛ ɛyaa mɩnʊʊ yɔ lɛ ɛyaa miiliyɔɔ naa nɛɛlɛ nɛ kɩgbanzɩ sɩkaɣna kʊɖɔŋ ŋgʊ kɛ pɩnzɩɣ kɩgbanzɩ taa. Kʊdɔŋ kɩɖɛɖɛʊ ŋgʊ kɩpaza kʊkɔna tɩlasɩ sakɩyɛ Erɔpʊ samaɣ ɛsakuliye nɔmɔʊ taa kɛ kajalaɣ wɛtʊ ndʊ tɩ-taa. Kudɔŋ ŋgʊ kʊkɔɔ kɩtasɩ lɩɣ ɖoŋ ɖoŋ ajɛyɛɛ wena pʊtʊkɩna yɔ a-taa pɩnzɩɣ 1348 nɛ 1355 alɩwaatʊ taa Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa nɛ Ɛnglɩsɩ ɛjaɖɛ taa kɛ pɩnzɩɣ 1360 nɛ 1369 alɩwaatʊ taa keeke.
  
Hɛkʊ Alɩwaatʊ sɩma kʊdɔmɩŋ kɩɖɛɖɛŋ sakɩyɛ pʊtɔbʊʊ se alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa kʊdɔŋ lɩɣ sakɩyɛ. Mbʊ lɛ, Justinien kɩzɩkʊ hazɩɣ Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ ɛjaɖɛ pajamɔyɔɔ kpaɣɖʊ loɖo alɩwaatʊ. Kʊdɔŋ kɩtɩna se ɛyaa kɩɩɖɔʊ Erɔpʊ ɛjaɖɛ taa Hayɩ Hɛkʊ Alɩwaatʊ taa. Kʊdɔmɩŋ lɛɛŋ weyi ɛwɛ ɖoŋ yaa ɛmaɣna nɛ ɛwɛ lonaa kʊyʊma taa yɔ paɣzɩ lɩɣ yem yem nɛ ɛtɔyʊʊ. Kʊdɔmɩŋ ɛ-tɩŋga mbʊ yɔ ɛlɩna tɔɔnasɩ kɩɩtalʊʊ ɛyʊ tomnaɣ taa cɔlɔ nɛ pɩhaɣ ɛjandʊ ɛyʊ tomnaɣ.
 
Kalɩmʊlaɣ tomiye kʊdɔŋ cɛyaɣ siŋ Azii hɛkʊ ɛjaɖɛ taa, ɛlɛ pʊwɛ ɛzɩ Mongolɩ nɛ Siini ɛyaa hɛkʊ taa you kaatɩna kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-tɛ lɩɣ. Kɩlɩɣ ɖɔɖɔ pɩnaɣ 1334 alɩwaatʊ taa Siini kewiyaɣ ajɛyɛ cikpena taa ɛzɩ Hubei nɛ kɩwalɩ nɛ kɩtalɩ ajɛyaa wenaa añɔtɩna yɔ a-taa Jiangxi nɛ Shanxi nɛ Hunan nɛ Guangdong nɛ Guangxi nɛ Henan nɛ Suiyuan nɛ ɛjaɖɛ kɩpɩnɖɛ ndɩ ɖɩ-yɔɔ kaawɛ tɔm kɛ Mongolɩ ɛyaa nɛ Siini ɛyaa pɛ-hɛkʊ taa yɔ.

Kpaɣ nɛ mbʊ tuda kɩzɩkʊ ŋgʊ kɩwalɩ Erɔpʊ tɩŋga taa ɖooo haɖɛ nɛ hayʊ nɛ lonaa wenaa a-taa kɩpɩzɩɣ se kɩsʊʊ yɔ. Ɛyaa taafɛyɩnaa tomnasɩ taa kaɖɩnayʊ yaa kɔyɛ ndɩ palʊbɩna kʊdɔŋ ŋgʊ yɔ. Kʊdɔmɩŋ sakɩyɛ tɛma camʊʊ ɛyʊ tomnaɣ pɩtɩŋna ñɔɔsɩ yɔ nɛ niikaɣ kadadayaɣ wɛtʊ ndʊ tɩɩwɛ kpaɣɖʊ 13 alɩwaatʊ taa nɛ kɩ-tɛ yoŋ yɔ.

Mbʊ pɩkpaɣna nɛ pɩtalɩ malɩŋ ajɛyɛ nɛ mʊzʊŋ tɛtʊ kɩkpaɖɩtʊ ageetaa pɩnaɣ 1345 nɛ 1350 alɩwaatʊ taa. kɩkpaɣ nɛ ɖooo Hayi Egipiti nɛ pɩtalɩ Alexandrie nɛ Caire ageetaa pɩnaɣ 1348 aloma fenaɣ taa. Kɩtalɩ ɖɔɖɔ Palestine ɛjaɖɛ nɛ ɖɛfɛyɛ ɖɛfɛyɛ Acre, Sidon, Beyrouth, Tripoli nɛ Damas kɛ mɩsɩkʊm fenaɣ taa. Kʊdɔŋ ŋgʊ kilesa ɛyaa sakɩyɛ weziŋ ajɛyaa a-naa a-taa.




#Article 432: Kʊdɔŋ kɩɖɛzʊʊ (Maladie infectueuse) (320 words)


Kʊdɔŋ kɩɖɛzʊʊ kɛ kʊdɔŋ ŋgʊ pʊtʊ ŋñɩɩ tomnaɣ tʊ nɔyʊ kɔŋna yɔ. Kʊdɔŋ sɔtʊ tʊ yaa ŋñɩɩ cɩkaɣ tʊ yaa sɔyɩyʊ yaa kpɛŋgbɛka yaa kajalaɣ kpɩnɛ. Pʊtʊna mba pɛɖɛzɩɣ-kʊ yɔɔ pɛ-tɛ kpɛlɛkʊʊ lɩna ɖɔkɔtɔ naa cɔlɔ nɛ wezuu kpɛlɛkʊʊ tɩna cɔlɔ nɛ kʊdɔmɩŋ kɩlɩlɩŋ kpɛlɛkʊʊ cɔlɔ.
 
Kedeŋga taa lɛ kʊdɔmɩŋ kɩɖɛɖɛŋ paɣlɩɣ mba pɛwɛna tomnasɩ nɛ pe-fezuu yɔ pɛ-tɛ. Ɛzɩ kpɩna nɛ tɩŋ nɛ pɩ-ñɩtʊ nɛ tomnasɩ cikpesi tɩna. Kʊdɔŋ sɔtʊ wɛ ɖɔɖɔ kʊdɔmɩŋ sɔtʊ taa. Kʊdɔmɔŋ ɛ-nʊ ɛ-tɛ ɖɛtʊ wɛ ndɩ ndɩ pɩlɩna pʊtʊ weyi kɩwɛ ɛ-yɔɔ yɔ ɛyʊ yaa kpɩnɛ yaa mbʊ payi pʊcɔ ɛyʊ nɛ pɩ-taa yɔ.

Kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-tɛ ɖɛʊ wɛ ɖoŋ siŋ yaa pʊtɔma pɩmana. Ɛzɩ tetanusi, pɩkɛ kʊdɔŋ kɩɖɛzʊʊ ŋgʊ kɩlɩna Clostridium tetani cɔlɔ yɔ, ŋñɩɩ cɩkɑɣ ŋga kɛwɛ tɛtɛ yɔ. Ɖɛtʊ natʊyʊ fɛyɩ tɩtɩŋna ɛyʊ yɔɔ. Kɩ-tɛ tɩŋgɩɣna ŋñɩɩ cɩkaɣ nakɛyɛ yɔɔ nɛ kasʊʊ ɛyʊ tomnaɣ taapɩtɩŋna heŋ weyi ɛ-taa wɛ azuuna yɔ. Kɔyɛ naɖɩyɛ wɛ nɛ pɔsɔkɩ-ɖɩ ɛyaa se kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-taa wɛ nɛ pɩkɛ kɩjɛyɩɣ se pɔsɔkɩ-ɖɩ paa ŋga ɛzɩ katalɩ sukuli wobu yɔ kɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa.
  
Ɖɩkpaɣ ɛzɩ wɩsɩ kʊdɔŋ mbʊ yɔ kɩtɩŋgɩna sɔyɩyʊ nɔyʊ yɔ, kɩnamɩyɛ tɛ kɔɔnaɣ ɖalʊ falciparum (ɖalaa lalaa wɛ ɖɔɖɔ), kɩtɩŋna pɔɖʊʊ yɔ nɛ kɩɖɛʊ ɛyaa, pɔɖʊ halɩ ŋgʊ. Ɛyʊ yɔɔ sɔyɩyʊ ɛ-nʊ ɛwɛ ɛlɛ ɛyʊ lɛlʊ nɔyʊ ɛɛpɩzɩɣ ɛɖɛzɩɣ lɛlʊ. Nɛ ɖɩyɔɔdʊʊ alɩwaatʊ tɩ-nɛ yɔɔ yɔ kɔyɛ kɩsɔbɩyɛ naɖɩyɛ pɩlɩna kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-yɔɔ. Kpeziwɩlaɣ kʊdɔŋ ɖɛʊ ɛyaa pɩtɩŋna helim taa. Ɛyʊ yɔɔ kɩwɛ nɛ kɩɖɛʊ ɛyaa siŋ.
  
Ɛzɩma ɖɩlakɩ nɛ kʊdɔŋ kɩɖɛzɩɣ ŋgʊ kɩtakpaɖʊ, mbʊ ɖɩwɩlɩɣ yɔ. Ɖe-feziŋ nɔnɔsɩ, ɖɩkpezɩɣ lɛ,pɩpɔzɩɣ se ɖɩkpezi pɩsacɩmɖɛ taa yaa ɖe-nesɩ taa nɛ ɖɩsaŋ kpagbaa nɛ ɖɩ-taɖɛzɩɣ nɔɔyʊ. Tɔɔnasɩ ɖeɖe pɩwɛ se ɖɩsaŋ ɖe-nesi camɩyɛ pɩcɔ ɖɩtɔkɩ ɖɔ-tɔɔnasɩ nɛ ɖɩsuluu lɩm naa yɔɔ camɩyɛ nɛ ɖɩtɩzɩɣ tɔɔnasɩ sɩ-bɩɣʊ camɩyɛ pɩcɔ ɖɩtɔkɩ. Ɖɩñalɩɣ ɖa-kɩcɩkpɩŋ taa ɖɔkɔtɔ naa cɔlɔ nɛ ɖɩsɔʊ lɩm ɖoŋ ɖoŋ. Lɩm mbʊ pɩta fɛyɩ asuma yɔ. Kʊzʊʊ nɔmɔʊ taa lɛ, ɖɩla tʊmɩyɛ nɛ kʊzʊʊ huyu.




#Article 433: Kʊlɔɔyʊ (126 words)


Kʊlɔɔyʊ kɛna ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩna taa taŋɩyɩ nɔɔyʊ nɛ ɛwɛ sinaɣ hiu ŋga cɔlɔ. Kʊlɔɔyʊ ŋgʊ kɩwɛna nɩmɩyɛ yɔɔ kɩŋ. Ɛcaɣ wɛʊ ɛzɩ hʊzɩŋ yɔ ɛlɛ pɩtɛkɛ hʊzʊʊ. Kɩwɛ sɛmɩŋ kpaʊʊ yaa nabʊyʊ taa kɔyɔ kɩwɛ yuulee tɩyɛ. Kɩwazaɣ ɖɔɔ kamaɣ fɛyɩ: ŋgʊ haɣna ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ kɛ ɖɔŋ nɛ ɛpɩzɩɣ nɛ ɛlakɩ ɛ-tʊma nɛ pɩɩkɩlɩ-ɩ nɩʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ, kɩkpakɩɣ calɩm nɛ kɩtɛyʊ tomnaɣ kpeekpe taa. 

Pʊtɔbʊ se kɩ-tʊmɩyɛ nɛ hʊzʊŋ pacaɣ wɛʊ kɩmaŋ. Kʊlɔɔyʊ malɩna hʊzʊŋ nɛ papɩzɩɣ pɑlɩzɩ-kʊ hʊzʊʊ yɔɔ. Palalasa-kʊ yɔ, pɩnaɣ camɩyɛ se kʊ-yɔɔ huɖuuvyaa anwa fɛlɛ fɛlɛ nakʊyʊ wɛɛ pʊcɔ nɛ pɩ-tɛɛ ŋgu ñɛwɛɛ. Kʊlɔɔyʊ yɔɔ nɛ calɩm hosi ndɩ ndɩ nɛ hosi nzɩ sɩ-taa kɛ calɩm tɩŋna nɛ pɩyɛlɩɣ ɛyʊ tɩŋa yaa tɛtɛ kpɩnɛ hɔɔlɩŋ tɩna taa.




#Article 434: Kʊnʊmɩŋ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ (263 words)


Nzʊlɩmɩyɛ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ yaa kʊnʊmɩŋ kpɛlɛkʊʊ kɛ tʊmɩyɛ nɖɩ ɖɩsɔɔlʊʊ kʊnʊŋ kpɛlɛkʊʊ yɔ. Tʊmɩyɛ nɖɩ ɖɩwɛ ndɩ nɛ nzʋlʋmɩyɛ yɔɔdaɣ paɣtʊ ɖenɖe pɛkɛdʊʊ. Matʊ lɛ tɩkɛ tovonum pɩyʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ nzʊlɩmɩyɛ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ tɩnaa nɛ nzʊlɩmɩyɛ yɔɔdaɣ paɣtʊ tɩnaa cɔna nɛ petisi se ɛɛɛ pɩkɛ mbʊ nɛ pʊcɔ pama. Siɣye taa lɛ, ɖɩnaɣ se nzʊlɩyɛ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ kɩkɛdɩyɛ kɛ ɖɩ-kpɛlɛkɩya cɔlɔ lɛ pɔyɔɔdʊʊ-ɖɩ ɛzɩ ɖɩwɛʊ yɔ pɩtɛkɛ ɛzɩ mbʊ pɩɩpɔza se ɖɩkɛ yɔ. 

Ɖɩhɩɣ aseɣɖe maɣzɩm sakɩyɛ nzʊlɩyɛ yɔɔ kpaɣ ɖooo kɩbɩnjaazɩ alɩwaatʊ pɩtɩŋna ɛyʊ yɔɔ lɩmaɣzatʊmɩyɛ tɩnaa yɔɔ ɛzɩ Platon. Mbʊ lɛ, pʊwɛ se ɖɩɖaŋɩ kpaɣɖʊ 20 alɩwaatʊ nɛ pɩsa nɛ palɩzɩ lɛɣtʊ ndɩ ndɩ kʊnʊmɩŋ yɔɔ kpɛyɛ. Ferdinand de Saussure tʊ kɔna ɛ-tambɔyɛ siŋ yɔɔdaɣ nɛ kʊnʊŋ kɛdɩtʊ hɔɔlʊʊ taa kɔzɩ kɔzɩ nzʊlɩmɩyɛ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ nɖɩ ɛlaba pɩnaɣ 1916 nɛ ɖɩpɩsɩ kɩcɔlɩyɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩ-taa nɛ kɩsɩ kʊnʊŋ matʊ wɛtʊ ndʊ tɩwaba kpɛndɛ wɛɛ, alɩwaatʊ ndʊ yoŋ kaawɛ sukuli hɔɔlʊʊ taa yɔ.

Papɩzɩɣ patɩŋna nɔmɔŋ naadozo yɔɔ nɛ pala tʊmɩyɛ nzʊlɩmɩyɛ kɩkɛdɩyɛ yɔɔ. Pɛkpɛlɛkʊʊ wɛɛ kʊyʊma taa yɔɔdaɣ nɛ tɔmɩŋ ɛsɩnda wobu. Wɛɛ kʊyʊma taa yɔɔdaɣ kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdaɣ kɩ-tɛ alɩwaatʊ taa yeke, kɩ-tɛ ɛjaɖɛ taa yeke, ŋgʊ tɔmɩŋ tɛ ɛsɩnda wobu lɛ tʊmɩyɛ cɔŋna kɩ-alɩwaatʊ, kɩ-tɛ ɛsɩnda wobu, paɖʊ yɔɔdaɣ yɔɔdɩsɩ lɛɛsɩ taa nɛ pɛkɛdɩɣ lɛzɩtʊ ndʊ kɩlɛzʊɩɣ alɩwaatʊ nʊ tɩ-taa yɔ.

Pɛtɛyɩ nzʊlɩmɩyɛ lɩmaɣza hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ paa hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩwɛ kɩtɩ yɔɔ. Nɔɔ wiluu ñɩɣyʊ wɛɛ, nɔɔ salasɩ kpɛlɛkʊʊ wɛɛ, tɔmɩŋ matʊ kpɛlɛkʊʊ wɛɛ, tɔmɩŋ cɔlʊʊ kpɛlɛkʊʊ, tɔmɩŋ tɔbɩŋ kpɛlɛkʊʊ, tɔmpe kɩfana kpɛlɛkʊʊ, tɔm ɛsɩnda cɔnaʊ tʊmɩyɛ wɛɛ nɛ ɖama ɖʊ yaa kpɛndʊʊ tʊmɩyɛ wɛɛ ɖɔɖɔ.




#Article 435: Laatriki (152 words)


Laatriki kɛna nazɩyʋ haɣzʋʋ ɛ-tɩ yɔ. Laatriki kɛna n̄alɩmɩyɛ ɛzɩ-ɩ payaʋ ɖɔɖɔ size mʋndʋsʋʋ yɔ. Sakɩyɛ n̄ayaɣ ɖɔɖɔ miŋ. Laatriki kɛna miŋ weyi ɛnaɣ cɩkpɛndʋʋ tɛɛ yɔ.

Laatriki kɛna ɖɔɖɔ mbʋ payaɣ size hola taa yɩɖɩ yɩɖɩ kedeŋa wondu kivezitu kpeekpe yɔ.

Laatriki wɛna wazasɩ sakɩyɛ. Palakɩna laatriki paa lone nɖɩ lɛ ɖɩ-taa, nɛ paa hɔɔlɩŋ weyi lɛ ɛ-taa ɖɔɖɔ. Paa weyi lɛ, ɛn̄ɩnʋ size ɛwɛɛna pɩtɛ laatriki ŋgʋʋ ɛ-ɖɩɣa taa. Yee ɖɩmaɣzʋʋ camɩyɛ ɖeyi ɖeyi kɔyɔ, ɖɩtɩlɩʋ size ajɛɛ nɛ ageeta sakɩyɛ wena awɛ weeweɣ yɔ, ana kɩlɩʋʋna labɩnaʋ nɛ laatriki miŋ.

Laatriki yebina nɛ wondu ndɩ ndɩ ɖɩlaɖɛ tʋma tasɩ ɖɔʋʋ siŋŋ nɛ pɩha tʋma sakɩyɛ mba paawɛ yem tʋma fɛyɩ size pala nɛ pehiu nɛ pɔtɔɔ yɔ. Laatriki yeba nɛ tʋma ndɩ ndɩ tasɩ ɖɔʋ nɛ pɩpasɩ kʋn̄ɔndɩnaɣ. Sɔnɔ alɩwaatʋ tʋnɛ tɩ-taa kɛ mbɩ yɔ, laatriki yeba nɛ, ajɛɛ sakɩyɛ tʋlɩ siŋŋ kɛ wondu sakɩyɛ ndɩ ndɩ tʋma ɖɩlaɖɛ.




#Article 436: Laatriki miŋ (255 words)


Laatriki nimasɩ taa pe yaa hɔɔlasɩ cikpesi nasɩyɛ wɛɛ. Laatriki nimasɩ taa pe ana alakɩna nɛ miŋ mʊʊ. Tomnasɩ kpɛlɛkʊʊ lɛɣtʊ piliŋa ñɩnɩɣna nɛ kanaɣ ɛzɩma laatriki miŋ ɖɔŋ ɖɔnɛ nɖɩ yɔ.

Laatriki miŋ wɛ wazaɣ pɩdɩɩfɛyɩ. Ajɛya wena aɖɛna ɛsɩndaa pɩkɩlɩ yɔ, a-taa laatriki miŋ kɩlɩ tɔyʊʊ. Ajɛya ana alakɩna laatriki miŋ nɛ tʊmɩyɛ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa. Laatriki miŋ palakɩna tʊma anasaayɩ ñɩndʊ ndɩ ndɩ taa. Laatriki miŋ yɔɔ pɩtɩŋɩɣna nɛ palakɩ mbʊ payaɣ se ɛntɛɛrɩnɛɛtɩ yɔ. Laatriki miŋ ɛfɛyɩ kɔyɔ, ɛyʊ ɛɛpɩzɩɣ ɛla tʊmɩyɛ anasaayɩ ñɩɣyʊʊ ŋgʊ payaɣ se Ɔɔrɩdɩnatɛɛrɩ yɔ kɩ-yɔɔ. Poluba anasaayɩ ñɩɣtʊ sakɩyɛ nɛ laatriki miŋ nɛ yee laatriki miŋ ɛnʊ ɛfɛyɩ kɔyɔ, paapɩzɩɣ pala ñɩɣtʊ ndʊ nɛ tʊmɩyɛ. 

Anasaayɩ ñɩɣtʊ ndʊ paapɩzɩɣ pala-tʊ nɛ tʊmɩyɛ yee laatriki miŋ ɛfɛyɩ kɔyɔ, tɩ-taa natʊyʊ kɔyɔ : laatriki mootinaa (moulins électriques) nɛ anasaayɩ ñɩɣyʊʊ ŋgʊ kɩcɔtʊʊ wondu kuzusutu (lavage à sec) yɔ.

Minziiki yɔɔlʊʊ ; taa ɖɔɖɔ lɛ, mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se sonorisation yɔ, yee laatriki miŋ ɛfɛyɩ kɔyɔ, paapɩzɩɣ nɛ paɖʊ-kʊ. Anasaayɩ ñɩɣyʊʊ nakʊyʊ wɛɛ nɛ payaɣ-kʊ nɛ fransɩɩ kʊnʊŋ taa se imprimante. Tʊmɩyɛ nɖɩ ɛyʊ lakɩ oridinatɛɛrɩ yɔɔ yɔ, imprimante ñɩɣyʊʊ yɔɔ pɩtɩŋɩɣna nɛ ɛyʊ lɩzɩ tʊmɩyɛ nɖɩ ɛlaba yɔ takayɩhayʊʊ yɔɔ. 

Yee laatriki miŋ ɛfɛyɩ kɔyɔ, ɛyʊ ɛɛpɩzɩɣ nɛ ɛlɩzɩ ɛ-tʊmɩyɛ nɖɩ takayɩhayʊʊ yɔɔ.

Ɖooo kpaɖʊʊ hiu nɛ lutozo ñɩŋgʊ taa pañɩnaa nɛ patɩlɩ ɛzɩma pɩtɩŋɩɣna nɛ laatriki miŋ lɩɣ yɔ. Laatriki miŋ yebina nɛ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se révolution industrielle yɔ pɩtasɩ lɩʊ nɛ anasaayɩ ñɩɣtʊ lubu tɛzɩ ɖɛʊ nɛ ɛsɩndaa nɛ pɩkɩlɩ.




#Article 437: Lada (156 words)


Ladɩyɛ kɛna abalʊ tɛ abalɩtʊ kpou. Tɛtɛ kpɩna wɛna awɛna lada yɔ, atɩŋa awɛna ladɩyɛ naalɛ. Ladɩyɛ ana, a-taa kɛ abalɩtʊ ndʊ payaɣ se kɩjɛbɛyʊ yɔ, kɩñɔʊ. Pʊtɔbʊʊ se ladɩyɛ ana alʊlʊʊna kɩjɛbɛyʊ. Ɖooo kɩyakɩŋ 42 nɛ 45 taa kɛ mbʊ yɔ, alɩwaatʊ ndʊ ɛyʊ kɛʊ abalʊ lɛ, ɛ-ladɩyɛ taa wɛɣ kɩjɛbɛyʊ kpaagba. Ɛlɛ, kɩjɛbɛyʊ ŋgʊ kɩɩlakɩ tʊmɩyɛ, kɩɩpɩzɩɣ nɛ kʊlʊlɩ pɩɣa. 

Abalʊ pɩɣa cɛkɩ lada lɛ, ɛ-tɛ abalɩtʊ ndʊ, tɩpɩzɩɣ tɩlʊlɩ pɩɣa; pɩwɛɛ mbʊ ɛna ɛ-akpadayɩtʊ. Ɛyʊ yaa paa nɛ tɛtɛkpɩna wena akɛ abalaa nɛ awɛna ladɩyɛ yɔ, ladɩyɛ ana awɛna awayɩ. Ɛlɛ lɩm taa kpɩna naayɛ ɖeke wɛŋna ladɩyɛ nɛ a-lotu taa.  Abalʊ ladɩyɛ wɛ naalɛ nɛ awɛ ɛ-ladɩyɛ tɛɛ. 

Pɩwɛɛ se ladɩyɛ nɛ lotu pataasaa miŋ kɛ kɩmaŋ. Ɛyʊ ladibiye naaʊ mbʊ yɔ, ɖɩ-ɖaalakɩŋ kɛ kpaʊ yɔɔ maɣna ɛzɩ santimɛtanaa naatozo, ɖaalakɩŋ kɩ-toboyuu yɔɔ lɛ, pɩwɛ ɛzɩ santimɛtanaa naalɛ yɔ, piyele liŋguu taa lɛ, pɩwɛsantimɛtanaa kagbaanzɩ. Ladibiye kʊɖʊmɖɩyɛ tɛ yʊŋ maɣna kraammnaa nɛɛlɛ.




#Article 438: Ladibiye (142 words)


Ladibiye kɛna ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ yɔɔ mbʊ pɩkɛna ɛ-tɛ abalɩtʊ yɔ. Ladibiye wɛ ladɩyɛ yaa hɩnɛ cɔlɔ kpam. Ladibe kpɛnda naalɛ kɛ ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ yɔɔ. Ɛlɛ ɛyʊ pɩzɩɣ ɛwɛna ladibiye kʊɖʊmɖɩyɛ. Tɛtɛ kpɩnɛ lɛ, ɛyʊ ɛtɔsɔɔlɩ se ɖɩtasɩ kpaʊ kɔyɔ, ɛpɩzɩɣ nɛ ɛpɛlɩ ɛ- kpɩnɛ nɖɩ. Pɩtasɩɩna kpaʊ yekɛ, ɛlɛ ɛyʊ ɛsɔɔlaa se ɛ-kpɩnɛ nɖɩ ɖɩpaɣlɩ camɩyɛ kɔyɔ, mbʊ ɖɔɖɔ ɛpɛlɩɣ-ɖɩ. Ladibe wɛna waɣzaɣ sɔsɔwa sɩŋŋŋ kɛ ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩna wezu caɣʊ taa. 

Ladibe taa kɛ kɩjɛbɛyʊ wɛɛ nɛ pɩsaŋ se ɛyʊ ɛsʊna halʊ lɛ, ɛna ɛhalʊ ɛnʊ pakɩjɛbɛyɩŋ kpɛndɩɣ lɛ, pɩla se hɔɔ kɔma pɛ-hɛkʊ taa nɛ palʊilɩu pɩɣa. Pɩtasɩɩna pɩya lʊlʊʊ yeke. Ladibe taa kɛ hɩm cakɩ nɛ pʊcɔ nɛ ɛyʊ hɩɩ-pʊ.  Ñɩnɩya ñɩna nɛ pana se, ɛyʊ calɩm taa lɩm mbʊ pɩwɛ nɛ pɩɩtasʊ-ɩ labʊ tʊmɩyɛ yɔ, ladibe hɔŋna-pʊ nɛ pɩlɩzɩ nɛ pisidi hɩm taa.




#Article 439: Lakʋ (119 words)


Lakʋ kɛnɛ tɛtɛ kpɩna ndɩ ndɩ kpaʋ. Ɛlɛ lakʋ ŋgʋ kɩ-taa pakʋʋ tɛtɛ kpɩna lɛɣna. Lakʋ kɛna tɛtɛ kpɩna kʋʋ. Fenaɣ nakɛyɛ wɛɛ ajɛɛ nayɛ taa, nɛ a-kɛ lakɩŋ fenaɣ. Weyi ewoki lakʋ yɔɔ payaɣ size ɛgbam.

Ɛgbam kɛna ɛyʋ weyi eeseu tɛtɛ kpɩna yɔ. Ɛgbam ɛnʋ, kpɩnɛ nɖɩ ɛtakatɩ yɔ, ɖɩ-n̄ʋʋ caɣca. Pɩtɛkɛ paa weyi pɩhaɣ size ɛkɛ ɛgbam. 

Lakʋ tʋmɩyɛ kɛna kpɩna ɖɔɔnʋʋ nɛ kʋʋ. Tombiye lakʋ pɩzʋ pɩnɩɩ size lakʋ kadaɣ. Ŋnɩʋ tombiye nɖɩ caɣ lɛ, kpɩna kʋʋ tɔm lɩmaɣzɩyɛ kɔŋna ɛyʋ n̄ʋʋ taa.

Lakʋ labʋ tʋmɩyɛ ɖɔɖɔ kɛna tɔɔnaɣ cazɩʋ. Ɖajaa sɔsɔ Codex alimentarius tɔŋ lakʋ lakʋ tʋmɩyɛ laɖʋ size ɛkɛ, ɛyʋ weyi ɛsɔzʋʋ eɖoŋ nɛ pakʋna kpɩnɛ naŋgbanzɩ naanaza n̄ɩnɖɛ nɛ naalɛ nɖɛ yɔ.




#Article 440: Lao Tseu (311 words)


Lao Tseu kɛ abalʋ sɔsɔ nɔɔyʋ tɛ hɩɖɛ. Lalaa yayɩ size Laozi yaa ɛzɩ Lao Zi. Ɛkɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Siini ɛjaɖɛ yɔ ɖɩ-tɛtʋ taa pɩɣa yaa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛyʋ. Ɛjaɖɛ Siini tɛtʋ taa lɛ, paya-ɩ size Tàishàng lǎojn. Pʋtɔbʋʋ tobi kɛlɛ size Ɛsɔnaa taa Ɛsɔ sɔsɔ Lao, papɩzɩʋ paya-ɩ ɖɔɖɔ size Siini ɛjaɖɛ taa ɔgɔlɩmɩyɛ sɔsɔɖɛ.

Fransɩɩ kʊnʊŋ taa lɛ pɛcɛlɛyɩ hɩɖɛ size maatɛŋ tɛ Ɛsɔ. Ɛ-hɩɖɛ maɣmaɣ kɛlɛ Li Er. Paa pɩla ɛzɩma yɔ, pɔtɔma size ɛɛkɛ lɔnzɩnɖʋ tʋ sɔsɔ nɔɔyʋ yaa n̄amtʋ lɔn tɩlɩʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛlɛ, yee pamaɣzʋʋna pɛtɛ taa sɔnzɩ taa kɔyɔɔ, ɛkɛ Confucius kpaɖʋ yaa wɛɛ taa. Pɩɩkɛ kpaɖɩŋ yaa wɛɛɛ loɖo (6) n̄ɩnɖɛ hɛkʋ nɛ hɛkʋ nɛ pɩcɔ palʋlʋʋ Yesu Krɩstʋ nɛ kagbanzɩ (5) n̄ɩŋgʋ tɛ hɛkʋ nɛ hɛkʋ ɖɔɖɔ nɛ pɩcɔ palʋlʋʋ Yesu krɩstʋ.

Pɩɩkɔɔ pɩsɩna kpaɖɩŋ kpiziuɖe tɛ wɛɛ taa yaa yoliheeɣye nɛ kpiziuɖe yaa lʋŋheeɣye taa. Ɖajaa Lao Tseu kɛ lɩzɩyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛnʋ lɩzana mbʋ payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size taoïsme. Taoïsme kɛna Ɛsɔ tɔm kpɛlɛkʋʋ hɔɔlɩŋ nɩyɛ nɛ ɛyʋ yɔɔ lɩmaɣza tɩlɩʋ tʋma. Ɛlakɩ lɔnzɩnɖɛ tʋma kpɛlɛkʋʋ.

Sakɩyɛ tɔŋ size, paa pɩla ɛzɩma yɔ, ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size pays de Chu ɖɩ-taa palʋla-ɩ kɛ Zhou ajɛɛ kewiisi taa. Ɛzɩma ɛnʋ ɛzɩ, caanaʋ takayasɩ taa ɛ-tɔm tɔɖʋ yaa pɔtɔyɔdɩ ɛ-tɔm pʋɖɔɔ yɔɔ lɛ, patɩla-ɩ pɩtɩŋgɩna kewyaɣ hʋʋ ŋgʋ payaɣna Fransɩɩ kʋnʋŋ taa size dynastie Han yɔ.

Lao Tseu kɛ mba pɛkɛna Ɛsɔ tɔm kpɛlɛkʋʋ hɔɔlɩŋ nɩyɛ tɩna nɛ ɛyʋ yɔɔ lɩmaɣza tɩlɩʋ tʋma palaɖaa tɛ Ɛsɔ. Mbʋ yɔ, ɛnʋ kɛnɛ tʋmɩyɛ nɖɩ ɖɩlɩzɩyʋ. Ɛ-tʋmɩyɛ nɖɩ ɖɩlaɖaa payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size taoïstes waa. Ɛ-ɛjaɖɛ Siini taa peeɖe lɛ, paya-ɩ size Tàishàng lǎojūn pʋtɔbʋʋ size Ɛsɔ kɩlɩm Lao, paya tobi Fransɩ kʋnʋŋ taa «Seigneur suprême Lao».  

Pama ɖajaa sɔsɔ Lao Tseu ɛnɛ ɛtɛ sɩɣʋʋ kpelaɣ. Pama-ɩ nɛ tandaʋ kʋlʋmʋʋ nakʋyʋ ɛ-tamaɣ tɛɛ. Ŋna-ɩ ŋtɔŋ size akpadɛyʋʋ mɛwɛna mɛ-ɛsa. Ɛkɛ,




#Article 441: Latɛŋ kʊnʊŋ (215 words)


Latɛŋ kʊnʊŋ, Latɛŋ taa lɛ lingua Latīna ou Latīna lingua kɛ Italii kʊnʊŋ nɛ kɩlɩna Ɛndɩ-Erɔpʊ cejewiye taa nɛ kiɖetɛ lɛ pɔyɔɔdʊʊ kʊ nɛ Latium nɛ Room antique pa-da. Nɛ paa pamaazɩɣ nabʊyʊ taa se kɩ-kɛ kʊnʊŋ kɩsɩbʊ kɔyɔ kɩ-tɛ tɩlɩtʊ nɛ kɩ-tɛ labɩnaʊ wɛɛ Sukuli kɩtɛzʊʊ taa nɛ ɛjaɖɛ taa sɔŋzi nasɩyɛ tɛ laya kpeekpe cɔlɔ. Kʊnʊŋ ŋgʊ paɖɩna kʊ wɩlɩʊ sukuli na cɩkpema taa nɛ sukuli kɩtɛzɩŋ sakɩyɛ taa.

 
Latɛŋ kʊnʊŋ ŋgʊ palakɩna kʊ tʊmɩyɛ paa ɖoye se palɩzɩna tɔmpe kɩfana sakɩyɛ kɛ kʊnʊmɩŋ cejewaa sakɩyɛ taa. Latɛŋ kʊnʊŋ nɛ kɩ-halɩbɩya, Romanɩ kʊnʊmɩŋ ɛlɛ payaɣ nabʊyʊ taa se Latɛŋ waa kɩfama, eyeke koŋ ɛwɛna Italii kʊnʊmɩŋ pɩlɩŋga taa. Pɩlɩnzɩ lɛɛsɩɣ wɛɛ cɩɖɩ cɩɖɩ ɖooo pʊcɔ italii romanɩ alɩwaatʊ takayasɩ taa, ɛlɛ paɖʊ-tʊ kɛ ɛjaɖɛ alɩwaatʊ taa yaa paɖʊ-tʊ ajɛyɛ tamsʊ nɔɣ alɩwaatʊ taa ndʊ paya se Empɩrɩ.

Roma kɩbɩnɩʊ tɛ tɛtʊ walʊ wɩlɩʊ ɛzima Latɛŋ mɩza sakɩyɛ sakɩyɛ kɛ pɩkpaʊ na kpaɖʊ naatozo ŋgʊ pʊcɔ palʊlʊʊ Yeesu Chrɩtʊ yɔ. kɩ-kɛ Romanɩ Empɩrɩ kʊnʊŋ sɔsɔʊ. kɩwalɩ sakɩyɛ kɛ Erɔpʊ  nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔlʊʊ taa nɛ Afrika nɛ hayi kɩŋ nɛ Azii cɩkpelʊʊ taa nɛ Danubɩ ageetaa taa. Empɩrɩ tɛɛ lɛ Latɛŋ kɛ waɖɛ kʊnʊŋ kɩ-kɛ Romanɩ komina tʊmɩyɛ kʊnʊŋ nɛ sɔɔjɛtʊ kʊnʊŋ nɛRomanɩ ajɛyɛ sakɩyɛ tɛ kʊnʊŋ kɩnɛ Krɛsɩ kʊnʊŋ nɛ ageetaa taa kʊnʊmɩŋ.




#Article 442: Laʋ (316 words)


Tɩŋ sɔsɔŋ ndɩ ndɩ nɛ tɩŋ kɩmaɣnaŋ nɛ tɩŋ cikpeŋ pɛkpɛndɩɣ nɛ pɛwɛɛ hɔɔlʋʋ kɩwalʋʋ nakʋyʋ yɔɔ nɛ payaa se laʋ. Laŋ sɔsɔŋ wɛɛ nɛ laŋ cikpeŋ ñɛwɛɛ ɖɔɖɔ.

Laʋ kɛ ñɩm sɔsɔm ɛyʋ wezuu caɣʋ taa. Ɛyʋ pɩzɩɣ ɛcaɣ wezuu laʋ taa. Ɛyaa paɣzɩ caɣʋ laŋ taa kpaɣ ɖooo kpaɖʋʋ nɩɩlɛ ñɩŋʋ taa. Ɛyaa ɛzɩ miiliyɔɔ waa taŋa mbʋ yɔ, halɩ pɩɖɛɛ pʋ-yɔɔ kaca laŋ taa. Halɩ nɛ sɔnɔ mbʋ yɔ, ɛyaa ɛzɩ miiliyɔɔ waa mɩnʋʋ nɛ nɩɩnʋwa caɣ laŋ taa.

Awayɩ kpɩna sɔsɔna nɛ cikpena nɛ sumasɩ sɔsɔsɩ nɛ cikpesi pɛwɛ laŋ taa. Laŋ sɔsɔŋ taa tuŋ nɛ tɔɔyɩŋ nɛ tudusi nɛ awayɩ naŋ nɛ kpoŋ nɛ awayɩ kpɩna sɔsɔna lɛɛna pacakɩ wezuu. Ɖɩnaɣ ɖɔɖɔ awayɩ kpɩna kɩmaɣna ɛzɩ namɩŋ ndɩ ndɩ nɛ ahuwa ndɩ ndɩ nɛ tɩkpayɩŋ ndɩ ndɩ. Awayɩ kpɩna cikpena wena ɖɩpɩzɩɣ ɖɩna laŋ taa ɖɔɖɔ yɔ, a-taa naayɛ hɩla yɔ : kozonzi nɛ puda naa nɛ fɔɔ naa nɛ yuŋ nɛ awayɩ kpɩna cikpena lɛɛna.

Sumasɩ sɔsɔsɩ ndɩ ndɩ nɛ sumasɩ kɩmaɣnasɩ nɛ sumasɩ cikpesi kudokiŋ ɛgbɔŋ ɛgbɔŋ cakɩ wezuu laŋ taa. Sumasɩ sɔsɔsɩ taa lɛ, ɖɩnaɣ tataa naa. Sumasɩ kɩmaɣnasɩ taa lɛ, ɖɩnaɣ makɩyɛ naa ndɩ ndɩ nɛ atenda ndɩ ndɩ nɛ kpeliŋ ndɩ ndɩ nɛ awayɩ suŋ nɛ lesi ajalɩ kɔkɔ naa nɛ hoomataŋ ndɩ ndɩ nɛ kpɩɩtɔlɩ naa nɛ abɛntɛ naa ndɩ ndɩ akpaŋnaŋcaʋ waa.

Sumasɩ cikpesi taa lɛ, ɖɩnaɣ pɩtɛɛyɩsɩ ndɩ ndɩ nɛ ahowa ndɩ ndɩ nɛ kpɛŋkpɛsɩ ndɩ ndɩ nɛ awayɩ halɩkuku naa ndɩ ndɩ nɛ kʋdɔkɔyɩŋ nɛ atɛwa ndɩ ndɩ nɛ pɩɩdʋ naa ndɩ ndɩ nɛ hɩmcɩʋcɩʋ naa ndɩ ndɩ.

Ɖʋma sɔsaa ndɩ ndɩ nɛ ɖʋma cikpema ndɩ ndɩ wɛ laŋ taa ɖɔɖɔ.

Kayɩmasɩ sɔsɔsɩ nɛ kayɩmasɩ cikpesi wɛ ɖɔɖɔ laŋ taa.

Ɖɔɖɔ ɛzɩ lɩm taa wondu ndɩ ndɩ paɣtʋ yɔ, mbʋ laŋ taa wondu lakɩ. Pʋ-tɔbʋʋ se kpɩna wena akɩlɩ ɖoŋ yɔ, atɔkɩ kpɩna wena alɛ fɛyɩ ɖoŋ yɔ nɛ apɩzɩ acaɣ wezuu.




#Article 443: Laʋ pɩzatʋ (206 words)


Laʋ pɩzatʋ paɖana yaʋ ɖɔɖɔ size laʋ pɩsaɖʋ. Laʋ pɩzatʋ tʋnɛ, tɩkɛ mɔndɔnʋʋ pɩzatʋ yaa ndɔ nʋʋ pɩzatʋ lʋnaʋ wɛtʋ ndʋ tikiɖe yaa tɩɖɩlɩyɛ kɛ kpɩna tɔnɩŋ nɛ hʋndʋ yɔ. Kpɩna ana, mbʋ payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size arthropodes  waa yɔ, mba haɣna hʋndʋ nɛ tɔnɩŋ kɩpaŋ kɛ kpɩnɛ.

Arthropodes waa mba pawa-ɩ lɛ, ɖɩpɩzʋʋ ɖɩna ɖɔɖɔ ajaɣ kongo waa (araignées) tɛ kpɛm nɛ sonzoo (chenilles) tɛ hʋndʋ yaa kpɛm. Pɩkɛ kɛ ɖɔɖɔ laʋ pɩzatʋ ndʋ paya tʋ nɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa size (soie) yɔ.

Huduhuɖu ɛzɩ payaʋ nɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa size papillons waa yɔ, haɣ ɖɔɖɔ hʋndʋ yaa laʋ pɩzataʋ ndʋ. Huduhunuŋ ɛnʋ, ɛ-taa nabɛyɛ hɩla kɔ yɔ : Yponomeutes, nɛ bombyx.

Laʋ pɩzatʋ ndʋ tɩlakɩ nɛ pehikuu laʋ pɩzatʋ kpɩtatʋ n̄ɩndʋ yɔ, ndʋ lɛ ya andʋ paya size cocon kɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa. Cocon ŋgʋ, sonzoo wena payaɣyɛ size laʋ pɩzatʋ ndʋ tɩwɛ tɩŋ hatʋ sɛmɩŋ tɩyɛ yɔ. Sonzoo ana payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size ver à soie.

Sonzoo tɩŋ hatʋ lɩm yaa tɩŋ hatʋ sɛmɩŋ n̄ɩna anɛɛ yɔ, akɛ payaʋ nɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa size bombyx du mûrier kɛ haɖaʋ hɔɔlʋʋ taa.  Paya laʋ pɩzatʋ natʋyʋ ɖɔɖɔ size ver à soie Tussah nɛ pehikuu pɩ-tɛ pɩzatʋ kɛ n̄ɩtʋ taa tɛtɛ kpɩna yɔɔ.




#Article 444: Le Corbusier (214 words)


Charles-Edouard Jeanneret-Gris, palʊla-ɩ aloma fenaɣ kɩyakʊ loɖo ŋgʊ wiye kɛ pɩnaɣ 1887 kɛ Suwiisi ɛjaɖɛ taa nɛ ɛsɩ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ nɛɛlɛ nɛ lʊbɛ kɛ pɩnaɣ 1965. Mbʊ lɛ, ɛwɛna pɩnziɣ hɩŋ lʊbɛ nɛ lʊbɛ. Ɛsɛ hɩɖɛ nɛ paya-ɩ se kɔɖɩbɛsi. Ɛkɛ saɣyʊ, ɛkɛ tɔlɩm tayʊ, ɛmaɣ takayɩsɩ, ɛkɛ weyi ɛwɩlʊʊ tɛtʊ lɩzʊʊ yɔ, ɛkɛ weyi ɛwɩlʊʊ ɛzɩma pamaɣ kuduuyiŋ sɔsɔŋ tɛtʊ taa nɛ pʊwɛʊ ɖeʊ yɔ. Palʊla-ɩ Suwiisi ɛlɛ ɛpɩsɩ ɛtɩ Fransɩɩ tʊ kɛ dooo pɩnaɣ 1930. 

Le Corbusier lʊba tɛtʊ lɩzɩʊ yɔ. Ʊnʊ lʊbɩna nɛ ɛkʊlɩ nɔkʊɖʊma wɛtʊ yɔ ; Tɩ-yɔɔ yɔ ɛpazaɣ tʊmɩyɛ labʊ dooo pɩnaɣ 1920. Ɛlaba tambɔɔ ŋga nɛ ɛlakɩ tʊmɩyɛ pʊyɔɔ mbʊ yɔ pɩɩkɛ kedeŋga kpekpe you sɔsɔʊ alɩwaatʊ ndʊ Corbésier.  palakaɣ lɩmazaɣ se mbʊ pʊwɛka yɔ pama nɛ pɔñɔɔzɩ yɔ, ɛma takayɩsɩ ndɩ ndɩ kɛ kagbaŋzɩ nɛ sɩ-taa tɔm kɛ wazaɣ pɩɩŋ kɛ haya kuduuyuŋ hɔlʊ taa. Nɛ kuduuyiŋ ɛnʊ pama-ɩ lɛ ɛ-taa wɛʊ pɩtɩnɛ mbʊ pɩtɛɖʊʊ ɛyʊ yɔ, mbʊ yɔ saʊ, lɩm ɖɩyaayɛ, sukuli, kɩyakʊ tɔm ɖɩkalɩyɛ nɛ samaɣ ɖɩkatɩyɛ. 

Charles-Edouard Jeanneret caa maazɩ se ɛ-pɩyalʊ ʊnʊ ɛkɛʊ caɣayaa mba pɛkɛ christʊ nɛ palɩna nɛ Fransɩɩ hadɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kɩŋ yɔ pe-liɖe taa ɛyʊ. Ɛ-ɖoo tɔŋ se ɛ-lɩna Suwiisi, Fransɩɩ nɛ kɩ-hayi kiŋ, nɛPɛlɩzɩkɩ tɛ tʊma sɔsɔna taa mbʊ labɩnɛ pɛlɩzɩkɩ mba ya-ɩ se kɔɖɩbɛsi.




#Article 445: Leemu sɛmɩŋ (134 words)


Tomnasɩ nzɩ sɩsɛ ɛzɩ leemu sɛmɩŋ yɔ sɩwɛ sɛmɩŋ weyi ɛkɛlɩɣ naʊ poliŋ taa yɔ. Leemu sɛmɩŋ ɛnʊ ɛwɛ sɛmɩŋ kpaŋ nɛ sɛmɩŋ weyi ɛwɛ ɛzɩ sʊtʊ lɩm yɔ ɩhɛkʊ taa. Leemu sɛmɩŋ wɛ tomnasɩ sɛmɩŋ weyi ɩwɛ haŋŋ yɔ ɩ-taa nɛ tomnasɩ nzɩ sɩwɛ mbʊ haŋŋ yɔ palɩzɩɣ pʊ-tɔbʊ ɛzɩ sɛmɩŋ weyi ɛwɛ ɛzɩ leemu lɩm sɛmɩŋ yɔ. 

Tomnasɩ nzɩ sɩ-sɛmɩŋ wɛ ɛzɩ leemʊ sɛmɩŋ mbʊ yɔ sɩ-hɔŋ ɛyaa nɛ cɔnaʊ taa wɛ ɖeu ɖɔɖɔ. Tɩŋ pee nayɛ wɛ lɛ, apʊ lɛ paa aawɛ ɛzɩ tɩŋ hatʊ yɔ, apɩsɩɣ nɛ asɛɛ ɛzɩ leemu lɩm sɛmɩŋ yɔ nɛ mbʊ wɩlɩɣna se apʊwa. Leemuu maɣmaɣ mbʊ yɔ, kɩpʊ lɛ kɩsɛɣ ɛzɩ pɛkɛdʊ kɩ-lɩm nɛ kɩ-sɛmɩŋ yɔ. Mbʊ yebina nɛ leemu ɛtapɩta yɔ kɩ-taa lɩm ɛɛwɛʊ ɛzɩ leemu sɛmɩŋ yɔ nɛ kɩ-taa lɩm ɛɛwɛʊ leleŋ ɖɔɖɔ.




#Article 446: Leemuu (282 words)


Leemuu kɛ nandʊʊ piye tɩŋ, pɩkɛ leemuu tɩŋ piye kɩkɛ tɩŋ tamsʊʊ cejewiye taa nandʊʊ piye. Ɛ-ɖɔɔ sakɩyɛ nɛ kajalaɣ lɛ, ɛlɩnɛ Citrus simens tɩŋ tɛ ɛzɩ calɩm leemɩŋ nɛ ñaŋ leemɩŋ weyi ɛlɩnɛ leemɩŋ nɩ ndɩ cɔlɔ yɔ. Pɩkɛ tɩŋ piye ndɩ pɔtɔkɩ-ɖɩ yɔ, ɖɩ-hɩɖɛ sɛwa pɩlɩnɛ kɩ-tɛ fitamini C paa papɩzɩɣ se pɛkɛtɩna-kʊ nɛ tɩŋ pee lɛɛnaa nɛ tɩŋ hatʊ lɛɛtʊ yɔ. Pɩkɛ tɩŋ piye nanza ñɩndɛ ndɩ pakɩlɩ hayʊʊ kedeŋga kpeekpe taa yɔ.
   
Leemuu ɛzɩ ɖɩnɩɣ kɩ-hɩɖɛ yɔ wɛna leemuu tɛ sɛmɩŋ. Kɩ-tɔnʊʊ wɛ kpɩzɩŋ nɛ kɩ-yɔɔ wɛ ñɔkʊ ñɔkʊ. kɩ-taa wɛ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ ɖɔɖɔ ɛzɩ kɩ-kopuu mandarini yɔ. Kɩ-taa lɩm wɛ lelemɩnaɣ nɛ pɩ-taa wɛ sikiri nɛ ñɩmɩŋ nɛ pɩ-taa wɛ fitamini C. Palakɩ-kʊ nɛ saladɩ nɛ anasaayɩ cotuu yaa pɔñɔʊ kɩ-lɩm. Calɩm leemɩŋ kpaɣ ɛ-hɩɖɛ ɖenɖe keeke ɛkɛ kɩsɛmɩŋ ɛ-tomnaɣ yɔ. Pɩtɛ sɛmɩŋ ɛnʊ ɛlɩnɛ antocyane cɔlɔ nɛ pɩkpeekpe pɩkpɛndʊʊ tɩŋ nɩɩyɛ tɛ lɛ, pɩpɩsɩɣ niikaɣ. Leemuu tɛ antocyane ɖoo kiɖe tɛ lɛ, pɩwɛ yuulee ɛlɛ pɩpɩsɩɣ kɩsɛmɩŋ pɩkatʊʊ leemuu ñɩmɩŋ lɩm.
       
Leemuu tɛ nɛ Siini ɛjaɖɛ taa. Ɖɩpɩzɩɣ ɖɩtɩlɩɣ nɔmɔŋ sɔsɔŋ nɩɩlɛ weyi kɩtɩŋga nɛ kʊsʊʊ Eerɔpʊ ɛjaɖɛ taa. Mediteranee nɔmɔʊ canaʊ katʊʊ alɩwaatʊ taa (kpaɣɖʊ 9 nɛ 13) pɩlɩnɛ leemuu ñaŋ ŋgʊ ŋgʊ Pɛrɩsɩ mba ɖɛzaɣ Arabɩ mba piye nɩ pɔsɔ-dɩ Sisili ɛjaɖɛ taa ɖenɖe kɩmɩzaa nɛ pɩtalɩ Erɔpʊ tɩŋga taa yɔ.

Nabʊlɛ alɩwaatʊ taa lɛ, kpaɣɖʊ 16 taa lɛ, Pɔrɩtɩkɛ mɛlɛ naa taa nɔmɔŋ  woɖaa lɩɣ leleŋ leemuu yɔ siini nɛ papɩsɩna-kʊ Eerɔpʊ ɛjaɖɛ taa nɛ kɩwa leemuu ñŋ ŋgʊ. Ɖooo kpaɣɖʊ nɛɛlɛ hɛkʊ alɩwaatʊ taa lɛ leemuu kɛkɛ ajana pʊyʊʊ nɛ pahaɣ-kʊ ɛzɩ Nɔwɛlɩ kʊjɔʊ nɛ Nicolas kɩɖeɖeʊ (Peyibaa) kɛ piya. Kɩ-haɖaʊ kawaba mbʊ ɖooo lɔŋ lɛ kɩpɩsɩɣ maŋpɩza waa ɖoŋ pɩyʊʊ.




#Article 447: Legɔsɩ (290 words)


Legɔsɩ kɛŋna Naajeeriya ɛjaɖɛ taa tɛtʊ ndʊ tɩkɩla walnzɩ yɔ nɛ Afrika ajɛya tɛtʊ sʊzɔtʊ kpeekpe taa ɖɔɖɔ lɛ Legɔsɩ tɛtʊ kɩlɩna walanzɩ ɖɔɖɔ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ taa maɣna ɛkɩtaariwaa 99 960 ha yaa kilomɛtanaa  999,6. Pɩnaɣ 2013 taa pakalɩ ɛyaa kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, pɛkpɛnda 12 090 000 ɛlɛ yee pɛkpɛndɩna tɛtʊ tʊnɛ nɛ ti-ageeta lɛɛna kɔyɔ, pɛkpɛnda miliyɔɔnaa nɛɛlɛ nɛ kʊɖʊm (21 000 000). Ɖooo pɩnaɣ 2000 taa lɛ Kɛɛrɩ tɛtʊ nɛ Kinsasa tɛtʊ taa kɛ ɛyaa kaakɩla ɖɔʊ nɛ sɔnɔ taa yɔ Legɔsɩ ñɩndʊ kɩlɩna. 

Pʊcɔ nɛ Abuuja tɛtʊ pɩsɩɣ Naajeeriya tɛtʊ sʊzɔtʊ kɛ pɩnaɣ 1999 lɛ, Legɔsɩ kaakɛŋna mbʊ ɛlɛ tɩ-taa teŋu kidiiliŋ ŋgʊ kɩwɛɛ yɔ, kɩwɛ Afrika taa kidiiliŋ weyi ɛkɩla liŋgu yɔ ɛ-taa. Peeɖe kɛ tadɩyɛ t ʊmɩyɛ nɛ ñɩɩtʊ lubʊ kɩla wɛʊ Naajeeriya ɛjaɖɛ kpeekpe taa. Legɔsɩ tɛtʊ maɣmaɣ kɛna tɛtʊ sakɩyɛ ndɩ ndɩ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta yɔ tɩkpɛndɩna nɛ pɩlɩɩ Legɔsɩ. Legɔsɩ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayʊ kiŋ hɔɔlʊʊ taa ɛsɩndaa wobu wɛɛ sɩŋŋŋ pɩkɩlŋa ɖɛndɛ payaɣ se Ikeja nɛ Agege yɔ. Mbʊ pɔyɔɔ yɔ efebiya nɛ pɛlaa  peseɣ ajɛya lɛɛna taa nɛ powoki peeɖe se pala tʊma nɛ payabɩ-wɛ wondu ɛzɩ kpokponaa, cɛɛcɛɛnaa, kancɩnaa yaa nabʊyʊ yem.

Legɔsɩ tɛtʊ ɖɛɛʊ nɛ ɛsɩnda nɛ pɩkɩlʊ ɖɔɖɔ yɔ pɩlɩna tadɩyɛ yɔɔ, sanzɩ yɔɔ nɛ pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ komina tʊma sɔsɔna wɛ peeɖe ɖɔɖɔ. Legɔsɩ tɛtʊ maɣmaɣ taa lɛ, cɔɔcɩ laɖaa yaa mba patɩŋ gʊ Yeesu Kristu wayɩ, mba kɩlɩna ɖɔʊ nɛ patala ɛzɩ ɛyaa 75 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ nɛ malɩŋ ñɛwɛ ɛzɩ ɛyaa 15 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ. Ɛlɛ mba pɛkɛ malɩŋ kpem yɔ mba lɛ Yʊrʊba mba nɛ Yʊrʊba mba kpeekpe taa lɛ, ɛyaa ɛzɩ nɛɛlɛ nɛ naanʊwa (25) kɛŋna malɩŋ. Payaɣ Legɔsɩ tɛtʊ yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Akinwunmi Ambode.




#Article 448: Leonhard Euler (397 words)


Leonhard Euler, palʊla-ɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 15 pɩnaɣ 1797 alɩwaatʊ Bâle tɛtʊ kɛ Suwiisi ɛjaɖɛ taa. Ɛyʊ ɛnʊ ɛsɩ salaŋ fenaɣ kɩyakʊ 18 pɩnaɣ 1783 kɛ Sɛɛpetersbuuri tɛtʊ (Ruusi tɛ Ampiiri taa) ɛlɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ 76. Ɛyʊ ɛnʊ ɛɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ nɛ tomnasɩ ɖɔnɛ kpɛlɛkɩyʊ Suwiisi ɛjaɖɛ taa. Ɛlaba ɛtɛ fezuu caɣʊ sakɩyɛ kɛ Ruusi tɛ Ampiiri taa nɛ Caama ɛjaɖɛ taa. 
 
Euler kaakɛ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ sɔsɔ weyi paakɩlɩ kpaɣɖʊ 18 alɩwaatʊ taa nɛ ɛyʊ weyi ɛ-hɩɖɛ kaatɔya paale yɔ kɛ wɛɛ ana a-taa. Takayaɣ nakɛyɛ paawona-kɛ Laplace tɛ Simon Petro tɛ nɛ katasɩɣ cuuzuu mbʊ se Euler lɛɣtʊ tɩlɩyɛ wakɩna paale nɛ pɔtɔŋ ɛkalɩ Euler takayasɩ, ɛkalɩ Euler takayasɩ ɛnʊ kɛnɛ ɖa-wɩlɩyʊ. Ɛɛkɛ ɛyʊ weyi ɛmʊwa nɛ etisi piŋ Ɛsɔ yɔɔ yɔ, etisi Ɛsɔ tɔm takayaɣ yɔɔ nɛ ɛlʊkɩna mba petetisi Ɛsɔ yɔɔ yɔ ɛtɛ alɩwaatʊ taa.

Palʊla Euler Bâle tɛtʊ taa, ɛ-caa Paul Euler, ɛkɛ lɛɣzɩtʊ tɛ cɔɔcɩ naa tɛ ninɖiyu, e-ɖoo Marguerite Brucker, ɛkɛ ninɖiyu nɔyʊ pɛlɛ. Ɛwɛna kɔɔnaa naalɛ mba yɔ Anna Maria nɛ Maria Magdalena. Pɩlaba alɩwaatʊ pazɩ yem ɛzɩ palʊlʊʊ Leonhard lɛ, ɛ-caa nɛ e-ɖoo pakʊ Bâle tɛtʊ taa nɛ powolo pɩjɔlɔ kpam tɛtʊ ndʊ payaɣ se Riechen tɩtaa. Peeɖe Euler lakɩ ɛtɛ pɩjatʊ fezuu caɣʊ siŋ. Paul Euler kaakɛ Bernoulli cejewiye taa ɛyʊ nɔyʊ ɛgbadʊ Jean Bernoulli, weyi pɔtɔŋgɔ se ɛɛkɛ kajalaɣ lɛɣtʊ Erɔpʊ pɩkpɖɩ evebu Leonhard yɔ. 

Pɩnzɩ 13 wayi lɛ, Leonard ma ɛ-hɩɖɛ Bâle sukuli kɩtɛzɩ taa nɛ pɩnaɣ 1723 taa lɛ, ɛmʊ tɩ ɖɔkʊʊ takayaɣ pɩlɩna ɛyʊ yɔɔ lɩmaɣzɩyɛ kpɛlɛkʊʊ tɔm yɔ, pɩtɩŋna tɔm ta huyuu takayaɣ ŋga kɛwɛ ɛzɩ Descartes nɛ Newton pa-ñɩnzɩ yɔ. Alɩwaatʊ nddʊ tɩ-taa lɛ, Jean Bernoulli kpɛlɛka-ɩ mazasɩ ɖanasɩ tɩŋga, peeɖe ɛlɛ hiwa nɛ ɛna se e-sukuli pɩɣa kɩfala kanɛ kɛwɛ lɔŋ piŋ lɛɣtʊ kpɛlɛkʊʊ nɔmɔʊ taa. Euler pazɩ kpɛlɛkɛkʊʊ Ɛsɔ yɔɔ tɔm nɛ Kɗɛkɩ nɛ Hɛbra, mbʊ ɛ-caa pɔza lɛɛlɛ se pɩha waɖɛ nɛ ɛpɩsɩ ninɖɩyu. Peeɖe Jean cɛyɩ ɛtɩ nɛ eyele nɛ ɛ-caa nɩɩ pɩdaa se pʊmʊna ɛ-pɩɣa ɛpɩsɩ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ. 
  
Alɩwaatʊ ndʊ, Jean Bernoulli piyaa naalɛ, Daniel nɛ Nicolas, lakaɣ tʊmɩyɛ Ruusi tɩlɩyɛ kpɛlɛkʊʊ tɔm lɩzɩyaa ŋgbɛyɛ taa kɛ Sɛɛpetersbuuri tɛtʊ taa. Hasɩyaɖɛ fenaɣ pɩnaɣ 1726 alɩwaatʊ taa lɛ, Nicolas ñasɩbɩna lebiye kʊdɔŋ mbʊ lɛ, ɛlaba pɩnaɣ kɛlɛ Ruusi tɛtʊ taa. Kɛlɛ e-neu Daniel pazɩ ɛ-tʊma, lɛɣtʊ tʊmɩyɛ nɛ tomnasɩ ɖɔnɛ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ nɛ ɛpɔzɩ se eeyeba ajɔɔla kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ yem nɛ nɔyʊ fɛyɩ yɔ Leonhard ɛkpaɣ ɖɩjayɛ nɖɩ.




#Article 449: Lesi (820 words)


Kabɩyɛ tʋ sɩma ɖɔɖɔ se ɛyʋ sɩkɩɣ yɔ, ɛtasɩ. Pʋ-yɔɔ sɔsaa tuu eduye se Ɛsɔ tɩna kpɩnɛ, tɛtʋ paɣ huyuu. Yee mbʋ, ɛyʋ tomnaɣ kɛ huyuu yem, keem wɛɛ. Keem mbʋʋ lɛ ciam yaa kalɩzaɣ. Ɛyʋ sɩkɩ lɛ, pʋwɛɛ se pala ɛ-leɣa nɛ pɩsa nɛ ɛ-kalɩzaɣ sʋʋ ɖɩɣa. Patala sɩɖʋ leɣa yɔ, ɛ-kalɩzaɣ wɛɣ nɛ kɔcɔʋ yem, kaanaɣ ɖɩsʋyɛ.

Lesi wɛ tɔm naadozo taa : lɛsɩ kɩbanzɩ wɛɛ, lesi kɩdɛkɛdasɩ n̄ɛwɛɛ nɛ piya lesi n̄ɛwɛɛ ɖɔɖɔ. Ɛyaa mba pasʋtʋyʋʋ nɛ pʋcɔ Ɛsɔ yaa-wɛ yɔ, pɛ-lesi kɛŋna lesi kɩbanzɩ. Mba paba tasɩ sɩm kɩbam yɔ, paba lesi payaɣ lesi kɩdɛkɛdasɩ. Mba paba sɩkɩ nɛ patatalɩ pɩnzɩ nɩɩnʋwa nɛ nɛɛlɛ yɔ, paba lesi wɛ ndɩ nɛ akpadɩyaa lesi. Weyi ɛwɛna pɩnzɩ nɩɩnʋwa nɛ nɛɛlɛ nɛ ŋkpaɣ pɩɖɛɛ yɔ payaɣ se akpadɩyʋ.

Ɛyaa mba patasɩ sɩm kɩbam yɔ, pe-lesi payaɣ lesi kɩdɛkɛdasɩ. Sɩm kɛ sɩm kɛlɛ, mbʋ payaɣ sɩm kɩdɛkɛdɩm ? Toovenim lɛ, ɛyʋ tɔkɔɔ wɩlʋʋ, ɛlɛ, pʋwɛɛ se Ɛsɔ Caabiyuu ɛyaɣ ɛ-ɛyʋ lɛ, ɛyaa-ɩ camɩyɛ yaʋ. Ɛkpaɣ-ɩ ɖiɣɖiɣ e-ɖom taa. Sɩm mbʋ ɖɩyaɣ se sɩm kɩdɛkɛdɩm yɔ, mbʋʋ yɔ : lɩm kpakʋʋ ɛyʋ yɔ, ɛyʋ yɔɔ canʋʋ yaa puhuu nɛ ɛsɩkɩ yɔ, miŋ n̄akʋʋ ɛyʋ nɛ ɛsɩkɩ yɔ, halʋ sɩkʋʋ nɛ lotu yɔ, ɛyʋ ɖɩɣʋ ɛ-tɩ nimiye nɛ ɛsɩkɩ yɔ, lɔɔɖɩyɛ yaa kpokpo yaa cɛɛcɛ makʋʋ ɛyʋ nɛ ɛsɩkɩ yɔ nɛ ɛyʋ tɔlʋʋ tɩʋ nɛ ɛsɩkɩ yɔ. Sɩm ndɩ ndɩ pʋnɛ payaɣ se sɩm kɩdɛkɛdɩm. Ɛyʋ weyi ɛsɩkɩna sɩm pʋnɛ pɩ-taa nabʋyʋ yɔ, yolim taa palakɩ pʋdʋ leɣa. Ɛ-n̄ɩma nɛ e-egbele panɩŋna ɖama nɛ paɖʋ kɩyakʋ nɛ pala e-leɣa. Palakɩ-kɛ yolim taa se tɛʋ ɛkɔɔ nɛ kikpesi ɛzaɣtʋ ńdʋ nɛ pʋɖʋna koozaɣ nɛ kɔ-tɔbʋʋ nɛ wiɖiyi sɩɖʋ ɖɩɣa taa tʋ nɔɔyʋ ɛtaatasɩ pɛ-tɛ sɩm kɩdɛkɛdɩm mbʋʋ sɩbʋnaʋ kaʋ. Kɔyɛ laɖʋ nɔɔyʋ lakɩna pɩdɛ leɣa ŋ́ga. Kɔyɛ laɖʋ ɛnʋ ɛpɩsɩna sɩɖʋ egbele. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛnʋ kpakɩɣna sɩɖʋ wondu n̄anaɣ kuluu tɛŋ lɛ. Evemiye kʋɖʋmɖɩyɛ palakɩ leɣa ŋ́ga. Pʋ-tɔbʋʋ se puwiye pakaŋ kaŋga, palɩɩ kɩyakʋ, pahʋ n̄ɔsɩ nɛ pokuli n̄anaɣ. Paapazɩɣ pazɩtʋ. Paamaɣ sɩɖʋ ɛnʋ komoɖe.

Mba patatalɩ paʋ yɔ, pɛwɛ tɔm naalɛ taa. Kajalaɣ lɛ, piya wɛɛ, kpaɣ pɩnaɣ kpɛɖɛ nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnzɩ hiu nɛ lʋbɛ. Paba lesi wɛ ndɩ nɛ mba paba wɛna pɩnzɩ hiu nɛ lutozo nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnzɩ nɩɩnʋwa nɛ hiu nɛ nakʋ yɔ. Egbele nɛ sɩɖʋ n̄ɩma panɩɣna ɖama nɛ paɖʋ sɩɖʋ leɣa kɩyakʋ. Palakɩ leɣa nɛ tɛʋ fe lɛ papazɩ pazɩtʋ, paaka kaŋga, paalɩɣ kɩyakʋ, paahʋŋ n̄ɔsɩ, paakuluu n̄anaɣ.

Ɛyaa mba pɛwɛna pɩnzɩ hiu nɛ lutozo nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnzɩ nɩɩnʋwa nɛ pɩnzɩ hiu nɛ nakʋ yɔ ɛzɩma palakɩ pe-lesi ? Palakɩ-sɩ ɖeyiɖeyi ɛzɩ palakʋʋ piya n̄ɩnzɩ yɔ, ɛlɛ, paba ɖeɖe lɛ, pakaŋ kaŋga, palɩɩ kɩyakʋ, pahʋ n̄ɔsɩ pɛtɛ pokuli n̄anaɣ. N̄anaɣ ɖikiliye wiye sɩɖʋ egbele kpakɩɣ e-koohu wondu. 

Lesi nzɩɩ payaɣ kasandʋ lesi. Pɔn̄ɔɔzʋʋ-sɩ nɛ pala-sɩ lɛlaɣ fenaɣ taa. Palakɩ-sɩ lɛlaɣ fenaɣ taa mbʋ pʋyɔɔ yɔ alɩwaatʋ ńdʋ tɛʋ fɛyɩ, pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ, haɖaʋ tʋmɩyɛ takɩlɩ. Sɩɖʋ n̄ɩma taa wɛ leleŋ mbʋ pʋyɔɔ yɔ, Ɛsɔ tɔsɩ pɛ-ɛyʋ. Pɔyɔɔdʋʋ se pʋdʋ tɛma ɛ-mʋtʋ. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛtɔɔ ɛjaɖɛ yɔɔ siŋŋ. Ɛyʋ yɛkɛ pɩyɛ se ɛwɛɣ tam, ɛwɛɛ se ɛkaɣ sɩbʋ. Sɩɖʋ n̄ɩma nɛ sɩɖʋ egbele panɩŋna ɖama nɛ paɖʋʋ pɛ-ɛyʋ leɣa kɩyakʋ. Pʋwayɩ lɛ petiyi nɛ peheyi sɩɖʋ ɛtɩnaa tɩŋa. Ɖoho wena afeŋ se pama so, pasʋsʋʋ, pʋ-tɔbʋʋ se palakɩ ɛza yɔɔ caɣʋ. Ɖoho ana, paa ɛtɩ weyi lɛ ewokina ɛ-nɔndɔʋ tʋ nɛ ɛ-sʋlʋm peeɖiɣa nɛ ɛcalɩsɩna mba pasɩŋna-ɩ ɛ-ɛtɩ yaa ɛ-yɔsɔ sɔŋ libu yɔ pɛ-ɛza. Lɛɛlɛyɔ lɛ, soɖabi lita powokina. Tɛʋ feŋ nɛ soo alɩwaatʋ talɩ ɖanaɣ yɔɔ lɛ, paa ɛtɩ weyi ɛ nɛ e-so nɛ ɛtalɩ ɛcɔɔ ɛ-ɛtɩ yaa ɛ-yɔsɔ ɖɩɣa.

Tɛʋ feŋ lɛ, leɣa kɩyakʋ maɣmaɣ kɛlɛ. Pazɩtʋ wɛɛ. Toovenum lɛ, paatɛma pazʋʋ sɩɖʋ sɩm wiye nɛ pana ɛ-sɩm lɩna ɖenɖe yɔ, ɛlɛ, pʋwɛɛ se leɣa wiye, tanaʋ tʋ nɔɔyʋ ɛlɩɩ nɛ ɛcɛtɩ ɛla pazɩyʋ tʋmɩyɛ nɛ ɛyaa woki pazɩ. Leɣa wiye paa ɛtɩ weyi ɛsaɣ mʋtʋ, ɛtaa tʋ-yɔɔ penim cɔɔ, ɛtɩnɩ tɩ-yɔɔ kelimiye yaa su, pɩ nɛ pu-ɖozi nɛ sʋlʋ pɛyʋ nɛ ewona ɛ-ɛtɩ yaa ɛ-yɔsɔ weyi papayɩ yɔ ɛ-tɛ.

Leɣa kɩyakʋ ɖɛɣ lɛ, paɖʋ kɩyakʋ lɛɛkʋ nɛ paka kaŋga, pʋwayɩ lɛ palɩɩ kɩyakʋ. Pʋpʋ wayɩ lɛ pahu n̄ɔsɩ kɩyakʋ lɛɛkʋ wiye. N̄ɔsɩ ɖɩhʋnɖɛ wiye paa ɛtɩ weyi lɛ ewokina e-kelimiye nɛ ɛ-sʋlʋm peeɖiɣa. Pʋbʋ wayɩ lɛ paɖʋ kɩyakʋ lɛɛkʋ nɛ pokuli n̄anaɣ. N̄anaɣ ɖikuliye wiye sɩɖʋ egbele kpakɩɣ e-koowu wondu nɛ ekpe. Leɣa tɛma lɛ.

Ɛyaa mba pɛwɛna pɩnzɩ mɩnʋʋ nɛ pɩkpaɣ pɩɖɛɛ yɔ papaɣ kɩkpalaŋ. Ɛlɛ pʋpɔzʋʋ se ɛyaa mba, pe-nesi tɛɛ ɛwɛɛ. Pʋ-tɔbʋʋ se pɛkɛ n̄ɩm tɩnaa siŋŋ, mbʋ pʋyɔɔ yɔ, pʋpɔzʋʋ mbʋ kɩkpalaŋ taa yɔ, pʋɖɔ pɩdɩɩfɛyɩ. Pakʋʋ kelime sakɩyɛ, pakʋ pʋŋ, pakʋ heŋ nɛ pɛtɛ pakʋ naŋ. Papaɣzɩɣ-sɩ ɛyaa mb ape-lesi ɖɔɖɔ ɛzɩ palakʋʋ akpadɩyaa n̄ɩnzɩ yɔ. Pʋ-tɔbʋʋ se n̄ɩma nɛ sɩɖʋ egbele panɩŋna ɖama nɛ paɖʋ pɛ-ɛyʋ kɩkpalaŋ kɩyakʋ. Paapaɣ kɩkpalaŋ evemiye kʋɖʋmɖɩyɛ ɛzɩ papaɣʋ akpadɩyʋ so yem yɔ. Kpɩtaʋ mpilim pamakɩ soo ana. Mbʋʋ payaɣ se kɩkpalaŋ. Sɔnzɩ nasɩyɛ n̄ɛwɛɛ ɖɔɖɔ nɛ palakɩ-sɩ kɩkpalaŋ paʋ taa.




#Article 450: Lesoto (183 words)


Lezoto kɛna Afrika nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ-taa nɛ pʊŋ nɛ teŋu nakʊyʊ fɛyɩ ɖɩ-cɔlɔ. Ɖooo lɛ Piritaniki kakpacayaɣna-ɖɩ pɩkɔɔ pɩsɩɩna ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ pɩnaɣ 1966. Peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ kɔyɔ Letsie III nɛ kewiyaɣ ñʊʊtʊ yɔ Pakalitha Mosisili. Tetʊ sɔsɔtʊ yɔ Maseru. Lezoto taa ɛyaa kpɛndɩ miliyɔɔna naalɛ nɛ kristu mba kɩlɩna ɖɔʊ. Kʊnʊmɩŋ naalɛ pɔyɔɔdɩɣ peeɖe: Angilisinɛ lezoto.  

Ɖooo lɛ mba paalɛɣ caɣʊ peeɖe yɔ mba lɛ Puusmɛɛnɩwaa, Ŋgʊniwaa  nɛ Pozoto mba pɛkɛ Pantʊʊwaa yɔ.

Pɩnaɣ 1820 kɛ wiyau Moshoeshoe Ier nɛ ɛkpɛndɩ Sotowaa cejewa kpeekpe se pɩwa-ɩ ɖɔŋ nɛ ɛkaɖɩna Suuluuwaa. Nɛ pɩla mbʊ ɖɔɖɔ.

Mɩnzɛma fenaɣ 12 pɩnaɣ 1990 lɛ Moshoeshoe Ier pɩyalʊ lɛɣzɩ-ɩ kewiyaɣ yɔɔ. Kɔlaɣ fenaɣ 25 pɩnaɣ 1995 lɛ Moshoeshoe IIer  kpaɣ kpelaɣ pɩkɔɔ pɩsɩɩna ɛ-sɩm Kɔlaɣ fenaɣ 15 pɩnaɣ 1996. Ɛlɛ kɩyɛna fenaɣ 30 pɩnaɣ 2014 sɔɔjana kpaɣ hɔzɩŋ nɛ pakʊ pɛ-ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ. Mbʊ yebina pe-ɖe kewiyaɣ ñʊʊtʊ Thomas Thabane se nɛ ɛɖʊ kʊyʊʊ kɛ Afrika nɛ Hadɛ kɩŋ ɛjaɖɛ nɛ ɛmakɩ kobuka se pasɩna-ɩ. Nɛ pɩla mbʊ ɖɔɖɔ nɛ pɩya nakʊyʊ salaŋ fena kɩyakʊ naalɛ pɩnaɣ kʊɖʊmaɣ ŋga ka-taa lɛ ɛpɩsɩ ɛ-ɛjaɖɛ taa.




#Article 451: Li Bai (116 words)


Li Bai kɛ Siini tʋ. Palʋla ɖajaa Siini ɛjaɖɛ pɩɣa Li Bai ɛnɛ pɩnaɣ 701 n̄ɩŋga taa.

Ɛkɛ pɩɣa ŋga kamaɣzɩm ɖɔwa kpeɖem nɛ kaatɛŋ maɣzɩm wiɖi kaʋ yɔ. Ɛkɛ abalʋ pasamam nɔɔyʋ ɛ-ɛjaɖɛ taa peeɖe. Ɖajaa sɔsɔ Li Bai ɛnɛ, ɛkɛ pɩya ŋga kaawɛ lɔŋ nɛ lɛɣtʋ kpekpekaɣ siŋŋ yɔ ka-pɩcatʋ taa.

Pasaŋga kɛ siŋŋ ka-tabalaa ɛsɩnda. Ɖajaa sɔsɔ ɛnɛ, ɛsɩba pɩnaɣ 762 n̄ɩŋga taa. Pɩlaba size ɛwɛna pɩnzɩ hiŋ loɖo nɛ kʋɖʋm (61) lɛ ɛsɩba. Sakɩyɛ yawa ɖajaa ɛnɛ ɖɔɖɔ size Li Po. Hɩla anɛ, anaɣ pɛɖɛyaɣna-ɩ.

Ɖajaa sɔsɔ Li Bai Siini ɛjaɖɛ tʋ ɛnɛ, ɛkɛ koowa maɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ ɛ-ɛjaɖɛ tɛtʋ taa. Ɛlɩna kewiyaa kɩɖɛza ɖɩɣa Tang taa. Evebitu taa patatɩlɩ siŋŋ.

	




#Article 452: Libreeviili (162 words)


Libreeviili kɛna Kaabɔɔ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tɩ-taa politiki tʊma nɛ komina tʊma sɔsɔna kpelasi wɛɛ ɖɔɖɔ yɔ. Pɩnaɣ 2014 taa pakalɩ kɩgalʊʊ lɛ, pana ɛyaa 850 000 nɛ Kaabɔŋ tɛtʊ sʊzɔtʊ taa payɩ lɛ, Libreeviili tɛtʊ taa kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ. Pɩnaɣ 2010 taa pakali kɩgalʊʊ ŋgʊ Kaabɔŋ ɛjaɖɛ kpeekpe taa lɛ, ɛyaa kɩla ɛzɩ 1 534 300. 

Libreeviili tɛtʊ wɛ pɔɔ ŋga payaɣ-kɛ se Kaabɔŋ yɔ kɔcɔlɔ kpam nɛ pɩwɛna ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hatʊ kiŋ. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ Libreeviili tɛtʊ taa yɔŋgʊ lɛ Fransɩɩ. Pɩnaɣ 2014 taa kɛ mbʊ yɔ, mba pɛwɛna pɩnzɩ 15 nɛ pɩɖɛɛ yɔ mɩnɩʊ yɔɔ lɛ, ɛyaa 71,9 yɔɔdʊʊ fransɩɩ nɛ pamaɣ-kʊ; piyele mba pɛwɛna pɩnzɩ 76,8 nɩʊ-kʊ nɛ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ.

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa krɩstʊ mba kɩlɩna ɖɔʊ nɛ mba pɛkɛ malɩŋ yɔ pɔdɔɖɔɔ ɛlɛ pɩɩlɩna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩñʊʊtʊ weyɩ payawaɣ-ɩ se Omar Bongo Ondimba ɛlɛ yɔɔ kɛ papɩsa malɩŋ. Kpaɣ pɩnaɣ 2014 lɛ Rose Christiane Ossouka Raponda1kɛŋna Libreeviili tɛtʊ yɔɔ cɔnɛyʊ kɩflʊ.




#Article 453: Liibaŋ (140 words)


Liibaŋ kɛna Prosɩ-Oriaŋ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa pʊŋ kɩlɩna wɛʊ. Liibaŋ nɛ hayʊ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Siirii ɛjɑɖɛ wɛna nɛ kilomɛtanaa talɩɣ ɛzɩ 376 yɔ nɛ hadɛ kiŋ lɛ, Izrɛɛlɩ ɛjaɖɛ nɖɩ kilomɛtanaa 79.

Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ bassin levantiŋ pɔlɔkʊ yaa fɛɛʊ nɛ kilomɛtanaa 220 kɛ pɩmaɣnaa. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Beyiiruti. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ yɔ lɛ  arabe; fransɩ ñatatasɩ kɛʊ kʊnʊŋ nakʊyʊ siŋŋŋ kɛ peeɖe, kɩcadaa. Liidiye nɖi pɔtɔkɩ yɔ lɛ libaŋ pɔɔyaɣ. Pɩnaɣ 1926 taa kɛ Liibaŋ ɛjaɖɛ ɖʊ ɖɩ-tɛ paɣtʊ takayaɣ nɛ pɩha-ɖɩ ɖɔɖɔ waɖɛ se ɖɩlɩzɩ ɖɩ-ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ nɛ minisiriwaa kediizaɣ.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-paɣtʊ yɔɔdɩɣ se pʊwɛɛ se pɩkɛna kɩcɛyʊʊ  ɖɩ-ñʊʊtʊ ɛkɛna krɩstʊ-tʊ nɛ paɣtʊ lɩzɩyaa lɩzɩɣna-ɩ nɛ pʊwɛɛ se ɛyaa naalɛ kɛ naatozo ɛlɩzɩna-ɩ; ɛlɛkɩ pɩnzɩ looɖo. Ɖooo agoza fenaɣ 25 pɩnaɣ 2014, Liibaŋ tatɩɩlɩzɩta ɖɩ-ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ.




#Article 454: Liiberiya (188 words)


Liiberiya kɛna Afrika  wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-hadɛ kɩŋ lɛ, Atɩlantiki lɩŋgamʊʊ nɛwɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hayʊ kiŋ lɛ Siyeera –Leyɔnɩ, pɩyele hayʊ kiŋ lɛ Kinee, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Kootidivuwarɩ. Liiberia kɛna kacalaɣ ɛjaɖɛ Afrika kpeekpe taa se ɖɩmʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ caɣʊ ɖooo pɩnaɣ 1847.

Kpaɣ ɖooo kɔlaɣ fenaɣ hiu nɛ looɖo pɩnaɣ 2006 kɛ palɩza Ellen Johnson-Sirleaf se ɛkɛ peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ. Ɛnʊ kɛna kacalaɣ halʊ Afrika kpeekpe taa ɖɔɖɔ se ɛkɛ ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ. Pɩtasɩ ɛlɛ, ɛmʊ Lanŋhɛzɩyɛ samtʊ nimiye pinaɣ 2011. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ ajɛya wena keteŋa kpeekpe taa kʊñɔntʊtʊ wɛɛ sɩŋŋŋ yɔ a-tɛ hiu taa. Ɖɩwɛ CEDEAO ŋgbɛyɛ taa ɖɔɖɔ.

Ɖooo pɩnaɣ 1821 kɛ Amerika yoma mba peyeba-wɛ pacaɣ peeɖe nɛ pɩla se pɔsɔza mba paatɛma wɛʊ peeɖe pazɩ yɔ pɔ-yɔɔ. 

Paatɔ caca lɛ, Amerika-tʊ kpaɣnaɣ kewiyaɣ nɛ Amerika mba mba palaba tɛɛ peeɖe yɔ, pɔtɔyɩtʊ ɛyaa kɩkpɛdaa. Tʊmɩyɛ kaakɩlɩ wɛʊ pɩlɩɩna ketu labʊ yɔ. Pɩnaɣ 1931 kɛ keteŋa kpeekpe ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩpayaɣ se SDN yɔ ɖikizi tɔm ndʊ.

Pɔtɔʊ cacanaa yɔ ɛyaa kɩkpɛdaa ɛɛtɔʊ pɩkɔɔ pɩsɩɩna pɩnaɣ 1945 nɛpʊcɔ ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ William Tubman ha-wɛ waɖɛ se papɩzɩɣ papaazɩ tɔʊ caca.




#Article 455: Liibii (226 words)


Liibii kɛna Afrika nɛ hayʊ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ ɖɩwɛ ajɛya wena awɛ Maagrɛbɩ taa yɔ. Liibii nɛ hayʊ kiŋ lɛ, Mediteraanee teŋgu, wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Alzeerii nɛ Tunizi, Hadɛ kiŋ lɛ Niizɛɛrɩ nɛ Caadɩ, pɩkazɩ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Liibii sɩ kamaɣ nɛ Suudaŋ nɛ Egipiti.

Walanzɩ taa lɛ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɛ naanza ñɩŋɖɛ Afrika taa nɛ 18 ñɩnɖɛ keteŋga kpeekpe taa. Ɖɩwalanzɩ taa maɣna 1 759 540 km2. Peeɖe ɛyaa makɩɣna ɛzɩ miliyɔɔnaa looɖo yaa litoozo yɔ. Tɛtʊ sɔsɔtʊ kɔyɔ Tiripoolii nɛ ɛyaa kpɛndɩ miliyɔɔnaa kʊɖʊmʊʊ nɛ kutokiŋ litoozo. Pʊwayɩ lɛ Pɛŋgazɩ (650 000), Misirata (350 000) nɛ Ɛlɩ-Beyida (250 000). Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-ñɩm kpilina karazɩm yɔɔ.

Liibii mʊ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ kɛ mɩnzɛma fenaɣ pɩnaɣ 1949. Weyi ɛɛɖa kelaɣ yɔɔ caɣʊ yɔ ɛnʊ lɛ Wiyao Idris Ier. Ɛ-hɩɖɛ sɔsɔyɛ kɔyɔ Sidi Muhammad Idris al-Mahdi al-Sanoussi.

Pɩnaɣ 1969 kɛ Ɖiiyu Mouammar al-Kadhafi kʊ ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ Idris Ier  nɛ ɛkpaɣ kpelaɣ nɛ eɖiyu ɛ-ɛjaɖɛ ɛzɩ Egipiti ɛjaɖɛ ñɩnʊ Gamal Abdel Nasser yɔ.

Kpaɣ lɛlaɣ fenaɣ 2011, mba pakaɖɩɣna kewiyaɣ yɔ papazɩ ñɩnɩɣ se pʊwɛ ɛzɩmaa yɔ Kadhafi kʊyɩ kpelaɣ yɔɔ. Ñam ñam lakasɩ la nɛ minisri weyi ɛcɔŋna tɔm hʊʊ yɔɔ yɔ pasɩ-ɩ kpelaɣ yɔɔ se ɛcɔna ɛjaɖɛ yɔɔ nɛ ɛɛñɔɔzɩ takayasɩ ɖʊzʊʊ. Pɩla mbʊ nɛ hɛɛɛ hɛɛɛ pɔkɔɔ pehiu Mouammar al-Kadhafi pakpa-ɩ nɛ pakʊ-ɩ aliwaatʊ ndʊ ɛcaɣ se ese nɛ ɛmɛlɩ Siriti yɔ.




#Article 456: Liidiye (181 words)


Liidiye wɛ tam nabʋlɛ taa : liidiye hatʋ wɛɛ nɛ liidiye pɔɔyaɣ ñɛwɛɛ ɖɔɖɔ. Liidiye pɔɔyasɩ wɛ ndɩ ndɩ ɖɔɖɔ.  Faɖam pɔɔyaɣ wɛɛ nɛ piyee pɔɔyaɣ ñɛwɛɛ. Piyee naalɛ pɔɔyaɣ wɛɛ nɛ canta pɔɔyaɣ ñɛwɛɛ. Nɩɩnʋwa pɔɔyaɣ wɛɛ nɛ mɩnʋʋ pɔɔyaɣ ñɛwɛɛ. Pʋ-wayɩ lɛ, taŋga pɔɔyaɣ wɛɛ.

Ñɩnɩyʋ sɔsɔ weyi payaɣ se Aristote yɔ, ɛtɔma se liidiye pɔɔyaɣ tʋŋ tʋma naadozo. Kajalaɣ lɛ, liidiye pɔɔyaɣ palakɩna akɔntɔ. Nabʋlɛ lɛ, pazɩɣ liidiye pɔɔyasɩ se sɩkɛ wazaɣ pʋyʋ nɛ liidiye pɔɔyaɣ wazaɣ naadozo ñɩŋa lɛ se, ŋgaa palakɩna tʋmɩyɛ siŋŋ tadɩyɛ nʋmɔʋ taa.

Liidiye pɔɔyasɩ wɛ wazaɣ pɩdɩɩfɛyɩ. Ɛyʋ pɩzɩɣ ɛsɔɔlɩ se ɛyakɩ nabʋyʋ, ɛlɛ, ɛfɛyɩna liidiye pɔɔyasɩ nɛ pɛdɩyʋ ɖɔɖɔ ɛfɛyɩna cenji kɔyɔ, ɛɛpɩzɩɣ ɛya mbʋ ɛsɔɔlɩ yabʋ yɔ. Yee ɛyʋ ewoki poliŋ ɖoli nɛ ɛsɔɔlɩ se ɛsʋʋ takasii yaa nabʋyʋ taa kɔyɔ, ɛsɔɔlʋʋ se kpokponaa mba palakɩ tada yɔ, pa-taa nakʋyʋ ɛkpaɣna-ɩ nɛ ɛfɛyɩna liidiye pɔɔyasɩ nɛ kpokpo tʋ fɛyɩna ɖɔɖɔ kɔyɔ, pɩlakɩ-ɩ kaɖɛ siŋŋ. Nabʋyʋ taa kɔyɔ, pɩkɛ kɩjɛyʋʋ se ɛtalɩ ɖenɖe ewoki yɔ lɔŋ, ɛlɛ, liidiye pɔɔyasɩ yaa cenji kɩɩwɛʋ yɔɔ lɛ, ejiɣ wayɩ.

Ñɩɣlɩm ñɩɣtʋ polukina liidiye pɔɔyasɩ.




#Article 457: Liu ñɩm (volonté) (249 words)


Ɛyʊ lakɩ lɩmaɣzɩyɛ kɩbanɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɛna se ɖɩwɛ ɖeu nɛ ɖɩmʊna lɛ, ɛla mbʊ ɛɖʊwa se ɛlakɩ yɔ nɛ ɛ-sɔɔlɩm. Ɛ-lɩmaɣzɩyɛ yɔɔ ɛtɩŋɩɣna nɛ ɛlakɩ mbʊ mbʊ e-liu wɛɛ yɔ pɩtɩŋɛ payɩ. Ɛyʊ maɣzɩɣ ɛ-ñʊʊ taa siŋŋ nɛ pʊcɔ ɛla mbʊ ɛɖʊwa se ɛlakɩ yɔ yaa pʊcɔ ɛla e-liu ñɩm. Ɛmaɣzɩɣ ɛ-ñʊʊ taa, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, pʊwɛɛ se mbʊ ɛɖʊwa se ɛlakɩ yɔ, pɩkɛdɩna ɛ-cɔlɔ ñɩma. Pɩfɛyɩ se ɛla mbʊ puyozuu ɛ nɛ ɛ-cɔlɔ ñɩma kuyozu yɔ.

Ɖɩkpaɣ se ɛyʊ nɔɔyʊ liu wɛɛ se ewelesi miiziki. Ɛlɛ, sukuli pɩɣa nakɛyɩ ñɛwɛ ɛ-cɔlɔ nɛ kɔsɔɔlɩ kpɛlɛkʊʊ. Pɩfɛyɩ se pʊdʊ ɛɖʊ miiziki nɛ ɛkpazɩ ɖoŋ se ɛsɔɔlɩ welesuu, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɛkpazɩ ɖoŋ kɔyɔ, pɩcɛyɩɣ sukuli pɩɣa ŋga kaka ñɔsɔɔlɩ kpɛlɛkʊʊ yɔ. Pa-naalɛ pa-taa paa weyi ɛsɔɔlɩ labʊ mbʊ e-liu wɛɛ yɔ. Yee mbʊ pʊwɛɛ se weyi e-liu wɛɛ se ewelesi miiziki yɔ, ɛɖʊ ɛ-tɛ miiziki, ɛlɛ, ɛtaakpazɩ foolim (volume) ɖoŋ.

Ɛyʊ lakʊʊ mbʊ e-liu wɛɛ yɔ, pʊwɩlɩɣ se ɛwɛ ɛ-tɩ yɔɔ. Pʊ-tɔbʊʊ se ɛyʊ liu ñɩm labʊ kɛ ɖɔɖɔ tɩ-yɔɔ wɛʊ.

Filozɔfʊwaa sakɩyɛ yɔɔdʊʊ se ɛyʊ ɖeke koŋ pɩzɩɣna nɛ ɛla mbʊ e-liu wɛɛ yɔ. Pɔtɔŋ se tɛtɛ kpɛna yaa wondu kɩlɩzɩtʊ lɛɛtʊ ndʊ tifezuu, tɩtɔkɩ nɛ tɩñɔʊ yɔ, tɩ-taa natʊyʊ ɛɛpɩzɩɣ tɩmaɣzɩ nɛ tɩla mbʊ ti-liu wɛɛ yɔ. Filozɔfʊwaa panɛ, Kant nɛ Descartes pakaɖɩna-tʊ mbʊ.

Filozɔfʊ weyi payaɣ se Schopenhauer yɔ, ɛlɛ yɔɔda se ɛyʊ pɩzɩɣ se ɛla e-liu ñɩm yɔɔ yɔ, pi-ɖeke koŋ piyebina nɛ kedeŋa caɣ wezuu. Ɛtɔŋ se mbʊ kɛŋna kedeŋa mɛɛzaɣ tɛɛ tɔm yeli.




#Article 458: Lord Byron (125 words)


George Gordon Byron sɛna hɩɖɛ se Lord Byron. Ɖajaa ɛnɛ, ɛkɛ Aŋgletɛɛrɩ tʋ. Palʋla ɖajaa Geoge Gordon Byron ɛnʋ kɔlaɣ fenaɣ taa kɩyakʋ hiŋ naalɛ nɛ naalɛ (22) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1788 taa.

alʋla-ɩ Lɔndrɩ tɛtʋ taa. Lɔndrɩ tɛtʋ kɛŋna Aŋgletɛɛrɩ tɛtʋ sɔsɔtʋ. Ɖajaa George Gordon Byron sɩba ɖomaɣ fenaɣ taa kɩyakʋ hiu nɛ nakʋ (19) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1824 n̄ɩŋga taa. Krɛsɩ ɛjaɖɛ taa ɛsɩba, Missolonghi tɛtʋ taa.

Ɖajaa ɛnɛ, ɛkɛ keɣwa maɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. George Gordon Byron kɛ ɖɔɖɔ takayɩsɩ maʋ. Caama kʋnʋŋ taa ɛmana ɛ-takayɩsɩ.

Ɛ-taabalaa mba ɛ nɛ wɛ palakaɣ tʋmɩyɛ kʋɖʋɖɩyɛ yɔ mba yɔ : ɖajaa Robert Southey nɛ ɖajaa Wordsworth nɛ sɔsɔ Coleridge nɛ sɔsɔ Shelley nɛ pɩtasɩna ɖajaa Keats. Ɖajaa George Gordon Byron caa hɩɖɛ lɛ John Byron.

	




#Article 459: Lotu (362 words)


Lotu kɛna ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ taa mbʊ pɩwɛɛ nɛ pɩ-taa kɛ tɔɔnasɩ cakɩ yɔ. Ɛyʊ tɔkɩ tɔɔnasɩ nzɩ payɩ yɔ, sɩtɛzʊ likiyuu nɛ sɩtɩɩ hiluu taa nɛ pɩcɔ sɩtalɩ lotu taa siŋŋŋ. Lotu taa kɛ mooti ŋgʊ kɩnaŋgʊ tɔɔnasɩ nzi ɛyʊ tɔkɩ payɩ yɔ. Pɩnaŋgʊ-sɩ nɛ pɩtɛ lɛ, pɩcatɩ-sɩ camɩyɛ nɛ pɩpalɩ anaɣam mbʊ pɩpɩzɩ nɛ pɩha ɛyʊ tomnaɣ kɛ ɖoŋ, kpekpeka nɛ alafɩya yɔ. 

Anaɣam mbʊ pɩ-nɔmɔʊ kɛlɛ calɩm. Calim kpakɩɣna-pʊ nɛ pɩyɛlɩna ɛyʊ tomnasɩ kpeekpe taa. Lotu paɣzɩɣna hiluu nɛ pɩtɛmna taabɩye. 

Lotu wɛ nabʊlɛ taa: loyuu sɔsɔʊ wɛɛ nɛ loyuu cikpeluu wɛɛ, kʊkʊ ɖaɣlaa kɩkɩlɩ loyuu sɔsɔʊ nɛ kɩwɛ ɖɔɖɔ ɖɩm ɖɩm. Loyuu cikpeluu kʊnɛ kɩkɛna kaɣyʊʊ ŋgʊ kɩkakɩ kʊtɔmɩŋ ndɩ ndɩ se ɩtaasʊʊ calɩm taa yɔ ɛlɛ tɔɔnasɩ taa anaɣam ñɛɖɛʊ yem walaaa. Loyuu ɖɩm ɖɩm kʊnɛ kɩ-taa peeɖe kɛ kʊtɔmɩŋ weyi ɛtasɩ yaa ɛtapɩzɩ nɛ ɛsʊʊ calɩm taa yɔ, ɛcakɩ. Mbʊ yebina nɛ lotu ndʊ tɩfɛyɩna pɩtɛ ɖoŋ yɔ, pɩtɛ tomnaɣ ŋga kɛfɛyɩna alaafɩya siŋŋ. Mbʊ tɩna nɛ yee ɛyʊ ɛcaɣ se ɛtɔɔ nandʊ natʊyʊ taa lotu yɔ, pɩkɛna-ɩ kɩcɛyʊ se ɛtɩzɩ-tʊ nɛ tɩpɩɩ camɩyɛ siŋŋ. 

Ɛyʊ taa lotu ɖalaakɩŋ taa wɛ ɛzɩ mɛtanaa lubɛ nɛ litoozo yɔ pɛ-hɛkʊ taa (7 yaa 8). Nɛ yee payasɩ-tʊ landammm kɔyɔn tɩ-walanzɩ taa wɛ ɛzɩ mɛtanaa 300 nɛ 400 yɔ pɛ-hɛkʊ taa. Pʊtɔbʊʊ se yee pakpaɣ pombo ŋgʊ payaɣ-kʊ nɛ anasayɩ kʊnʊŋ taa se tenisi yɔ kɔyɔ, pɩmaɣna ɛzɩ pɩ-tɛ katasɩ nasɩlɛ yɔ. Ɛyʊ mbilim lɛ, lotu kɩlɩna walanzɩ, pɩtɩŋna hʊzʊŋ (80) nɛ tɔnʊʊ (1,73). 

Alɩwaatʊ ndʊ tɔɔnasɩ tiki hiluu taa lɛ, kɩkpatʊʊ-sɩ yɔbɩ yɔbɩ nɛ pʊcɔ nɛ kiyekina loyuu ɖɩm ɖɩm. Loyuu kʊnɛ kɩhɔɔwʊna tɔɔnasɩ nzɩ mununu nɛ kɩcatɩ-sɩ nɛ kɩlɩzɩ sɩ-taa anaɣam nɛ siyekina calɩm se pɩtalɩ tomnaɣ kpeekpe taa. Pɩkasa caajaasɩ nzɩ nɛ sɩɩtasɩɣ tomnaɣ wazɩɣ yɔ, sɩɖɛɣ loyuu sɔsɔʊ taa nɛ sɩpɩsɩ pɩndʊ nɛ ɛyʊ nɩ-tʊ nɛ ɛ-taabiye. 

Lotu lakʊʊ tɔɔnasɩ naŋgʊʊ nɛ sɩ-taa anaɣam palʊʊ yɔ, pɩtɛkɛ paa ɛzɩmtaa. Pɩfɛyɩ ɖeu se ɛyʊ ɛwɛɛ tɔɔnasɩ tɔɔwʊ yɔɔ nɛ pɩɖɛɛ ɖoo taa ñɩɩtʊ 11 nɛ hɔɔlʊʊ yɔɔ, yaa ñɩɩtʊ 22 nɛ hɔɔlʊʊ yɔɔ. Mbʊ yekina nɛ pusuyu ɛyʊ. Ɛyʊ taa loyuu ɖɩm ɖɩm kʊnɛ kɩ-ɖaalakɩŋ wɛ ɛzɩ kpaɣ mɛtanaa naatozo nɛ looɖo yɔ, pɛ-hɛkʊ taa.




#Article 460: Louis Armstrong (264 words)


Louis Armstrong kɛ minziiki ŋgʋ payaɣ size jazz yɔ kɩhʋlʋyʋ yaa kɩ-soo maɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ.Palʋla-ɩ kɩyɛɛna fenaɣ taa, efemiye yaa kɩyakʋ naanaza (4) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1901 n̄ɩŋga taa. Lone yaa tɛtʋ ndʋ payaɣ-tʋ size Nouvelle-Orléans yɔ tɩ-taa.

Palʋla-ɩ ɖajaa Louis Armstrong kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ paya-ɖɩ size Louisiane yɔ ɖɩ-taa. Ɛsɩba efemiye loɖo (6) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ hasɩyaɖɛ fenaɣ taa kɛ pɩnaɣ 1971 n̄ɩŋga taa kɛ Etaazunii ɛjaɖɛ tɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ payaɣ-tʋ size Niyuu Yɔrɩkɩ yɔ tɩ-taa. Ɖɔɖɔ lɛ, pasɩma ɖajaa ɛnʋ nɛ ɛ-hɩɖɛ kɩsɛsɛyɛ naɖɩyɛ. Ɛ-hɩɖɛ kɩsɛsɛyɛ nɖɩɩ yɔ: Satchmo.

Afrika nɛ Amerika ajɛɛ anɛ, a-samaɣ ɖɩgbɛndɩ tɛ mʋsɩ labʋ yaa sɔnzɩ cɩmɩŋ liɖe wɛ samtʋ wendu ndʋ etewa yɔ tɩ-taa. Pʋwɛ ɖɔɖɔ, ajɛɛ ana a-sɔnzɩ kpeekpe labʋ alɩwaatʋ taa nɛ pɩtasɩna wɛtʋnaɣ sakɩyɛ taa ɖɔɖɔ. Abalʋ Armstrong ɛnɛ, ɛlaba minziiki ŋgʋ kɩtɔyaɣ kedeŋa kpeekpe yɔ.

Samaɣ sɔɔla ɛtɛ minziiki ɖɔɖɔ siŋŋ ɛzɩ nabʋyʋ yɔ. Pɩtɩŋgɩna ɛtɛ ɖeu nɛ camɩyɛ labʋʋ ɛgandɩyɛ, nɛ ɛtɛ wezuu kɩpaŋgʋ caɣʋʋ, nɛ pɩtasɩna ɛtɛ ɛyʋtʋ kɩpandʋ wɛʋ e-wendu teu alɩwaatʋ taa, nɛ ɛtɛ camɩyɛ lakasɩ nɛ ɛ-sɔlɩm mbɩ yɔ, tɩŋgɛ paɣɩ yebina nɛ ɛkɛ ɛtɛ alɩwaatʋ taa kɛ ɛyʋ kɩtɩlɩɣ siŋŋ kɛ kedeŋa kpeekpe yɔ.  

Armstrong maɣmaɣ lɩzɩna teu yɔɔdaɣ kɩpaŋga nakɛyɛ nɛ ɛhaɣ kɛ hɩɖɛ size scat. Mbʋ yebina nɛ ɛpɩsɩ jazz wendu teyu weyi, ɛkawɛ ɖoŋ siŋŋ kɛ ɛtɛ wɛɛ taa yaa ɛtɛ alɩwaatʋ taa yɔ. Pɩgbaʋ nɛ ɖoo ɛzɩ pɩnzɩ hiŋ naanaza yaa nɩɩnaza taa mbɩ yɔɔ yɔ, jazz hʋlʋyʋ sɔsɔ Armstrong ɛnɛ, ɛlaba cɔʋ tʋmɩyɛ. Ɛcɔ ajɛɛ sakɩyɛ taa. Ɛnʋ samaɣ tɩlaɣ size ɛkɛna jazz hʋlʋyʋ sɔsɔ kɛ kedeŋa kpeekpe yɔ.




#Article 461: Louis Pasteur (372 words)


Palʊla Louis Pasteur kɛ Dole (Jura) egetiye taa saŋayɩŋ fenaɣ 27 pɩnaɣ 1822 nɛ ɛsɩ Marnes-la-Coquette (ɖenɖe payawaɣ se Seine-et-Oise) yɔ salaŋ fenaɣ 28 pɩnaɣ 1895. Ɛkɛ fransɩ tɛ scientifique, kpɛlɛkpɛlɛkʋʋ tʋ nɛ physicien. Ɛnʊ kɛna weyi ɛcala tomnaɣ taa wili wili waa taa tazɩɣ yɔ nɛ payaɣ se microbiologie yɔ. Pɩcɔ nɛ ɛsɩkɩ ɖɔɖɔ lɛ, ɛlɩza ɖatʊ ndʊ tɩzɩŋna se paa haɣ yaa tɛtɛ kpɩnɛ ɛñasa ɛyʊ yɔ nabʊyʊ ɛɛtaalabɩ-ɩ. 

Palʊla Louis Pasteur kɛ pɩnaɣ 1822 kɛ Dole tɛtʋ taa. Ɛkɛna pɩɣa naatozo ŋga. Payaɣ ɛ-caa se Jean-Joseph Pasteur nɛ e-ɖoo kɛlɛ Jeanne-Étienne Roqui. Pɔsɔ-ɩ lɩm kɛ la Collégiale Notre-Dame de Dole kɛ kɔlaɣ fenaɣ 1823. Ɛ-caa kaakɛ sɔɔja kɛ Napoleon tɛ sɔɔjanaa taa nɛ ɛɖɛ hɛzɩɣ lɛ, ɛɖaɣnɩ paazɩɣ tɔna hɔɔʊ.Pɩnaɣ 1827 lɛ, pakʊya Dole nɛ powolo pacaɣ Marnoz ɖenɖe Roqui waa tɛ wɛɛ yɔ se pɩcɔ paakʊyɩ nɛ pacaɣ kpataa kɛ Arbois( Louis Pasteur Arbois tɛ) ɖenɖe tɔna hɔɔʊ wɛ camɩyɛ yɔ. Peeɖe kɛ evebu Pasteur paɣzɩɣ sukili wobu nɛ peeɖe ɖɔɖɔ panaɣ se ɛkɛ weyi e-nesi wɛ loŋ camɩyɛ yɔ. 

Ɛsʊ hɛkʊ taa sukili sɔsɔʊ lɛ, ewolo Lycée Royal, Besançon tɛtʋ taa. Pɩnaɣ 1838 lɛ, ewolo Parɩɩ nɛ ɛma ɛ-hɩɖɛ kɛ l'Institution Barbet se ɛñɔɔzɩ ɛ-tɩ sukuli kɩtɛzɩɣ takayaɣ nɛ pɩwayɩ lɛ, ɛɖɛ mazɩtʊ ndɩ ndɩ nɛ ehiu tʊmɩyɛ. Ɛtatɩɩtɛmda pɩnaɣ lɛ, ɛpɩsɩ Parɩɩ tɛtʊ taa (pɩnaɣ 1838-1839) nɛ pamʊ-ɩ Arbois Collège taa. Pɩsɩŋgaa lɛ, ɛpɩsɩ collège royal de Franche-Comté kɛ Besançon. Pɩnaɣ 1840 kɛ ɛmʊ ɛ-takayaɣ baccalauréat en lettres nɛ pɩnaɣ 1842 lɛ ɛmʊ baccalauréat kɛ sciences mathématiques taa. Pɩsɩŋga ɖɔɖɔ lɛ ɛpɩsɩ ewolo Parɩɩ nɛ ewoki sukuli lycée Saint-Louis nɛ ewokaɣ ɖɔɖɔ ewelesiɣna ndʊ Jean-Baptiste Dumas nɛ Claude Pouillet pawɩlaɣ Sorbonne yɔ. Pɩnaɣ 1843 ehiu sukuli taa (ɛɛkɛ nanza tʊ) kɛ École normale taa nɛ pʊwayɩ mbʊ yɔ lɛ, ɛpɩsɩ Jean-Baptiste Boussingault tɛ sukuli pɩɣa kɛ  Conservatoire national des arts et métiers taa.

Ɛkpaɣ halʊ kɛ agoza fenaɣ 29 wiye pɩnaɣ 1849. Ɛkʊsɔɔlaɣ payaɣ se Marie Laurent, Strasbourg sukuli sɔsɔʊ taa ñʊʊtʊ pɛlɔPatrice Debré, Louis Pasteur, Paris, 1994, .; le mariage est célébré en l'église Sainte Madeleine de Strasbourg cf Pɛwɛna pɩya 5: Jeanne (1850-1859), Jean Baptiste (1851-1908), Cécile Marie Louise Marguerite weyi pɛɖɛyʊ yem se Cécile yɔ (1853-1866), Marie-Louise (1858-1934), René Vallery-Radot, nɛ Camille (1863-1865).




#Article 462: Ludwig van Beethoven (365 words)


Ludwig van Beethoven kɛ Caama ɛjaɖɛ taa pɩɣa yaa caama tʋ. Ɛkɛ wendu lɩzɩyʋ nɛ soo luɖu sɔsɔ nɔɔyʋ kɛ ɛ-ɛjaɖɛ taa peeɖe. Ɛkɛ abalʋ. Palʋla-ɩ egeetiye yaa lone nɖɩ payaɣ-ɖɩ Bonn yɔ ɖɩ-taa. E-femiye yaa ɛ-kɩyakʋ kʋlʋlʋʋ kɛlɛ hiu nɛ lʋbɛ (7) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ saŋayɩŋ fenaɣ taa kɛ 1770 pɩnaɣ taa.

Ɖajaa Ludwig van Beethoven ɛnʋ, ɛsɩba Fɩyɛɛnɩ egeetiye tɛtʋ taa kɛ efemiye yaa kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ loɖo (26) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ lakɩŋ fenaɣ taa kɛ pɩnaɣ 1827 alɩwaatʋ taa. Ɛkɛ kpagbaɣ Vienne egeetiye tɛtʋ taa ɛyʋ yaa tʋ weyi, ɛwɛ lɩmaɣza cɔlɩyaa pana pa-alɩwaatʋ ɖɛwa wayɩ lɛ yɔ; papaɣ hɩlaa yɔ : Ɖajaa Gluck, nɛ pɩtasɩna ɖajaa Haydn, nɛ pɩtɛmna ɖajaa Mozart.

Beethoven ɛnɛ, ɛcɛyɩ ɛ-tɩ nɛ ɛkʋsɩ ɛ-ɛjaɖɛ hɩɖɛ kɛ minziiki hɔɔlʋʋ taa. Ɛtɛ minziiki yeba kɩlɛdɩ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ yaa wɩsɩ ɖigbenɖe taa ŋmba n̄ɩŋgʋ kɛ kpaɖʋ hiu nɛ nakʋ (19) n̄ɩŋgʋ alɩwaatʋ sʋsɔtʋ taa. Ɖajaa Haydn keheyaa nayɩ pɩnaɣ 1793 alɩwaatʋ taa size, ɛ-fɛyɩɩna ɖɔndɩyɛ.
Haydn tɔŋ ɛ-tɔm size, ɛlakɩ putukuna ɛnʋ maɣzɩm siŋŋ. Ɛ-tɔŋ ɛ-yɔ size : ɛkɛ ɛnʋ maɣzɩm taa lɛ, kɛ ɛyʋ weyi ɛwɛna n̄ʋŋ sakɩyɛ mbɩ yɔ, nɛ laŋa yaa n̄ama sakɩyɛ ɖɔɖɔ mbɩ yɔɔ yɔ, nɛ pɩtasɩna, ciyamnaa yaa kalɩzasɩ sakɩyɛ ɖɔɖɔ mbɩ yɔ kpem.

Patɩlɩ-ɩ nɛ ɛ-tʋma kpeekpe pɩtɩŋgʋna minziiki tʋma kpeekpe taa. Pɩkɩlɩna e-weŋgalaɣ minziiki n̄ɩŋga yɔ. Mbʋ yɔ, ɛ-tɛ wendu teu pasa pɩkɛdɩna samaɣ kpeɖem. Pɩkɛna samaɣ kɛ wendu teu liɖe sʋsɔyɛ. Ɛwɛna nimiye ɖɔɖɔ kɛ piyano mabʋ taa nɛ wendu ndʋ peteu nɛ pɩhaɣ ɖom yɔ tɩlɩzʋʋ taa ɖɔɖɔ.

Ɛ-kaɣwɛna ɛzɩ pɩnzɩ nɛɛlɛ nɛ lʋbɛ mbɩ yɔ lɛ (27), ɛpaɣzɩ fezu kaɖɛ n̄ɩŋgʋ. Pɩpaɣzɩ-ɩ nɛ tandamɩtʋ yaa ndamɩtʋ yaa yɔɔdaɣ kɩɩnɩʋʋ kʋdɔŋ. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa ɖɔɖɔ lɛ, ɛ-fɛyɩ tabalʋ, ɛsʋʋ kʋn̄ɔŋ sʋsɔʋ ɖɔɖɔ. Ɛlɛ ɛlakaɣ e-minziiki nɛ taɣ leleŋ nɛ sɔlɩm kɩbam siŋŋ.  

Pɔcɔna ɛ-tʋmɩyɛ kɩpanɖɛ labʋ, nɛ palabɩ kʋjɔʋ yaa pɛhɛyɩ-ɩ pɩlɩɩna pʋyɔɔ nɛ ɖajaa sʋsɔ Romain Rolland tɛ ŋŋ yɔɔdʋʋ yɔ. Etisaɣ nɛ ɛyɔɔdɩ size, ɖajaa Ludwig van Beethoven wɛ ɖɔɖɔ soci nɛ kɔɔnɔɔ minziiki tɩna. Ɛkɛ ɖɔɖɔ, sɔdʋʋ tʋ yaa pɔtɔŋgʋ size ɖoŋ tʋ sʋsɔ kɛ minziiki tʋmɩyɛ labʋ kɩfam taa. Beethoven cɛyɩ ɛ-tɩ kpem nɛ ɛkɛ, ɛyʋ weyi patɩlɩ siŋŋ yɔ kɛ minziiki caanaʋ tɔm hɔɔlʋʋ taa.

	




#Article 463: Luwandaa (236 words)


Luwandaa kɛŋna Aŋgolaa ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛna Aŋgolaa ɛjaɖɛ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayʊ kiŋ. Pɔritiigaalɩ ɛjaɖɛ taa ɛyaa ñɔzɩna tɛtʊ tʊnɛ ɖoooo kɔlaɣ fenaɣ 25 pɩnaɣ 1575. Pɩɩkɛ ɖenɖe lɩm wadaɣ yɔ nɛ pɔcɔna se paapizaa se pama teŋu. Mbʊ yebina nɛ kpaɣ pɩnaɣ 1627 lɛ tɛtʊ tʊne tɩpɩsɩ Pɔrɩtiigaalɩ ɛjaɖɛ taa ɛyaa mba pɛwɛ Aŋgolaa peeɖe yɔ pɛ-tɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa wɛ ɛkɩtaarɩnaa 241 800 yaa kilomɛtanaa  2 418. Pɩnaɣ 1975 taa kɛ Aŋgolaa mʊ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ nɛ pɩ-tɛ alɩwaatʊ lɛ ɛyaa mba paawɛ Luwandaa yɔ paakpɛnda 600 000 nɛ Pɔrɩtiigalɩ mba kaaɖɔ pa-taa sɩŋŋŋ. 

Pɩnzɩ 1975 nɛ 2002 taa you sɔsɔʊ nakʊyʊ pazaa nɛ kɩñamsɩ Aŋgolaa ɛjaɖɛ nɛ ɛyaa se pʊŋ taa nɛ powolo pɛmɛlɩ Luwandaa tɛtʊ taa, mbʊ yebina nɛ peeɖe ɛyaa pazɩ pohuu nɛ pɔñɔtɩna ezɩ miloyɔɔnaa kagbaanzɩ yɔ (5 000 000) kɛ pɩnaɣ 2008. 
	
Tɔsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu lɩna nesi tɛɛ tʊma yɔɔ, lubu nɛ karazɩm pɛdʊ, ñɩɩtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se fɛɛrɩ yɔ, kɔfɩ nɛ kpakpasɩ kpaʊ pɔ-yɔɔ. Luwandaa tɛtʊ wɛ napʊlɛ taa: Luwandaa haɖɛ ŋgʊ yaa kataŋga taa ŋgʊ nɛ hatʊ ñɩŋgʊ yaa pʊʊ taa ñɩŋgʊ. 

Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Luwandaa tɛtʊ nɛ ajɛyaa naayɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ anaa yɔ: Pelo Orizɔnti (Pireeziili) ɖooo pɩnaɣ 1968, Pɔrɩtoo (Pɔrɩtiigaalɩ) ɖooo pɩnaɣ 1999, Husitɔnɩ (Etaazuunii) ɖooo pɩnaɣ 2003, Salɩvaadɔɔrɩ (Pireeziili) nɛ Tahuwa (Niizɛɛrɩ).




#Article 464: Lusakaaa (168 words)


Luzakaa kɛŋna Sambii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna ɛzɩ ɛkɩtaarɩnaa 7 000 yaa kilomɛtanaa 70. Pɩnaɣ 2010 taa pakala kɩgalʊʊ; lɛ ɛyaa mba panaa yɔ pɛkpɛnda 1 742 979. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa hʊkʊʊ lɔŋ lɔŋ kɛ keteŋga kpeekpe taa yɔ. 

Kʊnʊmɩŋ weyi pɔyɔɔdɩɣ Luzakaa tɛttʊ taa yɔ ɛnʊ lɛ aŋgilisi nɛ niyanja. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa kɛ Sambii komina kpelasi wɛɛ nɛ peeɖe ɖɔɖɔ tadɩyɛ kɩlʊʊ yabʊ. Luzakaaa tɛtʊ wɛ Sambii ɛjaɖɛ taa pʊʊ ŋgʊ kɩ-ñʊʊtaa wɛ landammm yɔ nɛ kɩ-hadɛ kiŋ. Pʊʊ ŋgʊ kɩkʊyɩmɩŋ taa wɛ ɛzɩ mɛtanaa 1 300 yɔ nɛ pɩwɛ Sambii ɛjaɖɛ habɛɛ ɖɩ-katɩyɛ taa; pɩkpaɣna hayʊ pitii pɩsɩɩna hadɛ, pɩkpaɣna wɩsɩ ɖɩlɩyɛ piwolo pɩtalɩ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ. 

Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Luzakaaa tɛtʊ nɛ ajɛyaa naayɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ anaa yɔ: Tʊsambee (Taajikisitani) ɖooo pɩnaɣ 1966 nɛ Lɔsɩ Anzelɛsɩ (Etaazuni) ɖooo agoza fenaɣ 7 pɩnaɣ 1968. Payaɣ Luzakaaa tɛtʊ yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Stephen Chilatu.




#Article 465: Vladimir Lenin (424 words)


Vladimir Ilitch Oulianov (Rusii kʊnʊŋ taa lɛ, Влади́мир Ильи́ч Улья́нов), pɛɖɛyɩ-ɩ se Lénine (Ленин), palʊla-ɩ Simbirsk (nɔɔnɔɔ Oulianovsk) ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 22 pɩnaɣ 1870 nɛ ɛsɩ Vichnie Gorki (nɔɔnɔɔ Gorki Leninskie) tɛtʊ taa kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 21 pɩnaɣ 1924. Ɛɛkɛ caɣyɛ lɩmaɣzɩyɛ lɛɛzɩyʊ tʊ, politiki tɔm mayʊ nɛ Ruusii ɛjaɖɛ ñʊʊ tʊ.   

Pɩkɔma pɩnaɣ 1917, tsar kewiyitu yɔka lɛ, bolchevik waa kpaɣ kewiyaɣ Rusii ɛjaɖɛ taa aloma fenaɣ taa kpɛlɩ lɛzɩtʊ alɩwaatʊ taa. Lenine kewiyaɣ kpaɣtʊ tɩna Ruusii soviyetiki ñɔʊ, kajalaɣ politiki lɩmaɣza alɩzɩ kpɛndɛ tɔm yɔ nɛ pʊwayi yɔ palɩzɩ URSS. Lénine nɛ bolcheviks cɛyɩ pa-tɩ pakandɩ pɛ-tɛ politiki lɩmaɣza tɔm yɔɔ yɔ ŋgʊ palɩzɩ pa-tɩ ajɛyɛ hɛkʊ taa nɛ pɛwɛna ɖɔɖɔ ɖama hɛkʊ taa you.    

Oulianov cejewiye, Maria Alexandrovna, Ilia Nikolaïevitch nɛ pe-piyaa, Olga, Maria, Alexandre nɛ Dimitri nɛ Anna nɛ Vladimir. Palʊla Vladimir Oulianov Simbirsk, ɖenɖe ɛ-ñɩma kaacaɣ fenasɩ cabɩ yɔ. Ɛcaɣ ɛyaa lɔŋ ñɩma nabɛyɛ hɛkʊ taa. Ɛzɩ Ilia Oulianov (1831 ŋtalɩ 1886) nɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ ɛ-halʊ yɔ Maria Oulianova, palʊla-ɩ Blank liɖe taa pɩnzɩ 1835 ŋtalɩ 1916), pɛ-tɛ wɛ ndɩ ndɩ, papɩtɩɣ palʊlʊʊ tɔm, kɔzɩ Ilia hɔɔlʊʊ taa. Ilia caa, Nikolaï palʊla-ɩ haɖaa nabɛyɛ liɖe taa nɛ Astrakhan kiŋ. Payaɣa ɛ-cɔzɔ naa se Oulyanine nɛ pʊcɔ pʊwayi yɔ pakpaɣ hɩɖɛ se Oulianov.

Cejewiye nɖɩ pʊwɛ ɛzɩ ɖi-lilaa wɛ Nijni Novgorod egeetiye taa. Yee pakpaɣ Oulianov waa ɛzɩ pɩkɛ Ruusii ɛyaa kɔyɔ, Nijni Novgorod wɛʊna kɩkpɛndʊʊ natʊyʊ nɛ pɩwɛɛ ɛzɩ cejewiye ndɩ tchouvache waa yaa mordve waa liɖe kaawɛ ɖɩ-taa. Paasɩŋ Lenine cɛjɛ hɔɔlʊʊ taa neze liɖe keeke. Maria, Lenine kɔɔ kɛlɛ, kaatisa pɔ-cɔzɔ cejewiye kaawɛna tatar calɩm, pe-neze ñaakɛ kamouke yaa kirghize. Maria Oulianova nɛ Moshe Blank cɔzɔ kaakɛ Yuda pɛdɩyaa nabɛyɛ tɛ nɛ palɩna Volhynie kiŋ.   

Cɔzɔ sɔsɔ Ilia Nikolaïevitch Oulianov, vassili, ɛɛkɛ haɖʊ weyi ɛtapɩzɩɣ se ekizi ɛ-tɛtʊ yɔ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛkɛ yom weyi ɛwɛ ɛ-tɩ yɔɔ pʊcɔ lɛɛzɩtʊ pɩnaɣ 1861 talɩ yɔ. Ilia caa lakaɣ ñɛyɩtʊ tʊmɩyɛ Astrakhan, nɛ Ilia maɣmaɣ lakaɣ tɩlɩyɛ sukuli sɔsɔʊ. Ɛmʊ sukuli waɖɛ takayaɣ pɩnaɣ 1854 lɛ, ehiɣ sukuli wɩlɩɣ tʊmɩyɛ Penza tɛtʊ taa. Peeɖe ɛkakɩ Marie Alexandrovna Blank, weyi ɛlaba-ɩ halʊ kɩyɛna fenaɣ pɩnaɣ 1863. 

Ɛpazɩ ɛsɔɔlɩ Rusii Ampiiri tɛ ɛsɩnda ɖɛnaʊ lɩmaɣzɩyɛ tɔm mbʊ lɛ, ɛpɩsɩ wiliu tʊmɩyɛ tʊ sukuli naa taa. Hɔʊ ŋgʊ kɩwɛna pɩyaa lutozo. Anna, palʊla-ɩ pɩnaɣ 1864, Alexandre, palʊla-ɩ pɩnaɣ 1866, ɛwayɩ palʊla Vladimir palʊlɩ-ɩ, palʊla ɛlɛ maɣmaɣ pɩnaɣ 1870. Vladimir wayi palʊla, Olga pɩnaɣ 1871, Dmitri pɩnaɣ 1874 nɛ Maria pɩnaɣ 1878. Piyaa naalɛ hɔʊ kʊnɛyɔ ki-nesi tɛɛ sɩba pɩcatʊ taa. Halɩpɩɣa paaya ɖɔɖɔ se Olga pɩnaɣ 1868 nɛ abalɩpɩɣa Nikolaï pɩnaɣ 1873.




#Article 466: Léon Tolstoï (193 words)


Léon Tolstoï kɛ paɖana yaʋ size de Lev Nikolaïevitch Tolstoï. Ɖajaa sɔsɔ Léon Tolstoï kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Ɖusi yɔ ɖɩ-tɛtʋ taa tʋ. Ɛkɛ abalʋ ma-hɩɖɛ sɛwa tʋ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛkɛ abalʋ weyi ɛfɛyɩ felendu kpataɣ kaʋ yɔ. Ɛlaba n̄ʋdaa maɣzɩm tʋma sakɩyɛ ndɩ ndɩ.

Tɔm takayasɩ taa mayaa nabɛyɩ tɔŋ size, palʋla Ɖajaa Léon Tolstoï ɛnɛ, salaŋ fenaɣ taa kɩyakʋ nakʋ (9) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1828 n̄ɩŋga taa. Ɛlɛ, lalaa n̄ɔtɔŋ size, pɩtɛkɛ mbʋ, ɛlɛ, kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʋ hiŋ naalɛ nɛ lutozo (28) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1828 n̄ɩŋga taa palʋla-ɩ.

Ɖusi ɛjaɖɛ tɛtʋ taa egeetiye nɖɩ payaɣɖɩ size Iasnaïa Poliana yɔ ɖɩ-taa peeɖe palʋla ɖajaa Léon Tolstoï. Ɛkɛ n̄amtʋ pɩɣa ɛ-taabalaa nɛ ɛ-samaɣ ŋga ɛwɛ ka-taa yɔ kɛ-sɩnda. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ. Ɖajaa sɔsɔ Léon Tolstoï, Ɖusi ɛjaɖɛ taa pɩɣa kanɛ, ka-sɩba kamɩŋ fenaɣ taa kɩyakʋ hiŋ naalɛ (20) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1910 n̄ɩŋga taa.

Ɛlɛ, lɛlaa n̄ɔtɔŋ size, pɩtɛkɛ mbʋ, size kɩyakʋ Lubɛ (7) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1910 n̄ɩŋga taa kɛ ɛzɩba. Egeetiye nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Astapovo yɔ, ɖɩ-tɛtʋ sɔsɔtʋ taa peeɖe ɛzɩba. Ɛzɩkaɣ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ hiŋ nakʋ nɛ lutozo (98) mbʋ yɔ.




#Article 467: Léonard de Vinci (135 words)


Léonard de Vinci ɖananaɣ sɛna hɩɖɛ sɩse Leonardo da Vinci. Palʋla-ɩ kɩyakʋ hiu nɛ kabganzɩ ñɩŋgʋ wiye ɖomaɣ fenaɣ taa pɩnaɣ 1452 taa. Nɛ ɛsɩ Ambuazɩ ɛjaɖɛ taa efemiye naalɛ (2) nɖɛ wiye agoza fenaɣ taa pɩnaɣ 1519 taa, ɖɩpɩzɩɣ ɖɩtɔ sɩse ɛwɛnaɣ pɩnzɩ hiŋ loɖo nɛ lʋbɛ (77) lɛ ɛsɩba. Ɖɩɖɔkɩ sɩse abalʋ ɛnɛ, ɛ-kɛkɛ tʋmaɣ ndɩ ndɩ laɖʋ, nɛ wenaɣ ɖɩkɩlɩna-ɩ sɩmnaʋ yɔ yɔ: ɛkɛ sɛmɩŋ taʋʋ tʋmɩyɛ labɩyʋ, ɛtɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ keɖeyaɣ tʋmɩyɛ laɖʋ nɛ keɖeyaɣ tʋmɩyɛ sɔɔlʋyʋ, ɛkɛ kuduyuŋ lɔbʋyʋ nɛ wodu lubuyu, ɛlakaɣ tomnaɣ pilinzi kpɛlɛkʋʋ tʋmɩyɛ laɖʋ. Ɛnʋ ɖɔɖɔ payawaɣ sɩse saɣyʋ sɔsɔ ɛtɛ alɩwaatʋ taa. Ɛ-kɛkɛ mʋtɩyɛ tʋ ɖɔɖɔ, ɛkɛ ɖɔɖɔ tɛtʋ lɩzɩyʋ tʋmɩyɛ laɖʋ. Pɩtasɩɩna tʋmaɣ anɛyɔ aɖeke, mbʋ yɔ ɛkɛ ɖɔɖɔ lɔŋsɩŋɖɛ kpɛlɛkɩyʋ, nɛ maasɩŋ masɩ wa takayasɩ mayʋ, nɛ pɩtasɩnaɣ tɩŋ kpɛlɛkʋʋ yɔɔ niye tʋ. 




#Article 468: Léopold Senghor (164 words)


Palʋla ɖajaa Léopold Sédar Senghor aloma fenaɣ kɩyakʋ nakʋ (9) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1906 taa. Palʋla-ɩ Senegaalɩ ɛjaɖɛ taa, Joal tɛtʋ taa. Sɔsɔ Léopold Senghor wona sɔsaa mʋlʋm saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ (20) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2001 taa. Verson tɛtʋ taa ɛsɩba. Verson tɛtʋ wɛ Fransɩ ɛjaɖɛ taa.

Ɖajaa Léopold Senghor kɛkɛ takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛɛkɛ ɖɔɖɔ politiki laɖʋ sɔsɔ Fransɩ nɛ Senegaalɩ pa-ajɛya taa. Ɛnʋ kɛŋna kajalaɣ Senegaalɩ ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ ɖi-yomiye taa lɩʋ wayɩ. 

Ñʋʋdʋ Léopold kpaɣ kpelaɣ pɩnaɣ 1960 nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 1980 ñɩŋa taa. Ɛ-maɣmaɣ ɛsɔɔlɩna nɛ etii kpelaɣ yɔɔ. 

Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa fransɩɩ kʋnʋŋ yɔɔ kandɩyaa ŋgbɛyɛ taa lɛ, Léopold Senghor kɛŋna Afrɩka tʋ kajalaɣ tʋ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-taa. 

Pʋcɔ nɛ Senegaalɩ ɛjaɖɛ lɩɣ yomiye taa nɛ ɖajaa Léopold Senghor kɛʋ ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-kajalaɣ ñʋʋdʋ lɛ, ɛɛkɛ Minisi nɔɔyʋ Fransɩ ɛjaɖɛ taa. 

Senegaalɩ ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ taabalɩyɛ nɛ ŋgbɛyɛ wɛɛ Fransɩ ɛjaɖɛ nɛ Afrɩka tɛ ajɛya wena Fransɩ ɛjaɖɛ kacaɣ a-ñʋŋ yɔɔ yɔ a-tɩŋa payɩ.

	
	
	




#Article 469: Lɔndrɩ (258 words)


Lɔndrɩ kɛŋna Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Pireetaañɩ Sɔsɔʊ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛ kiŋ. Tɛtʊ tʊnɛ ndʊ kaakɛŋna Pireetaañɩ kewiyaɣ tɛtʊ sʊzɔtʊ ɖɔɖɔ ɖooo kɛ mbʊ yɔ nɛ tɩ-taa ɖɔɖɔ kɛ keteŋa kpeekpe ajɛya ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se kɛ Commonwealth yɔ ɖi-kpelaɣ wɛɛ. 

Tɛtʊ tʊnɛ Room mba kaalɩozɩna-tʊ pɩlakɩ ɛzɩ pɩnzɩ kutokiŋ naalɛ (2 000) yɔ nɛ ɖooo pɩnzɩ mɩnɩŋ 19 taa lɛ, Lɔndrɩ kaakɛŋna tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa kaakɩla ɖɔʊ kɛ keteŋa kpeekpe taa. Keteŋa kpeekpe taa lɛ peeɖe kɛ tɔsʊʊ kɩla wɛʊ ɛlɛ pɩlɩna mbʊ ɛzɩ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa  tɩ-taa kɛ liidiye tɔsʊʊ koozaɣ wɛɛ yɔ. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna ɛkɩtaarɩnaa 157 200 yaa kilomɛtanaa 1 572. Pɩnaɣ 2016 taa pakala kɩgalʊ peeɖe lɛ, pana ɛyaa ɛzɩ 8 787 892 yɔ ɛlɛ yee pɛkpɛndɩna ageeta wena acɔ tɛtʊ ndʊ nɛ ataa yɔ ɛyaa tala ɛzɩ 13 879 757 yɔ. 

Keteŋa kpeekpe taa lɛ, Lɔndrɩ tɛtʊ taa ɖeke kɛ papɩɩza nɛ pɔñɔɔzɩ tomnaɣ taa hayɩsʊʊ tɛɛ santaɖaŋ pɩnzɩ naatozo: 1908, 1948, 2012. Paa pɩnaɣ ŋga ka-taa ɛsɩyɛ ekpena tɩna mba powoki peeɖe yɔ, pɛɖe; ɛzɩ miliyɔɔnaa 28 yɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ peeɖe lona naayɛ kpɛnda naanza nɛ awɛ kacuka sɩŋŋŋ yaa ɖeu kamaɣ fɛyɩ. Kondoloko nakʊyʊ wɛ peeɖe nɛ kɩwɛ camɩyɛ kʊlʊŋgʊlʊ. 

Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Lɔndrɩ tɛtʊ nɛ ajɛyaa naayɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ anaa yɔ: Pɛɛrɩlɛɛ (Caama), Mumbee nɛ Niwudeelii (Ɛɛndɩ), Mɔsɩkʊʊ (Ruusii), Naaplɩ (Itaalii) nɛ Niyuu Yɔrɩkɩ (Etaazuunii). Payaɣ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊʊ se Sadiq Khan (PT).

	




#Article 470: Lɔsɩ Anzelɛsɩ (195 words)


Lɔsɩ Anzelɛsɩ kɛna Etaazuunii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ natʊlɛ ñɩndʊ ndʊ tɩtɩŋgʊʊ Niyuu Yɔrɩkɩ ñɩndʊ wayɩ yɔ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Kalifɔrinii nɛ hadɛ kiŋ nɛ pɩwɛna lɩm hɛɛʊ ŋgʊ payaɣ se pasifiiki yɔ kɩ-cɔlɔ. Lɔsɩ Anzelɛsɩ tɔbʊʊ sɩŋŋŋ kɛlɛ se «Ɖoɖoo Abiɖe Tiiyaa ñʊʊtʊ ɖicaɣyɛ». 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna ɛkɩtaarɩnaa 129 060 yaakilomɛtanaa 1 2 906. Tɛtʊ tʊnɛ tɩkɩlɩ walanzɩ kɛ Niuyɔrɩkɩ nɛ Sikaagoo. Pɩnaɣ 1887 paakalɩ kɩgalʊʊ kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, ɛyaa kaawɛ 11 500 ɛlɛ pɩnaɣ 2013 paɖaanɩ-wɛɛ kalʊʊ lɛ, pɛkpɛnda ɛyaa 3 884 307. 

Ɛlɛ yee pɛkpɛndɩna ageeta wena acɔ tɛtʊ tʊnɛ nɛ ataa yɔ, ɛyaa kpeekpe kpɛndɩɣ miliyɔɔnaa 18,5 (18 500 000). Mbʊ yebina nɛ yee pɛkɛdɩɣ Etazuni taa tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyyaa kɩlɩ ɖɔʊ kɔyɔ, Lɔsɩ Anzelɛsɩ kɛŋna natʊlɛ ñɩndʊ ndʊ tɩtɩŋgʊʊ Niuyɔrɩkɩ wayɩ yɔ. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa tomnaɣ taa hayɩsʊʊ nɛ alɣya tʊma wɛɛ sɩŋŋŋ nɛ pʊyɔɔ lɛ, tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɛyaa ñɔɔzɩ pɩ-tʊmaa tɔm napʊlɛ: pɩnaɣ 1932 nɛ pɩnɣ nɛ 1984.  Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Lɔsɩ Anzelɛsɩ tɛtʊ nɛ ajɛyaa naayɛ  ɛzɩ 27 yɔ  taa ñɩndʊ ɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma.Payaɣ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Eric Garcetti (D).




#Article 471: Lɔŋ pasʊʊ (morale) (202 words)


Wɛtʊ kɩbandʊ nʊmɔʊ tɩŋʊʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se mooraalɩ. Pɩkɛ lɔŋ pasʊʊ nabʊyʊ. Palʊlʊʊ pɩɣa lɛ, pʊwɛɛ se pɛkpɛlɛkɩ-kɛ wezuu caɣʊ kɩbam. Pʊwɛɛ se pɛkpɛlɛkɩ-kɛ ñamtʊ haʊ, ɖɔnɛ kɩbanɖɛ. Tʊmɩyɛ labʊ nɛ taa leleŋ.  

Ɖɩɣa taa lɛ, pʊwɛɛ se pɛkpɛlɛkɩ-kɛ ka-ñɩma sɛʊ paa tanaŋ ŋgʊ. Pʊwɛɛ se kalɩɣna kuduyuu tɛɛ lɛ, kɔkɔ kɛ-ɛsɩndaa. Kɔkɔʊ kɛ-ɛsɩndaa nɛ pɩtɛ lɛ, kowolo kɛsɛɛ ka-caa nɛ ko-ɖoo. Kɛsɛɣ-wɛ pɩtɛ lɛ, kɛsɛɛ ɖɔɖɔ ka-ɖalaa nɛ kɔ-kɔɔnaa. 

Sɛtʊ wayɩ lɛ, kala ka-tʊma cikpene wena paɖʊ-kɛ se kala yɔ. 

Yee mbʊ mbʊ payaɣ se mooraalɩ yɔ yaa wɛtʊ kɩbandʊ yɔ, ɖɩɣa taa pɩpaɣzɩɣna nɛ pʊcɔ pɩlɩɩna awayɩ. Sukuli taa lɛ, pɛkpɛlɛkɩ pɩɣa ɛzɩma kaña ka-wɩlɩyaa nɛ ka-kɩkpaɖaa yɔ. Pɛkpɛlɛkɩɣ pɩɣa ɖɔɖɔ sukuli taa habɩyɛ yɔɔ paɣtʊ ndɩ ndɩ ndʊ pʊwɛɛ se ɛyʊ ɛña nɛ kɛkpɛdɛzaɣ nakɛyɛ ɛtaala habɩyɛ yɔɔ yɔ.

Yee pɩɣa nakɛyɛ ɛɖɔŋ habɩyɛ yɔɔ nɛ kaañaŋ habɩyɛ yɔɔ ɖɔnɛ paɣtʊ yɔ, pɔtɔŋ se pɩɣa ŋga kotowolo sukuli. Kɛkɛ kɩmɛlɛŋ. Patʊ pɩɣa nakɛyɛ mbʊʊ yɔ, pɩwɩzɩɣ ka-ñɩma siŋŋ. Ɖɔɖɔ lɛ, pɩɣa nakɛyɛ ɛwɛɛ nɛ kaasɩŋ sɛtʊ yɔ, pɔtɔŋ-kɛ se ka-ñɩma tɛkpɛlɛkɩ-kɛ wɛtʊ kɩbandʊ.

Wɛtʊ kɩbandʊ ndɩ ndɩ lɩɣna mooraalɩ cɔlɔ. Ɛlɛ, ɛyʊ fɩtɩyɩm taa wɛtʊ ndɩ ndɩ kɩbandʊ tɩŋa hosi ñɔʊ. Fɩtɩyɩm taa maɣzɩm kɩbam tɩŋa lɩɣna.




#Article 472: Lɔɔɖa saʋ ahela (170 words)


Lɔɔɖa ahela kɛ spɔɖɛ ŋgʋ lɔɔɖa sayaa lakɩ yɔ. Pɛwɛʋ pɔ-lɔɔɖa kpelesi taa, pe-nesi lɔɔɖa tʋzʋ kʋcɔsaɣ yɔ (volant). Sayaa ka-tʋ ɖama nɛ pɔ-lɔɔɖa alɩwaatʋ ndʋ seu ahela anɛyɔ a-talʋ lɛ. Palakɩ yɛ nɛ lɛɣtʋ ndɩ ndɩ. Pʋtʋbʋ size kuluŋgulu tɛ saʋ wɛ, nɛ habɩyɛ yɔ tʋɖʋɖʋ saʋ wɛ yaa nʋmɔsɔkasɩ taa saʋ wɛ ɖɔɖɔ.

Lɔɔɖa saʋ ahela wɛna pilinzi nɛ takɩm mbʋ ɛyʋ ɛɛpɩzɩɣ ɛ-ɖɛna pʋyɔ yɔ sakɩyɛ. kuluŋgulu saʋ hɔɔlʋʋ taa lɛ, satʋ ndʋ pakɩlʋ tʋ sam yɔ, ndʋ yɔ kɔɔnɔɔ tɩŋgɩ-tʋ. Peseu-kʋ nɛ monoplasɩ (monoplaces), ɛlɛ seya lɛɛna ndɩ ndɩ wɛ ɖɔɖɔ. Wena pazɩmaɣ yɛ yɔ a-taa lɛ, pabɩzʋ paya Nascar nɛ IndyCar kɛ Etaazuunii.

Habɛɛ nɛ nʋmɔsɔkasɩ taa, ɖɩnaɣ kedeŋa kpekpe lɔɔɖa saʋ waɖaa santaraŋ rallɩyɛ (rallyes). Rallye automobile Monte-Carlo, kɛna mazɩtʋ ndʋ tɩ-kɩla kʋm yɔ. Palɩzɩ tʋ pɩnaɣ 1911 taa. Ɖʋɖɔkɩ size lɔɔɖa wena palakɩna aleɣya seu santaraʋ kʋnɛyɔ, awɛ ndɩ ndɩ kɛ, aleɣya nʋmɔŋ wobu cikpeŋ nɛ sʋsɔŋ taa.

Kedeŋa kpekpe aŋgba nɛ ajɛɛ aŋgba cɔŋnana nɛ sɔlɩm lɔɔɖa saʋ ahela anɛyɔ aseu ɖeɖe.




#Article 473: Lɔɔɖɩyɛ (686 words)


Lɔɔɖɩyɛ kɛ n̄ɩɣyʋʋ ŋgʋ kɩ-taa ɛyaa cakɩ nɛ powoki ɖoli yɔ. Paɖʋʋ ɖɩ-taa ɖɔɖɔ wondu ndɩ ndɩ nɛ ɖɩkpakɩɣ nɛ ɖiwokina ɖenɖe ɛyʋ sɔɔlʋʋ se ewona-tʋ yɔ. Lɔɔɖɩyɛ wɛna pɔpɔla nɛ a-yɔɔ ɖɩɖɔŋ. N̄ɩɣyʋʋ ɖoŋ n̄ɩŋgʋ nakʋyʋ lakɩna nɛ pɔpɔla ana acɔʋ nɛ pɩlakɩ se lɔɔɖɩyɛ ɖɔŋ. N̄ɩɣyʋʋ ŋgʋ payaɣ se mootɛɛɖɩ. 

Lɔɔɖa wɛ ndɩ ndɩ ndɩ: cikpena wɛɛ, kɩmaɣna n̄ɛwɛɛ, nɛ sɔsɔna n̄ɛwɛɛ ɖɔɖɔ. Kan̄ɩŋa lɔɔɖa n̄ɛwɛɛ nɛ wena alɛ kɩlɩ paɣlʋʋ kpem yɔ, alɛ n̄ɛwɛɛ ɖɔɖɔ. Alɛɣ payaɣ se tiitaɣ waa. Lɔɔɖa cikpena kpakɩɣ ɛyaa ɛzɩ kagbaanzɩ mbʋ yɔ. Kɩmaɣna n̄akpaɣ ɛyaa patalɩ ɛzɩ hiu mbʋ yɔ nɛ sɔsɔna n̄akpaɣ ɛyaa patalɩ hiu nɛ kagbaanzɩ. Tiitaɣ waa n̄akpakɩɣna wondu ndʋ tɩkɩlɩ yuŋ kpem yɔ, alɛ ɛɛkpakɩɣ ɛyaa.
N̄ɩɣtʋ cikpetu nɛ sɔsɔtʋ ndɩ ndɩ wɛ lɔɔɖɩyɛ taa nɛ ndʋ lakɩna nɛ lɔɔɖɩyɛ ɖɔŋ. N̄ɩɣyʋʋ nakʋyʋ wɛɛ nɛ payaɣ-kʋ se foolaɣ nɛ ŋgʋʋ lɔɔɖɩyɛ sayʋ cɔzʋʋ nɛ lɔɔɖɩyɛ seɣ ɛzɩ ɛsɔɔlʋʋ yɔ. N̄ɩɣtʋ cikpetu lɛɛtʋ wɛɛ nɛ payaɣ-tʋ se fɩɖɛɛ waa. Papa yɔɔ lɔɔɖɩyɛ sayʋ n̄ɩkɩɣ nɛ lɔɔɖɩyɛ sɩŋɩ. 

N̄ɩɣyʋʋ nakʋyʋ n̄ɛwɛɛ ɖɔɖɔ, payaɣ-kʋ se baateeɖii nɛ ŋgʋ lakɩna nɛ lɔɔɖɩyɛ sayʋ pɩzɩ ɛn̄ɩɣ n̄ɩɣyʋʋ cikpeluu nakʋyʋ yɔɔ nɛ pʋhʋlɩ se pɩpɩɩɩ nɛ ɛyʋ wɛsɩ-ɩ nɛ ɛɖɛɛ. N̄ɩɣyʋʋ nakʋyʋ n̄ɛwɛ n̄eneɣ tɩyɛ nɛ kɩ-taa paɖʋʋ sanzɩ nɛ lɔɔɖɩyɛ n̄ɔʋ nɛ ɖɩpɩzɩɣ ɖiseɣ. Sanzɩ ɛtɛma lɔɔɖɩyɛ taa yɔ, ɖɩɩpɩzɩɣ ɖɩɖɔ.

N̄ɩɣyʋʋ lɛɛkʋ n̄ɛwɛɛ nɛ payaɣ-kʋ se fitɛɛsɩ. Kʋ-yɔɔ lɔɔɖɩyɛ sayʋ n̄ɩkɩɣ nɛ lɔɔɖɩyɛ seɣ ɛzɩ ɛsɔɔlʋʋ yɔ. N̄ɩɣtʋ cikpetu natʋyʋ n̄ɛwɛɛ nɛ ndʋ lakɩna nɛ lɔɔɖɩyɛ taa niɣdi yaa pusoŋi. N̄ɩɣtʋ cikpetu lɛɛtʋ yɔɔ lɔɔɖɩyɛ sayʋ n̄ɩkɩɣ nɛ ɛtʋlɩ raadiyoo ŋgʋ ɛsɔɔlaa yɔ nɛ ɛnɩɩ kedeŋa yɔɔ tɔm ndɩ ndɩ yaa miziiki ŋgʋ ɛsɔla welesuu yɔ. Lɔɔɖa naayɛ n̄ɛwɛɛ, alɛ taa wɛ mbʋ payaɣ se televisiyɔɔ yɔ.

Ɖooo pɩnaɣ 1769 taa ɖajaa Joseph Cugnot luba kajalaɣ lɔɔɖɩyɛ. Pɛɖɛyɩɣ-ɩ se Fardier de Cugnot. Ɛlɛ, pɩnzɩ sakɩyɛ ɖɛwa nɛ pʋcɔ polu lɔɔɖa wena ɖɩnaɣ sɔnɔ ɛzʋnɔɔ yɔ. Mbʋ pʋyɔɔ yɔ, pɩɩwɛɛ se anasaayɩ n̄ɩɣtʋ kɩfatʋ lubu ɛkpa ɖoŋ nɛ pʋcɔ papɩzɩ polu anasaayɩ wondu ndɩ ndɩ kɩfatʋ.  N̄ɩɣyʋʋ ŋgʋ payaɣ se Machine à vapeur yɔ pɔcɔnaa nɛ polu lɔɔɖɩyɛ. Fefeku lakɩna nɛ n̄ɩɣyʋʋ ŋgʋ kʋcɔʋ. Ɛlɛ, cɛyɩtʋ ndɩ ndɩ yeba nɛ lɔɔɖa lubu kpaɣ alɩwaatʋ siŋŋ.

Itaalii ɛjaɖɛ taa, Aoste kajalaŋa taa pacalɩ kajalaɣ lɔɔɖɩyɛ saʋ se pana. Pasa-ɖɩ pɩnaɣ 1864 n̄ɩŋa taa. Ɖajaa Innocent Manzetti calɩna cɔʋ nɛ lɔɔɖɩyɛ nɖɩ fefeku lakɩ nɛ ɖɩɖɔŋ yɔ Aoste tɛtʋ taa habɛ yɔɔ. Kpaɣ pɩnaɣ 1869 nɛ puwolo pɩnaɣ 1870 pama tɔm ndʋʋ Aoste nɛ Turin pa-aseɣɖe tɔm heyuu takayɩsɩ taa. Piteleɖi nɛ patɩŋ polu lɔɔɖa ndɩ ndɩ nɛ aɖɔŋ habɛ yɔɔ. Lɔɔɖa 350 ɖɔŋaɣ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa pɩnaɣ 1890 n̄ɩŋa taa nɛ lɔɔɖa 75 n̄ɔɖɔŋ Caama ɛjaɖɛ taa nɛ lɔɔɖa 80 n̄ɔɖɔŋ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, pataapɩzɩ se payaa mba polukaɣ lɔɔɖa ana yɔ se lɔɔɖa luɖaa, mbʋ pʋyɔɔ yɔ, atɛkɛ lɔɔɖa siŋŋ. N̄ɩɣtʋ ndɩ ndɩ panʋkaɣ ɖama yɔɔ nɛ palakɩ nɛ pʋɖɔŋ.

Pɩnaɣ 1899 n̄ɩŋa taa ɖajaa Henry Bauchel luba kajalaɣ lɔɔɖɩyɛ nɖɩ papɩzɩɣ payaa se lɔɔɖɩyɛ siŋŋ yɔ. Payaɣaɣ lɔɔɖɩyɛ nɖɩ se Delco. Nɖɩ kɩlaɣna seu pɩnaɣ 1901 taa.Pɩnaɣ 1873 taa papazɩ lɔɔɖa pɛdʋʋ. Pɩnaɣ 1880 taa ɖajaanaa panɛ: Edouard Delamare Debouteville, ɛkɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa tʋ nɛ Gottlied Daimler, ɛ́lɛ n̄ɛkɛ Caama ɛjaɖɛ taa tʋ, poluba mootɛɛɖɩ waa kɩfama mba palakɩ nɛ lɔɔɖa seɣ lɔŋ nɛ pɩkɩlɩ kajalaɣ lɔɔɖa yɔ.

Pʋwayɩ lɛ, lɛɣtʋ kɩfatʋ natʋyʋ tasɩ lɩʋ nɛ polu lɔɔɖa wena akɩlɩ kajalaɣ n̄ɩna ɖoŋ nɛ ɖeu yɔ. Lɛɣtʋ kɩfatʋ ndʋ tiyebina nɛ lɔɔɖa lubu ɖɛɛna ɛsɩndaa siŋŋ. Lɔɔɖa kɩfana wena poluba yɔ, pɩnaɣ 1899 taa lɛ, apɩzaɣ se ase kilomɛta waa mɩnʋʋ (100) n̄ɩɣyʋʋ kʋɖʋmʋʋ yɔɔ.

Lɔɔɖa lubu nʋmɔʋ yeba nɛ nesi tɛɛ tʋma labʋ ndɩ ndɩ lɩɩ. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, ɛyʋ kʋɖʋm taapɩzɩɣ se elu lɔɔɖɩyɛ e-ɖeke. Pɔpɔla luɖu wɛɛ, mootɛɛɖɩ luɖu n̄ɛwɛɛ. Paa lɔɔɖɩyɛ taa n̄ɩɣyʋʋ ŋgʋ nɛ ku-luɖu. Pʋ-yɔɔ lɔɔɖa lubu pɔzɩ nesi tɛɛ tʋmlaɖaa ndɩ ndɩ.Habɛ hɛʋ nɛ a-n̄ɔɔzʋʋ nɛ lɔɔɖa n̄ɩɣtʋ kɩfatʋ lubu yeba nɛ lɔɔɖa lubu tʋma ɖɛɛna ɛsɩndaa pɩdɩɩfɛyɩ.

Mba pɔ-lɔɔɖa masɩ kɩlɩ ɖɔʋ yɔ, mbaa yɔ: Lancia, pɩnaɣ 1922; ɛ-mayaɣ yɔ La lamdaa nɛ Chrysler, pɩnaɣ 1934; ɛ-mayaɣ yɔ Airflow nɛ Citröen, pɩnaɣ 1934.




#Article 474: Lɔɔʊ kondoloko (pont canal) (140 words)


Lɔɔʋ kondoloko (Pont-canal)
Lɔʋʋ kondoloko n̄ɩŋgʋ kʋnɛ, kɩkɛ kondoloko ŋgʋ kɩzɩʋna yaa kʋɖʋʋ nesi nɛ, pɔtɔ nʋmɔʋ yaa paɖɩʋ kaʋ lɩm lɔʋʋ nakʋyʋ yɔ. Lɔʋʋ kondoloko n̄ɩŋgʋ kʋnɛ, kɩɖaŋgʋ yaa kɩhaɣ nʋmɔʋ kʋɖʋmʋʋ camɩyɛ lɩm kpem kɛ fɛɛʋ yaa kɛdɛɛŋa nakayɛ.

Lɔɔʋ kondoloko kʋnɛ, kɩzɩʋna nabʋyʋ taa ɖɔɖɔ yaa palakɩ kʋ ɖɔɖɔ kɛ lɩyɛ hɔɔlʋʋ pɔɔ ɖeɖe nɛ pɩsɩʋna mɛlɛ naa lɩm yɔɔ cɔʋ. Pɔtɔŋ kɛlɛʋ kɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size ascenseur à bateaux. Lɔʋʋ kondoloko wazaɣ kɛlɛ size, kɩha nʋmɔʋ kɛ lɩm, kɛ lɔɔʋ nakʋyʋ n̄ʋyɔ.

Haba (routes) nɛ n̄ɩɣtʋ (fer) nʋmɔŋ taa kɛ pakɩlɩʋ ɖʋʋ lɔɔŋ kondolokonaa panɛ. Ɖakpaɣ ɛzɩ-ɩ haba hɔɔlʋʋ taa kɔ yɔɔ yɔ, ɖɩnaɣ payaɣʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size pont-canal des Herbettes  kɛ lɛɛkʋ canal du Midi n̄ɩŋgʋ yɔɔ yɔ mbɩ yɔ. Yee n̄ɩɣtʋ  hɔɔlʋʋ taa kɔ yɔ, ɖɩnaɣ ascenseur à bateaux des Fontinettes.




#Article 475: Lɛlʊ (220 words)


Weyi ɛtɛkɛ-ŋ yɔ, ɛnʊʊ payaɣ se lɛlʊ. Ɛyaa lɛlaa tɩŋa. Pʊ-yɔɔ Takayaɣ mayʊ sɔsɔ, Ɖajaa Baudelaire yɔɔda se : « Ɛyʊ lɛlʊ pɩzɩɣ ɛkɛ n̄ɔ-cɔlɔ tʊ, ɛpɩzɩ ɛkɛ poliŋ taa tʊ » Yee mbʊ, ɛyʊ lɛlʊ tɩlʊʊ caɣ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Ɛyaa wɛnɩ lɩmaɣzɛ ndɩ ndɩ pɩlɩɩna ɛyʊ lɛlʊ yɔɔ tɔm yɔɔ. Mba payaɣ-wɛ se « Filoosɔɔfʊ waa yɔ, pa-lɩmaɣzɛ wɛ ndɩ nɛ caanaʊ sɔnzɩ laɖaa nɛ Ɛsɔ ŋgba nʊmɔʊ taa tɩŋɩyaa.

Filoosɔɔfʊ waa n̄ɔtɔŋ se pʊwɛɛ se ɛyʊ ɛtɩlɩ ɛ-tɩtɩŋa fayɩɩ nɛ pʊcɔ ɛpɩzɩ ɛtɩlɩ lɛlʊ. Pʊ-yɔɔ Filoosɔfʊ weyi payaɣ se Sartre yɔ, ɛlɛ tɔŋ se, ɛyʊ ɩlɩɣ ɛ-ɩ nɛ pʊcɔ ɛtɩlɩ lɛlʊ. Se pɩtɩŋa pɩ-taa, pʊcɔ nɛ ɛyʊ pɩsɩ ɛyʊ siŋŋ yaa pʊcɔ nɛ ɛyʊ caɣ wezuu lɛ, pʊpɔzʊʊ se lɛlʊ ɛwɛɛ. Pʊ-nʊmɔʊ taa ɖɔɖɔ Filoosɔɔfʊ lɛlʊ, weyi payaɣ se Emmanuel Lévinas yɔ, ɛtɔma se pʊpɔsʊʊ se ɛyʊ ɛn̄ɔtɩnɛ lɛlʊ nɛ ɛ nɛ ɩ paɖʊ taabalɩɛ nɛ pʊcɔ ɛpɩzɩ ɛtɩlɩ-ɩ. Filoosɔɔfʊ sɔsɔ Mildred Szymkowiak tasɩ yɔɔdʊʊ ɛyʊ lɛlʊ tɩlʊʊ tɔm taa se pɩkɛna mbʊ ɛyʊ n̄azʊʊ pɩ-taa kpem se ɛpɩzɩ ɛsɔɔlɩ lɛlʊ yɔ.

Ɛyʊ lɛlʊ tɩlʊʊ tɔm

Sʊsɔ Aristote tɔŋ ɖɔɖɔ se lɛlʊ wɛna-ɖʊ kɛdɛɖaɣ siŋŋ se ɖɩpɩzɩ ɖɩtɩlɩ ɖa-tɩ : « Ɛyʊ ɛɛpɩzɩɣ ɛtɩlɩ ɛ-tɩ yee lɛlʊ weyi ɛkɛ ɛ-taabalʊ yɔ, ɛfɛyɩ kɔyɔ. Ɛyʊ weyi ɛɛtɛɖɩɣ pʊyʊ yɔ, Lɛlʊ sɔɔlʊʊ wɛna-ɩ kɛdɛɖaɣ siŋŋ se pʊcɔ ɛpɩzɩ ɛtɩlɩ ɛ-tɩ.»




#Article 476: Lɛɛtɔɔ (Laiton) (139 words)


Kwivri nɛ sɛnkɩ pa-ñɩɣla kpɛndʊʊ kɛ payaɣ se Lɛɛtɔɔ. Ñɩɣla anɛ afɛyɩ kɩmaŋ kɛ ɖɔʊ taa yaa ɖalakɩŋ taa nɛ pʊcɔ pɩkpɛŋndɩ mbʊ, nabʊyʊ taa pisidi yem. Yee pɔcɔna sɩŋŋŋ kɔyɔ ñɩɣla lɛɛna sida lɛɛtɔɔ ŋgʊ kɩ-taa ɖɔɖɔ: pʊlɔŋ, etɛŋ, nikɛlɩ, kiɖoom nɛ mañeziyɔmɩ. 

Pɩtɩŋga paɩ mbʊ yɔ pɩkɛna ñɩɣtʊ hɔmtʊ natʊyʊ. Ɛsɔmɩnɩʊ pʊkɩ lɛ pɩkazʊʊ nabʊyʊ nɛ mbʊ lɛ lɛɛtɔɔ ŋgʊ kɩwɛ kpʊzʊyɛɛ ɛzɩ tɩŋ hatʊ yɔ. Ɛzɩma lɛɛtɔɔ wɛɛ yɔ pʊyɔɔ kɛ nabʊyʊ taa payɑɣ-kʊ se kwivri sʊtʊ lɩm ñɩŋgʊ. Ñɩɣtʊ ndɩ ndɩ ndʊ tɩkpɛndʊ nɛ pɩpɩsʊ lɛɛtɔɔ yɔ pʊyɔɔ lɛ papɩzʊ pana lɛɛtɔɔnaa ndɩ ndɩ: tɔbakɩ, aɖisalɩ, ñɩɣyʊ ŋgʊ kɩwɛ cɩŋjɩnɔɔ yɔ yaa fulorantɛnɩ pʊrɔnzɩ, similɔɖɩ yaa pinkibɛkɩ. 

Pɩtɛkɛ sɛnkɩ ɖeke taa kɛ kuwiviɖi pɩzɩɣ kisidi nɛ pɩlɩɩ lɛɛtɔɔ;  ñɩɣtʊ lɛɛtʊ wɛɛ ɖɔɖɔ nɛ tɩ-taa kɔyɔ: aliiminiyɔmɩ, nikɛlɩ nɛ sɛkɩ, pʊrɔnzɩ ŋgʊ kwivri nɛ nɛ etɛŋ.

	




#Article 477: Lɩm (201 words)


Lɩm kɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ pɩyʊʊ mbʊ pɩ-taa wɛ ɔkɩsɩzɛnɩ nɛ hɩdrɔzɛnɩ. Kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ matʊ kɛlɛʊ taa pama se H2O nɛ pɩwɛ camɩyɛ kele kele nɛ pɩwɛ paa tomnaɣt kpɩnɛ ndɩ lɛ ɖɩ-taa kɛ tɛtʊ yɔɔ nɛ niikaɣ hɔɔlɩŋ weyi ɛcɔtʊ nɛ ɛ-taa yɔ tɩ-taa. Lɩm wɛ wazaɣ paa kpɩnɛ ndɩ lɛ ɖɩ-tɛ. Pɩkɛ wezuu kpɛlɛkʊʊ tɛ wonuu kɩjɛyʊʊ ŋgʊ. Pɩ-tɛ sakɩyɛ yeba nɛ pikii nɛ pɩpɩsɩ kaʊ sɔsɔʊ ɛsɔtaa.

Lɩm wɛna wɛtʊ naatozo ndʊ lɛ cololo wɛtʊ nɛ ɖɔm pɩyɛ yaa helim mbʊ pɩwɛ kedeŋga taa yɔ. Pɩkɛ pɩyʊʊ mbʊ pɩkɛ kɩjɛyʊʊ paa tomnaɣ kpɩnɛ ndɩ lɛ ɖɩ-taa. Pɩlɩna mbʊ pɩhaɣ wezuu yɔ lɛ, nɛ tɔsʊʊ huu nɔmɔʊ taa nɛ ɛzɩma pɩfɛyɩ kɩmaŋ tɛtʊ yɔ lɛ, pʊ-tɔm wɛ kaɖɛ pɩlɩna politiki tɔm cɔlʊʊ cɔlɔ.

Lɩm ɖɔnɛ (mbʊ pazɩma cɩnʊʊ hɔɔlʊʊ taa se lɩm kajataɣ kpɛlɛkʊʊ nɔmɔʊ taa) ñɔtɩna lɩm kajataɣ nɛ ɛjaɖɛ nɛ tɛtɛɛ lɩm nɛ kedeŋga yɔɔ lɩm nɛ tɛtɛɛ lɩŋgamɩŋ nɛ tɩŋ. Lɩm colɔlo wɛʊ mbʊ yɔ pana-pʊ paa tɛtʊ lɩm mbʊ mbʊ pɩ-taa ɛzɩ lɩŋgamɩŋ nɛ teŋguu naa nɛ kujomiŋ nɛ lɩm pɔsɩ taa. Ɖɩcɔna nɛ ɖɩna yɔ lɩm kpaɣ tɛtʊ sakɩyɛ pɩkɩlɩ kedeŋga maɣmaɣ. Lɩm wɛ ɖɔɖɔ helim taa ɛzɩ muzuu tɩyɛ. Lɩm wɛ ɖɔɖɔ tɛtɛɛ.




#Article 478: Lɩm wadʋʋ (293 words)


Lɩm wadʋʋ kɛna lɩm ɛwadɩyɛ yaa lɩm tɛɛ nabʋyʋ sʋsʋʋ. Pʋtɔbʋʋ size, lɩm kɩlɩʋ ɖɔʋʋ kpem kɛ lone naɖɩyɛ taa lɛ, piyele nɛ pɩwadɩʋ pɩtalɩʋ lone wena a-taa lɩm ɛɛtɩ-ɩ cakɩ yɔ. Pɩ-tatasɩ pɩwɛ piɖikpenɖe lone taa ɛzɩ payaɣʋ size lɔʋʋ taa yɔ ɖeke.

Lɩm wadʋʋ tɔm biye ɖɩnɛ, pakpakʋ-ɖɩ nɛ paɖʋʋ lɩm hɔɔlɩŋ nʋmɔŋ sakɩyɛ taa. Pɩkɛna lɩm kpem mbʋ pɩɖɩzʋʋ lɩm lɔŋ yɔ. Pɩtɛ lɩm kɩwadɩm mbʋ, pusuu pɔɔ kɛ nabʋyʋ taa, nɛ alɩwaatʋ natʋyʋʋ lɛ, pɩ-tɛ lɩm mbʋ, pɩpasʋʋ kɩpasʋ nɛ pɩɖɛʋ tɛtʋ hɔɔlɩŋ lɛɛŋ yɔ.

Lɩm pʋnɛ, pɩwalanzɩ talɩʋ hɔɔlɩŋ sakɩyɛ taa. Hɔɔlɩŋ ɛnʋ ɛ-taa nɩyɛ hɩla kɔyɔ : talwegs waa taa mbɩ yɔ, nɛ lona lɛɛna sakɩyɛ ndɩ ndɩ taa. Lɩm kpodosuu yaa lemeɣa tɩyɛ kpodo kpodo kpemtu wɛ feveɖe siŋŋ kɛ, tɛtʋ kɩhayɩtʋ taa yaa hayɩm tɛtʋ taa. Pɩsɩʋna ɖɔɖɔ nɛ tɛtʋ ndʋ tɩwɛ cʋsɩɩ nɛ tɩ-hakɩ lɩm kaʋ yɔ, tɩ-haɣ lɩm.

Lɩm wadʋʋ kpaɖʋ kpem yeba nɛ pɩkɔŋna tɩlasɩ sakɩyɛ ndɩ ndɩ. Pʋnʋmɔʋ taa peeɖe n̄ɩnɩyaa lʋba nɛ pan̄ɩnɩ nʋmɔŋ weyi pawabɩna lɩm nɛ pɩtaabɩzɩ pɩwɛɛkɩ nabʋyʋ yɔ. Kajalaɣ taa lɛ, pehiu koloŋga yaa kamanaʋ size paɖaŋgɩna lɩm kɩwaadɩm se pitaakpeŋ yem kɛ paa le. Fransɩ kʋnʋŋ taa lɛ payaɣ pɩtɛ kamanaŋ ɛnʋ size digues waa.

Palakaɣ ɖɔɖɔ lɔɔŋ ɖʋʋ yaa palaazaɣ lɔɔŋ size lɩm ehiu ɖikpenɖe camɩyɛ. Pɩkɛna mɛlɛ waa ɖɩɖɔnɛ n̄ɔɔzɩtʋ yaa ɖaɣnɩtʋ. Payaɣ lɩm kɩwadɩm pʋnɛ pɩtɛ lakasɩ sɩnɛɛ yɔ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size canalisations. Pɩtɛ lɩm mbʋ, pɔn̄ɔɔzʋʋ pʋʋ lɛ, papɩzʋʋ pɔn̄ɔɔ yaa palabɩna haɖaʋ tʋmɩyɛ.

Lɩm wadʋʋ kɛna asɛyʋ yaa kɛgbɛdɛsaɣ kɛ kedeŋa hɔɔlɩŋ kpeekpe taa. Ɖɩgbaɣ ɛzɩ Fransɩ ɛjaɖɛ, nɛ kʋlʋmaɣ ilemiye ɛjaɖɛ nɛ ajɛɛ sakɩyɛ lɛɛna kɔyɔ, ɖɩnaɣ size lɩm wadʋʋ kɛna asɛyʋ sɔsɔʋ ŋgʋ kɩwɛɛkʋʋ siŋŋ yɔ kɛ kedeŋa yɔ cɩnɛ. Paaleɣyʋna lɩm wadɩtʋ, pɩkɛna pɩyʋ kisem.




#Article 479: Lɩm yaʋ (217 words)


Lɩm yaʋ kɛ lɩm taa aleɣya yaa amʋʋza. Pɩkɛna ɛyaa nɛ tɛtɛ kpɩna paleɣyaa lɩm taa. Lɩm taa yɛlʋ kaɣlɛtʋ tʋnɛ yɔ, tɩ-pɔzɩɣ tomna ɖoŋ ɖeke. Nɔyʋ fɛyɩ lɩm taa se ɛ-ɖʋ yayʋʋ nesi. Pɩpɔza yayʋʋ se ɛlɩsɩ e-tomna ɖoŋ kɛnɛ koŋ. 

Lɩm yatʋ piliŋa kanɛ yɔ, kekpelɩɣ ka-taa piliŋsi sakɩyɛ. Nasɩ kɔyɩɔ : lɩm yɔɔ wɛʋ nɛ ŋwolo ɖoli, pɩtasɩna lɩm tɛɛ wɛʋ nɛ nɖɛɛ ɖoli mbɩyɔ (ntɔyʋ n̄a-tɩ lɩm taa, lɩm yaʋʋ), tɩ-lɔʋ lɩm taa, yaa lɛɣtʋ amʋʋza wena palakɩyɛ lɩm taa yɔ. Hɛkɩŋ yaa lonee yaa hɔlɩŋ weyi ɛ-taa pʋpɔza size paya lɩm yɔɔ yɔ : Pisiini (piscine) taa mbɩyɔ, nɛ lɩm sʋsɔm taa ɖɔɖɔ (lɩŋgamɩŋ nɛ teŋgunaa) yaa lɩm mbʋ tɛtɛ kpɩna sɔɔlɩ wɛʋ yɔ pɩ-taa.

Lɩm yaʋ kɛ spɔɖɛ ŋgʋ lɛlɛyɔ paɣ weyi ɛpɩzɩɣ ɛ-lakʋ yɔ. Pɩkpaɣʋ nɛ ɖooo pɩnaɣ 1896 yɔ, ɖɩnaɣ size spɔɖɛ lɩm yaʋʋ n̄ɩŋgʋ kʋnɛ, kɩ-kɛ Olimpiiki aleɣya abalaa spɔɖɛ kpem kɛlɛ nɛ halaa n̄a-paɣzɩɣ kʋ ɖooo pɩnaɣ 1912 taa kɛnɛ. Sɔnɔ ɖɩ-wɛna lɛɣtʋ naanaza se ɖɩ-kpɛlɛkɩna yaa ɖɩ-tɩlɩna lɩm yaʋ.

Nɛ ŋgbɛ nɖɩ ɖɩ-cɔnna aheela sʋsɔna ana a-paɣtʋ ɖɩlɩzɩɣ ne a-kpɛlɩkɩtʋ wɩlʋ yʋɔ yɔ alɩzɩna lɛɣtʋ ndʋ, aheela sakɩyɛ wayɩ. Ndʋ yɔ : nesi haduu tɛ yaʋ nɛ pɩtasɩna tɩ-hɔmm nɛ tʋʋzʋ tɛ yaʋ nɛ yaʋ fiidiviu tɩ-yɛ, kaɖɩ n̄ɩŋgʋ kpem kɛlɛ, nɛ siiye kotuu tɛ yaʋ.




#Article 480: Lɩŋgamʊʊ (338 words)


Lɩŋgamʋʋ kɛna matʋ ndʋ tɩsɩʋna nɛ paɖʋ lɩm hɛkʋ yɔ. Pʋtɔbʋʋ size lɩŋgamʋʋ kɛna matʋ sɔsɔtʋ ndʋ pamaɣ tʋ nɛ tɩɖɛɛ tɩcɔɔ lɩm nɛ pɩta ɛzɩ koloŋga yɔ. Pɩkɛ matʋ sɔsɔtʋ tʋmɩyɛ nɖɩ pama-ɖɩ nɛ pɩɖɛɛ pɩcɔɔ yaa pɩtɩŋgʋʋna lɩm ɖikpenɖe hɔɔlʋʋ taa kiŋ yaa lɩm ɖɔnɛ hɔɔlʋʋ taa yɔ. Pama pʋcɔɔ pɩta nɛ lɩm n̄ɛwɛ hɛkʋ taa.

Pamaɣ lɩŋgamʋʋ size pɩsɩna nɛ pehuu lɩm lone yaa lɩm ɖɩcaɣyɛ nɛ pɩwazɩ nɛ palabɩna pʋ nɛ tʋmɩyɛ. Pɩpɩzʋʋ pɩkɛna lɩm kɩbam mbʋ pɩkɛ kɩn̄ɔn̄ɔm yɔ. Pamaɣ pɩtɛ matʋ sɔsɔtʋ ndʋ lɛ, pɩla size lɩm ɖɩkɔnɛ kiɖe lone pan̄ɩna mbɩ yɔ. Pɩkɛʋna lone nɖɩ ɖɩ-taa lɩm kaa calɩnaʋ lɩʋ paa ɛzɩmta. Lone nɖɩ ɖɩ-taa lɩm kaa mɩzɩnaʋ paa ɖoye.

Lɩŋgamʋʋ kɛna ɖɔɖɔ hɛkʋ ŋgʋ kɩ-taa papɩzʋʋ pala tʋma ndɩ ndɩ yɔ. Pʋtɔbʋʋ size, lɩŋgamʋʋ kɛna payaʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size industrie yɔ tʋmɩyɛ lone. Lɩŋgamʋʋ wazʋʋ ɖɔɖɔ siŋŋ kɛ lɩm hoɖe tɛ nazɩyʋ yaa lɩm nazɩyʋ tʋmɩyɛ labʋ hɔɔlʋʋ taa ɛzɩ payaʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size hydroélectricité yɔ. Pɩtɛ miŋ n̄andʋna paa ɖɩya ŋga lɛ ahoda yaa ɖoo taa kɛ alɩwaatʋ ndʋ wɩsɩ n̄eɖiŋ yɔ.

Lɩm koloŋga sɔsaɣ kɩmamaɣ kanɛ, ka-taa lɩm wazʋʋ siŋŋ nɛ pɔɖɔɔ pɩ-taa kpakpasɩ yaa peɖizi kpakpasɩ. Tobii yem lɛ, pɔɖɔʋ pɩ-tɛ lim taa tɛtɛ wondu yaa tɛtɛ kpɩna wena asɔɔla lɩm taa caʋʋ yɔ. Lɩŋgamʋʋ taa peeɖe pɔn̄ɔɔzʋʋ lɩm kɩpam yaa kʋn̄ɔn̄ɔm kɩlabɩnam kɩfam. Pɩkɛ lɩm mbʋ, pɩwazʋʋ nɛ palabɩna paa ɛbɛ pʋ-tʋ.

Kedeŋa yaa ɛjaɖɛ yɔɔ cɩnɛɛ lɛ, lɩŋgamɩŋ nɩyɩ wɛɛ nɛ paya-ɩ size Castors tɛ lɩŋgamɩŋ. Lɩm tɛɛ tʋmɩyɛ labʋnaʋ lɩŋgamʋʋ yaa lɩm tɛɛ sʋzʋʋ lɩŋgamʋʋ kɛ paya yaa pɛcɛla hɩla ndɩ ndɩ nayɛ. Hɩla ana yɔ : Pɔɔ kideŋ yaa lɩm kideŋ (chaussée), nɛ nɔnɔɔ kiɖe (seuil) ɖɔɖɔ yaa lɩm kamanaʋ yaa lɩm koloŋga (digue).

Lɩm koloŋga yaa kɩ-kamanaʋ hɩɖɛ ɖɩnɛ kɛ sakɩyɛ cɛlʋʋ size paya lɩŋgamʋʋ alɩwaatʋ ndʋ pacaɣ size pɔn̄ɔzɩ yaa paɖaɣnɩ mɛlɛ waa ɖɔnɛ taa yaa nʋmɔʋ taalɛ. Lɩŋgamɩŋ matʋ taa lɛ, sakɩyɛ wɛkʋʋ nɛ ɛtɛŋ ɖɔɖɔ ɛn̄ɔzʋʋ ageeta yaa ajɛɛ pɩlɩɩna ɛkʋkʋyɩmɩŋ ɛtɛ ɖoŋ hɔɔlʋʋ taa.




#Article 481: Lʋŋgɩyɛ heɣlim (317 words)


Lʋŋgɩyɛ heɣlim yaa kesi kʋm alɩwaatʋ taa heɣlim kɛna Sahara hɔɔlʋʋ taa nɛ Afrika nɛ kɩ-hɛkʋ kɩ-hɛkʋ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ kɛ hayo hɔɔlʋʋ taa kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ tɛ heɣlim. Heɣlim mbʋ, pɩ-taa wɛ miŋ yaa haʋʋ kɛ ɛvemiye taa yaa wɩsɩ taa nɛ pɩwɛɛ nikaɣ fɩnɩnɩ kɛ ɖoɣ yaa ahoɣ taa.

Lʋŋgɩyɛ heɣlim yaa kesi kʋm alɩwaatʋ taa heɣlim pʋnɛ, pɩ-taa wɛ mɩlɩŋ sɩŋŋ nɛ nabʋyʋ taa kpem lɛ pɩ-taa wɛ mʋzʋʋ kpɛɖem. Pɩkɛna mbʋ payaɣ size aliizɩ kedeŋa yɔ. Payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa kɛlɛʋ size alizé continental.  Salaŋ heɣlim yaa lʋŋgɩyɛ heɣlim pʋnɛ, pɩfɛtʋʋna kedeŋa nɛ ka-hadɛ kiŋ hɔɔlʋʋ taa mbɩ yɔ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ.

Pɩ-tɛ heɣlim mbʋ, pɩfɛtʋʋ lɩʋnana Sahara nɛ puwolo pɩtalɩ kine kɔlfɩ kɛ nikaɣ alɩwaatʋ taa. Kamɩŋ fenaɣ taa nɛ lakɩŋ fenaɣ hɛkʋ nɛ hɛkʋ n̄ɩŋga taa heɣlim mbʋ pɩkɩlʋʋ fɛtʋʋ. Pagbaɣ lʋŋgɩyɛ heɣlim yaa kesi kʋm alɩwaatʋ taa heɣlim pʋnɛ nɛ pɔsɔzɩ yaa pɛkpɛndɩ heɣlim mbʋ payaɣ-pʋ size kajʋcʋlasɩ kaɖɩnaʋ heɣlim yaa kajʋcʋlasɩ lʋbɩnaʋ heɣlim yɔ taa hɔʋʋ taa.

Heɣlim alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa mbɩ yɔɔ lɛ, ɛsɔdaa wɛɛ camɩyɛ n̄am nɛ pʋwɛ hʋlʋmɩŋ tɩyɛ. Piyele pʋwɛɛ kpalʋlʋʋ wɩsɩ tɩyɛ. Ɛlɛ, nabʋyʋ taa lɛ, ɖɩnaɣ size ɛsɔdaa hʋlʋmɩŋ ɛnɛ, ɛwɛʋ kpim mbʋ ɛsɔkaɣ mʋzʋʋ sida yaa kpɛnda pɩ-taa. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lʋŋgɩyɛ heɣlim yaa kesi kʋm alɩwaatʋ taa heɣlim pazʋʋ fɛtʋʋ yaa mabʋʋ lɛ, pɩɖaŋgʋʋ tɛʋ nɛ pʋwɛ ɖiu ɖiu.

Lʋŋgɩyɛ heɣlim yaa kesi kʋm alɩwaatʋ taa heɣlim pʋnɛ, pɩpazʋʋ nɛ pileɖi caŋ lɛ, pɩkpɛɛndɩɩna kan̄ɩŋga nɛ mʋzʋʋ nɛ ɛzɩma ɛnʋʋ sɩzɩ pʋwɛ miŋ nɛ pʋsoŋga yɔɔ lɛ, piyele pʋwɛ miŋ siŋŋ kɛ evemiye yaa wɩsɩ taa. Ɛlɛ, ɖoɣ yaa ahoo taa taa lɛ nikaɣ wɛɛ fɩnɩnɩ. Ɖiwoba Caadɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ taa kɔyɔ, ɖɩnaɣ size egeetiye yaa kooka ŋga payaɣ kɛ size Bodélé kɛ Caadɩ ɛjaɖɛ ta peeɖe yɔ, kɩlɩna wɛnaʋ mʋzʋʋ kɛ lʋŋgɩyɛ heɣlim alɩwaatʋ taa kɛ kedeŋa kpeekpe yɔ cɩnɛ.




#Article 482: Maadiriidi (177 words)


Maadiriidi kɛna Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ suzɔtʊ nɛ ndʊ kɩlɩna walanɩ ɖɔɖɔ. Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ nɛ pɩnaɣ 2014 taa pakalɩ kɩgalʊʊ ŋgʊ yɔ ɛyaa mba panaa yɔ pɛkpɛndaa miliyɔɔnaa looɖo nɛ hɔɔlʊʊ (6 500 000). Eerɔpʊ tɛtʊ sʊzɔtʊ taa payɩ lɛ, ɛyaa ɖɔʊ taa lɛ, Lɔndrɩ nɛ Pɛrɩlɛɛ pa-wayɩ lɛ Maadiriidi tɩŋgʊna. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna ɛkɩtaarɩnaa 60 800 yaa kilomɛtanaa 608. Maadiriidi tɛtʊ taa kɛ komina tuma sɔsɔna wɛɛ, peeɖe ɖɔɖɔ kewiyaɣ kpelaɣ wɛɛ nɛ peeɖe ɖɔɖɔ paɣtʊ lɩzɩyaa ñɩŋga wɛɛ. Tɛtʊ sʊzɔtʊ tʊnɛ tɩ-taa kɛ keteŋga kpeekpe ɛsɩyɛ ekpena tʊmɩyɛ kpelaɣ sɔsɔɣa wɛɛ nɛ tʊma ndɩ  ndɩ naayɛ ɖɔɖɔ ñɩnzɩ nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa tʊma sɔsɔna nayɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ Telefónica, Repsol nɛ Iberia. 

Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Maadiriidi tɛtʊ nɛ ajɛyaa naayɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma. Maadiriidi nɛ tɛtʊ ndʊ ndʊ palakɩ tʊma yɔ tɩkpɛnda hiuwaa naatozo (30). Payaɣ Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Manuela Carmena (AM) nɛ ɛpaazɩɣ tɩ-yɔɔ cɔnɑʊ yɔ pɩnaɣ 2015 nɛ ɛ-tʊmɩyɛ tɛŋ pɩnaɣ 2019 taa.

	




#Article 483: Maalii (168 words)


Maalii kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ajɛya wena acɔ-ɖɩ nɛ ata yɔ ana yɔ: hayʊ kiŋ lɛ Moritaanii nɛ Alzeerii, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Niizɛrɩ, hadɛ kiŋ lɛ Purkina Fasoo nɛ Kotidivuwari, wɩsɩ ɖɩɖʊy ɛ taa lɛ Senegaalɩ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hadɛ kiŋ lɛ Kiinee. 

Ɖooo kiɖe tɛɛ lɛ, Senegalɩ kɛ anasayɩnaa kakpacayaɣ nɛ ɖɛfɛɛɛ ɖɛfɛɛɛ lɛ pɩkɔɔ pɩtalɩ Maalii. Fransɩɩ] ɛjaɖɛ kpacayaɣna-ɖɩ nɛ Fransɩɩ ŋgʊ kɩkpɛndɩ kɩ-ajɛya nɛ kɩya se Lɩm-Pɔɔ-Kʊkuyaɣ. Kɩyɛɛna fenaɣ 18 pɩnaɣ 1888 kɛ  Lɩm-Pɔɔ-Kʊkuyaɣ ŋga papaɣsa-kɛ yaʊ se Sudanɩ Fransɩ ŋ̃ɩŋgʊ. Pɩlaba mbʊ lɛ pasɩɩ Galliéni pʊcɔ nɛ Louis Archinard kɔɔ ɛlɛɣzɩ-ɩ.

Salaŋ fenaɣ 22 pɩnaɣ 1960 kɛ Maalii mʊ kɩ-tɩ yɔɔ caɣʊ. Maalii kɩɖaʊ kɛtɛɛka wɛna tɔlʊm naputozo: tɩŋ hatʊ ñɩmbʊ, sʊtʊ-lɩm nɛ kɩsɛɛmɩm.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 15 nɛ akeeta wɛ ndɩ ndɩ: Pambaraawaa, Poobɔŋwaa, Poozɔwaa, Toogɔŋwaa, Kasɔŋgewaa, Malɩnkewaa, Miniyankawaa, Fɩlandɩnaa, Senufowaa,Sonɩnkewaa, Sɔnɖayɩwaa, Kpankurumwaa nɛ Mɛrʊmɛrʊwaa.

Fransɩɩ kɛna pa-kʊnʊŋ ŋgʊ pawɩlɩɣ sukili taa yɔ ɛlɛ Pambara kɛ ɛyaa kɩlɩɣ yɔɔdɩɣ.
Peeɖe tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Pamakoo.




#Article 484: Maarɩsɩ (234 words)


Maarɩsɩ kɛna wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga nɛ tɩyɩŋga kanɛ ŋga kɛŋna naanza ŋga nzɩ sɩñɔtɩna wɩsɩ yɔ.  Wɩsɩ cɔɔʊʊ taŋgalam tɩyɩnzɩ litoozo kpeekpe taa lɛ Maarɩsɩ kɛŋna naalɛ ŋga yʊŋ hɩlɩmaɣ tɔm taa nɛ paɣlɩka ɖɔɖɔ.

Wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga kanɛ koposina wɩsɩ ɛzɩ 1,381 nɛ 1,666 UA (pʊtɔbʊʊ se pɩtalɩɣ kilomɛtanaa miiliyɔɔnaa 206,6 nɛ 249,2. Maarɩsɩ kpayaɣ hɛkʊ cɔʊ taa talɩ ɛzɩ afema 686,71 yɔ. 

Ɛzɩ Mɛɛrkiiri, Feniisɩ nɛ Tɛtʊ yɔ, tɩyɩnga kanɛ kɔ-yɔɔ  nɛ tɛtʊ. Wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga ŋga payaɣ se Tɛtʊ yɔ, tɩkɩla Maarɩsɩ kɛ yʊŋ hɩlɩmaɣ ɛzɩ tam hiu yɔ ɛlɛ tɩyɩŋga kanɛ kakɩla fenaɣ hɩlɩmaɣ ɛzɩ tam hiu ɖɔɖɔ.   

Ɖooo ɛzɩ pɩkpaɣʊ yɔ ñɩnɩyaa mba pɔsɔɔla wɩsɩ cɔɔu taŋgalam yɔ pɩ-tɛ wɛɖɩʊ nɛ pɩlakasɩ yɔ paha tɩyɩŋga Maarɩsɩ nɛ ɛsɛ pɩkɩlɩ tɩyɩnzɩ lɛɛsɩ nzɩ paa-anɩ ɛzɩma yɔ. Tɩyɩŋga kanɛ kanɛ tɛtʊ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga ŋga ɛyaa wɛ ka-taa yɔ, Tɛtʊ, pɛwɛna ɖama kpaɣʊʊ mbʊ yɔ  pɩɖɔɔ pɩtɩɩfɛyɩ. 

Pɩnaɣ 2008 taa ñɩnɩyaa loyuu kiluzuu ŋgʊ pañɩnɩʊna lɩm nɛ cukaŋ yɔ, kɩwɩlaa se tɩyɩŋga Maarɩsɩ taa wɛ lɩm ɖomba pɩtɛɛ nɛ pɩtakɩlɩ cukaŋ. Panɛ ɖomba ana kɛ Fasititasɩ Poriyalisi tɛtʊ taa. 

Salaŋ fenaɣ 28 pɩnaɣ 2015 Naza ñɩna nɛ kɩna se wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋa Maarɩsɩ taa nɛ anaam nabʊyʊ nɛ payaɣ-pʊ se Soomiirɩ nɛ kɩ-taa nɛ ñɩm ndɩ ndɩ ɛzɩ Kloratɩ nɛ Pɛrɩkloratɩ mbʊ pɩwɛ mañeziyɔmɩ taa yɔ pɩtasɩna pɛɗikɩloratɩ ŋgʊ kɩwɛ sodɩyɔmɩ taa yɔ nɛ pizidina  lɩm pazɩ.




#Article 485: Machu Picchu (162 words)


Machu Picchu wɛ cʋlʋ cʋlʋ. Kɩkɛ piyaɣ kɩbɩnaɣ ŋga kakʋyaa n̄abaɣ siŋŋ yɔ. Kɛkɛ Inka tɛtʋ kɩbɩndʋ kpaɖʋ hiu nɛ kagbanzɩ (15) alɩwaatʋ taa Peeru ɛjaɖɛ taa.

Machu Picchu kʋnɛ, kɩbama kɔmtɛɛ kaaʋ pʋʋ kʋkʋyʋʋ nakʋyʋ yɔ. Kaaʋ piyaɣ ŋga kɛkpɛnda Machu Picchu nɛ pɩtasɩna Huayna Picchu pʋŋ ɖɔɖɔ.

Pʋʋ ɛzɩ payaɣʋ size piyaɣ yɔ, wɛ Andɛɛzɩ hɛkʋ nɛ hɛkʋ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ kɛjɛlɛŋga hɔɔlʋʋ taa kiŋ. Caanaʋ piyaɣ kanɛ, ka-hɩɖɛ keɣke kɛlɛ, Pikchu yaa Picho. Yee ɛzɩ, ɖɩgbaɣ aseɣɖe ɖɩn̄ɩnɩyɛ takayaɣ kɔyɔ, ɖɩtɩlɩɣ size, pɩgbaʋ nɛ kpaɖʋ hiu nɛ loɖo (16) taa mbɩyɔ yɔ, kɩbɩnjaazɩ tɔm kpɛlɛkɩyʋ ɖajaa sɔsɔ Hiram Bingham n̄ɩnɩ Machu Picchu ŋgʋ kɩyɔ tɔm.

Ɖajaa sɔsɔ ɛnʋ, ɛkɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ tʋ. Ɛn̄ɩnʋʋ taa ɛlɩzaɣ nɛ ɛyaa tɩlɩ size, Machu Picchu kʋnɛ kɩɩkɛ kewiyaɣ yɔɔ cayʋʋ ɖajaa sɔsɔ Pachacútec ɖɩcayɛ. Mbʋ ɖɔɖɔ lɛ, ɖɩnɩɩ size paama matʋ sɔsɔtʋ natʋyʋ nɛ sɔnzɩ lakasɩ ndɩ ndɩ lone kaakɛ  pʋʋ ŋgʋ. Kuduyuu sɔsɔʋ ŋgʋ kɩɩkɛ ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu. Peeɖe Krɩstʋ mba n̄ɩna ɛsɔ tɔm.

	




#Article 486: Madakasɩkarɩ (134 words)


Madakasɩkarɩ kɛna tɛtʊ ñabɩ ndʊ lɩm cɔ-tu nɛ pɩta yɔ.Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛna Afririka nɛ hadɛ kiŋ. Keteŋa kpeekpe taa lɛ tɛtʊ ñabɩ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta yɔ tɩ-taa lɛ, Madakasɩkarɩ kɛna kagbanzɩ ndʊ malanzɩ taa. Kacalaɣ ñɩndʊ yɔ Ositiralii, pʊwayɩ lɛ Kurowelandɩ, Papuwazi-Kiinee-Kɩfalʊʊ nɛ Pɔrɩnewo.

Ɛjaɖɩ nɖɩ ɖɩ-walanzɩ taa maɣna 590 000 km2 nɛ kɩ-ɖalakiŋ taa lɛ kilomɛtanaa 1 580, kɩ-tobuu taa lɛ kilomɛtanaa 580. Tɛtʊ sɔsɔtʊ hɩɖɛ kɔyɔ Antananariivo n; liidiye nɖɩ pɔtɔkɩ yɔ nɖɩ lɛ ariyari. Tɛtʊ ñabɩ ntʊyʊ cɔ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ ata. Ana yɔ: Morisi, Seyisɛɛlɩ, Komɔɔrɩ nɛ Rewiniyɔɔ. Pɛtɛyɩ ɛjaɖɛ nɖɩ tam looɖo taa: Antananariivo yaa tananariivi, Antisiranana yaa Tɩyɛɛgo-Suyarɛzɩ, Fiyanarantiswa, Mahazaŋga yaa Mazʊŋga, Tuwamasina yaa Tamatavɩ nɛ Toliyara yaa Tuleyarɩ.

Malɩkaasɩ kɛna pa-kʊnʊŋ. Ɛyaa ɛzɩ nɛɛlɛ kɛ mɩnɩʊ yɔɔ yɔɔdɩɣna fransɩ. 
Madakasɩkari tɛtʊ ñʊʊtʊ yɔ Hery Rajaonarimampianina.




#Article 487: Maka (314 words)


Maka kɛna Arabii-Sahʊditi ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ tɛtʊ tʊnɛ nɛ teŋu ŋgʊ payaɣ-kʊ se Pɔɔ Kɩsɛɛmaɣ yɔ nɛ kilomɛtanaa 80. Malɩŋ cɔlɔ lɛ peeɖe palʊla ɛsɔ tiiyu weyi payaɣ-ɩ se Mohamet yɔ nɛ pɩɩkɛ pɩnzɩ mɩnɩŋ looɖo taa. Maka kɛna-wɛ ɖɔɖɔ ɖenɖe pɩkɛna kɩcɛyʊ kɛ paa malʊʊ ŋgʊ lɛ se kɩɖɔ nʊmɔʊ kɩɖeɖeu nɛ payaɣ elewu kɛ pɛ nɛ pɩwayɩ lɛ pasʊlɩmɩ Ala kɛ ñɩm mbʊ pɔsɔɔla yɔ. Paaɖɔŋ pa-nʊmɔʊ kiɖeɖeu lɛ, pɔcɔʊ pɩyɛ kiɖeɖeye naɖɩyɛ nɛ payaɣ-ɖɩ se Kaaba nɛ kɩwɛ mɔsikee ŋgʊ payaɣ se Masjid Al-Haram yɔ (pʊtɔbʊ se mɔsikee kiɖeɖeu). 

Malɩŋ cɔlɔ lɛ pɩtɛ sɔnzɩ nzɩ sɩñɔ pɔ-cɔzɔ weyi payaɣ-ɩ se Ibrahim yɔ ɛ-cɔlɔ nɛ pɩtaha nɔɔyʊ nʊmɔʊ se ɛñɔtɩna Kaaba ŋgʊ yee ɛtɛkɛ malʊʊ kɔyɔ. Malɩŋ tɛ paɣtʊ taa lɛ pɩkɛna paa malʊ ŋgʊ lɛ kɩjɛyʊ se kɩɖɔ nɔmɔʊ kiɖeɖeu ŋgʊ tam kʊɖʊmbʊ e-wezu taa yee ɛpɩzʊ kɔyɔ. Maka tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Arabii-Sauditi nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ tɩwɛ Hɛjajɩ nɛ Aziri pɛ-hɛkʊ taa. Teŋu kidiiliŋ ŋga payaɣ-kʊ se Ceda yɔ kiposina tɛtʊ ndʊ nɛ kilomɛtanaa ɛzɩ 80 yɔ. Pɩnaɣ 2012 taa pakalɩ kɩgalʊ lɛ ɛyaa kpɛnda 1 547 360. 

Tɛtʊ sʊzɔtʊ tʊnɛ tɩɖɛɣʊ nɛ ɛsɩnda kpem yɔ pɩlɩɣna nɔmɔʊ kiɖeɖeu ŋgʊ malɩŋ ɖɔŋ paa pɩnaɣ ŋga yɔ. Peeɖe ɛyaa pɩzɩɣ patalɩ miliyɔɔnaa naalɛ pɩkɩlɩna alɩwaatʊ ndʊ Ramadaŋ fenaɣ talɩɣ lɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛyaa lɩɣna ajɛya ndɩ ndɩ se powoki atima. Malɩŋ wokɩɣ maka yɔ papɩsɩɣ nɛ pekpe lɛ papɩsa aljiwaa yaa pɩkɛ halaa kɔyɔ papɩsɩʊ aziyawaa. Maka wobu wɛ kaɖɛ; pɩpɔzʊ liidiye siŋŋŋ. 

Pɩnaɣ 2012 taa Malɩŋ weyi ewoba yɔ pamaɣna ɛzɩ milɩyɔɔnaa naatozo ɖeke yɔ, ŋgʊ ɛjaɖɛ yɔɔ malɩŋ tala ɛzɩ miliyari kʊɖʊmʊ nɛ hɔɔlʊʊ yɔ. Pʊtɔbʊʊ se Malɩŋ mɩnʊʊ yɔɔ lɛ, 0,2 ɖeke wobina-kʊ. Kaaba kɩ-kʊyɩmɩŋ taa maɣna mɛtanaa hiu nɛ kagbanzɩ (15) nɛ Malɩŋ tɔŋ se kacalaɣ weyi ɛsɔ lɩza nɛ paya-ɩ se Adam ɛnʊ ɛmana kaaba ŋgʊ nɛ pʊcɔ Ibrahim nɛ ɛ-pɩyalʊ Ismaïl.




#Article 488: Malawii (188 words)


Malawii kɛna Afrika nɛ haɖɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Moozambiiki, Sambii nɛ Tanzanii pɛ-hɛkʊ taa.

Ɖooo lɛ, Pɔrɩtigaalɩ mba kaakɛna anasayɩwaa mba paalɛɣ wobu peeɖe yɔ. Pɩɩkɛna alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa pɛpɛdaɣ yomaa yɔ, nɛ cɔɔcɩ ŋgʊ payaɣ se presipiteri yɔ kɩtʊlɩ ɛsɔ sɛtʊ kpaamɩŋ ndɩ ndɩ se pɩhʊʊ ɛlɛ pɩɩsaŋ. 

Pɔritigalɩ wayɩ lɛ Piritaaniki mba kpacayaɣna ɛjaɖɛ nɖɩ. Pʊkɔma pɩtalɩ pɩnaɣ 1962 lɛ kɩmʊ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ. Banda kɛ komina ñʊʊtʊ kɔlaɣ fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1963 ɛlɛ Piritaaniki mba cɔŋnana liidiye nɛ tɔsʊʊ yɔɔ, sɔɔjanaa nɛ ɖiu ɖiu caɣʊ yɔɔ pɩtasɩna  tɔm hʊʊ ɖeɖe. Pɩtalɩɣ hasɩ yaɖɛ fenaɣ looɖo pɩnaɣ 1964 kɛ Malawii mʊ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ sɩŋŋŋ. 

Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɖiu ɖiu caɣʊ kɔma nɛ pɩwɛɛ lɛ, paɖʊ paɣtʊ se pɩnzɩ nanza wayɩ kɛ palɛzʊ ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ. Pɩnaɣ 2004 paɖʊza takayasɩ lɛ palɩzɩ Bingu wa Mutharika se ɛkɛna peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ. Pɩkɔma pɩtasɩ ɖʊzʊʊ pɩnaɣ 2009 ɛlɛ patasɩ-ɩ lɩzɩɣ ɖɔɖɔ.

Ɛsɩba ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ naalɛ pɩnaɣ 2012 nɛ ɛ-tɛɛ tʊ weyi payaɣ se Joyce Banda. Peter Mutharika yɔ ɛlɛɣzɩ-ɩ. Pɩkɔma paɖʊzɩ takayasɩ ɛlɛ  Bingu wa Mutharika ɖalʊ kpaɣ kpelaɣ agoza fenaɣ 31 pɩnaɣ 2014.




#Article 489: Malebo (114 words)


Malebo kɛna lɩŋgamʊʊ ŋgʊ kɩwɛ Koŋgo Pɔɔ kɛ-tɛ nɛ  pɩ-tɛɛ kiŋ. Yee pakpaɣ ɛzɩ kuduyuu nɔnɔɔ kɔyɔ, Malebo lɩŋgamʊʊ kʊnɛ kɩ-ɖaalakɩŋ sɔsɔŋ kitibiŋ taa wɛ ɛzɩ kilomɛtanaa 35 yɔ nɛ kɩ-ɖaalakɩŋ weyi ɛlɛ kaɣa yɔ ɛlɛ wɛ kilomɛtanaa 23; walanzɩ landammm taa lɛ, pɩkɩla ɛzɩ kɩlomɛtanaa 400.

Kɔŋgoo ajɛya tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tɩ-natʊlɛ (Kɔŋgo Kinsasa nɛ Kɔŋgo Pirazaaviili) wɛ Malebo lɩngamʊʊ cemeŋje. Ɖooo lɛ payaɣa lɩŋgamʊʊ ŋgʊ se Nkundaa. Kɔŋgoo ɛjaɖɛ nɛ hayʊ kiŋ lɛ, pʊcɔ nɛ ɛyʊ talɩ Kiisaŋganii nɛ kpɩyʊʊ lɛ, ɛpɩzʊ ɛtɩŋna Mbandaka nɛ Makanza. Lɩŋgamʊʊ kʊnɛ kɩ-hɛkʊ taa nɛ tɛtʊ natʊyʊ nɛ payaɣ-tʊ se Pamʊʊ. Malebo tɔbʊʊ se pɔʊ sɔsɔʊ. Peeɖe pɔŋ sɔsɔŋ kaawɛ nɛ ɩcɔɔ pɔsɩ nzɩ nɛ pɩta.

	




#Article 490: Malɩŋ Ɛsɔ Sɛtʋ Kuduyuu (182 words)


Malɩŋ Ɛsɔ Sɛtʋ Kuduyuu kɛna arabɩ kʋnʋŋ hɔɔlʋʋ taa, «Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ agɔlɔma ɖijayɛ lone». Malɩŋ Ɛsɔ Sɛtʋ Kuduyuu ŋgʋ payaɣ-kʋ size Masjid al-Haram. Kuduyuu ŋgʋ kɩ-kɛna Malɩŋ Ɛsɔ Sɛtʋ Kuduyuu kiɖeɖeu. Kɩwɛ Mɛɛkɩ tɛtʋ taa kɛ Arabi saʋdiiti taa. Malɩŋ Ɛsɔ Sɛtʋ Kuduyuŋ matʋ hɔɔlʋʋ taa lɛ, Kuduyuu kʋnɛ kɩkɩlɩna walʋʋ nɛ paɣlʋ kedeŋa kanɛ kɔyɔ.

Ɛsɔ Sɛtʋ Kuduyuu sɔsɔʋ ŋgʋ ki-lone kɛna ɖɔɖɔ kɔɔnɔɔ lone kiɖeɖeɣ kɛ malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ hɔɔlʋʋ taa kedeŋa yɔɔ cɩnɛ. Malɩŋ Ɛsɔ Sɛtʋ Kuduyuu sɔsɔʋ ŋgʋ, kɩ-hɛkʋ taa ɖeyi ɖeyi ɖinaɣ Kaaba. Kʋkʋ yɔ peɖe lɛ, ɖɩnaɣ size pɛlɛka pɩyɛ pindimm kɩkpɛdɩyɛ naɖɩyɛ. Pɩyɛ nɖɩ, paa malʋʋ ɛsɔ sɛyʋ weyi lɛ, pɩɩwɛnayɩ size e-ɖukina-ɖɩ alɩwaatʋ ndʋ powoki kpalaaʋ yɔ.

Malɩŋ Ɛsɔ Sɛtʋ tisuu nɛ tɩ-luuzuu Ɛsɔ tɛɛ lɛ hɔɔlʋʋ taa lɛ, pɛ-ɛsɔ sɛtʋ tɔm lɩwa pileɖa. Nɛ Ɛsɔ tɛ tiyaa lɩzana sɛtʋ ndʋ nɛ pɩcɔ kedeŋa kpeekpe naɣ wɩsɩ. Allah pɛ-ɛsɔ sɛtʋ hɩɖɛ tiyina sɛtʋ ndʋ nɛ e-tiyaa. Malɩŋ maɣzɩm taa lɛ, tiyaa mana Kaaba nɛ pɩwayɩ lɛ Adam weyi ɛkɛ kajala ɛyʋ yɔ. Wayɩ wayɩ n̄ɩnʋ weyi pɩɖɩɣnayɩ Kaaba maʋʋ yɔ, ɛlɛ lɛ Abraham.




#Article 491: Mandarɛɛ kʊnʊŋ (281 words)


Mandarɛɛ kɩtɩzɩnaʊ Siini kɛlɛʊ, sɔnzɩ tɛ Sinii, matʊ taa lɛ, kɩ-kɛ ɖama tɛ kʊnʊŋ yaa Han waa tɛ kʊnʊŋ. Mandarɛɛ kʊnʊŋ kɛ Sinii ɛjaɖɛ tɛ kewiyaɣ kʊnʊŋ, Tayɩwanɩ ɛjaɖɛ taa nɛ Sɛŋgapuuri ɛjaɖɛ taa. Pʊyɔɔ lɛ, kɩ-wɛna yɔɔdaɣ tɛ paɣtʊ nɛ tɔm cɔɔlʊʊ tɛ paɣtʊ. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ- kʊ pɩtɛ lɛ, pawɩlɩʊ-kʊ sukuuli na taa.
  
Paapɩzɩɣ pesidi-kʊ nɛ Mandarɛɛ ŋgʊ kɩ-maɣmɑɣ, wade : ganhua kewiyaɣ tɛ kʊnʊŋ. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ nɛ Hayi kɩŋ nɛ hɛkʊ taa nɛ Hadɛ Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa Sinii kedeŋga taa.
 
Sɩnuwa Mandarɛɛ ŋgʊ payaɣ tam se Sɩnuwa yɔ kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlʊʊ yɔɔdʊʊ ɛjaɖɛ kpeekpe taa yɔ pɩlɩna Sinii samaɣ tɛ ɖɔʊ cɔlɔ nɛ Sinii tɛ ɛyaa mɩzɩ ajɛyɛ lɛɛna taa nɛ tadɩyɛ labʊ nɛ Sinii ɛjaɖɛ nɛ kɩ-tɛ kpaka huu nɛ Sinii ɛsakuliye hɔɔlʊʊ taa.

Ɖɔɖɔ lɛ, yee pa sɔnɔ pawɩlɩɣ Mandarɛɛ kʊnʊŋ Sɩnuwa tɩŋga yɔ, Sɩnuwa waa akpadɩyaa ɛyɔɔdʊʊ Mandarɛɛ kʊnʊŋ pa-tɩŋnɛ. Ɛlɛ, Mandarɛɛ tɛ yɔɔdɔɔsɩ yaa Sɩnuwa waa tɛ kʊnʊmɩŋ ɛzɩ Kantɔnɛ yaa Shanghaien (Han waa tɛ kʊnʊŋ) yaa kʊnʊmɩŋ agbela lɛɛna ɛzɩ weyi pɔyɔɔdɩ-ɩ ɛyaa tɩmɩŋ ndɩ ndɩ taa Sinii, Tibétain nɛ Mongol nɛ Mandchou nɛ Tadjik nɛ Ouigour…
    
Mandarɛɛ, Sinii samaɣ ɛjaɖɛ tɛ kpɛndɛ ŋgbɛ ñʊntɩna tɔŋ se kɩ-kɛ ɖama hɛkʊʊ taa kʊnʊŋ pɛ-tɛ ɛjaɖɛ taa. Pʊyɔɔ yɔ payaɣ-kʊ se samaɣ kʊnʊŋ, kɩ-kɛ kajalaɣ Sinii ɛjaɖɛ nɛ Hayi nɛ kewiyaɣ tɛ kʊnʊŋ.
 
Paa kɩwɛna ɖɔɖɔ  ɖooo canaʊ tɔm kɩmamatʊ yɔ, kɩ-talɩna Sɩnuwa cɔlɩɩ ŋgʊ cɔlɔ, matʊ nɛ lʊbʊtʊ. Kʊnɛ nɩyɔ peyeba-kʊ pɩnaɣ 1919 Guomindang kewiyaɣ nɛ Sinii ɛjaɖɛ alɩwaatʊ taa. Pʊwayi pɛtɛm-kʊ labɩnaʊ nɛ tʊmɩyɛ ɛzɩ kewiyaɣ takayaasɩ taa kʊnʊŋ nɛ kʊnʊŋ kɩmamaʊ pɩnzɩ kudokiŋ nɩɩlɛ nɛ pʊyɔɔ mbʊ lɛ, kɩpɩsɩ ɛjaɖɛ tɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ kɛlɛʊ ɛzɩ Mandarɛɛ tɩŋgʊ mbʊ yɔ.




#Article 492: Mao Zedong (192 words)


Mao Zedong kɛna Siini ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ, nɛ ɛtɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ Sɔɔjanaa ñʋʋdʋ ɛ-ɛjaɖɛ Siini tɛtʋ taa peeɖe. Ɛnʋ yebina nɛ Siini ɛjaɖɛ samaɣ hiɣ kadɩ yɔ caɣʋ. Ɛ-caa kakɛ haɖʋ nɛ payawayɩ se Mao Xunsheng, nɛ e-ɖoo kɛlɛ Wen Qimei. Palʋla-ɩ Shaoshan, Hunan egeetiye taa evemiye nɛɛlɛ nɛ loɖo (26) wiye saŋayɩŋ fenaɣ taa pɩnaɣ 1893 taa. Ɛ-sɩba Siini ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ peekɛɛ taa. Pɩɩkɛ evemiye nakʋ (9) nɖɛ wiye salaŋ fenaɣ taa pɩnaɣ 1976 taa. 

Mao Zedong politiki ŋgbɛ payawaɣ se Shanghai, kɛ pɩnaɣ 1921 taa. Ɖɩcɔnaɣ kɔyɔ, pɩnzɩ 1934-1935 taa lɛ, Mao Zedong kaakɛna ninɖiɣu sɔsɔ Siini ɛjaɖɛ taa. Ɛnaɣ Tchang kai-Chek po-you nɛ Japɔŋ yebinaɣ nɛ ɛkɛ kɔɔnɔɔ ɛjaɖɛ wiyau pɩnaɣ 1954 taa nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna pɩnaɣ 1959. Mao Zedong kʋnʋŋ kɔyɔ Xiang. Kʋnʋŋ ŋgʋʋ Siini samaɣ ka-kɩlaɣ ñʋʋdʋ.Tʋma wena ɛpɩzaɣ ɛlaɣ nɛ pʋcɔ Ɛsɔ yaɣ-ɩ nɛ ɛcɔlɔ kiŋ yɔ, a-taa nayɛ kɔyɔ : Ɛɛkɛ takayaɣ taa maʋ sɔsɔ Siini politiki ŋgbɛ nɖɩ payawaɣ se nɔɔ kpɛŋdɩ ŋgbɛ yɔ ɖɩ-taa, ɛɛkɛ ɖɔɖɔ sɔɔjanaa mba paawɛ Siini ɛjaɖɛ hɛkʋ taa yɔ pa-ñʋʋdʋ, nɛ ɛɛkɛ ɖɔɖɔ ɛyʋ wei ɛhawaɣ paɣtʋ siŋŋ yɔ. Ɛɖʋza ɛ-ɛjaɖɛ ONU ŋgbɛyɛ nesi tɛɛ pɩnaɣ 1921 taa.




#Article 493: Maputo (206 words)


Maputo kɛna Moozambiki ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ tɩkɛna ɖɔɖɔ Afrika nɛ hadɛ kiŋ tɛtʊ sʊzɔtʊ natʊyʊ. Ɛndɩ teŋgu wadɩɣ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-yɔɔ nɛ tɩna Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ pazɩna ɖama kamɑɣ ɛzɩ kimlomɛtanaa 77 yɔ. Payaɣʊ se Maputo yɔ, ɖooo lɛlaɣ fenaɣ 3 pɩnaɣ 1976 taa; payaɣa se Telagowa.

Ɖooo lɛ Maputo kaakɛŋna teŋʊ naalɛ ŋgʊ ŋgʊ kɩ-yɔɔ tuuɖe taa wondu kɩlaɣ kʊm yɔ kɛ Afrika kpeekpe taa; kacalaɣ ñɩŋgʊ lɛ Turibaŋ. Mbʊ pakɩlʊ pɛdɩɣ nɛ ajɛya lɛɛna yɔ mbʊ lɛ: pɩzatʊ, sikiri, kromiiti, taŋgbak nɛ nikaɣ tokonaa. 

Pɩnaɣ 1858 paakalɩ ɛyaa lɛ, paakpɛnda ɛyaa 888 ɖeke nɛ pa-taa lɛ yomaa kaakɩla ɛzɩ 400 yɔ, pɩnzɩ hiu wayɩ lɛ, ɛyaa kaawɛ 2 401 nɛ mɩnɩʊ yɔɔ lɛ ɛyaa kʊlʊmaa kaawɛ ɛzɩ 90 yɔ; pɩnaɣ 1920 taa lɛ ɛyaa kɩkpɛɛda kaaɖɔɔ nɛ pɛkpɛnda 9 445 nɛ kʊlʊmaa kɛ 8 304. Pɩnaɣ 2007 taa pakalɩ kɩgalʊʊ lɛ pana ɛyaa ɛzɩ 1 099 102 yɔ ɛlɛ yee pɛkpɛndɩna ageeta wena acɔ tɛtʊ ndʊ nɛ ataa yɔ ɛyaa ɖɛ ɛzɩ miliyɔɔnaa naalɛ yɔ. Pɩnaɣ 2008 taa patasɩ-wɛ kalʊʊ lɛ, ɛyaa kpɛnda 1 870 000. 

Kʊnʊmɩŋ weyi pɔyɔɔɖɩɣ peeɖe yɔ ɛnʊ lɛ: Pɔrɩtiigɛɛ, ikisizaŋganaa, rɔŋga, sopii nɛ kʊnʊmɩŋ nɩyɛ. Payaɣ Maputo malika yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se David Simango (Frelimo).




#Article 494: Marcel Proust (164 words)


Ɖajaa Marcel Proust hɩɖɛ maɣmaɣ kɛlɛ se: Valentin Louis Georges Eugène Marcel. Palʋla-ɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ taa kɩyakʋ hiu (10) wiye pɩnaɣ 1871 taa Fransɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ Paarii taa. Nɛ ɛsɩ peeɖe aloma fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ lutozo (18) wiye pɩnaɣ 1922 taa. 

Marcel Proust ñɩma kɛlɛ mba pe-nisi tɛɛ wɛɛ ñɩm camɩyɛ yɔ. Ɛ-caa kɛ Paarii sukuli sɔsɔʋ taa wɩlɩyʋ nɛ ɛwɩlɩɣ ɖakʋta sukuli. Marcel Proust kɛna ɛyʋ weyi ɛtɛ alafɩya wɛ tɔtɔsɩɩɩ yɔ; mbʋ pʋ-yɔɔ yɔ ɖooo ɛ-pɩcatʋ taa ɛkawɛna kamaɣ kʋtɔŋ. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛcakaɣ luɖaa nɛ takayasɩ mayaa cɔlɔ kpeɖem, mbʋ yebina nɛ ɛkatɩ nesi tɛɛ tʋmalaɖaa sakɩyɛ nɛ pɩsɩna-ɩ nɛ ɛpɩsɩ tanaʋ tʋ. E-tomnaɣ taa fɛyɩ leleŋ mbʋ yɔ lɛ, ɛtapɩzɩ nɛ ehiu tʋmɩyɛ ɖoŋ nɖɛ naɖɩyɛ. Pɩnaɣ 1900 taa lɛ, eyele takayasɩ maʋ tɔm nɛ ɛpaɣzɩ yɛlɩʋ ajɛya taa se ɛla anjaʋnaa lɩzʋʋ tʋmɩyɛ. Ɛɛwɛɛ nɛ ɛsɔɔlʋ se ɛtɩŋ John Ruskin naŋgbanzɩ taa. Ewoba Feeniizi nɛ Padoue tɛtʋ taa. Ɛma takayasɩ cabɩ John Ruskin yɔɔ nɛ ɛlɩzɩ nasɩyɛ tɔbɩŋ.  




#Article 495: Marco Polo (187 words)


Marco Polo kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Itaalii yɔ ɖɩ-tɛtʋ taa tʋ. Salaŋ fenaɣ tɛ kɩyakʋ hiu nɛ kagbanzɩ (15) n̄ɩŋgʋ wiye palʋla-ɩ pɩnaɣ 1254 n̄ɩŋga taa. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa palʋla-ɩ yɔɔ payaɣ size Venise, ɖɩwɛ Itaalii ɛjaɖɛ taa peeɖe.

Ɛsɩba kɔlaɣ fenaɣ taa efemiye nutozo (8) n̄ɩŋgʋ wiye Itaalii ɛjaɖɛ taa peeɖe e-egeetiye kʋlʋlɩyɛ kʋɖʋmɖɩyɛ nɖɩ payaɣ size Venise yɔ, ɖɩ-taa peeɖe pɩnaɣ 1324 n̄ɩŋga taa. Ɛsɩkaɣ lɛ, ɛkawɛna pɩnzɩ hiŋ loɖo nɛ nakʋ (69) mbɩ yɔ. Ɖajaa Marco Polo ɛnɛ, ɛkɛna tadɩyɛ tʋ sɔsɔ nɔɔyʋ Itaalii ɛjaɖɛ tɛtʋ taa. Ɛ-hɩɖɛ sɛwa nɛ ɖɩ-tɛ ɖɩkʋyɩ siŋŋ takayaɣ kanɛ kɔyɔ : Camɩyɛ samm labʋ takayaɣ. Ɛn̄ɩnʋʋ tɔm pama takayaɣ kanɛ kan̄ʋʋ yɔ.

Takayaɣ kanɛ, ŋga sɩnana n̄ɩnɩyaa nɛ patɩlɩ Azii ɛjaɖɛ tɛtʋ anasaayɩ waa tɛ ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔ tʋ taa. Pʋyɔɔ peeɖe wabɩtʋ sɔsɔtʋ lɩnaɣ ɖɔɖɔ kpem. Ɛ-caa payaɣ size Niccolò nɛ e-ekpele lɛ Maffeo. 

Tovonum taa lɛ, ɛtɛkɛ anasaayɩ waa tɛ ɛjaɖɛ taa kɔɔnaɣ pɩɣa ŋga kowoba nɛ katalɩ Siini ɛjaɖɛ tɛtʋ yɔ. Mbʋ yɔ, ɖajaa sɔsɔ Christophe Colomb kɛna kajalaɣ tʋ. Ɛlɛ, ɖajaa Marco polo tʋma kpaɖa pazɩ kajalaɣ tʋ ɛnɛ nɛ nʋmɔʋ woɖaa lalaa. 




#Article 496: Marie Curie (255 words)


Palʊla Marie Curie (ɛ-hɩɖɛ sɔsɔyɛ kɛlɛ se: Maria Salomea Skłodowska herbu Dołęga) aloma fenaɣ lʊbɛ ŋgʊ wiye pɩnaɣ 1867 kɛ Farsoovii, Pɔlɔɔñɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛsɩba hasɩyaɖɛ fenaɣ 4 wiye pɩnaɣ 1934 kɛ sanatorium de Sancellemoz, kɩwɛ Passy, Haute-Savoie kɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛkɛ fiziki tʋ nɛ chimiste kɛ Pologne ɛjaɖɛ taa, nɛ ɛpɩsɩ ɛ-tɩ kɛ fransɩɩ tʊ.

Payaɣ ɛ-walʊ se Pierre Curie; ɛ-na-ɩ pamʊ ñɩnya tɛ samtʊ nimiye naɖɩyɛ hɔɔlʊʊ kɛ pɩnaɣ 1903 nɛ paya-ɖɩ se Prix Nobel de physique. Hɔɔlʊʊ lɛɛkʊ lɛ, Henri Becquerel ñamʊna-kʊ. Nima ana, pɩlɩna pa-tʊma wena palaba nɛ pɩlɩɩna pa-tʊma kɛ radiations waa yɔɔ yɔ. Pɩnaɣ 1911 lɛ, e-ɖeke ɛmʊ samtʊ nimiye lɛɛɖɛ nɛ ɖɩɖɩ lɛ prix Nobel de chimie pɩlɩɩna ɛ-tʊma kɛ polonium nɛ radium pɔ-yɔɔ. E-ɖekɛ ɛkɛna halaa taa halʊ weyi ɛmʊ samtʊ nima naalɛ kɛ hɔɔlɩŋ nɩɩlɛ taa yɔ. ɛ-wayɩ lɛ, ɖɩnaɣ ɖɔɖɔ Linus Pauling weyi ɛlɛ mʊ chimie tɛ samtʊ nimiye naɖɩyɛ nɛ paya-ɖɩ se prix Nobel de chimie pɩnaɣ 1954 pɩtasɩna laŋhɛzɩyɛ samtʊ nimiye pɩnaɣ1962; ɖɩɖɩ lɛ Prix Nobel de la paix. Marie Curie kɛna halʊ weyi ɛkɛna kacalaɣ-tʊ halaa taa se ɛna ɛ-walʊ pamʊ samtʊ sɩka lɩyʊʊ nɛ pɩlɩɩna pa-tʊma kɛ radium yɔɔ yɔ nɛpayaɣ-kʊ se médaille Davy yɔ.

Paa ɛɛpɩsa ɛ-tɩ fransɩɩ tʊ nɛ pɩlɩɩna ɛ-walɩtʊ yɔɔ kɔyɔ, Marie Curie tɔsɔɔ ɖenɖe ɛlɩnaa yɔ. Ɛsɩma mbʊ se ɛkɛ Pɔlɔɔñɩ ɛjaɖɛ taa tʊ nɛ ɛkpɛlɛka e-pɛlaa kɛ Pɔlɔɔñɩ kʊnʊŋ nɛ paa ɛzɩmtaa lɛ, ewokina-wɛ peeɖe ɖɔŋ ɖoŋ. Payaɣ heelim mbʊ se Polonium yɔ, Marie Curie lɩzɩna-ɖɩ nɛ ɛɛsɔɔla camɩyɛ mbʊ se ɛ-ɛjaɖɛ hɩɖɛ ɛsɛɛ.




#Article 497: Marilyn Monroe (104 words)


Marilyn Monroe kɛ halʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛkɛ Amerika ɛjaɖɛ tɛtʋ taa tʋ. Palʋla-ɩ mɩsɩkʋm fenaɣ taa kɩyakʋ kajalaɣ (1) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1926 n̄ɩŋga taa.

Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa palʋla-ɩ yɔ, nɖɩ payaɣ size Los Angeles. Ɖoɖoo Marilyn Monroe ɛnɛ, ɛsɩba Los Angeles egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa kɩyɛɛna fenaɣ taa kɩyakʋ kagbanzɩ (5) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1962 n̄ɩŋga taa. Ɖoɖoo sɔsɔ Marilyn Monroe kɛ lakɩyaɣ tʋmɩyɛ laɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ ɛ-ɛjaɖɛ Amerika nɖɩ ɖɩ-taa. Eteu ɖɔɖɔ wendu pɩtatɩɩ fɛyɩ naʋ.

Amerika ɛjaɖɛ halʋ sɔsɔ ɛnɛ, eteu wendu ɛzɩ ɔgɔlɩmɩyɛ naɖɩyɛ yɔ. Ɛ-nɔɔ taa wɛ leleŋ pɩfɛyɩ pɔyɔɔdɩ. Ɛkɛ halʋ weyi ɛsɔɔla aleɣya pɩtatɩfɛyɩ naʋ siŋŋ yɔ.

	




#Article 498: Mark Twain (186 words)


Mark Twain hɩɖɛ keekee kɛlɛ Samuel Langhorne Clemens. Ɖajaa sɔsɔ Mark Twain kɛ Amerika ɛjaɖɛ tɛtʋ taa tʋ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛfɛyɩ felendu kaʋ. Palʋla-ɩ kamɩŋ fenaɣ taa kɩyakʋ hiŋ naadozo (30) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1835 n̄ɩŋga taa.

E-egeetiye kʋlʋlɩyɛ payaɣ size Florida egeetiye. Egeetiye nɖɩ, ɖɩwɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ payaɣtʋ size Missouri yɔ tɩ-taa Etaazuunii ɛjaɖɛ tɛtʋ taa peeɖe. Ɛkɛ n̄amtʋ pɩɣa ɛ-taabalaa nɛ samaɣ ŋga ɛwɛ ka-taa yɔ kɛ-sɩnda. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ.

Ɖajaa sɔsɔ Samuel Langhorne Clemens sɩba ɖomaɣ fenaɣ taa kɩyakʋ hiŋ naalɛ nɛ kʋɖʋmʋʋ (21) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1910 n̄ɩŋga taa. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa ɛsɩba yɔ, nɖɩ payaɣ size Redding. Redding tɛtʋ wɛɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ payaɣtʋ size Connecticut yɔɔ Etaazuunii ɛjaɖɛ tɛtʋ taa peeɖe. Ɛsɩkaɣ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ hiŋ lʋbɛ nɛ pɩtɩnɩ pʋ yɔ pɩnzɩ kagbanzɩ (75) mbʋ yɔ.

Ɖajaa sɔsɔ Mark Twain kɛna maɣzɩm takayasɩ kɩkalasɩ mayʋ tʋmɩyɛ laɖʋ, ɛtɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ, takʋʋ nɛ tɔm ɖɛzʋʋ kʋnʋmɩŋ lɛɛn taa takayasɩ mayʋ sɔsɔ siŋŋ masɩma matʋmɩyɛ tʋ nɔɔyʋ. Ɖajaa sɔsɔ Amerika tʋ ɛnɛ, ɛnʋ kɛnɛ ɖɔɖɔ, aleɣya tanaŋ nɛ woŋa lakasɩ laɖʋ. Ɛlaba sɔjɛɛtʋ tʋmɩyɛ ɖɔɖɔ..

	
	
	




#Article 499: Marlene Dietrich (215 words)


Marie Magdalene Dietrich kɛ halʋ sɔsɔ lɔŋ tʋ ɛnɛ, ɛkɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Caama yɔ ɖɩ-ɛjaɖɛ taa tʋ. Halʋ sɔsɔ ɛnɛ ɛ-maɣmaɣ ɛlaba takayɩsɩ nɛ ɛpɩsɩ Amerika ɛjaɖɛ tɛtʋ taa pɩɣa. Palʋla-ɩ saŋayɩŋ fenaɣ taa kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ lʋbɛ (27) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1901 n̄ɩŋga taa.

Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa ɛsɩba yɔ, nɖɩ-ɩ payaɣ size Pɛrɩlɛɛ egeetiye Caama tɛtʋ taa peeɖe. Ɖoɖoo Marie Magdalene ɛnɛ, ɛsɩba agoza fenaɣ taa kɩyakʋ loɖo (6) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1992 n̄ɩŋga taa. Fransɩ ɛjaɖɛ tɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ taa ɛsɩba.

Fransɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋʋ payaɣ size Paarii tɛtʋ. Ɛcalɩna ɛ-tɩ ɖʋzʋʋ minziiki tʋmɩyɛ labʋ taa. Pɩkɔma pɩtalɩ pɩnzɩ 1920 n̄ɩnzɩ pazɩtʋ taa mbʋ yɔ lɛ, ɛha ɛsɛ nɛ maɣzɩm tʋmɩyɛ ɖɩlaɖɛ. Kpakpaɣ mbʋ ɖɔɖɔ lɛ, ɛ-ɖɩɩna labʋ sinimaɣ tʋmɩyɛ ɖɔɖɔ.

Ɖoɖoo Marlene ɛnɛ, ɛna Audey nɛ von Sternberg pataabalɩyɛ nʋmaʋ taa palaba filim waa lʋbɛ.

Pʋyɔɔ yɔ paya-ɩ nɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa size Femme Fatale. Pʋwayɩ lɛ, ɛkɛzɩ ɛ-tɩ nɛ tanaʋ filim waa ɖɩlaɖɛ. Ɛna ɛ-taabalaa ndɩ ndɩ. Filim waa nɛ mba ɛna wɛ palaba yɔ pa-taa nabɛyɛ kɔyɔ : ɛna Ernst Lubitsch pe-filim kɛlɛ Angel kɛ pɩnaɣ 1937 n̄ɩŋga taa. Ɛna René Clair pala La Belle Ensorceleuse tɛ filim kɛ pɩnaɣ 1941 n̄ɩŋga taa yaa Billy Wilder tɛ filim La Scandaleuse de Berlin kɛ pɩnaɣ 1948 n̄ɩŋga taa.

	




#Article 500: Marthe Robin (335 words)


Palʊla Marthe Robin kɛ Lakɩŋ Fenaɣ 13 pɩnaɣ 1902 kɛ Châteauneuf-de-Galaure, Fransɩ ɛjaɖɛ taa, nɛ ɛsɩ Lɛlaɣ Fenaɣ 6 pɩnaɣ 1981. Pʊtɔbʊʊ se pɩnzɩ 78 kɛ ɛcaɣ ɛjaɖɛ yɔɔ cɩnɛ. Marthe Robin kɛna Fransɩ ɛjaɖɛ taa Ɛsɔ sɛtʊ taa sɔdʊʊ sɔsɔʊ nakʊyʊ. Efezu caɣʊ taa nɛ maamaacinaa sakɩyɛ.Ɛkpaɣ ɛ-tɩ pilim nɛ ɛcɛlɛ Ɛsɔ nɛ ɛnʊ btʊlɩna ɛsɔ sɛtʊ aŋgba wena payaɣ-yɛ se Sɔɔlɩm aŋgba yɔ. E-fezuu caɣʊ taa pɩwɛ ɛzɩ ɛnɛ Ɛsɔ pɛwɛna ɛzɩ ɛyaa wɛʊ ɖama cɔlɔ panaɣ ɖama nɛ pɔyɔɔdɩɣna ɖama yɔ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ paa ɛzɩmtaa Ɛsɔ yɔɔdɩɣna-ɩ nɛ Yeesu maɣmaɣ wʊlɩɣ-ɩ ɛtɩ nɛ ɛyɔɔdʊna-ɩ ɖɔɖɔ kaɣlaa. 

Ɛsɩba nɛ pɩla pɩnzɩ looɖo lɛ, powona ɛ-tɔm kɛ Room tɛtʊ kiɖeɖetu taa se pɩwɛ ɛzɩmaa yɔ paɖʊ-ɩ ɛyaa kiɖeɖema taa. Pɩlaba pɩnzɩ nakʊ lɛ, pʊtɔbʊʊ se pɩnaɣ 1996, ɛ-tɔm talɩ Papa camɩyɛ siŋŋŋ. Pɩkɔma agoza fenaɣ 6 pɩnaɣ 2010 lɛ, pekpeɣla ɛ-yɔɔ tɔm kɩpandʊ nɛ ɛ-hama lakasɩ kpeekpe nɛ pɩkɔma kamɩŋ fenaɣ lʊbɛ pɩnaɣ 2014 lɛ, paɖʊ-ɩ kiɖeɖema mba poyo you sɔsɔʊ nɛ pawa yɔ pa-taa. 

Weyi ɛlɛɣ yɔɔdʊ se pakpa Mathe Robin kɛ kiɖeɖeu yɔ, ɛnʊ lɛ Layʊ Bernard Peyyrous. Takayaɣ ŋga ɛma ka-taa kɛ Marthe Robin wezu caɣʊ yɔ, ka-taa lɛ, panaɣ se Robin ɛnɛ ɛtɔlɩ kʊdɔŋ kɛ saŋgayɩŋ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1918. Powona-i ɖakʊta lɛ, fada maazaɣ se pɩtatɩlɩ ɛ-ñʊʊtaa kɛ nabʊyʊ laba pazɩ. Kpaagbaa mbʊ lɛ efiini nɛ powona-ɩ pasɩ-ɩ ɖakʊta taa ɖenɖe pɩtaha waɖɛ se ɛyaa ɛsʊʊ se panaɣ-ɩ nɛ payaɣ peeɖe se koma. Ɛla peeɖe kɛ kɩyakɩŋ 40. 

Pɩwayɩ lɛ pɩla ɛzɩ pɩlaba-ɩ sooci pazɩ yɔ. Piteleɖi lɛ, ɖomaɣ yaa agoza fenaɣ pɩnaɣ 1821 taa lɛ, pɩcamɩ-ɩ nɛ ɛyʊlɩmɩ ɖɔɖɔ. Pɩlaba cabɩ lɛ, ɛ-kʊtɔŋ kpa ɖoŋ nɛ ɛ-nɩŋgbanzɩ tɛzɩ sɩbʊ kpaɣ agoza fenaɣ taa pɩnaɣ 1928. Pɩlaba mbʊ lɛ ɛwɛɛ ɛ-ɖɩɣa taa, ɛlɛ pɩɖɩɣzɩ-ɩ nɛ mba pɔcɔ-ɩ nɛ pata yɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɔcɔŋna-ɩ se ɛnɩ-wɛ. Ɛzɩma ɛɛpɩzɩɣ ɖɔm yɔ nɛ ɛzɩma ɖɔɖɔ ɛɛtasɩɣ pɩzɩɣ se ɛcɔna mɔŋ yɔ lɛ, pasɩ-ɩ kuduyuu ŋgʊ kɩ-tɛɛ mɩŋ takɩlɩ yɔ kɩ-tɛɛ eɖeke. Peeɖe kɛ ɛwɛɛ nɛ powokina-i Kristu tomnaɣ nɛ ɛ-calɩm.




#Article 501: Martin Heidegger (268 words)


Martin Heidegger kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Caama yɔ ɖɩ-tɛtʋ taa tʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛfɛyɩ felendu kpataa yɔ. Ɛsɔɔla n̄ɩnʋʋ paa alɩwaatʋ ndʋ lɛɛ tovonum nʋmɔʋ. Ɛwɛ lɔŋ ɛzɩ pʋyʋ yɔ. Palʋla ɖajaa Martin Heidegger kɩyakʋ hiŋ naalɛ nɛ loɖo (26) n̄ɩŋgʋ wiye Salaŋ fenaɣ taa pɩnaɣ 1889 n̄ɩŋga taa.

Caama ɛjaɖɛ taa tɛtʋ cikpetu ndʋ payaɣtʋ size Messkirch yɔ tɩ-taa peeɖe palʋla-ɩ. Ɛkɛ n̄amtʋ pɩɣa ɛ-taabalaa nɛ samaɣ ŋga ɛwɛ ka-taa yɔ kɛ-sɩnda. Ɖajaa Martin ɛnɛ, ɛsɩba agoza fenaɣ taa kɩyakʋ kʋɖʋmʋ ŋgʋ paalʋla-ɩ kɩ-taa yɔ ki-wiye ɖɔɖɔ. Pʋ-tɔbʋʋ size ɛsɩba evemiye hiŋ naalɛ nɛ loɖo (26) n̄ɩŋgʋ wiye Agoza fenaɣ taa pɩnaɣ 1976 n̄ɩŋga taa.

Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa ɛsɩba yɔ, nɖɩ payaɣ size Fribourg-en-Brisgau Caama ɛjaɖɛ tɛtʋ taa peeɖe. Ɖajaa ɛnɛ, e-wezuu caɣʋʋ paza pʋwɛɛna ndɩkʋ kpem. Ɛlakasɩ taa kaawɛ ɛzɩ kpaaŋ tʋ yɔ. Paa lee ŋna-ɩ kɔyɔ, ɛwɛ ɛzɩ weyi pɔtɔ size lɛɣya laba-ɩ yɔ. Pʋ-tɔbʋʋ size ɛwɛ ɛzɩ e-koobu nɔɔyʋ sɩba yɔ. Mbʋ yɔ, ɛ-lɩmaɣza wɛ lim lim paa ɛzɩm taa. Ɛkɛkɛ pɩɣa ŋga kaawɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ.

Ɖajaa sɔsɔ Martin Heidegger kɛ filozofii tʋmɩyɛ kpɛlɛkʋʋ laɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ Caama ɛjaɖɛ tɛtʋ taa. Filozofii tʋmɩyɛ laɖʋ payaɣ size filozɔɔfʋ. Filozɔɔfʋ kɛ lɔnzɩnɖɛ tʋ sɔsɔ weyi ɛ-tʋmɩyɛ kɛlɛ size, ɛn̄ɩnɩ ɛyʋ yɔɔ lɔnzɩnɖɛ kpɛlɛkʋʋ yɔ.

Pʋwɛna filozɔɔfʋ siŋŋ  taa lɛ ɛtɩlɩ mbʋ ɛyʋ kɛwa yɔ, nɛ mbʋ ɛyʋ ɛnʋ ɛtɛŋna yɔ. Pɩcɔ nɛ ɖajaa Heidegger paazʋ filozofii tʋmɩyɛ lɛ, ɛcalɩna labʋ ɛtɛ sukili kɩ-tɛzʋʋ ɖajaa sɔsɔ Edmund Husserl cɔlɔ. Peeɖe, ɛpɩza ɛkpɛlɛkɩ mbʋ ɛyʋtʋ kɛ siŋŋ yɔ. Paa weyi ɛkɛ filozɔɔfʋ, ɛlɛ toovonum taa lɛ, ɖajaa ɛnɛ, ɛtɛ n̄ɩŋgʋ wɛ ɖoŋ nɛ yuŋ siŋŋ.




#Article 502: Martin Luther King (743 words)


Martin Luther King Jr. kɛ kedenzi naalɛ hɛkʋ taa pɩɣa. Kedenzi nzɩ-ɩ lɛ Afrika nɛ Amerika. Ajɛɛ anɛyɛ yɔ a-naalɛ a-hɛkʋ taa pɩɣa kɛlɛ Martin Luther King Jr. Mbʋ pʋyɔɔ yɔ, e-liɖe lɩnɛ Afrika nɛ palʋla-ɩ Amerika ɛjaɖɛ taa kɛnɛ. Palʋla ɖajaa ɛnɛ kɔlaɣ fenaɣ taa kɩyakʋ hiu nɛ kagbanzɩ (15) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1929 n̄ɩŋga taa.

Egeetiye nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Atlanta Géorgie tɛtʋ taa yɔ, tɩ-taa palʋla-ɩ. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛwɛna lɔŋ siŋŋ ɛ-tabalaa nɛ ɛ-samaɣ ŋga ka-taa ɛwɛɛ yɔ kɔ-cɔlɔ. Ɖɩtaasɔɔ size ɛɛwɛ ndɩ kpem nɛ lalaa. Ɛlakasɩ nɛ ɛ-n̄ʋʋ taa hʋhʋyɛ kaawɛ ɖoŋ siŋŋ. ɛkɛ pɩɣa ŋga kamaɣzɩm ɖɔwa kpeɖem nɛ kaatɛŋ maɣzɩm wiɖi yɔ. Ɛkɛ abalʋ pasamam nɔɔyʋ ɛ-ɛjaɖɛ taa peeɖe.

Ɖajaa Martin Luther King sɩba ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʋ naanza (4) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1968 n̄ɩŋga taa. Pɩlaba size ɛwɛna pɩnzɩ hiŋ naadozo nɛ nakʋ (39) lɛ ɛsɩba. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa ɛsɩba yɔ payaɣ size Memphis. Ɛlɩmaɣza kam kɛlɛ size ɛla ɛzɩma nɛ laŋhɛzɩyɛ tɔyɩ ɛjaɖɛ taa nɛ kedeŋa kpeekpe yɔɔ. Ɖajaa sɔsɔ Luther King lʋkaa siŋŋ lanhɛzɩyɛ hɔɔlʋʋ taa.

Ɖajaa ɛnɛ, ɛkɛ ɛyʋ weyi ɛlʋkɩ ɛyʋ wezuu caɣʋʋ waɖɛ yɔɔ yɔ. Amerika ɛjaɖɛ taa peeɖe lɛ, ɛnʋ kɛna yoyu yaa lʋbɩyʋ ka-hɛza tʋ weyi ɛ-kandɛyʋ Afrika samaɣ waɖɛ yɔɔ yɔ. Ɛlʋkaɣ siŋŋ size tɛyɩtʋ natʋyʋ ɛtaawɛ. Ɛlɩmaɣza taa lɛ, ɛyaa kɩkpɛdaɣ nɛ anasaayɩwaa pɛhɛkʋ taa.

Ɖajaa sɔsɔ Martin Luther King mʋ pɩnaɣ 1964 n̄ɩŋga taa samtʋ takayaɣ.  Samtʋ takayaɣ kanɛ, pɛcɛlɛyɩ kɛ nɛ kamʋna-ɩ pɩlɩɩna ɛzɩma ɛnʋ ɛzɩ, ɛlʋkɩ ka-hɛzaa ɖiu ɖiu caɣʋʋ yɔɔ nɛ laŋhɛzɩyɛ wɛʋʋ kedeŋa kpeekpe yɔɔ yɔ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛ-caa payaɣ size Martin Luther King Sr., nɛ e-ɖoo kɛlɛ Alberta Williams King. Ɛ-caa kɛ Ɛsɔ lɩm sɔʋʋ lɩmaɣza tɩŋgɩyʋ.

Pɩwɛ-m leleŋ ɛzɩ ma nɛ mɩ ɖɩwɛʋ sɔnɔ̄ kigbeeluu kʋnɛ kɩ-taa yɔ, weŋgu kɩwɛɣ tam se pɛɛyɛɛyɔɔlʋbʋ tɔm taa kɩkɩlʋʋ yɔɔ ɖɛ-ɛjaɖɛ taa. Pɩlaba waasɩ nɛɛlɛ kɔyɔ Amerika tʋ sɔsɔ nɔɔyʋ, weyi sɔnɔ ɛ-kɩlɛmʋʋ weluu huzuu ɖɔ-yɔɔ yɔ, ñɩkaɣ nesi ɖɛ-pɛɛyɛɛtaawɛʋ takayaɣ taa. Kubukamabʋ kɔɔnɔɔñɩmbʋ pʋmbʋ pʋtʋsa lidaʋ ñalamɩyɛ̄ yomaa kɩkpɛdaa miliyɔɔwaa ɛsɩndaa, ɛzɩ miŋɛsɩyɛ yɔ, pamba wemba kɩɩtʋʋzʋtʋ mamala tɔndɔlɩŋ wɛ pɔ-yɔɔ yɔ. Pɩkɛwɛ ɛzɩ laŋhʋlʋmɩyɛ tɛbɩyɛ kefemna se yomiye ɖoho kɩɖaɣla ɛtɛ mbʋ yɔ. 

Kɛlɛ pɩnzɩ mɩnʋʋ ɖɛwa nɛ Kɩkpɛdʋ, pʋdɔdɩyɛ tɔm, tatɩɩwɛda pɛɛyɛɛ taa. Pɩnzɩ mɩnʋʋ ɖɛwa nɛ mɔɔŋseɣumɔndɔndʋ, tʋkaɣlabʋñɩŋgbasɩ, padɩɣ Ɛyʋ Kɩkpɛdʋ e-fezuu caɣʋ taa ; pɩnzɩ mɩnʋʋ ɖɛwa nɛ Kɩkpɛdʋʋ kpɛndɩ ɛwɛ kʋñɔndʋtʋ tɛtʋ yɔɔ, tʋtʋ wɛ ti-ɖeke solō ñɩmkoboyaɣ taa kɛ lɩmwadaɣ hɛkʋ taa; pɩnzɩ mɩnʋʋ ɖɛwa nɛ Kɩkpɛdʋʋ fezuu ɖɔna tɛm Amerika samaɣ taa nɛ ɛwɛɛ ɛzɩ hʋyʋʋɖʋyʋ̄ ɛ-maɣmaɣ ɛ-ɛjaɖɛ taa.
 
Pʋ-yɔɔ̄ ɖʋkɔmna seya sɔnɔ̄ lone ɖɩnɛ ɖɩ-taa se ɖikoo fɛyɛ tɔm tʋndʋ. Piyebina nɛ ɖɩkɔɔ ɖɛ-ɛjaɖɛ Ɖoŋɖoŋgiye  taa se ɖɩmʋ nɔɔ haʋ takayaɣ. Ɖa-paɣtʋ ɛjaɖɛ mayaa hɛwaɣ tɔmbe kajʋkañɩnā ɖɛ-ɛjaɖɛ ɖɔkʋʋ paɣtʋ takayaɣ nɛ ɖa-tɩyɔɔwɛʋkubukamabʋ takayaɣ taa lɛ, lidaʋ nakʋyʋ yɔɔ pañɩɣ nesi se paa Amerika pɩɣa weŋga kakʋyaa’lɛ, pɩwazɩ-kɛ. 

Meheyi-mɩ sɔnɔ cɩnɛ, man-taabalaa: paa ɖɩtasɩɣ kʋñɔmɩŋ tɔɔʋ sɔnɔ nɛ cee, monɖoza natʋyʋ. Mon-ɖoziye lila wɛ Amerika ɖoziye taa.  

Monɖozaa se, wiɖii, ɖɛ-ɛjaɖɛ kaɣ kʋyʋʋ nɛ ɖɩna toovonim taa tʋtʋʋyɛ kaɣlaa kɛ ɖɩ-paɣtʋ taa se : « Ɖo-toovenim lɩna toovenim pʋmbʋ pɩ-maɣmaɣ pu-ɖoŋ cɔlɔ se ɛyaa tɩŋgɛ wɛ kɩmaŋ pa-mayʋ cɔlɔ. » 

Monɖozaa se, wiɖii, Georgie piyisi kɩsɛmsɩ yɔɔ, yomaa kɩbɩma pɩyalaa nɛ yomadɩnaa kɩbɩma pɩyalaa pakaɣ saŋgʋʋ ñanâ kʋɖʋmaɣ taa. 

Monɖozaa se, wiɖii, Mississipi tɛtʋ maɣmaɣ, ɖenɖe mulum miŋ mʋʋ pelupelu yɔ, ɖenɖe kʋñɔŋɖʋʋmiŋ mʋʋ pelupelu yɔ, tɩkaɣ pɩsʋʋ pɛɛyɛɛ nɛ siɣsiɣtʋ kaɖaɣ. 

Monɖozaa se, wiɖii, halɩ Alabama tɩtɩŋgɛ, ɖenɖe tomnaɣ tɔlɩm kañatʋ cɔlʋʋna ɛyaa yɔ, ɖenɖe tɔmbe « Nɔɔɖʋʋ » nɛ « Kaawazatʋ » su Tɛtʋ wiyaʋ nɔɔ taa co yɔ, wiɖii, Alabama peeɖe, Kɩkpɛdaa piya cikpesi abalibiya nɛ halɩbiya kaɣ pɩzʋʋ, pa nɛ Kʋhʋlʋmaa piya cikpesi abalibiya nɛ halɩbiya pɔɖɔkɩ ɖama nesi taa ɛzɩ kɔɔnaa nɛ ɖalaa yɔ. 

Monɖozuu ɖoziye sɔnɔ.

Monɖozaa se, wiɖii, paa kɛdɛŋga weŋga kakʋyʋʋ ñaba, paa pʋʋ yaa piyaɣ weŋga ketiki tɛɛɛ, lona tokomtokom kaɣ suu, lona kotaakotaa kaɣ tʋʋzʋʋ nɛ Ɛsɔ samtʋ lɩɩ kaɣlaa nɛ tomnasɩ tiŋgɛ kpɛndɩ-tʋ̄ naʋ. 
Pʋmbʋ kɛnɩna me-lidaʋ. Pʋmbʋ kɛnɩna tisim wembu mɛnkpɛndɩɣna se menkpemna mɛn-tɛ hadɛ yɔ.

Kɩyakʋ weŋgu ɖɩpɩzɩɣ ɖɩla nɛ pɛɛyɛɛñɩɣyʋʋ ma, kɩyakʋ weŋgu ɖiyeki nɛ kɩhʋlɩ paa fɩlanzɩ weŋgu kɩ-taa, paa cokiye wenɖi ɖɩ-yɔɔ, paa tɛtʋ wendu tɩ-taa nɛ paa ɖoŋgiye wenɖi ɖi-taa yɔ, ki-wiyē ɖɩnaɣ se kɩyakʋ ñɔtaa se Ɛsɔ piya, Kɩkpɛdaa nɛ Kʋhʋlʋmaa, Yudaañɩmba nɛ Maasɛɣɛsɔwaa, Pilimaanɩwaa nɛɛ Krɩstʋʋñɩma pɔɖɔkɩ ɖama nesi taa nɛ petee Kɩkpɛdaa tɛ Ɛsɔsamtʋhendu kɩbɩndʋ natʋyʋ se : « Ɖihiɣ pɛɛyɛɛ kɛlɛ ! Ɖihiɣ pɛɛyɛɛ kɛlɛ ! Ɛsɔ Ɖoŋtɩŋgɛdʋ Ŋlaba’lɛ, sɔnɔ ɖihiɣ pɛɛyɛɛ kɛlɛ ! »




#Article 503: Marɔkɩ (253 words)


Marɔkɩ kɛna Afrika nɛ hayʊ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Raabaa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-walanzɩ taa makɩɣna 710 850 km² nɛ pakalɩ ɛyaa kɛ pɩnaɣ 2014 lɛ patalɩ ɛzɩ miliyɔɔnaa 34 yɔ.

Palaba kɩgalɩʊ kɛ pɩnaɣ 2014 ɛlɛ pana se Maarɔkɩ ɛjaɖɛ taa ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 33,8. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa tɛtʊ sɔsɔtʊ talɩ ɛzɩ hiuwaa naatozo yɔ nɛ paa tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa ɖɛ ɛzɩ kutokiŋ mɩnɩʊ yɔ.

Peeɖe malɩŋ kɩlɩna ɖɔʊ nɛ patala ɛzɩ 99 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ yɔ. Tɛʊ feŋ lɛ pucʊʊtʊ yem: malɩŋ woki ciŋgirinaa taa tam kagbanzɩ ɛzɩ Mohamet pɔzɩɣ yɔ. Fransɩ kɛ pɔyɔɔdɩɣ peeɖe. Ŋgʊ pawɩlɩɣ sukilinaa taa kpaɣ ɖaŋ kʊɖʊmʊʊ yaa hɛkʊ taa sukuli pɩtalɩ sukulinaa sɔsɔŋ taa. Pɔyɔɔdɩɣ ɖɔdɖɔ ɛsɩpañɔlɩ, aŋgilisi, caama nɛ itaalɩ.

Pɩkɛna kɩjɛyʊʊ kɛ paa pʊɣa ŋgaalɛ se kowolo sukuili. Pɩkilɩna pɩya nzɩ sɩwɛna pɩnzɩ looɖo pɩsɩna hiu nɛ kagbanzɩ. Pɩnzɩ 2004 lɛ, mɩnɩʊ yɔɔ ɛyaa 43 taala sukili ɛlɛ pɩnaɣ 2012 taa lɛ mɩnɩʊ yɔɔ ɛyaa 28 towobina sukuli. 
 
Tɔnʊʊ taa hayɩɣ nʊmɔʊ taa lɛ Marɔɔkɩ wɛ ɖɔŋ: Said Aouita kɛna efebu weyi ɛɖɛwaɣ nɔɔ kɛ seɣa taa mɛtanaa 1 500, 2 000, 3 000 nɛ 5 000 yɔ; Nawal El Moutawakel ñɛkɛna pɛlɛɣ weyi ɛkɛna Afrika taa kacalaɣ halɩbʊwa ŋga kamʊ ɔɔrɩ lɩyʊʊ kɛ hasʊʊ taa yɔ.

Nawal El Moutawakel ñawaba seɣa keteŋa kpeekpe taa ɖɔɖɔ. Hicham Arazi ñɛkɛna efebu weyi ɛwaba teniisi  ɖɔɖɔ yɔ. Badr Hari ñɛkɛna weyi ɛmakɩna nesi camɩyɛ nɛ payaɣ se kickboxeur K-1 yɔ. Pɩkazɩ Medhi Benatia ñɛkɛna pombo maɖʊ sɔsɔ nɔɔyʊ kɛ Bayern Munich taa.




#Article 504: Masɩ kpeekpe pɩlɩtʊ (alphabet) (301 words)


Masɩ kpeekpe pɩlɩtʋ (alphabet) kɛ sakɩyɛ yaɣ ɖɔɖɔ size masɩ kpeekpee cɛŋga yaa pɩlʋʋ. Masɩ kpeekpe pɩlɩtʋ kɛna masɩ yaa kumola kpɛm n̄ɩna wena a-tʋmɩyɛ kɛlɛ kɛlɛʋ size amaazɩ wɩlʋʋ pazɩ yaa camɩyɛ kam nɛ patɩlɩ nɔɔ salaɣ kʋnʋŋ yaa kʋnʋŋ nakʋyʋ n̄ɩnʋ wiluu. Nɔɔ salaɣ yaa pɩyʋ wiluu tʋmɩyɛ nɖɩ, nɖɩɩ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size phonèmes d' une langue.

Paa kumoɖe yaa mayaɣ nga lɛ, yaa ɛzɩ payaʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size graphèmes yɔ, kɛna ɖɔɖɔ kɛ takayaɣ kɩmama ɛzɩ payaʋ nɛ fransɩɩ kʋnʋŋ taa size lettre yɔ.

Paa alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, pʋwɛ size ɖɩtɩlɩ size, paa mayaɣ kɩmama ŋga lɛ, kakpakʋʋ nɔɔ wiluu tɛ kʋnʋŋ nakʋyʋ. Masɩ nasɩyɛ cabɩ n̄ɛwɛ ɖɔɖɔ lɛ, sɩbɩzʋʋ sɩmʋ mbʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size diacritiques yɔ pɩtɛ kʋɖʋm yaa pɩtɛ sakɩyɛ kɛ mbɩ yɔ.

Paa kʋnʋŋ ŋgʋ lɛ, kɩtɛ nɔɔ wiluu yaa nɔɔ tiluu wɛna masɩ nzɩ yɔɔdʋʋ yaa kalɩʋ taa lɛ, sɩgbaɣ ɖama yɔ. Ɖagba ɛzɩ fransɩ kʋnʋŋ tɛ masɩ kɛ mbɩ yɔ koyɔ, ɖɩnaɣ size masɩ nasɩyɛ matʋ wɛ ndɩ ndɩ ɛlɛ sɩgalʋʋ taa lɛ pʋwɛna nɩʋ kʋɖʋmɩŋ. Pʋtɔbʋʋ size sitiluu nɛ siwiluu wɛ kʋɖʋm kpeɖem. Masɩ nzɩ pakalʋʋ sɩ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa lɛ sɩwɛna wilitu nɛ tilitu kʋɖʋmɩŋ yɔ, sɩ-taa nasɩyɛ hɩla kɔ yɔ :  s, c, ç, ss, sc, t yaa x, nɛ z.
 
Ɖɔɖɔ lɛ, masɩ kpeekpee pɩlɩtʋ pɩzʋʋ pɩwalɩ yaa pɩtalɩ palakʋ nɛ pʋwɛʋna tilitu ndɩ ndɩ yɔ. Payaɣ-wɛ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size digrammes yaa ɛzɩ lettres supplémentaires. Fransɩ kʋnʋŋ masɩ wɛna matʋ kʋyʋmtʋ tɛ agbela wa kɛʋʋ nzɩ sɩtɛkɛ tam kʋyʋmɩŋ tiliu yaa wiliu yɔ. Ŋdʋ paya nɛ pamana nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size homographes non homophones. Peɖe pɛcɛla matʋ tʋnɛɛ yɔ size nɛ fransɩ matʋ taa size «Le vent est à l’est» size ɛyaa yaa kalɩyaa ɛnɩna pukutoluu yaa pʋtɔbʋʋ.




#Article 505: Bashō Matsuo (172 words)


Matsuo Bashō kɛ Sapɔŋ tʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛfɛyɩ felendu kaʋ yɔ. Palʋla ɖajaa sɔsɔ Matsuo Bashō ɛnʋ pɩnaɣ 1644 n̄ɩŋga taa. Tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ tɩ-taa palʋla ɖajaa Matsuo Bashō ɛnʋ yɔ, payaɣ size Iga-Ueno.

Ɛkɛ n̄amtʋ pɩɣa ɛ-taabalaa nɛ samaɣ ŋga ɛwɛ ka-taa yɔ kɛ-sɩnda. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ. Ɖajaa sɔsɔ Matsuo Bashō sɩba kamɩŋ fenaɣ taa kɩyakʋ hiŋ naalɛ nɛ lutozo (28) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1694 n̄ɩŋga taa ɛ-ɛjaɖɛ Sapɔŋ nɖɩ ɖɩ-tɛtʋ taa peeɖe.

Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa ɛsɩba yɔ nɖɩ-ɩ payaɣ size Ōsaka. Sakɩyɛ sɩma-ɩ siŋŋ nɛ ɛ-hɩɖɛ cikpeɖe kʋɖʋmɖɩyɛ nɖɩ paya-ɩ size Bashō yɔ. Hɩɖɛ cikpeɖe nɖɩ, nɖɩ-ɩ pakɩla-ɩ yaʋ ɛ-pɩcatʋ taa. Ɛ-hɩɖɛ cikpeɖe nɖɩ, ɖɩ-tʋbʋʋ kɛlɛ kɛlɛʋ size ɛyabɩyɛ tɩʋ.

Ɖajaa sʋsɔ ɛnɛ, ɛkɛ koowa maɖʋ sɔsɔ ɛ-ɛjaɖɛ Japɔŋ tɛtʋ taa.

Sapɔŋ ɛjaɖɛ tɛtʋ taa koosi maɖaa naanaza sɔsaɣ hɩla kɔ yɔ : ɖajaa sɔsɔ Bashō, nɛ ɖajaa sɔsɔ Buson, nɛ pɩtasɩna ɖajaa sɔsɔ Issa, nɛ pɩtɛmna ɖajaa sɔsɔ Shiki. Koosi maɖʋ sɔsɔ weyi ɛna-ɩ palʋkaɣna ɖama yɔ, ɛlɛ hɩɖɛ lɛ Akira Kisaï.

	




#Article 506: Maurice Ravel (311 words)


Joseph Maurice Ravel kɛ Fransɩɩ hendu lɩzɩyʊ. Palʊla-ɩ Ciboure lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 7 pɩnaɣ 1875 alɩwaatʊ taa nɛ ɛsɩ Paarii saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 28 pɩnaɣ 1937 taa. 
 
Pasɩma ɛ-tʊmɩyɛ nɛ wɛtʊ ndɩ ndɩ, Ravel tɛ miziiki ñaŋ cɔlɩɩ tɛ sɔnzɩ nɛ kɩɖaɣlɩ pɩtalɩ lɩzɩtʊ alɩwaatʊ pɩkɔɔ pɩtalɩ pɩnzɩ ɛzɩ hiŋ nanza mbʊ yɔ nɛ kɩpɩsɩ lɛlɛɛyɔ alɩwaatʊ tʊ nɛ Fauré nɛ Debussy ñɩmba yɔ nɛ ɖɔɖɔ Stravinsky nɛ Prokofiev nɛ Bartok yea Gershwin yɔ. Ɛ-tʊma sakɩyɛ tɩŋa ɖama taa soo ɖʊʊ cɛŋa.

Maurice Ravel, palʊla-ɩ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 7 pɩnaɣ 1875 alɩwaatʊ taa, Nivelle lɩm pɔɔ nɔɔ yɔ kideŋ kɛ Ciboure, pɩñɔtɩna Saint-Jean-de-Luz tɛ ñɩnʊ cɔlɔ kpam kɛ Pireenee pɔŋ taa. Ɛ-caa kɔyɔ Joseph Ravel (1832-1908), e-liɖe kɛnɛ Suwiisi nɛ savoyard, ɛɛkɛ tambaɣ lɩzɩyʊ sɔsɔ nɛ ɛlakaɣ tʊmɩyɛ koŋ kɛ suluku kpasɩ ɖɩmayɛ taa nɛ lɔɔɖa tʊma sɔsɔna taa nɛ ɛtasɩ walanzɩ Etienne Lenoir lɔŋ yaa lɩmaɣza yɔ pɩlɩna mɩzʊʊ ciduu ñɩɣyʊ. E-ɖoo kɛlɛ Marie Delouart-Ravel (1840-1917), ɛɛkɛ mɩzaɣ yɔɔ halʊ nɛ ɛtɛ kaakɛ nɛ basque kiŋ, ɖooo canaʊ ɛsɩpaañɔlɩ cejewiye kɩbɩnɖɛ naɖɩyɛ taa (Deluarte).

Ɛɛwɛna ɖalʊ nɔɔyʋ, ɛnʊ payaɣ Edouard Ravel (1878-1960), nɛ ɛpɩsɩ tambaɣ lɩzɩyʊ, weyi ɛ-cɔlɔ ɛlaba ɛ-tɛ wezuu caɣʊ tɩŋa yɔ. Mɩsɩkʊm fenaɣ pɩnaɣ 1875 alɩwaatʊ lɛ, Ravel cejewiye wolo ɖɩca mbilim kɛ Paarii tɛtʊ taa. Ɛsɩpañɔlɩ mba cɔlɔ lɛ, pɩɩwɛ se Ravel tɛ miziiki ɛkɛnɛ basque liɖe taa nɛ kɩpɩzɩ kɩtadayɩ, mbʊ piyebina nɛ Ravel tapɩzɩ ɛpɩsɩ basque ajɛyɛ taa pʊcɔ ɛwɛna pɩnzɩ 25.

Pʊwayɩ lɛ, ɛpɩsɩ ɛkɔŋ ɖoŋ ɖoŋ nɛ ɛcakɩ ɛzɩ fenasɩ naalɛ nɔmɔŋ haʊ mbʊ yɔ Saint-Jean-de-Luz tɛ ñɩnʊ taa nɛ pɩcɔlɔ kpɛɣɛ lonaa taa nɛ ɛpɩzɩɣ ɛlakɩ tʊmɩyɛ. Ravel pɩcatʊ wezuu caɣʊ kaawɛ ɖeu. Ɛ-caana kaakeŋaɣ ɛ-cɔlɔ nɛ pɛ-ɛsa kaakula ɖɔɖɔ nɛ paasɩma nesi tɛ ñɩlɩ ñɩlɩ tʊma kɛlɛ peseɣti-ɩ ɛ-kajalaɣ lɩmaɣza taa. Maurice Ravel kapaɣza piyaanoo kpɛlɛkʊʊ lɛ, ɛwɛna pɩnzɩ loɖo yeke. Henry Ghys ɛɛkɛ hendu lɩzɩyʊ nɛ ɛ-cɔlɔ ɛkpɛlɛka 1839-1908).




#Article 507: Max Planck (412 words)


Palʊla-ɩ Max Karl Ernest Ludwig Planck ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 1858 Kiel, Schleswig awiyaa ɖɩɣa taa (ɖenɖe pɩsa ɖeɖe nɛ sɔnɔ Caama yɔ). Ɛyʊ ɛsɩ aloma fenaɣ kɩyakʊ 4 pɩnaɣ 1947 Göttingen, Caama alɩwaatʊ ndʊ pataŋa ɛgbaatɩna liɖe yɔ. Ɛɛkɛ tomnasi ɖɔnɛ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ laɖʊ Caama ɛjaɖɛ taa. Ɛyʊ ɛnɛ yɔ ɛmʊ pɩlɩna ɛ-tʊmɩyɛ ɖɩnɛ ɖɩ-yɔɔ lɛ, ɛmʊ Nobel liidiye kɩhɛyʊ pɩnaɣ 1918 pɩtɩŋa ɛ-lɩmaɣza quanta hɔɔlʊʊ taa.
 
Max Planck, palʊlɩ-ɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 1858 Kiel tɛtʊ taa Schleswig awiyaa ɖɩɣa taa, e-liɖe taa ɛyaa kaaɖɔ piŋ nɛ pɛwɛɛ ñɩm. Ɛ-cɔzɔnaa kɩbɩma nɛ ɛ-cɔzɔna ɛ-caa naa ñɩma kaakɛ Ɛsɔ tɔm wɩlɩyaa, ɛ-caa maɣmaɣ kaakɛ paɣtʊ wɩlɩyʊ (halɩ ɛdʊ nesi Caama paɣtʊ takayaɣ tɔm ɖɩmayɛ), ŋgʊ e-ɖoo kaakɛ Pasɩtɔɣɔ waa ɖɩɣa taa ɛyʊ. Max Planck laba sukuli hɛkʊ taa hɔɔlʊʊ kajalaɣ ŋgʊ Munich ɖenɖe ɛ-caa wɩlaɣ sukuli yɔ.  

Ɛpʊtʊʊ ɛ-taa se ɛsɩŋ se ɛcɛlɛ ɛ-tɩ lɛɣtʊ tʊmɩyɛ naa yaa ɛcɛlɛ ɛ-tɩ miiziki. Pʊkɔma pɩnaɣ 1874 ɛpazɩ tɩlɩyɛ sukuli labʊ nɛ tomnasi ɖɔnɛ kpɛlɛkʊʊ kɛ sukuli kɩtɛzɩɣ taa. Ɛmʊ ɛ-tɛ BAC 1 ɛlɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ 17 nɛ pɩnzɩ natozo wayi lɛ, ɛtɛzɩ e-sukuli tʊmɩyɛ Perɩlɛɛ ɛ-nɛ Hermann von Helmholtz nɛ Gustav Kirchhoff mba paakɛ ɛwɩlɩyaa yɔ.

Ɛ-nɛ Walther Nernst, Planck ñɔɔzɩ kamɩŋ fenaɣ pɩnaɣ 1911 Bruxelles kajalaɣ ketizaɣ sɔsɔ Solvay, ketizaɣ ŋga kekpeli ñʊŋ tɩna mba paakɛ tomnasi ɖɔnɛ tʊmɩyɛ tɩnaa alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa. Marie Curie maɣmaɣ kaawoba-kɛ ɖɔɖɔ. Wɛɛ kʊyʊma a-na a-taa, ɛha siɣye nɛ Ernest Mach cɔɔlɩ tʊmɩyɛ. Ɛmʊ ɛ-tɛ hɛzʊʊ takayaɣ pɩnaɣ 1927 ɛlɛ ɛtasɩ wɩlɩɣ pʊwayɩ. Pɩnaɣ ŋga ɛmʊ Lorentz ñɩɣlɩm pɔya, liidiye nɖɩ tɔmɩŋ lɩzɩyaa lɛɣtʊ yɔɔ niye mʊya mba pɛkɛ Peyibaa ɛyaa yɔ cɛlɩ naa ɖɩ.  

Ɛkpaɣ halʊ Marie Merck (pɩnaɣ 1861 ŋtalɩ 1909), 1887 alɩwaatʊ taa ɛpɩsɩ baaba pʊtɔbʊʊ se ɖɩɣa cɛjɛ pɩnaɣ 1888. Mbʊ lɛ, ewolo ɛwɛɛ Gruewald, Perɩlɛɛ egeetiye naɖɩyɛ taa. Ɛlʊlɩ pɩya naanza, patɩŋɛ pasɩ pʊcɔ ɛnʊ sɩ. Natozo sɩba alɩwaatʊ ndʊ palakaɣ kedeŋga kpeekpe you kajalaɣ ŋgʊ yɔ. Ɛ-pɩɣa kajalaɣ ŋga Karl sɩba Verdun nɔnɔɔ taa pɩnaɣ 1916 nɛ ɖomaa naalɛ pɩnaɣ 1917 ŋtalɩ 1919. Erwin ɛ-pɩɣa tɩnʊʊ ñɩnʊ pakpa-ɩ pɔttɔ-ɩ salaka Fransɩɩ ɛjaɖɛ.

Pɩɣa kanɛ yɔ ŋga caɣna ka-caa cɔlɔ kpam wɛɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ ñɩna taa nɛ ɛmʊ tʊma sɔsɔna ɛ-caa cɔlɔ kɛ Weimar ɛjaɖɛ taa. Pakpa-ɩ pɩnaɣ 1944 se ɛñɩnaɣ kʊʊ Hitler pɩlɩna nɔɔ kʊyʊmaɣ ŋga palaba hasɩyaɖɛ kɩyakʊ 20 pɩnaɣ 1944. Pakpa Erwin nɛ pakʊ-ɩ lɛlaɣ fenaɣ taa pɩnaɣ 1945. Ɛ-halʊ sɩ pɩnaɣ 1909 nɛ ɛɖanɩɣ kpaʊ Marga von Hößlin (pɩnaɣ 1882 ŋtalɩ 1948 alɩwaatʊ taa).




#Article 508: Max Weber (414 words)


Max Weber, palʊla-ɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 21 pɩnaɣ 1864 nɛ ɛsɩ mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʊ 14 pɩnaɣ 1920. Ɛɛkɛ tɔsʊʊ tʊmɩyɛ tʊ nɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ samaɣ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ tʊ, ɛkɛ Caama ɛjaɖɛ taa ɛyʊ weyi ɛlaba waɖɛ sukuli yɔ. Pakpaɣa-ɩ se ɛnʊ kɛnɛ samaɣ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ kiɖe ɖʊyʊ. Ɛ-lɩmaɣza pɔsɔɣ se ɛzɩma ɛla nɛ ɛlɛzɩ ɛyaa lɩmaɣza nɛ pakpaɣ wɛtʊ kɩfatʊ. 

Emile Durkhein siɣye taa lɛ, ɛlɛ ɖɔɖɔ pamaza  se ɛkɛ samaɣ tʊmɩyɛ kpɛlɛkʊʊ caa mbʊ yɔ, Max Weber kaawɩla sukuli pazɩ ɛlɛ ɛtala a-alɩwaatʊ taa tɛ sukuli. Ɛ-tʊmɩyɛ taasɩna ñɩnʊʊ yeke ɛlɛ, ɛsʊza ɛ-tɩ politiki nɔmɔʊ taa. Paya-ɩ ɖoŋ ɖoŋ se ɛɖʊ nesi nɛ pɔcɔlɩ tɔm Weimar ɛjaɖɛ paɣtʊ takayaɣ taa pɩnaɣ 1919 alɩwaatʊ taa.  

Weber kaasɔɔlɩ ɖɔɖɔ Ɛsɔ sɛtʊ aŋgba nɛ ɛñɩnɩɣ a-hɛkɩŋ taa tʊkasɩ nzɩ sɩwɛ nɛ pɩ-tɛ wazaɣ. Pɩtasɩna Ɛsɔ sɛtʊ tʊma yeke ɛlɛ, Weber ñɩna ɖɔɖɔ cɔlɩtʊ pɩlɩna wondu lɛtʊ tʊmɩyɛ labʊ yɔɔ ɛzɩ wabɩtʊ, Ɛjaɖɛ, waɖɛ nɛ minziiki nɛ ŋgbaɣ nɖɛ. Karl Emil Maximilian Weber, kajalaɣ pɩɣa piyaa lutozo hɛkʊʊ taa, palʊla-ɩ pɩɣyɩyaa cejewiye ñɩm nɖɛ naɖɩyɛ taa. E-neu nɔɔyʊ kaɣ kɛʊ ɖɔɖɔ samaɣ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ tʊ sɔsɔ nɔyʊ. 

Ɛ-caa (Max ɖɔɖɔ paya-ɩ), kaakɛ ɖɔɖɔ tʊmɩyɛ tʊ sɔsɔ nɔyʊ nɛ paka-ɩ lɩzʊʊ se paɣtʊ lɩzɩyʊ Reichstag Caama ɛjaɖɛ kpɛndʊʊ wayi. E-ɖoo (Hélène, palʊla-ɩ Fallenstein liɖe taa kɛnɛ), ɛ-tɛ nɛ Huginoti pɩtɩŋna e-ɖoo liɖe yɔɔ (Souchay waa), kaakɛ halʊ mɛɛsakula nɛ Ɛsɔ tɔm mʊyʊ nɔyʊ siŋ. Mbʊ lɛ, Max Weber paɣlɩ mɛɛsakula nɛ ñɩm hɔʊ taa. Ɛ-caa kaakɛ peyebinam pɩɣa nɛ e-ɖoo kɛ lɔŋ ñɩm ɖɩɣa taa ɛyʊ. Kpaɣ nɛ pɩnaɣ 1869 hɔʊ ŋgʊ kɩkɔɔ kɩcaɣ Pɛrɩlɛɛ tɛtʊ taa.

Pɩwɛyɩ alewondu nɛ ɛsɩŋ ɛyaa sakɩyɛ e-sukuli taa mbʊ lɛ, Max Weber sɔɔlɩ takayasɩ kalʊʊ sakɩyɛ nɛ ɛñɩzɩɣ kaʊ nɛ kalɩtʊ ɛzɩ (Cicéron, Kant nɛ Machivel nɛ ŋgbaɣ nɖɛ) lɩzɩɣ aseɣɖe ɛzɩma ɛwɛ lɛɣtʊ lɔŋ lɔŋ yɔ. Pɩtasɩna ɛ-tɛ kpɛlɛkɩtʊ yeke ɛlɛ, ehiɣ ñʊʊ leleŋ weyi se ɛkpɛlɛka loŋ sakɩyɛ politiki ɛyaa cɔlɔ kɔɔnaɣ lɔnsɩɖaa cɔlɔ mba ɛ-caa yawaɣ nɛ pɔkɔŋ ɛ-tɛ ɖɩɣa yɔ. Ɛmʊ ɛ-tɛ Abitur wayi lɛ, ewona ɛ-tɩ kɛ Heidelberg waɖɛ sukuli ɖɩlaɖɛ taa. 

Pɩnaɣ 1883 alɩwaatʊ taa lɛ, Max Weber wolo Straasbourg se ɛla sɔɔjɔnaa sukuli. Peeɖe ɛɖanɩɣ katʊʊ ɛ-hɔʊ lɛɛkʊ. Weber caɣ e-neŋ cɔlɔ (e-ɖoo kɔɔ), ɛsʊ ɛkpaɣdɩyɛ sɔsɔyɛ naɖɩyɛ taa nɛ e-neŋ walʊ nɛ ɛsɔzɩ-ɩ lɔŋ, tɔm kɛdɩyʊ Hermann Baumgarten, weyi ɛcɔlɔ ɛkpɛlɛka wezuu caɣʊ lɛɛkʊ tɩlɩyɛ kɩfaɖɛ pɩkɩlɩ ɛ-caa maɣmaɣ. Mbʊ kpem ɛkɩlɩ nɛ ɛ-caa yɔ mbʊ lɛ Baumgarten kaakɛ ɛyʊ walaa tʊ nɛ e-nesi tɛ lɩɣ camɩyɛ nɛ ɛtasɔɔlɩ Bismark tɛ politiki tɔm.




#Article 509: Maya (274 words)


Maya ɛsakuliye, pɩkɛ kɩbɩnjaazɩ ɛsakuliye nɖɩ ɖɩɩwɛ Amerika nɛ hɛkʊ taa ɖenɖe pʊcɔ Kolombii ɛyaa kaawɛ yɔ nɛ pasɩma-ɖɩ nɛ ɖɩ-tɛ ɛsɩnda wobunau yɔɔ kɛ hɔɔlɩŋ ɛnɛ ɛ-taa, matʊ, nesi tɛɛ keɖeɣa tʊma, kuduyuŋ sɔsɔŋ matʊ tʊma, haɖaʊ tʊmɩyɛ, tʊʊzɩyɛ tʊmɩyɛ labʊ nɛ tɩyɩnzɩ tʊmɩyɛ kpɛlɛkʊʊ. Pɩkɛ pʊcɔ Kolombii waa wɛɛ taa ɛsakuliye taa naɖɩyɛ nɖɩ pakɩlɩ-ɖɩ labɩnaʊ nɛ tʊmɩyɛ yaa pɛkpɛlɛka ɖɩ-yɔɔ siŋ yɔ pɩtasɩna Azɩtɛkɩ waa nɛ Inka waa pa-ñɩna. Paawɛ wɛɛ ana a-taa kɛ lonaa wena sɔnɔ akɛ Mekɩsiki nɛ hadɛ yɔɔ kiŋ nɛ Peliizi nɛ Guatemela nɛ Honduras nɛ Salvador yɔ.

Pɩkɛ Amerika tɛ ɛsakuliye kɩbɩnɖɛ naɖɩyɛ. ɖɩlɩna ɖooo pʊcɔ canaʊ tɔm alɩwaatʊ taa. Lone kʊyʊmɖɩyɛ taa caɣyɛ paasɩma, maya taa, wɛɛ kɩbɩna, kpaɣ 7 nɛ 3 pɩnzɩ kudoku pʊcɔ palʊlɩ Yeesuu Krɩstʊ wɛɛ, ɛyaa kɩbɩma mba paana-wɛ Karayibi teŋgu nɛ Pasifiki lɩŋgamʊʊ nɔɔ kpɛɣɛ.
 
Maya ajɛyɛ tɛtʊ kɛ hadɛ yɔɔ tɛtʊ cikpetu taa ɛzɩ Kopan, Tikal yaa Palenk, hiɣ sooci wɛtʊ cɔlɩɩ kpaɣɖʊ alɩwaatʊ taa, kpaɣ nɛ kpaɣɖʊ 6 nɛ ŋtalɩ 9 ŋgʊ ɖa-kpaɣɖʊ taa, nɛ pʊcɔ lɔŋ lɔŋ yɔɔ lɛ, peyebu-kʊ Kpaɣɖʊ 8 nɛ 9 tɛmtʊ alɩwaatʊ taa. Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ ɛyaa tasɩna-wɛ haʊ sooci tɛ ɖoŋ alɩwaatʊ ndʊ powoba you nɛ Amerika ɛjaɖɛ yɔ kpaɣɖʊ 16 alɩwaatʊ taa yɔ. Maya ɛsakuliye wɛtʊ lɛɛzɩ siŋ pɩtɩŋna Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ tɛ caɣyɛ pɛ-tɛ ɛjaɖɛ ñʊʊ yɔ.   

Kedeŋga taatɩlɩ natʊyʊ paa ŋñɩɩ pɩlɩna mayaa waa yɔ pɩtalɩ pɩnzɩ mɩnʊʊ. Lakʊ kaakpaɣ kɩ-paɣtʊ pɩtɩŋna lonaa kɩbɩna yɔ nɛ pɩtasɩ pazɩ ɛzɩ Ɛsɩpañɔɔlɩ you wayi lɛ, kpaɣ kpaɣɖʊ 16 ŋtalɩ 17 taa lɛ, Erɔpʊ taa layaa ñɔtɩ mɩŋ keŋkeŋ ekɔrɩsɩ takayasɩ nzɩ mayaa waa kaama yɔ. Nanza yeke koŋ pɩpɩza pana yaa pehiɣ sɩ-taa.




#Article 510: Maŋgʊ (262 words)


Maŋgʊʊ tɩŋ lʊʊlʊna maŋgʊʊ piye pɩkɛ tɩŋ sɔsɔɔ sɔŋgɔɔ ajɛyɛ taa. Kɩ-tɛ nɛ Anacardiaceae cejewiye taa. Kɩlɩna Ɛndɩ nɛ Pakisitaanɩ nɛ Pirimanii laaŋ taa ɖeeɖe kʊñɔʊ yem yem yɔ. Tɩŋ ŋgʊ Mangifera indica wɛna kɩ-hatʊ nɛ ndɩ nɛ tɩwɛ Kpɛdɩŋ sɛmɩŋ pɩndɩɩm. Kɩ-hɩɖɛ lɩna Pɔrɩtɩkɛ kʊnʊŋ taa ɖeede paya-kʊ se manga nɛ Malayalam ɖanɩɣ yaʊ se മാങ്ങ, māṅga tʊtʊ ñalɩna tamuuli மாங்காய், māṅgāy .

Payaɣ-kʊ se maŋgʊʊ yem tɩŋ lɛɛŋ pee Irvingia tɩŋ weyi ɛwɛ kpɛɛdɩŋ sɛmɩŋ yɔ nɛ ɛ-yɔɔ wɛ takɩŋ kɩkpɛɛdɩŋ nɛ ɛ-daa mʊtʊ wɛ lemuu sɛmɩŋ nɛ sɔzɩŋ yɔ ɛtamsɩna Irvingiaceae tɩmʊʊ liɖe. Maŋgʊʊ wɛna mʊtʊ nɛ tɩhɛkʊʊ taa wɛ piye naɖɩyɛ ɖɩwɛ tayi nɛ ɖɩ-yɔɔ tuu. Ɖɩwɛ kulukulu ɛzɩ yaɖɛ yɔ nɛ kɩwɛna sʊtʊ sɛmɩŋ tɔnʊʊ yaa kpɛɛdɩŋ yaa sɛmɩŋ nɛ pɩcɛyʊʊ se ŋkuli mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɩtɛ lɩm kpɛɛdʊʊ ɛyʊ taa nɛ mbʊ lɛ, pɩsaŋ tɔʊʊ. 
 
Kɩ-mʊtʊ wɛ sɛmɩŋ caʊʊ pʊwɛ num pʊɖɔkʊʊ pʊwɛ leleeŋ nɛ pɩlɩɣ sɔzɩŋ ɛzɩ tɩŋ hɛtʊ yɔ. Pɩlɩna maŋgʊʊ naa ndɩ ndɩ yɔ lɛ, yaa yee maŋgʊʊ piye ɛkɩlɩɣ sɛʊ kɔyɔ kɩyɔɔ cɔntʊlʊʊ nɛ pɩhɛ cɛɛnzɩ. Pɩtɩŋna Puda ɛsɔ tɔm yɔ lɛ maŋgʊʊ yɛla pɩtalɩ kpaɣɖʊ kikpanzɩ ŋgʊ pʊcɔ palʊlɩ Yeesu Chrɩtʊ Malɛzii nɛ Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ kpagba ɛjaɖɛ taa. Siini nɔmɔŋ woɖa nɛ lonaa cɩɖɩ cɩɖɩ taa woɖa talɩna-ɖɩ Siini ɛjaɖɛ taa nɛ Ɛndɩ. Arabɩ mba ñataŋna-ɖɩ Orient nɛ Afrika ajɛyɛ taa nɛ pɔrɩtɩkɛ waa wona-ɖɩ Preezili nɛ pɩtalɩ ɛjaɖɛ kɩfaɖɛ taa. Sɔnɔ alɩwaatʊ tʊnɛyɔ tɩ-taa yɔ pahayʊʊ maŋgʊʊ sɔŋgɔɔ ajɛyɛ taa nɛ a-hadɛ kiŋ taa ajɛyɛ taa kedeŋga kpeekpe taa nɛ maŋgɩŋ ɛ-nʊ ɛ-talɩɣ mɩnɩŋ sakɩyɛ ndɩ ndɩ nɛ pɛpɛɖɩ-ɩ sakɩyɛ.




#Article 511: Maɣzɩm (conscience) (305 words)


Pɔtɔŋʊʊ yaa payaʊ se maɣzɩm yɔ, ɛyʊ pɩzɩɣ ɛtɔ se pɩkɛ we. Lɛɣtʊ piliŋa nakɛyɛ wɛɛ nɛ payaɣ-kɛ se filozofii. Lɛɣtʊ piliŋa ŋga kɔyɔɔdʊʊ se hɔɔlɩŋ naanza taa ɛyʊ pɩzɩɣ ɛlɩzɩ  maɣzɩm tɔbʊʊ. Hɔɔlɩŋ naanza ɛnʊʊ yɔ :

Kajalaɣ hɔɔlʊʊ kɔyɔ hɔɔlʊʊ ŋgʊ payaɣ se sikoloziiki yɔ. Sikolozii hɔɔlʊʊ taa lɛ, maɣzɩm kɛna ɖoŋ weyi ɛyʊ nɛ lakɩ ɛ-fɩtɩyɩm taa se pɩtamsɩ ɛ nɛ kedeŋa yɔ. Pɩpɩzɩɣ ɖɔɖɔ pɩkɛ ɖoŋ weyi ɛyʊ wɛna nɛ ɛlakɩ se ɛ-fɩtɩyɩm nɛ ɛ-maɣmaɣ patamsɩna ɖama yɔ. Sikolozii hɔɔlʊʊ kʊnɛ kɩ-taa lɛ, maɣzɩm nɛ mbʊ payaɣ se sɩmtʊ (connaissance) yɔ patamsɩna ɖama. Maɣzɩm nɛ mbʊ payaɣ se hɔyɛ pɩsɩʊ yaa taa leleŋ labʊ yaa ɖɩɣzɩʊ (émotion) yɔ patamsɩna ɖama ɖɔɖɔ. Maɣzɩm nɛ wɛʊ (existence) nɛ mbʊ ɛyʊ sɩma kpayɩ kpayɩ yaa mbʊ pɩtɩkpaɣ ɛyʊ ñʊʊ taa yɔ patamsɩna ɖama ɖɔɖɔ. Maɣzɩm nɛ lɩmaɣzɩyɛ (pensée) patamsɩna ɖama ɖɔɖɔ.

Hɔɔlʊʊ naalɛ ñɩŋgʊ lɛ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «moral» yɔ. Pɩkɛ ɛyʊ hɔyɛ yaa ɛ-ñʊʊ taa lɩmaɣzɩyɛ. Hɔɔlʊʊ kʊnɛ kɩ-taa lɛ, maɣzɩm kɛna ɖoŋ weyi ɛyʊ wɛna se ɛpɩzɩ ɛhʊʊ lɩmaɣza kɩbana tɔm yɔ. Pɩpɩzɩɣ pɩkɛ ɛ-maɣmaɣ ɛ-lɩmaɣza yaa pɩpɩzɩɣ pɩkɛ lɛlʊ tɛ lɩmaɣza.

Hɔɔlʊʊ naadozo ñɩŋgʊ taa lɛ, maɣzɩm kɛ mbʊ payaɣna ɛyʊtʊ (humanité) yɔ.

Hɔɔlʊʊ naanza ñɩŋgʊ ɖeɖe lɛ, papɩzɩɣ pakpaɣ maɣzɩm se pɩkɛ ɛyʊ ñʊʊ taa lɩmaɣza ndɩ ndɩ tɩŋa payɩ.

Ɖajaa André Comte-Sponville tɔ se toovenum lɛ, tɔmbiye maɣzɩm caɣ kaɖɛ siŋŋ ɖɩ-tɔbʊʊ lɩzʊʊ taa. Tɔmbiye nɖɩ, ɖɩ-tɔbʊʊ lɩzʊʊ caɣ kaɖɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɛyʊ maɣzɩm kʊɖʊmbʊ mbʊ ɛyʊ lakɩ se ɛpɩzɩ ɛlɩzɩ maɣzɩm tɔbʊʊ. Pɩlaba se maɣzɩm lɩzɩɣna  tɔmbiye «maɣzɩm» tɔbʊʊ, pɩcaɣ kaɖɛ siŋŋ. Pʊ-nʊmɔʊ taa ɖɔɖɔ Ɛsɔ sɛyaa mba payaɣ se «bouddhistes» waa yɔ, potuu eduye se « saɣ nakɛyɛ ɛɛpɩzɩɣ kɛsɛtɩ ka-tɩ». Pʊ-nʊmɔʊ kʊɖʊmʊʊ ŋgʊ kɩ-taa ɖajaa Auguste Comte yɔɔdaa se «ɛyʊ ɛɛpɩzɩɣ ɛsɩŋ nɛ mundoɖe pɔʊ nɛ ɛcɔŋna ɛ-tɩ habɩyɛ yɔɔ ɛɖɔŋ ɖɔm».




#Article 512: Mediteranee Teŋgu (332 words)


Mediteraniya kɛna teŋgu ŋgʊ ketenzi cɔ; kpɛɛɛ nɛ pɩta yɔ. Ɛlɛ kɩyɔɔlʈaɖɩɣ kpɩɖɩ kpɩɖɩ. Pɩtʊlɩna ɖoli pazɩ. Teŋgu ŋgʊ kɩwɛ Eerɔpɩ, Afrika nɛ Azia pɛ-hɛkʊ taa. Pamaazɩ-kʊ nɛ pɔcɔɔ pɩtaa yɔ, pɩlakɩ ɛzɩ 2,5 millions km2 mbʊ yɔ. Kɩna Atlantiki lɩŋgamʊʊ patamsɩ ɖama nɛ ɖoli nɛ ɖɩnɛ walanzɩ taa maɣnɩ ɛzɩ 14km2 yɔ.

Hɩɖɛ nɖ paya teŋgu ŋgʊ mbʊ yɔ, ɖɩlɩna latin kʊnʊŋ taa; nɛ ɖɩtɔbʊʊ kɛlɛ se lɩm mbʊ tɛtʊ cɔɔ-pʊ kpɛɛɛ nɛ pɩta yɔ. Ɖooo lɔŋ taa lɛ, Mediterrania kaakɛ teŋgu ŋgʊ kɩ-yɔɔ palakaɣ tadɩyɛ yɔ. Lɔŋsɩnɖaa nɛ tɩlɩya ndɩ ndɩ pakataɣ ɖɔɖɔ peeɖe. Ɖɩnaɣ Mezopotania tɩlɩtʊ, Egypti nɛ Persia nɛ Fenecia nɛ Kartyagen nɛ Berbernaa nɛ Grecia nɛ Romaa mba patɩlɩtʊ. Pɩkpaɣʊ nɛ ɖooo kiɖe tɛɛ yɔ mbʊ mbʊ pɩɖɔma peeɖe yɔ pɩwɛna wazaɣ sɩŋŋŋ kɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ ɛsa-kuliye taa pɩlɩna kapaɣlɩka yɔɔ.   

Mediteraniya teŋgu nɛ Atlantiki lɩŋgamʊʊ patamsɩ ɖama nɛ Gibraltar lɩɩyɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ. Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Marmara Teŋgu nɛ Teŋgʊ Kɩkpɛdʋʋ patamsɩ ɖama nɛ Dardanelles nɛ Bosphore. Suez Teŋgu nɛ Mediteraniya teŋgu patamsɩ ɖama nɛ Teŋgu Kɩsɛɛmʋʋ. Pɩkɛ teŋgu ŋgʊ kɩɖɩɣ hɔɔlʊ kʊɖʊmʊʊ yɔ nɛ ajɛya 23 nɔnɔsɩ tʊlɩ nɛ kʊyɔɔ. Ɛlɛ ajɛya nayɛ wɛɛ nɛ acɔʊ a-taa kikiii nɛ Mediteraniya Teŋgu tɔm. Rusii ajɛya kɩgaʊ ŋgba tɔŋ se Mediteraniya Teŋgu kɛ teŋgu ŋgʊ paapɩzɩɣ payaa-kʊ kʊɖʊmʊʊ kpayɩ yɔ. Size teŋgunaa sakɩyɛ tɩŋgʊ nɛ kɩ-taa nɛ pɛɖɛʊ hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa. Adriyatiki Teŋgu tɔm pakpakɩɣna nɛ pɔyɔɔdɩɣ tɔm ndʊ.

Mediteraniya teŋgu hɔɔlʊ taa nikaɣ nɛ sʊŋga pɔ-tɔm wɛ hɛɛɛ. Ɛlɛ wɩlɩŋ alɩwaatʋ taa lɛ wɩlɩŋ nɛ sʊŋga pɛwɛ ɖɔɖɔ sɩŋŋŋ. Peeɖe ɖɔɖɔ mbʊ yɔ, yolim taa ɛsɔtaa wɛ kaɖɛ. Tɛʊ ɛtɔmaa kɩnɩɣ, kɩnɩɣ ɖɔɖɔ kadadayaɣ nɛ tɛtʊ ɖɛɛ lɩm ɖɔɖɔ. Alɩwaatʋ natʊyʊ taa tɛʊ pɩzɩɣ kɩnɩɩ ɛzɩ fenasɩ naadozo yaa pɩɖɛɛ pɩyɔɔ. Pʋyɔɔ yɔɔ yolim tɩkɩ lɛ, lim kɩlɩʊ nɛ pɩsʊʊ ɛyaa yɔɔ yem yem. Mbʊ pɩlaba Vaison-la-Romaine taa pɩnaɣ 1992 nɛ ɖɔɖɔ Aude taa pɩnaɣ 2000 taa. Mediteraniya Teŋgu taa lɩm sɔʊ nɛ pɩkɩlɩɣ Atlantiki Teŋgu taa lɩm mbʊ pʋyɔɔ yɔ pɩkpeŋ kamaɣ fɛyɩ.




#Article 513: Mejii wɛɛ yaa alɩwaatʊ (356 words)


Mejii wɛɛ (明治時代, meijijidai) pɩkɛ Japɔŋ tɛ kɩbɩnjaazɩ tɔm alɩwaatʊ ndʊ tɩwɛ pɩnaɣ 1868 nɛ 1912 hɛkʊ taa yɔ. Pɩpaɣzɩna Mejii tɛ ɖaɣnɩɣ kɔm, tɩwɛ Keiō wɛɛ (Edo wɛɛ tɛmtʊ) nɛ Taishō wɛɛ hɛkʊ taa. Pɩkɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩwɩlɩɣ tɩ-yeke caɣɛ ndʊ payaɣ se sakoku nɛ Japɔŋ tɛ politiki lɛzɩtʊ paɣzʊʊ.
 

Japɔŋ Mejii alɩwaatʊ taa kaawɛ kʊñɔŋ taa siŋ, nɛ kɩñɩnaɣ se kɩhiɣ kɩ-tɩ ɛlɛ, pɩɩwɛ-kʊ kaɖɛ ajɛyɛ lɛɛna pɩtɩŋga pɩwɛnaʊ ɛsɩnda nɛ pe-kpiɖi Japɔŋ kɩbɩnɩɣ yɔɔ. Ɛlɛ, kɩ-tɛ maɣzɩm ɛzɩma se kɩlɛzɩɣ kɩ-tɩ yeba nɛ kɩ-taa wɩɣna kɩ-canaʊ tɔm. Mbʊ tɩna kɩ-tɛ lʊbɩyɛ sɔsɔyɛ naɖɩyɛ pɩnzɩ nzɩ sɩ-taa kpɛlɩ kpɛlɩ tɔm kɔma pʊsʊʊ ɛyaa taa nɛ politiki nɛ ɛsakuliye tɔm taa yɔ. Pɩtɩŋga lʊbɩyɛ nɖɩ ɖɩyɔɔ nɛ palɩzɩ ŋgbɛɣɛ nɛ poɖozuu nɛ patʊlʊʊ tʊma sɔsɔna nɛ pala lɩmaɣza ndɩ ndɩ wena akaɣ awazɩ-wɛ tʊma sɔsɔna hɔɔlʊʊ taa nɛ tɔsʊʊ huu nɔmɔʊ taa nɛ tadɩyɛ ɖɔnɛ nɔmɔʊ taa.

Pɩnaɣ 1853, Etaazuunii komina tiyi commodore Perry nɛ aɖɔka takayaɣ nakayɛ ɛjaɖɛ ñʊʊ tʊ Millard Fillmore cɔlɔ kalɩna nɛ ka-taa tɔm kɛlɛ se patʊlɩ tadɩyɛ nɔmɔŋ yaa haba. Palaba mbʊ lɛ, ɛkɔna mɛlɛ naa kɩkpɛda Uraga yɔɔ kpɛɣɛ kɛ Tokyo tɛtʊ nzʊlɩmɩyɛ taa. Shogun kizaa se ɛɛtʊlʊʊ-wɛ ɛ-tɛtʊ nɔnɔsɩ lɛ, Commodore ñaŋgasʊʊ se ɛkpazɩɣ hɔzʊʊ sɔsɔʊ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa pɩtɩŋna hɔzɩŋ weyi ɛ-tɛ mɛlɛna kɔna yɔ.  

Pɩkɛda lɛ, pɩnɩ ɛjaɖɛ pɩtɩŋna ajɛyɛ ɖoŋ ñɩna ñaŋgasʊʊ yɔ nɛ pɛtɛzɩ tʊlʊʊ nɔnɔsɩ. Pɩtɩŋna Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ taa ajɛyɛ tɛ sɔɔjɔɔna anasaayɩ ñɩɣtʊ ɖoŋ yɔ lɛ, bakufu cɛlɛ pɩtɩŋna Amerika cɛyɩtʊ yɔ nɛ ɛñɩɣ nesi Kanagawa nɩnaʊ takayasɩ ɛlɛ, nɩnaʊ mbʊ pɩtafɛyɩ kɩmaŋ nɛ pʊwayɩ lɛ ɛñɩɣ Japɔŋ nɛ Ɛnglɩsɩ ajɛyɛ tabalɩyɛ nɩnaʊ takayaɣ taa pɩnaɣ 1854 alɩwaatʊ taa.

Kamɩŋ fenaɣ taa kɛ pɩnaɣ 1867, Shogun Tokugawa 15 tʊ weyi ɛɛwɛ kewiyaɣ yɔɔ Yoshinobu Tokugawa taa yɔ kizi kewiyaɣ ɛ-maɣmaɣ ɛlɛ, ekizi ɖɔɖɔ se ɛɛkpaɣ nɔyʊ e-loniye taa nɛ ɛtɔŋ se ɛtʊmɩyɛ kaakɛ ɛkʊlɩ ɛjaɖɛ ɛsa nɛ pɩsa nɛ ɖɩɖɛna ɛsɩnda. Pʊwayɩ lɛ, wiyaʊ sɔsɔ Kōmei kɔlaɣ fenaɣ taa kɛ pɩnaɣ kʊyʊmaɣ ŋga kadaa ha ñʊʊ leleŋ wiyaʊ pɩɣa Mutsuhito se ɛlɛzɩ ɛ-caa lone taa, nɛ ɛɖɩzɩ shogunat wayi tɩŋyaa tɩŋga (Boshin you sɔsɔʊ) nɛ pɩsa nɛ ɛpɩsɩ lɛzɩtʊ ndʊ tʊ-ñʊʊ tʊ.

	
	




#Article 514: Mesopotami (324 words)


Mesopotami (Krɛkɩ tɛ lɛ, Μεσοποταμία / Mesopotamíos, μεσο / meso hɛkʊ nɛ ποταμός / potamós lɩm pɔɔ matʊ taa lɛ, pɩkɛ ɛjaɖɛ ndɩ ɖɩwɛ pɔsɩ hɛkʊ taa yɔ nɛ Hɛkʊ taa Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ tɛ egeetiye naɖɩyɛ tɛ tɔm, egeetiye ndɩ ɖɩwɛ mʊzʊŋ sɔsɔŋ ɛjaɖɛ taa yɔ kɛ Tigre nɛ Euphrate pɛ-hɛkʊ taa yɔ. Ɛjaɖɛ ndɩ ɖɩ-hɔɔlʊʊ sɔsɔʊ kɛna nɔnɔ tɛ Irak.
 
Ɖɩkpaɣ ɛjaɖɛ mazɩtʊ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa kɔyɔ ɛjaɖɛ ndɩ pɛtɛyɩ-ɖɩ hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ nɩɩlɛ. Hɔɔlʊʊ lɛɛkʊ hayi yɔ kiŋ (hayi wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kɛ Siiri nɛ nɔnɔ Irak nɛ hayi). Egeetiye lɛɛɖɛ kɛ pʊŋ kɩmaɣnɩŋ, weyi ɛ-taa tɛʊ nɩɣ nɛ pahayʊ yɔ nɛ hɔɔlʊʊ lɛɛkʊ nɛ hadɛ yɔɔ kiŋ ŋgʊ kɩ-taa wɩlɩŋ wɛ nɛ pɔhɔ lɩm nɛ pɩtalɩ peeɖe nɛ pahayɩna yɔ.

Mesopotami tɔmpiye tɛ nɩɣ paɣlʊʊ ɛzɩ alɩwaatʊ wɛʊ kpaɣɖʊ yɔɔ kpaɣɖʊ yɔɔ yɔ. Krɛkɩ cɔlɩɩ ŋgʊ tɛ nɩɣ nɛ Room ɛyaa tɛ nɩɣ taa lɛ, Mesopotami kɛ hayi yɔɔ kiŋ ɛjaɖɛ ndɩ payaɣ ɖɔɖɔ se Djézireh kɛ ɖooo arabɩ ɛyaa tɛ yoŋ alɩwaatʊ pɩnaɣ 637 kɛ Yeesu Krɩstʊ alɩwaatʊ wayi), ŋgʊ haɖɛ yɔɔ niikaɣ hɔɔlʊʊ kɛ payaɣ se Sawâd kɛ arabɩ tɔm takayaasɩ taa.

Sɔnɔ tɛ kpaɣɖʊ taa tɔm kɩbɩndʊʊ kɛdɩyaa nɛ canaʊ taa wonduu taa wiliyaa tisiɣ nɛ ɖama se Mesopotami ɛyaa tɩna matʊ kiɖe. Palakaɣna tʊmɩyɛ kpezelasɩ yɔɔ matʊ nzɩ sɩkɛ kɩwɩlɩsɩ nzɩ payaɣnɛ anasaayɩ taa se pictogramme waa nɛ ɖɛfɛyɛ ɖɛfɛyɛ yɔɔ lɛ, pʊkɔma ɛzɩ kpaɣɖʊ 4 ŋgʊ cɔlɔ mbʊ yɔ pʊcɔ palʊlʊʊ Y-C lɛ, ɛya mba papɩsɩ Suma ɛyaa nɛ Akkad ɛyaa mba palakaɣ tʊmɩyɛ mɛsaɣ tɛ wɩlɩɣ yɔ latɛŋ taa lɛ, cuneus pʊtɔbʊʊ se ɖɩcɔsɩyɛ.
 
Nɔnɔ avema a-nɛ a-taa yɔ palakɩ tʊmɩyɛ tɔmpiye Mesopotami nɛ pamazɩna ɖooo egeetiye kɩbɩndɛ ndɩ ɖɩ-tɛ kɩbɩnjaazɩ tɔm pɩlɩna ɛsakuliye tɛ ɛyaa mba pɛwɛ yaa pacaɣ peeɖe tɛtʊ taa yɔ pʊkɔɔ pɩtalɩ wayɩ wayɩ kpaɖɩŋ alɩwaatʊ pʊcɔ pɩtalɩ Krɩstʊ alɩwaatʊ yaa kpaɣɖʊ 7 ŋgʊ alɩwaatʊ kɔzɩ kɔzɩ pɩnaɣ 637 Yeesu Krɩstʊ alɩwaatʊ wayɩ kɛɛkɛ pɩkpɛndɩna malɩŋ ɛsɔ sɛtʊ tɛ yoŋ wabɩtʊ.




#Article 515: Metafiiziki (métaphysique) (285 words)


Filozofii (philosophie) hɔɔlʊʊ taa lɛ, mbʊ payaɣ se metafiiziki (métaphysique) yɔ, pɩkɛ kedeŋa tɩlɩtʊ yaa kedeŋa sɩm, pʊ-tɔbʊʊ se ɛyʊ tɩlɩ ɛzɩma kedeŋa wɛɛ yɔ. Ɛyʊ sɩma mbʊ se nabʊyʊ wɛ kedeŋa ñʊʊ yɔɔ nɛ ɛyʊ maɣzɩm eehikiɣ-pʊ. Mbʊ pʊwɛ kedeŋa ñʊʊ yɔ mbʊ yɔ, pʊwɛ pɩ-tɩ yɔɔ, pʊ-tɔbʊʊ se pɩlɩzɩ pɩ-tɩ. Yee mbʊ, pʊyʊ kɩlɩzɩm ɛɛpɩzɩɣ pihiɣ-pʊ. Pɩcɛzɩ ɛyʊ maɣzɩm. Takayɩsɩ mayaa ɛɛkɛdɩ pʊ-tɔ kʊyʊmʊm, pʊ-tɔbʊʊ se paayɔɔdʊʊ tɔm kʊɖʊmtʊ pɩlɩɩna pʊyʊ mbʊ pʊwɛ kedeŋa ñʊʊ yɔ pʊ-yɔɔ. Ɖɔɖɔ lɛ, caanaʊ taa ñɩma kɔyɔɔda ndʊ yɔ, pɩtɛkɛ ndʊ ɖɔ-cɔzɔnaa ñɔyɔɔdaa. Ndʊ ɖɔ-cɔzɔnaa ñɔyɔɔdaa yɔ, pɩtɛkɛ ndʊ ɖa-caanaa ñɔyɔɔdaa. Ndʊ sɔnɔ takayɩsɩ mayaa ñɔyɔɔdʊʊ yɔ, tʊtʊ wɛ ɖɔɖɔ ndɩ nɛ ndʊ ɖa-caanaa yɔɔdaa yɔ.
Lɛɣtʊ piliŋa nakɛyɛ wɛɛ nɛ payaɣ-kɛ se «science normative». Metafiiziki lɛɣtʊ piliŋa wɛ ndʊ nɛ kaka. Metafiiziki kɛ filozofii lɛɣtʊ piliŋa. Lɛɣtʊ piliŋa ŋga ka-tʊmɩyɛ kɛlɛ se kañɩnɩ nɛ katɩlɩ ɛzɩma wondu wɛɛ yɔ, pʊ-tɔbʊʊ se ɛzɩma pɩtɩŋaa nɛ wondu kɩlɩzɩtʊ cakɩ wezuu. 

Metafiiziki lɛɣtʊ piliŋa taatɩɩwɛnda hɩɖɛ. Filozɔfʊ sɔsɔ weyi payaɣ se Aristote yɔ ɛcalɩna lɩzʊʊ lɛɣtʊ pilŋa ŋga payaɣ se metafiiziki yɔ kɔ-tɔbʊʊ. Filozɔfʊ sɔsɔ ɛnɛ ɛtɔma se metafiiziki lɛɣtʊ piliŋa kɛ filozofii kajalaɣ ñɩŋgʊ. Ɛtɔŋ se lɛɣtʊ pilinzi tɩŋa taa payɩ lɛ, filozofii kajalaɣ ñɩŋgʊ ŋgʊ kɩkɩlɩna wazaɣ kpem. Ɛkaɖaa se ɛyʊtʊ hɔɔlʊʊ taa ɖɔɖɔ lɛ, metafiiziki lɛɣtʊ piliŋa ɖɛna ɛsɩndaa. Filozɔfʊ sɔsɔ Aristote yɔɔda se metafiiziki lɛɣtʊ piliŋa ñɩnɩɣna nɛ katɩlɩ wondu kɩlɩzɩtʊ kpeekpe taa ndʊ tɩkɩlɩ keɖewa nɛ ndʊ tɩkɩlɩ ɖɔʊ yɔ. Metafiiziki lɛɣtʊ piliŋa ñɩnɩɣna ɖɔɖɔ nɛ kana tokaɣ ŋga kɛwɛ wondu kɩlɩzɩtʊ kpeekpe hɛkʊ taa yɔ.

Filozɔfʊ sɔsɔ lɛlʊ weyi payaɣ se Emmanuel Kant yɔ, ɛlɛ tɔŋ se metafiiziki lɛɣtʊ piliŋa kɛŋna lɛɣtʊ pilinzi taa piliŋa ŋga kasɩma ɛyʊ lɔŋ yaa ɛ-tɩlɩtʊ ɖɩlɩyɛ yɔ.




#Article 516: Michel-Ange (147 words)


Ɖajaa Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni payaɣ ɖɔɖɔ se Michel-Ange. 

Abalʋ ɛnɛ yɔ ɛkɛ Florɛntiini (Florentine) ɛjaɖɛ taa tʋ. Palʋla-ɩ Room tɛtʊ taa lakɩŋ fenaɣ taa kɩyakʊ loɖo (6) ñɩŋgʊ wiye, pɩnaɣ 1475 taa. Rooma kɛ Itaalii ɛjaɖɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ. Ɖajaa Michel-Ange sɩba lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ hiu nɛ lutozo (18) wiye, pɩnaɣ 1564 taa. Rooma tɛtʊ taa ɛsɩba. 

Ɖajaa Michel-Ange cɛyaɣ ɛ-tɩ siŋŋ se ɛ-hɩɖɛ ɛsɛɛ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ. Ɛlʊba siŋŋ se ɛsɩbaa lɛ, pataasɔɔ ɛ-yɔɔ kaʊ. Ɛlakaɣ tʋma wena yɔ, a-taa naayɩ kɔyɔ: sɩʋkpelasɩ saɣʊ, nɛ tɔlɩm ndɩ ndɩ taʊ tʊmɩyɛ, nɛ keɣsi maʊ nɛ matʊ sɔsɔtʊ tʊmɩyɛ. Ɛɛkɛ ɖɔɖɔ tɛtʊ lɛɣzʊʊ tʊmɩyɛ laɖʊ. Michel-Ange caa payaɣ se Lodovica di Leonardo Buonarroti Simoni. E-ɖoo kɛlɛ Franesca di neri del Miniato di Siena. Ɛ-caa kɛkɛ tɔmhʋyʋ. Pɩɖɩɩzaɣ mba pa-tɩŋɛ paawɛ ɖajaa Michel-Ange cɔlɔ yɔ nɛ ɛ-tʊma kpeekpe labʊ. Ɛkɛwɛ kpekpeka pɩdɩɩfɛyɩ nɛ ɛtɛ ɛwɛɛ ɖɔɖɔ lɛɣtʊ siŋŋ.




#Article 517: Miguel de Cervantes (306 words)


Miguel de Cervantes Saavedra kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Ɛsɩpan̄ɔlɩ yɔ ɖɩ-tɛtʋ taa tʋ. Abalʋ ɛnɛ, ɛkɛ abalʋ weyi ɛfɛyɩ felendu kaʋ yɔ. Palʋla ɖajaa sɔsɔ Miguel de Cervantes Saavedra ɛnʋ salaŋ fenaɣ taa kɩyakʋ hiŋ naalɛ nɛ nakʋ (29) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1547 n̄ɩŋga taa.

Tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ tɩ-taa palʋla ɖajaa Miguel de Cervantes Saavedra ɛnʋ yɔ, ndʋ payaɣ size Alcalá de Henares tɛtʋ Ɛsɩpaañɩ ɛ-ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa. Ɛkɛ n̄amtʋ pɩɣa ɛ-taabalaa nɛ ɛ-samaɣ ŋga ɛwɛ ka-taa yɔ kɛ-sɩnda. Ɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ.

Ɖajaa sɔsɔ Miguel de Cervantes Saavedra sɩba ɖomaɣ fenaɣ taa kɩyakʋ hiŋ naalɛ (28) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1616 n̄ɩŋga taa ɛjaɖɛ Japɔŋ nɖɩ ɖɩ-tɛtʋ taa.

Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa ɛsɩba yɔ nɖɩ-ɩ payaɣ size Maadiriidi. Sakɩyɛ sɩma-ɩ siŋŋ nɛ ɛ-tʋma sakɩyɛ sɔsɔna kɩlaba. Ɖajaa sɔsɔ Miguel de Cervantes Saavedra kɛ maɣzɩm takayasɩ kɩkalasɩ mayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛkɛ ɖɔɖɔ koowa maɖʋ siŋŋ tʋ nɔɔyʋ ɛ-ɛjaɖɛ Ɛsɩpan̄ɩ ta peeɖe. Ɛkɛ maɣzɩm takayasɩ kɩkalasɩ mayʋ kpim kpim.

Ɖajaa sɔsɔ Miguel de Cervantes Saavedra ɛnɛ, ɛ-hɩɖɛ kʋyɩ siŋŋ pɩlɩɩna ɛmaɣzɩm takayaɣsɩ kɩkalaɣsɩ yɔɔ. Takayaɣ kɩkalaɣ ŋga patɩla sɩze, kɛkɛ kɔɔnɔɔ maɣzɩm takayaɣ kɩkalaɣ wɛɛ kɩfaɖɛ alɩwaatʋ taa.

Ɖajaa sɔsɔ Cervantes kaasɔɔla n̄ɛlʋʋ siŋŋ. Ɛsʋʋwaa n̄ɩtʋ pɩtatɩ-ɩ fɛyɩ naʋ. Ɛlaba sɔɔjɛtʋ tʋmɩyɛ, nɛ ɛla you ŋgʋ payaɣ size Lépante tɛ you yɔ, pɩnaɣ 1571 n̄ɩŋga taa. You ŋgʋ kɩ-taa ɖajaa sɔsɔ Cervantes lɩmɩyɛ nesi camaɣ. Pʋtɔbʋʋ size ɛ-lɩmɩyɛ nesi yeba tʋmɩyɛ labʋʋ.

Salaŋ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ loɖo (26) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1575 n̄ɩŋga taa ɛpɩsaɣ ɛ-jaɖɛ Ɛsɩpan̄ɩ taa mbɩ yɔ lɛ pakpa-ɩ nʋmɔʋ taa ɛna ɛ-ɖalʋ Rodrigo.

Mba pakpa wɛ yɔ, mba payaɣ size mɛzadokuli waa tɩnaa nabɛyɛ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛna ɛ-ɖalʋ pɛcɛya pa-tɩ tam naanaza se peseu, ɛlɛ, patapɩzɩ nɛ pɛtɛzɩ caɣʋ Alger peeɖe mbʋ. Pɩnaɣ 1580 n̄ɩŋga taa peyeba ɛna salaka tɩnaa nabɛyɛ nɛ ɛɖɛɛ ɛpɩsɩ ɛ-jaɖɛ tɛtʋ taa Ɛsɩpan̄ɩ.




#Article 518: Millau tɛ Fiyatiki (226 words)


Millau tɛ Fiyatiki kɛna kondoloko ŋgʋ kɩwɛ ñɩɣtʋ nimaɣ (haubans) yɔ. Tarn kɛdɛɛŋga yaa kɩ-fɛɛʋ lɩm kpeŋna kɩ-tɛɛ. Kɩ-wɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa kɛ Aveyron egeetiye hɔɔlʋʋ taa. Habɩyɛ sʋsɔyɛ yaa lɔɔɖa habɩyɛ ɖɩnɛ paya-ɖɩ size A75. Lɔɔŋ ɛnɛ: Causse Rouge nɛ Larzac parɩkpɛndɩ kɛna kondoloko ŋgʋ.

Kondoloko ŋgʋ, kɩ-ɖalakɩŋ yaa kɩ-kʋkɩyɩmɩŋ taa talɩɣ ɛzɩ mɛtɛwaa 2460 mbɩ yɔ. Nɛ kilingiŋ yaa kʋjʋkazŋ taa ma-kʋʋna ɛzɩ mɛtɛwaa 343 mbɩ yɔ. kɩ-wɛna Panorama ŋgʋ yɔ, kɩ-paɣla siŋŋ nɛ kɩwɛ camɩyɛ pɩdɩ fɛyɩ. Helim mbʋ pɩmakɩ yaa pɩfɛtʋ peɖe yɔ, pɩtalɩɣ ɛzɩ mɛtɛwaa kudokiŋ ɛzɩ 200 mbɩ yɔ.

Habɩyɛ sʋsɔyɛ tɛ kondoloko ɖɩnɛ, ɖɩ-ɛjaɖɛ nɛ ajɛɛ lɛɣna lakɩ tadɩyɛ yaa ɖɔŋna tadɩyɛ wonduu kondoloko habɩyɛ nɖɩ ɖɩyɔ. Habɩyɛ sʋsɔyɛ A75 ɖɩnɛ, nɖɩ yekina nɛ Clermont-Ferrand kpɩtɩna Béziers. Tʋmɩyɛ ɖɩnɛ, ɖɩlɩmazaɣ lɛɣtʋ nɛ liidiye nɖɩ pɩɩpɔzʋ yɔ kpaɣʋ kpɛlɩkɩtʋ pɔza Pɩnzɩ hiu nɛ naadozo (13) mbʋ yɔ.

Pabazaɣ kɩmaʋ kpɛlɩkɩtʋ lɩmaza pɩnaɣ 1987 taa. Nɛ pɩcaɣ size pabazɩ tʋmɩyɛ pɩnaɣ 2004 taa kɛ evemiye hiu loɖo n̄ɩŋgʋ wiye kɛ saŋayɩŋ fenaɣ alɩwaatʋ taa mbɩ yɔ. Pɩnzɩ naadozo wayɩ ɖeke koŋ mbɩ yɔ nɛ pasɩɩ kɔɔnɔɔ kaaʋ.

Liidiye n̄ʋʋ ŋgʋ pagba-kʋ nɛ palabɩna tʋmɩyɛ ɖɩnɛ yɔ, ɖɩtala ɛzɩ miiliyɔɔwaa mɩnɩŋ naadozo nɛ hiŋ naalɛ (320) mbɩ yɔ ɛzɩ payaʋ anaasayɩwaa tɛ size euro yɔ. Ŋgbɛ nɖɩ paya-ɖɩ size Eiffage yɔ, nɖɩ cɛlɩna liidiye n̄ʋʋ kʋnɛ nɛ pɩbɩzɩ pɩsɩna tʋmɩyɛ ɖɩnɛ ɖiɖeɖe.

	




#Article 519: Milton Friedman (386 words)


Milton Friedman, ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛkɛ Amerika ɛjaɖɛ taa tɔsʊʊ tʊmɩyɛ tʊ nɔɔyʊ. Palʊla-ɩ Hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 31 pɩnaɣ 1912 kɛ Niyuu Yɔrɩkɩ tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ Kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 16 pɩnaɣ 2006 kɛ San Francisco. Ɛɛkɛ ɛyʊ ɛ-tɛ tɔsʊʊ tʊmɩyɛ labʊ alɩwaatʊ taa lɛ, ɛ-hɩɖɛ kʊyaa kpaɣɖʊ 20 wɛɛ taa yɔ. Ɛmʊ Sʊyɛdɩ liidiye koozaɣ pɩtɩŋna tɔsʊʊ tɩlɩyɛ yɔ tɛ kɩhɛyʊʊ pɩlɩna Alfred Nobel cɔlɔ pɩnaɣ 1976 pɩlɩna ɛ-tʊmɩyɛ nɖɩ ɛlaba nɛ ɛwɩlɩ ɛzɩma tɔʊ pɔza yɔ nɛ liidiye tɔm yɔ. Ɛyʊ ɛnʊ ɛkɛ tɩ yɔɔ wɛʊ lɩmaɣzɩyɛ yɔɔ kandɩyʊ. Ɛnʊ tʊlɩna Chicagot sukuli.
  
Ɛ-tʊma naalɛ naayɛ paza pɩkɛdɩna ɛyaa siŋ. Kajalaɣ lɛ, yeke koŋ ñɩm lɩmaɣzɩyɛ nɛ tɩ yɔɔ wɛʊ lɩmaɣzɩyɛ nɖɩ posusa ɖɩ-tɔm pɩnaɣ 1962 nɛ pʊwayɩ lɛ, ɛ-tʊma lɛɛna wena paawɩlɩ-yɛ kɛlɛm kɛlɛm yɔɔ ɛɛlabɩyɛ pɩnaɣ 1980 nɛ paya-yɛ se Free to Choose (pʊ-tɔbʊʊ se ŋsɔɔla ŋlɩzɩ). Yeke ñɩm lɩmaɣza nɛ tɩ yɔɔ wɛʊ lɩmaɣza  takayaɣ taa lɛ, ɛlɩzɩ tɔbʊʊ se ɛzɩma paɖaŋga komina se kɩtaa ɖʊ kʊ-nɔɔ taɖɩyɛ tɔsʊʊ nɔmɔʊ taa yɔ, yeke koŋ pɩzɩɣna nɛ pɩsɩna patalɩ tɩ yɔɔ wɛʊ politiki lɩmaɣza nɛ tɔsʊʊ huu tɛ lɩmaɣza. Pʊwayɩ lɛ, nsɔɔla ŋlɩzɩ takayaɣ taa lɛ, ɛwɩlɩ ɛzɩma tɩ yɔɔ wɛʊ tɔsʊʊ huu wiza tɔsɩŋ huu lɛɛŋ wɛtʊ naa ndɩ ndɩ yɔ.  

Ɛ-lɩmaɣza ana awalɩ wobu yɔɔ wobu yɔɔ nɛ pɔkɔɔ palakɩ-yɛ nɛ tʊmɩyɛ politiki ageeta ndɩ ndɩ taa kpaɣ nɛ pɩnzɩ 1980 alɩwaatʊ taa nɛ putukina hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ sakɩyɛ ɖɔɖɔ Amerika ɛjaɖɛ taa. Ɛ-lɩmaɣza pɩlɩna liidiye yɔɔ, kɩhɛyʊʊ paɣtʊ, ɛyʊ tɛ ñɩm tɛ pɩsʊʊ nɛ paɣtʊ lɛzʊʊ yaa pɩsʊʊ kɔna maɣzɩm kpaagba kɛ politiki tɔsɩŋ ajɛyɛ sakɩyɛ taa kedeŋga kpeekpe taa kɔzɩ kɔzɩ Ronald Reagan Etazuunii, Margaret Thatcher Kewiyaɣ Ɛjaɖɛ taa, Augusto Pinochet kɛ Silii ɛjaɖɛ taa, Mart Laar Estonie ɛjaɖɛ taa, Davíð Oddsson Isilandɩ ɛjaɖɛ taa nɛ Brian Mulroney Kanadaa ɛjaɖɛ taa. 
   
Milton Friedman, palʊla-ɩ Brooklyn (New York) Yuda caɣyaa liɖe naɖɩyɛ taa, palɩna Transcarpathie taa, Hɔŋirii hɔɔlʊʊ nakʊyʊ (nɔɔnɔɔ Ukurɛnɩ ɛjaɖɛ taa). Ɛkɛ kɔɔnaɣ pɩɣa kɛ Sarah Ethel Landau nɛ Jenő Saul Friedman, patɩŋɛ mbʊ yɔ pɩkɛ tadɩyɛ laɖaa yeke. Friedman kaawɛna pɩnaɣ kʊyʊmaɣ lɛ, ɛ-hɔʊ kʊya nɛ kiwolo Rahway, New Jersey taa, ɖenɖe ɛpaɣlʊʊ yɔ. Ɛ-caa sɩba lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ 15. Ɛkɛ sukuli pɩɣa lɔŋ ŋga mbʊ lɛ, ɛtɛzɩ e-sukuli labʊ Rahway sukuli kɩtɛzʊʊ taa pɩnaɣ 1928, mbʊ lɛ ɛtɔkaɣ ɛ-tɛ lʊlʊʊ yɔɔ tɔzʊʊ kazandʊ 16 ndʊ kɛlɛ.




#Article 520: Minziiki (159 words)


Minziiki kɛ taŋ nɩʋ tʋmɩyɛ labʋ nɛ ɖiɣɖiɣ sum, ɛzɩ pɔtɔŋʋʋ size tamɩyɛ tʋmɩyɛ lakasɩ mbɩ yɔɔ yɔ. Tisitu kɛnɛ, kɩtɩlɩsɩnaɣ ɛzɩ payaɣʋ size katɩlaɣ yɔ.

Kɩtɩlɩsɩnaɣ ŋga keyekina nɛ pɩtɩnɩ camɩyɛ kpaʋ tibu taa sakɩyɛ talʋʋ taa. Minziiki kʋnɛ, kɩkɛ kɔɔnɔɔ yaa kajalaɣ taa mbɩ yɔ kɛ, keɖeɣaɣ tʋmɩyɛ labʋ lɩzʋʋ, kɛkɛ ɖɔɖɔ mbɩ yɔ kawɩlaɣ nɛ wɩlɩtʋ wonu.

Ɛyaa sakɩyɛ tɩŋgʋʋna minziiki wonu kʋnɛ kɩ yɔ nɛ pɔyɔɔdʋna samaɣ. Kɔɔnɔɔ lɛ, paɖʋʋ tɔm ndʋ kajaa kɔ yɔdɩ yɔ hendu taa nɛ pɩkpɛmdɩ pɩwɛ minziiki taa. Samaɣ yɔɔdɩnaʋ pɩtɩŋgɩna minziiki yɔ kɛna nʋmɔʋ sɔsɔʋ ŋgʋ hendu teyaa kɩlɩʋ tɩŋgɩnaʋ yɔ.

Minziiki wendu natʋyʋ natʋyʋ kɔ yɔ : nɔɔ ŋga ɖɩyɔɔdʋna yɔ, tomnaɣ ŋga ɖɩwɛna yɔ nɛ pɩtasɩna wendu lɛɛtʋ sakɩyɛ.
         
Minziiki wɛ paa ɛjaɖɛ egeetiye nɖɩ-ɩ lɛ ɖɩ-taa. Nɛ paa ɛjaɖɛ nɖɩ-ɩ lɛ nɛ ɖɩ-hɔɔlɩŋ taa minziiki nɛ hendu. Minziiki wɛ nɛ pɩcɔ caanaʋ mamaɣ tɔm talɩʋ. Kɩhaɣ taa leleŋ kazandʋ hendu teu taa ɖɔɖɔ kɛ mbɩ yɔ.




#Article 521: Misisipii Pɔɔ (389 words)


Misisipii kɛ lɩm pɔɔ sɔsɔ ŋga kɛwɛ Amerika nɛ hayi kiŋ ɛjaɖɛ taa nɛ kɛtɛzɩɣ Etaazuunii hɛkʊ taa hɔɔlʊʊ. Kekpeŋna Minnesota nɛ hayi kiŋ Mɛkɩsɩkɩ teŋguu lɩm kɩsʊsʊm nɛ kɛ-tɛ kpem ɖɛnɩɣ nɛ haɖɛ yɔ kiŋ. Misisipii ɖalakɩŋ maɣna kilomɛta waa 3780 nɛ kɛ-tɛ pɔɔ kɩkpɛndaɣ kʊyʊmaɣ ŋga payaɣ se Misuuri kɩlɩna ɖalɩɩɣ Amerika nɛ hayi kiŋ. Pɔsɩ nzɩ sɩ-naalɛ sɩ-tɛ kpɛndɩɣ ɖalakɩŋ cɛzɩɣ kilomɛta waa 6800 nɛ kɛ-tɛ fɛɛʊ kitibuu walanzɩ yeba se Misipii pɔɔ ɛpɩsɩ pɔsɩ sɔsɔsɩ taa pɔɔ sɔsɔ kedeŋga kpeekpe taa nɛ Misuuri-Misisipii fɛɛʊ pɩsɩ kɩkɩlʊʊ ɛjaɖɛ yɔ cɩnɛ.

Pɔcɔ Christophe Colomb alɩwaatʊ taa lɛ, Misisipii kɛtɛma kɛʊ mɛlɛna nɔmɔʊ sɔsɔʊ nɛ ka-hayi kiŋ Ojibwés waa yawaɣ se Misi-ziibi, pʊtɔbʊʊ se pɔɔ sɔsɔ nɛ paɖanɩ kpaʊ nɛ anasaayi taa pɩnaɣ 1666 nɛ paya se Mesipi. Misisipi kɛdɛŋga kɩtɛyʊʊ cɔnɩna pʊyɔ mbʊ lɛ, kpɛndʊʊ ŋgbɛɛ ndɩ ɖɩlɩɣ pɩnaɣ 1879 yɔ pɔɔ ŋga kɛkɛ sɔnɔ pɔyʊ siŋ tɔsʊʊ huuu nɛ ɛsakuliye ñɩnɩɣnɔmɔʊ taa Amerika ɛjaɖɛ taa.
      
Misisipii lɩna Itaska teŋguu nɛ hayi kiɖe tɛ (Minnesota nɛ hayi kiŋ) pʊposa ɛzɩ mɛt waa 450 yɔ nɛ teŋguu nɛ kɩ-hayi kiŋ. Pɔɔ talɩ kpɛdɛ kpɛdɛ mɛta waa 220 Anthony kiɖeɖeʊ lɩm ɖɩfalɩyɛ wayi pʊñɔtɩna kpam Minneapoli. Illinois nɛ Misuuri pɛkpɛndʊʊ ka-ta Louis kiɖeɖeʊ nɛ Ohio nɛ Kairo.
 
Misisipii ɛwadɩyɛ fɛɛʊ lɩm kpɛlɛkʊʊ kɛnɛ sɔsɔʊ Amerika nɛ hayi taa nɛ kɩ-kɛ natozo ŋgʊ kedeŋga kpeekpe taa ɛlɛ Amazonii nɛ Koŋgo pakɩlɩɣ-kʊ. Kɩ-tɛ walanzɩ kpeekpe maɣna kilomɛta waa 3238000 kpɛɛ ko. Misisipii fɛɛʊ kitibuu kpaɣ mbilim Etaazuunii ajɛyɛ 31 nɛ Kanadaa kewiyaɣ tɛ ajɛyɛ naalɛ. Pɛtɛyi fɛɛʊ sɔsɔʊ ŋgʊ fɛɛʊ cɩkpeŋ loɖo weyi ɛmʊna pɔsɔ cɩkpesɩ nɛ pɔsɩ sɔsɔsɩ yɔ ɖɔɖɔ ɛzɩ pɔsɩ kɩkpɛdasɩ nzɩ sɩ-kɩlɩɣ ɖalɩɣ yɔ Misuuri (kilomɛta waa 4370) Arkansas nɛ Ohio… Tɛzʊʊ taa lɛ, pɔɔ fɛɛʊ ŋgʊ kɩwadɩɩ walanzɩ kɔyɔ kilomɛta waa 90000 kpɛɛ ko. Ɛyaa miilliyɔɔ waa 72 wɛ Misisipii kɛdɛŋga taa yaa Amerika tʊ kʊyʊm naanza yɔɔ.
   
Misisipii faɣzɩɣ hɔɔlʊʊ sɔsɔʊ ŋgʊ kɩwɛ kaŋ pʊʊ yɔ nɛ apalasɩ waa pɛ-hɛkʊ taa ɛlɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩñɔtɩna kujomɩŋ sɔsɔŋ yɔ fɛyi pɩta. Kɛtɛzɩɣ ajɛyɛ sakɩyɛ Minnesota nɛ Wisconsin nɛ Lowa nɛ Illinois nɛ Misouri nɛ Kentucky nɛ Arkansas nɛ Tennessee nɛ Mississipi nɛ Louisiane pʊcɔ kɛkpɛndɩ Mɛkisiki kɩdaŋgʊʊ lɩm taa, kilomɛta waa 160 kɛ lɩm ɖɩgbende tɛ nɛ Orléans Kɩfalʊʊ. Tɛʊ lɩm ɛtosa toyi Itaska teŋguu taa kɔyɔ pɩkpakʊʊ kɩyakɩŋ 90 pʊcɔ pɩkpɛndɩɣ Mɛkisiki kɩdaŋgʊʊ lɩm taa.




#Article 522: Miŋ (164 words)


Miŋ kɛ wazaɣ pʊyʊ siŋŋ. Ɛwazɩ pɩdɩɩfɛyɛ. Miŋ patɩzɩɣna tɔɔnasɩ tɩŋa. Ɛlɛ, ɛkɛ sɩm ɖɔɖɔ. Ɛpɩzɩɣ eyele nɛ kedeŋa kpeekpe wɛɛkɩ. Miŋ haɣ ñalɩmɩyɛ, wɩsɩ ha ñalɩmɩyɛ, fenaɣ ha ñalɩmɩyɛ, tɩnzɩ ha ɖɔɖɔ ñalɩmɩyɛ. Ɛlɛ, mbʊ pɩhaɣ yaa pɩkɔŋna ñalɩmɩyɛ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ mbʊ yɔ pɩ-taa payɩ lɛ, miŋ kɩlɩna ɖoŋ. Pʊcɔ nɛ Ɛsɔ wɩlɩɣ ɛyʊ lɛɣtʊ ndʊ ɛkpaɣna nɛ ɛlɩzɩ miŋ yɔɔ lɛ, ɖɔ-cɔzɔnaa tatɩzɩɣ tɔɔnasɩ. Pɔtɔkaɣ tɩŋ pe nɛ hayɩm taa tɔɔnasɩ kɩtatɩzʊʊ. Halɩ pɔtɔkaɣ nandʊ maɣmaɣ kɩtatɩzʊʊ. Pʊwayɩ lɛ, Ɛsɔ ha ɛyʊ lɛɣtʊ natʊyʊ nɛ elu miŋ. 

Ɖɔ-cɔzɔnaa cɔnaa se pɛkɛtɩɣ pɩjakpalɩma naalɛ nɛ ɖama lɛ, mamatʊsɩ lɩɣ yʊbʊlɛɛ. Pʊ-yɔɔ patɩŋnaa nɛ pala lɩmaɣzɛ se yee pasɩ kpootu nɛ pɛkɛtɩ pɩjakpalɩma nɛ ɖama nɛ mamatʊsɩ nzɩ sɩlɩɣ yɔ, sɩtɔlɩ kpootu ndʊ tɩ-yɔɔ yɔ, kpootu mʊʊ. Nabʊyʊ taa kɔyɔ, pakpakɩɣ pɩjakpalɩmɩyɛ nɛ pɛkɛtɩna nɛ hakuu ñɩɣyʊʊ yɔɔ nɛ mamatʊsɩ lɩɩ nɛ pʊtɔlɩ kpootu yɔɔ nɛ tʊtʊ mʊ miŋ. Pʊ-tɔbʊʊ se soŋaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ yekina nɛ miŋ mʊʊ. Soŋaɣ ŋga ka-taa wɛ hakuu.




#Article 523: Miŋ Kewiyaɣ Kɩɖɛzaɣ (403 words)


Miŋgi kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ pɩkɛ liɖe taa ɛyaa awiyaa mba pɔtɔɔ kewiɣtu Siini ɛjaɖɛ kpaɣna pɩnaɣ 1368 ŋtalɩ pɩnaɣ 1644 taa yɔ. Ɖɩyaɣ se kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ pɩkɛ kewiyaɣ ŋga kɛwɛʊ ɖɩɣa taa ɛyaa kʊɖʊma tɛ tɩmʊʊ taa nɛ pamʊʊ-kɛ ɖama alɩwaatʊ ndʊ wiyaʊ weyi ɛɖɔka-kɛ yɔ ɛsɩkɩ yɔ. Miŋ kewiyaɣ pɩɖɩna Siini ɛjaɖɛ kɛ Han tɛ. 

Kamʊ kewitu alɩwaatʊ ndʊ Yuan kewiyaɣ tɔla Mɔŋgɔlɩ ɛyaa nesi tɛ yɔ nɛ keleɖi kakaa pɩtalɩ alɩwaatʊ ndʊ pamʊ Peekɛɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ pɩnaɣ 1644 taa. Alɩwaatʊ ndʊ Li Zicheng ñaŋgasaɣ kewiyaɣ yɔ ɛlɛ, kpɛdɛɣɛ mbʊ lɛ, Kiŋgi mandchoue kewiyaɣ ɖɩzɩɣ-ɩ yaa lɛɣzɩ-ɩ. Miŋ kewiyaɣ paɣtʊ e-kewiyaɣ alɩwaatʊ (pɛkpɛndaɣ payaɣ se Hadɛ Miŋ) kaawɛ pɩtalɩ pɩnaɣ 1662, pɩnaɣ ŋga poluuzi pa-tɩ Kiŋ kewiyaɣ tɛɛ.

  
 
Kewiyaɣ ɖɛzɩɣ kɩɖe ɖʊyʊ, ɛnʊ yɔ wiyaʊ sɔsɔ Hongwu (pɩnzɩ 1368-1398) taka se ɛla ɛ-samaɣ nɛ kɛwɛ ke-yeke ɖoli kʊyʊm haɖaa tɩyɛ nɛ katuu lone kaʊ se kowoki ɖoli nɛ ka-maɣmaɣ kamakʊna ka-tɩ ko-ɖoŋ taa yeke nɛ nabʊyʊ ɛkaɣ pɩtɛɖɩ-kɛ se kaakpɛndɩ ka-tɩ nɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ taa ɛyaa tɛ tadɩyɛ wezuu labʊ taa. Ɛ-tɛ ɖanɩɣ maʊ Siini haɖaʊ kiɖe yɔ nɛ haba nɔmɔŋ ɖʊʊ sɩna sakɩyɛ nɛ haɖaʊ tʊmɩyɛ kpa ɖoŋ Ampiiri taa ŋgʊ kɩpaɣzɩna tɔɔnasɩ sakɩyɛ sakɩyɛ kɔnaʊ mbʊ papɩzaɣ se pɛpɛdɩ kɩyakɩŋ weyi ɛɛwɛ kpɛɛ haba nɔsɩ yɔɔ yɔ ɛ-taa.

Pɩlaba mbʊ lɛ, ɛyaa ɖɔɔ tɛtʊ sɔsɔtʊ taa pɩŋ nɛ tadɩyɛ tʊmɩyɛ cɛyɩ siŋ nɛ ɖɔɖɔ nesi tɛ tʊma ɖɔɔ kɛlɛ pɩsɩna nɛ patʊlɩ nesi tɛɛ tʊma ɖɩlaɖɛ sakɩyɛ nɛ pamʊ tʊmɩyɛ ɛyaa kpanɖaŋ sakɩyɛ. Ɛyaa taa pɩlɩŋ sɔsɔŋ weyi pekpele-i weewe tɩnaa taa yɔ ɖɔɖɔ sɩma ɛsakuliye kɩfaɖɛ ndɩ, ndɩ ɖɩ-lɩmaɣzɩyɛ keeke kɛ kʊtɔm nɔmɔʊ yɔ. Papazɩ pa-tɩ posunau canaʊ tɔm mbʊ lɛ, wonduu pɛdɩyaa paɣzɩ pa-tɩ sʊzʊʊ ɛjaɖɛ kewiyaɣ tʊma taa nɛ kpeɣlasi taa caɣyaa tʊma taa, kɛlɛ pakpaɣ ɛsakuliye tɛ wɛtʊ nɛ ɛyaa sɔsaa tɛ laɣsɩ. 

Kpaɣna kpaɣɖʊ 16 alɩwaatʊ taa Miŋ tɔsʊʊ tasɩ huu pɩtɩŋna polinda ajɛyɛ naayɛ tadɩyɛ yɔɔ ɛzɩ Pɔrɩtɩkalɩ, Ɛsɩpañɔɔlɩ nɛ Peyibaa. Siini kaawɛ ɖɔɖɔ pɩ-taa kolombii kɩlɛzɩɣ taa, pɛlɛzaɣ ɖama pa-ñɩm, tɩŋ nɛ kpɩnaa kɛ kɩbɩndɛ nɛ kɩfaɖɛ ajɛyɛ hɛkʊ taa. Tadɩyɛ labʊ nɛ Erɔpʊ ajɛyɛ nɛ Sapɔŋ ñɩndɛ kɔna liidiye sakɩyɛ nɛ pɩpɩsɩ kɩlɛzʊʊ kɩbaŋgʊʊ nakʊyʊ Siini ɛjaɖɛ taa.
 
Wayi wayi kpaɣɖʊ alɩwaatʊ taa kɛ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ, niikaɣ pɩnaɣ cikpeɣla wɛtʊ caɣa haɖaʊ tʊmɩyɛ, ɛjaɖɛ taa azɛyʊʊ naa nɛ kʊdɔmɩŋ, ŋgʊ politiki fezuu caɣʊ tɔm ɖɩhʊyɛ taa nɛ Ampiiri taa taawɛ ɖiɣɖɩɣ. Tʊma yɔɔ cɔnaʊ tʊmɩyɛ tɔlɩtʊ tɩna kewiyaɣ ɖɛzɩtʊ tɛ ɖɩzɩɣ mbilim.

	




#Article 524: Molière (373 words)


Payaɣ Molière hɩɖɛ maɣmaɣ se Jean-Baptiste Poquelin, palʊla-ɩ kɔlaɣ fenaɣ taa kɩyakʋ hiu nɛ kagbanzɩ (15) wiye pɩnaɣ 1622 Saint-Eustache cɔɔcɩ taa nɛ ɛsɩ lɛlaɣ fenaɣ 17 pɩnaɣ 1673 taa Paarii tɛtʊ taa. Ɛkɛ dramatiiɖizinɛ tanaʊ tʊ. Ɛkɛ mba palakɩ teyatiɖi fransɩ tɛtʊ taa yɔ, pɩɩkɛna wiyau Louis 14 alɩwaatʊ taa. Jean-Baptiste Poquelin ñɩma kɛ tadɩyɛ laɖaa nɛ ɛ-caa kɛ naataŋgbala ñɛyɩyʊ ɖɔɖɔ. Ɛwɛna pɩnzɩ 21 lɛ ɛna Madeleine nɛ Joseph Béjart ɛpaɣza teyatiɖi labʊ. Ɛma takayasɩ nzɩ sɩ-taa wɛ hoŋga yɔ. ɛlɛ, pala amʊʊza ndɩ ndɩ ɛyaa ɛsɩnda. Palaba: Scarron nɛ Thomas Corneille, pamaɣza Pierre Corneille pɩkɩlɩna ɛ-tayaɣ Nicomède nɛ Cinna, palaba ɖɔɖɔ Rotrou nɛ Tristan L'Hermite. Mɩnzɛma fenaɣ taa pɩnaɣ 1659 taa, ɛma takayaɣ nakɛyɛ nɛ kɛkɛdɩna ɛyaa sakɩyɛ: Les Précieuses ridicules. Le médecin malgré lui (1666) yaa Les Fourberies de Scapin (1671), L'École des femmes (1662) yaa L'Avare (1668), Le Bourgeois gentilhomme kɛ 1670 (ɛna  Lully pamana-kɛ), Le malade imaginaire Charpentier) kɛ pɩnaɣ 1673, Le Misanthrope (1665), Tartuffe (1664-1669), Les Femmes savantes (1672), Ɛnʊ ɛmana ɖɔɖɔ Dom Juan kɛ pɩnaɣ1665.

Wiyau sɔsɔ Louis 14 teɣma-ɩ ɛ-tʊma taa cabɩ.

Ɛmaʊ taa lɛ, ɛtʊlaɣ mbʊ mbʊ ɛyaa lakaɣ nɛ pɩfɛyɩ ɖeu yɔ ɛlɛ ɛyɔɔdaɣ nɛ ɛyaa mba ɛ-maɣmaɣ eluba hɩla yem yɔ. Ɛyɔɔda walɩtʊ yaa halɩkpaɣyɛ pɩtɩŋgɩna ñɩm yɔɔ yaa nabʊyʊ yɔɔ yɔ pɩ-tɔm, ɛzɩma nabɛyɛ waɣna kewiyaɣ yaa po-lona nɛ pomuluu lalaa yɔ, halaa ɖɩcaɣyɛ yaa tɔm ndɩ ndɩ. Mba ɛyɔɔdɩna pɔ-nɔsɩ yɔ, pa-taa kɛlɛ: Monsieur Jourdain, Harpagon, Alceste nɛ Célimène, Tartuffe  nɛ Orgon, Dom Juan, Sganarelle, Argan weyi ɛkpaɣ ɛzɩ kʊtɔndʊ yɔ.  

Palʊla Jean-Baptiste Poquelin kɛ kɔlaɣ fenaɣ 15 pɩnaɣ 1622 kɛ Saint-Eustache, Paris tɛtʊ taa. Payaɣ ɛ-caa se Jean Poquelin; ɛkɛ tadɩyɛ laɖʊ nɛ naataŋgbala ñɛɛyʊ; e-ɖoo payaɣ se Marie Creusé. Ɛ-cɔzɔnaa tɩŋga kɛ tada laɖaa nɛ naataŋgbala ñɛyɩyaa. Payaɣ ɛ-halʊ se Armande Béjart nɛ ɛ-ɖɛdʊ yɔ Jean Poquelin. Molière ñɩma tɩnga kɛna mb ape-nesi tɛɛ wɛɛ yɔ nɛ pɩha-wɛ ɖɔɖɔ wondu teu nɛ cɩmɩŋ mabʊ ɖɔɖɔ sɩŋŋŋ.

Palʊla Jean-Baptiste Poquelin, weyi pɛɖɛyɩɣ-ɩ se Molière yɔ, ɛwɛna ɖalaa naatozo nɛ kɔɔnaa naalɛ. E-ɖoo sɩba lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ hiu ɖeke nɛ ɛ-caa ɖaɣnɩ halʊ kpaɣʊ ɛlɛ lɛ Catherine Fleurette. ƐLɛ wɛna-ɩ pɩyaa naatozo ɛlɛ e-ɖoo cikpelu ɛnʊ ɛɖɛɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1636. Pɩlaba mbʊ ɖɔɖɔ lɛ, ɛ-caa tatasɩ halʊ nɔɔyʊ kpaɣʊ.




#Article 525: Monrooviya (103 words)


Monrooviya kɛna Liiberiya nɛ tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Atlantique teŋgu cɔlɔ; pɩwɛ pɔɔ ŋga payaɣ-kɛ se Paulo kiɖeɖeu yɔ ka-lɩm ɖi-kpɛndɩyɛ. Pɩnaɣ 2008 taa pakalɩ kɩgalʊʊ lɛ, pana ɛyaa pɛɖɛ ɛzɩ mɩlɩyɔɔ yɔ.

Monrooviya wɛ tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta nɛ payaɣ-tʊ se Pusiroodi yɔ nɛ Mesiiraado yɔ pɩcɔlɔ. Tɛtʊ ndʊ ɖɔɖɔ kɛŋna Liiberiya ɛjaɖɛ taa tɛtʊ ndʊ tɩkɩla walanzɩ ɖɔɖɔ yɔ. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɔsʊʊ tiŋga wɛɛ : ñɩɩtʊ pɛdʊʊ nɛ ajɛya leɛna, tɔɔnasɩ ndɩ ndɩ pɛdʊʊ, kaɖazɩm, ɖakʊta kɔ nɛ kutuyiŋmaʊ wondu ndɩ ndɩ. 

Payaɣ Liiberiya ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ se Ellen Sirleaf Johnson, ɛwɛ kpelaɣ yɔɔ ɖooo pɩnaɣ 2006.

	




#Article 526: Mooti (153 words)


Mooti kɛ anɩsaayɩ ñɩɣyʊʊ ŋgʊ kɩnaŋʊʊ tɔɔnasɩ pe ndɩ ndɩ nɛ pɩpɩzɩɣ mʊlʊm yɔ. Ɛlɛ, ɛyʊ ɛsɔɔlaa se pɛñɛyɩ kɩñɛyʊ, mooti naŋɩyʊ ñɛyɩɣ ɖɔɖɔ kɩñɛʊ. Mootinaa wɛ ndɩ ndɩ. Mootinaa nabɛyɛ wɛɛ lɛ Laatriki miŋ panaŋʊʊna. Lɛlaa lɛ, lɩm paɖʊʊ toonoonaa taa nɛ pɩñɔʊ nɛ panaŋʊʊ. Lɛlaa ñɛcɛyɩɣ num kɩcɛyʊʊ. Pʊ-tɔbʊʊ se panaŋɩɣ tɩŋ pe naayɛ nɛ palɩzɩ num nɛ hɔɔlʊʊ. Mootinaa nabɛyɛ lɛ, ɖozi paba naŋʊʊ. Mba ɖɔɖɔ naŋʊʊna soojaa pe nɛ palakɩ waagasɩ.

Ɖooo caanaʊ taa lɛ, ɛyʊ doŋ yaa tɛtɛ kpɩnɛ ɖoŋ mooti naŋʊʊna. Payawaɣ mootinaa mba se « calɩm mootyinaa». Pʊwayɩ lɛ, polu mootinaa mba pɔñɔʊ lɩm nɛ panaʊʊ yɔ. Pʊpʊ wayɩ lɛ polu mootinaa mba heelim cɔzʊnaa pe-keŋ nɛ papɩzɩɣ panaŋʊʊ yɔ. Mootinaa panɛ papa wayɩ poluba mba panaŋʊʊna laatriki miŋ yɔ. Halɩ nɛ sɔnɔ mbʊ yɔ, caanaʊ mootinaa nabɛyɛ wɛɛ. Pasɩ mootinaa mba nɛ palakɩna-wɛ nɛ tʊma lɛɛna. Pakpakɩɣ mootinaa mba po-wondu natʊyʊ nɛ lalakɩna laatriki miŋ.




#Article 527: Moozambiki (181 words)


Moozambiki kɛna Afrika wɩsɩ rɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ajɛya wena acɔ Moozambiki nɛ ata yɔ, anaa yɔ: Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ, Suwaaziilandɩ, Madakasɩkarɩ, Sɩmbaabuwe, Sambii, Malawii nɛ Tanzaanii.

Ɖooo lɛ Pɔrɩtiigaalɩ kakpacayaɣna-ɖɩ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ ajɛya wena anɩɣ nɛ ayɔɔdɩɣ pɔrɩtiigaalɩ kʊnʊŋ yɔ a-ŋgbɛɛ taa nɛ wena anɩɣ nɛ fransɩ kʊnʊŋ yɔ a-taa ɖɔɖɔ pɩtasɩna wena alɛ ñanɩɣ nɛ ayɔɔdɩɣ angilisi  ɖɔɖɔ yɔ.
 
Pɔyɔɔdɩɣ se ɖooo lɔŋ taa lɛ Muwaayɛnaazɩ taa kɛ tada laɖaa ndɩ ndɩ kataɣ peeɖe nɛ pɛpɛdɩɣ po-wondu. Kpɩyʊʊ sayʊ sɔsɔ nɔɔyʊ, Ibn Shahriyar, ñeɖiu aseɖe se Aarabɩ tadɩyɛ-tʊ nɔɔyʊ, Lakis, na pɩnaɣ 945 taa kɛ kpɩyʊʊ nakʊyʊ tɩsa ɛyaa kutokiŋ kutokiŋ kɛ Moozambiki kidiiliŋ yɔɔ nɛ pɛkɛ Waa-Waa mba nɛ palɩna Siini hɔɔlɩʊ. Ɛyaa mba pañɩnaɣ kɔ nɛ Afrika taa yomaa.
 
Pɩkɔma nɛ pɩtalɩ pɩnaɣ 1498 ɛlɛ Pɔrɩtiigaalɩ-tʊ weyi payaɣ-se Vasco da Gama yɔ ɛtalɩ peeɖe. Nɛ pɩpaazɩ mbʊ hɛɛɛ hɛɛɛ nɛ Pɔrɩtiigaalɩ mba tɔyɩ pɛeɖe. Pakpacaya Moozambiki pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ mɩnɩŋ kagbaanzɩmbilim yɔ.

Kpaɣ pɩnzɩ 1976 nɛ 1992 taa yoŋ ɖeke wɛna nɛ ɛyaa ɛzɩ miliyɔɔ yɔ sɩ. Pʊwayɩ yɔ laŋhɛzɩyɛ paazɩ kɔm pazɩ pazɩ.




#Article 528: Moritaanii (123 words)


Moritaanii kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛjaɖɛ nɖɩ  ɖɩwɛ Afrika ajɛyaa kpeekpe kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa nɛ ɖɩwɛ ɖɔɖɔ Afrika malɩŋ kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa. 

Ɖɩwɛ ajɛya wena anɩɣ nɛ ayɔɔdɩɣ fransɩ kʊnʊŋ yɔ a-taa. Moritaanii wɛ Atilantiki kitiiliŋ yɔɔ kpɛɛɛ nɛ pɩtalɩɣ ɛzɩ kilomɛtanaa 600 yɔ kpaɣna ɖooo hadɛ kiŋ Ndiyaagoo nɛ pɩsɩɩna haʊ kiŋ Nuwatibuu. Kɩzɩna wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kɛ Alizeerii, SaharaWisiɖɩlɩyɛ nɛ Malii, pɩkazɩ Senegalɩ ñɛna hadɛ kiŋ. 

Moritaanii wɛ Afrika nɛ hayʊ kiŋ nɛ Afrika-Subusahara pa-nʊmɔɔyasa taa. Mbʊ yebina peeɖe ɛtiniiwaa ɖɔɔ sakɩyɛ. Afrika taa ɛyaa kɩkpɛdaa wɛɛ, Fɩlandɩnaa, Sonikewaa, Wolɔfʊwaa (mɩnɩʊ yɔɔ patalɩɣ 30), Afrika nɛ hayʊ kiŋ mba mba payaɣ-wɛ se Arabo-Bɛrɩbɛrɩ yɔ (mɩniʊ yɔɔ patalɩɣ ɖɔɖɔ 30) nɛ Haratɩŋwaa.

Moritaanii tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Nuwakɩcɔtɩ.




#Article 529: Mostafa Terrab (208 words)


Palʋla ɖajaa Mostafa Terrab aloma fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ nakʋ (19) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1955 taa. Palʋla-ɩ Marɔkɩ ɛjaɖɛ taa, Fès tɛtʋ taa. Ɖooo pɩnaɣ 2006 ñɩŋa taa sɔsɔ Mostafa Terrab kɛ OCP ŋgbɛyɛ ñʋʋdʋ.

Sɔsɔ Mostafa Terrab laba haba hɛʋ nɛ kondolokonaa paɖʋʋ sukuli sɔsɔʋ. Pɩnaɣ 1979 taa ɛlaba e-sukuli ŋ́gʋ. Ɛlaba ɖɔɖɔ kuduyiŋ sɔsɔŋ maʋ sukuli. Pɩnaɣ 1982 taa ɛlaba kʋkʋ. Mostafa Terrab tɛma ɛla ɖɔɖɔ ñɩnʋʋ sukuli nɛ ɛmʋ kʋkʋ takayaɣ kɩtɛzaɣ pɩnaɣ 1990 taa. Sukuli sɔsɔʋ ŋgʋ payaɣ se Massachusetts Institute of Technology (MIT) yɔ, kɩ-taa ɛlaba e-sukuli kʋkʋ. 

Ɖajaa Mostafa Terrab tɛma e-sukulinaa sɔsaa ndɩ ndɩ mbaa labʋ lɛ, ɛpɩsɩ wɩlɩyʋ sɔsɔ nɛ ñɩnɩyʋ sɔsɔ MIT sukuli sɔsɔʋ taa. Salaŋ fenaɣ, pɩnaɣ 1986 taa ɛpaɣzɩ sukuli ŋ́gʋ kɩ-taa sukuli wɩlʋʋ nɛ puwolo pɩsɩɩna kɩyɛɛna fenaɣ, pɩnaɣ 1989 ñɩŋa taa. 

Ɖajaa Mostafa Terrab wɩla ɖɔɖɔ sukuli, ñɩɣtʋ ndɩ ndɩ lubu sukuli sɔsɔʋ ŋgʋ payaɣ se Institut Polytechnique Rensselaer yɔ kɩ-taa. Ñɩɣtʋ ndɩ ndɩ lubu sukuli sɔsɔʋ ŋ́gʋ, kɩwɛ New York tɛtʋ taa. New York tɛtʋ wɛ Etazuunii ɛjaɖɛ taa. Etazuunii ɛjaɖɛ taa lɛ, New York tɛtʋ kɩlɩna paɣlʋʋ. Kpaɣ pɩnaɣ 1990 nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 1992 ñɩŋa taa ɖajaa Mostafa Terrab wɩla ñɩɣtʋ ndɩ ndɩ lubu sukuli sɔsɔʋ ŋ́gʋ New York tɛtʋ taa peeɖe.




#Article 530: Moyen-Orient tɛtʋ wandamm (167 words)


Tɛtʋ ndʋ payaɣ se Moyen-Orient yɔ, tɩwɛ kpaɣna Mediteranee teŋgu pɔɔ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa nɛ tiwolo Iiran ɛjaɖɛ kamaɣ yɔɔ nɛ tɩɖɛɛ Pakisitaanɩ ɛjaɖɛ nɛ Afganistani ɛjaɖɛ pɛ-hɛkʋ taa.

Moyen-Orient tɛtʋ hɔɔlʋʋ sɔsɔʋ wɛ Aazii tɛtʋ wandamm taa. Ɛlɛ, tɩ-hɔɔlʋʋ cikpeluu nakʋyʋ sʋ Afrɩka nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa.

Ajɛya ndɩ ndɩ wena awɛ Moyen-Orient tɛtʋ taa yɔ, a-hɩla yɔ : 

Halɩ Etazuunii ɛjaɖɛ taa ɛyaa ñɔtɔŋ se Moritaanii nɛ Marɔkɩ nɛ Alizeerii nɛ Tuniizii nɛ Liibii pa-ajɛya wɛ ɖɔɖɔ Moyen-Orient tɛtʋ taa.

Ajɛya wena awɛ Moyen-Orient tɛtʋ taa awɛna sɔnzɩ ndɩ ndɩ sakɩyɛ. Ajɛya ana, alakɩ ɖɔɖɔ Pɛɛrɩsɩ (Perse) nɛ Turikii nɛ Aarabʋ nɛ Kuridi (Kurde) nɛ Juwifu (Juives) pa-ajɛya taa sɔnzɩ.

Kʋnʋmɩŋ weyi pakɩlɩɣ yɔɔdʋʋ ajɛya wena awɛ Moyen-Orient tɛtʋ taa yɔ ɛnʋʋ yɔ Iiraɣ ɛjaɖɛ kʋnʋŋ nɛ Turikii ɛjaɖɛ taa kʋnʋŋ nɛ Arabɩɩ kʊnʊŋ  nɛ Hɛbra kʊnʊŋ.

Pɩnaɣ 1902 taa pacalɩ Moyen-Orient tɛtʋ hɩɖɛ haʋ. Sɔɔja sɔsɔ Alfred Mahan hana tɛtʋ ndʋʋ hɩɖɛ ńɖɩ. Sɔɔja sɔsɔ ɛnʋ, ɛkɛ Amerika tɛtʋ taa tʋ.




#Article 531: Moŋgooli kewiyaɣ (387 words)


Ajɛyɛ pacaɣ ma-ñʊʊ yɔɔ waa naayɛ kpɛndɩ kpɛm nɛ payaa a-kewiyaɣ se Moŋgooli kewiyaɣ. Moŋgooli kewiyaɣ ŋga, kapaɣlɩ pɩdɩɩfɛyɩ. Ajayɛ pacaɣ ma-ñʊʊ yɔɔ waa kewiyaɣ nakɛyɛ tapaɣlɩ nɛ pɩtalɩ moŋgooli ñɩŋga. Ɖooo kpaɖʊʊ hiu nɛ naadozo ñɩŋgʊ taa paɖʊ moŋgooli kewiyaɣ. Sʊsɔ Gengis Khan nɛ e-piya nɛ ɛ-sɛyɩnaa nɛ ɛ-sɔɔjanaa pasɩna kewiyaɣ ŋga. Moŋgooli kewiyaɣ walaa pɩtalɩ kilomɛtanaa miiliyɔɔwaa niidozo nɛ naadozo.

Kpaɖʊʊ hiu nɛ naadozo ɖɩtɛnɖɛ Gengis Khan kewiyaɣ kpa ɖoŋ siŋŋ nɛ pɩkɩlɩ. Alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, moŋgooli kewiyaɣ walanzɩ kpaɣna Meditɛɛraanee, Pasifiiki lɩŋgamʊʊ hɔɔlʊʊ taa nɛ powolo Siiberii tɛtʊ taa Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa nɛ pɩɖɛɛ Ɛndoziini ñɩnɖɛ taa. Ɛlɛ, pɩtɛkpɛndɩna Ruusii ɛjaɖɛ kɩpɩnɖɛ nɛ Ɛɛndoziini ɛjaɖɛ maɣmaɣ.

Kpaɣna pɩnaɣ 1260 taa lɛ, moŋgooli kewiyaɣ tɛyɩ hɔɔlɩŋ naanza. Hayi kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa lɛ, tɛtʊ ndʊ payaɣ se «steppes russes» yɔ tɩwɛɛ. Tɩkɛ «Horde d’or» ɛjaɖɛ. Sʊsɔ Djötchi liɖe taa ñɩma ɖiyiɣna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ñɩma. Djötchi liɖe taa ñɩma mba, pɛkɛ Gengis Khan kajalaɣ piya. Hadɛ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa lɛ, mba payaɣ se Ilkhans waa yɔ, paba ñɛwɛna. Pɛkɛ Pɛɛrɩsɩ (Perse) ɛjaɖɛ taa ñɩma. Pɛkɛ Hülegü liɖe taa ñɩma. Hülegü kɛ Tolui pɩyalʊ. Tolui ñɛkɛ Gengis Khan pɩyalʊ tɩnʊʊ. 

Hɛkʊ taa lɛ, sɔzɔ weyi payaɣ se Djaghataï yɔ, e-liɖe taa ñɩma ñɛwɛna. Djaghataï kɛ Gengis Khan pɩyalʊ naalɛ tʊ. Piyele wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa lɛ, pɩkɛ Moŋgooli nɛ Siini pa-ajɛya. Mba payaɣ se Yuan waa yɔ, mba wɛna Siini ɛjaɖɛ taa. Sɔsɔ weyi payaɣ se Kubilai Khan yɔ, ɛnʊ tɩna Siini ɛjaɖɛ tikiɖe yaa ɛnʊ yebina nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛɛ. Kubilai Khan kɛ Hülegü ɖalʊ. Ɛkɛ weyi payaɣ se Tolui yɔ ɛ-pɩyalʊ. Tolui ñɛkɛ Gengis Khan pɩyalʊ. Kubilai Khan cɔŋnana Marco Polo tɛtʊ yɔɔ.

Moŋgooli kewiyaɣ kɔma kɔyɔkɩ alɩwaatʊ ndʊ sɔsɔ Kubilai Khan nɩna Siini ɛjaɖɛ yɔɔ ɖeke cɔnaʊ yɔ. Peeye e-koyindinaa paɣzɩ ɖʊ kewiisi ndɩ ndɩ. Moŋgooli kewiisi ndɩ ndɩ ñʊŋ tɩnaa lʊba kpem se paɖaɣnɩ Moŋgooli kewiyaɣ kpɛndʊʊ kpɛm, ɛlɛ pawɩɩ tɔnʊʊ.

Sɔsɔ Gengis Khan tɔɔ kewiyaɣ Moŋgooli ɛjaɖɛ taa kpaɣ pɩnaɣ 1187 nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 1196 ñɩŋga taa. Ɛ nɛ Tayitchi'out ñɩma palaba you nɛ ɛwabɩ-wɛ. Tayitchi'out ñɩma wɛ Bouriatie tɛtʊ taa. Bouriatie tɛtʊ ndʊ tɩpɩsɩna Siberii ɛjaɖɛ lɛlɛɛyɔ. Wiyaʊ Gengis khan laba you ɖɔɖɔ nɛ Tatars ñɩma nɛ ɛwabɩ-wɛ ɖɔɖɔ. Mbʊ yebina nɛ ɛwɛɛna ɖoŋ nɛ eɖiyiɣ Moŋgooli ɛjaɖɛ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa.




#Article 532: Muzulee tɔlɩm (220 words)


Tɔlɩm mbʊ pʊwɛ ɛzɩ kɛdaɣ yɔ, pʊwɛ muzulee. Tɔlɩm mbʊ pʊwɛ ɛzɩ kɛdaɣ lɩm yɔ, pɩ-taa wɛ tɔlɩm hakuu ñɩmbʊ sakɩyɛ.

Nesi tɛɛ tʊma wondu sakɩyɛ wɛna kɛdaɣ lɩm tɔlɩm. Nesi tɛɛ tʊmlaɖʊ weyi payaɣ se Van Dyck yɔ, ɛsaɣ sumaɣ sɔsaɣ ŋga payaɣ se Urisi (Ours) yɔ ka-sɩʊkpelaɣ nɛ kɔ-tɔlɩm wɛɛ ɛzɩ kɛdaɣ lɩm yɔ. 

Tɔlɩm mbʊ pʊwɛ ɛzɩ kɛdaɣ lɩm yɔ, pʊwɛ ndɩ ndɩ kpem. Ñɔsɩ hʊm yaa ñɔsɩ hɔkʊʊ hɔɔlʊʊ taa lɛ, tɔlɩm mbʊ pʊwɛ ɛzɩ kɛdaɣ lɩm yɔ, payaɣ-pʊ se «châtain» nɛ pɩla se tɔlɩm mbʊ, pɩfɛyɛ ɖeyi ɖeyi ɛzɩ kɛdaɣ lɩm yɔ. Tɔlɩm mbʊ payaɣ se «châtain», nabʊyʊ wɛ kpayɩ kpayɩ nɛ nabʊyʊ ñɛwɛɛ yulee. Ɛlɛ, ñɔsɩ nzɩ sipiyi kini kini yɔ, nzɩɩ pɔtɔŋ se sɩwɛ «brun».

Lɛɣtʊ piliŋa ŋga kañɩnɩɣ nɛ katazɩɣ tɔlɩm ndɩ ndɩ wɛtʊ yɔ, ka-taa ñɩnɩyaa yɔɔdʊʊ se tɔlɩm mbʊ pɩfɛyɩ kpayɩ kpayɩ yɔ pʊwɛ huwa ndɩ ndɩ taa. Nabʊyʊ ñɛwɛ mbʊ payaɣ se kaakii (kaki) yɔ pɩ-pɩlɩʊ taa. Tɔlɩm mbʊ, pʊwɛ sʊtʊ lɩm nɛ tɩŋ hatʊ tɔlɩm nɛ kɛdaɣ lɩm . Tɔlɩm lɛɛbʊ ñɛwɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ sʊtʊ lɩm nɛ pɩ-taa wɛɛ ɛzɩ leemuu yɔɔ yɔ. Pɩ-taa wɛ ɖɔɖɔ calʊlʊ tɩyɛ. Kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩ taa tazɩyaa tɔŋ se tɔlɩm ndɩ ndɩ mbʊ, pɩkɛ mbʊ payaɣ se «brun» yɔ. Ɖajaa panɛ, Berlin nɛ Kaɣ pañɩnɩna nɛ pana mbʊ pɩlakɩ nɛ pɩkɛɣ tɔlɩm.




#Article 533: Mɔndɔnʋʋ kulubuu (Fibre synthétique) (156 words)


Pɩsatʋ lʋnaʋ wɛɖʋʋ payaɣ size mɔndɔnʋʋ kulubu. lalaa yaa-kʋ size nimaɣ. Nimaɣ ŋga, palaba kɛ pɩlɩɩna wonu kulubuu n̄ɩŋga nakɛyɛ.

Pɩkɛ mɔndɔnʋʋ ŋgʋ palaba kʋ nɛ wondu kulubutu ndɩ ndɩ kazʋwa wayɩ yɔ. Wonu kulubuu kɛna wonu ŋgʋ pehiu kʋ n̄ɩnɩtʋ sakɩyɛ kazʋwa wayɩ yɔ. Pɩkɛna wonu ŋgʋ pehiu kʋ kpɛlɩ kpɛlɩ hɔɔlʋʋ taa yɔ.

Kpɛlɩ kpɛlɩ wondu ndʋ, tiliɖe lɩna keekee nɛ, ɩɖɩɖɔgɛnɩ nɛ kaɖɩbɔnɩ tomnaɣsɩ taa. Papɩzɩʋ pehiu pɩ-tɛ tomnaɣ ŋga ɖɔɖɔ cɛŋgbɛ mʋlʋm taa ɖɔɖɔ yem kɛlɛʋ. Kajalaɣ nimaɣ tanɩɩ wɛɖʋ n̄ɩŋga kɛlɛ nɩlɔŋ.

Nɩlɔŋ nimaɣ yaa pɩsaɖʋ ŋgʋ n̄ɩnɩyaa sɔsaɣ lɩ kɩ yɔ yaa lɩzɩ kʋ pɩnaɣ 1938 n̄ɩŋga taa. Nimaɣ tanɩɩ wɛɖʋ n̄ɩŋga kanɛ, kawazaɣ ɖɔɔ siŋŋ kɛ kɩyakʋ pɛdʋ taa yaa tadɩyɛ hɔɔlʋʋ taa.

Ɖoo lɔŋ taa mbɩ yɔɔ lɛ, pɩsatʋ yaa ɖama taa lɛɣtʋʋ wondu kulubutu sakɩyɛ kaatɛma lɩɩ. Natʋyʋ natʋyʋ hɩla kɔ yɔ nɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa : fibres acryliques, nɛ aramide, nɛ oléfine ɖɔɖɔ nɛ pɩtasɩna polyester.

	




#Article 534: Mɔsɩkʊʊ (187 words)


Mɔsɩkʊʊ kɛna Ruusii ɛjadɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ ndʊ kɩlɩna walanzɩ ɖɔɖɔ kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa nɛ Eerɔpʊ ajɛya kpeekpe taa. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ pɔɔ ŋga payaɣ-kɛ se Mɔsɩkoova yɔ kɔ-yɔɔ. Pʊyɔɔ kɛ pakpaɣ hɩɖɛ nɖɩ nɛ payaa tɛtʊ tʊnɛ se Mɔsɩkʊʊ, pʊ-tɔbʊʊ se tɛtʊ ndʊ tɩ-taa nɛ nikaɣ yɔ. 

Mɔsɩkʊʊ tɛtʊ wɛ tɩ-tɩ yɔɔ ɛzɩ ɛjaɖɛ mpilim yɔ. Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ kɛ Eerɔpʊ ajɛya kpeekpe taa. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa wɛ ɛzɩ ɛkɩtaarɩnaa 251 100 yaa kilomɛtanaa 2 511. Pɩnaɣ 2014 pakalɩ kɩgalʊʊ lɛ ɛyaa mba panaa yɔ pɛɖɛ ɛzɩ miliyɔɔnaa hiu nɛ naalɛ yɔ (12 000 000) ɛlɛ yee pɛkpɛndɩna ageeta wena awɛ pɩcɔlɔ kpɛɛɛ yɔ kɔyɔ, ɛyaa ɛzɩ miliyɔɔnaa hiu nɛ kagbaanzɩ yɔ (15 000 000). 

Ndʊ kɩlɩna walanzɩ ɖɔɖɔ nɛ tɩ-walanzɩ landammm taa wɛ ɛzɩ kilomɛtanaa kutoku yɔ (1 000). Peeɖe kɛ Ruusii tɔsʊʊ ñʊʊ wɛɛ, politiki kpelasɩ ɖɔɖɔ pɩna sukuli kɩtɛzʊʊ wɛɛɖɔɖɔ. Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Mɔsikuu tɛtʊ nɛ ajɛyaa 36 naayɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma se pɛ-tɛtʊ ɛɖɛɛna ɛsɩndaa. 

Payaɣ Mɔsɩkʊʊ komina yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Sergueï Sobianine.

	
	




#Article 535: Mɔɔ sʊndʊ (341 words)


Mɔɔ sɔʊndʊ kɛna ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ yɔɔ mbʊ pɩwɛ nɛ pɩɖɔkʊ tomnaɣ yɔ. Mɔɔ sʊndʊ kɛna ɖɔɖɔ mɔɔ kpeekpe kpɛndʊ kɛ tomnaɣ taa. Mɔɔ sʊndʊ wɛ nabʊlɛ taa: sʊndʊ lɛɛtʊ wɛna pʊ-yɔɔ kiŋ nɛ naalɛ ñɩndʊ ñɛwɛna pɩ-taa kiŋ. Mɔɔsʊndʊ ndʊ tɩwɛna pʊ-yɔɔ kiŋ yɔ panaɣ-tʊ tɛtɛ kpɩna naayɛ yɔɔ ɛzɩ mukuuliŋ, caafela yaa lɩm taa kamayɩŋ yɔ. Pɩkzɩ mɔɔ sʊndʊ ndʊ tɩwɛna pɩ-taa yɔ, pakatʊ-tʊ ɛzɩ ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩna sakɩyɛ yɔɔ. Mɔɔ sʊndʊ nɛ nimvela mba yekina nɛ ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ pɩzɩɣ nɛ pɩɖɔ camɩyɛ. Mɔɔ sakɩyɛ kpɛndɩna nɛ pɩpɩsɩ mɔɔ sʊndʊ. 

Mɔɔyɛ kɛna ɛyʊ pilinzi taa hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩkɩla ɖoŋ kaŋ kaŋ yɔ. Yee pakpaɣ ɛyʊ mɔɔ sʊndʊ kɔyɔ, ɛwɛna mɔɔ mɩnɩŋ naalɛ nɛ looɖo (206). Ɛlɛ ɛyaa nabayɩ wɛɛ lɛ, pɔ-mɔɔ tatalɩ mbʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ naayɛ ɔɔ kɛ nandʊ naayɛ kpagba. Mɔɔ ana a-yɔɔ kɛ nandʊ wɛɛ nɛ hokazi yaa lila naayɛ ɖɔkɩna nanzɛmɩyɛ kɛ mɔɔ ana a-yɔɔ.  Hokazi nzɩ ɖɔɖɔ tamna mɔɔ ana nɛ ɖama. Piya afolomwaa mɔɔ wɛɛ ɖɔfɩɩ nɛakpaɣ ɖoŋ nɛ akpaɣ ɛɖɩɣna paɣlʊʊ lɛ. Mbʊ yebina nɛ pɩɣa ɛcam mɔɔyɛ ɛpɛlaa kɔyɔ, ɖɩɩlaazɩɣ tam. 

Mɔɔ wɛna wazasɩ ndɩ ndɩ kɛ mɔɔ sʊndʊ taa. Kacalaɣ taa lɛ, mɔɔ yebina nɛ ɛyʊ nandʊ ɖɔkɩ ɖama yɔɔ nɛ ɛpɩzɩɣ nɛ ɛsɩŋgʊ ɛ-naŋgbanzɩ yɔ nɛ ɛɖɔŋ nɛ ɛkpaɣ nɛ etiki nɛ ekotuu nɛ pɩwayɩ lɛ, mɔɔ kʊɖʊma ana ahʊʊzʊʊna ɛyʊ hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ yɔɔ ɛzɩ: ɛyʊ taa hɔ, lotu, hʊzʊŋ, ñalamɩyɛ, hosaɣ lawubu. Ɛyʊ mɔɔ taa lɛ, nakpaɖaɣ taa mɔɔyɛ kɩlɩna ɖaalʊʊ. Mɔɔ taa payɩ lɛ, mɔɔyɛ nɖɩ ɖɩkɩla ɖoŋ yɔ, nɖɩɩlɛ keɖe.

Pɩwɛɛ se ɛyʊ ɛtɩlɩ se paa ɛtɔkɩ nandʊ ndʊ ndʊ nɛ ɛsalɩɣ tɩ-mɔɔ se a-taa anaɣam wɛɛ nɛ pɩwɛ ɖeu nɛ leleŋ kɔyɔ, pɩfɛyɩ se ɛtamna anasayɩ kpɩna ñɩna. Payaʊ se anasayɩ kpɩna yɔ, pɩwɛɛ se ɛyʊ ɛnɩɩ se pɩkɛna kpɩna wena pɔɖɔʊ-yɛ nɛ avema naalɛ yaa naatozo nɛ atɛma talʊʊ tɔɔʊ yɔ. Mbʊ pʊyɔɔ yɔ, tɔɔnasɩ nzɩ pɩtɛ kpɩna ana atɔkɩ yɔ, poluki-sɩ kulubu nɛ ñɩma wena pɔsɔkɩ-yɛ ɖɔɖɔ se apaɣlɩ lɔŋ lɔŋ yɔ, nabʊ yʊ taa pɩkɛna ɛyʊ kɛ kʊdɔŋ.




#Article 536: Mɔɔyɛ (235 words)


Mɔɔyɛ kɛna ɛyʊ pilinzi taa hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩkɩla ɖoŋ kaŋ kaŋ yɔ. Ɛyʊ wɛna mɔɔ mɩnɩŋ naalɛ nɛ looɖo (206). Ɛlɛ ɛyaa nabayɩ wɛɛ lɛ, pɔ-mɔɔ tatalɩ mbʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ naayɛ ɔɔ kɛ nandʊ naayɛ kpagba. Mɔɔ ana a-yɔɔ kɛ nandʊ wɛɛ nɛ hokazi yaa lila naayɛ ɖɔkɩna nanzɛmɩyɛ kɛ mɔɔ ana a-yɔɔ. Hokazi nzɩ ɖɔɖɔ tamna mɔɔ ana nɛ ɖama. Piya afolomwaa mɔɔ wɛɛ ɖɔfɩɩ nɛakpaɣ ɖoŋ nɛ akpaɣ ɛɖɩɣna paɣlʊʊ lɛ. Mbʊ yebina nɛ pɩɣa ɛcam mɔɔyɛ ɛpɛlaa kɔyɔ, ɖɩɩlaazɩɣ tam. 

Mɔɔ wɛna wazaɣ ndɩ. Kacalaɣ taa lɛ, mɔɔ yebina nɛ ɛyʊ nandʊ ɖɔkɩ ɖama yɔɔ nɛ ɛpɩzɩɣ nɛ ɛsɩŋgʊ ɛ-naŋgbanzɩ yɔ nɛ ɛɖɔŋ nɛ ɛkpaɣ nɛ etiki nɛ ekotuu nɛ pɩwayɩ lɛ, mɔɔ kʊɖʊma ana ahʊʊzʊʊna ɛyʊ hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ yɔɔ ɛzɩ: ɛyʊ taa hɔyɛ, lotu, hʊzʊŋ, ñalamɩyɛ, hosaɣ lawubu. Ɛyʊ mɔɔ taa lɛ, nakpaɖaɣ taa mɔɔyɛ kɩlɩna ɖaalʊʊ. Mɔɔ taa payɩ lɛ, mɔɔyɛ nɖɩ ɖɩkɩla ɖoŋ yɔ, nɖɩɩlɛ keɖe.

Pɩwɛɛ se ɛyʊ ɛtɩlɩ se paa ɛtɔkɩ nandʊ ndʊ ndʊ nɛ ɛsalɩɣ tɩ-mɔɔ se a-taa anaɣam wɛɛ nɛ pɩwɛ ɖeu nɛ leleŋ kɔyɔ, pɩfɛyɩ se ɛtamna anasayɩ kpɩna ñɩna. Payaʊ se anasayɩ kpɩna yɔ, pɩwɛɛ se ɛyʊ ɛnɩɩ se pɩkɛna kpɩna wena pɔɖɔʊ-yɛ nɛ avema naalɛ yaa naatozo nɛ atɛma talʊʊ tɔɔʊ yɔ. Mbʊ pʊyɔɔ yɔ, tɔɔnasɩ nzɩ pɩtɛ kpɩna ana atɔkɩ yɔ, poluki-sɩ kulubu nɛ ñɩma wena pɔsɔkɩ-yɛ ɖɔɖɔ se apaɣlɩ lɔŋ lɔŋ yɔ, nabʊ yʊ taa pɩkɛna ɛyʊ kɛ kʊdɔŋ.




#Article 537: Mɔɔʊ (135 words)


Mɔɔʊ kɛna ɛyʊ ɛsɩndaa taŋgɩyɩ hɔɔlʊʊ nakʊyʊ nɛ kɩwɛ ɛsa nɛ hayʊ ndomiye nɛ lɩkpaɣzasɩ pɛ-hɛkʊ taa. Mɔɔʊ wɛna pɔŋ naalɛ nɛ peeɖe kɛ ɛyʊ feziɣna. Pʊtɔbʊʊ se ɛkpakʊ heelim nɛ awayɩ nɛ ɛsʊzʊ ɛ-taa nɛ pɩcalɩɣ tomnaɣ nɛ pɩtaa anaɣam tɛŋ nɛ pɩkazɩ azulima lɛ, peeɖe ɖɔɖɔ kɛ heelim mbʊ yaa azulima ana aɖaanɩɣna lɩʊ. 

Mɔɔʊ wazaɣ tasɩɩna se efezɩ ɛlɛ, ŋgʊ ɖɔɖɔ yɔɔ kɛ ɛyʊy pɩzɩɣ ɛyɔɔdʊ nɛ pɩwɛʊ leleŋ. Ɛyaa nabayɩ mɔɔŋ wɛɛ kpatayaa kpatayaa nɛ laala ñɩŋ wɛɛ sɛŋŋ sɛŋŋ. Mɔɔŋ wɛ mɔɔŋ taa nɛ pɛkɛdɩɣ se, weyi ɛ-mɔɔʊ kaakɩla yɔ, ɛnʊ payawaɣ se Cléopâtre. Sɔdʊʊ ŋgʊ payawaɣ se Blaise Pascal, ɛɖɛyɩ ɛyʊ ɛnʊ ɛmɔɔʊ nɛ ɛtɔŋ se: Yee Cléopatre mɔɔʊ kaatasa wɛʊ tobi kɔyɔ, tɛtʊ kpeekpe kaalɛɛzaa.

Ɛyʊ sʊtʊyʊʊ lɛ, ɛ-mɔɔŋtɛɛ nɔʊ hundʊ. Tʊʊtʊ kpaɣ ɛyʊ lɛ  tɩlɩɣna ɛ-mɔɔŋ tɛɛ.




#Article 538: Mɔʋ (144 words)


Mɔʋ kɛna tɔɔnasɩ nzɩ sɩkɛ pe yɔ sɩ-taa nakɛyɛ. Pahayɩɣ-kʋ hɔɔlɩŋ weyi ɛ-taa soŋgaɣ nɛ niikaɣ pɛwɛɛ yɔ. Papɩzɩɣ pahayɩ-kʋ ɖɔɖɔ hɔɔlɩŋ weyi ɛ-taa niikaɣ nɛ wɩsɩ pɛwɛ pazɩ pazɩ yɔ. Pahayɩɣ mɔʋ fɛɛŋ taa, pɩkɩlɩna ɖenɖe lɩm wɛ fɛndɛlɛɛɛ yɔ. Payaɣ pɩ-tɛ hayɩm se mɔʋ ɛjɛŋ. Pahayɩɣ-kʋ ki-pe yɔɔ. Kɩ-taa n̄ɩm ɖɔ pɩdɩɩfɛyɩ.

 
Mɔʋ wɛna hɩla ndɩ ndɩ. Payaɣ Aazii tɛtʋ wandamm taa mɔʋ se Oryza sativa, payaa Afrika wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ taa mɔʋ se Oryza glaberrima yaa Casamance mɔʋ. 

Ɛyaa sakɩyɛ sɔɔlɩ mɔʋ pɩkɩlɩ tɔɔnasɩ lɛɛsɩ, kɔzɩ kɔzɩ Amerika nɛ hadɛ kiŋ tɛtʋ taa n̄ɩma nɛ Afrika nɛ Aasii pɛ-tɛtʋ taa n̄ɩma. Mɔʋ kɛna kajalaɣ tɔɔnaɣ ŋga ɛyaa kɩlɩɣ tɔɔʋ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ yɔ. Pʋ-yɔɔ pakɩlɩɣ-kʋ hayʋʋ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ. Huŋ nʋmɔʋ taa lɛ, saamɩla wayɩ lɛ, mɔʋ tɩŋɩɣna tɔɔnasɩ pe n̄ɩnzɩ ɛsɩndaa. Siini nɛ Ɛɛndɩ nɛ Sapɔŋ pa-ajɛya taa pakɩlɩɣ mɔʋ tɔɔʋ.




#Article 539: Mɛkisiikoo (Tɛtʋ sɔsɔtʋ) (173 words)


Mɛkisiikoo kɛna Mɛkisiiki ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ nɛ tɩwɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-hɛkʊ taa ɖeyi ɖeyi. Mɛkisiiki ɛjaɖɛ lɛ, ajɛya cikpena ɖɔɔ nɛ ana akpɛndɩna nɛ pɩla ɛjaɖɛ kʊɖʊmɖɩyɛ kpayɩ nɛ ajɛya ana a-taa kɔyɔ Mɛkisiko, ŋgʊ kɩkɛ ɛjaɖɛ 32 ñɩnɖɛ yɔ. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ pʊŋ nɩƴɛ hɛkʊ taa nɛ ɩ-kuyɩmɩŋ taa maɣna mɛtanaa ɛzɩ 2 400 yɔ ɛlɛ yee pamaazɩɣna teŋu yɔ pɩɖɛ ɛzɩ mɛtanaa 5 000 yɔ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Mɛkisiiki ɛjaɖɛ hɛkʊ taa ɖɛyi ɖeyi nɛ ndʊ kɛŋna tɛtʊ natutozo ñɩndʊ keteŋa kpeekpe taa ɛyaa ɖɔʊ taa. 

Tɩ-ɖaalakɩŋ sɔsɔŋ taa maɣna ɛzɩ kilomɛtanaa mɩnɩʊ (100)  yɔ nɛ ɖaalakɩŋ topoyuu taa  lɛ pɩmaɣna kilomɛtranaa hiuwaa looɖo (60). Pɩnaɣ 2015 pakalɩ kɩgalʊʊ kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa lɛ ɛyaa kpɛnda 8 918 653. 

Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Mɛkisiiki tɛtʊ nɛ ajɛyaa naayɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ anaa yɔ: Pɛrɩlɛɛ (Caama), Sikaagoo (Etaazuuni), Maadiriidi (Ɛsɩpaañɩ), Nagoya (Japɔŋ)), Paarii (Fransɩɩ), Peekɛɛ (Siini), Sewuuli (Koree nɛ Hadɛ Kiŋ).  

Payaɣ Mɛkisiikoo maalika yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Miguel Ángel Mancera.




#Article 540: Mɛkɩsiiki (Ɛjaɖɛ) (234 words)


Mɛkɩsiiki kɛna Amerika nɛ hayʊ nɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Hadɛ kiŋ lɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩsɩna kamaɣ kɛ Kuwatemala nɛ Peelizi, hayʊ kiŋ lɛ Etaazuunii, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Mɛkɩsiiki lɩŋgamʊʊ nɛ Karayiibi teŋgu piyele nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Pasɩfiki Lɩŋamʋʋ. Keteŋa kpeekpe taa lɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩkɛ hiu nɛ naanza ñɩnɖɛ kɛ walanzɩ taa. Ɖɩ-walanzɩ taa wɛ ɛzɩ 2 000 000 km2 yɔ nɛ ɖɩkɛ 11 ñɩnɖɛ kɛ ɛyaa ɖɔʊ taa.

Keteŋa kpeekpe liidiye koozaɣ sɔsɔwa tɔŋ se pɩnaɣ 2014 taa lɛ ɛyaa kpɛnda miliyɔɔna 123,8 nɛ pa-taa lɛ sakɩyɛ yɔɔdɩɣ ɛsɩpañɔɔlɩ. Mɛkɩsiiki taa ajɛya cɩkpena wɛ hiuwaa naatozo nɛ kʊɖʊm nɛ pɩtasɩna ɖenɖe tɛtʊ sɔsɔtʊ Mɛkɩsiikoo wɛɛ yɔ. 

Ɖooo pɩnzɩ 1521 taa kɛ Ɛsɩpaañɩ paɣzɩ Mɛkɩsiiki kpacayʊʊ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ 300 yɔ nɛ pɩkɔma pɩtalɩ pɩnaɣ 1810 ɛlɛ Mɛkɩsiiki ñɩnɩʊ kpem se kɩwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ. Pɩnaɣ 1813 taa lɛ, M;kɩsiiki se kɩwɛ kɩ-tɩ yɔɔ ɛlɛ pɩnaɣ 1821 taa kɛ pɔkɔma papɩzɩ nɛ pɛwɛɛ pa-tɩ yɔlɔ yelie.

Kpana mbʊ yɔ, yoŋ ɖeke wɛna nɛ ɖiuɖiu caaʊ fɛyɩ. Pɩkɔma pɩla se Porfirio Diaz kpaɣ kpelaɣ lɛ laŋhɛzɩyɛ nɛ ɖiuɖiu caaʊ wɛɛ. Pɩnaɣ 1910 taa kɛ pakʊ Porfirio Diaz.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩkɛna kacalaɣ ñɩnɖɛ kɛ Ameriki-latiini taa se ɖɩsʊʊ OCDE taa. Mɛkɩsiiki wɛ ONU taa, OMC taa, G20 taa nɛ keteŋa yɔɔ aŋgba sɔsɔna taa. Ɛsɩyɛ ekpena nʊmɔʊ taa lɛ, ɖɩkɛna hiu nɛ naatozo ñɩnɖɛ wena a-taa ɛyaa kɩlɩɣ wobu yɔ.




#Article 541: Mɛlɛ (201 words)


Mɛlɛ kɛna n̄ɩɣʋ ŋgʋ ɛyʋ maamaa lɩza nɛ kɩwɛ lɩm yɔɔ nɛ kɩwɛna ɖoŋ size kɩcaɣ lɩm yɔɔ yɔ. Mɛlɛ kʋnɛ, kɩwɛ lɩm yɔɔ yem nɛ kɩɩpɩzʋʋ kɩɖɛ lɩm tɛɛ yem nɛ pɩtɛkɛ kɛgbɛdɛsaɣ nakɛyɛ laba kʋ.

Mɛlɛ, lɩm yɔɔ n̄ɩŋgʋ kʋnɛ, mba pazaɣ-kʋ yɔ, pɛwɛna ɖoŋ siŋŋ. Kʋɖɔŋ lɩm hɔɔlɩŋ kpeekpe. Wondu ndʋ payɩ pʋwɛ size pɛɖɛzɩna lɩm yɔɔ yɔ, mɛlɛ kʋnɛ kɩpɩzʋʋna nɛ kɩla tʋmɩyɛ nɖɩ.

Ɖɩtaasɔɔ ɖɔɖɔ size lɩm yɔɔ mɛlɛ kʋnɛ, palakɩ kʋnɛ tʋma sakɩyɛ ndɩ ndɩ. Mɛlɛ kʋnɛ, palakɩ-kʋ nɛ you, ŋgʋ ɖɔɖɔ palakɩna kpakpasɩ lakʋ. Pʋtɔbʋʋ size pagbaɣ yaa pɔlɔʋʋ kʋnɛ lɩm taa kpɩna nandʋ n̄ɩna kpeekpe pɩkɩlɩna kpakpasɩ.

Sakɩyɛ kpakʋʋ mɛlɛ ŋgʋ ɖɔɖɔ siŋŋ nɛ pakpakʋ ɛyaa nɛ pɛɖɛzɩʋ nɛ kideŋ. Mɛlɛ ŋgʋ kɩ-taa sakɩyɛ sʋʋ nɛ powoki ajɛɛ sakɩyɛ lɛɣna taa. Mɛlɛ ŋgʋ, sakɩyɛ sʋʋ kɩ-taa ɖɔɖɔ nɛ palakɩ aleeya yaa tanaŋ ndɩ ndɩ.

Pakpakʋʋ ɖɔɖɔ mɛlɛ ŋgʋ nɛ paɖaŋgʋna mɛlɛ waa sakɩyɛ lalaɣ yɔɔ. Mɛlɛ waa ɖʋʋ nesi siŋŋ kɛ ɛyʋ kɛ e-wezuu kpeekpe caɣʋ taa. Kɩzɩna ɛyʋ pɩtatɩɩ fɛyɩna kɛ tadɩyɛ hɔɔlʋʋ taa. Pɩnaɣ 2007 n̄ɩŋga taa mbɩ yɔɔ lɛ, mɛlɛ waa ɛzɩ kudokiŋ niidozo nɛ kagbanzɩ (35 000) kaakɛ tadɩyɛ tɛ mɛlɛ waa. Pɛkɛya ɛzɩ ɛyaa 7,4 tɔnɩɩ mbɩ yɔɔ.




#Article 542: Mɛɛrkiiri (277 words)


Mɛɛrkiiri kɛna wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga. Tɩyɩŋga kɛna ŋga kɩlɩna wɩsɩ ñɔtɩnaʊ kpam. Mɛɛrkiiri kɛŋna wɩsɩ cɔʊʊ taŋgalam yɔ pɩ-tɩyɩŋga ŋga pʊtɔyɩna-kɛ hɩlɩmaɣ yɔ. 

Katakɩlɩ tɛtʊ posinaʊ nɛ ɛzɩma kɔñɔtɩna tɛtʊ yɔ pɩmaɣna ɛzɩ 0,3075 nɛ 0,4667 UA yɔ, pʊtɔbʊʊ se ɛzɩma tɩyɩŋga ŋga koposinau nɛ wɩsɩ cɔʊ kpayaɣ hɛkʊ yɔ pɩmaɣna ɛzɩ O,2056 yɔ. Posinau pɔnɛ pɩɖaɣla pɩkɩlana tɛtʊ kɛ tam hiu nɛ naalɛ. Tɛtʊ cɔʊʊ taŋgalam tɩyɩŋga kɛnɛ papɩzɩɣ pana-kɛ nɛ ɛsɛ pee anɛ ɖooo tataa cɩnɛ pɩsɩna ɖaɣlakɩŋ hɛkʊ taa faaʊ ciŋga nɛ pɩtalɩɣ ɛzɩ tɛlm kɛlɛmwaa  4,5 nɛ 13 yɔ. 

Tɩyɩŋga kɛnɛ ka-ñɩlɩnzʊʊ taa talɩ ɛzɩ 5,7 nɛ 2,3 yɔ. Ɛlɛ pɩcaɣ kaɖɛ sɩŋŋŋ se pana-kɛ paa ɛzɩm taa mbʊ pʊyɔɔ yɔ tɩŋga kanɛ kakɩla wɩsɩ ñɔtɩnaʊ nɛ wɩsɩ calasɩɣ ɛyaa ɛsɛ. Merkuri wɛna kɩ-nɖɩ nɛ wɩsɩ cɔʊʊ taŋgalam yɔ tɩyɩŋzɩ lɛɛsɩ mbʊ pʊyɔɔ yɔ kɩ-tɛ kpayaɣ hɛkʊ taa cɔɔʊ pɩnaɣ taa yɔ pɩmakɩɣna  ɛzɩ afema 87,646 yɔ. 

Tɩyɩnga kanɛ kɛ-tɛ sizika taa kɩlɩna wɛʊ kpɛɛlɛ kpɛɛlɛ tɩyɩnzɩ lɛɛsɩ nɛ pɩ-tɛ cɔʊ taa ɛɛtalɩɣ camɩyɛ kɛ cɛcɛsɩ naalɛ. Mɛɛrkiiri wɛna tɛtʊ ɖɔɖɔ ɛzɩ tɛtʊ cɔʊʊtɩyɩŋzɩ nzɩ payaɣ se Feeniisi, Tɛtʊ nɛ Maarsi yɔ. Tɛtʊ cɔʊʊ taŋgalam tɩyɩŋga ŋga payaɣ se Tɛtʊ yɔ kakɩla Mɛrkurɩ kɛ paɣlʊʊ ɛzɩ tam naputozo yɔ nɛ tam nɛɛlɛ kɛ hɩlɩmaaɣ tɔm taa. Mɛrkurɩ wɛ kuluŋkulu ɖɔɖɔ ɛzɩ wɩsɩ cɔʊʊtaŋgalam tɩyɩŋga ŋga payaɣ se Feenuusi yɔ.    

Room mba tɛ sɔdɩŋ tɔm kpɛlɛkɩtʊ taa lɛ, wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga kanɛ ka-hɩɖɛ lɩna sɩʊ ŋgʊ payaɣ se Mɛɛrkiiri yɔ kɩ-taa. Sɩʊ ŋgʊ kɩcɔŋnana tadɩyɛ labʊ yɔɔ nɛ sɩwaa lalaa yɔɔ tɔm tɩlɩɣ ɖɔɖɔ. Tɩyɩŋga kanɛ ŋga cɛlɩna ka-hɩɖɛ kɛ kpɩtaʊ taa kɩykʊ naatozo ŋgʊ nɛ payaɣ-kʊ nɛ fransɩ taa se mɛɛrkredii.




#Article 543: Mɩla (360 words)


Mɩɖɛ kɛ tɩʊ ŋgʊ kɩwɛ ɛzɩ ñɩyʊʊ yɔ nɛ kɩlɩna tɩŋ weyi ɛwɛna pee yɔ ɛ-tɛ cejewiye taa. Ɖɩ-tɛ lɛ, Afrika taa nɛ pahayʊʊ-ɖɩ yɔ ɖɩ-pee nɛ ɖɩ-hatʊ pɔyɔ yɔ. Mɩɖɛ kɛ mʊlʊm pee tɩŋ taa kagbanzɩ ŋgʊ samɩɖɛ nɛ mɔʊ nɛ kpɔnɔ mʊlʊm camɖɩyɛ nɛ tɩŋ piye ndɩ pahayɩɣ-ɖɩ kpɩna ɖʊʊ nɛ anasayɩ sɔlʊm puu hɔɔlʊʊ taa yɔ ndɩ ɖɩyaɣ se ɔrɩgɩ.

Pɩkɛ tɩŋ ŋgʊ kɩ-ɖalakɩŋ makʊna mɛta kʊyʊmʊ yaa naatozo mbʊ yɔ nɛ kɩwɛ kulukulu kpaɣʊ yɔ ɛlɛ pɩ-ta sʊwa nɛ kɩyɔ wɛ hɛtʊ kpaɣʊ yɔ kpaɣʊ yɔ nɛ paa hayʊʊ tikuu cɩkpeluu ŋgʊ lɛ, kɩ-tɛ  wɛ abalɩtʊ nɛ halɩtʊ kpakpa. Pakʊŋ mɩɖɛ pɩnaɣ taa paa ɛzɩmta nɛ ɖɩtɛ kʊmtʊ alɩwaatʊ taa lɛ ɖɩ-tɛ niika ɖɔɔ pazɩ nɛ pakʊŋ-ɖɩ pʊpɔzʊʊ se patɩŋ pelem-ɖɩ kpagbaa.

Mɩɖɛ tɩʊ ŋgʊ kɩ-ta wɛ lelemɩnaɣ nɛ durrhine ŋgʊ kʊ-kʊ nɛ kʊ-ɖoŋ pasɩ pazɩ pazɩ alɩwaatʊʊ ndʊ tɩŋ pɩɣ nɛ kʊɖʊ pee yɔ. Mbʊ yebina nɛ pɩkɩlɩ ɖeʊ se patɩzɩ nɛ pʊcɔ pɔtɔɔ. Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa lɛ, pahayɩɣ mɩla pɩtalɩ ɛkɩtarɩ waa 100000 pɩnaɣ 2012 taa pɩkɩlɩna haɖɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kiŋ nɛ pehiɣ mbʊ ɛkɩtarɩ kʊyʊmʊ taa talɩ kɩnto waa 58.

Mɩla lɩnɛ Etiyoopii ɛjaɖɛ taa nɛ amɩzɩ Afrika ajɛyɛ kpeekpe taa. Pasɩma yɛ Roma ɛjaɖɛ taa Pline kɩpɩnʊʊ alɩwaatʊ taa. Xénophon kaakalɩnɩyɛ pɩnaɣ 401 pʊcɔ palʊlɩ Yeesʊ Chrɩtʊ Silisi fɛɛɩŋ taa nɛ Azii cɩkpelʊʊ taa nɛ nɔnɔɔ Turkii taa. Ɖeeɖe nɛ sɔnɔ yɔ pahayɩɣ-yɛ paa kedeŋga ŋga ka-ta. Pɩkɛ sʊŋga tɩŋ, nɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ samɩla yɔ pewɩla nɛ pɔtɔzɩ ɖomasɩ ndɩ ndɩ pɩlɩna ajɛyɛ wɛtʊ cɔlɔ. Erɔpʊ taa lɛ, ahaɖaʊ wɛ keeke Mediteranee ajɛyɛ taa.

Mɩla kɛ tɔnaɣ ajɛyɛ sakɩyɛ taa Afrika taa nɛ Azii ajɛyaa taa. Pɔtɔkɩ a-tɛ pee ɖɔɖɔ ɛzɩ mɔʊ yɔ yaa panaŋgʊ mʊlʊm. Erɔpʊ ajɛyaa taa lɛ, palakɩ-yɛ pɩsɩkɩtɩ naa nɛ pɔtɔkɩ. Pɔtɔkɩ a-camɩyaa ɖɔɖɔ ɛzɩ pɔtɔkʊʊ fɩŋ fɩŋ naa yɔ. Popuu mɩla sʊlʊm kɔzɩ kɔzɩ Purkina Fasoo ɛjaɖɛ taa nɛ Siini ɛ jaɖɛ taa. Siini taa lɛ, mbʊ kɩlɩ nɛ ɖeʊ nɛ Pékin sɔsɔɔ er guo tou 二锅头酒 yaɣ se mɩla sʊlʊm kʊhʊlɩmʊm nɛ paɖʊ pɩta tilali kɩsɛmʊʊ caʊʊ. Dolo nɛ cakpalo sɔnzɩ sʊlʊm hayi kiŋ ajɛyɛ taa popuu-pʊ nɛ mɩla nɛ patɩzɩ-pʊ lɩm taa pɩpɩɩna tɛɛtʊ.




#Article 544: Mɩndʋ (123 words)


N̄ɩnɩyaa cɔlɔ lɛ, ɛsɔtaa mɩndʊ kɛna mbʊ ɛyʊ naɣ nɛ ɛ-ɛsa pe yɔ. Pɩkɛna ɖoluu tɩyɛ yaa ɛzɩ ɖɔm pe sɔsɔna kpeeliɣ na nɛ pɩwɛɛ ɛsɔtaa nɛ pɩcɔʊ keteŋga nɛ pɩtaŋ.Ɛsɔtaa mɩndʊ tɛ hʊlʊnzɩ yaa wɛtʊ lɩɣna wɩsɩ nzɩ sɩwɛɛ yɔ yaa hɔɔlʊ ŋgʊ kɩtaa tɩwɛɛ yɔ. nabʊyʊ taa lɛ pɩlɩɣna tɩtɛ posiɣ nɛ tɛtʊ yaa ɖɔɖɔ ɛzɩ mbʊ nɛ mbʊ pɩwɛ tɩtaa yɔ.

Ɖolu ŋgʊ kɩwɛ Ɛsɔtaa mɩndʊ taa yɔ, kɩlɩna lɩm pɛ wena awɛ ɛsɔtaa mɩndʊ ndʊ tɩtaa yɔ. Lɩm pɛ ana, ana ayɔlɩɣna nɛ piniidiɣ  keteŋga yɔɔ ɛzɩ ɖolu tɩyɛ yɔ. Lɩm feveku ŋgʊ kɩpɩzɩɣ nɛ kɩwɛ ɛsɔtaa mɩndʊ taa yɔ, kɩtɛ ɖɔʊ lɩɣna wɩsɩ feveku ŋgʊ kɩwɛ yɔ kɩ-cɔlɔ: Soŋgaɣ ɛwɛɛ, ɛsɔtaa mɩndu pɩsɩɣ tɩwɛna feveku pɩɖɔɔ sɩŋŋŋ ɖɔɖɔ.




#Article 545: Mɩnjɩ mɩnjɩ wɛtʋ wɛʋ (130 words)


Anjaʋ waa nabɛyɛ mɩnjɩ mɩnjɩ wɛtʋ wɛʋ kɛna lɛɣtʋ ndʋ, tɩwazaɣ kɛlɛ size aseɣɖe tɩnaa nabɛyɛ ɛna cɛzɩm taa mbɩ yɔ kɛ ɛyaa mba peciɣdiɣ patɩ nɛ payaɣ wɛ size mɛmvɛyɩ mɩnjɩ mɩnjɩ waa yɔ. Pɩtɛ ɖɔɖɔ lɛ, ɛyaa mba pɛwɛ ɛzɩ anjaʋ waa yɔ.

Mɩnjɩ mɩnjɩ samaɣ ŋga, kɛwɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ, mba pataɣ wɛɛ tɔlɩm nɛ pɛwɛ ɛzɩ, anjaʋ waa yɔ. Mba papɩzɩʋ pala mɩnjɩ mɩnjɩ wɛtʋ ndʋ yɔ, pɛkɛ mba pɛwɛna wezuu, piciɣdiɣ nɛ pɔɖɔŋ powolo nɛ pɔkɔ nɛ papɩzɩɣ ɖɔɖɔ, pala kaayɔɔdasɩ laɣsɩ yɔ.

Hʋnʋ hʋnʋ laɣsɩ tɩna panɛ, pɛkɛ yɔɔdɩyaa siŋŋ tɩna nabɛyɛ ɖɔɖɔ. Hʋna hʋna lakasɩ wɛtʋ paɖaɣna lɛɣzɩnaʋ sinimaɣ.

Sinimaɣ kʋnɛ kʋkʋʋ lɛ, kɩɖanɩʋ wɩlɩʋ mɩnjɩ mɩnjɩ wɛtʋ tʋnɛ kɛ, takayaɣ nakɛyɛ yɔɔ. Samaɣ caɣ kilingli nɛ kɔcɔŋna mbʋ pɩɖɩɩna labʋ nɛ pɩɖɛɣ yɔ.




#Article 546: Mɩzʋʋ (Explosion) (350 words)


Mɩzʋʋ kɛna kɛlɛʋ pɩyʋ pɩsʋʋ. Pɩpɩzʋʋ pɩkɛ pɩyʋ kʋɖʋmʋm. Pɩyʋ mbʋ, pɩkɛ wondu kɩmanaʋ. Wonu kɩmanaʋ ŋgʋ, kɩkɛ wonu ŋgʋ kʋɖoŋ ɛkɩla lɛɛkʋ nɖɔ mɩzʋʋ lakɩ yɔ.

Wonu kɩmamanaʋ ŋgʋ, pɩcɔ kiyele nɛ mɩzʋʋ laa lɛ, kɩcalʋʋna pɩsʋʋ heɣlim kɛnɛ. Alɩwaatʋ ndʋ pɩkɩlʋ pɩsʋʋ heɣlim lɛɛlɛɛ yɔ, pɩkɛna alɩwaatʋ ndʋ ɖɛlɛsʋ n̄ɩɣʋ wonu ŋgʋ kɩpɩsʋʋ lɛɛlɛɛ wɛʋ ɖoŋ yɔ.

Mɩzʋʋ wonu kɩmamanaʋ ŋgʋ, kɩhɔŋ kɩ-tɩ nɛ kɩwɛ ɖeyi ɖeyi nɛ n̄azʋʋ ɛzɔkɩyɛ tɩyɛ. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, kɩhɔŋ kɩcɔlɔ kiŋ nɛ heɣlim mbʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size déflagrant yaa détonant yɔ. Peeɖe pɩmɛʋ ɖoŋ nɛ pɩcɛlɛ wilitu yaa tilitu natʋyʋ.

Pɔcɔlʋʋ mɩzɩtʋ yaa kɩmɩzɩtʋ wɛtʋ ndɩ ndɩ taa pɩlɩɩna paa mɩzɩtʋ ndʋ lɛ ti-ɖoŋ lakasɩ taa. Mɩzɩtʋ natʋyʋ hɩla kɔyɔ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa : déflagration, nɛ détonation, nɛ onde de choc, détonateur yaa explosif brisant.

Mɩzʋʋ kɛna lɛɛzɩtʋ kpɛdɛ kpɛdɛ wonu kɩmamanaʋ nakʋyʋ kʋɖʋmʋʋ ɛzɩ-ɩ wondu sakɩyɛ n̄ɩndʋ natʋyʋ ɖɔɖɔ yɔ. Wonu kɩmamanaʋ ŋgʋ, kɩ-pɩzʋʋ kɩkɛ cʋʋ pɩyʋ. Mizʋʋ yekina nɛ wonu kɩmamanaʋ pɩsɩ pɩpɩsɩ-ɩ wonu ndɩ ŋgʋ nakʋyʋ.

Ɛlɛ wonu lɛɛkʋ kɩpɩsʋʋ kʋnɛ, kɩ-tɛ paɣlɩka kɩla wonu kɩpɩnʋʋ tɛ paɣlɩka. Ɖɩtaasɔɔ size pɩ-tɛ wɛtʋ wɛ ɛzɩ-ɩ heɣlimaɣ (gaz) yɔ. Ɛzɩma ɛnʋʋ sɩzɩ wonu kɩpɩsʋʋ ŋgʋ kɩlɛɛzʋʋ wɛ lɛɣlɛɣ yɔ, mbʋ ɖɔɖɔ pɩtɛ wonu ŋgʋ kɩtɛŋ lɔŋ ɖɔɖɔ lɛɣlɛɣ.

Wonu kɩpɩsʋʋ yaa kɩlɛɛzʋʋ kʋnɛ, kɩ-tɛ miŋ saʋʋ nɛ ɛsɔkaɣ n̄ɩɣʋʋ pamakʋʋna ɖama ɖeyi ɖeyi lɛ kɛ mɩzʋʋ lakɩ. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa mɩzʋʋ lakɩ ɛlɛ, ŋnɩɣ kɔkɔɖɛ yaa wilitu ɖoŋ yɩndʋ natʋyʋ. Pʋtɔʋ nɛ ɛsɔɔdaa kiŋ ɖoŋ nɛ mba pɔyɔtɩna pɩ-tɛ hɔɔlʋʋ ŋgʋ kɩ-taa yɔ, panɩɣ pɩ-tɛ tiliuu.

Kɩmɩzʋʋ kʋnɛ, kɩpɩzʋʋ kɩla pɩlɩɩna cosuu (réaction chimique) yɔɔ. Pɩ-tɛ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, ŋnaɣ size Cosuu wɛ ɖoŋ nɛ pɩ-tɛ ɖɔɖɔ lɛ, pɩwɛ soŋga siŋŋ. Pɩtɩŋgɛ payɩ mbɩ yɔ, pɩkpɛndʋna nɛ piyeki size kɩmɩzʋʋ lakɩ.

Cosuu kɔyɛ tomnasɩ nzɩ sɩwɛ ɖoŋ yɔ, yeee ɖikpaɣ ɛzɩ-ɩ puyuu tɛ yaa lɩm ɖeɖe tɛ mbɩ yɔɔ yɔ, ɖɩnaɣ size pɛwɛ ɖoŋ pakɩlɩ soŋga. Ɛlɛ, ɖɩtaasɔɔ size cosuu (réaction chimique) pɩzʋʋ pɩkɛ ɖɔɖɔ soŋga tomnaɣ nakɛyɛ ɖɔɖɔ. Ɖɩɖɔkɩ ɖɔɖɔ size, soŋga ŋga kɩmɩzʋʋ pɩzʋʋ kala yɔ, kakɩla ŋga kaka n̄ɛwɛ ɖoo kiɖe tɛɛ yɔ.




#Article 547: Mʊndʊsʊʊ kpaɣɖʊ (Siècle des lumières) (254 words)


Ɛsakuliye yaa tɩlɩtʊ yaa mʊndʊsʊʊ kpaɣɖʊ, pɩkɛ lɔŋsɩɖaa nabɛyɛ wɩlɩyɛ Erɔpʊ ɛjaɖɛ kpaɣɖʊ 18 alɩwaatʊ taa (1715 ŋtalɩ 1789 pɩnzɩ taa) nɛ pamaɣzɩm kaakɛ se palʊbɩna cɩkpɛndʊʊ tɔm nɛ pɛkpɛlɛkɩ lɔŋ. Lɔnzɩnɖɛ kpɛlɛkɩyaa nɛ lɔŋ sɩnɖaa seɣtana tɩlɩtʊ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ pɩtɩŋna lɩmaɣza lɛɛzʊʊ cɔlɔ mbʊ pʊlʊkaɣna maɣzɩm kɩdɛkɛda nɛ kɩɩkpeɣtʊ Ɛsɔ sɛtʊ aŋgba tɛ kañatʊ nɛ ajɛyɛ kewitu kajatʊ cɔlɔ.
  
Kpɛlɩ lɛɛzɩtʊ tɛ ñʊʊ yabɩtʊ pɩnaɣ 1688 alɩwaatʊ kaakɛna kajalaɣ maŋgbaŋgaɣ. Ɛlɛ, Fransɩɩ tʊ nɔyʊ yeki se ɖɩnɩɣ se alɩwaatʊ ndʊ tɩkɛ Louis 14 kewiyutu tɛmtʊ tɛ wɛɛ (pɩnzɩ 1670 ŋtalɩ 1820 taa). Fransɩɩ tɛ kpɛlɩ lɛɛzɩtʊ ɖɩzɩna tɔm ndʊ.
 
Keɖeɣa tʊmɩyɛ wondu laɖaa cɔlɔ lɛ, pɩkɛ cɔɔlɩɩ nɛ rokoko nɛ miiziki pɛhɛkʊ taa alɩwaatʊ, barok nɛ miiziki nɛ cɔɔlɩɩ alɩwaatʊ tɛ miiziki. Tɔmpiye ndɩ ɖɩlɩna ɛzɩma ɖeɖe nɛ sɔnɔ alɩwaatʊ taa ɛyaa sakɩyɛ lakɩ-ɖɩ nɛ tʊmɩyɛ yɔ. Pʊwayɩ lɛ, ɛzɩma ɖɩ-tɛ ɛsɩnda wobinaʊ nɛ ɛsakuliye nɛ ɛyaa tɛ lɛɛzɩtʊ kpaɣna pɩnaɣ 1970 alɩwaatʊ taa yɔ.
 
Mʊntʊsʊʊ kpaɣɖʊ. Pɩkɛ kpaɣɖʊ ŋgʊ kɩsɔɔla mʊntʊsʊʊ nɛ tɩlɩtʊ sakɩyɛ sakɩyɛ pɩtakɛ Ɛsɔ pɩyʊ tɛ maɣzɩm kikpeɣtu mbʊ pɩlɩna maasɩŋ pɩyʊ cɔlɔ yɔ. Mbʊ palakɩna tʊmɩyɛ kʊɖʊmɖɩyɛ yeke koŋ mbʊ se pɩɩkɛ canaʊ tɔm ndʊ paawɩla yɔ. Pʊlʊkɩ ɖɔɖɔ se ɛyʊ ɛtɩlɩ pʊwɛ ɖeu nɛ pɩfɛyɩ ɖeu, ɖenɖe keeke ɛyʊ ɛsakula yɔ.
 
Palʊkɩ se paha siɣye cɩkpɛndʊʊ yaa mbʊ payi pʊwɛ cɩkpɛndʊʊ taa yɔ. Maɣzɩm pɩɩwɛ ɛyaa cɔlɔ nɛ pʊwɛ ɖɔɖɔ paale. Pɩlɩna lɔnsɩɖɛ kpɛlɛkɩyaa tɛ kalɩhʊnʊʊ yɔɔ lɛ, mʊtʊsʊŋ pɩwɩlɩɣ se pɩkɛ masɩma lɔŋ waa Erɔpʊ ɛjaɖɛ taa tʊlɩna kɩfam wondu ndʊ tɩyɔɔ. Pɩkɛ mʊtʊsʊʊ takayasɩ ɛjaɖɛ.

	




#Article 548: Naajeeriya (183 words)


Naajeeriya kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa wɛ miliyɔɔnaa 177 nɛ n:̀ɖɩ-taa kɛ ɛyaa kɩlɩ ɖɔʊ Afrika kpeekpe taa nɛ pɩkɛ keteŋa kpeek̂pe kɔyɔ ɖɩkɛlʊbɛ ñɩnɖɛ ɛyaa ɖɔʊ taa. Afrika taa lɛ, Naajeeriya taa kɛ tɔsʊʊ hʊʊ kɩlaa.

Paanɛ karasɩm ɛɛtɩ wɛ peeɖe ɛzɩma ɖɔɖɔ yɔ, peeɖe kʊñɔntɩnaa ɖɔɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ mulum kɩlɩ tɔyʊʊ kpem. Takayasɩ nzɩ paɖʊsa wayi nɛ wayi kʊnɛyɔ pɩɩkɛ lakɩŋ fenaɣ pɩnaɣ 2015 nɛ Muhammadu Buhari kɛ palɩzaa se ɛkɛ peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊyʊ. Ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ kɩfalʊ ɛnɛ ɛlɛɣza ñʊʊtʊ kɩpɩnʊ weyi payaɣ se Abasanjo.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ yʊŋ ñɩndʊ yɔ Abuja. Ɖɩwɛ Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ajɛya wena aɖʊ ŋgbɛyɛ tɔsʊʊ hʊʊ tɔm taa nɛ paya-ɖɩ se CEDEAO yɔ ɖɩ-taa.

Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa Iboowaa, Yurubawaa nɛ Fulaaniwaa, mba payaɣ-wɛ ɖɔɖɔ se fɩlandinaa yɔ pakɩlɩna wɛʊ. 

Pɩnaɣ 2014 taa palɩzɩ paɣtʊ se pakpa nabɛyɩ halaa ɖeke yaa abalaa ɖeke se pasʊʊna-ɖama yɔ, paɖʊʊ-wɛ salaka pɩnzɩ hiu. Nɛ yee halaa pa-taa peɖeke yaa abalaa pa-taa peɖeke ɖɔɖɔ se pɛwɛ ɖama cɔlɔ se pawala-ɖama yaa pakpaɣ-ɖama yɔ, paɖʊ-wɛ salaka pɩnzɩ hiu nɛ naanza.




#Article 549: Naakpaɖaɣ (151 words)


Nakpaɖaɣyekina ɛyʊ ɖɔŋ nɛ ɛkpaɣ nɛ etiki. Nakpaɖaɣ wɛ nʊmbɛɖɛ nɛ naatalʊʊ pɛhɛkʊ taa. Yaʊ ta yem lɛ, payaɣ nakpaɖaɣ se naŋgbaŋaɣ. Ɛzɩma nɩmbɛɖɛ nɛ naatalʊʊ pɔcɔʊ yɔ, mbʊ yekina nɛ ɛyʊ pɩsɩɣ ɛɖɔŋ. 

Nɩmbɛɖɛ taa mɔɔ naalɛ yeke wɛna: sɔsɔyɛ nɛ cikpeɖe. Nɩmbɛɖɛ cɛ mɔɔ ana a-hɛkʊ taa nɛ hola nayɛ kpayɩ kpayɩ nɛ ataŋ nakpaɖaɣ nɛ yuye pɛ-hɛkʊ taa mɔɔ wena alɛ ñɛwɛ nɩmbɛɖɛ cɔlɔ yɔ. 

Nakpaɖaɣ taa hola sɔsɔna naatozo wɛna. Lɛɛɖɛ wɛna nakpaɖaɣ ɛsɩnda, naalɛ ñɩnɖɛ wɛɛna ka-hɔɔlʊʊ yɔɔ nɛ kpaagbaa ñɩnɖɛ ñɛwɛna wayɩ kiŋ nɛ nɖɩ payaɣ se nɔndakʊ. Hola naa naatozo naayɛ lɩɣna nɛ cuiosse taa nɛ ataŋna naakpaɖaɣ ñɩna. 

Mɔɔ wena awɛ nakpaɖaɣ nɛ naatalʊ pɔcɔlɔ yɔ ana payaɣ se nɔɔtʊʊlasɩ yaa nakpaɖaɣ ɛsɛ. Mɔɔ ana alɩ tʊʊ tʊʊ nɛ awɛ kuŋgulum tɩyɛ. Yee pʊkʊ ɛyʊ kɛ a-yɔɔ nɛ ɛtatɩlɩ labʊ koyɔ, pɩzɩɣ pɩkɔna ɛ-nakpaɖaɣ kɛ kaɖɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ peeɖe heŋ ɛɛwaɣna waɣʊ.




#Article 550: Naalɩm (297 words)


Nalɩm yaa hɩlɩm pɩkɛ wezuu kpɛlɛkʊʊ tɛ lɩm mbʊ pɔtɔkɩ yɔ. Lɩm mbʊ pʊhʊlʊma nɛ palɩzɩɣ-pʊ kpɩnaa halɩñɩna wena awɛna hɩlaa yɔ a-taa. Hɩlaa a-naa a-taa wɛ nalɩm sikiri, mbʊ kɛna kajalaɣ tɔɔnaɣ kɛ mbɔsɩ nɛ pɔcɔ paapɩzɩɣ papazɩɣ tɔɔʊ tɔnasɩ lɛɛsɩ. Pʊcɔ pɩtalɩ hɩlɩm maɣmaɣ alɩwaatʊ lɛ, pʊtɔbʊʊ se kajalaɣ hɩlɩm alɩwaatʊ lɛ, hɩlɩm taa wɛ tɔmnaɣ kaɖɩnayʊ weyi ɛ-taa wɛ pʊtʊnaa mba palʊkɩna  kʊdɔmɩŋ mbɔka cikpelaɣ tomnaɣ taa yɔ. Hɩlɩm mbʊ pɩ-taa wɛ ñɩm tɔɔnasɩ sakɩyɛ.
 
Ɛyaa lakɩ tʊmɩyɛ nɛ naalɩm mbʊ ɖɩɣa kpɩnaa haɣ ɛzɩ tɔɔnaɣ yɔ. Ɛjaɖɛ kpeekpe taa lɛ, ñɩtʊ ajɛyɛ wenaa ahaɣ hɩlɩm yɔ, hɩlɩm mbʊ pɩtalɩ tɔnɩ naa miliiyɔɔ naa 730 pɩnaɣ 2011 taa nɛ ajɛyaa wenaa akɩlɩɣ tɔɔʊ tɔɔnaɣ ŋga yɔ a-naa yɔ Ɛndɩ nɛ Eerɔpʊ nɛ Ositralii nɛ Etaazuunii nɛ Siini nɛ Ruusii.

Naalɩm lɩzɩɣ pɩkɛ tʊmɩyɛ ndɩ kpɩnaa halɩ ñɩnaa yeke koŋ pɩzɩɣ yɔ. Palɩzɩɣ hɩlɩm kɛ kpɩnaa halɩ ñɩnaa hɩlaa taa yaa ɛyʊ weyi paya-ɩ se halʊ yɔ ɛ-tɛ hɩla taa. Kajalaɣ hɩlɩm mbʊ palɩzɩɣ hɩlaa taa payaɣ se kɔɔnaɣ hɩlɩm nɛ pɩ-taa wɛ tomnaɣ taa kʊdɔmɩŋ lʊbɩnayʊ.
 
Kajalaɣ naalɩm tʊmɩyɛ lɛ se pacalɩ-pʊ pʊdʊ weyi palʊla-ɩ cɩɩɩ yɔ. Tɔɔnaɣ ŋga kamɩna nɛ kɛwɛ ɖeu se pahaɣ-kɛ weyi palʊla-ɩ cɩɩɩ yɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ka-taa ñɩm sakɩyɛ mbʊ piyeki se cɩɩɩ ɛnʊ ɛpɩsɩɣ sɔsɔ yɔ. Pʊtɔbʊʊ se ɛzɩma ɛɛkɔɔ ɛtalɩ ɛ-maɣmaɣ ɛ-tɔɔnaɣ ñɩnʊʊ nɛ tɔɔʊ alɩwaatʊ. Nalɩm lɩzɩɣ kɛ tʊmɩyɛ ndɩ ɖɩkɛ hɩlaa kpɩnaa tɛ pɩyʊʊ yɔ alɩwaatʊ ndʊ ɛlʊlʊʊ pɩɣa yɔ.
 
Naalɩm hʊlʊma nɛ pɩ-taa wɛ pɩyɩŋ tɩyɛ nɛ pɩwɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ sʊtʊ lɩm sɛmɩŋ tɩyɛ nɛ pɩcaɣ sotu. Mbʊ pɩwɛ pɩ-taa nɛ pɩwɛna tomnasɩ ɖɔnɛ nɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ wɛtʊ lɩɣna ɖɔɖɔ kpɩnaa tɛ wɛtʊ cɔlɔ nɛ kpɩnaa liɖe cɔlɔ. Pɩtɛ wɛtʊ naa mba palɩɣna kajalaɣ hɩlɩm lɩɣ alɩwaatʊ cɔlɔ nɛ mʊzʊʊ alɩwaatʊ cɔlɔ.




#Article 551: Najib Mahfouz (184 words)


Najib Mahfouz kɛ Egipiti tʋ. Pʋtɔbʋʋ size ɛkɛ malɩŋ ajɛɛ tɛtʋ taa pɩya. Palʋla ɖajaa ɛnɛɛ saŋayɩŋ fenaɣ taa kɩyakʋ hiu nɛ kʋɖʋmʋ (11) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1911 n̄ɩŋga taa.

Ɖajaa sɔsɔ Najib Mahfouz ɛnɛ, ɛkɛ pɩya ŋga kaawɛ lɔŋ nɛ lɛɣtʋ kpekpekaɣ siŋŋ yɔ kɛ ka-pɩcatʋ taa. Pasaŋga kɛ siŋŋ kɛ ka-tabalaa ɛsɩnda. Ɖajaa sɔsɔ ɛnɛ, ɛsɩba kɩyɛɛna fenaɣ taa kɩyakʋ hiŋ naadozo (30) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 2006 n̄ɩŋga taa. Pɩlaba size ɛwɛna pɩnzɩ hiŋ lutozo nɛ kagbanzɩ (85) lɛ ɛsɩba.

Tɛtʋ lone nɖɩ ɖɩ-taa ɛsɩba yɔ patatɩlɩ ɖɩ keekee. Ɖajaa sɔsɔ Najib Mahfouz kɛna ɛ-ɛjaɖɛ Egipiti tɛtʋ taa maɣzɩm takayasɩ kɩkalɩsɩ mayʋʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛmaɣ ɛ-takayasɩ kɩkalasɩ sɩnɛ nɛ ɛ-kʋnʋŋ arabɩ taa. Ɛkɛ ɖɔɖɔ abalʋ lɔŋ tʋ yaa lɛɣtʋ tʋ ma-hɩɖɛ sɛwa tʋ nɔɔyʋ Egipiti tɛtʋ taa nɛ kedeŋa yɔɔ.

Pɛcɛla ɖajaa sɔsɔ Najib Mahfouz Egipiti tʋ ɛnɛ, maɣzɩm takayasɩ kɩkalasɩ maʋ samtʋ takayaɣ pɩnaɣ 1988 n̄ɩŋga taa. Ɛmaɣzɩm takayasɩ kɩkalasɩ maʋ tʋmɩyɛ kaatʋzɩna ɖɔɖɔ, wɛɛ kɩfam nɛ caanaʋ tɔm alɩwaatʋ taa.

Ɖajaa Najib ɛnɛ, ɛ-hɔʋ wɛ n̄ɩm pazɩ. Pʋyɔɔ pɩsɩna-ɩ siŋŋ nɛ ɛla ɛyʋ yɔɔ lɩmaɣzɩyɛ tʋmɩyɛ kpɛlɛkʋʋ sukuli kɩtɛzʋʋ taa.




#Article 552: Namibi (166 words)


Namibi kɛna Afrika nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɖooo lɛ payawaɣ Namibi se Afrika-Wɩsɩ -Ɖɩɖʊyɛ nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ Caama ɛjaɖɛ kakpacayaɣna-ɖɩ 1884-1915). Pʊwayɩ lɛ Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nesi tɛɛ nɛ ɖɛfɛɛɛ ɖɛfɛɛɛ lɛ kɩmʊ kɩ-tɩ yɔɔ caɣʊ kɛ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ nɛɛlɛ nɛ kʊɖʊm pɩnaɣ 1990.

Namibi nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Atɩlantiki tɛŋgu, hayʊ kiŋ lɛ Aŋgoola ɛjaɖɛ wɛna kamaɣ yɔɔ piyele hadɛ kiŋ lɛ Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ. Namibi nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Pɔɔcɩwaanaa nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayʊ kiŋ lɛ Sambii. Namibi takɩlɩ poliŋ nɛ Simbaabuwee. 

Afrika kpeekpe taa lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɛ ɛyaa takɩlɩ ɖɔʊ kilomɛta kʊɖʊmʊ taa nɛ pɩkɛ keteŋa kpeekpe taa kɔyɔ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɛ naalɛ ñɩnɖɛ. Namibi wɛ keteŋa kpeekpe ajɛya kɩkpɛndɩɣ ONU ŋgbɛyɛ ɖɩ-taa, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Afrika ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa ɖɔɖɔ.

Paalaba ketiizaɣ sɔsɔɣa nakayɛ kɛ Dili tɛtʊ taa pɩnaɣ 2014 ɛlɛ, pakpaɣ Namibi nɛ pɔsɔzɩ ajɛya wena pʊwɛɛ se acɔna ajɛya wena anɩɣ nɛ ayɔɔdɩɣ pɔrɩtigaalɩ kʊnʊŋ yɔ.




#Article 553: Nandaka (375 words)


Ɛyʊ tɛ lɛ, nandaka kɛna nesi tɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩkpaɣna nesi ajɔɔ taa nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna cɩkpaŋ yɔ. Tɛtɛ kpɩna taa lɛ, ahʊwaa nɛ tɩgbayɩŋ nɛ tɛtɛ kpɩna nayɛ cabɩ yeke wɛŋna nandasɩ. Paa ɛyʊ tɛ yaa tɛtɛ kpɩna ana a-tɛ tɛ yɔ, nandasɩ nasɩlɛ wɛna: lɩmɩyɛ nandaka nɛ nesi kɩpanzɩ ñɩŋga. 

Ɛyʊ nesi wɛna hɔɔlɩŋ naatozo: nimviɖe, nɛŋgbɛŋga nɛ nandaka.  Noŋgoloŋga tamna nɛŋgbɛŋga nɛ nimviɖe, nesi ajɔɔ ñɛwɛna avnt-bras nɛ nandaka pɛhɛkʊ taa. Hɔɔlɩŋ niitozo ɩnʊ ɩ-taa payɩ lɛ, nimviɖe kɩlana kpeetʊʊ. Nimviɖe kpeetaa, ɛlɛ, nɛŋgbɛŋga kɩlɩna ɖaalʊʊ. Ɛyʊ wɛʊ toma taa ɖɔŋ siŋŋ yɔ, pɩlɩna ɛzɩma ɛ-mɔɔ cɛyaa yɔ; pɩkɩlɩna e-nimviɖe taa ɖoŋ. Nimviɖe taa ɖoŋ kɩla wɛʊ ɛyʊ nesi hɔɔlɩŋ tɩŋga taa. Ɛyʊ pɩzʊʊ nɛ ɛɖɔŋ yaa eseu yɔ, pɩlɩna e-nesi fiiduu yɔɔ. 

Ɛyʊ nesɩ wɛna hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ nɛ ɛ-taa kɔyɔ: hamʊ, nimviɖe, noŋgoloŋga, nɛŋgbɛŋga, nesi ajɔɔ taa, nɛ nandaka. Hamʊʊ taa wɛ mɔɔ sɔsɔna naatozo. Nimviɖe taa ñɛwɛna mɔɔyɛ kʊɖʊmɖɩyɛ kpayɩ, pʊtɔbʊ se peeɖe ɖɔɖɔ tomnaɣ nandʊ kɩla wɛʊ kɛ nesi yɔɔ, piyele noŋgoloŋga ñɛwɛna nimviɖe nɛ nɛŋgbɛŋga pɛhɛkʊ taa; noŋgoloŋga ŋga, kɔyɔɔ kɛ ɛyʊ pɩzʊ ekotiɣu yaa eposiɣu e-nesi. 

Nɛŋgbɛŋga taa nɛ mɔɔ sɔsɔna naalɛ. Nesi ajɔɔ taa peeɖe wɛna wazaɣ ɖɔɖɔ ɛzɩ noŋgoloŋga yɔ; pʊtɔbʊʊ se nesi ajɔɔ yekina nɛ nɛŋgbɛŋga nɛ nandaka pɔcɔʊ nɛ ɛyʊ pɩzʊ ɛlakɩ ɛ-tɔma;  pɩkazɩ nɛ nandaka yɔɔ kɛ nee kagbaanzɩ wɛɛ. Paatɔŋ se mbʊ paale pɩwɛɛ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, nabayɩ wɛna nee pɩɖɛɛ kagbaanzɩ yɔɔ yaa pɩtatalɩ mbʊ. Nee ana a-taa kɔyɔ: abalɩ niye, niye ɛzaɣʊ, hɛkʊ taa niye, cʊcʊlɩ paŋga nɛ kɔcɔlɔ ñɩndɛ.

Abalɩ niye wɛna ɖiɖeke kpayɩ nɛ nabayɩ tɛ lɛ, ɛyʊ ɛlaba nabʊyʊ nɛ pɩwɛ ɖeu kamaɣ fɛyɩ kɔyɔ, pakpazɩɣ-ɩ abalɩ niye nɖɩ tʊʊʊ nɛ pɩwɩlɩ se pasama-ɩ. Niye ɛzaɣʊ yaa paɣtʊ niye lɛ, ɛyʊ ɛlaba mbʊ pɩtatɩɩ fɛyɩ ɖeu kɔyɔ, nɖɩ pawɩlɩɣna-ɩ nɛ papaɣ-ɩ paɣtʊ se wiɖii ɛtaatasɩ mbʊ labʊ yaa pakalɩ-ɩ. 

Pɩwɛ mbʊ ɖɔɖɔ lɛ, niye ɖɩnɛ ɖɩwɛna wazaɣ ɖɔɖɔ kamaɣ fɛyɩ: nɖɩ ɛyʊ ɛtɔɔ tɔɔnaɣ nɛ e-nesi kɔyɔ, ekonuuna ñanaɣ taa camɩyɛ. Paakpazʊʊ nee ana mbʊ yɔ, pokotuu lɛɛna. Hɛkʊ taa niye kɩlɩna nee ana atɩŋgaa ɖaalʊʊ. Nee taa ɔɔ wɛɛ nɛ paa niye nɖɩ lɛ, ɖikotuu tɔm nabutozo taa ɛlɛ abalɩniye ɖeke kotuuna tɔm nabʊlɛ nɛ nɖɩ ɖɔɖɔ kɩlɩna toboyuu. Paa niye nɖɩ ɖɩtɛzɩna cikpalʊʊ.




#Article 554: Nandʊ (277 words)


Nandʊ kɛ tɔnaɣ ŋga kɛkɛ tɛtɛ kpɩnaa nayɛɛ tɛ nimfila nɛndɛtʊ, kɔzɩ kɔzɩ naŋgbanzɩ nanzaa tɩnaa nɛ simaasi nɛ rʊmaa ɛlɛ, kpakpasɩ nasɩyɛ wɛ pɩtaa ɖɔɖɔ ɛzɩ ŋga payaɣ se requin. Payaʊ se nandʊ yɔ pɩkpɛndɩnɛ num nɛ holaa nɛ calɩm nɛ pɩkpɛndɩnɛ nɛndɛtʊ nɛ mɔɔ nɛ a-taa num nɛ a-ñʊʊ yɔ num.

  
Ɖooo kpaɣdʊ nɛɛlɛ taa lɛ, payaɣ se nandʊʊ pamazɩɣ se pɩkpɛndɩnɛ kpakpasɩ nɛ paa tɔnaɣ ŋga. Fransɩɩ kɩbɩnʊʊ alɩwaatʊ taa lɛ, payaɣ se nandʊ pʊtɔbʊʊ se tɔɔnaɣ, vivenda tɔbʊʊ Latɛŋ kʊnʊŋ taa se mbʊ pʊwaazʊʊ wezʊʊ yɔ. Nandʊ kɛ kpɩnɛ nɛndɛtʊ nɛ pɩwɩlaɣ nɩtʊʊ natʊyʊʊ taa se pɩkɛ tɩmʊʊ liɖe naɖɩyɛ taa yatʊʊ, karnɛ (carne) pʊtɔbʊʊ se nandʊʊ kɩdɛkɛdɩtʊʊ.

  
Erɔpʊ paɣtʊ taa lɛ, nandʊ kɛ taata cɩnɛ kpɩnaa tɛ pʊyʊʊ mbʊ pɔtɔkɩ yɔ pɩkpɛndɩnɛ calɩm. Fransɩɩ lambʊʊ tʊmɩyɛ ɖʊʊ tʊkaɣ nandʊʊ nɛ mbʊ payaɣ se abas yɔ pɛhɛkʊʊ taa. Pɩlɩnɛ pʊyɔɔ lɛ, onglet kɛ abat ɛlɛ pɩtɛkɛ nandʊʊ. Hɔɔyɛ kɛ nandʊʊ nimfiɖe ɛlɛ ɖoo pitihiɣ pɩkɛ abat pɩtɛkɛ nandʊʊ. Payaɣ se abat mbʊ pɩkɛ kpɩnaa ɖɩkʊ hɔɔlʊʊ kɩgbanzɩ ŋgʊ pɔtɔkɩ yɔ. Pawɩlɩɣ nɛ hɩɖɛ abat kʊlʊmʊʊ lɛ, pɩkɛ ñʊʊ nɛ naŋgbanzɩ nɛ hiluu. Abat kɩsɛmʊʊ kɔyɔ hɔɔyɛ nɛ hʊzʊʊ nɛ nzʊlɩmɩyɛ nɛ fiteenim nɛ calɩm fʊwaa nɛ hʊzɩŋ nɛ pondone nɛndɛtʊʊ.
   
Nandʊʊ ndʊ tɩ-wɛ ndɩ ndɩ, kɩsɛmtʊʊ yaa ndʊ pakʊwa yɔ, naŋ nandʊʊ nɛ kpaŋnʊ nandʊʊ nɛ afa nandʊʊ nɛ heeŋ nɛ pʊŋ nandʊʊ pɩwɛ ŋkpaɣ ndɛ. Nandʊʊ kʊlʊmʊtʊ ndʊ kelemiye nandʊʊ. Nandʊʊ kɩkpɛdɩtʊʊ ndʊ lɛ lakʊʊ kpɩnɛ nandʊʊ. Nandʊʊ kɩwɩtʊʊ nɛ lakʊʊ taa nandʊʊ. Nandʊʊ natɩyʊʊ wɛ tɩzɔzʊʊ ɛyʊʊ tɔmnaɣ taa ɖoŋ ndʊ yɔ kpakpasɩ nɛ sɛyaa nɛ pɩcɛɛnɛɛ tɛtɛ ñɩtʊʊ hʊndʊʊ ñndʊʊ nɛ lɔbɩ lɔbɩ kpɩna ɛlɛ pɛ-nɛndɛtʊʊ fɛyɩ ɛzɩ nandʊʊ yɔ.




#Article 555: Napoléon Bonaparte (602 words)


Palʊla Napoléon Bonaparte kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ hiu nɛ kagbaanzɩ wiye, pɩnaɣ 1769 taa. Palʊla-ɩ Kɔrɩsɩ ɛjaɖɛ taa Ajaccio tɛtʊ taa. Ɛsɩba agoza fenaɣ kɩyakʊ kagbaanzɩ ñɩŋgʊ wiye, pɩnaɣ 1821 taa. Ɛsɩba lɩm hɛkʊ taa tɛtʊ ndʊ payaɣ se Sainte-Hélène yɔ. 

Napoléon kajalaɣ tʊ kɛŋna Fransɩɩ ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ. Ɛtɔɔ kewiyaɣ kpaɣ agoza fenaɣ kɩyakʊ hiu nɛ lutozo (18) pɩnaɣ 1804 nɛ puwolo pɩsɩɩnɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ loɖo (6) wiye, pɩnaɣ 1814 taa. Ɛtasɩ tɔɣʊ kewiyaɣ kpaɣ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ nɛɛlɛ (20) wiye pɩnaɣ 1815 nɛ puwolo pɩsɩɩnɩ mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ nɛɛlɛ nɛ naalɛ (22) wiye ñɩŋgʊ wiye, pɩnaɣ 1815 kʊɖʊmaɣ ŋga ka-taa. 

Napoléon Bonaparte kɛ pɩɣa naalɛ ñɩŋga pa-caa lʊlʊʊ taa. Payaɣ ɛ-caa se Charles Bonaparte nɛ e-ɖoo hɩɖɛ lɛ Létitia Ramolino. Napoléon kɛ sɔɔja sɔsɔ Fransɩɩ ɛjaɖɛ sɔɔjanaa hɛkʊ taa. Pʊ-tɔbʊʊ se paha-ɩ sɔɔjatʊ taa nimiye sɔsɔyɛ nɖɩ ɖɩkɩlɩ lɛɛna payɩ yɔ. Ɛnʊ ɖiyaɣna Itaalii ɛjaɖɛ sɔɔjanaa. Pʊwayɩ lɛ eɖiyi wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ajɛya sɔɔjanaa. Ɛmʊ kpelaɣ nɛ sɔɔjatʊ ɖoŋ pɩnaɣ 1799 taa. Pʊ-tɔbʊʊ se etisi weyi ɛɛwɛ kpelaɣ yɔɔ yɔ nɛ malɩfɔnaa tɔʊ.  Ɛcaɣ kpelaɣ yɔɔ pɩkɔɔ pɩtalɩ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ naalɛ ñɩŋgʊ wiye, pɩnaɣ 1802 taa. Ɛkɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ kpeekpe wiyaʊ pɩnaɣ 1804 taa. Pʊwayɩ lɛ pakpa-ɩ wiyaʊ sɔsɔ Paarii tɛtʊ taa Ɛsɔ kpaaŋ sɔsɔʊ ŋgʊ payaɣ se « Notre-Dame » yɔ kɔ-yɔɔ. Pʊ-tɔbʊʊ se ɛnʊ cɔŋnana Kpaaŋ sɔsɔʊ ŋgʊ kʊ-yɔɔ.                      

Napoléon lʊba se ɛmɩzɩ ɛtɛlɛmwaa mba pakʊyaɣ Fransɩɩ ɛjaɖɛ yɔɔ yɔ. Krandɩ-Pretaañɩ hɛyaɣna ɛtɛlɛmwaa mba nɛ papa kʊyʊʊ Fransɩɩ ɛjaɖɛ komina yɔɔ. Kpaɣ pɩnaɣ 1792 taa Eerɔpʊ tɛtʊ taa ɛtɛlɛmwaa paɣzɩ kʊyʊʊ Fransɩɩ ɛjaɖɛ komina yɔɔ. Ɛ-ɛjaɖɛ yɔɔ kʊyʊʊ mbʊ pʊ-yɔɔ Napoléon ɖiya Fransɩɩ ɛjaɖɛ sɔɔjanaa mba pɛwɛ Itaalii ɛjaɖɛ taa yɔ nɛ ewona-wɛ Niili pɔɔ hɔɔlʊʊ taa. Nɛ eɖiyi Fransɩɩ ɛjaɖɛ sɔɔjanaa mba papa ñɛwɛ Otirisi ɛjaɖɛ taa yɔ nɛ ɛkpɛndɩ papa nɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ sɔɔjanaa mba papa ñɛwɛ Prusi nɛ Pɔlɔɔñɩ pa-ajɛya taa yɔ. Napoléon kajalaɣ tʊ lʊba nɛ ɛwa Arcole nɛ Rivoli nɛ Pyramides nɛ Marengo nɛ Austerlitz nɛ Iéna nɛ Friedland pɛ-tɛtʊ ndɩ ndɩ taa. Ɛ-wabɩtʊ ndʊ tiyebina nɛ ɛtɛlɛmwaa yaa mba pakʊyaɣaɣ Fransɩɩ ɛjaɖɛ yɔɔ yɔ, pamɩzɩ ɖama. Mbʊ yebina ɖɔɖɔ nɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ hiɣ laŋhɛzɩyɛ nɛ pɩtasɩ haʊ ɖɩ-ñʊʊdʊ Napoléon kajalaɣ tʊ ɖoŋ sɔsɔŋ siŋŋ pɩnaɣ 1807 taa. Kpaɣna alɩwaatʊ ndʊ laŋhɛzɩyɛ sʊ Tilsit ɛjaɖɛ taa Eerɔpʊ tɛtʊ taa nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna pɩnaɣ 1807 ñɩŋga taa yɔ, Fransɩɩ ɛjaɖɛ tehiɣda laŋhɛzɩyɛ nɖɩ.  

Kpaɣna pɩnaɣ ŋga lɛ, Napoléon kajalaɣ tʊ ñɔɔzɩ nɛ ɛlɛɣzɩ Fransɩɩ ɛjaɖɛ komina paɣtʊ. Elaba nɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ tasɩ walasʊʊ. Ɖɩwɛna hɔɔlɩŋ 134 pɩnaɣ 1812 ñɩŋga taa. Eyeba nɛ Room nɛ Hambourg nɛ Barcelone nɛ Amsterdsam pɛ-tɛtʊ ndɩ ndɩ ndʊ tɩpɩsɩ Fransɩɩ ɛjaɖɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ sɔsɔtʊ. Napoléon kajalaɣ tʊ kɛ ɖɔɖɔ Itaalii ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ kpaɣ pɩnaɣ 1802 nɛ puwolo pɩtalɩ pɩnaɣ 1805 taa. Pʊwayɩ lɛ ɛkɛ Itaalii ɛjaɖɛ wiyaʊ sɔsɔ kpaɣ pɩnaɣ 1805 nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 1814 taa. Ɛkɛ ɖɔɖɔ Suwisi ageeta ndɩ ndɩ loluyu kpaɣ pɩnaɣ 1803 nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 1813 ñɩŋga taa. Ɛkɛ ɖɔɖɔ Rhin ageeta ndɩ ndɩ yɔɔ kandɩyʊ kpaɣ pɩnaɣ 1806 nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 1813 ñɩŋga taa. Napoléon kajalaɣ tʊ wabɩtʊ ndɩ ndɩ ha-ɩ waɖɛ nɛ ɛwalasɩ Fransɩɩ ɛjaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Pʊ-tɔbʊʊ se eɖiyaɣ Erɔpʊ tɛtʊ hɔɔlʊʊ sɔsɔʊ mpilim. Ɛsɩ ɛ-hɔʊ taa ñɩma Fransɩɩ ɛjaɖɛ ageeta ndɩ ndɩ ñʊŋ yɔɔ : Joseph cɔŋaɣna Naples tɛtʊ nɛ Ɛsɩpaañɩ ñɩndʊ pɔ-yɔɔ. Louis ñɔcɔŋnana Olandɩ tɛtʊ yɔɔ. Jérôme ñɔcɔna Westphalie tɛtʊ yɔɔ nɛ piyele ɛ-halʊ neu, Joachim Murat ñɔcɔna Naples tɛtʊ yɔɔ. Napoléon kajalaɣ tʊ kpacayaɣna ajɛya wena ɛ nɛ-yɛ palaba you nɛ ɛwa-yɛ yɔ. Ajɛya ana a-taa kɔyɔ Prusi nɛ Otirisi.  

Napoléon kajalaɣ tʊ sɔɔjatʊ lɛɣtʊ nɛ tɩtɩlʊ pɔ-yɔɔ ɛ-hɩɖɛ sɛ kedeŋa kpeekpe. Ɛwaba yoŋ sakɩyɛ taa.

	




#Article 556: Nayiiroobii (200 words)


Nayiiroobii kɛna Keniya ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔʊ nɛ ndʊ kɩlɩna ɖɔɖɔ walanzɩ ɛjaɖɛnɖɩ ɖɩ-taa. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-haɖɛ kiŋ nɛ piposina ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Ekuwatɛɛɖɩ yɔ nɛ kilomɛtanaa ɛzɩ 150 yɔ. Pɩnaɣ 2009 pakalɩ kɩgalʊʊ kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, pana ɛyaa 3 138 295. Nayiiroobii tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna ɛkɩtaarɩnaa 69 600 yaa kilomɛtanaa 696. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ pʊʊ nakʊyʊ yɔɔ nɛ kɩ-kuyɩmɩŋ taa wɛ mɛtanaa 1600 nɛ 1850 pɛ-hɛkʊ taa. Pʊʊ ŋgʊ kɩ-walanzɩ landammm taa makɩɣna kilomɛtanaa 150. Peeɖe pɩɩwɛɛ se soŋgaɣ ɛwɛɛna se ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ Afrika hɔɔlʊʊ ŋgʊ wɩsɩ ñakɩ yɔ, ɛlɛ nɩkaɣ yebina kɛwɛɛ mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ peeɖe pʊŋ yeke wɛna. Ɖomaɣ fenaɣ nɛ mɩsɩkʊm fenaɣ taa kɛ tɛŋ nɩɣ, pɩtasɩna mɩnzɛma fenaɣ nɛ saŋayɩŋ fenaɣ taa ɖɔɖɔ tɛŋ tasɩɣ nɩʊ pɩnaɣ taa. 

Kʊnʊmɩŋ weyi pawɩlɩɣ sukulinaa taa nɛ yɔɔdɩɣ komina tʊma taa  yɔ, ɩnʊ lɛ Swahili nɛ aŋgilisi; puwayɩ lɛ weyi ɛyaa kɩlɩɣ yɔɔdɩɣ yɔ ɩnʊ lɛ kikuyu nɛ luwo. Piyele efebiya nɛ pɛlaa kpem lɛ, sɛŋgɩ kɛ pakɩlɩɣ yɔɔdʊʊ. Payaɣ Nayiiroobii komina yɔɔ cɔnayʊ kɩfalʊ se Evans Kidero. Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Nayiiroobii tɛtʊ nɛ Denver (Etaazunii) ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma.

	




#Article 557: Nazɩyʊ pe (électron) (245 words)


Pʊyʊ kɔtɩɩɩ yaa pʊyʊ ñɩɩɩ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «atome» yɔ, pɩ-taa wɛ nazɩyʊ pe (électrons). Mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «tubes de Crookes» yɔ pa-taa paɖʊ pʊyʊ kɔtɩɩɩ nɛ pañɩnɩna anasaayɩ wonuu ŋgʊ payaɣ se luupu (loupe) yɔ nɛ pana se atoomwaa taa nɛ nazɩyʊ pe. «Tubes de Cookes» waa wɛ ɛzɩ tiiyoonaa cikpema yɔ.
Paɖʊ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «cathode» yɔ tiiyoo ŋgʊ paɖʊ kɩ-taa atoom yɔ kɩ-nɔɔ nɛ nɩmɩyɛ yɔɔ kiŋ. Paɖʊ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «anode» yɔ nɛ tiiyoo ŋgʊ nɛ kɩ-tɛɛ. Pɩtɛŋ lɛ, paɖʊ laatriki miŋ sɔsɔŋ «cathode» nɛ «anode» pɛ-hɛkʊ taa.

Paɖʊ laatriki miŋ ɛnʊ nɛ «cathode» saa miŋ siŋŋ lɛ, mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «electrons» waa yɔ, palɩɩ papɩlɩ caŋa lɩɩɩ nɛ laatriki miŋ nɩɩyɛ ñalɩɩ tiiyoo hɛkʊ taa. Laatriki miŋ ɛnʊ ɛ-tɔlɩm wɛ ɛzɩ ɛsɔmɩnʊʊ yɔ (bleue). Tiiyoo ŋgʊ nɛ kɩ-nɩwaŋ yɔɔ lɛ, ñɩɣyʊʊ ñɩɣlɩm ñɩŋgʊ nakʊyʊ lɩɩ nɛ kɩkaɣ « électrons » waa mba nʊmɔʊ. Ñɩɣlɩm ñɩɣyʊʊ ŋgʊ kɩ-wɛtʊ wɛ ɛzɩ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «Croix de ̌Malte» yɔ. Pɩlakɩ mbʊ lɛ, cɩkpɛndʊʊ nakʊyʊ ñɛwɛɛ tiiyoo ŋgʊ nɛ kɩ-nɩwaŋ yɔɔ kiŋ. Piyele «électrons» waa lalaa yɔ, paba tii tiiyoo tɔbʊʊ tɛɛ nɛ pɩhaɣ ñalɩmɩyɛ naɖɩyɛ. Ñalɩmɩyɛ nɖɩ ɖɩ-tɔlɩm wɛ ɛzɩ tɩŋ hatʊ yɔ. « Anode » ñalɩzɩɣ « électrons » waa mba yɔ, paba ñaalɩɣ lɛ, kaazɩ ŋgʊ kʊkʊ wɛ tiiyoo tɔbʊʊ tɛɛ yɔ, kʊkʊ ɖɔɖɔ ñɩlɩɣzɩɣ pelu pelu. Kɩ-ñalɩmɩyɛ tɔlɩm ñɛwɛ ɛzɩ ɛsɔmɩnʊʊ yɔ.




#Article 558: Naŋgbaŋʊʊ (209 words)


Naŋgbaŋʊʊ kɛna ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ yʊʊ yɔ hɔɔlʊ ŋgʊ kɛwɛ nimaɣ nɛ lɩkpaɣzasɩ pɛhɛkʊ taa yɔ. Yee ɛsɩyɛ wɩlɩɣna ɛyʊ se pʊnɛ pɩsɛwa yaa pipiya, pɩpaɣlaa yaa pɩwɛ ñɩɩ, pɩwɛ poliŋ yaa pɩñɔtinaa, pɩkpeetaa yaa pɩwɛ caŋgaliii kɔyɔ, naŋ,gbaŋgʊʊ yekina nɛ ɛyʊ nɩɩ se tɔm tʊnɛ kɛ pɔyɔɔdaa, pʊtɔbʊ kɔyɔ, pʊnɛ pitiluu yaa piitiluu, pʊnɛ piwuu yeŋŋ yaa pitiluu kpooluu.

Cɔnaʊ taa yem lɛ, naŋgbaŋʊʊ wɛna tɔnʊʊ nakʊyʊ fɛŋgɛlɩm nɛŋgʊ hʊʊzʊna naŋgbaŋʊʊ maɣmaɣ yɔɔ. Ɛzɩ ɛsɛ ɖɔɖɔ yɔ, ɛyʊ wɛna naŋgbaaŋ naalɛ. Naŋgbaŋʊʊ wɛna hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ naalɛ: naŋgbaɖɛɣtʊ yaa naŋgbatɔndʊ nɛ naŋgbaŋʊʊ taa maɣmaɣ. Naŋgbatɔndʊ wɛna hɔɔlɩŋ naalɛ ɖɔɖɔ: kacalaɣ ñɩŋgʊ lɛ tɔndʊ ndʊ panaɣ-tʊ nɛ tɩwɛ cɔndʊlʊm cʊndʊlʊm yɔ. Nɛ hɔɔlʊʊ naalɛ ŋgʊ lɛ ŋgʊ kakpakɩɣ tɔm nɛ kɩtaŋna ɛyʊ nɛ ɛnɩɣʊ yɔ.

Kabɩyɛ taa sɩŋŋŋ lɛ, pɔtɔma se pɔhɔma nɔɔyʊ naŋgbaŋʊʊ kɔyɔ, pʊtɔbʊʊ se, pokota ɛñʊʊ taa yaa panaza-ɩ yaa ɛzɩɖɔɖɔ paɖʊ-ɩ kʊñɔŋ nakʊyʊ pɩlɩna mbʊ ɛlaba nɛ pɩfɛyɩ ɖeu yɔ pʊ-yɔɔ. Ɛzɩ paa ɛyʊ piliŋa nga yɔ, naŋgbaŋʊʊ tɔɔsɔɔlɩ asulima nɛ kʊtɔmɩŋ nɩyɛ sakɩyɛ wɛɛ nɛ ɛpɩzɩɣʊ nɛ ɩkɔna ɛyʊ kɛ ndamtʊ. 

Pɩwɛ mbʊ ɖɔɖɔ lɛ, pɩtɛkɛ ɛyaa mba pɛwɛna nɩŋgbaaŋ yɔ patɩŋa panɩɣna. Nabɛyɩ wɛɛ lɛ palʊla-wɛ ndamaa nɛ lalaa lɛ, kʊtɔmɩŋ yebina nɛ patamɩ. Pɩtɛ. Ɛyʊ ɛtamaa, ɛtasɩɣ pɩzɩɣʊ nɛ ɛyɔɔdɩ kpayɩ kpayɩ.




#Article 559: Neeyerɩlandɛ kʊnʊŋ (165 words)


Neeyerɩlandɛ (Needɛrɩlandɩ, nɛ kɩyɔɔdʊʊ kɔyɔ se [ˈneː.dəɾ.ˌlɑnts]) kɛ Gɛrɩmanikii hɔʊ taa kʊnʊŋ, pɔyɔɔdʊʊ-kʊ keeke Peyibaa nɛ kɩ-tɛ outre mèr tɛtʊ nɛ Pɛliziki (Flamande nɛ Bruxelloise agetaa taa) nɛ tɛtʊ hɔɔlʊʊ cɩkpelʊʊ ŋgʊ kɩ-wɛ Fransɩɩ nɛ hayi kiŋ (Westhoek) nɛ Suriname ajɛyɛ taa.

Ajɛyɛ hɛɛkʊʊ kpɩyɩɖʊʊ ŋgbɛ, Neeyerɩlandɛ kʊnʊŋ nɔɔ kʊyʊmaɣ ŋgbɛ tɩna se ɖɩ-ɖʊʊ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-paɣtʊ. Neeyerɩlandɛ kʊnʊŋ ŋgʊ nabʊyʊ taa payaɣ-kʊ se Holandɛ yaa Flamandɩ. 
 
Neeyerɩlandɛ kʊnʊŋ lɩna Gɛrimanikii agnela Ɛndɩ-Erɔpʊ kʊnʊmɩŋ taa. Pɩkɛna Fransiki hadɛ kiŋ yɔɔdaɣ, yaa siiduu siiduu kʊnʊmɩŋ weyi pɩhayɩ waɖɛ se kɩ-kɛ ɛjaɖɛ taa kʊnʊŋ.
   
Samaɣ kʊnʊmɩŋ kpɛlɛkɩyaa saŋ Neeyerɩlandɛ kʊnʊŋ nɛ payaɣ-kʊ se kʊnʊŋ sɔsɔʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pama-kʊ nɛ yɔɔdaasɩ sakɩyɛ nzɩ pɛgɛdɩna yɔ nɛ politiki ɖoŋ yɔ lɛ, kɩ-pɩsɩ wazaɣ pʊyʊʊ pɩŋ tɔm matʊ kʊɖʊmtʊ hɔɔlʊʊ taa.
 
Tɔmpiye Neeyerɩlandɛ lɩna Nedɛrɩlandɩ tɔm taa, Peeyibaa matʊ taa. Nedɛrɩlandɩ wɩlɩʊ Neeyerɩlandɛ kʊnʊŋ ɛjaɖɛ sɩm ɖɩlɩyɛ yaa lɩzʊʊ se kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ egetiye ŋɖɩ ɖɩ-taa. Nɛ ŋsɔɔla wɩlɩʊ Neeyerɩlandɛ abalʊ kɔyɔ ndɔŋ se Nedɛrɩlandɛrɩ nɛ halʊ lɛ, Nedɛrɩlandsɛ.




#Article 560: Nelson Mandela (760 words)


Nelson Rolihlahla Mandela, payaɣ e-cejewiye se, Madiba. Palʋla-ɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ lutozo n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1918 taa Mvezo Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa. Ɛsɩba saŋayɩŋ fenaɣ kiyakʋ kagbaanzɩ n̄ɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2013 taa Yowanɛɛsɩbuur tɛtʋ taa. Nelson Mandela kɛkɛ Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa politiki laɖʋ nɔɔyʋ. Kajalaɣ caca ŋgʋ pɔtɔ Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa se palɩzɩ ɖɩ-n̄ʋʋdʋ yɔ, ki-ɖeɖe lɛ, tɛyɩtʋ taafɛyɩ ansaayɩnaa nɛ ɛyaa kɩkpɛdaa pɛ-hɛkʋ taa. Caca ŋgʋʋ pɔtɔɔ nɛ palɩzɩ Nelson Mandela nɛ ɛpɩsɩ ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-n̄ʋʋ tʋ pɩnaɣ 1994 nɛ puwolo pɩsɩɩnɩ pɩnaɣ 1999 n̄ɩŋa. Ɛkɛ ajɛɛ n̄ʋŋ tɩnaa mba palʋba siŋŋ se, tɛyɩtʋ natʋyʋ ɛtaawɛɛ ɛyaa hɛkʋ taa yɔ, pa-taa lɛlʋ. Toovenim lɛ, tokaɣ sɔsɔɔ nakɛyɛ kɛwɛ ansaayɩnaa nɛ ɛyaa kɩkpɛdaa pɛ-hɛkʋ taa Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa. Ansaayɩnaa takpakaɣa ɛyaa kɩkpɛdaa nɛ payaa se pʋyʋ. Tɛyɩtʋ ndʋ tɩɩwɛ ɛyaa hɛkʋ taa mbʋ yɔ, ndʋʋ payaɣ se, apartɛyɩdɩ.

Nelson Mandela sʋ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se, Congrès National Africain (ANC) yɔ ɖɩ-taa pɩnaɣ 1943 taa. Ɛsʋ ɖɩ-taa se, pɩsa nɛ ɛlʋbɩna tɛyɩtʋ ndʋ tɩwɛ ansaayɩnaa nɛ ɛyaa kɩkpɛdaa pɛ-hɛkʋ taa yɔ. Ŋcɔna Afrɩka nɛ haɖɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa yɔ, ansaayɩnaa tɔɖɔɔ patalɩ ɛyaa kɩkpɛdaa, ɛlɛ, ḿba ɖʋna tɛyɩtʋ pa nɛ ɛyaa kɩkpɛdaa pɛ-hɛkʋ taa nɛ ponuutuu-wɛ siŋŋ. Ɛkɔma ɛpɩsɩ tɔmhʋyʋ lɛ, ɛwɛɛ mba palʋkɩ se, ɛyaa ɛtaatɩŋɩɣna heluhelu lakasɩ yɔɔ se, pekisi tɛyɩtʋ paɣtʋ yɔɔ ɖɔm yɔ, pa-taa. Ɛyaa hɛkʋ taa tɛyɩtʋ paɣtʋ ńdʋ, ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se, Partie nationale yɔ, ɖi-kewiyaɣ ɖʋna-tʋ kpaɣna pɩnaɣ 1948 taa. Pekizaa se pataatasɩ ANC ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩlʋkɩ se tɛyɩtʋ natʋyʋ ɛtaawɛ ɛyaa hɛkʋ taa yɔ ɖɩ-taŋ nɩʋ pɩnaɣ 1960 taa. Mbʋ labɩna nɛ lʋɖɛ nɖɩ palʋkaɣ se tɛyɩtʋ natʋyʋ ɛtaawɛɛ ansaayɩnaa nɛ ɛyaa kɩkpɛdaa pɛ-hɛkʋ taa yɔ, ɖɩtawazɩ pʋyʋ. Ɛlɛ, Mandela ɖaɣnɩ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖʋʋ pɩnaɣ 1961 taa nɛ ɛkɛ ɖɩ-n̄ʋʋ tʋ. Ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩ-taa n̄ɩma lʋbɩna paɣtʋ ɖoŋ n̄ɩndʋ ndʋ komina nɛ sɔɔjanaa paɖʋwa yɔ siŋŋ, halɩ pakʋyʋʋ tɩ-yɔɔ nɛ kɩn̄azʋʋ. Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ tɛ polisinaa kpa-ɩ pɩnaɣ 1962 taa. Ɛlɛ, ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se, CIA yɔ, ńɖɩ yebina nɛ pakpa-ɩ. Pahʋ ɛ-tɔm Rivonia tɛtʋ taa nɛ pɩtɛ lɛ, paɖʋ-ɩ salaka. Pɩkpaɣnɩ mbʋ yɔ lɛ, Mandela pɩsɩ mba palʋkɩ se, ɛyaa kɩsɛmaa nɛ kʋhʋlʋmaa nɛ kɩkpɛdaa nɛ sʋtʋ lɩm n̄ɩma pɛwɛɛ kɩmaŋ, tɛyɩtʋ natʋyʋ ɛtaawɛɛ yɔ, pa-kɩlɛmʋʋ. Peeye kedeŋa kpeekpe ajɛɛ sɩna-ɩ ɛ-lʋɖɛ ńɖɩ ɖɩ-lʋbʋ yɔɔ nɛ pɩkɩlɩɣ kɩlʋʋ yɔɔ.

Ɛcaɣ salaka taa pɩnzɩ nɛɛlɛ nɛ lʋbɛ mpilim nɛ ɛtɔɔ kʋn̄ɔŋ siŋŋ. Ɛ-lʋɖɛ nɖɩ ɛlʋkaɣ yɔ, ɖɩ-yɔɔ lɛ, ekizaa se, ɛɛlɩɣ salaka taa yee, patanɩɩna-ɩ kɔyɔ. Kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ kʋɖʋmʋʋ wiye, pɩnaɣ 1990 taa patɔla-ɩ nɛ peyebi-i. Ɛ-lɩmaɣza wena ɛwɛna ɖooo ɛ-pɩcatʋ nɛ ɛkɔɔ ɛpaɣlɩ yɔ, a-yɔɔ lɛ, etisi se ɛ nɛ ɛjaɖɩ ńɖɩ ɖɩ-n̄ʋʋdʋ, Ɖajaa Frederik de Klerk tɛ komina pacaɣ pɔyɔɔdɩ nɛ peceyi. Paha ɛ nɛ n̄ʋʋdʋ Frederik de Klerk ɛnʋ Laŋhɛyɛ yɔɔ kandɩyaa samtʋ nima pɩnaɣ 1993 taa, mbʋ pʋyɔɔ yɔ, ɛ nɛ ɩ panɩnɩ ɖama ɖɛfɛɛ yem nɛ tɛyɩtʋ ndʋ tɩɩwɛ ansaayɩnaa nɛ ɛyaa kɩkpɛdaa pɛ-hɛkʋ taa yɔ tɩsɩɩ tɩnaɣ. Peeye papazɩ sɩʋ loma kaɖasɩm Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ kɩfɑɖɛ tikiɖe.

Kewiyaɣ ŋga keɖiyaɣ ɛjaɖɛ ńɖɩ se pʋcɔ pɔtɔ caca nɛ palɩzɩ ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ yɔ, pʋkɔna-kɛ kaɖɛ siŋŋ. Peeye ɛ nɛ n̄ʋʋdʋ de Klerk palʋba se, you ɛtaalɩɩ aparɩtɛɛdɩ taa n̄ɩma nɛ ANC nɛ Inkhata pa-aŋgba pɛ-hɛkʋ taa. Suluu cejewiye taa n̄ɩma wɛna Inkhata ŋgbɛyɛ taa sakɩyɛ. Pɩnaɣ 1994 n̄ɩŋa taa pɔtɔ caca nɛ palɩzɩ Nelson Mandela nɛ ɛkɛ kajalaɣ ɛyʋ kɩkpɛdʋ weyi ɛkɛ Afríka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ yɔ. Ɛlʋba siŋŋ se, ceyuu nɛ ɖama nɩnaʋ pɛwɛɛ ansaayɩnaa nɛ ɛyaa kɩkpɛdaa pɛ-hɛkʋ taa. Ɛlʋba se, ɛyaa ɛwɛɛ kɩmaŋ tɔzʋʋ nʋmɔʋ taa. Ɛlɛ, kʋdɔŋ sɔsɔʋ ŋgʋ patanada kɩ-hayʋʋ nɛ payaɣ-kʋ se, siidaa yɔ, ɛtɔcɔna ki-ɖeɖe, ŋgʋ kɩsa miŋ siŋŋ Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa. Ɛkpaɣ kpelaɣ nɛ pɩsɩɩnɩ pɩnzɩ nzɩ pʋpɔzʋʋ se, ɛyʋ ɛla Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa yɔ lɛ, eyele-kɛ nɛ ɛlɩzɩ e-nesi politiki tɔm taa. Ɛlɛ, ɛwɛɛ ɛsɩŋna ANC ŋgbɛyɛ kaɣlaa nɛ ekiziɣ mbʋ ɖɩlakɩ nɛ pɩɩcɔlʋʋ yɔ. 

Ɛkɔma lɛ, ɛsʋʋ aŋgba sakɩyɛ wena alʋkɩna kʋn̄ɔŋdʋtʋ nɛ siidaa kʋdɔŋ yɔ a-taa. Mbʋʋ pɩlaba nɛ ɛkɔɔ ɛpɩsɩ kedeŋa kpeekpe tɛ n̄ɩm sɔsɔm. Ɛyʋ waɖɛ yɔɔ kandayʋʋ nʋmɔʋ taa lɛ, ɛkɛ weyi kpedeŋa kpeekpe welesiɣna siŋŋ yɔ. Ɛ-yɔɔ ɛyaa kʋhʋlʋmaa nɛ kɩsɛmaa nɛ kɩkpɛdaa nɛ sʋtʋ lɩm n̄ɩma pɛkpɛndaa pacaɣ ɛjaɖɩ ńɖɩ ɖɩ-taa. Ɛ-yɔɔ ɖɔɖɔ loma kaɖasɩm lɩ ɖɩ-taa. Pakpaɣ-ɩ se, ɛnʋʋ lɛ ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-caa. Pɛɖɛyɩ ɛjaɖɛ ńɖɩ se,  kaɣʋʋ ɛjaɖɛ. Paa mbʋʋ yɔ, cɛyɩtʋ kaɖɛ n̄ɩndʋ ndɩ ndɩ wɛ ɖɩ-taa. Mulum wɛ tɔzʋʋ nʋmɔʋ taa nɛ ɛyaa kʋyʋʋ komina yɔɔ nɛ helu helu lakasɩ labʋ.




#Article 561: Nepaalɩ (165 words)


Nepaalɩ nɛ hadɛ kiŋ lɛ Siini ɛjaɖɛ wɛna piyele kpaɣna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Ɛndɩ tɛtʊ wadɩna. Nepaalɩ ɛjaɖɛ taa nikaɣ wɛ camɩyɛ Terayɩ hɔɔlʊʊ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɖenɖe keteŋa kpeekpe taa pʊŋ kɩla kʊyʊʊ yɔ. 

Keteŋa kpeekpe taa pʊŋ hiu weyi ɛkɩlɩ kʊyʊʊ yɔ ɛ-taa lɛ panaɣ litozo  Nepaalɩɛjaɖɛ taa; ɛ-taa kɔyɔ Everɛstɩ, pʊ kʊnɛ nɛ Tibɛtɩ pasɩna ɖama kamaɣ. Nepaalɩ kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛna kajʊka kpem ɛsɩyɛ ekpena tɔm taa  pɩlɩɩna mbʊ pɩwɛ peeɖe yɔ. 

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ nɛ ndʊ tɩ taa :es:indaa wobu kɩlaa yɔ lɛ Katɩmandʊ. Tɛtʊ sɔsɔtʊ lɛɛtʊ yɔ: Pokara, Lalipiiri, Paktaapiiri, Pirandranaagaari, Hɛtoda, Piitiwaali, Paratipuuri, Sidaritanagari, Pirigaani, Sankipuuri, Nepaaligaani, Taraŋ, Taŋgadɩ nɛ Mahɛndranagaarɩ. 

Nepaalɩ ɛjaɖɛ mʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ pɩnaɣ 1768 nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩñʊʊtʊ kɩfalʊ payaɣ se ɖo-ɖoo Bidhya Devi Bhandari, piyele kewiyaɣ ñʊʊtʊ yɔ Khadga Prasad Sharma Oli. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ komina tʊma taa yɔ lɛ Nepaalɩ nɛ liidiye yɔ nepaalɩ rʊpii. Kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩ tɩnaa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa ɖɛ ɛzɩ 60 yɔ.
 




#Article 562: Netrɔɔ (188 words)


Mbʋ payaɣ se netrɔɔ yɔ, pɩkɩlɩ kɔzʋʋ mbʋ payaɣ se atoom yɔ. Ŋgʋ, atoom ñɛwɛ kpaakpaa ñɩɩɩ. Paapɩzɩɣ pana atoom waa nɛ ɛza pe anɛ, ɛlɛ, anasaayɩ ɛzañɩnɩŋ nɩɩyɛ taa pɔcɔŋna nɛ papɩzɩ pana atoom waa. 

Kpɛɖɛ elɛkɩtriki waa wɛna netrɔɔ waa taa. Atoom waa pet aa netrɔɔ waa wɛɛ. Netrɔɔ waa nɛ mbʋ payaɣ se protɔɔ waa yɔ, patamsɩna ɖama atoom waa taa. Ɖoŋ sɔsɔŋ nɩɩyɛ tamsɩna netrɔɔ waa nɛ protɔɔ waa ḿba atoom waa taa.

Protɔɔ waa ɖɔʋ ɖɔʋ mbʋʋ atoom piye taa yɔ, yekina se piye ńɖɩ, ɖɩkɛ kpɛlɩkpɛlɛkʋʋ wonuu. Piyele netrɔɔ waa ñʋʋ ñalakɩna nɛ atoom piye kɛ mbʋ payaɣ se izotɔpʋ yɔ. Netrɔɔ waa mba patamsɩna ɖama atoom piye taa yɔ, paatuu lone, ɛlɛ, netrɔɔ waa mba paba tatamsɩna ɖama yɔ, paba tuu nɛ pɛkɛɣ lona.

Netrɔɔ waa mba patatamsɩna ɖama atoom piye taa yɔ, piileɖiɣ nɛ pamʋʋ. Mbʋ payaɣ se nikiliyɛɛrɩ waa atoom  taa yɔ, mba yɔlʋʋna nɛ pɩpɩzɩɣ netrɔɔ waa mba patatamsɩna ɖama yɔ.

Mbʋ payaɣ se quark up nɛ quarks down yɔ, mba wɛna netrɔɔ waa taa. Quark up kʋɖʋm wɛna netrɔɔ taa nɛ piyele quarks down waa ñɛwɛ naalɛ.




#Article 563: Nicolas Copernique (241 words)


Palʊla Nicolas Copernic kɛ lɛlaɣ fenaɣ 19 pɩnaɣ 1473 kɛ Toruń, Prusse royale (Royaume de Pɔlɔɔñɩ) tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ agoza fenaɣ 24 pɩnaɣ 1543 kɛ Frombork, Prusse royale (Royaume de Pɔlɔɔñɩ) ɛjaɖɛ taa. Ɛkɛ Pɔlɔɔñɩ tʊ nɛ ɛkɛ ɖakʊta, chanoine nɛ astronome. Ɛnʊ ɛñɩnɩna nɛ ɛna se wɩsɩ wɛ sɩ-ɖeɖe nɛ sɩɩcɩɣdɩɣ ɛlɛ tɛtʊ cɔʊna-sɩ nɛ tɩtaŋ. Ndʊ ndʊ ɛñɩnaa nɛ ɛna yɔ, pɛɖɛyʊ-pʊkɛlɛʊ  se révolution copernicienne.

Palʊla Nicolas Copernic kɛ lɛlaɣ fenaɣ 19 pɩnaɣ 1473 kɛ Hanséatique tɛtʊ taa kɛ Toruń egetiye taa. Ɛ-ñɩma wɛ ñɩm kamaɣ fɛyɩ. Payaɣ ɛ-caa se Nicolas nɛ ɛkɛ Cracovie tʊ. Powoba pɛwɛɛ Thorn tɛtʊ taa pɩtakɩlɩ leɖuu nɛ Pɔlɔɔñɩ mba paɣzɩ-wɛɛ kpacayʊ. E-ɖoo kɛ Silésia tʊ nɛ payaɣ-ɩ se Barbara Watzelrode (yaa Watzenrode). Copernic caa sɩba pɩnaɣ 1483 mbʊ yɔ nɛ e-egbele weyi payaɣ-ɩ se Lukas Watzelrode (yaa Lucas Watzenrode) yɔ; ɛlɛ kɛ Varmie tɛtʊ taa eevɛkɩ.

Pɩwayɩ kɛ ɛma takayasɩ sɩnɛ:

E-egbele ɛnʊ ewona-ɩ sukuli nɛ pɩnaɣ 1491 lɛ, ɛsʊʊ Cracovie sukuli kɩ-tɛzɩɣ taa nɛ ɛpaɣzɩ kpɛlɛkɩɣ mathématiques nɛ astronomie (quadrivium), droit nɛ trivium.
Copernic pɩsa Pɔlɔɔñɩ lɛ, ɛwɛɛ e-egbele weyi ɛkɛ evɛkɩ yɔ ɛ-tɛ kɛ Lidzbark Warmiński. Ɛtɛŋgaɣ e-egbele ɛnʊ kɛ ɛtʊma sakɩyɛ taa nɛ ɛsɩɣ-ɩ ɖɔɖɔ ɛyaa sɔsɔwa cɔlɔ; ɛlɛ wokaɣ Pɔlɔɔñɩ wiyau cɔlɔ ɖɔŋɖɔŋ. Mbʊ yebina ne ɛpaɣzɩ wiyau ɛnʊ e-tomnaɣ taa alafiya yɔɔ cɔnaʊ. E-gbele Lukas Watzelrode sɩm wayɩu ɖɔdɖɔ mbʊ yɔ, ɛɛwɛɛ nɛ ɛcɔŋ na fadaanaa lalaa(ɛzɩ Maurice Ferber nɛ Johannes Dantiscus) tomnasɩ taa alafɩya yɔɔ cɔnaʊ.




#Article 564: Niels Bohr (319 words)


Niels Henrik David Bohr (aloma fenaɣ kɩyakʊ 7 pɩnaɣ 1885 Kopɛnhaagi, Tanemarkɩ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 18 pɩnaɣ 1962, ɛkɛ tomnasi ɖɔnɛ tʊmɩyɛ tʊ Danemark ɛjaɖɛ taa. Pasɩma-ɩ pɩlɩna ɛzɩma ɛɖʊ nesɩ ñʊŋ ñɩɣyɩŋ tɛ matʊ, pɩlɩna pʊyɔɔ lɛ, ɛmʊ samtʊ sakɩyɛ sakɩyɛ. Pɩtaa lɛ,ɛmʊ Nobel liidiye kɩhɛyɩɣ tomnasi ɖɔnɛ nɔmɔʊ taa pɩnaɣ 1922.

Ɛ-caa kɔyɔ Christian Bohr, ɛlɛ kaakɛ ɖɔkɔtɔ sukuli wɩlɩyʊ nɛ ɛtɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ sukuli kɩtɛzɩɣ taa wɩlɩyaa ñʊʊ tʊ. Niel Bohr kaawɛna ɖalʊ Harald Bohr, ɛlɛ ñɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ nɛ ahelesa laɖʊ sɔsɔ. Ɛmakaɣ pombo ɛ-tɛ ɛjaɖɛ taa nɛ ahelesa lɛna wena palakaɣ-yɛ Lɔndrɩ tɛtʊ taa yɔ). Ɛwɛna kɔɔ payaɣ ɛlɛ se Jenny. Ɛ-maɣmaɣ ɛkɛ pombo maɖʊ sɔsɔ. 

Niels sʊ sukuli kɩtɛzɩ tɛ Kopenhaagɩ pɩnaɣ 1903. Pɩkɔma pɩnaɣ 1906 tɛ pazɩ taa lɛ, ɛla tʊmɩyɛ lɩm seluu yɔ yɔɔ nɛ ɛ-takayaɣ mʊna kɩhɛyɩɣ pɩlɩna Tanemarkɩ kewiyaɣ taa lɛɣtʊ nɛ takayasɩ tʊma yɔɔ cɔnɩya yaa tɔmɩŋ lɩzɩya yɔɔ. Ɛmʊ sukuli kɩtɛzɩɣ taa takayaɣ sɔsɔ ŋga payaɣ se dokitora yɔ Kopenhaagɩɩ peeɖe pɩnaɣ 1911. Fenasɩ labɩ cabɩ lɛ, ɛma ka-takayaɣ kɩtɩnaɣ nɛ pʊwayi lɛ, ɛɖʊ tablɩyɛ nɛ Margrethe Norlung (pɩnzɩ 1890 ŋtalɩ 1984).
 
Ɛmʊ liidiye kɩhɛyɛ pɩlɩna Carsberg kiɖe yɔ nɛ ɛsɔɔlɩ kajalaɣ taa se ɛla tʊmɩyɛ Cambridge sukuli kɩtɛzɩɣ taa ɛ-nɛ wɩlɩyʊ Joseph John Thomson pɩlɩna :nñɩɩ kɔtɩɩ waa yɔɔ ɖenɖe ɛ-kɔɖɛyɩ tasɩ yɔ. Bohr caŋ eyele ɛcatɩ Ernest Rutherfort weyi ɛkatɩɣ Manchester (Angleterre tɛtʊ taa yɔ).  

Ɛsʊ Danemark pɩnaɣ 1912 nɛ ɛkpaɣ halʊ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa. Hɔʊ ŋgʊ kɩlʊlɩ piya abalɩpiya loɖo, weyi pakɩlɩ sɩm ɛnʊ yɔ Aage Bohr, ɛmʊ Nobel liidiye kɩhɛyʊ tomnasi ɖɔnɛ nɔmɔʊ taa pɩnaɣ 1975. Ɛpɩsɩ sɩnayʊ tomnasi ɖɔnɛ hɔɔlʊʊ taa Copenhague. 

Pɩkɔma pɩnaɣ 1921, ɛmʊ Hughes tataɖɛ. Pɩnaɣ 1922, ɛmʊ Nobel liidiye tomnasi ɖɔnɛ nɔmɔʊ taa pɩlɩna ñɩɣyɩŋ ñʊŋ tɛ . Ɛpɩsɩ ɛyʊ ɛkɔm kewiyaɣ ŋgbɛyɛ taa pɩnaɣ 1926. Ɛmʊ ɖɔɖɔ Franklin tataɖɛ pɩnaɣ 1926 nɛ Faraday Lectureship Siini kewiyaɣ ŋgbɛyɛ taa pɩnaɣ 1930 nɛ Copley tataɖɛ pɩnaɣ 1938 alɩwaatʊ taa.




#Article 565: Niili Pɔɔ (358 words)


Niili kɛ Afrika lɩm pɔɔ sɔsɔ. Kaɖalakɩŋ maɣna ɛzɩ kilomɛta waa 6700, kɛnɛ Amazonii Pɔɔ ŋga kakɩlɩɣ ɖalɩɣ kedeŋga tɩŋga yɔ yɔ. Kalɩna Niili kʊhʊlʊmʊ nɛ Niili yuulee pɔsɩ ɖɩkatɩyɛ taa. Niili kʊhʊlʊmʊ (Nahr-el-Abiad ) lɩna Fikitoriya Kujomuu taa (Ugandaa nɛ Keniya nɛ Tanzani). Niili yuulee pɔɔ (Nahr-el-Azrak ) lɩna Tana kujomuu taa Etioyoopi ɛjaɖɛ taa.

Kɛ-pilinzi naalɛ kpɛndʊʊ ɖama Kaartum, Suudanɩ tɛtʊ sɔsɔtʊ nɔnɔ, Niili kpɛndʊʊ Mediteranee teŋgu taa nɛ pɩpɩsɩ handala fɛʊʊ Egipiti nɛ hayi kiŋ. Pagbaɣ kɩ-pɩlɩnzɩ nzɩ sɩ-naalɛ yɔ Niili pɔɔ tɛzʊʊ Ruwandaa nɛ Purundi nɛ Tanzaani nɛ Uganda nɛ Etiyopi nɛ Sudaanɩ nɛ haɖɛ kiŋ nɛ Sudanɩ nɛ Egipiti ajɛyɛ. Kaɖalakɩŋ talɩ Keniya nɛ Koŋgo waɖɛ tɛ ŋgʊ ɛjaɖɛ nɛ Fikitoriya teŋguu nɛ Albert teŋguu ɖɔɖɔ kɛkɛ. Kɛ-tɛ fɛʊʊ kitibuu kɛ ɖɔɖɔ Eriitree ɛjaɖɛ pɩlɩna Tekezé pɔɔ kɩkpɛndaɣ yɔ.
 

Niili pɔɔ kɛkɛ nɔmɔʊ ŋgʊ Egipiti ñɩma tɩŋga nɛ pɛyɛlɩɣ yɔ. Pɔɔ ŋga katɩna Egipiti tɛtʊ mʊzʊŋ nɛ mbʊ katɩna pɛ-tɛ ñɩm. Kaa-tɩna ɖoŋ sɩŋ Egipiti kɩpɩnʊʊ alɩwaatʊ taa kpaɣ ñim ñnʊʊ hɔɔlʊʊ taa nɛ samaɣ tɛ (piikɛ kɔjɔlɔ kpɛɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ kɛwɛ) nɛ haɖaʊ tʊmɩyɛ pɩlɩna mʊzʊŋ weyi lɩm wadɩyɛ kɔŋgɔnaɣ yɔ nɛ Esɔ kɩlaʊ hɔɔlɩŋ taa payi mbʊ yɔ. Pɔɔ ŋga kajalɩɣ ɛyaa sakɩyɛ nɛ paha-kɛ samtʊ hɩɖɛ se Hâpy nɛ pamazɩ pa-ta se pa-kɔlɔma ɖoŋ yɔ yɔ pɔɔ wadɩ.
 	
Sɔnɔ ɖa-kɩyakɩŋ alɩwaatʊ tʊnɛ tɩ-taa yɔ, pɩkpaɣ Niili pɔlʊʊ tɛtʊ lɩm nɛ pɩ-ɖanʊʊ pʊʊ tɛyʊʊ hayɩm naa taa pɩlɩna lɩm kɩkam pɔsɩ sɩ-nɛ sɩ-yɔ Ziftah nɛ Assiout nɛ Hammadi nɛ Esna pɩkɩlɩna lɩm kɩkam pɔsɩ sɔsɔsɩ sɩ-nɛ yɔ Assouan kɩpɩnʊʊ nɛ kɩkpaɖʊʊ ŋgʊ kɩ-tɛ matʊ pɩnzɩ 1970 kɛpɔza se pakʊsɩ Ɛsɔ sɛtʊ kuduyiŋ sakɩyɛ yɔ pada kɛlɛ Abou Simbel ñɩŋ weyi lɩm kpayɩ alɩwaatʊ ndʊ paɖɩkaɣ Nasser teŋgu lɩm yɔ.

Niili lɩm kajataɣ fɛʊʊ walanzɩ maɣna kilomɛta waa 3254555 kpɛɛ ko pɩmakʊna 10 % kpam Afrika kedeŋga. Niili pɔsɩ sɔsɔsɩ naalɛ ɛzɩ yɔ Niili kʊhʊlʊmʊ ŋgʊ kɩwɛ tʊtʊ kijeɣa tɛ yɔ nɛ Niili yuulee ŋgʊ kɩlɩna Etiyopi yɔ. Paa pɩlɩŋga ŋga lɛ, kɛwɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ kpɛŋga yɔ kɛ Afrika wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa. Atbara kɛ ɖɔɖɔ pɔɔ kɩkpɛnda Niili taa ɛlɛ kɔ-tɔm tɛcɛyɩ nɛ kegbeŋna tɛʊ alɩwaatʊ taa kɛnɛ nɛ kalazɩɣ wɩlʊʊ.




#Article 566: Nimasi fɛyɩ kaŋgalafu heyinau (202 words)


Nimasi fɛyɩ kaŋgalafu heyinau (Radiodiffusion), kɛna tiyinau heyuu mayaa pɩtɩŋgɩna sɩɣlʋʋ piɖe yɔ. Sɩɣlʋʋ piɖe payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ yɔɔdɩtʋ taa kɛlɛʋ size ondes électromagnétiques. Kɩwaza keekee kɛlɛ lɛlɛʋ size, samaɣ ɛnɩɩ kpaɣkpaɣ kɛ mbʋ pɩɖɔŋ labʋ yɔ.

Sɩɣlʋʋ piɖe yekina nɛ, ɛyʋ kʋɖʋm nɩɩɩ camɩyɛ tɔm kiheyitu yaa sakɩyɛ pɩzɩ panɩ camɩyɛ ɖɔɖɔ tɔm kiheyitu ndʋ. Tʋmɩyɛ ɖɩnɛ, ɖɩpɩzʋʋ ɖitiyina wiliuu yaa tiliuu. Nɖɩ yekine nɛ nimasi fɛyɩ kaŋgalafu heyinau kʋnɛ, kɩnɩʋ taa tiliuu wɛ ɖoŋ yaa tɔtɔsɩɩ.

Televisiyɔɔ wɛ camɩyɛ pɩtɩŋgɩna yaa pɩlɩna sɩɣlʋʋ piɖe (ondes électromagnétiques) ɖɩnɛ ɖɩ-yɔ. Wɛɖɩʋ ŋgʋ, kɩkɛna nimasi fɛyɩ kaŋgalafu yɔɔdɩnaʋ yaa nimasi fɛyɩ polindaa yɔɔdɩnaʋ.

Tɔm piye nimasi fɛyɩ kaŋgalafu kɛ mbʋ payaɣ nabʋyʋ taa kpɛm size kpasɩ alɩkpɛ yaa yoma kpasɩ nzɩ ,payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size chaîne yɔ nɛ sɩmʋʋ kɩmʋʋ yɔ yɔ. Kpasɩ alɩkpɛ yekina nɛ panɩʋ paa tɔm ndʋ lɛ kɛ nimasi fɛyɩ kaŋgalafu taa.

Palɩza kɔɔnɔɔ yaa kajalaɣ nimasi fɛyɩ kaŋgalafu heyinau (Radiodiffusion) kɛ lakɩŋ fenaɣ taa kɛ evemiye nɛɛlɛ nɛ lutozo yaa hiŋ naalɛ nɛ lutozo (28) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1914 n̄ɩŋga taa. Pɩɩkɛ kewiyaɣ ɖaɣ ŋga paya kɛ size palais de Laeken kɛ Pɛlɩziki ɛjaɖɛ taa kɛ ɖajaa sɔsɔ Pɛlɩgɩ wiyau sɔsɔ Albert Ier n̄azɩtʋ alɩwaatʋ taa.




#Article 567: Nimiye (155 words)


Nimiye patasaɣ payaɣ yaa pɛcɛla hɩɖɛ ɖɔɖɔ size mɩnʋʋ. Mɩnʋʋ yaa nimiye kɛna tomnaɣ yaa wonuu kɩɖaɣlʋʋ nakʋyʋ ŋgʋ kɩwɛ lɛbɛ lɛbɛ, nɛ kɩwɛ ɖoŋ nɛ kɩwɛtʋ taa wɛ kulukulu yɔ. Nimiye nɖɩ, ɖɩkɛ pɩzatʋ ndʋ tɩwɛ mɩlɩ mɩlɩ mɩlɩ mɩlɩtʋ lʋtʋ yɔ.

Mɩnʋʋ yaa nimiye nɖɩ, ɖɩlɩtʋ tɩŋgɛ payɛ kɛ pɛgbɛnda nɛ payaɣ size toron. Ɛwadɩyɛ yɔɔ nʋmɔʋ woɖa tɛ mɛlɛ tɛ nima paya size filin nɛ cordage. Nima yaa mɩnɩŋ ɛnɛ, akɛna n̄ɩɣlɩm nima sɔsɔna nayɛ.

Mɩnʋʋ yaa nima ana, palʋ n̄ɛ nɛ n̄ɩɣlɩm wondu, nɛ palakɩyɛ nɛ ɛwadɩyɛ nʋmɔʋ woɖa tɛ mɛlɛ taa kɛ tʋmɩyɛ. Pɩtɛ nima ana payaɣ size câble nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa. Nima lʋʋ tʋmɩyɛ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size corderie. Weyi ɛlɛ lʋʋ nima yɔɔ payaɣ size cordier.

Nima wondu kʋlʋtʋ natʋyʋ hɩla kɔyɔ : puuyu pɩzatʋ (coton), nɛ pɩtasɩna taŋgbaka (sisal), nɛ pɩtasɩna mbʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size chanvre commun nɛ  chanvre de Man ɖɔɖɔ yɔ.




#Article 568: Nimviɖe (240 words)


Ɛyʊ tɛ lɛ, nimviɖe kɛna nesi tɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩkpaɣna noŋgoloŋa nɛ pɩsɩɩna hamʊʊ yɔ. Ɛlɛ yee pɩkɛ tɛtɛ kpɩnɛ tɛɛ yɔ, nimviɖe kɛŋna hamʊ tɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩkpaɣna ɛcɩɖɛ nɛ pɩsɩɩna hamʊ yɔ. Paa ɛyʊ tɛ yaa tɛtɛ kpɩnɛ tɛ yɔ, nimvela naalɛ wɛna: lɩmɩyɛ nimviɖe nɛ nesi kɩpanzɩ ñɩŋɖɛ. 

Ɛyʊ nesi wɛna hɔɔlɩŋ naatozo: nimviɖe, nɛŋgbɛŋga nɛ nandaka.  Noŋgoloŋga tamna nɛŋgbɛŋga nɛ nimviɖe, nesi ajɔɔ ñɛwɛna avnt-bras nɛ nandaka pɛhɛkʊ taa. Hɔɔlɩŋ niitozo ɩnʊ ɩ-taa payɩ lɛ, nimviɖe kɩlana kpeetʊʊ. Nimviɖe kpeetaa, ɛlɛ, nɛŋgbɛŋga kɩlɩna ɖaalʊʊ. 

Ɛyʊ wɛʊ toma taa ɖɔŋ siŋŋ yɔ, pɩlɩna ɛzɩma ɛ-mɔɔ cɛyaa yɔ; pɩkɩlɩna e-nimviɖe taa ɖoŋ. Nimviɖe taa ɖoŋ kɩla wɛʊ ɛyʊ nesi hɔɔlɩŋ tɩŋga taa. Ɛyʊ pɩzʊʊ nɛ ɛɖɔŋ yaa eseu yɔ, pɩlɩna e-nesi fiiduu yɔɔ. 

Ɛyʊ nesɩ wɛna hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ nɛ ɛ-taa kɔyɔ: hamʊ, nimviɖe, noŋgoloŋga, nɛŋgbɛŋga, nesi ajɔɔ taa, nɛ nandaka. 

Hamʊʊ taa wɛ mɔɔ sɔsɔna naatozo. Nimviɖe taa ñɛwɛna mɔɔyɛ kʊɖʊmɖɩyɛ kpayɩ, pʊtɔbʊʊ se peeɖe ɖɔdɔ tomnaɣ nandʊ kɩla wɛʊ kɛ nesi yɔɔ, piyele noŋgoloŋga ñɛwɛna nimviɖe nɛ nɛŋgbɛŋga pɛhɛkʊ taa; noŋgoloŋga ŋga, kɔyɔɔ kɛ ɛyʊ pɩzʊ ekoti yaa eposi e-nesi. Nɛŋgbɛŋga taa nɛ mɔɔ sɔsɔna naalɛ. Nesi ajɔɔ taa peeɖe wɛna wazaɣ ɖɔɖɔ ɛzɩ noŋgoloŋga yɔ; pʊtɔbʊʊ se nesi ajɔɔ yekina nɛ nɛŋgbɛŋga nɛ nandaka pɔcɔʊ nɛ ɛyʊ pɩzʊ ɛlakɩ ɛ-tɔma;  pɩkazɩ nɛ nandaka yɔɔ kɛ nee kagbaanzɩ wɛɛ. Paatɔŋ se mbʊ paale pɩwɛɛ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, nabayɩ wɛna nee pɩɖɛɛ kagbaanzɩ yɔɔ yaa pɩtatalɩ mbʊ.




#Article 569: Niyuu Yɔrɩkɩ (214 words)


Niyuu Yɔrɩkɩ  kɛna Etaazuunii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ yɔ nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa lɛ, tɛtʊ ndʊ, tɩ-hɩɖɛ kɩlɩɣna yaʊ Amerika ajɛya kpeekpe taa. Niyuu Yɔrɩkɩ   tɛtʊ wɛ Etaazuunii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayʊ kiŋ nɛ pɩwɛ Atilantiki Lɩŋamʋʋ cɔlɔ kpam. Ageeta kagbaanzɩ kpɛndɩna nɛ apɩsɩ tɛtʊ tʊnɛ. 

Keteŋa kpeekpe taalɛ, Niyuu Yɔrɩkɩ  tɛtʊ wɛna ɖoŋ sɩŋŋŋ kɛ tadɩyɛ tɔm taa, tɔsʊʊ nɛ liidiye yɔɔ, tɔm sʊsʊʊ taa, lubu, wendu ñɛyʊʊ taa, ñɩnʊʊ taa, sukuli tɔm taa nɛ aleɣya. Niyuu Yɔrikɩ tɛtʊ taa mbʊ mbʊ pɩwɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ taa yɔ, pɩwɛ peeɖe. Pʊ-yɔɔ kɛ pɔtɔŋ se Niyuu Yɔrɩkɩ kɛna keteŋa kpeekpe tajɛya tɛtʊ sʊzɔtʊ. 

Ɖooo lɛ, Niyuu Yɔrɩkɩ kaakɛŋna Etaazunii taa tɛtʊ sʊzɔtʊ (1785 nɛ 1790). Etaazunii taa lɛ, Niyuu Yɔrɩkɩ tɛtʊ kɛŋna tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ ɖooo pɩnaɣ 1790. Pɩnaɣ 2015 taa pakalɩ kɩgalʊʊ kɛ peeɖe lɛ, ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 8 550 405. Amerika keteŋa kpeekpe taa lɛ, tɛtʊ natʊlɛ ɖeke kɩlɩna Niyuu Yɔrɩkɩ kɛ walanzɩ. Kacalaɣ tɛtʊ yɔ Mɛkɩsiko, piwayɩ lɛ Sao Poolo nɛ naatazo tɛtʊ yɔ Niyuu Yɔrɩkɩ. 

Ɛsɩyɛ ekpena tɔm taa lɛ, paa pɩnaɣ ŋga ɛyaa mba powoki Niyuu Yɔrɩkɩ tɛtʊ taa yɔ, pɛɖɛɣ ɛzɩ ɛyaa miliyɔpɔnaa nɩɩnɩwa yɔ (50 000 000). Payaɣ Niyuu Yɔrɩkɩ  maalika yɔɔ cɔnayʊ kɩfalʊ se Bill de Blasio (D) (2014-2020).

	




#Article 570: Nizɛɛrɩ (181 words)


Nizɛɛrɩ kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɖɩwɛ ajɛya anɛ a-hɛkʊ taa: Alizeerii, Peenɛɛ, Purkina Fasoo, Caadɩ, Liibii, Malii nɛ Niizeriya. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Ñamɛɛ. Ɛjaɖɛ nɛ nɖɩ wɛna Afrika nɛ hayʊ kiŋ nɛ Afrika kañɩmbusaɣ pɛ-hɛkʊ taa.

Ɖɩwɛ Afrika ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna tɔsʊʊ hʊʊ nɛ liidiye kʊɖʊmɖɩyɛ tɔɔʊ yɔ ɖɩ-taa nɛ payaɣ-ɖɩ se CEDEAO yɔ ɖɩ-taa. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛɛ tɛtɛɛɛ ñɩm mbʊ pɩkɩlɩ wɛʊ yɔ mbʊlɛ: N̄ɩɣlɩm sika, ñɩɣtʊ ñɩɣɖɛ, saarɩbɔŋ, iiraaniyɔm nɛ karasɩm. Pɩnaɣ 2012 taa ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna tɔsʊʊ hʊʊ nɛ ɛsɩnda wobu yɔɔ yɔ, ɖɩcɔnaa lɛ ɖɩna se Nizɛɛrɩ wɛɛ ajɛya wena a-taa kʊñɔntɩtʊ wɛɛ kpem yɔ.

Ɖooo lɛ mba paalɛɣ wɛʊ peeɖe yɔ  paakɛ Pɛɛrɩbɛɛrɩwaa nɛ pesidi mba paawɛ peeɖe cabɩ yɔ. Pɩkɔma pɩnzɩ mɩnɩŋ lʊbɛ taa mbʊ yɔ lɛ, Sɔŋgayɩ kewiyaɣ ñɔ nɛ kɛ-tɛtʊ yʊŋ ñɩndʊ yɔ Kaao. Pɩkɔma pɩnzɩ mɩnɩŋ hiu nɛ kʊɖʊm mbʊ yɔ lɛ, Muka awiya pɩsɩ palaŋga nɛ pa-anɩ ɛbɩsɩ malʊʊ. Pɩlakaɣ pɩnaɣ 1591 lɛ, kewiyaɣ ŋga Saadɩwaa yɔkɩ-kɛ. Kpaɣ pɩnzɩ mɩnɩŋ lʊbɛ nɛ hiu nɛ nakʊ lɛ Kpankurumwaa nɛ Fɩlandɩnaa kɩlɩna wɛʊ peeɖe.




#Article 571: Njamena (331 words)


Njamena kɛna Caadɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ tɩ-taa ɖɔɖɔ kɛɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛ komina tʊma nɛ tʊma sɔsɔna sɩŋŋŋ wɛɛ. Pɛeɖe ɖɔɖɔ tʊsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu kɩla wɛʊ. 

Tɔsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu ɖɛ nɛ ɛsɩndaa tɛtʊ ndʊ tɩ-taa sɩŋŋŋ pɩkɩlɩna kpaɣ pɩnaɣ 2009. Alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa kɛ you hɛ Caadɩ tɛtʊ taa. Paa ɛzɩ you ɛɛhɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɔyɔ, ɛjaɖɛ nɖɩ pɩɩhaɣ-ɖɩ waɖɛ sɩŋŋŋ se ɖɩla mbʊ ɖɩsɔɔlaa yɔ, mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ ajɛya wena acɔ tɛtʊ ndʊ kpɛɛɛ nɛ ata yɔ a-taa ɖieu ɖiu caaɣʊ fɛyɩ. 

Ɛyaa nabɛyɩ wɛɛ nɛ pesidɩɣ ɛyaa ñʊŋ taa nɛ payaɣ-wɛ se Pokoo Haram. Pɩtaakɛ mbʊ yɔ Caadɩ ɛjaɖɛ kaapɩzaa se kɩpɛdɩ camɩyɛ kɩ-kpɩna  pɩkɩlɩna Niizeriya mba yaa kɩla tʊma wena Caadɩ lɩm fɛɛʊ haɣ-wɛ yɔ: haɖaʊ, ɖɔɖɛ nɛ karazɩm mbʊ pɩwɛ peeɖe yɔ. Tɛtʊ ndʊ, ndʊ kɛŋna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa tɛtʊ ndʊ tɩkɩla walanzɩ ɖɔɖɔ. Njamena tɔbʊʊ se tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyʊ hɛzʊʊ yɔ yaa ɖɩhɛzɩyɛ lone.

Ɖooo pɩnaɣ 1911 lɛ, ɛyaa kaakpɛnda 4 000. Pɩnaɣ 2012 taa pakalɩ kɩgalʊʊ kɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, pana ɛyaa 1 092 066. Njamena tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa nɛ kʊñɔmɩŋ nɩyɛ cabɩ: laatiriki miŋ wɛ kaɖɛ pazɩ, ɛyaa kɩlɩɣ hʊʊʊ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa, mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ, efebiya nɛ pɛlaa peseeɣ pʊŋ taa yaa hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa nɛ powoki pacakɩ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa. 

Ɛyaa mba powoba peeɖe mbʊ yɔ, pa-taa sakɩyɛ fɛyɩnaa tʊma nɛ haba nɔsɩ pahɩnɩʊ wɩsɩ nɛ ɖoo. Paa nɛ mbʊ yɔ, Caadɩ ɛjaɖɛ nɔɔ ɖɛyaa tosu yem, papaaza tʊma sɔsɔna nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ ɖɩlɩɣ ɖɩ-kɩma wena ɖɩɩwɛna yɔ a-taa.

Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Njamena tɛtʊ nɛ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ ndʊ yɔ: Tuuluuzi (Fransɩɩ, ɖooo pɩnaɣ 1988)  Marisɛɛyɩ (Fransɩɩ, ɖooo pɩnaɣ 1989).

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa tɔm wɛna ndɩ kpem nɛ lɛɛna: ɖɩɖʊ ɛyʊ nɔɔyʊ nɔɔyʊ nɛ ɛyɔɔdɩɣna maalikanaa nɔsɩ yɔɔ ɖɛyaa, ɛnʊ lɛ sɔɔja sɔsɔ zeneralɩ Hachim Haroun Deby (2016). Payaɣ njamena maalika nɔɔ yɔɔ cɔnayʊ kɩfalʊ se Ali Haroun (2013- ).

	




#Article 572: Nuwakicɔɔtɩ (168 words)


Ɖooo lɛ Moritaanii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ kaakɛna tɛtʊ ndʊ paya;waɣ se Louis kiɖeɖeu yɔ. ƐLɛ pɩkpaɣna pɩnaɣ 1957 yɔ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖi-tɛtʊ sʊzɔtʊ yɔ Nuwakicɔɔtɩ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Atlantique lɩŋgamʋʋ cɔlɔ kpam. Tɛtʊ tʊnɛ, kpaŋkuɖumwaa lɩzɩ-tʊ, mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ pacakaɣ peeɖe nɛ  ɛzɩma pɔɖɔɔ yɔ lɛ, paa ɛzɩmtaa powoki n; epacakɩ lone nɖɩ ɖi-taa.

Mbʊ yebina nɛ pazɩ pazɩ lɛ, tɛtʊ ndʊ tɩkɔɔ tɩpɩsɩ tɛtʊ sʊzɔtʊ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa makɩɣna ɛkɩtaarɩnaa ɛzɩ 100 000 yaa kilomɛtanaa 1 000 nɛ ɛyaa kpɛnda 958 399. Nuwakicɔɔtɩ tɛtʊ tʊnɛ, tɩ-tɛ tɔsʊʊ lɩɣna somtu ndʊ pasaɣ peeɖe nɛ payaa-tʊ se Mafci yɔ tɩ-yɔɔ. Somtu ndʊ, Itaalii ɛjaɖɛ tʊlɩna tʊmɩyɛ nɖɩ peeɖe.

Payaɣ Nuwakicɔɔtɩ komina yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Ahmed Hamza. Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Nuwakicɔɔtɩ tɛtʊ nɛ ajɛyaa naayɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ anaa yɔ: Tukisɔnɩ (Etaazuunii), Lanzuu (Siini), Maadiriidi (Ɛsɩpañɩ), Amanɩ (Yɔridaanii), Bamako (Maalii) nɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩtaa yɔ, tɩ-taa lɔŋ tasɩya ŋgbɛyɛ.

	




#Article 573: Nɔɔ (287 words)


Kacalaɣ taa lɛ, nɔɔ kɛna pɔʊ ŋgʊ kɩ-taa ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ tɔkɩna yɔ tɔɔnaɣ nɛ pitiki ɛ-taa yɔ. Ɛlɛ yee pɩkɛ simaɣ yaa tɛtɛ wondu ndʊ ndʊ tɩwɛna kalɩ hʊndʊ, keŋ nɛ naŋgbanzɩ naalɛ kɔyɔ, paatasɩɣ yaʊ se nɔɔ ɛlɛ payaɣ ne njʊyɛ. Yee ɛyʊ ɛkɩla kataɣzaɣ yaa cɩmɖɛ kɔyɔ, pɔtɔŋ-kɩ-ɩ se ɛkɩla ŋjʊyɛ yaa ɛ-nɔɔ kɩla cɩmɖɛ.   

Nɔɔ wɛ ñʊʊ yɔɔ nɛ kɛwɛna ɛsɩndaa kiŋ. Kɛwɛ mɔɔʊ, tamaɣ nɛ lɩkpaɣzasɩ pɛhɛkʊ taa. Payaɣ kʊɖʊmbʊ taa se nɔɔ yɔ, kpaɣ ndoma, nzʊlɩmɩyɛ nɛ kela pɛkpɛndaa nɛ payaɣ mbʊ. Kela wazaɣ kɛlɛ se, atɔɔ yaa anaŋgɩ tɔɔnasɩ nzɩ pɛwɛ se sitiki ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ taa yɔ.

Nzʊlɩmɩyɛ wazaɣ kɛlɛ se ɛyʊ ɛpɩzɩ nɛ ɛyɔɔdʊʊ camɩyɛ yaa ɛcɔzɩɣ tɔɔnaasɩ nɛ kela ñɔyɔɔdɩɣ. Ndoma kɛŋna nɔɔ toko. Pʊtɔbʊʊ se ndoma ɛfɛyɩ kɔyɔ, kʊtɔmɩŋ sʊʊ ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ lotu taa yem yem. Pɩtasɩ ɖɔdɔ lɛ, ndoma ɛfɛyɩ kɔyɔ, ɛyʊ ɛɛpɩzʊɣ nɛ ɛyɔɔdɩ camɩyɛ. Ɛyaa nabɛyɩ wɛɛ lɛ, pɔnɔsɩ taa kela fɛyɩ nɛ payaɣ-wɛ se nɔɔtaa kpɛɖɛ tɩnaa. Pɩtɛkɛ peɖeke, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, palʊlʊʊ ɛyʊ lɛ, ɛpaɣlʊ pazɩ lɛ, ɛ-nɔɔtaa kela tɔʊ nɛ kɩfana ñɔ. Pɩtasɩ lɛ, ɛyaa nabɛyɩ kpadayʊʊ siŋŋŋ lɛ, pɔ-nɔsɩtaa kela tɔʊ. 

Tɛtɛ hʊndʊ natʊyʊ wɛɛ lɛ, tɩ-nɔsɩ taa kɛ tɩnɩʊ nɛ pɩndʊ, ŋgʊ pɩɩwɛɛ se pɔtɩkɩna nɔɔ lɛ, tɔbʊʊ kɛ panɩʊna pɩndʊ. Tɛtɛ kpɩna wena atɔkɩna anɔɔ nɛ anɩʊna a-tɔbɩŋ yɔ, yee tɔɔnaɣ ɛfɛyɩ ɖeu yaa pɩwɩɣ yɛ kɔyɔ, nabʊyʊ taa lɛ, tɔɔnasɩ nzɩ atɔkɩ yɔ, alɩɣna a-nɔsɩ. Pɔtɔŋ se atɔʊ tɔɔnasɩ nzɩ. Tɛtɛ kpɩna naayɛ wɛɛ lɛ, afɛyɩna nɔsɩ yaa tɔbɩŋ. Mbʊ pɔyɔɔ yɔ, awɛʊ tɛtɛ kpɩna lɛɛna lotu taa kɛnɛ. Tɛtɛ kpɩna ana, a-taa kɔyɔ ɖalaa. Yee ɛyʊ ɛɛtɔkɩ sɩnaʊ kɔyɔ, ɛ-nɔɔ ɖazɩɣ nɛ nɔɔ tɔsɔɔlɩ mbʊ. Pɩtɛ ɛyaa nɔsɩ taa lɩʊ sɔŋ.




#Article 574: Nɔɔrɩvɛɛzɩ (188 words)


Nɔɔrɩvɛɛzɩ kɛna Eerɔpɩ nɛ hayɩ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩwɛna Sɩkandiinavɩ tɛtʊ nzʊlɩmɩyɛ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ. Ajɛya wena ɖɩnɛ-yɛ pɛkpɛnda kamasɩ yɔ ana yɔ: Sʊyɛdɩ, Fɛɛlandɩ nɛ Ruusii. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwalanzɩ taa wɛ 385 199 km2  nɛ ɖenɖe tɛtʊ wɛ ñabɩ yɔ pɩmakɩɣna ɛzɩ 307 860 km2.

Ɖɩ-ɛyaa kpɛnda miliyɔɔwaa kagbanzɩ kɛ saŋgayɩŋ fenaɣ 2015. Erɔpɩ kpeekpe taa lɛ Isilandɩ taa kɛ ɛyaa takɩlɩ ɖɔʊ kilomɛta yɔɔ pɩtɩŋna Nɔɔrɩvɛɛzɩ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Osɩloo nɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ komina taa yɔ ŋgʊ lɛ nɔɔrɩveezɩyɛɛ pɩyele liidiya kɔyɔ Nɔɔkɩ.

Keteŋa kpekpe you naalɛ ŋgʊ tɛma lɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩpazɩ ɖɩhɩʊ ɖɩ-tɩ nɛ tɔsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu pazɩ pɩɖɛɛ; nɛ ɛsɩndaa kpem. Sɔnɔ taa mbʊ yɔ Nɔɔrɩvɛɛzɩ wɛ keteŋa kpeekpe taa ajɛya wena akɩlɩ ñɩm yɔ a-taa. Ɛjaɖe ɖɩnɛ ɖɩ-ñɩm pʊnɛ pɩlɩna tɛtɛɛ ñɩm mbʊ palɩ pʊyɔɔ yɔ pɩkɩlɩna kaɖazɩm nɛ helimaɣ  ŋga kɛwɛ ɛsɔtaa yɔ payaɣ-kɛ se kaazɩ yɔ. 

Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɛ temokirasii kɩlɩ wɛʊ keteŋa kpeekp ajɛya taa. Ɛjaɖɛ ndɩ ɖɔɖɔ ɖɩ-taa kɛ laŋhɛzɩyɛ kɩlɩ wɛʊ keteŋa kpeekpe taa ɖɔɖɔ. Nɔɔrɩvɛɛzɩ wɛ ajɛya wena acaɣ nɛ alɩzɩ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se OTAN ŋgbɛyɛ yɔ.

	




#Article 575: Nɛptiini (533 words)


Neptune kɛŋna wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga litoozo ŋga, yee pakpaɣ ɛzɩma tɩyɩnzɩ poinaʊ wɩsɩ yɔ yɔ. Nɛptiini cɔɔʊ wɩsɩ kpee yɔ pɩmakɩɣna ɛzɩ 30 UA yɔ nɛ tɩyɩŋga ŋga kɔcɔɔʊ wɩsɩ nɛ kosulukuu yɔ pɩmaɣna pɩnsɩ ɛzɩ 164,79 yɔ. Yee pakpaɣ tɩyɩnzɩ nzɩ sɩtakɩlɩ yʊŋ hɩlɩmaɣ kɔyɔ, Nɛptiinɩ kɛŋna naatozo ñɩŋga. Ɛlɛ tɩyɩŋga kɛnɛ kakɩlɩ Tetʊ tɩyɩŋga yʊŋ tam 17 taa nɛ Siipitɛɛrɩ yɔ tam 19 taa. Tɩyɩŋga Nɛptiini kɛnɛ kɛkɛ nanza ŋga tɩyɩnzɩ nzɩ sɩtakɩlɩ paɣlʊ yɔ. Planɛɛtɩ kanɛ kɩ-tɛ demi-grand axe maɣna kilomɛtanaa 4 503 443 661. Planɛɛtɩ kanɛ kɛ-tɛ walanzɩ taa maɣna ɛzɩ 7,6408×109 km2 yɔnɛ kɛ-tɛ volume taawɛ ɛzɩ 62,526×1012 km3 yɔ. 

Nɛptiini tɩyɩŋga taa nɛ hidrozɛɛnɩ, heliyɔm. Panaɣ ɖɔɖɔ iidrokarbiiri, azɔɔtɩ, lɩm, amoniyakɩ nɛ metanɩ. Wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩnzɩ keekpe taa lɛ Neptiini ɖeke ñɩnɩya naa pɩlɩɩna akɔnta labʊ yɔɔ. Mbʊ pʊyɔɔ yɔ Fransɩɩ taa tʊ weyi ɛkpɛlɛkʊʊ tɩyɩnzɩ wɛtʊ yɔ, Alexis Bouvard, kaawɛɛ ɛlakɩ tɩyɩŋga Iiranisi yɔɔ akɔnta nakʊyʊ lɛ, ɛna se pɩɩcakɩ camɩyɛ mbʊ yɔ paapɩɩla ɛzɩma yɔ tɩyɩŋga nakɛyɛ wɛɛ nɛ ko-yuŋ makɩ. 

Ñɩinɩyaa mba paalɛɣ plutɔɔ naʊ yɔ pa-taa kɔyɔ Greg Buchwald, Michel DiMario nɛ Walter Wild. Pɩɩkɛ Siikagoo sukuli kɩtɛzʋʋ taa pɩnaɣ 1909 taa. Pɩwayɩ lɛ, ñɩnɩyaa sakɩyɛ na-kʊ ɛzɩ tɔm hiu nɛ naanza (14) mbʊ yɔ nɛ pa-taa kɛlɛ Heidelberg kɔlaɣ fenaɣ 23 pɩnaɣ 1914. Pɩnaɣ 1930 taa siŋŋŋ kɛ pana plutɔɔ nɛ panya-kʊ se planɛtɩ X. Patana-kʊ yem ɛlɛ Percival Lowell ñɩnaɣna se ɛna mbʊ piyiiduu tɩŋga ŋga payaɣ-kɛ se nɛptunɩ yɔ. Pɩwayɩ lɛ, astronaute weyi payaɣ-ɩ se Tombaugh yɔ ɛñɔɔzɩ ɛ-tɩ camɩyɛ nɛ ɛpaɣzɩ lɩzʊ fotonaa kpaɣ kɔlɑɣ fenaɣ 29 pɩnaɣ 1930 Taa. Ɛcɛkaɣ fotonaa mba tɔm naputozo taa ɖama yɔɔ nɛ lɛlaɣ fenaɣ 18 pɩnaɣ kʊɖumaɣ ŋga ka-taa lɛ, ɛ-lɩmaaza wolo nɛ ɛna se nabʊyʊ ciidiɣ hɛkʊ taa. Pɩla mbʊ lɛ, Lowell ñɩnɩyaa lala tasɩ ñɩnɩʊ kɛ Harvard College Observatory taa nɛ palɩzɩ ɖɔɖɔ fotonaa lakɩŋ fenaɣ 13 pɩnaɣ 1930 nɛ panacamɩyɛ nɛ petizi se tɩŋga nakayɩ wɛɛ nɛpayaɣ-kɛ plutɔɔ. Tɛʊ fema lɛ, Union Astronomique Internationale susaa kpaaa kɛ tɔm kɩfatʊ tʊnɛ. 

Fransɩɩ ɛjaɖɛ tʊ weyi payaɣ-ɩ se Alexis Bouvard yɔ ɩnʊ kaalɛɣna naʊ se nabʊyʊ wɛɛ nɛ piyiidu akontanaa mba paawɛ palakɩ Uranusi tɩŋga cɔlɔ nɛ ɛmaɣzɩ se paapɩɩla ɛzɩma yɔ, tɩŋga nakayɩ wɛɛ nɛ ŋga yiiduna akɔnta ŋgʊ. Pɩlaba mbʊ lɛ, pɩnaɣ 1843 taa ŋgilisi tʊ weyi payaɣ-ɩ se John Couch Adams yɔ, ɛla akɔnta nakʊyʊ nɛ ɛna mbʊ, pɩnzɩ naatozo wayɩ lɛ Fransɩɩ tʊ Urbain Le Verrier ñatɩŋna nʊmɔʊ nakʊyʊ nɛ ɛla ɖɔɖɔ akɔnta nakʊyʊ nɛ ɛnʊ ɖɔɖɔ ɛna siŋŋŋ se tɩŋga nakayɩ wɛɛ tovenim taa. Pɩkɔma pɩtalɩ salaŋ fenaɣ 23 pɩnaɣ 1846 lɛ, Caama tʊ, Johann Gottfried Galle, cɔna ñɩɩtʊ taa nɛ ɛna Nɛptuni camɩyɛ.

Pɛkɛdɩɣ se ɖooo saŋayɩŋ fenaɣ 28 pɩnaɣ 1612 taa Galilée kaatɛma naʊ kɛ tɩŋga kanɛ ɛlɛ tɩŋga payaɣ-kɛ Siipitɛrɩ yɔ, ŋga ɛ-taa kaawɛɛ se ɛcɔŋna. Fenaɣ lɛɛka taa, Kɔlaɣ fenaɣ 28 pɩnaɣ 1613, ɛtasa cɔnaʊ lɛ, ɛna se tɩŋga ŋga kecida pazɩ. Ɛna pɩtɩŋga payɩ mbʊ ɛlɛ, ɛtaamaɣzɩ se pɩkɛna tɩŋga sɔsɔɣa nɛ ɛtatasɩ-tʊ yɔɔdʊ nɔɔyʊ cɔlɔ, mbʊ yebina nɛ paapɩzɩɣ pɔtɔ se ɛnʊ ɛcalɩna Nɛptuni naʊ. Pɩla ɛzɩ ɛlabʊ Tɛtʊ yɔɔ tɔm ɖɔɖɔ yɔ. Ɛnʊ kaalɛɣna naʊ se Tɛtʊ kɛna tɩŋga ŋga kɔcɔʊ yɔ, ɛlɛ pɩsa miŋ lɛ, ekizi-tʊ.




#Article 576: Nɩŋgbaŋaɣ (165 words)


Ɛyʊ wɛʊ yɔ, ɛwɛna hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ nɛ paa hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩna kɩ-hɩɖɛ nɛ kɩ-wazaɣ. Ñʊʊ wɛɛ, nesi wɛɛ, (pɩkpaɣ pɩɖɛɛ) nɛ naŋgbanzɩ wɛɛ ɖɔɖɔ. Nɩgbaŋaɣ yɔɔ kɛ nɩŋgbaŋaɣ hɔɔlɩŋ ɩnɛ ɩwɛɛ: nɩŋgbaŋaɣ, ɛsɩyɛ, naatalʊʊ, naakiɖe, nɩŋgbaŋaɣ hoɖe nɛ nimba pɛwɛɛ. 

Ɛyʊ sʊtʊyʊ nɩŋgbaŋaɣ taa mɔɔ wena awɛ yɔ akpɛnda 26. Pʊtɔbʊʊ kɛlɛ se yee pɛtɩyɩ ɛyʊ yɔɔ mɔɔ kpeekpe kɛ tom naanza  taa kɔyɔ, nɛ yee pɛkpɛnda nɩŋgbanzɩ nzɩ sɩ-naalɛɛ yɔ, sɩ-taa mɔɔ kɛna hɔɔlʊʊ kʊɖʊmʊʊ kɛ naanza yɔɔ. Nɩŋgbaŋaɣ taa ɖenɖewaa pʊcɔʊ yɔ, pɩkpɛnda hɔɔlɩŋ 16; nɛ hola kpɛnda 107 piyele nimvela ñɛkpɛnda nɛɛlɛ (20).

Nɩŋgbaŋaɣ yɔɔ kɛ ɛyʊ fɛyʊ nɛ ɛsɩŋʊ yiu yiu, kɔ-yɔɔ ɖɔɖɔ kɛ ɛfɛyʊ nɛ ɛɖɔŋ nɛ ɛkpaɣ nɛ etiki nɛ ɛlakɩ ɛ-tʊma ndɩ ndɩ. Ɛyʊ nɩŋgbaŋaɣ yɔɔ nɛ nimbee kagbanzɩ nɛ nimbiye sɔsɔyɛ kɛ payaɣ se nimbiye abalʊ ñɩnɖɛ nɛ cikpeɖe payaɣ se ccuculibaŋa. Pɩwɛɛ mbʊ ɖɔlɛ, ɛzɩ nandaka yɔɔ nee yɔ, nɩŋgbaŋaɣ yɔɔ nimbe wɛ ndɩ ndɩ: ɛyaa nabɛyɛ wɛna nimbe looɖo nɛ lalaa ñɛɛna pɩɖɛ mbʊ.




#Article 577: Nɩŋgbaŋgʊʊ hɔmtʊ (Sanction) (311 words)


Wɛɖɔyɛ tɛ nɩŋgbaŋgʊʊ hɔm Fransɩɩ ɛjaɖɛ kɛ kewiyaɣ tɛ paɣtʊ ndʊ paɖʊʊ ɛyʊ weyi ɛɖɔwɛɛ tɔm natʊyʊ ɖeɖe yɔ. Wɛɖɔyɛ nɩŋgbaŋgʊʊ hɔmtʊ wɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa nɩŋgbaŋgʊʊ hɔm yɔ. Ɖɩkpaɣ ɛzɩ samaɣ cɔlɔ yaa namtʊ tɛ yee tɩwɛ paɣtʊ takayaɣ taa nɛ tɔm hʊʊ waɖɛ ɛyɔɔdʊʊ-tʊ yɔ.Nɩŋgbaŋgʊʊ hɔmtʊ ndʊ tɩkɩlɩɣ ɖoŋ ndʊ lɛ, maatɛŋ maatɛŋ nɩŋgbaŋgʊ hɔm.
  
Ɖɩnaɣ wɛɖɔyɛ nɩŋgbaŋgʊʊ hɔmtʊ ndʊ palaba pɩlɩna mbʊ ɛyʊ laba yɔ pɩcɔlɔ nɛ tɔm hʊyʊ yɔɔdɩ hɔm mbʊ keekee pɔhɔmɩ-ɩ yɔ pɩcɔlɔ. Paɣtʊ yɔɔ ɖɔnɛ tɛ wɛtʊ ɖʊna-ɩ se ɛlɩzɩɣ nɩŋgbaŋgʊʊ hɔm mbʊ paɣtʊ ɖʊwa yɔ.
 
Nɩŋgbaŋgʊ hɔm paɣtʊ ndʊ paɖʊ-tʊ pɩlɩŋ ndɩ ndɩ nɛ ndʊ ɖɩnaɣ yɔ. Kɔɔnaɣ nɩŋgbaŋgʊʊ wɛ nɛ nɩŋgbaŋgʊʊ kɩsɔzɩtʊ nɛ nɩŋgbaŋgʊʊ hɔmtʊ kɩ-malɩsɩnatʊ nɛ pɩkpaɣ mbʊ puwolo. Paɣtʊ yɔɔ ɖɔnɛ tɛ wɛtʊ ɛɛhaɣ tɔm hʊyʊ waɖɛ se ɛcɛzɩɣ nɩŋgbaŋgʊʊ hɔmtʊ natʊyʊ yɔ. Paɣtʊ ha waaɖɛ pɩsɩna ɖenɖe ɛcɛzɩɣ yɔ ɛlɛ, ewelesi nɛ yee natʊyʊ ɛkɔma tɩkpaɖɩ kɔyɔ.
 
Yee ɛyʊ ɛtasa labʊ kʊwɛkɩm sɔsɔm kɔyɔ, tɔm hʊyʊ pɩzɩɣ ɛkpaɣ paɣtʊ tɩmaɣna yaa tɩkpaɖɩ pɩlɩna paɣtʊ takayaɣ taa hɔɔlaɣ 132-18-1 tɛ maɣzɩm yɔ. Pɩpɩzɩɣ ɖɔɖɔ pɩkɛ lɩmaɣzɩyɛ ndɩ tɔm hʊyaa mba pahʊʊ tɔm ndʊ palaba yɔ ɛzɩ paɣtʊ takayaɣ taa lɔŋ tasɩyaa lɩmaɣzɩyɛ nɛ paɣtʊ ndɩ ndɩ ndʊ paayɔɔda pʊ-tɔm yɔ.
 
Wɛɖɔyɛ wenaa amʊna se pɔtɔ ɛyʊ salaka pɩtalɩ pɩnzɩ hiu mbʊ yɔ lɩna paɣtʊ takayaɣ taa hɔɔlaɣ 131-1 tɛ tɔm yɔɔ, kɔɔnaɣ wɛɖɔyɛ nɩŋgbaŋgʊʊ hɔmtʊ (pɩtalɩ alɩwaatʊ maatɛŋ maatɛŋ). Pɩtɛ alɩwaatʊ taa tɔm hʊyaa pɩzɩɣ palɩzɩɣ pamaɣmaɣ nɩŋgbaŋgʊʊ hɔm paɣtʊ. Tɔm hʊyaa kedizaɣ pɩzɩɣ ɖɔɖɔ palabɩna tʊmɩyɛ nɩŋgbaŋgʊʊ hɔm paɣtʊ kɩsɔzɩtʊ ndʊ paasɩma yɔ. Pakakɩŋ kaʊ waɖɛ nɔmɔʊ taa nɛ pamʊʊ ñañɩm nɛ pahaŋ paɣtʊ kɩ-haʊ.
  
Tɔm hʊyʊ maɣmaɣ tɛ ɖoŋ wala sakɩyɛ yee pɩpɔzɩɣ paɣtʊ lɩzɩɣ. Ɛpɩzɩɣ yɔɔdʊʊ nɛ ɛwɩlɩɣ ñaŋ ɛzɩ paɣtʊ pɔzʊʊ yee wɛɖɔyɛ tʊ ɛɛpɩsɩna ɛ-tɩ kɔyɔ. Yee wɛɖɔyɛ tʊ ɛpɩsɩna ɛ-tɩ kɔyɔ tɔm hʊyʊ pɩzzɩɣ eyele pʊtɔlɩ pɩtɩŋga nɛ ɛkpayɩ salaka pɩnaɣ kʊyʊmaɣ.




#Article 578: N̄ɩɣlɩm sika (272 words)


Ñɣlɩm sika kɛna élément chimique nɛ kɩ-mayaɣ kɛna 79 ŋga. Mayɩsɩ lɛɛsɩ hɛkʊ taa lɛ, payaɣ-kɛ tobi taa yem se Au. Ñɩɣlɩm sika kɛna kɛwɛ ɖeu kamaɣ fɛyɩ nɛ paa anɩ ɛsɔɔla se ɛwɛna-kɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ŋga palakɩn a liidiya nɛ kɛkɛna acana pʊyʊ ɖooo lɔŋ taa ɖɔɖɔ. 

Pʊcɔ nɛ ñɩɣlɩm sika kɛna pamakɩ-kɛ nɛ kañɩlɩzɩʊ pɛlɛ pɛlɛ lɛ kaawɛ ɛzɩ putoo yaa kesi tɩyɛ yɔ yaa ɖɔɖɔ ɛzɩ pʊʊɖɛ yɔ. Ñɩlɩm sika ŋga kalɩna kaaŋ weyi tɛʊ tɔɔ-ɩ nɛ ɛ-taa kaawɛ ñɩɩtʊ ndʊ yɔ. Ñɩlɩm sika kanɛ kɛwɛ ndɩ ndɩ alɩwaatʊ ndʊ kɛwɛ caaɣ yɔ: kapɩzɩɣ kɛkɛ filon, ñɩɣlɩm pʊnɛ pʊbʊ ñalɩɣna kaaŋ ultrabasique taa nɛ ɖɔɖɔ lɩm ɖɔŋna ñɩzɩɣ kaaŋ pazɩ pazɩ nɛ pikpeɣli nɛ pɩpɩsɩ sika. 

Ñɩlɩm sika ŋga patatɩɩlubita-yɔ, kɛwɛ ɖeu nɛ papɩzɩɣ pamɩlɩtɩ-kɛ yaa polubi-kɛ mbʊ pɔsɔɔlaa yɔ; pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ, pɩkɛna ñɩɣñɩʊ ŋgʊ kɩsa miŋsiŋŋŋ kuhukuu yɔ. Pɩkɛna ñɩɣʊyʊʊ ŋgʊ kɩwɛ ɛzɩ sʊtʊ lɩm yɔ nɛ kɩɩmʊʊkalɩkɔdaɣ yɔ, paa kɩɩwɛ lɩm taa yaa awayɩ yem kɔyɔ. Mbʊ yebina kpem nɛ ñɩɣlɩm sika ŋga paa anɩ ɛsɔɔlɩ kɔ-tɔm ɛzɩ pʊyʊ yɔ.

Ɖooo ɛzɩ pɩlɩɣ ñɩɣlɩm sika kanɛ kɔyɔɔ nɛ papaɣzɩ-kɛ huyuu yɔ, pakpaɣ nɛ pamaɣzɩ nɛ pʊkɔɔ pɩsɩɩna pɩnaɣ 2010 kɔyɔ pɩɖɛ ɛzɩ tɔɔnɩwaa 166 000 yɔ. Pɔtɔma se pamaɣzɩɣna sikiɖi pɔɔyʊʊ kɔyɔ, ɖaalakɩŋ hɔɔlʊ kʊɖʊmʊʊ ɖɛ ɛzɩ mɛtanaa nɛɛlɛ yɔ. 

Keteŋa kpeekpe taa lɛ, Afrika Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ kaakɛŋna ɖenɖe ñɩɣlɩm sika kanɛ kaakɩla wɛʊ yɔ. Ɛlɛ sɔnɔ taa yɔ Siini ɛjaɖɛ ɖɛ-ɖɩ  nɔɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɖɩna ɖɩ-ɛjaɖɛ taa kɛ filon pʊɖɔɔ siŋŋŋ. Pɩtɛkɛ Siini ɖeke, mbʊ pʊyɔɔ yɔ ajɛya cabɩ wɛɛ ɖɔɖɔ.

Ñɩɣlɩm sɩka kanɛ maawʊʊ yaa ñɩɣlɩm momoɖe taa kɛ palakɩ ka-tʊmɩyɛ.




#Article 579: N̄ɩɣlɩm tʋmɩyɛ laɣsɩ (Métallurgie) (167 words)


N̄ɩɣlɩm tʋmɩyɛ laɣsɩ kɛna tɩlɩtʋ yaa ɛzakuliye lɔŋ n̄ɩnʋʋ tʋmɩyɛ labɩnaʋ nɛ n̄ɩɣlɩm wondu yaa n̄ɩɣtʋ (métaux). N̄ɩɣlɩm wondu yaa n̄ɩɣtʋ ndʋ, ɛzakuliye n̄ɩnɩtʋ yeki nɛ patɩlɩ tɩwaza siŋŋ kɛ tʋma ndɩ ndɩ ɖɩlaɖɛ pɩlɩʋ yaa hɔʋ taa.

Peeɖe patɩlɩʋ, ŋna palabɩna n̄ɩɣtʋ yaa n̄ɩɣlɩm wondu ndʋ nɛ tʋmɩyɛ, nɛ patɩlɩ tiɖoŋ nɛ tɩwazaɣ yɔ. Tʋma ndɩ ndɩ tɩlaɖɛ yaa hɔʋ taa peeɖe papɩsɩʋ n̄ɩɣlɩm yaa n̄ɩɣtʋ wondu (métaux) tʋnɛ kɛ mbʋ pɔsɔɔla yɔ nɛ pɩwɛna wazaɣ.

Ɖakpaɣ nɩtʋ yaa welesitu sakɩyɛ taa kɔyɔ, ɖɩnɩʋ size, payaɣ tʋma ndɩ nɖɩ ɖɩlaɖɛ pɩlɩʋ ŋgʋ kɩ-taa poluki n̄ɩɣtʋ yaa n̄ɩɣlɩm wondu ndɩ ndɩ wazaɣ n̄ɩndʋ yɔ size kpabʋ hɔʋ. Mbʋ yɔ, ɛzakuliye yaa tɩlɩtʋ ɖoŋ sɩɩʋnana tʋma ndɩ ndɩ pɩlɩʋ yaa hɔʋ ŋgʋ.

  
N̄ɩɣlɩm tʋmɩyɛ laɣsɩ (métallurgie) tɔbʋʋ paza wɛʋ ɖɔŋ yaa hukaɣ pɩgbaʋ nɛ kpaɖʋ hiu nɛ nakʋ (19) n̄ɩŋgʋ taa kɛ mbɩ yɔ. Pɩpazɩna lubiyaa. Ɛzɩ pɔtɔŋʋ size hakiŋ yaa loozana lubu kɛ mbɩ yɔ. Ɖɛfɛɛ ɖɛfɛɛ nɛ pɩkɔ pɩn̄ɔ siŋŋ kɛ tʋma ndɩ ndɩ pɩlɩʋ taa.




#Article 580: N̄ɩɣlɩm Ɛsɔ Kuduyuu (Temple d'Or) (186 words)


N̄ɩɣlɩm Ɛsɔ Kuduyuu kɛna matʋ ndʋ tɩfɛyɩ yɔ tɩmatʋ kɛ Harmandir Sahib. Pʋtɔbʋʋ tobi kɛlɛ size «Ɛsɔ Kuduyuu hɩɖɛ sɛwa yaa hɩɖɛ kʋya». N̄ɩɣlɩm Ɛsɔ Kuduyuu ŋgʋ, kɩkɛ Sikhs nɩma kaɖɛ kuduyuu. Kuduyuu kʋnɛ, kɩwɛna Amritsar tɛtʋ hɛkʋ taa kiŋ kɛ Pɛnjab ɛjaɖɛ taa. Ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɩɖɩ wɛna nɛ Ɛɛndɩ nɛ hayuu kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ.

Pɩcɔ nɛ payaɣ hɩɖɛ ɖɩnɛ size, N̄ɩɣlɩm Ɛsɔ Kuduyuu lɛ, pɔjɔna ɛzɩ ɛnʋ ɛzɩ, pata kuduyuu kʋnɛ kɩtɩŋgɛ payɩ kɛ sika sɛmɩŋ tɔlɩm nɛ puhuzi katɩŋgɛ payɩ kɔyɔɔ yɔ. Pɩcɔ nɛ paɣtʋ lɩʋ yaa lɩmaɣza lɩʋ size pama n̄ɩɣlɩm Ɛsɔ kuduyuu kʋnɛ yɔ lɛ,ɖajaa sɔsɔ Gurû Arjan ka-hana nɔɔ yaa nʋmɔʋ nɛ matʋ tʋnɛ tɩpaɣzɩ pɩnaɣ 1601 tɛ alɩwaatʋ taa.

Sɔsɔ ɛnɛ ɛkɛ kɛna Sikhwaa tɛ ciyam yaa kalaza tɔm wɩlɩyʋ kagbanzɩ n̄ɩnʋ.

N̄ɩɣlɩm Ɛsɔ Kuduyuu ŋgʋ kɩ-tɛɛ peeɖe kɛ padaɣ kɔɔnɔɔ tʋ ɖajaa sɔsɔ Gurû Nanak wokaɣ nɛ ɛ-tɩmʋʋ yaa ɛ-lakɩ ɛ-kɩlaŋ a-tɩma. Ɖɩnɩ size N̄ɩɣlɩm Ɛsɔ Kuduyuu kʋnɛ, Afganistani ɛjaɖɛ taa mba tʋlaɣ youu kɩ-tɛ peɖe kɛ pɩnaɣ 1757 alɩwaatʋ taa. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa pɔyɔka kʋ naŋga naŋga. Ɛlɛ paɖanɩ kʋ maʋʋ pɩnzɩ nutozo wayɩ.

	




#Article 581: N̄ɩɣyʋʋ kɩn̄ɛyʋʋ (630 words)


N̄ɩɣyʋʋ kɩn̄ɛyʋʋ, pɩkɛ n̄ɩɣyʋʋ ŋkʋ palakɩna tʋmɩyɛ ɖɩɣa taa yɔ yaa n̄ɩɣtʋ ɖuluɖe taa yɔ. Pɩzatʋ naalɛ kɩlakɩna tʋmɩyɛ. Patʋʋ n̄ʋʋ yɔɔ n̄ɩndʋ ɛjɔʋ pɔʋ taa nɛ pɩtɛɛ n̄ɩndʋ n̄alɩɣna n̄ɩɣyʋʋ tɛɛ. 

Pɩlaba pɩnzɩ nɩɩnʋwa nɛ nɩɩnaza nɛ kagbaanzɩ yɔ polubu kajalaɣ n̄ɩɣyɩŋ kɩn̄ɛyɩŋ yɔ. Nesi pɔcɔzaɣna-ɩ nɛ pʋcɔ ɛn̄ɛyɩɣ. Sɔnɔdaa lɛ, latiri miŋ pɛn̄ɛyɩɣna-ɩ. Pʋpɔzʋʋ latiriki miŋ wondu natʋyʋ wuɖuwuɖu nɛ pʋcɔ lɛɛlɛɛyɔ papɩzɩ pɛn̄ɛyɩna-ɩ nɛ pɩkɩlɩ kɛlɛʋ. Pʋwɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ pʋpɔzʋʋ wondu natʋyʋ n̄ɩɩɩ n̄ɩɩɩ se, pʋcɔ papɩzɩ pacɔnɩna mayaɣ nakɛyɛ yɔ yaa pʋyʋ weyi ɛ-tɔm wɛ kaɖɛ siŋŋ yɔ.

Pɔsɔ kajalaɣ ɖajanaa mba pɛlɛyɩ lubu n̄ɩɣyʋʋ kɩn̄ɛyʋʋ yɔ pɔ-yɔɔ sɔnɔ. Mbaa yɔ: Amerika tʋ weyi payaɣ se, Elias Howe yɔ nɛ Caama tʋ weyi payaɣ ɛ́lɛ se, Balthasar Krems yɔ nɛ Thomas Saint ɛ́lɛ kɛ Enkilisi tʋ nɛ Otirisi tʋ, payaɣ ɛ́lɛ se, Yoosɛfʋ Maderspeger.

Toovenum lɛ, kajalaɣ weyi ɛlɛyɩ lubu n̄ɩɣyʋʋ kɩn̄ɛyʋʋ siŋŋ yɔ, ɛnʋʋ lɛ ɖajaa N̄ɛyɩyʋ Barthélemy Thimonnier. Ɛkɛ francɩɩ tʋ, Lyon egetiye taa palʋla-ɩ. Pɩnaɣ 1830 n̄ɩŋga taa n̄ɩɣyʋʋ kɩn̄ɛyʋʋ takayaɣ. Ɛsaɣ-kʋ nɛ ɖasɩ nɛ ɛmɛyɩ-kʋ nɛ nɩmaɣ kʋɖʋmaɣ caŋ caŋ, kɛwɛ ɛzɩ lɩyʋʋ yɔ. N̄ɩɣyʋʋ kɩn̄ɛyʋʋ ŋ́gʋ kɩpazaɣ kɩn̄ɛyʋʋ pɔŋ 200 miniti kʋɖʋmʋʋ taa. Pɩɩpɔzaa se, sɔɔjanaa isuu aŋkoo; pʋ-yɔɔ n̄ɛyɩ tokonaa 80 se ɛɖʋna-wɛ hɩɖɛ. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa, luɖaa sakɩyɛ lakaɣ tʋma nɛ pe-nesi kɛnɛ. Pʋ-yɔɔ palakaɣ n̄ɩyɩtʋ tʋmɩyɛ nɛ ɛjɔʋ ɖeke. Piyebina nɛ payaa Madesperger n̄ɩɣyʋʋ se, Nesi nzɩ sɩn̄ɛyɩɣ yɔ.

Amerika tʋ, ɖajaa Walter Hunt calɩna labɩnaʋ tʋmɩyɛ nɛ n̄ɩɣyʋʋ ŋgʋ payaɣ se, Naavɛɛtɩ yɔ pɩnaɣ 1834 taa. Pɩzatʋ naalɛ ɛtʋwaɣ kɩ-taa nɛ ɛlakɩna tʋmɩyɛ. Lɩmaɣzɩyɛ ńɖɩ ɖɩ-yɔɔ ɖajaa Elias Howe tɩŋnaa nɛ ɛ́lɛ lu n̄ɩɣyʋʋ ŋgʋ payaɣ se, Brevet yɔ pɩnaɣ 1846 taa. N̄ɩɣyʋʋ kʋnɛ kɩkɩlɩ kajalaɣ n̄ɩŋgʋ ɖeu, ɛlɛ, piteɖena-ɩ. Pʋ-yɔɔ ɛkʋyaa ewolo Ɛngilisi ɛjaɖɛ taa se ɛtasɩ-kʋ maɣzʋʋ nɛ ɛna. Ɖajaa Isaac Merrit Singer lubi n̄ɩɣyʋʋ kɩn̄ɛyʋʋ nakʋyʋ nɛ kʋkʋ kɩlɩ ɖeu lɛɛŋ pɩnaɣ 1851 taa, ɛlɛ, pʋwɛɛ se, ɛɖaɣnɩ-kʋ n̄ɔɔzʋʋ nɛ pɩkɩlɩ. Mbʋ hana-ɩ waɖɛ nɛ kɩyɛna fenaɣ kɩyakʋ 12 n̄ɩŋgʋ, pɩnaɣ 1851 taa ɛsɩɩ kajalaɣ Brevet nɛ ɛtʋlɩ tʋmɩyɛ nɖɩ ɖɩpɛdɩɣ n̄ɩɣyɩŋ kɩn̄ɛyɩŋ weyi palakɩ-ɩ nɛ tʋmɩyɛ ɖɩɣa taa yɔ pɩnaɣ kʋɖʋmaɣ ŋ́ga ka-taa. Tʋmɩyɛ nɖɩɩ payaɣ se  I.M. Singer  Co. Mbʋ yebina nɛ piɖena-ɩ. Peeye ɖajaa Elias Howe ya-ɩ tɔm Tɔm hʋyaa sɔsaa cɔlɔ nɛ pahʋʋ ɛ-tɔm ndʋʋ pɩnaɣ 1854 taa. Ɛlɛ, ɛtakpaɣ pʋyʋ ɖajaa Isaac Merrit Singer cɔlɔ tɔm hʋʋ taa, mbʋ pʋyɔɔ yɔ, ɛ́lɛ n̄ɔɔzɩ kʋ camɩyɛ kpem se paa anɩ ɛpɩzɩ ɛlabɩna-kʋ nɛ tʋmɩyɛ.

N̄ɩɣyɩŋ kɩn̄ɛyɩŋ weyi Fransɩɩ n̄ɩma luba yɔ, ekeɖewaɣ pɩŋŋ kewiyaɣ naalɛ n̄ɩŋga taa. Ɖajanaa pɛnɛ polubina-ɩ: Peugeot nɛ Hurtu nɛ Journaux Leblond nɛ Brion nɛ Reimann. Agoza fenaɣ kɩyakʋ 12 n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1868 taa payaɣ takayaɣ ŋga payaɣ se, brevet yɔ naavɛɛtɩ n̄ɩɣyʋʋ kɩn̄ɛyʋʋ. Sʋsɔ Pierre Cobet yana takayaɣ ŋ́ga. Pɛpɛdɩna Pegeot hɔʋ Brevet nɛ hɩɖɛ. Ŋ́gʋ lubina takayaɣ ŋgaa Audincourt tɛtʋ taa. Pasɩwaɣ n̄ɩɣyɩŋ kɩn̄ɛyɩŋ ndɩ ndɩ Fransɩɩ tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ payaɣ se Paarii yɔ tɩ-taa se pana ŋgʋ kɩkɩlɩ ɖeu lɛ, ɖajaa Benjamin Peugeot paha Hɩɖɛ Ɖʋʋ Samtʋ takayaɣ. Ɛnʋʋ pakpaɣa se, eluba n̄ɩɣyʋʋ kɩn̄ɛyʋʋ. Pɩnaɣ 1871 taa Caama tʋ ɖajaa Kayser maɣzaa nɛ elu wonuu nakʋyʋ nɛ kɩpɩzɩɣ kʋcɔzʋʋ n̄ɩɣyʋʋ kɩn̄ɛyʋʋ ɛjɔʋ hɔɔlɩŋ tɩŋa. Mbʋ yebina nɛ papɩzɩɣ pɛn̄ɛyʋʋ awiya tokonaa laŋa taa mɛɖʋmɛɖʋ nɛ pacanɩɣna-wɛ. Alɩsaasɩ ɛjaɖɛ taa tʋ, ɖajaa Caroline Garcin maɣzaa nɛ ɛ́lɛ lu n̄ɩɣyʋʋ ŋgʋ kʋhɔŋ nɛ kɩpɩsɩɣ yɔ, mbʋ pʋyɔɔ yɔ, alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, piiliwaa ɖeke paɖʋwaɣ nɛ pehikiɣ laatriki miŋ. Pɩnaɣ 1873 taa ɖajaa Ward luba kajalaɣ n̄ɩɣyʋʋ kɩn̄ɛyʋʋ ŋgʋ kɩwɛ yem waaa, kɩ-tɛɛ fɛyɩ pʋyʋ yɔ. Suwisi ɛjaɖɛ mayaɣ Elna polubina-kʋ nɛ kɩn̄ɛyɩɣ nesi tokonaa nɛ pantalaŋ.

Pɩnaɣ 1937 n̄ɩŋga taa ɖajaa Pfad luba n̄ɩɣyʋʋ nakʋyʋ nɛ kɩkɛ n̄ɩɣyʋʋ kɩn̄ɛyʋʋ ŋ́gʋ ki-mootɛɛrɩ.

N̄ɩɣyʋʋ kɩn̄ɛyʋʋ pazɩ kiwoni n̄ɛyɩtʋ nɛ ɛsɩndaa siŋŋ. Ŋ́gʋ yebina nɛ pɛn̄ɛyɩɣ wondu ndɩ ndɩ sakɩyɛ. Pʋ-yɔɔ tʋtʋ yɔɔ takɩlɩ liidiye caaa.




#Article 582: N̄ʋʋ (371 words)


N̄ʋʋ kɛ sakɩyɛ yaɣ ɖɔɖɔ size kalɩyaɣ. N̄ʋʋ yaa kalɩyaɣ kɛna mayaɣ yaa yʋsaɣ ŋga kasɩɣna yaa pakpakʋ kɛ nɛ pamana matʋ paa ndʋ yɔ. N̄ʋʋ yaa kalɩyaɣ wasɩɣ nɛ pama tem n̄ʋʋ yaa pilim n̄ʋʋ. Pilim n̄ʋʋ yaa tem n̄ʋʋ ŋgʋ kɩkɛ n̄ʋʋ sɔsɔʋ. Pɩkɛ mɩnaɣ n̄ʋʋ ŋgʋ paɖaɣna kʋ yaʋ ɖɔɖɔ size pɩlʋʋ tɛ n̄ʋʋ yaa cɔlʋʋ tɛ n̄ʋʋ kɛ laɣsɩ pɩlɩtʋ ɖʋʋ hɔɔlʋʋ taa. Hiu hiu laɣsɩ yaa hiu hiu ɖɔnɛ kɛna lakayaɣ ŋga pakɩla tɩlɩʋ siŋŋ kɛ matʋ hɔɔlʋʋ taa yɔ.

Hiu hiu laɣsɩ sɩnɛ, sɩwɛnɛ n̄ʋŋ matʋ mayasɩ hiu nɛ nzɩ lɛɣzʋna n̄ʋŋ masɩ yee ŋgba kpɛɖɛ (0) ŋgɔ nzɩna nakʋ (9) kɔyɔ. Ɖakpaɣ ɛzɩ-ɩ hiu hiu laɣsɩ taa yaa hiu hiu ɖɔnɛ taa kɔyɔ, ɖɩpɩzʋʋ ɖɩma n̄ʋʋ nɩyɛ : ɖɩkpaɣ ɛzɩ-ɩ, pamaʋ size hiŋ naalɛ nɛ lʋbɛ (27) kɛ mbɩ yɔ, ɖɩnaɣ size pɩkɛna n̄ʋŋ naalɛ matʋ. Pʋtɔbʋʋ size ɖɩmaɣ naalɛ (2) nɛ pɩkɔɔ lɛ ɖɩtasɩ maʋ lʋbɛ nɛ pakpɩtɩna ɖama.

Pɩtɛ matʋ ndʋ tɩ-naalɛ pɛkpɛm kɛ pakalɩʋ size hiŋ naalɛ nɛ lʋbɛ. Hiŋ naalɛ nɛ lʋbɛ n̄ʋʋ kʋnɛ, kɩkɛ ɖɔɖɔ wondu cɛŋga nakayɛ. Ɖɔɖɔ ɛzɩ pakalɩʋ nɛ pama size hiŋ naalɛ nɛ lʋbɛ kɛ mbɩ yɔ, mbʋ ɖɔɖɔ kɛ ɖɩnaɣ n̄ʋʋ naalɛ wɛ matʋ natʋlɛ taa. N̄ʋʋ naalɛ ɖeke ɛzɩ pamaʋ size naalɛ (2) yɔ, wɛ wɛtʋ natʋlɛ taa.

Papɩzʋʋ pama naalɛ (2) ɖeke kɛ kɔɔnɔɔ taa, pama ɖɔɖɔ naalɛ nɛ n̄ʋʋ nakʋyʋ ɖɔɖɔ ɛzɩ-ɩ pamaʋ size naalɛ nɛ pakpɩtɩ-ɩ nɛ n̄ʋʋ lʋbɛ ɖɔɖɔ nɛ pɩpɩsɩ size naalɛ kɛ hiu ɛlɛ pɩtɛkɛ naalɛ yɔ. Paa n̄ʋʋ ŋgʋ lɛ, kɩkɛ manaʋ yaa tɔm kɩmamatʋ mayaɣ. Yee ɛyʋ ɛcaɣ size ɛyɔɔdɩ n̄ʋʋ nakʋyʋ tɔm yaa ɛzɩ-ɩ ɛyaɣ kʋ kɔyɔ, pɩtɛkɛ size ɛmaɣ kʋ nɛ panɩ kʋ-tɔm ndʋ ɛcaɣ size ɛyɔɔdɩ yɔ, ɛlɛ, ɛyaɣ kɩ-hɩɖɛ nɛ ɛyʋ nɩɩ lɛ ɛpɩzɩ nɛ ɛma-kʋ ɖɔɖɔ nɛ kɩ-tɛ masɩ tɩŋgɛ.

N̄ʋʋ nakʋyʋ hɩɖɛ pɩsɩɣ pʋwɛ kɛlɛʋ ɛzɩ payaɣʋ size hiu nɛ loɖo (16) nɛ pamaɣ kɛlɛʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa seize yɔ. N̄ʋʋ kʋyʋ masɩ pɩsɩɣ pʋwɛ kaɖɛ ɛzɩ payaɣ size hiu nɛ lʋbɛ nɛ pamaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size dix-sept yɔ. N̄ʋʋ matʋ sɔsɔtʋ kaɖɛ n̄ɩndʋ natʋyʋ wɛ ɖɔɖɔ, tɩɖɔɖɔkʋ ɛzɩ-ɩ n̄ʋŋ nanza yaa pɩɖɛ mbʋ yɔ. N̄ʋʋ naaza n̄ɩŋgʋ nakʋyʋ kɔyɔ : kudoku nɛ taŋga nɛ canta (1525).




#Article 583: OIF ŋgbɛyɛ (440 words)


Kedeŋa yɔɔ cɩna ajɛya kpeekpe wena a-taa pɔyɔɔdʊʊ fransɩɩ kʊnʊŋ yɔ, awɛna ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ. Ŋgbɛyɛ nɖɩ potobi yaʊ taa nɛ payaa se OIF. Ajɛya nɩɩnʊwa nɛ niidozo (80) pɛkpɛndɩna nɛ paɖʊ OIF ŋgbɛyɛ nɖɩ. Ajɛya ana a-taa lɛ, ajɛya nɩɩnʊwa nɛ lʊbɛ (57) kɛŋna ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa ñɩma siŋŋ. Piyele ajɛya nɛɛlɛ nɛ naadozo (23) ñɛkɛ OIF ŋgbɛyɛ taa ajɛya yɔɔ feŋiyaa. Pʊ-tɔbʊʊ se feŋiyaa ajɛya ana acɔŋnana nɛ ana se OIF ŋgbɛyɛ taa ajɛya ñaŋ yaa ɖɔŋ paɣtʊ ndʊ paɖʊ pa-tɩ yɔ tɩ-yɔɔ yaa paaɖɔŋ.

OIF ŋgbɛyɛ lʊkɩ se ɖiɣɖiɣ caɣʊ nɛ laŋhɛzɩyɛ pɛwɛɛ ajɛya kpeekpe wena ayɔɔdʊʊ fransɩɩ kʊnʊŋ yɔ a-taa. OIF ŋgbɛyɛ lʊkɩ se ajɛyɛ wena awɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa yɔ, a-tɔzʊʊ ɛɖɛɛna ɛsɩndaa nɛ pɩkɩlɩ. 
OIF ŋgbɛyɛ lʊkɩ se ajɛya wena awɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa yɔ, a-taa paa nɖɩ ɖɩcɛyɛ ɖɩ-tɩ ɖɩ-maɣmaɣ nɛ ɖɩ-tɔzʊʊ ɖɛɛna ɛsɩndaa. OIF ŋgbɛyɛ tamaɣ kɔyɔ se ajɛya wena awɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa yɔ, a-taa ɛyaa tɩŋa ehiɣ nɛ pɔtɔɔ nɛ pɔñɔɔ ɛzɩ pe-liu wɛʋ yɔ. OIF ŋgbɛyɛ lʋkɩ siŋŋ se ɖama nɩnaʋ ɛwɛɛ ajɛya wena awɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa yɔ a-hɛkʋ taa. OIF ŋgbɛyɛ taa ajɛya kpeɣlaa nɛ pala kedizaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ nɛ palɩzɩ pɛ-ŋgbɛyɛ tamaɣ tʋma. Tʋma naanza paɖʋwa se pɛ-ŋgbɛyɛ ɛlʋ yaa aɖʋ nesi siŋŋ a-labʋ taa. Tʋma naanza ana, anaa yɔ :

OIF ŋgbɛyɛ tʋma tɩŋa ñʋʋ wɛ Fransɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ taa. Fransɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋʋ payaɣ se Paarii. Ŋgbɛyɛ sɔsɔyɛ naɖɩyɛ payaɣ se ACCT. ACCT ŋgbɛyɛ lʋkɩ se sɔnzɩ nɛ ɛsakuliye nɛ lɛɣtʋ tʋma ndɩ ndɩ ɛɖɛɛna ɛsɩndaa. Lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ (20) ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1970 taa paɖʋ ACCT ŋgbɛyɛ. Nizɛɛrɩ tɛtʋ sʋsɔtʋ taa palaba kedizaɣ sɔsɔɣ nɛ palɩzɩ ACCT ŋgbɛyɛ. Nizɛɛrɩ tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ tɩ-taa palaba kedizaɣ ŋga yɔ payaɣ se Ñamɛɛ. OIF ŋgbɛyɛ takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ kɛŋna ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖʋ-tʋma tɩŋa nɔɔ yɔɔ ɖɛyʋ. Ajɛya wena awɛ OIF ŋgbɛyɛ taa yɔ, akpeɣli Senegaalɩ tɛtʋ sɔsɔtʋ taa pɩnaɣ 2014 taa nɛ palɩzɩ pɛ-ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-takayaɣ taa mayʋ. Ŋgbɛyɛ nɖɩ, ɖɩ-takayaɣ taa mayʋ weyi palɩzaa yɔ, ɛnʋʋ lɛ ɖajaa Michaëlle Jean.

OIF ŋgbɛyɛ takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ lɩzɩɣna weyi ɛcɔŋna ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-tʋma tɩŋa yɔɔ yɔ. Ɖajaa Kpaɣna pɩnaɣ 2015 nɛ pɩsɩɩnɩ sɔnɔ yɔ, Adama Ouane cɔŋnana OIF ŋgbɛyɛ tʋma tɩŋa yɔɔ. Pɩnzɩ naalɛ wayɩ OIF ŋgbɛyɛ taa ñɩma lakɩ pe-kedizaɣ sɔsaa.

OIF ŋgbɛyɛ tamaɣ kɔyɔ se kalʋ nɛ ajɛya wena awɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa yɔ, a-taa ɛyaa tɔɔ nɛ kahaɣ cmɩyɛ. Ɛzɩma ɛyaa tɩŋa pɩzɩɣ pehiɣ nɛ pɔtɔɔ nɛ pahaɣ camɩyɛ? OIF ŋgbɛyɛ sɩŋna paa weyi se ɛtɩlɩ mbʋ ɛla nɛ ehiɣ ɛ-mamaɣ e-nesi yɔɔ yɔ. OIF ŋgbɛyɛ tɩŋɩɣna lɩmaɣza sɔsɔna naanza yɔɔ nɛ ɖɩsɩnna ajɛya wena awɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa yɔ. 




#Article 584: OMS ŋgbɛyɛ (220 words)


Kedeŋa kpeekpe ajɛya kpɛndʋʋ ŋgbɛyɛ payaɣ se ONU. Ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩlabɩna tamaɣ nɛ kedeŋa kpeekpe ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se OMS yɔ, ɖɩñɔ. OMS ŋgbɛyɛ tɔbʋʋ kɔyɔ se kedeŋa kpeekpe ɛyʋ tɔnʋʋ taa alaafɩya yɔɔ kandɩyʋ ŋgbɛyɛ. Pɩnaɣ 1948 ñɩŋa taa OMS ŋgbɛyɛ ñɔɔ.

Kedeŋa kpeekpe ajɛya kpɛndʋʋ ŋgbɛyɛ (ONU) koozaɣ cɔŋnana OMS ŋgbɛyɛ tʋma tɩŋa yɔɔ. Pʋ-tɔbʋʋ se ONU ŋgbɛyɛ koozaɣ taa palɩzɩ liidiye nɛ palakɩna OMS ŋgbɛyɛ tʋma tɩŋa.

Kedeŋa kpeekpe ɛyʋ tɔnʋʋ taa alaafɩya yɔɔ kandɩyʋ ŋgbɛyɛ tʋma ñʋʋ wɛɛ Genève tɛtʋ taa. Genève tɛtʋ kɛŋna Suwiisi ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ.
Kedeŋa kpeekpe ɛyʋ tɔnʋʋ taa alaafɩya yɔɔ kandɩyʋ ŋgbɛyɛ kajalaɣ tamaɣ kɔyɔ se ɖɩlʋ siŋŋ se kedeŋa kpeekpe ajɛya tɩŋa taa ɛyaa ɛwɛɛna tɔnʋʋ taa alaafɩya ɖeu nɛ pɩkɩlɩ. Pɩtɛkɛ kʋdɔmɩŋ kɩɩhɩnʋʋ ɖeke pɔtɔŋna se ɛyʋ wɛ alaafɩya. Pʋwɛɛ se ɛyʋ ɛwɛɛ alaafɩya ɛ-tɩŋa mpilim, pʋ-tɔbʋʋ se ɛyʋ ɛnʋ, kʋdɔŋ nakʋyʋ ɛtaawɛɛ ɛ-calɩm taa. Ɛ-maɣzɩm tɩŋa ɛcaɣ pi-ɖeɖe camɩyɛ. Pʋwɛɛ se ɛwɛɛ laŋhɛzɩyɛ nɛ laŋhʋlʋmɩyɛ pa-taa ɛ-samaɣ taa.

Yee ḿbʋ, ɖiɣɖiɣ caɣʋ nɛ laŋhʋlʋmɩyɛ pɛfɛyɩ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ taa kɔyɔ, pʋwɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ kʋdɔŋ nakʋyʋ sʋʋ ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-taa yɔ. Kedeŋa kpeekpe tɔnʋʋ taa alaafɩfa yɔɔ kandɩyʋʋ ŋgbɛyɛ takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ yɔ, Ɖoɖoo  ɖakʋta sɔsɔ Margeret Chan. Ɖooo kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ naanza (4) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2007 palɩza-ɩ nɛ ɛkɛ OMS ŋgbɛyɛ takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ nɛ sɔnɔ.




#Article 585: ONU ŋgbɛyɛ (129 words)


Kedeŋa kpeekpe ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ (ONU). Pɩtakazɩ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ tɛtʊ yɔɔ cɩnɛ se ɖɩfɛyɩ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa. Ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-tamaɣ yaa ɖɩ-lɩmaɣzɛ lɛ se ɖɩkandɩ kadeŋa kpeekpe ajɛya laŋhɛzɩyɛ yɔɔ. Pʊ-tɔbʊʊ se ONU ŋgbɛyɛ lʊkɩ se laŋhɛzɩyɛ ɛwɛɛ paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ ɖɩ-taa kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ. ONU ŋgbɛyɛ kandɩɣ ɛyʊ waɖɛ yɔɔ siŋŋ. Ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩlʊkɩ se kedeŋa kpeekpe tɔsʊʊ ɛɖɛɛnɩ ɛsɩndaa. Pɩnaɣ 1945 taa ONU ŋgbɛyɛ ñɔwa. Kedeŋa kpeekpe you naalɛ ñɩŋgʊ hɛwa lɛ paɖʊ ONU ŋgbɛyɛ nɖɩ. ONU ŋgbɛyɛ lɛɣzɩna ŋgbɛyɛ nɖɩ payawaɣ se «SN» yɔ, pʊ-tɔbʊʊ se ajɛya kpeekpe kpɛndʊʊ.  Paɖʊ ONU ŋgbɛyɛ se ɖɩlʊ nɛ yoŋ ɛtaatasɩ wɛʊ ajɛya hɛkʊ taa. ONU ŋgbɛyɛ lʊkɩ se ajɛya kpeekpe ɛcaɣ ayɔɔdɩ nɛ anɩna ɖama. ONU ŋgbɛyɛ wɛna pilinzi yʊʊʊ nzɩ sɩlʊkɩ kedeŋa jkpeekpe laŋhɛzɩyɛ yɔɔ yɔ.




#Article 586: OPEP ŋgbɛyɛ (407 words)


Kedeŋa kpeekpe ajɛya naayɛ nɩna ɖama nɛ aɖʋ ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ payaɣ-ɖɩ se OPEP. Ajɛya wena awɛ OPEP ŋgbɛyɛ taa yɔ, añɩnɩɣ se a nɛ ajɛye wena a-taa kaɖazɩm wɛɛ yɔ, paɖʋ taabalɩyɛ kaɖazɩm pɛdʋʋ nɛ pɩ-lɩzʋʋ nʋmɔʋ taa. 

OPEP ŋgbɛyɛ takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ kɛlɛ ɖajaa Mohammed Barkindo. Kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʋ kajalaɣ ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2016 taa palɩza-ɩ nɛ ɛkɛ OPEP takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ nɛ pɩsɩɩna sɔnɔ. Ɖajaa Mohammed Barkindo kɛkɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se NNPC ɖɩ-ñʋʋdʋ. NNPC ŋgbɛyɛ kɛ Naajeeriya ɛjaɖɛ taa ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna tɛtɛɛ ñɩm mbʋ payaɣ se Hidrokaarɩbiiri yɔ pʋ-yɔɔ.

Salaŋ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ naanza (14) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1960 taa OPEP ŋgbɛyɛ ñʋwa. Kedizaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ palaba Bagdad tɛtʋ taa nɛ ɖajaa Abdullah Tariki nɛ ɖajaa Juan Pablo Pérez Alfonso palɩzɩ lɩmaɣzɩyɛ se pʋwɛɛ se paɖʋ OPEP ŋgbɛyɛ. Ɖajaa Abdullah Tariki kɛ Arabii-Sahʊditi ɛjaɖɛ taa tʋ. 

Piyele ɖajaa Juan Pablo Pérez Alfonso ñɛkɛ Fenezuyeelaa ɛjaɖɛ taa tʋ. Ɖajaa Juan Pablo Pérez Alfonse kɛkɛ Fenezuwelaa ɛjaɖɛ taa Minisi weyi ɛcɔŋna tɛtɛɛ ñɩm tʋma yɔɔ yɔ. Dajaanaa panɛ palɩzɩ lɩmaɣzɩyɛ ɖɩnɛ se ajɛya wena a-taa kaɖazɩm wɛɛ yɔ, alʋ siŋŋ nɛ kaɖazɩm toonoo liidiye ɛtaatii tibu yɔɔ, ɛlɛ, pɩkpa kpaʋ yɔɔ. Alɩwaatʋ ndʋ palakaɣ kedizaɣ sɔsaɣ ŋga se paɖʋ OPEP ŋgbɛyɛ lɛ, kaɖazɩm toonoo liidiye taatalɩ dollars waa kagbaanzɩ. Amerika ñɩma liidiye payaɣ se dollar.

Kiɖe tɛɛ lɛ, ajɛya kagbaanzɩ ɖeke kɛwɛna OPEP ŋgbɛyɛ taa. Ajɛya ana, a-hɩla yɔ : Arabii sawudiiti nɛ Iiranɩ nɛ Irakɩ nɛ Kowɛɛtɩ nɛ Fenezuwelaa.

Pʋ-wayɩ lɛ, ajɛya sakɩyɛ sʋʋ OPEP ŋgbɛyɛ taa. Ajɛya ana, alɛ hɩla yɔ :
Qatar ɛjaɖɛ sʋ ɖɩ-taa pɩnaɣ 1961 piyele Ɛndoneezii nɛ Liibii paba ajɛya ñasʋ OPEP ŋgbɛyɛ taa pɩnaɣ 1962 taa. Ɛndoneezii ɛjaɖɛ lɩ OPEP ŋgbɛyɛ taa pɩnaɣ 2008 taa, ɛlɛ, kɩɖaɣnɩ ɖɩ-taa sʋʋ pɩnaɣ 2016 ñɩŋa taa. Abu Dabi ɛjaɖɛ ñasʋ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-taa pɩnaɣ 1967 taa.

Alizeerii ɛjaɖɛ ñasʋʋ pɩnaɣ 1969 taa nɛ Naajeeriya ɛjaɖɛ ñasʋʋ pɩnaɣ 1971 ñɩŋa taa. Ekuwatɛrɩ ɛjaɖɛ sʋ pɩnaɣ 1973 taa, ɛlɛ, ɖɩlɩɩ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-taa pɩnaɣ 1992 taa nɛ ɖɩɖaɣnɩ pɩsɩʋ ɖɩsʋʋ ɖɩ-taa pɩnaɣ 2007 ñɩŋa taa. Kaabɔɔ ɛjaɖɛ sʋ OPEP ŋgbɛyɛ taa pɩnaɣ 1975, ɛlɛ, ɖɩlɩɩ pɩnaɣ 1996 taa nɛ ɖikiti ɖɩɖaɣnɩ sʋʋ hasɩyaɖɛ fenaɣ taa, pɩnaɣ 2016 taa. Aŋgoola ɛjaɖɛ sʋ pɩnaɣ 2007 taa. 

Ɖooo ɛzɩ OPEP ŋgbɛyɛ ñɔʋ yɔ, ɖɩ-tʋma ñʋʋ wɛ Jenɛɛvʋ (Genève) ɛjaɖɛ taa Suwiisi tɛtʋ taa. Ɛlɛ, pɛkɛzɩ ɖɩ-tʋma ñʋʋ salaŋ fenaɣ kajalaɣ kɩyakʋ ñɩŋʋ wiye nɛ pasɩɩ Otirisi ɛjaɖɛ taa Fiyɛɛnɩ (Vienne) tɛtʋ taa.




#Article 587: OTAN ŋgbɛyɛ (300 words)


Anasaayɩnaa tɛ ajɛya sakɩyɛ naayɛ taa sɔɔjanaa ɖʋ ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ payaɣ pɛ-ŋgbɛyɛ ńɖɩ se OTAN. Pʋ-tɔbʋʋ se Atlantiki (Atlantique) pʋʋ nɛ kɩ-hayi kiŋ palaba kedizaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ nɛ paɖʋ ŋgbɛyɛ ńɖɩ. Payaɣ OTAN ŋgbɛyɛ ɖɔɖɔ se « Atlantiki Nɔɔ haʋ ». 

OTAN ŋgbɛyɛ tamaɣ kajalaɣ ñɩŋa kɔyɔ se ɖɩkandɩ ajɛya wena awɛ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-taa yɔ nɛ ɖiɣɖiɣ caɣʋ nɛ laŋhɛzɩyɛ pɛwɛɛ ajɛya ana a-taa. Pʋ-tɔbʋʋ se ajɛya ana, a-taa sɔɔjanaa laba nɔɔ kʋɖʋmaɣ nɛ palʋkɩ siŋŋ se laŋhɛzɩyɛ ɛwɛɛ ajɛya ana a-taa.

Pajala ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖʋʋ lɛ, pasɩɩ ɖɩ-tʋma ñʋʋ Lɔndrɩ tɛtʋ taa. Pʋwayɩ lɛ, pɛkɛzɩ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖʋ-tʋma ñʋʋ Paarii tɛtʋ taa. Ɛlɛ, kpaɣna ɖooo pɩnaɣ 1966 taa nɛ pʋkɔɔ pɩsɩɩna sɔnɔ yɔ, OTAN ŋgbɛyɛ tʋma ñʋʋ wɛ Prukisɛɛkɩ tɛtʋ taa. 

OTAN ŋgbɛyɛ sɔɔjanaa pɩlɩʋ sɔsɔʋ payaɣ se SHAPE. Pɩlɩʋ sɔsɔʋ ŋgʋ, kʋ-tʋma ñʋʋ kajalɩ wɛʋ Rocquencout tɛtʋ taa, Fransɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛlɛ, sɔnɔ yɔ, pɛkɛza kʋ-tʋma ñʋʋ Mons tɛtʋ taa. Mons tɛtʋ wɛ Pɛlɩziiki ɛjaɖɛ taa.

Ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʋ naanza (4) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1949 taa OTAN ŋgbɛyɛ ñɔɔ. Anasaayɩnaa tɛ ajɛya naayɛ calɩna ɖama nɩnaʋ nɛ pâla kedizaɣ nakɛyɛ Pɛlɩziiki ɛjaɖɛ taa Prukisɛɛkɩ tɛtʋ taa. Ajɛya wena anɩna ɖama nɛ ala kedizaɣ ŋ́ga yɔ, anaa yɔ : Pɛlɩziiki ɛjaɖɛ nɛ Fransɩ ɛjaɖɛ nɛ Lukisambuuri ɛjaɖɛ nɛ Peyibaa nɛ Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ. Ɛlɛ, ajɛya ana, alakaɣ a-kedizaɣ ŋ́ga lɛ, ayaa ajɛya naayɛ se alɛ iwolo pe-kedizaɣ ŋ́ga ka-taa nɛ anɩɩ ndʋ pɔcɔɔlʋʋ yɔ. Ajɛya wena payaa yɔ, alɛ yɔ : Kanadaa nɛ Etaazuuni nɛ Tanemarɩkɩ nɛ Italii nɛ Isɩlandɩ nɛ Nɔrɩvɛɛzɩ nɛ Pɔrɩtigaalɩ.

Pʋwayɩ lɛ, anasaayɩnaa tɛtʋ taa ajɛya sakɩyɛ lɛɛna sʋʋ OTAN ŋgbɛyɛ taa. Ɛlɛ, ajɛya naayɛ tɔsɔɔlɩ se aɖʋ a-nɔsɩ sɔɔjatʋ tʋmɩyɛ nʋmɔʋ taa, pʋ-yɔɔ akezaa nɛ atɔsʋʋ OTAN ŋgbɛyɛ taa. Ajɛya ana, anaa yɔ : Otrisi, nɛ Fɛɛlandɩ nɛ Irilandɩ nɛ Suyɛɛdɩ nɛ Suwiisi.




#Article 588: Olimpiiki aleɣya (250 words)


Payaɣ Olimpiiki aleɣya ɖɔɖɔ se « Olympiades». Akɛ aleɣya sɔsɔna wena a-taa ajɛya tɩŋa ɖʊʊ nesi yɔ. Ajɛya tɩŋa tiyina pa-aleɣya laɖaa. Hayɩsʊʊ ndɩ ndɩ wɛ aleɣya ana a-taa. Aleɣya wena palakɩ lʊŋʊyɛ taa nɛ wena palakɩ yolim taa yɔ, pɛkpɛndɩɣ a-tɩŋa. Palakɩ aleɣya sɔsɔna ana pɩnzɩ naanza wayɩ. Pʊ-tɔbʊʊ se pɩnzɩ naanza ɖɛʊ lɛ, palakɩ-yɛ, pɩnzɩ naanza ɖɛɛ lɛ pala-yɛ. Palakɩ lʊŋʊyɛ aleɣya nɛ yolim ñɩna nɛ pɛlɛdɩɣ. Krɛɛsɩ caanaʊ ɛjaɖɛ taa palakɩ aleɣya sɔsɔna ana. Palakɩ-yɛ Ɛsɔ sɛʊ pɩlɩʊ ŋgʊ payaɣ se Olimpii yɔ kɩ-taa. Pacalɩ-yɛ labʊ kpaɖʊʊ lutozo ñɩŋgʊ taa nɛ pʊcɔ palʊlɩ Yeesu Krɩstʊ. Ɖajaa Pierre Coubertin ɖaɣnɩna aleɣya ana a-tʊma ñɔɔzʊʊ pɩnaɣ 1894 taa.  Ɛnʊ lɩzɩna kedeŋa kpeekpe aleɣya ŋgbɛyɛ; nɖɩ payaɣ se Comité International Olympique (CIO). Pɩnaɣ 1896 taa pacalɩ aleɣya sɔsɔna ana labʊ. Kpaɣna mbʊ yɔ, kedeŋa kpeekpe aleɣya ŋgbɛyɛ cɔŋnana olimpiiki aleɣya yɔɔ. Mbʊ payaɣ se charte olympique yɔ, mbʊ lɩzɩɣna olimpiiki aleɣya paɣtʊ ndɩ ndɩ.

Kpaɣna kpaɖʊʊ nɛɛlɩ ñɩŋgʊ taa lɛ, mbʊ mbʊ pɩlakɩ kedeŋa yɔɔ yɔ pʊ-yɔɔ patɩŋɩɣna nɛ palakɩ olimpiiki aleɣya sɔsɔna ana. Pʊ-yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ evebiya olimpiiki aleɣya nɛ aleɣya ndɩ ndɩ lɛɛna ñalɩɩ ɖɔɖɔ. Olimpiiki aleɣya ndɩ ndɩ ana a-yɔɔ pɩtɩŋnaa ɖɔɖɔ nɛ kedeŋa tɔsʊʊ nɛ politiiki nʊmɔʊ nɛ ñɩɣtʊ ndɩ ndɩ lubu lɛɣtʊ lɛɣzɩ nɛ pɩɖɛɛna ɛsɩndaa pɩdɩɩfɛyɩ kpaɖʊʊ nɛɛlɛ ñɩŋgʊ kʊnɛ kɩ-taa. Ɖajaa Pierre Coubertin weyi eyeba nɛ olimpiiki aleɣya ñɔ yɔ, ɛlɛ lɩmaɣzɛ kɛkɛ se pɩkɛ aleɣya yem. Ɛlɛ, sɔnɔ yɔ olimpiiki aleɣya tɛkɛ aleɣya yem, akɛ tɔsʊʊ nɛ kedeŋa ɛsɩndaa wobu nʊmɔʊ siŋŋ.




#Article 589: Olofʊ kʊnʊŋ (180 words)


Olofʊ kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ Senegaalɩ nɛ Kambii nɛ Moritaanii ajɛyɛ taa yɔ. Kɩ-kɛ Senekambɩyɛnɩ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-tɛ nɛ Atlantiiki kʊnʊmɩŋ piliŋga taa yɔ, kɩ-kɛ Nɩzɛɛro-Koŋgolɛzɩ kʊnʊmɩŋ cejewiye cɩkpeɖe taa yɔ.
   
Olofʊ kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlɩ-kʊ yɔɔdʊʊ yɔ Seneegaalɩ ɛjaɖɛ taa yɔ, nɛ ɖɩkpaɣ ɛyaa mɩnɩʊ yɔ kɔyɔ ɛyaa hɩŋ nɩnza nɛ kɩgbanzɩ yɔɔdʊʊ kʊnʊŋ ŋgʊ nɛ ɖɔɖɔ lɛ, Seneegaalɩ ñɩma mba pɛtɛkɛ Olofʊ mba pɔyɔɔdʊʊ ɖɔɖɔ kʊnʊŋ ŋgʊ.
  
Kʊnʊŋ ŋgʊ, ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ ɖɔɖɔ Kambii nɛ Moriitaanii yɔ yɛla pɩlɩna ɛzakuuliye yɔ pɩlɩna kɩyeke kɩ-wɛʊ hɔɔlʊʊ yɔ. Kɩnɩɩyaa ageeta ndɩ ndɩ taa nɩɣ ɖama tɔm camɩyɛ yem nɛ tʊkaɣ wɛ pɩlɩna tɔmpe yɔ ñɩɣʊ nɛ ɖɔɖɔ tɔmpe wena pa-kɩntayɛ kʊnʊmɩŋ weyi ɛ-ñɔtɩna ɖama kpam yɔ ɛ-ta ɛzɩ Lébou tɔmpe yɔ ñɩɣʊ nɛ Louisien kiɖeɖeʊ tɔmpe yɔ ñɩɣʊ.

Ɖooo pitiihi pama Olofʊ kʊnʊŋ nɛ Arabɩ masɩ kɩsɔzɔsɩ nzɩ payaɣ se Olofalɩ. Matʊ ndʊ palaba-tʊ nɛ tʊmɩyɛ ɖoŋ ɖoŋ Ɛsɔ kɩlaʊ tɔm takayaɣsɩ taa. Ɖeeɖe nɛ sɔnɔ yɔ Olofʊ matʊ lakɩ tʊmɩyɛ nɛ Latɛŋ masɩ kɛnɛ nɛ ɖama nɩnaʊ mbʊ kɛɛkɛ papɩzɩ nɛ patɩlɩ nɛ paña Olofʊ tɔmpe tɛ nɔsɩ tiliuu yɔ.




#Article 590: One World Trade Center (398 words)


Kuduyuu One World Trade Center yaa 1 World Trade Center yaa 1 WTC kɛna kuduyuu sɔsɔʋ sɔnɔ n̄ɩŋgʋ ŋgʋ paɖana yaʋ hɩɖɛ size Freedom Tower kɛ ɖɩ-tʋma ɖɩpaɣzɩyɛ alɩwaatʋ taa yɔ. Kɩkɛ sɔnɔ kuduyuu keɣkeɣ n̄ɩŋgʋ ŋgʋ pama-kʋ nɛ ndɩ yɔ. World Trade Center kuduyuu kʋnɛ, kɩwɛ ndɩ-kʋ kpem kɛ kɩmatʋ taa kɛ Lower Manhattan kɛ Niyuu Yɔrɩkɩ egeetiye taa kɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa. Wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa lɛ, kuduyuu One World Trade Center yaa 1 World Trade Center kʋnɛ, kɩkɛ ɛsɔ mɩnʋʋ tɛ ɛsɔdaa kuduyuu ŋgʋ kɩkɩlaɣ kʋyʋʋ siŋŋ yɔ. Kuduyuu sɔsɔʋ kʋnɛ, ɖɩpɩzɩɣ ɖɩna kɩ-taa, kuduyuŋ cikpeŋ yaa ɛsɔdaa kuduyuŋ ɛzɩ mɩnʋʋ nɛ nanaaza (104 étages) mbɩ yɔ.

Nɛ payaɣ ɛsɔdaa kuduyuŋ mɩnʋʋ kuduyuu kʋnɛ yɔ ɖɔɖɔ size One World Trade Center ɛzɩ kɩ-ɖaɣʋʋ ŋgʋ kʋkʋ kaɣwɛ hayuu kiŋ nɛ World Trade Center yɔ. Paa yɔka kʋ-kʋ wayɩ lɩʋ alɩwaatʋ taa kɛ evemiye 11 wiye salaŋ fenaɣ taa. Pɩɩkɛ pɩnaɣ 2011 taa kɛ wayɩ lɩʋ you ŋgʋ kɩlakaɣ. One World Trade Center kuduyuu kʋnɛ, kɩwɛna hayuu nɛ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ kʋlɔmʋʋ taa nɛ World Trade Center lone kɩpanɖɛ taa.

Kɩ-walanzɩ taa talɩɣ ɛzɩ ɛkɩtaaɖɩwaa 6,5 mbɩ yɔ. Ki-lone wɛ kɩpɩnʋʋ 6 World Trade Center lone taa keɣkeɣ. ŋsɩŋka kuduyuu kʋnɛ kɩ-hɛkʋ taa kɔyɔ, ŋna size, ki-hayuu kiŋ hɔɔlʋʋ taa lɛ, ŋlosuu egeetiye nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Vesey Street yɔ; nɛ kɩ-wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ lɛ, ŋna West Street egeetiye; Kuduyuu kʋnɛ, kɩ-hadɛ kiŋ taa lɛ, ɖɩnaɣ Fulton Street egeetiye lone nɛ pɩtɛzɩna Washington Street egeetiye nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ.

Kuduyuu kʋnɛ, kɩ-matʋ tɛ tigiɖe nɛ ki-tigilaɣ tɩŋgɛ paɣza evemiye 27 kɛ ɖomaɣ fenaɣ taa pɩnaɣ 2006 taa. Evemiye 30 n̄ɩŋgʋ wiye kɛ lakɩŋ fenaɣ alɩwaatʋ taa kɛ pɩnaɣ 2009 taa lɛ, ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Port Authority of New York and New Jersey yɔ, ɖɩ-kʋlaɣ nɛ ɖɩ-wɩlɩ kalaɣ size pɩɩkɩlaɣ ɖeu size, kuduyuu sɔsɔʋ kʋnɛ, paɣtɩlɩ kɩ-hɩɖɛ camɩyɛ ɛzɩ paɣtʋ pɔzʋʋ yɔ; ɛlɛ pɩtaakɛ ɛzɩ paɖanɩɣ yaʋ size Freedom Tower yɔ.

One World Trade Center kuduyuu kʋnɛ, pɛtɛŋga-kʋ maʋʋ nɛ asiyee wɛtʋ lɛ, pɩɩkɛ evemiye 30 wiye kɛ kɩyɛɛna fenaɣ aalɩwaatʋ taa kɛ pɩnaɣ 2012 taa. Agoza fenaɣ alɩwaatʋ taa kɛ pɩnaɣ 2014 taa mbɩ yɔ kɛ evemiye 10 n̄ɩŋgʋ wiye, pɛtɛza sɩʋ kpaɣkpaɣ nʋmɔʋ wɩlʋʋ kpenzelaɣ ɖɩɖʋyɛ. Kpenzelaɣ ŋga ke-yebina nɛ patɩlɩ size One World Trade Center kɛna kuduyuu sɔsɔʋ nanaaza ŋgʋ ŋgʋ kɩkɩlaɣ kʋyʋʋ kpem kɛ ɛjaɖɛ yɔɔ cɩnɛ yɔ.




#Article 591: Orson Welles (328 words)


Orson Welles kɛ hendu teyu Amerika ɛjaɖɛ taa, hendu lɩzɩyʊ, tanaŋ nɛ amʊza laɖʊ nɛ ɖɔɖɔ tanaŋ cɔlɩyʊ, anjaʊ naa lɩzɩyʊ, takayasɩ mayʊ nɛ ɛkɛ ɛyʊ weyi ɛmʊzaɣ maɣzɩm naa ndɩ ndɩ yaa ɖɩpɩzɩɣ ɖɩya-ɩ se elebu. Pʊwayi lɛ, ɛ-laɣsɩ nzɩ ɛzɩ ɛlakɩ nɛ ɛwɩlɩɣ ɛ-tɛ kɛlɛm kɛlɛm naa sɩnɩma yɔɔ yɔ kaawɛna ɖoŋ yaa kaacaɣ lɛla mba paalaba pɩnzɩ 1950-1970 alɩwaatʊ taa yɔ kɔzɩ kɔzɩ Stanley Kubrick yɔɔ. Palʊla-ɩ agoza fenaɣ kɩyakʊ 6 pɩnaɣ 1915 kɛ Kenosha, Wisconsin, nɛ ɛsɩ aloma fenaɣ kɩyakʊ 10 pɩnaɣ 1985 Hollywood.  

Ɛ-caa Richard Heard Welles, ɛkɛ tʊmɩyɛ sɔsɔyɛ tʊ nɛ ɖɔɖɔ nɔmɔŋ woɖu sɔsɔ, e-ɖoo kɔyɔ Béatrice Welles, palʊla-ɩ Ives liɖe taa kɛnɛ, ɛkɛ piano maɖʊ. Pa-pɩyalʊ tɔŋ pɔ-tɔm se man-caa kaakɛ ɛyʊ keeke edouard alɩwaatʊ taa nɛ ɛtɔŋ ɛ-tɩ se ɛkɛ luɖu. Ɛɛkɛ ɛyʊ hɛɛ tʊ nɛ suɖu tʊ, ɛ-tabala kpeekpe kaasɔla-ɩ camɩyɛ. 

Pʊmʊna-m se mala ñʊʊ leleŋ kɛ ɛ-cɔlɔ nɛ mɔsɔɔlɩ nɔmɔŋ wobu tɔm. Mon-ɖoo ñaakɛ keɖeɣa halʊ nɔyʊ kpem ɛyaa ɛsɩnda nɛ ɛsɔɔlɩ politiki tɔm nɛ ɛtɔɣa malɩfa ɖeu, kediizasi taa piyano maɖaa taa niye mʊyʊ. Mɔɖɔkɩ ɛ-cɔlɔ miiziki tɛ sɔɔlɩm nɛ tɩ cɛyʊʊ sɔɔlɩm mbʊ pɩfɛyɩ nɔyʊ cɔlɔ kaʊ yɔ. Pɩnaɣ 1919, ɛ-ñɩma ya ɖama nɛ Orson tɩŋɩ e-ɖoo Chicago tɛtʊ taa. 

Ɛwɛna pɩnzɩ hiu lɛ ɛɖɛzɩ Peter Rabbit kɛ Marshall Field’s lona ɖɩpɛdɩyɛ taa Chicago. Sukuli hɔɔlʊʊ taa ɛsʊ Madison (Wisconsin) sukuli nakʊyʊ taa mbʊ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ hiu, ɖenɖe ɛlaba amʊza nayɛ ana yɔ Étrange Cas du Docteur Jekyll et de M. Hyde. Pɩnaɣ 1926 lɛ, ɛsʊ Todd School for Boys sukuli taa, pɩkɛ sukuli ŋgʊ patʊlʊ-kʊ nesi tɛɛ tʊma laɖa kɩwɛ Woodstoch (Illinois) nɛ Roger Hill cɔŋa kʊ-yɔɔ. 
 
Wɛtʊ natʊyʊ naalɛ kɔmna pɩcaazɩ Orson pɩcatʊ. E-neze sɩba lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ 40, agoza fenaɣ kɩyakʊ 10 pɩnaɣ 1924, sɩm mbʊ pʊwayi ɛzɩ pɩnzɩ loɖo wayi lɛ, ɛ-caa sɩ. Ɛpɩsɩ sulam mbʊ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ 15 yeke, kɛlɛ piya yɔɔ cɔnɩyʊ Maurice Bernstein cɔŋna ɛ-cɛyɩtʊ yɔɔ, nɛ ɖooo ɛ-caa tabalʊ nɔyʊ ɖɔɖɔ ñasɩna cɔnaʊ e-sukuli yɔɔ.




#Article 592: Orville nɛ Wilbur Wright (261 words)


Ɖalaa panɛ : Orville Wright nɛ Wilbur Wright kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Amerika ɛjaɖɛ yɔ ɖɩ-taa piya yaa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-n̄ɩma. Ɖalaa panɛ, pɛkɛ abalaa sɔsaa tandɩŋ tɩna nabɛyɛ. Peyeba pa-tandɩŋ pa-tamasɩ tɛɛ. Palʋla ɖajaa Wilbur Wright nɛ pɩcɔ palʋlɩ ɖajaa Orville Wright. Pʋ-tɔbʋʋ size Wilbur Wright lɛɣ wɩsɩ naʋ Orville Wright.

Palʋla ɖajaa Wilbur Wright kɛ aloma fenaɣ taa kɛ efemiye yaa kɩyakʋ hiu nɛ nakʋ (19) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1871 n̄ɩŋga taa. Pɩkɔma kɔlaɣ fenaɣ taa kɩyakʋ yaa efemiye hiŋ naadozo yaa niidozo (30) n̄ɩŋgmʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1948 n̄ɩŋga taa kɛ ɛsɩba pɩnzɩ hiŋ lʋbɛ nɛ lʋbɛ (77) taa.

Ɖajaa Wilbur Wright ɛlɛ lɛ, ɖomaɣ fenaɣ taa kɛ palʋla-ɩ efemiye yaa kɩyakʋ hiu nɛ loɖo (16) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1867 n̄ɩŋga taa. Agoza fenaɣ ɛfemiye niidozo yaa hiŋ naadozo n̄ɩŋgʋ taa ɛsɩba pɩnaɣ 1912 n̄ɩŋga taa pɩnzɩ hɩŋ kagbanzɩ nɛ kagbanzɩ (55) taa.

Pɛkɛ ɖalaa naalɛ mba, samaɣ yaa sakɩyɛ sɩma wɛ siŋŋ yɔ. Pɛkɛ Amerika taa kɔɔnɔɔ yaa kajalaɣ mba mba, pɛkɛ ɛsɔtaa lɔɔɖa saɣaa sɔsaa yɔ. Ɖajaanaa yaa ɖa-ɖalaa pɛkɛ palakɩ tʋma sɔsɔnaa ndɩ ndɩ. Pa-tʋma lɛɣnaa yɔ : pɛkɛ n̄ɩnɩyaa sɔsaa, nɛ pana n̄aɣyaa sɔsaa yaa tamaɣ lɩzɩyaa sɔsaa.

Kʋɖʋmaɣ mba, palakɩ ɖɔɖɔ n̄ʋʋ taa luɖaa tʋma yaa n̄ʋʋ taa maɣzɩm tɩnaɣ tʋma. Pɛkɛ mayaa sɔsaa nɛ ɛsɔdaa lɔɔɖaa saɣyaa sɔsaa siŋŋ ɖɔɖɔ. Pɛtɛma leenduu ɛsɔdaa lɔɔɖaa yaa tɛɛɛ tɛɛɛ  ɛsɔdaa lɔɔɖaa kʋyʋʋ tʋmɩyɛ labʋʋ lɛ, pɔyɔɔdɩ kalaɣ nɛ tisuu siŋŋ size, mba tɛma lɩzɩzʋʋ mba tɛ kɔɔnɔɔ yaa kajalaɣ lɔɔɖɩyɛ nɖɩ ɖɩkʋyʋʋ ɛsɔdaa taa yɔ lɛ pɩnaɣ 1902 n̄ɩŋga kanɛ ka-taa.

	
	




#Article 593: Orɩgɩ (176 words)


Orɩkɛ kɛna minziiki wonuu kɩhʋlʋʋ, kɛ wɛtʋ sakɩyɛ taa. Patɩlɩɣ nɛ ɛyʋsaɣ knɛyɔ, kaka yɔ size patɩlɩɣ ewilitu yaa etilitu nɛ pɩlɩɩna ɛ-kɔɔkasɩ kpɛndʋ ɖeɖe. Ewilitu yaa etilitu camɩyɛ lɩɣna ɛ-nimasɩ ɖɩhɔnɖɛ ɖeɖe nɛ e-heɣlim ɖi-hasiye cɔlɔ.

Orɩkɛ kʋnɛ, pamakɩ-kʋ hɔɔlʋʋ kɩkpaɖʋ kɩkpaɖʋ kɛ nimasi yɔ kɛ tɛlɛŋga nakɛyɛ yɔ. Nɛ nabʋyʋ taa lɛ, pamakɩ-kʋ tɛ sɩm wilitu yaa tilitu natʋyʋ yɔ kɛnɛ. Minziiki wonuu orɩkɛ kʋnɛ yɔ kʋwayɩ ɖɔɖɔ lɛ, pɩlɩɣ wondu lɛɣtʋ kɩsɩmtʋ sakɩyɛ wɛ ɖɔɖɔ nɛ paya tʋ se orɩkɛwaa ɖɔɖɔ.

Mbʋ pʋyɔ yɔ, kɔɔka yaa hɩlaɣ ɖɔɖɔ yekina nɛ wilitu yaa tilitu lɩɣ camɩyɛ. Ɛlɛ, pʋwɛ se ɖɩtɩlɩ size wilitu yaa tilitu tʋnɛ tʋ-wɛ ɖoŋ kpem. Nɛ tɩ-ɖoŋ kpaʋ wɛna wɛtʋ nɛ tɩ-lɩɣna (tilimiye, yaa kpɛzɛlɛɛɛ takayaɣ hayʋʋ, yaa kaɖɩtɩ tɔm ɖɔkʋʋ taŋayɩ) pɔcɔlɔ kɛnɛ.

Orɩkɛwaa nabɛyɛ wɛ ɖɔɖɔ nɛ pɛwɛna tɛlɛŋgasɩ ɛzɩ lɛɛba yɔ. Ɛlɛ sɩsɩ wɛna tɛlɛŋgasɩ pɩkɩlɩ walɩɣ yaa pɩtatalɩ lɛɛsɩ. Tɔm biye orɩkɛ ɖɩnɛ, ɖɩ-hɩɖɛ calɩna lɩɣ pomm bo kɛ krɛsɩ taa kɛnɛ size (organon) nɛ latɛɛŋ taa lɛ paya se (organum). Pɩtɩŋa pʋtɔbʋ lɩ ,kamm size wonuu.




#Article 594: Oseyanii tɛtʋ wandamm (316 words)


Kedeŋa yɔɔ cɩnɛ tɛtʋ wandamm waa tɩŋa taa payɩ lɛ, Oseyaanii tɛtʋ wandamm pɩkpɩlɩna paɣlaka nɛ walanzɩ pa-nʋmɔʋ taa. Oseyaanii tɛtʋ wandamm wɛ Pasifiiki lɩŋamʋʋ taa. Oseyaanii tɛtʋ walanzɩ kɛ km2 waa 8 525 989. Oseyaanii tɛtʋ wandamm samaɣ ñʋʋ kɛ miiliyɔɔ waa niidozo nɛ lutozo (38).

Ajɛya hiu nɛ kagbaanzɩ wɛna Oseyaanii tɛtʋ wandamm taa. Kewiisi hiu nɛ loɖo (16) wɛna tɛtʋ wandamm ndʋ tɩ-taa. Oseyaanii tɛtʋ wandamm wɛ Aazii tɛtʋ wandamm nɛ Amerika tɛtʋ wandamm pɛ-hɛkʋ taa. Oseyaanii tɛtʋ wandamm hɔɔlʋʋ nakʋyʋ wɛ ɖɔɖɔ tɛtʋ ndʋ payaɣ se archipel malais yɔ. 
Ageeta sɔsɔna naanza wɛna Oseyaanii tɛtʋ taa. Ageeta ana, a-hɩla yɔ : Ositraalii egeetiye nɛ Mikroneezii egeetiye nɛ Melaneezii egeetiye nɛ Polineezii egeetiye.

Oseyaanii tɛtʋ wandamm tɛ ageeta naanza ana a-taa lɛ, Ositraalii egeetiye kɩlɩna walʋʋ. Ɖɩ-ɛyaa kɩlɩna ɖɔʋ ɖɔɖɔ. Piyele lɩm ñɔcɔ ageeta lɛɛna nɛ pɩta. Ositraalii egeetiye tɛtʋ sɔsɔtʋ mʋ hɔɔlɩŋ tɩŋa. Ositraalii egeetiye tɛtʋ sɔsɔtʋ wayɩ lɛ, ɖɩnaɣ Seelandɩ Kɩfalʊʊ tɛtʋ nɛ Papuwasii-Nuvɛɛlɩ-Kinee tɛtʋ.

Ositraalii egeetiye wɛna ɖɔɖɔ tɛtʋ cikpetu ndɩ ndɩ natʋyʋ. Tʋtʋ hɩla yɔ : Fiiji nɛ tɛtʋ ndʋ lɩm cɔ-tʋ nɛ pɩta yɔ. Tʋtʋ yɔ : 

Lɩm cɔ hayi Mariyanɩ nɛ pɩta.

Samaɣ ndɩ ndɩ sakɩyɛ wɛna Oseyaanii tɛtʋ wandamm taa ɖooo caanaʋ. Samaɣ ŋga kɛwɛ tɛtʋ wandamm ndʋ tɩ-taa yɔ, ŋgaa yɔ, Ositraalii samaɣ nɛ Papuu (Papous) samaɣ. Englɩsɩɩ nɛ fransɩɩ pa-kʋnʋmɩŋ pakɩlɩɣ yɔɔdʋʋ Oseyaanii tɛtʋ wandamm taa. Kʋnʋmɩŋ naalɛ ɛnʋ, ɛ-wayɩ lɛ, pɔyɔɔdʋʋ ɖɔɖɔ papuu kʋnʋŋ nɛ Ositraalii kʋnʋŋ.

Tɛtʋ sɔsɔtʋ hiu wɛna Oseyaanii tɛtʋ wandamm taa. Tɛtʋ hiu ndʋ tɩ-taa lɛ, tɛtʋ lutozo wɛ Ositraalii ɛjaɖɛ taa. Tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, ɖɩnaɣ Sidinee tɛtʋ nɛ Melbourne ñɩndʋ. Oseyaanii tɛtʋ wandamm taa ɛyaa naanza yɔɔ lɛ, ɛyʋ kʋɖʋm wɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ natʋlɛ ńdʋ tɩ-taa.

Tɛtʋ sɔsɔtʋ natʋlɛ ńdʋ tɩ-wayɩ lɛ, ɖɩnaɣ Brɩsbɛŋ tɛtʋ nɛ Perth tɛtʋ nɛ Oklandɩ tɛtʋ nɛ Adelayɩdɩ tɛtʋ nɛ Honolulu tɛtʋ. Tɛtʋ kagbaanzɩ tʋnɛ, tɩ-taa samaɣ ñʋʋ ɖɛ miiliyɔɔ yɔɔ.




#Article 595: Ositraalii (320 words)


Ositraalii ɛjaɖɛ wɛ Oseyaanii keteŋa taa nɛ nɖɩ kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɩla walɩɣ peeɖe yɔ. Ositraalii kɛna tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊ ko nɛ pɩta yɔ; nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖi-taa ɖɔɖɔ lɛ, lɩm ɖɔna tɛtʊ ñabɩ ñabɩ ndʊ ndʊ yebu yɔ, tɩ-taa kɔyɔ: Tasimaanii, Lɩŋamʊʊ nŋgʊ kɩwɛna wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa yɔ, Pasifiki teŋgu nɛ Ɛɛndɩ. Ajɛya wena acɔ-ɖɩ nɛ ataa yɔ, a-taa kɔyɔ: hayʊ  kɩŋ lɛ, Ɛndonezii, Timɔɔrɩ nɛ Papʊwaasi-Kiinee kɩfalʊʊ. Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayʊ lɛ, îles Salomon, Vanuatu nɛ Kaledoonii kɩfalʋʋ; wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛ kɩŋ lɛ, Seelandɩ-Kɩfalʊʊ piyele nɛ îles Kerguelen (TAAF), Heard nɛ McDonald tɛtʊ ñɛwɛna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa.

Ɛyaa paaziɣ Ositraalii tɛtʊ taa caɣʊ yɔ, pɩlakɩ pɩnzɩ ɛzɩ kutokiŋ 50 000 kɔyɔ nɛ mba pakɩlɩɣ wobo peede ɛsɩyɛ egbena yɔ, pa-taa kɔyɔ: kpakpasɩ kpaya nɛ Néerlandi lɩm yaya. Dooo pɩnzɩ  XVII taa kɛ Eerɔpʋ yɛlɩya nɛ tadɩyɛ laɖaa katɛma nɑʊ se Ositraalii tɛtʊ wɛɛ ɛlɛ, pɩnzɩ 1770 taa kɛ Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ taa ñɩma nɛ pɩkɩlɩna kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 26 pɩnaɣ 1788 kɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ Nouvelle-Galles kaɣ ñɔʊ camɩyɛ kaɣlaa.  Efemiye nɖɩ kɛ Ositraalii ɛjaɖɛ taa ɛyaa tɔkɩ pa-tɩ yɔɔ wɛʊ tɛ kazandʊ. Kɔlaɣ fenaɣ kacalaɣ efemiye wiye pɩnaɣ 1901 kɛ ajɛya cikpena looɖo nayɛ ñɔñɔ peeɖe nɛ akpaɣ hɩɖɛ se Commonwealth d'Australie.

Ositraalii taa mba ñyɔɔdɩɣ anglisi tɔm nɛ pe-lidiya kɔyɔ Ositraalii dollar. Peeɖe tɛtʊ sosɔtʊ kɔyɔ, Kambeera nɛ tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Ositraalii hɛkʊ taa ɖeyi ɖeyi. Pɩnaɣ 2013 lɛ, peeɖe samɣ wɛ ɛzɩ miliyɔɔnaa 23 yɔ nɛ ɛyaa panɛ pɔɖɔ kpem kɛ Sydney, Melbourne, Brisbane, Perth nɛ Adelaide hɔɔlɩŋ taa. Tɔsʊʊ hʊʊ nɛ ɛsɩnda wobu nʊmɔʊ taa lɛ, Ositraalii kɛ hiu nɛ naalɛ tʊ keteŋa kpeekpe taa kɛ pɩnaɣ 2012 taa nɛ pɛ-tɛ PIB talɩ ɛzɩ milliard waa 1542 mbʊ yɔ. Ɖooo pɩnaɣ 2000 taa kɛ keteŋa kpeekpe ŋgbɛɛ kɩkpɛndɩɣ tɔsʊʊ hʊʊʊ nɖɩ payaɣ se PNUD yɔ, ɖɩsɩ Ositraalii ɛzɩ keteŋa kpeekpe ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩtɩŋʊ Nɔɔrɩvɛɛzɩ wayɩ kɛ tɔsʊʊ hʊʊ nɛ ɛsɩnda wobʊ nʊmɔʊ taa yɔ.




#Article 596: Oobuwaa (208 words)


Oobuwaa kɛna minziiki wonuu kɩhʋlʋ. Kʋ-wɛ ɖasɩ hɔʋ taa. Palakɩ-kʋ kɛlɛʋ nɛ ɖeɣa taa pɔʋ hʋyʋʋ. Nɛ kʋhʋlʋyʋ pazɩɣ hosuu heɣlim kɩ-taa lɛ, pɩn̄amasʋʋ kʋ nɛ kitilitu yaa kiwilitu lɩɩ. Pɩlɩɣ ɛzɩ nimaɣ kiwilaɣ yaa kitilitu nabʋlɛ n̄ɩm yɔ heɣlim hosuu taa. Ki-wiliuu tʋkaɣ pɩsɩɣ kɛwɛɛ ɖoŋ nɛ wiluu yaa tiliuu kɩbam nɛ pɩhɛzʋʋ hɔɣ yaa lɑŋgaɣ.

Pɩlɩʋ wɛ camɩyɛ kelekele yaa kuluŋgulu wɛtʋ. Nɛ pɩhaɣ soŋgaɣ kɩbaŋga. Cɩmʋʋ wonuu kʋnɛ, kɩhʋlʋyʋ payaɣ size oobuwaa tʋ. Pasɩma kʋ yaa patɩlɩ kʋ ɖoo kɩbɩnjaazɩ taa. Minziiki wonu kʋnɛ, kɩ-huwaa yaa kɩtɩlɩtʋ tɔyɩ alɩwaatʋ taa nɛ ɛjaɖɛ pɩlʋʋ taa. Nɛ lɩmazɩyɛ mpilim kɔyɔ size kɩla nɛ ɛzakuliye nɛ lɔŋsɩnɖɛ kpɛlɛkɩ-tʋ ɛ-tɔyɩ, pɩɩlɩna cɩmɩŋ wondu yɔ.

Ɖɩtɩlɩ ɖɔɖɔ size minziiki wondu tʋnɛ, pɔɖɔna tʋ labɩnaʋ halɩ nɛ sɔnɔ. Oobuwaa waa mba palakaana yɔ yaa kɩbɩnjaazɩ sɔnzɩ n̄ɩŋ taa nabayɩ kɔyɔ: bombarde, cornemuse, duduk, gaïta, hichiriki nɛ lalaɣ ɛzɩ zurna waa yɔ.

Nɛ oobuwaa  waa lɛɛlɛ yɔ yaa sɔnɔ mba nabɛyɩ kɔyɔ: hɩlaɣ, nɛ oobuwaa  kɩsɔɔlasɩ, nɛ cor anglais, nɛ pɩtasɩna oobuwaa  baryton, nɛ oobuwaa barɔkɩ, nɛ oobuwaa kʋcɔlʋ. Pɛkpɛndʋ paɣɩ lɛ, pala hɔʋ sʋsɔʋ ŋgʋ kɩ-taa ɖɩna hɔlɩŋ sakɩyɛ yɔ. Palakɩna kʋ nɛ solo, nɛ minziiki ɖama taa sʋʋ n̄ɩŋgʋ, nɛ minziiki nʋmʋʋ tɛ n̄ɩŋgʋ, nɛ mʋsɩ tɩna ɖɩjaɣyɛ symphonique n̄ɩŋgʋ.




#Article 597: Otirisi (149 words)


Otirisi ɛjaɖɛ kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ akeɣta sakɩyɛ kpɛnda nɛ awɛɛna kehiyaɣ kʊɖʊma kpayɩ yɔ. Otirisi ɛjaɖɛ kɛ Eerɔpɩ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩtɩñɔtɩna teŋʊ nakʊyʊ kaʊ.

Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ Eerɔpɩ ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se Eerɔpɩ ajɛya kpɛndɩɣ yɔ ɖɩ-taa pɩna ajɛya wena a-liidiya kɛ eeroo yɔ a-taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ kpaɣna  nɛ ɖɩhayɩ kɩŋ lɛ, ɖɩsɩna Caama nɛ Cɛɛkɩ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Sloovakii nɛ Hɔŋgrii kɛ kamaɣ sɩnaa; wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Siloveni kɛ kamaɣ wɛɛ. Otirisi ɛjaɖɛ nɛ hadɛ kɩŋ lɛ Itaali kɛ ɖɩsɩnaa nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Suwiisi nɛ Liechtenstein kɛ kamaɣ ñɛwɛɛ. 

Otirisi wɛ Eerɔpɩ ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa pɩnaɣ 1995 nɛ pɩna ajɛya wena a-liidiya kɛ Eeroo yɔ a-taa kɔlaɣ fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1999. Otirisi ɛjaɖɛ taa mba yɔɔdɩɣ caama kʊnʊŋ. Pɔyɔɔdɩɣ ɖɔɖɔ Krowasii, Hɔŋirii nɛ Siloveni. Vɩyɛnɩ kɛŋna peeɖe tɛtʊ sɔsɔtʊ hɩɖɛ nɛ ndʊ kɩlɩna walanzɩ ɖɔɖɔ.

	




#Article 598: Otto von Bismarck (464 words)


Otto Eduard Leopold, sɔsɔ von Bismarck, palʊla-ɩ Schönhausen tɛtʊ taa ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 1 pɩnaɣ 1815 nɛ ɛsɩ  hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 30 pɩnaɣ 1898 Friedrichsruh, ɛkɛ Prusse ɛjaɖɛ taa ɛyʊ sɔsɔ nɔyʊ nɛ Caama. Peyeba se ɛkɛ cɛjɛ Bismark pɩnaɣ 1865, nɛ pʊwayɩ ɛkɛ ɖɔɖɔ Bismark-Schönhausen awimpɩɣa pɩnaɣ 1871 nɛ wiyaʊ kɛ Lauenburg pɩnaɣ 1890.
 
Ɛkɛ cenje taa Prusse Kewiyaɣ ɛjaɖɛ taa ɛjaɖɛ ñʊʊ tʊ nɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ ɛjaɖɛ samaɣ lɩm ɖʊyʊ pɩnaɣ 1862 ŋtalɩ 1890, ɛkɛ ɖɔɖɔ Caama nɛ Hayi ajɛyɛ kɩkpɛndʊʊ tɔm hʊya ñʊʊ tʊ pɩnaɣ 1867 ŋtalɩ 1871, pʊcɔ ɛsʊ kajalaɣ tɔm hʊya tʊmɩyɛ ɖeɖe Caama Ampiiri kɩfalʊ taa pɩnaɣ 1871, tʊmɩyɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛwɛɛ pɩkɔɔ pɩtalɩ pɩnaɣ 1890, ɛlɛ ɛɖɔka ɛjaɖɛ samaɣ lɩm ɖʊyʊ tʊmɩyɛ nɛ ɛjaɖɛ ñʊʊ tʊ tʊmɩyɛ mbʊ Prusse tɛtʊ taa. Ɛlaba tʊmɩyɛ siŋ Caama ɛjaɖɛ kpɛndʊʊ alɩwaatʊ taa.

Ɛ-tʊmɩyɛ paɣzɩtʊ alɩwaatʊ taa lɛ, Bismarck la ɛ-tɩ hɩɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɛkandɩɣ Junkers waa ñɩm yɔɔ, pɩkɛ Prusse tɛtʊ natʊyʊ ndʊ ɛ-maɣmaɣ ɛɛwɛ tɩ-taa yɔ ɖooo politiki labʊ alɩwaatʊ taa yɔ. Pakpa-ɩ Prusse ɛjaɖɛ samaɣ lɩm ɖʊyʊ tɛtʊ ndʊ tɩ-ñʊʊ tʊ pɩnaɣ 1862. Prusse ɛjaɖɛ paɣtʊ maʊ taa lɛ ɛlʊbɩna tɩ yɔɔ wɛʊ tɩna se ɛha ɖoŋ wiyaʊ kʊyʊm kewiyitu lɩmaɣza.  

Palʊla Otto von Bismarck ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 1 pɩnaɣ 1815 Schönhausen. Ɛ-caa kɔyɔ Ferdinand von Bismarck, ɛlɛ kaakɛ sɔɔja sɔsɔ nɛ ɛwɛna tɛtʊ Prusse ɛjaɖɛ taa. E-ɖoo kɔyɔ Wilhelmine Mencken ɛlɛ kaakɛ politiki abalʊ nɔyʊ pɛlɔ. Ɛ-cɔzɔ kaakɛ Jean-Jacques Rousseau tɔm yɔɔ tisiyu yaa ɛgbaɣtʊ. Otto kaawɛna ɖalʊ kʊyʊm Bernhard (pɩnzɩ 1810-1893) nɛ kɔʊ kʊyʊm Malwina (pɩnzɩ 1827-1908).

Pɩnaɣ 1816, ɛ-ñɩma kʊyɩ pɛɖɛɛ nɛ Kniephof Poméranie nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kiŋ, ɛlɛ petikizi pɛ-tɛtʊ ndʊ paawɛna-tʊ Schönhausen yɔ. Otto la ɛ-pɩjatʊ peeɖe. E-ɖoo sɩm wayi pɩnaɣ 1839 lɛ, Bismarck kpaɣ ɛ-ñɩma tɛtʊ Kniephof. Ɛpɩsɩ haɖʊ, ɛ-nɛ ɛ-ɖalʊ Bernhard weyi ɛkɩlɩ-ɩ nɛ pɩnzɩ kagbanzɩ yɔ pahayɩ Kniephof, Külz nɛ Jarchlin tɛtʊ Poméranie wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa, Naugard kantɔɔ taa. Pʊkɔma pɩnaɣ 1841 lɛ palɩzɩ Berbhard se ɛkɛ Nauguard egeetiye lɔŋ tasɩya ñʊʊ tʊ, mbʊ tɩna nɛ pɛtɛyɩ pazɩ tɛtʊ, Bernhard cɔŋnɩna Jarchlin tɛtʊ yɔɔ nɛ Otto cɔŋna Külz nɛ Kniephof tɛtʊ yɔɔ. Pa-caa sɩba pɩnaɣ 1845 taa lɛ, Otto ɖanɩɣ kpaɣʊ cɛjɛtʊ ɖɩɣa taa Schönhaussen, Stendal kantɔɔ taa.     

Pɩtɩŋna Moritz von Blanchenburg yɔɔ, pɩkɛ ɛtabalʊ nɔyʊ weyi ɛkatɩ-ɩ Gymnasium zum Grauen Kloster, Bismarck ɖʊ tabalɩyɛ ɛ-nɛ pɔtɔdɩyɛ tʊ Adolf von Thadden-Trieglaff. Ɛnɛ ɛnʊ ɛ-ɖaŋ kɛlɛ Marie Blanckenburg, Moritz pɛlɔ. Paa Marie nɛ Otto pɔsɔɔlɩ ɖama kɔyɔ, Marie tɔsɔɔlɩ se ɛyɔdɩ ɛ-tɛ nesi ɖɔkʊ ɖʊnaʊ tɔm. Kɛlɛ ɛwalɩ Trieglaff aloma fenaɣ taa pɩnaɣ 1844. Nesi ɖɔkʊʊ sɔnzɩ wiye lɛ ɛsɩɩ ɛtabalʊ Johanna von Puttkamer Bismarck cɔlɔ. 
Otto nɛ Johanna pakpaɣ pawalɩ ɖama nɛ palʊlɩ piyaa naatozo. Marie (1848-1926), ɛlɛ walɩ Kuno zu Rantzau, Herbert (1849-1904), ɛlɛ kpaɣ halʊ Marguerite von Hoyos nɛ Wilhelm (1852-1901) ɛlɛ kpaɣ halʊ Sibylle von Arnim-Kröchlendorff.




#Article 599: Ovide (246 words)


Ovide kɛ Itaalii tʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛwɛna tandaʋ siŋŋ yɔ. Ɛ-hɩɖɛ nɖɩ-ɩ payaɣna Latɛŋ nsʋlʋmɩyɛ yaa yɔɔdaɣ taa size Publius Ovidius Naso. Palʋla ɖajaa Ovide ɛnɛ kɛ pɩnaɣ 43 n̄ɩŋga taa nɛ pɩcɔ palʋlʋʋ kɩpaɣlʋ yesu krɩstʋ.

Egeetiye yaa kooka ŋga ka-taa palʋla ɖajaa Ovide ɛnɛ yɔ, ŋga payaɣ size Sulmone kɛ Itaali ɛ-ɛjaɖɛ tɛtʋ taa. Egeetiye sulmone kɛ payaɣna Itaali kʋnʋŋ  taa size Sulmona. Ɛkɛ pɩɣa ŋga kamaɣzɩm ɖɔwa kpeɖem nɛ kaatɛŋ maɣzɩm wiɖi kaʋ yɔ. Ɛkɛ abalʋ pasamam nɔɔyʋ kɛ ɛ-ɛjaɖɛ taa peeɖe.

Egeetiye nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Sulmone mbɩ yɔ, ɖɩwɛ Itaali ɛjaɖɛ tɛtʋ hɛkʋ taa ɖeyi ɖeyi. Ɖajaa sɔsɔ Ovide ɛnɛ, ɛkɛ pɩya ŋga kaawɛ lɔŋ yaa lɛɣtʋ kpekpekaɣ siŋŋ yɔ kɛ ka-pɩcatʋ taa. Pasaŋga kɛ siŋŋ kɛ ka-tabalaa ɛsɩnda. Ɖajaa sɔsɔ ɛnɛ, ɛsɩba pɩtala pɩnaɣ 17 n̄ɩŋga yaa 18 n̄ɩŋga taa kɛ kɩpaɣlʋ yesu krɩstʋ lʋlʋkʋ wayɩ.

Pɔɖɔɔna-ɩ ɛ-jaɖɛ tɛtʋ taa lɛ, ɛdɛɛ nɛ ewolo ɛcaɣ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Tomis yɔ ɖɩ-taa. Tomis ɛjaɖɛ nɖɩ, nɖɩ-ɩ payaɣ sɔnɔ alɩwaatʋ tʋnɛ tɩ-taa size Constanţa en Roumanie. Ɖajaa sɔsɔ Ovide kɛ, laatɛŋ koowa maɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. E-wezuu caɣʋ kpeekpee lɛ, ɛwɛɛ nɛ ɛcɔŋna ɛsɩma Ɖoma Ampiiri tikiɖe paɣza n̄ɔʋ yɔ.

Ɖajaa koowa maɖʋ sɔsɔ Ovide ɛnɛ, ɛ-tʋma sɔsɔna naayɛ hɩlaa yɔ :  l'Art d'aimer, nɛ pɩtasɩna Métamorphoses. Ɛ-tʋma ana ɖɔɖɔ kpem kɛ pakɩla sɩm yaa tɩlɩʋ. Ɛ-hɩɖɛ naalɛ n̄ɩnɖɛ kɩsɛsɛyɛ yaa ɛ-hɩɖɛ nɖɩ pasʋʋyɩ yɔ, nɖɩ-ɩ lɛ Naso. Palʋla-ɩ ca pɩla pɩnaɣ nɛ pakʋ Jules César, ɛ-ɛjaɖɛ tɛtʋ taa n̄ʋʋdʋ sɔsɔ nɔɔyʋ.

	




#Article 600: Paarii (237 words)


Paarii kɛna Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ nɛ tɩwɛ pɔɔ ŋga payaɣ se Paarii yɔ ka-lɩm ɖivalɩyɛ nɛ pɔsɩ nzɩ payaɣ-sɩ se maarnɩ nɛ ʊwaazi yɔ sɩ-lɩm ɖɩkpɛndɩyɛ. Paarii kɛna ɖɔɖɔ tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta nɛ payaɣ-tʊ se Fransɩɩ yɔ, tɩ-tɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ ɖɔɖɔ. Pɛtɛyɩ tɛtʊ sɔsɔtʊ tʊnɛ kɛ tam nɛɛlɛ nɛ tɩ-taa kɔyɔ Liiyɔɔ nɛ Maarisɛɛyɩ. 

Paarii tɛtʊ sɔsɔtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 12 475 808 kɛ pɩnaɣ 2014 taa; piyele tɩ-hɛkʊ taa ɖeyi ɖeyi lɛ, pɩnaɣ kʊɖʊlmaɣ, nga ka-taa lɛ, ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 2 229 621. Tɛtʊ ndʊ tɩkɛna kacalaɣ ñɩndʊ kɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa kɛ eɛyaa ɖɔʊ taa nɛ pɩkɛ Eerɔpʊ keteŋa kpeekpe taa; pʊtɔbʊʊ se kacalaɣ ñɩndʊ lɛ Mɔsɩkʊʊ nɛ naalɛ ñɩndʊ lɛ Isitambuli. 

Yee pɩkɛ keteŋa kpeekpe taa kɔyɔ, tɛtʊ tʊnɛ ndʊ lɛ 29 ñɩndʊ ɛyaa ɖɔʊ taa. Paarii tɛtʊ tʊnɛ, tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna kilomɛtanaa 105,40. Payaɣ Paarii tɛtʊ sɔsɔtʊ tʊnɛ tɩ-tɛ maalika yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Anne Hidalgo (PS). Palɩza-ɩ pɩnaɣ  2014 nɛ pɩnaɣ 2020 taa ɛ-tʊmɩyɛ tɛŋ.    

Paanɛ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sɔsɔtʊ ɛñɩnɩʊ se tɩna Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ ɛlakɩ tʊma kʊɖʊma kɔyɔ, Paarii maɣmaɣ ɛɛtɛŋ kɩ-taa sɩŋŋŋ nɛ paɖʊʊ taabalɩyɛ nɛ ɖama nɩnaʊ kɛ yem. Paarii tɛtʊ tʊnɛ tɩna tɛtʊ kʊɖʊmtʊ yeke pɛkpɛndɩna nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma sɩŋŋŋ nɛ ndʊ yɔ Room. Papaaza tʊma ana alabʊ ɖooo pɩnaɣ 1956 nɛ pɔ-tɔm piye kɔyɔ se: Paarii yeke mʊŋna Room nɛ Room yeke mʊŋna Paarii.

	




#Article 601: Paasɔŋ (172 words)


Paasɔŋ kɛ minziiki wonuu ŋgʋ kɩwɛ ɖasɩ hɔʋ taa yɔ. Kɩ-lɩ kpaɖʋ 14 taa Itaalii ɛjaɖɛ taa. Nɛ paya-kʋ hɩɖɛ size fagotto. Palaba-kʋ nɛ kɔɔka kɩɖala nakɛyɛ. Pa-hʋyɩ ka-taa pɔʋ, nɛ ɖeɣa ŋga keɖewa nɛ ka-ɖalakɩŋ taa makʋna ɛzɩ mɛtana 2,50 yɔ ka-saɣtʋ taa (pɩpɩzɩɣ pɩkɛ ɛrapɩlɩ tɩʋ yaa palɩssandrɩ tɩʋ).

E-kpiya ɛ-tɩ yɔ, nɛ soo wonuu kʋnɛ kʋ-hʋlʋyʋ weyi payayɩ size paasɔŋnɩsɩ yɔ, ɛɖɔkɩ kʋ enesi kɩpanzɩ tɛɛ. Pɔnɛ loɖo wɛna hayi kiŋ, nɛ kagbanzɩ piliŋa sʋsa nɛ cikpeɣla naadozo ŋga pa-kpɩtɩna ɖama kpam nɛ sulam naanaza ŋgʋ. Nɛ pɩkpɛndɩ pɩtɩŋa pʋwɛ ɛzɩ U yɔ, pɩkpɩtɩna ɖama cɩncɩn.

Nimaɣ nabʋlɛ kiwilaɣ pɔzɩɣ kɔsɔŋ, nɛ paya se bokali naalɛ ŋgʋ. Ɛ-pɔʋ taa maana fɩɣɩ nɛ ɛ-hʋlʋʋ pɔzɩɣ fezɩŋ siŋŋ ɛzɩ kpaɣʋ pɩsɩna 3 nɛ nɔɔ tiluu wɛɛ mudulee. Paassɔŋ ɛnʋ, etilitu wɛ ndɩ ndɩ hʋlʋʋ taa; do wɛ, re wɛ, mi nɛ fa nɛ sol nɛ la paba wɛ ɖɔɖɔ, nɛ si n̄atɩŋɩ. Ɛ-mabɩnaɣʋ minziiki yaa ɛ-hʋlʋtʋ tɛ matʋ wɛ naalɛ nɛ paya-tʋ size n̄ɩmɩyɛ fa 4, nɛ ut 4 yaa sol.




#Article 602: Pablo Picasso (224 words)


Palʊla Pablo Ruiz Picasso kɛ Malaga kɛ Ɛsɩpaañɩ kɛ aloma fenaɣ kɩyakʊ nɛɛlɛ nɛ kɩgbanzɩ ŋgʊ wiye kɛ pɩnaɣ 1881 nɛ ɛsɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ lutozo wiye kɛ pɩnaɣ 1973.

Mbʊ lɛ ɛwɛna pɩnzɩ nakʊ fɛyɩ pɩnzɩ mɩnɩʊ kɛ Mougins kɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛ-kɛkɛ tɔlɩm tayʊ, ɛkɛ ɖɔɖɔ sɩʊ kpelasɩ lɩzɩyʊ nɛ ɛkɛ saɣyʊ kɛ Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ taa ɛlɛ Fransɩɩ kɛ ɛ-laba ɛ-tɛ feziʊ caɣʊ pʊɖɔ. Ɛkɛ keɖewa tʊmɩyɛ laɖʊ nɛ ɛwɛna ɛ-cɛyʊa tɛ ɖoŋ ɛkɛ keɖewa tʊmɩyɛ laɖa ñɔtʊ ɛnɛ Georges Braque nɛ ɛ-taabalʊ nɔɔyʊ. Ɛkɛ ɛyʊ yuŋtʊ kɛ waɣ nɛɛlɛ ŋga taa ɛ-tɛ lɛɣtʊ sɩm nɛ ɛ-tɛ polɩtɩkɩ lɔŋ yɔ lɛ ɛpɩzɩɣ labʊ tʊma kʊdokɩŋ nɩnɩwa. Palʊla Pablo kɛ ɖoo taa ñɩtʊ nɛlɛ nɛ natozo nɛ cɛcɛsɩ hiʊ nɛ kɩgbanzɩ kɛ Malaga. Ʊnʊ kɛna José Ruizy Blasco pʊwa kajalaɣ ñɩŋga, ɛlɛ ñɛkɛna wɩlɩyʊ kɛ tɔlɩm taʊ sʊkʊlɩ ŋgʊ kɩwɛ tɛtʊ ŋdʊ payaɣ se San Telmo, ɛ-ɖoo payaɣ se Maria Picasso Lopez. Payaʊ se Picasso pitɛkɛ Ɛsɩpaañɩ taa yatʊ ɛlɛ takayɩsɩ maya napɛyɛ yɔdʊʊ se yatʊ ŋdʊ tɩtɛ nɛ ɩtallɩɩ kɩŋ. Paalʊlɩ pɔjɔzɔ nɔyʊ kɛ Sori, Genes eketiiye taa. Mbʊ Robert Maillard cɔlɔ lɛ, hɔʊ ŋgʊ kɩtɛkɛ Itaallɩɩ tɛtʊ taa mba mamaɣ. Pablo kɩwɛna kɔnaa naalɛ, kɔnaɣtʊ paya se Maria de Los Dolorès, nɛ ɛ- sɛ se Lola, palʊla-ɩ pɩnaɣ 1884, naalɛtʊ kɔyɔ sɛ hɩɖɛ se Conchita, ɛlɛ patafɛɩna abalʊ pʊwa kaʊ.




#Article 603: Laŋhɩzɩyɛ (335 words)


Laŋhɩzɩyɛ, tɔmʊʊ ŋgʊ paya kɩ-hɩɖɛ pɩwɩlɩɣ se ɖiɣɖiɣ caɣʊ wɛɛ ɖɔɖɔ ñaŋga ñaŋga fɛyɩ, ɖama kʊyɩnaʊ fɛyɩ, you fɛyɩ nɛ ɖɔɖɔ tɔm fɛyɩ. Pɩwɩlɩɣ se samaɣ hɛkʊ taa nɩnaʊ wɛɛ nɛ politiki wɛ ɖɔɖɔ camɩyɛ. Ehoye ɖɔkʊ ɖɩ-nɔɔ yɔɔ Olivier piliŋga mbʊ wɩlɩɣna se laŋhɩzɩyɛ wɛɛ.

 
Samaɣ ɛsɩnda nɛ kɛ-tɛ paɣtʊ taa lɛ, laŋhɩzɩyɛ tɔmpiye wɩlɩɣ ɛzɩma nɩnaʊ wɛɛ ɛyaa hɛkʊ taa yaa samaɣ hɛkʊ taa kɛ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ taa yɔ. Ɛlɛ pɩɩcoɖuu se paayou, ɛlɛ panɩna ɖama camɩyɛ  ɖiɣɖiɣ nɛ paayeki se natʊyʊ ɛkɔɔ pɩcaɣ pɔ-yɔɔ ɖama hɛkɩŋ taa pɩtɩŋna kajalaɣ taa lɛ, ɖama yɔɔdɩnaʊ. Pɩlɩna pʊyɔɔ lɛ, laŋhɛzɩyɛ kɛ ajɛyɛ hɛkɩŋ taa kɛ ɛyaa sakɩyɛ lɩmaɣza nɛ aŋgba ndɩ ndɩ ɛzɩ ONU ŋgbɛyɛ ŋgʊ kɩlʊkɩ se laŋhɛzɩyɛ ɛwɛɛ paale ɛjaɖɛ ɖɩ-taa.
 
Ɛyʊ fetenum taa lɛ, laŋhɛzɩyɛ kɛ maɣzɩm taa mbʊ pɩwɛ kpayɩ kpayɩ yɔ pɩkɛ tɩ ɖɔkʊ pɩyʊ nɛ pɩtasɩ lɛ, leleŋ wɛtʊ nɛ camɩyɛ hɛɛɛ wɛtʊ. Pɩkɛ pɩyʊ mbʊ pɩwɛ ɛyʊ taa yɔ nɛ lɛlʊ yɔ, nɛ pɩkɛ ñʊʊ yabɩtʊ pɩyʊ mbʊ pɩha ɖoŋ se ɖɩpɩzɩɣ ɖɩsɛʊ ɖama Pax vobis Latɛŋ kʊnʊŋ taa, tɩ yɔɔ wɛʊ, Arabɩɩ kʊnʊŋ taa lɛ, salaam, shalom Hɛbra kʊnʊŋ taa) yaa fezuu caɣʊ lɩmaɣzɩyɛ. Laŋhɛzɩyɛ yɔɔdɩtʊ nɛ ɛpaɖaɣ (you, ñaŋga ñaŋga laɣsɩ, tɔm, pana ŋgbaɣ nɖɛɛ mbʊ yɔ) kɛnɛ kɔɔnaɣ laɣsɩ nzɩ sɩtɩna Ɛsɔ sɛtʊ aŋgba ndɩ ndɩ nɛ politiki naa sakɩyɛ lɩmaɣza.  

Wayi wayi pɩnzɩ sɩ-nɛ sɩ-taa, patʊlɩ laŋhɛzɩyɛ sukuli kɩtɛzɩŋ ɛzɩ ONU laŋhɛzɩyɛ sukuli Costa Rica (UPEACE), Brasilia sukuli kɩtɛzɩɣ (UNIPAZ) yaa  Namur sukuli kɩtɛzɩɣ, kedeŋga kpeekpe samaɣ laŋhɛzɩyɛ tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ Verdun.

Aŋgba sakɩyɛ ñɔɔ ajɛyɛ taa paale. Kpaɣ ɛzɩ Fransɩɩ mbʊ yɔ laŋhɛzɩyɛ ŋgbɛyɛ ñɔɔ pɩnaɣ 1948 lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 22 taa. Ŋgbɛyɛ nɖɩ kɛnɛ kajalaɣ ONG Fransɩɩ taa, nɖɩ ɖɩhɛzɩɣ tɔm naa yɔ nɛ ɖiwiziɣ naa evebiyaa yɔɔ kɛnɛ. Hendu teyaa sakɩyɛ kpaɣ patɩ ɖɔɖɔ nɛ pɛcɛlɛ laŋhɛzɩyɛ tɔmʊʊ pɩlɩna pa-laɣsɩ nɛ pa-tʊma ɛzɩ Pablo Picasso nɛ ɛ-laŋhɛzɩyɛ ehoye, John Lennon nɛ ɛ-hendu ndʊ lɛ, maɣzɩ, yaa Carl Fredrik Reuterswärd nɛ ɛ-tɛ sɩɣkpeɣleɣ ŋga pasɩ Niyuu Yɔrɩkɩ ONU kuduyuu nɔnɔɔ taa mbʊ yɔ.




#Article 604: Pagidaadɩ (161 words)


Pakidaadɩ kɛna Irakɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊsɔtʊ nɛ tɩwalanzɩ taa makɩɣna ɛzɩ kɩlomɛmetanaa agbapa 1 134 yɔ. Pakalɩo ɛyaa kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa pɩnaɣ 2012 lɛ, pɛwɛ ɛzɩ 10 710 350 yɔ nɛ kilomɛta kʊɖʊmʊʊ yɔɔ lɛ ɛyaa ɛzɩ 9 445 yɔ papɩzʊʊ nɛ pana. 

Payaɣ Pakidaadɩ maalika yɔɔ cɔnɩyʊ se Zekra Alwach. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Iirakɩɛjaɖɛ hɛkʊ taa nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kiŋ nɛ lɩm pɔɔ ŋga payaɣ-kɛ se Tiiri yɔ kalɩɣna Turki lɛ, peeɖe kɛtɛzʊʊ  na nɛ pʊcɔ kɩtalɩ kɩkpɛndɩ Efirati pɔɔ taa. Yeee pakpaɣ pakidaadi tɛtʊ tɩŋga payɩ kɔyɔ tɩ-taa ɛyaa ɖɛ ɛzɩ miloyɔɔnaa lʊbɛ yɔ. 

Tɛtʊ ndʊ, tɩkɛ naalɛ ñɩnɖɛ kɛ ɛyaa ɖɔʊ taa kɛ Araabʊ ajɛya kpeekpe taa nɛ Mʊwayɛŋ-Oriyaŋ taa. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɛsɔtaa looɖaa, tataa ñɩna yaa sulukiŋ kpayɩsɩ ndɩ ndɩ tɩŋʊna. Kpaɣ ɛzɩ ɖooo pɩnaɣ 2008 nɛ sɔnɔɔ mbʊ yɔ Pagidaadɩ tɛtʊ kpeekpe taa you sʊsɔʊ nakƴʊ wɛɛ nɛkɩñamsʊʊ tɛtʊ ndʊ pɩlɩɩna you ŋgʊ kʊkʊ ñɛwɛ Iirakɩ ɛjaɖɛ kpeekpe taa yɔ kʊ yɔɔ.




#Article 605: Pakisitaanɩ (191 words)


Pakisitaanɩ kɛna Ɛndɩ hɔɔlʊʊ nakʊyʊ nɛ malɩŋ ɖɩwɛ malɩŋ ŋgbɛyɛ taa. Ajɛya wena acɔ Pakisitaanɩ nɛ ata yɔ ana lɛ: Iranɩ, Afganistani, Siini, Ɛɛndɩ nɛ Arabii teŋgu.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖi-tikiɖe paɣza pkɩyɛna fenaɣ hiu nɛ naanza pɩnaɣ 1947 nɛ ɖɩnɛ Ɛɛndɩ panɩɣna-ɖama camɩyɛ pɩlɩɩna tɛtʊ ndʊ payaɣ se Kazemiiri yɔ tɩ-tɛyɩtʊ taa. Ɛlɛ ajɛya ana aatɛma you pɩnzɩ naatozo mbilim. Ɖɩnɛ Afganistani paaniɣna-ɖama kamaɣ tɔm taa ɖɔɖɔ. Pakisitaanɩ nɛ Etaazuni nɛ Siini ajɛya panɩɣna-ɖama camɩyɛ.

Ɛyaa mba pɛwɛ Pakisitaanɩ yɔ palɩna Ɛɛndɩ nɛ Eerɔpʋ ajɛya taa. Pɩkɩlna Ɛndo-Arɩyɛŋwaa nɛ Iranɩ taa ɛyaa. Ɛndo-Arɩyɛŋwaa talɩɣ ɛzɩ 80 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ nɛ lalaa le pamaɣna 20 kɛ mɩʊ yɔɔ.

Peeɖe pakalɩ ɛyaa kɛ pɩnaɣ 2014 lɛ pɛkpɛndɩ miliyɔɔnaa 188; pʊtɔbʊʊ se keteŋga kpeekpe taa lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɛ looɖo ñɩnɖɛ ɛyaa ɖɔʊ taa nɛ Ɛndonezi wayi lɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɖɩ tɩŋgʊʊna malɩŋ ɖɔʊ taa. Ɖɩwɛ keteŋa kpeekpe ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se ONU yɔ ɖɩ-taa.
 
Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ nɛ pawɩlɩɣ-kʊ sukulinaa taa nɛ komina tʊma taa yɔ ŋgʊ lɛ Urduu nɛ Englɩsɩɩ. Ɛlɛ mba pɔyɔɔdɩɣ-ɩ camɩyɛ yɔ pɛwɛ ɛzɩ hiu kɛ mɩnɩʊ yɔɔ yɔ. Kʊnʊmɩŋ lɛɛŋ kɔyɔ: Pɛnjabi, Pasitoo, Sɛndi nɛ Serayiki.




#Article 606: Pamakoo (132 words)


Pamakoo kɛŋna Maalii ɛjaɖɛ tɛtʊ sʊsɔtʊ nɛ tɩ-taa kɛ komina nɛ politiki tʊma sɔsɔna wɛɛ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Nizɛɛrɩ Pɔɔ cɔlɔ kpam nɛ payaɣ-tʊ se Joliba pʊ-tɔbʊʊ se Calɩm pɔɔ. Pamakoo tɛtʊ wɛ piyisi nasɩyɛ hɛkʊ taa nɛ tɩɖaalakɩŋ taa wɛ ɛzɩ kilomɛtanaa 22 nɛ topoyuu taa lɛ pɩmaɣna ɛzɩ kilomɛtanaa 12 piyele kɩ-walanzɩ taa talɩɣ ɛzɩ kilomɛtanaa agbaba 267. 

Pamakoo tɛtʊ taa lakʊ sʊsɔʊ nakʊyʊ wɛɛ nɛ payaɣ-kʊ se Kuluba. Pakalɩ ɛyaa kɛ pɩnaɣ 2009 taa lɛ, pɛkpɛndɩ 2 009 109. Ɛlɛ pɩnaɣ 2014 taa lɛ ɛyaa kpɛnda 3 007 122. Afrika ajɛya tɛtʊ sʊsɔtʊ kpeekpe taa payɩ lɛ, Pamakoo tɛtʊ taa kɛ ɛyaa kɩlʊʊ ɖɔʊ nɛ pɩkɛ keteŋa kpeekpe yɔɔ kɔyɔ, ndʊ lɛ looɖo ñɩndʊ. 

Pamakoo tɛtʊ wɛna ageeta ndɩ ndɩ  nɛ tɛtʊ tɩ-yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ payaɣ se Adama Sangaré.




#Article 607: Pampelimuusi (230 words)


Pampelimuusi kɛ ɖama hɛkʊ taa hɩla nɩɩlɛ tɛ nɩʊ weyi anasaayɩ taa lɛ, pɩwɩlɩɣ se pɩkɛ tɩŋ pee naalɛ yɔ, ɛlɛ, a-hɩla pɩzɩɣ alɩɣ ɖama nɛ alɩnɛ Citrus tɩŋ naalɛ taa Rutaceae tɩmʊʊ liɖe taa. Aziyatiki Citrus maxima nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa siduu piliŋga Citrus-paradisi. Taɖɩyɛ labʊʊ nɔmɔʊ taa lɛ, payaɣ tɩŋ pee a-naa hɩɖɛ kʊyʊmɖɩyɛ se leemɩŋ.

  
Citrus maxima (ɖɔɖɔ Citrus kɩ-paɣlʊʊ yaa Citrus decumana ) kɛ tɩŋ pee tɛ ŋgʊ nɛ payaɣ-kʊ se pampelimuusi tɩŋ. Kɩlɩna Azii nɛ haɖɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kiŋ (Ɛndonezi nɛ Malɛɛzɩi). Tɩŋ ŋgʊ k i-piye ndɩ ɖɩyaɣ se pampelimuusi yɔ, ɖɩ-yɔɔ wɛ leemuu hʊndʊʊ kpɛdɩŋ nɛ sʊtʊ sɛmɩŋ yaa pɩwɛʊ caʊʊ, pɩkɛ piye ndɩ pɔtɔkɩ-ɖɩ yɔ, kɩ-taa pɩlɩŋ ndɩ ndɩ nɛ ɛ-taa wɛ pee cikpenaa sakɩyɛ. Kɩ-taa wɛ leleŋ lɩm pazɩ, kɩ-ñaŋ nɛ kɩ-ñɩmɩŋ pɩsa-kʊ tɔɔnaɣ ŋga palakɩ-kɛ nɛ tʊmɩyɛ tɔɔnasɩ ɖɩ-tɩzɩyɛ yɔ. Azii tɩŋ piye paɣlaka talɩ sɛntɩmɛtanaa hiŋ naatozo nɛ papaazɩɣ-kʊ pɛdʊʊ Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ ajɛyɛ taa.

     
Citrus-paradisi kɛ pampelimuusi nɛ leleŋ leemuu nɛ ɖama taa siduu (Citrus maxima × Citrus sinensis). Kɩ-tɛ piye huduu fɛyɩ kpɩzɩŋ nɛ kɩwɛnɛ sʊtʊ sɛmɩŋ yaa pɩwɛ caaʊ pɩyʊʊ mbʊ pɔtɔkɩ yɔ, pɩwɛ leleŋ pazɩ nɛ kɩ-taa wɛ pɩlɩŋ pɩtalɩ hiu nɛ naalɛ mbʊ yɔ. Kɩlʊlʊʊ com-com, mbʊ yebinɛ nɛ payaɣ-kʊ nɛ Englɩsɩɩ kʊnʊŋ taa se grapefruit. Kɩ-leleŋ yeba se pasaɣ kɩwɛtʊ nɛ kɩ-tɛ tadɩyɛ wabʊtʊ pazɩnɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa kpaɣ nɛ pɩnaɣ 1940 taa.
.




#Article 608: Panama Hɛŋa (352 words)


Panama hɛŋa kɛna teŋgʊ taa hɛŋa ŋga katɩŋgʊna Amerika nɛ hadɛ kiŋ Panama nɛ kɩtɩŋgʊna Pasifiki Lɩŋgɑmʊʊ nɛ pɩtalɩɣ Atilantiki lɩŋamʋʋ. Panama nʊmɔʊ kʊnɛ papɩzɩɣ nɛ paɖʊ-kʊ lɩm pʊnɛ pɩ-hɛkʊ taa kpem yɔ pɩkɛna ñʊʊtaa lɔŋ weyi wiɖii nɔɔyʊ tapɩzɩ nɛ ɛmaɣzɩ se pɩpɩzɩɣ nɛ pɩla yɔ. Lɩm hɛkʊ taa hɛŋga ŋga pɛhɛ mbʊ yɔ, piyeba nɛ tɔsʊʊ nɛ tadɩyɛ piwobina ɛsɩndaa siŋŋŋ mbʊ pʊyɔɔ yɔ, kpɩyɩŋŋ ɛɛtasɩɣ ɛ-tɩ kʊñɔmɩŋ ɖʊʊ se ɛtɩŋgʊna Hɔrnɩ nɛ Draki nɔmɔŋ se pʊcɔ nɛ ɛtalɩ ɛsɩŋ Amerika nɛ hadɛ kiŋ. 

Ɖooo lɛ, kpɩyʊ kʊyʊʊ nɛ kɩtɩŋna Hɔrnɩ lɛ kɩlakɩ kilomɛtanaa 22 500 ɛlɛ lɛlɛɛ yɔ, kɩkʊyʊʊ nɛ kɩtɩŋna Panama hɛŋga lɛ kɩlakɩ kilomɛtanaa ɛzɩ 9 500 ɖeɖe. Pʊtɔbʊʊ se nɔmɔʊ toboyaa ɛzɩ nabʊlɛ taa kpem yɔ. Panama hɛŋga kanɛ ka-tamaɣ kaatɛma wɛʊ ɖooo pɩnzɩ mɩnɩʊ nɛ looɖo taa. Weyi ɛcala lɩmaɣzɩyɛ nɖɩ lɩzɩɣ yɔ, ɛkɛna Krandɩ-Pretaañɩ taa ɛyʊ nɛ payaɣ-ɩ se Michel Le Nobletz. Ɛɖʊ tamɣ ŋga se ɛyaa ɛwɛɛna tɔsʊʊ pɩlɩɩna nʊmɔʊ tobi yɔɔ. Ɖooo pɩnaɣ 1630 taa kɛ ɛpaɣzɩ-ɖɩ maɣzɩʊ. 

Pɩlaba mbʊ lɛ pɩwɛɛ ɛzɩ pʊsɩma yɔ, nɛ pɩkɔma pɩtalɩ pɩnaɣ 1880 lɛ, Fransɩɩ tʊ nɔɔyʊ, Ferdinand de Lesseps, paɣzɩ lɩm taa habɩyɛ nɖɩ ɖʊʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ Paarii tɛ tɔsʊʊ koozaɣ taa liidiye naɖɩyɛ kɛ ɛkpaɣ nɛ ɛpaɣzɩna tʊmɩyɛ nɖɩ. Ɛpaɣ mbʊ lɛ, putuyi-I pazɩ nɛ ɛtapɩzɩ ɛtɛm-ɖɩ. Etaazuunii waa tɛzɩna tʊmɩyɛ nɖɩ nɛ weyi ɛcalɩ-tʊ yɔ ɛnʊ payaɣ se G.W. Goethals. Pɩnaɣ 1914 taa kɛ paha nʊmɔʊ se paa anɩ ɛpɩzɩɣ ɛtɩŋna Panama peeɖe.

Panama nʊmɔʊ kʊnɛ kʊɖʊʊ tɔm taa tʊmlaɖaa ɛzɩ 25 000 hiu sɩm pɩlɩɩna pɔtʊ kʊdʊŋ yɔɔ, kɩnamɩyɛ nɛ nabʊyʊ taa lɛ tɛtʊ ñamsʊ n;pɩcɛkɩ pɩɖakɩ ɛyaa. Ɖooo ɛzɩ Panama nʊmɔʊ kʊnɛ kɩwɛʊ yɔ kpɩyɩŋ ɛzɩ kutokiŋ 14 yɔ tɩŋna peeɖe nɛ ɩkpaɣ tɔɔnɩnaa ɛzɩ miloyɔɔnaa 203 yɔ. Pinaɣ 2002 taa mbʊ yɔ kpɩyɩŋ weyi ɛtɩŋna peeɖe yɔ ɛwɛ ɛzɩ kutokiŋ 800 yɔ nɛ paɖʊ pɩnaɣ 2007 taa se patazɩɣ lɩm taa habɩyɛ nɖɩ walanzɩɣ. Pañɩnɩɣ se kpɩyɩŋ sɔsɔŋ nɛ yʊŋ ñɩŋ ɩpɩzɩ nɛ ɩtɩŋna peeɖe. Pʊwɛɛ se pɩɩtalɩɣ pɩnaɣ 2017 lɛ tʊmɩyɛ ɖɩnɛ ɖɩtɛma nɛ tʊma ndɩ ndɩ wena alakɩ tʊmɩyɛ nɖɩ yɔ añʊʊtʊ yɔ Itaalii tʊ Impregilo.




#Article 609: Panzuli (114 words)


Panzuli kɛŋna Kambii ɛjaɖe taa tɛtʊ sʊsɔtʊ nɛ tɩ-taa ɛyaa kpɛnda 34 828 ɛlɛ pɩnaɣ 2003 taa pakalɩ ɛyaa kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, pɛwɛ 523 589. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta nɛ payaɣ-tʊ se Marib Kelekeletʊ yɔ, peeɖe ñɔtɩna Kambii pɔɔ cɔlɔ kpam. Tɩ-walanzɩ taa maɣna kilomɛtanaa 93. 

Tɛtʊ tʊnɛ Piritaniki mba ñɔzɩna-tʊ pɩnaɣ 1816 nɛ pɩɩkɛnaa se palʊkɩ nɛ pakandʊʊ mba pakpakaɣ ɛyaa nɛ palakɩ-wɛyoma nɛ pɛpɛdʊ-wɛ nɛ tuuɖe taa ɛyaa yɔ. 

Paalɩza tɛtʊ ndʊ lɛ, payawaɣ-tʊ se Paturist nɛ paɖʊwaɣ hɩɖɛ kɛ sɔdʊ ŋgʊ payawaɣ-kʊ se Henri Bathurst yɔ. ƐLɛ pɩnaɣ 1973 taa kɛ pɛlɛɣza-tʊ hɩɖɛ kpɛlɩ se Panzuli. Payaɣ Panzuli maliki yɔɔcɔnɩyʊ kɩfalʊ se Samba Faal.

	




#Article 610: Papa François (187 words)


Payaɣ Papa François ɖɔɖɔ se, Jorge Mario Bergoglio. Palʋla-ɩ saŋayɩŋ fenaɣ taa kɩyakʋ hiu nɛ lʋbɛ (17) ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1936 taa Puyenezɛrɩ tɛtʋ taa Arzantiini ɛjaɖɛ taa. Ɛkɛ kedeŋga kpeekpe Katolika Ƞgbɛyɛ nɔɔyɔɔdʋ, pʋ-tɔbʋʋ se ɛnʋ ɖiyiɣna kedeŋga kpeekpe Katolika Ƞgbɛyɛ. Lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ naadozo (13) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 2013 taa, palɩza-ɩ nɛ ɛpɩsɩ Papa 266 ñɩnʋ. Ɛkɛkɛ Episikɔɔpʋ'ʋ Puyenezɛrɩ tɛtʋ taa.

Ɛkɛkɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se Compagnie de Jésus yɔ ɖɩ-taadʋ nɔɔyʋ nɛ ɛnʋ'ʋ lɛ kajalaɣdʋ weyi ɛpɩsɩ Papa ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa yɔ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ kajalaɣ Amerika tɛtʋ taa tʋ weyi ɛpɩsɩ Papa yɔ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ kajalaɣ Papa weyi ɛsɛ hɩɖɛ se François yɔ. Ɛsɛ-ɖɩ se ɛtɔzɩna François d'Assise yɔɔ. Ɛsɛ-ɖɩ, mbʋ pʋyɔɔ yɔ, ɛsɔɔlaa se ɛcaɣ wezuu ɛzɩ François kiɖeɖeu ɛnʋ yɔ. Ɛlɛ taasɔɔlɩ se ɛtɔɔ leleŋ leleŋ ɛzɩ ñɩmdɩnaa yɔ. Ɛtɔsɔɔlɩ ɖɔɖɔ ɛ-tɩ kpazʋʋ. Ɛsɔɔla mbʋ pɩ-tɩŋga payɩ Ɛsɔ lɩzaa yɔ nɛ sɔɔlɩm sɔsɔm. Papa François yɔɔdaa se ɛnʋ pɩzɩɣ ekizi kɛʋ Papa ɖɔɖɔ ɛzɩ weyi ɛlɛɣza-ɩ yɔ; ɛlɛ'ɛ lɛ Papa Bénoît XVI. Toovenum lɛ, Papa Bénoît 16 lɔ kʋlɔʋ ese nɛ pʋcɔ palɩzɩɣ Jorge Mario Bergoglio nɛ ɛlɛ pɩsɩ Papa.




#Article 611: Paraamiini (125 words)


Paraamiini kɛ wonuu wazaɣ ñɩŋgʊ siŋŋ. Ŋgʊʊ pesekɩɣna kaaŋ weyi ɛyʊ ɛɛpɩzɩɣ se eseɣna e-nesi ɖoŋ yɔ. Paa ɛyaa ɛtalɩ naanza yaa kagbaanzɩ nɛ paapɩzɩɣ se peseɣ kaaʊ yuŋ ñɩŋgʊ nakʊyʊ yɔ, ɛyʊ kʊɖʊm yaa ɛyaa naalɛ pɩzɩɣ peseɣ-kʊ nɛ paraamiini. 

Ɛzɩma pesekiɣ kaaʊ yuŋ ñɩŋgʊ nakʊyʊ nɛ paraamiini ? Pataɣ lone kaaʊ ŋgʊ kɩ-tɛɛ. Pʊwayɩ lɛ, pakpaɣ paraamiini nɛ pasʊzɩ lone nɖɩ ɖɩ-tɛɛ nɛ kɩmalɩna kaaʊ ŋgʊ kpam. Pʊwayɩ lɛ, pakpaɣ pɩyɛ naɖɩyɛ nɛ patɩlɩ paraamiini wayɩ. Pɩyɛ nɖɩ ɖɩkɩŋna paraamiini ɖoŋ. Pañɩkɩɣ paraamiini yɔɔ lɛ, pɩyɛ nɖɩ ɖɩtɩlɩɣna paraamiini nɛ pɩ-tɛɛ nɛ piyele paraamiini nɔɔ seɣ kaaʊ. Ɖenɖe pɩyɛ teliɣ paraamiini nɛ ŋwolo ŋtalɩ ɖenɖe pañɩkɩɣ kʊ-yɔɔ nɛ peseɣ kaaʊ yɔ payaɣ se paramiini nesi.

Tɔmbiye ɖɩnɛ ɖɩlɩna Fransɩɩ kʊnʊŋ barre à mine.




#Article 612: Paritenɔɔ (229 words)


Paritenɔɔ kɛna Kuduyuu sʋsɔʋ ŋgʋ pama-kʋ nɛ kɩkɛ ɖoŋ ihosiye sɩɣkpelaɣ kumoɖe yɔ kɛ panteliki. Nɛ kɩwɛ Akropɔɔlɩ kɛ Atɛnɩ tɛtʋ taa. Paritenɔɔ kaakɛ ɛgɔlɔmɩyɛ halɩn̄ɩnɖɛ kuduyuu sʋsɔʋ kɛ Athèna.

Ɛgɔlɔmɩyɛ halɩn̄ɩnɖɛ ɖɩnɛ, nɖɩ ɖɔkaɣna ɛjaɖɛ tɛtʋ sʋsɔtʋ, kɛ yoŋ alɩwaatʋ taa nɛ ɖiyeki size samaɣ ɛwɛ lɔŋ nɛ lɛɣtʋ nɛ pɩtasɩna n̄amtʋ.

Pɩtɛkɛna kuduyuu sʋsɔʋ nakʋyʋ ɛzɩ ɖɩnɩɣ yɔdaɣ tobi taa yɔ. Ɛlɛ, pɩkɛna ɛyʋ nimm wɛtʋ yaa sɩɣkpelaɣ ŋga kɛfɛyɩ ɛzɩ yaa kɛtɛkɛ sɔnzɩ wonuu ŋgʋ palakaɣna-kʋ ɖooo lɔndaa kuduyuŋ sʋsɔŋ tɛɛ yɔ. Akropɔɔlɩ tɛtʋ ɖɩnɛ ɖɩ-taa kɛ panawaa kuduyuŋ kɩbɩŋ sʋsɔŋ ɛnɛ. Ɛ-taa kɛ xoanon kaawɛɛ nɛ pɩlɛɣzʋ Athéna Polias.

Ɛlɛ, ɖɩnɩ size kuduyuu sʋsɔʋ kʋnɛ, kɩkɛ kriselefantiini sɩɣkpelaɣ ŋga kɛkɛ, ɛgɔlɔmɩyɛ halɩn̄ɩnɖɛ kɛ Athéna Parthénos. Pɩkɛna Phidia tʋmɩyɛ sʋsɔyɛ naɖɩ kɛlɛ mbɩ yɔ. Mbʋ pɩyɔ yɔ, pɩwaza peɖe kɛ Atɛnɩ tɛtʋ taa mba size powokina pahaɖɛ loniye nɖɩ ɖi-taa. Tɛtʋ ndʋ, tɩ-taa ɖɔɖɔ kɛ ɛjaɖɛ n̄ɩm kɛwɛɛ.

Nɛ pɩwɛ mɛsaɣ tɛɛ ɛzɩ n̄ɩlɩm yɔ kɛ naos (kilos 1150 wɛɛ ɛzɩ n̄ɩlɩm yɔ nɛ pɩkpɛndɩ pɩkɛ sɩɣkpelaɣ nɛ yee pɩzaɣ miŋ ɛzɩ haŋga lɩwa yɔ, papɩzʋ pacɩɩ kɔ-yɔɔ).

Nɛ adyton lɛ, ɛlɛ taa pekpeɣlaɣ Atɛnɩ tɛtʋ taa nɛ ligue de Delos pa-n̄ɩm. Paritenɔɔ kɛna weweɣ kuduyuu ŋgʋ kɩwɛna kɩ-taa kumola sakɩyɛ wena pɔtɔza a-yɔɔ peɖe nɛ pɔn̄ɔɔzʋʋ yɛ size ɛyaa ɛtasɩ yɛ naʋ yɔ. Awɛ Greek Revival ɛjaɖɛ lɛɣtʋ matʋ taa kɛnɛ kɛ ɛ-kpɔŋ 19 taa.

	




#Article 613: Pasifiki Lɩŋamʋʋ (104 words)


Pasifiki Lɩŋgamʊʊ kɛna lɩŋgamʊʊ ŋgʊ kɩkɩla walɩɣ lɛɛŋ payɩ keteŋga kpeekpe taa yɔ. Kɩ-walanzɩ taa makʊʊna 166 241 700 km²; yaa ɛzɩ pɛtɛya keteŋga kpeekpe tam nautozo kɔ yɔ, kɩ-ɖeke kɩkpakɩɣ hɔɔlʊʊ kpem. Pasifiki Lɩŋgamʊʊ ŋgʊ kɩwadɩɣna Océanie tɩŋga nɛ tɛtʊ ñabɩ natʊyʊ ndʊ lɩm cɔɔ nɛ pɩtaa yɔ pɩna tɛtʊ ndɩ ndɩ ndʊ lɩm cɔɔ-tʊ nɛ pɩtaa nɛ tɩtakɩlɩ poliŋ nɛ ɖama yɔ;  ɛzɩ: Asia taa yɔ (Japɔŋ, Filipini, Insulinde). Asia, Ositraalii nɛ Amerika pɔpcɔna Pasifiki Lɩŋgamʊʊ kpɛɛɛ nɛ pɩtaa. Hadɛ kɩŋ lɛ, Ostraali Lɩŋgamʊʊ pɩzɩnaa. Hadɛ kɩŋ peeɖe ɖɔdɔ lɛ, caŋga ŋga ka-wayɩ alɩwaatʊ  lɛzɩɣ yɔ, kɛwɛ meridien 180 ñɩŋgʊ ɖeyi ɖeyi.




#Article 614: Pasɩtɛkɩ (269 words)


Pasɩtɛkɩ (Citrullus lanatus (Thunb.) Matsum.  Nakai, pɩnaɣ 1916), payaɣ ɖɔɖɔ se melon lɩm, kɔzɩ kɔzɩ Fransɩɩ hɔɔlʊʊ Kanadaa ɛjaɖɛ taa, kɩkɛ ñɩɩyʊʊ tɩŋ, kɩlɩnɛ kukurɩbɩtasɩ tɩmʊʊ lide taa. Kɩ-tɛ Afrika Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kiŋ nɛ pahayʊʊ-kʊ sakɩyɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ kɩ-pee paɣlaɣ, a-lozi, a-taa mʊtʊ sɛ cɩɩɩ, pʊwɛ ɖɔɖɔ sʊtʊ lɩm tɩyɛ, pɩwɛ tɩŋ hatʊ sɛmɩŋ, pʊhʊlɩmɩ nɛ pɩtaa pee cɩkpenaa wɛ kpɛdɩŋ yaa sɛmɩŋ. Kɩ-tɛ yatʊ wɩlʊʊ kɩ-maɣmaɣ kɩ-wɛtʊ nɛ kɩpɩɣʊʊ lɛ, kɩ-yuŋ maɣna ɛzɩ kilonaa kɩgbanzɩ nɛ nɛɛlɛ hɛkʊʊ taa mbʊ yɔ.

      
Pʊwɛ se ɛyʊ ɛɖʊ tʊkaɣ pasɩtɛkɩ ŋgʊ pɔtɔkɩ yɔ nɛ sikiri tɛ pasɩtɛkɩ yaa sitire (citre) ŋgʊ paatɔkɩ kpaagba yɔ. Pasɩtɛ ŋgʊ payaɣ se Courge gigérine yaa Courge barbarine Fransɩ nɛ hadɛ kiŋ taa yɔ. Itaalii ɛjaɖɛ taa lɛ, payaɣ-kʊ se anguria yaa cocomero, Turki ɛjaɖɛ taa lɛ, karpuz, Pɔritigaalɩ nɛ Piresiili ajɛyɛ taa lɛ, melancia, sandia kɛ Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ taa, watermelon kɛ Ɛnglɩsɩ ɛjaɖɛ yaa ɖɔɖɔ スイカ (suika) Sapɔŋ ɛjaɖɛ taa.

　  
Réunion ɛjaɖɛ tɛ (Ɛndɩ lɩŋgamʊʊ taa Fransɩ kuduyuu tɛ) paya pasɩtɛkɩ se melon. Pɩtɛ yiiduu mbʊ pɩlɩnɛ mbʊ pʊcɔlɔ yɔ se pɩkɛ kajalaɣ taa kɛlɛ tɩŋ piye ndɩ paɖʊ-ɖɩ lɩm hɛkʊ taa ɛjaɖɛ taa pɩtɩŋnɛ Ɛnglɩsɩ mɛlɛ sayaa cɔlɔ kpaɣɖʊ 19 alɩwaatʊ taa. Pasɩtɛkɩ ŋgʊ payaɣ Ɛnglɩsɩ taa se watermelon, lɩm hɛkʊ taa tɛtʊ yɔ mba taatɩɩsɩnda ɖooo canaʊ alɩwaatʊ taa melon tɩtɩŋga lɛ, pɛkpɛndʊʊ payaɣ se pasɩtɛkɩnaa tɩŋnɛ se melon waa. Pʊwayɩ kpanɛ kpaɣɖʊ nɛɛlɛ alɩwaatʊ taa Fransɩ mba yeba nɛ patɩlɩ melon lɛ, yatʊ Fransɩ melon lɛ, petisiɣ. Paa ɛzɩ sɔnɔ yɔɔdaɣ taa yiiduu mbʊ papɩzaɣ pɔñɔɔzɩ-tʊ sakɩyɛ taa kɔyɔ, papɩzɩɣ paɖɩɩnɛ-tʊ nɩɩɩ ɖɔɖɔ Réunion mba tɔm pee kɩpɩnɛɛ taa.




#Article 615: Patrice Lumumba (266 words)


Palʋla Patrice Émery Lumumba hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ naalɛ ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1925 Onalua tɛtʋ taa. Onalua tɛtʋ kɛ Kɔŋgo Pɛlɩjɩ (Congo Belge) ɛjaɖɛ tɛtʋ natʋyʋ. Patrice Lumumba wona sɔsaa mulum kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ lʋbɛ (17) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1961 taa. Patrice Lumumba tasɩ ɛ-sɩm kɩsɩbʋ, ɛlɛ, pakʋ-ɩ kʋkʋʋ.

Katanga tɛtʋ taa, village ŋgʋ kɩñɔtɩna Mwadingusha egetiye kpam yɔ, kɩ-taa pakʋ-ɩ. 

Patrice Lumumba kɛkɛ Kɔŋgoo Pɛlɩjɩ ɛjaɖɛ kewiyaɣ nɔɔyɔɔ tʋ kpaɣ mɩsɩkʋm fenaɣ nɛ puwolo pɩsɩɩna salaŋ fenaɣ, pɩnaɣ 1960 ñɩŋa taa. Ɛ nɛ sɔsɔ weyi payaɣ se Joseph Kasa-Vubu yɔ, palakaɣna tʋmɩyɛ. Ɖajaa Joseph Kasa-Vubu kɛ Kɔŋgoo Pɛlɩjɩ ɛjaɖɛ taa sɔsaa mba palʋba siŋŋ nɛ ɛjaɖɛ ńɖɩ, ɖɩlɩɩ ɖi-yomiye taa yɔ, pa-taa lɛlʋ.

Patrice Lumumba pasɩma Kɔŋgoo Pɛlɩjɩ ɛjaɖɛ taa se ɛnʋ kɛŋna kalalaɣ waɖʋ ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʋ lʋbʋ nʋmɔʋ taa.

Patrice Lumumba laba anasaayɩ naa Katoliki sukuli ɛtɛ. Ɛlakaɣ tʋmɩyɛ siŋŋ e-sukuli taa. Ɛlaba ɖɔɖɔ Prɩmaanɩ waa sukuli. Prɩmaanɩ waa sukuli ŋ́gʋ, Suweduwaa ɛjaɖɛ taa ɛyaa tʋlɩna-kʋ Kɔŋgoo Pɛlɩjɩ ɛjaɖɛ taa.

Pɛlɩjɩ ɛjaɖɛ kacaɣna Kɔŋgoo ɛjaɖɛ ñʋʋ yɔɔ, pʋ-tɔbʋʋ se, Pɛlɩjɩ ɛjaɖɛ ñazaɣna Kɔŋgoo ɛjaɖɛ taa ñɩma. Pɛlɩjɩ ɛjaɖɛ ńɖɩ, ɖɩtaɖʋ nesi siŋŋ se sukuli labʋ ɛɖɛɛna ɛsɩndaa camɩyɛ Kɔŋgoo ɛjaɖɛ taa, halɩ pʋkɔɔ pɩtalɩ pɩnaɣ 1954 ñɩŋa taa. Anasaayɩ naa Katoliki sukuli naa ɖeke kakɩlɩna wɛʋ. 

Pɩnaɣ 1954 taa Kɔŋgoo ɛjaɖɛ taa sukuli wɩlɩyaa nabɛyɛ ɖʋ ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩlʋkɩ se sukuli labʋ ɛɖɛɛna ɛsɩndaa Kɔŋgoo Pɛlɩjɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛlɛ, patawɩlɩɣ sukulipiya se sɩɩkɔɔ sɩpɩsɩ lɔŋsɩnɖaa sɔsaa kɛ cee yɔɔ, pɛkpɛlɛkaɣ-sɩ nesi tɛɛ tʋma labʋ siŋŋ kɛna. Ɛlɛ, Patrice Lumumba ñɛcɛyɩ ɛ-tɩ kpem nɛ ɛla caanaʋ tɔm sukuli.




#Article 616: Payɛ (287 words)


Payɛ kɛ ɛtyʋ tɩ ciɣduu. Ɛyʋ tomnaɣ yaa ɛ-yɔɔ pilinzi ciɣduu lakɩ nɛ pɩcɔlɩ minziiki mabʋ taa. Ɖɩpɩzɩɣ ɖɩkpaɣ ɛzɩ-ɩ peteu hendu yɔ taa yaa pamakʋ soo ndɩ ndɩ yɔ taa kɛ pɩlakɩ ɛyʋ size ɛpaɣ. Paʋ taa peɖe kɛ eciɣduu e-tomnaɣ.

Patʋ wɛ ndɩ ndɩ pɩlɩɩna soo mabʋ ɖeɖe yaa hendu teu taa mbɩ yɔ. Soo mabʋ wɛ ndɩ ndɩ nɛ mbʋ ɖɔɖɔ hendu ndʋ peteu yɔ, tɛwɛ ɖɔɖɔ ndɩ ndɩ. Mbʋ yebina nɛ patʋ wɛ ɖɔɖɔ ndɩ ndɩ pɩlɩɩna soo mabʋ nɛ hendu pɛkpɛndʋ taa.

Payɛ kɛna ɖɔɖɔ, ciɣduu kpɛm, pʋtɔbʋʋ size, ɛyʋ weyi ɛwɛ ɛpaɣ yɔ, ŋna-ɩ kɔ yɔ ŋna size e-tomnaɣ tɩŋkɛ woki kpɛm kɛ hɔlʋʋ kʋɖʋmʋʋ yaa hɔlɩŋ tɩŋkɛ yɔɔ. Alɩwaatʋ tɩŋkɛ taa ɖɔɖɔ mbɩ yɔ, payʋ pɩzɩɣ eciɣdi e-tomnaɣ pilinzi ɖɔɖɔ.

Yendu ndʋ pɛwɛ peteu tʋ yɔ ndʋ pewelesuu nɛ papaɣ yaa soo wena pɛwɛ pamakɩ yɛ yɔ, ana panɩʋ nɛ papaɣ ɖɔɖɔ. Ɛyaa com yaa sakɩyɛ payɛ wɛ nɛ payaɣ ɖɩ nɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa size ballet. Anasaayɩ sɔnzɩ yaa wazasɩ payɛ wɛ ɖɔɖɔ.

Ɛyʋ pɩzɩʋ eciɣduu e-tomnaɣ pilinzi yem alɩwaatʋ ndʋ ɛsaŋ Ɛsɔ yɔ yaa ɛsiŋkʋ kumoɖe naɖɩyɛ tɛɛ lɛ mbɩ yɔ. Pɩkɛna ɖɔɖɔ payɛ. Pɩtɛ ɛyʋ ɛnʋ ŋnɩʋ eteu yendu natʋyʋ, ŋnɩʋ soo nayɛ taŋ. Pɩkɛna kaayɔɔdaɣ maɣzɩtʋ payɛ yaa kaayɔɔdʋtʋ tɛ maɣzɩm payɛ. Payɛ kɛna aleɣya yaa taɣ leleŋ pɩyʋ.

Kaayɔɔdʋtʋ maɣzɩm payɛ kɛ Aazii ɛjaɖɛ samaɣ kɩlɩʋ paʋ. Paya nabʋyʋ taa papayɛ naɖɩɩ size sɩɣgbelasɩ saɣʋʋ payɛ. Sɩɣgbelasɩ saɣyaa nɛ koosi maɖaa nabɛyɛ nɩ yatʋ siŋŋ kɛ payɛ yaa patʋ hɔɔlʋʋ taa.

Pataɣ nabɛyɛ hɩla kɔ yɔ : ɖajaa sɔsɔ Jean-Baptiste Carpeaux pɩlɩɩna payɛ nɖɩ paya ɖɩ nɛ Fransɩɩ kʋnʋŋ taa size Opéra Garnier kɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ tɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ payatʋ size Paarii yɔ tɩ-taa.




#Article 617: Pazɩtʋ, tɔm hʋʋ nɛ kpɛzɩyɛ (346 words)


Kabɩyɛ taa lɛ, paa sɩm mbʋ pɩwɛna tɔbʋʋ: paa pɩɩtɩɩkɛna akpadɩyʋ yaa pɩɣa, efebu yaa pɛlɔ. Mbʋ yebina nɛ nɔɔyʋ ɛzɩba kɔyɔ, pɩwɛɛ se pabazɩ nɛ pana se lee ɛsɩm lɩnaa yaa ɛbɛ kʋyɩ. Pepiŋ sɩɖʋ nɛ pɛtɛ lɛ, halʋ ɖalaa, kɔɔnaa nɛ neewaa pekpŋ ɖɩɣa taa nɛ pañɩnɩ pazɩyʋ yaa pazɩyaa ɛzɩ naalɛ yaa naatozo nɛ ɛpazɩ nɛ pana se ɛbɛ laba nɛ po-kɔɔwʋ sɩkɩ yem mbʋ. Mbʋ payaɣ se pazɩtʋ. 

Pazɩtʋ ndʋ kpaaŋ nɔnɔɔtaa nɛ  ɛyaa kpeekpe ɛsɩntaa kɛ weyi ɛpɔzʋ pazɩyʋ yɔ ɛpɔzɩɣ-ɩ tɔm ndʋ pazɩyʋ ɛpɩ ecosi-i nɛ ɛnɩɩ sɩm mbʋ pʋtɔbʋʋ yɔ. Pɩtɛkɛ paa anɩ pɩzɩɣna ɛkɛ pazɩyʋ: pɩwɛɛ se ɛyʋ ɛkɛ kɩnatʋ nɛ ɛwɛɛna aleewaa ɖɔɖɔ. Yee sɩm mbʋ pɩlɩna hadɛtʋ nɔɔyʋ cɔlɔ kɔyɔ, pɩwayɩ lɛ, pañɩnɩɣ tɩwaa nɛ pasʋzɩ yaa payaa hadɛtʋ ɛnʋ nɛ pana se ɛbɛ laba nɛ pakʋ-ɩ. Ɖabata taa lɛ, pɩtatɩlɩ peyeba hadɛtʋ ɛnʋ kɩlaŋ laʋ pʋyɔɔ kɛ ɛla ɛ-tɩ ɛyʋ. Ɛlɛ yee pɩkɛ ɛsɩndʋ ɛkʋna-ɩ kɔyɔ pɩwɛɛ se pahʋna-ɩ kɛ tɔm. Tɔm ndʋ paapaazʋ-tʋ hʋʋ lɛ, pacalɩ-ɩ yaʋ kɛ kooka wiyaʋ tɛ nɛ yee pɩcakɩ lɛ pʋcɔ powona efeleu ɛnʋ kɛ tɛtʋ cikpetu wiyau tɛ nɛ eetiziu kpem se pakpa ɛyɔɔ kɛ kɩkpaʋ lɛ, paya-ɩ tɔm kɛ kantɔɔ wiyaʊ tɛ. Yee peeɖe ɖɔdɔ weyi pazɩʋ nɛ tɩwaa pakpa efeletu mbʋyɔ yɔ, kantɔɔ ha-wɛɛ nɔɔ nɛ pɛɖɛɛ kpɩzɩyɛ.

Pɔñɔɔzɩɣ kpɛzɩyɛ yɔ ñeneɣa yaa celiɣa nakayɩ taa kɛ paɖʋ sɔtʋ nɛ sɔka pasɩɩ mɩzaɣ yɔɔ. Tɩʋ nɛ weyi pakpa efeletu yɔ mba saŋʋna. Paapaazɩɣ lɛ, pataa paanɩ lɛ, pɔcɔ nɛ ewolo lɛ, ɛɖɔkʋ penim nɛ pasɩɣ taataɣ ŋga miŋ yɔɔ mbʋ lɛ, papɩɩ pe-penim mbʋ ka-taa nɛ kpɛzɩyʋ ɖʋyʋ ɖʋ miŋ nɛ etiɣ-i camɩyɛ kpeŋ kpeŋ. Penim mbʋ pɩwasɩɣ camɩyɛ lɛ, pɛlɛkɩ nɛ palɩzɩ sɔka ŋga kɛwɛ ñenewa ŋga ka-taa yɔ. Tɩʋ nɛ weyi pakpa efeletu mbʋ yɔ pɛlɛkɩɣ nɛ weyi ɛwɛna toovenim yɔ ɛɖeke ɛpɩzɩɣna ɛlɩzɩ sɔka piyele weyi ɛkpɛzɩɣ yaa ɛcɛtaa yɔ, penim hʋʋ waaa nɛ pɩña-ɩ nɛ ɛyɔɔ la heŋ. Pɩtɛkɛ sɩm yaa efeletu ɖeke wokɩna ɛyaa kɛ kpɛzɩyɛ taa: mɩlɩm, kʋdɔndʋtʋ yaa mbʋ mbʋ pɩfɛyɩ ɖeu yɔ, pɩwokɩna ɛyaa kɛ kpɛzɩyɛ taa ɖɔɖɔ.




#Article 618: Paŋgii (195 words)


Paŋgii kɛna tɛtʊ ndʊ tɩkɩla walanzɩ kɛ Santrafriki ɛjaɖɛ taa tɛtʊ cikpetu kpeekpe taa. Tɛtʊ ndʊ, ndʊ ɖɔɖɔ kɛŋna Santirafrika tɛtʊ sʊzɔtʊ. Ɛyaa mba pɛwɛ peeɖe yɔ pɛwɛʊ ɛzɩ ɛyaa miliyɔɔ kʊɖʊmʊʊ nɛ nasɩlɛ mbʊ yɔ (1 200 000). Purundi wɛ lɩm pɔɔŋga payaɣ se Ubaŋgi yɔ nɛ ke-nesi kɩpanzɩ yɔɔ kiŋ. 

Pɔɔ ŋga, kɛwɛna Santirafrika nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ tobiɛ nɛ fransɩɩ taa se RDC yɔ pa-kamaɣ yɔɔ. Ubaŋgi pɔɔ ŋga, ka-lɩmɩyɛ yɔɔ kiŋ lɛ tɛtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se Soŋgo yɔ nɛ tɩkɛ Kɔŋgo Kinsasa tɛtʊ yɔ ndʊ ñɛwɛna. Pɔɔ kanɛ keɖeke kañandʊna kpɛm ɛzɩma pɛtɛzɩna tadɩyɛ wondu kɛ Purundi tɛtʊ taa mbʊ pʊyɔɔ yɔ lɩm wɛɛ nɛ pɩɩtɛŋ. 

Ñɩɩtʊ kulubutu tʊma sɩm ndɩ ndɩ lu pɩsaŋ, tokonaa nɛ pantalaŋ, naakomnaa. Peeɖe ɖɔɖɔ pɔñɔɔzʊ tɔɔnasɩ kʊtɔɔsɩ nɛ pasɩɣ sɩɩwɛɛkʊʊ, patɩsʊ yaa pobuu kpalabanaa taa sʊlʊm nɛ pasaɣ fɔɔfɔɔnaa ɖɔɖɔ. Mbʊ pakɩlɩɣ pɛdʊʊ nɛ awayɩ yɔ lɛ tiyamaɣ, pɩsatʊ yaa yɔlɩtʊ, ɖasɩ, kɔfɩ nɛ taŋgbaka. 

Ubaŋgi taa ɖɔɖɔ kɛ sukili sʊsɔʊ kɩtɛzʊʊ wɛɛ nɛ kʊkʊ ñɛkɛna mbʊ pɩkɛna tɔsʊʊ pɩyʊ kpem yɔ. Ɛzɩ Ubaŋgi ɛjaɖɛ kpeekpe taa yɔ, kʊnʊmɩŋ weyi pɔyɔɔdʊʊ komina tʊma taaa nɛ pawɩlʊʊ-kʊ sukulinaa taa ɖɔɖɔ yɔ, ŋgʊ lɛ saŋgo nɛ fransɩɩ.

	




#Article 619: Paŋgiizi (320 words)


Mbʊ payaɣ se paŋgiiizi (Banquise) yɔ, pɩkɛ lɩm taa ɖombe sɛŋgɛlɩtʊ. Nabʊyʊ ɛɛpɩzɩɣ pɩcaɣ wezuu paŋgiizi yɔɔ. Ɛlɛ, nabʊyʊ pɩzɩɣ pɩcaɣ wezuu lɩm tɛɛ.  Ɖombiye sɛŋgɛlʊʊ tɛɛ papɩzɩɣ pana mbʊ payaɣ se «Explorer’s Cove» yɔ pɩtɛ paŋgiizi (New Harbor, détroit de McMurdo). Papɩzɩɣ ɖɔɖɔ pana lɩm tɛɛ wondu ndɩ ndɩ pɔɔya. Paŋgiizi ɖompiye sɛŋgɛlɩtʊ ndʊ, lɩm sɔsɔm yɔɔ pɩmaɣ. Lɩm kiɣna nɛ pɩpɩsɩɣ ɖompe. Teŋgu taa lɩm yaa lɩŋgamɩŋ taa ñɩmbʊ yaa pɔsɩ taa lɩm kiɣna nɛ pɩpɩsɩɣ ɖompe. Lɩm taa nabʊyʊ wɛɛ nɛ payaɣ-pʊ se kalɔtɩ klasiyɛɛrɩ (calottes glaciaires) waa. Pacaɣ wɛʊ ɛzɩ ɖompe wena a-tɔm ɖɩyɔɔdʊʊ yɔ, ɛlɛ, pɩtɛkɛ ana. Paba lɛ, tɛʊ sɔsɔʊ nɩɣ nɛ ɖomba wena alɩɣna ɛsɔdaa nɛ atɔlʊʊ yɔ, ana kpɛdɩɣna nɛ pɩpɩsɩɣ lɩm taa taŋganaa mba. Paŋgiizi kʊbɩnʊʊ kpɛndɩɣ pɩtalɩ walanzɩ naadozo yaa naanza mbʊ yɔ. Paŋgiizi ŋgʊ payaɣ ɖɔɖɔ se pɩnaɣ paŋgiizi yaa niikaɣ alɩwaatʊ paŋgiizi yɔ, kiileɖiɣ pɩtalɩ pɩnaɣ tɩŋɛ. Alɩwaatʊ ndʊ payaɣ se hiver polaire yɔ, alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa pɩnaɣ paŋgiizi paɣzʊʊ maʊ sɛŋgɛlɩtʊ. Kɩpaɣzɩɣ maʊ sɛŋgɛlɩtʊ alɩwaatʊ ndʊ teŋgu lɩm takɩlɩ saʊ miŋ kpaŋŋ yɔ. Teŋgu taalɩm wɛʊ niikaɣ fɩnɩnɩ. Halɩ feveku tiki -1, 8 °c tɛɛ mbʊ yɔ.  Niikaɣ alɩwaatʊ taa ɖompe kiɣ atalɩ mɛta yaa mɛtɛnaa naalɛ mbʊ yɔ. Halɩ pɛtɛkpɛndɩna ɖompe cikpena wena amaɣ paŋgiizi ŋgʊ kɩ-yɔɔ yɔ. Pɩnaɣ 1980 taa pamaɣzɩ aritiki tɛ paŋgiizi nɛ pana se ki-kigiŋ kɛ kpaɣ mɛtɛnaa 1,89 nɛ pɩtalɩ mɛtɛnaa 2,62. Pɩnaɣ 2012 taa lɛ, ki-kigiŋ tiba kpaɣ mɛta kʊɖʊmʊʊ nɛ puwolo pɩtalɩ mɛtɛnaa 1,75. Kpaɣ pɩnaɣ 1980 taa nɛ pɩnaɣ 2012 ñɩŋga taa lɛ, kpaɣ lakɩŋ fenaɣ ɖɩ-tɛnɖɛ nɛ puwolo pɩtɛyɩ agoza fenaɣ kɩmaŋ lɛ paŋgiizi ɖompe kiɣ nɛ pɩkɩlɩ. Ɛlɛ, kpaɣnɩ kɩyɛɛna fenaɣ ɖɩ-tɛnɖɛ nɛ puwolo kamɩŋ fenaɣ tɛyɩ kɩmaŋ lɛ, paŋgiizi ɖompe ɛɛkɩlɩɣ kiu. Lakɩŋ fenaɣ ɖɛʊ kpa lɛ, paŋgiizi ɖompe sɛŋgɛlɩtʊ tazɩɣ ɖaɣlʊʊ nɛ pɩkɩlɩ kpem. Tɩpɩlɩɣ ɖama yɔɔ halɩ pɩtalɩ kilomɛtɛnaa 9,5. Ɛlɛ, ti-huuu pasɩɣ alɩwaatʊ ndʊ paŋgiizi woki kiɖuuna Kanadaa nɛ Ruusii pe-kidemiŋ yɔ.




#Article 620: Paŋgɩladɛɛsɩ (241 words)


Paŋgɩladɛɛsɩ ɛjaɖɛ wɛ Ɛndɩ tɛtʊ taa nɛ tɩwɛna Baŋgalɩ hɔɔlʊʊ ŋgʊ kʊsʊʊ nɛ teŋʊ taa yɔ kɩcɔlɔ kpam nɛ pɩwɛ Indɩ cɔlɔ. Paŋgɩladɛɛsɩ ɛjaɖɛ nɛ Pirmaanii pazɩna ɖama kamaɣ. Paŋgɩladɛɛsɩ ɛjaɖɛ lɛ, ɖɩñɔ alɩwaatʊ ndʊ Indɩ wɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ payaɣna fransɩ taa se Dominion du Pakistan yɔ ɖooo pɩnaɣ 1957.

Dominion du Pakistan ŋgʊ kɩpɩsɩna kpaɣ pɩnaɣ 1956 kɛ  ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ sɔnɔ se Paakistaanɩ maliŋ ɛjaɖɛ yɔ. Paŋgɩladɛɛsɩ taa ɛyaa yɔɔdɩɣ kʊnʊŋ ŋgʊ payaɣ se ourdou yɔ. Ɛndɩ nɛ URSS pasɩna Paŋgalɩ ñɩma mba pɛwɛ Pakɩstaanɩ yɔ nɛ pamʊ pa-tɩ yɔɔ wɛʊ kɛ pɩnaɣ 1971. Pɩlaba mbʊ lɛ, ɛsɩyɛ naɖɩyɛ sɛɛ nɛ you nakʊyʊ lɩɩ peeɖe nɛ ɛyaa ɛzɩ miliyɔɔnaa naatozo mbʊ yɔ hiu sɩm nɛ mba paba sewa yɔ pɛwɛɛ ɛzɩ miliyɔɔnaa hiu yɔ; piyele nɛ mba pakpa-wɛ nɛ pasʊ na-wɛ yɔ pɛwɛ ɛzɩ kutokiŋ nasɩlɛ yɔ.

Paŋgɩladɛɛsɩ taa ɖiu ɖiu caɣʊ nɛ laŋhɛzɩyɛ fɛyɩ: komina nɔsɩ ɖɛya tɛma talɩɣ hiu nɛ naanza nɛ paanɩ ɛñɩnɩɣ se ɛmʊ kewiyaɣ nɛ ɖoŋ; nɛ pɩtɛma talɩɣ ɛzɩ hiuy nɛ naanza ɖɔɖɔ mbʊ yɔ. Keteŋa kpeekpe taa taa lɛ, Paŋgɩladɛɛsɩ taa kɛ ɛyaa kɩla ɖama kpɩtɩnaʊ; nɛ kilomɛta naa agbaba naalɛ taa lɛ, ɛyaa wɛ ɛzɩ kutoku mbʊyɔ: 1 000 hab/km. Paŋgɩladɛɛsɩ wɛ aŋgba cabɩ taa; Commonwealth taa ɖooo pɩnaɣ 1972,  ASACR, nɛ BIMSTEC  taa. Paŋgɩladɛɛsɩ tɛ ɛjaɖɛ ñʋʋtʋ kacalaɣ ñɩnʋ kɔyɔ Sheikh Mujibur Rahman (1920-1975) nɛ wayɩ wayɩ ñɩnʊ kɔyɔ Abdul Hamid (1944-). Wayɩ wayɩ ñɩnʊ ɛnɛ ɛlɛɛzɩna Zillur Rahman (1929-2013).




#Article 621: Paɣtʊ (Loi) (258 words)


Ɛyʊ waɖɛ tʊmɩyɛ nʊmɔʊ taa lɛ, mbʊ payaɣ se paɣtʊ yɔ, ɛyaa maɣmaɣ cakɩna nɛ paɖʊ-tʊ. Paɖuu-tʊ nɛ pɩtɛ lɛ, tɩwɛɛ paa weyi ɛ-ñʊʊ yɔɔ. Pʊ-tɔbʊʊ se paa weyi ɛwɛ paɣtʊ tɛɛ. Paɣtʊ makɩ paa anɩ. Paa ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ, paa kewiyaɣ ñʊʊdʊ, paa paɣtʊ lɩzɩyaa maɣmaɣ ñʊʊdʊ, paɣtʊ makɩ-ɩ. Ɖɩkpaɣ habɩyɛ yɔɔ ɖɔm paɣtʊ nɛ ɖɩnaɣ. Pesiɣ haba nʊmayasa taa tilima nɛ paɖʊ a-yɔɔ laatriki miŋ ndɩ ndɩ nɛ paɣtʊ tɔŋ se yes laatriki miŋ kɩsɛmɩŋ ɛlɩna kɔyɔ, pʊwɛɛ se lɔɔɖa sayaa nɛ kpokpo sayaa nɛ cɛɛcɛ sayaa pasɩŋ nɛ naŋgbanzɩ ɖɔna ɖɛɛ. Yes laatriki miŋ weyi ɛwɛ ɛzɩ hatʊ tɔlɩm yɔ ɛlɩna kɔyɔ, pʊbʊ payaɣ nʊmɔʊ lɔɔɖa sayaa nɛ kpokpo sayaa nɛ cɛɛcɛ sayaa se pɛɖɛɛ.  

Yee mbʊ, paa ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ yaa kewiyaɣ ñʊʊdʊ yaa paɣtʊ lɩzɩyaa maɣmaɣ ñʊʊdʊ ɛɖɛɣ nɛ laatriki miŋ kɩsɛmɩŋ lɩɩ kɔyɔ, ɛsɩŋɩɣ. Ɛtasɩŋ kɔyɔ, habɩyɛ yɔɔ polisiwaa mba pasɩwa se pefeŋ nɛ pakpa mba paañaŋ habɩyɛ yɔɔ ɖɔm paɣtʊ yɔ, pakpaɣ-ɩ ɖɔɖɔ.

Toovenum lɛ, paɣtʊ yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ ɛyʊ waɖɛ lɩɩ. Ɛjaɖɛ taa lɛ, ɖoŋ naadozo ñazɩɣna. Kajalaɣ lɛ, mba pɔɖɔka kewiyaɣ yɔ, pʊ-tɔbʊʊ se ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ nɛ kewiyaɣ taa caɣyaa lalaa, paba lɛ minisi waa. Ɖoŋ naalɛ ñɩŋ kɛlɛ ɛjaɖɛ paɣtʊ lɩzɩyaa. Paba payaɣ se tepitee waa (députés). Ɖoŋ naadozo ñɩŋ kɛlɛ tɔm hʊʊ ñʊŋ tɩnaa. 

Ɛjaɖɛ ñɩma lɩzɩɣna ɛjaɖɛ paɣtʊ lɩzɩyaa. Paɣtʊ lɩzɩyaa mba pacakɩna nɛ palɩzɩ ɛjaɖɛ paɣtʊ ndɩ ndɩ ndʊ tɩ-yɔɔ pʊwɛɛ se paa ɛjaɖɛ tʊ weyi ɛtɩŋna nɛ laŋhɛzɩyɛ wɛɛ ɛjaɖɛ taa yɔ. Ɛlɛ, ajɛya naayɛ taa lɛ, samaɣ tɩŋa cakɩna nɛ palɩzɩ ɛjaɖɛ paɣtʊ ndɩ ndɩ.




#Article 622: Paɣtʊ tɩlɩyʊ (Juriste) (354 words)


Paɣtʊ tɩlɩyʊ kɛ tɔm ɖɩhʊyɛ taa lɔŋ sɩnɖʊʊ sɔsɔ yaa aseɣɖe lɔŋtʊ sɔsɔ. Ɛkɛ ɛyʊ weyi ɛ-ñʊʊ taa wɛ lɔŋ kpayi kpayi yɔ yaa ɛyʊ siŋ paɣtʊ nɔmɔʊ taa yɔ. Ɛyaa cɔlɔ lɛ pɩwɛ kaɖɛ se pamazɩɣ se ɛkɛ ɛzɩ tɔm ɖɩhʊyɛ taa sɩnayʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ tʊmɩyɛ ndɩ ɖɩfɛyɩ kɩjɛyʊʊ alɩwaatʊ tɩŋga yɔɔ.
 
Ɖooo pɩnaɣ 2009 tɔm yɔkʊʊ kpaaŋ yaɣ tʊmɩyɛ ndɩ sɩnaʊ tʊmɩyɛ kɛ tɔm hʊyʊ cɔlɔ nɛ ɛjaɖɛ kewiyaɣ lɔŋ tasʊʊ taa ɖooo pɩnaɣ 1971 alɩwaatʊ taa ɖɩkɛ samaɣ tʊmɩyɛ sɩnayʊ tɔm ɖɩhʊyɛ kpaaŋ taa pɩlɩna tiyuu mbʊ peyekina-ɩ pɩtɩŋna Fransɩɩ tɔm hʊʊ paɣtʊ ndɩ ndɩ yɔɔ yɔ.
 
Pʊcɔ lɛ, pamaɣ ɛ-hɩɖɛ tɔm kʊjɔŋ kpaaŋ taa lɔŋ sɩnɖaa takayaɣ kɛ tɔm hʊʊ kpaaŋ nakʊyʊ taa. Tɔm hʊyʊ sɔsɔ lɩzɩɣna-ɩ se ɛkɔna ɛ-tambɔyɛ lɛɛtʊ tɔm kpɛlɛkʊʊ ɖeɖe. Pɩtɛ wɛtʊ ndʊ tɩ-wɛ camɩyɛ mbʊ pʊyɔɔ pɩtɩŋga pɩɖɩna lɛɛzɩɣ.

Tɔm hʊyaa sɔsaa wɛna pɔjɔlɔ ɛyaa mba pasɩma lɔŋ yɔ camɩyɛ hɩlaa. Palaba-sɩ paa tɔm hʊʊ kpaaŋ ŋgʊ lɛ kɩ-taa nɛ pakalʊʊ ɛyaa mba palakɩ tʊma yɔ. Pʊcɔ ŋwɛ takayaɣ yɔɔ lɛ, pɩpɔzɩɣ se pasɩmɩŋ se ŋlakɩ tʊmɩyɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɔɖɔ ŋla takayasɩ se pɩwɩlɩɣ se ŋlʊkɩ se ŋhiɣ tʊmɩyɛ kɛ ɛjadɛ taa waɖɛ haʊ takayaɣ mʊyʊ cɔlɔ kpaaŋ sɔsɔʊ taa yaa ɛtʊmɩyɛ taa yaa ɛ-ɖɩɣa taa yee ɛtɛma wobu hɛzʊʊ kɔyɔ.
 
Mbʊ lɛ, ŋpɩzɩɣ ŋtɔ ñatɩ se ŋkɛ lɔŋ sɩnɖʊ tɔm kʊjɔŋ 5 taa. Mbʊ lɛ, tɔm hʊyʊ ɛtasɩɣ lɩzɩɣ lɔŋ sɩnɖʊ hɩla takayaɣ yɔɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ hɔɔlɩŋ lɛɛŋ tɛwɛda.
 
Kajalaɣ hɩɖɛ maʊ tɔm ɖɩhʊyɛ kpaaŋ takayaɣ yɔɔ kɛ pɩnzɩɣ naatozo tɛ aseɣɖe pɩyʊʊ siŋ. Tʊmɩyɛ kɛ lɔŋ sɩnɖʊ siŋ tɔm ɖɩhʊyɛ taa kɛ tʊmɩyɛ alɩwaatʊ tɩŋga ndʊ tɔm hʊyʊ sɔsɔ ɖʊ-ɩ yɔ. Lɔŋ tɩlɩyɛ nɩgbaŋgʊʊ hɔm nɔmɔʊ taa lɛ, lɔŋ tɩlɩyʊ tɔsɔɔlɩ se ɛnɩɣɩ hɔɔlɩŋ ɛ-tɔm ɛlɛ, yee tɔm yɔɔ ñɩnɩyʊ tɔm hʊyʊ ɛha-ɩ waɖɛ faɖɩɖɩ.
 
Hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ taa pɩkɛ kɩjɛyʊʊ se ɛyʊ ɛnɩɩ samaɣ lɩmaɣza taa kɛ lɔŋ tɩlɩyɛ kediizasi nɛ yɔɔdasɩ nzɩ tɔm yɔɔ kandɩyaa yɔɔdʊʊ yɔ. Lɔŋ tɩlɩyʊʊ wɛʊ ɛ-tɩyɔɔ kɛ hɔɔlɩŋ ɛ-nʊ ɛ-sɩnda tɔbʊʊ se lonaa wena a-taa ɛkatɩɣ tɔm ndʊ pɩpɔzʊʊ se ɛɖʊ ɛ-nɔɔ yɔ. Mbʊ lɛ, lɔŋ tʊmɩyɛ tɔm ɖɩhʊyɛ tamʊna kɩyaakɩŋ tɩŋga lɔŋ tɩlɩyɛ laɣsɩ.




#Article 623: Paɣtʊ ɖɔnɛ (257 words)


Paɣtʊ ɖɔnɛ pɩkɛ ɛjaɖɛ kewiyaɣ tɛ waɖɛ wɛtʊ ndɩ ndɩ ndʊ ɛyaa kpeekpe sɩma yɔ. Pɩkɛ paɣtʊ lɩzɩyʊʊ nɔɔyʊ lɩmaɣzaa. Takayasɩ kɩmamasɩ nɛ kewiyaɣ lɔŋ tasʊʊ tɛ paɣtʊ ɖɔnɛ nɛ kewiyaɣ paɣtʊ kɩkpaɣtʊ nɛ tɔm kɩsɩzɩtʊ nɛ takayasɩ kɩcɔcɔsɩ pɩ-kpeekpe pɩkɛ paɣtʊ ɖɔnɛ yaa tʊma taa paɣtʊ ɖɔnɛ.

Paa ɖooye tɩkpa tɩcaɣ ɛyʊ tɛ tʊma yɔɔ cɔnaʊ waɖɛ yɔ. Paɣtʊ wɛtʊ wɛ kpaɖʊ yɔɔ kpaɖʊ yɔɔ pɩlɩna ɛyʊ sɔsɔ weyi ɛmaɣ-tʊ yɔ nɛ tɩ-tɛ ɖeyi ɖeyi wɛtʊ cɔlɔ kɔzɩ kɔzɩ takayasɩ kɩcɔcɔsɩ tɛ. Pɩtɩŋga pɩ-taa lɛ, ɖɩnaɣ se tɩkpɛnda naalɛ ndʊ yɔ, ndʊ tiyeki se pala paɣtʊ takayaɣ nakayɛ yɔɔ tʊmɩyɛ yɔ nɛ tɩyɔɔ wɛʊ mbʊ pɩɩpɔzɩɣ paɣtʊ keem yɔ.
                                                                                                                                                
Kajalaɣ lɩmaɣza taa lɛ, kewiyaɣ paɣtʊ ɖɔnɛ tɛ mʊʊ ɖoŋ nɩɩyɛ paɣtʊ lɩzɩyʊʊ cɔlɔ se ɛla tʊmɩyɛ hɔɔlʊʊ nakʊyʊ ŋgʊ paɣtʊ lɩzɩyʊ ɛmaɣzɩɣ se ɛɛpɩzɩɣ ɛwɛna ɖoŋ yɔ. Keekee lɛ, komina wɛŋna ɖoŋ se kɩpɩzɩɣ kɩkpaɣ paɣtʊ naa hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩ-taa.
 
Lɩmaɣzɩyɛ naalɛ taa lɛ, kewiyaɣ paɣtʊ ɖɔnɛ lɩzɩna paɣtʊ kɩkpaɣtʊ se pɔsɔzɩɣ nɛ pawɩlɩ ɛzɩma paɣtʊ ɛcaɣ keekee yɔ. Ɛlɛ, pɩtɩŋga pɩ-taa mbʊ yɔ pañaŋ paɣtʊ ɖɔɖɔ paa takayaɣ taa yaa lɩmaɣza taa. Pɩtɛkɛ mbʊ yɔ paɣtʊ yɔɔ ɖɔnɛ kaɣ ɖɩm pɩlɩna paɣtʊ lɛɛtʊ cɔlɔ mbʊ yɔ tɩkɩlɩ kewiyaɣ keem.

Tɩyɔɔ wɛʊ paɣtʊ ɖɔnɛ pakpaɣ-tʊ pɩtɩŋna pɩnaɣ 1958 tɛ paɣtʊ takayaɣ hɔɔlaɣ 37 kiɖe tɛ, hɔɔlaɣ ŋga ka-taa paɣtʊ ɖoŋ wɛ kɩmaŋ paale. Pɩkɛ paɣtʊ ndʊ tɩcɛlɩɣ mbʊ payi ɛyʊ sɩma tɛ paɣtʊ kɩmaŋ. Pɩlɩna kiɖe ndɩ ɖɩ-yɔɔ komina pɩsɩɣ ɖɩɖʊ paɣtʊ pɩsɩna sɩnaʊ nabʊyʊ paa pɔtɔcɔna paɣtʊ ɛsɩnda kɔyɔ. Ɛlɛ tʊnɛ ɛnʊ tɩñaŋ paɣtʊ takayaɣ.




#Article 624: Peekɛɛ (231 words)


Peekɛɛ kɛna Siini ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ nɛ patasʊʊ -tʊ yaɣ-tʊ ɖɔɖɔ se Peyijini. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Siini nɛ hayʊ kiŋ hɔɔlʊʊ taa piyele tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna ɛzɩ ɛkɩtaarɩnaa 1 641 000 yaa kilomɛtanaa 16 410. Siini ɛjaɖɛ taa lɛ, Peekɛɛ kɛŋna tɛtʊ ndʊ tɩ-taa politiiki nɛ ɛsɩkuliye kɩla wɛʊ yɔ piyele tɛtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se Hɔŋkɔŋ nɛ Caŋgayɩ yɔ, tɩ-taa kɛ tɔsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu kɩla wɛʊ.
 
Peekɛɛ tɛtʊ taa kataɣ sɔsɔɣa nakayɩ wɛɛ nɛ peeɖe pahayɩsʊʊ efabiya nɛ pɛlaa, pʊyɔɔ kɛ pɩnaɣ 2008 taa keteŋa kpeekpe ha ɛsa nɛ Peyijini tɛtʊ. Mbʊ yebina nɛ Siini ɛjaɖɛ pazɩ ɖɩ-ñɔɔzɩ camɩyɛ Peekɛɛ tɛtʊ tʊnɛ pɩ-tɛ pɩnaɣ taa. Pɩyɔɔ ɖɔɖɔ kɛ keteŋa kpeekpe taa ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩñɔɔzʊʊ tɔnʊʊ taa alafɩya nɛ hayɩsʊʊ yɔ, ɖɩɖaana lɩzʊʊ Peekɛɛ tɛtʊ se patasɩ aleɣya anaa labʊ pɩnaɣ 2022. 

Siini ɛjaɖɛ kpeekpe taa lɛ, Caŋayɩ tɛtʊ wayɩ lɛ, Peekɛɛ tɛtʊ tɩŋgɩna ɛyaa ɖɔʊ taa nɛ pɩnaɣ 2013 taa paakala ɛyaa kɛ peeɖe lɛ, paakpɛnda miloyɔɔnaa 21 150 000. 

Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊsɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Peekɛɛ tɛtʊ nɛ ajɛyaa naayɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma. Tɛtʊ tʊnɛ tɩlakɩ tʊma nɛ Afrika keteŋa taa tɛtʊ, Amerika taa ñɩndʊ, Azii taa ñɩndʊ, Erɔpʊ keteŋa taa ñɩndʊ nɛ Oseyanii taa tɛtʊ natʊyʊ ɖɔɖɔ. Tɛtʊ ndʊ tɩtɩŋga tɩkɛnda nɩɩnɩwa (50). Paya:g Peekɛɛ maalika yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Wang Anshun nɛ ɛtakayaɣ taa mayʊ kɔyɔ Guo Jinlong.

	




#Article 625: Peenɛɛ (345 words)


Peenɛɛ ɛjaɖɛ kɛ payawaɣ ɖooo se Ɖahʊma nɛ kɩkɛ Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɖɩwalanzɩ kpayɩ taa lɛ, pɩmaɣna ɛzɩ 114 763 km2 nɛ ɖɩ-ɖalakɩŋ wɛ ɛzɩ kilomɛtana 670 yɔ. Pɩnaɣ 2013 taa lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa kaawɛ ɛzɩ 10 008 749 yɔ. Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Peenɛɛ sɩ kamaɣ nɛ Togo tɛtʊ, wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ pɩsɩna Najeeriya, nɛ hayi kɩŋ lɛ, Nigerɩ nɛ Purkina Fasoo. Peenɛɛ wɛ kɩ-tɩ yɔɔ kpaagba wɛʊ kɛ kɩyɛna fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1960 nɛ payawaɣ-kʊ pɩtɛ alɩwaatʊ se Ɖahʊma.

Kɩmʊwaɣ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ mbʊ lɛ, Fransi sɔsɔ weyi payaɣa-ɩ se Louis Jacquinot yɔ, ɛnʊ ɖʊsɩna kewiyaɣ kɛ Ɖahʊma nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ ɖa-caa Hubert Maga se ɛnʊ yɔ peeɖe tɛtʊ ñʊʊtʊ. Pɩlabɩ pɩnzɩ hiu nɛ naalɛ lɛ, Mathieu Kérékou mʊ kewiyaɣ kpelaɣ nɛ pɩnaɣ 1975 lɛ ɛlɛɣzɩ Ɖahʊma nɛ payaɣ se Peenɛɛ. Eɖiyaɣ ɛ-ɛjaɖɛ ɛzɩ Kɔmiinizim paɣtʊ pɔzʊ yɔ kɛ kpaɣ pɩnaɣ 1974. Ɛlɛ pɩkɔma ɛzɩ pɩnzɩ kagbanzi wayɩ lɛ Peenɛɛ ɛjaɖɛ sʊʊ kʊñɔŋ sɔsɔʊ nakʊyʊ taa nɛ pɩnaɣ 1990 lɛ, kɩlɛɛzɩ komina paɣtʊ tɩŋga. Pɔtɔ caca lɛ pawa Mathieu Kérékou nɛ ɛkʊyɩ kpelaɣ yɔɔ ɖɔɖɔ ɛzɩ pipɔzɩɣ yɔ. Pɩnaɣ 1996 paɖaɣnɩ tɔʊ caca lɛ, samaɣ lɩzɩ Mathieu Kérékou se ɛɖaɣnɩ kɛʊ Peenɛɛ ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ. Wayɩ mbʊpʊnɛ pɩ-taa lɛ ɛtatasɩ kɩñazɩɣ tɔm nɛ ɖoŋ tɔm ɖɩɩnaʊ pɩkɔɔ pɩtalɩ 2006 pɩnaɣ taa.

Pɔɔrto-noovoo kɛŋna tɛtʊ sɔsɔtʊ ɛlɛ, Kotonu kɔyɔ tɔsʊʊ nɛ ɛsɩnda wobu tɛtʊ sɔsɔtʊ kpem. Fransɩ kɛ pɔyɔɔdɩɣ Peenɛɛ ɛjaɖɛ taa nɛ liidiye nɖɩ pɔtɔkɩ yɔ ɖɩɖɩ lɛ fraŋseefa. Yayi Boni kɔyɔ Peenɛɛ ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ kɩfalʊ. Ɛnʊ wabina Mathieu Kérékou kɛ caca ŋgʊ paatɔ lakɩŋ fenaɣ hiu nɛ nakʊ pɩnaɣ 2006 yɔ; pɩwayɩ lakɩŋ fenaɣ hiu nɛ kʊɖʊmʊ pɩnaɣ 2011 ɖɔɖɔ lɛ, patasɩ-ɩ lɩzɩʊ se ɛtasɩ ɛjaɖɛ ɖɔkɩɣ kɛ pɩnzɩ kagbanzɩ mbilim. Ɛzɩ paɣtʊ pɔzɩɣ yɔ, Yayi Boni kaɣ kʊyʊʊ kpelaɣ yɔɔ ɖiu ɖiu kɛ pɩnaɣ 2016 nɛ ɛkazɩ kpeelaɣ kɛ lɛlʊ mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ, peeɖɛ ñʊʊdʊ ɛɛɖɛʊ pɩnzɩ hiu kɛ kewiyaɣ yɔɔ lɩŋŋŋ. Kpaɣ ɖooo ɛzɩ Ɖahʊma pɩsɩʊ Peenɛɛ yɔ, Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa payɩ lɛ, Peenɛɛ ɛjaɖɛ wɩla kaɣlaa se temokraasii wɛ kɩ-ɛjaɖɛ taa.




#Article 626: Peetiraa (261 words)


Peetiraa kɛna naabateeyiiyɛ waa tɛtʋ nɛ pɩcɔ hooo hooo nɛ malɩŋ tɔm talɩɣ. Peetiraa kʋnɛ, kɩwɛna sɔnɔ Jɔrdanɩ ɛjaɖɛ nɛ kɩ-hadɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ. Ɖooo kɩbɩnjazɩ wɛɛ taa kɛ paɣlɩza Peetiraa kʋnɛ kɛ wayɩ wayɩ kpaɖʋ luutozo alɩwaatʋ taa.

Palɩza Peetiraa ŋgʋ pɩcɔ palʋlʋʋ krɩstʋ yaa pɩcɔYesu Krɩstʋ kɔŋ ɛjaɖɛ yɔɔ cɩnɛ. Edomiiti waa lɩzana Peetiraa ŋgʋ. Nɛ kpaɖʋ loɖo n̄ɩŋgʋ taa lɛ nɛ pɩcɔ palʋlʋʋ yaa Yeesu Krɩstʋ yaa pɩcɔ nɛ ɛkɔŋ ɛjaɖɛ yɔ lɛ, kɛ Naabateeyiiyɛ waa tɛ ɛjaɖɛ n̄ʋʋndɩna mʋʋ Peetiraa ŋgʋ.

Naabateeyiiyɛ waa mba palabɩna nɛ Peetiraa ŋgʋ kɩ-hɩɖɛ sɛɣ nɛ patɩlɩ-ɖɩ nɛ samtʋ. Peetiraa hɩɖɛ sɛɣʋ nɛ kɩ-samtʋ tɩlɩtʋ ndʋ, tɩlɩna ɛzɩma ɛnʋʋzɩ, wondu pɛdɩyaa cakaɣ habɛɛ yɔ kɛɖɛɖɛ cɛŋga tɩyɛ yɔ. Pɛpɛdaɣ tulaaliwaa, nɛ sɔzɩŋ kuzoku wondu, nɛ wondu lɛɣtʋ sakɩyɛ.

Ajɛɛ anɛyɔ: Egipiti, nɛ Siirii, nɛ Arabi hadɛ hɔɔlʋʋ taa ŋgʋ, nɛ pɩtasɩna tɛtʋ hɛkʋ taa ɛwadɩyɛ egeetiye, a-pɛdaɣ ɖɔɖɔ a-hɛkʋ taa wondu lɛɣtʋ sakɩyɛ. Peetiraa tɛtʋ tʋnɛ, pɩkɔma pɩtalɩ ɛzɩ pɩkpaʋ nɛ kpaɖʋ luutozo taa mbɩyɔ lɛ, papaza lɛɣzʋ kɩyɛkɩŋ habɛɛ.

Nɛ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa ɖɔɖɔ lɛ, ɛzɩma ɛnʋ ɛzɩ tɛtʋ selaɣ yɔɔ lɛ, pɩlakɩnɛ Peetiraa egeetiye yaa tɛtʋ taa samaɣ wɛɛ nɛ pakʋyʋ pazɩ pazɩ nɛ peseɣu tɛtʋ ndʋ tɩ-yɔ. Pʋtɔbʋ size tɛtʋ seluu ɖɔɔnana samaɣ loniye nɖɩ ɖɩ-taa. Samaɣ ŋga kaawɛ tɛtʋ ndʋ tɩ-yɔɔ yaa tɩ-kamasɩ yɔɔ yɔ, kaakpɛnda kudokiŋ hiŋ naalɛ nɛ kagbanzɩ.

Sɔnɔ ɛsɛ kuliye alɩwaatʋ tʋnɛ tɩ-taa lɛ, pɔsɔ Peetiraa tɛtʋ yɔ. Paɖaɣna tʋ n̄ɩnʋ nɛ pana-tʋ pɩlɩna ɛjaɖɛ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ n̄ɩnɩyʋ ɖajaa Jean Louis Burckhardt kɛ pɩnaɣe 1812 taa. Ɖajaa ɛnʋ, ɛkɛkɛ Suwiisi ɛjaɖɛ taa losuyu wobuyu.

	




#Article 627: Peine capitale (356 words)


Kʊñɔŋ sɩm yaa kʊñɔŋ sɔsɔʊ, pɩkɛ kʊñɔŋ ŋgʊ paɣtʊ maɣmaɣ ɖʊwa yɔ, nɛ pɩkɛna se pakʊ ɛyʊ weyi pasɩma-ɩ se ɛlaba kɩdɛkɛdɩm sɔsɔm yɔ. Tɔm ndʊ pahʊwa yɔ tɩlɩna tɔm ɖɩhʊyɛ takayaɣ taa. Yee takayaɣ nakayɛ ɛfɛyɩ yaa paasɩŋ nakayɛ kɔyɔ pɔtɔŋ se pakʊ-ɩ kɛlɛʊ yaa pana kʊtʊ yaa tɩ yɔɔ wɛʊ hʊtʊ. Kʊñɔŋ sɩm lɩna alɩwaatʊ yaa wɛɛ yaa lone cɔloɔ.

Pama-tʊ ajɛyɛ 93 paɣtʊ takayasɩ taa nɛ pasɩm-tʊ, ɛlɛ ajɛyɛ 192 kedeŋga kpeekpe lɛ, ajɛyɛ nɛɛlɛ ñakpaɣ kʊtʊ pɩnaɣ 2014. Pɩkɛ nɩgbaŋʊʊ hɔm mbʊ pasɩma paa aŋgba ɛzɩ ONU etisi kɔyɔ yaa Erɔpʊ paɣtʊ tɔm hʊʊ kpaŋ ɛsɔɔlʊʊ kɔyɔ. Ajɛyɛ sakɩyɛ lʊba se paɖɩzɩ tɔm ndʊ lɛlɛyɔ wɛɛ taa ɛlɛ awɛɛ ŋñɩɩ kedeŋga taa. Ajɛyɛ ana a-taa lɛ, naalɛ yeke koŋ lakɩna tʊmɩyɛ nɖɩ Sapɔŋ nɛ Etaazuunii.
 
Ajɛyɛ kpeekpe ɛsɩnda, saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 18 pɩnaɣ 2007, ONU paɣtʊ lɩzɩyakpeekpe hiɣ kɔyɛ hayʊ ajɛyɛ 62/149 tisi nɛ pama takayaɣ nɛ paɖʊ alɩwaatʊ kpaagba ñɩndʊ ndʊ tɩ yɔɔ kʊñɔŋ ŋgʊ kɩsɩna yɔ ajɛyɛ kpeekpe taa. Lɩmaɣza ana ɖɔɖɔ ɛzɩ lɛna wena ONU katɛma labʊ yɔ tapazɩ akɩlɩ wɛnaʊ wazaɣ ɛlɛ pɩwɛ ajɛyɛ sakɩyɛ tisa yɔ pɩlabʊ se paɖɩzɩɣ-tʊ. Kpɛlɩ lɛ, ajɛyɛ hiu wena a-taa ɛyaa kɩlɩ ɖɔʊ yɔ akʊyɩ se cam tɔm ndʊ tɩlakɩ. Kɛlɛ paɖanɩ lɛzɩɣ takayaɣ pɩnaɣ 2014.   

Pɩtɩŋna kiɖe tɛ tɔm naa nabɛyɛ yɔɔ lɛ, maɣzɩm mbʊ pɩtɛ ɖɩzʊʊ ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ ñɔɔ pɩnaɣ 1757 Paarii tɛtʊ taa pɩlɩna ɛzɩma pahɩza nɛ pamakɩ Robert François Damiens se pʊcɔ pakʊ-ɩ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛca tɔm Louis 15. Ɛlɛ keeke lɛ, ŋgbɛyɛ kɩlʊbɩyɛ nɖɩ ɖɩñɔɔ pʊɖʊzɩna Cesar Beccaria tʊma susuu alɩwaatʊ, wena a-taa ɛtɔŋ se wɛɖɔyɛ nɛ kʊñɔŋ (pɩnaɣ 1764) ɛtɔŋ se kʊñɔŋ kʊtʊ ndʊ tɩka wazaɣ.   

Ajɛyɛ kpeekpe taa ŋgbɛyɛ ndɩ laŋhɛzɩyɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se Amnesty laba lɩmaɣza nɛ ɖɩñɩŋɩ ɖɔɖɔ nɛ ɖɩɖʊ ɖɩ-takayaɣ taa kɛ ɛyaa kʊñɔŋ kʊtʊ ndʊ tɩ tɔm. Etaazuunii ɛjɑɖɛ taa lɛ, paɖʊ alɩwaatʊ ndʊ ɛyaa kʊtʊ ndʊ tɩsɩna yɔ, tɩpaɣzɩ pɩnaɣ 1967 nɛ tɩtɛ pɩnaɣ 1977, pɩnaɣ ŋga pɔtɔ malɩfa Gary Gilmore Utah. Kanadaa ɛjaɖɛ taa lɛ, kewiyaɣ ɖɩzɩ tɔm ndʊ ɖooo hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 16 pɩnaɣ 1976 wɛɛ ɖɔyɛ tɩŋa yɔɔ nɛ pɩkazɩ natʊyʊ natʊyʊ sɔɔjanaa hɔɔlʊʊ taa.




#Article 628: Peruu (120 words)


Peruu kɛna Amerika nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ajɛya wena acɔèɖɩ nɛ ata y; oana yɔ: Ekuwatɛɛrɩ, Kolombii, Pireziili, Polivi, Silii nɛ Pasifiki Lɩŋamʋʋ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ dɩ-walanzɩ taa wɛ 1 285 220 km2. Pɩnaɣ 2008 taa pakɩlɩ peeɖe ɛyaa lɛ pɛkpɛnda miliyɔɔwaa 29,1. 

Peruu ɛjaɖɛ ta tɛtʊ sɔsɔtʊ paaɣ se Lima nɛ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɖeke ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa nakʊ. Lima tɛtʊ ndʊ, ndʊ tɩkɩlɩna paɣlʊʊ nɛ tɩ-taa ɖɔɖɔ kɛ tɔsʊʊ nɛ ɛsɩntaa wobu kɩla wɛʊ.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ komina ɖɔŋ paɣtʊ ndʊ paaɖʊ-tʊ ɖooo pɩnaɣ 1993. Peruu kɛ ɛjaɖɛ nɖi ɖɩwɛna hɔɔlɩŋ 24 ɛlɛ komina cɩyɩ kɩ-tɩ nɛ tʊma sɔsɔna wɛɛ paa egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ yɔ ŋgʊ lɛ Ɛsɩpaañɔlɩ nɛ pʊwayɩ lɛ Kesuwa nɛ Ayimara.

	




#Article 629: Peter Tchaikowsky (302 words)


Piotr Ilitch Tchaïkovsky (Ruusi kʊnʊŋ taa Пётр Ильич Чайковский, [ˈpʲotr ɪlʲˈjit͡ɕt͡ɕɪjˈkofskʲɪj], ɛkɛ Ruusii ɛjaɖɛ taa hendu lɩzɩyʊ kɛ ɛjaɖɛ kɩkɛzɩyɛ lɩmaɣzɩyɛ alɩwaatʊ taa. Palʊla-ɩ agoza fenaɣ kɩyakʊ 7 pɩnaɣ 1840 kɛ Votkinsk tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 6 pɩnaɣ 1893 kɛ St Pétersbourg tɛtʊ taa.  

E-cejewiye wɛ ñɩm pazɩ nɛ pɛtɛ Ukurɛnɩ kiŋ nɛ sɔɔjɔna hɔɔlʊʊ taa ɛyaa nabɛyɛ mbʊ lɛ, palʊlɩ Piotr kɛ Votkinst, Oudmourtie tɛtʊ taa lone naɖɩyɛ nɛ ɖɩwɛ Oural taa kɛnɛ. Ɛɛkɛ pɩɣa naalɛ ŋga kɛ Ilia Petrovitch Tchaïkovski cɔlɔ (hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 31 pɩnaɣ 1795 ŋtalɩ pɩnaɣ 1880 kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 21), ɛɛkɛ tɛtɛ ñɩɣlɩm wondu tʊma tambaɣ lɩzɩyʊ. 

Ɛ-maɣmaɣ ɛɛkɛ Piotr Fiodorovitch Tchaïka pɩyalʊ (1745-1818) nɛ e-ɖoo kɛkɛ Fransɩɩ tʊ, Alexandra Andreïevna Assier (kɩyɛna fenaɣ kɩyakʊ 11 pɩnaɣ 1812 ŋtalɩ mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ 25 pɩnaɣ 1854 alɩwaatʊ taa). 

Ɛwɛna hɛkʊ taa kɔʊ nɔyʊ ɛlɛ payaɣ se Zinaïda (palʊla-ɩ pɩnaɣ 1829 kɛ kajalaɣ nesi ɖɔkʊ ɛ-caa cɔlɔ. Pʊwayɩ lɛ, ɛpɩsɩ lelu nɛ ɛ-cɔlɔ ɛcaɣ nɛ ehiɣ tɩlasɩ sakɩyɛ nɛ ɛ-ɖalʊ Nicolaï (pɩnzɩ 1838 ŋtalɩ 1911) alɩwaatʊ. Pʊwayɩ kɛ Alexandre pɩnaɣ 1842 ( weyi akaɣ kɛʊ Davydov tɛ abiɖe yɔ kɛlɛ ɛñɔtɩna-ɩ kpam nɛ ewoki ɛ-hɛzɩɣ peeɖe. 

Pakaɣa cenje Piotr, nesi kɩpanzɩ yɔɔ nɛ lɩmɩyɛ yɔɔ, e-ɖoo Alexandra Andreïevna nɛ ɛ-kɔɔna Alexandra (ɛcaɣa) nɛ Zinaïda (ɛsɩŋa) nɛ ɛ-ɖalaa Nikolaï (ɛsɩŋa) nɛ Hippolyte (ɛcaɣa) nɛ ɛ-caa Ilia Petrovitch. Ɛ-kajalaɣ tɛ tɩ-cɛyʊ pɩlɩna miziiki yɔ kaakɛ piyano mabʊ lɩmaɣzɩyɛ. E-ɖoo kaawoba St Petersbourg tɛtʊ taa ɛnɛ ɛ-kɔɔ lɛ, palɩzɩ hendu natʊyʊ nɛ paya-tʊ se Ɖo-doo St Pétersbourg tɛtʊ taa. 

Pɩnzɩ kɩgbanzɩ taa lɛ, ɛpaɣzɩ piyaanoo ɛnɛ Maria Paltchikova. Pʊcɔ pɩnzɩ natozo lɛ, ɛpaɣzɩ hendu teu ɛzɩ ɛ-wɩlɩyʊ maɣmaɣ yɔ. Kpaɣɖʊ 19 alɩwaatʊ taa lɛ, hɔŋ weyi ɛ-taa kaawɛ hɛzɩyɛ yɔ powokina pe-piya sukulina mba pata papɩzɩ se pɛkpɛlɛkɩ pɩɣa nɛ kaatɛŋ lɛ, kɛnɛ ke-nesi tɛ tʊmɩyɛ kpaagba yɔ.




#Article 630: Peyibaa (218 words)


Peeyibaa kɛna Erɔpɩ nɛ wɩsɩ ɖɩɖuyɛ taa ɛjaɖɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩnɛ Pɛlɩziki pasɩna-ɖama nɛ kamaɣ nɛ hadɛ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Caama ɛjaɖɛ. Peeyibaa tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Amsɩterɩdam nɛ ɛyaa kpeekpe talɩɣ ɛzɩ miliyɔɔnaa hiu nɛ lʊbɛ yɔ. Komina nɛ paɣtʊi lɩzɩyaa ñɛwɛ  Haayɩ tɛtʊ taa. Ɛjaɖɛ ɖɩwɛna ɖɔɖɔ ajɛya cɩkpena naayɛ kɛ Karayiibi taa.

Peeyibaa wɛ ajɛya wena aɖʊ lɩmaɣzɩyɛ se palɩzɩ ŋgba ɛzɩ: Erɔpɩ ajɛya kɩkpɛndɩɣ, OTAN nɛ OCDE yɔ. 

Payaɣ se Peeyibaa yɔ fransɩ taa lɛ pɩlɩna ɛzɩma ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩtakʊyɩ yɔ yaa ɖɩfɛyɩna pʊŋ yɔ. Ɛlɛ pɩkɛ Holandɩ taa kɔyɔ pʊtɔbʊʊ se ɛjaɖɛ kulubi. Peeyibaa taa lɩm wadɩɣ paa ɛzɩmtaa nɛ pɩkɔŋna asɛyɩŋ sakɩyɛ.

Peeyibaa kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kewiitu kaawɛ ɖooo pɩnzɩ 1815 yɔ nɛ pɩkpɛnda  pʊwɛɛ alɩ nɛ sɔnɔ. Ŋgʊ ɖooo ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩɩwɛ Fransɩ nesi tɛɛ kpaɣ pɩnzɩ 1806 nɛ 1815 ɛlɛ, pɩɩkɛ ɛjaɖɛ ñʊntɩnaa kɛ palɩzaɣ.

Mba pʊwɛɛ se pɛkɛ awiya yɔ pʊwɛɛ se pɛkɛ protɛsɩtaŋwaa yɔ nɛ halʊ yaa abalʊ pɩzɩɣ ɛkɛ wiyau yaa abiɖe. Mba mba pacaɣ kewiyaɣ yɔɔ ɖooo pɩnaɣ 1815 pɩsɩɩna  sɔnɔ yɔ mba yɔ: Guillaume Ier (1815-1840), Guillaume II (1840-1849) nɛ Guillaume III (1849-1890). Wiyau fɛyɩ ɛlɛ Emma nɛ abila Wilhelmine (1898-1948), Juliana(1948-1980) nɛ Beatrix (1980-2013).Ɖooo ɖomaɣ fenaɣ hiuwaa naatozo pɩnaɣ 2013 kɛ Willem-Alexander pɩsa wiyau. Ɛwayɩ ɛlɛ ɛ-pɛlɔ Catharina-Amalia, kaɣna kewiyaɣ tɔɔʊ.

	




#Article 631: Pierre Curie (348 words)


Pierre Curie kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Fransɩɩ yɔ ɖɩ-taa pɩɣa yaa ɖɩ-ɛjaɖɛ taa tʋ. ɛkɛ abalʋ. Eyeba ɛ-tandaʋ ɛzɩ malɩŋ tɩnaa n̄ekuu yɔ. Palʋla-ɩ agoza fenaɣ taa kɛ evemiye yaa kɩyakʋ hiu nɛ kagbanzɩ (15) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1859 n̄ɩŋga taa. Egeetiye yaa lone nɖɩ ɖɩ-taa palʋla-ɩ yɔ, nɖɩ payaɣ size Paarii.

Fransɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʋ sɔsɔtʋ kɛlɛ. Ɖajaa ɛnʋ, ɛsɩba ɖomaɣ fenaɣ taa kɛ evemiye yaa kɩyakʋ hiu nɛ nakʋ (19) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1906 n̄ɩŋga taa. Pɩnzɩ hiŋ naanza nɛ lʋbɛ (47) taa ɛsɩba. Ɖajaa Pierre Curie kɛ Fransɩ ɛjaɖɛ taa tomnasɩ ɖɔnɛ kpɛlɛkʋʋ tʋmɩyɛ tʋ sɔsɔ siŋŋ nɔɔyʋ.Pazɩmayɩ sakɩyɛ nɛ ɛ-tʋmaa nɖɩ nɖɩ wena ɛlakɩyɛɛ cɛnzɩ tɔʋʋ tʋmɩyɛ taa yɔ. Pɩtasɩɩna piɖeke, ɛkɛ ɖɔɖɔ, abalʋ weyi ɛlakɩ n̄ɩɣtʋ hɔmtʋ kpɛlɛkʋʋ tʋmɩyɛ nɛ Pizoeletrisitee (piézoélectricité) tʋmɩyɛ laɖʋ ɖɔɖɔ.

Ɖajaa Pierre Curie ɛnɛ, nɛ ɛ-halʋ ɖoɖoo Marie Curie, pɛkɛna kajalaɣ yaa kɔɔnɔɔ mba mba, pajala cɛnzɩ lɩzʋʋ yaa tɔʋʋ (radiations) yɔ. Pɩnaɣ 1903 n̄ɩŋga taa mbɩ yɔɔ lɛ, ɖajaa Pierre ɛnɛ nɛ ɛ-halʋʋ Marie, kediiza sɔsaɣ nakɛyɛ wayɩ kɛ, pɛcɛlɩ wɛ tomnasɩ ɖɔnɛ kpɛlɛkɩtʋ tɩlɩtʋ yɔ tɛ samtʋ takayaɣ yaa nimiye mʋʋ takayaɣ hɛkʋ yaa hɔɔlʋʋ nɛ hɛkʋ lɛɛkʋ yaa hɔɔlʋʋ lɛɛkʋ lɛ, pakpaɣ kʋkʋ nɛ pɛcɛlɩ ɖajaa Henri Becquerel.

Ɖajaa ɛnɛ ɛɛsɔza yaa ɛtɩna pɔyɔ nɛ pakpa ɖoŋ pa-naadozo pan̄ɩtʋ nʋmɔʋ taa. Ɖajaa Henri Becquerel ɛnɛ, ɛɛkɛ tomnasɩ ɖɔnɛ kpɛlɛkʋʋ naʋʋ kɔɔnɔɔ yaa kajalaɣ tʋ. Ɖajaa Pierre Curie caa payaɣ size Eugène Curie. Ɛ-caa ɛnɛ, ɛkɛ kponɖeye tʋ yaa n̄ʋʋ jkpɛnaʋ tʋ. Ɛlakɩ fɛɖaa tʋmɩyɛ, pʋtɔbʋʋ size ɛkɛ fɛɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Palʋla ɛ-caa kɛ pɩnaɣ 1827 n̄ɩŋga taa nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1910 n̄ɩŋga taa.

E-ɖoo payaɣ size Sophie-Claire Depouilly, palʋla-ɩ pɩnaɣ 1856 n̄ɩŋga taa nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1941 n̄ɩŋga taa. Pierre Curie ɖalʋ yaa pa-caa piya taa sɔsɔ lɛ, Jacques Curie. Palʋla-ɩ pɩnaɣ 1856 n̄ɩŋga taa nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1941 n̄ɩŋga taa. Ɛna ɛ-ɖalʋ ɛnɛ pan̄ɩnɩtʋ taa panaɣ yaa patɩlɩ mbʋ payaɣna anasaayɩ taa size piézoélectricité yɔ. Ɖajaa Pierre Curie caa sɔsɔ yaa cɔzɔɔ payaɣ size Paul Curie, paalʋla-ɩ pɩnaɣ 1799 n̄ɩŋga taa nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1897 n̄ɩŋga taa, ɛɛkɛkɛ fɛɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ.

	




#Article 632: Pierre Paul Rubens (302 words)


Pierre Paul Rubens kɛ Westphalie tʋ. Ɛkɛ abalʋ tʋmɩyɛ sɔsɔ naɖɩ-ɩ laɖʋ nɔɔyʋ kɛ ɛ-ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa. Palʋla ɖajaa Pierre Paul Rubens kɛ mɩsɩkʋm fenaɣ taa kɛ evemiye yaa kɩyakʋ nɛɛlɛ yaa hiŋ naalɛ nɛ lutozo (28) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1577 n̄ɩŋga taa.

Pɩkɔma pɩpazɩna pɩnaɣ 1608 n̄ɩŋga taa mbɩ yɔɔ lɛ, peyeleyi yaʋ size Pierre Paul Rubens nɛ paya-ɩ size Pietro Paolo Rubens. Egeetiye yaa lone nɖɩ ɖɩ-taa palʋla-ɩ yɔ, nɖɩ-ɩ payaɣ size Siegen. Siegen tɛtʋ wɛ Westphalie ɛjaɖɛ lone taa yaa kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖi-egeetiye naɖɩ. Ɛkɛ pɩɣa lɔŋ ŋga nakɛyɛ kɛ ɛ-pɩcatʋ alɩwaatʋ taa, sakɩyɛ saŋga ɛwɛtʋ.

Ɖajaa sɔsɔ Pietro Paolo Rubens Westphalie ɛjaɖɛ tɛtʋ taa tʋ ɛnɛ, ɛsɩba agoza fenaɣ taa kɛ evemiye yaa kɩyakʋ niidozo yaa hiŋ naadozo (30) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1640 n̄ɩŋga taa. Pʋtɔbʋʋ size ɛsɩkaɣ lɛ, ɛkawɛna pɩnzɩ hiŋ lʋbɛ nɛ pɩtɩnɩ pʋyɔ pɩnzɩ naadozo (73). Egeetiye yaa kooka ŋ,ga ka-taa ɛzɩba yɔ, ŋga payaɣ size Anvers.

Anvers egeetiye wɛ tɛtʋ yaa ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ nɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa size Pays-Bas espagnols yɔ ɖɩ-taa kɛnɛ. Ɖajaa sɔsɔ Pierre Paul Rubens kɛ sɛmɩŋ taʋʋ tʋmɩyɛ laɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ kɛ Westphalie ɛjaɖɛ taa. Ɛkɛ sɛmɩŋ taʋʋ sɔsɔ weyi paya-ɩ nɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa size peintre baroque flamand yɔ. Tʋmɩyɛ ɖɩlaɖɛ ŋgbɛ feveɖe yaa wazaɣ nɖɩ naɖɩyɛ sɩnana-ɩ nɛ ɛkpɛlɛkɩ ɛ-tʋmɩyɛ nɖɩ.

Tʋmɩyɛ ɖɩlaɖɛ ŋgbɛ nɖɩ-ɩ payana Fransɩ kʋnʋŋ taa size atelier. Tʋmɩyɛ ɖɩlaɖɛ ŋgbɛ nɖɩ, ɖajaa Rubens laba ɖɩ-taa tʋma sakɩyɛ ndɩ ndɩ. Etisaɣ nɛ ɛtaɣ sɛmɩŋ tɔlɩm kɛ wendunaa kɩlɩzɩtʋ sakɩyɛ. 

Ɖɩtaasɔ size, ɛlɩzʋ nɛ ɛtɛ ɛma takayaɣsɩ ɖɔɖɔ sakɩyɛ. Ɛma takayaɣsɩ nɛ ɛyɔɔdɩ Ɛsɔ setʋ tɔm nɛ caanaʋ tɔm sakɩyɛ ɖɔdɔ.

Ɖajaa Rubens ɛnɛ, ɛlaba ɖɔɖɔ yaa ɛkɛ ɛ-ɛjaɖɛ taa kɛ agbadaa tabalɩyɛ tʋmɩyɛ. Ɛ-caa kɛlɛ Jan Rubens nɛ e-ɖoo kɛlɛ Maria Pypelinckx. Ɛkɛ ɛ-caanaa panɛ pɛtɛ piya taa loɖo n̄ɩŋga.

 	




#Article 633: Piikolo (228 words)


Piikolo kɛna minziiki wonuu ŋgʋ pahʋlʋʋ-kʋ kʋ-hʋlʋ yɔ. Palaba-kʋ nɛ ɖeɣya ŋga yɔ, kɛwɛ hɩsɩ hɔʋ taa. Paya-kʋ ɖɔɖɔ size hɩlaɣ cikpelaɣ. Kɛkɛ cikpelaɣ pɩkɩlɩ hɩlaɣ sʋsaɣ. Ka-ɖalakɩŋ taa wɛ ɛzɩ yaa mana ɛzɩ hɩlaɣ sʋsaɣ hɛkʋ nɛ hɛkʋ yɔ.

Piikolo hilaɣ n̄ɩŋga kanɛ yɔ, ka-taa wala talɩɣ ɖɔɖɔ ɛzɩ sʋsaɣ mbɩ yɔ.

Ɛlɛ tʋkaɣ ŋga kɛwɛ kana sʋsaɣ pɛhɛkʋ taa kɛlɛ size ka-hʋlʋʋ taa lɛ, kɛ-fɛyɩna do kʋnɛ, kɛ-fɛyɩna do sʋsɔʋ kʋnɛ ɖɔɖɔ. Nɛ ewilitu yaa etilitu lɩʋ nutozo sʋsɔʋ taa kɛ camɩyɛ. Yeee pɛkɛdʋ ɖeyi ɖeyi kɔyɔ, piikolo kɩ-hʋlʋʋ kʋnɛ, kɩwɛna hɔɔlɩŋ nɩɩlɛ. kɩ-hɔɔlɩŋ ɛnʋ yɔ: n̄ʋʋ ɖeɖe, nɛ tɔnʋʋ ɖeɖe. Nɛ ɖitaasɔ size ɖeɣya palabɩnɛyɩ. Ɖeɣya ŋga kɛwɛ pidimm (tɩʋ kibiyu) tɩyɛ kɛ nabʋyʋ taa. Nɛ kɛwɛ ɖɔɖɔ puyi(buis) tɩyɛ.

Kɛwɛ ɖɔɖɔ n̄ɩɣlɩm liidiye, yen mayɛkɩtɩ (maillechort) tɩyɛ, ɛlɛ pabɩzɩɣ palabɩ nɛ tɩʋ pɩndʋ nɛ pɩ-wɛtʋ taa wɛ ɛzɩ ɛyʋ kpɛlɛkʋ labʋ yɔ. Patɩlayɩ lɛɛlɛ yɔ kedeŋa kpeekpe yɔ, pɩlakɩ ɛzɩ pɩnzɩ 200 mbɩ yɔ yɔ. Patɩlaɣ ɖɔɖɔ size pabɩzɩɣ pama Piikolo kʋnɛ yɔ nutozo wilitu yaa tilitu taa cikpetu taa.

Pʋbʋ taa lɛ, pɩsaŋ nɛ pɛkɛdɩna nee nɛ wilitu yaa tilitu lɩɩ camɩyɛ pʋwɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ hɩlaɣ sʋsaɣ yɔ. Piikolo ŋgʋ kʋwɛ ɛzɩ ut yɔ, kɩ-tamʋna pɛcɛ-kʋ hɩɖɛ camɩyɛ size minziiki wonuu ŋgʋ kɩ-lɛɛzʋʋ wilitu yaa tilitu camɩyɛ yɔ. ki-tilitu  yaa ki-wilitu taa wɛ ɛzɩ fɩnɩnɩ nutozo ɖeɖe. Nɛ hɛkʋ nɛ hɛkʋ diatoniiki ɖeɖe.




#Article 634: Piizi Kuduyuu Sɔsɔʋ (Tour de Pise) (302 words)


Piizi Kuduyuu Sɔsɔʋ kɛna naŋ cɔlɔ kpam ɛgbaŋgala kuduyuu tilimiye. Piizi Kuduyuu Sɔsɔ ŋgʋʋ payaɣ ɖɔdɔ size, Ɖo-ɖoo kiɖeɖeu Pɛlɔ Marɩ tɛ ɛsɔdaɣ kpaɣʋ tɛ Ɛsɔ kuduyuu tɛ Piizi. Kɩwɛ Tɔɔsɩkanɩ (Toscane) egeetiye taa Itaalii ɛjaɖɛ taa.

Piizi Kuduyuu Sɔsɔʋ kʋnɛ, kɩwɛna Ɛsɔ kuduyuu ŋgʋ paha-kʋ, hɩɖɛ size Chevet yɔ kʋ-cɔlɔ kpam. Nɛ kɩwɛ ɖɔɖɔ cee yɔ wondu yɔ kɩtɔzɩtʋ tɛ Piazza dei Miracoli kpou takayaɣ taa. Cɔlʋʋ taa keɣke kɛ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ lɛ, Piizi Kuduyuu sɔsɔʋ kʋnɛ, kɩ-tɔm wɛ kedeŋa cee yɔɔ mazɩm ŋgbɛ UNESCO taa.

Kuduyuu sɔsɔʋ ŋgʋ, kɩmatʋ paɣza pɩnaɣ 1173 nɔɔ yɔɔ kɛŋgɛ. Ɛjaɖɛ yaa Kedeŋa kpeekpe sɩma Piizi Kuduyuu Sɔsɔʋ ŋgʋ. Kɩkɛ kumoɖe sɔsɔyɛ naɖɩ kɛ Itaalii mba tɛ paɣtʋ taa. Nɛ kɩkɛ kawɩlaɣ yaa ɛjaɖɛ kɛɛdɛka kɛ Piizi tɛtʋ sɔsɔtʋ.

Ɖɔɖɔ mbɩ yɔɔ lɛ, ɖɩnɩɩ nabʋyʋʋ taa mbɩ yɔ size, pɩlɩna ɛzɩma ɛnʋ sɩzɩɩ pahaɣ n̄amtʋ Piizi Kuduyuu ŋgʋ yɔ yɔɔ paya-kʋ hɩɖɛ size tʋmɩyɛ keem yaa pilim tɛ Room mba tɩlɩtʋ ɖaɣa tɔɔsɩkanɩ. Pama kɛ nɛ marɩbrɔ n̄ɩlɩm tɔlɩm.

Pɩlɩna ɛzɩ ɛnʋ ɛzɩɩ samaɣ yaa ɛyaa woki lone nɖɩ dɩ-taa nɛ palakɩ lakasɩ kɩtɛkatasɩ nzɩ yɔ yaɣ yaa ɛzɩ lakasɩ nzɩ sɩdatʋʋzɩ yɔ sɩ yɔɔ lɛ, paaha nɔɔ yaa waɖɛ size paɖɩɣ Kuduyuu sɔsɔʋ Piizi n̄ɩŋgʋ ŋgʋ kɩ-nɔnɔsɩ. Nɛ paɖaŋɩ nɛ ɛyaa ɛ-taɣsʋʋ kɩ-tɛɛ yem yem.

Pɩɩkɛ pɩnaɣ 1990 taa kɛ evemiye lʋbɛ (7) n̄ɩnɖɛ wiye kɔlaɣ fenaɣ alɩwaatʋ taa kɛ kuduyuu ŋgʋ kɩlɩmaza size pakandɩ kɩyɔ kaɣpaza n̄ʋʋ kpazʋʋ. Nɛ paha nʋmɔʋ size patʋlɩ kɩ-nɔnɔsɩ lɛ, pɩɩkɛ pɩnaɣ 2001 alɩwaatʋ taa kɛ evemiye hiu nɛ kagbanzɩ (15) kɛ saŋayɩŋ fenaɣ taa.

Piizi Kuduyuu Sɔsɔʋ kʋnɛ, ɛzɩ ɛnʋ sɩɩzɩ kɩkɛ cee yɔɔ tɔm kʋtɔtɔzɩtʋ kpom ɖɔɖɔ yɔ, samaɣ ŋga kowoba ɛsɩyɛ egbena yaa saɣʋɖɛ peɖe yɔ, kɔn̄ɔtɩna miiliyɔɔwaa ɛzɩ hiŋ naadozo ɛ kʋɖʋm mbɩ yɔ kɛ wayɩ wayɩ pɩnzɩ hiŋ loɖo n̄ɩnzɩ sɩnɛ sɩ-wayɩ.

	




#Article 635: Pilee (462 words)


 

Pilee kɛ ɛyaa kpeekpe tɛ yatʊ. Payaɣ se pilee lɛ ɖɩnaɣ pɩ-taa peeɖe kɛ tɩŋ weyi pahayɩ-ɩ yɔ e-kpeekpe, ɛ-tɛ nɛ Triticum. Pɩkɛ pɩnaɣ taa tɛ tɩŋ, ɛ-tɛ nɛ tɩŋ weyi ɛlʊlʊʊ pee yɔ tɛ tɩmʊʊ liɖe taa nɛ pahayɩ-ɩ ajɛyɛ sakɩyɛ taa. Payaɣ se Pilee pɩwɩlʊʊ se pɩkɛ piye nɖɩ pɩ-tɛ tɩŋ lʊlʊʊ yɔ.

Pilee wɛ tɩŋ sɔsɔŋ niitozo taa kɩ-nɛ samɩɖɛ nɛ mɔʊ. Pɩnaɣ taa lɛ, tɔŋnɩnaa miiliyɔɔ naa 700 tɔnasɩ kpaɣʊʊ alɩwaatʊ taa. Kɛkɛ naatozo ŋga yuŋ hɔɔlʊʊ taa kedeŋga kpeekpe taa, nɛ kɩ-nɛ mɔʊ ɛyʊ kɩlɩɣ sɔɔlʊʊ tɔʊʊ. Pilee kɛ Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ajɛyɛ taa nɛ Moyen-Orient ɛsakuliye tɛ pɩyʊʊ sɩŋ kɛ ɛyʊ tɔnasɩ hɛkʊʊ taa. Pilee wɛ tɩndɩma naalɛ taa wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa cɔlɔ pɩlɩnɛ ñɩtʊʊ taa pilee nakʊyʊʊ cɔlɔ. Kɩɩwɛ ɖooo canaʊ sɔsɔʊ taa. Kajalaɣ kɩ-haɖaʊ lɩnɛ ɖooo kpaɣɖʊ 8 pʊcɔ palʊʊlɩ Yeesu-Krɩstʊ kɛ Mesopotamie ajɛyɛ taa nɛ Tigre kedeŋga taa nɛ Euphrate (sɔnɔŋgʊ payaɣ se Irak yɔ) nɛ mʊzʊŋ ageetaa sɔsɔnaa. Ɖɩcɔna nɛ ɖɩna yɔ pileenaa mba pa-naalɛ pa-taa lɛ ŋgʊ kɩ-yɔɔ fɛyɩ pɔyɩŋ yɔ kɩkɩlɩnɛ ɖɛʊ.

Pee wenaa awɛ ɖoŋ yɔ pahayʊʊ-yɛ sɔŋgɔɔ ageetaa taa nɛ wenaa a-taa wɛ wɩlɩŋ (Erɔpʊ nɛ haɖɛ kiŋ ɛzɩ Fransɩɩ nɛ haɖɛ kiŋ nɛ Itaalii ajɛyɛ taa). Pilee ɖoŋ ñɩŋgʊ pee a-naa a-taa ŋnɛʊʊ ɖɔ pɩŋ nɛ palakɩnɛ semuuli naa nɛ mʊtʊ kɩtɔɔtʊ. Pilee ɖɔfɩɩ tɛ pee, ɖooo poliŋ taa canaʊ taa kɩlɩnɛ yuŋ nɛ pakɩlʊʊ-kʊ hayʊʊ Fransɩ, Kanadaa nɛ Ukurɛnɩ ajɛyɛ taa. Pilee ɖɔfɩɩ tɛ ŋgʊ pahayʊʊ-kʊ se pehɩɣ kɩ-tɛ mʊlʊm nɛ palabɩnɛ kpɔnɔ kɩpɩsʊʊ. Sakɩyɛ taa lɛ, payaɣ-kʊ se pilee ɖɔfɩɩ ŋgʊ yaa kɛlɛʊ taa pilee pɩkɛ tɩŋ ŋgʊ kɩmɩza ajɛyɛ kpeekpe taa yɔ, nɛ ŋgʊ pakɩlɩɣ hayʊʊ nɛ kɩwayɩ lɛ, samɩɖɛ nɛ mɔʊ. Pʊwɛ mbʊ lɛ, kɩ-tɩŋ ɖɔ sakɩyɛ nɛ ɛwɛ ndɩ ndɩ pɩlɩnɛ paa ɛjaɖɛ ndɩ lɛ, ɖɩ-cɔlɔ.

Tɔzʊʊ kɩfam, pɩpazɩnɛ kpaɣdʊ 19 tɛmtʊ alɩwaatʊ taa pɩtɩŋɛ Vilmori Henry cɔlɔ nɛ ɛñɩɣ nesi lɩmazaɣ naatozo yɔ kɛnɛ. Kɔɔnaɣ lɛ, kʊdɔmɩŋ lʊbɩnaʊ nɛ ɛjaɖɛ wɛtʊ tɛ tɩlasɩ, yaɖɛ taa kɩlʊmʊm tɛ ñɩm kɔzɩ kɔzɩ ŋnɛʊʊ ŋgʊ palakɩ nɛ kpɔnɔ kɩbɩsɩɣ nɛ kɩ-tɛ pee ɖɔʊ tɔɔnaɣ kpaʊ alɩwaatʊ taa yɔ. Pɩtɛ tɔzʊtʊʊ ndʊ tɩkɔna kaɖɛ naɖɩyɛ ndɩ lɛ se pilee hɔndʊʊ ŋgʊ ɖɩma. Ɖɛzʊʊ mayaɣ kɛ tɛndɛŋga tɛɛ mbʊ lɛ, pilee kɩfalʊʊ ŋgʊ kɩlɩnɛ pilee hɔndʊʊ ñɩŋgʊ nɛ ŋgʊ kɩwɛ kpɛdɛ kpɛdɛ yɔ pɛ-tɛ tamsʊʊ cɔlɔ mbʊ yebina nɛ ŋgʊ kɩwɛ kpɛdɛ kpɛdɛ yɔ kɩle.

Kajalaɣ taa lɛ pʊwɛzɩ pɔtɔkaɣ pilee nɛ lɛɛŋ nɛ pʊwayɩ lɛ, patɩzʊʊ yaa pɔhɔkɩ ɛzɩ tɛɛʊ yɔ nɛ pʊpʊwayɩ kɔyɔ palakɩ-kʊ kɛkɛndɛyʊʊ kɩwɩlʊʊ pɩlɩnɛ namɩyɛ nɛ nem pɔ-yɔɔ naŋgʊʊ. Kɩpɩsɩ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ajɛyɛ kɛ kajalaɣ tɔɔnaɣ nɛ pɔtɔkɩ-kʊ tɔɔnasɩ ndɩ ndɩ taa kpaɣ ɛzɩ kpɔnɔ nɛ semuli nɛ mʊtʊ nɛ pɩsɩkɩtɩ naa taa. Pilee haɖaʊ takɩlɩ kaɖɛ ɛzɩ mɔʊ yɔ. Kɩ-haɖaʊ ɛpɔzʊʊ hayɩm taa ñɔzʊʊ sakɩyɛ yaa tʊmɩyɛ labʊ pʊɖɔɔ.




#Article 636: Pisawo (119 words)


Pisawo kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Kinee-Pɩsaʊ yɔ ɖɩ-taa tɛtʊ sʊzɔtʊ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna ɛkɩtaarɩnaa 7700 ha yaa kilomɛtanaa 77.  

Ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna kɩgalʊʊ yɔɔ yɔ kɩtɔŋ se pɩnaɣ 2007 taa pakalɩ ɛyaa kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ paakpɛnda 400 000. Pɩnaɣ 1991 taa kɛ paakalɩ kɩgalʊʊ sɔɔʊ nɛ ɛyaa kaawɛ 195 389. 

Peeɖe kʊnʊŋ nakʊyʊ fɛyɩ kpayɩ se ŋgʊ paanɩ ɛyɔɔdʊʊ ɛlɛ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ yɔ ŋgʊʊ lɛ fransɩɩ nɛ kisidina kʊnʊmɩŋ lɛɛŋ yem. 

Ɛzɩ ajɛyaa lɛɛnaa taa tɛtʊ ɖɔɖɔ yɔ, Pisawo tɛtʊ ñɩnɩɣ se tɩna ajɛyaa naayɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ pɛkpɛndɩɣ nɛ palakɩ tʊma nɛ tɛtʊ ndʊ tɩna Siini ɛjaɖɛ taa tɛtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se Sɔnkiiŋ Chongqing yɔ palakɩna tʊmɩyɛ.

	




#Article 637: Piyaanoo (201 words)


Piyaanoo kɛna cɩmʊʊ wonuu ŋgʊ pamakɩ-kʊ nɛ petɛɣ liŋ ndɩ ndɩ yɔ nɛ kɩwɛ cɩmɩŋ weyi pamakɩ-ɩ nɛ nimasɩ yɔ ɛ-taa.

Weyi eluba-kʊyɔ, ɛɖʊ lɩmaɣzɩyɛ se ɛñɔɔzʋʋ cɩmɩŋ weyi pamakɩ-ɩ nɛ nimasɩ yem yɔ, pʊyɔɔ kɛ ɛlɩzɑ cɩmʊʊ ŋgʊ kɩwɛ ɛzɩ ñɩɣyʊʊ kɩmabʊʊ yɔ nɛ kɩpɩzɩɣ kɩlɛɣzɩ liŋ skɩyɛ wendu tɛu ytaa. Ñɩɣyʊʊ ŋgʊ pallɩza-kʊ ɖooo pɩnzɩ mɩnɩŋ hiu nɛ litoozo taa. Payaʊ se piyaanoo yɔ, kʊnʊŋ nakʊyʊ taa kɛlɛ nɛ pʊtɔbʊʊ se ɖɛfɛɛɛ ɛlɛ papɩzɩ ɖɔɖɔ pamabɩ-kʊ ɖɔɖɔ lɔŋ lɔŋ ɛzɩ ɛyʊ sɔɔlʋʋ ɖɔɖɔ yɔ.

Wondu ndʊ ndʊ ɖiteɣ yaa ɖɩnɩɣ yɔ, tɩtɩŋa tɩlɩna piyaanoo taa. Ɛlɛ ɖooo kɩbɩnjaazɩ wondu lɛ, pɔñɔɔzɩ-tʊ ɖɔɖɔ piyaanoo yɔɔ.

Wondu teu taa siŋŋŋ lɛ won-kalɩyʊ kaakalɩɣ lɛ yaa ɖɔɖɔ ɛzɩ paatisiɣ lɛ, pesidiɣ piyaanoo pɩ-taa nɛ pʊcʊkʊʊ camɩyɛ kʊʊnɩɩɩ. Pɩtɛkɛ nɔɔ-taa ɖeke papɩzɩɣ nɛ pesidina piyaanoo ɛlɛ paa ɛzɩ hamʊʊ tɛɛ cɩmʊʊ yaa paa wondu cɩmʊʊ ŋgʊ pesidiɣna nɛ pɩtasɩɣ wɛʊ leleŋ kamaɣ fɛyɩ.

Wondu teyaa sɔsaa tɩŋna piyaanoo yɔɔ pʊcɔ pɛkɛ mbʊ pɛkɛna yɔ, pʊyɔɔ kɛ pɔtɔŋ se piyaanoo kɛŋna wondu tewu yaa tɩ-wilɩɣ tɛ kacalaɣ lɔnzɩnɖʊ (pédagogue). Mbʊ pʊyɔɔ yɔ, kɩwɛ kɛlɛʊ kpɛlɛkɩɣ taa, kɩlɛɣzɩɣ lɩŋ sakɩyɛ, kɩhaɣ hʊnʊm welesɩɣ taa nɛ pawʊ taa, kɩtakɩlɩ liidiya nɛ kɩlakɩ mbʊ kɩ-maɖʊ sɔɔlaa yɔ.




#Article 638: Piyaɣ (pyramide) (219 words)


Piyaɣ kɛ sakɩyɛ n̄ayaɣ ɖɔɖɔ size pʋʋ. Piyaɣ kɛna hɔɔlɩŋ sakɩyɛ kʋlɔmʋʋ yaa hɔɔlɩŋ sakɩyɛ tʋ ɛzɩ payaɣʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size polyèdre yɔ. Hɔɔlɩŋ sakɩyɛ kʋlɔmɩŋ ɛnɩ, palaba-ɩ nɛ ɛɖɔkɩ ɖama kpam kpam nɛ ɛwɛ kʋlɔmɩŋ sakɩyɛ hou tɩyɛ. Piɣa ŋga ka-kʋyɩ siŋŋ nɛ kɛfɛyɩ size pɔyɔɔdɩ. Piɣa ŋga, kekina yaa kegbeetina ɖoo kɔ-tɔbʋʋ tɛ nɛ kɛwɛ cʋlʋ cʋlʋ kpaɣʋ yɔɔ kpaɣʋ yɔɔ.

Alɩwaatʋ ndʋ piɣa fɛyɩ camɩyɛ ɖeyi ɖeyi yɔ, ɖɩnaɣ size kɛwɛʋ ɛzɩ-ɩ wonuu yaa taŋga-ɩ ŋgʋ kʋwɛna hɔɔlɩŋ nɩɩnza nɛ ɛɖalakɩŋ nɛ ɛwalanzɩ wɛɛ ɖɔɖɔ kɩmaŋ yɔ. Pɩcɔ nɛ pasa piɣa size kɛwɛ camɩyɛ tʋɖʋɖʋʋ lɛ, pʋwɛ size kɛwɛ kʋlɔmɩŋ naadozo tɩyɛ ɛzɩ payaɣʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size triangle yɔ. Kɩwɛʋ mbʋʋ lɛ, kɩ-nɔɔ lɛɛka yaa kɩ-nɔɔ hayuu n̄ɩŋga wɛɛ; cʋlʋ cʋlʋ nɛ kakpana ɛsɔdaa kiŋ.

Piɣa kʋlɔmɩŋ kɩmaŋ tɩyɛ ɖalakɩŋ taa nɛ walanzɩ taa, ɛzɩ payaɣʋ size carrée yɔ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa nɛ kolonzi kagbanzɩ tɛ yaa kʋlɔmɩŋ naalɛ nɛ pɔɔyaɣ tɛ ɛzɩ payaɣʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size pentagonale pɩzʋʋ ɖɔɖɔ pɛwɛɛ ɛzɩ pamaʋ nɛ hɔɔlɩŋ lɛɛŋ yɔ. Piɣisi lɛɣsɩ wɛɛ ɛzɩ Johnson tɛ wondu ɖon n̄ɩndʋ yɔ.

Piɣisi tɩŋgɛ payɩ kɛ mbʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size auto-duaux waa yo. Piɣisi kɛna hɔʋʋ cikpeluu ŋgʋ kɩlɩna hɔʋʋ sɔsɔʋ ŋgʋ payaɣ size prismatoïdes waa yɔ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa yɔ.




#Article 639: Platon (339 words)


Platon kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Atɛnɩ yɔ ɖɩ-tɛtʋ taa pɩɣa yaa Atɛɛnɩ tɛtʋ taa tʋ yaa pɔɔ. Ɛkɛ abalʋ sɔsɔ weyi ɛwɛ lɔŋ nɛ lɛɣtʋ siŋŋ kɛ Atɛɛnɩ tɛtʋ taa peeɖe. Palʋla ɖajaa ɛnʋ kɛ fenaɣ ŋga ka-taa yɔ, patatɩlɩ-kɛ, patatɩlɩ e-evemiye yaa ɛ-kɩyakʋ kʋlʋlʋʋ. Ɛlɛ pɩnaɣ ŋga ka-taa ɛsɩba yɔ, ŋgaa lɛ pɩnaɣ -428 n̄ɩŋgaɣ yaa pɩnaɣ -427 n̄ɩŋga.
Atɛɛnɩ tɛtʋ nɖɩ, ɖɩ-tɛtʋ taa peeɖe palʋla-ɩ. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ ndɩkʋ kpem nɛ piya lɛɣsɩ yɔ. Halɩ nɛ ɛkɔŋ nɛ ɛpaɣlʋ mbʋ yɔ, ɛlakasɩ taa wɛ ɛzɩ kpaaŋ wɛnɛyɩ tʋ yɔ. Paa lee ɛwɛ ɛlɩmaɣza wɛ cukaŋ lim lim. Ɖajaa Platon ɛnʋ, ɛsɩba fenaɣ ŋga ka-taa nɛ evemiye yaa kɩyakʋ ŋgʋ yɔ, patatɩlɩ-kʋ. Ɛlɛ, pɩnaɣ ŋga ɛsɩba ka-taa yɔ, ŋgaa lɛ pɩnaɣ -348 yaa n̄ɩŋga yaa pɩnaɣ -347 n̄ɩŋga taa kɛ ɛ-ɛjaɖɛ tɛtɛ ndʋ tɩ-taa peeɖe.

Ɖajaa sɔsɔ Platon kɛ filozofii tʋmɩyɛ kpɛlɛkʋʋ laɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ kɛ Atɛɛnɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ taa. Filozofii tʋmɩyɛ laɖʋ payaɣ size filozɔɔfʋ.
 
Filozɔɔfʋ kɛ lɔnzɩnɖɛ tʋ sɔsɔ weyi ɛ-tʋmyɔɔɩyɛ kɛlɛ size, ɛn̄ɩnɩ ɛyʋ yɔɔ lɩmaɣza yaa ɛyʋ yɔɔ lɔnzɩnɖɛ kpɛlɛkʋʋ yɔ. Ɖajaa sɔsɔ Platon kɛ filozɔɔfʋ tʋmɩyɛ kpɛlɛkʋʋ laɖʋ siŋŋ tʋ nɔɔyʋ. Ɛkɛ filozɔɔfʋ kɩbɩnʋ nɔɔyʋ, pʋtɔbʋʋ size eleɖa siŋŋ kɛ filozofii tʋmɩyɛ labʋ nɩmɔʋ taa.
 
Ɖajaa Platon kɛ wɛɛ yaa kpaɖʋ tɛ Atɛɛnɩ ɛjaɖɛ taa tʋ yaa ɛyʋ weyi, ɛlʋba ɛ-samaɣ waɖɛ lɩmaɣza kewiitu yɔɔ yɔ. Ɛlʋkɩna siŋŋ kɛ cɛtɩm lɩmaɣza tɩŋgɩyaa. Cɛtɩm lɩmaɣza tɩŋgɩyaa yaa ɖʋzʋm lɩmaɣza tɩŋgɩyaa mba payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size sofistɩ waa. Ɖajaa Platon nɛ sofistɩ waa pɔtɔm taasʋʋ ɖama taa kɛ paa wiɖina. Ɛna sofistɩ waa pɛkɛ koyondinaa.

Ɛtɛ filozofii kɛwɛ ɖoŋ nɛ camɩyɛ siŋŋ ɛzɩ ɛ-lɔŋ pasɩyaa yɔ. Ɖajaa Platon wɩlɩyʋ sɔsɔ kɛlɛ ɖajaa sɔsɔ filozɔɔfʋ Socrate. Ɛ-nesi ɖʋyaa yaa ɛsɩnɩyaa lalaa kɛlɛ : ɖajaa sɔsɔ filozɔɔfʋ Parménide, nɛ ɖajaa sɔsɔ filozɔɔfʋ Héraclite, nɛ pɩtasɩna ɖajaa sɔsɔ filozɔɔfʋ Pythagorus. Mba ɖʋna-ɩ nesi nɛ ɛpɩzɩ ɛtɩlɩ ɛ-maɣma ɛlɩmaza. Ɛkpɛlɛkaa pʋsʋʋ ɛsɩyɛ kɛ ɛyʋ tʋmɩyɛ tɛ. Tobiye nɖɩ pama Fransɩ kʋnʋŋ taa size éthique. Ɛkpɛlɩkɩtʋ tala ɖɔɖɔ, mbʋ pɩfɛyɩ takʋʋ yɔ pɩtɛ maɣzɩm laɣsɩ.




#Article 640: Pogotaa (235 words)


Pogotaa kɛna Kolombi ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ  payaɣ-kʊ se Kundinamarɩkaa yɔ tɩ-hɔɔlʊʊ taa ñɩndʊ sɔsɔtʊ ɖɔɖɔ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩɩwɛɛ ɖooo lɔŋ ɛlɛ kɩyɛɛna fenaɣ looɖo pɩnaɣ 1538 kɛ mba pañɩnaɣ se pɛwɛɛna tɛtʊ kɛ Amerika yɔ pa-taa nɔɔyʊ na-tʊ. Payaɣ ñɩnɩyʊ ɛnʊ se Gonzalo Jiménez de Quesada nɛ ɛkɛ Ɛsɩpaañɩ tʊ nɛ ɛcaɣ tataa kɛ pɩnzɩ 70 (1509 - 1579). Kolombii ɛjaɖɛ taa lɛ hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ wɛ nɛɛlɛ (20) nɛ Pogotaa tɛtʊ kɛŋna ɖenɖe tɔsʊʊ, ñɩm, komina tʊma nɛ politiki tɔm kɩla cɛyʊ yɔ.  

Tɛrʊ tʊnɛ tɩwɛ Kolombii ɛjaɖɛ hɛkʊ taa ɖeyi ɖeyi nɛ payawaɣ peeɖe se Pogotaa tuuye. Tɛtʊ tʊnɛ nɛ hayʊ nɛ hadɛ lɛ pɩmaɣna kilomɛtanaa 33 nɛ pɩkpaɣʊ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ piwolo pɩtalɩ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ yɔ pɩwɛ kilomɛtanaa 16. Peeɖe hɔɔlʊʊ taa pʊʊ ŋgʊ kɩkɩla  kʊyʊʊ yɔ kɩwɛna mɛtanaa 2 640. Mbʊ yebina nɛ Pogotaa tɛtʊ kɛna tɛtʊ sʊzɔtʊ natitozo ñɩndʊ kɛ keteŋa kpeekpe taa; kacalaɣ ñɩndʊ yɔ Paazɩ (Polivi) nɛ natʊlɛ ñɩndʊ lɛ  Kiitoo (Ekuwatɛrɩ). 

Pogotaa tɛtʊ walanzɩ landammm taa maɣna ɛkɩtaarɩwaa 177 598 ha yaa kilomɛtanaa 1 775,98. Pɩnaɣ 2013 taa pakala ɛyaa lɛ pɛkpɛnda miliyɔɔnaa  8 744 000. Tɛtʊ tʊnɛ nɛ keteŋa taa ajɛya 42 taa tɛtʊ sʊzɔtʊ ndɩ ndɩ panɩɣna ɖama nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma se pɛ-tɛtʊ ewobina ɛsɩndaa. Payaɣ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-yɔɔ cɔnɩyʊ se Gustavo Petro Urrego (2012-2015). Paatɔ caca nɛ weyi Gustavo Petro Urrego lɛɛzaa yɔ ɛlɛ payawaɣ se Antanas Mockus Šivickas.

	




#Article 641: Polivi (245 words)


Polivii kɛna Amerika nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ajɛya wena acɔ-ɖɩ nɛ ata yɔ ana yɔ: Pirezili, Paraguwe, Arizantini,  Siilii nɛ Peruu. Pʊtɔbʊʊ se ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖifɛyɩ teŋgu nakʊyʊ cɔlɔ yaa lɩŋgamʊʊ na kʊyʊ cɔlɔ. Pʊcɔ nɛ Erɔpɩ mba pazɩɣ-ɖɩ kpacayʊ lɛ, Polivii kaakɛna Inkaawaa tɛ ɛjaɖɛ wɩyaʊ sɔsɔ kewiyaɣ  nɛ pɩɩkɛna tɛtʊ ndʊ tɩɩkɩlɩ walɩɣ kɛ Amrika nɛ pʊcɔ nɛ Kolombʊtʊ kɔɔ yɔ. ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩmʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ kɛ pɩna 1809 lɛ, you laba ɛzɩ pɩnzɩ 16 yɔ fayɩɩ pʊcɔ nɛ payaɣ tɛtʊ tʊnɛ Simon Bolivar.

Polivii kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa keyiyaɣ kpelaɣ wɛ tɛtʊ ñnʊʊtʊ nesi tɛɛ yɔ nɛ pɛtɛyɩ ɛjaɖɛ nɖɩ kɛ hɔɔlɩŋ nakʊ. Peeɖe kʊñɔntɩnaa ɖɔɔ nɛ patalɩɣ ɛzɩ ɛyaa 43 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ. Tʊma wena palakɩ yɔ a-taa kɔyɔ haɖaʊ, tɩŋ sɔʊʊ nɛ piyiiŋ lɔʊ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa tɛtɛɛ ñɩm nabʊyʊ wɛɛ: étain, argent, yaa litiyɔm. Polivii ɛjaɖɛ taa Amerika ilemiye taa ɛndɩ mba waa wɛɛ, pisidam waa ɖɔɖɔ, Erɔpɩ mba, Aazii mba nɛ Afrika maba ɖɔɖɔ wɛɛ. 

Kʊnɔŋ ŋgʊ pawɩlɩɣ-kʊ sukulinaa taa nɛ pɔyɔɔdɩɣ-kʊ komina tʊma taa peeɖe yɔ ŋgʊ lɛ ɛsɩpañɔlɩ. Kʊnʊmɩŋ ɛzɩ  aymara nɛ kesua yɔ, pɔyɔɔdɩɣ-ɩ ɖɔɖɔ. Polivii ɛjaɖɛ taa kʊnʊmɩŋ weyi pɔyɔɔdɩɣ komɩna tʊma taa yaa pawɩlɩɣ sukulinaa taa yɔ ɛkpɛndɩ 37, an yɔ: ayimara, arawɔna, bɔrɩ, besiro, kanisana, kavineña, kayubaba, saokobo, simaŋ, ese ɛja, ɛsɩpañɩ, kuarani, kuarasuwe, kuarayu, itonama, kalawaya, leko, masineri, maropa, mojeño-trinitario, mojeño-iñasiano, more, moseteŋ, movima, pakahuara, pukina, kesua, siriono, takana, tapiyete, toromona, uru-sipaya, wisi, yaminahua, yuki, yurakare nɛ zamuco.

 




#Article 642: Pombe (185 words)


Pombe yaa Mumbayɩ kɛna Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa weyi payaɣ se Maharashtra yɔ ɛ-tɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ. Pɩnaɣ 2011 taa kɩgalʊʊ ŋgʊ pakalaa yɔ, panaa se ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 12 478 447. Ɛndɩ ɛjaɖɛ  taa payɩ lɛ, Pombe tɛtʊ kɩlɩna paɣlʊʊ nɛ yee pɛkpɛndɩna Mumbayɩ tɛtʊ ndʊ tɩ-tɛ ageeta cɩkpɛna payɩ kɔyɔ ɛyaa pɛnaɣ peeɖe yɔ pakɩla ɛzɩ miliyɔɔnaa 18 414 288 yɔ. Mumbe tɛtʊ taa ageeta cɩkpena, anaa yɔ: Navi Mumbayɩ, Piwandɩ, Kaliyanɩ, Ulasinagarɩ nɛ Tani.

Keteŋa kpeekpe taa lɛ, Mumbaɩ tɛtʊ tʊnɛ tɩkɛ looɖo ñɩndʊ kɛ tɛtʊ sʊzʊtʊ kpeekpe taa. Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa lɛ, Mumbaɩ tɛtʊ kɛŋna tɛtʊ ndʊ tɩkɛna tadɩyɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ sɩŋŋŋ yɔ. Keteŋa kpeekpe taa lɛ Mumbayɩ wɛ tɛtʊ hiu ndʊ tɩ-taa liidiya kɩlʊʊ sʊ yɔ a-taa. Ɛzɩma Mumbayɩ tɛtʊ taa liidiya nɛ laŋhɛzɩyɛ pɛwɛɛ sɩŋŋŋ yɔ lɛ, Ɛndɩ ɛjaɖɛ kpeekpe taa evebiya nɛ pɛlaa nɛ piya yaa sʊsaa maɣmaɣ kʊyʊʊ polona taa nɛ peseɣ powoki tɛtʊ ndʊ tɩ-taa se pɩwɛ ɛzɩma kɔyɔ pɛhɛzɩ kʊñɔŋ tɔɔʊ pazɩ.
 

Mbʊ yebina nɛ peeɖe tɛtʊ taa lɛ sɔnzɩ ndɩ ndɩ sakɩyɛ wɛɛ. Payaɣ Mumbayɩ maalika ñʊʊdʊ se Shraddha Jadhav nɛ kɔmɩsɛɛrɩ sʊsɔ kɔyɔ Jairaj Phatak.

	




#Article 643: Pretooriyaa (248 words)


Pretooriyaa kɛna Afrika hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ natʊyʊ. Ndʊ ɖɔɖɔ kɛŋna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩ-taa komina tʊma sɔsɔna nɛ politiki kewiyaɣ wɛɛ yɔ. 

Payaʊ se Pretooriyaa, sɔdʊʊ nakʊyʊ kɛ paɖʊ hɩɖɛ nɛ payaa tɛtʊ ndʊ mbʊ. Sɔdʊʊ ŋgʊ kɩ-pɩyalʊ kpaɣna kɩ-hɩɖɛ nɛ kɩsʊʊ tɛtʊ ndʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛ-caa ɛnʊ ɛɛwabɩna you ŋgʊ pɩnaɣ 1838 taa tɛtʊ ndʊ nɛ ɛyaa mba payawaɣ-wɛ se Sʊʊlʊʊ mba yɔ poyowaɣ lɛ yɔ. Sɔdʊʊ ŋgʊ payaɣ se Andries Pretorius. 

Pretooriyaa tɛtʊ kaakɛna tɛtʊ ndʊ tɩ-taa haɖaa ɖeke kaawɛna yɔ pʊcɔ nɛ tɩpɩsɩɣ ɛyaa kʊlʊmaa tʊmalaɖaa tɛtʊ. Tɛtʊ ndʊ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna ɛzɩ ɛkɩtaarɩnaa 68 754 yaa kilomɛtanaa  687,54. 

Pɩnaɣ 1921 taa lɛ, ɛyaa mba paawɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa yɔ, paakpɛnda ɛyaa 110 000. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɛyaa kʊlʊmaa kɩlɩna ɖɔʊ. Pɩnaɣ 2011 taa ɛyaa mba pɛwɛ peeɖe yɔ pɛkpɛnda 741 651; pa-taa lɛ ɛyaa kʊlʊmaa kpɛnda 389 022 yaa ɛyaa 52,45 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ, ɛyaa kɩkpɛɛdaa ñɛwɛ 311 149 yaa ɛyaa 41,95 kɛ mɩnɩoʊ yɔɔ. 

Ɛlɛ pɩnaɣ 2001 taa paakɩlɩ ɛyaa lɛ, ɛyaa kʊlʊmaa kaawɛ 67,69 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ nɛ kɩkpɛɛdaa ñaakpɛnda ɛyaa 24,51 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ. Ɛyaa mba pɩkazaa yɔ, pɛkɛ ɛy   aa mba pesidaa yɔ nɛ ɛndɩ mba yaa azii ñɩma. 

Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sɔsɔtʊ lɛɛtʊ yɔ Pretooriyaa tɛtʊ nɛ ajɛya lɛɛna taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma n; ea-taa kɔ-yɔ: Pɛtɩlɩhɛm (Palɛsɩtini), Wasɩŋtɔŋ (Etaazuunii), Kiivi (Ukurɛnɩ), Tayipeyi (Tayiwaanɩ), Teeraŋ (Iranɩ), Paakʊʊ (Azɛrbayɩjanɩ), Amanɩ (Yɔɔrɩdaanii), Tɛltɩv (Peyibaa) nɛ Baal (Suwiisi).

	




#Article 644: Prix Nobel (177 words)


Kɩyɛyʊʊ sɔsɔʊ ŋgʊ payaɣ se « prix Nobel» yɔ. Pɩkɛ kɩyɛyʊʊ ŋgʊ kiyeki se kedeŋa kpeekpe ɛtɩlɩ weyi pɛhɛyɩ-kʊ yɔ. Paalakɩ kʊjɔʊ ŋgʊ paa weyi lɛ yem. Ɛyʊ weyi ɛlakɩ tʊmɩyɛ sɔsɔyɛ naɖɩyɛ se pɩwazɩ kedeŋa kpeekpe yɔ, ɛyʊ ɛnʊʊ palakɩ kʊjɔʊ ŋgʊ. Papɩzɩɣ pala kʊjɔʊ ŋgʊ ɛyʊ weyi ɛlʊkɩ kedeŋa kpeekpe laŋhɛzɩyɛ yɔɔ yɔ. Palakɩ kʊjɔʊ ŋgʊ ɖɔɖɔ wondu ndɩ ndɩ lubu nɔmɔʊ taa kɩlɩyaa. Palabɩ-kʊ tɩlʊʊ nʊmɔʊ taa kɩlɩyaa. 

Pɛtɛ palabɩ-kʊ lɛɣtʊ ndɩ ndɩ numɔʊ taa kɩlɩyaa. Palakɩ-kʊ ɖɔɖɔ ñɩnʊʊ nʊmɔʊ taa kɩlɩyaa. Palakɩ-kʊ ɖɔɖɔ takayɩsɩ maʊ nʊmɔʊ taa kɩlɩyaa. Paa pɩnaɣ ŋga lɛ, pɔcɔŋna kedeŋ kpeekpe yɔɔ nɛ pana mba pʊmʊnaa se pɛhɛyɩ-wɛ «prix Nobel» yɔ. Pɩnaɣ 1901 taa pacalɩ cɛlʊʊ kɩhɛyʊʊ ŋgʊ.

Paa pɩnaɣ ŋga lɛ, aloma fenaɣ taa pɛcɛlɩɣ «prix Nobel» mba pʊmʊnaa se pɛhɛyɩ-wɛ kʊjɔʊ ŋgʊ yɔ. Fenaɣ ŋga ka-taa ɖajaa Alfred Nobel sɩba yɔ, kɔ-yɔɔ tɔzʊʊ evemiye palakɩ «prix Nobel» cɛlʊʊ sɔnzɩ. Ɖajaa Alfred Nobel sɩba saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʊ hiu ñɩŋgʊ wiye. Pʊ-tɔbʊʊ se paa pɩnaɣ ŋga lɛ, saŋayɩŋ fanaɣ kɩyakʊ hiu ñɩŋgʊ wiye palakɩ «prix Nobel» kʊjɔʊ cɛlʊʊ sɔnzɩ.




#Article 645: Prukisɛɛlɩ (248 words)


Prukisɛɛlɩ kɛna Pɛlɩziki ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ tɩwɛ Prukisɛɛlɩ ɛjaɖɛ hɛkʊ taa ɖeyi ɖeyi. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa maalikanaa ɖɔɔ nɛ sɩtalɩ ɛzɩ maalisi hiu nɛ nakʊ yɔ nɛ sɩ-taa ɛyaa kpɛnda 1.180.000 wayi wayi pɩnzɩ sɩnɛ sɩ-taa.  

Ɖooo pɩnaɣ 1830 lɛ Prukisɛɛlɩ taa ɛyaa kaakpɛnda 98 279 nɛ pohuu pɩsɩɩna pɩnaɣ 1900. Pɩ-tɛ pɩnaɣ ŋga ɛyaa kaatalɩ 183.686. Pɩnzɩ nɛɛlɛ wayɩl lɛ papɩsɩ tibu yɔɔ nɛ ɛyaa wɛɛ 154.801 ɛlɛ kpaagbaa mbʊ pɩnaɣ 1930 lɛ ɛyaa talɩ 200.433. Pɩkpaɣʊ nɛ mbʊ yɔ, tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa tatasɩ ɖɔʊ paa ñɩɩ nɛ peyele papasɩɣ pasʊʊ yɔɔ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɛyaa 133 859 kɛ pɩnaɣ 2000. Pɩnaɣ 2015 taa pakalɩ ɛyaa lɛ, pɔɖɔ pazɩ nɛ pɛwɛ 177 849. 

Prukisɛɛlɩ tɛtʊ taa ɛyaa mba pɛwɛna ajɛya lɛɛna taa yɔ pɔɖɔ pɩdɩɩfɛyɩ: Fransɩɩ taa pɛkpɛnda ɛyaa 60 751, Maarɔkɩ taa lɛe 38 297, Rumanii ɛjaɖɛ taa lɛ pɛwɛ 33.399, Itaalii taa lɛ 31.361, Ɛsɩpaañɩ taa lɛ, 27.466. Pɛwɛ ajɛya ndɩ ndɩ taa ɖɔɖɔ. Prukisɛɛlɩ taa ɛyaa ɖɔʊ wɛna ndɩ kpem nɛ ajɛya lɛɛna taa ɛyaa mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛyaa mɩnɩʊ yɔɔ lɛ abalaa kpɛnda 50,77 nɛ halaa ñwɛɛ 49,23. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna kilomɛtanaa 32,61.  
 
Prukisɛɛlɩ nɛ ajɛya naayɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ yaa kominanaa nabɛyɩ kpɛndɩɣ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma se piɖena-wɛ camɩyɛ nɛ tɩ-taa kɔyɔ: Atlanta nɛ Wasɩŋtɔŋ (Etaazuni), Pɛrɩlɛɛ nɛ Pɔɔnɩ (Caama), Pireeziiliya (Pireziili), Kazablanka nɛ Naadɔɔrɩ (Maarɔkɩ), Peekɛɛ nɛ Maakao (Siini), Maadiriidi (Ɛsipaañɩ (Espagne)|Ɛsɩpañɩ), Alizee (Alizeerii), Kiyɛvɩ (Ukurɛnɩ), Kinsasa (Koŋgoo), Mɔsɩkʊʊ (Rusii), Praagɩ (cɛɛkɩ ɛjaɖɛ taa).

	




#Article 646: Puligari (285 words)


Pulgari kɛna Erɔpɩ hadɛ kiŋnɛ wsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɛjaɖɛ; ɖɩnɛ ɖɩwɛ Palikantiki tɛtʊ nzʊlɩmɩyɛ taa kpem. Puligari nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, teŋu Kɩkpɛdʊ wɛna, hadɛ kiŋ lɛ Kɩrɛsɩ nɛ Tuurkii, hayʊ kiŋ Tanubi nɛ Rumani nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Sɛribi nɛ Masedoni ɛjaɖɛ taa. Pulgari ɛjaɖɛ ñɔ pɩnaɣ 680 nɛ 681 taa nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩlɩna Pulgari Sɔsɔʊ taa; nɖɩ ɖɔɖɔ ɖɩkɛna Erɔpɩ wɩsɩ ɖɩlɖiyɛ taa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩlɛɣ ñɔʊ yɔ Ɛjaɖɛ. 

Pɩnaɣ 1800 taa kɛ Puligari hɔɔlɩɣ naalɛ ŋgʊ ñɔɔ nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna 1908 kɛ mbʊ yɔ Pulgari nɛ Caama ɛjaɖɛ hɛkʊ taa sɔsɔyɛ naɖɩyɛ wɛɛ mbʊ yebina nɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩpɩsɩ Socialiste taa ɛjaɖɛ nɖɩ URSS ɖiya pɩnaɣ 1946 yɔ. Pɩnaɣ 1990 taa kɛ URSS kɩgaʊ ŋgbɛyɛ tɔlaa nɛ Puligari pɩsɩ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩtatasɩ wɛʊ Commusiste waa taa yɔ.

Puligari wɛ Erɔpɩ ajɛya  kpeekpe kɩkpɛndɩɣ ŋgɛyɛ taa, OTAN ŋgbɛyɛ taa nɛ keteŋa kpeekpe tadɩyɛ laɖaa ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa ɖɔɖɔ.

Politiki tɔm taa Puligari kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ ɖiyuuna yɔ nɛ kewiyaɣ ñʊʊtʊ ñɔcɔŋnana minisiriwaa waa yɔɔ yɔ. Paɣtʊ lɩzɩɣ lɛ, komina nɛ paɣtʊ lɩzɩyaa palakɩna tʊmɩyɛ ɖinɛ, pɩkazɩ tɔm hʊya ñɛwɛna pa-ndɩ. Peeɖe pʊcɔ nɛ ɛyʊ kɛ ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ lɛ, pɔtɔʊ caca nɛ samaɣ lɩzɩ-ɩ nɛ ɛpɩzɩɣ ɛtasɩ kɛʊ ñʊʊtʊ pɩnzɩ kagbaanzɩ wayɩ tam kʊɖʊmbʊ ɖeɖe.

Ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ ɛnʊ, ɛnʊ lɛ ɛjaɖɛ ̃ñʊʊtʊ nɛ ɛnʊ ñazɩɣna sɔɔjanaa tɩŋga; yee paɣtʊ lɩzɩyaa ɛlɩzɩ paɣtʊ natʊyʊ nɛ tɩtacaɣ camɩyɛ eɖeke ɛpɩzɩɣna nɛ ekizi-tu nɛ paasʊsʊʊ-tʊ; pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ ɛnʊ lɩzɩɣna kewiyaɣ ñʊʊtʊ. Puligari ɛjaɖe ñʊʊtʊ kɩfalʊ yɔ Rossen Plevneliev; ɛlɛɣzɩ Gueorgui Parvanov kɛ kɔlaɣ fenaɣ 2012. Peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ nɛ- ɛ-tɛɛ tʊ palakɩna tʊmɩyɛ. Ɛ-tɛɛ tʊ ɛnɛ, paatɔʊ caca se palɩzɩ tɛtʊ ñʊʊtʊ lɛ palɩzɩɣ-ɩ ɖɔɖɔ kpaagbaa.




#Article 647: Purkina Fasoo (249 words)


Purkina Fasoo kɛna Afrɩka‎ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛta ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ payaɣ- ɖooo lɛ se: Hooti Foltaa. Teŋgu tɔcɔɔ ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ pɩta kpɛɛɛ. Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hayɩ kɩŋ ɖɔɖɔ lɛ Malii ɛjaɖɛ wɛna kamaɣ yɔɔ; wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Nizɛɛrɩ ɛjaɖɛ nɛ yee hadɛ kɩŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kɔ yɔ, Peenɛɛ ɛjaɖɛ. Purkina Fasoo nɛ hadɛ kiŋ lɛ, Togo nɛ Kana ajɛya wɛna piyele wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hadɛ kɩn lɛ, Kootidiivʊwarɩ tɛtʊ.
[
Purkina Fasoo tɛtʊ sɔsɔtʊ kɔyɔ Wagaadugu nɛ tɩwɛ Purkina Fasoo tɛtʊ hɛkʊ taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Afrɩka‎ ajɛya kpeekpe kpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa nɛ CEDEAO ñɩnɖɩ taa. Keteŋga kpeekpe taa lɛ, yee pakpaɣ ajɛya hiu wena akɩla kʊñɔŋ taa wɛʊ kɔyɔ, pana ɖɔɖɔ Purkina Fasoo. 

Ɖooo lɛ, Fransɩɩ ɛjaɖɛ kakpacayaɣna-ɖɩ picɔ ɖɩkɔɔ ɖɩhiu ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ kɛ pɩnaɣ 1960. Papaazɩɣ yaʊ se Purkina Fasoo yɔ pideleɖi; Thomas Sankara kewiyaɣ taa kɛ papɩsɩnaa mbʊ kɩyɛna fenaɣ nanza pɩnaɣ 1984. 

Ŋ̃ʊndɩna mba peɖiya Purkina Fasoo ɛjaɖɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna sɔnɔ yɔ, mba yɔ: Maurice Yaméaogo (1960-1966), Sangoulé Lamizana (1966 1980 ), Saye Zerbo (1980 to 7 Kamɩŋ fenaɣ 1982), Jean-Baptiste Ouédraogo (1982 to 11 Kamɩŋ fenaɣ 1983), Thomas Sankara (1983—1987), Blaise Compaoré (1987-2014), Honoré Traoré, ɛkɛna Blaise Compaoré lone taa caɣyʊ nɛ fenasi naalɛ ɖeke ɛlaba nɛ Yacouba Isaac Zida ñakpaɣ nɛ ɛlɛ la kɔzɔɖɔna naalɛ nɛ eyebina Michel Kafando, Gilbert Diendéré. Kpana salaŋ fenaɣ 2015 nɛ nnsɩɩna saŋayɩŋ fenaɣ 2015 ɖɔɖɔ lɛ, ɛnʊ cɔŋna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-yɔɔ nɛ pɔtɔ caca nɛ palɩzɩ weyi lɛ, ɛɛkɛ Purkina Fasoo ñʊʊdʊ.




#Article 648: Purundi (258 words)


Purundi kɛna Afrɩka wɩsɩ ɖɩlɩyɛ ta ɛaɖɛ naɖɩyɛ nɛ teŋgu yaa lɩm nabʊyʊ tɔcɔɔ-ɖɩ nɛ pɩtɑa. Ɛlɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛna lɩm kucomuu maŋgazɩ nakʊyʊ nɛ payaɣ-kʊ se Taaŋanɩka (Tanganyika). Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Purundi nɛ Kɔŋgoo pazɩna ɖama nɛ kamaɣ, hayi kiŋ lɛ, Rʊwandaa ɛjaɖɛ, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ ŋtalɩ hadɛ lɛ Tanzaani. Purundi tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Puzumbura.

Ɖooo pɩnzɩ 1903 taa kɛ Purundi kɛwɛ afrika wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa hɔɔlʊ ŋgʊ kɩwɛ Caamawaa nesi tɛɛ yɔ nɛ kedeŋa kpeekpe kacalaɣ you tɛma lɛ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖiyele ɖɩtɔlɩ Pɛɛlɩziiki mba nesi tɛɛ. Purundi mʊ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ kɛ hasɩ yaɖɛ fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1962 nɛ wiyao Mwambutsa naanza ñɩnʊ kacalɩna wɛʊ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-nɔɔ yɔɔ. Ɛɛwɛna paɣtʊ natʊyʊ nɛ tɩɩkɩla eyaa ɖɔŋ nɛ pɩkɔma pɩnzɩ naalɛ  wayɩ lɛ, paɖɩzɩ-tʊ.

Ageeta wena payawaɣ se Tʊʊtʊsɩ nɛ Huutusi yɔ pataanaɣ-ɖama nɛ ɛsɩyɛ nɛ ayou paa ɖooye. Ageeta ana aatɛma you ɖooo pɩnaɣ 1960 nɛ pɩnzɩ 12 wayɩ lɛ, pɔkɔɔ patasɩ you kpem nɛ ɛyaa mba pehiu sɩm yɔ pɛɖɛ ɛzɩ kotukiŋ hiŋ sakɩyɛ mbʊ yɔ.   

Tʊʊtʊsɩ nɛ Huutusi pɛ-tɛ ɖama kɩɩnɩnaʊ ŋgʊ kɩkɔma kɩtasɩ tuluu 1970 nɛ 1980 piyebina nɛ you nakʊyʊ ñalɩɩ samaɣ kpeekpe hɛkʊ taa pɩnaɣ 1993. You ŋgʊ kɩɩpaɣzaa lɛ, Hutʊsi mba po-koyindina sakiyɛ ɛlɛ panɛ pakʊyɩ pasɩŋ pa-naŋgbanzɩ yɔɔ nɛ pɔtɔyɩtɩ Tʊʊtʊsɩ mba nɛ pɩcaɣ pʊdɔdɩyɛ: Huutusi mba sɩba ɛzɩ ɛyaa kutokiŋ 50 000 yaa 100 000 mbʊ yɔ. Pɩsa nɛ paa-anɩ ɛlaŋɩyɛ hɛɛ pazɩ lɛ, pakpaɣ paɣtʊ natʊyʊ nɛ pɩwɛɛ se pɩnaɣ nɛ hɔɔlʊʊ wayɩ lɛ Tʊʊtʊsɩ nɛ Huutusi waa lɛ pakpakɩɣ kpelaɣ nɛ pakazɩɣ ɖama.




#Article 649: Puyenezɛrɩ (211 words)


Puyenozɛrɩ kɛna Arzantiini ɛjaɖɛ taa tɛtʊ nɖʊ tɩ-taa ɖeu nɛ ndʊ ɖɔɖɔ kɛŋna peeɖe tɛtʊ sʊzɔtʊ. Amerika nɛ hadɛ kiŋ tɛtʊ sɔsɔtʊ kpeekpe ta payɩ lɛ, Sao Poolo tɛtʊ wayɩ, Puyenezɛrɩ ñɩndʊ taa kɛ ɛyaa kɩla ɖɔɖɔ. Pɩtasɩ ɖɔdɔ lɛ, pakpaɣ tɛtʊ sʊzɔtʊ hiu nɛ looɖo (16) wena a-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ kɛ keteŋa kpeekpe taa kɔyɔ, Puyenezɛrɩ ñɩndʊ wɛ a-taa. Pɩnaɣ 2005 taa pɔcɔnaa nɛ pana yaa pamazɩ se kaakaa pɩnaɣ 2015 lɛ peeɖe ɛyaa talɩ miliyɔɔnaa 3 090 900. 

Puyenezɛrɩ tɛtʊ kpeekpe taa nɛ pɩtasɩna tɛtʊ ndʊ tɩ-tɛ egeetiye nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Puyenezɛrɩ Sɔsɔʊ yɔ, pɩ-taa ɛyaa kpeekpe kpɛnda miliyɔɔnaa hiu nɛ naanza nɛ hɔɔlɩʊ (14 500 000). Pamazɩ Puyenezɛrɩ tɛtʊ lɛ tɩ-walanzɩ taa maɣna kilomɛtanaa agbapa 305. Puyenezɛrɩ tɛtʊ taa ɛyaa tɛ cazɔnaa nabayɩ kɔyɔ Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ taa mba nɛ lɛɛba ñalɩna Italii. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɛyaa mba palakɩ katolika tɛ cɔɔcɩ yɔ, mba kɩlɩna ɖɔʊ. 

Puyenezɛrɩ tɛtʊ taa kɛ teŋu ŋgʊ hɔɔlʊ ŋgʊ kɩkɩla paɣlʊ yɔ kɩwɛ nɛ  peeɖe ɖɔɖɔ kɛ politiki nɛ ɛsɩndaa wobu tʊma kɩla wɛʊ. Pɩnaɣ 1536 taa kɛ sɔdɩŋ weyi payaɣ-ɩ se Mendoza tɛ Pedro nɛ Garay taa Juan yɔ pɔñɔza Puyenezɛrɩ tɛtʊ tʊnɛ. Ɛlɛ Mendoza tɛ Pedro kaapazɩna lɩmaɣzɩyɛ nɖɩ ɖooo pɩnaɣ 1536 pʊcɔ nɛ ɛtaabalʊ Garay taa Juan ñasɩna-ɩ pɩnaɣ 1580.

	




#Article 650: Puzumbura (194 words)


Puzumbura kɛna Purundi ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ tɩyɛ ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ lɩŋgamʊʊ ŋgʊ payaɣ se Taŋganika yɔ kɔcɔlɔ. Keteŋa kpeekpe taa lɛ, lɩŋgamʊʊ ŋgʊ kɩkɩla walʊʊ yɔ, ŋgʊ payaɣ se Payikalɩ lɩŋgamʊʊ nɛ kɩ-wayɩ lɛ Taŋgnika lɩŋgamʊʊ nɛ kɩ-cɔlɔɔ Puzumbura wɛɛ.

Ɖooo pɩnaɣ 1962 taa paakala ɛyaa tɛtʊ sʊzɔtʊ tʊnɛ tɩ-taa lɛ, paakpɛnda ɛyaa kutokiŋ hiuwaa loɖo (60 000) ɛlɛ pɩnaɣ 2005 taa pɔtɔwaɣ caca lɛ, patasɩ-wɛɛ kalʊʊ nɛ pana se lɛɛlɛɛ yɔ palɩ ɛyaa kutokiŋ taŋga (500 000). Pa-taa lɛ, ɛyaa mba pana po-ɖoŋ yaa pɛlaa nɛ evebiya pɛɖɛ ɛyaa mɩnɩŋ hiŋ niitozo.  

Puzumbura komina yɔɔ cɔnɩyʊ kɛ payaɣ se Freddy Mbonimpa. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa wɩsɩ ñakɩ sɩŋŋŋ ɛlɛ mbʊ pɩlaba nɛ tɛtʊ ndʊ tɩkɛna Purundi ɛjaɖɛ taa sɔsɔtʊ yɔ, mbʊ lɛ tʊma ndɩ ndɩ wena awɛ peeɖe yɔ pɩtasɩna ɛsɩndaa wobu nɛ tɔsʊʊ ŋgʊ kɩwɛ peeɖe nɛ pɩkɩlɩ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖi-taa hɔɔlɩŋ lɛɛŋ yɔ. 

Peeɖe ɖɔɖɔ ɛsɔtaa lɔɔɖa tiki pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ peeɖe teŋu kidiiliŋ wɛɛ. Mbʊ yebina nɛ evebiya nɛ pɛlaa yaa Purundi ɛjaɖɛ hɔɔlɩŋ kpeekpe taa ɛyaa ɖoŋ tɩnaa seu pɛ-tɛ nɛ powoki Puzumburi tɛtʊ taa. Powoki se pehiu tʊma nɛ pala nɛ pe-wezu caaʊ lɛɛzɩ.

	




#Article 651: Pythagorus (304 words)


Pythagore (Krɛsɩ kɩbɩnʊʊ kʊnʊŋ taa lɛ, Πυθαγόρας / Pythagóras), ɛkɛ Ɛsɔ sɛtʊ lɛɣzɩyʊ nɛ ɛtɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ lɔnsɩnɖʊ pʊcɔ Socrate alɩwaatʊ. Ɛyʊ ɛnʊ palʊla-ɩ ɛzɩ pɩnzɩ  580 pʊcɔ Yeesuu Krɩstʊ alɩwaatʊ kɛ Samos, Egée teŋgʊ tɛ lɩm taa tɛtʊ kɛ hadɛ yɔɔ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ kɛ Athènes tɛtʊ taa. Palaba ɛsɩm takayaɣ kpaɣ ɛzɩ pɩnaɣ 495 pʊcɔ Yeesuu Krɩstʊ alɩwaatʊ, mbʊ lɛ ɛwɛna pɩnzɩ 85. Ɛɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ nɛ ɖɔɖɔ tɩlɩyɛ ɛyʊ, mbʊ wayi wayi paɣtʊ takayaɣ nakɛyɛ kɛdʊʊ.
   
Paasɩŋ ɛyʊ ɛnɛyɔ e-fezuu caɣʊ tɔm sakɩyɛ nɛ pɩwɛ kaɖɛ pɩŋ se patɩlɩ ɛ-tɔm ɛzɩ ɛkɛʊ Ɛsɔ sɛtʊ lɛɣzɩyʊ nɛ lɛɣtʊ tʊ nɛ lɔnsɩnɖɛ tʊ nɛ ɖɔɖɔ hama tʊ mbʊ yɔ. Wɩɖɩ ɛtama tɔ natʊyʊ kaʊ, nɛ nɩɣlɩm cɛnzɩ hiu waa lʊbɛ nɛ kʊyʊm nzɩ pɛcɛlɛ-ɩ wɛ kabʊtaɣ tɩyɛ nɛ tɩkɛ kadɩnaɣ tɔm ndʊ pɔsɔza ɛ-hɩɖɛ yɔɔ yɔ.

Pɩtɩŋna sakɩyɛ sakɩyɛ tɔmʊʊ kʊyʊmʊʊ nakʊyʊ yɔɔdʊʊ yɔɔ lɛ, putukina Pont tɛ Héraclide n ; eɛtɔŋ se tovonum lɛ, pɩwɛɛ ɛzɩ Pythagore kɛnɛ Krɛkɩ kajalaɣ lɩmaɣzɩyɛ tʊ weyi ɛtɔma ɛ-tɩ se ɛkɛ ɛyʊ lɔŋ tʊ yɔ yaa lɔnsɩnɖɛ tʊ yɔ. Cicéron tasɩ tɔm kiseɣtu pɩlɩna tɔmʊʊ kʊnɛ kɩlɩzʊʊ yɔ φιλόσοφος (philosophos), kɩ-tɔbʊʊ se lɔŋ siŋ sɔɔlɩyaa, pɩtɩŋna Pythagore kʊyʊm ɛnʊ ɛ-yɔɔ. Pɩtɩŋna tovonum mbʊ pʊyɔɔ lɛ, pɔtɔŋ se ɛɛɛ mba payi paañɔna ɖiŋ tɩlɩyɛ tɔm paakɛ lɔŋ tɩnaa.

Palʊla pithagore kɛ Samos pɩnaɣ -569 yaa -606, ndʊ Ératosthène nɛ Diogène Laërce pɔtɔma yɔ, -590 ndʊ Jamblique ñɔtɔma yɔ, Porphre cɔlɔ lɛ, se pɩnaɣ -580 nɛ ɛsɩ -494 yaa -497 kɛ Métaponte, Itaalii ɛjaɖɛ taa. Ɛ-caa kɔyɔ Mnésarque, ɛɛkɛ kokowaa luɖu. E-ɖoo Parthénis, nɛ peheyuu-ɖʊ kpeɣu taa se ɛnʊ kaakɩlɩ keɖeɣa Samos halaa tɩŋnɛ payi.
  
Ɛ-halʊ kaahaɣ hoɣa nɛ ɛlʊlɩ-ɩ pɩɣa nakɛyɛ nɛ kɩkɩlɩ keɖeɣa nɛ lɔŋ. Kpaɣ nɛ alɩwaatʊ ndʊ nɛ ɛlɛzɩɣ ɛ-halʊ hɩɖɛ nɖɩ se Parthénis yɔ nɛ ɛya-ɩ se Pythaïs. Kɛlɛ ɛya ɛ-pɩɣa se Pythagore  Πυθαγόρας.




#Article 652: Páwɩlɩ ɛyaa lɔƞ nɛ panɩɩ laƞhɛzɩyɛñɩnʋʋtam, ɛyʋwaɖɛtɔm, ɛjaɖɛtʋ, demokrasii nɛ kideƞhɔɔlʋʋ taa ɖamadaasʋʋnɛlɩʋ pɔ-tɔm (986 words)


AWATϽȠ (CEDEAO) ajɛyɛɛ taa kɩlabɩm wɩlʋʋ takayaɣ

Kàwazɩɣ wɩlɩyaawɩlɩyʋ halʋñɩnʋ nɛ abalʋñɩnʋ

Páwɩlɩ ɛyaa lɔƞ nɛ panɩɩ laƞhɛzɩyɛñɩnʋʋtam, ɛyʋwaɖɛtɔm, ɛjaɖɛtʋ, demokrasii nɛ kideƞhɔɔlʋʋ taa ɖamadaasʋʋnɛlɩʋ pɔ-tɔm

Ɛyaa m̀ba palabɩ lɩmaɣzɩyɛ se tɔsʋʋ Ƞgbɛyɛ ɛñɔ Afrika wɩsɩɖʋɖʋyɛ ajɛya hɛkʋ taa yɔ, kaʋ sɔsɔʋ pakaɣaɣ lakasɩ ǹzɩ sɩ̀kɛwɛ̀ɛ́ nɛ sɩ́haɣ nɩmaʋ nɛ, Afrika ajɛya mʋ́ a-tɩyɔɔwɛʋ lɛ, à-tɔm lakɩ cokolocokolo nɛ ámɩzɩɣ ɖama kɩ́mɩzʋ yɔ. 

Aloma fenaɣ kɩyakʋ 28 ñɩŋgʋ wiye 1975, Ɖamatɔmtisuutakayaɣ ŋ̀ga ajɛyɛ 15 ñɩwa ka-taa nesi yɔ, Afrika taa ɖamadaasʋʋnɛlɩʋ kanɖaʋ kamaba. 

Kàlʋkɩna se tɔsʋʋ, samaɣ nɛ ɛzakuliye nɛ politiki pa-kadaɣ ɛ́walɩ. Ḿbʋ haɣna nɩmaʋ nɛ ceewayɩ ’lɛ, Afrika wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ taa ajɛyɛ pɩ́sɩ ɛzɩ ɛjaɖɛ kʋɖʋmɖɛ yɔ.

CEDEAO ɖʋ́ kɩdɩ tàmaɣ se kukuluu ɛyaa ɛsɛ ɖamadaasʋʋnɛlɩʋtɔm yɔɔ : tɔsʋʋ nɩmaʋ taa (kɩyakʋ sɔsɔʋ tamm nɛ paa anɩ’lɛ, ɛ́pɛdɩɣ mbʋ ɛsɔɔlaa yɔ paa le, nɛ kobo kʋɖʋmʋʋ tʋmɩyɛ labɩnaʋ paa le), politiki nɩmaʋ taa (Paɣtʋlɩzɩyaa pɩ̀lʋʋ kʋɖʋmʋʋ wɛ́naʋ, Tɔsʋʋ nɛ Samaɣyɔɔmaɣzʋʋ Lɔnsɔzʋʋ Tʋmɩyɛ nɛ Tɔ́mhʋʋtɩ̀ŋ), ɖiɣɖiɣcaɣʋ nɛ sɔɔjɛɛtʋtʋmɩyɛ nɩmaʋ taa (ECOMOG pɩnaɣ1999). Lɩmaɣza kiɖeɖena (yuŋñɩna) wena a-yɔɔ CEDEAO kaŋ ñʋʋ yɔ, ana yɔ:

Kɔyɔ nɛ kaɣyɩŋ sakɩyɛ ɖɔ́na nɩmaʋ taa kaɣaɣʋ kakɩ se ɖamadaasʋʋnɛlɩʋ tɔm ɛdaaɖɔ camɩyɛ cɔ̀lɩɩ: ajɛyɛ wena àwɛ ŋgbɛyɛ taa yɔ, a-taa a-ɖeke a-taa ɛyaa ɖamakɩɩnɩnaʋ politiki tɔm taa, ajɛya cabɩ taa kiyoziŋ nɛ ɖamayɔɔhɔzɩŋkpaɣʋ yeki nɛ tanɩm nɛ ɖiɣɖiɣcaɣʋkɩɩwɛʋ papaɣlɩɣ paɣlʋʋ m̀bʋ yɔ. Pɩtasɩ se ajɛyɛ naayɛ tɔ̀sʋʋ tɛcɛyɩ nɛ pɩ́camʋʋ ɛjaɖɛɖɔkʋʋ tʋma: ɖɔɖɔ lɛ, maakelewaa nɛ tɛyɔɔtɛyɔɔtɔm nɛ ɖama tɛ wobu nɛ kɔm, pahaɣ ɛyaa nɛ pa-ñim waɖɛ ǹɖɩ yɔ, nabɛyɛ ɩɩɖɔŋ pɩ-paɣtʋ yɔɔ ɖeyiɖeyi.

Pɩ́sá nɛ pápá ɛza nɛ yoŋ mààtɛŋ, komina ɛjaɖɛcamɩyɛɖɔkʋʋ yɔɔ kɩɩɖɔŋgʋ nɛ ɛyʋ waɖɛ hɔɔlɩŋ ndɩndɩ paɣtʋyɔɔmanaʋ ’lɛ, pʋ̀pɔzʋʋ se páɖaɣnɩ tàmaɣ kɩfalaɣ labʋ nɛ paɖaɣnɩ tʋʋzʋʋ tʋma wena pálabɩ-yɛ yɔ. 

Ḿbʋ pʋpɔzʋʋ se, sukuliwɩlʋʋ yɔɔ tɩŋgɩnaʋ tatasɩ kɛ́ʋ pʋ́tʋ̀ʋ tɔm: kɩ-taa ɛyaa kpɛlɛkɩɣ samaɣdaalakasɩ, samaɣdaaɖɔnɛ, pɩzɩtʋ nɛ tɩ̀cɛlʋʋ.

CEDEAO taa Kɩlabɩm taa nɩʋ wɩlʋʋtakayaɣ kanɛ, ɛjaɖɛtʋ, demokrasii nɛ ɖamadaasʋʋnɛlɩʋ, pɔ-tɔm tàá UNESCO ŋgbɛyɛ pìliŋga ŋ̀ga kɛwɛ Taakarɩ (BREDA) yɔ, ŋga cɔnɩna ka-máʋ yɔɔ nɛ Afrika taa Hùúùpankɩ (BAD) ɖʋ-kɛ nesi. 

Pàma-kɛ se káwazɩ CEDEAO ajɛyɛ tɩŋgɛ. Kɛ̀wɛ Fransɩɩ taa, Aŋgilisi taa nɛ Pɔɔrtiigɛɛ taa. Pàɖʋzɩ-kɛ m̀ba pe-nesi tɛɛ yɔ, ḿba yɔ: wɩlɩyaa m̀ba pawɩlɩɣ lalaa se paba ɩ́pɩsɩ wɩlɩyaa ɖɔɖɔ yɔ (halaa nɛ abalaa) nɛ wɩlɩyaa yɔɔ cɔnɩyaa mba pɛwɛ wɩlɩyaawɩlʋʋsukulinaa taa nɛ sɔɔlɩmsukulinaa taa yɔ. 

Kɛ̀kɛna nɩmaʋwɩlʋʋ tʋʋzʋʋ takayaɣ: pɩ-yɔɔ katʋʋzʋʋ ka-tʋmɩyɛlabɩnɩyaa m̀bʋmbʋ pɩwɛɛ se pála yɔ, nɛ ɛzɩma pɩwɛɛ se pála yɔ, pi-tilima sɔsɔna. Kaatɔŋ se katʋʋza pɩ-tɩŋgɛ pɩ-tɩŋgɛ nɛ kásɩɩ, yaa ɛzɩma pɩwɛɛ se pála yɔ, katʋʋza pɩ-tɩŋgɛ nɛ mbʋ katʋʋza yɔ, pɩ-wayɩ fɛyɩ.

Wɩlɩyʋ kɛ ñɩnɩyʋ. Ɛ̀lɩzɩɣ takayaɣ kanɛ ka-taa nɩmaŋ weyi patʋʋzaa yɔ, ɛ́tɩŋgɩna pɩ-yɔɔ nɛ ɛ́ñɩnɩ m̀bʋ ɛmaɣzɩɣ se yee ɛ́wɩlɩ-pʋ, pɩ̀lakɩ kpɛlɛkɩyaa tʋmɩyɛ nɛ pálɛɣzɩ pɔ-ɖɔnɛ nɛ pɛ-wɛtʋ (ɛzɩ pʋpɔzʋʋ yɔ) ɛzɩ wɩlʋʋtindima wena àwɛ takayaɣ kanɛ ka-taa yɔ àpɔ́zʋʋ m̀bʋ yɔ. 

Lɩmaɣza kɔyɔ se CEDEAO taa ajɛyɛ hɛkʋdaa lɛ, pìkotuzuuna ɛsɩndaa lɛ, halaa nɛ abalaa sakɩyɛ kʋmm pɩzɩɣ pánɩʋ samaɣ taa ɖamasɩnaʋ tɔbʋʋ, pánɩʋ se paa ɛyʋ ɛwɛ ɛ-tɩ yɔɔ kɔyɔ, pɩkɛ kɩjɛyʋʋ nɛ wazaɣ se ɛɖʋ nesi samaɣ tʋma taa nɛ halaa nɛ abalaa ḿba pɛ́wɛ́ɛna wɛ́tʋ kɩbandʋ nɛ pɔ́ɖɔŋ camɩyɛ ɖɔnɖɛ nɛ pɩwɩlɩɣ se CEDEAO hɔɔlʋʋ taa lɛ, laŋhɛzɩyɛ pɩsɩ caɣdam, yoŋ sʋ pɔʋ, hùúùleɖuu pɔ kpelaɣ cɩŋcɩŋ, m̀bʋpɩyɔɔ yɔ, ɛyaa ñaŋ ɛjaɖɛnɛɖɩyɔɔñɩm, páñaŋ pɛ-hɛkʋdaa ndɩwɛtʋwazaɣ, pɛ́kpɛndɩɣ pálakɩ pɩ-tɩŋgɛ, se pɩ́wɩlɩ se pɛ̀kɛ afrikabiya kpegbekañɩnzɩ kɩfasɩ. 

Wɩlʋʋtakayaɣ kanɛ ka-taa wɛ wɩlʋʋtindima lʋbɛ (7). Paa wɩlʋʋtindimiye nɖɩ’lɛ, ɖisiɣ ñʋʋ tɩlɩtʋ hɔɔlʋʋ nakʋyʋ yɔɔ. Wɩlʋʋtindimiye paa nɖɩ, ɖɩ-taa wɛ tɔmɖoyotʋkasɩ nasɩlɛ. Piyele tɔmɖoyotʋkaɣ paa ŋga lɛ, kesiɣ ñʋʋ tɩlɩtʋ hɔɔlʋʋ nakʋyʋ yɔɔ nɛ hɔɔlʋʋ ŋ́gʋ, m̀bʋ kɩ́wɩlɩɣ yɔ pʋ-ñʋʋɖɩkanɛ.

Kɩkpɛlɛkɩtʋtʋkasɩ nɛ wɩlʋʋlɛɣtʋ tɔm wɛ ka-taa, nɛ pɩ́tasɩna bibliografii taa takayɩsɩ cabɩ hɩla nɛ Ɛntɛrnɛtɩɖɛsɩ ɖɔɖɔ se wɩlɩyʋ halɩñɩnʋ/abalɩñɩnʋ pɩzɩɣ ɛñɩnɩ mbʋ ɛsɔɔlaa ɛnɩɩ pɩ-taa pɩkɩlɩ yɔ.

Wɩlʋʋ hɔɔlɩŋ tɛyɩ tɛyʋʋ mbʋ yɔ, pàtʋʋzɩ-pʋ cɔlʋʋkpàtá nakʋyʋ yɔɔ, nɛ paa tɔmɖoyotʋkaɣ ŋga ’lɛ, pàɖʋ wɩlʋʋnɩmaʋɖɔmtakayɩsalaɣ nakɛyɛ ka-taa se kásɩ́na wɩlɩyʋ nɛ ɛnɩɩ pɩ-taa camɩyɛ. Wɩlɩyʋ ɛnʋ, pʋpɔzaa se ɛtɩŋgɩna takayɩsalaɣ ŋga kɔ-yɔɔ nɛ ɛ́cɔlɩ ɛ-tʋmɩyɛ ɛzɩ pʋ̀pɔzʋʋ-ɩ pɔzʋʋ mbʋyɔ, nɛ wɩlʋʋwondu ǹdʋ ɛwɛna yɔ tɩwazɩɣ-ɩ m̀bʋ yɔ. Wɩlʋʋtindima 1 pɩ́sɩ́ɩ́na 7 ñɩnɩɣ se kpɛlɛkɩyʋ ɛ́tɩlɩ pʋyʋnaa naatozo pilim: 

CEDEAO taa pɩɣa kpegbekañɩŋga ɛñɔkɔyɩna “fezuucaɣʋ kʋɖʋmbʋ yɔɔ sɔɔlɩm kʋɖʋmam wɛnaʋ” tàmaɣ nɛ ɛñɔkɔyɩna ɖɔɖɔ kɩjɛyʋʋŋ̀gu pɩwɛna ɛyʋ se ɛ́cá e-liusɔɔlɩm ɛyʋ lɛlʋ liusɔɔlɩm taa yɔ nɛ pɩ́pɩ́sɩ ɛyaa lalaa liusɔɔlɩm taa se pa-tɩnɛ pɛ̀wɛna kpɛɛgadaasʋʋgadaa ñʋʋɖɩkanɖɛ kʋɖʋmɖɛ nɖɩ yɔ, ɖɩ-hɩɖɛ taa.

Ƞ́wɩlɩ se ŋ̀kɛ CEDEAO taa pɩɣa, ŋlɩzɩɣ ña-lɩmaɣza mbʋ pɩdamaɣ-ŋ yɔ pi-ɖeɖe se pɩ́sa nɛ ŋ́pɩɩ ña-pɩʋ ña- tɩyɔɔwɛʋ tɔm taa.

CEDEAO taa pɩɣa ɛnɩ́ tɔm naʋyʋ yɔ, kátákɩ-tʋ nɛ káɖʋ ka-taa se paa ɛbɛ ɖeɖe yɔ, tɔm katɩŋgɩɣ kaatɩŋgɩɣ ɛyʋ, nɛ pɩ́sá nɛ ɛmaɣzɩɣ sʋʋtʋ ndʋ ɛwɛna CEDEAO taa yɔ, tʋ-yɔɔ.

Ɛzɩ tɛtʋbiya lalaa, halaa nɛ abalaa palakʋʋ yɔ,Ƞ́ɖʋ nesi, samaɣtʋma yɔɔ lɩmaɣzalabʋ taa, tʋma áná a-tɩtɩŋgɛ a- labʋ taa nɛ a-taawiluu nɛ ŋnaɣ se naɖɩyɛ ɛɛmaɣna ña-waɖɛ nɛ ɛyaa lalaa waɖɛ hɔlʋʋ nakʋyʋ yɔɔ. 

CEDEAO pɩɣa ŋ̀ga kàsɩ̀ma tɔsʋʋŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-kɩɖaʋ wondu nɛ ɖɩ-ɖɔkʋʋtʋma ɖɔŋ ɖɔm m̀bʋ yɔ nɛ kakandayɩɣna kpegbeka ɛyʋ waɖɛ hɔɔlɩŋ ndɩndɩ, demokrasii nɛ laŋhɛzɩyɛ pɔ-yɔɔ nɛ pɩ́kɛna se ɛjaɖɛɖɔkʋʋtʋma tɔm taa nɛ afrika wɩsɩɖɩɖʋyɛ tɩŋgɛ hɔɔlʋʋ tɔm taa lɛ, ɛyaa tɩŋgɛ kpɛndɩɣ pálá lɩmaɣza nɛ paa anɩ’lɛ ɛɖʋ ɛ-nɔɔ. Ḿbʋ tɩyɩɣna se ñɛ-ɛza ɩwɛɛ tɛyɩŋ nɛ ŋfeŋguu se pɩ-tɩŋgɛ pɩ-taa ɛ́tʋ kpayɩkpayɩ nɛ múlum ɛ́dawɛɛ hɔɔlʋʋ nakʋyʋ taa.

CEDEAO ɛjaɖɛ paa nɖɩ, ɖɩ́kpaɣ takayaɣ kanɛ, ɖɩmaɣzɩna ɖɩ-ɛsɩyɛ nɛ ɖɩlabɩ-kɛ nɛ tʋmɩyɛ pʋɖʋzɩna m̀bʋ pɩtɛɖɩɣ-ɖɩ yɔ pɩ-taa colo. Ɛjaɖɛ naɖɩyɛ ɛ́dáawɛɛna takayaɣ nakayɛ yɔ, pɩwazɩɣ-ɖɩ; yee ɖɩkɛtɛma wɛnaʋ, ɖɩnɛ lɛ ɖɩnaɣ ɖenɖe ɖicozuu nɛ disuyi ɖenɖe yɔ. Ɖɔɖɔ lɛ ɖɩ-taa sukuliwɩlʋʋ tɩŋgɩɣ nɩmaŋ weyi yɔ, ɖɩ́cɔna pɩ-taa nɛ ɖisiɣti takayaɣ kanɛ ka-taa tɔm nɛ pʋmʋna ɖɩ-lakasɩ. Paa pɩ̀ɩ̀tɩ̀ɩ̀kɛna we yɔ, wɩlʋʋ nɩmaŋ ɩ́kɛ kpegbeka nɩmaŋ nɛ pɩ́haɣ kpɛ̀lɛ̀kɩyáa waɖɛ se pámaɣzɩ ǹdʋ panɩɣ yɔ nɛ pàlakɩ ɛzɩ toovenim pɩkɛnaa yɔ, nɛ pakpáɣkʋʋ m̀bʋ pɩɖɔŋ fezuucaɣʋ taa yɔ nɛ pálakɩ pɩ-yɔɔ kɛdaɣ, pp
 
Kɛdɛzaɣ ’lɛ, paa weyi, ɛ́ña kpekpeyi se paa anɩ ɛ-ɛza ikulina CEDEAO tàmaɣ sɔsɔɔ nɛ mbʋ kʋɖʋ kɩdɩ se kɩ̀lákɩ yɔ.




#Article 653: Pɔcɩwaanaa (303 words)


Pɩnzɩ mɩnɩŋ 19 taa kɛ you sɔsɔʊ nakʊyʊ tuli Bɔɔcʊwaana ñɩma nɛ Ndebele cejewi ñɩma mba palɩna ɖooo Kalahari kañɩmbʊsaɣ ɛjaɖɛ taa yɔ hɛkʊ taa.

Pɩlaba mbʊ lɛ, laŋpɩyɛ sɔsɔyɛ naɖɩyɛ ñaɖaɣnlɩʊ alɩwaaatʊ ndʊ Poowɛɛrɩ hɔɔlʊʊ taa mba mba palɩna Transvaal taa pɔ;kɔɔ yɔ paɖʊ pɔ-nɔɔ lɛ. Kpaagbaa mbʊ lɛ, Bɔɔcʊwaana ñʊʊtʊ Khama III, Bathoen nɛ Sebele pama kobuka sɔsɔwa nɛ briitaaniiki ñɩma kpaɣ Pɔcɩwaanaa tɛtʊ nɛ pakandɩɩ ɖɩyɔɔ kpaɣ lakɩŋ fenaɣ 31 wiye pɩnaɣ 1885. Pɔcɩwaanaatɛtʊ ŋgʊ kʊhɔɔlʊʊ hayʊ kɩŋ ñɩŋgʊ pɩsɩna mbʊ payaɣ sɔnɔ se Pɔcɩwaanaa ɛjaɖɛ yaa kɛlɛʊ se Pɔɔcʊwaana yɔ. Piyele nɛ kɩ-tɛ hɔɔlʊʊ hadɛ ñɩŋgʊ lɛ kɩtamna Afrika nɛ kɩ-hadɛ kɩŋ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ se l'Afrika Hadɛ kiŋ yɔ nɛ kɩwɛna peeɖe nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayɩ kɩŋ. Peeɖe ɛyaa yɔɔdɩɣ kʊnʊŋ ŋgʊ payaɣ se setswana yɔ. Pɔcɩwaanaataa ɛyaa yɔɔdɩɣ Ɩŋglɩɩsɩ kʊnʊŋ nɛ cabɩ ñɔyɔɔdɩɣ  cʊwaana. Ɛyaa mɩnɩʊ yɔɔ lɛ, 71 kɛ krɩstʊ ñɩma nɛ mɩnɩʊ yɔɔ lɛ, 20 mbʊ yɔ ɛɛlakɩ cɔɔcɩ nakʊyʊ.             

Mɩsɩkʊm fenaɣ 1964 kɛ Kiraandɩ-Pretaañɩ tɩsaa ndʊ Pɔcɩwaanaa komina kɔsɔɔla se kɩwɛɛ kɩtɩ-yɔɔ kpem yɔ. Pɩnaɣ kʊɖʊmaɣ wayɩ lɛ, powona kpelaɣ ŋga kaɖɩcaɣyɛ sɔsɔyɛ kɛ Afrika hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa; pɩñɔtɩna Gaborone tɛtʊ taa.

Pɩnaɣ 1965 taa kɛ pɔtɔ caca nɛ Pɔcɩwaanaa hiu kɩ-tɩ yɔɔ caɣʊ kɛ salaŋ fenaɣ 1966 nɛ weyi ɛɛkɩla lʊbʊ yɔ, pɔtɔ caca 1980 lɛ, samaɣ ñɔyɩ-ɩ nɛ palɩzɩ-ɩ se eɖɩ peeɖe samaɣ. Pɩnzɩ naanza wayɩ lɛ, paɖaɣnɩ tɔʊ caca nɛ palɩzɩ ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ kɩfalʊ nɛ ɛnʊʊ lɛ Quett Masire. Pɔtɔ cacana 1984, 1989, 1994 nɛ ɛnʊ pɛwɛ lɩzɩɣ yɔɔ nɛ pɩnaɣ 1998 lɛ, ɛmaɣmaɣ eyele kewiyaɣ nɛ ɛcaɣ se ɛhɛzɩ. Pɔtɔ caca 1999 lɛ, ñʊʊdʊ tɛɛ ñɩnʊ Ɖajaa Festus Mogae kpaɣ kewiitu nɛ patasɩ-ɩ lɩzɩɣ ɖɔɖɔ 2004.  Ɛlɛ wayɩ lɛ kewiiu talɩna lotona-zeneraalɩ  Seretse Ian Khama kɛ pɩnaɣ 2008. Wayɩ nɛ wayɩ ñɩnʊ ɛnɛ, ɛkɛ kacalaɣ peeɖe wiyao pɩyalʊ.




#Article 654: Pɔlɔɔñɩ (168 words)


Pɔlɔɔñɩ kɛna Erɔpɩ nɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ. Ajɛya wena acɔ-ɖɩ nɛ ata yɔ ana yɔ: wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Caama nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Ukirɛɛnɩ nɛ Piyeeloorusi, hayʊ kiŋ ɛlɛ Kaliniŋgiraadɩ nɛ Liituwaanii, piyele nɛ hadɛ kiŋ lɛ Cɛɛkɩ nɛ Siloovaaki.

Kedeŋa kpeekpe taa lɛ Pɔlɔɔñɩ kɛna 34 ɛjaɖɛ kɛ ɛyaa ɖɔʊ taa. Pakala ɛyaa ɛlɛ pɛkpɛdɩ miliyɔɔnaa 38. 

Pɔlɔɔñɩ wɛ aŋgba ndɩ ndɩ taa: Eerɔpɩ ajɛya kɩkpɛndɩɣ taa ɖooo agoza fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 2004, Eerɔpɩ lɔŋ-tasɩyaa ŋgbɛyɛ taa, keteŋga kpeekpe tada laɖaa ñɩnɖɛ taa nɛ ajɛya kpeekpe kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa. 

Caanaʊ tɔm ñɩnɩyaa nabɛyɛ tɔŋ se ɖooo pɩnaɣ 966 kɛ Pɔlɔɔñɩ tɛtʊ taa ɛyaa paɦzɩ wɛʊ nɛ kacalaɣ wiyau kɔyɔ Mieszko Ier. Ɛlɛ Pɔlɔɔñɩ keyiitʊ paɣzɩɣ yɔ pɩnaɣ 1025 taa. 

Salaŋ fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1939 keteŋga kpeekpe you naalɛ ŋgʊ paazʊʊ yɔ Pɔlɔɔñɩ kɛ pɩpaɣzɩnaa. Alɩwaatʊ ndʊ Reich tuda-kʊ yɔ

Ɛsɩyɛ-egbena tɔm taa lɛ Pɔlɔɔñ ɛjaɖɛ taa wɛɛ sɔzɩŋ: Hɔɔlɩŋ hiu nɛ naanza wɛ UNESCO ŋgbɛyɛ nesi nɛ kɩpɩŋjazɩ lonaa ñatalɩ 54.

	




#Article 655: Pɔlɩɩɩ Fɛɛʋ Naadozo Tɔʋʋ (307 words)


Pɔlɩɩɩ fɛɛʋ Naadozo Tɔʋʋ pʋnɛ yɔ, pɩ-kɛna Tɔʋʋ mbʋ pɩwɛ Siini ɛjaɖɛ hɛkʋ taa siŋŋ yɔ. Pɔlɩɩɩ fɛɛʋ Tɔʋʋ wɛ Yangzi Jiang kɛ ɛjaɖɛ hɔɔlʋʋ Hubei yɔ. Paɣpaza Tɔʋʋ pʋnɛ kɩkɛza huyuu ɖɛfɛɛ ɖɛfɛɛ pɩnaɣ 2006 pɩkɔ pɩtalɩ yaa pɩsɩna pɩnaɣ 2009. Paamaza size Tɔtʋ tʋnɛ yɔ lɛ, tɩ-ɖalakɩŋ taa makʋna yaa talɩɣ ɛzɩ mɛtɛ waa kudokiŋ 600 mbɩ yɔ.

Pɩwɛ size ɖɩtɩlɩ ɖɔɖɔ se, lɩm tɔmɩyɛ ɖɩlaɖɛ kpɛlɛkʋʋ hɔɔlʋʋ taa lɛ, Pɔlɩɩɩ fɛɛʋ Naadozo Tɔʋʋ pʋnɛ yɔ, pɩ-kɩlɩna yaa kɛna sʋsɔtʋ. Ndʋ kɛna ɖɔɖɔ kɛ lɩm tɛ nazɩyʋʋ hɛkʋ n̄ɩŋgʋ sʋsɔtʋ yaa maŋgɩlaɣ n̄ɩndʋ kɛ ɛjaɖɛ yaa kedeŋa yɔɔ cɩnɛ. Pɔlɩɩɩ fɛɛʋ Naadozo Tɔʋʋ pʋnɛ yɔ, kɛwɛ Sandouping. Tɔtʋ tʋnɛ yɔ, tɩ-n̄ɔtɩna Yichang, kɛ Hubei ɛjaɖɛ hɔɔlʋʋ taa.

Hubei ɛjaɖɛ ɖɩnɛ, ɖɩ-ɖɩ wɛ Siini ɛjaɖɛ taa kɛ pʋʋ kʋkʋyʋʋ Haut-Yangzi hɔɔlʋʋ tɩnaɣ yɔ. Nɛ kɛɛdɛŋga yaa fɛɛʋ Moyen-Yangzi ŋgʋ kʋ-kʋ wɛna pɔɔ ɖigbene nɛ Pɔlɩɩɩ fɛɛʋ Naadozo kʋnɛ kɩyɔ kiŋ. Kɩwɛna yaa ki-posina pɔɔ ɖɩlɩyɛ yaa lɩm ɖɩpaɣzɩyɛ nɛ 38 kɛ mɛtɛ waa kudoku mbɩ yɔ nɛ Gezhouba Tɔtʋ yɔ. Peeɖe pɔɔ sʋsaɣ wɛna 14300 kɛ mɛtɛ pɩsɔzɩ pʋn̄ʋʋ yɔ naadozo mbɩ yɔ kɛ pazɩ alɩwaatʋ taa. Paabɩza pakpaɣ lɩmaɣza anɛ yɔ siŋŋ size pama Tɔtʋ tʋnɛ yɔ pɩtɩŋgɩna ɛjaɖɛ samaɣ nɔɔ yɔ. Pɩɩkɛ pɩnaɣ 1994 taa kɛ palakaɣ tʋmɩyɛ nɖɩ mbɩ yɔ. Nɛ pɩcɔ lɩmaza anɛ yɔ pabazɩɣ yɛɛ lɛ, sakɩyɛ taatisi, ɛlɛ sakɩyɛ ɖɔɖɔ kaaɖɔka patɩ kɛnɛ pɩcɔ petisi se pɩla mbʋ se pama Tɔtʋ ndʋ.

Pɔlɩɩɩ fɛɛʋ Naadozo Tɔʋʋ tʋnɛ yɔ, tʋ-tʋmɩyɛ paza pɩnaɣ 1994 taa kɛnɛ. Nɛ pɩnaɣ 2000 taa lɛ, pɔɔ sʋsaɣ ŋga paya-kɛ size Yangzi Jiang yɔ, paakɛza kɛ hɔɔlʋʋ yɔ. Nɛ ɖɔɖɔ lɛ, Tɔtʋ tʋnɛ tɩ-kʋkʋyɩmɩŋ taa talɩɣ ɛzɩ mɛtɛ waa kudokiŋ ɛzɩ 80 mbɩ yɔ kɛ kʋkʋyʋmɩŋ taa. Tɩ-ɖalakɩŋ taa lɛ, tɩ-talɩɣ ɛzɩ mɛtɛ waa kudokiŋ ɛzɩ 2309 yɔ. Tɩ-ɖalakɩŋ taa talɩɣ ɛzɩ mɛtɛ waa kudokiŋ 185 yɔ.




#Article 656: Pɔritigaalɩ (206 words)


Pɔritigaalɩ kɛna Erɔpɩ nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ ɖɩwɛ Erɔpɩ ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa. Pɔrɩtigaalɩ wɛna Ibeeriki nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa. Pɔrɩtigaalɩ tɛtʊ sʊsɔtʊ yɔ Lisibooni.

Erɔpɩ hɛkʊ taa ajɛya taa lɛ, Pɔritigaalɩ kɩlɩna wɛʊ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ ɖɩ-kamaɣ yɔɔ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ lɛ Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ wɛna; Hadɛ kiŋ nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ ɛlɛ Atilantiki lɩngamʊʊ. 

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩñɔ pɩnzɩ mɩnɩŋ hiu nɛ naalɛ taa nɛ pɩtalaɣ mɩnɩŋhiu nɛ kagbaanzɩ ɛlɛ ɖɩpɩsɩ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-ɛsɛ kulɩ sɩŋŋŋ yɔ Erɔpɩ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ kpeekpe taa. Kpaɣ mbʊ lɛ, ɖɩwɛɛna ɛjɛya wena ɖɩñazɩɣ yɔ paale: Afrika taa, Azii taa, Oseyaanii taa nɛ Amerika nɛ hadɛ kiŋ taa ɖɔɖɔ. 
  
Pʊkɔma pɩtalɩ pɩnzɩ mɩnɩŋ nɛɛlɛ ɛlɛ Pɔrɩtɩgaalɩ ɛjaɖɛ pazɩ nɛ ɖɩhiu ɖɩ-tɩ paa hɔɔlɩɣʊ ŋgʊ: tɔsʊʊ nɔmɔʊ taa, poliyiki taa nɛ samaɣ yɔɔ kandayʊʊ tɔm taa. 

Pɔritigaalɩ wɛ ajɛya wena aaɖʊ lɩmaɣzɩyɛ se palɩzɩ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se OCDE yɔ ɖooo pɩnaɣ 1948 taa pɩnɛ nɖɩ payaɣ se OTAN yɔ pɩnaɣ 1949. 

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ ɖɔɖɔ ajɛya kpeekpe kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se ONU yɔ ɖɩ-taa ɖooo pɩnaɣ 1955,  Erɔpɩ Lɔntasɩyaa ŋgbɛyɛ taa ɖooo 1976, Erɔpɩ ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa pɩnaɣ 1986. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Erɔpɩ ajɛya kpeekpe wena atɔkɩ liidiye kʊɖʊmɖɩyɛ nɛ payaɣ-ɖɩ Eero yɔ a-taa.

	




#Article 657: Pɔrɩtɩgɛɛ kʊnʊŋ (245 words)


Pɔrtɩɩgɛ kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩlɩna Romanɩɩ pilinzi taa kɛ Ɛndɩ-Ɛrɔpa cejewa kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩ taa. Mba panɩʊ Pɔrtɩɩgɛ ŋgʊ payaɣ-wɛ se lʊsɔfonɩɩ waa.

Kʊnʊmɩŋ kpekpe taa kɛ kedeŋa yɔ cɩnɛ lɛ Pɔrtɩɩgɛ kɛ kʊnʊŋ nanaaza ŋgʊ ŋgʊ pakɩlɩ yɔɔdʊʊ yɔ, yee ɖɩkpaɣ mba palʊlɩ-wɛ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-taa yɔ. Yee ɖiwoba Amerika nɛ kɩ-hadɛ kɩŋ kɔyɔ  nɛ kedeŋa hɔlʊʊŋ nɛ ka-hadɛ kɩŋ kɔyɔ Pɔrtɩɩgɛ pakɩlɩɩ yɔɔdʊʊ, ɛlɛ ɖɩkpaɣ Latɩnɩɩ ɛjaɖɛ kɔyɔ ɛyaa nadozo yɔ lɛ ɛyʊ kʊɖʊm yɔɔdʊʊ na Pɔrtɩɩgɛ nɛ kɩ-kɛ naalɛ ŋgʊ ŋgʊ pakɩlɩ-kʊ yɔɔdʊʊ kɛ Amerika Latɩnɩɩ kɛ Ɛpañɔlɩɩ wayɩ.

Afrika kedeŋa taa ajɛyɛ wena Pɔrtɩɩgalɩɩ kaaɖʊ a-yɔ nesi yɔ Pɔrtɩɩgɛ kɛ kʊnʊŋ yʊŋ ŋgʊ ŋgʊ kɩ-wɛ pɛ-hɛkʊ taa nɛ panɩʊ ɖama tɔm.

Kedeŋa taa lɛ ɛyaa mba panɩʊ pɔrtɩɩgɛ yɔ padalɩ ɛyaa miiliyɔɔ mɩnɩŋ naalɛ nɛ hiŋ loɖo nɛ kɩgbanzi nɛ pʊyɔɔ lɛ kɩ-kɛ kʊnʊŋ naatozo ŋgʊ ŋgʊ pakɩlɩ-kʊ yɔɔdʊʊ yɔ kɛ Ɛrɔpa ɛjaɖɛ taa yɔ nɛ kɩ-kɛ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-taa ɖɩnaɣ ɛyaa mba palʊlɩ-wɛ nɛ pɛwɛ nɛ pabaɣlɩ kɩ-da yɔ sakɩyɛ kɛ Ɛsɩpaañɔlɩ kʊnʊŋ wayɩ (miiliyɔɔ waa mɩnɩŋ nanaaza nɛ loɖo) nɛ Englɩsɩɩ kʊnʊŋ (miiliyɔɔ waa mɩnɩŋ nidozo nɛ hɩŋ nidozo nɛ nɛ kɩgbanzɩ).

Kɩ-kɛ ɖɔɖɔ kɩgbanzɩ ŋgʊ yee dɩgbaɣ kedeŋa taa ajɛyɛ wena a-taa pɔyɔɔdʊʊ pɔrtɩɩgɛ tɔm sɩzɩ kʊnʊŋ sɔsɔʊ yɔ, kɩ-kɛ lʊbɛ ŋgʊ kɛ tɔm tɔbʊʊ lɩzɩʊ nɛ pɔrtɩɩgɛ taa yɔ nɛ nakʊ ŋgʊ ɛnsɩklɔpɛdɩ Wɩkɩpɛdɩya takayɩɩsɩ maʊ taa.

Pɔrtɩɩgɛ kʊnʊŋ tɛ paɣtʊ lɩna ŋgbɛyɛ ɖɩnɛyɔ ɖɩta Instituto Internacional da Lingua Portuguesa nɛ Comunidade dos Paises de Lingua Portuguesa.

 




#Article 658: Pɔɔ cɔlʋʋ (199 words)


Pɔɔ cɔlʋʋ kɛna tʋmɩyɛ nɖɩ palakɩ-ɖɩ lɩm taa kɛnɛ yɔ. Palakɩ-ɖɩ nɛ pakpaɣ lɩm taa tɛtɛ kpɩna. Ɖɩkpaɣ ɛzɩ kpakpasɩ kɛ mbɩ yɔ. Ɛlɛ, lɩm taa peeɖe pagba lɩm taa kpɩna wena payan̄ɛ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size crustacés waa nɛ céphalopodes waa yɔ.

Pɔɔ cɔlʋʋ lakasɩ wɛ ndɩ ndɩ. Pɔcɔlʋʋ pɔɔ lɛ lakasɩ ndɩ ndɩ nzɩ palakɩ nɛ pakpaɣ lɩm taa kpɩna yaa nandu ndʋ yɔɔ yɔ : pɔlɔ piyuu (filet), pɔcɔlɩ pɔɔ pan̄ɩ ahʋna (nasse), pɔcɔlɩ pɔɔ ɖɔɖɔ nɛ pɔlɔ kolaɣ (ligne).

Lona ndɩ ndɩ wona a-taa pɔcɔlʋʋ pɔɔ nɛ pakpaɣ nandu yɔ a-ɖɔ siŋŋ. A-taa nayɛ kɔyɔ : lɩŋgamʋʋ, teŋgu, kujomuu, lɔmʋʋ, lɩm mbʋ pɩwɛ pazɩ nɛ piikpeŋ yɔ (mares), lɩm kikpem cikpem (cours d'eau).
   
Pɔɔ cɔlɩyaa tʋmɩyɛ laɖʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size pêcheurs. Tʋmɩyɛ ɖɩnɛ, ɖɩkɛ aleɣya nɛ ɖɩhaɣ taa leleŋ kɛ lalaa nɛ ɖɩkɛna tʋmɩyɛ siŋŋ kɛ lalaa. Lɛɣtʋ sakɩyɛ ɖɔɔ nɛ pɩcɛlɩna pɔɔ cɔlʋʋ tʋmɩyɛ. Paa lone nɖɩ lɛ, ɖɩ-tɛ pɔɔ cɔlʋʋ wɛtɛ wɛɛ.

Pɔcɔlʋʋ pɔɔ nɛ mɛlɛnaa, pɔcɔlɩ pɔɔ nɛ lɩm yɔɔ lɔɔɖa. Pɩkɛna tʋmɩyɛ nɖɩ ɖiyeki nɛ ɛjaɖɛ tɔsʋʋ huu siŋŋ yɔ. Ɖɩhaɣ ɖɔɖɔ nadʋ kɛ ɛjaɖɛ taa samaɣ. Pɛpɛdʋ lɩm taa n̄ɩm mbʋ ɖɔɖɔ nɛ payakɩ wondu kɩwazɩtʋ lɛɣtʋ.




#Article 659: Pɔɔlɩ (296 words)


Pɔɔlɩ kɛ Tarɩsɩ tɛtʊ taa tʊ. Pamaɣ ɛ-hɩɖɛ nɛ Yuuda n̄ɩma kʊnʊŋ taa se Sooli, ɛlɛ, pakalɩɣ se Sahulɩ. Krɩstʊ n̄ɩma n̄ayaɣ-ɩ se Pɔɔlɩ kiɖeɖeu. Paa pɩɩla ɛzɩma yɔ Tarɩsɩ tɛtʊ taa palʊlɩ Pɔɔlɩ, Turki ɛjaɖɛ taa. Ɛsɩba pɩnaɣ nɩɩnʊwa nɛ hiu nɛ naanaza nɛ pɩnaɣ nɩɩnʊwa nɛ hiu nɛ lutozo pɛ-hɛkʊ taa (64-68). Room tɛtʊ taa ɛsɩba. Ɛ-tʊmɩyɛ maɣmaɣ nɖɩ ɛlaba yɔ ɖɩ-yɔɔ lɛ, Krɩstʊ n̄ɩma Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ kpaɣ-ɩ se ɛkɛ-wɛ pʊyʊ siŋŋ ɖɔɖɔ ɛzɩ pɔ-cɔzɔnaa sɔsaa lɛlaa yɔ pe-lidaʊ wɛnaʊ nʊmɔʊ taa. Ɛnʊ kɛŋna sɩyɩnaa layaa ajɛya tɛ Apositolo. Ɛcɔ Roma tɛtʊ kpeekpe taa ɛtakazɩ ɖoli. Ɛnʊ kɩlɩna takayɩsɩ maʊ nɛ ɛkɛdɩ ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesuu Krɩstʊ yɔɔ tɔm sakɩyɛ. Ɛsɔ kulaa nɛ ɛwɩlɩ-ɩ nɛ ɛlɩzɩ tʊm ndʊ ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesuu Krɩstʊ kɔyɔɔdaa yɔ tɩ-tɔbɩŋ payɩ.

Toovenum lɛ, Pɔɔlɩ taafɛyɩ Yeesuu Krɩstʊ tɛ Apostolo waa hiu nɛ naa pa-taa. Paa mbʊ yɔ, ɛyɔɔdɩ ɛ-takayɩsɩ nasɩyɛ taa se ɛkɛ ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesuu Krɩstʊ tɛ Apostolo yaa ɛ-tʊmlaɖʊ. Tɔmpiye «Apostolo» lɩnɩ Krɛsɩ kɩbɩnʊʊ kʊnʊŋ taa. Kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-taa lɛ ɖɩ-tɔbʊʊ kɛlɛ se «weyi petiyaa yɔ». Pɩpɩzɩɣ pɩkɛ se Yerusaalɛm ŋgbɛyɛ Wiyaʊ sɔsɔ tiyina pʊdʊ. Wiyaʊ ɛnʊ pakpaɣa se ɛwɛ siɣsiɣ. Ɛ-hɩɖɛ lɛ Yakubu. Krɩstʊ n̄ɩma ŋgbɛyɛ tɔŋ se pʊmʊna siŋŋ se pakpaɣ Pɔɔlɩ se ɛkɛ ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesuu Krɩstʊ tɛ Apostolo. Toovenum lɛ, ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesuu Krɩstʊ maɣmaɣ yɔɔdɩna Pɔɔlɩ Tamasɩ nʊmɔʊ taa. Ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesuu Krɩstʊ fema nɛ pɩla kɩyakɩŋ naanaza lɛ ɛya Pɔɔlɩ nɛ ɛsɔdaa kiŋ nɛ etiyi-i sɩyɩnaa layaa ajɛya taa se ewolo nɛ esusi ɛ-Tɔm kɩbandʊ ajɛya ana a-taa n̄ɩma. Ŋgʊ Pɔɔlɩ n̄owokaɣ Daamasɩ ɛjaɖɛ taa se ɛkʊyɩ mba pesewa nɛ pɛmɛlɩ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa yɔ. Toovenum lɛ, Pɔɔlɩ ɛnʊ ɛkʊyaɣa mba patɩŋaɣ Krɩstʊ nʊmɔʊ yɔ pɔ-yɔɔ siŋŋ. Ɛkʊ pa-taa ɛyaa sakɩyɛ. Ɛwɩlaɣ n̄aŋ pɩdɩɩfɛyɩ mba patɩŋaɣ Krɩstʊ nʊmɔʊ taa yɔ, kɔzɩ kɔzɩ Krɩstʊ ɛnʊ ɛ-tɛ Apostolo waa.




#Article 660: Pɔɔlɩ maɖʋ (297 words)


Pɔɔlɩ maɖʋ kɛ kpɛndʋ tɛ amʋʋza kpɛm n̄ɩna. Paalɩ payaɣ ɖɔɖɔ size pom pom. Paalɩ kʋnɛyɔ, kɩ-taa nɛ helim ɖo, pamakɩ kʋ nɛ naŋgbaŋzɩ. Kadaɣ nakayɩ yɔɔ maɖaa tɛyʋ ɖama hɔlɩŋ nɩɩlɛ hadɛ nɛ hayi, hiu nɛ kʋɖʋm hiu nɛ kʋɖʋm, pɩpɩzɩɣ pɩkɛna n̄ɩtʋ kadaɣ ŋga pɛhɛ-kɛ kɩhɛʋ nɛ tɔlɩm yɔ. Pʋpɔsaɣ mbʋ siŋŋ yɔ, mbʋ yɔ size paɣ hɔlʋʋ maɖaa mb́a lɛ, pɛcɛɩ pa-tɩ nɛ paɖʋ kooli ɛzɩ payaɣʋ size kpaaɖɛ yɔɔ maɖaa hɔlʋʋ lɛkʋ. Paalɩ naŋgbaŋzɩ n̄ɩŋgʋ kʋnɛyɔ, kɩlɛɛ pazɩɣ ɖoo lɔŋ Iŋglɩsɩ mba tɛ ɛjaɖɛ tɛtʋ taa.

Pɩnaɣ 2006 taa lɛ, kedeŋa yɔ maɖaa katɛma talʋʋ ɛzɩ 264 miiliyɔɔ yɔ. Ɖɩcɔna ajɛɛ sakɩyɛ taa payɩ kɔyɔ, naŋgbaŋzɩ paalɩ kɛna kɔɔnɔɔ tɛ spɔɔɖɛ aleɣya n̄ɩŋgʋ ŋgʋ kɩkɛ sɩpɔɔrɩ sɔsɔʋ yɔ. Ɖɩkpaɣ kedenzi sɩnɛ yɔ : kedeŋa Afrika tɛtʋ, nɛ kedeŋa Amerika tɛtʋ, nɛ kedeŋa Eerɔpʋ tɛtʋ kɔyɔ, sɩkɛ kedenzi nsɩ naŋgbaŋzɩ pom pom mabʋʋ spɔɖɛ tɔyɩɩna pɩkɩlɩ yɔ. Sɩpɔɔrɩ ŋgʋ kʋtɔyaa mbʋ yɔ kɩmabʋ fɛyɩ na tʋkasɩ pʋɖɔɔ nɛ mbʋ ŋwɛna nɛ pɩcɔ ŋma yɔ pʋtɔɖɔ kuu. Ɖɩkpaɣ fenaɣ takayaɣ kɔyɔ, ɖɩ-naɣ size pɛtɛyɩ ka-mazɩtʋ hɔlɩŋ nɩɩlɛ : maɖaa akpeɣla hɔlʋʋ nɛ ajɛɛ maɖaa hɔlʋʋ lɛkʋ. Kedeŋa kpeekpe paalɩ naŋgbaŋzɩ ŋgʋ mabʋ kʋjɔʋ ajɛɛ kpeekpe tɛ mazɩtʋ ndʋ tɩkɩlaɣ leleŋ pɩŋŋ yɔ. Paa pɩnsɩ nanaaza nsɩ wayɩ lɛ pamakaa paalɩ naŋgbaŋzɩ n̄ɩŋʋ kʋjɔʋ ŋgʋ, pɩkɔ pɩsɩna pɩnaɣ 1930 (ɛlɛ pataama pɩnzɩ sɩnɛyɔ 1938 nɛ 1950 sɩ-taa).

Mazɩtʋ ndɩ nɖɩ wɛ nɛ pɩcɛlɩnaɣ nɩnaʋ angba wena akpelaɣ ɖama hɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa ajɛɛ taa nɛ amakɩ paalɩ ɖɔɖɔ yɔ. Hɔlɩŋ ndɩ ndɩ paalɩ maɖaa akpeɣla, wɛna masɩtʋ natʋyʋ nɛ payaɣ tʋ size wabʋtʋ ŋgbɛ nɛ ɖiloyisi kɔyɔ : UEFA. Ɛzɩma ɛnʋsɩ Erɔpɩ ɖɛ nɔɔ paalɩ mabʋ hɔlʋʋ taa yɔ lɛ, peɖe pamakɩ kʋ. Spɔɖɛ hɔlʋʋ taa lɛ, samtʋ nimiye nɖɩ paa maɖaa mba lɛ pakɩlʋ n̄ɩnʋ.




#Article 661: Pɔɔrto-noovoo (124 words)


Pɔɔrto-noovoo kɛŋna Peenɛɛ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsʊtʊ natʊyʊ nɛ tɩwɛna ɛjaɖɛ ndɖɩ nɛ ɖɩ-hadɛ kiŋ. Ɖooo lɛ, payawaɣ ɛjaɖɛ nɖɩ (Peenɛɛ) se Ɖahʊma. Payaɣ tɛtʊ sɔsɔtʊ tʊnɛ tɩ-yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Emmanuel Zossou. 

Pɩnaɣ 2013 taa paakalɩ kɩgalʊʊ ŋgʊ peeɖe yɔ, paana ɛyaa 264 320, nɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-wallanzɩ landammm taa makɩɣna ɛzɩ ɛkɩtaarɩnaa 11 000 yaa kilomɛtanaa 110. Kʊnʊmɩŋ weyi pɔyɔɔdɩɣ Pɔɔrto noovoo tɛtʊ taa yɔ ɛnʊ lɛ: fransɩ, Kɛŋŋ nɛ Yuruba. 

Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sɔsɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Pɔɔrto-noovoo tɛtʊ nɛ ajɛyaa naayɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma ɛlɛ, lɛɛlɛɛ taa lɛ, tɩ-nɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊy ndʊ payaɣ se Sɛɛrgii yɔ, peeɖeke palakɩna tʊma. Paliza-ɩ pinde pɩnaɣ 2015 taa nɛ paasɩŋ pɩnaɣ ŋga ka-taa ɛkaɣ tɛm yɔ.

	




#Article 662: Pɔɔrɩ-Santiiyi (124 words)


Pɔɔrɩ-Santiiyi kɛna Kaabɔɔ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ natʊyʊ nɛ hɔɔlʊʊ; ŋgʊ payaɣ-kʊ se Oguwee-Maritim yɔ kɩ-taa tɛtʊ sɔsɔtʊ. Pɩnaɣ 2013 taa paakala ɛyaa kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, panaa se ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa lɛ ndʊ lɛ tɛtʊ ndʊ tɩkɛ natʊlɛ ñɩndʊ kɛ ɛyaa ɖɔʊ taa nɛ ɛyaa kpɛnda 136 462. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩtanɛpayaa-tʊ se Manji yɔ, tɩ-taa; piposina Liibreviili ñɩndʊ nɛ kilomɛtanaa ɛzɩ 144 yɔ. Hɩɖɛ ɖɩnɛ, Pɔɔrɩ-Santiiyi, ɖɩlɩna sɔdʊʊ sɔsɔʊ ŋgʊ payaɣ-kʊ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa se Émile Gentil yɔ kʊ-yɔɔ. 

Tɛtʊ tʊnɛ ndʊ ɖɔɖɔ kɛŋna Kaabɔɔ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩ-taa tɔsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu wɛɛ sɩŋŋŋ yɔ. Tɔsʊʊ ŋgʊ kɩlɩna karazɩm nɛ laŋŋ pɔ-yɔɔ. Payaɣ Pɔɔrɩ-Santiiyi tɛtʊ taa komina yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Bernard Apérano.

	




#Article 663: Pɛliziki (319 words)


Pɛliziki kɛna Erɔpɩ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ naɖiyɛ nɛ ajɛya wena acɔ-ɖɩ nɛ ata yɔ ana yɔ: Fransɩ, Peeyii-Baa, Caama, Lugizamburi nɛ Hayʊ kiŋ teŋgu. Politiki hɔɔlɩɣ taa lɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩkɛna tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ajɛya cikpena nayɛ kpɛndaa nɛ aɖʊ nɔɔ nɛ awɛɛ kpɛm yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Erɔpɩ ajɛya looɖo wena acalɩ ɖama nɩnaʊ se aɖʊ Erɔpɩ ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ yɔ. Pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ, Pɛlɩzɩkɩ tɛtʊ sɔsɔtʊ taa, Burukisɛɛlɩ, kɛ ketiizasi sɔsɔsɩ ɛzɩ Erɔpɩ paɣtʊ lɩzɩya ketiizaɣ, Erɔpɩ lɔntasɩya ketiizaɣ nɛ Erɔpɩ taa tɔm heyiyaa akpeɣla palakɩ-sɩ. Peeɖe ɖɔɖɔ palakɩ OTAN ketiizasɩ sɔsɔsɩ tɩɩtɩŋɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ walanzɩ kilomɛta akpaba naalɛ taa wɛ ɛzɩ 30 528 yɔ nɛ ɖi-taa ɛyaa ɖɛ ɛzɩ miliyɔɔnaahiu nɛ kʊɖʊm yɔ. 

Pɛlɩzɩkɩ ɛjaɖɛ wɛ Erɔpɩ hɔɔlɩɣ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ caama tɔm yɔ nɛ ŋgʊ kʊkʊ ñɛwɛ Romani yɔ ɛ-hɛkʊ taa; pʊyɔɔ kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa kʊnʊmɩŋ sɔsɔŋ nɩɩlɛ wɛɛ kpayɩ: mba pɔyɔɔdɩɣ neyeeɖɛrilanɖi yɔ nɛ fransɩ mba. Kacalaɣ taa mbaw wɛ ɛzɩ 57 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ yɔ nɛ fransɩ mba ñɛwɛ ɛzɩ 43 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa mba pɔyɔɔdɩɣ caama yɔ pɔdɔɖɔɔ ɛlɛ komina sima mbʊ ɖɔɖɔ. 

Ɖooo caanaʊ taa lɛ, Pɛlɩzɩkɩ, Peeyii-Baa tɛ kewiyaɣ kpelaɣ nɛ Lugizamburi ajɛya anɛ aawɛ kpɛ̂ nɛ payaɣ-yɛ se Peeyii-Ba nɛ pɩɩkɩlɩ ɛzɩ Penelukisi yɔ zalanzɩ.  

Pɛlizk nɛ Erɔpɩ ajɛyɛ naayɛ kpeelina nɛ alɩzɩ Erɔpɩ ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɛ Benelux kɛ salaŋ fenaɣ kagbanzɩ pɩnaɣ 1944, pɩtasɩna Erɔpɩ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna charbon nɛ acier yɔ kɛ ɖomaɣ fenaɣ litoozo pɩnaɣ 1951 nɛ Roma ɖama nɩnaʊ takayaɣ kɛ lakɩŋ fena 25 pɩnaɣ 1957.

Pɛlɩzɩkɩ ɛjaɖɛ taa lɛ awiya ɖiyuna nɛ ɖi-wiyau kɩfalʊ payaɣ se Pɛlɩzɩkɩ Philippe; ɛkɛna wiyau lʊbɛ ñɩnʊ ɖooo hasɩ yaɖɛ fenaɣ nɛɛlɛ nɛ kʊɖʊm pɩnaɣ 2013. Pɛlɩzɩkɩ ɛjaɖɛ taa ɛsɔ sɛtʊ aŋgba ɖɔɔ ɛlɛ katoliki ŋgbɛyɛ kɩlɩna tɔyɩɣ, pʊwayɩ lɛ, malɩŋ,  ɛsɔ sɛtʊ kaɖɩnaʊ ŋgbɛyɛ Yuɖa mba ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ, krɩstʊ mba ŋgbɛyɛ, Puudaa ɛsɔ sɛtʊ ñɩnɖɛ nɛ Yehova aseɣɖe ñɩindɛ.

 




#Article 664: Pɛrɩlɛɛ (234 words)


Pɛrɩlɛɛ kɛna Caama ɛjaɖɛ taa tɛtʊ ndʊ tɩkɩla paɣlʊʊ yɔ nɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ. Tɩ-taa kɛ ɛsɩnda wobu, tɔsʊʊ nɛ ñɩm pakɩla wɛʊ kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩtɩŋga ɖɩ-taa. Tɛtʊ sʊzɔtʊ tʊnɛ tɩwɛ Caama ɛjaɖɛ nɛ ɖɩ-tɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayʊ kiŋ nɛ tɩ-taa ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa naatozo nɛ hɔɔlʊʊ (3 500 000).

Eerɔpʊ tɛtʊ kpeekpe taa lɛ, Pɛɛrɩlɛɛ tɛtʊ kɛɛŋna naalɛ ñɩndʊ ndʊ tɩ-taa wɛ camɩyɛ yɔ nɛ lʊbɛ ñɩndʊ kɛ ɛyaa ɖɔʊ taa kɛ Erɔpʊ ajɛya taa tɛtʊ sʊzɔtʊ kpeekpe taa. Pamaza Pɛɛrɩlɛɛ tɛtʊ tɛ walanzɩ kpeekpe lɛ tɩmaɣna kilomɛtanaa akpaba 3 734 nɛ ɛyaa mba pɛwɛ peeɖe yɔ pɛkpɛnda miliyɔɔnaa naanza nɛ naaza (4 400 000). Yee pakpaɣ tɛtʊ ndʊ payaɣ se Pɛɛrɩlɛɛ-Pɩrandɛbʊriŋi taa ɛyaa nɛ pɛkpɛndɩ Pɛɛrɩlɩ ñɩndʊ kɔyɔ, pɛlɩʊ ɛyaa miliyɔɔnaa looɖ̀o (6 000 000). 

Pɛɛrɩlɛe tɛtʊ wɛ ɖooo pɩnzɩ mɩnɩŋ litoozo taa nɛ tɩkɛ Purisi tɛtʊ tɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ pɩnzɩ 1701 nɛ 1871 taa. Pɩwayɩ lɛ Caama kewiyaɣ taa ñɩndʊ pɩnzɩ 1871 nɛ 1918 taa nɛ tɛtʊ ndʊ payaɣ tʊtʊ se Fayimarɩ yɔ tɛ-ñɩndʊ kɛ pɩnzɩ 14 yaa kpaɣ pɩnzɩ 1919 nɛ 1933 taa; pʊwayɩ lɛ Caama ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ Rayisɩ naatozo ñɩŋgʊ yɔ kɩ-tɛtʊ sʊzɔtʊ kɛ kpaɣ pɩnaɣ 1919 nɛ 1945. 

Pɩnaɣ 1945 wayɩ nɛ pɩsɩɩna pɩnaɣ ŋga Pɛɛrɩlɛɛ nɛ koloŋga yɔkaa yɔ, pɛtɛyɩ Pɛɛrɩlɛɛ tɛtʊ kɛ tam napɩnza taa. Pɩnaɣ 1990 kɛ hɔɔlɩŋ nɩɩnza ɩnʊ ɩkpɛŋdaa nɛ pɩɖaanɩ tɛtʊ kʊɖʊmtʊ kpɛm nɛ pɩsɩʊ Caama ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ.

	




#Article 665: Pɛrɩsanɩ kʊnʊŋ (277 words)


Pɛrɩsanɩ kʊnʊŋ, Pɛrɩsanɩ taa lɛ, فارسی yaa  پارسی kɛ Iraŋ ɛjaɖɛ taa kʊnʊŋ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ peeɖe (Pɛrɩsɩ) nɛ Afganistani (Afghanistan) nɛ Tajiikisitaŋ ajɛyɛ taa ɖende kɩ-kɛ ɛjaɖɛ kewiyaɣ kʊnʊŋ yɔ, ɖɔɖɔ ɛzɩ Bahrein nɛ Azerbaijaŋ nɛ Iraŋ (Pɛrɩsɩ mba cɩkpema) nɛ Ruusii nɛ Uuzɩbékɩsɩtaŋ (Tajiiki mba cɩkpema). Kɩlɩna Indɩ-Iraŋ agbela taa nɛ kɩ-tɛ lɛ Indɩ Eerɔpʊ kʊnʊmɩŋ cejewiye taa.
    
Kʊnʊŋ kɩ-tɛ yɔɔdɔɣ taa lɛ, ɖɩnaɣ laɖʊ nɛ lakaɣ tɛzɩyʊɣ nɛ lakaɣ. Ɖeeɖe nɛ sɔnɔ yɔ, pamaɣ Pɛrɩsanɩ kʊnʊŋ nɛ Arabɩ nɛ Pɛrɩsanɩ tɛ masɩ, Arabɩ masɩ lɛɛzɩŋ ŋgʊ sɩ nɛ zɩ payaɣ ɖama nabʊyʊ nɛ sɩ-wɛna tʊkaɣ nɛ ɖama kpaɣ tɔm cɔlʊʊ nɛ nɔɔ salasɩ tʊmɩyɛ kpɛlɛkʊʊ. Kpaɣ Tajiikisitaŋ nɛ Ruusii nɛ Azerbaijaŋ nɛ pɩtalɩ Uzbɛkɩsɩtaŋ ɖenɖe papɩsɩ-kʊ Sɩlavɩ mba kʊnʊŋ, pamaɣ Tajiikɛ kʊnʊŋ nɛ Sɩlavɩ mba tɛ masɩ.
   
Payaɣ-kʊ se fārsi (فارسی) Iraŋ nɛ Afɩgaanɩsɩtaŋ ajɛyɛ taa mbʊ kɛnɛ Arabɩ wɛtʊ taa yatʊ Parɩsɩ taa. Arabɩ masɩ taa fɛyɩ abalɩ mayaɣ P, Parɩsɩ yatʊ kɛ egeetiye taa yatʊ kɩbɩndʊ ɛlɛ, kɩnɩyaa nabɛya ɖɩna-kʊ labɩnaʊ nɛ tʊmɩyɛ ɛzɩ Hazara nɛ Tajiiki (kɩ-kɛ Azii Hɛkʊ taa yɔɔdɔɣ nakɛyɛ) yaa Dari (Afgaanɩsɩtaŋ egeetiye taa yatʊ). Ɛyaa mba pɔyɔɔdʊʊ Pɛrɩsanɩ kʊnʊŋ yɔ payaɣ se Pɛrɩsanofonɩ waa.
  
Pɛrɩsanɩ kʊnʊn kɛ kʊnʊŋ nakʊyʊ Indɩ-Iraŋ liɖe taa Indɩ Eerɔpʊ kʊnʊmɩŋ cejewiye taa. Kʊnʊmɩŋ kpɛlɛkɩyaa ɖanɩ maʊ piliŋga ŋga kɛ-tɛ huuu nɛ ɛsɩnda ɖɛnɛʊ yɔ. Pɛrɩsanɩ kɩbɩnʊʊ (avestique nɛ achéménide pɛrɩsɩ) hɛkʊ pɛrɩsanɩ (pehlevi, parthe nɛ sassanide pɛrɩsɩ), nɔnɔ pɛrɩsanɩ (dari…).
  
Pɛrɩsanɩ kʊnʊŋ sɔɔzʊʊ masɩ naanza Arabɩ masɩ yɔ. Masɩ nzɩ sɩ-tɛ lɩna mbʊ pʊyɔɔ yɔ se nɔɔsɩ naanza nasɩyɛ lɩʊ Pɛrɩsanɩ yɔɔdɔɣ taa  ɛlɛ, sɩ-fɛyɩ Arabɩ taa, mbʊ pʊyɔɔ yɔ kʊnʊmɩŋ ɛnʊ ɛ-nɩɩlɛ ɛlɩnɛ cejewaa ndɩ ndɩ taa. Payaɣ masɩ nzɩ se Pɛrso-Arabɩ masɩ.




#Article 666: Pɛyɛɛ caɣʋ sɩʋkpelaɣ (402 words)


Pɛɛyɛ Caɣʊ Sɩʊkpelaɣ (La Statue de la Liberté) kɛ patasɩɣ yaʊ ɖɔɖɔ se Pɛɛyɛ Caɣʊ Sɩʊkpelaɣ mʊntʊsʊʊ tʊsʊʊ keteŋa yɔɔ. Pɛɛyɛ Caɣʊ Sɩʊkpelaɣ ŋgʊ kɩkɛna Etaazuuni taa kɛ aŋjaʊnaa taa ŋgʊ kɩwɛ mba pakɩla kɛʊ sɔndɩŋ yɔ pa-taa. Aŋjaʊ sɔsɔʊ kʊnɛ kɩwɛ Niyuu Yɔrɩkɩ tɛ tɛtʊ ñabɩ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta yɔ nɛ payaɣ-tʊ se Isilandɩ Pɛɛyɛ Caɣʊ Sɩʊkpelaɣ. Tɛtʊ ndʊ tɩwɛ Manataŋ nɛhadɛ kiŋ nɛ pɩñɔtɩna ɖenɖe Hudsɔŋ pɔɔ kpeŋ teŋu taa yɔ, pɩwɛ Eliisi Isilandɩ cɔlɔ.

Aŋaʊ kʊnɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa kɛ palɩzɩ-kʊ nɛ Fransɩwaa ha-kʊ Amerika mba alɩwaatʊ ndʊ pɔtɔkaɣ  pa-tɩ yɔɔ wɛʊ kasandʊ pɩnzɩ mɩnɩʊ yɔ. Palaba mbʊ se pɩwɩlɩ ɖama nɩnaʊ nɛ taabalɩyɛ nɖi ɖɩwɛ tɛtʊ ndʊ tɩnaalɛ tɩ-hɛkʊ taa yɔ. Aŋjaʊ kʊnɛ pokula  kʊ-yɔɔ kɛ aloma fenaɣ 28 pɩnaɣ 1886 nɛ palakaɣ pɩ-tɛ sɔnzɩ nzɩ lɛ Amerika tɛtʊ ñʊʊtʊ Grover Cleveland kaawɛɛ. Fransɩɩ taa weyi ɛcalɩ lɩmaɣzɩyɛ nɖɩ lɩzɩɣ yɔ ɛnʊ lɛ tɔm hʊyʊ nɛ sukuli sɔsɔʊ wɩlɩyʊ  Édouard de Laboulaye, pɩnaɣ 1865. Pɩla mbʊ nɛ pakpaɣ tʊmɩyɛ sɔsɔyɛ ɖɩnɛ nɛ paɖʊzɩ aŋjaŋ mayʊ Auguste Bartholdi kɛ pɩnaɣ 187. Pɩlaba mbʊ lɛ Auguste Bartholdi yaa ɛ-taabalʊ Eugène Viollet-le-Duc se ɛsɩna-ɩ nɛ pana se pataa ñɩɩyʊʊ ŋgʊ kʊtɔlɩm. Pɩnaɣ 1879 taa Eugène Viollet-le-Duc sɩba lɛ, Auguste Bartholdi yele ɛna ɛŋzɩɛrɩ weyi payaɣ-ɩ se Gustave Eiffel se ɛlɛ ɛcɔna nɛ ɛna se kɩ-taa lɛ pataa tɔlɩm mbʊ.  

Aŋjaʊ kʊnɛ kɩwɛ UNESCO patrimoine mondial taa ɖooo pinaɣ 1942. Aŋjaʊ kʊnɛ kɩkɛ aŋjaʊ ŋgʊ kɩwɩlɩɣ kpem se paa anɩ lɛ ɛwɛ ɛ-tɩ yɔɔ nɛ ɛpɩzɩɣ ɛla mbʊ ɛpɩzɩɣ yɔ kaalɛyɩtʊ. Aŋjaʊ kʊnɛ kɛkɛ ɛsɩyɛ-egbena sɩŋŋŋ nɛ ɛyaa sakɩyɛ sɔɔla se powolo nɛ pana-kʊ. Ɛlɛ ñam ñam lakasɩ nzɩ sɩɩlaba Amerika tɛtʊ taa kɛ salaŋ fenaɣ hiu nɛ kʊɖʊm pɩnaɣ 2001 yɔ sɩ-yɔɔ lɛ paɖaŋga se nɔɔyʊ ɛtaatasɩ wobu ɛsɩyɛ-egbena. Pɔkɔma paha nʊmɔʊ kɛ pɩnaɣ 2009 ɛlɛ paatasɩɣ tisiɣ se mba powoki se pana yɔ pɔɖɔɔ. Pɩkɔma lɛ paɖɩɣ peeɖe wobʊ pɩkɔɔ pɩsɩɩna aloma fenaɣ hiu nɛ naalɛ pɩnaɣ 2012 mbʊ pʊyɔɔ yɔ, patasaɣ andema nayɛ kɛ sɔzʊʊ nɛ patasaɣ ɖɔɖɔ ñɔɔzʊʊ se pɩtasɩ wɛʊ ɖeu. Pɛtɛma tʊma ana lɛ patʊlɩ se paa anɩ ewolo ɛna ɛlɛ efemiye naɖɩyɛ yem lɛ papaɣzɩ ɖaŋgʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ helim sɔsɔm mbʊ payaɣ se Ouragan Sandy yɔ pɩcɛyaɣ. Hasɩyaɖɛ fenaɣ naanza pɩnaɣ 2013 taa kɛ pɔkɔma paɖaɣnɩ yebu se ɛyaa ewolo ɛsɩyɛ-egbena ɛlɛ lɛɛlɛɛ yɔ ɛyaa ɛtasɩɣ sɩŋgʊ kɛ aŋjaʊ kʊnɛ kɩ-cɔlɔ kpam yem mbʊ pʊyɔɔ yɔ pañɩnɩɣ se ɖiɣ ɖiɣ caɣʊ ɛwɛɛ.




#Article 667: Pɩcɩka (232 words)


Pɩcɩsɩ wɛ aŋjaʊnaa pɩlɩʊ taa nɛ pʊtɔbʊʊ se pɩcɩsɩ wɛna naŋgbanzɩ yʊʊʊ. Pɩcɩsɩ nɛ tɛtɛ kpɩna lɛɛna, aŋjaʊnaa, hɛkʊ taa tɛyɩtʊ ndʊ tɩwɛɛ yɔ lɛ se naŋgbanzɩ ɖeɖe. Pɩcɩka naŋgbanzɩ wɛna kpama ɖoŋ ñɩna; pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ pɩcɩka sʊʊ tɛyɩ keɖe keɖe nɛ ko-sʊʊ nɔɔ taa wɛ kpeyi nɛ pɩtɛsɩna cʊŋŋŋ. Ko-sʊʊ nɔɔ ŋga kɛwɛna sɔtʊ kamaɣ fɛyɩ. 

Ŋ̃ɩnɩyaa nabɛyɛ maɣzɩɣ se lɩm taa pɩcɩsɩ liɖe taa kɛ tɛtʊ yɔɔ nzɩ lɩnaa. Ɖooo kacalaɣ pɩcɩsɩ lɩwa pɩlaba pɩnzɩ 450 kɛ mbʊ yɔ. Nzɩ kɛŋna kacalaɣ aŋjaʊnaa mbaɛ sɩɩxɛna ɛyʊ sɩma yɔ. Pɩtɛ alɩwaatʊ lɛ pɩcɩsɩ nzɩ sɩɩwɛ lɩm taa nɛ sɩɩwɛna ɛsa wena yɔ aawɛ ɛsɛ kɛŋgɛmɩŋ yɔɔ kɛŋgɛmɩŋ yɔɔ. 

Lɩm taa pɩcɩka ŋga kamaɣzaɣ mɛtanaa naalɛ. Pʊwayɩ lɛ kɛ pɩcɩsɩ paazɩ wɛʊ tɛtʊ yɔɔ nɛ silotu yɔɔ sɩtʊwaɣ, ɛlɛ sɩtatalɩ ɖaɣlɩɣʊ ɛzɩ sɩɩwɛʊ lɩm taa yɔ. Pɩjɩka ɖʊʊ yala kʊɖʊʊ, pɩcɩsɩ tiyee naɖɩyɛ taa lɛ halɩ ñɩnzɩ wɛɛ nɛ abali ñɩnzɩ wɛɛ nɛ halɩñɩnzɩ ɖeke ɖʊʊna yala; pɩkazɩ naɖɩyɛ taa lɛ halɩñɩnzɩ nɛ abalɩñɩnzɩ sɩɖʊʊ yala. 

Pɩcɩsɩ tiɣa tɩŋa ñasɩɣ nabʊyʊ taa lɛ pɩkɔŋa sɩm nɛ pɩnaɣ taa lɛ mba pasɩkɩna pɩcɩsɩ yɔ patalʊʊ ɛzɩ 3 000 yɔ. Marɔkɩ ɛjaɖɛ taa kɛ mbʊ yɔ, ɛyaa 80 sɩba mbʊ pɩnaɣ 2006 nɛ Mɛkɩsiki taa lɛ sɩɖaa talɩ ɛzɩ 1 000 yɔ pɩnaɣ kʊɖʊmaɣ. Alizeerii ɛjaɖɛ taa lɛ pɩcɩsɩ ñasɩ eyaa ɛzɩ 45 391 kɛ pɩnaɣ kʊɖʊmaɣ ŋga ka-taa nɛ ɛyaa 62 sɩ.

	
	




#Article 668: Pɩjɛɖɛ kʊdɔŋ (Cancer - maladie) (337 words)


Pɩjɛɖɛɣ kʊdɔŋ (egbeemiye katʊʊzɩtʊ) pɩkɛ kʊdɔŋ ŋgʊ pasɩma-kʊ nɛ kuludasɩɣ huyiŋ tɔyʊʊ tɔyʊʊ (egbeemiye) mbʊ pɩɖɔɔ sakɩyɛ nɛ pɩfɛyɩ camɩyɛ ɛyʊ tomnaɣ taa yɔ. Mbʊ lɛ pɩtɛ weyi ɛ-taa pɩwɛ mbʊ yɔ ɛyʊ ɛɛwɛʊ alaafɩya camɩyɛ. Pɩtɛ kuludasi nzɩ sɩlɩna lone kʊyʊmɖɩyɛ taa nɛ nzɩ tɩna pɩjɛɖɛ kʊdɔŋ ŋgʊ, nɛ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩkpaɣ wɛtʊ ndɩ ndɩ nɛ kɩtɛyɩɣ  kɩ-tɩ sakɩyɛ mbʊ ɛyʊ ɛɛnɩɣ pʊtɔɔbʊʊ yɔ.

  
Seɣtʊʊ wonduu nɛ pɩyɔɔ ɖɛzɩɣ kpɛlɛkʊʊ tɛ pɩyʊ wɛ pɩzɩɣ ɖɔɖɔ pɩwɛ. Tɩlɩyɛ kpɛlɛkʊʊ wɩlɩɣ se mɩnʊʊ yɔɔ lɛ 5 ntalɩ 10 pɩlɩna kʊdɔŋ ŋgʊ kʊyɔɔ lɛ, lɩna ɖɛzɩɣ kpɛlɛkʊʊ cɔlɔ nɛ kpaɣ 25 nɛ 30 % lɩna taba kʊyɔɔ cɔlɔ nɛ ,30 nɛ 35 % lɩna tɔɔnasɩ cɔlɔ (kɔzɩ kɔzɩ sʊlʊm ɖoŋ mbʊ) nɛ 15 nɛ 20 % lɩna ɖɛzɩtʊ cɔlɔ nɛ 10 nɛ 25 % ɛjaɖɛ wɛtʊ cɔlɔ (wɩsɩ wɛtʊ ndɩ ndɩ nɛ helim taa kʊdɔmɩŋ).

    
Pɩtɛ kɩkalʊʊ ngʊ nabʊyʊ taa kɩcɛtʊ tɔbʊʊ se ɛzɩ kʊdɔmɩŋ kpɛlɛkʊʊ tɛ mbʊ yɔ pɩjɛɖɛ kʊdɔŋ kɛ ɛyʊ nɛ ɛjaɖɛ pɛ-hɛkʊʊ taa pɩyʊ, ŋgʊ ɖeɖe nɛ sɔnɔ tɛ ñɩnɩtʊ ɛɛpɩzɩɣ se tɩna nɛ tɩwɩlɩ keele mbʊ ɖɛzʊʊ kpɛlɛkʊʊ cɔlɔ tɩlasɩ nzɩ sɩlɩna ɛjaɖɛ cɔlɔ yaa ɛyʊ wɛtʊ cɔlɔ.

 
Kpaɣ nɛ wayi wayi kpaɣɖʊ kʊnɛ kɩ-taa, pɩjɛɖɛ kʊdɔmɩŋ ɖɔ sakɩyɛ. Pɩdɛ ɖɔʊ mbʊ pɩlɩna wɛtʊ natʊyʊ naa ndʊ papɩza nɛ patɩlɩ yɔ pɩcɔlɔ (taba ñɔʊ nɛ sʊlʊm ɖoŋ mbʊ ñɔʊ nɛ tɔɔnasɩ nɛ wonduu tʊma sɔsɔnaa ɖɩlaɖɛ kuduyuŋ weyi pasɩma-ɩ se ɛlɩzɩɣ pɩjɛɖɛ kʊdɔŋ ñɔsɩ yɔ nɛ paɣlaka kadadayaɣ nɛ lone kʊyʊɖɩyɛ taa caɣʊ nɛ wɩsɩ yɔɔ caɣʊ) wɛtʊ lɛɛtʊ taa lɛ, pɩwɛ kaɖɛ se patɩlɩ wɛtʊ naa lala mba pɔyɔɔ pɩtɩŋgɩna nɛ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩɖɔʊ yɔ.
 
Latɛŋ kʊnʊŋ taa lɛ, cancer (crabe, chancre, cancer) kɩñɔtɩna Kɩrɛkɩ kʊnʊŋ καρκινος, karkinos. Pɩwɛ ɛzɩ hɩɖɛ ndɩ Hippocrate hana-ɖɩ, mbʊ pʊyɔɔ pɩjɛɖɛ wɛna hosi pɩwalɩ nɛ paa hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩ-taa, ɖɔɖɔ ɛzɩ pɩcɛɖɛ wɛnaʊ naŋgbanzɩ yɔ. Kiɖe kʊyʊmɖɩyɛ ndɩ (Paul d’Egine) sɔzʊʊ ɖɔɖɔ se ɛ-hɩɖɛ lɩna nabɛyɛ cɔlɔ mbʊ alɩwaatʊ ɛɖɛna tomnaɣ piliŋga nakayɛ lɛ, eyeki kaʊ, ɖɔɖɔ ɛzɩ pɩcɛɖɛ yɔ alɩwaatʊ ndʊ ɛtamsɩɣ ɛ-tɩ nɛ nabʊyʊ yɔ.




#Article 669: Pɩlantiiri (116 words)


Pɩlantiiri (Blantyre) kɛna Malawii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ ndʊ ɖɔɖɔ kɛŋna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɖenɖe komina tʊma sɔsɔna nɛ  tɔsʊʊ kɩla wɛʊ yɔ. Pɩnaɣ 1977 taa paakala ɛyaa lɛ, paawɛ 219 011 nɛ pɩnzɩ hiu wayi patasɩ-wɛ kalʊʊ lɛ, palɩ ɛyaa 333 120.  

Pɩnaɣ 2008 taa pakalɩ kɩgalʊʊ lɛ pana ɛya 732 518 kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa. Peeɖe ɖɔɖɔ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa tɔm hʊʊ pɩlɩʊ sɔsɔʊ wɛɛ. Pɩlantiirii tɛtʊ taa akɔma ɖɔɔ pɩdɩɩfɛyɩ nɛ patala ɛzɩ kutokiŋ nɛɛlɛ nɛ naanʊwa (25) yɔ; nɛ palɩna Kewiyaɣ-Kpɛndɩɣ ɛjaɖɛ taa, Eerɔpʊ taa nɛ Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa. 

Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa peeɖe ɖɔɖɔ kɛ aradiyo nɛ kɛlɛm kɛlɛm ñɔɔ fayɩɩɩ. Peeɖe ɖɔɖɔ kɛ sukuli kitɛzʊʊ sɔsɔʊ wɛɛ.

	




#Article 670: Pɩnzɩ hiŋ niitozo you (237 words)


Pɩnzɩ hiŋ niitozo you pɩkɛ malɩfa you ŋgʊ kɩjɩɩ Eerɔpʊ pɩnzɩ 1618 ŋtalɩ 1648 alɩwaatʊ taa yɔ. Lɩmaɣza wena a-yɔɔ poyowaɣ yɔ a-ɖɔɔ ɛlɛ pʊdʊ weyi koŋ ɛnʊ lɛ ɛzɩma pakʊyɩna ɛyaa mba pɛgbɛʊ nʊʊ nɛ Habsbourg ɖɩɣa yɔ, pɩtɛ nɩŋgbaŋgʊʊ hɔm nɛ ɛyaa ɛzɩma pɔsɔɔla se pɛ-cɛjɛyɛ ɛkpa ɖoŋ yɔ nɛ Katoliki Ɛsɔ sɛtʊ Empiri Kiɖeɖeu taa.
 
You ŋgʊ kɩɩwɛ Habsbourg Ɛsɩpaañɩ ŋgʊ tɛ ɛyaa nɛ Empiri Kiɖeɖeu ɛyaa hɛkʊ taa kɛnɛ. Papa maɣmaɣ kaawɛ ɖoŋ tɩ-yɔɔ, Caama pɩyɩyaa ajɛyɛ pɩlɩna Empiri Kiɖeɖeu, nɛ ajɛyɛ wena asɔza Eerɔpʊ ajɛyɛ wena añɔtɩna nɛ akɛ pɩyɩyaa tɛ ɛyaa, kewiisi kɩkpɛndɩsɩ nɛ Sɩkandɩnavɩ ajɛyɛ, ɖɔɖɔ Fransɩɩ ŋgʊ kɩkɛ Katoliki ɖɔɖɔ ɛlɛ kʊlʊkaɣna pɩyɩyaa kɩmaɣmaɣ kɩ-tɛ yɔ, kaawɛ ɖɔɖɔ se paɖɩzɩ Habsbourg ɖɩɣa Erɔpʊ kedeŋga yɔɔ.
  
You ŋgʊ kɩɩtana Eerɔpʊ ajɛyɛ tɩŋga, wena pɩlɩna se asɔɔla yaa atɔsɔɔlɩ wɩyaʊ sɔsɔ ŋgbɛyɛ yɔ ɛlɛ Angɩlɩtɛrɩ nɛ Ruusii patafɛyɩ pɩtaa mbʊ pʊyɔɔ yɔ pataawɩlɩ pa-tɩ keele pɔtɔsɔɔlɩ Habsbourg ŋgbɛyɛ. Sɔɔjanaa kɩtɩma mʊʊ tʊmɩyɛ kaakɛna-wɛ paɣtʊ. Kɔzɩ kɔzɩ Eerɔpʊ nɛ kɩ-hɛkʊ taa yoŋ ɛnʊ ɛwɛɛ pɩtɩŋna Ampiri Kiɖeɖeʊ yɔɔ nɛ kɩtalɩ Flande kɛdɛŋga taa nɛ Itaali nɛ kɩ-hayi kiŋ yaa Ibiriki ɛwadɩyɛ taa.
 
Ɖama yonaʊ, ñɔɔsɩ nɛ ɖama kʊgʊʊ kaatɩna ɛyaa miiliiyɔɔ naa sakɩyɛ tɛ sɩm. Eerɔpʊ tɛ ɛyaa you ŋgʊ kɩcaɣ ɛyaa huu yɔɔ nɛ tɔsʊʊ huu kɛ Caama ajɛyɛ yɔɔ nɛ Ɛsɩpañɩ kewiyaɣ ajɛyɛ yɔɔ nɛ kɩcaɣzɩɣ ɖɔɖɔ Fransɩɩ ɖoŋ weyi ɛtasa ɛ-tɩ hiɣ ɖaja Louis 14 kewɩyaɣ alɩwaatʊ taa yɔ.




#Article 671: Pɩrazaviili (240 words)


Pɩrazaviili kɛŋna Kɔŋgo ɛjaɖɛ taatɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tɩ-taa politiki nɛ komina tʊma sʊsɔna wɛɛ yɔ. Pɩrazaviili kaakɛŋna Fransɩɩ ŋgʊ kɩɩwɛ kɩ-tɩyɔɔ yɔ kɩ-tɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ Kɔŋgo ɛjaɖɛ taa ɖooo alɩwaatʊ ndʊ keteŋa kpeekpe you naalɛ ŋgʊ kaalɩwa yɔ, ɛlɛ pɩɩkɛna pɩnzɩ 1940 nɛ 1942 taa. Pɩrazaviili tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Koŋgo ɛjaɖɛ nɛ ɖɩ-hadɛ kiŋ ɛlɛ pɩwɛ Koŋgo Pɔɔ cɔlɔ kpam; Kɩnsasa tɛtʊ sʊzɔtʊ ɛsɩndaa. 

Tɛtʊ sʊzɔtʊ tʊnɛ tɩñɔ aloma fenaɣ naatozo wiye pɩnaɣ 1880 kɛ tɛtʊ ndʊ payawaɣ se Nkuna yɔ tɩ-loniye taa. Hɩɖɛ ɖɩlɩna ñɩnɩyʊ nɛ ɛsɩyɛ egbena-tʊ weyi ɛkɛ Itali ɛjaɖɛ taa ɛyʊ nɛ ɛlakɩ tʊmɩyɛ kɛ Fransɩɩ hɩɖɛ taaa yɔ nɛ payaɣ se Pierre Savorgnan de Brazza yɔ. Pɩrazaviili tɛtʊ taa pɩnaɣ 2007 taa pakalɩ ɛyaa payɩ lɛ paakpɛnda ɛyaa 1 373 382. Ɛlɛ pɩnaɣ 2015 ɖeɖe taa patasa ɛyaa mba kalɩɣ lɛ, palɩ ɛyaa 1 696 392.

Pɩrazaviili tɛtʊ taa kʊnɔŋ ŋgʊ pakɩlʊ yɔɔdʊʊ yɔ ŋgʊ lɛ Lari ɛlɛ pɛtɛkɛ ŋgʊ pakpaɣ se komina tʊma taa nɛ sukulinaa taa kʊnʊŋ. Mbʊ pɩlaba sɩŋŋŋ yɔ lɛ se ɖooo pɩnzɩ 1880 taa kɛ aseɣla tɩnaa nabɛyɩ nɛ kpaɣ pɔɖɔkɩ hɩɖɛ nɖɩ payawaɣ nɛ Pɩrazaviili yɔ. Pɩɩkɛna kʊnʊŋ ŋgʊ payaɣ-kʊ se Teke yɔ kɩ-taa se Ŋkʊna ŋgʊ Lari taa lɛ pɩtɛkɛ mbʊ payaɣ; paba ñayaɣ se Mavula. Pʊyɔɔ yɔ kɛ pakpaɣ Teke se kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlɩɣ yɔɔdʊ yɔ. Komina tʊma taa nɛ sukulinaa taa kʊnʊmɩŋ kɔyɔ: faransɩ, kituba, liŋgala nɛ teke. Payaɣ Pɩrazaviili tɛtʊ yɔɔ cɔnɩyʊ se Benoît Moundélé-Ngolo.




#Article 672: Pɩyaʊ (250 words)


Pɩyaʊ kɛ tɛtɛ kpɩnɛ nɖɩ ɛyʊ ɖɔ ɖɩɣa yɔ. Kɩwɛna naŋgbazɩ naanza nɛ nandʊ kɩkɩlɩɣ tɔɔʊ. Pɩyaʊ kɛ ɛyʊ ɛkpaadʊ kɩpanʊ nɔɔyʊ. Pɩyaŋ wɛ hʊwa ntɩ ntɩ nɛ pɩpɩzɩɣ pɩtalɩ ɛzɩ hʊwa hiŋ kakpaanzɩ kɛ mbʊ yɔ. Ɖɩɣa wondu taa lɛ, pɩyaʊ nɛ haɣ pakɩlɩɣna nandu tɔɔʊ. Mbʊ kɩkɩlɩɣ tɔɔʊ yɔ, mbʊ lɛ tɛtɛ kpɩna wena amaɣna pazɩ pazɩ nɛ sumasɩ aya kpakpasɩ.

Pɩyaʊ wɛna wiliŋ ntɩ ntɩ, nɛ paa wiliɣ ŋgʊ lɛ kɩnɛ kɩ-tɔbʊʊ. Pañɩna pɩnaɣ 2006-2007 nɛ pana se ɖɩɣa pɩyaʊ naaʊ mbʊ yɔ, kɩlɩna Afrika taa. Afrika taa kɛ awayɩ pɩyaʊ ŋgʊ payaɣ se celeɣ yɔ, kɩɩwɛɛ nɛ kɩwɛʊ-kɛ yɔ, pɩpɩzɩɣ pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ 130.000. Kacalaɣ pɩyaŋ weyi papazɩ ɖɔʊ yɔ, ɖooo “Néolitique” tɛ alɩwatʊ taa; pɩlakɩ ɛzɩ pɩnzɩ 8.000 yaa 10.000 mbʊ yɔ. Pɩɩkɛ alɩwatʊ ndʊ ɛyʊ hayɑɣ nɛ ɛɖʊʊ tɔɔnasɩ kpou taa yɔ. Ɛyʊ naa se celesi kɔŋ ɛ-tɛ nɛ sɩkpaɣ holaa nɛ tɛtɛ wondu ndʊ tɩwɛɛkaɣ ɛ-tɔɔnasɩ lɛ, ɛñaɣ pana nɛ ɛkpa-kɛ nɛ ɛpaɣzɩ-kɛ ɖɔʊ.

Egypti mba eeleeyu nɛ pɩyaʊ: kɩkɛ-wɛ sɩʊ sɔsɔʊ  nakʊyʊ, nɛ poluŋguu kɩ-tɛɛ. Ɖooo Hɛkʊ nɛ Hɛkʊ Alɩwaatʊ taa kɛ Eerɔpʋ taa mba ñapɩsɩ-kʊ kpaɣʊ ɛsɩ sɩʊ yɔ. Pɩyaʊ tɔm fɛyɩ se pɔyɔɔdɩ: Aazii taa lɛ, piyaʊ kɛna kpɩnɛ nɖɩ ɖɩhaɣ fezuu kɩfalʊʊ nɛ ñʊʊ leleŋ yɔ yaa ñɩm sakɩyɛ yɔ. Kpɩnɛ ɖɩnɛ, ɖɩpɩsɩ ɛyʊ sɔdʊ sɔsɔʊ. Nabɛyɛ tɛ lɛ, kɩkɛ sɩʊ yaa ɛgɔlɔmɩyɛ nɖɩ ɖɩtɛɛ pʊwɛɛ se poluŋ nɛ paɖʊ hɩɖɛ tam yɔ. Pɩwɛɛ se pɔcɔna pɩyaʊ yɔɔ camɩyɛ. Pʊyɔɔ ɖɔɖɔ pɩwɛɛ se paɖaa pɩyaʊ nɛ kɩ-kʊdɔŋ ɛtaaɖɛ ɛyʊ.




#Article 673: Pɩyɛ Kɩɖeɖeu tɛ paasiliki (Basilique Saint-Pierre) (282 words)


Pɩyɛ Kiɖeɖeu tɛ paasiliki tɛ hɩɖɛ keɣkeɣ kɛlɛ Fatiikaŋ tɛ Pɩyɛ Kiɖeɖeu, kɛna kuduyuu feveɖe n̄ɩŋgʋ ŋgʋ kɩkɛ ɖoomu kɩrɩstʋ samaɣ Ɛsɔ tɔm ɖɩn̄ɩnɩyɛ kuduyuu yɔ. Kuduyuu kʋnɛ yɔ, kɩwɛna Fatiikaŋ kiŋ nɛ pɔɔ yaa puwa kidiliŋ yɔɔ kɛ Tibre nɛ kɩtɛ nɩwaŋ hɔɔlʋʋ yɔɔ kiŋ. Nɛ ɛsɛ yɔɔ naʋʋ taa n̄ata lɛ, ɛnɔɔ hana loniye yaa ɖɩwɛyɛ Pɩyɛ Kɩɖeɖeu. Pɩyɛ Kiɖeɖeu tɛ paasiliki ɖɩnɛ, paama-ɖɩ loniye nɖɩ ɖɩ-taa ɖoo lɔndaa kpalaaʋ woɖa kɔŋga nɛ palaɣ pakɩlaŋ yɔ. Ɖɩtɩlɩ ɖɔɖɔ size wiyau sʋsɔ Constantin kaahawana sɔlɩm waɖɛ nɖɩ size palaɣ kɩlaŋ ɛnɩ.

Kɩlaʋ ŋgʋ kɩɩlɛɛsaɣna Néron samaɣ ɖɩcayɛ ɖileeyiye. Ɛzɩ pabɩzʋʋ nɛ pama ɛ-hɩɖɛ kɛ ɛjaɖɛ yaa kedeŋa nɩ̄m lʋlɩya ɛyʋtʋ kpata yɔɔ, nɛ pɩtɩŋgɩna UNESCO yɔɔ yɔ, Pɩyɛ Kiɖeɖeu tɛ paasiliki ɖɩnɛ, pakpa-ɖɩ ɛzɩ ɖeu matʋ sʋsɔtʋ ndʋ pataana pana yɔ. Pɩkɛna kiɖeke koŋ kɩɩkɩlɩna ɖeu matʋ ndʋ wɛnaʋ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa.

Pɩyɛ Kiɖeɖeu tɛ paasiliki nɖɛ ɖɩnɛ, ɖɩtaasɔ size nɖɩɩ sawɩlaa yaa ɛsɩyɛ egbena tɩna kɩlɩ sɔlʋʋ. Powoki ɖɩnayɩ siŋŋ pɩkɩlɩ ɛsɩyɛ egbena wondu lɛɣtʋ lona taa ɛjaɖɛ yɔɔ cɩnɛ. Pɩyɛ ɖɩnɛ, ɖɩmaʋ lɛɣsana paasiliki kɩbɩnʋ lone taa, kɛ wiyau sʋsɔ Constantin hɩɖɛ taa.

Paabaza matʋ tʋnɛyɔ evemiye hiu nɛ nutozo n̄ɩŋgʋ wiye. Pɩkɛ ɖomaɣ fenaɣ alɩwaatʋ taa kɛ pɩnaɣ 1506. Nɛ pɛtɛ matʋ ndʋ pɩnaɣ 1626 taa. Ɖɩmazɩɣ camɩyɛ kɔyɔ ɖɩtɩlɩɣ size pɩnzɩ, mɩnʋ nɛ hiŋ naalɛ pamana Pɩyɛ Kiɖeɖeu tɛ paasiliki kuduyuu kʋnɛ yɔ.
          
Kuduyuu kʋnɛ, kɩ-matʋ mayaa feveɖe mbaɣ sʋsaa nabayɛ hɩla kɔyɔ: Bramante, nɛ Michel-Ange nɛ pɩtasɩna Bernin. Halɩ nɛ sɔnɔ mbɩ yɔ, Pɩyɛ Kɩɖeɖeu tɛ paasiliki kɛ hɛkʋ sʋsɔʋ ŋgʋ kɩ-taa powoki kpalaaʋ yɔ. Pakalɩɣ kɩ-lone taa kɩrɩstʋ samaɣ ŋga yɔ katalɩɣ kudokiŋ mɩnɩŋ nɩɩnɩwa mbɩ yɔ, kɛ paa kujuka ŋga lɛ, kɩlaʋ ɖɩlaɖɛ. 

Category:Krɩstiyaniism]




#Article 674: Pɩyɛ pɩnzɩ (Age de la Pièrre) (210 words)


Pɩyɛ kɩsɛyɩyɛ wɛɛ yaa pɩnzɩ, pɩkɛ kɩbɩnjaazɩ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa lukaɣ wondu nɛ kaaŋ nɛ halɩ pɔkɔɔ patɩlɩ miŋ lubu yɔ.
 
Ɖasɩ nɛ mɔɔ palakaɣ nɛ tʊmɩyɛ ɛlɛ, pɩyɛ  nɛ kɔzɩ kɔzɩ pɩcakpalamɩyɛ, palakanaɣ tʊmɩyɛ nɛ polukina wondu ndʊ tɩpɩɣɩɣ nɛ ɖɔɖɔ you wondu. Pɩyɛ wɛɛ ɖeɖe nɛ sɔnɔ pɩsa tɔmʊʊ kɩkpadɩyʊ nɛ pɔsɔɔlɩ nɛ patayɩ-ɩ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ. Hɔɔlɩŋ ɛnʊ yɔ pɛɛ saɣʊ alɩwaatʊ nɛ pɛɛ wondu alɩwaatʊ nɛ pɛɛ wondu kɩfaatʊ alɩwaatʊ. Kɩbɩnjaazɩ wɛɛ ana pɛtɛyɩ-yɛ ɖɔɖɔ sakɩyɛ.
  
Pɩlʊʊ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa lɛɛzʊʊ pɩlɩna lone caɣyɛ cɔlɔ nɛ tɔmɩŋ weyi ɛyʊ ɖɔka yɔ ɛ-cɔlɔ. Paa ɛyʊ ɛpɩzɩɣ yɔɔdʊʊ pɩyɛ alɩwaatʊ tɔm kʊɖʊm taa kɔyɔ, ɛyaa nabɛyɛ sakɩyɛ taatɩlɩ kaʊ ñɩɣlɩm tʊmɩyɛ naɖɩyɛ halɩ pacaɣ pa-kɩsɩŋgɩlɩtʊ taa pʊkɔɔ pɩtalɩ ɛsakuliye kɩfam lɛɛzɩtʊ alɩwaatʊ. Ɛlɛ ɖɩpɩzɩɣ ɖɩtɔɔ kʊɖʊm taa wɛɛ ana apaza pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ miiliyɔɔ naa naalɛ nɛ hɔɔlʊʊ mbʊ yɔ. Alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa kɛ kajalaɣ ɛyaa paɣzɩ lubu wondu.
 
Ɖɩmaɣzɩ sakɩyɛ taa se wɩsɩ ɖɩlɩyɛ kɩmaɣnɩyɛ taa ajɛyɛ nɛ Azii nɛ hadɛ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ajɛyɛ sʊ wɛɛ ana a-taa kɛ pɩyɛ alɩwaatʊ tɛmtʊ cɔlɔ ɛzɩ pɩnzɩ 6000 pʊcɔ palʊlɩ Yeesu-Krɩstʊ. Eerɔpʊ nɛ Azii hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩkazaa yɔ nɛ Afrika kedeŋga kɛ pɩnzɩ 4000 pʊcɔ palʊlɩ Yeesu-Krɩstʊ nɛ Amerika ɛsakuliye kɛ pɩnzɩ 2500 pʊcɔ palʊlɩ Yeesu-Krɩstʊ.




#Article 675: Pɩyɛɛrɩ (216 words)


Anasaayɩ sʊlʊm mbʊ ɖɩyaɣ se pɩyɛɛɖɩ, pɩkɛ sʊlʊm ɖoŋ mbʊ mbʊ palaba-pʊ nɛ lɩm nɛ niŋvidiŋ tɩŋ pee yɔ. Pɩkɛ sʊlʊm ɖoŋ mbʊ mbʊ pɩlɩnɛ tɩŋ weyi ɛ-taa wɛ cɛŋgbɛ mʊlʊm pɩtɩŋnɛ pɩdɩŋ tɛ lakasɩ nɛ ŋñɩɩ wa nɩɣyʊʊ tɛ labɩnaʊ. Pɩkɩlɩna ɖeɖe nɛ sɔnɔ alɩwaatʊ tʊnɛ tɩ-taa palakɩ-kʊ nɛ lɩm nɛ malɩtɩ yaa ɖɩpɩzɩɣ ɖɩya ɖɔɖɔ se kpamla mʊlʊm (mʊlʊm pee wena pahʊzaɣ yɔ, kajalaɣ lɛ ɔrɩgɩ nɛ nabʊyʊ taa pɔsɔzɩ pee lɛɛna) nɛ kpaɣnɛ ɖooo Hɛkʊ Alɩwaatʊ houblon. Pɩkɛ sʊlʊm mbʊ pɩkɩlɩɣ wɛʊ ɛyaa hɛkʊ taa nɛ pakɩlɩ-pʊ sɔɔlʊʊ nɔʊ yɔ.
    
Pɩyɛɛrɩ sʊlʊm tɛ canaʊ tɔm tamsɩna wondu yɛɖɛ yɛɖɛ nɛ ɖɔɖɔ ñɩnʊʊ nɛ tɩlɩyɛ kpɛlɛkʊʊ tɛ wondu tɩna se sʊlʊm mbʊ pɩ-hɩɖɛ ɛsɛɛ sɔnɔ. Kajalaɣ mʊlʊm pee tɛ haɖaʊ kɔzɩ kɔzɩ ɔrɩgɩ nɛ épeautre (pɩkɛ pilee nakʊyʊ) lɩna Mésopotamie ɖooo pɩnzɩ 8000 pʊcɔ palʊlɩ Yeesu-Krɩstʊ. Yɛɖɛ yɛɖɛ waa tɩŋga kaawɛ mbʊ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa mbʊ lɛ, ɛyʊ la pɩyɛɛɖɩ lɩmaɣza nɛ papazɩɣ-kʊ labʊ pɩnzɩ 6000 pʊcɔ palʊlɩ Yeesu-krɩstʊ.
  
Alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, payawaɣ pɩyɛɛrɩ se sikaru (pʊtɔbʊʊ matʊ taa se lɩm kpɔnɔ) kaakɛ ɛyʊ tɔɔnaɣ sɔssɔɔ. Palakaa-kɛ kɛkɛndɛyɩŋ kɩhɔbɩŋ pɩlɩnɛ pilee nɛ ɔrɩgɩ mba ɛyʊ ɖʊwaɣ lɩm taa se pɩñɩŋgɩ nɛ pehɩɣ lɩm kɩñɩŋgɩm ŋgʊ kɩhaɣ sʊlʊm ɖoŋ yɔ. Paɖʊwaɣ pɩ-taa peeɖe canelle nɛ tʊŋ num yaa sɔzɩŋ wondu ndʊ tɩkɛna yaɖʊ yɔ.




#Article 676: Pɩɣa nʋmʋʋ (222 words)


Pɩɣa nʋmʋʋ (utérus) kɛna ɛyʋ yaa tɛtɛ kpɩna wena alʋlʋʋ pɩya kʋlʋlʋ yɔ a-tɛ halɩtʋ taa ɖenɖe pɩɣa cakɩ yɔ. Pɩɣa ɖɩcaɣyɛ kɛ halʋ taa lɛ, pɩkɛna e-kooka tɛɛ. Ɖɩcaɣyɛ nɖɩ Pɩɣa nʋmʋʋ kɛna ɛyʋ yaa tɛtɛ kpɩna wena alʋlʋʋ pɩya kʋlʋlʋ yɔ a-tɛ halɩtʋ ɖɩwɛ kodiye kamaɣ yɔɔ tɩyɛ. Lone nɖɩ ɖɩ-taa nɛ calɩm hosi sakɩyɛ. Pɩɣa nʋmʋʋ ŋgʋ kʋ-nɔsɩ yɔɔ nɛ hɩlɩŋ (ovaire) naalɛ nɛ nɛ ɩnʋ kɛna mbʋ pɩtasɩɣ pɩɣa yɔɔ hʋʋzʋ camɩyɛ yɔ.  

Halʋ taa pɩɣa nʋmʋʋ ŋgʋ kɩwɛ kooka tɛɛ nɛ kɩwɛ pɩndɩcɛɛʋ (pelvis) cɔlɔ kpam. Nʋmʋʋ ŋgʋ kɩwɛ kulubi nɛ kɩwɛna hɔɔlɩŋŋ sɔsɔŋ naatozo: ɖenɖe pɩɣa cakɩ yɔ, aŋŋwa ŋgʋ kʋhʋʋzɩɣ kɔ-yɔɔ yɔ nɛ pɩtasɩna nɛ payaɣ-kʋ se sondu (col utérin). Hɔɔlɩŋ ɩnʋ hɛŋa cikpelaɣ nakayɩ wɛɛ. Pɩtɩsɩɩna alɩwaatʋ ndʋ halʋ lʋlʋʋ lɛ kɛ pɩɣa nʋmʋʋ taa huɖuu (endomètre) cɩyɩɣ nɛ kɩlɩɩ ɛlɛ alɩwaatʋ ndʋ halʋ yaa halɩpɩɣa kaalakɩ fenaɣ lɛ (menstruation). 

Fenaɣ labʋ lɛ pɩwɛ ndɩ ndɩ halaa cɔlɔ. Pɩwɛɛ se pɩsɩɩna  kɩyakɩŋ 28 kɛ fenaɣ taa ɛlɛ nabayɩ ɛɛtalɩɣ mbʋ yaa pɛɖɛɛ pʋyɔɔ. Alɩwaatʋ ndʋ halʋ hakɩ hɔɔ lɛ, kiluzɔnuu (fœtus) ɖɩɣna paɣlɩɣ lɛ, nʋmʋʋ ŋgʋ kɩɖɩɣna ɖɔɖɔ hou. Lʋlʋʋ wiye lɛ, pɩɣa nʋmʋʋ ŋgʋ kihou ɖoŋɖoŋ nɛ pɩsa nɛ pɩga yasɩ sɔŋdʋ nɛ kalɩɩ. Pɩɣa lɩɣ kpa lɛ, pɩɣa nʋmʋʋ ŋgʋ kɩcaŋu kɩkpɩɩsɩ-kɩtɩ nɛ fenasi naalɛ wayɩ lɛ kɩwɛʋ ɛzɩ ɖooo lɛ yɔ.




#Article 677: Pɩɣyɩyaa tɛ ɖanʊʊ cɔlʊʊ yaa lɛɛzɩtʊ (Réforme protestante) (283 words)


Tʊmɩyɛ ɖɩnɛyɔ ɖɩpaɣza tʊda kpaɣna kpaɣɖʊ 15 alɩwaatʊ taa nɛ kɩwa kpaɣɖʊ 16 alɩwaatʊ taa, pɩɣyɩyaa tɛ ɖanʊʊ cɔlʊʊ yaa pɩɣyɩyaa tɛ lɛɛzɩtʊ pɩkɛ sɔlɩm tʊmɩyɛ ndɩ ɖɩpɔza se papɩsɩ kiɖe tɛ Krɩstʊ yɔɔ tisiɣ nɛ ɖɔɖɔ pɩtɩŋna pɩtɛ walʊʊ yɔɔ lɛ, pɩkɛ kɩjɛyʊʊ se ɛyʊ etisi Ɛsɔ sɛtʊ yɔɔ ɛlɛzɩɣ ɛ-tɛ fezuu caɣʊʊ. Pɩkɛ ɛyʊ lakɩzaɣ tɛ ɖiɣɖiɣ caɣʊʊ pɩtɩŋna nʊʊ yabɩtʊ tɔmʊʊ yɔɔ. Mbʊ pɩɩkɛ lɛɛzɩyaa yaa cɔlɩyaa mba pɛ-tɛ lɩmaɣzɩyɛ yɔɔ lɛ. Mbʊ pɩkandaɣ ɛyʊ yɔɔ komulum hɔɔlʊʊ taa lɛɣlɛ pɩlɩna kʊlʊma tadɩyɛ yɔɔ.
 
Cɔlɩyaa tɩŋgɩna taɣtʊ tʊmɩyɛ yɔɔ nɛ papɩzɩɣ pɛyɛlɩna Ɛsɔ tɔm takayaɣ nɛ ɖama hɛkɩŋ taa kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩ taa (kɔzɩ Caama kʊnʊŋ taa alɩwaatʊ ndʊ Martin Luther lɩzɩɣ kajalaɣ lɩzɩtʊ tɔm taa yɔ), nɛ pawɩlɩɣ se tɩtalɩna kiɖeɖema cɔlɔ yaa Kele kele tʊ cɔlɔ yaa mɩŋ cikpeŋ taa yɔ. Ɛsɔ tɔm yɔɔ tɩŋgɩnaʊ kɛna kajalaɣ setuu mbʊ cɔlɩyaa kɔsɔla yɔ. Sola scriptura wɛtʊ wɩlɩna-wɛ nɔmɔʊ ŋgʊ patɩŋgɩ yɔ.
 
Pɩpaɣzɩna Martin Luther Ampiri Kiɖeɖeʊ taa nɛ Ulrich Zwingli Zurich taa nɛ Martin Bucer Stasbourg halɩ pɩkɔɔ pɩtalɩna wayi wayi Jean Calvin Paarii tɛtʊ taa nɛ Genève tɛtʊ taa, pɩɣyɩyaa tɛ ɖanʊʊ cɔlʊʊ talɩ Erɔpʊ nɛ Hayi kiŋ Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ ajɛyɛ sakɩyɛ. Mazɩm mbʊ se pololuu ɛyaa yɔ tɔla lɛ, pʊkɔna tɛyɩtʊ Room Katoliki Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ nɛ pɩɣyɩyaa Ɛsɔ ŋgbɛyɛ pɛ-hɛkʊ taa. 
 
Wɛtʊ sakɩyɛ kɔma pɩlɩna lɛɛzɩtʊ ndʊ tɩyɔɔ. Alɩwaatʊ sakɩyɛ taa takayasɩ taa tɔm maya sakɩyɛ tɔŋ se kɩpaɣla tɔm kaɖɛ ñɩndʊ yebina se lɛɛzɩtʊ lɩmaɣzɩyɛ ɛwɛ. Fatanaa nɛ mʊwanɩ waa tɛ tʊda wɛʊ nɛ ɖama kpaŋgba yaa ɖama ñɔnaʊ, ɛyaa pɛnɛ papɩsa pɛwɛ ñɩm cɔɔcɩ tɩnaa tɛ liidiye. Ɛlɛ, pɩtɛkɛ pɩtɛ lɩmaɣza yɔ keeke kɛ lɛɛzɩtʊ lɩwa katoliki ŋgbɛyɛ cɛɛ ɖɩ-tɩ se ɖɩɖɩzɩ lɩmaɣza ana.




#Article 678: Pɩlɔmbɩ (134 words)


Pɩlɔmbɩ kɛna kpɛlɩ kpɛlɛkʊtʊ natʊyʊ tɛ wonuu nɛ kɩcɛcɛyaɣ kɔyɔ 82 piyele ñɩɣyʊ ŋgʊ kɩmayaɣ ŋga pasɩŋna-kʊ yɔ lɛ Pb. Pɩlɔmbɩ tomnaɣ sɛ kpʊzʊyɛɛɛ nɛ pɩcaɣ wɛʊ ɛzɩ ɛsɔtaa mɩndʊ yɔ, kɩpɩzʊʊ kɩpɩsɩ ɔkɩzɛnɩ wonuu nɛ kɩwɛɛ kʊlʊmʊm kpalʊlʊʊ tɩyɛ, papɩzʊ polubuku nɛ kɩwɛɛna wɛɖʊʊ ŋgʊ ɛyʊ sɔɔlaa yɔ. 

Pɩlɔmbɩ kɛna ñɩɣyʊ ŋgʊ kɩpɩzɩɣ kʊkʊ ɛyʊ yɔ, kɩlɛɛzʊʊ ndɩ ndɩ ɖɔɖɔ nɛ kɩ maɣmaɣ kɩpɩzʊʊ nɛ kɩlɩzɩ sɔtʊ ndʊ tɩpɩzʊʊ nɛ tʊkʊ ɛyʊ yɔ. Ñɩɣyʊ kʊnɛ kɩ-taa fɛyɩ ñɩɣlɩm mbʊ pi-pee paɣla kpayɩ kpayɩ yɔ. Pɩnaɣ 1980 taa ñɩnɩya naa size pɩlɔmbɩ kɛna ñɩɣyʊ kʊnɛ kɩhaɣ pɩcɛɛɖɛ kʊdɔŋ ɛyaa nɛ tɛtɛ wondu. 

Pɩlɔmbɩ wɛ ɛzɩ heelim yɔ nɛ yee pɩwɛ ɛsɔtaa yem paa pazɩ yem kɔyɔ pipisiɣ heelim mbʊ ɛyʊ fezuu yɔ. Kʊdɔmɩŋ weyi pɩlɔmbɩ kɔŋna yɔ pɛkpɛnda pɩtɩŋga nɛ payaɣ-ɩ se satiirinii kʊdɔŋ.




#Article 679: Raabaa (178 words)


Raabaa kɛna Marɔkɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ. Tɛtʊ sɔsɔtʊ tʊnɛ tɩwɛ Atilantiki kidiiliŋ cɔlɔ nɛ pɩwɛna Maarɔkɔ ɛjaɖɛ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayʊ kiŋ; tɛtʊ ndʊ nɛ ndʊ payaɣ-tʊ se Kenitra yɔ pɩ-posuu taa wɛ kilomɛtanaa ɛzɩ 40 yɔ nɛ tɩna tɛtʊ ndʊ tɩwɛna wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa nɛ hayʊ kiŋ nɛ payaɣ tʊtʊ se Kasablanka yɔ, pɩwɛ ɛzɩ kilomɛtanaa ɛzɩ 90 yɔ. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa  ɛyaa kpɛnda 1 972 686 nɛ tɩ-walanzɩ landammm taa wɛ ɛkɩtaarɩn aa ɛzɩ 12 100 yaa kilomɛtanaa 121 yɔ. Payaɣ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa egeetiye yʊʊtʊ se Abdelouafi Laftit nɛ tɩ-taa lɔŋ pasɩya nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ Abdelkader Tatou. Payaɣ Raabaa tɛtʊ sɔsɔtʊ vtʊnɛ tɩ-tɛ maaliki taa lɔŋ pasɩya nɔɔ ɖɛyʊ se Mohamed Sadiki PJD) nɛ palɩza-ɩ  pɩnaɣ 2015 taa.  

Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Raabaa tɛtʊ nɛ ajɛyaa naayɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ anaa yɔ: Salee (Maarɔkɩ), Maadiriidi (Ɛsɩpaañɩ), Honolulu (Etaazuni), Atɛɛnɩ (Kirɛɛsɩ), Sitɔkiholmɩ (uyɛdɩ), Isitambuli (Turukii), Tunisi (Tuniizii), Alizee (Alzeerii), Amanɩ (Yɔridaanii), Paarii (Fransɩɩ), Jeruzalɛm nɛ wɩsɩ ɖilɩyɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ (Palɛsɩtiini) nɛ Pɛtilihɛm (Palɛsɩtiini).

	




#Article 680: Rabindranath Tagore (245 words)


Rabindranath Thakur nɛ pɛɖɛyɩɣ-ɩ se Tagore (1861-1941)
Palʊla Rabindranath Thakur kɛ agoza fenaɣ lʊbɛ pɩnaɣ 1861 kɛ Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa nɛ ɛsɩ kɩyɛɛna fenaɣ lubɛ pɩnaɣ 1841. Pasɩma-ɩ ɖɔɖɔ se payaɣ-ɩ se Gurudev. Ɛkɛ ñam ñam takayasɩ kɩkalasɩ mayʊ, takayasi kɩkalasɩ mayʊ, wondu teyu, kɛkɛdaɣ mayʊ yaa kɩlɛmɩŋ lɩzɩyʊ nɛ lɔnsɩnɖɛ sɔsɔyɛ maɣzɩm. Ɛ-takayasɩ nzɩ ɛmaa yɔ sɩ-taa tɔmpaza nɛ tɩlyɛlɩ keteŋa kpeekpe nɛ pɩkɩlɩna pɩnzɩ mɩnɩŋ nɛɛlɛ taa. Pɩnaɣ 1931 taa paha-ɩ takayaɣ mayʊ tɛ samtʊ takayaɣ. Takayasɩ nzi nzi ɛmaa yɔ pakpaɣ sɩ-taa sakɩyɛ nɛ papɩsɩna kɛlɛm kɛlɛm taa, mbʊ payaɣ se sinemaa yɔ; nɛ weyi payaɣ-ɩ se Satyajit Ray yɔ ɛnʊ kɩlɩna tʊmɩyɛ nɖɩ labʊ. 

Rabindranath Tagore wɛ ɛndʊ layaa sɔɔsa mba payaɣ se Kalikuta yɔ pa-taa nɛ ɛpaɣza ɛ-tɛ keesi takayasɩ maʊ lɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ litoozo.

Ɛɛ wɛna pɩnzɩ hiu nɛ litoozo lɛ ɛma takayaɣ nakayɩ nɛ ɛyaa-kɛ hɩɖɛ se « wɩsɩ tɛ tɔɔyʊʊ ». Ɛma ɛ-tɛ kacalaɣ takayasɩ nzɩ payaɣ se tɩram yɔ pɩnaɣ 1877. Lɔŋ weyi pasɩɩza-ɩ ɛ-ɖɩɣa yɔ nɛ ɛzɩma ɛɛcaɣ Silayidaha yɔ (ɛ-caa ma ɖɩɣa nakɛyɩ kɛ peeɖe) yɔ piweba nɛ Tagore pɩsɩ weyi etisiɣ mbʊ mbʊ ɛnaɣ yɔ piɖeke puyɔɔ.

Tagore wɛ mba pakʊyɩ Piritaniki sʊsaa lɩmaɣza yɔɔ yɔ nɛ weyi ɛñɩ nesɩ ɖɔɖɔ kɛ Gandhi lɩmaɣziyɛ yɔɔ ɖɔɖɔ yɔ se Ɛndɩ ɛmʊ kɩ-tɩ yɔɔ caɣʊ yɔ. E-wezu caaʊ wɛ pʊtɔdɩyɛ; elesa ɛ-hɔʊ taa mba payɩ. Mbʊ pɩsɩŋgaɣna-ɩ yɔ mbʊ lɛ ɛ-takayasɩ ndɩ ndɩ nzɩ ɛma yɔ tʊma wena ɛlakaɣ Santiniketaŋ, Visva-Bharati sukuli sɔsɔʊ taa yɔ.




#Article 681: Ramsès 2 (330 words)


Ramsès 2 (Egipiti kɩbɩnʊʊ kʊnʊŋ taa lɛ, Ousirmaâtrê Setepenrê, Ramessou Meryamon), ɛkɛ Egipiti ɛjaɖɛ wiyaʊ naatozo tʊ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ 19 ñɩŋa taa. Palʊla-ɩ pɩnaɣ -1304 hɛkɩŋ taa mbʊ yɔ nɛ ɛsɩ Pi-Ramsès pɩnaɣ -1213 cɔlɔ mbʊ yɔ. Paya-ɩ ɖɔɖɔ se Ramsès Kɩkɩlʊ yaa ɖɔɖɔ Ozymandias, Manéthon ñayaɣ-ɩ se Ramsès (yaa Ramessès Miamoun, Rampses). Ɛcaɣ kewiyaɣ kpelaɣ yɔɔ kpaɣ nɛ pɩnaɣ -1279 ŋtalɩ pɩnaɣ -1213.

E-kewiyaɣ alɩwaatʊ ɖaɣla kamaɣ fɛyɩ nɛ eyeke a-alɩwaatʊ kpaɣ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ 19 ñɩŋa pɩnzɩ hɔɔlʊʊ mbilim. Pɩtasɩ kumolaa wena ɛma payi ɛ-ɛjaɖɛ hɔɔlɩŋ tɩŋa taa yɔ (tɩna patʊyɩ-ɩ hɩɖɛ se Egipiti wiyaʊ mayʊ), eyeba pasaɣ-ɩ sɩɣʊ kpelesi ɛzɩ ɛ-lɛzʊʊ yɔ nɛ eyele pataɖɩɣ ɛ-hɩɖɛ Ɛsɔ sɛtʊ kuduyuŋ tɩŋa yɔɔ kɔzɩ kɔzɩ Egipiti ɛjaɖɛ awiyaa lalaa kuduyuŋ yɔɔ nɛ pɩwɛɛ ɛzɩ ɛ-maɣmaɣ ɛmana-ɩ yɔ. Keɖeɣa tʊma ana nɛ matʊ sɔsɔtʊ tʊma ana ɛ-hɩɖɛ taa yeki se ɖɩnɩɣ tɔbʊʊ mbʊ pʊyɔɔ ɖɩna-ɩ paa keɖeɣa wondu kuduyuu ŋgʊ lɛ kɩ-taa, kɩñɩtɩ kɩwɛna Egipiti kɩbɩnʊʊ piliŋga nakɛyɛ yɔ. 

E-kewiyaɣ mawayi fɛyɩ ñɩŋa ŋga ka-ɖaɣla pɩtalɩ pɩnzɩ 66 nɛ ŋga kɛna kpaagbaa kewiyaɣ ŋga ka-taa Egipiti kɩbɩnʊʊ hiɣ kɩ-tɩ yɔ. Wiyaʊ ɛnʊ ɛwɛna halaa hiu nɛ naalɛ (patɩŋa payɩ mbʊ yɔ ɛyaa-wɛ se halaa sɔsaa). Néfertari ɛkɩlɩ sɔɔlʊʊ nɛ ɛlɩzɩ-ɩ kuduyuŋ sakɩyɛ yɔɔ nɛ ehuyi-ɩ tɛtɛɛ kuduyuu kɩbaŋʊ nakʊyʊ abilaa kɛdɛŋga taa Thèbes wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ kideŋ yɔɔ nɛ Abou Simbel matʊ wɩlɩna kewiyaɣ hɔʊ sɔɔlɩm. 

Ɛnɛ ɛ-halʊ Néfertari palʊla abalɩpiyaa kagbanzɩ, pa-taa kɔyɔ Mériatoum (yaa Méry-Atoum), Rê layʊ sɔsɔ, nɛ halɩpiyaa kagbanzɩ pa-taa kɔyɔ Mérytamon.Isis-Néféret (yaa Iset-Nofret), piyaa lʊbɛ ɖoo pa-taa kɔyɔ Bentanat, Khâeemouaset nɛ Mérenptah weyi ɛkaɣ lɛɛzɩɣ Ramsès nɛ pʊwayi ɛ-halɩpiyaa loɖo. Bentanat (yaa Bint-Anath), Mérytamon (paya-ɩ ɖɔɖɔ se abiɖe kʊʊlʊm), Iset-Nofret 2, Hénoutmirê, Hénouttaouy nɛ Nebettaouy. 

Ɖɔɖɔ Babylone wiyaʊ pɛlɔ nɛ Siiri wiyaʊ pɛlɔ nɛ Hittit wiyaʊ pɛlaa naalɛ, wiyaʊ sɔsɔ Hattousili 3 tʊ pɛlaa (pɩnaɣ -1264 ŋtalɩɣ -1234), pa-taa kɔyɔ Maâthornéferourê nɛ ɛ-kɔɔ weyi ɛkpaɣ-ɩ pɩnaɣ 44, yaa pɩnaɣ 1237 cɔlɔ mbʊ yɔ. Ɛ-halaa tɩŋa lʊlɩ-ɩ nɛ piyaa sakɩyɛ sakɩyɛ, piyaa mɩnʊʊ nɛ nɩɩlɛ nɛ loɖo pɛwɛɛ.




#Article 682: Raphael (141 words)


Raffaello Sanzio kɛ Roma tʋ. Patɩlɩɩ toni nɛ hɩɖɛ nɖɩ yɔɖɩɖɩyɔ Raphael. Palʋlɩ-ɩ Urbino kɛ Itaalii ɛjaɖɛ taa kɛ efemiye loɖo ŋgʋ wine kɛ ɖomaɣ fenaɣ taa kɛ pɩnaɣ 1483 taa. Ɖɩtaasɔ size Roma kɛna Itaalii ɛjaɖɛ tɛ tɛtʋ susɔtʋ. Ɛ-caa yaa ɛ-lʋlʋyʋ kɔyɔ Giovanni Santi. Santi Raffaello da Urbino sɩba ɖomaɣ fenaɣ kʋɖʋmaɣ ŋga ka-taa kɛ efemiye loɖo wine kɛɛkɛ ɖɔɖɔ kɛpɩnaɣ 1520 taa kɛ Itaalii tɛ tɛtʋ susɔtʋ nɖʋ payaɣ-tʋ size Roma yɔ tɩ-taa. Ɛ-lakaɣ tʋmasʋ sɔ na pɩŋŋ, nɛ nayɛ kɔyɔ: sɛmɩŋ taʋʋ tʋmɩyɛ, matʋ sʋsɔtʋ tʋmɩyɛ ndʋ tɩ yɔ ɛsɔ saɣkpala huwa lʋʋ tʋmɩyɛ yɔ. Ɛ-hɩlaa lɛɣ na kɔyɔ: Raffaello Santi, Raffaello da Urbino, nɛ Raffaello Sanzio da Urbino. Ɛ-caa lakaɣ ɖɔɖɔ tʋma sena ɛlakɩŋ nɔyɔ. Pɩyalʋ ɛnɛ yɔ ɛkɛkpɛlɛkʋyʋ ɛ-tʋmaɖɩlaɖɛ, peeɖe ɛ-kaɣkpaɣlɩmaza nɛ sɔlɩmtʋ maanaɣayɔ.Ɛ-ɖoo sɩbaɣ pɩnaɣ 1494 taa nɛ ɛ-caa kɛpɩnzɩ naadozo waɩkɛpɩnaɣ 1491 taa.




#Article 683: Reich naatozo ŋgʊ (Troisième Reich) (309 words)


Reich naatozo tɛ ŋgʊ, pɩkɛ tɔmpiye nɖɩ ɖɩwɩlɩɣ se pɩkɛ Caama ɛjaɖɛ nɖɩ Adolph Hitler ɖɩyaɣ yɔ kpaɣ pɩnzɩ 1933 ŋtalɩ 1945 taa yɔ. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩtakizi paɣtʊ mbʊ pɩnaɣ 1933 alɩwaatʊ taa lɛ, tɔmpiye Reich wɛɛ mbʊ nɛ ɖɩkɛ Caama ɛjaɖɛ kewiyaɣ hɩɖɛ, kɛ kewiyaɣ nɛ politiki takayasɩ kpeekpe taa nzɩ Caama ɛjaɖɛ ma pɩkɔɔ pɩtalɩ pɩnaɣ 1945 taa yɔ. Paa ɖoye, kpaɣna tɩyɔɔ wɛʊ takayaɣ pɩnaɣ 1943, tɔmpiye Grossdeutsches Reich sakɩyɛ kewiyaɣ ŋga ka-taa kaakɩlɩ sɔɔlʊʊ. 

Adolf Hitler kaakɛna ɛjaɖɛ nɛ samaɣ yɔɔ lɩmaɣzɩyɛ tʊma laɖaa ŋgbɛɣɛ nʊʊ tʊ Caama ɛjaɖɛ taa (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei Caama kʊnʊŋ taa kɛlɛ, ɖɔɖɔ payaɣ se NSDAP). Tɔmpiye ɛjaɖɛ nɛ samaɣ yɔɔ lɩmaɣzɩyɛ kɛ kɛlɛʊ taa Hitler nɛ e-kewiyaɣ tɛ politiki lɩmaɣza wena palaba yɔ nɛ peɖiyuu nɛ ɛjaɖɛ yɔ. Palɩzɩ ɛ-hɩɖɛ ɛ-lɩmaɣza takayaɣ taa nɛ pɩpɩ ŋgbɛɣɛ hɩɖɛ.

Pɩtɛ kewiyaɣ ŋga kaɖala katalɩ pɩnzɩ hiu nɛ naalɛ, kpaɣna Hitler ɛzɩ ɛjaɖɛ kewiyaɣ ñʊʊ tʊ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 30 pɩnaɣ 1933 alɩwaatʊ ndʊ pagba Reich agoza fenaɣ pɩnaɣ 1945 taa, pʊwayɩ lɛ, pagba Karl Dönitz kewiyaɣ kpaagba ŋga.

 
Fʊlɩsɩ Ɛjaɖɛ nɛ kpaŋgɩyɛ kewiyaɣ, nɛ kɛtɛ kɛkɛ cɛjɛyɛ kewiyaɣ yeke koŋ mbʊ lɛ, Adolf Hitler ɖiyaɣna-kɛ, natozo kewiyaɣ ŋga ɖɩyaɣ se Reich natozo ŋgʊ, ŋgʊ tɩna kedeŋga kpeekpe you naalɛ ŋgʊ Erɔpʊ ɛjaɖɛ taa, alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa pʊkɔna yoŋ sɔsɔŋ nɛ kɩdɛkɛdɩm sakɩyɛ, Yuda ɛyaa ɖɩzɩtʊ (soowa) nɛ Tsigane waa Erɔpʊ taa. Pakʊʊ ɖɔɖɔ kalakasɩ yaa ɛyaa ajama. 
   
Sɔndʊʊ kpaɣ ɖoŋ nɛ pɩkaɣ. Kpɩtaŋ naalɛ wayi lɛ, Göring yele nɛ pakpa kpɛnɖɛ lɩmaɣzɩyɛ tɩnaa tɛ ɛyaa 10000. Ɛyaa padaa peeɖe lɛ, Ernest Thälmann, KPD ñʊʊ tʊ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ naatozo ŋgʊ wiye. Ɖomaɣ fenaɣ taa, salaka tɩna talɩ ɛyaa 30000. Kpaɣ pɩnzɩ 1933 nɛ 1939 hɛkʊ taa mbʊ yɔ patalɩ ɛyaa 150000 ŋtalɩ 200000 salaka kuduyuŋ taa. Pakʊ ɛyaa ɛzɩ 7000 nɛ 9000 mbʊ yɔ. Ɛyaa sakɩyɛ sakɩyɛ seɣ Caama ɛjaɖɛ taa.

	




#Article 684: Abiɖe Victoria (577 words)


Victoria (palʊla-ɩ Alexandria Victoria cejewiye taa, agoza fenaɣ kɩyakʊ 24 pɩnaɣ 1819 Kensington kewiyaɣ ɖɩɣa taa Londre tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 22 pɩnaɣ 1901 Osborne House (Isle of Wight). Ɛɛkɛ Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ ñʊʊ tʊ pʊtɔbʊʊ se abiɖe Pretagne Sɔsɔʊ nɛ Irɩlandɩ ajɛyɛ taa mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ 20 pɩnaɣ 1837 pɩkɔɔ pɩtalɩ ɖooo ɛ-sɩm alɩwaatʊ. Kpaɣnɛ pɩnaɣ 1867 hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ kajalaɣ ŋgʊ wiye ɛɛkɛ Kanadaa ɛjaɖɛ taa abiɖe nɛ ɖɔɖɔ Ɛndɩ ɛjaɖɛ tɛ wiyaʊ sɔsɔ (abiɖe) kpaɣnɛ agoza fenaɣ kɩyakʊ 1 pɩnaɣ 1876 nɛ pʊwayi ɖɔɖɔ ɛtɛzɩna Ositraalii ɛjaɖɛ pɩnaɣ 1901 kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 1 ŋgʊ wiye. Ɛɛwɛna pɩnzɩ 18 lɛ, ɛkpaɣ kewiyaɣ kpelaɣ.

Victoria walɩ ɛ-ɖɛtʊ ɛlɛ kɛ wiyaʊ pɩɣa paya-ɩ se Albert Saxe-Cobourg-Gotha tʊ pɩnaɣ 1840. Pe-piyaa nakʊ nzɩ sɩkpaɣ sɩ-halaa kewiyaɣ ɖɩɣa taa peeɖe yeke, mbʊ yebina nɛ Victoria sɛɛ hɩɖɛ se neze sɔsɔ Erɔpʊ taa. Ɛ-walʊ Albert sɩm wayi pɩnaɣ 1861, putukina ɛ-laŋɩyɛ piŋ nɛ ɛsʊʊ kʊñɔŋ taa, pɩcaɣ-ɩ yuŋ nɛ ekizi ɛtasɩɣ lɩɣ ɛyaa ɛsɩnda.  

E-kewiyaɣ kpelaɣ alɩwaatʊ ɖaɣla pɩtalɩ pɩnzɩ 63 nɛ fenasɩ lʊbɛ kɛkɛ kewiyitu naalɛ ñɩnɖʊ ndʊ tɩtɩŋa Elizabeth 2 ñɩndʊ wayi Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ ɛjaɖɛ taa. Payaɣ se Victoria wɛɛ, nɛ e-kewiyitu wɛɛ akɔna lɛɛzɩtʊ sakɩyɛ samaɣ hɔɔlʊʊ taa nɛ tɔsʊʊ huu nɔmɔʊ taa nɛ keɖeɣa tʊma kpɛlɛkʊʊ taa pɛ-ɛjaɖɛ taa nɛ Pritaniiki Ampiiri lɔŋ lɔŋ walʊʊ. Ɛnʊ kɛna Pritaniiki ɛjaɖɛ kpaagba kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ tʊ Hanovre ɖɩɣa taa ŋga kaawɛ Pritaniiki lɩm hɛkʊ taa tɛtʊ yɔɔ ɖooo pɩnaɣ 1714.

Victoria caa kaakɛ wiyaʊ pɩɣa paya-ɩ se Edouard Auguste Kent tʊ nɛ Strathearn, pɩɣa naanaza ŋga wiyaʊ George 3 Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ ɛjaɖɛ taa. Pɩkɔɔ pɩtalɩ pɩnaɣ 1817, Edouard ɖɛtʊ, Charlotte Augusta Galles tʊ ɛkɛ wiyaʊ pɩɣa nɛ George 3 mʊ-ɩ ɛzɩ halʊpɩɣa keyeke koŋ ɛsɛyɩ. Ɛ-sɩm kɔna kɔkɔɖɛ piŋ kewiyaɣ ɖɛzɩɣ nɔmɔŋ taa Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ ɛjaɖɛ taa nɛ Kent nɛ ɛ-ɖalaa aɖama ñɩmba pʊpɔzɩ-wɛ se pakpaɣ halaa nɛ pɛwɛna piyaa. Pɩnaɣ 1818 lɛ, wiyaʊ pɩɣa kpaɣ halʊ kɛ wiyaʊ pɛlɔ Victoria Saxe-Cobourg-Saalfeld tʊ, ɛ-tɛ nɛ Caama ɛjaɖɛ taa ŋgʊ Léopold weyi ɛkɛ lelu mbʊ yɔ ɛ-halʊ kɛlɛ wiyaʊ pɛlɔ Charlotte Augusta.

Palʊlɩ pɩɣa kʊyʊma Victoria, palʊla-ɩ tɛpɩyɛ ñɩɩtʊ 4 nɛ cɛjɛsɩ 15 yɔɔ agoza fenaɣ kɩyakʊ 24 pɩnaɣ 1819 Kensington kewiyaɣ ɖɩɣa taa Londre tɛtʊ taa. Victoria wɛɛ nɛ ɛ-saŋ nɛ ɛ-yɩɣyɩɣ Albert alɩwaatʊ ndʊ ɛlɛ kɔma nabʊlɛ ɖeɖe aloma fenaɣ pɩnaɣ 1839 taa yɔ. Pa-naalɛ pɛwɛɛ pɔsɔɔlʊʊ ɖama nɛ abiɖe pɔzɩ-ɩ walɩtʊ tɔm pɩnaɣ 1839 aloma fenaɣ kɩyakʊ 15, kɩyakɩŋ kagbanzɩ wayi ɛzɩ ɛtalɩɣ Windsor tɛtʊ taa yɔ. Pa-walɩ ɖama lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 10 pɩnaɣ 1840 kewiyaɣ Ɛsɔ kpaŋ taa James Kiɖeɖeu kewiyaɣ ɖɩɣa taa Londre. Victoria kaasɔɔlɩ pɩtɩɩfɛyɩ Albert nɛ ɛsʊʊ ɛ-cɔlɔ ɖoo taa kaɖɛ nɛ kaɖɛ pɛ-tɛ nesi ɖɔkʊʊ wiye, ɛlɛ pʊwayɩ lɛ, ɛ-maɣmaɣ ɛsa, ɛñɔkɩ ɛ-takayaɣ taa ɛzɩ pɩkɛ pɩyʊ mbʊ wiɖiyi ɛtana ɛna kaʊ yɔ.

Kɩyɛɛna fenaɣ taa Victoria nɛ Albert pakʊya powolo se pana pa-pɩyalʊ, Galles wiyaʊ pɩɣa, weyi ɛlakaɣ sɔjɛtʊ tʊmɩyɛ Dublin nɛ ɛcaɣ kɩyakɩŋ pazɩ Killarney. Kamɩŋ fenaɣ taa Albert nɩɩ se ɛ-pɩyalʊ sʊna Irɩlandɩ halʊ nɔyʊ. Pɩcɛyɩ ɛ-caa nɛ ewolo Cambridge ɖenɖe Edward lakaɣ sukuli yɔ se ɛ-pɩɣyɩna-ɩ. Pʊkɔma saŋayɩŋ fenaɣ pazɩtʊ taa lɛ, Albert paɣzɩ kʊdɔŋ kpem. William Jenner la tʊmɩyɛ ɛ-kʊɖoŋ yɔɔ nɛ ɛna se ta heŋ kɩnamɩyɛ kʊdɔŋ wɛna-ɩ nɛ ŋgʊ ɛsɩbɩna saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 14 pɩnaɣ 1861. Ɛ-tɛ sɩm mbʊ pɩcaɣzɩ piŋ Victoria nɛ ɛsʊkɩ sɩm mbʊ pʊ-tɔm kɛ Galle wiyaʊ pɩɣa se ɛnʊ kʊna-ɩ. Halʊ ɛnʊ ɛcaɣ sɩm kʊñʊŋ piliɖi piŋ nɛ halɩ ɛtasɩɣ suu wondu natʊyʊ pɩtasɩna kɩkpɛdɩtʊ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɛ-sɩm evemiye.

	
	
	




#Article 685: Rembrandt (193 words)


Rembrandt Harmenszoon van Rijn kɛ Leɣdɩ tʊ. Palʊlɛ-ɩ leɣdɩ ɛjaɖɛ taa kɛ efemiye hiu nɛ kakganzɩ ñɩŋgʊ wiye kɛ hasɩyaɖɛ fenaɣ taa kɛ pɩnaɣ 1606 taa kɛ Leyde (Provinces-Unies). Ɛsɩba efemiye naanaza ñɩŋgʊ wiye kɛ aloma fenaɣ taa kɛ pɩnaɣ 1669 taa, kɛ Amstɛrɩdam peeɖe. Ɛkɛkɛ ɛyaa ɛsɩndaa kɛ sɛmɩŋ taʊʊ tʊmɩyɛ laɖʊ susɔ sɩŋ, kɛ sɛmɩŋ taʊʊ tʊmɩyɛ labʊ taa.

Ɛlɩzaɣ anjaʊwaa kɩbamaɣ sɩŋ ɖɔɖɔ. Ɛ-ɛkɛ ɖɔɖɔ Peyibaa ɛjaɖɛ tɛ sukili taa sɛmɩŋ taʊʊ tʊmɩyɛ laɖʊ susɔ pɩŋ kɛ waasɩ hiu nɛ lʊbɛ waa taa. Ɛɛmʊ ɖɔɖɔ samtʊ takayaɣ kɛ waaɣ ŋgaɣ ka-daa kɛ nɛɛɖlandɛ. Rembrandt labaɣ kɩlɛmɩŋ mɩnɩŋ naanaza, nɛ ɛlɩzɩ anjaʊ waa mɩnɩŋ niidozo.
 
Ɛ-tʊma anaɣ alabʊ taa lɛ, ɖɩcɔnaɣ kɔyɔ mɩŋ nɛ cɩkpɛndʊ kɛ ɛlakaɣnaɣ, nɛ pʊwɛnaɣ ɖʊ size ɖɩtɩlɩ abalʊ ɛnɛ ɛyɔ size, ɛtʊmɩyɛ tɛkɛ keɖeyaɣ yaa ñɩlɩ ñɩlɩ pɩyʊ yaa ñɩm ñɩnʊ kadadayɔ ñɩmbʊ ɛlɛ, ɛsɔlaa size ɛwɩlɩ ɛlɩmaza kɩpanaɣ ɛtʊmɩyɛ nɖɩ ɛlakɩ yɔ ɖɩ-taa, nɛ ɛwɩlɩnaɣ samaɣ size kaɖʊ sɔlɩm tʊmɩyɛ nɖɩ ɖɩ-taa. 

Rembrandt kɩlɛmɩŋ kpeekpe yɔ ɖɩnaɣ ɛcɔlɔ kpam tɩnaɣ, mba yɔ, ɛhalʊ payaɣ se Saskia kɔɔnɔɔ tʊ nɛ ɛ-halʊ naalɛ tʊ lɛ Hendrɩckje Stoffels. Rembrandt Harmenzoon van Rijn wɛnaɣ halaa naalɛ nɛ pɩɣa kʊɖʊmaɣ.




#Article 686: René Descartes (352 words)


Palʊla René Descartes kɛ lakɩŋ fenaɣ 31 pɩnaɣ 1596 kɛ La Haye, Fransɩɩ tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ lɛlaɣ fenaɣ 11 pɩnaɣ 1650 kɛ Stɔkhɔlm, Sʊyɛdɩ taa. Ɛkɛ mathématicien, physicien nɛ filozofii tʋ. Pakpaɣ-ɩ sɩ weyi ɛlɩza mbʊ payɣ se Filozofii moderne yɔ; mbʊ pʊyɔɔ yɔ, tɔm natʊyʊ yɔɔdɩɣ ɛ-yɔɔ tɔm tʊnɛ yɔ, paanɛ tɩwɩzɩʊ ɛzɩma yɔ: « Hayɩ, Descartes talaa kɛlɛ ». Latɛŋ taa kɛ ɛlɩza mbʊ payaɣ se ɛyʊ-tʊ sɩŋŋŋ yɔ nɛ ɛyɔɔdɩɣ se alɩwaatʊ ndʊ ɛnʊ ɖɩna maɣzɩʊ yɔ, pʊ-tɔbʊʊ se ɛnʊ wɛɛ. Physique taa lɛ, ɛwɛ ɛzɩ mba palɩza lakasɩ nzɩ piciidɩɣ yɔ nɛ payaɣ se mécanisme yɔ pa-taa nɔɔyɩ yɔ.  Mathématiques taa lɛ, ɛlɩza mbʊ payaɣ se géométrie analytique yɔ. 

Ɛ-tɛ méthode scientifique ŋgʊ ɛlɩza pɩnaɣ 1628 kɛɛ-takayaɣ ŋga ɛya se Règles pour la direction de l'esprit nɛ Discours de la méthode kɛ pɩnaɣ 1637 yɔ, sɩpazaa sɩɖɩzɩ mbʊ pawɩlaɣ sukili sɔsɔʊ taa kɛ scolastique taa yɔ. Ɛyɔɔda se, ɛyʊ wɛʊ mbʊ yɔ mbʊ ɛkɩlɩɣ tɛyʊ nɛ lalaa nɛ pɩkɩlɩ ɖeu yɔ, mbʊ lɛ ɛyʊ lɛlʊ wɩzasɩ nɩʊ. 

Paya Descartes caa se Joachim Descartes. Palʊla-ɩ saŋayɩŋ fenaɣ naalɛ pɩnaɣ 1563 kɛ Sucé-sur-Erdre, nɛ ɛkɛ lɔŋ tasɩyʊ kɛ paɣtʊ lɩzɩya taa kɛ Rennes tɛtʊ taa nɛ e-ɖoo se Jeanne Brochard Bretagne. Palʊla ɛlɛɛ Indre-et-Loire taa kɛ pɩnaɣ 1566 nɛ peeɖe ɖɔɖɔ ɛsɩba. Palʊla Descartes kɛ e-egbelenaa tɛ kɛ La Haye tɛtʊ taa mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ, ɛ-caa lakaɣ tʊmɩyɛ kɛ Rennes tɛtʊ taa nɛ ɛtaawɛna alɩwaatʊ se ɛcɔna ɛ-yɔɔ. Descartes kɛ naatozo-tʊ nɛ patɩŋga mbʊ yɔ, e-egbelenaa kɛ palʊla-wɛ. Palʊla-ɩ lakɩŋ fenaɣ 31 kɛ pɩnaɣ 1596 nɛ pɔsɔ-ɩ lɩm kɛ Saint-Georges cɔɔcɩ taakɛ ɖomaɣ fenaɣ naatozo wiye pɩnaɣ 1596. Pɩwɛɛ se pɩwɛɛ kɔyɔ, paasɔ-ɩ pʊ paroisse Notre-Dame taa ɛlɛ ɛzɩma papɩsa Protestant waa yɔ, pɩ-yɔɔ kɛ pɔsɔ-ɩ pʊ peeɖe. Ɛ-tɛ kacalaɣ kpaŋgbamʊʊ kɛ payaɣ se René Brochard des Fontaines, e-ɖoo caa; ɛlɛ kɛ tɔm hʊyʊ kɛ Poitiers tɛtʊ taa. Ɛ-tɛ kpaŋgbamʊʊ naalɛ ñɩnʊʊ payaɣ se Michel Ferrand, ɛlɛ kɛ e-neze ɖalʊ nɛ ɛkɛ sɔɔja sɔsɔ weyi paayaɣ se lieutenant-général yɔ nɛ ɛwɛɛ wiyau sɔsɔ Châtellerault tɛ. E-ɖoo sɩba agoza fenaɣ 13 pɩnaɣ 1597. Ɛsɩba lɛ, Descartes wɛna pɩnaɣ nɛ fenaɣ.




#Article 687: Rɩkɛɛ (308 words)


Kpakpayaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ payaɣ sɛ rɩkɛɛ. Kpakpasɩ ńzɩ, sɩkɛ nzɩ payaɣ se cartilagineux waa yɔ. Sɩ-n̄ʋŋ taa nɛ pɔŋ nɛ pɔŋ ɛnʋ ɛtalɩɣ ɛzɩ kakpaanzɩ yaa lʋbɛ mbʋ yɔ. Sɩwɛna keŋ si-siɣa taa nɛ sɩ-n̄ʋŋ cɔlɔ ɛzɩ kpakpasɩ lɛɛsɩ yɔ. Rɩkɛɛnaa wɛ paa lɩŋgamʋʋ ŋgʋ kɩ-taa. Kpakpasɩ ńzɩ, sɩwɛ ɖɔɖɔ pɔsɩ sɔsɔsɩ nasɩyɛ taa.

Pɔɖɔ rɩkɛɛnaa pɩlɩʋ ŋgʋ kɩwɛ rais naa taa yɔ. Paa nɛ mbʋ yɔ, rɩkɛɛnaa wɛ pɩlɩʋ cikpeluu ŋgʋ payaɣ se élasmobranche yɔ kɩ-taa; ɛzɩ Cladoselache nɛ Xenacanthus naa yɔ. Pana kajalaɣ rɩkɛɛnaa ɖooo Tɛfoniyɛɛ alɩwaatʋ taa, pɩlaba ɛzɩ pɩnzɩ 420 Ma'  mbʋ yɔ. Rɩkɛɛnaa kɛ Kɩrɛstasɩ nɛ ɖɩnaaʋ -sɩ sɔnɔ, pɩlaba ɛzɩ pɩnzɩ  100 M yɔ. Rɩkɛɛnaa wɛ ndɩ ndɩ. Sɩtala tindima 465 mbʋ yɔ. Pɛtɛyɩ-sɩ pɩlɩŋ 35 taa.

Rɩkɛɛnaa nabɛyɛ ɖɩma, ɛlɛ, patɩlɩ-wɛ nɛ pɔ-mɔɔ wena atapʋʋda yɔ. Rɩkɛɛnaa ɖaɣlakɩŋ talɩ ɛzɩ  santimɛtɛnaa 17 mbʋ yɔ. Mba paɖaɣlɩ ḿbʋ yɔ, paba lɛ Etmopterus perryi n̄ɩma. Mba payaɣ paba se rɩkɛɛ-baalɛɛnɩ waa yɔ, paba ɖaɣlakɩŋ talɩ ɛzɩ santimɛtɛnaa 20 mbʋ yɔ. Paa mbʋ yɔ, rɩkɛɛ-baalɛɛnɩ tɔkɩ  mbʋ payaɣ se planktɔŋ yɔ nɛ kɩcakɩ wezuu. Teŋgu tɛɛ kʋsʋʋ mɩɩɩ nɛ kihikiɣ kɩ-kʋtɔɔm. Rɩkɛɛnaa sakɩyɛ  kɛ mba pɔtɔkɩ nandʋ yɔ. Pakpaɣ-tʋ ɖɔɖɔ kamaɣ fɛyɩ. Rɩkɛɛnaa wɛ paa teŋgu ŋgʋ lɛ kɩ-taa. Papɩsɩɣ petii teŋgu tɛɛ halɩ pɩtalɩ ɛzɩ mɛtanaa 2 500 mbʋ yɔ. Rɩkɛɛnaa tɔsɔɔlɩ caɣʋ lɩm mbʋ pʋwɛ leleŋ yɔ pɩ-taa, ɛlɛ, Rɩkɛɛnaa lɛlaa n̄acakɩ pɩ-taa, ɛzɩ mba payaɣ se rɩkɛɛ-bouledogues waa nɛ rɩkɛɛ de rivière waa yɔ. Kpakpasɩ sɩnɛ, sɩsɩ pɩsɩɣ sɩcaɣ teŋgu lɩm taa sɩtɛ sɩcaɣ lɩm mbʋ pʋwɛ leleŋ yɔ pɩ-taa. 

Hɛɛnzɩ ɛzɩ kagbaanzɩ yaa lʋbɛ mbʋ yɔ wɛ rɩkɛɛnaa tamasɩ tɛɛ nɛ hɛɛnzɩ nzɩɩ pefeziɣna. Rɩkɛɛnaa  wɛnɩ pɔɔyɩŋ nɩɩyɛ po-tomnasɩ yɔɔ nɛ pɩkandɩɣ pɔ-yɔɔ nɛ kʋdɔmɩŋ nɩɩyɛ ɛɛsʋʋ po-tomnasɩ taa. Pɔɔyɩŋ ɛnʋ ɖɔɖɔ ɛlakɩna nɛ payaɣ lɩm camɩyɛ. Rɩkɛɛnaa nɔsɩ taa kela pɩla yem pɩlaɣpɩlaɣ nɛ kɩbɩna holuu nɛ kɩfana n̄ɔn̄ɔʋ.




#Article 688: Richard Wagner (420 words)


Wilhelm Richard Wagner, palʊla-ɩ agoza fenaɣ kɩyakʊ 22 pɩnaɣ 1813 Leipzig tɛtʊ nɛ ɛsɩ lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 13 pɩnaɣ 1883 taa Venise tɛtʊ taa. Ɛɛkɛ hendu lɩzɩyʊ, amʊza ñʊʊ tʊ, tɔm mayʊ sɔsɔ, hendu teyaa ñʊʊ tʊ nɛ ɛke; ɛyʊ weyi etisi lelaa lɩmaɣza yɔɔ yem yɔ keɖeɣa tʊma alɩwaatʊ taa, kɔzɔ kɔzɩ pasɩmɩ-ɩ nɛ ɛtɛ laŋɩyɛ taa siziŋ hendu ndʊ ɛlɩzɩ tʊ tɩkpɛndɩ nɛɛlɛ nɛ nanza yɔ nɛ leleŋ hendu yɔ ɖɔɖɔ, nɛ kajalaɣ hiu ñɩndʊ mbʊ yɔ peteu-tʊ paa ɖoye kɛ pɩnaɣ taa kazantʊ ndʊ palɩzɩ-tʊ pɩnaɣ 1876 yɔ.  

Ɛkpasa camɩyɛ nɛ ɛtɩlɩ tabalɩyɛ labʊ nɛ nesi tɛ tʊma nɛ lɔŋ sɩnɖa sɔsaa se ɛpɩzɩ nɛ ɛlɛzɩ pɛ-tɛ cɩkpɛndʊʊ tɛ laɣsɩ amʊza taa mbʊ lɛ, pɩpazɩ pɩkɛdɩna ɛ-tɛ alɩwaatʊ taa ɛyaa nɛ ɛ-tɔm. E-nesi tɛ tʊma pɩtɩŋa mbʊ pʊwɛ ɖeu ceɣ yɔɔ pazɩ pɩwɛ ɖeu piŋ miiziki hɔɔlʊʊ taa kɛ e-evbutu alɩwaatʊ taa. Richard Wagner pɩsɩ laŋɩyɛ taa lɩmaɣza hendu teyu sɔsɔ kpaɣɖʊ 19 alɩwaatʊ taa nɛ ɛ-tɔm caɣ yuŋ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ajɛyɛ taa.

Palʊla Richard Wagner agoza fenaɣ kɩyakʊ 22 pɩnaɣ 1813 kɛ Brühl habɩyɛ mayaɣ natozo ŋga yɔ ɛsɔda kuduyuu naalɛ ŋgʊ taa akɔma ɖɩɣa ŋga payaɣ se Zum roten und weißen Löwen (tɔyʊ kɩsɛmʊ nɛ kʊhʊlʊmʊ akɔma ɖɩɣa) Yuda ɛyaa egeetiye taa kɛ Leipzig tɛtʊ taa. Wagner kɛ pɩɣa nakʊ ñɩŋa Carl Friedrich Wagner hɔʊ ŋgʊ ɛɖʊ-kʊ pɩnaɣ 1798 taa. 

Carl kɛ tɔm hʊyaa tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ taa ɛyʊ kɛ Leipzig tɛtʊ taa fulisi naa tɛ, ɛkɛ ɛyʊ weyi ɛsɩma lɔŋ piŋ yɔ nɛ ɛlakaɣ hendu teu tɛ amʊza. E-ɖoo kɔyɔ Johanna Rosine Paetz (1774 ŋtalɩ 1848), anasaayɩ tɔnasɩ tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ taa tʊ nɔyʊ pɛlɛ, ɛsa taakuli camɩyɛ ɛlɛ ɛsɩma lɔŋ ɖɔɖɔ. Pɩɣyɩyaa cɔɔcɩ tɩnaa paakɛwa, pɔsɔ-ɩ Ɛsɔ tɛ lɩm Thoma Kiɖeɖeu kpaŋ taa kɛ Leipzig tɛʈʊ taa kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 16 pɩnaɣ 1813 nɛ paya-ɩ se Wilhelm Richard Wagner. Ɛ-caa sɩba lɛ, ɛwɛna fenasɩ loɖo.   

Kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 28 pɩnaɣ 1814 lɛ, e-ɖoo walɩ Carl Friedrich taabalʊ, ɛlakaɣ amʊza ɖɔɖɔ ɛnʊ yɔ Ludwig Geyer. Wagner cejewiye yele ɖɩpɩsɩ ɖɩcaɣ Dresden tɛtʊ kɛ Geyer ɖɩɣa taa, ɛlɛ weyi ɛsɩkɩ pɩnaɣ 1821 taa ɛlɛ, ɛtapɩzɩda eheyi Wagner ɛ-kʊñɔŋ tɔm ɖɔɖɔ ɛzɩ ɛ-hɩɖɛ nɖɩ paya-ɩ se Richard pɩkɔ pɩtalɩ ɛ-pɩnzɩ 14 yɔ, mbʊ yebina nɛ ɛmaɣzɩ se Geyer kɛnɛ ɛ-caa kʊlʊlʊ. 

Mbʊ yebina nɛ ɛ-lɩmaɣza kajalaɣ takayaɣ taa, ŋga ɛya se Me-wezuu tɔm yɔ taa lɛ, ɛwɩlɩ ɛ-tɩ ɛzɩ ɛkɛ Geyer pɩɣa yɔ. Cosina Wagner tʊma kajalaɣ ñɩnaa nayɛ taa lɛ, tɔmʊʊ ŋgʊ ɛzɩ patɛm-kʊ ɖʊʊ taɣtʊ takayasɩ taa yɔ pahɩzɩ-kʊ nɛ pɛlɛzɩ-kʊ nɛ Friedrich Wagner hɩɖɛ.

	
	
	
	




#Article 689: Riiyoodee Saanayiroo (198 words)


Preeziili ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ taa payɩ lɛ, Sao Poolo tɛtʊ wayɩ lɛ Riiyoodee Saanayiroo ñɩndʊ tɩŋgɩna. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Piresiili ɛjaɖɛ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛkiŋ nɛ ndʊ ɖɔɖɔ lɛ Riiyoodee Saanayiroo hɔɔlʊʊ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa wɛ ɛzɩ ɛkɩtaarɩnaa 126 000 yaa kilomɛtanaa 1 260 nɛ ɖomaɣ fenaɣ taa pɩnaɣ 2007 taa paakala ɛyaa kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, paakpɛnda ɛyaa 6 093 472; ɛlɛ yee pekpɛndɩna ageeta wena acɔ tɛtʊ ndʊ nɛ ataa yɔ, ɛyaa kpɛnda mɩliyɔɔnaa 12 620 000. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-hɩɖɛ yaʊ sɩŋŋŋ yɔ, pɩlɩna tɔnʊʊ taa kpekpeka aleɣya wena palakɩ-yɛ peeɖe paa ɛzɩmtaa yɔ, peeɖe kidiiliŋ yɔɔ nɛ Yeesu Kristu anjaʊ ŋgʊ palɩzɩ-kʊ Kɔrikovadoo yɔ kɩ-yɔɔ ɖɔdɔ. Payaɣ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-tɛ maalika yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Eduardo Paes (PMDB).

Riiyoodee Saanayiroo nɛ ajɛyaa nayɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ natʊyʊ paɖʊ taabalɩyɛ nɛ palakɩ tʊma se pɛ-tɛtʊ ɛɖɛ nɛ ɛsɩnda. Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa kɔyɔ: Setifi (Alizeerii), Pariseeloni (Ɛsɩpaañɩ), Puyenezɛrɩ (Arzantiini), Havanɩ (Kuubaa), Isitambuli (Turki), Turubaŋ nɛ Kaaap (Afrika Hadɛ kiŋ), Lisiboni (Pɔritigaalɩ), Lɔsɩ Aŋzeelɛsɩ nɛ Miyami (Etaazuunii), Yuunii (Liibaŋ), Niteeroyi nɛ Santosi (Piresiili), Niisi (Fransɩɩ), Sewuuli (Kooree Hadɛ Kiŋ), Sidinee] (Ositraalii), Tunisi (Tuniizii), Pogotaa (Kolombi), Ceedaa (Arabii-Sahʊditi) nɛ Fankuva (Kanadaa).

	
	




#Article 690: Roald Amundsen (335 words)


Roald Engelbregt Gravning Amundsen kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Nɔɔrɩvɛɛgɩ yɔ, ɖɩ-taa pɩɣa yaa ɖɩ-tɛtʋ taa tʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛwɛna tandaʋ siŋŋ kɛ ɛ-tamaɣ tɛɛ yɔ. Palʋla-ɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ taa kɛ efemiye yaa kɩyakʋ hiu nɛ loɖo (16) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1872 n̄ɩŋga taa. Egeetiye yaa lone nɖɩ ɖɩ-taa palʋla-ɩ yɔ payaɣ size Borge.

Ɛsɩba mɩsɩkʋm fenaɣ taa kɛ efemiye yaa kɩyakʋ hiu nɛ lutozo (18) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1928 n̄ɩŋga taa. Paa pɩɩla ɛzɩma nɖɔ, Ours waa lɩm fɛɛʋ hɔɔlʋʋ tɛ tɛtʋ taa ɛsɩba. Nɔɔrɩvɛɛgɩ ɛjaɖɛ taa abalʋ sɔsɔ ɛnɛ, ɛkɛ mɛlɛ waa yɔɔ tʋmɩyɛ laɖʋ. Ɛsaɣ mɛlɛ waa. Ɛtɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ, ajɛɛ taa nʋmɔŋ wobu kpɛlɛkʋʋ tɩlɩyʋ siŋŋ tʋ. Ɛwɛ Nɔɔrɩvɛɛgɩ ɛjaɖɛ nɛ ɖi-hayi yaa tɛtʋ putuuɖe hɔɔlʋʋ taa kiŋ.

Pɩnaɣ 1898 n̄ɩŋga taa mbɩ yɔɔ lɛ, ɖajaa sɔsɔ Roald Amundsen ɛnɛ, ewoba nʋmɔ woɖaa santaɖaʋ kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Pɛlɩjɩ (Belege) yɔ ɖɩ-tɛtʋ nɛ ɖi-hayo yaa ɖi-hayuu hɔɔlʋʋ taa kiŋ. Ɖajaa sɔsɔ Adrien de Gerlache de Gomery ɛnɛ, ɛɖʋna santaɖaʋ sɔsɔʋ nʋmɔʋ ɖɔm pʋnɛ, pɩɩkɛ tɛʋ nɩʋ alɩwaatʋ taa yaa nikaɣ alɩwaatʋ taa kɛ palakaɣ lɩm yɔ keveŋa ŋga kɛ Antarctique tɛtʋ wandamm taa.

Ɛɖʋ tabalɩyɛ nɛ fɛɖʋ tʋmɩyɛ laɖʋ ɖajaa sɔsɔ tɩlɩyʋ Frederick Cook. Ɛ-lɛ wɩlɩnɛyɩ yaa ɛlɛ yebina nɛ ɛtɩlɩ lona yaa ageeta wena a-taa papaɩzɩɣ pehiu hasɩ Huskies n̄ɩnzɩ yɔ. lona anaa lɛ, nʋmɔŋ ɖɛʋ nɛ putuuɖe nɛ ɖi-hayo yaa ɖi-hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa.

Pɩnaɣ 1905 taa mbɩ yɔ lɛ, ɛnʋ kaakɛna kɔɔnɔɔ yaa kajalaɣ tʋ weyi, ɛ-jalal lɛdɩnaʋ nʋmɔʋ ŋgʋ kɩlɛdʋ hayu hɔɔlʋʋ taa kiŋ nɛ ŋgɔ ntalɩ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ ɖɔɖɔ yɔ. Kɩkpɩtɩna kɩ-tɩnɛ kpam nɛ Atɩlantɩkɩ teŋgu pʋkɔɔ pɩtalɩ Pasifiki teŋgu kɛ tɛtʋ ndʋ payaɣ tʋ size Grand Nord Canadien yɔ tɩ-taa.

Pɩkɔma pɩɖɛɛna ɛsɩndaa mbɩ yɔ, ɛnʋ kaakɛna nʋmɔŋ wobu sɔsɔ ndɩ ndɩ, n̄ʋʋdʋ yaa yɔɔ cɔnayʋ. Kɔɔnɔɔ yaa kajalaɣ nʋmɔʋ kuwobu sɔsɔ kaatala putuuɖe nɛ ɖɩ-hadɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ. Pɩɩkɛ saŋayɩŋ fenaɣ taa kɛ efemiye yaa kɩyakʋ hiu nɛ naanza (14) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1911 n̄ɩŋga taa.




#Article 691: Robert Schumann (348 words)


Robert Schumann kɛ Caama hendu lɩzɩyʊ, palʊla-ɩ mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ 8 pɩnaɣ 1810 kɛ Zwickau tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 29 pɩnaɣ 1856 taa kɛ Endenich (ɖenɖe payaɣ sɔnɔ se Bonn tɛtʊ yɔ). Ɛ-tɛ miziiki lɩmaɣzɩyɛ kaakɛ ɛjaɖɛ kɛzɩyɛ lɩmaɣzɩyɛ tɛ, nɖɩ paakɩlɩ sɩm kpaɣɖʊ 19 pazɩtʊ alɩwaatʊ taa yɔ, alɩwaatʊ ndʊ Eerɔpʊ kaawɛ kɩlɛzɩɣ kpɛlɩ kpɛlɩ yɔ. Robert Schumann kɛ pɩɣa kɩgbaanzɩ ŋga August Shumann cɔlɔ 1773-1826) nɛ ɛ-halʊ Christane Schnade (1771-1836). Schumann kaakɛ taakyasɩ kɩkalɩsɩ pɛdɩyʊ, mayʊ nɛ takayasɩ kɩkalɩsɩ lɩzɩyʊ. 

Schumann labɩ sukuli kɛ nesi tɛ sukuli taa nɛ Zwickau hɛkʊ taa sukuli taa. Peeɖe ɛkpɛlɛka Latɛŋ nɛ Krɛkɩ nɛ Fransɩɩ kʊnʊmɩŋ. Ɛkpɛlaka kajalaɣ taa kɛ piyano tʊmɩyɛ kɛ Johann Gottfried Kuntsch cɔjɔtʊ naŋ taa tʊma yɔɔ cɔnɩyʊ cɔlɔ. 

Leipzig ɖoo canaʊ taa lɛ, pakalaɣ ɛyaa 41000 yeke tɛtʊ ndʊ tɩtaa nɛ kɩkɛ ɖɔɖɔ tɛtʊ naalɛ ndʊ kɛ Saxe taa kɛ Dresde egeetiye taa. Tɩkɛ ɖɔɖɔ kɩgbalaŋ kɩyakʊ lone nɛ ɖɔɖɔ takayasɩ nɛ sɩ-lɩyaa (Brockhaus, Reclam, Breitkopf nɛ Härtel), papa yɔɔdʊʊ ɖɔɖɔ miziiki tɔm. Gewandhaus soo maɖʊ makɩ soo nayɛ wena wiɖi Schumann tanɩɣ-yɛ kaʊ yɔ, akɩlɩ ɖeu pɩsɩna sɔnɔ yɔ. Takayasɩ nzɩ ɛmaɣ e-ɖoo yɔ ɛlʊkaɣna-ɩ sɩ-taa piŋ ɛlɛ, ɛtafɛyɩ keeke sukuli lɩmaɣzaɣ taa nɛ eyele ɛlakɩ miziiki aŋgba nɛ ɛyʊ yɔ lɩmaɣzaɣ nɛ tʊmɩyɛ tɛtʊ taa. 
    
Pʊnɔmɔʊ taa ɛkata piyano naa lʊɖʊ Friedrich Wieck. Wiech, pʊkɔmnana ɛyɔɔ kɛlɛ nɛ ɛsɔlɩ kɛsɛɣa kadadayaɣ mbʊ lɛ, kaaɖʊ laɣsɩ nɛ wɛtʊ kɩfatʊ ndʊ pɛkpɛlɛkɩna piyano. Pɩlabʊ nɛ ɛwɛna sukuli piyaa sakɩyɛ, pada kɛlɛ ɛ-pɛlɛ Clara, weyi palʊla-ɩ pɩnaɣ 1819 taa, weyi ɛkpɛlɛkaɣ se pɩɣa ŋga kɛkpɛlɛka ɖoo ka-caa cɔlɔ lɔŋ kɩkɩlɩŋ pɩ-tɛ wɛɛ taa. Kɛlɛ kowolo kajalaɣ wobitu kɛ Gewandhaus soo ɖɩmaɖɛ pɩnaɣ 1828 taa. Schumann kpaɣ lɩmaɣza se ɛpɩsɩ Wiech tɛ sukuli pɩɣa nɛ ɛkpɛlɛkɩ piyaanoo, tʊzʊʊ yaa cɔlɩyɛ nɛ mabɩtʊ lɔŋ.  

Paskaa alɩwaatʊ pɩnaɣ 1829, ɛkpaɣ lɩmaɣza se ɛsɩɣ ɛ-tʊma Heidelberg tɛtʊ taa ɛmalɩna peeɖe ɛjaɖɛ ɛsakuliye nɛ ehiɣ ɛcɔlɩ ɛ-sukuli nɔmɔʊ taa ɖɔnɛ. Kɛlɛ ɛcaŋ ɛkpaɣ lɩmaɣza nɛ ɛɖɛ nɔmɔʊ kɩyɛɛna nɛ salaŋ fenasɩ taa kɛ nɔmɔʊ Suwiisi ɛjaɖɛ taa nɛ Itaalii ɛjaɖɛ ɖenɖe kaakɛ kɩjɛyʊʊ ɖiwoɖe Caama loŋ sɩnɖa yɔ.




#Article 692: Room (352 words)


Room kɛna Itaalii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ ɖooo pɩnaɣ 1871 nɛ tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ lɩm fɛɛʊ ŋgʊ payaɣ-kʊ se itaalii yɔ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa. Pɩnaɣ 2014 taa pakalɩ kɩgalʊʊ kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa pana ɛyaa miliyɔɔnaa  2 869 461 ɛlɛ pɛkpɛndɩna tɛtʊ ndʊ ti-ageeta tɩŋga kɔyɔ, pɩnaɣ 2013 maɣmaɣ taa ɛyaa kaakpɛnda miliyɔɔnaa  4 321 244. 

Tɛtʊ tʊnɛ, Erɔpʊ ajɛya sɔsɔna kpeekpe taa lɛ, Mɔsikuu nɛ Lɔndrɩ wayɩ lɛ Room ñɩndʊ tɩŋgʊna ɛyaa ɖɔʊ taa nɛ walanzɩ landammm taa. Tɩ-walanzɩ taa wɛ ɛkɩtaarɩnaa ɛzɩ 128 531 yaa kilomɛtanaa 1 285,31 yɔ. 

Room tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛna tɩ-ndɩ kpem: tɩ-taa nɛ ɛjaɖɛ cikpeɖe naɖɩyɛ nɛ paya-ɖɩ se Fatiikaŋ. Pʊtɔbʊʊ se tɛtʊ sɔsɔtʊ tʊnɛ tɩkɛ ajɛya naalɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ. Fatikaŋ ɛjaɖɛ yʊʊdʊ payaɣ se Papa. Papa ɛnʊ lɛ keteŋa kpeekpe kristʊ katolika mba ñʊʊtʊ. Fatiikaŋ kɛŋna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɩla wɛʊ ññɩɩɩ kɛ keteŋa kpeekpe taa yɔ. 

Erɔpʊ ajɛya kpeekpe taa lɛ, tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa mba pɔsɔɔlɩ ɛsɩyɛ ekpena nɛ nʊmɔŋ wobu yɔ, tɛtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se Lɔndrɩ nɛ Paarii yɔ tɩ-wayɩ lɛ, Room tɛtʊ tɩŋgʊʊna. Keteŋa kpeekpe tɛtʊ sɔsɔtʊ taa lɛ, Room tɛtʊ wɛ ndʊ tɩkɩlɩ ɖɛu yɔ tɩ-taa. 

Room tɛtʊ taa cɔcɩnaa mba pɛwɛɛ yɔ pɛkpɛnda 900 nɛ sukulinaa sʊsaa nɛ pompɩnaa nɛ kondolokonaa ɖɔɔ; pɩtasɩ lɛ, peeɖe ɖooo kɩpɩnjaazɩ wondu kpɛndɩ pɩwɛ peeɖe pɩɖɔɔ sɩŋŋŋ. Peeɖe paatɛma ñɔɔzʊʊ keteŋa kpeekpe taa tɔnʊʊ taa aleɣya nɛ hayɩsʊ kɛ pɩnaɣ 1960. 

Payaɣ Room maalika ñʊʊdʊ se Virginia Raggi. Paanɛ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sɔsɔtʊ ɛñɩnɩʊ se tɩna Itaalii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ ɛlakɩ tʊma kʊɖʊma kɔyɔ, Room maɣmaɣ ɛɛtɛŋ kɩ-taa sɩŋŋŋ nɛ paɖʊʊ taabalɩyɛ nɛ ɖama nɩnaʊ kɛ yem. Room tɛtʊ tʊnɛ tɩna tɛtʊ kʊɖʊmtʊ yeke pɛkpɛndɩna nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma sɩŋŋŋ nɛ ndʊ yɔ Paarii.

Papaaza tʊma ana alabʊ ɖooo pɩnaɣ 1956 nɛ pɔ-tɔm piye kɔyɔ se: Paarii yeke mʊŋna Room nɛ Room yeke mʊŋna Paarii. Paarii tɛtʊ wayɩ lɛ, tɛtʊ sɔsɔtʊ natʊyʊ nɛ Ropma ñɩndʊ paɖʊ taabalɩyɛ ɖɔɖɔ nɛ tɩ-taa kɔyɔ: Asakasii (Polivi), Pɛlɩgraadɩ (Sɛrbii), Sinsiŋnatii nɛ Niyuu Yɔrɩkɩ (Etaazuunii), Peekɛɛ (Siini), Ploovidiivi (Puligari), Sewuuli (Kooree Hadɛ Kiŋ), Tokiyo (Sapɔŋ), Kazablanka (Marɔkɩ), Tunisi (Tuniizii), Sevizi (Ɛsɩpaañɩ) nɛ Kɛɛrɩ (Egipiti).




#Article 693: Romanɩ nɛ Caama tɛ waɖɛ (161 words)


Paanɩ tɛ tɔm hʊʊ taa waɖɛ mʊyʊ kɛnɛ tɔm ɖɩhʊyɛ taa waɖɛ ɖoŋ mbʊ payaɣ se romanɩ nɛ caama tɛ waɖɛ. Romanɩ samaɣ taa paanɩ waɖɛ mʊyʊ yaa kedeŋga waɖɛ ɛlɛ, ɖɔɖɔ mɔnɖɔŋ paɣtʊ yɔɔ tʊ ɛlɛ Quebec yeke koŋ.
   
Pɩtɛ wɛtʊ ndʊ tɩlɩna roma waɖɛ taa nɛ paɣtʊ keem nɛ paa ɖooye lɛ pekpeɣluu paɣtʊ takayasɩ nɛ tɔm hʊyaa lakɩna-sɩ nɛ tʊmɩyɛ nɛ palɩzɩɣ sɩ-tɔbɩŋ. Tɩlɩna ius commune tɛ lɩmaɣza kpɛndʊʊ tɛzʊʊ taa nɛ sɔnzɩ tɛ agbeelaa nɛ pɔ-nɔmɔŋ kajalaɣ taa kɛlɛ tɔm cɔlʊʊ kɛ kpaɣɖʊ 17 pɩlɩna samaɣ waɖɛ paɣtʊ wɛtʊ taa pɩtɩŋna Jean Domat yɔɔ. Kpaɣ nɛ kpaɣɖʊ 19 alɩwaatʊ taa lɛ, paɣtʊ takayasɩ nasɩyɛ kpeɣluu pɩtɩŋna ɛjaɖɛ samaɣ tɛ waɖɛ yɔɔ ɛzɩ Napoléon paɣtʊ takayaɣ (yaa Fransɩɩ samaɣ tɛ paɣtʊ takayaɣ) nɛ Bürgerliches Gesetzbuch.
     
Paa mbʊ yɔ Ekɔsɩ mba nɛ Afrika Hadɛ Kiŋ waɖɛ tɛ-kpɛndɩ. Andorre nɛ Saint-Marin nɛ Sɩkandɩnavɩ ajɛyaa paɣtʊ tɛ-kpɛndɩ ɖɔɖɔ. Romanɩ samaɣ paɣtʊ pakɩlɩɣ labɩnaʊ tʊmɩyɛ ajɛyaa taa tɔm ɖɩhʊyɛ kedeŋga kpeekpe taa.




#Article 694: Room Ampiiri Kiɖeɖeu (Saint-Empire Romain) (333 words)


Room Kiɖeɖeu ajɛjɛ pajaɣ mañʊʊ yɔɔ anaa ɖɩyaɣ se Room Ampiiri Kiɖeɖeu, pɩkɛ politiki tɛtʊ kikpelitu Erɔpʊ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa nɛ hɛkʊ taa kɛ Alɩwaatʊ Kɩmaɣnatʊ taa. Ɛjaɖɛ ndɩ Room Wɩyaʊ sɔsɔ kaakɛna ɖɩ-ñʊʊtʊ ɛlɛ, ɖeɖe nɛ sɔnɔ yɔ ɖɩɖɩma. 

Ɖɩgbakaɣ ɖɩ-tɩ kpaɣna kpaɣɖʊ 10 alɩwaatʊ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɖɩ-tɛ ɖɩmtʊ pɩlɩna Napoléon yɔɔ yɔ, ɛzɩ paɣtʊ yɔɔ ɖɔnʊ weyi ɛpɩzɩɣ ɖɛnɛʊ nɛ ɛsɩnda Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ taa Krɩstʊ ñɩma tɛ Ampiiri yɔ ɛlɛ ɖɔɖɔ Room Ampiiri. Yʊsʊʊ tɔmʊʊ Kiɖeɖeʊ paɣzɩna Frédéric Barberousse kewiyaɣ alɩwaatʊ taa ( petisi tʊyɔɔ pɩnaɣ 1157 taa) se pɩsa pɩkɛ kewiyaɣ taa Ɛsɔ pɩyʊ tɛ paɣtʊ.
  
Payawaɣ-kʊ kpaɣɖʊ 16 ŋtalɩ 18 alɩwaatʊ taa se Room tetoniki tɛtʊ Kiɖeɖetu tɛ Ampiiri (nationis Teutonicae), nɛ kɩwɛ ɛzɩ Caama yɔ, yaa kɩɖɩma wayɩ lɛ, canaʊ takayaasɩ taa kɛ kpaɣɖʊ 20 alɩwaatʊ taa payaɣ-kʊ se Room nɛ Caama tɛ Ampiiri Kiɖeɖeu. Latɛŋ kʊnʊŋ taa lɛ, latin Sacrum Imperium Romanum nɛ Caama kʊnʊŋ taa lɛ, Heiliges Römisches Reich nɛ Itaali taa lɛ, Sacro Romano Impero nɛ Néerlandais kʊnʊŋ taa lɛ, Sacro Romano Impero.
  
Paañɔɔza Ampiiri Kiɖeɖeu walanzɩ nɛ kɩ-tɛ kamasɩ sakɩyɛ taa kpaɖɩŋ sakɩyɛ alɩwaatʊ taa. Kɩ-tɛ walanzɩ sɔsɔtʊ wɛɛɛ taa Ampiiri ŋgʊ kaatɩna sɔnɔ Erɔpʊ hɛkʊ taa ŋgʊ nɛ Peeyibaa][ nɛ Pɛlɩzɩkɩ nɛ Lukizambuuri nɛ Suwiisi nɛ ɖɔɖɔ Fransɩɩ hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ nɛ Itaali. Kɩ-caanaʊ tɛ tɔm nɛ kɩ-ɛsakuluye kɛ ñɩm mbʊ Erɔpʊ ajɛyɛ sakɩyɛ tayʊʊ nɔnɔ yɔ.
 
Kpaɣna 18 alɩwaatʊ hɛkʊ taa Ampiiri ɛtasɩɣ pɩzɩɣ se kɩɖaŋ kɩ-ɛyaa yɔ pɩlɩna politika lɩmaɣza mbʊ se pɩtaa nɛ pɩwayi ajɛyɛ ɛwalɩ yɔ. Mbʊ yɔɔ yɔɔ kɩtɔla. Napoléon yoŋ wabɩtʊ nɛ ajɛyɛ nɔɔ kʊyʊmaɣ labʊ Rhin pɔɔ yɔɔ wɩlɩɣ ɛzɩma Ampiiri hɩɣ ɛjandʊ yɔ. 

Room Ampiiri Kiɖeɖeu mʊʊ pɩnaɣ 1806 kɩyɛna fenaɣ kɩyaakʊ 6 ŋgʊ wiye alɩwaatʊ ndʊ wiyaʊ Francois 2 tʊ hɔza e-kewiyitʊ hʊla nɛ ɛsɩ yɔ se ɛtatasɩ kɛʊ Otirisi][ wiyaʊ yɔ nɛ ɛzɩ Ferdinand Lot ñamaʊ, pɩnaɣ 1806 kɩyaakʊ 6 ŋgʊ wiye kɩyɛna fenaɣ taa se kɩyaakʊ ŋgʊ Francois 2 kɩza ɛ-maɣmaɣ Room Ampiiri kewiyitʊ, pɩzɩɣ pɩkɛ evemiye ndɩ kɛ Room Ampiiri sɩba.




#Article 695: Rubii (199 words)


Ñɩɣlɩm pɩyɛ naɖɩyɛ wɛɛ nɛ payaɣ-ɖɩ se rubii. Ñɩɣlɩm pɩyɛ nɖɩ ɖɩsɛwa. Ñɩɣlɩm pɛ naayɛ wɛɛ nɛ payaɣ alɛ se korindɔɔ (corindon) waa. Ñɩɣlɩm pɩyɛ rubii wɛ korindɔɔ ñɩɣlɩm pɛ pɩlɩʊ taa. Mbʊ payaɣ se kroom tɛ okisiidi (oxyde de kurom) yɔ piyekina nɛ rubii ñɩɣlɩm pɛ wɛʊna tɔlɩm nabʊyʊ. 

Payaɣ korindɔɔ ñɩɣlɩm pɛ lɛɛna se safiiri. Nesi tɛɛ tʊmɩyɛ naɖɩyɛ wɛɛ nɛ payaɣ-ɖɩ se sowayerii (joaillerie). Ñɩɣlɩm pɛ wena palakɩ-yɛ nɛ tʊmɩyɛ peeye yɔ, a-taa lɛ, rubii ñɩɣlɩm pɩyɛ kɛŋna mbʊ payaɣ se sɛɛmɩ (gemme) pɩyɛ yɔ. Ñɩɣlɩm pɛ ndɩ ndɩ tɩŋɛ taa lɛ, tiyamaɣ ñɩɣlɩm pɩyɛ nɛ ñɩɣlɩm pɩyɛ ndɩ payaɣ se lɔnzɩdaleyiiti (lonsdaléite) nɛ ñɩɣlɩm pɩyɛ ndɩ payaɣ se mowasaniti (moissanite) yɔ pakɩlɩɣna leɖuu. 

Pɛpɛdɩɣ rubii tɛtʊ ñɩɣlɩm pɩyɛ liidiye sɔsɔyɛ nabʊyʊ taa. Nabʊyʊ taa lɛ, pɛpɛdɩ-ɖɩ liidiye tooye pɩlɩɩna ɖɩ-wɛtʊ ndɩ ndɩ cɔlɔ. Nabʊyʊ taa lɛ ɖɩ-walanzɩ cɔlɔ pɩlɩɩna yaa ɖɩ-tɔlɩm cɔlɔ. Nabʊyʊ taa ɖɔɖɔ lɛ pɩlɩɩna ɖɩ tɛ cɩɖɩcɩɖɩ wɛtʊ cɔlɔ nɛ ɖɩ-kʊkʊyɩmɩŋ cɔlɔ. Papalɩɣ yaa pacatɩɣ nɛ palɩzɩɣ rubii ñɩɣlɩm pɩyɛ nɖɩ yɔ ɖɩkɩlɩna ɖeu. Papalɩɣ nɛ palɩzɩɣ rubii ñɩɣlɩm pɛ wena yɔ, yee atɔɖɔɔ kɔyɔ, awɛɣ liidiye pɩdɩɩfɛyɩ. Tiyamaɣ ñɩɣlɩm pɩyɛ tɔlɩm ñɩnɖɛ nɛ ñɩɣlɩm pɛ wena akɩlɩɣ ñɩlɩnzɩɣ yɔ akɩlɩna liidiye.




#Article 696: Rugbii (195 words)


Rugibi 15, kɛ patasɩɣ yaʋ size rugby union kɛ ajɛɛ wena ŋgilisi kʋnʋŋ yɔ. Pombo kʋnɛ, pamakɩ-kʋ paa hɔlʋʋ ŋgʋ lɛ maɖa hiu nɛ kagbanzɩ. Lɛzɩyaa n̄acakɩ kadaɣ nɛ kawayɩ. Labɩtʋ ndɩ ndɩ ndʋ rugibi lakɩ lɛ.
 
Tɔm piye Rugibi kɛna sɩpɔɖɩ hɔɔʋ taa mabʋ kpɛm piliŋa ŋga kalɩ kpaɖʋ 19 taa yɔ. Pamakɩ kʋnɛ nesi nɛ naŋgbanzɩ. Maɖa cɔɣʋ ɖamataɣ yem. Po-pombo wɛ ɛzɩ kelimiye yaɖɛ yɔ.

Kɩ-leeyuu patɣʋ siŋŋ kɔyɔ size, hɔlʋʋ lɛkʋ ɛcɛyɩ kɩ-tɩ nɛ kʋɖʋsɩ kpaɣla sakɩyɛ nɛ pɩkɩlɩ lɛkʋ. Lɛɛlɛɛyɔ alɩwaatʋ tʋnɛ tʋyɔ lɛ, rugibi pombo mabʋ taa, mbʋ paya se essais yɔ, ɛ-kʋɖʋmbʋ tɔkɩ kpaɣla kagbansɩ.

Nɛ yee pɛlɛɛzɩ lɛ ɛtɔɔ kpaɣla lʋbɛ. Penaliti tɔkɩ kpaɣla naadozo. Rugibi hiu nɛ kagbanzɩ n̄ɩŋgʋ kʋnɛ, kikiɖe lɩna ŋgilisi ɛjaɖɛ taa kiŋ. Nɛ kɩ-pazɩ tɔyʋ kpaɖʋ 19 taa ŋgilisi ajɛɛ kʋnʋmɩŋ taa (Ɔsɩtɩɖalɩ, nɛ Afrika hadɛ kiŋ, nɛ Nuvɛlɩ zelandi, nɛ Ŋgilisi ɛjaɖɛ, nɛ pɩtasɩna Fransɩ).

Wɩlɩtʋ natʋyʋ tɔŋ kaɖʋ kpaɣɩ size caanaʋ taa rugibi tʋ lɛ soule (suuli), Sɩpɔɖɩ ŋgʋ palakaɣ siŋŋ Fransɩ ɛjaɖɛ taa hɛkʋʋ nɛ hɛkʋʋ wɛɛ taa. Sɔnɔ lɛ, tɔm piye ɖɩnɛ, ɖɩwɛna tɔbɩŋ ndɩ ndɩ. Kɩ-yɔ pɔsɔzɩɣ hɔlɩŋ mabʋtʋ tʋnɛ yɔ:

.Rugibi 19 ɖoo pɩnaɣ 1895 taa.




#Article 697: Rumaanii (176 words)


Rumaanii kɛna Eerɔpʊ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛ kiŋ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɩkɛna lʊbɛ (7) ñɩnɖɛ ɛyaa ɖɔʊ taa kɛ Erɔpʊ keteŋa kpeekpe taa nɛ ɖɩ-taa ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 19 942 642 kɛ pɩnaɣ 2014 taa.

Piyele pɩkɛ walanzɩ landammm taa kɔyɔ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ, ɖɩkɛ naklʊ ñɩnɖɩ walanzi taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ, ɖɩ-walanzɩ taa maɣna kilomɛtanaa 238 391. 

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Erɔpʊ keteŋa nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛ kiŋ nɛ ajɛya wena acɔ-ɖɩ nɛ ata yɔ, anaa yɔ: Hɔŋirii, Ukurɛnɩ, Mɔlɩdaavii, Puligari nɛ Sɛrbii.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩmʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ kɛ agoza fenaɣ nakʊ pɩnaɣ 1877 nɛ peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ kɩfalʊ payaɣ se Klaus Iohannis. Komina nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ yɔ Dacian Cioloș. Rumaanii kɩɖaʊ kɛtɛka wondu taa lɛ, pasaazʊʊ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa ɛyaa se pefe. 

Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔɖɩɣ komina tʊma taa nɛ pawɩlʊ-kʊ sukulinaa taa yɔ, ŋgʊlɛ ruumɛɛ. Payaɣ Rumaanii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ se Pʊkaarɛsɩtɩ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se OTAN ŋgbɛyɛ yɔ ɖɩ-taa ɖooo pɩnaɣ 2004 nɛ Eerɔpʊ keteŋa taa ajɛyaa kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa ɖooo kɔlaɣ fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 2007.




#Article 698: Rushmore Pʋʋ (157 words)


Tɔm kpom yaa cee yɔɔ tɔzʋʋ takayaɣ kedeŋa kpeekpe ŋga Rushmore Pʋʋ kɛ payaɣna Englɩsɩɩ kʊnʊŋ taa size Mount Rushmore National Memorial. Rushmore Pʋʋ kʋnɛ, kɩwɛna Dakota kewiyaɣ nɛ ka-hadɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ. Kɔn̄ɔtana tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ payaɣtʋ Rapid City.

Pʋwɛ size ɖɩtɩlɩ size Rushmore Pʋʋ yaa piyaɣ kanɛ kɛwɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Etaazuunii ɖɩ-taa kɛnɛ. Pʋʋ ŋgʋ kɩkɛ sɩɣʋgbelasɩ kɩ-saɣʋsɩ yɔɔ tɔzʋʋ lone. Rushmore Pʋʋ kʋnɛ kɩwɛ putoo kaaʋ wɛtʋ. Putoo kaaʋ ŋgʋ kɩwɛ kewiyaɣ kadaɣ tɔm kpom hɛkʋ taa kɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa.

Ŋgʋ ɖanɩɣna labʋ nɛ pɔtɔzʋʋ caanaʋ ɛjaɖɛ tɔm pɩnzɩ mɩnʋʋ nɛ nɩɩnɩwa (150) n̄ɩnzɩ nzɩ sɩdɛma ɖɛʋʋ yɔ. Sɩɣʋgbelasɩ kɩ-saɣʋsɩ sɩnɛ, sɩ-kʋkʋyɩmɩŋ yaa nsɩ-ɖalakɩŋ taa talɩɣ ɛzɩ, mɛtɛnaa hiu nɛ nutozo(18) mbɩ yɔ. Ɖɩɖɔkɩ size, Etaazuunii ɛjaɖɛ tɛ n̄ʋʋŋ tɩnaa yaa mba paɣca kewiyaɣ pkelaɣ yɔɔ yɔ, mba pama sɩɣʋgbelasɩ tɩyɛ pɩwɛ pɛ-ɛjaɖɛ taa peɖe. Pɩkɛna wɛ yɔɔ cee yɔɔ tɔzʋʋ wondu.

N̄ʋʋndɩnaa nabɛyɛ hɩla yɔ nɛ paɣlɩwaatʋ kewiyaɣ kpelaɣ yɔɔ: 




#Article 699: Rusɩɩ kʊnʊŋ (161 words)


Rusɩɩ kʊnʊŋ tɛ nɛ Sɩlavɩ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kɩŋ Ɛndɩ-Erɔpʊ kʊnʊmɩŋ cejewiye taa, ɖeeɖe ɖɔɖɔ ukranien nɛ bielorusse pɛtɛ yɔ. Ɛyaa mba panɩʊ kʊnʊŋ ŋgʊ ɛzɩ palʊla-wɛ kɩ-taa yɔ pɛcɛzaa miliiyɔɔ waa 280.

Kɩ-kɛ Rusɩɩ ajɛyaa kɩgbɛdʊʊ tɛ kewiyaɣ kʊnʊŋ nɛ kɩ-kɛ ajɛyaa anɛ yɔ Bielorussie nɛ Kazakhstan nɛ Kirghizistan tɛ kewiyaɣ kʊnʊŋ lɛɛkʊ. Rusɩɩ kɛ ɖɔɖɔ ajɛyɛɛ wena a-wɛ a-tɩ yɔɔ a-tɛ kɩgbɛndʊʊ taa kʊnʊŋ.

Rusɩɩ yɔɔdʊʊ ɖɔɔ siŋ Ukrɛɛnɩ agetaa naayɛ taa kɔzɩ haɖɛ yɔ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa yɔ kiŋ nɛ Kɩyɛvɩ tɛtʊ sɔsɔtʊ taa. Rusɩɩ kɛ ONU taa kewiyaɣ kʊnʊŋ.
 
Rusɩɩ kʊnʊŋ lɩna Sɩlavɩ agbelaa kʊnʊmɩŋ taa nɛ kɩkpaɣ kɩ-tɩ nɛ Sɩlavɩ kɩbɩnʊʊ taa. Pɩlɩna Sɩlavɩ samaɣ kʊnʊŋ yɔ lɛ, Cɔɔcɩ kʊnʊmɩŋ lɩɩ, sɩlavɔnɩ Yeesu ŋgbɛɣɛ yaa kɩlaʊ kɩbɩnʊʊ nɛ ɛjaɖɛ tɛ kʊnʊmŋ sakɩyɛ lɩɩna Sɩlavɩ kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩ cɔlɔ.

Rusɩɩ kɩbɩnʊʊ pɔyɔɔdɔɔ kpaɣɖʊ kagbanzɩ nɛ kpaɣɖʊ hɩʊ nɛ naanza taa Sɩlavɩ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ  agbelaa kʊnʊmɩŋ taa. Cɔɔcɩ taa Sɩlavɔnɩ pɩsa kɩcaɣ nɔnɔ tɛ Rusɩɩ yɔ pɩŋ.




#Article 700: Ruusi tɛ kpɛlɩ lɛɛzɩtʊ (Révolution russe) (359 words)


Ruusi tɛ kpɛlɩ lɛɛzɩtʊ kɛ wɛtʊ naa mba patɩŋga payɩ pɔkɔma pɛkpɛndɩ nɛ potuzina ɖoŋ ɖoŋ Tsar kewiyitu Ruusii ɛjaɖɛ taa lɛɣla fenaɣ taa pɩnaɣ 1917 taa yɔ nɛ pɩnaɣ kʊɖʊmaɣ ŋga ka-taa ɖɔɖɔ aloma fenaɣ Bolchevik ɛyaa kpaɣ kewiyaɣ nɛ pasɩ Lenin kewiyitu (kpɛndɛ ŋgbɛyɛ lɩmaɣzɩyɛ kewitu). Pɩ-tɛ lɩmaɣzɩyɛ ndɩ ɖɩpaɣzɩna you sɔsɔʊ nakʊyʊ ɛyaa hɛkʊ taa.
 

You ŋgʊ kɩɩwɛ Bolchevik ɛyaa nɛ sɔɔjanaa kʊlʊma ɛyaa nɛ pɩtasɩna ɛyaa lalaa (Makhnovchtchina nɛ tɩŋ hatʊ sɛmɩŋ sɔɔjanaa). Pɩ-tɛ you ŋgʊ kɩtɩna se Ruusi tɔsʊʊ huu ɛpasɩ yaa ɛtɔlɩ, ŋgʊ kɩɩpazɩna you ŋgʊ kɩ-tɛ alɩwaatʊ taa, nɛ sɩm ñɔɔsɩ nasɩyɛ. You ŋgʊ kɩtɛzɩna se bolchevik ɛyaa wabɩna nɛ pɩtɩŋna tɩ-yɔɔ lɛ, URSS tɛ ɖoŋ yɔɔ lɛ, paɖanɩɣ maʊ canaʊ Ampiri ajɛyɛ sakɩyɛ. Ruusi tɛ kpɛlɩ lɛɛzɩtʊ yeba nɛ pasɩ kpɛndɛ lɩmaɣzɩyɛ kewiyitu aŋgba ɛzɩ ɖeɖe nɛ sɔnɔ ɖɩnɩɣ tɔmpiye ndɩ yɔ.

  
Sakɩyɛ taa lɛ, you sɔsɔʊ tɩna tɔm ndʊ, Ruusi kpɛlɩ lɛzɩtʊ kɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩkɛ 20 kpaɣɖʊ tobi tɛ lɩmaɣzɩyɛ keem nɛ kiɖe ndɩ ɖɩtʊla ɖɩ-tɩyɔɔ pɩlɩna Erɔpʊ taa you pɩnaɣ 1914 taa nɛ ɖɩtɛmna pɩnaɣ 1991 se URSS mʊwaa.
 
You ŋgʊ kɩ-tɛ ɖɔnɛ nɛ kɩ-laɣsɩ tɩŋga payi kɔna tɩlasɩ sakɩyɛ nɛ pɩkɔna ɛyaa tɔm pɔzʊʊ nɛ kpeɣtu ndɩ ndɩ. Tɔm kɛdɩyaa yaa mayaa tɛyaa nɛ pɔpɔzɩɣ pa-tɩ se lɛɣla fenaɣ tɛ lɛzʊʊ kpɛlɩ pɔzaɣ koŋ kɛ aloma tɛ lɛzɩtʊ yaawe. Aloma fenaɣ tɛ wɛtʊ ( kpɛlɩ lɛzʊʊ, kewiyaɣ tuzuu yaa pa-naalɛ tɛ kpɛndʊʊ yaawe), Ruusi ɛyaa hɛkɩŋ taa yoŋ sɔsɔŋ nɛ Soviyetiki paɣtʊ ɖoŋ ndʊ pazɩtʊ kɔna ɖɔɖɔ tɔm sakɩyɛ.
  
Pagbaɣa ɛyaa nabɛyɛ nɛ pasɩ-wɛ awiyaa sɔsaa cɔlɔ nɛ pɩta wɛɛna waɖɛ se pala pɔsɔɔlɩm yɔɔ tʊma. Pɩ-tɛ wɛtʊ ndʊ tɩ-tɛ ɖɩzɩtʊ pɩtɩŋna wiyaʊ sɔsɔ Alexandre 2 tʊ yɔɔ pɩnaɣ 1861 alɩwaatʊ taa kɔna ɖooo canaʊ ɛyaa ɖɔʊ tɛ ɖɩzɩtʊ. Patɩ caŋga pɛtɛzɩ pʊyɔɔ lɛ, mba pɔɖɔwaɣa-wɛ mbʊ yɔ pɛɖɛ tɛtʊ taa nɛ anasaayɩ tʊma sɔsɔna taa tʊma laɖa siŋ. 

Pɩkpaɣna kpaɣɖʊ 20 pazɩtʊ alɩwaatʊ taa lɛ, Ruusi tʊma sɔsɔna hiɣ a-tɩ, nɛ ɛyaa ɖɔɔ tɛtʊ taa piŋ nɛ pʊkɔna ɛsakuliye siŋ. Sɔndʊʊ paɣzɩ kpaʊ canaʊ paɣtʊ nɛ pɩpɩsɩ tɔm sɔsɔtʊ tanɩm taa tɩnaa. Tʊma sɔsɔna hiɣ a-tɩ nɛ nesi tɛ tʊma tɩnaa ɖɔɔ tɛtʊ sɔsɔtʊ taa keeke.

	




#Article 701: Ruusii (323 words)


Kewiyisi ndɩ ndɩ kpɛndɩna nɛ pɛkɛ Ruusii ɛjaɖɛ. Ruusii ɛjaɖɛ kɩlɩna walʊʊ kedeŋa yɔɔ. Pɩnaɣ 2014 taa pakalɩ Ruusii ɛjaɖɛ samaɣ ñʊʊ, nɛ pa-tɩlɩ se kɛkpɛndɩ miiliyɔɔwaa 146 nɛ ɛyaa kagbaanzɩ. Ruusii ɛjaɖɛ wɛ Aazii tɛtʊ nɛ hayi kiŋ nɛ Erɔpʋ ñɩndʊ pɛ-hɛkʊ taa. 

Yee pɛtɛyɩ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛtʊ hɔɔlɩŋ mɩnɩʊ yɔ, hɔɔlɩŋ nɩɩnʊwa nɛ nɩɩlɛ nɛ naanza nɛ pɩsɔzɩ pʊ-yɔɔ pazɩ ( 74,5) wɛ Azii tɛtʊ taa nɛ hɔɔlɩŋ Nɩɩlɛ nɛ kagbaanzɩ nɛ pʊsɔzɩ pʊ-yɔɔ pazɩ (23,3) ñɛwɛɛ Erɔpʊ tɛtʊ taa. Kpaɣna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ puwolo pɩtalɩ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ, pʊ-tɔbʊʊ se kpaɣna Kaliningrad tɛtʊ nɛ puwolo pɩsɩɩnɩ Vladivostok ñɩndʊ lɛ, Ruusii ɛjaɖɛ ɖaɣlaa pɩtalɩ kilomɛtanaa 9000 nɛ pɩɖɛɛ pʊ-yɔɔ. 

Nɛ kɩwalɩ pɩtalɩ kilomɛtanaa miiliyɔɔwaa hiu nɛ lʊbɛ yɔɔ. Kɩwɛna alɩwaatʊ nimasi hiu nɛ kʊɖʊm. Ruusii tɛtʊ sɔsɔtʊ lɛ Mɔsɩkuu (Moscou). Rusɩɩ kʊnʊŋ pɔyɔɔdʊʊ Ruusii ɛjaɖɛ taa.  «Ruublɩ» (rouble) kɛŋna Ruusii liidiye pɔɔyaɣ. Teŋgunaa nɛ lɩŋgamɩŋ pɔcɔ Ruusii ɛjaɖɛ nɛ pɩta. 

Ruusii tɛtɛɛ ñɩm ɖɔ sakɩyɛ. Tɛtɛɛ ñɩm mbʊ pɩ-taa lɛ, ɖɩnaɣ mbʊ payaɣ se uuyi (houille) yɔ nɛ fɛɛrɩ (fer) nɛ nikɛɛli (nickel) nɛ tiyamaɣ (diamant) nɛ kaɖazɩm nɛ kaazɩ (gaz) nɛ latriki miŋ weyi palabɩna lɩm yɔ. Pɩtɛkɛ piɖeke, tɛtɛɛ ñm lɛɛbʊ sɛɣa. Ñɩm ndɩ ndɩ pʊnɛ piyebina nɛ Ruusii ɛjaɖɛ kɛ ɛjaɖɛ ɖoŋ ñɩnɖɛ kedeŋa yɔɔ. Ɖoŋ ɛnʊ eyekina nɛ Ruusii ɛjaɖɛ mʊʊ tɛtʊ ndɩ ndɩ.

Kpaɣ pɩnaɣ 1980 ɖɩtɛnɖɛ nɛ puwolo pɩnaɣ 1990 kɔyɔ, ɖɩna se Ruusii kapaɣsa lɛɣzɩ. Kʊ-ɖoŋ lɩɣna tadɩyɛ cɔlɔ. Ruusii ɛjaɖɛ kpaɣ ɖɩ-tɩ se nɖɩ kɛŋna Erɔpʊ tɛtʊ nɛ Azii ñɩndʊ pɛ-hɛkʊ taa kondoloko. Ruusii ɛjaɖɛ wɛ BRICS ŋgbɛyɛ taa. Ajɛya wena awɛ ɖɔɖɔ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa yɔ ana yɔ : Siini nɛ Ɛɛndɩ nɛ Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ Presiili. 

Pɩnaɣ 1913 ñɩŋga taa pañɩnaa se patɩlɩ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ ajɛya wena a-tɔsʊʊ kɩlɩ wobunaʊ ɛsɩndaa yɔ. Pãnɩnaa lɛ, pana se ajɛya lʊbɛ ɖeke tɔsʊʊ kɩlɩna Ruusii ɛjaɖɛ tɔsʊʊ ɖɛʊ nɛ ɛsɩndaa. Tadɩyɛ nʊmɔʊ taa lɛ, ajɛya kagbaanzɩ ɖeke wɛna Ruusii ɛjaɖɛ ɛsɩndaa.

 




#Article 702: Ruwandaa (334 words)


Ruwandaa ɛjaɖɛ wɛ kedeŋa yɔɔ aŋgba sakɩyɛ taa. Ɖɩwɛ ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ taa (ONU).  Ɖɩtɛ ɖɩwɛɛ Afrɩka ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ taa (UA). Pɩnaɣ 2007 ñɩŋga taa ɖɩsʊ Afrɩka ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa. 

Ɖɩwɛ ɖɔɖɔ Afrɩka nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ ajɛya ŋgbɛyɛ taa (CAE). Ɖɩwɛ ɖɔɖɔ Kedeŋa kpeekpe ajɛya wena ayɔɔdʊʊ Fransɩɩ kʊnʊŋ yɔ, a-ŋgbɛyɛ taa (OIF). Ɖɩwɛ ɖɔɖɔ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se «Commonwealth of Nations » yɔ ɖɩ-taa. 

Pɩnaɣ 1962 ñɩŋga taa Ruwandaa lɩ ɖi-yomiye taa. 

Kinyarwanda kʊnʊŋ pɔyɔɔdʊʊ Ruwandaa ɛjaɖɛ taa. Ɖɩ-ɛyaa wɛ piyisi hɛkɩŋ taa. Pakʊ Tuuji samaɣ pɩdɩɩfɛyɩ Ruwandaa ɛjaɖɛ taa. Kigiluu tɔm ndʊ tɩkɛŋna Ruwandaa tɔm ndʊ paasɔʊ tɩ-yɔɔ kaʊ yɔ. Pɩnaɣ 1994 taa, kpaɣ ɖomaɣ fenaɣ nɛ puwolo pɩtalɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ taa kigiluu ŋgʊ kɩlaba. 

Pʊcɔ anasaayɩ talʊʊ Ruwandaa ɛjaɖɛ taa alɩwaatʊ.

Pʊcɔ anasaayɩ fɛyʊʊ naŋgbaŋaɣ Ruwandaa ɛjaɖɛ taa lɛ, cejewe nɛɛlɛ (20) kekpeɣlini ɖama nɛ awɛ kpɛm. A-taa lɛ, ɖɩnaɣ Tuuji cejewiye. Tuuji cejewiye taa ñɩma lakaɣ ɖɔɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Payaɣ cejewiye lɛɛɖɛ se Huutu. Huutu cejewiye taa ñɩma ñɛkɛ haɖaa. Payaɣ cejewiye lɛɛɖɛ se Tuwa. Tuwa cejewiye taa ñɩma ñɛkɛ nesi tɛɛ tʊma laɖaa. Tuwa cejewiye taa ɛyaa liɖe kɛ kaapʊwasɩ liɖe.

Pɔ-cɔzɔnaa calɩna wɛʊ Ruwandaa ɛjaɖɛ taa. Kaapʊwasɩ kɛ ɛyaa mba pataɖaɣlɩ yɔ, pɛwɛ kundulum kundulum. Tuwa cejewiya pasɩŋaɣna Ruwandaa ɛjaɖɛ taa tʊ. Paa cejewiye nɖɩ nɛ ɖi-wiyaʊ. Cejewiye wiyaʊ payaɣ se Mwami.  Pɩwɛɛ se wiyaʊ ɛnʊ ɛ-caa liɖe ɛkɛ Huutu yaa Tuuji liɖe taa tʊ. Tuuji cejewiye ñazaɣna pɩdɩɩfɛyɩ cejewa lɛɛna. Halɩ pakpaɣ cejewiye nɖɩ ɖi-wiyaʊ se ɛnʊ kɛŋna Ruwandaa ɛjaɖɛ Wiyaʊ. Samaɣ yɔɔdaɣ kʊnʊŋ kʊɖʊmʊʊ. Pa-kʊnʊŋ ŋgʊ payaɣ kinyarwanda. 

Cejewe kpeekpe taa ɛyaa tɩŋaɣ Ɛsɔ sɛʊ nʊmɔʊ kʊɖʊmʊʊ. Cejewiye lɛɛɖɛ taa abalʊ pɩsaɣ se ɛkpaɣ cejewiye lɛɛɖɛ taa halʊ. Halʊ ñapɩzɩɣ ɛkʊyɩ e-cejewiye taa nɛ ɛɖɛɛ ɛwalɩ cejewiye lɛɛɖɛ taa ɛyʊ. Ñɩnɩyaa ɖɔŋa ɖama hɔm Ruwandaa cejewa yɔɔ. Ñɩnɩyaa nabɛyɛ tɔŋ se paapɩzɩɣ patɩlɩ cejewiye lɛɛɖɛ nɛ lɛɛɖɛ pa-taa ɛyaa. Mbʊ yɔ, yɔɔdaɣ kʊɖʊmaɣ wɛna.

Patɩŋa pɛkpɛndɩɣ patɩɣyɩ ɖɔɖɛ nɛ tɛtʊ. Ɛlɛ, ɖɔɖɔ yɔɔ cɔnɩyʊ wɛɛ nɛ tɛtʊ yɔɔ cɔnɩyʊ ñɛwɛɛ. Sɔɔjanaa ñʊʊdʊ ñɛwɛɛ ɖɔɖɔ.




#Article 703: Rwanda azɛyʋʋ tɔm (382 words)


Ruwandaa tɛ asɛyʊʊ ŋgʊ kɩlaba yɔ, pɩkpaɣna ɖomaɣ fenaɣ lʊbɛ pɩsɩɩna hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ naanza wiye pɩnaɣ 1994. Payaa asɛyʋ kʋŋgʋ se kʋgʋʋlɩwa yaa ɖagʋʋlɩwa. Pɩkɛna ɛyaa mba payaɣ-pɛ se Tutsiwaa yɔ, pa-kʋʋ tɔm. Ruwandaa kɛ Afrika keteŋga taa wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Asɛyʊʊ kʊnɛ kɩlɩna peeɖe tɛ komina taa ñɩmba wemba payaɣ-wɛ se Hutuwaa yɔ nɛ ɛyaa mba payaɣ-wɛ se tutsi nɛ pɛwɛ Front Patriotique Rwandais (FPR) taa yɔ, pɔ-cɔlɔ; yem mbʊ se pʊyɔɔ kɛ pɛkɛ Tutsiwaa. Ɛlɛ ɛbɛ calaa: aloma fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1990 kɛ mba paakɛ pɔɖɔɔnamwaa nɛ pɛwɛ ajɛya lɛɛna taa yɔ, paɖʊna nɔɔ nɛ pekpe Ruwandaa tɛtʊ taa se pamʊ kewiyaɣ nɛ malɩfanaa. Kpaagbaa'lɛ. Peeɖe komina kpaɣ lɩmaazɩyɛ se papɩzɩ nɛ pakaɖɩna-wɛ. Kacalaɣ lɛ, kɩkaɖɩɣ kɩdɩ yɔɔ nɛ koyindu weyi ɛwɛ FPR taa yɔ; nɛ nabʊlɛ taa lɛ, kɩɖɩzɩɣ Ruwandaa taa peeɖe samaɣ ŋga payaɣ-kɛ se Tutsi yɔ kadɩŋga. Ruwandaa tɛ komina takpaɣ nabʊyʊ FPR ɛsɩnda ɛlɛ, kɩñaɣ pana nɛ kɩtɛ kɩ-taa nɛ kɩɖɩzɩ Tutsiwaa mba pɛwɛ peeɖe ɛjaɖɛ taa yɔ.    

ONU ŋgbɛyɛ kala mba pasɩba fenasi nasitozo nzɩ sɩ-taa mbʊ yɔ lɛ, patala ɛzɩ ɛyaa 8oo ooo mbʊ yɔ; pɩkɩlɩna Tutsiwaa. Hutuwaa mba paawɛɛ nɛ paakʊʊ Tutsiwaa yɔ, komina kpaɣ-wɛ ɛzɩ pɛkɛ ɛyaa wayɩ lɩyaa yɔ nɛ mba ɖɔɖɔ mbʊ yɔ pɔtɔyɩtɩ-wɛ payɩ. Kɩyakɩŋ mɩnɩʊ taa kpaagbaa mbʊ yɔ, ɛyaa mba pasɩba yɔ, pɩfɛyɩ yɔɔdʋʋ nɛ pɔcɔna se ɖooo mbʊ yɔ, wiɖiye ɛyaa tɔyɩtʋʋ nabʋyʋ tatalɩ mbʊ. Mbʊ pʊyɔɔ yɔ, pɔtɔyɩta ɛyaa tɔyɩtʋʋ mbʊ evemiye taa yɔ, pɩfɛyɩ yɔɔd̀ʋʋ. 

Payaaʊ se génocide yaa ɛyaa tɔyɩɩtʋʋ, yaa ɖagʋʋlɩwa (kʋgʋʋlɩwa), pɩdɛkɛ sɩɖaa ɖɔʊ yɔɔ, ɛlɛ pɩlɩɣna sɩm mbʊ pasɩkɩ yɔ pɩ-cɔlɔ. Nɛ ONU lɩzɩnɑ paɣtʊ ntʊ kɛ saŋayɩŋ fenaɣ nakʊ wiye pɩnaɣ 1948 nɛ kɩyɔɔdʋʋ se ɛyaa tɔyɩtʋʋ (Ɖagʋʋlɩwa) kɛna ɛzɩma paɖɩzɩɣ samaɣ nakayɛ yaa ŋɣbɛyɛ naɖɩyɛ taa mba yɔ.  

Tɛyɩtʊ ndʊ tɩwɛ Hutuwaa nɛ Tutsiwaa hɛkʊ taa yɔ, pɩlɩna ɛzɩma ɖooo Ruwandaa tɛtʊ taa ɛyaa samaɣ kɛwɛɛ yɔ, pɩ-cɔlɔ; pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ, tɛyɩtʊ ndʊ tɩwɛ Hututwaa nɛ Tutstiwaa hɛkʊ taa yɔ. Pɩtasɩɩna mbʊ ɖeke; anasayɩnaa kakpacayaɣ-wɛ nɛ ndʊ tɩɩwɛɛ ɖɔɖɔ yɔ tɩwɛɛ ɖɔɖɔ. Ruwandaa tɔm tʊnɛ, tɩtɔzʋʋ ɖɔɖɔ ɖooo pɩnaɣ 1894, alɩwaatʊ ndʊ tuuɖe ɛjaɖɛ taa ñɩmba nɛ Ruwandaa ñɩnɖɛ taa mba paaɖa katʋʋ yɔ; pɩkɔɔ pɩsɩɩna pɩnaɣ 1962, alɩwaatʊ ndʊ Ruwandaa ɛjaɖɛ taa mba wɛ padɩ yɔɔ yɔ nɛ 1994 tɔm kɔŋ pɩtalʋʋ yɔ.




#Article 704: Rɛɛ pɔɔ (276 words)


Rɛɛ pɔɔ kɛ Eerɔpʊ Hɛkʊ taa nɛ Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa pɔɔ sɔsɔ. Rɛɛ pɔɔ ŋga kaɖalakɩŋ maɣna kilomɛtaa waa 1233. Pɔɔ ŋga kɛkɛna siyepɔɖɛ Erɔpʊ Rhénane taa, hɔɔlʊʊ ɖoŋ ñɩŋgʊ Erɔpʊ taa nɛ kɩ-kɛ loone ɖoŋ ñɩŋɖɛ lɛɛɖɛ kedeŋga kpeekpe taa.

Rɛɛ tɛ fɛʊʊ kitibuu valanzɩ maɣna kilomɛta 198000 kpɛɛɣ ko, nɛ kɩ-kɛ Suwiisi hɔɔlʊʊ sɔsɔʊ nɛ Otirisi hɔɔlʊʊ nakʊyʊ nɛ Liechtenstein maɣma mbilim nɛ Caama hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ nɩyɛ nɛ Peyibaa nɛ Fransɩɩ hɔɔlʊʊ nɛ Pɛlɩzɩkɩ nɛ Lugizamburi hɔɔlʊʊ sɔsɔʊ nakʊyʊ nɛ Italii hɔɔlʊʊ cɩkpeluu nakʊyʊ. Pɩkɛ pɔɔ sɔsɔɔ ŋga kɛgbɛndʊʊ teŋgʊ hayi ŋgʊ taa yɔ nɛ kɛ-kɛ ɖɔɖɔ lɩm pɔɔ ŋga kɔyɔ pakɩlɩ saʊ mɛlɛ naa yɔ kedeŋga kpeekpe yɔ.
 

 
Kahaɣ ka-hɩɖɛ Rhénanie, pɩkɛ Caama ɛjaɖɛ taa tɛtʊ natʊyʊ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kɩŋ, pɩkɛ Lander naalɛ Cama. Rhénanie Hayi Westphalie (Nordrhein-Westfalen) nɛ Rhénanie Palatina (Rheinland- P%.falz) ɖɔɖɔ ɛzɩ Fransɩɩ ɛjaɖɛ hɔɔlɩŋ naalɛ Hayi Rɛɛ nɛ Haɖɛ Rɛɛ.
 	
Rɩn fɛʊʊ kɛ kamaɣ (kpaɣ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ wacɩ taa ɛjɔŋ tɛ) Meuse fɛʊʊ nɛ Ems nɛ Weser nɛ Elbe patɩŋnɛ payɩ pɛkpɛndʊ Hayi teŋgʊ taa yaa Basalitiki teŋgʊ taa nɛ Taniibɩ (teŋgʊ kɩkpɛdʊʊ) nɛ po nɛ Rhone (Mediteranee teŋgu) taa. Rɛɛ lɩm pɔɔ kpeŋ hɔɔlʊʊ kʊyʊmʊ taa hayi yɔ hayi yɔ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ ɛjaɖɛ ageeta taa wena afɛyi ɛzɩ Alɩpɩwaa nɛ Suwiisi pʊcɔ alɩpɩ suwiisi pʊɣʊ yɔ nɛ Rhénan lɔʊʊ nɛ Rɛɛ cɩkpeluu kɛtɛŋga.
  
Kɛ-tɛ fɛɛʊ wala kɩtalɩ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa (hɔɔlʊʊ nakʊyʊ ɛzɩ Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine) pɩñɔtɩna Lukizambuuri tɩŋga nɛ Pɛlɛzɩkɩ nɛ Italii hɔɔlɩŋ cɩkpeŋ yɔ. Pɔɔ ŋga kɛtɛzʊʊ ajɛyɛ anɛ Suwiisi nɛ Otirisi nɛ Caama nɛ Peeyiba. Kapɩsɩ kamaɣ nɛ Suwiisi nɛ Liechtenstein nɛ Otirisi nɛ Caama. Kɛ-kɛ ɖɔɖɔ kamaɣ nɛ Caama nɛ Fransɩ.




#Article 705: Rɛɛzɔɔ (raison) (419 words)


You nakʊyʊ ɛlaba ɛyaa naalɛ hɛkʊ taa kɔyɔ, pañɩnɩɣ nɛ pana se pa-taa lɛ, aca lɛlʊ tɔm. Yee mbʊ pʊwɛɛ se ɛyaa naalɛ yaa naadozo pacakɩ nɛ pɔyɔɔdɩ-tʊ nɛ pana se aca lɛlʊ tɔm. Weyi ɛca tɔm yɔ, pɔtɔŋ se ɛ-tɔm sɩba. Piyele weyi paca-ɩ tɔm yɔ, pɔtɔ se ɛlɛ tɔm ɖewa. Pʊ-tɔbʊʊ se ɛwɛna toovenum. Ɛwɛna toovenum tɔbʊʊ se ɛtɛwɛɛkɩ pʊyʊ.  Mbʊʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «raison».
Ɛlɛ, pɔtɔŋʊʊ se ɛyʊ wɛna toovenum yɔ, pʊwɛ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa. Ɛyʊ pɩzɩɣ ɛwɛɛna toovenum tɔm hʊʊ taa. Pʊ-tɔbʊʊ se ɛ nɛ nɔɔyʊ pɛ-hɛkʊ taa tɔm natʊyʊ ɛwɛɛ nɛ payaa ɖama awiya tɛ nɛ awiya hʊʊ-tʊ nɛ pana se pɩtɛkɛ ɛnʊ cana tɔm kɔyɔ, pɔtɔŋ se ɛ-tɔm tasɩ, se ɛwɛna toovenum ɛzɩ ɖɩtɛm kɛdɩɣ nɛ pɩɖɛɛ yɔ. Ɛyʊ pɩzɩɣ ɖɔɖɔ ɛwɛɛna toovenum ɛ-lakasɩ nasɩyɛ taa. 
Ɖɩkpaɣ ɛzɩ ɛyʊ nɔɔyʊ ɖu hɛñʊŋ nɛ lɛlʊ heŋ woki nɛ ekuluu. Nɛ weyi pukuluu ɛ-hɛñʊŋ yɔ, ewolo eheyi weyi ɛlɛ tɩna heŋ weyi ekuluu hɛñʊŋ mbʊ yɔ se ɛkpa e-heŋ se ikuluu ɛ-hɛñʊŋ. Yee heŋ tʊ ɛtakpa e-heŋ nɛ heŋ ɛnʊ ɛwɛɛ iwoki nɛ ikuluu lɛlʊ hɛñʊŋ mbʊ nɛ pʊwɩzɩ ɛlɛ nɛ ɛkʊ heŋ ɛnʊ ɛ-taa nɔɔyʊ yaa paa ɛɛtɩkʊ ɛ-taa heŋ naalɛ yaa paa ɩɩɖɛ naalɛ yɔɔ kɔyɔ, ɛyaa tɔŋ se ɛwɛna toovenum. Mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ewoba nabʊlɛ nabudozo nɛ eheyi weyi ɛtɩna heŋ yɔ se ɛkpa e-heŋ se ikuluu ɛ-hɛñʊŋ nɛ ɛlɛ paatɛwɛɛ. Ŋgʊ sɔsaa tuu eduye se «Paasuu nandʊ kpou». Eduye nɖɩ ɖɩ-tɔbʊʊ kɛlɛ se tɔɔnaɣ tɩna ɛyʊ wezuu, pɩtɛkɛ nandʊ. Pɔtɔkɩ nandʊ laɣzaɣ, paatɔkɩ-tʊ haɣnaɣ.
Ɛlɛ, payaʊ se «raison» nɛ fransɩɩ kʊnʊŋ taa yɔ, pʊwɛ ndɩ nɛ toovenum mbʊ pʊ-tɔm ɖɩyɔɔdʊʊ yɔ. Mbʊ paya fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «raison» yɔ, pɩkɛ ɛyʊ fɩtɩyɩm taa pʊyʊ nɔɔyʊ. Pʊdʊ ɛnʊ eyekina nɛ ɛyʊ pɩzɩɣ ɛwɛɛna maɣzɩm kɩban. Ɛyʊ fɩtɩyɩm taa pʊdʊ ɛnʊ eyekina nɛ ɛyʊ pɩzɩɣ ɛtɩlɩɣ kɩbandʊ nɛ kɩdɛkɛdɩm. Pʊ-tɔbʊʊ se pʊdʊ ɛnʊ ɛlakɩna nɛ ɛyʊ tɩlɩɣ se malaba pʊnɛ, pʊwɛ ɖeu, malaba pʊnɛ pɩfɛyɩ ɖeu. Ɛyʊ fɩtɩyɩm taa pʊdʊ ɛnʊ ɖɔɖɔ eyekina nɛ ɛyʊ wɛɣna maɣzɩm kɩban nɛ ɛhʊʊ tɔm ɖeu yaa ɛhʊʊ tɔm siɣsiɣ.
Mbʊ paya fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «raison» yɔ, pʊ-tɔbʊʊ se ɛyʊ fɩtɩyɩm taa pʊdʊ ɛnʊ, ɛnʊ yekina nɛ ɛyʊ pɩzɩɛ tɩlɩ kedeŋa lɔŋ nɩɩyɛ. Pʊdʊ ɛnʊ ɛlakɩna nɛ ɛyʊ pɩzɩɣ eluki yaa ɛlɩzɩɣ pʊyʊ kɩfam nabʊyʊ. Halɩ ɛyaa mba pɔtɔŋ se pa-ñʊŋ taa cɔwa yɔ, petelesi fɩtɩyɩm taa pʊdʊ ɛnʊ. Pʊ-nʊmɔʊ taa Fransɩɩ ñɩma tuu eduye se «Weyi payaɣ se kpaazɩyʊ yɔ, ɛkɛ weyi elesi pɩtɩŋa payɩ, ɛlɛ, etelesi fɩtɩyɩm taa pʊdʊ ɛnʊ yɔ».




#Article 706: Saamɩɖɛ (187 words)


Kanadaa ɛjaɖɛ taa lɛ, payaɣ saamɩɖɛ se Ɛɛdɩ tɛ bilee. Saamɩɖɛ kɛ tɩʋ ŋgʋ kɩwɛna hatʋ n̄ɔɔɔ yɔ. Hɔɔlɩŋ weyi ɛ-taa wɩsɩ n̄akɩ yɔ, pakɩlɩɣ saamɩla hayʋʋ. Pahayɩɣ saamɩla a-pe yɔɔ. N̄ɩm ndɩ ndɩ wɛ saamɩla pe taa sakɩyɛ. Saamɩla hatʋ ɖɔɖɔ kɛ huɖe. Pɩkɛ tikuu, payaɣ se saamɩɖɛ tiku, pɩkɛ piye, payaɣ se saamɩɖɛ pijen.

Saamɩɖɛ lɩna Mɛkɩsiiki ɛjaɖɛ taa. Saamɩla kɛkɛŋna Amérindiens waa tɔɔnaɣ kajalaɣ n̄ɩŋga nɛ pʋcɔ ɖajaa Christophe Colomb fɛyɩɣ nɩŋgbaŋaɣ Amerika ɛjaɖɛ taa. Amerika ɛjaɖɛ nɛ hɛkʋ taa hɔɔlʋʋ nɛ hadɛ kiŋ nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa n̄ɩma pakpaɣ saamɩɖɛ se ɖɩkɛ-wɛ pʋyʋ siŋŋ pɩkɩlɩ pɩtɩŋa. Waasɩ hiu nɛ loɖo taa papazɩɣ saamɩla haɣʋ Eerɔɔpʋ tɛtʋ taa. Sɔnɔ, pahayɩɣ saamɩla kedeŋa kpeekpe. Mɔʋ pakɩlɩɣ haɣʋ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ, patɩŋ bilee, pʋwayɩ lɛ saamɩla tɩŋɩɣna tɩŋ pe haɖaʋ nʋmɔʋ taa. Lɛɣtʋ ndʋ tɩlɩ lɛɛlɛɛyɔ nɛ pɔtɔzʋʋ pe kɩbana kɩbana nɛ pesidiɣ-yɛ nɛ lɛɛna nɛ poɖuu yɔ, piyebina nɛ pahayɩɣ saamɩla pɩdɩɩfɛyɩ Eerɔpʋ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa nɛ Etaazuunii nɛ Siini pa-ajɛya taa. Pahayɩɣ-yɛ ɖɔɖɔ sakɩyɛ Afrika nɛ hadɛ kiŋ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa. Pahayɩɣ-yɛ ɖɔɖɔ Argentine nɛ Eerɔpʋ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa.




#Article 707: Safiiri (210 words)


Ñɩɣlɩm pɩyɛ naɖɩyɛ wɛɛ nɛ payaɣ-ɖɩ se safiiri. Ɖɩwɛ ɛzɩ ñɩɣlɩm pɛ wena payaɣ se koorindɔɔ tɛ sɛɛmɩ (gemme du corindon) waa yɔ. Safiiri ñɩɣlɩm pɛ ana apɩzɩɣ awɛɛna tɔlɩm ndɩ ndɩ. Ɛlɛ, aapɩzɩɣ awɛɛna tɔlɩm kɩsɛmɩm. Ñɩɣlɩm pɛ wena payaɣ se rubii] waa yɔ, aɖeke awɛŋna tɔlɩm kɩsɛmɩm. Ɖajaa Jacques Louis ñɩnɩna nɛ ɛna se safiiri ñɩɣlɩm pɩyɛ nɛ korindɔɔ ñɩɣlɩm pɩyɛ pɛkɛ ñɩɣlɩm pɛ kʊɖʊma. Ɖajaa Jacques Louis kɛ Bournon tɛtʊ taa tʊ.

Tɔmpiye «saphir» lɩna krɛsɩ kɩbɩnʊʊ kʊnʊŋ taa. Kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-taa lɛ, payaɣ se «sappheiros», pʊ-tɔbʊʊ se pɩyɛ nɖɩ ɖɩwɛna yulee tɔlɩm yɔ. Yee tɔmpiye «saphir» ɛtalɩɩna krɛɛkɩ kʊnʊŋ tɔmpiye «sappheiros» cɔlɔ yɔ, ɖɩlɩna Hɛbra kʊnʊŋ tɔmpiye «sappir» cɔlɔ. Ebre kʊnʊŋ taa lɛ, tɔmpiye «Sappir» tɔbʊʊ lɛ se wonuu ŋgʊ kɩkɩlɩ ɖeu yɔ.

Safiiri ñɩɣlɩm pɩyɛ wɛna tɔlɩm ndɩ ndɩ. Ɛyʊ pɩzɩɣ ɛna safiiri ñɩɣlɩm pɩyɛ naɖɩyɛ ɖɩwɛna kelaɣ tɔlɩm. Ɛpɩzɩ ɛna naɖɩyɛ, ɖɩɖɩ wɛna sʊtʊ tɔlɩm. Safiiri ñɩɣlɩm pɛ lɛɛna wɛna leemiŋ tɔlɩm nɛ lɛɛna ñɛwɛna kɛdaɣ tɔlɩm nɛ lɛɛna ɖɔɖɔ ñɛwɛɛna tɩŋ hatʊ tɔlɩm. Safiiri ñɩɣlɩm pɛ lɛɛna ñɛwɛɛ, afɛyɩna tɔlɩm nabʊyʊ. Safiiri ñɩɣlɩm pɛ taa lɛ, wena awɛna yulee tɔlɩm yɔ pakɩlɩ tɩlʊʊ. Payaɣ safiiri ñɩɣlɩm pɩyɛ nɖɩ ɖɩwɛna kelaɣ tɔlɩm yɔ se «Padparadja». Safiiri ñɩɣlɩm pɩyɛ nɖɩ, ɖɩtɔtɔyɩ. Ɛlɛ, nɖɩɩ pakɩlɩɣ ñɩnɩɣ.




#Article 708: Sagrada Família (445 words)


Sagrada Família, kɛ payana katalan kʋnʋŋ taa tobi size Temple Expiatori de la Sagrada Família. Yaa Ɛsɩpaañɔlɩ kʊnʊŋ taa lɛ Templo Expiatorio de la Sagrada Familia. Kɩ-hɩɖɛ kɛlɛʋ kɛlɛ Fransɩɩ kʊnʊŋ taa size Kɩwɛɛkɩm yɔɔ kʋn̄ɔŋ yaa siziŋ nɩʋ tɛ Hɔʋ kiɖeɖeu kuduyuu sɔsɔʋ (temple expiatoire de la Sainte Famille).

Sagrada Família kɛna paasiliki, ŋgʋ laʋ sɔsɔ papʋ Ɖajaa Benoît XVI kpaɣ-kʋ nɛ ɛɖʋzɩ Ɛsɔ nesi tɛɛ evemiye lʋbɛ ŋgʋ wiye kamɩŋ fenaɣ taa kɛ pɩnaɣ 2010 taa. Pɩkɛna wɛɖʋ nakʋyʋ ŋgʋ pakɩla kʋʋ sɩm yɔ, Katalan wɛtʋ kɩfatʋ yaa lɛɛlɛɛ yɔ taa.

Kɩkɛ sɩɣgbelaɣ ŋga, kɛwɛ kɩlɛmʋʋ yaa kumoɖe tɩyɛ yɔ peeɖe tɛtʋ taa. Pɩkɛna ɖajaa mayʋ sɔsɔ Antoni Gaudi tʋmɩyɛ nɖɩ ɖɩ-tɛtɛ yɔ. Sagrada Família wɛna kooka ŋga ka-hɩɖɛ kɛ ɖɔɖɔ se yaa paya-kɛ size Eixample yɔ. Mayʋ luɖuu ɛnʋ, ehiu n̄ɔzɩtʋ kɩpandʋ camɩyɛ pɩŋŋ nɛ ɛn̄ɔzɩna kuduyuu ŋgʋ. Maya ŋga ke-yebina nɛ kuduyuu sɔsɔʋ kʋnɛ, kɩ-pɩsɩ keɣa sʋsɔ hama n̄ɩŋga. Mayʋ sɔsɔ ɛnʋ, ɛwɩlaɣ ɖɔɖɔ kalaɣ nɛ abalɩtʋ, matʋ sɔsɔtʋ tʋnɛ, tɩ-matʋ kele kele wɛtʋ.

Wɛɖʋ ŋgʋʋ pʋmʋnaɣ se patɩlɩna tɔʋ wɛɖʋ, ɛzɩ kpaɣsɩ yɔ yaa sɩɣgbelasɩ saɣtʋ ɛzɩ pɩmaʋ ɖoo kiɖe tɛɛ yɔ nɛ, pɩtasɩna kuduyuŋ sɔsɔŋ ɖeke lɩzʋʋ. Pɩlɩɩna n̄ʋʋ yaa kalɩtʋ ndʋ palaba tʋ kɛ pɩnaɣ 2004 tɛ alɩwaatʋ taa mbɩ yɔ lɛ, pehiwa nɛ patɩlɩ size, Sagrada Família kɛna kumoɖe yaa sɩɣgbelaɣ ŋga Ositraalii ɛjaɖɛ taa lɛ, ɛsɩyɛ gbena yaa agɔma kɩlɩ wobi se ka-naʋ siŋŋ yɔ.

Agɔma woki Sagrada Família kumoɖe ɖɩnɛ ɖɩnaʋ pɩkɩlɩ kumola lɛɛna anɛyɔ : Alhambra de Grenade nɛ pɩtasɩna Prado keɖeyaɣ wonduu kuduyuu ŋgʋ kɩwɛ Maadiriidi tɛtʋ taa. Pɩnaɣ 2012 alɩwaatʋ taa mbɩ yɔ lɛ Sagrada Família kumoɖe ɖɩnɛ, ɖɩ-hɔma agɔma ɛzɩ miiliyɔɔ waa 3,2 mbɩ yɔ. Ɖajaa mayʋ sɔsɔ Antoni Gaudí, yebina nɛ pɔtɔɔ yesu krɩtʋ lʋlʋʋ nɔnɔ tʋlʋʋ tɛ kazandu.

Ɖajaa ɛnʋ ɛmana ɖɔɖɔ Ɛsɔ kuduyuu tɛɛ pɩlaŋ. Ɛ-tʋma sɔsɔna anaa ŋgbɛ nɖɩ paya se UNESCO, ɖɩ-ya pɩnaɣ 2005 taa size, ɛyʋ matʋ yaa wɛʋ tɛ n̄ɩm (patrimoine de l’humanité). Ɛzɩma ɛnʋ sɩzɩ, kuduyuu sɔsɔʋ kʋnɛ kɩkɛ kʋwɛɛkɩm yɔɔ kʋn̄ɔŋ tɔʋʋ yaa siziŋ nɩʋ kuduyuu mbɩ yɔ lɛ, ɖɩnɩɩ mbʋ size kʋn̄ɔŋ tɩna haɖɛ sɩnana nɛ palabɩna kuduyuu ŋgʋ kʋtʋma kpeekpe payɩ.
   
Ɖɩ-taɣsɔɔ size kumoɖe ɖɩnɛ, ɖɩ-maʋ taakɛ ceɣka tʋmɩyɛ. Pataapɩzɩɣ kɩ-kɩlɔmɩŋ maʋ kɛlɛʋ. Ɛlɛ, ɖoo pɩkpaʋ nɛ pɩnzɩ 1990 waa taa kɛ mbɩyɔ yɔ, agɔma sakɩyɛ kpeɣluu kumoɖe nɖɩ ɖi-lone taa nɛ kumoɖe nɖɩ, ɖɩ-hɩɖɛ sɛʋʋ yaa ɖɩ-hɩɖɛ tɩlʋʋ kedeŋa yɔ yeba nɛ ɖi-kosaɣ n̄ɩm huu siŋŋ.   

Barselone egeetiye tɛ cɔjɔ sɔsɔ kewiyaɣ kpeŋgbelaɣ yaa ɖɩjaɣyɛ yaa ɛzɩ kpelaɣ kɛ payaɣ size  Eulalie kiɖeɖeu Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ (cathédrale Sainte-Eulalie). Kuduyuu sɔsɔʋ ŋgʋ, pama-kʋ  hɛkʋ nɛ hɛkʋ wɛɛ alɩwaatʋ taa. Nɛ kɩwɛ kooka ŋga payaɣ kɛ se gothique yɔ kɛ-hɛkʋ taa.

	
	




#Article 709: Sahara Kañɩnbʊsaɣ (461 words)


Sahara kɛna kañɩmbʊsaɣ tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩwɛna Afrɩka keteŋa hɔɔlʊ nɛ kɩhayʊ kɩŋ yɔ. Kpaɣ wɩsɩ ɖʊɖuyɛ teŋʊ yaa Atlantika lɩŋgamʊ pɩwolo pɩsɩna teŋʊ kɩsɛɛmʊ lɛ, kɛdɛ ɖaalakɩŋ taa makɩɣna ɛzɩ kilomɛtanaa 7500. Pamaazɩ-tʊ tɩ tɛ ɖaalakɩŋ kpɛɛɛ nɛ pʊcɔɔ pɩta yɔ, pɩlakɩ kɩlomɛta ɛgbɔŋ hiu nɛ naalɛ. Tɛtʊ ndʊ tɩwɛ mbʊ pɩɖɛ teŋʊ lɛɛkʊ kɩsɛɛmʊ yɔɔ nɛ tɛtʊ maɣzɩya ñɔtɔŋ se pɩkɛ sahara nɛ Arabiya kañɩmbʊsaɣ  tɛtʊ ndʊ tɩfaɣ Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ kpaɣ nɛ Senegalɩ pɔɔ kidiiliŋ yɔɔ pʊkɔɔ pɩtalɩ Mongolia ɛjaɖɛ taa yɔ.

Sahara kañɩnbʊsaɣ kɛnɛ wɩlɩŋ nɛ sʊŋgaɣ tɛtʊ sɔsɔtʊ kɛ kedenga kpeekpe yɔɔ.Tɩtɛyʊ Afrika keteŋa, kpaɣ kɩhayʊ ŋwolo ŋsɩɩna kɩhadɛ. Tɩwalɩ pɩŋŋŋ pɩkɔ pɩtalɩ ɛzɩ ajɛya hiu kɛ mbʊ yɔ. Ajɛya anaa lɛ: Alizeerii, Tuniizii, Marɔkɩ, Liiberiya, Egipiti, Sudaanɩ, Caadɩ, Nizɛɛrɩ, Maalii, Moritaanii nɛ Sahara Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ tɛtʊ ndʊ tɩyɔɔ hɔmtʊ wɛ tɩyɔɔ kpaɖɩɩɩ halɩ nɛ sɔnɔ yɔ. Ŋcɔnaa kɔyɔ, kañɩnbʊsaɣ tɛtʊ ndʊ tɩtaa, ɖenɖe kañɩnga wɛɛ yɔ, pɩkpaɣ hɔɔlɩŋ ɛzɩ 20% yɔ ɛlɛ pɩtaakɛ mbʊ ɛyaa kamaɣzaɣ. Nʊmɔʊ woɖaa sakɩyɛ sɩma mbʊ kañɩnbʊsa kañɩnbʊsaɣ ɛjaɖɛ kɛnaa yɔ. 

Kañɩnbʊsasɩ pʊʊŋ weyi payaɣ se Grand Erg oriental ne Grand Erg Occidental yɔ. Pɩwɛɛ mbʊ lɛ nɔɔyʊ ekeŋna pʊʊ taa ñɩndʊ cɔlɔ. Ɖɩkpaɣ ɛzɩ Hoogar, Tassiili, Tibɛstɩa yɔ nɛ ɛhaɣsɩ lona yaa kañɩŋa pɛ lona. Kañɩn-piisi kpaʊ nɛ tibu, ɛwaɣsɩ nɛ pʊʊŋ Tadrart nɛ Acacusta; mbʊ pʊ wɛ sahara kañɩnbʊsaɣ ŋga kɛwɛ Liibia ɛjaɖɛ wɩsɩ ɖ,ɩɖʊyɛ nɛ nɖɩ ɖɩwɛ ɖɩ-hadɛ kiŋ taa...

Arabia kʊnʊŋ taa lɛ, sahar tɔbʊ kɛlɛ se kañɩnbʊsaɣ. Nɛ paa kʊnʊŋ ŋgʊ kɩsɩma mbʊ se Afrika tɛ kañɩnbʊsaɣ ŋga payaɣ mbʊ.Tiniri hɩɖɛ tɔbʊ se kañɩnbʊsaɣ tamacheque kʊnʊŋ taa. ŋgʊ kɛna tʊwaarɛg mɛwɛ mɛndɛ wa kʊnʊŋ nɛ hɩɖɛ kɛ Tʊwaɖɛg waa mba paha sahara wɩlɩŋ kɩkɩlɩŋ hɔɔlɩŋ taa nakʊyʊ Nigɛrɩ nɛ kɩ-hayʊ kɩŋ taa mba.

Kañɩnbʊsaɣ tɛtʊ ndʊ tɩkɩlɩna walʊ nɛ ɖɔɖɔ lɛ ndʊ pasɩma se tɩkɛ kañɩmbʊsaɣ paaa mbʊ yɔ wɩlɩŋ sɔsɔŋ wɛ peeɖe sɩŋŋŋ (tɛʊ nɩɣ ceeka ñɩɩɩ yem ɛlɛ kɩnɩɣ naayɔɔ ɖoŋ ɖoŋ). Pʊwayɩ ɖɔɖɔ lɛ, ɖɩnaɣ wɩlɩŋ tɛtʊ lone lɛɛɖɛ, tʊtʊtaa lɛ, pɔsɩ taa ɖeke kɛ papɩzɩɣ pana tɩŋ nɛ ñɩtʊ pazɩ. Lona lɛɛna taa lɛ, wɩlɩŋ maɣnaa nɛ tɛʊ nɩɣ pɩna,g taa ɛzɩ milimɛtaa naa ɛzɩ 50 mbʊ yɔ nɛ tɩŋ yaa hɔɔlɩŋ weyi ɛtaa tɩŋ kɩlɩ wɛʊ yɔ, ɛnʊ lɛ Oueds waa taa. Ɛtaa wɩlɩŋ takɩlɩ yaa nikaɣ takɩlɩ ɖɔɖɔ sɩŋŋŋ. Hɔɔlʊʊ kɩkpɩlɩɣ ŋgʊ ka-taa wɩlɩŋ kɩlaa yɔ, ɖɩpɩzɩɣ ɖɩna Sahara,  Arabiya, Syria kañɩnbʊsaɣ (Syria, Jordania nɛ Irakia), Dasht-e kavir (Iran), Dasht-e Lut (Irania), Thar (India) nɛ pɩkpaɣ pɩtalɩ Asia hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa (Karaboum, KyzylKum nɛ Chine tɛtʊ taa lɛ panaɣ Taklamakan nɛ Gobi kañɩnbʊsaɣ ɛjaɖɛ.

Mbʊ pʊkɔŋna wɩlɩŋ ɛnʊ yɔ, mbʊ lɛ se heelim mbʊ pɩmakɩ nɛ pɩkɔŋna tɛŋ yɔ, pɩfɛyɩ: hayʊ heelim nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ mbʊ, nɛ wɩlɩŋ ɛnʊ ɛkɔŋnana lʊŋɩyɛ kadadayaɣ nɛ pɩleeɖuu kamaɣ tatɩɩɩ fɛyɩ ɖɔɖɔ.




#Article 710: Sahara Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ (164 words)


Sahara Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-walanzɩ taa maɣna ɛzɩ 266 000 km2 yɔ nɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Afrika nɛ hayi kiŋ. Ajɛya wena acɔ-ɖɩ nɛ ata yɔ ɑnɑ yɔ: hayi kiŋlɛ, Maarɔkɩ, hayi nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Alizeerii, piyele kpaɣ ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-wɩsɩ taa nɛ ɖɩ-hadɛ kiŋ lɛ Moritanii ɛjaɖɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ ɖɩwɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Atɩlantiki, wɛna. 

Sahara Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ yem kpo, nɛ kedeŋa kpeekpe ajɛya kɩkpɛndɩɣŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se ONU yɔ ɖɩtɔŋ size ɖɩfɛyɩna ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ paɣtʊ natʊyʊ kpaɣ ɖooo Ɛsɩpañɔɔlɩ waa kʊyʊʊ peeɖɛ kpaɣ pɩnaɣ 1976 yɔ. 

Sahara Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩɩkɛ tɛtʊ ndʊ Ɛsɩpañɔɔlɩ kpacayaɣ yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-yɔɔ you nakʊyʊ wɛɛ nɛ kɩɩtɛŋ mbʊ pʊyɔɔ yɔ Maarɔkɩ  ɛjaɖɛ nɛ Araabʊ Sarawii poyou nɛ lɛlʊ se ɛnʊ tɩna, lɛlʊ ɖɔɖɔ se ɛnʊ tɩna. Alɩzeerii ɛjaɖɛ ñaɖʊ ɖɩnɔɔ ɛlɛ ɖɩtɩnɩɣ Maarɔkɩ ɛɨaɖɛ yɔɔ kɛnɛ. Kpaɣ pɩnaɣ 1991 lɛ, Maarɔkɩ ɛjaɖɛ kandɩɣ Sahara Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ ɛjaɖɛ yɔɔ ɛzɩ hiuwaa litoozo mɩnɩʊ yɔɔ yɔ.




#Article 711: Saladin (404 words)


Saladin yaa Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf (arabɩɩ kʊnʊŋ taa lɛ صلاح الدين يوسف) yaa Selahedînê Eyûbî (kurde kʊnʊŋ taa lɛ, سەلاحەدینی ئەییووبی) palʊla-ɩ Tikrit tɛtʊ taa pɩnaɣ 1138 nɛ ɛsɩ Tamasɩ tɛtʊ taa lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 4 pɩnaɣ 1193. Ɛɛkɛ kajalaɣ ɛyʊ weyi eɖiya ayoubide kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ ŋga kaawɛ Egipiti pɩnaɣ 1169 ŋtalɩ pɩnaɣ 1250 nɛ Sirii ɛjaɖɛ taa pɩnzɩ 1174 ŋtalɩ 1260. Ɛ-maɣmaɣ ediyi Egipiti pɩnaɣ 1169 ŋtalɩ 1193, Tamasɩ pɩnaɣ 1174 ŋtalɩ 1193 nɛ Alep pɩnaɣ 1183 ŋtalɩ 1193. Ɛ-hɩɖɛ an-Nāsir tɔbʊʊ se weyi ɛmʊʊ wabɩtʊ Ɛsɔ cɔlɔ yɔ nɛ Saladin tɔbʊʊ se Tisuu yɔɔ siɣsiɣ wɛtʊ. 

Yûsuf, Ayyûb pɩɣa, palʊla-ɩ Tikrit Tigre yɔɔ ɛ-tɛ nɛ Kurde nɛ tɩmʊʊ liɖe kɔyɔ nɛ Dvin, Arménie kɩbɩnʊʊ. Patɩ lʊla-ɩ kpa lɛ, ɛ-ñɩma kʊyɩ Tikrit nɛ pɛɖɛɛ Zengi, atabeg Mossoul. Ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛlɛ kpa-ɩ se ɛkɛ Baalbek komina ñʊʊ tʊ nɛ Shirkuh (Saladin ekpele) sɔɔja sɔsɔ ɛ-sɔɔjana taa.  

Aloma fenaɣ kɩyakʊ 16 pɩnaɣ 1169, Franc sɔɔjana pɔnɔɔ ɖɛyʊ kɔyɔ Amaury 1 Jeruzalem ñɩnʊ kʊyɩ Ascalon nɛ ɛtalɩ Egipiti aloma fenaɣ kɩyakʊ 25 nɛ ɛtalɩna Byzantin mɛlɛna nɛ ɛdʊ mbʊ payɩ palakɩna you yɔ Damiette ɛsɩnda. Saladin maɣzɩ nɛ ɛtɔŋ se Kɛɛrɩ tɛtʊ tɔñɔɔzɩta tɩ-tɩ nɛ sɔndʊ kpaɣ-ɩ se ɛɛkʊyɩ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa nɛ ɛɖɛɛ you nɛ Damiette. Etiyina sɔɔjana nabɛyɛ nɛ pɔnɔɔ ɖɛyaa kɔyɔ e-ekpele Sihab al-Din Mahmoud nɛ e-kouu Taqi al-Din Omar. 

Pɩkɔma pɩnaɣ 1174 alɩwaatʊ taa lɛ, Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ taa politiki tɔm saa mɩŋ nɛ pɩkɛdɩna Saladin. Jerusalem taa lɛ, wiyaʊ Amaury 1 sɩ nɛ eyele kewiyaɣ ɛjaɖɛ nɛ pɩɣa cikpelaɣ nakɛyɛ, Baudoun 4 ɛlɛ ñɛkɛ canaɣ. Kewiyaɣ pʊnʊyʊ Miles Plancy tʊ ñaakpakʊʊ paɣtʊ kɩbandʊ Egipiti yɔɔ kɛlɛ kewiyaɣ kʊyɩna-ɩ. Alep taa lɛ, Nur ad-Din ñeyebina kewiyaɣ nɛ pɩɣa As-Salih Ismail al-Malik, ɛlɛ Nur ad-Din tɛtʊ taa sɔɔjana agʊla kandʊʊ kewiyaɣ pɩnʊyʊtʊ yɔɔ, nɛ kouu nɔɔyʊ palɩzɩ ɛlɛ kewiyaɣ taa nɛ ɛlɛ ñakʊyʊ nɛ wɛ.    

Pɩkɔma pɩnaɣ 1176 alɩwaatʊ taa lɛ, Saladin kpaɣ halʊ Ismat al-Dîn, ɛlɛ kaakɛ Damas Unur pɛlɔ nɛ ɛkɛ Nûr al-Dîn lelu politiki nesi ɖɔkʊʊ nasɩyɛ taa. Ɛɛwɛna pɩnzɩ pɩtalɩ ɛzɩ 40 mbʊ yɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛɛtɛma walʊʊ Nûr al-Dîn pɩnaɣ 1147 nɛ ɛtapɩzɩ ɛtasɩ lʊlʊʊ pɩɣa nɛ Saladin. Ɛlɛ, paa mbʊ ɛnɛyʊ ɛɛsɔɔla-ɩ piŋ ɛzɩ ɛ-takayasɩ kɩmamasɩ nzɩ etiyana-ɩ yɔ sɩ-tʊzʊʊ yɔ, ŋgʊ pɩɩwɩɣa-ɩ Harrân tɛtʊ taa, nɛ ɖɔkɔtɔ naa la lɩmaɣza ɛzɩma paapɩzɩ nɛ peheyi-ɩ ɛ-halʊ sɩm tɔm yɔ (Ismat kaatɛma sɩbʊ alɩwaatʊ ndʊ pɩwɩɣa Saladin yɔ, nɛ peteheyi-ɩ pɩkɔɔ pɩtalɩ fenasɩ naalɛ wayi pɩcɔ peyele ɛnɩɩ-tʊ).




#Article 712: Salvador Dalí (347 words)


Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech kɛ Ɛsɩpaañɩ tʋ. Palʋla ɖajaa sɔsɔ Salvador Domingo Felipe kɛ egeetiye yaa lone nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Figueras yɔ ɖɩ-taa.

Hɩɖɛ nɖɩ pakɩlɩna-ɩ sɩm yaa pakɩlɩ yaʋ yɔ, nɖɩ lɛ Salvador Dalí. Ɛkɛ mbʋ payaɣna Fransɩɩ kʊnʊŋ taa size marquis de Dalí de Púbol yɔ. Palʋla-ɩ agoza fenaɣ taa kɛ evemiye yaa kɩyakʋ hiu nɛ kʋɖʋmʋ (11) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1904 n̄ɩŋga taa. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛ-ka sɔɔla tʋma ndɩ ndɩ labʋ siŋŋ yɔ. Ɛfɛyɩ felendu kaʋ. Ɛsɔɔla nesi tɛɛ tʋma ndɩ ndɩ labʋ.

E-egeetiye Figueras tɛtʋ ndʋ, tɩ-taa paalʋla-ɩ yɔ, tɩ-taa peeɖe ɖɔɖɔ ɛsɩba kɔlaɣ fenaɣ taa kɛ evemiye yaa kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ naadozo yaa hiŋ naalɛ nɛ naadozo (23) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1989 n̄ɩŋga taa. Ɖajaa Salvador ɛnɛ, ɛsɩkaɣ lɛ, ɛkawɛna pɩnzɩ hiŋ lʋbɛ nɛ pɩtɩnɩ pɩyɔɔ pɩnzɩ kagbanzɩ (75) kɛ mbʋ yɔ. Ɛɛkɛ tʋma ndɩ ndɩ laɖʋ weyi ɛfɛyɩ pɛkɛdɩna nɔɔyʋ ɖɔɖɔ yɔ. Ɛwɛ lɔŋ nɛ lɛɣtʋ siŋŋ, ɛwɛ ɖɔɖɔ kpeɖe kpeɖe ɛ-tʋma labʋ taa.

Ɖajaa sɔsɔ Salvador Dalí kɛ sɛmɩŋ taʋʋ tʋmɩyɛ laɖʋ kam tʋ nɔɔyʋ kɛ Ɛsɩpan̄ɔlɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ taa. Ɛtaɣ sɛmɩŋ tɔlɩm kuduyuŋ sɔsɔ sakɩyɛ, nɛ kɩlɛmɩŋ kɩlɩzɩŋ weyi ɛfɛyɩ kalɩʋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ saɣʋʋ tʋmɩyɛ. Ɛkɛ sɩɣgbelasɩ saɣyʋ tʋmɩyɛ laɖʋ sɔsɔ kpim kpim nɔɔyʋ. Sɩɣgbelasɩ nzɩ ɛsaɣkɩ yɔ, nzɩ nabɛyɛ n̄ayaa size agɔlɩmaa. Ɛsaɣ ɛyʋ nɛ peteheyiŋ size ɛyʋ ɛnʋ efezu ŋtisuu.

Ɖajaa Salvador ɛnɛ, ɛsaɣkɩ ɖɔɖɔ, wendunaa ndɩ ndɩ sakɩyɛ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ lakɩ waa mayʋ. Pʋtɔbʋʋ size ɛkɛ pʋtʋmɩyɛ nɖɩ ɖɩlaɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Lakɩ lakɩ maʋʋ yaa lakɩ waa maʋʋ tʋmɩyɛ ɖɩnɛ, nɖɩ payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size scénariste. Pakalʋʋna ɖɔɖɔ ɖajaa sɔsɔ ɛnɛ kɛ takayaɣsɩ mayaa taa. Ɛkɛ takayasɩ mayʋ pacidim sɔsɔ nɔɔyʋ.

Ɛ-takayaɣsɩ maʋʋ tʋmɩyɛ nɖɩ, ɖɩ-tʋmɩyɛ taa pazʋʋyɩ hɩɖɛ size Katalan takayaɣsɩ mayʋ. Ɖajaa sɔsɔ ɛnɛ, pasɩma-ɩ ɛ-ɛjaɖɛ taa nɛ kedeŋa yaa ɛjaɖɛ kpeekpe taa. Ɛ-tʋmaa fɛyɩ pamazɩyɛ nɛ naayɛ. Ɛlakɩ ɛ-tʋma anɛ yɔ nɛ sɔɔlɩm nɛ taa leleŋ mbʋ yɔ, ɛnʋ lɩzɩna yɛ, nɛ ɛkpɛlɩkɩ yɛ. Pagba ɛ-hɩɖɛ nɛ paya yaa pɛcɛlɛ keɖeyaɣ wendu kuduyuu sɔsɔʋ nakʋyʋ. Ɛ-hɩɖɛ lona naayɛ kɔyɔ : Salvador Dali Museum, nɛ théâtre-musée Dalí.

	
 	




#Article 713: Sambii (139 words)


Sambii kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩfɛyɩ teŋgu nakʊyʊ cɔlɔ kaʊ. Ɛaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ ajɛya wena ayɔɔdɩɣ Aŋgilisi kʊnʊŋ nɛ payaɣ-yɛ se Commonwealth yɔ a-taa.

Pɩnaɣ 2010 taa palabɩ kɩgalʊʊ lɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa ɛyaa kpɛndɩ miliyɔɔnaa hiu nɛ naatozo. Ɛjaɖɛ ɖinɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Luzakaa.

Ɖooo lɛ ɛyaa mba payaɣ se Pɔcimɛnɩwaa yɔ mba kaalɛɣna caɣʊʊ peeɖe. Ɛyaa panɛ paakɛ akpaama nɛ tɩŋ-pee tɔɔyaa. Puwayɩ fayɩɩɩ yɔ kɛ Pantʊʊwaa woba nɛ pɛwɛɛ peeɖe ɖɔɖɔ pɩnzɩ mɩnɩŋ nanza taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa lakɩŋ nɛ tɛtɛ kpɩna nayɛ nayɛ wɛɛ nɛ ɖɩhayɩyɛ wɛɛ nɛ pɩwalɩɣ walɩɣ yɔɔ.

Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa sɔnzɩ nɛ kʊnʊmɩŋ pɛwɛ ndɩ ndɩ nɛ pɩsa nɛ  pɩsa nɛ paa anɩ ɛpɩzɩ nɛ ɛnɩna lɛlʊ lɛ palɩzɩ kʊnʊŋ kʊɖʊmʊʊ ŋgʊ panɩɩ nɛ pawɩlɩ-kʊ sukulinaa taa yɔ. Nɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ yɔ ŋgʊ lɛ aŋgilisi.




#Article 714: Sambɛzɩ pɔɔ (519 words)


Sambɛzɩ kɛ Afrika nɛ Haɖɛ kiŋ lɩm pɔɔ sɔsɔɔ. Ka-ɖakɩŋ maɣmaɣ yɔ lɛ, kɛ-kɛ pɔɔ naanza ŋga Afrika kedeŋga pɔsɩ sɩnɛ sɩ-wayi Niili Pɔɔ nɛ Koŋgo Pɔɔ nɛ Nizɛɛrɩ pɔɔ nɛ. Sambɛzɩ pɔɔ ŋga kaɖalakɩŋ maɣna kilomɛta waa 2750. Kɛ-tɛ ɖɩlɩyɛ taa kɔyɔ Sambii ɛjaɖɛ taa, katɩŋna tobi kooyiŋtʊʊ Aŋgoola ɛjaɖɛ taa nɛ kɛtɛzʊʊ Sambii ɛjaɖɛ ɖeeɖe kapɩsɩ kamaɣ kɛ-nɛ Namiibi ɛjaɖɛ nɛ Simbaabuwee nɛ kɛ-tɛzʊʊ Moozambiki ɛjaɖɛ ɖeeɖe kɛkpɛndʊʊ Ɛndɩ teŋgu taa yɔ.
  
Sambɛzɩ lɩm pɔɔ nga kɛ-tɛ pɔlɔkʊʊ walanzɩ maɣna kilomɛta waa 1330000 kpɛɣɛ ko nɛ tɛŋ weyi ɛtɩna kɛ-tɛ su yɔ ɛnɩɣ kamɩŋ fenaɣ nɛ lakɩŋ fenaɣ kɛnɛ. Kɛ-tɛ caɣyɛ taa kpɛntʊ wɛ nabʊyʊ taa yɔɔyɔ, kpaɣna 2 000 pɩtalɩ 3 000 m3/s, ɛlɛ, kadalɩɣ 32 800 m3/s lɛlaɣ fenaɣ taa pɩnaɣ 1956 taa. Pɔsɩ cɩkpesɩ nzɩ sɩkpɛndʊʊ kada yɔ, nzɩ yɔ Kafuu nɛ Siirɛ ŋga kɛ-kɛ Malawii kujomuu tɛ pɔɔ ŋga kalɩzʊʊ lɩm yɔ. Cɩnɛ nɛ peɖɔ mbʊ lɛ, padɩ ɖʊ-kɛ koŋdoloko waa kɩgbanzɩ tɛtʊ naa pɛnɛ pada. Ndʊ yɔ Chinyingi nɛ Katima Mulilo nɛ Fikitoriya lɩm kɩfalɩm taa nɛ Chirundi nɛ Tete.

Fikitoriya lɩm kɩfalɩm mbʊ Sambii nɛ Sɩmbaabuwee pɛtɛyʊʊ yɔ nɛ pɩpɩsɩ lɩm ɖɩvalɩyɛ lone sɔsɔyɛ kedeŋga kpeekpe taa nɛ kɩvalanzɩ mazʊʊ maɣna mɛta waa 1700 nɛ kʊ-kʊkʊmɩyɩŋ taa mazʊʊ maɣna mɛta waa 108, pɩsa ɛsɩyɛgbena lone Sambɛzɩ pɔɔ yɔ. Lɩm ɖɩlɩyɛ cɔlɔ ɖɩfalɩyɛ taa pɔɔ kpeŋ Barotseland kɛdɛŋga taa nɛ kawadɩ alɩwaatʊ nabʊyʊ nabʊyʊ. Pɔɔ ɖɩkpende taa lɛ, katɩŋgʊ kɩɖe tɛ pɔɔ, ŋga ɖɩyaɣ se Canyon basaltique nɛ kɛtɛŋ handala fɛʊʊ ŋgʊ kɩwɛ camɩyɛ nɛ pasa lɩm ɛwadɩyɛ yɔ yɔ. Paa kɛwɛ kaɖɛ ɛzɩma yɔ kɛwɛna hɔɔlɩŋ sakɩyɛ weyi ɛyɔ pasaɣ kpiyiŋ yɔ.

Sambɛzɩ pɔɔ ɖɩlɩyɛ wɛ ahɔya kajɩka kɩkpɛda Sambii nɛ hayi kɩŋ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kɩŋ. Pɔɔ sɔsɔ ŋga katɩŋna tɩŋ piyasɩ nzɩ sɩ-yɔ wɛ tɩŋ hɔtʊ nɛ hayi kɩŋ ɛzɩ mɛta waa 1500 nɛ teŋgʊ ɖeeɖe. Luangwa nɛ Kafuu kɛnɛ pɔɔsɩ kɩkpɛndasɩ sɔsɔsɩ Sambɛzɩ kideŋ lɩmɩyɛ ñɩŋgʊ yɔ. Kafuu tɛ walanzɩ mazʊʊ taa lɛ, kɛwɛna mɛta waa 180 ɖama ɖɩgbɛdɩyɛ taa. Kɛnɛ Luangwa tɛ ɖama kpɛndʊʊ taa lɛ, sambɛzɩ pɔɔ sʊʊ Moozambiki taa.

Kajalaɣ anaasayɩ weyi ewoba nɛ ɛna Sambɛzɩ pɔɔ sɔsɔ yɔ ɛnʊ lɛ David Livingstone, ɛ-tɛ ɛjaɖɛ takʊʊ Bechuanalan pɩnaɣ 1851 nɛ 1853 taa. Pɩnzɩ naalɛ yaa natozo wayi lɛ, etiɣ Sambɛzɩ nɛ haɖɛ ɛtalɩ ɛwadɩyɛ taa ɖɩsʊyɛ nɛ ɛ-nʊmɔʊ ŋgʊ kɩ-ta lɛ, ɛlɩɩ Fikitoriya lɩm kɩfalɩm yɔ. Kpaɣna pɩnzɩ 1858 ndalɩ 1860 John Kirk tɩŋga-ɩ. Livingstone kpazɩ pɔɔ pɩtɩŋna Kongone ɛwadɩyɛ ɖɩsʊyɛ taa ɖɔɖɔ polɩŋ nɛ lɩm kɩfalɩm, nɛ pɩkpaʊ nɛ mbʊ yɔ ɛhɛɛ pɔɔ kɩkpɛnda Siiri nɛ ɛtalɩ Malawii kujomuu.
 

 
Sambɛzɩ pɔɔ wɛna hoɖe nɛ pɩcɛyʊʊ alɩwaatʊ tɩŋga, pɩlɩna pʊyɔɔ lɛ, kɛdɛkɛ wiɖi habɩyɛ sɔsɔyɛ ndɩ ɖɩyɔɔ pɔɖɔŋ nɔmɔŋ sɔsɔŋ yɔ. Ɛlɛ egeetiye taa lɛ, pʊwɛ kɛlɛʊ se ɛyaa ewoki nɔmɔŋ patɩŋgʊna pɔlɔkɩŋ pɔɔ kpeekpe yɔ mbʊ se patɩŋna nɔmɔŋ kɩbɩŋ weyi e-feɖeʊ yaa nabʊyʊ taa lɛ, lɩm liba-ɩ nɛ papɩzʊʊ powoki haɖa ageeta naayɛ taa pɔɔ kidemɩŋ yɔ nɛ mɛlɛ naa.

Sambɛzɩ kadɩtɩnɛ kaɖalakɩŋ taa mbʊ yɔ kondoloko naa kɩgbanzɩ yeke wɛna kʊyɔ nɛ lɛɛkʊ kɛ naŋgbanzɩ ɖɔnaa tɛ ñɩŋgʊ. Ɛlɛ hɔɔlɩŋ sakɩyɛ taa yooŋ mɛlɛ naa pɔɔyɩŋ kpakʊʊ ɛyaa nɛ lɔɔɖa pɔɔ yɔ.




#Article 715: Samuel de Champlain (293 words)


Samuel de Champlain kɛ Fransɩɩ tʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛwɛna tandaʋ kɛ ɛtamaɣ tɛɛ yɔ, pʋ-tɔbʋʋ size ɛzɩ ɛ-tandaʋ. Sakɩyɛ maɣzɩm taa keɣkeɣ lɛ, paa pɩɩla ɛzɩmaa yɔ, palʋla-ɩ pɩnaɣ 1567 n̄ɩŋga hɛkʋ nɛ pɩnaɣ 1574 n̄ɩŋga hɛkʋ taa kɛnɛ mbʋ yɔ. Egeetiye yaa lone nɖɩ ɖɩ-taa palʋla-ɩ yɔ, nɖɩ payaɣ size Brouage.

Brouage tɛtʋ yaa egeetiye, kɛna, tɛtʋ ndʋ tɩwɛ ɛwadɩyɛ Charente cɔlɔ kpam yɔ. Ɛyaa sakɩyɛ tɔŋ ɖɔɖɔ size pamaɣzɩm taa wɛ mbɩ yɔ, pamaɣzɩ size ehiu Ɛsɔ tɛ lɩm sɔʋ kɛ aloma fenaɣ taa kɩyakʋ yaa efemiye hiu nɛ naadozo (18) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1574 n̄ɩŋga taa mbɩ yɔ. Lone yaa ɖeɖe palaba-ɩ lɩm sɔʋ mbʋ pʋ-sɔnzɩ yɔ payaɣ size La Rochelle.

La Rochelle lone nɖɩ, ɖɩ-taa kɛ ɖɩnaɣ Temple Saint-Yon. Ɖajaa sɔsɔ Samuel de Champlain ɛnɛ, ɛsɩba saŋayɩŋ fenaɣ taa kɛ efemiye yaa kɩyakʋ nɛɛlɛ yaa hiŋ naalɛ nɛ kagbanzɩ (25) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1635 n̄ɩŋga taa. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-tɛtʋ taa ɛsɩba yɔ, ndɩ payaɣ size Québec. Pɩɩkɛ krɩstʋ mba tɛ efemiye nɖɩ, pɔtɔkaɣ Yeesu krɩstʋ tɛ lʋlʋkʋ yɔɔ tɔzʋʋ tɛ kazandʋ efemiye wiye yɔ.

Ɖajaa Samuel kɛna tʋma sakɩyɛ laɖʋʋ wɛtʋ ndɩ ndɩ taa. Kɔɔnɔɔ yaa kajalaɣ taa lɛ, ɖajaa ɛnɛ, ɛkɛ lɩm yɔɔ nʋmɔʋ wobuyu yaa woɖu yaa ɛzɩ ɛsɔdaa heɣlim taa saɣʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ, tɛtʋ tɛlɛnzɩ laɖʋ yaa tɛlɛnzɩ yɔɔ niye mʋyʋ sɔsɔ siŋŋ nɔɔyʋ. Ɛlakɩ sɔjɛtʋ tʋmɩyɛ ɖɔɖɔ, pʋtɔbʋʋ size, ɛkɛ sɔɔja sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛlakɩ ajɛɛ taa wobu kpɛlɛkʋʋ tɛtʋ tɩlɩyʋ tʋmɩyɛ ɖɔɖɔ.

Fransɩɩ ɛjaɖɛ abalʋ ɛnɛ, ɛlakɩ ɖɔɖɔ, tɛtʋ wɛɖʋ taa tʋʋzʋʋ kpɛlɛkʋ tʋma nɛ, ɛkpɛlɛkʋ tɛtʋ tɩlɩɣ camɩyɛ siŋŋ. Ɛkɛ sɔja sɔsɔ n̄azɩyʋ siŋŋ nɔɔyʋ. Ɛ-tʋmɩyɛ lɛɛɖɛ kɛlɛ, pɔdɔma size yaa sɔnɔ sɔnɔ sawɩlaa takayɩsɩ tɔm mayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɖɩtaasɔɔ size, ɛnʋ lɩzana egeetiye yaa tɛtʋ ndʋ payaɣ-tʋ size Québec.




#Article 716: Sansɩkrɩtɩ kʊnʊŋ (279 words)


Sansɩkratɩ kʊnʊŋ kɛ Ɛndɩ-Erɔpʊ kʊnʊŋ ɛndɩ-aryɛnɛ cejewiye taa, ŋgʊ pɔyɔɔdɔɣ Ɛɛndɩ kedeŋga nɛ haɖɛ yɔ. Ɖeeɖe nɛ sɔnɔ yɔ tɩlɩyaa sɔsaa nabɛyɛ ɖɩnaɣ-kʊ yɔɔdʊʊ nɛ pɔsusuu tɔm lɩzɩya ŋgbɛ tʊma nɛ pɔɖɔkʊ ɖama yɔɔdɩnaʊ yaa naʊ Sansɩkrɩtɩ taa.

Sansɩkratɩ kɛ Ɛndɩ nɛ Puda Ɛsɔ tɔm mʊyaa tɛ takayaɣsɩ taa kʊnʊŋ nɛ ɖɔɖɔ tɔm kɩmamatʊ nɛ tɩlɩyɛ tʊmɩyɛ tɛ kʊnʊŋ nɛ pɩlɩna hɩɖɛ ndɩ ɖɩyɔɔ lɛ, paɖɩna-kʊ labɩnaʊ tʊmɩyɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ Latɛŋ yɔ Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ kedeŋga taa ɛzɩ Ɛsɔ tɔm takayaɣsɩ taa kʊnʊŋ nɛ ɛzakuliye kʊnʊŋ nɛ ɖɔɖɔ ɖama hɛkʊ taa kʊnʊŋ.

Pɩnaɣ 1981 ɛyaa kɩgalʊʊ wɩlʊʊ se kɩnɩyaa kɩɩtalɩ ɛyaa kudokiŋ 6100 nɛ pɩnaɣ 1961 lɛ ɛyaa ñɔtɩna ɛzɩ 194400 mba pa-lakɩnɛ-kʊ nɛ tʊmɩyɛ ɛzɩ kʊnʊŋ naalɛ ŋgʊ. Kɩ-kɛ kewiyaɣ kʊnʊŋ Ɛndɩ ɛjadɛ taa. Sansɩkrɩtɩ tɔmpe cɔlʊʊ wɛna tɔmɩŋ kpiyiyu camɩyɛ.

Sansɩkrɩtɩ lɩna Ɛndɩ Erɔpʊ kʊnʊmɩŋ cejewiye taa, Ɛndɔ-Ɩranɩyɛnɩ pɩlɩŋga taa, Ɛndɩ-Arɩyɛnɛ (indo-aryenne) tɛ pɩtɛ pɩlɩŋga taa. Sansɩkrɩtɩ caɣ siŋ Ɛndɩ nɛ hayi kɩŋ kʊnʊmɩŋ, ɛzɩ ɖɩkpaɣ Hindi nɛ Urduu nɛ Bengalɩ nɛ Marathii nɛ Kasemɩrɩyɛ nɛ Punabɩ nɛ Nepaalɩ nɛ ɖɔɖɔ Romanɩ (tsigane).

Sansɩkrɩtɩ kɩ-hɩɖɛ keeke kɛlɛ, saṃskṛtam pʊtɔpʊ se camɩyɛ tɛzʊʊ kɛ ɖeɖe ɖeɖe tɔm. Ɖooo pitihiɣ lɛ, payaɣa-kʊ yaa pasɩma-kʊ nɛ matʊ tʊnɛyɔ भाषा (bhāṣā), वाच् (vāc) yaa शब्द (śabda), tɔmʊʊ, kʊnʊŋ, panɩ sansɩkrɩtɩ taŋ ɛzɩ kɩwɛ kiyeke kɛlɛʊ lɛ, tɔmʊʊ tɔbʊʊ kɩndʊʊ ɛzɩ गीर्वाणभाषा (gīrvāṇabhāṣā), Ɛsɔnaa tɛ kʊnʊŋ wɩlɩɣ pɩŋ se kɩ-kɛ Ɛsɔ kɩlaʊ tɛ kʊnʊŋ.

Kpaɖɩŋ sakɩyɛ alɩwaatʊ taa lɛ, Sansɩkrɩtɩ kɛ tɩlɩyɛ kʊnʊŋ ɖɔɖɔ kpagba matʊ kʊnʊŋ nɛ Ɛsɔ kɩlaʊ tɛ kʊnʊŋ nɛ lɔnzɩzɩyɛ kpɛlɛkʊ tɛ kʊnʊŋ. Kɩ-kɛ ɖama hɛkʊ taa wala yɔɔdɔɣ Ɛndɩ nɛ Azii Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kɩŋ kʊnʊŋ ɛlɛ, Pɛrɩsanɩ kʊnʊŋ wɛ kɩɖɔnʊʊ-kʊ alɩwaatʊ ndʊ malɩŋ you laɖa kɔŋ lɛ.

	




#Article 717: Santrafriki (181 words)


Santrafriki kɛna Afrika nɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ. Ɖɩ-taa ɛyaa kpɛndɩ 4 500 000 nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-walanzɩ taa maɣna 623 000 km2. Ajɛya wena acɔ-ɖɩ nɛ a-taa yɔ analɛ: Kameruni kɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa, hayʊ kiŋ lɛ Caadɩ, wɩksɩ ɖɩlmiyɛ taa lɛ Suudaŋ nɛ Suudaŋ nɛ hadɛ ñɩŋgʊ poiyelɛ nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ hadɛ kiŋ lɛ Koŋgoo-Pirazaaviili nɛ Koŋgoo-Kiŋsasa.

Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖiwɛ Afrika ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa, Afrika hɛkʊ nɛ hɛkʊ ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgb,ɛyɛ taa nɛ ajɛya we na awɛ kañɩnbʊsaɣ ŋgbɛyɛ taa yɔ. Santrafreiki ɛjaɖɛ tɛtɛɛ ñɩm ɖɔɔ: Iiraaniyɔm wɛɛ Ɔɔrɩ nɛ diyamaɣ pɛwɛɛ ɖɔɖɔ pɩtasɩna karasim.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩmʊ ɖi-tɩ yɔɔ wɛʊ lɛ, ñʊntɩnaa ntɩ ntɩ kaacaɣ kpelaɣ yɔɔ. Jean-Bedel Bokassa kaakɛ ñʊʊtʊ weyi yɔ pɩtɩkɛ nɔɔyʊ lɩzɩna-ɩ ɛlɛ ɛmaɣmaɣ ɛkpaɣna kewiyaɣ ŋganɛ ɖoŋ.

Kacalaɣ caca ŋgʊ pɔtɔɔ camɩyɛ yɔɔlɩɩɩ kɛ pɩnaɣ 1993 yɔ, palɩza Ange-Félix Patassé se ɛkɛna peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ. Patasɩ tɔwʊ kɛ pɩnaɣ 2003 lɛ François Bozizé wabɩ-ɩ nɛ ɛlɛ kpaɣ kpelaɣ. Bozizé kʊɖʊm ɛnʊ paɖaɣna lɩzɩɣ pɩnzɩ 2005 nɛ 2010 ɖɔdɔ. Pʊkɔma pɩnaɣ 2013 lɛ, politiki ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ kpaɣ kpelaɣ, nɖɩ lɛ Selka.




#Article 718: Sao Paolo (264 words)


Sao Poolo kɛna Piresiili ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ natʊyʊ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Piresiili ɛjaɖɛ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛ kiŋ. Pɩnaɣ 2014 taa paakalɩ kigalʊʊ lɛ, ɛyaa mba pana tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa yɔ paakpɛnda ɛyaa miliyɔɔnaa 11 895 893 nɛ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna ɛkɩtaarɩnaa ɛzɩ 152 300 yaa kilomɛtanaa 1 523 yɔ. Mbʊ yebina nɛ pɛkɛdɩna tɛtʊ ndʊ nɛ lɛɛtʊ ndʊ tɩwɛ Preeziili ɛjaɖɛ taa kɔyɔ, tɩ-taa kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ nɛ yee pɩkɛna Amerika Latini hɔɔlʊʊ taa kɔyɔ, ndʊ kɛŋna natʊlɛ ñɩndʊ ɛyaa ɖɔʊ taa. 

Keteŋa kpeekpe ta lɛ, Sao Poolo tɛtʊ taa ɛyaa kɩlɩɣ Pɔrɩtɩgɛɛ kʊnʊŋ kɛ yɔɔdʊʊ. Amerika kɩteŋa taa lɛ, tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa tɩkɩla  ɖɔʊ yɔ ndʊ lɛ: Mɛkisiikoo, Niyuu Yɔrɩkɩ nɛ Sao Poolo ñɩndʊ. Pɩkɛ keteŋa kpeekpe taa kɔyɔ, Sao Poolo tɛtʊ kɛŋna kagbaanzɩ ndʊ kɛ kɛ ɛyaa ɖɔʊ taa. Preeziili ɛjaɖɛ taa lɛ, Sao Poolo tɛtʊ kɛlɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩ-taa tɔsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu wɛɛ yɔ.

Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sɔsɔtʊ ñɩnɩɣʊ se tɩnɛ lɛɛna taa ñɩndʊ ɛlakɩ ɖama nɩnaʊ nɛ taabalɩyɛ tʊmɩyɛ yɔ, Sao Poolo tɛtʊ nɛ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sɔsɔtʊ sakɩyɛ nina ɖma nɛ alaki tʊma kʊɖʊma. Tɛtʊ ndʊ, tɩwɛ keteŋa kpeekpe ajɛya nayɛ taa: Afrika taa, Amerika taa, Azia taa, Eerɔpʊ taa nɛ Oseyani taa. Ajɛya ana, akpɛnda 42 nɛ kacalaɣ tɛtʊ yɔ Miilaŋ, Itaalii ɛjaɖɛ taa ɖooo pɩnaɣ 1962 nɛ wayɩ wayɩ tɛtʊ lɛ, Alizee tɛtʊ, Alizeerii ɛjaɖɛ taa pɩnaɣ 2005.

Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa yaa komina tʊma taa nɛ pawɩlʊ-kʊ sukulinaa taa yɔ, ŋgʊlɛ, pɔrɩtɩgɛɛ. Payaɣ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-tɛ maalika yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se.




#Article 719: Sarah Bernhardt (325 words)


Sarah Bernhardt hɩɖɛ keeke kɛlɛ Henriette-Marie-Sarah Bernardt. Pɛzɛta kɩzɛtʋ tobi nɛ payaɣ size Sarah Bernhardt. Ɛkɛ halʋ. Ɛkɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Fransɩɩ yɔ ɖɩ-tɛtʋ taa pɩɣa yaa Fransɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ taa tʋ. Ɛkɛ pɛlɛ yekele tʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛkɛ pɛlɛ weyi e-tomnaɣ taa wɛ kpeɖe kpeɖe yɔ, ɛfɛyɩ ɖɔm.

Palʋla-ɩ aloma fenaɣ taa kɛ pɩnaɣ 1844 n̄ɩŋga taa. Paasɩŋ e-evemiye yaa ɛ-kɩyakʋ kʋlʋlʋʋ. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa palʋla-ɩ yɔ, nɖɩ payaɣ size Paarii. Fransɩ ɛjaɖɛ tɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ payaɣ size Paarii. Ɖoɖoo ɛnɛ, ɛsɩba lakɩŋ fenaɣ taa kɛ evemiye yaa kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ loɖo yaa hiŋ naalɛ nɛ loɖo (26) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1923 n̄ɩŋga taa.

Fransɩɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ taa halʋ sɔsɔ ɛnɛ, Fransɩ tɛtʋ sɔsɔ Paarii ndʋ tɩ-taa palʋla-ɩ yɔ, tɩ-taa peeɖe ɖɔɖɔ ɛsɩba. Ɖoɖoo Sarah Bernhardt kɛ halʋ sɔsɔ weyi, ɛkɛ lakɩyaɣ kɩbaŋga tʋmɩyɛ laɖʋ yɔ. Ɛ-lakɩyaɣ kɩbaŋga tʋmɩyɛ nɖɩ-ɩ payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size actrice. Halʋ sɔsɔ ɛnɛ, ɛkɛna lakɩyaɣ kɩbaŋga tʋmɩyɛ laɖʋ sɔsɔ kɛ kpaɖʋ hiu nɛ nakʋ (19) n̄ɩŋgʋ taa nɛ kpaɖʋ nɛɛlɛ yaa hiŋ naalɛ (20) n̄ɩŋgʋ paazɩtʋ taa.

Ɖoɖoo ɛnɛ, eteuu wendu, ŋmazʋʋ naabʋlɛ nɛ pɩcɔ ŋpazɩ payɛ. ɛ-nɔɔ taa wɛ leleŋ siŋŋ ɛzɩ pɩyʋ yɔ. Ɛmaɣzʋ camɩyɛ siŋŋ. Ɛ-nɔɔ leleŋ ŋga kanɛ, papɩzʋʋ pamaɣzɩna kɛ nɛ mbʋ ɖajaa takayasɩ kɩkalasɩ mayʋ Victor Hugo yaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size «la Voix d'or» yɔ. Pʋtɔbʋʋ size leleŋ nɔɔ yaa wendu teu nɔɔ kɩkalaɣ leleŋ nɔɔ.

Lalaa yaa samaɣ nakɛyɛ n̄ɔtɔŋ-kɩ size, ɛkɛ halʋ wendu teyu weyi papɩzʋʋ payaɣ ɛ-nɔɔ leleŋ n̄ɩŋga kanɛ size kɛkɛ payaɣʋ nɛ Fransɩɩ kʋnʋŋ taa size «la Divine» yɔ. Nabɛyɛ n̄ɔtɔŋ size kɛkɛ payaɣʋ nɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa size «Impératrice du théâtre» yɔ. Sakɩyɛ tɔŋ size, Halʋ ɛnɛ, ɛkɛ, sɔɔndʋ keɣa maɣzɩm tʋ yaa mayʋ sɔsɔ kɛ kpaɖʋ hiu nɛ nakʋ (19) n̄ɩŋgʋ taa kɛ Fransɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe.

Ɖoɖoo Sarah Bernhardt ɛnɛ ɛkɛ tanaŋ laaɣsɩ tʋmɩyɛ laɖʋ. Sarah kɛ luɖu, pɩyɔɔ pɔtɔŋgɩ size, ɛkɛ ɔgɔlɩmɩyɛ. Payaɣ e-ɖoo size Judith-Julie Bernardt (1821 - 1876).

	




#Article 720: Satirini (212 words)


Satirini kɛna wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga looɖo ŋga wɩsɩ posinau taa nɛ tɩyɩŋga ŋga yɔ naalɛ ŋga palɩka nɛ yʊŋ hɩlɩmaɣ nɛ paɣlɩka taa ɖɔɖɔ. 

Tɩyɩŋga kanɛ kɛ-ɛsɩnda kɔyɔ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga ŋga payaɣ se Siipitɛɛrɩ yɔ. Wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga Satirini kanɛ paanaɣ-kɛ nɛ ɛsɛ anɛ cɩkpɛndɩɣ taa ɖooo tataa cɩnɛ ɛzɩ lɛɛsɩ yɔ ɛlɛñɩnɩyaa nakɛ ɖooo ɖeɖe tɔm kpɛlɛkɩtʊ kɔŋ. 

Wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga kanɛ, roma mba sɔdɩŋ tɔm kpɛlɛkɩtʊ taa lɛ payaɣ-kɛ se tiitani Kronosi nɛ pɩlɩna Krɛɛkɩ mba mʊya tɔm taa hɩla wena pɛcɛlaɣ mbʊ pɩpaɣlaɣ sɩŋŋŋ yɔ. 

Satirini tɩyɩŋga kanɛ kapaɣla sɩŋŋŋ ɛzɩ Siipitɛɛrɩ, Iirannisi nɛ Nɛptiini. Satirini tɩyɩŋga taa wɛ heɣlimaɣ nikaɣ ŋga ɛzɩ Siipitɛɛrɩ yɔ. Tɩyɩŋga kanɛ kɛ-hɛkʊ taa fawʊ cɩŋga kɩla wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga Tɛtʋ ɛzɩ nakʊ nɛ hɔɔlɩɣ yɔ nɛ tɩɩŋga ŋga ka-taa nɛ iidirozɛnɩ nɛ eliyom. 

Satirini kɩla Tɛtʊ tɩyɩŋga yʊŋ hɩlɩmaɣ ɛzɩ tam 95 yɔ nɛ paɣlɩka taa lɛ pɩtalɩɣ ɛzɩ  tam 900 yɔ. Tɩɩŋga kanɛ kɛwɛna tɩyɩnzɩ kɩmalasɩ sakɩyɛ nɛ sɩ-taa lɛ papɩzaa pana 53. Sɩ-taa sɔsɔɔ kɛ payaɣ se Tiitanɩ.

Heɣlim mbʊ pɩwɛ tɩyɩŋga kanɛ ka-taa yɔ pɩɖɛʊ taa pisɩɣ pɩtalɩ ɛzɩ kilomɛtanaa 1 800 kɛ ñɩɣyʊ kʊɖʊmʊ yɔɔ; pʊtɔbʊʊ se pɩkɩlɩ kpekpeka kɛ Siipitɛɛrɩ ñɩmbʊ ɛlɛ pɩɩtalɩɣ kpidisiɣ kɛ heɣlim mbʊi pʊbʊ wɛ Nɛptiini taa yɔ.




#Article 721: Satyajit Ray (357 words)


Satyajit Ray (mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ 2 pɩnaɣ 1921 ŋtalɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 1992). Ɛyʊ ɛnɛyɔ takayasɩ mayʊ nɛ hendu mayʊ bengali Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa. Palʊla-ɩ Kalkuta koboyaɣ ɖɩɣa nakɛyɛ taa, ɛ-caa kɛ takayasɩ mayʊ nɛ ɖɔɖɔ keɣsɩ takayasɩ mayʊ bengali (Sukumar Ray), S. Ray la sukuli Presidency college nɛ pʊcɔ ɛsʊʊ Visva-Bharati, sukuli kɩtɛzʊʊ taa, ŋgʊ Rabindranath Tagore kaatʊla Santiniketan tɛtʊ taa yɔ.

Cejewiye kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ wɩlɩɣ se Satyajit Ray talɩɣ ɛzɩ kpaɖɩŋ hiu mbʊ yɔ. Upendrakishore Raychowdhury, Ray cɔzɔ kaakɛ takayasɩ mayʊ nɛ takayasɩ taa kɛlɛmɩŋ lɩzɩyʊ, ɛkɛ ɛyʊ yɔɔ lɩmaɣza kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ tʊ ɛkɛ takayasɩ lɩzɩyʊ nɛ tɩyɩnzɩ yɔɔ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ tʊ. Ɛɛkɛ awiya taa wiyaʊ nɔyʊ Brahmo Samaj tɛtʊ taa, pɩɩkɛ Krɩstʊ ñɩma tɛ Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ nɛ ɛyaa mba palʊba lɛzɩtʊ kɔɔ kpaɣɖʊ 19 alɩwaatʊ taa kɛ Bengale yɔ. 

Ray, palʊla-ɩ Kalikuta, Sukumar nɛ Suprabha Ray palʊlana-ɩ. Ɛ-caa sɩba lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ ɛzɩ natozo mbʊ yɔ nɛ hɔʊ cɛyɩ kɩ-tɩ mbʊ pazɩ Suprabha kaawɛna yɔ. Pʊwayɩ lɛ, Ray la tɔsʊʊ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ Presidency Cɔlɛgɩ sukuli taa kɛ Kalikuta tɛtʊ taa, paa ɛ-liu sɔɔlɩm ewokina-ɩ nɛ nesi tɛɛ keɖeɣa tʊma yɔɔ kɔyɔ. Pʊkɔma pɩnaɣ 194à alɩwaatʊ taa lɛ, e-ɖoo seɣti-ɩ se ɛla sukuli kɛ Visva-Bharati sukuli ŋgʊ Rabindrabath Tagore kaatʊla Santiniketan tɛtʊ taa yɔ. Ray etisi se ɛɖɛɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ hɔɔlʊʊ taa lɛ, ɛsɔɔlɩ Kalikuta tɛtʊ nɛ hɔɔlʊʊ lɛɛkʊ lɛ, ɛ-pɩjatʊ lɩmaɣzɩyɛ lɛɛɖɛ yɔ se ɛnʊ wɛ lɔŋ camɩyɛ ɛ-ñʊʊ taa kɛ Santiniketan tɛtʊ taa. 
	
Ray kʊyɩ Santiniketan pɩnaɣ 1943, nɛ pʊcɔ ɛtɛzɩ e-sukuli tʊmɩyɛ pɩnzɩ kɩgbanzɩ taa nɛ ɛpɩsɩ Kalitkuta ɖenɖe pamʊ-ɩ tʊmɩyɛ takayasɩ kɩsʊsasɩ tʊmɩyɛ naɖɩyɛ taa Piritaniiki tɛtʊ taa, D.J.Keymer. Pamʊ-ɩ tʊmɩyɛ nɖɩ ɛzɩ junior visualiser (pʊtɔbʊʊ se lɩzɩyʊ cikpelu) nɛ pɛhɛyɩ-ɩ liidiye nɖɩ payaɣ roupii yɔ kɛ roupii naa 80 fenaɣ sɩkɩ lɛ. 

Nɛ ɛzɩma nesi tɛ keɖeɣa tʊmɩyɛ kɛdɩna Ray pɩtɩɩfɛyɩ mbʊ nɛ ɖɔɖɔ sakɩyɛ taa palakaɣ-ɩ camɩyɛ mbʊ lɛ, pʊkɔna kɔkɔɖɛ naɖɩyɛ Piritaniiki ɛyaa nɛ Ɛndɩ ɛyaa hɛkʊ taa (pɛhɛyaɣ kajalaɣ ñɩma ɖeu), nɛ Ray tɔŋ se pɩjama pɛ-kɩyakʊ laɖaa sakɩyɛ. Pʊkɔma ɛzɩ pɩnzɩ 1943 taa lɛ, pamʊ Ray tʊmɩyɛ Signet Press tʊmɩyɛ taa, pɩɩkɛ takayasɩ lɩzʊʊ ɖɩɣa kɩfala nakayɛ ŋga D.K. Gupta kaatʊla yɔ.




#Article 722: Sakɩsofonɩ (180 words)


Sakɩsofonɩ kɛna minziiki wonuu kɩ-hʋlʋʋ n̄ɩŋgʋ. Kɩwɛ ɖasɩ hɔʋ taa kɛnɛ. Ɖa-caa Adolphe Sax lɩsaɣna-kʋ, ɛkɛ Pɛliziki tʋ. Fransɩɩ tɛtʋ sʋsɔtʋ taa ndʋ paya-tʋ size Paarii yɔ, tɩ-taa kɛ pɛcɛlɛyɩ yaa ɛmʋ sɩmtʋ takayaɣ kɛ evemiye 21 n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1846 taa kɛ lakɩŋ fenaɣ alɩwaatʋ taa. Pɩtɔpɔzɩ size pamazɩnayɩ yaa pamazɩ size ɛwɛzɩɩ saxhorn yɔ.

Mbʋ yɔ, ɛlɛ wɛ mba palakɩ wɛ nɛ kuwiviɖi yɔ pɔ-hɔʋ taa kɛnɛ. Ɖa-caa kʋɖʋm weyi ɖɩtɛma ɛ-hɩɖɛ tɩlɩɣ size Adolphe Sax yɔ ɛlɩza kʋ-kʋ ɖɔɖɔ. Sakɩsofonɩ kʋnɛ, palaba-kʋ nɛ lɛɛtɔŋ( laiton) kɛnɛ. Ɛlɛ, pɩtɛkɛ wonuu ŋgʋ kɩɖeke koŋ palakɩna-kʋ. Pabɩzɩɣ pala-kʋ ɖɔɖɔ nɛ kuwiviɖi, yaa liidiye, yaa wonuu ŋgʋ pabɩzɩɣ pɛmɛɛdɩ yɔ, yaa sika liidiye pɔɔyaɣ.

Sakɩsofonɩ kʋnɛ, kʋ-tɔnʋʋ yaa kɩ-labɩnaʋ wonuu wɛna hɔɔlɩŋ naadozo. Sakɩsofonɩ ŋgʋ, ɖɩtɛma tɩlɩɣ size palaba-kʋ nɛ lɛɛtɔŋ (laiton). Kɩ-hɔɔlɩŋ naadozo ɛnʋ, patʋlayɩ pɔŋ yaa pataaɖɩɩ kɩtaaɖɩŋ kɛ ɛ-tɔnʋʋ lɛɛtɔŋ (laiton) kʋnɛ kʋ-yɔ.

Kɩ-yɔ kɩlabɩm naadozo mbʋ yɔ: kɔɔrɩ koniki (conique), nɛ kɩ-kpekeduu, nɛ pɩtasɩna kɩ-suluu ŋgʋ kʋ-ɖʋkʋʋ yaa kɩ-kpɩtɩna lɛɛba mba panaalɛ yɔ. Soo nimaɣ lakɩna nɛ wilitu yaa tilitu lɩɩ camɩyɛ kɛ ka-n̄amsʋʋ alɩwaatʋ taa.




#Article 723: Saɣʊʊ tʊmɩyɛ (367 words)


Saɣʋʋ tʋmɩyɛ kɛ sakɩyɛ yaa samaɣ ɖaɣna yaʋ size sɩɣgbelasɩ tʋmɩyɛ. Saɣʋʋ tʋmɩyɛ yaa sɩɣgbelasɩ tʋmɩyɛ kɛna tʋmɩyɛ nɖɩ ɖɩ-taa poluki yaa palɩzʋʋ anjaʋ waa ndɩ ndɩ nɛ pɩtɩŋgɩna wondu kɩsaɣtʋ labɩnaʋ nɛ pɩpɩsɩ yaa pɩcɛlɛ wɛɖʋ kam nakʋyʋ ɛzɩ kɩpaɣlaka pɔzʋʋ yɔ. Tʋmɩyɛ kɩsaɣyɛ ,ɖɩnɛ, ɖɩpɩzʋʋ ɖɩwɛ sɩɣgbelasɩ tɩyɛ ɛzɩ pamaʋ yaa payaʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size ronde-bosse (statuaire).

Saɣtʋ tʋmɩyɛ ɖɩnɛ, ɖɩpɩzʋʋ ɖɔɖɔ ɖɩlɩzɩ yaa ɖʋlʋ wondu nɛ tɩwɛɛna wɛtʋ ɛzɩ payaʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size haut-relief, nɛ bas-relief, nɛ pɩtasɩna modelage ɖɔɖɔ kɛ mbɩ yɔ. Saɣʋʋ tʋmɩyɛ ɖɩnɛ, ɖɩsaɣyʋ kɛ paya size saɣyʋ yaa sɩɣgbelasɩ saɣyʋ. Ɛsaɣkɩ paa wonuu ŋgʋ lɛ nɛ pʋmʋna kʋ kɛ kɩɖalakɩŋ yaa kʋkʋkʋyɩmɩŋ taa nɛ kʋɖɔkʋʋ kpɩtʋ taa ɖɔɖɔ kɛ camɩyɛ siŋŋ. Kɩ-hɔɔlasɩ tɛ kpɩnaʋ tɛ camɩyɛ size pɩpɩsɩ wonuu kam kɛ payana fransɩ kʋnʋŋ taa size soudure yaa assemblage.

Tɔm piye saɣʋʋ wɩlɩʋ yaa tʋkʋʋna kpaɣgba kɛ saɣʋʋ tʋmɩyɛ wonuu kɩlabʋʋ. Tɔm piye saɣʋʋ kiɖe yaa ɖɩlɩyɛ keekee wɛ latɛŋ kʋnʋŋ taa kɛnɛ. Tɔm piye nɖɩ, pama ɖɩ fransɩ kʋnʋŋ taa se «sculpture» nɛ ɖɩlɩɩna latɛŋ matʋ ɛzɩ pɔtɔŋgʋ kʋkʋ taa size «sculpere» yɔ. Kʋnʋmɩŋ ɛnɩ ɛ-naalɛ e-tomba : fransɩɩ kʋnʋŋ taa «sculpture» nɛ latɛŋ kʋnʋŋ taa «sculpere» tɔbɩŋ wɛ kɩmaŋ.

Yee ɛyʋ ɛnɩ n̄ata kɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size «sculpture» nɛ ɛnɩ ɖɔɖɔ kɛ latɛŋ kʋnʋŋ taa size «sculpere» kɔyɔ, ɛkpakʋ kpaɣgba size kutoliŋ yaa tɔbɩŋ kɛlɛ size saɣʋʋ yaa kaʋ hɔɔlasɩ lɩzʋʋ yaa kaʋ faʋʋ hɔɔlasɩ ndɩ ndɩ. Tɔm pe ana a-naalɛ (sculpere, nɛ sculpture) a-kutoliŋ yaa a-tɔbɩŋ wɩlɩʋna tɛyɩtʋ kɛ saɣʋʋ (sculpture) nɛ lɛzɩŋ lɩzɩtʋ yaa katɩzɩnaʋ (modelage) pa-naalɛ pɛ-hɛkʋ taa. Ɖɩɖɔkɩ size wondu kɩsaɣtʋ pɩzʋʋ pɩkɛ kaaŋ yaa pɛ (pierre), nɛ pɩkɛ ɖɔɖɔ mɔɔ (os).

Saɣʋʋ tʋmɩyɛ ɖɩnɛ, nɖɩ wɩlʋʋna ɖoo lɔndaa pɛ yaa kaaŋ saɣtʋ wazaɣ fevere n̄ɩŋga kɛ ɖoo ɖomuu tɛ ɛzakuliye alɩwaatʋ taa. Pɩkpaʋʋ nɛ kpaɖʋ yaa wɛɛ hiu (10) n̄ɩŋgʋ taa kɛ mbɩ yɔ, pɔyɔɔdaɣ tɔm piye nɖɩ payaɣna yaa pamana fransɩ kʋnʋŋ taa size «ymagier» yɔ ɖɩ-tʋmɩyɛ ɖeke. Tɔm piye nɖɩ-ɩ pɛlɛɛzana nɖɩ pamana fransɩ kʋnʋŋ taa size saɣʋʋ tʋmɩyɛ (sculpteur) yɔ. Saɣʋʋ tʋmɩyɛ kɛna ɖama kpɛndʋʋ yaa sakɩyɛ nɩnaʋ tʋmɩyɛ kʋɖʋm ɖɩyɛ labʋ kpɛndʋʋ. Saɣʋʋ tʋmɩyɛ kpɛm ɖɩnɛ, ɖɩwɛna n̄ʋʋ tʋ kʋɖʋm nɛ paya-ɩ size wɩlɩyʋ.




#Article 724: Seelandɩ Kɩfalʊʊ (167 words)


Seelandɩ Kɩfalʊʊ kɛna Oseyaanii taa ɛjaɖɛ nɛ ɖɩwɛ Pasifiki Lɩŋamʋʋ nɛ kɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛ kiŋ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩkɛ tɛʈʊ ñabɩ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta yɔ nɛ ɖiposina Ositiraalii nɛ kilomɛtanaa ɛzɩ kutokiŋ naalɛ yɔ. Tɛtʊ sɔsɔtʊ natulɛ kpɛndɩna nɛ pɩla Seelandɩ Kɩfalʊʊ mbʊ yɔ. Tɛtʊ ñbɩ cikpetu natʊyʊ wɛɛ ɖɔɖɔ: Sitewarɩti nɛ Saatam.

Seelandɩ-Kɩfalʊʊ kʊnɛ kɩ-tɛ caanaʊ tɔm wɛ tobi yem mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɛyaa pazɩʊ caɣʊ peeɖe yɔ pɩtɩkɩlɩ leeɖɩɣ.

Sɩŋŋŋ taa lɛ Maworiti mba woba peeɖe kpaɣ pɩnzɩ 1050 nɛ 1300 taa nɛ pʊcɔ Erɔpɩ mba ñatalɩ peeɖe kɛ pɩnaɣ 1642. Ɛlɛ Pɩritaaniki mba kpacayɩʊna-ɖɩ kaɣlaa kpaɣ lɛlaɣ fenaɣ looɖo wiye pɩnaɣ 1840. Pɩtɛ efemiye wiye ɖɔɖɔ Seelandɩ Kɩfalʊʊ ŋgʊ kɩtɔkɩ kɩ-ɛjaɖɛ kasandʊ sɔsɔtʊ.

Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩmʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ caaɣʊ kɛ salaŋ fenaɣ 26 pɩnaɣ 1907 ɛlɛ pɩnaɣ 1947 taa kɛ Seelandɩ Kɩfalʊʊ ŋgʊ kɩpaɣzɩʊ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ yeli. Kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlɩɣ yɔɔdɩɣ yɔ, ŋgʊ lɛ Eŋgilisi, ŋgʊ pawɩlɩɣ sukulinaa taa nɛ komina tʊma taa. Pɔyɔɔdɩɣ ɖɔɖɔ tɩgbayɩŋ kunʊŋ nɛ maworii kʋnʋŋ ɖɔɖɔ.

	




#Article 725: Senegaalɩ (162 words)


Seneegaalɩ kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ajɛya ; wena acɔ-ɖɩ nɛ ata yɔ ana yɔ : ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩhayi kiŋ ŋe ɖɩ-wɩsɩ ɖilɩyɛ taa ɖɔɖɔ lɛ Moritaanii nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Atɩlantiki Lɩŋgamʊʊ piyele nɛ hadɛ kiŋ lɛ, Maalii, Kinee Konakrii nɛ Kinee Pɩsaʊ. 

Pɔɔ ŋga payaɣ se Kambii yɔ ka-lɩm kpeŋ Senegalɩ tɛtʊ taa. Payaʊ se Senegaalɩ yɔ, pɩlɩna pɔɔ sɔsɔwa ŋga kekpeŋ peeɖe nɛ payaɣ-kɛ se Senegaalɩ Pɔɔ yɔ nɛ pɔɔ kanɛ kakpakɩɣ nɛ Kinee pʊʊ ŋgʊ payaɣ se Futa-Jalɔŋ yɔ kɩ-taa. Peeɖe lʊŋgɩyɛ nɛ yolim pɛtɛyɩ ɖama.

Senegaalɩ wɛ Afrika ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɛ tɔsʊʊ hʊʊ nɛ liidiya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se CEDEAO yɔ ɖɩ-taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ ɖɔɖɔ Afrika ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ ɖɩɖɩ se UA yɔ ɖɩ-taa ɖɔɖɔ, pɩtasɩna kedeŋa kpeekpe ajɛya wena akpɛnda nɛ ayɔɔdɩɣ faransɩɩ nɛ payaɣ se Frankofonii a-ŋbgɛyɛ taa. 

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-ñʊʊtʊ kɩfalʊ payaɣ se Mackɩ Sall nɛ palɩza-ɩ ɖooo ɖomaɣ fenaɣ naalɛ pɩnaɣ 2012 taa.




#Article 726: Serge Prokofiev (398 words)


Serge Prokofiev (yaa Ruusi kʋnʋŋ matʋ taa lɛ, Сергей Сергеевич Прокофьев), palʊla-ɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 1891 alɩwaatʊ taa kɛ Sontsovka (Ekaterinoslav komina taa kɛ Ruusii tɛ Ampiiri taa) ɛsɩ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 5 pɩnaɣ 1953 Mɔsɩkʊʊ tɛtʊ taa (URSS), ɛɛkɛ hendu lɩzɩyʊ Ruusii ɛjaɖɛ minziiki cɔlɩɩ ŋgʊ taa nɛ ɛmakaɣ piyano nɛ ɛtɛ ɛkɛ hendu lɩzɩyaa ñʊʊ tʊ.

Ɛkɛ hendu sakɩyɛ lɩzɩyʊ, ɛlakaɣ kɛlɛm kɛlɛm waa nɛ amʊʊza sakɩyɛ ɛtɛ alɩwaatʊ taa nɛ ɛ-hɩɖɛ sɛɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛɛwɛna lɩmaɣza siŋ pɩkɩlɩ ɛtɛ alɩwaatʊ taa tɛ lɩmaɣza. Ɛkɛ sukuli pɩɣa Saint-Pétersbourg samaɣ tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ taa, ɛwa nɛ ɛmʊ Anton Rubinstein tɛ kɩhɛyʊ mbʊ pʊyɔɔ ɛnʊ kaawɛna weewe piyano mabʊ hɔɔlʊʊ taa. Kpaɣna pɩnzɩ 1918 ŋtalɩ 1936, ɛlaba pɩnzɩ sakɩyɛ ajɛyɛ lɛɛna taa nɛ etisi nɛ ɛpɩsɩ ɛtɛ ɛjaɖɛ taa URSS ɖenɖe paɖʊɣa-ɩ hɩɖɛ nɛ pɛcɛ-ɩ ɖɔɖɔ yɔ. Ɛnʊ nɛ Joseph Staline pasɩba kɩyakʊ kʊyʊmʊ.

Sontsovka kɛ lone nɖɩ ɖɩ-taa palʊla Prokofiev yɔ, ɖɩwɛ Ruusi tɛ Ampiiri taa kɛ Ekaterinoslav komina taa. Ɛ-caa kɛ haɖaʊ lɔŋ tasʊʊ tʊmɩyɛ ñʊʊ tʊ sɔsɔ haɖaʊ nɔmɔʊ taa. E-ɖoo, Maria Grigorievna, kɛ halʊ weyi ɛkpɛlɛkʊʊ piyaa camɩyɛ yɔ, ɛ-tʊmɩyɛ ɖɔɖɔ kɛlɛ piyaanoo mabʊ nɛ ɛkɛ ɛ-pɩyalʊ tɛ kajalaɣ wɩlɩyʊ. Serge pɩjatʊ kaawɛ ɖeu ɖɩɣa sɔsɔyɔ nakɛyɛ taa ɖenɖe e-ɖoo makaɣ-ɩ Beethoven, Chopin, Tchaikowsky nɛ Rubinstein. Miziiki hɔɔlʊʊ taa kʊjɔŋ kɔŋ pɩɣa sakɩyɛ sakɩyɛ mbʊ lɛ, e-ɖoo tɩlɛzɩɣ lɩmaɣza mbʊ se ɛɖʊ-ɩ miziiki tʊmɩyɛ nɔmɔʊ taa.

Pɩnaɣ 1900 taa lɛ, ɛwɛna pɩnzɩ lutozo kɛlɛ, ɛtɩŋɩ e-ɖoo Mɔsɩkʊʊ tɛtʊ taa ɖenɖe ewoba ɛna peteu laŋɩyɛ taa wɩzasɩ hendu yɔ. Ɛpɩsa Sontsovka lɛ, eteɣ natʊyʊ piyaa, kɩɖalʊ. Pɩnaɣ 1902, alɩwaatʊ taa lɛ, e-ɖoo kɔɔ nɛ ɛnɛ-ɩ pɛwɛɛ Mɔsɩkʊʊ tɛtʊ se pɩsa nɛ ɛpaɣzɩ sukuli ɛ-nɛ wɩlɩya ma-hɩɖɛ kʊyaa waa. Kajalaɣ lɛ, ɛpaɣzɩ lɩzɩtʊ nɛ wɩlɩyʊ Reinhold Glière, ɛlɛ kpɛlɛlɛkɩ-ɩ laɣsɩ nɛ cɔlɩtʊ. Pɩnaɣ  1904 lɛ, e-ɖoo kpaɣ lɩmaɣza se ewokina-ɩ Saint-Pétersbourg se pɩsa nɛ e-sukuli ɖɛnɛ ɛsɩnda ɛlɛ mbʊ lɛ, ɛwɛna pɩnzɩ 13.

Prokofiev tɩsʊ sukuli taa kpa lɛ, ɛpɩsɩ pɩɣa ŋga kɔtɔm wɛ ɖoŋ yɔ nɛ ekizi mbʊ payi pɩtɛma wɛʊ yɔ pɩwɛtʊ, nɛ ɛmaɣmaɣ ɛna se ɛwɛ ɖoŋ mbʊ nɛ ɛkɩlɩ lɛɛla yaa ɛ-tabala halɩ pɩtalɩ ɖɔɖɔ ɛ-wɩlɩyaa. Prokofiev ñɩŋɩ sɔsɔtʊ ɖaʊ yɔ ɛ-tʊmɩyɛ alɩwaatʊ tɩŋa taa. Pʊwayɩ lɛ, ɛyʊ ɛnʊ ɛtalɩ evebu, egbeɣta nɛ esuu wonduu ɖeu nɛ pɩwɛ cɔnaʊ nɛ ɛ-maɣmaɣ ɛwɛtʊ nɛ ɛ-lɩmaɣza tɩŋa taa wɛ ɛzɩ hama ɛyʊ sɔsɔ, mbʊ mayʊ sɔsɔ Ruusii tʊ nɔyʊ tɔma lɛ yɔ.

	
	
	
	




#Article 727: Seɣtuu mʋndʋsʋʋ (Laser) (281 words)


Seɣtuu mʋndʋsʋʋ kɛna anasaayɩ n̄ɩɣyʋʋ ŋgʋ kʋ-tʋmɩyɛ kɛlɛ size kɩlɩzʋʋ mʋndʋsʋʋ cɛnzɩ yɔ. Seɣtuu mʋndʋsʋʋ n̄ɩɣyʋ kʋnɛ, kiliɖe ɖɩlɩyɛ taa mba payaɣ size masɛrɩ nɛ pama size maser nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa. Kajalaɣ taa ɖeyi ɖeyi lɛ, pacalɩ haʋ hɩɖɛ seɣtuu mʋndʋsʋʋ n̄ɩŋgʋ kʋnʋ size masɛrɩ naʋʋ nɛ mʋdʋsʋʋ kpɛlɛkʋʋ. Fransɩ kʋnʋŋ taa lɛ pama size maser optique.

Seɣtuu mʋndʋsʋʋ anasaayɩ n̄ɩŋgʋ kʋnɛ, kɩɖɩlɩyɛ kɛ naabʋlɛ kpɛndɩm. Pʋtɔbʋʋ size, ɖɩcɔnaɣ kɔ yɔ, ɖɩnaɣ size kɩ-taa nɛ n̄ɩɣyʋʋ kɩwalanzɩnaʋ yaa paɣlaka sɔzʋʋ n̄ɩɣyʋʋ n̄ɩŋgʋ ŋgʋ kɩwɛna naʋ kʋlɔmʋʋ yɔ. Seɣtuu mʋndʋsʋʋ wɛna kɩ-taa pɔʋ kɩɖaɣlʋʋ nakʋyʋ, nɛ kɩ-taa miŋ lɩʋ nɛ ɛwɛ tʋɖʋɖʋ yee ɛmʋwaa yɔ.

Pɩtɩŋgɛ payɩ mbɩ yɔ, pɩ-tɛ yʋsaɣ ɖeyi ɖeyi lɩzʋʋ kpɛlɛkʋʋ pɔzʋʋ size, seɣtuu mʋdʋsʋʋ anasaayɩ n̄ɩɣyʋʋ kʋnɛ, kɩ-tɛ mʋndʋsʋʋ cɛnzɩ nzɩ kɩlɩzɩsɩ wɛna siɣ siɣ  mʋndʋsʋʋ n̄azɩn̄azʋ. Pʋtɔbʋ size, pɩ-tɛ kɛɛkɩŋ wɛɛ. Mʋndʋsʋʋ weluu yaa mʋndʋsʋʋ n̄azɩn̄azʋ (spectre) wɛna kɩ-taa kɛ cɛnzɩ nzɩ sɩwɛ lɩɩ lɩɩ yɔ. Sɩ-tɛ, pila ɖaɣlɩtʋ (ondes) lɩɣna pɔŋ nɛ walanzɩ tasʋʋ n̄ɩɣyʋʋ (amplificateur) yɔɔ.

Seɣtuu mʋndʋsʋʋ cɛnzɩ (raies) sɩnɛ, sɩ-tɛ mini mini pɩsʋʋ (finesse) wɛna nabʋyʋ taa kɛ kamasɩ. Pɩ-tɛ kamasɩ nzɩ, sɩwɛɛ pɩlɩɩna kɩ-tɛ pɔʋ (cavité) tɛ wɛtʋ ɖeyi ɖeyi yɔɔ nɛ walanzɩ tasʋʋ n̄ɩɣyʋʋ tɛ kpɛdɛɛ kpɛdɛɛ wiluu cɛlʋʋ ɖeɖe. Lɛɣtʋ ndɩ ndɩ yeki yaa haɣ ɖoŋ size pehuu lɩzɩtʋ (émission) nɛ pɩɖɛɛ pɔcɔɔ pila ɖaɣlɩtʋ kʋɖʋmtʋ cɔlɔ kpɛɛɛ.

Kpaɖʋ nɛɛlɛ nɛ kʋɖʋmʋ taa kɛ sakɩyɛ tɩlaa siŋŋ size seɣtuu mʋndʋsʋʋ kɛna cɛnzɩ (rayonnement) sɩpɩzʋʋ tʋma kpeekpe kɛ nazɩyʋ hɔmtʋ (électromagnétique) hɔɔlʋʋ taa ɖenɖe miŋ wɛɛ payɩ  yɔ. Pila ɖaɣlɩtʋ kɛ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa kaakɛ, kajalaɣ taa kɛ mbʋ payaɣwa size maser yɔ. Mba payaɣ ɖɔɖɔ size micro-ondes waa nɛ palakaana wɛ tʋmɩyɛ ɖɔɖɔ cɛnzɩ X waa hɔɔlʋʋ taa.




#Article 728: Sidaa (465 words)


Sidaa kɛ kʊɖɔŋ ŋgʊ ɛyʊ hikiɣ wɩsɩ nɛ wɩsɩ yɔ. Kɩkɛ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-wɛtʊ nɛ kɩ-lakasɩ tɩŋga kʊʊ ɛyʊ tɔmnaɣ taa pʊtʊna mba palʊkɩna kʊɖɔmɩŋ yɔ,ɛlɛ, pɩtɩŋna VIH yɔɔ kɛnɛ. VIH kɛnɛ kpaagba lone ndɩ ɖɩ-yɔɔ sidaa tɩŋgɩɣ nɛ kʊsʊʊ yɔ. Kʊkʊʊ ɛyʊ pɩtɩŋnɛ kʊdɔmɩŋ ndɩ ndɩ weyi ɛtɩŋna kʊ-yɔɔ nɛ ɛsʊ ɛyʊ tomnaɣ taa yɔ. Ɛyʊ weyi sidaa kpayɩ yɔ yaa ɛwɛna sidaa kʊdɔŋ yɔ payayɩ-ɩ se sidaa tʊ yaa sidaa ɛyʊ.
   		
Nɔmɔŋ niidozo kɔdɔŋ ŋgʊ kɩtɩŋna nɛ kʊsʊʊ ɛyʊ tomnaɣ taa. Nɔmɔŋ ɛ-nʊ yɔ, kajalaɣ ŋgʊ ŋgʊ kɩkɛ sɔsɔʊ yɔ kɛlɛ kʊzʊʊ. Naalɛ ŋgʊ lɛ calɩm tɔbʊʊ se mba palakɩ tʊmɩyɛ tabakʊyɔɔ ŋga pɔsɔkɩ ɛyaa nɛ ɖɔɖɔ ɛyaa mba palakɩ tʊmɩyɛ alaafɩya hɔɔlʊʊ taa (sɩɩna pɩnaɣ 1980 tɛmtʊ taa, mba paɖʊ-wɛ calɩm po-tomnasi taa kɔzɩ kɔzɩ mba pa-calɩm kiwa yɔ hiɣ kʊdɔŋ ŋgʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ calɩm mbʊ paɖʊʊ-wɛ pɩ-taa wɛ kʊdɔŋ ŋgʊ). Naatozo nɔmɔʊ kɛlɛ ɖoyo nɛ ɛ-pɔɔ, kɩpɩzɩɣ kɩkpa pɔɔ ko-ɖoo lotu taa kɛ kpaagba kɔzɔɖɔ naa taa kɛ hɔɔ alɩwaatʊ taa yaa ɖɩ-lʊʊlɩyɛ taa nɛ ɖɔɖɔ ɖɩ-mʊzɩyɛ taa.

Kedeŋga kpeekpe kʊdɔŋ kʊnɛ kɩsɛɣ ɛsɩyɛɛ kpaɣ pɩnzɩɣ 1970 taa nɛ kɩpɩsɩ sʊʊtʊ ajɛyɛɛ tɩŋga. Kʊsʊʊ hʊyʊʊ yeke koŋ ɖaŋgʊʊna kʊdɔŋ ŋgʊ se kɩ-taa kpa ɛyʊ nɛ sɩɣsɩɣ yaa kele kele wɛtʊ pɩzʊʊna pɩɖaŋ ɛyʊ yɔɔ. Pɩtɛkɛ mbʊ yɔ kɔyɛ naɖɩyɛ fɛyɩ se ɖɩpɩzʊʊ nɛ ɖɩwaa kʊdɔŋ ŋgʊ. Ɛlɛ, kɔɔ naayɛ wɛɛ papɩzɩɣ pasɩɣna kʊdɔndɩnaa, ɛlɛ awɛ liiidiye.
 
Ajɛyɛ wena awɛna ñɩm yɔ a-yeke apɩzɩɣna ayakɩ pɩtɛ kɔɔ. Piyele wena awɛ tanɩm taa yɔ a-tɛ kʊdɔndɩnaa lakɩ kʊñɔŋ. Ɛyaa ɛzɩ mɩnʊʊ yɔ lɛ, hiŋ nakʊ nɛ kɩgbanzɩ lakɩ kʊñɔŋ (95%). Pʊyɔɔ yɔ tɔnʊʊ taa alaafɩya ñɩnʊʊ ŋgbɛyɛ ndɩ ɖɩyaɣ se ONU, pɩtɩŋna ɖɩ-lɩmaɣza yɔ pɩlɩna sidaa kʊdɔŋ ONU SIDA yɔ lɛ, lɩza lɩmaɣza ndɩ ndɩ nɛ kʊlʊkɩna sidaa kʊdɔŋ.
  
Nɔmɔŋ niitozo weyi VIH kʊdɔŋ ŋgʊ kɩɖɛʊna yɔ wɛna paa ŋgʊ kɩ-wɛtʊ. Kʊzʊʊ nɛ calɩm nɛ hɔɔ alɩwaatʊ nɛ hɩɖɛ mʊzʊʊ alɩwaatʊ. Sakɩyɛ taa lɛ, kɩɖɛʊ pɩkɩlɩna kʊzʊʊ ŋgʊ palakɩ-kʊ nɛ paaɖʊʊ kʊzʊʊ hʊyʊʊ ŋgʊ payaɣ yem taa se kɔndɔm. Kʊzʊʊ nɔmɔʊ taa kɩɖɛʊ ŋgʊ pɩtɩŋna sʊŋgɔɔ nɛ lɩm mbʊ pɩlɩɣ kʊzʊʊ alɩwaatʊ taa (yaa calɩm mbʊ pɩ-taa wɛ sidaa kʊdɔŋ yɔ) nɛ mʊʊna lɩm mbʊ pɩlɩɣ abalɩtʊ yaa halɩtʊ taa nɛ ɖɔɖɔ mɔŋ tɛ yaa nɔɔ taa. Kʊɖɔŋ ŋgʊ pʊtɔma kɩɖɛʊ ɛyaa ɛzɩ 0,005 % nɛ 0,5 % pɩtɩŋna kʊzʊʊ yɔ nɛ ɛyʊ weyɩ ɛtɛma-kʊ wɛnaʊ yɔ pɩlɩna kʊzʊʊ ŋgʊ ɛlakɩ yɔ kʊ-cɔlɔ.
 
Ɛyʊ ɛtɔsɔɔlɩ se kɩkpa-ɩ kɔyɔ, pɩkɩlɩ ɖeu nɛ pɩkɛna kɩjɛyʊʊ se ɛsɔɔlɩ kʊzʊʊ hʊzʊʊ ɖʊʊ paa ɛzɩmta. Kiyeke koŋ kaɖaŋgʊna kʊdɔŋ ŋgʊ se kɩ-taa ɖɛɛ ɛyʊ lɛlʊ weyi ɛfɛyɩna-kʊ yɔ. Ñɩnʊʊ nɛ Kpɛlɛkʊʊ nɔmɔŋ taa pɩwɩlɩɣ keele se kʊzʊʊ hʊyʊʊ yaba ɛyaa ñʊŋ nɛ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩpasɩ ajɛyɛ sakɩyɛ taa. Ɖɩtaasɔɔ se hʊyʊʊ ŋgʊ kɩ-tɛ pɔza alɩwaatʊ kpaʊ pazɩ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ndʊ ɖʊkʊʊ camɩyɛ deyi deyi kɔyɔ pɩɩlakɩ.




#Article 729: Sidinee (190 words)


Sidinee kɛna Ositraalii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ natʊyʊ nɛ tɩwɛ Kaalɩ Kɩfalʊ hɔɔlʊʊ taa kiŋ nɛ pɩwɛ tɛnu ŋgʊ payaɣ se tasmani yɔ ki-kitiiliŋ cɔlɔ kpam. Pɩnaɣ 2014 taa pakalɩ kɩgalʊ lɛ, pana ɛyaa miliyɔɔnaa 4 840 000 nɛ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa wɛ kilomɛtanaa 12 300. Ositiraalii ɛjaɖɛ taa lɛ, Mɛɛlibɔrnii tɛtʊ nɛ Prisibani ñɩndʊ wayɩ lɛ, Sidinee tɛtʊ taa kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ. Nɛ paa pɩɩkɛna Oseyani keteŋa kpeekpe taa ɖɔɖɔ kɔyɔ, tɛtʊ ndʊ ɖɔɖɔ taa kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ. 

 

Sidinee tɛtʊ wɛ Ositiraalii ɛjaɖɛ hɔɔlɩŋ nɩɩlɛ taa: Kumbɛrilandi kataŋga nɛ Hɔrnsibii pʊʊ pɛ-hɛkʊ taa nɛ pɔsɩ ndɩ ndɩ tɛŋgʊna tɛtʊ ndʊ tɩ-hɛkʊ taa. Weyi payaɣ se James Cook yɔ, ɛnʊ kɛŋna kacalaɣtʊ weyi ɛlɛɣ naʊ kɛ Sidinee tɛtʊ yɔ nɛ ɛyaa-tʊ se Jakson kidiiliŋ.Pɩɩkɛ pɩnaɣ 1770. Ɛyaʊ-tʊ hɩɖɛ nɖɩ yɔ ɛñɩnaɣ se ɛɖʊ hɩɖɛ kɛ Piritaaniki ɛjaɖɛ taa sɔdʊ sɔsɔʊ ŋgʊ payaɣ se George Jakson yɔ.

Pɩnaɣ 1788 kɛ sɔɔja sɔsɔ weyi Arthur Phillip yɔ ɛya tɛtʊ tʊnɛ kɛ tɩ-hɩɖɛ nɖɩ paɖɩɩna-tʊ yaʊ sɔnɔ yɔ. Ɛlɛ ɖʊ hɩɖɛ kɛ Piritaaniki minisri weyi ɛcɔŋna ɛjaɖɛ tɛtʊ taa ɖiu ɖiu caɣʊ yɔ nɛ payaɣ-ɩ se Thomas Towshend yɔ.




#Article 730: Siini (646 words)


Siini ɛjaɖɛ wɛ Aazii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ tɛtʋ taa. Toovenim lɛ, kewiisi naalɛ kpɛndɩna nɛ pɩkɛ Siini ɛjaɖɛ. Nzɩɩ yɔ : République populaire de Chine nɛ République de Chine. Yee pɛtɛyɩ Siini ɛjaɖɛ tɔm mɩnʋʋ yɔ, République populaire de Chine cɔŋnana 99,6 hɔɔlʋʋ yɔɔ. Piyele République de Chine n̄ɔcɔŋnana Tayiwanɩ tɛtʋ yɔɔ. Siini ɛjaɖɛ walaa pɩdɩɩfɛyɩ, ɖɩkpaɣna Pasifiki teŋgu, Pamiiri nɛ Tiyanɩ Saanɩ pɔ-hɔɔlʋʋ taa nɛ Gobi kañɩnbʊsaɣ, Himalaya pʊŋ nɛ péninsule indochinoise pɔ-hɔɔlʋʋ taa. Kɩwala peeɖe kilimɛtanaa 9 677 009 nabʋlɛ taa. Pɩnaɣ 2010 taa lɛ, Siini samaɣ kɛcɛzɩ 1 350 miiliyɔɔ yɔɔ (République populaire de Chine ɖeke samaɣ cɛzɩ 1 330 miiliyɔɔ yɔɔ nɛ République de Chine. samaɣ n̄ɛcɛzɩ 20 miiliyɔɔ yɔɔ). Kedeŋa yɔɔ cɩnɛ Siini ɛjaɖɛ taa ɛyaa kɩlɩna ɖɔʋ. Pɛtɛyɩ kedeŋa yɔɔ ɛyaa tɔm kagbaanzɩ taa yɔ, pɩsakɩɣ pazɩ se Siini ɛjaɖɛ taa ɛyaa ɛkɛ hɔɔlʋʋ kʋɖʋmʋʋ. Siini ɛjaɖɛ taa ɛyaa 139,5 caɣ kilimɛta kʋɖʋmʋʋ tɔm naalɛ taa yɔɔ.

N̄ɩnʋʋ lɛɣtʋ nɛ nesi tɛɛ tʋma labʋ pa-nʋmɔʋ taa lɛ, Siini ɛjaɖɛ kɩlɩna ɖɛʋ ɛsɩndaa. Ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩn̄ɩnɩna nɛ ɖɩlɩzɩ n̄ɩɣyʋʋ ŋgʋ ɛyʋ ɛwɛ ɖoli, kɩ-ɛjɔʋ wɩlɩ-ɩ hayi kiŋ nɛ hadɛ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ sɩ-ɖʋɖʋyɛ pɔ-hɔɔlɩŋ tɩŋa yɔ, ŋgʋʋ payaɣ se, buusɔɔlɩ. Ńɖɩ labɩna takayɩhayʋʋ, ńɖɩ lɩzɩna liidiye hatʋ, ńɖɩ labɩna tɔɔnaɣ ŋga payaɣ se tɔɔnasɩ mʋtʋ yaa poudre à canon yɔ. Ɛsɔ tɛɛ luŋuu nɛ kʋnʋmɩŋ taa tasʋʋ pa-nʋmɔʋ taa ɖɔɖɔ lɛ, Siini ɛjaɖɛ lɛɣzɩ Aasii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ tɛtʋ pɩdɩɩfɛyɩ. 

Kedeŋa yɔɔ cɩna, Siini ɛjaɖɛ wɛ ajɛɛ sɔsɔna wena a-sɔnzɩ kɛwɛ ɖooo lɔŋ nɛ aɖɔkɩ sɔnzɩ ńzɩ kpam halɩ nɛ sɔnɔ yɔ. Ɖɩ-sɔnzɩ wɛʋ yɔ, pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ kudokiŋ kagbaanzɩ yɔ. Huang He kajalaŋa taa Siini sɔnzɩ n̄ɔwa. Peeye sɩkpaɣnaa nɛ sitiinɛ hadɛ kiŋ (pan̄ɩnaɣ mʋʋ Yangzi Jiang tɛtʋ nɛ hadɛ kiŋ Han kewiyaɣ alɩwaatʋ taa), sɩɖɛ ḿbʋ nɛ siwolo wɩsɩ ɖʋɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa, pan̄ɩnaɣ mʋʋ kajalaɣ ɖeɖe Aazii hɛkʋ taa hɔɔlɩŋ nɛ puwolo pɩtalɩ Teŋgu Kasɩpɩyɛɛnɩ. Pan̄ɩnaɣ mʋʋ ɖɔɖɔ Xinjiang nɛ Tibet. Sɩɖɛwa sɩkpa haŋ kiŋ hɔɔlʋʋ taa, Qing kewiyaɣ alɩwaatʋ taa. Ɛyɔɔdaɣ Mandchoue kʋnʋŋ. Ɛnʋ mʋna Mandchourie nɛ Mongolie pɛ-tɛtʋ nɛ tɩpɩsɩ Siini n̄ɩndʋ. 

Ɛyʋ ɛcɔna Siini ɛjaɖɛ tɔm taa kɔyɔ, ɛnaɣ se, yoŋ kɛwɛ tam nɛ ɛpaŋ-ɖɩ cɩyʋʋ nɛ pʋcɔ ɖɩɖaɣnɩɣ kpɛndʋʋ kʋɖʋm. Tam nabʋlɛ taa agɔma nabɛyɛ mʋ Siini ɛjaɖɛ tɩŋɛ mpilim. Mongols waa kɛlɛɣna-ɖɩ mʋʋ nɛ paba wayɩ lɛ, Mandchous waa. Ɛlɛ, wayɩ wayɩ n̄ɩma panɛ pɔkɔma palakɩ Siini ɛjaɖɛ taa ɛyaa sɔnzɩ nɛ patɩŋɩɣna paba lɛɣtʋ nɛ pɔ-lɔŋsɩnɖɛ pɔ-yɔɔ nɛ peɖiyiɣ ɛjaɖɛ. Qing liɖe taa n̄ɩma tɔɣna wayɩ wayɩ kewiyaɣ. Pɔyɔɔdaɣ mandchoue kʋnʋŋ. Ɖooo pɩnaɣ 1644 taa pɔtɔɣ kewiyaɣ ŋ́ga. Alɩwaatʋ ndʋ hayi kiŋ ajɛɛ n̄ɩnaɣ se amʋ kedeŋa yɔɔ tɛtʋ lɛɛtʋ nɛ ɖoŋ nɛ tadɩyɛ you kɔɔ kɩlɩɩ yɔ, Siini tuzi Qing liɖe taa n̄ɩma kewiyaɣ nɛ kɔtɔlɩ. Siini ɛjaɖɛ wabʋ Japɔŋ sɔɔjanaa you sɔsɔʋ ŋgʋ kɩɩlɩ kedeŋa kpeekpe pɩnaɣ 1945 yɔ, ajɛɛ lɛɛna tatasɩ ɖʋʋ nɔɔ pɔ-tɔm taa.

Politiiki nʋmɔʋ taa lɛ, sɔnɔ kewiisi naalɛ ɖɔkɩna Siini ɛjaɖɛ. Nzɩɩ yɔ : République populaire de Chine, nɖɩɩ payaɣ se, Siini ɛjaɖɛ. Ɛyaa mɩnʋʋ yɔɔ lɛ, ɖɩ-ɛyaa kpɛndɩ ɛyaa 98 nɛ pɛtɛyɩ Siini tɛtʋ tɔm mɩnʋʋ yɔ, ɖɩkpa 99,6 hɔɔlʋʋ tɩŋa. Ɖiyiyu Mao Zedong ɖʋna-ɖɩ pɩnaɣ 1949, Pékin tɛtʋ taa. Ɖiyiyu ɛnʋ, ɛ-lɩmaɣza kɛkɛ se, ɛjaɖɛ n̄ɩm ɛkɛ paa weyi ɛ-n̄ɩm. Chine continentale nɛ Hɔŋ Kɔŋ nɛ Macao pɛkpɛndɩna nɛ pɩkɛ Siini ɛjaɖɛ ńɖɩ. Ɖooo pɩnaɣ 1978 kɛ lɛɣzɩtʋ ndɩ ndɩ lɩ Siini ɛjaɖɛ  taa. Deng Xiaoping nɛ ɛ-wayɩ n̄ɩma pɔkɔŋna lɛɣzɩtʋ ńdʋ. PetroChina pɩsɩ kedeŋa kpeekpe tɔsʋʋ nɛ liidiye kpou.

Piyele nɛ République de Chine, ŋgʋʋ payaɣ se, Tayiwanɩ; kʋkʋ ɛyaa kɛɣ naalɛ ɖeke koŋ Siini ɛjaɖɛ ɛyaa mɩnʋʋ yɔɔ nɛ pɛtɛyɩ Siini ɛjaɖɛ tɔm mɩnʋʋ yɔ, kɩkpakɩɣ 0,4 hɔɔlaɣ. N̄ʋʋdʋ  Tchang Kaï ɖiyiɣna Tayiwanɩ kewiyaɣ ɖooo pɩnzɩ sakɩyɛ yɔ. Nɛ ɖooo Siini ɛjaɖɛ wabʋ Saapɔɔ sɔɔjanaa yɔ, Tayiwanɩ tɛtʋ yɔɔ ɛcaɣa. Sun Yat-sen ɖʋna kajalaɣ République de Chine Pékin tɛtʋ taa, pɩnaɣ 1912 n̄ɩŋa taa alɩwaatʋ ndʋ Qing kewiyaɣ tɔlaa yɔ.




#Article 731: Siini Koloŋa Sɔsɔɔ (296 words)


Payaɣʋ se Siini koloŋa sɔsɔa yɔ pɩlɩna ka-ɖaɣlakɩŋ yɔɔ kɛ paya-kɛ hɩɖɛ nɖɩ. Pɩkɛna peeɖe sɔɔjanaa pɩlɩʊ sɔsɔʊ ŋgʊ kɩɩwɛɛ nɛ tam tɩnɛ pɔyɔkʋʋ nɛ pamaɣ yɔ. Pɩlɩʊ sɔsɔʊ ŋgʊ, kɩɩwɛɛ ɖooo caanaʊ pʊcɔ nɛ palʊlʊʊ Yeesu, pɩtalɩw ɛzɩ pɩnzɩ III yaa XVII kɛ mbʊ yɔ. Paama koloŋa ŋga se paɖaŋ pa-tɩ yɔɔ nɛ Siini mba mba pɛwɛna hayi kiŋ yɔ, pataapɩzɩ nɛ pasʊʊ pɔ-yɔɔ. Pɩkɛna pɩlɩʊ ŋgʊ wiɖiyi nɔɔyʊ tapɩzɩ nɛ ɛmana e-nesi yɔ; kpaɣ kɩ-ɖaɣlakɩŋ yaa kɩ-walanzɩ nɛ kɩ-paɣlaka taa. 

Payaɣʊ se koloŋa sɔsɔa yɔ, pɩkɛna hɔɔlʊʊ ŋgʊ pama ɖooo mbʋ payaɣ se Miŋ Kewiyaɣ Kɩɖɛzaɣ tɛ alɩwaatʊ taa nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, pɩkpaɣna  Shanhaiguan hɔɔlʊʊ taa kɛ tɛtʊ ndʊ payaɣ se Qinhuangdao kɛ Hebei egeetiye taa. Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, pɩkpaɣna Jiayuguan kɛ Gansu hɔɔlʊʊ taa. Koloŋa ŋga, nabayɛ yɔɔdʋʋ se, ka-ɖaɣlakɩŋ kpeekpe talɩɣ kilomɛtanaa ɛzɩ 700 yɔ. 

Ka-ɖaɣlakɩŋ yɔɔ lɛ, Siini ɛjaɖɛ taa n̄ɩma yaɣ-kɛ se Kotokiŋ hiu tɛ koloŋa; mbʊ pʋyɔɔ yɔ, kotokiŋ hiu tɔbʊʊ se mbʊ pɩfɛyɩ kamaɣ yɔ.

Siini n̄ɩma tɛ mazɩtʊ taa lɛ, papɩzɩɣ pɔtɔ ɖɔɖɔ se pɩtalɩɣ mbʋ payaɣ pɛ-tɛ se Li naa sakɩyɛ; nɛ pakpaɣ ɛzɩ kilomɛtanaa ɛzɩ 6700 yɔ pɩlakɩ pɛtɛ ɛzɩ Li naa 11 632 mbʋ yɔ. Pɩtasɩ lɛ, mɛtanaa 576 lakɩ ɛzɩ Li naa 13 400 mbʋ yɔ yaa mɛtanaa 500 ɖeyi ɖeyi. Koloŋa ŋga ka-kʊkʊyɩmɩŋ taa wɛ ɛzɩ mɛtanaa 6 yaa 7 yɔ nɛ ka-walanzɩ taa lɛ pʋwɛ ɛzɩ mɛtanaa 4 yaa 5 mbʊ yɔ. Ɖomaɣ fenaɣ taa sɔsɔ weyi ɛcɔŋna ɛsɩyɛ ekpena nɛ tɔsʊʊ yɔɔ yɔ, ɛɖaɣna koloŋa ŋga maɣzɩ nɛ ɛyɔɔdɩ camɩyɛ se koloŋa ŋga ka-ɖaɣlakɩŋ  kɛ kilomɛtanaa 8 851,8. Koloŋa kʊɖʊmaɣ ŋga, paɖaɣna-kɛ maɣzʋʋ mɩsɩ kʊm fenaɣ taa nɛ pana se ka-ɖaɣlakɩŋ taa talʊ kilomɛtanaa 21 196,18. Wayɩ wayɩ maɣzʊ pʊnɛ, pɩtamna wɔɔlɩŋ weyi weyi ɛyɔkaa yɔ payɩ.




#Article 732: Siini caanaʋ tɔm (187 words)


Siini ɛjaɖɛ taa sɔnzɩ calɩ n̄ɔʋ. Pɩtala ɛzɩ pɩnzɩ 4000 yɔ pɩɖɛɛ sɔnzɩ lɩʋ Siini ɛjaɖɛ taa yɔ. Siini tɛtʋ sɔsɔtʋ sɔsɔtʋ taa sɔnzɩ calɩ lɩʋ. Tɛtʋ ndʋ tɩ-cɔlɔ ageeta tasɩmda sɔnzɩ.

Ɛyaa tɩŋna lɩmaɣza sɔsɔna naayɛ yɔɔ nɛ pɩla se sɔnzɩ n̄ɔ Siini ɛjaɖɛ taa. Ɖooo Siini ɛjaɖɛ taa sɔsaa lakaɣ mbʋ payaɣ se chamatique nɛ confucianisme nɛ taoïsme nɛ Buudiyism yɔ. Lakasɩ nzɩ sɩ-yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ pɩla se sɔnzɩ ndɩ ndɩ lɩ Siini ɛjaɖɛ taa. Siini ɛjaɖɛ taa peeye ɛyaa nɩnɩ ɖama nɛ pama kʋnʋŋ kʋɖʋmʋʋ nɛ paa weyi ɛpɩzɩɣ ɛkalʋʋ-kʋ nɛ ɛnɩɣ. Toovenum lɛ, ɛyaa yɔɔdʋʋ ŋsʋlʋma ndɩ ndɩ Siini ɛjaɖɛ taa, ɛlɛ kʋnʋŋ kʋɖʋmʋʋ pamaa nɛ paa Siini ɛjaɖɛ taa ɛyʋ weyi ɛpɩzɩɣ ɛkalʋʋ-kʋ nɛ ɛnɩɣ kʋ-tɔbʋʋ. Mbʋ sɩŋna-wɛ nɛ papɩzɩ pɛwɛɛna pɔ-sɔnzɩ. 

Samaɣ ŋga payaɣ-kɛ se Moghol yɔ kamʋna Siini ɛjaɖɛ nɛ ɖoŋ nɛ kan̄azɩɣ-ɖɩ. Samaɣ ŋga kalɩna Siini ɛjaɖɛ nɛ hayi kiŋ nɛ kowolo kamʋ Siini tɛtʋ. Alɩwaatʋ ndʋ kɛwɛ Siini ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-taa yɔ, kalakaɣ Siini ɛjaɖɛ taa sɔnzɩ. Halɩ patɩŋaɣna mbʋ Siini ɛjaɖɛ komina kaɖʋwa yɔ pɩ-yɔɔ nɛ peɖiyiɣ ɛjaɖɛ ńɖɩ. Siini ɛjaɖɛ taa sɔnzɩ kpaɣ ɖoŋ nɛ pɩkpaɣ.




#Article 733: Siini sɔnzɩ (187 words)


Siini ɛjaɖɛ taa sɔnzɩ calɩ n̄ɔʋ. Pɩtala ɛzɩ pɩnzɩ 4000 yɔ pɩɖɛɛ sɔnzɩ lɩʋ Siini ɛjaɖɛ taa yɔ. Siini tɛtʋ sɔsɔtʋ sɔsɔtʋ taa sɔnzɩ calɩ lɩʋ. Tɛtʋ ndʋ tɩ-cɔlɔ ageeta tasɩmda sɔnzɩ.

Ɛyaa tɩŋna lɩmaɣza sɔsɔna naayɛ yɔɔ nɛ pɩla se sɔnzɩ n̄ɔ Siini ɛjaɖɛ taa. Ɖooo Siini ɛjaɖɛ taa sɔsaa lakaɣ mbʋ payaɣ se chamatique nɛ confucianisme nɛ taoïsme nɛ buudiyism yɔ. Lakasɩ nzɩ sɩ-yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ pɩla se sɔnzɩ ndɩ ndɩ lɩ Siini ɛjaɖɛ taa. Siini ɛjaɖɛ taa peeye ɛyaa nɩnɩ ɖama nɛ pama kʋnʋŋ kʋɖʋmʋʋ nɛ paa weyi ɛpɩzɩɣ ɛkalʋʋ-kʋ nɛ ɛnɩɣ. Toovenum lɛ, ɛyaa yɔɔdʋʋ ŋsʋlʋma ndɩ ndɩ Siini ɛjaɖɛ taa, ɛlɛ kʋnʋŋ kʋɖʋmʋʋ pamaa nɛ paa Siini ɛjaɖɛ taa ɛyʋ weyi ɛpɩzɩɣ ɛkalʋʋ-kʋ nɛ ɛnɩɣ kʋ-tɔbʋʋ. Mbʋ sɩŋna-wɛ nɛ papɩzɩ pɛwɛɛna pɔ-sɔnzɩ. 

Samaɣ ŋga payaɣ-kɛ se Moghol yɔ kamʋna Siini ɛjaɖɛ nɛ ɖoŋ nɛ kan̄azɩɣ-ɖɩ. Samaɣ ŋga kalɩna Siini ɛjaɖɛ nɛ hayi kiŋ nɛ kowolo kamʋ Siini tɛtʋ. Alɩwaatʋ ndʋ kɛwɛ Siini ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-taa yɔ, kalakaɣ Siini ɛjaɖɛ taa sɔnzɩ. Halɩ patɩŋaɣna mbʋ Siini ɛjaɖɛ komina kaɖʋwa yɔ pɩ-yɔɔ nɛ peɖiyiɣ ɛjaɖɛ ńɖɩ. Siini ɛjaɖɛ taa sɔnzɩ kpaɣ ɖoŋ nɛ pɩkpaɣ.




#Article 734: Siipitɛɛrɩ (219 words)


Siipitɛɛrɩ kɛna wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga ŋga ka-taa nɛ heɣlɩmaɣ yɔ. Tɩyɩŋga kanɛ ŋga kɩlɩna paɣlʊʊ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩnzɩ kpeekpe, ŋga kɩlɩna ɖɔɖɔ yʊŋ hɩlɩmaɣ paa pɩkpɛndɩ tɩyɩnzɩ kpeekpe kɔyɔ. Wɩsɩ posɩnau lɛ, Siipitɛɛrɩ kɛŋna kagbanzɩ nga nɛ kɛ-ɛsɩnda kɔyɔ: Mɛɛrkiiri, Feeniisɩ, Tɛtʊ nɛ Maarɩsɩ. Room Siipɩtɛɛrɩ ɛsɔ cɔlɔ lɛ, Fransɩ taa yaa Aŋgilisi taa payaɣ Siipitɛɛrɩ se Seesi ɛsɔ.  

Cɩkpɛndɩɣ ɛwɛ ɛsɔtaa sɩŋŋŋ panaɣ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga kanɛ nɛ ɛsa pee nɛ ŋga yɔ nanza ŋga ɛsɔtaa tɩyɩnzɩ kpeekpe taa; kɛ-ɛsɩntaa kɔyɔ: Wisɩ, Fenaɣ, nɛ Feeniisɩ. Nabʊyʊ taa lɛ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga Maarɩsɩ naɣ kpaɩkpaɩ nɛ pɩkɩlɩ Tɩyɩŋga kanɛ nɛ ɖoŋɖoŋ taa lɛ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga Siipitɛɛrɩ tʊʊ keleŋgele nɛ pɩkɩlɩ Feniisɩ. 

Ɛzɩ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩnzɩ  lɛɛsɩ nzɩ sɩ-taa nɛ heɣlimaɣ yɔ, Siipitɛɛrɩ taa nɛ heɣlɩm hoɖe mbʊ wɛ wɛ peeɖe ɖɔɖɔ nɛ heɣlim mbʊ pɩɖɛʊ taa pɩzɩɣ pɩtalɩ kilomɛtanaa 600 kɛ ñɩɣyʊ kʊɖʊmʊʊ yɔɔ. Pɩnzɩ mɩnɩʊ nɛhiu nɛ lʊbɛ taa pana mayaɣ kɩsɛɛmaɣ nakɛyɛ kɛ tɩyɩnga ŋga kɔyɔɔ nɛ mayaɣ ŋga kakɩla wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga Tɛtʊ kɛpaɣlʊ tam naputozo. 

Mayaɣ ŋga kɛkena heɣlim sɔsɔm nbʊyʊ. Wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga Siipitɛɛrɩ wɛna tɩyɩnzɩ kɩmalasɩ cikpesi nɛ sɩ-taa kɔyɔ Galillée fenasi nanza ñɩnzɩ: Iyo, Erɔpɩ, Kanimɛɛdɩ nɛ Kalisitoo. Tɩyɩnzɩ kɩmalasɩ sɩnɛ Galillée na-sɩ pɩnaɣ 1610 taa pɩlɩna ɛ-tɛ ɛsañɩnɩŋ weyi ɛmaɣmaɣ eluba yɔ.




#Article 735: Sikiri (344 words)


Sikiri kɛ pɩyʊʊ mbʊ pʊwɛ leleŋ nɛ palɩkʊʊ fɩŋ fɩŋ taa nɛ camɖɩyɛ leeleŋ ñɩndɛ taa (sakaroozɩ). Sikiri ŋgʊ kɩ-taa wɛ pʊtʊʊ nɔyʊʊ ɛnʊ payaɣ se sakaroozɩ. Tɔm piye sikiri lɩnɛ Itaalii kʊnʊŋ taa Zucchero ɛlɛ ɖɩ-maɣmaɣ ɖɩlɩnɛ Arabɩɩ kʊnʊŋ taa sukkar (سكر) nɛ tɔm piye ndɩ ɖɩ-tɛ lɛ Ɛndɩ kʊnʊŋ nɛ Sansɩkrɩtɩ kʊnʊŋ tɛ çârkara. Tɩŋ sakɩyɛ wɛ palɩzʊʊ ɛ-taa sɩkɩrɩ ŋgʊ kɩ-taa wɛ sakaroozɩ yɔ.

  
Paa ɛzɩmtaa kɔyɔ leleŋ tɩmʊʊ liɖe taa wondʊʊ wɛna leleŋ ɖoŋ kpaɣ ɛzɩ leleŋ nimviduu ŋgʊ ɖɩyaɣ nɛ kilikozi yɔ nɛ hɩla sikiri ŋgʊ ɖɩpɩzɩɣ ɖɩyaɣ se frɩkɩtozɩ yɔ, mba pakɩlɩɣ labɩnɛʊ tʊmɩyɛ tɔnasɩ kɩtɔsɩ tʊma sɔsɔnaa taa nɛ hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa. Ɛyaa cɔlɔ lɛ, tɔm piye sikiri kɛ leeleŋ pɩyʊʊ. Tɔnasɩ kɩtɔsɩ takʊʊ kpata yɔ lɛ, sikiri kɛ mbʊ pʊwɛ leleŋ yɔ nɛ pɩwɛnɛ leleŋ tɛ ɖoŋ yɔ pɩkɔzɩna hɩla sikiri nɛ sakaroozɩ nɛ leleŋ nimviduu nɛ cɛŋgbɛ sikiri nɛ naalɩm sikiri. 

   
Pʊwayɩ lɛ tʊŋ num nɛ tɩŋ pee nayɛ (ɛzɩ pɔm mbʊ yɔ) taa wɛ sikiri kpaɣ ɖooo canaʊ kɩpɩnʊʊ, tɩŋ nɩɩyɛ taa wɛ sikiri siŋ nɛ palakɩnɛ-ɩ nɛ tʊmɩyɛ ɛzɩ kajalaɣ wondʊʊ ndʊ palɩzɩ tɩ-taa sikiri yɔ nabʊyʊ taa pʊwɛ ɛzɩ sikiri lɩm (sirɔp). Kajalaɣ sikiri haɖaʊ nɛ pɩkpɛndɩnɛ tɩŋ maɣmaɣ kɛwɛ Aazii nɛ Hadɛ Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ taa nɛ Pasifiki ajɛyɛ wena lɩm cɔyɛ nɛ pɩtaa yɔ a-taa. Pɔtɔkɩ fɩŋ fɩŋ camɖɩyɛ nɛ palɩzɩɣ kɩ-taa lɩm. Papazɩɣ sikiri labʊʊ pɩtɩŋnɛ kɩ-lɩm lɩzʊʊ yɔɔ yɔ pazɩɣ nɛ Ɛndɩ nɛ Hayi kiŋ Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa yaa Pasifiki nɛ hadɛ pɩnzɩɣ 10000 yaa 6000 pɔcɔ palʊʊlɩ Yeesu Krɩstʊ alɩwaatʊ taa. 
     
Erɔpʊ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kɔzɩ kɔzɩ Krɛkɩ mba cɔlɔ, palakaɣ tʊmɩyɛ nɛ tʊŋ num sikiri ɛzɩ aseeɖe naɖɩyɛ lɩzʊʊ nɛ ɖɩwɩlɩɣ se Kɩnɔsɔs nɛ Mycène nɛ Paestum tɔm kɩpɩndʊʊ ñɩnʊʊ tʊmɩyɛ alɩwaatʊ taa lɛ, pakatɩ ŋgbaŋ. Ɛlɛ patalɩɣ fɩŋ fɩŋ sikiri (Egipiti mba kɩpɩma hayaɣ-kʊ) pɩlɩnɛ lɩŋgamɩŋ yɔ nɔmɔŋ wobʊtʊ ɛlɛ kɩwɛ kɛtɛɖaɣ nɛ kɩwɛ ɖɔɖɔ lidiye. Pɩtɩŋnɛ Romanɩ ɛjaɖɛ pajaɣ mɔyɔɔ kɩ-yɔ tʊʊ pɩlɩnɛ mbʊ se pajaɣ Egipiti ɛjaɖɛ yɔ ɖɔɖɔ nɛ pɩkpɛndɩnɛ Pɛrɩsɩ hɔɔlʊʊ nakʊyʊʊ ɛlɛ njɔna kɔyɔ tʊŋ num sikiri wakaɣna tʊmɩyɛ labʊʊ.




#Article 736: Silii (278 words)


Silii kɛna Amreika nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ajɛya wena awɛ kamaɣ yɔɔ yɔ ana yɔ: hayʊ kiŋ lɛ Peruu, hayʊ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Polivii, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Arizantini. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩkpaɣna Atakama kañɩŋ pʊsaɣ piwolo pɩsɩɩna Hɔrini. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ komina wɛɛ kɩñɩnɩɣ ɖɔɖɔ se kɩmʊ Antariki keteŋa hɔɔlɩɣ nakʊyʊ ɖɔɖɔ.

Ɖɩwalanzɩ taa makɩɣna ɛzɩ 1 236 000 km2 yɔ nɛ ɛyaa kpeekpe kpɛndɩ 16 634 603.  Tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊko nɛ pɩta nɛ tɩwɛɛ Falparayiso taa nɛ payaɣ-tʊ se Pakɩ tɛtʊ yɔ tɩwɛ ɖɔɖɔ Silii taa ɖooo pɩnaɣ 1 888. Tɛtʊ ndʊ tiposina Silii nɛ kilomɛtana ɛzɩ 3 000 yɔ. 

Silii tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Santiyago. Silii, Arzantini nɛ Iriigʊyee ajɛya taa kɛ Erɔpɩ ɛsa kuliye tɔm kɩlɩ tɔyʊ. Silii kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɩlɩ wobu nɛ ɛsɩndaa kɛ Amerika Latini kpeekpe taa, pɩotasɩ ɖɔɖɔ lɛ peeɖe ɖɔɖɔ kɛ mʊlʊm nɛ tɔkɩm takɩlɩ tɔyʊʊ. Pɩkɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa temokrasi wɛ camɩyɛ yɔ. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ komina tʊma taa nɛ pawɩlɩɣ-kʊ sukulinaa taa yɔ ŋgʊ lɛ siliyɛŋ ɛsɩpañɔlɩ. Pɔyɔɔdɩɣ ɖɔɖɔ riina simi, mapiidiigiini yaa ayimara nɛ fanaga rapanuwi. 

Liidiye nɖi spɔtɔkɩ peeɖe yɔ nɖɩ lɛ pezo. Silii mʊ kɩ-tɩ yɔɔ caaʊ kɛ salaŋ fenaɣ 18 pɩnaɣ 1810 nɛ pañɩɣ nesɩ kpataa kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ mbʊ lɛlaɣ fenaɣ 18 pɩnaɣ 1810. Pɩnaɣ 2010 taa kɛ Silii ɛjaɖɛ sʊ OCDE ŋgbɛyɛ taa. Kpaɣ lakɩŋ fenaɣ 11 pɩnaɣ 2006 lɛ Michelle Bachelet kaakɛŋna Silii ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ. Ɛ-tɛ alɩwaatʊ tɛ lakɩŋ fenaɣ 11 pɩnaɣ 2010. 

Pɔtɔ caca kɩfalʊʊ lɛ palɩzɩ Sebastián Piñera se ɛkɛ ɛjɑɖɛ nɖɩ ɖɩñʊʊtʊ kpaɣna lakɩŋ fenaɣ 11 pɩnaɣ 2010 pɩsɩɩna lakɩŋ fenaɣ 11 pɩnɑɣ 2014. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩñʊʊtʊ kɩfalʊ yɔ ɖoɖoo Michelle Bachelet.




#Article 737: Siloovaakii (222 words)


Siloovaakii kɛna Erɔpʊ nɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Erɔpʊ ajɛya kpeekpe kɩkpɛndʊ ŋgbɛyɛ taa ɖooo pɩnaɣ 2004. Ajɛya wena acɔ Siloovaakii ñɩndʊ nbɛ ata yɔ anaa lɛ: hayʊ kiŋ lɛ Polɔñɩ, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Ukirɛɛnɩ, piyele nɛ hadɛ kiŋ lɛ Hɔŋgirii, pɩkazɩ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hadɛ kiŋ lɛ ɛjaɖɛ nɖi payaɣ-ɖɩ se Otirisi yɔ ɖɩwɛna, wɩsɩɖɩɖʊyɛ nɛ hayʊ kiŋ lɛ Cɛɛkɩ ɛjaɖɛ wɛna peeɖe.

Ɖooo ɛzɩ aloma fenaɣ 28 pɩnaɣ 1918 piwolo pɩsɩɩna lakɩŋ fenaɣ 1939 nɛ pɩkpaɣ ɖomaɣ fenaɣ 4 pɩnaɣ 1945 pɩsɩɩna saŋayɩŋ fenaɣ 31 pɩnaɣ 1992 mbʊ yɔ, Siloovaakii ɛjaɖɛ kaawɛ Cekɔsiloovaakii hɔɔlʊʊ taa. 

Ɛjaɖɛ ɖɩunɛ ɖɩɩɖa ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ kɛ aloma fenaɣ 28 pɩnaɣ 1918 nɛ pʊcɔ kɔlaɣ fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1993 kɩlɩɩ Cekɔsiloovaakii hɔɔlʊʊ taa nɛ pɩla ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩmʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ sɩŋŋŋ. 

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ keteŋa kpeekpe ajɛya kɩkpɛndɩɣ aŋgba sakɩyɛ taa nɛ a-taa kɔyɔ: OTAN, OMC, OCDE yaa V4 nɛ ɖɩwɛ ɖɔɖɔ Erɔpʊ keteŋa taa ajɛya wena atɔkɩ liidiye kʊɖʊmɖɩyɛ nɛ payaɣ-ɖɩ se Eeroo yo ɖɩ-taa. Pɩnaɣ 2013 taa pakaliɩ kɩgalʊʊ kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa lɛ, pana ɛyaa 5 410 836 nɛ tɩ-walanzɩ landammm taa wɛ ɛzɩ kiolmɛtanaa 49 035. 

Payaɣ Siloovaakii ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ se Andrej Kiska nɛkominañɩnʊ yɔ Robert Fico. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊ komina tʊma taa nɛ pawɩlʊ-kʊ sukulinaa taa yɔ ŋgʊ lɛ siloovaakɩ.

	




#Article 738: Simbaabuwee (226 words)


Simbaabuwee kɛna Afrika nɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ Pɔcɩwaanaa ɛjaɖɛ pɛwɛna, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Moozambiki ɛjaɖɛ piyele nɛ hayi kiŋ lɛ Sambii ɛjaɖɛ. 

Simbaabuwee nɛ Sambɛɛzɩ pɛhɛkʊ taa kamaɣ lɛ, kɛwɛ kpayɩ kpayɩ mbʊ pʊyɔɔ yɔ Sambɛɛzɩ pɔɔ tɛyɩna ajɛya anɛ a-hɛkʊ taa.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Harare nɛ tɩwɛna ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-hayi nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa. Pakalɩ ɛyaa kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖi-taa lɛ pɛwɛ ɛzɩ ɛyaa miliyɔɔnaa 1,6 yɔ.

Kʊnʊmɩŋ weyi pakɩlɩɣ yɔɔdɩɣ nɛ pawɩlɩʊ sukulinaa taa ɖɔɖɔ yɔ ɛnʊ lɛ: Aŋgilisi, Sonaa, Sindebele. Liidiye nɖi ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa tɔkaɣ yɔ nɖɩ lɛ Simbabuwee tɔɔlaarɩ pʊcɔ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɖomaɣ fenaɣ 2009, alɩwaatʊ ndʊ pɛlɛɣzɩ-ɖɩ nɛ amerika tɔɔlarɩ yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Afrika kpeekpe ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖooo lɛ Grandɩ-Pretaañɩ kakpacayaɣna-ɖɩ nɛ pɩla mbʊ ɖɔdɔ mbʊyɔ ɖɩwɛɛ nɛ ɖɩlɛɛzɩɣ hɩla ndɩ ndɩ kpaɣna ɖooo ɖɩwɛʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ kamɩŋ fenaɣ 11 pɩnaɣ 1965. Paɖa-ɖɩ yaʊ se Rodeezii nɛ Hadɛ kiŋ pʊwayɩ lɛ, Rodeezii, pɩtasɩ lɛ payaa-ɖɩ ɖɔɖɔ se Simbaabuwee-Rodeezii. 

Ɖooo ɖomaɣ fenaɣ 17 pɩnaɣ 1980 taa  kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkpaɣ hɩɖɛ kpaagbaa ñɩnɖɛ se Simbaabuwee. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖi-ñʊʊtʊ payaɣ se Robert Mugabe nɛ ɛwɛ kpelaɣ yɔɔ ɖooo 1087 piyele nɛ kewiyaɣ ñʊʊtʊ yɔ Morgan Tsvangirai. Kewiyaɣ ñʊʊtʊ ɛnɛ ɛwɛ kpalaɣ yɔɔ lɛlaɣ fenaɣ 11 pɩnaɣ 2009.




#Article 739: Sinan (397 words)


Mimar Koca Sinan ibn Abd al-Mannan sɛna hɩɖɛ yaa kɩlɩʋ hɩɖɛ kɛlɛ Sinan yaa Mimar Sinan. Ɛkɛ ɛjaɖɛ tɛtʋ ndʋ payaɣ-tʋ size Turki yɔ ɖɩ-ɛjaɖɛ taa pɩɣa yaa ɖɩ-ɛjaɖɛ taa tʋ. Payaɣ ɖɔɖɔ ɖajaa ɛnɛ kɛlɛʋ yem size Sinan matʋ sɔsɔtʋ tʋmɩyɛ laɖʋ, Fransɩɩ kʊnʊŋ taa lɛ, payaɣ-ɖɩ size « l'architecte Sinan ». Ɛkɛ abalʋ kuduyuŋ sɔsɔŋ maʋʋ nɔɔyʋ.

Palʋla-ɩ ɖomaɣ fenaɣ taa kɛ evemiye yaa kɩyakʋ hiu nɛ kagbanzɩ (15) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1489 n̄ɩŋga taa. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa palʋla-ɩ yɔ, nɖɩ payaɣ size Kayseri. Ɛɖɩlʋlɩyɛ egeetiye ɖɩnɛ, ɖɩwɛ tɛtʋ ndʋ payaɣ-tʋ size Anatolie yɔ tɩ-taa kɛ ɛ-ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Turki yɔ ɖɩ-taa. Ɛkɛ pɩɣa ŋga kan̄aŋga camɩyɛ siŋŋ kɛ ka-pɩcatʋ taa. Ɛ-hɔʋʋ kɩlɩnaʋ payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size arménienne.

Ɖajaa Sinan sɩba hasɩyaɖɛ fenaɣ taa kɛ evemiye yaa kɩyakʋ hiu nɛ lʋbɛ (17) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1588 n̄ɩŋga taa. Egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa ɛsɩba yɔ, nɖɩ payaɣ size Istanbul. Ɖajaa sɔsɔ Sinan kɛ matʋ sɔsɔtʋ tʋ tʋmɩyɛ laɖʋ sɔsɔ pasɩmaŋ nɔɔyʋ kɛ Turki ɛjaɖɛ taa peeɖe. Ɛkɛ mbʋ payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size architecte ottoman. Ɖajaa Sinan lakɩ tʋma lɛɛna ndɩ ndɩ sakɩyɛ.

Ɖajaa sɔsɔ Sinan kɛ lɔŋ sɔsɔŋ yaa lɛɣtʋ sɔsɔtʋ tamaɣ lɩzɩyʋ tɛ tʋmɩyɛ laɖʋ. Ɛkɛ maɣzɩyʋ pasɩmam kedeŋa yɔɔ siŋŋ tʋ nɔɔyʋ. Pɩtasɩɩna piɖeke, ɛlɛ, ɛkɛ ɖɔɖɔ matʋ ndɩ ndɩ lɩzɩyʋ cɔlɩyʋ. Matʋ sɔsɔtʋ ndʋ payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size architecture classique ottomane. Ɛkɛ matʋ ndʋ tɩ-tʋmɩyɛ laɖʋ. Ɛ-tʋmɩyɛ nɖɩ ɖɩ-yɔɔ ɛtɩŋgɩna nɛ, ɛɖʋ wɩsɩɖɩlɩyɛ taa ajɛɛ kpam n̄ɩna nɛ byzantines tɛ sɔnzɩ tɛ matʋ.

Ɖajaa sɔsɔ Sinan ɛnɛ, pasama ɛ-tʋmɩyɛ ɖɩnɛ kɛ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa. Ɛmatʋ sɔsɔtʋ natʋyʋ kɔyɔ : Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu (mosquée) Şehzade Mehmet, ɛkpɛlɛkaɣ lɛ ɛma kʋʋ Istanbul egeetiye taa. Pʋwayɩ kɛ ɛma malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu (mosquée) Süleymaniye, alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ ɛtɛma ɛtɛ matʋ kpɛlɛkɩtʋ tʋmɩyɛ nɛ ɛpɩsɩ payaʋ size mayʋ mɛtɛma kpɛlɩkɩtʋ yɔ. Pɩkɔma ɛzɩ payaʋ size  mɛtɛma matʋ kpɛlɛkɩtʋ nɛ mampɩzʋ mampazɩ lalaa matʋ wlʋʋ yɔ lɛ, ɛtasaɣ maʋʋ malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu (mosquée) Selimiye.
 
Turks ɛjaɖɛ tɛ caa, ɖajaa Atatürk, pɔsaɣ nɛ lɛɣtʋ n̄ɩnɩyaa ɖanɩ Mimar Sinanmatʋ lɛɣtʋ taa wiliu nɛ paɖʋyɩ hɩɖɛ. Pama-ɩ kɩlɛmʋʋ caɣ tam. Pɩtasɩna piɖeke, pagbaɣ ɖɔɖɔ ɛ-hɩɖɛ nɛ paya keɖeyeɣ kuduyuu sɔsɔ nakʋyʋ. Kɩ-tɛɛ pasɩʋ cee yaa ɖeɖe kewiyaɣ wendu kɩbandʋ. Kuduyuu ŋgʋ payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size Académie des beaux-arts d'État. Pɩɩkɛ pɩnaɣ 1982 n̄ɩŋga taa. Pɛcɛla ɛ-hɩɖɛ ɖɔɖɔ sukili kɩtɛzʋʋ sɔsɔʋ nakʋtyʋ.

	




#Total Article count: 738
#Total Word count: 199942