#Article 1: Абазэ-Адыгэбзэхэр (322 words)


 

Абазэ-адыгэ бзэхэр — къэукъаз бзэхэм изы унагъуэ, ишъхъэрэкъаукъаз унагъуэшхуэм азэгъуэхэм я гугъэкӀэ хагъыхьа. Бзэ хиубыдэхэр: убыхыбзэ, адыгэбзэ,  абазэбзэхэр (абазэбзэ апхъазыбзэ). Убыхыбзэр адыгэбзэм нэхъ игъунэгъу щыт, икӀи нэхъ ехьч ауэ апхъазыбзэми щыщ куэду хэлъ, абы шъхьакӀэ бзэ курыту плъытэ хъуну.

Абазэ-адыгэ бзэхэм пэмыкӀыу зэреджэхэр ишъхъэрэ-къуэхьапӀэкъаукъазыбзэхэ, шӀыпӀэ къыздыхэкӀахэм, здызэфӀэувахэм - Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ Къаукъаз.

Урысейм (Ишъхъэрэ-Къаукъазым) Апхъазым, къуэкӀыпӀэгъунэгъу лъэныкъуэм (Тыркум, Шамым, Иорданым) щопсалъэхэ, бзэр зэрахьэ. БзэмкӀэ псалъу къалытэр милыуан 1, 100 (?) хуэдиз, Урысейм щыпсохэр хэту (мин 764, 660 (2002 гъэмкӀэ джылэ псо бгъыгъэ ирагъэкӀукӀам).

Нэхъ къылъытэгъуэ нупшысэгъуэ щыӀэхэм ящыщыр абазэ-адыгэбзэхэр нах-дэгъыстэныбзэхэм япхауэ, зэдэкӀыгъуху ишъхъэрэкъаукъаз унагъуэ къыхагъэкӀху. Алтернативэ гупшысэгъуэмкӀэ нах-дэгъыстаным епхыгъуэр тралъхьэ къуэдеуэ ягъэувыр, пкъы кӀэмыту, я зэгъунэгъугъуэм зэхьчыгъуэхэр къыхэкӀауэ лексикэмкӀэ, абым фӀэмыкӀыу, ауэ, фонетикэмрэ морфологиэмрэкӀэ зэшъхьэкӀыгъуэ инхэр яӀу.

Гупшысэгъуэ лъэшхэр щыӀэ, абым пэмыкӀыуи лэжьыгъэхэр ирагъэкӀуэкӀыр абазэ-адыгэбзэхэр хаттыбзэм (дунем темытыжь, III-II ди лъэхъэнэхэм япэ ящыщ) ирапху.

Адыгэ гупыр псалъэкӀитӀу зэхагъэкӀ (Урысейм бзитӀу къалъыту) - кӀах псэлъэкӀэмрэ къэбэрдей псэлъэкӀэмрэ

Къэбэрдей псэлъэкӀэм беслъэнеибзэри хохьэ.

Абазэбзэхэри адыгэ псэлъэкӀэхэм яхуэду зэгъунэгъу щытхэ, абыхэм яхэтхэр:

Абазэбзэхэр гтнетикэкӀэ зэгъунэгъу дыду щытхэ зы бзэуэ къэлъытэгъуэ ятыным шъхьэкӀэ. Гу лъытыгъэр ашхаруа псэлъэкӀэр мыдэвейм нэхъ хуэгъунэгъу щыт тапантам нэхърэ.

Убыхыбзэм и тхыдэр нэхъ гукъеу къахэкӀа бзэхъуам ям елъытамэ. хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм усахэр, Адыгэ-урыс зауэр уха яуж, зы къэмыну Уэсмэн империэм ирагъэкӀа лъэпкъыр, абдэжьым адыгэхэм яхэсурэ, хом-хомурэ адыгэбзэм техьахэ, яужыреуэ, убыхыбзэр зышъу дунем тетар Теуфик Эсенч, 1992 джэпуэгъуэм и 7 дунем ехыжьа. Езы убых лъэпкъым щыщу Тыркум цӀыху 10 000 хуэдиз дэс. Иджыпсту гупшысыгъуэ ирагъэжьа, бзэр зэфӀэгъувэжьыным теухуауэ. 

XIX лэхъэнэм ипэм нэс абазэ-адыгэбзэм я зым тхыбзэ имыӀэуэ къалъытэ, ауэ, Мыекъуапэ културэм пылъ лэжьыгъэхэм къызэраӀохумкӀэ абазэ-адыгэхэм пэсырейдыдэ тхыбзэ яӀа, яужым кӀуэдыжьауэ. Урысейм Къаукъазыр иубыда яуж зэхэхауэ лэжьыгъэ бжыгъэ екӀуэкӀа тхыбзэ къыхэгъэкӀыным шъхьэкӀэ абазэ-адыгэ лъэпкъхэм яуэ кириллымкӀэ иэ хьэрым тхыбзэмкӀэ. Советхэм я Ӏэнатэр зэфӀэува яуж адыгэхэм шъхьэкӀэ хьэрыфылъ зэхагъэувэ Хьэрып тхыбзэкӀэ. 1923 гъэм къэбэрдер, яужым, 1926-1927 гъэхэм - мыдэвейр, кӀахыр, абазэбзэр джоуэ латин тхыбзэм трагъэхьэхэ 1936-1938 гъэхэм нэс. Абым яуж мыдэвей тхыбзэр курджы тхыбзэм трагъэхьэ (1954 гъэм нэс) адрей щыр кирилл тхыбзэм, иджыри къыздынэсым ара зтетхэр псори.




#Article 2: Абазэбзэ (119 words)


Абазэбзэ (абазэбзэкӀэ: Абаза Бызшва) — абазэ лъэпкъхэм ябзэ абазэ-адыгэбзэхэм ящыщ. Здэпсалъэр инэхъыбу Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм, абдежьым Ӏаташъхьа бзихым языуэ щыт. Урысейм абазэбзэкӀэ псалъу исыр (Урысей псом иджылэ бгъыгъэ 2002 гъэм ирагъэкӀуэкӀамкӀэ) мин 38, 247, Тыркум мин 10, 000 хуэдиз (1995 гъэмкӀэ). 

БзэкӀэ нэхъ зэхьчыр апхъазыбзэм.

Абазэбзэр псэлъэкӀитӀу зэшъхьащокӀхэр, ахэри тӀурытӀуэ мэгуэчхэр:

ПсалъэкӀэхэр ятхыгъэмкӀи, псалъэзэхэгъувэкӀэмкӀи зэшъхьащокӀхэр. Абы пэмыкӀыу езыхэри тӀурытӀыу мэгуэчыжьхэ. Ауэ зэгуэрыӀуэныгъэмкӀэ гугъу яӀакъым лъэпкъхэм. Апхъазыбзэмрэ абазэбзэмрэ япэрей лъэхъэнэхэм зыуэ щытауэ ялъэтэ бзэшъэныгъэ-Ӏазэгъуэхэм, VII-XII лъэхъэнэхэм зэхэкӀаху. Бзэшъэныгъэ-Ӏазэгъуэхэм къушъхьа псэлъэкӀэр (Ӏашъхъаруа), нэхъ зэримхъуэкӀауэ, апхъазыбзэм нэхъ игъунэгъу ялъытэр. Зэр гугъэхэмкӀэ Ӏашъхъаруахэр апхъаз-абазэ лъэпкъым (япэрем зыуэ щытам) тапантахэм яуж къыхэкӀыу ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ куэчын щыкӀадзар. Абы шъхьакӀэ ябзэр апхъазыбзэм нэхъ ехьчу кӀалъытэр

Абазэ тхыбзэр щызэфӀэувар 1932 гъэм, латин хьарыфкӀэ, 1938 гъэм урыс хьарыфкӀэ зэрахъуэкӀа:
 




#Article 3: Адолф Гитлер (288 words)


Адолф Гитлер (, 1889 мэлыжьыхьым и 20 — 1945 мэлыжьыхьым и 30) — идеологиэ национал-социализмыр къыригъэжьа, НСДАП политик партиэри, фурер Ещанэ Рейхым (1933-1945), Джэрмэным и дзэзэшэ нэхъышъхьэ ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм, агрессиэ политикэм хэта, иригъэкӀуэкӀа.

Къалэ Браунау Инным къэхъуа (а зэманым — Аустрэ-Венгриэ) Алоис Гитлеррэ и шъхьэгъусэ Кларэра я унагъуэм. Алоис Гитлерым 1876 гъэм нэгъунэ унэгъуэцӀэ Шиклгрубер зэрихьэ, абы шъхьэкӀэ куэдым ар Адолф Гитлер и унэгъуэцӀэдыду къащохъур ауэ ар апхуэду щыткъым.

Школыр къыуха яуж Венэм и арт академиэм кӀэхьэфакъым. Аустрэ-Венгрым дзэм къулыкъу имыхьыфу и узыншагъэмкӀэ Гитлерыр джэрмэн дзэм зыхетхэ къулыкъур ихьын, абым идежь Япэрей дунейпсо зауэм хохуэ и къуэхьэпӀэ гъунапкъым. Гъунапкъым идежь пӀэ ефрейторым носыр, абы пэмыкӀыу щӀыхьитӀ къэхь: ГъушӀ джорхэр II-рэ I-рэ степенхэу.

Джэрмэныр Япэрей дунейпсо зауэм зэр темыкӀуам Гитлер Ӏэуэ гурышхъуэ ишъыти 1919 гъэм Национал-социал лэжьакӀуэ партиэ (НСДАП) ешъыр. НСДАП-ым и мурадыр — Джэрмэн империэм къэру иӀэр зэфӀэгъувэжьын, антисемит тетыкӀэ, парламен демократиэр тегъэкӀауэ тоталитар ӀэнатӀэ щӀын — ахэр Гитлер и автобиографым итхэт — тхылъ Си Зауэ -м ().

Хом хомурэ НСДАП-ым и къэрур хэхъуэн щыкӀидзэм Гитлерым къэрал ӀэнатӀэр зауэкӀэ иубыдын гъугъэ ешъыр. 1923 гъэм, Гитлерыр НСДАП-м и штурым гупхэм яхэхьэ яуж, пивэфэм, Мунхен и администрациэ унэхэр яубыдын ежьахэ ауэ полициэм зэбгырахуахэ. ЯужкӀэ а къэхъуа хъыбархэм еджэн зэркӀадзар Пивэфэм и путч.

Гитлерыр илъэситху хьэпсэм исыну тралъхьэ шъхьэкӀэ абым яуж, мазэ 9 нэхъ темыкӀауэ яутӀыпщыжь. Хьапсэм идежь Гитлерым къыгуроӀуэ ӀэнатӀэм зэрӀухьэфынут хабзэ закъуэмкӀэ, абым емыбакъу.

Джэрмэным и лэжьыгъэ цӀэрыӀуэ ныбжэгъу иӀэхэм я сэбэпыгъуэкӀэ Гитлерым 1930-мрэ 1932 гъэхэм пэрламент хэхыгъуэм НСДАП-м депутат мандатхэм я нэхъыбэр къэхьыр. 1933 гъэм, щӀыщылэм Гитлерыр рейхсканцлер мэхъур, 1934 гъэм, Джэрмэным и президент Гинденбургыр дунем ехыжьа яуж Ещанэрей Рейхым и фурер мэхъур.

ӀэнатӀэм зэрыӀухьэм хуэду Гитлерым и политик оппонентхэр Ӏуэххэри лъыгъажэкӀэ яужым къэралым тоталитар диктатурэ трегъэувэ. Джэрмэным концентрациэ лагер бжыгъэ яшъхэр абым и режимым пэщытхэм шъхьэкӀэ.




#Article 4: Адыгэ ермэлхэр (241 words)


Адыгэ ермэлхэр (ябзэмкӀэ хай, ур-бз.: Черкесогаи) — ермэл лъэпкъ цӀыкӀухэм ящыщ. XV лъэхъэнэм икӀэм къыщыкӀэдзауэ Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ Къаукъазым щопсоухэ (иджырей Краснодар къэралымрэ Адыгей къэралымрэ). ЯужкӀэ ермэлы куэчахэм ямыхьчу, къахэкӀыу щытхэ. Я бзэм адыгэбзэм щыщу куэд хэлъ. Я аплъэпкъымкӀэ Ишъхъэрэ Къаукъаз лъэпкъхэм нэхъ яхьчу щытхэ: я пэхэр нэхъ занкӀыу, лъагэху. Зэрыхъухэр мин 50 хуэдиз (2008 гъэмкӀэ къызэралъытэмкӀэ) Нэхъыбу здэпсохэр Ермэл-хьаблэрэ (Армавир къ.) Мыекъуапэрэ

Лъэхъынэ курытхэм къыщыкӀэдзауэ ермэлхэр къэралхэм зэбгырыкӀын, куэчын кӀадзэ. Хом-хомурэ Къаукъазым Ипэмрэ, Ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ ермэлыхэм я тӀысыпӀэ мэхъу. Ермэлыхэм я куэчыныр къызхэкӀар тыркухэмрэ къажэрхэмрэ чыристан лъэпкъхэр я шӀыпӀэхэм ирахун щыкӀадзам. ЗэралъытэмкӀэ Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ Къаукъазым ермэлыхэр щыхэтӀысхьар XV лъэхъэнэм, Кърымым къыикӀаху, тырку ӀанатӀэр кърым хъанхэм яде щызэфӀэувам. Апщыгъуэм идежь Крымым зэгуэрэм нэхъыбу иса чыристэн лъэпкъхэр (алыджхэр, ермэлхэр, кърым-готхэр) я псэукӀэр зэӀохьари икӀын кӀадзэ. Тхыдэм зэритымкӀэ 1475 гъэм тыркухэм Кърымыр щаубыдым (япэкӀэ католик генуэзхэмрэ чыристан къэрал Феодоромрэ яӀыгъар) джылэ-унагъуэ исахэр ирахын кӀадза. Ермэлыхэр куэду Молдавымрэ Полшэмрэ икӀын кӀадза. Апхуэду ермэлыхэм ящыщ гуэрэхэр адыгэхэмрэ абазэхэмрэ яхэтӀысхьа хъуа, а лъэхъэнэм адыгэ-диныжъым иэ чыристан-диным пылъахэм. Ермэлы куэчахэр илъэс 300 адыгэхэм яхэсахэр адыгэбзэ, хабзэ... адыгэхэм я псэукӀыу хъуэр къашта, ауэ лъэпкъ къызхэкӀамрэ я динымрэ (ермэл-григориан) къагъэнакъым, апхуэдэм яужкӀэ къыхокӀыр ермэл-лъэпкъыр адыгэ-ермэлы (ур-бз. черкесогаи).

Хьаблэ здыдэсахэр: Гъур-Хьаблэ, Хьатикъуай, Еджэрыкъуай, Хьаджы-хьаблэ, Эним, Шокон, Псыхутыгу. Абы пэмыкӀыу ермэлы хьаблитӀ Хъулъыжъый (ур-бз. Геленджик) идежь щыӀа - Азэтыхъурэ Бжъэтыхъурэ. А-ермэлхэм адыгэхэм я хабзэмрэ фашэмрэ загъэпэшауэ зэрахьат, я псэлъэкӀэ зэфӀэувауэ адыгэбзэм. Лъэпкъым я нэхъыбэр хадэ, щэхуэн Ӏашъагъэхэм елъэжьхэт адрейхэр лъэжьыгъэхэм пышъатэкъым, Болэтыкъуэ Джэмболэт пщым иуэркъ-шъауэгъуэм иныкъуэр а-ермэлыхэм ящыщт, яужкӀэ Ермэл-хьаблэрэ (Армавир къ.) къызхэкӀар ахэра.




#Article 5: Адыгэ лъэпкъыжьхэм я Тхыдэ (1686 words)


Адыгэ лъэпкъыжьхэм я тхыдэ — мывэ лъэхъэнэм (илъэс мелуан 2.5-рэ ипэкӀэ щыщӀэдзауэ) къыщlедзэри —  гъущӀ лъэхъэнэм (ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 8-нэ лӀэщӀыгъуэ) носыр.

Ижь-ижьыж лъандэрэ цӀыху Къауказым исащ. Къаукъаз дэтӀэсхьэныгъэ теухуа щӀэныгъэлӀэхэр зэдэгурыӀуэркъым. Я нэхъыбэу зэрыжаӀэмкӀэ цӀыху Къаукъазым къызэрыхъуа, нэгъуэщӀхэм зэрыжаӀэ ипщэкӀэ зыкъикӀауэ цӀыхухэр Ищхъэрэ Еуропэм деж здэкӀуэнущ.

Мыбы и щӀыпӀэ къыщагъуэта мывэ Ӏэмэпсымэжьхэр къагъэлъэгъуэу цӀыхухэр ищӀагъ мывэ лъэхъэнэм (нижний Палеолит) — илъэс мелуан 2.5-рэ ипэкӀэ щыщӀэдзауэ илъэс мин 80-рэ нэсу — Къаукъазым къыхуэӀырт.

Къаукъазым и хъуреягъкӀэ иса цӀыхужьхэм щтаучым, базальтым къыхэщӀыкӀа Ӏэмэпсымэжьхэр къагъэнэӀуащ абыхэм я псэукӀэр. Ахэр щакӀуэ гуп мыинхэурэ (е хъушэурэ) псэуырт хуагъэфэщэщ нобэрей щӀэныгъэлӀэхэр. Бгы лъагэхэм зыщыпсэуар хывымрэ хьэкӀэкхъуэкӀэхэмрэ яхьэжэбэжэщат. Нэхъ лъахъшэ джабэхэмрэ губгъуэхэмрэ зыщыпсэуар щыхьрэ шырэ ящэкӀуат. Уеблэмэ, апхуэдэ гупхэр бгъуэнщӀагъхэм хуэм-хуэмурэ щӀатӀысхьати я псэупӀэр ящӀащ.

ЦӀыхум и зыужьыныгъэм и лъэхъэнэ къыкӀэлъыкӀуэм – курытрэ ищхьэрэ мывэ лъэхъэнэм – щыӀа бгъуэнщӀагъ псэупӀэхэмрэ Ӏэмэпсымэхэмрэ Къаукъазым и щӀыпӀэ псори къыщагъуэтащ. ИкӀы нэхъ щӀагъуэ къэхутэныгъэхэр- псалъэм папщӀэ Лабэ и псыхъуэм деж- къагъэлъагъуэ а лӀэщӀыгъуэхэм Ӏуфэлъафэ ткӀийм ебэну цӀыхум Ӏуэхугъуэ ин къыщызэӀуихам – мафӀэр ищӀыф хъууэ, ар къигъэсэбэпу щыхуежьам – щӀыпӀэ щӀэнхабзэ зэкӀэлъыкӀуэу зэрызиужьыр.

ЦӀыхум и зыужьыныгъэм и къыкӀэлъыкӀуэ лъэхъэнэр – мывэ лӀэщӀыгъуэщӀэм, хуэкӀуэ зэманщ. А лъэхъэнэм Къаукъаз псом иӀа ижь дыд тхыдэм дежкӀэ мыхьэнэшхуэ иӀэщ Бахъсэн аузым 1955-1957 гъэхэм пасэрей цӀыхум и псэупӀэ къызэрыщагъуэтам. Абдеж Лашкута къуажэм деж къыщагъуэта мывэ Ӏэмэпсымэрэ Сосрыкъуэ и бгъуэнщӀагъым и лъащӀэ дыдэм къыщагъуэта матириалхэмрэ. Сосрыкъуэ и бгъуэнщӀагъыр къыщатӀым белджылы хъуащ ищхьэ мывэ лъэхъэнэм и кӀэм къыщыщӀэдзауэ абы мызы-мытӀэу цӀыху зэрыщыпсэуар. Мыбы културнэ къат ин щызэтелъхьа хъуащ, кхъуэщынхэкӀхэр щӀыным щыгъуэзэн ипэкӀэ, мывэ лӀэщӀыгъуэм и цӀыху гупым илъэс мини 10-12-м къриубыду къигъуэгукӀуар къигъэлъагъуэу. Щтауч шабзэпэм, къупщхьэм къыхэщӀыкӀа сэхэм, шабзэхэм, хьэкӀэкхъуэкӀэхэм (щыхьым, мэзыкхъуэм, мэзбжэным) я къупщхьэхэм къагъэлъагъуэ бгъуэнщӀагъым щӀэсахэм я къыдэгъэхуэныгъэм щэкӀуэным мыхьэнэшхуэ щиӀэу зэрыщытар. А щыгъуэм апхуэдэуи пхъэщхьэмыщхьэ, нэщӀэпкӀэ къащыпу щытащ. Абы щыгъуэ цӀыхухэр матриархальнэ лӀакъуэ куейхэу, зэпымыууэ зэгъусэу лажьэу, лъыкӀэ зэпыщӀауэ щытащ.

Апхуэдэ мывэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къыхэщӀыкӀа Ӏэмэпсымэжьхэр къыщагъуэтауи Шэджэм ипщэ пэгъунэгъумрэ, Кенжэ псы Ӏуфэмрэ нэгъуэщӀхэмрэ.

Неолит кӀасэм и лъэхъэнэм цӀыхухэр Ищхъэрэ Къаукъазым и курыкупсэ щӀыпӀэ псом зэрыщыпсэуа щӀыкӀэр кърипщӀэ хъунущ ди лъэхъэнэм ипэкӀэ мин 4-3-м илъэс минхэм щыгъуэ къэнауэ НалщӀэч пэмыжыжьэу щыӀэ Агубековскэ жылагъуэ къыщагъуэта Ӏэмэпсымэхэр. Мыбы къыщыгъуэтащ мывэ джыдэ гъэджэфахэр, зэрытхъунщӀэ Ӏэмэпсымэхэр, сэхэр, токъумакъ угъуэнам и къутахуэ, убалъащхьэ зэмылӀэужьыгъуэхэр, нэгъуэщӀхэри. Мыбы апхуэдэуи къыщагъуэтащ япэу ящӀа, къуабэбжьабэу щыт ятӀагъуэ хьэкъущыкъу. ПсэупӀэм щыпсэуахэр щакӀуэу, ерыскъыпхъэ къэкӀыгъэхэр зэхуахьэсу щытауэ къыщӀэкӀынущ.

Домбеяк пасэм и лъэхъэнэм Къаукъаз и цӀыхухэм социалу-къыдэгъэхуэныгъэ зыужьыныгъэшхуэ яӀащ. Гъуаплъэ-домбеякъ лӀэщӀыгъуэм и къэралыгъуэхэм ищхъэрэ Къаукъазым пасэу зэрызыщаужьар къыгуэхыпӀэ имыӀэу елъытауэ щытащ щӀыпӀэм щыӀэ лъэпкъэгъур ижь къэралыгъуэхэу дунейм и лъэпкъхэм япыщӀауэ зэрыщытам. А къэралыгъуэхэм гъуэзэджэу заужьыным апхуэдэуи сэбэп хуэхъуащ металл цӀуугъэнэхэр куэду зыщӀэлъ щӀыпӀэхэр езы Къаукъазым пасэу къыщахутэу къагъэсэбэпу зэрыщӀадзар.

Мыекъуапэ къэрэлыгъуэ фӀащащ, ар Псыжь лъэгу хъугъащ, Темэн хы тӀыгуныкъуэ нобэрей Мышгычейм нэсу, и фэеплъыу пщӀы зыбжанэ ищхъэрэ Къаукъазым къыщагъуэтыкӀащ.

Археологхэ я къэхутэныгъэхэр къагъэлъагъуэу а къэралыгъуэм и къытехъукӀыныгъэрэ и зыужьыныгъэрэ защӀащ уней цӀыху гупхэр, Мысопотамин къэралыгъуэхэм пащӀащ. Мыекъуапэ къэрылыгъуэ дэсхэр иджырей бгырыс къуажэхэм нэхърэ мынэхъ ин пасэрей къуажэ цӀыкӀуурэ псэуащ, я нэхъыбэу зэлэжьар щӀымрэ Ӏэщ гъэхъунымрэщ. ЩӀым цӀыхубзхэр елэжьырт мывэм, бжьакъуэм къыхэщӀыкӀа фӀанэхэмкӀэ.

ИкӀы, фӀыуэ зиужьауэ щытащ кхъуэщын щӀыным. АрщхьэкӀэ, япэми хуэдэу, ар щӀагъуэу ягъэжьэфыртэкъым. Ауэ хьэкъущыкъу ящӀын папщӀэ хъурейуэ щыт кхъуэщын къызэрыгуэкӀ къыщагъэсэбэп щыӀэт. ФӀыуэ хуэӀэкӀуэлъакӀуэ хъуауэ щытащ мывэм елэжьыным.

Ауэ ехъулӀэныгъэ нэхъ ин дыдэт гъущӀым зэрелэжьыр. Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ илъэс 1300 и кӀэм ищхъэрэ Кавказым миталлхэм и гъэкӀуэщӀыныгъэр щыӀэу щытащ. ЯтӀэгъуэ хьэкъущыкъуми, гъуаплъэм къыхэщӀыкӀахэми ятет дамыгъэхэр зэрызэщхьыркъабзэм шэч къытумыхьэжыну къагъэлъагъуэ ахэр щӀыпӀэм зэрыщащӀар. Ар мывэм къыпыкӀыу металлым щызрата лъэхъэнэкъым, атӀэ домбеякъым и лъэхъэнэ пасэщ. Ӏэмэпсымэ зэрагъэхьэзырым гугъуу зыри хэлъкъым. Джыдэхэр, фӀанэхэр шэху къупхъэкӀэ ящӀа ятӀагъуэ формхэм ярылъу ягъэжырт. Ӏэмэпсымэ пащӀэхэр – бдзыхэр, сэхэр, къамэхэр – ягъэжа нэужь аргуэру щӀауӀукӀыжырт.
 
Мыекъуапэ къэрэлыгъуэм Псыжь Ӏусхэр щӀэкъузащ, псалъэм папщӀэ: Пыт къэралыгъуэрэ (ди лъэхъэнэм ипэкӀэ минищ) Катакомбы къэралыгъуэрэ (ди лъэхъэнэм ипэкӀэ минитӀ).

Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ минитӀ хуэдизкӀэ, Мыекъуапэ къэралыгъуэ зыужьынышхуэ иӀати, Ипщэ Къаукъазымрэ ищхъэрэ Хы ФӀыцӀэмрэ къэралыгъуэхэр сату хуищӀауэ щытащ. Абы къагъэнэхуащ Псыжь лъахэм къыщагъуэта Ӏэмэпсымэхэр. Мыекъуапэ – дэсхэр зэпэплӀимэ кхъэшхуэ яӀыгъащ.
 
Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ епщӀыкӀутӀанэ лӀэщӀыгъуэкӀэм Великое переселение народов (Volkerwanderung) – Хы цӀыхухэр – зыбжьанэ Къаукъаз исхэм задэхэтти, Хы Хужь нэсауэ Мысырым зыгъэдэлъар, езыхэр Мыекъуапэ къэралыгъуэм ятекӀуари ягъэунэхъуащ.

Миекъуапэрэ Псэунэрэ цӀыхухэм Адыгэ адэжьхэм я купщӀэр зэрыщытауэ хуагъэфэщащ.

Къэлэгъунэхэр ищхъэрэ-къухьэпӀэ Къаукъаз нэхъ гъэщӀэгъуэн псэунэ щытщ, Археологхэр долменкӀэ зэджэ, арщхьэкӀэ Долмен цӀыхухэр фӀащащ. Долмен КылтыкыбзэкӀэ къикӀыр мывэ-Ӏэнэ (дол-Ӏанэ; мен-мывэ). Ӏэнапэ къыщыщӀэдзауэ Апхъазым нэс бгыщхьэхэм псэунэхэр теувэщ, уеблэмэ Кърымрэ нэгъуэщӀ Къаукъаз щӀыпӀэхэр къегъуэтри, апхуэдэ минитӀрэ щитхурэ къыщызэтенащ Къаукъазым и дыгъэмыхъуэм. Псэунэхэм ныбжьышхуэ яӀэщ - илъэс миниплӀым нэблагъэ. Псэунэ лъэпкъ Мыекъуапэ къэралыгъуэ и гъунэгъуу щытащ.

ДэнэкӀэ псэунэ-долменхэр къадэкӀауэ нобэ ящӀэжкъым. Зы гипотезэ жыхуиӀэ псэунэхэр Къаукъаз къухьэпӀэм дэтӀысхьащ. Япэ щӀыкӀэм ахэрэ Мыекъуапэ-дэсхэрэ Ӏэсэу зэдэщыпсэуати, ауэ тӀэкӀу-тӀэкӀурэ Мыекъуапэ-дэсхэр къуэкӀыпӀэмкӀэ ягъэкӀуэтырт. Къаукъаз лъэпкъхэм ди лъэхъэнэм ипэкӀэ минитӀ хуэдизкӀэ псэунэхэр хагъэшыпсыхьыжащ, арщхьэкӀэ цӀыху Ӏэпхъуэныгъэшхуэ щыхьэтлыкъыгъэ Къаукъаз щыӀэркъым. НэгъуэщӀ гипотезэ жыхуиӀэ псэунэхэр Къаукъаз щӀыпӀэ къыщащӀащ.

Псэунэ лӀэужьыгъуэ зыбжанэ къэсащ ди зэманым. Нэхъыбэрэ мывэ пхъэбгъухэм къыхэщӀыкӀа псэунэхэщ: мывэ пхъэбгъуиплӀ зэупсеярэ зы мывэ пхъэбгъу тегъэлъэдэжауэ. А мывэхэр тон зыбжьанэ и хьэлъагъэщ. Археологхэр къызэрафӀэщӀымкӀэ абыхэм гъэпщкӀупӀэ щытащ, итӀанэ кхъэхэр.
 
Псэунэхэм, псалъэм папщӀэ, убыххэм я лъахэм къинахэм, я щӀыфэм тхыпхъэщӀыпхъэ, сурэт гъэщӀэгъуэнхэр къытенащ. ЛӀыщхьэхэмрэ фызыщхьэхэмрэ я хьэдэкъупщхьэхэр щыгъуэтащ, абыхэм ижьырабгъумкӀэ къуаншэу щылъырт. Хьэпшып куэд а кхъэхэм щыгъуэтащ: дыщэрэ дыжынрэ гъуаплъэрэ домбеякърэ хьэкъушыкъухэри Ӏэмэпсымэхэри Ӏэщэхэри. Ахэр тхыдэмрэ артрэ куэду щӀагъуэщ. Абыхэм я зыбжьанэр Адыгеймрэ Урысеймрэ я музеихэр къагъэлъагъуэщ.

Хьэт къэралыгъуэ Анэдолейм щыӀащ, и бзэр — хьэтыбзэ — нэхъ ижь абдежым щыпсэлъащ. Щыхьэтлыкъыгъэхэр къагъэлъагъу хьэтыбзэр мы-индо-еуропеибзэщ, уеблэмэ ар абазэ-адыгэбзэхэр я гъунэгъупэщ. И бзэр щӀымытхауэ илъэс миниплӀ лъандэрэ хэкӀуэдэгъащ, Хьэтхэ я щыпсэукӀэр нэгъуэщӀ лъэпкъхэм тетхыхьауэ щхьэпэу къэхъуащ.

Хьэтхэм Анэдолейм япэрей лъэпкъ щащӀэтӀысхьа хэтащ, домбеякъ жыуэ лъэхъэнэм лъандэрэ (илъэс 2500 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ хуэдизкӀэ). Анэдолей и купсырэ и ипщэ-къухьэпӀэрэ щӀыхэр щӀатӀысхьари и къэралыгъуэр лӀэщӀыгъуитху щӀигъу къэнащ. Нэхъ цӀэрыӀуэ къалэхэм хэту Хьэтуса, Махьмэтлар, Хьорозтэпэ, икӀы Аласахьоик.

И щӀыналъэр тэрэзу ямыщӀэу археологхэр, ауэ ижь-ижьыж асирийцхэм я пащтыхь Нарамсин илъэс миниплӀым щӀигъукӀэ узэӀэбэкӀыжмэ мывэ тхылъым тригъэтхауэ щытам и гугъу щещӀыр илъэс мин ипэкӀэ Ищхъэрэ Месопотамием Уэр Хьэту дзэпщыр я пашэу хьэт лъэпкъыр къызэрыкӀуар. А тхылъым зэритымкӀэ Хьэт лъэпкъыр къикӀауэ щытащ Ищхъэрэ Къаукъазым. Уэр Хьэту и лъэпкъэгъу хьэтуукъуэхэр и гъусэу Фурэ (Евфрат) псы Ӏуфэм къыщохутэ. Ахэм яухуэ къалэхэу Къаргъэмыщ (Каргамыш), ТхьэпсэкӀ (Тхапсек). ИужькӀэ яубыдыр къалэ-къэрал Акад. Мы тхыгъэр иджыри зэ щыхьэт тохъуэр Хьэт Къэралыгъуэр ину, Ищхъэрэ Къаукъазри хиубыдэу зэрыщытам, Хы МыутӀэ нэскӀэ.

Хьэтхэр тхьэ куэдхэр ящӀащ. Абыхэм я нэхъ цӀэрыӀуэ Тхьэ куэду сынхэр къегъуэтауэ Тыркуей Музейхэр къагъэлъагъуэщ. Абыхэм Боран тхьэ, ЩӀэгъэкъуэ тхьэ, Зауэ тхьэ сымэхэ яӀащ. Я къэралыр пащтыхьыгъуэрэ пщыгъуэрэ цӀыкӀухэр зыгъэпэщауэ, фӀэщхъуэныгъэ хабзэхэм тепщат.

ЗэрызкӀэ Хьетхэр пэлъэщауи, къэрал дэсхэм я нэхъыбэу хьэтхэр къэнащ. ИкӀэм, илъэсхэр 2000 – 1700 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ Хьэт къэралыгъуэр зэфӀэтащ, абы Хьет лъэпкъхэр къахьащ. Хьэт къэралыгъуэм къыкӀэлъыкӀуэ Хьетхэр щӀэкъузат, я хабзи, я дини, я Ӏуэху зехьэкӀи зытращӀыкӀыжар хьэтхэращ. Индо-еуропеибзэ зыпсэлъауэ Хьетхэр, хьэтхэм зэразэлъэпкъэгъукъым, зэразэблагъэкъым. Ауэ «Хьэт хэку»-кӀэ зэфӀащэгъауэ, Хьетхэри и хэкум къыщыхъуам абыкӀэ зэреджэу къэнащ. Зыкъом дэкӀа нэужь, Хьэтхэр хагъэшыпсыхьауэ е я пӀэхэр дэтӀысхьауэ Хьетхэращ.

Хьет къэралыгъуэр ди дъэхъэнэм ипэкӀэ 1750-1180 гъэхэр щекӀуэкӀащ. А щыгъуэм абы зэужьынэшхуэ иӀат, я къэралыр Анэдолей нэхъыбапӀэмрэ Шамымрэ Ханаанымрэ я щӀыналъэхэм зраубгъуащ. Абы къыхэкӀкӀэ, ди лъэхъэнэм ипэкӀэ 1300 гъэм, ахэр Мысырым и щӀыналъэхэм я пэгъунэу къыпауващи, Къадыщ зауэм ди лъэхъэнэм ипэкӀэ 1274 гъэм щрикӀуэкӀащ.

Археологхэм къатӀэщӀыж ныбжьышхуэ зиӀэ кхъэлэгъунэхэр, ахэм къыщӀах Ӏэмэпсымэхэр, Ӏэщэ-фащэхэр, хьэкъущыкъухэр, хьэдэ щӀэлъхьэкӀэхэр, къэна Хьэтыбзэ пычыгъуэхэр нэгъуэщӀхэри белджылэу къэзыгъэлъагъуэр адыгэхэмрэ абазэхэмрэ хьэтхэм зэрагъунэгъу дыдэщ.

Зы хуэгъэфэщэныгъэ жиӀэр Хьэтхэр Анэдолей щӀыпӀэм къыщыхъуати яхэтауэ зы лӀакъуэ гуэр Къаукъазым къикӀауэ, КазкикӀэ зэреджащ. Зауэ лӀакъуэ загуэтахэр, ахэр Хьэтхэм и ищхъэрэмкӀэ щыпсэуащ. Зы щӀэувэр жиӀэ ахэр Къаукъазым къащӀэкӀари илъэси 3800 пэкӀэ Азиэ ЦӀыкӀу ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэм щӀатӀысхьэрт. Ахэр Казки къалэ лъэщыр яухуэгъащ. А къарууфӀэ зауэлӀэхэр Хьет къэралыгъуэ кӀэухым нэс и къурмакъейм телъащ. Кащкэ, зы Казки Ӏыхьэр, адыгэ я лъэпкъыжьхэр щӀэува къызэрыфӀощӀырт, икӀы абази я адэжьхэр нэгъуэщӀ Ӏыхьэр, Абщылэ и цӀэрщ. Абы пэж щытмэ, адыгэрэ абазэрэ абы лъандэрэ мызэлъэпкъыгъуэ уват.

НэгъущӀхэм зэрыгупсысымкӀэ пасэрей ищхъэрэ-къухьэпӀэ Къаукъаз лъэпкъхэм, Хьэтхэрэ Казкихэрэ, зыблагъэ лъэпкъхэм я къуэкӀыпӀэ къудамэр зэрагъэпэщащ. А лъэпкъхэр ипщэ Еуропэм щыщӀэдзэ Атлантик океаным нэс щыпсэуащ. Абы кӀэщӀу баскухэрэ иберияхэрэ этрускхэрэ сымэ защыщащ. Ауэ а лъэпкъхэр къызэтракъутащ индо-еуропей лъэпкъхэм.

Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 8-нэ лӀэщӀыгъуэм КъуэкӀыпӀэ Еуропэм икӀы Ищхьэрэ Къаукъазым гъущӀ лъэхъэнэ и къежьапӀэщ. Пасэрей Мэуэтей къэралыгъуэм зыбжьанэ гъуэтыныгъуэхэр кӀэрылъхьащ, абы ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 8-7 нэ лӀэщӀыгъуэхэм я зэхуаку щытащ. Къобан къэралыгъуэ ипэкӀэ пасэрей адыгэ Мэуэтхэр къэралыгъуэ кӀэрылъхьащ. Ахэр ищхъэрэ-къухьэпӀэ Къаукъазымрэ ищхъэрэ Хы ФӀыцӀэм щыпсэуащ. Я къэралыгъуэр илъэс 1200-рэ къэнащ. Абыхэм нэгъуэщӀ ипщэ-къуэкӀыпӀэ еуропэ лъэпкъхэр гъунэгъугъэ иӀащ, икӀы алыдж я жылагъуэхэр хуэзанщӀащ, а жылагъуэхэр ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 7-6-нэ лӀэщӀыгъуэхэм Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэм Ӏуагъэуващи, илъэс мин бжьыгъэкӀэ къэнащ. Алыдж Къаукъаз теухуа тхыгъуэхэм я нэхъыбэхэр а лъэхъэнэм щытхащ.

Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 8-нэ – е 7-нэ лӀэщӀыгъуэхэм, ищхъэрэ-къухьэпӀэ Къаукъазым къэралыгъуэщӀу зиубгъуащ. Ащыгъуэм мыбы ис адыгэ лӀакъуэхэм мэуэткӀэ еджэу щӀадзащ. Мэуэтхэм я хэкур ищхъэрэмкӀэ Тэн псышхуэ къыщӀидзэт, Хы МыутӀэрэ Хы ФӀыцӀэрэ ӀуфэхэмкӀэ иридэкӀуейти, абазгэм я щӀыгум еулӀэт. ИпщэмкӀэ Къаукъаз мылылъэ къуршыжьхэм еулӀэт, къуэкӀыпӀэмкӀэ Ставропол плато жыхуиӀэм нэблагъэт.

А къэралыгъуэм хуабжэу щытащ адыгэ лӀакъуэхэу: тариетхэр, досххэр, дандарийхэр, синдхэр, псесхэр, керкетхэр, ахейхэр, нэгъуэщӀхэр. ЛӀакъуэ къэс езым и щӀыгу гъэнэхуа иӀэжт, щхьэж езым и пщым и унафэми щӀэтыжт.

Пасэрей тхакӀуэхэмрэ хэкумэтххэмрэ ди лъэхъэнэм ипэкӀэ еханэ лӀэщӀыгъуэм лъандэрэ Мэуэтхэм тетхыхьащ, ахэм я щыщу нэхъ гъэщӀэгъуэну ди лъэхъэнэм ипэкӀэ япэ лӀэщӀыгъуэм псэуа хэкумэтх цӀэрыӀуэ Страбон. Археологхэм къатӀэщӀа къалэжьхэм къагъэлъэгъуащ икӀы щыхьэт тохъуэр зэпымыууэ илъэс миным нэскӀэ мэуэт щӀэнхабзэм зиужьурэ зэрыкӀуам.

Ащыгъуэм, Мэуэтхэмрэ Алыджхэмрэ я захуэку сату гъуэгухэр загъэпэщащ сату зыщӀэхэм. Алыджхэм санэри дагъэри хьэкъущыкъухэри Ӏэмэпсымэ хьэкӀэпычхэри Къаукъазым кърихьат. Къаукъаз исхэм, зи къыдгъэхуэныгъэм хадэхэкӀхэри къэкӀыгъэхэри щӀэӀэтар, алыджхэм хьэцэпэцэхэри лыри бацэри псэущхьэфэри икӀы пщылӀхэри пагъэкӀуэжат.

ИкӀы ахэр нэгъуэщӀ къажэр лъэпкъухэм гъунэгъугъэ хуаӀащ, псалъэм папщӀэ ищхъэрэ Хы ФӀыцӀэ щӀэтӀысхьа Кимерийхэрэ Скифхэрэ, икӀы Тэнрэ Индылрэ я зэхуаку щыпсэуа Щэрмэтхэр. Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 8-нэ лӀэщӀыгъуэм я гъунэгъугъэ Ӏэщэхэмрэ шуу Ӏэмэпсымэхэмрэ я гухьэныгъэ щыхьэтлыкъыр къаувэщ.

Ауэ Мэуэтхэм нэхъ пыщӀэныгъэ куу даӀащ Боспор алыдж къэралыгъуэм. Керч хы дэкӀыпӀэм и Кърым лъэныкъуэмкӀи, мэуэтхэм я щӀыналъэ Темэн хытӀууащӀэмкӀи ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 6-нэ лӀыщӀыгъуэм щыщӀэдзауэ алыджхэр гуп-гупурэ къитӀысхьэн ирагъажьэр. Кърым дэс Алыдж къалэхэр зэгухьэри, ди лъэхъэнэм ипэкӀэ 480 гъэхэм къагъэхъуауэ щытащ БоспоркӀэ зэджэ къэрал зэгухьэныгъэр. Абы Боспор пащтыхьыгъуэкӀи еджэу тхыдэм хэтщ.

А зэманым Боспор къэрал унафэщӀхэр щӀэкъут щэрмэтхэм, мэуэтхэм, скифхэм зэхущытыкӀэ тэрэз хуаӀэну икӀи ар зэрагъэпэжынум пылът. Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ 438 гъэм Боспорым пащтыхьыгъуэр Спартокидхэм яубыдри е 2-нэ лӀыщӀыгъуэм нэгъу¬нэ яӀыгъащ. Ахэм я пащтыхьыгъуэм Боспор къэралыгъуэм зрагъэубгъун щӀадзэ икӀи нэхъыбэу апхуэдэ политикэ ирагъэкӀуэкӀыр къуэкӀыпӀэ, къухьэпӀэ лъэныкъуэхэмкӀэ щыпсэу лъэпкъхэм ятехьэлъэт. Апхуэдэ политикэр къадэхъури а лъэныкъуэхэмкӀэ Боспор къэралыгъуэм зиубгъуфат, абы къыхэкӀкӀэ ди лъэхъэнэм ипэкӀэ е 4-нэ лӀыщӀыгъуэм икӀэм нэс мэуэт лӀакъуэхэу дандариехэр, псесхэр, фатейхэр, досххэр Боспор пащтыхьыгъуэм и жьауэм щӀохуэ.




#Article 6: Адыгэбзэ (1779 words)


Адыгэбзэ (, ) — адыгэхэм я бзэ, абазэ-адыгэбзэхэм я унагъуэм хэхьэ. Къаукъазым бзэр здызэрахьэр: Урысейм (Адыгеим, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Ишъхъэрэ Осетиэм, Краснодар крайм, Ставропол крайм), Тыркум, Шамым, пэмыкӀэ къэралхэм.

Бзэм зезыхьэхэм я бжыгъэм хэшъыкӀыгъуэ тэрэзу езыт къуэдейр къэралитӀ — Урысей (788, 300); Исраэл (5, 000).

Адыгэбзэр шъэныгъэмкӀэ тӀууэ захэгъэкӀауэ щыт: 

КӀэмгуэй хьэрыфылъэ (КӀах тхыбзэр зытет)

КӀахэ адыгабзэм идифтонгмэ къатегуыщыӀэу, тызыхэплъагъэ тхылъхэм мы къыкӀэлъыкӀуэрэ тхыпкъылъэхэр, пычыгъуэхэр ары дифтонгэу алъытэрэр: е (эй=йэ), я (йа), и (ый=йы), ю (йу), ау, эу, ыу, иу, о (эу=уэ), уа, уы, уи, уе. Ау тэ къызэрэтшӀуэшӀрэмкӀэ адыгабзэм хэт дифтонгхэр мы къэтпчъыгъэ тхыпкъхэм-пычыгъуэхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэр арэп. КъатӀуэрэм нахь лъапсэ иӀэным фэшӀ, апэу гуыщыӀалъэхэм, дифтонгым къыраӀуалӀэрэм игуыгъу къэтшӀын.

Мы гуыщыӀэлъитӀуым фэдэу тызыхэплъэгъэ гуыщыӀэлъэ пчъагъэми къызэратхырэр дифтонгыр мэкъэзещэ мэкъитӀуыр зы пычыгъуэм зы макъэ фэдэу къызэдыхэфэныр ары. Арэу зыхъуырэм ыпшъэкӀэ къэттыгъэ тхэпкъхэр-пычыгъуэхэр дифтонг хъуыным фэшӀ ахэлэжьэрэ макъэхэр мэкъэзещэ хъуын фае. Мы тхэпкъ-зэхэлъхэм (е, я, и), ахэлэжьэрэ э, а, ы, тхэпкъхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэмрэ, ю, тхэпкъ зэхэлъым хэлэжьэрэ у-м ымакъэрэ зэрэмэкъэзещэмкӀэ зыми гурышхъуэ ышӀырэп. Ау кӀахэ тхыбзэхабзэм дифтонгэу къыщалъытэрэ тхэпкъ зэхэлъхэм ахэлэжэрэ й тхэпкъым ымакъэрэ, пычыгъуэхэм ахэлажьэрэ у тхэпкъым ымакъэрэ, мэкъэзещэу къалъытэжьхэрэп. Мэкъэзэращэх. Уырысыбзэ грамматикэми й-эр мэкъэзэращэу къелъытэ. Къэбэртэе адыгабзэм итхыбзэхабзи ары къызэрэщалъытэрэр. Яковлевымрэ lэшъхьамафэмрэ къызэдыдагъэкӀыгъэ «Адыгей литературабзэм и тхыбзэхабз» зыфиӀуэрэ тхылъми мы мэкъитӀуыр мэкъэзэращэмэ ахэтэу къытыгъ. ЕтӀани а зы макъэр зы бзэм щымэкъэзэращэу нэмыкӀыбзэм къызыхафэкӀэ мэкъэзещэ хъуын зэримылъэкӀыщтыри гурыӀуэгъуаепщтын.

Адыгабзэм гъогушхо къыкIугъ. Илъэс мин пчъагъэхэм чIышъхьашъом щыпсэурэ адыгэ лъэпкъхэр зэкIэ хэлэжьагъэх адыгабзэм игъэпсын, ипсыхьан. Ащ фэдиз лIэшIэгъу пчъагъэхэм лъэпкъым мэкъабэ, гущыIабэ, гущыIэухыгъабэ къытыгъ. Лъэпкъым щыщэу чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэухэрэм чIыпIабзэхэр, зылъэныкъо горэкIэ адыгэ лъэпкъыбзэм текIэу, яIэ хъугъэх. Ащ фэдэу адыгэбзэ зэикIым нахь къыхэщхэу тиIэр чIыпIэбзэ заулэ мэхъу: абдзэхабзэр, бжъэдыгъубзэр, кIэмыгуябзэр, шапсыгъабзэр. Мыхэмэ зэу ахэбгъахьэми хъущт къэбэртэябзэр. Джы тилъэхъан къэбэртэябзэр бзэ шъхьафэу алъытэ, ау ар адыгабзэм, лIэшIэгъу пчъагъэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, щыщ шъыпкъэу щытыгъ, ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ адыгэ чIыпIабзэхэм афэдэу. Адыгэ лъэпкъым ихъишъэ зэзгъашIэрэмэ къыхагъэщэу тырехьылIэ, тхыдэхэми, усэхэми къахэфэ, къэралыгъо, лъэпкъ Iофхэр зэшIохыгъэным пае зэкIэ адыгэхэм ялIыкIохэр хэгъэгу хасэм щызэIукIэхэу, Iофэу згъэгумэкIхэрэм тегущыIэхэу. А хасэхэм лIыкIоу агъакIощтгъэхэр акъыл зэбгъотылIэнэу, жэбзэ къабзэ зыIулъэу, цIыфхэр згъэдэIон зылъэкIыщтыр арыгъэ. Джы загъорэ къызэрэхэкIэу, ащ фэдэ лIыкIор IэнатIэу иIэм елъытыгъэу е IэнэтIэ лъыхъоу, е зэрэкIуагъэм рыкъэин ихьисапэу щытыгъэп. ЛIыкIор цIыфхэм зэлъашIэу, шъхьакIафэ фашIэу, акъылыгъи, цIыфыгъи, адыгагъи, лIыгъи бгъодэлъэу щытыщтгъэ. Ежь хьаблэм, къуаджэм, чIыпIэм, хэкум агъэнэфагъэу, хадзыгъэу агъакIощтгъэ. Ащ фэдэ лIыкIоу къэралыгъо, лъэпкъ хасэм къекIолIагъэхэр зэкIэ зы адыгэ лъэпкъыбзэкIэ нахьыбэмкIэ гущыIэщтгъэх. Ащ фэдэ лIыкIоу, губзыгъэу къэгущыIэрэм игугъу хэкум дахэкIэ щыIущтгъэ, адыгэбзэ къабзэкIэ мэгущыIэ, жэбзэ къабзэ Iулъ аIощтгъэ. Мы зигугъу къэтшIырэм къикIырэр -адыгэхэр сыдигъуи абзэ зэрэлъыплъэщтгъэхэр, адыгэбзэ жэбзэ къабзэр зэрагъэлъапIэщтгъэр ары. А лъэхъан чыжьэхэм жабзэм лъыплъэщтгъэхэ нахь, адыгэхэм тхылъыбзи, бзэр зэрызэхэтым ехьылIэгъэ грамматики, хэбзэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэри яIагъэхэп. ЗэкIэ адыгэу адыгабзэм рыгущыIэхэрэм зэфэдэу зэдагъэцэкIэн фаеу шэпхъэ гъэнэфагъэхэр бзэм ехьылIагъэу щыIагъэхэп. Ащ фэдэ амалхэр зиIэнхэу хъурэр тхэн амал зиIэ лъэпкъыр ары. Тэ, адыгэхэм, тхэн амал тиIэ хъугъэу залъытэрэр 1918- рэ илъэсым щегъэжьагъэу ары. А илъэсым ыуж ныIэп адыгабзэкIэ тхылъхэр къыдэкIхэ зыхъугъэхэр. ЦIыкIу-цIыкI Iзэ адыгэ тхылъыбзэ тиIэ мэхъу. Тхылъыбзэм къытекIэу тхэкIэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэр адыгабзэм иIэхэу Н.Ф.Яковлевымрэ Iэшхьэмэфэ Даутрэ хагъэунэфыкIых. Ыужым, 1936-рэ илъэсым, Iэшхьэмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэ «Адыгэ орфографиер» унашъоу аштэ, етIанэ, 1938-рэ илъэсым, Мыекъуапэ ятIонэрэу къыщыдэкIыжьы. Адыгэ орфографиер унашъокIэ зэраштагъэм къикIырэр, а шэпхъэ гъэнэфагъэхэу адыгэ тхылъыбзэм ехьылIагъэу къыдагъэкIыгъэхэр зэкIэ адыгэ тхылъыбзэм рылажьэхэрэм зэфэдэу зэдагъэцэкIэнэу ары. Адыгэ народэу зитхылъыбзэ уцоу, тхэн амалыр къызIэкIэзгъахьэщтгъэмкIэ а апэрэ тхэкIэ амалэу, шапхъэу Iэшъхьэмафэ Даутэ зэхигъэуцогъагъэмэ яшIогъэшхо къакIощтгъэ, ар иIэпэIэгъоу шIэныгъэм ипчъэхэр къызэIуихыщтгъэ, егъашIэм зыкIэхъопсыщтгъэ шIэныгъэ нэфыр къызIэкIигъахьэщтгъэ.

Орфографием ишапхъэхэм гущыIэр зэрэптхыщтыр, а гущыIэм иIахьыгъухэм ямэхьан, зэпытэу е зэпымытэу ахэр птхыщтхэмэ, дефис дэтэу е дэмытэу гущыIэр гъэпсыгъэщтмэ, инэу е цIыкIоу къебгъэжьэщтмэ, гущыIэм ишъошэ-хабзэхэр къагъэунэфых. ТхэкIэ амалэу бзэм иIэхэм къатекIызэ, орфографием зэкIэ тхылъыбзэм пылъхэм зэдагъэцэкIэн фэе тхэкIэ амалхэм яшапхъэхэр къегъэуцух, адыгэ грамматическэ шъуашэхэу зэдаштагъэхэр зыми ымыукъонхэм пае. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, орфографиер научнэ лъапсэ иIэу ежь обществэм зэдиштэгъэ тхэкIэ амалэу, шапхъэу щыт, ыкIи а шэпхъэ зэдаштагъэхэр зыукъорэм хэукъоныгъэхэр ышIэу, икъоу шIэныгъэ зымыгъотыгъэ тхакIоу, цIыфэу алъытэ. Сыд фэдэрэбзи анахь мэхьанэ шъхьаIэу иIэр, а бзэр зыIулъ цIыфхэр зэдэгущыIэнхэр, зэгурыIонхэр ары. Орфографием, а лъэныкъомкIэ укъызекIуалIэкIэ, цIыфхэр тхыгъэкIэ зэдэгущыIэнхэ алъэкIын амал къеты. ЖабзэкIэ узэдэгущыIэным фэдэп тхыгъэкIэ узэдэгущыIэныр: жабзэм чIыпIабзэхэр щыбгъэфедэхэми мэхъI , къыбгурымыIоу укIэупчIэжьмэ, уздэгущыIэрэм къыбгуригъэIожьыщт, ау тхылъкIэ узэдэгущыIэмэ зэкIэми зэдаштэгъэ шапхъэхэр бгъэфедэнхэ фае, къагурымыIорэ къэIокIэ-тхакIэхэр хэмыгъахьэхэу. Ар аущтэу мыгъэпсыгъэмэ, уитхыгъэ зыфэгъэхьыгъэ цIыфхэм узыфаер агуIымыIонкIэ щынагъо.

Iэшъхьэмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэгъэ тхэкIэ шапхъэхэр адыгэ народым ыгъэфедэхэзэ илъэс пчъагъэм гъэсэныгъэм гъэхъэгъэ дэхэкIаехэр ышIыгъэх. А тхэкIэ шэпхъэ зэдаштагъэхэр агъэфедэзэ, адыгэхэм художественнэ литературэ шIагъо яIэ хъугъэ, научнэ IофшIагъэхэр къатыгъэх, публицистикэм зырагъэушъомбгъугъ, театри, радиуи, телевидениеми къащэгущыIэх, ублэпIэ, гурыт, апшъэрэ еджапIэхэм ащэлажьэх. А пстэумэ къагъэлъагъорэр, адыгэ тхылъыбзэр уцунымкIэ а тхэкIэ унашъоу аштэгъагъэм ииIуогъэшхо къызэрэкIуагъэр ары. Ау обществэм ищыIэныгъэ лъыкIуатэ къэс бзэми зэхъокIыныгъэхэр иIэхэу мэхъух, анахьэу лексикэм. Ащ фэдэ хэхъоныгъэхэр адыгабзэми фэхъугъэх. Ащ епхыгъ джы тилъэхъан адыгэ тхэкIэ шапхъэхэм ахэплъэжьынхэу, хэхъоныгъэу бзэм фэхъугъэм ифэшъошэ зэхъокIныгъэхэр фанIынэу тинаучнэ IофышIэхэр зыкIыпыхьагъэхэр. ЗэрэхъурэмкIэ, ар щыIэныгъэм къыгъэуцугъэ Iофышхоу щыт. Ащ изэшIохын пылъ IофышIэхэр шэпхъэ уцугъахэу щыIэхэм арыгъуазэхэзэ, тхылъыбзэм къыхэхъуагъэхэр къагъэунэфэны, а шэпхъэ зэлъашIэрэм пэшIуемыкIохэу, хахъо фашIын фае. Мы Iофыр зэшIозыхрэ IофышIэхэр ежь агу рихь-римыхьрэ закъомкIэ къекIуалIэхэ хъущтхэп, зыщыпсэурэ, зыщыщ чIыпIабзэхэр, ежь зэрэзэхагъэуцорэр агъэфедэу, шапхъэу къатынхэр тэрэзэп, емыкIу, адыгэ лъэпкъымкIэ зэрар. Ащ фэдэ гъэпсыкIэм адыгэ цIыф лъэпкъхэр зэриутэкIынхэ ылъэкIыщт, шэпхъэ уцугъахэм шIэныгъэ рызгъотыгъэхэм яшIэныгъэ ашIузэщикъощт, еджапIэхэм аIут кIэлэегъаджэхэри, ащеджэхэрэри Iоф хидзэщтых. ТикIэлэегъаджэмэ язакъоп орфографием ишапхъэмэ агъапэхэрэр, ахэр нахьыбэу гъэзетым къэтхэхэ нахь мышIэми. Адыгэ тхэкIэ шапхъэм егъэгумэкIых тиусакIохэри, тижурналистхэри, тиартистхэри, тинаучнэ IофышIэхэри, тимэкъу-мэщышIэ IофышIэхэри - зэкIэ адыгэ тхылъыбзэр шIу зылъэгъоу, гъунэ лъызыфхэрэр. Ащ фэдэу зэрэщытым ишыхьат тхэкIэ шэпхъэ проектхэу «Социалистическэ Адыгей»-м къыкиутыгъэхэм яхьылIагъэхэу цIыфыбэ къызэратхэри. Илъэс тIокIым къехъужьыгъэу адыгэ орфографием ипроектэу Бырысырым, Даурым, Шъаокъом зэхагъэуцуагъэм зэп-тIоп зэрэтегущыIагъэхэр, мыхъун ашIошIэу къыхэфагъэхэри авторхэм араIожьыгъэх, хэмытэу, ахэм гу зылъамытагъэ горэхэри къыхэкIыгъэхэми анаIэ тырарагъэдзэжьыгъ. Аужыпкъэрэм,Адыгэ хэку исполкомым зэхищэгъэгъэ орфографическэ комиссием хэтхэр /ащ сэри сыхэт/ аужыпкъэрэ едзыгъоу авторхэм къытыралъхьагъэм еджэжьхи, а едзыгъор августым и 15-м 1989-рэ илъэсым «Социалистическэ Адыгей»-м къыхиутынэу, цIыфхэр зэкIэ рагъэджэнхэу, комиссием рихъухьэгъагъ. Ащ ыпэкIэ, комиссием и тхьаматэу МэщбэшIэ Исхьакъ зэкIэми, къариIогъагъ: нэпэмыкIэу орфографическэ шапхъэхэр зэхэзгъэуцуагъэ е илъэсым къыкIоцI зэхэзгъэуцон щыIэмэ тежэнышъ, къырахьылIэрэмэ анахь дэгъур къахэтхыщт ыIуи. Ари хъункIэ зэдашти, ежагъэх, ау зыми тхыгъахэу къытыгъагъэп ыкIи илъэсым къыкIоцIи къыгъэхьазэрыгъагъэп.

Проектым иаужыпкъэрэ едзыгъор гъэзетым къыхиутынэу комиссием зештэм ыуж, ЗекIогъу Уцужьыкъо нэIосэгъэ-Iахьылыгъэ амалэу иIэхэр ыгъэфедэхи, къезытыгъэри тымышIэу, джыри илъэс пIалъэ зыгорэм къыритыгъэу зэхэтхыгъ. Ащ къыхэкIыкIэ, Iофыр зыми къымыIэтэу илъэсым ехъоу тежагъ. Зыми проект шъхьаф къытынэпщтын, уахътэу агъэнэфэгъагъэхэр бэ шIагъэу блэкIыгъэх зыфаIоным тегъэпсыхьагъэу,авторхэм комиссием рихъухьагъэр агъэцакIэу аIуи, япроект гъэзетым къыхрагъэутыгъ. А охътэ шъыпкъэм тефэу ЗекIогъум ипроекти «Адыгэ орфографиер нахьыпIу зэрэхъущтымкIэ шIэгьэн фаехэр» ышъхьэу брошюрэ шъхьафэу экземпляри 150-рэ хъурэр къыдэкIы. 

Мы проектым нэIуасэ зыфэзыиIынхэу, тегущыIэщтхэмкIэ а пчъагъэри икъунгъэ, ау ащ ЗекIогъур ымыгъэразэу, гъэзетым къыхаIигъэутынэI редакторым реты. Зэрэадыгэ лъэпкъэу яхьылIэгъэ тхэкIэ шапхъэхэр редакторым ыштэнхэшъ къыхиутынхэр къыригъэкIугъэп, тегущыIагъэ щымыIэу, комиссиери хэмыплъагъэу. Ар аущтэу зэхъум, ЗекIогъум джыри «къыдэIэпэIагъэх»: орфографическэ комиссием хэтхэр аугъойхи «къыхэтыутын фае» къараIуагъ. Ау къэгущыIагъэхэм анахьыбэ дэдэм ЗекIогъум ипроект къыхэуутыным игъо мыхъугъэу ыкIи мэхьанэ хъатэ, адрэ проектэу къыхаутыгъэм шIокIэу, имыIэу аIуи зэбгырыкIыжьыгъэх. Ащ къымыубытхэу ЗекIогъум «къыдэIэпэIэхэрэм» ялIыгъэ, язэшIокI къагъэлъагъоу аIуи, проектыр гъэзетэу «Социалистическэ Адыгей»-м июным и 13-м 1990-рэ илъэсым къихьагъ. Проектыр брошюрэу къызыдэкIыгъэр мэзэ зыщыплъ нахьэ мыхъоу ары шъыпкъэр гъэзетым къыхырагъэутыгъ. Ар зэрар лыягъэу тэлъытэ, ау ащ изакъоп -ЗекIогъум къытырэ проектыр тхэкIэ шэпхъэ зэгъэзэфагъэу щытэп, ар илъэшъухьэгъэу гъэпсыгъэ, кIэлэегъаджэхэмкIи кIэлэеджакIохэмкIи гурыIогъуаеу бзэ хьылъэкIэ тхыгъэ. Параграфи 119-рэу ЗекIогъум къытырэм ащыщэу 80-м къехъурэр Бырысырым, Даурым, Шъаокъом япроектэу къыхаутыгъэм тефэх, орфографием хэмыхьэхэу орфэпием хэтын фаеу параграф зыщыплI хэт, тхэкIэ шапхъэ мыхъухэу, шапхъэ пшIынэу атемыфэуи параграф зытIущ хигъэхьагъ, адрэ проектым комиссиер тегущыIэ зэхъум хагъэкIыжьхэмэ нахьышIу зыфаIуи хагъэкIыжьыгъэхэу параграф зытIущ ежьым хигъэхьажьыгъ, адрэ параграфэу къэнэжьхэрэр скобкэмэ адэтэу апэрэ проектэу къыхаутыгъэм чIыпIэбзэ къэIуакIэх aIoy щыхагъэунэфыкIыгъэхэр ЗекIогъум скобкэмэ къадиххи, тхылъыбзэ шапхъэ фэдэу параграф шъхьафхэу къытыгъэх. Ахэри бжъэдыгъу чIыпIэбзэ закIэх. Ащ къикIырэр, ежь ЗекIогъум тхэкIэ унашъоу адыгэ народыр илъэс пчъагъэхэм зэрылажьэу, цIыфхэм зэдаштагъэу, яшIэныгъэ ылъапсэу щытыр зэриукъорэр ары, ежь ыгу рихь-римыхьмэ къатекIырэ екIолIакIэм тетэу е ежь зыщыщ чIыпIэмкIэ ыукъудыи пIоигьоу зэритхыгъэр ары.

Научнэ лъапсэу проектитIуми яIэр къызыщежьэрэр Iэшъхьзмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэгъэ шапхъэхэу унашъокIэ аштэгъагъэхэу ыпшъэкIэ зигугъу къэтиIыгъэр ары, ау проектмэ яавторхэм ар зэрагъэфедагъэр зэтекIы. Апэрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэхэм шэпхъэ шъхьаIэу цIыфхэм зэлъаштагъэхэр амыукъохэу, тхылъыбзэм кIэу къыхэхьагъэхэр шэпхъэ гъэнэфагьэ ашIызэ дэлэжьагъэх, ыужрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэм шэпхъэ уцугъахэхэу щытхэр ыукъозэ ешIы, ежь ичIыпIабзэ зэрэлъэпкъэу шапхъэкIэ аригъэштэн ыгу хэлъэI фэбанэ. Ащ фэдэ екIолIакIэр народым зэрэщытэу ыштэщтэп, IэпэIэгьу кIочIэшхохэр «къыгъотэу» мыхъущтыр кIоцIырафыгъэми. Ащ ишыхьатых а проектхэм яхьылIагъэхэу гъэзетым къыхиутыгъэ статьяхэри.

Мы статьям проектитIум язи, ящыкIэгъэ-ямыщыкIагъэхэм, сакъыщытегущыIэрэп, сыда пIомэ ахэр авторхэми мызэу-мытIоу ясIуагъэх, комиссиеми щытегущыIэхэ зэхъум шъхьаихыгъэу къыщысIогъагъэх. КъэсIуагъэмэ ащыщыбэхэр апэрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэмэ къыдалъытагъэх ыкIи зэрагъэтэрэзыжьыгъэм сезэгъыгъ. Джы тиадыгэ тхылъыбзэ изытеткIэ, Бырсырым, Даурым, Шъаокъом зэхагъэуцогъэ адыгэ орфографием ипроектэу къыхаутыгъэу цIыфхэр хъунэу зытегущыIэхэрэр унашъокIэ штэгъэным игъо хъугъэу сэлъытэ.

СигущыIэ икIэухым, къыхаутыгъэ статья зытIу горэм къащатхырэм сакъыщыуцу сшIоигъу. АпэрэмкIэ, Хъут Казбек истатьяу «Iофгъошхомэ ащыщ» зыфиIоу «Социалистическэ Адыгей»-м маим и 18-м 1990 илъэсым къихьагъэр къызтегущыIэрэ «Iофыгъошхом» имыфэшъуашэу дысэу, гуаоу мыхъунхэр риIуалIэу къыхэкIы. Ащ мырэущтэу етхы: «Буквэхэм ацIэ зыщызэхагъэкIокIэгъэ орфографием ребгъэджэнхэ плъэкIыщтэп, рыбгъэсэхъуджэнхэ плъэкIыщт нахь...». Мыщ фэдэ гущыIэ мыщыухэр пIонри птхынри къекIурэп, авторхэм ямылажьэр ялэжьэ шъыпкъэу щытми. Бырсырми, Даурми, Шъаокъоми зы букви, зы макъи зэхагъэкIуакIэрэп, зытетым тетэу къатхы нахь.

Авторхэм буквэу д-р, буквэу дз-м хагъэкIуакIэу еIошъ Хъутым ахэр егъэмысэх, ау ащ фэдэ зэхэгъэкIокIэгъэ Iоф хэтлъагъорэп проектэу тыкъызтегущыIэрэм. Мары ащ щатхырэр: «#7. Буквэхэу дд зэгъусэхэу атхы: 

ХэткIи нэфэн фае, авторхэм дз-ри, дж-ри, д-ри буквэ шъхьафхэу зэралъытэхэрэр, ау бгъэмысэхэ пшIоигъомэ, мы къэтхьыгъэ параграфым икъежьапIэкIэ/» буквэхэу дд зэгъусэхэу атхы»/ бгъэмысэнхэ плъэкIыщтых, Хъут Казбек зэрипIырэм фэдэу. Ау ащ фэдэ нIыкIэри, къыгурыIуакIэри емыкIу.

Проектым иавторхэм апэрэ едзыгъоу къатыгъагъэм щыхагъэунэфыкIыгъагъ у-м пычыгъо къызщитрэм ащ ыуж ы-р щытэу птхын фаеу, ау ащ еджагъэхэри, комиссием щыщхэри езэгъыгъэхэп, арти джырэ проектым хэмытыжьэу къатыгъ.

Хъут Казбек джы ар щыкIагъэу проектым фелъэгъу. Тэ тишIошIыкIэ, у-м ыуж, пычыгъо къыгъэпсы хъумэ, ы-р птхынэу ищыкIагъэп. Ар къэIуакIэу иIэм епхыгъ, арышъ, ар орфоэпием иIоф. Орфографием ипшъэрылъэхэм къахахьэрэп. Джащ фэд пIоми хъущт I-р гущыIэхэу Ахьмэд, Абу, Асет зыфиIохэрэм апэ ибгъэуцонри, Юныс, Юсыф-мэ ачIыпIэ Иуныс, Иусыф птхынри. Проектым къызэрыщатырэр тхылъыбзэм зэрыхэхьагъэу, цIыфхэм зэлъаштагъэу, шэпхъэ уцугъэхэр ары. Ахэр джы зэпырыбгъэзэжьынхэр ищыкIагъэхэп. Инджылыбзэми, урысыбзэми, нэпэмыкIыбзэми зэратхырэмрэ къэIуакIэу яIэрэмкIэ зэтекIыхэу боу гущыIэхэр, макъэхэр къыхэфэх, ау ащ пае а бзэхэр къэралыгъо Iофхэр зэшIуахыным пае агъэфедэнхэм изэрар къакIорэп. Шъыпкъэ, щыIэх бзэ зырызхэр, гущыIэр къызэраIорэмрэ зэратхырэмрэ зэтефэхэу, гущыIэм пае грузинабзэр. Гъэзетым инэкIубгъохэм научнэ Iофыгъохэр ащызэшIопхыныр къинэу щыт нахь, тыкъызтегущыIэмэ тшIоигъор бэ.

ЯтIонэрэу сыкъызыщыуцумэ сшIоигъор ХъокIо Аслъан истатьяу «Титхабзэ орэкъабзэ» зыфиIоу гъэзетым июлым и 13-м 1990-рэ илъэсым къихьагъэр ары. Авторыр техническэ шIэныгъэхэмкIэ кандидат нахь мышIэми, дэхэкIаеу адыгэ тхылъыбзэ шапхъэхэм алъэплъэ, ахэр нахьышIу шIыгъэным ыгукIэ егъапэ. Ар Аслъан щытхъоу ыкIи гуапэу фэлъэгъугъэн фае. ХъокIо Аслъан анахь згъэгумэкIэу хигъэунэфыкIырэр нэпэмыкIыбзэмэ къахэкIхи адыгабзэм къыхэхьагъэ гущыIэхэм ятхыкI. Ар Iофыгъошхоу щыт, ау проектмэ яавторхэм а лъэныкъор къыдамылъытагъэу зэритхырэр тэрэзэп. Ахэм ар къыдамылъытагъэмэ, а парагрэфэу зигугъу къышIхэрэм къащатхыныеп. Зэрэщытыр, урысыбзэм ифэмэ-бжьымэхэр къытехьэхэзэ адыгэ тхылъыбзэр охътэ кIэкIыкIэ уцугъэ. Ащ къыхэкIэу интеIнациональнэ гущыIэхэри, урысыбзэ гущыIэ зырызхэри, гущыIэ зэпхыгъэ хьэзэрхэри адыгабзэм къыхэхьагъэх, ахэм цIыфхэр ясагъэх. Ащ фэдэу адыгэ тхылъыбзэм хэтхэм бзэр агъэкIодынкIэ щынагъо щыIэп. Бзэ пстэуми ащ фэдэ амалхэр агъэфедэх, ау грамматикэм ахэр бзэм щыщым фэдэу егъэпсых. Титхылъыбзэ уцу зэхъум тхакIохэм къахэкIыщтгъэх, гущыIэ пстэури адыгабзэкIэ къэIогъэн фае зыIощтгъэхэр, ау ар бзэми цIыфми аштагъэп. Сыд фэдэрэбзи ежь ибзэ хабзэхэм атетэу хэхъоныгъэ лексикэмкIэ ешIы нахь, зыгорэм ишIоигъоныгъэкIэ, искусственэ зыфаIорэм фэдэу, бгъэпсын плъэкIыщтэп. Арышъ, адыгэ орфографием ишапхъэхэр зэблэтхъуным тыпышъумыгъэлъэу,щыIэм тэрэзэу тырыжъугъэлажь.

КӀахыбзэмрэ Къэбэрдейбзэмрэ хьарыф зэхъокӀыгъэ куэд щыӀэщ: 




#Article 7: Адыгэхэр (382 words)


Адыгэхэр — Къаукъазым и зы лъэпкъ, Урысейм лъэпкъиплӀу гуэша хъуар — адыгейхэр, къэбэрдейхэр, шапсыгъхэр, шэрджэсхэр джоуэ. Здэпсохэр Адыгейм, Ишъхъэрэ Осетиэм, Краснодар къэралым, Къэбэрдей-Балъкъэрым, Къэрэшей-Шэрджэсым, Ставропол къэралым пэмыкӀ хэкухэми джоуэ; Урысейм щымыхъукӀэ пэмыкӀ къэралу адыгэхэр здисхэр: Тыркум, Йорданым, Шамым, Ливиэм, Джэрмэным, Иракум, АШЗ-м иджыри къэрал бжыгъэхэм джоуэ. Лъэпкъым и бжыгъэр зэрыхъур милыуан 5 щыкӀэдзауэ - 7 нэсу къалъытэ. Адыгэбзэр псалъэкӀыу тӀууэ зэшъхьэщокӀ тхыбзэм - къуэхьэпӀэ лъэныкъуэ (кӀах тхыбзэ); къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ (къэбэрдей тхыбзэ).

Лъэхъэнэ къэс, лъэпкъ кӀэуэ адыгэхэм къахуэкӀуэхэтэм кӀэуэ цӀэ иратхэт, трауӀэт (зиххэ, меотхэ, керкетхэ, касогхэ пэмыкӀхэр джоуэ).

Бзэм и Ӏохугъуэ щыӀэхэмкӀэ гупшысэгъуэ Ӏэмэ къыхагъэкӀыр адыгэбзэр хаттхэм япхауэ щытауэ.

Дж. Интериано XV лъэхъэнэм Къаукъазым исар, тхыгъэ къыдигъэкӀат «ШэрджэскӀэ зэджэ зиххэм я псоукӀэр», зэритхтэр мыра  

Пэсырей урыс тхыдэ-тхылъхэм адыгэхэр зэритхэр касогхэр джоуэ. Ижъыреуэ адыгэхэм я гъунэгъу лъэпкъ осетинхэм иджыри къыздынэсым Къэбэрдейм зэреджэр Кæсæг, езы къэбэрдехэм кæсгон.

XIII лъэхъэнэм монгол цӀэ шэрджэсхэр джоуэ лъэпкъым къытонэ. XIV-XV лъэхъэнэхэм адыгэхэм я ныкъуэ гуэрэм Псыхуабэ къыбгъэдэлъ шӀыпӀэхэм ядежь йотӀысэххэ. 

Адыгэ хэкум и гъунапкъэхэмрэ, лъэпкъ къыбгъэдэсхэмрэ лъэхъэнэхэм зэрзэрахъуэкӀтэр:

Тхыдэм адыгэхэм я гугъэ ящын япэдыду яшъын щыкӀэдзам лъандэрэ, лъэпкъ-лъэпкъу зэхэдзауэ къоӀохур, тхылъ икӀагъымкӀэ итынухэр, гукъэуэми ауэ лъэпкъ гуэрэхэр шӀыналъэм исыжьхэкъым иэ дунем къытенэжьахэкъым.  

Адыгэхэр лэжьыгъэ нэхъ зыпылъхэтэр шы, былым, бжэн, мэл зехуэным, мыслымэныгъэр къаштэным ипэкӀэ кхъуэи зэрахуэт, абыхэм пэмыкӀыу гулъытэшхуэ зиӀэтэр жыгхадэ зехьэнымрэ, санэху гъэкӀынымрэ. Псом нэхъ япэ иту, нэхъ пкӀэ зхуашътэр шы зэхуэным. 

Ӏэшъагъэ-лэжьыгъу джылэм нэхъ хэлътэр былым зехуэным епхауэ щытахэрат: фэ лэжьыгъэ, упщӀэ, цей, пэмыкӀхэр джоуэ. Адыгэ хэкум ипшъэ лъэныкъуэм пхъэ лэжьыгъэр фӀыуэ зэфэтт, гъукӀэхэри хэкум бэгъуауэ исхэт, Ӏэшэм елэжьхэми хуэду.

Хьэблэ къэс, гуп лъэпкъ-лэпкъуэрэ зэхэтхэт. А гупхэр хуиту щытхэт, тхьэмадэ яхэту, езы лъэпкъым щыщу. Лъэпкъым хэту хъуар зэрыпхауэ щытхэт, лъэпкъэгъу шӀыгумрэ, хъупӀэхэмрэ елэжьыфу, къигъэсэбэпыфу, абым пэмыкӀыу, Хасэхэм хэтыфхэт, чэнджэшыфхэт.

XVIII лъэхъэнэм ипэм нэс унагъуэшхуэ зэхэтыкӀыу псохэт, нэрыбгэ 100 хуэдизым нэсыфу хэсыр. Апхуэдэ унагъуэ лъэпкъэгъухэр XIX лъэхъэнэм и кӀэм зэфӀэувэжьын кӀадзахэт. 

ХапӀэр бжьыхькӀэ къахъуреихьт, унэкӀэхьэпӀэр нэхъыбэм ипшъэ лъэныкъуэм гъэзауэ щытхэт. Унэм и блынхэр, чыкӀэ яхухэт, яужым ятӀэ щахуэжьт, унашъхьэр тӀууэ иэ плӀыуэ къэху щытт, ари чыкӀэ хуауэ ипшъэм бгъэн телъыжьу. Зыуэ иэ зытӀущ пещу зэхэтт унэр, зэкӀэлъыпыту кӀуэху, шъхьэдж и бжэр пкӀантӀэм дэкӀыу. ХьэкӀэщыр иэ унэм и зы пещу щытт иэ пкӀантӀэм етӀуанэ уну дэтт. Блыным дежь, бжэмрэ шъхьэгъумджэмрэ я зэхуакум хьэку итт, уэнджак чыкӀэ хуар шъхьэщыту, абым пхъэ иэ гъушӀкӀэ щауэ фӀэдзапӀэ хэтт, лэгъупым шъхьэкӀэ. 

Унагъуэ хьэпшыпхэр (гъуэлъыпӀэ, шэнт, Ӏэнэ пхъэм къыхащыкӀт, лъэгум алэрыбгъу, упщӀэ, арджэн ираубгъуэт.




#Article 8: Азиэ (295 words)


Азиэ — дунейм инэхъ ин лъэныкъуэ, Еуропэм дэкlыгъуэ Еуразиэ материку зэхохьахэ. Иинагъыр - милыуан км² 43, 4 хуэдиз. Джылу исыр - милыуан 3, 981 (2007 гъэмкlэ).

Нэхъыбэкlэ къуэкlыпlэ лъэныкъуэм хэт (Чукот хы тlыгу ныкъуэм щымыхъукlэ), Экуаторым ишъхъэрэмкlэ пэщылъу. Еуропэмкlэ игъунапкъэр Урал къушъхьахэмкlэ къыщыкlадзэри Мугоджарым, Эмба псыхъуэмкlэ, Хы Каспиимкlэ, Аракс псыхъуэмкlэ, Хы Фlыцlэмрэ Мраморномкlэ яужкlэ lузэв Босфорымрэ Дарданеллэхэмрэ ирагъакlуэ. Африкэм Азиэр Суэц lашъхьамкlэ пышъауэ щыт, Ищъхъэрэ Америкэм хэзгъэкlыр Беринг lузэвым.

Гъунапкъищ щыlам пэмыкlху алтернэтиву щытхэ, хэкумэтх гъунапкъэм темыху:

Иlуфэхэр Ишъхъэрэ Океаным, Индиэ Океаным, Шъэху Океаным lулъхэ, абыхэм пэмыкlыу шlыпlэ курыт хыхэр Атлантик Океаным еуэ (Хы Мыутlэ, Хы ФӀыцӀэ, Хы Мрамор, Хы Эгей, Хы Курыт). Псыхъуреуэ хэтхэр Хы Каспий, Хы Арал, Балхаш пэмыкlхэр джоуэ. Псыхъурей Байкалым дуней псом ипсыхъуреуэ хъуам псынэпс ярытым нэхъри нэхъыбэ иlыгъ; Байкалым 20% дуней псом ипсынэпсыр ит. Хы Лlар дуней псом ишlыпlэ нэхъ кууэ щыт (м. - 405 дуней хым нэхъри нэхъ лъахъчу щыт.) Азиэм иlуфэр нэхъыбэм занкlыу ирокlуэ, хы тlыгуныкъуэ нэхъ ину къыхэкlхэр - Азиэ Цlыкlу, Аравий, Индостан, КӀэрей, Камчаткэр, Чукоткэр, Таймыр... Азыэ lуфэм нэхъ гъунэгъу бгъэдэль хы тlгу нэхъ инхэр (Зондышхуэхэр, Новосибирхэр, Сахалин, Ишъхъэрэ Шlыгу, Тайуан, Филиппинхэр, Хайнан, Шри-Лáнка, Японхэр). Зэхэту зэрыхъур шlыуэ милыуан 2 км².

Хиубыдэхэр: Ипшъэ Къаукъаз, Иран, Ермэлы, Азиэцlыкlу къушъхьахэр, Аравий ха тlыгуныкъуэмрэ Левантымрэ, политикамкlэ лъэныкъуищ хеубыдэ — Къуэкlыпlэ Гъунэгъур (Африкэм ер хэмыту), Къуэкlыпlэ Курытыр, Къаукъаз Кlыбыр (Ипшъэ Къаукъаз)

Къэрал хэтхэр:

Хиубыдэхэр: Индостан хы тlыгуныкъуэмрэ Гималай къушъхьахэмрэ, Шри-Лáнка хы тlыгумрэ пэмыкl нэхъ цlыкlу хэмрэ джоуэ
 
Къэрал хэтхэр:

Индокитай хы тlыгу ныкъуэр хеубыдэ, Малай хы тlыгухэр дэкlыгъу

Къэрал хэтхэр:

Хиубыдэхэр: Урысейм — Къуэкlыпlэ Джыжьэр, Хъутейр, Тайуан хы тlыгур, Япон хы тlыгухэр, КӀэрей хы тlыгу ныкъуэр, Монголыр джоуэ. Iуфу хъуар Шъэху океанум lулхэ, ишlыпэхэр къшъхьа-губгъурэ зэхэт, субтропикрэ, тропикхэмрэ хиубыду.

Къэрал хэтхэр:

Ишlыпlэм инэхъыбэр губгъуэгъуа иэ пшахъуалъу щыт. Къушъхьа Памирыр, Тан-Шаныр джоуэ хеубыдэ, Туран губгъуэри хэту.

Къэрал хэтхэр:

Урысейм Сыбыр лъэныкъуэр псоуэ еубыдыр




#Article 9: Азиэ хыв (645 words)


Азиэ хыв (лат-бз. Bubalus bubalis) — лӀэужъыгъуэ азиэ хывхэм ящыщу. Унагъуэ гухэм яхэт псэушъхьэхэм и нэхъ ин. Псэушъхьэ зэфӀэувам и кӀыхьэгъыр метрэ 3 фӀэкӀыу щытыфыну. И лъэгагъыр метрэ 2 носыр, и хьэлъагъыр кг. 1000 нос, макӀыу 1200 хъуи щыӀэхэ, нэхъыбэм гу зэфӀэувам и хьэлъагъыр кг 900 хуэдиз. Бжъакъуэхэм я инагъыр м 2 носыр, гъэчауэ зэгуэкӀху, кӀыбымкӀэ гъэзаху щытхэ, пӀакӀэху. Джэмхэм я бжъакъуэхэр цӀыкӀуху щыт иэ я теткъым.

Мы Ӏэсу хывхэр здэпсохэр Индиэм, Непалым, Бутаным, Таилэндым, Лаосым, Камбоджам, Шри-Ланкам джоуэ. ХХ лъэхъэнэм и кум нэс Малайзиэми щыпсоуахэ, ауэ джыпсту хыв мы Ӏэрысу къыщынэжьакъым. Хы тӀыгу Миндором (Филиппинхэм) специал хъумакӀуэ Иглит зицӀэм щыпсоуа хывцӀыкӀу лӀэужъыгъуэцӀыкӀу (В. b. mindorensis). Гукъэуэ, ауэ зэрыгугъэмкӀэ а лӀэужъыгъуэцӀыкӀур дунем къытенэжьакъым.

ТхыдэмкӀэ хывхэм я шӀыналъэр инышху щыт. Ди лъэхъэнэм и япэрей миным и кӀэдзэгъуэм азиэ хывым шӀыпӀэшхуэр иубыдт Месопотамиэм щыкӀэдзауэ Китайм ипшъэ лъэныкъуэм нэс.

Езы псэушъхьэхэри цӀыхухэм яхуэсэжьа шъхьэкӀ, нэхъыбэм джыпсту здэпсо шӀыпӀэхэр хъумакӀу щытхэ. Азиэ хывыр XIX лъэхъэнэм Аустралиэм ирачахэ, яужым абым и ишъхъэрэ лъэныкъуэм куэду зэхэкӀахэ.

Азиэ къэралхэм азиэ хывхэм я шӀыпӀэмрэ я бжыгъэмрэ зэкӀэлъыпыту нэхъ цӀыкӀу мэхъу. Абы лажьэ зиӀэр я шӀыпӀэ яубыдыра, яву, губгъуэ яшъху, къуаджэхэр тӀысху. ШӀыпӀэ хуиту здэпсоуфынхэр нэхъри нэхъ макӀэ мэхъухэр. ФактхэмкӀэ Индиэмрэ Шри-Ланкамрэ хывхэр хуиту здэпсоуфын шӀыпӀу къэнэжьахэр къэралхэм я паркхэм (цӀэрыӀуэ къэрал парк Казиранга индиэ штат Ассамым де хыв гуп щопсо 1000 хуэдиз я бжыгъэр хъууэ). Непалымрэ Бутанымрэ я Ӏохур тӀэкӀу нэхъыфӀу щыт.

ПэмыкӀыу зэран яхуэхъур зэкӀэлъыпыту унагъуэ хывхэм зэрпыхьэхэр, я лъыр абым зэӀэгъэхьэр. КӀэлъыплъын абым гугъу Ӏэуэ къыкӀокӀыр хывхэм я гъунэгъу цӀыхухэр зэрыпсом шъхьэкӀэ я унагъуэ хывхэр шъхьэхуиту хъупӀэхэм дагъэкӀыу.

Азиэ хывым и гъашъэр псым епхауэ щыт, псы хому ежэхым иэ псыхъурехэм. Пщэджыжьымрэ бджэхьэшъхьэмрэ шӀэӀэтауэ щыщытым дежь хывхэр хъупӀэхэм хэтхэ, икӀи псыудзхэр зэзэмызэкӀэ я Ӏусым и 70 %-у щыт, махуэм и хуабэгъуэр я шъхьэм нэхъ къыхэмыщу ятӀэ цӀынэм хотӀысхьэхэри хэсхэ. 

Псэушъхьэ куэдхэм я гъунэгъуху ядопсохэ индиэ пэрфэбырхэм (къыздэнэжьахэм де - къэрал парк Казиранга Индиэм, парк Читуан Непалым). Абдежым хывым яуж ихьэр псыхэуэ хужьхэмрэ пэмыкӀ бзухэмрэ, я шъхьэхэмрэ я кӀыбхэмрэ тетӀысхьэху цӀэхэр къыхаху. Апхуэдэ къабзэ псыалыркъэчми ешъыр. Хывым и вэнвер сэбэпэгъуэ мэхъур, псы хывхэр зыхэсхэм хэхуа яуж удз къэкӀыгъуэм къышъхьэпу. 

Нэхъыбэм хывхэр гуп мы ину зэхэтхэ, абыхэм зы гуужъ, гукӀэ зытӀущ, джэм зытӀущ шкӀэхэр ядэкӀыгъу хэтху. Зэхэтын хабзэ яӀэми абым и пылъыным яуж итхэкъым нэхъыбэм. Гуужъыр нэхъыбэм лъэныкъу зеӀыгъыр адрей псэушъхьэхэм я хэмыхьу, згуэрэ къатеу ешӀыпхъуахэмэ, гупым якӀэлъоплъ, джэм гуэрэхэр хэкӀауэ щытмэ и бжьакъуэмкӀэ еуэкӀыурэ гупым хехуэжьыр. Щежьэхэм идежь хабзу яхэлъ зэпамыуду: джэмыжъхэр ипэм иту макӀуэхэ, шкӀэхэр икум итхэ, икӀэм итхэр гукӀэхэмрэ джэмыкӀэхэмрэ. Згуэрэ къакӀалъежьэмэ гупыр пабжъэхэм холъадэ, хъурей-хъурейуэ жэжу, яужым къоувыӀэхэри я лъэужхэм тету яуж къыхьам йожэхэ. 

Гуужъхэр апхуэдизымкӀэ бзаджэ мэхъухэр я шэнкӀэ, нэхъыбэм гупым хокӀхэри язакъу мэпсохэ. Апхуэдэ хывыжъхэм хуэсакъу яхущытын хуэй, зэзэмызэкӀэ лажьи имыӀу цӀыхухэми ятоуэхэр.

Тропик лъэныкъуэм щыщ псэушъхьэхэм я нэхъыбэм хуэдуи азиэ хывхэм я зэпыхьэнымрэ лъхуэнымрэ гъэм и зэманым елъытакъым. Псэфу зэрщытыр махуэ 300-340 хуэдиз, яужым джэмым зы шкӀэ къэлъхур. ШкӀэм и цыр гъуэплъ-гъуэжьыфу щыт. Быдзычэм мазэ 6-9 хуэдиз кӀэс. 

Псэушъхьэ зхуэсакъын хуэуэ куэд иӀэкъым хывым. къаплъэнымрэ щомышъымрэ зытеуэфхэр джэмыкӀэхэмрэ шкӀэхэмрэ, гу зэфэувар къаплъэнми и къэру къыхьынукъым. Абым емылъытауэ шкӀэхэм я нэхъыбэр зэхьыр хуэбэгъуэмрэ узхэмрэ.

Азиэ хывыр пэсырей зэман дыдэхэм къыщыкӀэдзауэ Ӏэсэ яшъат. Ӏэсэ хывыр нэхъ хому щыт и шэнымкӀэ мэз хывым елъытамэ, и бжъакъуэхэр нэхъ кӀэкӀ, и ӀэплъэпкъымкӀи емыхьчу щыт, нэхъ ныбэфу щыт мэз хывыр нэхъ зэкӀэшта и пкъымкӀэ.

Ӏэсэ хывыр Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм нэхъыбу яӀыгъ унагъуэ былымхэм ящыщ Индиэм, Ипшъэ Китайм Малазиэ хы тӀыгухэм ядежь. Ӏэрысэ хыв куэд Ипшъэ Еуропэм щаӀыгъ, Урымым нэхъ бэуэ, лъэхъэнэ VIII-IX хьэрыпхэм ирачауэ хъун. Ӏэрысэ хывыр абым пэмыкӀыуи Японым, Гавайхэм, Америкэ Латиным ирачахэ. Пэсырей лъандэрэ хывхэр Къэукъаз лъэныкъуэхэми ягъэӀэсэ.

Куэду хывхэр лэжьыгъэ ӀохухэмкӀэ ягъэсэбэпхэр, нэхъыбэм прундж губгъуэлэжьыгъэхэм, пэмыкӀыуэ и шэм шъхьэкӀэ, ауэ хывым щанэк э нэхъ макӀэ шэуэ къыкӀэкӀыр жэмым нэхърэ. Абым емылъытауэ хывым и шэр нэхъ маеу щыт жэмышэм нэхърэ. Хывым и лыр шкӀэрами шабэкъым, абым шъхьэкӀэ шхыным макӀыу ягъэсэбэр.

Мы Ӏэсэ хывхэм яшъэкӀуэныр къадэкъым макӀыу къызэрнахэм шъхьэкӀэ. Аустралиэ къуэдем щымыхъукӀэ, уӀэгъэ хъуа хывыр къэрууншэкъым, куэду хуэсакъын хуэй уӀэгъэм нэхъри къызэкӀегъастэ псэушъхьэр.




#Article 10: Азэрбиджан (191 words)


Азэрбиджан Республикэ () — Ипщэ Къаукъазым хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Бэкуу.

Азэрбиджаныр Ипщэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ищхъэрэмкӀэ — Урысейм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Ермэлэймрэ, Курджымрэ, ипщэмкӀэ — Къажэрым, къуэкӀыпӀэмкӀэ хы Каспий и Ӏуфэм Ӏохьэ.

Къэралым и инагъыр — 86 600 км².

Темперэтурэ курытхэр щӀышылэм зэрыхъур −10° — +4° С, бадзэуэгъуэм 5° — +27° С.

I илъэс мин ди лъэхъэнэм ипэм Азэрбиджаным и ищхъэрэ лъэныкъуэм Къэукъаз Албаней къэралыр хэтт.

VII лъэхъэнэм Азэрбиджаныр Хьэрып хьэлифэтым хэта. Ар зэхэхуа яужь Азэрбиджаным и щӀыпӀэм къэрал зытӀущ къыхокӀыр.

XIII лъэхъэнэм Азэрбиджаным монголыдзэр тоуэ.

XV—XVIII лъэхъэнэм Азэрбиджаныр Сефевидхэм я къэралым хэта.

XIX лъэхъэнэм и пэм Азэрбиджаныр Урысейм хохьэ, яужырейм и ӀэнатӀэгъуэр къэрал псом щыщхьэщыувэр 1828 гъэм Урысеймрэ Къажэрымрэ Туркманчай тхылъыр щыщӀатхам.

Джэпуэгъуэ револуциэм яуж Урысейм, 1918—1920 гъэхэм къэралыр хуиту щыта Демократ Республикэ Азэрбиджан ицӀэр жоуэ.

Къэлъытэгъуэ гуэрэхэмкӀэ, 2010 гъэм къэралым жылэу дэсыр млн 9 цӀыху.

Лъэпкъ нэхъ иныу щытхэр (2007): азэрбиджанхэр (90,6 %), лезгинхэр (2,2 %), урысхэр (1,5 %), талышхэр (0,9 %), авархэр (0,5 %), нэгъуэщӀхэри.

ДинкӀэ нэхъыбэр мыслимэнхэщ (90 %), чыристэнхэ, иудэнхэ.

ВКӀуП-р 2009 гъэмкӀэ здынэсар $88.676 млрд.

ВКӀуП зы цӀыхум техуэмкӀэ ($9,809 хуэдиз), къэралым 72-нэ пӀэр иӀыгъ дунем.

Дзэр цӀе — Лъэпкъ Дзэр Азэрбиджаным ().

И бжыгъэр зэрыхъур мин 128,6 хуэдиз.

Азэрбиджан — къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ хэку 66 еугуэш ().




#Article 11: Акбарышхуэ (179 words)


Джэлалудди́н Мухьэмма́д Акба́р (Акбарышхуэ, 1542 джэпуэгъуэм и 14 — 1605 джэпуэгъуэм и 17) — Моголышхуэхэм я лъэпкъым щыщ ещанэрей пэштыхь, Бабурым и къуэрылъху, Темырлэн къытекӀа. 

Акбарышхуэр къалэ Амаракотем къэхъуа иджырей Пакистэным и куей Синдым дэтым. Абдежьым и япэрей илъэс 12-м щыпсоуа. 1555 гъэм, ядэ Хумайуным дэкӀыгъу Дели мэкуэчхэ.

Моголышхуэхэм я империэм нэхъышъхьэбзу щытахэр туркубзэрэ хиндубзэрэ. Къэралым и пкъы зэфӀэгъувэныр иуха яуж къэралкӀуэцӀ реформэ егъэкӀуэкӀыным яуж ихьа. Нэхъыбу гулъытэгъуэ абыхэм зариттэр къэралым цӀыху ису хъуам зэхуэдэ пӀалъэхэр яӀэну, нэхъапэреуэ и дзэм и шъхьэщытыгъуэ ӀэнатӀэм гулъытэгъуэ иритт, къэралыр кӀэуэ куейкӀэ игуэча, шъыхь уасэтыныр зыуэ псом шъхьэкӀи ишъа. Шъыхьым и системэр кӀэлъыплъыгъуэ лэш иӀэт, тхьэмадэхэр хэмыӀэбэфыну, дыгъуэгъуэ къыхэмкӀыфыным теухуауэ. Абым пэмыкӀыу гъаблэ къыздихьа лъэныкъуэхэм цӀыху исхэм шъыхь яттэкъым, ӀэнатӀэгъуэми дэӀэпыкъуэгъу хуашъхьэт ахъшэ, хьэцэпэцэ джылэм ирату. 

Акбарым динхэм гулъытэгъуэшхуэ яритт езыр мыслымэну щыта шъхьэкӀэ хиндудинми, чыристэныгъэми зэригъашъэт. 1582 гъэм къэралым дин кӀэуэ иригъэхьэн игугъэт «дин и иллахьи» Абу ал Фазил дэкӀыгъу ятхар. Абым хиндудинми, мыслимэныгъэми, заратуштрыгъэми, чыристэныгъэми ящыщ хэту. 

И гъашъэм и яужырей илъэсхэр и къуэ Селимым зэкӀэгъэстэгъуэ иригъэкӀуэкӀхэм хэта. Дунем щехыжьар 1605 гъэм, и пӀэм ихьэр и къуэ Салим, Джахангир цӀэ зтриӀуауэ. 




#Article 12: Албаниэ (278 words)


Алба́ниэ Респу́бликэ () — Еуропэм хэт къэрал, Балкан хы тӀыгуныкъуэм и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэр еӀыгъ. Къалэ нэхъышъхьэр Тирана.

Албаниэр Еуропэм и ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт, Балкан хы тӀыгуныкъуэм и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм иту.

Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэмкӀэ — Къушъхьафlыцlэм, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ — Косовом, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Македониэм, ипшъээ-къуэкӀыпӀэмкӀэ — Алыджым. 

Ишъхъэрэ-къуэхьэпэмкӀэ Адреатикэ хым и Ӏуфэм Ӏохьэ, ипшъэ-къуэхьэпӀэмкӀэ Ионикэ хым и Ӏуфэм.

Къэралым и шӀыпӀэм и нэхъыбэр къуэкӀэбгыкӀыу щыт, хы Ӏуфэм и гъунэхэра губгъу щытыр, нэхъыбаӀом псыпцӀу. 

Хьэйуар субтропик хыкурытыгъу щыт. Гъэмахуэр кӀыхьу, гъушъэ, шӀымахуэр кӀэкӀыу хуэшъабэ. Температурэ курытыр макъуэуэгъуэм 24—25 °C, шӀычылэм 8—9 °C. Къушъхьэ лъэныкъуэхэм хьэйуар континентал-курытым нэхъ хокӀуэ, температурэр нэхъ шӀыӀэ уэи нэхъыбу къохыр.

Албаниэм и псыхэм я нэхъыбэр Адреатикэ хым холъадэхэ, абыхэм ящыщу псы нэхъ инхэр: Дрин, Мати, Шкумбини, Семани, Виоса.

Антикым щыкӀэдзауэ иджырей Албаниэм и шӀыпэм албанхэр къызхэкӀа лъэпкъ илирийхэр иса. Къэралым и ипшъэ лъэныкъуэр Эпирам хэта. 

Лъэхъэнэ курытхэм Урым империэр сызэгуэхум, Албаниэм и нэхъыбэ шӀыгухэр Визэнтиэм хокӀуэ. VI лъэхъэнэм и кӀэм щыкӀэдзауэ слоуан лъэпкъхэр зекӀуэ яшъурэ къэралым йохьэхэ. Яужым бжыгъэрэ къэрал бжыгъэхэм яубыд - венецианхэм, Эпир пэштыхьейм, Неаполитан пэштыхьейм, Сербиэ пэштыхьейм джоуэ. XIV лъэхъэнэм икум Албаниэм и шӀыпэпсор сербиэ пэштыхь Стефан Душаным еубыд.

Джылу дэсым и бжыгъэр - 3,64 млн (2009 гъэм и къэлъытэгъуэкӀэ). Къалэсэсу абыхэм - 47 %.

ЛъэпкъкӀэ - албанхэр 95%, алыджхэр 3% пэмыкӀхэр (валаххэр, цыджанхэр, сербхэр, македонхэр) 2%.

ДинкӀэ - мыслимэнхэр 70%, захуэ чыристэнхэр 20%, католикхэр 10%

ИндустиэкӀэ зэфӀэмыува аграриэ къэралу щыт Албаниэр, Еуропэм и къэрал нэхъ тхьэмышкӀэдыдэхэм ящыщ. 

ВКӀуП-р 2009 гъэмкӀэ здынэсар $ 11,9 млрд. ($ 6,3 мин зы цӀыхум теху, 131 пӀэр дунем, Еуропэм етӀуану икӀэм хэт Босниэрэ Герцеговинэрэ дэкӀыгъу, а къэралитӀым яуж къинэр Молдавиэ къуэдейра). ТхьэмышкӀэгъуэм хэтыр 25 % къэралым и джылэм.

Албаниэм и шӀыпӀэр хэку 12-кӀэ мэгуэчыр, езы хэкухэри куей 36-кӀэ зэхокӀыжьхэ




#Article 13: Алыджей (166 words)


Алыджей (ал-бз. Ελλάδα; и цӀэр псоуэ — Алыджей Республикэ; тхыдэмкӀэ ицӀэр — Ελληνική Δημοκρατία) — Еуропэм и ипщэ-къуэкӀыпӀэм хэт хэку, Бэлкан тӀууащӀэм тету. ИщхъэрэмкӀэ и гъунапкъэр Албаниэ, Македониэм, Болгариэм ядежым ирокӀуэщ, ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ — Тыркум. КъуэкӀыпӀэмкӀэ Хы Эгейр Ӏулъщ, къухьэпӀмкӀэ — Хы Ионэр, ипщэмкӀэ — Хы Курытым. Къэралым езы алыджхэм яцӀэмкӀэ теӀуа.
Къалащхьэр — Афинэхэр

КъухьэпӀэ ицивилизациэ здызэфӀэувар, япэре демократ къэралхэр къыздежьар Алыджейращ.

Алыджейр Бэлкан тӀууащӀэм и ипщэмрэ Анадолейм къыбгэдэлъ хы тӀыгухэмрэ ящӀыгъуу тет, псори зэхэту км² 131 994 мэхъущ. И гъунапкъэр Албаным, япэре Югэслау Республикэ Македониэм, Болгариэм, Тыркум джоуэ ирокӀуэ. Хы Ӏуфу Курытым, абы хэту: Ионэ, Эгейхэм ягъунэхэр. Крит хы тӀыгум ищхъэрэ Ӏуфэр Хы Ливиим Ӏулъщ. Абы нэмыщӀу Алыджейм минитӀ хы тӀыгу хэт, ар къэралым 20 % щӀыпӀэщ.

Алыджым ищӀыпӀэр щыуэ бгуэш хъунущ, ар:

Алыджейр къедзыгъуэ 13 зэхэтщ, ахэр 54 номэ-кӀэ (префектурэ) гуэшащ. Абы нэмыщӀу зы аутоном къедзыгъуэ иӀэщ — Айон-Орос, Афон Ӏуащхьэм игъунэгъу. Ар шоджэн къэрал, ӀэнатӀэр зыӀыгъыр — хасэ, чылисэ 20-кӀым ящыщу.

Нэхъ лъэпкъ ин къэралым исыр алыджхэращ — 90 %. Лъэпкъхэр Алыджейм иджыри къыздынэсым динымкӀэ зэрагуэшыр (Уэсмэн империэм и хабзу къэнауэ)

Этногрэфхэм бзэкӀэ лъэпкъ къыхагъэкӀхэр:




#Article 14: Алыджыбзэ (144 words)


Алыджыбзэ (алыджыбзэкlэ: ελληνική γλώσσα, ελληνικά, νεοελληνική γλώσσα, ) — индоеуропейбзэхэм я нэхъ пэсырейхэм ящыщ. Алыдж бзэ группэм абы фlэкlа пэмыкlы бзэ хэткъым. Джылу алыджыбзэкlэр я анэдэлъхубзэу ялъытэу дунем тетыр - 15 милыуан хуэдиз. Абыхэм я нахъыбэр лъэпlкъкlэ алыджхэ ауэ алыджыбзэр пэмыкlы лъэпlкъыбзэхэм (лъэпlкъ Алъыджым исхэр) хэхьауэ езым нэхъ ехьч хъуахэ, апхуэдэхэр: арумынхэр, мегленорумынхэр, цыджанхэр, албанхэр, арнаутхэр, слауанхэр абы пэмыкlыу мыслимэн лъэпlкъ бжыгъэ къралым ишъхъэрэм. Алыджыбзэр lаташъхьэбзэуи щыт, къэрал нэхъыбу здэпсалъэхэм: Алыджымрэ, Кипыр хы тlыгумрэ (63%).

Алыджыбзэм итхыгъэр нэхъ пэсырейхэм дунем ящыщ. Тхыгъэр зэрзэфlэувар финикийхэм я тхыгъэмкlэ хъун, езы алыджхэм яуэ пэсырейдыду тхыгъэ щыlахэр VIII - VII ди лъэхъынэм ипэм щыщ. Къэру къыщиштар, шlыпlэм янэхъыбэм щыхэхьар Рим къэралым икlуэдыкlэм идейрэ, Визатий къэралым икъэхъукlэм идейрэ яужкlэ хом-хомурэ XV лъэхъэнэм иде кlуэдын кlедзэ икъэрум, икъалэ lаташъхьар тыркухэм яубыда нэуж.

Илъэсышъэ бжыгъэ зэрщыlарэ алыджыбзэм lэуэ зэрихъуэкlа. Абы шъхьакlэ алыджыбзэ псалъэм сыт чыгъуи илъэхъэн зытепсэлъыхьыр къыгъэкlын хуэй. Мыбы хуэду:




#Article 15: Амазонэ (1460 words)


Амазо́нэ () — Ипшъэ Америкэм ежэх псы, псыхъуэкӀэ, псы итымкӀэ, кӀыхьэгъымкӀэ дунем и нэхъ ин.

Амазонэм и нэхъыбэр Бразилым хэт, ипшъэ-къуэхьэпӀэмрэ, къуэхьэпӀэ лъэныкъуэхэмрэ Боливиэм, Перум, Экуадорым, Колумбиэм джоуэ хэтхэ. И нэхъыбэмкӀэ Амазонэ лъахъшэгъуэм ежэхурэ, экуаторым гъунэгъу пэщылъу, Атлантик океаным холъадэ дунем и нэхъ ин делтэ ишъу.

Амазонэм псы бжыгъэ холъадэхэ, 20 хуэдизыр абыхэм км 1500 фӀокӀыр я кӀыхьэгъкӀэ.

Хэлъадэхэм я нэхъ инхэр: ижьэ лэныкъуэмкӀэ - Журуа, Пурус, Мадейра, Тапажос, Шингу, Токантинс; сэмэгу лъэныкъуэмкӀэ - Иса, Жапура, Риу Негру. 

Псыуэ ихыр курытыгъу ипэмкӀэ мин 220 м³/с (гъэм елъытауи щыт мин 70 щыкӀэдзауэ 300 м³/с фӀокӀыфыр). Илъэсым псыуэ ирижэр 7000 км³ хуэдиз мэхъур (шӀыгум псыуэ ирижу хъуам я 15% хуэдиз ар). 

Хэлъадэ псыхэм ядэкӀыгъу Амазонэм кхъухь зекӀуэгъуэ гъогу зэпыт бжыгъу мэхъур, я кӀыхьэгъыр мин 25 км фӀэкӀху. Амазонэм и псыхъуэдыдэм кхъухь зекӀуэнымкӀэ 4300 км къагъэсэбэп. 

Кхъухь ӀухьэпӀэ къалэ нэхъышъхьэхэр (ипэм щыкӀэдзауэ докӀуэ): Белен, Сантарен, Обидус, Манаус - Бразилым ехэ; Икитос - Перум ей. 

Псым и цӀэр езытар де Орейанэ, псым идежь индео лъэпкъым пэкӀэхуа яуж, а лъэпкъым я бзылъхугъэхэр хулъхугъэхэм ядэкӀыгъу зауэхэт. Де Орейанэм цӀэ триӀуар алыдж хъыбарыжъ Африкэмрэ Азиэмрэ щыщ амазонэхэм ятепсэлъыхьым къыхиха, Геродотым къиӀотахэтэр. Ауэ, хъункӀи мэхъур пэмыкӀыу, псалъэ Амазонэр хэукъэгъу псалъэ гъэпцӀэгъуэм къыхэкӀауэ, индеохэм я псалъэ ехьчым Амазонэм, эспанхэм абым хагъэгъуэщауэ, а псалъэм къикӀтэр «кхъухь зэхэкъутэ», апхуэду хыор инхэр щырикӀуэ мэхъур псымкӀэ Атлантикым щыпэкӀэхуэм дей.

Конкистар кӀимыдзэ кӀышъэ псым зы цӀэ иӀэкъым, индео лъэпкъу хъуам и лъэныкъуэ къэс цӀэ гуэрэ иратауэ щыта мыбыхэм хуэду: Паранагуасу (Хым и Благъэшхуэ), Гу'иерма, Солимоес пэмыкӀхэр. 1500 гъэм Висенте Яниэс Пинсон, шъэныгъэ хэлъхьэным и зекӀуэм и тхьэмадэр, япэрей еуропеуэ щыта псым ирикӀуар къагъуэта яужым, и псым уэфи хъууэ, кхъухьхэри ирикӀуэфу къишъауэ. Пинсоным псым триӀуар Санта Мариа Хы ӀэфӀ, яужым кӀэкӀ хъужьа Хы ӀэфӀ (иджыри къыздынэсым а цӀэр етӀуану зэрехьэ Ла Платам). ЯужкӀэ кӀуа илъэсхэм 1502 къызэриӀохур Рио Гранде иэ Орейанэ джоуэ. Пинсон и гъусэхэм псым МаранионкӀэ йоджэхэиндеохэм я псалъэм къыхэхагъэн хъууэ а цӀэр. ЦӀэр эспан псалъэ «мараниа» (maraña) къыхэкӀынкӀи мэхъур, зэдзэкӀамэ къикӀыр пабжъэ, Амазонэм и псыхъуэр бэгъуамкӀэ зекӀуэхэми зэран куэду къахуахьауэ щыта. Тауэ щымытми Бразил кӀуэцӀымрэ Перум и джылэмрэ псым зэреджэхэр Мараниао. 

Дунем къэлъытэгъуэ къэнамкӀэ Амазонэр счыгъуи етӀуану ягъэувт и кӀыхьэгъымкӀэ Нилым яуж, я кӀыхьэгъ бжыгъэр зэрегъэкӀуэкӀыным зэгъэзэхуа гупшысэгъуэ зэ щымыӀэ шъхьэкӀи. Яужыреуэ зэрапшамкӀэ и кӀыхьэгъым иджыри км 740 хэхьа, абым амалыншу дунем и нэхъ псы кӀыхьу ишъа хъуа. 

Нэхъ консерватор къэлъытэгъуэкӀэ псым кӀыхьэгъу иӀэр 6, 762 км. Ауэ, перу-бразил экспедициэ екӀуэкӀам, 2007 гхэм и бадзэуэгъуэм иухам зэрипшамкӀэ кӀыхьэгъыр 6, 800 км къыхэкӀа. Абым псыхъуэм зэхъуэкӀыгъуэ кӀасу зэрекӀуэкӀыр егъэлъагъуэ. И пэм идежь и бгъуагъыр км 300 хуэдиз мэхъур, зэрапшар: Кабо до Норте щыкӀэдзауэ Пунто Патижока нэс, хы тӀыгу Маражори хиубыду, и инагъкӀэ Даниэм хуэдиз мэхъур, псы Парами и пэр хэту, и бгъуагъкӀэ км 60 хуэдиз хъууэ. Амазонэм и пэм и делтэ псым игъэпшкӀуфыр хы телъадэ - текӀыгъуэхэм км 100 хуэдиз мэхъуфыр. 

Джыпсту, куэд мышъауэ Лимэм и Хэкумэтх Лъэпкъэгъум къызэриӀохуамкӀэ, ар Дунейпсом шъэныгъэ лъэпкъэгъухэми кӀаубыдауэ Амазонэр къызхэжым и зэпэубыдыгъуэхэм иухыгъуэ ирата, Ипшъэ Перум Андхэм къыхэжу ягъувауэ, дунем и нэхъ кӀыхьу, Нилым км 40-кӀэ и кӀыхьэгъымкӀэ фӀэкӀыу.

И къыхэжыпӀэр здыкӀидзэр Апачета къуэм дежь, Ӏуашъхьэ Кеуишам и уэс гъэпсом телъхэм къыхож Арекипа куейм, 5, 170 м лъэгапӀэм; Перум, Колумбиэм, Бразилым хэжурэ км 7, 062-кӀэ Атлантикым носыр. Псы хэлъадэхэм игъусу быбжмэ Ипшъэ Америкэм и къэралибгъум хож джыпӀэ хъуну - Бразил, Боливиэ, Перу, Экуадор, Колумбиэ, Венесуэлэ, Гаянэ, Фрэндж Гуинеэ, Суринам джоуэ. 

КъуэхьэпӀэмкӀэ икӀэ щэӀэм щымыхъукӀэ псыр и нэхъыбэм занкӀыу йожэхыр. Къапштэмэ къалэ Икитосыр ипэ Атлантикым здыхэлъатэм км 3, 646-кӀэ пэщылъыр и лъэгапӀэкӀэ дунейхым метрэ 106 нэхъ шъхьэщыткъым. 

И пашъхьэ лъэныкъуэм ишъхъэрэм кабо дел Норте щыкӀэдзауэ км 160 кӀуэуэ зэкӀэлъыпыту хы тӀыгу бжыгъэ хэтхэ, ятӀэгъум хэкӀаху. А хэкумэтх зэхэтыкӀэм зи кууагъыр метриблым фэмыкӀыу щытым зы гулъытэгъуэ иӀэ, океаным псыр щыпэкӀэхуэм зэпоуэхэри хыор къыхокӀыр, гъуахъу кӀуэху къэс нэхъ псынкӀэ, нэхъ лъэш хъууэ, 15 - 25 км/сэхьэтым, зыкъызэриӀэтыр 1,5 - 4 метрэ хуэдизу, псыблын зыӀэтауэ щыт.

Япэрей еуропей Амазонэм Ӏухьатэр Америко Веспучио 1499 гъэм, псым и пэмкӀэ хэкӀауэ щыта. Яужым эспан Висенте Яниес Пинсонымрэ Диего де Лопемрэ ипэм зэхэт хы тӀыгу бжыгэхэм ихьэхэри зэпаплъыхьахэ. Япэреуэ еуропейхэм ящыщу Амазонэр Андхэм къызэрхэкӀыр къэзышъар да Орейана 1541 гъэм. Япэреуэ псымкӀэ дэкӀуеяр еуропейхэм къахэкӀауэ Педро Тежиейру Португалым щыщ, 1638 гъэм псы НапомкӀэ гъогу хилъхьэри Кито нэсауэ щыта. 1639 гъэм шоджэн Акунарэ Актиэдэрэ пэштыхьейгуэт Перум и тхьэмадэхэр дэкӀыгъу къигъэзэжьа. 

ЦӀэ «río de las Amazonas» - Амазонэхэм я псы да Орейанам щытриӀуар 1542 бадзэуэгъуэм и 24-м, бзылъхугъэ гупым лъыгъэ зэрахьу щезэуахэм. 

Амазонэм тхыдэ кӀыхь иӀэ и шӀыпӀэм цӀыхухэр зэритӀысхьэм. Ар поувэ гупшысэгъуэшхуэ щыӀэм, уэшх мэзым лъэпкъэгъуэ мыкуэч иныфӀ иса, Колумб Америкэм имыхьа кӀышъьэ. А лъэпкъэгъум керамикэ яшъыт, къэкӀыгъэхэр ягъэӀэрысэт, къашъхьэпэнухэр нэхъыбу ягъэкӀыным пылъу. Гупшысыгъуэ Амазонэ цӀыху здимыхьар къызхэкӀар джылэр икӀын щыкӀидзам XVI лъэхъэнэм еуропейхэр хэкум ихьэн щыкӀадзам. Лэжьыгъэ гуэрэхэм зэрагъэлъагъуэмкӀэ 11,8% мэзым щыщ шӀыгур удынауэ/быду щыт, ар къызхэкӀар цӀыху Ӏэрышъыгъуэм. Иджырей исхэм елъытамэ текникэ къэгъэсэбэпымкӀэ Амазонэм аборигенхэм илъэс минитхукӀэ зырагъэсат езым я къышъхьэпэгъуэр мэзым къыхахыну зэран хуэмыхъуху. ГурыӀуэгъуэ яхэлът лӀэужъыгъу хъуам мыхьэнэшхуэ биологиэ системэмкӀэ зэраӀэр мэз здыкӀэсхэм. А лъэпкъэгъум ящыщ бжыгъэ псышхуэ Ӏуфэхэм Ӏусхэт, кхъухь зекӀуэкӀэр, бдзэжъей ешъэныр фӀыуэ яшъу, псыр щехым шӀы къуэпцӀэнхэр хаду къагъэсэбэпху. Ауэ еуропейхэр къихьа яуж ахэр япэреуэ хъуа хэкӀуэдахэр псыхэр зекӀуэпӀу зэрагъэсэбэпым шъхьэкӀэ. Еуропейхэр хэкум зэрихьэрэ зы лъэхъэнэ текӀа къуэдеуэ индеохэм я бжыгъэр 90% хэкӀа. А лъэпкъым щыщхэм я нэхъыбу къэнахэр мэзкӀуэцӀым кӀэсхэт, еуропейхэр мэз гъунапкъэхэм я хъуреягъыр яубыдагъыхэт апкӀэнтӀэхум, гупшысыгъуи щыӀэ мэзым къыкӀэнахэр счыгъуи ибым кӀэсаху лъэпкъэгъу/гуп нэхъ цӀыкӀуху. Писарро Инкхэм я империэ зэриубыдрэ бразил каучукым дунем и кӀасэгъуэ мыхъу кӀышъэ (Япэрей дунейпсо зауэм и кӀэдзэгъуэхэм) католикхэм я колониэхэм нэхъышъхьэ Шоджэнхэм я ӀэнатӀэгъуэкӀэ, испанхэмрэ португалхэмрэ индеохэр цӀыху ямылъыту яхущытхэт, иджыри къыздынэсым апхуэдэ яхущытыкӀэ щыӀэ каучук лэжьыгъэхэм, колонистхэм, лэжьыгъэ мэзым кӀэтхэм.

Амазонэр гъэшъэгъуэну бэуэ щыт къэкӀыгъэхэмрэ псэушъхьэхэмрэ. Хэкушхуэм хэс икӀы къыщокӀыр милыуаным фӀэкӀу лӀэужъыгъэхэр, дунейпсом и япэреуэ щыт лӀэужъыгъэхэм я бжыгъэкӀэ. Шъэныгъэхэм я лэжьакӀуэхэм къызараӀохумкӀэ 10 км² Амазонэ мэзым техуэр: 1,5 лӀэужъыгъу удзгъагъэхэм, 750 лӀэужъыгъу жыгхэм, 125 лӀэужъыгъу чэрыпӀхэм, 400 лӀэужъыгъу бзухэм, хьэпӀацӀэхэмрэ джабэрыншэхэмрэ бжыгъэ яӀэкъым. ЛӀэужъыгъэ бжыгъэм тепсэлъыхьыгъуэрэ идентификациэрэ иджыри къыздынэсым яӀэкъм. 

Амазонэ и псыхъуэм дунем и нэхъ ин тропикэ мэзыр ит. КъэкӀыгъэ къуэдейкэ зэфӀэгъува дунем и Ӏэшъагъу зэртепсэлъыхьар абым фон Гумболдтым Ишъхъэрэ Америкэм зекӀуэ щыхэтам 1799-1804 гъэхэм. Экуаторым и мэз гъэпсом зи тхьэмпэ пымыхум и хьэйуар хуабу, цӀыну щыт, гъэпсом и темперэтурэр здыхэзагъэр 25-28 °C, джэщырами хуэбэгъуэр 20 °C нэхъ ехкъым. Уэшх къэшхынымкӀэ мэзыр кӀасу щыт: илъэсым къешхыр 2000-4000 мм, абым щыфӀэкӀи мэхъур. Мэз кӀуэцӀым жьыбгъэр нэскъым, уаэ щыхъурами жыгышъхьэхэр нэхъ игъэсыскъым. Тхьэмпэ зэхэтыхэмрэ жыгдэжейхэм я пкъы зэрыдзахэмрэ жыг пкӀащхьэхэм нэху макӀэ кӀэхьэр, къэкӀыгъэ Ӏуву зэкӀэкӀахэми мэз кӀуэцӀ зекӀуэным куэду зэран хохъур, хэгъуэщыхьыным нигъэсурэ. Лъэныкъуэ гуэрэм мы джыжьу унэсыным шъхьэкӀэ гъогур хэудурэ пхырыкӀын хуэй мэзым. 

Нэхъ бэуэ къэкӀыгъэхэм ящыщу мэзым къыщыкӀхэр жыгдэжейхэра - зэв гъэч, кӀэху къэкӀхэр, я кӀыхьэгъыр метрэ 100-м фӀэкӀху. А къэкӀыдэхэм жыгхэм я пкъым зырачэкӀыурэ жыгышъхьэм докӀуэйхэр, нэху здагъуэтым, абдежьым я къудамэхэри зэкӀокӀыр, мэгъагъэхэ, джылэ къахокӀыр. Жыгхэм зырачэкӀыным шъхьэкӀэ къагъэсэбэпыр убыдыгъэ гъэчхэр, банэхэр. Гъэшъэгъуэну къэкӀыгъэхэм ящыщыр Амазонэ викториэ, псы-аӀуэйгъурцышхуэ , апшуэдизымкӀэ лъэшу щытхи и тхьэмпэм зы цӀыху ичэчыфыну.

Псы Ӏуфэм и пэмыджыжьу капибарахэр щопсо - родентиэхэм я нэхъ ин дунем тет (и хьэлъагъыр кг 50-м носыр). Псы ефэну Ӏуфэм Ӏухьэхэм ешъакӀу яжэр анакондэ - блэхэм я нэхъ индыдэ, псымы щошъакӀуэфхэ, псым дежь каймани иубыду итхьэлэфыну. Амазонэм и псэушъхьэхэм абыхэм пэмыкӀыу яхэтхэр амазонэ хыкхъуэ, тапир - фӀыуэ ерсыф псэушъхьэ, и хьэлъагъыр кг 200 зэрфӀэкӀым емылъытауэ, и нэхъыбэм изакъу зегъэхъур, псыгъунэ гъогухэмкӀэ ирикӀурэ, ишхыр тхьэмпэхэр, къудамэкӀэхэр, пхъышъхьэмышъхьэхэр, псыудз бжыгъэхэм ящыщ. Нэхъ хуэсакъыгъэ зыхуэшъын хуэуэ Амазонэм и псэушъхьэр, псым кӀасу хущытыр, псым кӀэуэфынури щы шъакӀуэм идежьым - ягуар. 

Амазонэмрэ и псы хэлъадэхэмрэ бжъэжъей лӀэужъыгъу 2000 фӀэкӀыу хэс. Абдежь къуэдейра бдзэжъей тамбакир здэпсор, каучук жыгхэм я пхъышъхьэмышъхьэхэмрэ джылэ псым хэхуахэм нэхъ ямышху. ПэмыкӀыу иджыри гулъытэгъуэ зыратхэр: протоптэрхэр яужырейуэ денм къытенэжьахэм ящыщ бжъэжъей, псыми шӀыми жьы ичэфу, арауанахэр зи кӀыхьэгъыр метрэм нэсу, псым къыхэпкӀыурэ цӀыв къудамэ псым шъхьэщытхэм тетӀысхьахэр иубыду. Амэзонэм и нэхъ цӀэрыӀу щытыр пираниэхэр - бжъэжъей мы ину щытхэр, я кӀыхьэгъкӀэ 13 см щыкӀэдзауэ 40 см нэсхэр, шхынкӀэ нэпсеуэ щытху, шъакӀуэн псоукӀэ яӀу. Псэушъхьэ инхэми ятеуэфынухэ, псым икӀхэм (блэхэм, шэрыпӀхэм). ЦӀыхухэми ятеуэфынухэ, лъым имэ къакӀихьамэ, бжъэжъей гупыр а сэхьэтым тоуэр, я дзэхэмкӀэ лы такъырхэр хатхъурэ, зытеуам и къумшъхьэ нэхъ къагъанэкъым. 

Бдзэжъей харакимрэ Phractocephalus hemioliopterus ину мэгурымхэ, псышъхьэми къэӀукӀыу, Амазонэм бжъэжъей «уэрэдджыӀэ» бжыгъэ зэрыхэсыр зэпхар и псыр Ӏэуэ утхъуауэ зэрщытым шъхьэкӀэ. Апхуэдэ псым бжъэжъэйхэм я зэрлъэгъуныр гугъу щытхи, макъыр къагъэсэбэп зэрыгъуэтын/зэгурыӀуэным шъхьэкӀэ.

Илъэс 400 текӀауэ еуропейхэм Амазонэр къызэрагъуэтрэ, зэрагъэшъауэ и лъэныкъуэхэм 65 км² нэхъ хъутэкъым (абыхэм и къыхэжыпӀэ къушхьэ дэкӀыпӀэ зимыӀэхэр хэмыту). А Ӏохугъуэр XX лъэхъэнэм кӀэху зызэрехъуэкӀыр.

Хамэ къэралъыгъуэхэм лъэпкъым и ресурсхэр ирахынымкӀэ Бразилым и тхьэмадэгъуэр XX лъэхъэнэм и 40 гъэхэм Аазонэм и кум хэт шӀыпӀэхэм и зэгъэзэхуэн, къэгъэсэбэпыным похьэ, мэз гъунапкъэм нэхъ ипэджыжьу, хамэ къэралыгъуэхэм здаӀыгъым хапӀэшхуэхэр ящэхуауэ. Абым щыщу унафэ нэхъ инхэр абым хэзылъхьар президент Жетулиу Вергасым, ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр щекӀуэкӀым Дзэ зэгуэтхэм каучукыр яхуигъакӀуэт дэӀэпыкъуэгъу хуэду.

Тауэ щымытми хэку зэгъэшъэным яуж икӀахэкъым. Мэзым гъогухэр ирагъэкӀуэн кӀадза. Абыхэм ящыщу лэжьыгъэ нэхъ иныр 1970 гъэм кӀадза Трансамазониэ гъогу. ИлъэсипшъкӀэ гъогушхуищ яшъа, ауэ, гугъу яхэлъауэ хъуар ягъэзанкӀэжьакъым. Трансамазониэм и нэхъыбэхэр, BR-319 хуэдэр (Манаус - Порто Вело) къагъэшъхьэпэфхэкъым уэшхэм я гъэр щыкӀидзэм.




#Article 16: Америкэ Штат Зэгуэтхэр (167 words)


Америкэм и Штат Зэгуэтхэр (ин-бз.: The United States of America, USA, эс-бз.: Estados Unidos de América, ур-бз.: Соеденённые Штаты Америки) — къэрал Ишъхъэрэ Америкэм. И инагъымкӀэ дунем еплӀанэ (9 522 057 км²), джылу дэсымкӀэ ещанэ (307 000 000). Къалэ нэхъышъхьэр — Уашингтон.

Иштат Зэгуэтхэм я гъунапкъэр ишъхъэрэм КэнадэмкӀэ ирокӀуэ, ипшъэмкӀэ Мексикэм иде. Къэрал щыхъуар 1776 гъэм, 13 британ калониэхэр зэхыхьу хуит къэралу зыщытраӀуам. Хуит хъуным шъхьакӀэ зауэр 1783 гъэм нэгъунэ ирагъэкlуэкlри, зауэр къахьа.

Иджыпсту Америкэм Иштат Зэгуэтхэм дунейм нэхъ экономикэ иныр яӀа (14,2 трилиуану $), дзэшхуэ иӀа абы пэмыкӀыу и хыдзэр дунейм нэхъ ин. ЛъэпӀкъ Зэгуэт Хасэм яхэт.

Къэралыр штат 50 зэхэт, псоми ӀанатӀэ зэхуэдиз яӀу. Штат къэс езыхэм я конституциэ яӀа. Штатхэм яцӀэ нэхъыбэр къызыхэкӀыр индей лъэпӀкъхэм яцӀэхэра иэ Фрэнджымрэ Инджылызымрэ япщыхэм яцӀэхэм.

Джылэм янэхъыбэр Чристан динхэм пыл. Мыбы хуэду — 51 % протестантхэ; 29 % — католикхэ; 12, 1% — пэмыкӀ Чыристэн динхэ. Джурт дин — 1,7 %; Буддэ дин — 0,7%; Муслъымэн дин — 0,6 %; ПэмыкӀы дину — 2,5%. Тхьаншу — 4 %




#Article 17: Амфибиэхэр (442 words)


Амфи́биэхэр () — джабэрыӀэ псэушъхьэ лъакъуиплӀхэм ящыщ.

Амфибиэ гупыр шӀым щыпсо джабэрыӀэхэм я нэхъ примитивхэм ящыщхэ, шӀым тесхэмрэ псым хэс псэушъхьэхэм я зэхуакум итху. ЛӀэужъыгъу зэрзэхэкӀхэр 6, 400 хуэдиз.

Амфибиэхэм я фэр цӀанлъу, пӀакӀыу щыт, хуэлъытэгъуэ бышъмэ псымрэ гасхэмрэ тынчу пхыригъэкӀыу. Я фэр псэушъхьэ джабэрыӀэпсом ям хуэду щыт эпидермисымрэ — куэду зэхэлъу къыхэкӀыу, езы фэрмрэ — кориум. 

Къумшъхьэхэр я Ӏэплъэпкъым щыуэ зэхэгъэкӀа — шъхьэ, пкъы, кӀапэ (зиӀэхэм), Ӏэхъуамбитху зыпыт лъапэхэр джоуэ. Къумшъхьэпкъыр лъэныкъуэ зэрзэхэкӀыр:

Ӏэплъэпкъым и лыпцӀэхэр тӀууэ зэхокӀхэр: пкъым и лыпцӀэхэр, лъапэхэм я лыпцӀэхэр джоуэ. 

Жьы зечэным Ӏэплъэпкъым щыщу хэтхэр:

Лъынтхуэгъуэр я зэхэтыкӀэр «зэтеубыдауэ» щыт, гур шъхьищу зэфӀэт, шхьэм лъыр зэхэлъаду. Я кӀыфэм и хуэбагъым зызэрихъуэкӀыу щыт, дуней здещыӀэм и хуэбагъым хуэлъытауэ.

Лъынтхуэхэр:

ШхынгъэткӀу

Амфибиу хъуам я шхыну щытыр псэушъхьэ къуэдейхэра. ЖэкӀуэцӀым и лъэгум бзэгур ит. КӀапэншэхэм яде ар жьэпхъэбгъу кӀагъым и пэмкӀэ кӀэрыубыдауэ щыт, хьэпӀацӀэхэр щаубыдкӀэ бзэгур къырадзыр жэм, и кӀапэм иубыдыр кӀэрыпкӀыу. 

ЖэкӀуэцӀым Ӏупс гландэхэр Ӏохьэ, абыхэм я зэхэлъыкӀэр шхынгъэткӀугъэ ферментыншу щыт. ЖэкӀуэцӀым йокӀри шхыныр ныбэлынцӀымкӀэ кӀапцӀэм накӀуэр, абым яуж тӀуанэ кӀэтӀим () носыр. Абдем дежь тхьэмкӀыгъумрэ панкрэамрэ () я хэжыпӀэхэр пыт. ШхынгъэткӀуныр кӀапцӀэмрэ тӀаунэ кӀэтӀиймрэ щокӀуэкӀ. КӀэтӀий зэвыр куэтэным хохьэ, ар бгъуэ хъууэ клоакэ мэхъужь. 

Амфибиэхэм я гъашъэр зыужьыгъуиплӀу зэхокӀыр: джэдыкӀэ, хупс, метаморфозис зэманыгъуэ, имаго. 

Амфибиэхэм я джэдыкӀэхэр бжъэжъейхэм ям хуэдуи фэ быдэ псы пхэзмырыгъэкӀ яӀэкъым. ДжэдыкӀэм хупсыр иришъэн шъхьэкӀэ счыгъуи псыфу щытын хуэй. Амфибиэхэм я нэхъыбэм я джэдыкӀэхэр псыӀудзэхэм халъхьэ, ауэ апхуэду зымышъхэри щыӀэ: цецилиидахэр, Амфиума хьэндыркъуакъуэр, саламандрэшхуэхэр пэмыкӀхэр амфибиэхэм джоуэ я джэдыкӀэхэр шӀым щагъэтӀылъ. Апхуэдэм дежьи джэдыкӀэхэр псыфу счыгъуи щытын хуэйхэ, апым пылъхэр псэушъхьэ зыгъэтылъахэра. ЛӀэужъыгъуэ джэдыкӀэхэр я кӀыфэм телъу зезыхьи щыӀэхэ: хьэндрыкъуакъуэ лъхуэнпӀэным джэдыкӀэхэр и ныбэм кӀэрылъу зэрехьэ, алитес () хъум джэдыкӀэ псэуэ зэрыдзахэр и лъапэм ечэкӀауэ къырехьэкӀхэ. 

ДжэдыкӀэхэм хупсхэр къокӀхэ, псым хэсху, щыпсоху. Я сурэткӀэ хупсхэр бжъэжъейхэм яхьчу щытхэ: лъапэ япытхэкъым, жьыр бранкиэхэмкӀэ ячу (япэ кӀышъэ ябгъухэмкӀэ тетхэр, яужым якӀуэц хъууэ); я гур шъхьитӀу щыт, лъырыжэр зы хъуреягъкӀэ ирикӀу.

Метаморфозисыр къащехъулӀэм дежь хупсхэр имаго мэхъухэ, шӀым щыпсоун кӀадзу. КӀапэншэ амфибиэхэм я метаморфозисыр кӀэху йокӀуэкӀыр примитив саламандрэхэмрэ амфибиэ лъапэншэхэмрэ ялъытамэ, абыхэм яр кӀыхь Ӏэуэ мэхъур.

Я нэхъыбэм гъашъэхэр псыфыпӀэхэм дежь щокӀуэкӀыр, шӀы тесынымрэ псы хэсынымрэ зэдагъакӀу, ауэ псы къуэдем хэсу зэрщыӀэхэм хуэдууи шӀым тес къуэдейхэри щыӀэхэ (жыгхэм). ШӀым щыпсоуным амфибиэхэр зэрхуэмыгъэпсам шъхьэкӀэ я псоукӀэм зэхъуэкӀыгъэшхуэхэр яӀэ дуней къэхъугъэхэм япхауэ. Амфибиэхэр жеин кӀыхьым хохьэфхэ зэманыгъэ къамызэгъ къахъулъэмэ (шӀэӀэ, уэгъу къеуэмэ). ЛӀэужъыгъуэ гуэрэхэм джэщ псоукӀэр махуэкӀэ зэрахъуэкӀыфыну джэщхэр шӀыӀэ хъумэ. Амфибиэхэр щыпсоуфхэр дуней здыхэсыр хуабу щыт къуэдеймэ. Температурэ +7 — +8 °C дежь лӀэужъыгъуэхэм я нэхъыбэхэр мэудэрэшхъуэхэ, −2 °C — хокӀуадэхэ. Амфибиэ гуэрэхэм зырагъэсауэ шӀэӀэгъуэ кӀыхьхэри, уэгъу гугъхьэри яхьыфыр, абым пэмыкӀыу Ӏэплъэпкъым яфӀэкӀуэда лъэныкъуэ гуэрэхэри регенерациэ яшъыжьыфыр. 

Иджырей амфибиу хъуар имаго щыхъухэм дежь шъакӀуэхэм ящыщхэ, яшххэр псэушъхьэ цӀыкӀухэр: хьэпӀацӀэхэмрэ джабэрыншэхэмрэ, куэду канибылизыми къохъур. 

Иджырей амфибиэхэр лъэпкъищу зэхокӀхэ:




#Article 18: Андалусиэ (174 words)


Андалусиэ () — эспанэ зэгуэт автоном шӀыпӀэ, хэкуи зэхэту: Алмериэ, Кадис, Кордова, Гранада, Ӏуэлвэ, Хъаен, Малага, Севиджэ. И къалэ нэхъышъхьэр Севиджэ. Андалусиэр Еуропэм и ипшъэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэлъ, ипшъэмкӀэ Гибралтар Ӏузэвымрэ Хы Курытымрэ Ӏулъ, къуэхьэпӀэмкӀэ Португалымрэ Атлантик океанымрэ и гъунапкъыр ирокӀуэ. Эспаниэм и кӀуэцӀым и гъунапкъхэр ишъхъэрэм Эстремадурэмрэ Кастиджэрэ Ла Манчэмрэ ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ Мурсиэм бгъэдохьэ.

Ал-Андалус — хьарып-мыслимэн цивилизациэ, VIII—XV лъэхъэнэхэм бэлыхьу щытауэ Иберий хы тӀыгуныкъуэм, пэмыкӀыу иджыри «мыслимэн ЭспаниэкӀэ» еджу. Къэрал Ал-Андалусым Эспаниэм и шӀыпӀэм щымыхъукӀэ иджыри Португалым ери хиубыдэт, и къалэ нэхъышъхьу щытар Кордова XI лъэхъэнэм нэс, яужым абы ипӀэм Севиджэрэ Гранадарэ иувахэ.

Мыслимэнхэр Иберий хы тӀыгуныкъуэм щихьэхэр 711 гъэм, апщыгъуэм хэкум мыгъуэр вестготхэм къыхалъхьэт.

Къэрал Ал-Андалусыр хокӀуадэ Колумбым Америкэр къыщигъуэт зэманхэм идежь.

Хэкум и ӀэнатӀэр зыӀыгъыр Андалусиэм и Хунта (Хасэ)

Партиэхэр Андалусиэм и парламентым хэтхэ:

Автоном зэгуэт Андалусиэр щызэфӀэувар 1980 гъэм мазаем и 28, и япэрей статиям автоном статусыр иратхауэ, а автономиэр и тхыдэ идентикэм къыхэкӀыу ӀэнатӀэ хуит иӀэну пӀалъи иӀу, Испаниэм и Констуциэм ар куей къэсым ириту.

Пщы тхылъ 1833 гъэм къыдэкӀамкӀэ, куей гуэчыгъуэм теухуауэ, Андалусиэр хэкуийкӀэ мэгуэч. Ахэри яужкӀэ муниципалитет 770 зэхэкӀыжьху.




#Article 19: Апартхейд (802 words)


Апа́ртхейд, апартеи́д (афр-бз. apartheid — «зэхэдза, зэхэгъэкӀа» — зэхэгъэкӀа псоукӀэ, лэжьэгъуэ пэмыкӀхэри абым хуэду) — официал политикэ расэ сегрегациэкӀэ, нэхъышъхьэ партиэ Ипшъэ Африкэ Республикэм (ИАР 1961 гъэм нэс цӀэ зэрихьатэр — Ипшъэ Африкэ Зэгуэтыгъуэ, ИАЗ) тетам Лъэпкъэгъу партиэм иригъэкӀуэкӀтэр. 

ИАР и апартхейдым бантухэм хухача резервациэхэм (бантустан) исынху хигъэзыхьыгъуэ ишът, а резервациэхэм езы ИАР-м елъытамэ шӀыпӀу яубыдыр тӀэкӀут, къэралым и 12 % хуэдиз. Резервациэхэм икӀыу, къалэшхуэхэм дэхьэн шъхьэкӀэ абым теухуауэ пӀалъэ яӀэн хуэйхэт (резервациэхэм щыщ джылэр пристиж зимыӀэ лэжьапӀэхэмрэ, ахъчэ макӀыу здат лэжьапӀэхэмрэ Ӏутхэт, нэхъыбэм сервисым зэпхахэм дежь). Апартхейдым и системэр щырагъэхьам негроид джылэ ИАР псоуахэр цӀыхупӀалъу хъуар ятрахауэ щытауэ къэплъытэ хъуну. КъазэраӀохутэмкӀэ, егъэджэнымрэ медицинэмрэ «зэхэгъэкӀами зэхуэдэкъабзэху» щытху, ауэ, негройдхэм ялъыстэр куэдкӀэ нэхъ Ӏэуэ щытт, еурэпейхэм ям нэхърэ. 

Еуропей колониэхэм куэду къекӀуэкӀт «мы хужьхэр» пӀалъэншу яшъыныр, ауэ, Африкэм и деколонизациэм яуж апартхейдым и пэлитикэм хэту къалъытэн кӀадза. 

Апартхейдым пэщытыну ЛъЗ-ым и япэрей Ӏохугъуэ хъуа 1970 - 1980 гъэхэм. ПэмыкӀыуи пэщытыным хэхьахэ адрей цӀыхухэм я пӀалъэм пылъ лъэпкъэгъухэр. Езы ИАР-ми лэжьыгъэ иригъэкӀуэкӀт пэщытыныгъэ лъэпкъэгъум. Апартхейдым и зэманыгъуэ кӀуэдыкӀэр зырапхыр Нелсон Манделам, Африкэ лъэпкъ конгрессым (АЛъК), коммунист партиэмрэ я Ӏохугъуэхэм. Яужым, Нелсон Манделам къихьа Нобел и шъыхь мамырыгъэмкӀэ и Ӏохугъуэм шъхьэкӀэ. АшэкӀэ пэщытыныгъэ АЛъК-м иригъэкӀуэкӀамрэ дунейпсо къэралым и теубыдыгъуэми емылъытауэ расизым екӀуэкӀар, апартхейдым и хэкӀуэдэгъуэр зэпхар еуропейхэр къэралым макӀэ зэрыхъуахэмрэ 21 % щыкӀэдзауэ 1940 гъэм 11 % нэс 1990 гъэм, апартхейд системэм и зэхэгъэкӀыгъуэ Фредерик де Клерк зэрригъэкӀуэкӀамрэ, къэралым и президенту тетыхукӀэ.

Апартхейдым и симболу къалъытэр хьэпсэ «Роббен Айлэнд», апархейдым и зэманыгъуэм политик бжыгъэхэр здаӀыгъар. Джыпсту хьэпсэр туризымым и зы япэрей пӀэуэ щыт ИАР-м.

Джыпсту хэшъыкӀыгъуэ зэриӀэмкӀэ, япэреуэ псалъэ «апартхейд» (африкаанс бзэмкӀэ зэдзэкӀамэ — «зэхэгъэкӀа») къэзгъэсэбэпар 1917 гъэм Ян Христиан Смэтс, 1919 гъэм ИАР-м и примиер министру техьар. Апартхейдыр нэхъыбэм зэрапхыр ӀэнатӀэгъуэм африканерхэр нэхъыбу зэрхэтахэра 1948 щыкӀэдзауэ 1994 нэс, Британиэ империэр XIX лъэхъэнэм щыкӀэдзауэ негройдхэр иубыдт я шӀыпӀэхэм имыкӀыу Каап колониэмрэ Наталымрэ имыхьэнхэм шъхьэкӀэ, хужьхэмрэ къуэлэнхэмрэ здисхэтэм. Негройдхэм куэчын къуэдеиракъым яхуамыдэтэр, хуиту зы куейм икӀыу пэмыкӀым кӀуэн щытхэтэкъым, абым шъхьэкӀэ тхылъ къамыштауэ, пӀалъэ яӀан, ари счыгъуи яӀыгъын хуэуэ. Кейптаунымрэ Натал дэт къалэхэмрэ пӀалъэ яӀэтэкъым дыгъэр къуэхьа яуж Ӏогум дэкӀынху. 

Абым хуэду, зэзэмызэкӀэ къалъытэ, апатхейдым и политикэр нэхъ зэкӀэкӀауэ, лъэурыжу щыту сегрегациэ еуропей ӀэнатӀэгъуэхэм ирагъэкӀуэкӀтэр Ипшъэ Африкэм. Абым ящыщу джыпӀэ хъуну ШӀыгум и акт 1912 гъэмрэ, «фӀыцӀэ африкан» лэжьакӀуэхэм я бжыгъэм пыубыдыгъэ зэриӀэмрэ. Ахэр къызхэкӀатэр зэгурӀуэгъуэкӀэ бурхэм, Трансваалым, Оранж хуит къэралым джоуэ Британиэ империэмрэ къыхэхам инджылыз бур зауэм яуж. ПэмыкӀ гупшысэгъу щыӀэр япэрейэ апартхейд къежьам мыхьэну зэрихьэтэр политикэ зэхэдзыгъуэра («апартхейдышхуэ»), мыхъумэ псомкӀи сегрегациэ яшъын («апартхейд цӀыкӀу»). Абым хуэду ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр щекӀуэкӀым Сметс и ӀэнатӀэгъуэ Зэгуэт партиэр хуабжу кӀэлъыплътэкъым сегрегациэ хабзэхэм зэрпылъхэтэр. 

Къэралпсом хэхыгъэ ирагъэкӀуэкӀыным ипэм 1948 гъэм Лъэпкъэгъу партиэм (ЛъП) и нэхъышъхьэ лэжьыгъу игъувар апатхейдым и политикэра. ЛъП кэддыдэкӀэ къихьар яуж итахэм къемыхъуауэ хэхыным хэкӀа, Сметс и Зэгуэт партиэм текӀуэри коалициэ ӀэнатӀэгъуэ зэхагъэхьа Африканерхэм я партиэм дэкӀыгъу зи тхьэмаду тетар шоджэн Даниэл Малан.

ӀэнатӀэгъуэр гузэвэгъуэкӀэ апартхейд гъэзэнкӀэным яуж ихьа. Хабзэхэр къыдагъэкӀа: раса зэщымыщхэм щыщ цӀыхухэр зэрмычэну, раса классификациэ ирагъэкӀуэкӀын джылу хъуам. Апартхейдым и шъхьэгу хъуар 1950 гъэм хабзэ къыдагъэкӀара Гуп хэкухэм я хабзэ (Group Areas Act), гугъу я хэлъахэр расэ гупу зэхэгъэкӀыну джылэхэр. Апартхейдым и зэфӀэувэныгъэр къызхэкӀтэр антиколониал пэщытыныгъэ екӀуэкӀтэм Азиэмрэ Африкэмрэ я къэралхэм, ар гурышхъуэ ямышъу къагъэнэфынутэкъым Лъэпкъэгъу партиэм и зэхэтыкӀэм. Апартхейдым хужьхэм ядэӀэпыкъун хуейт я ӀэнатӀэгъуэр къаӀэкӀэнэн шъхьэкӀэ, «фӀыцӀэ» африканхэм пэубыдыгъуэ хуашъху шӀыпӀэ здэпсоунухэм я пӀэлъэмкӀэ ирагъэтӀысхьэху, яужым бантустан хуэду цӀэрыӀуэ хъуахэр. Абыхэм я кӀуэцӀым, африканхэм я политикэ тхьэмадэхэм я ӀэнатӀэгъуэм кӀэту, «фӀыцӀэхэм» я нэхъыбэ джылэр исын хуэйхэт, «хужьхэм» яӀыгъ шӀыпӀэхэм сервисымрэ индустриэмрэ зи лъэжьыгъэ хуэныкъуэхэрат къыранахэр. 1953 гъэм хабзэ къыдагъэкӀа зэхэгъэкӀа хуэныкъуэгъуэхэмкӀэ (Separate Amenities Act), абым зэхигъэкӀхэт хы Ӏуфэхэр, узыщхэр, еджэщхэр, университетхэр джоуэ. Паспортым и режимыр нэхъ гугъ яшъа: «фӀыцӀэ» африканхэм счыгъуи я паспэртыр яӀыгъын хуеуэ щытт, абым нэхъри нэхъ гугъ ишът я миграциэр «хужьхэм» я кърал лъэныкъуэхэм яшъын. А хабзэр къызэрежьэрэ «фӀыцӀэ» африканхэм пӀалъэ яӀэтэкъым тхылъ къыдамыхауэ «хужьхэм» я къалэхэм псоуныр щыгъэтауэ дэхьэн къуэдеи абыхэм. Къалэшхуэхэм дэсын пӀалъэ зыратхэтэр лэжьапӀэ абдежьым зиӀэхэрат, ауэ, я унагъуэм щыщхэм апхуэдэ пӀалъэ яраттэкъым. 

Йоханнес Стрейдомым Малана яуж примиер министру техьар, «фӀыцӀэ» африканхэм мыкуэду пӀалъэ яӀэхэтэр хэхынымкӀэ ятриха. Япэ ита ӀэнатӀэгъуэр, 1951 гъэм, хабзэ дигъэкӀат хэхыныгъэ зэхэгъэкӀа джоуэ, ауэ, конституциэм темыху мэхьчэмэм ар Зэгуэт партиэм пиубыдри, хабзэр хахыжьа. Капа провинциэм и нэхъышъхьэ мэхьчэмэм яхуидакъым ар яшъэну, ауэ, Апеллациэ мэхьчэмэм я пыубыдыгъуэр къадиштэри а хабзэр мыхьэнэнху игъува, конституциэм зэхъуэкӀыныгъэ хэлъхьэн шъхьэкӀэ тхьэмадэхэм я 2/3 макъ хуэныкъуэт парламентым и лъэныкъуитӀм. Абы шъхьэкӀэ ӀэнатӀэгъуэм хабзэ къыдегъэкӀыр парламентым и нэхъышъхьэ мэхьчэмэм шъхьэкӀэ, парламентым пӀалъэ ириту мэхьчэмэм унафэ ишъар хуимыдэфу. Ар хабзэншу къалъыта Апеллациэ мэхьчэмэмрэ Капа провинциэм и мэхьчэмэмрэ. 1955 гъэм Стрейдом и ӀэнатӀэгъуэм игъэзэнкӀа Апеллациэ мэхьчэмэм тхьэмаду хэтын хуэйхэм я бжыгъэр тхум щыкӀэдзауэ пшъыкӀузым нэс, ахэри апартхейд хабзэхэм нэхъ хуэплъэкӀхэм ящыщху. А гъэ дыдэми Сенатым и хабзэ къыдокӀ, тхьэмадэ хэтхэм я бжыгъэр хигъахъу 49 щыӀар 89 носыр, икӀи, зэгъэзэхуэгъуэ ирагъэкӀуэкӀа яуж ЛъП-м пӀэуэ 79 къылъыса. ЯужкӀи парламент лъэныкъуитӀми я хасэм хабзэ къытагъэкӀ хэхыныгъэ зэхэгъэкӀам шъхьэкӀэ, абым теухуауэ Капа провинциэм зы тхылъ зэхагъэхьа «къуэлэн» хэххэм шъхьэкӀэ.

Апартхейдым и «нэхъышъхьэ хабзу» щытахэр:




#Article 20: Азгъей (198 words)


Азгъей Республикэ, Азгъей ( (къикlыр «Апсхэм якъэрал», ) — КъуэхьапӀэм Къэукъазым иде хэт, Хы ФӀыцӀэм и ипшъэ-къуэкӀыпӀэ Ӏуфэм идей. ИцӀэдыдэр псоуэ: Аҧсны Аҳәынҭқарра (Азгъей Республикэ).
Къалэ нэхъышъхьар — Согъум.

Къэрал джоуэ Азгъейм зэфӀэувэн щыкӀидзар VI илъэсишъэхэм, икъалэ Ӏаташъхьу Лыхныр. Къэру къыщиштар Леон I щытехьам., Азгъейр Визэнтиэм хэкӀыу хуит щыхъур VIII илъэсишъэхэм, Леон II щытехьам. Апщыгъуэм Азгъейм Курджым икъуэхьапӀэ лъэныкъуэри хиубыдэт. Къэралым лъэпӀкъ дэсхэтэр: азгъэхэр, курджы лъэпӀкъ: рачин, гурий, имерет, мегрел, сууан… Азгъейм къалэ, быдапӀэ, чылисэ бжыгъэ иӀат. Къалэ Ӏэташъхьар япӀэкӀэ Анакопиэм (Афон КӀэм) щыӀа, яужым 806 гъэм Кутаис куэча.

XV илъэсишъэхэм Курджы къэралыр зэхохур. Азгъей пщыхэр Чачба лъэпӀкъым щыщхэр Азгъейм Къэрал Хуит траӀуэ. Адрей азгъэ пщыхэмрэ, мигрел пщы Дадиани лъэпӀкъмрэ япэщытахэ.

XVI илъэсишъэхэм Усмэн Пэштыхьейм къеныкъуэкъу мэхъу Азгъеймрэ Хъырцеймрэ. Хы ФӀыцӀэм иӀуфэм быдапӀэ бжыгъэ ещыр (Согъум-Къалэ, Поти, Iанапэ…) икъэрур хэкум зэфӀигъэуву. 1809 гъэм азгъэ пщыхэм ягугъэкӀэ Урысейм хохьахэ Александр I абы хуэарэзыуэ.

Джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀамкӀэ 2003 гъэм Азгъейм 215 972 цӀыху дэс.

Къэралым иӀаташъхьа бзэр — Азгъэбзэ. Урысыбзэр азгъэбзэм хуэдуи къэралыбзу къалъытэ. Азгъейм лъэпӀкъу ису хъуар ябзэмкӀэ хуит щытыну: псэлъэну, тхэну Кэралым арэзы ешъ.

Азгъейм инэхъыбэр Чыристан диным пылъхэ. КӀэупшӀакӀуэ 2003 гъэм джылэм ирагъэкӀуэкӀам къыхэкӀар мыра:

Азгъейр къедзыгъуи 7-кӀэ гуэча, къедзыгъу хъуам къалащхьэ яӀэ.

Абы пэмыкӀыу къалэ нэхъ инхэмрэ, джылу дэсхэмрэ:




#Article 21: Азгъэбзэ (212 words)


Азгъэбзэ (азгъэбзэкӀэ; аҧсуа бызшәа, аҧсшǝа) — азгъэ лъэпкъхэм ябзэ, Азгъей къэралым, Тыркум, Иорданым, Шамым, Иракым, Урысейм. Бзэ нэхъ игъунэгъур абазэбзэ, зыхэтыр азгъэ-адыгэ бзэхэм я унагъуэм, абазэбзэмрэ адыгэбзэмрэ щымыхъукӀэ убыхыбзэри зыхыхьар.

Азгъей къэралым бзэмкӀэ цӀыху мин 100 хуэдиз мэпсалъэ, къэралъым ибзэӀаташъхьу щыт (1994 гъэм къыщыкӀэдзауэ). Ауэ 1989 гъэм азгъэбзэр анэдэлъхубзу зыхуэхъутэр 17, 8 % джылу дэсам, азгъэ-хъырцей зауэм яуж 1995 гъэм 50 % джылэм. Тыркум 1965 гъэм къэрал джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀамкӀэ азгъэбзэр иэ абазэбзэр анэдэлъхубзу джэуапу зытар цӀыху 4, 563 (абым псори зыбзу ялъытэ - abaza) цӀыху 7, 836 етӀуанэ бзэуэ джэуап ята, а псори зэрщытым хуэмыду, нэхъ макӀыу къаӀуэтауэ ялъытэ, 1993 гъэм абазу дэсыр мин 35 къалъыта. Урысейм азгъэбзэкӀэ псалъу дэсыр цӀыху 9,447 къыкӀэкӀа.

Абы хуэду къызэркӀэкӀымкӀэ азгъэбзэмкӀэ псалъу хъур цӀыху мин 120-130 хуэдиз. Мин 500 - 600 шхуаӀар къэгъэхъуауэ къыкӀэкӀа, абы зэр гугъэмкӀэ адыгэхэр (кӀаххэмрэ, къэбэрдейхэмрэ) хагъэхьахэ.

Иджыпсту Къаукъазым къынар псалъэкӀищ: абжъуй (Очамчырэ куейм), бзыб (Гудаутэ куейм), самырзэкъан (Агубедиарэ Река къуаджэхэм Очамчырэ куейм, Чхуартал къуаджэм иныкъуэ Гал куейм), адрей псалъэкӀэ-лъэпкъхэр Тыркум ирагъэкӀахэ. 1860 гъэм нэгъунэ азгъэхэм ялъэпкъ-псалъэкӀэхэр зэкӀэлъыпыту хы Ӏуфэм ирикӀуэт къушъхьам къэху, убыххэм къыщыкӀэдзауэ къуэхьапӀэм мегрелхэмрэ сонэхэмрэ нэгъунэ къуэкӀыпӀэм.

Мдзымтэрэ Жъууауэ-къуарэрэ япсыхъуэ зэхуакум садзэхэм япсалъэкӀэр щыӀа. Лъэпкъыр зы къэмыну Тыркум ирагъэкӀа, абдежьым къуаджэ зытӀущым бзэр иджыри зэрахьа. садзэ-псалъэкӀэр тӀууэ бгуэч хъуну: 

Азгъэ псалъэкӀэхэр ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ:

Азгъэбзэм итхыбзэр абжъуй псалъэкӀэмкӀэ шъа.




#Article 22: Арагон (175 words)


Арагон (, каталоныбзэкӀэ: Aragó) — эспанэ зэгуэт автоном шӀыпӀэ. Эспаниэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэм хэт. И гъунапкъэхэр Фрэнджым ирокӀуэ ишъхъэрэмкӀэ, къэрал кӀуэцӀым: къуэкӀыпӀэмкӀэ Каталониэм, ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ Валенисиэм, ипшъэ-къуэхьэпӀэмкӀэ Кастиджэрэ Ла Манчэмрэ, къуэхьэпӀэмкӀэ Кастиджэрэ Леонымрэ Ла Риохъамрэ, ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэмкӀэ Наваррам

Къалэ нэхъышъхьэр — Сарагоса (Zaragoza)

Джылу дэсыр — 1, 269, 027

ӀэнатӀэбзэр — Эспаныбзэ (Castellano)

Джылу дэсыр къалэ нэхъышъхьэхэмрэ куейхэмрэ:

ПэмыкӀ къалэхэр:

Джылэ бжыгъэ 1991 гъэм ирагъэкӀуэкӀамкӀэ Арагоным джылу дэсар 1, 178, 000 ар къэралым и 2, 95 % мэхъу къэралым дэсу хъуам.

Арагоным и нэхъыбу джылэ дэсыр эспаныбзэкӀэ (castellano) мэпсалъэхэ, ар бзэ нэхъышъхьуи щыт. Хэкум и лъэныкъуэ гуэрэхэм каталоныбзэрэ арагоныбзэрэ зи анэдэлъубзи мэпсохэ.

Арагон Перенейхэм а Ӏуашъхьэхэм я нэхъ лъагъхэр хэт, Эспаниэмрэ Фрэнджымрэ зэхагъэкӀху. Нэхъ инхэр абыхэм: Ането м 3, 404; Монте-Пердидо м 3, 355; Пердигеро м 3, 221; Котиэджа м 2, 912.

Арагоным и нэхъыбэ псыхэр Эбром холъадэхэ, Эспаниэм ипс нэхъ ин. Куейр Эбрэм тӀууэ егуэчыр. И сэмырабгъумкӀэ хэлъадэ спыхэм нэхъ къыхагъэкӀхэр: Арагорн, Гаджего, Синка джоуэ. ИжьыгъурабгъумкӀэ нэхъ къыхагъэкӀхэр Хъалон, Уэрва, Гуадалупе. Эбро и псыхъуэм, Каталониэм и гъунапкъэм игъунэгъу Микиненса псыхъумэпӀэр щыӀэ гм³, и кӀыхьэгъыр — 110 км. ЦӀыху гъунэгъу щысхэр «Арагон хыуэ» иоджэхэ.




#Article 23: Архентинэ (655 words)


Архенти́нэ () и цӀэдыдэр псоуэ — Республикэ Архентинэ () — етӀуанэ (Бразилым яуж) и инагъымкӀэ, ещанэ (Бразилымрэ Колумбиэмрэ яуж) джылу дэсымкӀэ къэрал Ипшъэ Америкэм хэту. Къалэнэхъышъхьэр Буэнос Аирэс.

Архентинэм Ипшъэ Америкэм ипшъэ-къуэкӀыпӀэм и лъэныкъу хъуар еубыд джыпӀэ хъуну. Архентинэм и кӀыхьэгъыр ишъхъэрэм щыкӀэдзауэ ипшъэм нэгъунэ 3, 800 км хуэдиз мэхъур, къуэхьэпӀэм щыкӀэдзауэ къуэкӀыпӀэм нэс 1, 400 км хуэдиз.

И гъунапкъэхэр зэрыкӀуэр: ипшъэмрэ къуэхьэпӀэмрэ - Чилим Ӏохьэ, ишъхъэрэм - Боливиэмрэ Парагуаимрэ, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэмрэ къуэкӀыпӀэмрэ - Бразилымрэ Уругуаимрэ. Ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ гъунапкъу хъур Архентинэм Атлантик океаныра, ЧилимкӀэ и гъунапкъэ ирикӀу хъур къуэхьэпӀэмрэ ипшъэ-къуэхьэпӀэмрэ Андхэра хъур. Къэралым и инагъыр 2,780,400 км² мэхъур. 

Архентинэ псыгъуэкӀыхьу макӀуэр ишъхъэрэм щыкӀидзу ипшъэмкӀэ, и шӀыпӀэр бэуэ зэшъхьэщыкӀыу щыту. ШӀыпӀэ зэшъхьэщыкӀыгъуэкӀэ къэралыр лъэныкъуитӀу гэча хъуну: губгъуэ лъэныкъуэ - ишъхъэрэмрэ къуэкӀуэкӀыпӀэмрэ, къуэкӀэбгыкӀэ лъэныкъуэ - ипшъэмрэ къуэхьэпӀэмрэ. Къэралым и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэ гъунапкъэпсомкӀэ Андхэр ирокӀуэ, ШӀыгум и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэгъум и къушъхьэ нэхъ инхэра. Я курытыпӀэм дежь Андхэм я нэхъ лъэгагъэдыдэм носхэр, абдежьым Ипшъэ Америкэм и Ӏуашъхьэ нэхъ лъагэдыдэхэр хэтхэ: Аконкагуа (6, 960 м), Тупунгато (6, 800 м), Мэрсэдарио (6, 770 м). 

Къэралым ишъхъэрэ лъэныкъуэм губгъуэ Гран Чако хэлъ, и нэхъыбэм губгъу щыту ауэ мэздэгухэмкӀэ зэкӀэкӀауэ лъэныкъуэ гуэрэхэри псыпцӀу щытху. Гран Чаком и ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ Пампахэр хэлъ, губгъуэжъ, и нэхъыбэкӀэ субтропик лъэныкъуэгъым хэту. Пампахэм къуэхьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ Паранамрэ Уругуаимрэ я месопотамиэр хэлъ, и нэхъыбэкӀэ ар губгъу щыт, и ишъхъэрэ лъэныкъуэр лавэм къыхэкӀа платоуэ щыт бразил бгыхэм щыщу, курытыгъуэ лъэныкъуэр пхияуэ, псыпцӀу щыт, ипшъэр бгы кучийасхэр джоуэ хэт. Къэралым и ишъхъэрэ лъэныкъуэм Патагониа хэлъ, а хэкум гъунапкъэ хъэрзыну иӀэкъым, шӀыпӀэр нэхъыбэм тхьэмышкӀу щыт, жьыбгъэкӀэ бэуэ.

Архентинэр климэтищым хеубыдэ: тропикым, субтропикым, курытым джоуэ. 

Псы нэхъ кӀыхьу къэралым ежэххэр: Рио Саладо (2, 355 км), Парана (1, 630 км), Колорадо (1, 140 км), Уругуай (1, 170 км).

Гупшысыгъуэ щыӀэмкӀэ иджырей Архентинэм япэрей цӀыхухэр здихьэхэтэр Патагониам и ипшъэдыдэ лъэныкъуэрат, абым иджырей Чилим къикӀаху къэкӀуахэт. 

Нэхъ япэреуэ, нэхъ жъыдыду цӀыху Ӏэшъагъэхэр къыздагъуэтахэр Пиедра Мусэо Санта Крус провинциэм дежь, я ныбджыр 11 мин гъ. ди лъэгъэнэхэм я пэм. 

Илъэс мин 9 ди лъэхъэнэхэм я пэм Ипшъэ Америкэм и Пампахэм цӀыхухэр итӀысхьэн кӀадза, иджырей Архентинэм и ишъхъэрэ-къуэкӀапӀэ лъэныкъуэм цӀыхухэр щихьахэр илъэс мин 7 хуэдизым дежь ди лъ. я п.

Архентинэм иса аборигенхэр гупитӀу зэхэкӀхэт: зыр - шъакӀуэгъуэкӀэ псохэтэр, Патагониэм, Пампам, Чаком щыпсоуахэ; адрейхэр - мэкъумэшым елэжьу псохэтэр, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм иджырей къэралым дежь Куйомрэ Сиерра де Кордовамрэ яужми месопотамиэм итӀысхьахэ. 

А лъэпкъэгъухэм я лэжьыгъэхэра къызхэкӀахэр - пэтрэжьаныр, кӀэнтрофыр, маниокар абым пэмыкӀыу, дунем матер изыхьахэр а лъэпкъэгъухэра. 

Социал уныншагъэр хэкӀуэдэн къэралым щыкӀидзар 1930 гъэхэм кӀэдзауэ, зауэ зэхъуэкӀыгъуэ къэхъуа яуж. 1946 гъэм Архентинэм и президенту хахыр Хуан Перон. И шъхьэгъусэ Эвита дэкӀыгъу, джылэм фӀыуэ къалъагъутэр, реформэ бжыгъэ иригъэкӀуэкӀа къэралым, диным хэӀэба яуж и реформэхэр Католик Чылисэр пэува президентым. 1955 гъэм Перон и ӀэнатӀэгъуэр трахуа. 

Индей лъэпкъ мы куэду къэралым исахэтэр эспаниэм и колонил ӀэнатӀэгъуэм хэкӀуэдахэ XVI лъэхъэнэхэм, яужми Пампамрэ Патагониэмрэ я шӀыпӀэхэр щаубыдым XIX лъэхъэнэм и кӀэм нэс. 

Иджырей архентинхэм я лъэпкъыр щызэфӀэувар XIX-XX лъэхъэнэхэм, еуропэм щыщ иммигрант бжыгъэхэм къахэкӀахэм. 85 % архентин джылэм щыщыр еуропей расам щыщхэ, индейхэр (нэхъыбэм еуропейхэм хэгъуэщыхьаху) зэрыхъухэр 4, 5 %. Архентинэр зи шӀыналъу щыта лъэпкъхэм (мапуче, колия, тоба, матако) я бжыгъэр джыпсту зэрыхъур 0, 5 % къуэде. 

Иммигрантхэм я лъэпкъхэр счыгъуи куэд хъут ауэ я нэхъыбэр эспанхэмрэ урымхэмрэ, бэуэ абыхэм пэмыкӀыуи фрэнджхэр, джэрмэнхэр, инджылызхэр джоуэ.

Архентинэр индустриал аграриэ къэралу щыт. ВКӀуП зы цӀыхум техуэр щэхуэн зэфӀэкӀыгъуэмкӀэ мин 14, 2 АШЗ-м и доллару. 

Архентинэм и мэкъумэш лэжьыгъэм гулъытэгъу щытыр адрей къэрал Латин Америкэм хуэлъытамэ езым и хуэныкъуэгъу къыхихым фӀэкӀыу экстпорт ирегъэкӀуэкӀ пэмыкӀ къэралхэм (икӀи мэкъумэшым хэтыр 1% къэдей лэжьакӀуэхэм). Ӏэш зечэнымрэ мэкъумэшымрэ экспортым къыхахым и 50 % хелъхьэ. 

Архентинэр республикэ федеративу щыт, провинциэ 23 зэхэкӀыу (), зы федерал куеи хэту () Буэнос Айрэс провинциэ къэс езым и конституциэ иӀэ, абым теухуауэ ӀэнатӀэгъуэр шъхьэщыту. 

Архентинэр лъэпкъэгъу Лъз-м, ДВФ-м, АКъЛъ-м я хэт.

Къэралым и тхьэмадэр - президент, илъэсищкӀэ хахыр. Тхьэмадэхэм я хасэм и нэхъышъхьэр - премиер министыр. Нэхъышъхьу къэралым хабзэдэгъэкӀымкӀэ щытыр Лъэпкъэгъу конгрессыра, абым хэтыр - Сенат (72 цӀыху хэту) Тхьэмадэ зэхуэс (257 цӀыху хэту). Сенатым и тхьэмадэр вицепрезиденту щыт. 

Архентинэ и дзэр зэрыгуэчыр - зекӀуэдзэ, хыдзэ, уэгузауэдзэ джоуэ.




#Article 24: Астуриэ (144 words)


Астуриэ иэ Астуриэ пщы къэрал (, астуриэбзэ: Principáu d’Asturies) — автоном зэгуэтыгъэ икӀи Ишъхъэрэ Эспаниэм и куей. Бискай хыжэм Ӏулъ. КъуэхьэпӀэмкӀэ и гъунапкъэр Галисим хозэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ Кантабриэм, ипшъэмкӀэ Леоным. Пщы къэралу кӀытраӀуар Астуриэм и пщыкъуэм Эспаниэм и ӀэнатӀэр зэрлъысыфыным шъхьэкӀэ. Къалэ нэхъышъхьэр Овиедо. Къалэ нэхъ иныр Хихон. Куейм и джылэм и нэхъыбэр Астуриэбзэкlэ мэпсалъэ, ауэ къэралыгъуэ статус иӀэкъым.

ШӀыпӀу иубыдыр 10 603,57 км² (Эспаниэм и автоном куейхэмкӀэ 10-нэ и инагъымкӀэ). Куейм и шӀыпӀэмкӀэ Кантабрий Ӏуашъхьэхэр ирокӀуэ. КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм идежькӀэ лъэпкъ парк иӀэ, абым Ӏуашъхьэ метрэ 2 648 нэсу хеубыдэхэ, зыгъэпсэхупӀэ цӀэрыӀу.

Пщы куей Астуриэр коммунэ 78 гуэчауэ щыт, абыхэм я статусхэр муниципэлитетхэм я хозэ. ПэмыкӀыу иджыри комаркэкӀэ зэхокӀыр, ауэ а гуэчыгъэр хабзэм иджыри къылъытакъым.

ЮрездикциэмкӀэ Астуриэр мэхьчэмэ куей 18 гуэчауэ щыт, мэхьчэмэ нэхъышъхьэ къалэ нэхъышъхьэхэм куейм къэс яӀу.

Хэхынхэм шъхьэчэ Астуриэр лъэныкъуищу гуэча: къуэхьэпӀэ лъэныкъуэ, курыт лъэныкъуэ, къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ джоуэ. Джылэ нэхъыбэ зыхиубыдэр курыт лъэныкъуэра.




#Article 25: Аустралиэ (137 words)


Аустралиэ Зэгуэт (; ), Аустралиэ (, лат-бз. къыхокl псалъэр austrālis ипшъэ) — Шlыгум ипшъэ лъэныкъуэм хэт къэрал, Аустралиэ континентымрэ Тасман хы тlыгумрэ еубыд. Дунейм и инагъымкlэ еханэ. Ишъхъэрэ лъэныкъуэмкlэ - Къуэкlыпlэ Тиморыморыр, Индонезиэ, Папуа Гуинеэ Кlэ джоуэ хэтхэ, ишъхъэрэ-къуэкlыпlэ лъэныкъуэмкlэ - Вануату, Каледониэ Кlэ, Соломон хы тlыгухэр джоуэ хэт, ипшъэ-къуэкlыпlэ лъэныкъуэм - Зеландиэ Кlэр хэт.

Къалэ lаташъхьар Канберра.

Ядэдыду цlыху щыпсоуахэр Аустралиэм абэригенхэра, мин 42 илъэскlэ узэlабэкlыжьмэ ихьахэ а шlыгум. Еуропэм щыщу япэреуэ Аустралиэр къэзгъуэтар Биллем Янсзон, 1606 гъэм, Голландиэм щыщ. 1770 гъэм иlуфэхэм, кхъухь Индеворым ису, Джеймс Кукыр lохьар. Аустралиэм и къуэкlыпlэ лъэныкъуэр Британым еуэ траlуэ. 26 щIышылэм 1788 гъэм япэрей колониэ яшъыр - Уэлс Ипшъэ Кlэ. Джылэ дэсыр зэрыхэхъум хуэдурэ XIX лъэхъэнэм, Аустралиэм ишlыпlэм иджыри колониэ тхуы яшъыр, шхьадж езым иlаташъхьа пэштыхьым еуэ иlу.

Кэралым ибзэ lаташъхьар инджылыбзэ ауэ еуропэ инджылыбзэмрэ аустралиэ инджылыбзэмрэ япсэлъэкlэр зэшъхьащокlыр




#Article 26: Аустриэ (150 words)


Áустриэ (Áустриэ Респýбликэ; ) — Курыт Еуропэм хэт къэрал, Еуропэ Зэгуэтым хэт. Къалэ нэхъышъхьэр — Венэ.

Къэралыр Еуропэм и кум хэт, И къэрал гъунэхэр ишъхъэрэм Джэрмэным, Чехым, Слоуакым ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэм Венгрэм, ипшъэм Слоуэным, къуэхьэпӀэм Лихтэнштейм, Шуэцарым.

Климатыр курыту щыт, шӀыпӀэр къуэкӀэ-бгыкӀыу. ШӀыпӀу иубыдыр 83 871 км².

Джылэ дэсым и 94% аустрэхэмрэ джэрмэнхэмрэ. ПэмыкӀ лъэпкъцӀыкӀуэгъу бжыгъэ нэхъыбэ зиӀэхэр: венгырхэр, чеххэр, слоуэнхэр, хоруатхэр. Джылу дэсу хъуар зэрыхъур (2009 гъэмкӀэ) 8.356.707 цӀыху.

Аустрэр парламент республикэ. Иджырей конституциэ иӀэр 1920 гъэм хахара.

Къэралым и тхьэмаду тетыр Президент федерал, илэсихкӀэ хахыр.

ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр палатитӀу щыт, Федералыр зэхуэс, Федералымрэ Лъэпкъ хасэхэмрэ хэтху.

Тхьэмадэгъуэм и нэхъышъхьэр Федерал канцлерыра.

Аустрэр федерал республику щытхи администрациэмкӀэ шӀыпӀэ бгъууэ зэхокӀыр - Бургенланд, Каринтиэ, КӀагъ Аустрэ, Ипшъэ Аустрэ, Залцбург, Штириэ, Тирол, Форарлберг, Венэ.

Иджырей Аустриэм и шӀыпӀэм цӀыхухэр итӀысхьэн щыкӀадзар иджыри ди лъэхъэнэм ипэм щыгъуэ. 

Пэсырейм Аустриэр Урым империэм хэтат. 

XVIII лъэхъэнэм Аустриэм и шӀыпӀэхэр куэду хохъуэ, Галициэмрэ Урымымрэ я къэралхэр иубыду.




#Article 27: Афганистэн (623 words)


Афганистэн Мыслимэн Республикэ (пушту د افغانستان اسلامي جمهوریت, дари جمهوری اسلامی افغانستان) — Азиэ курытым хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Кабул. Дунем и зы къэрал нэхъ тхьэмышкӀэхэм ящыщ. 1978 щыкӀэдзауэ иджыри къыздынэсым къэралым джылэ зауэ йокӀуэкӀыр.

Афганистэным и гъунапкъхэр здырикӀуэхэр: ишъхъэрэм — Тыркумэнистэным, Узбэчыстэным, Таджыкыстэным; къуэкӀыпӀэм — Китаймрэ, Пакистанымрэ; къуэхьэпӀэм — Къажэрым Ӏохьэ. Хым Ӏухьэгъуэ иӀэкъым Афганистэным. Къэралым и шӀыпӀэм и инагъыр — 647 500 км².

Езы шӀыпӀэр нэхъыбэм къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт. Къэралым и нэхъыбэр Къажэр Ӏуащхьэхэм хэт. Ишъхъэрэ лъэныкъуэм Бактрий губгъуэр хэлъ. ШӀыпӀэ куэдыр пшахъуалъэ Регистанымрэ Гармсирымрэ яубыд, абым пэмыкӀыу мывэ-пшахъуалъэ Дашти-Маргоми.

ШӀыкӀэлъыгъуэ сэбэпыгъуэ къэралым иӀэ — фатэгын, гас, налмэсхэр, гъущӀнывэхэр. Ауэ абыхэм я елэжьыным зэран хуэхъур къуэкӀэ-бгыкӀэ шӀыпӀэмрэ ифраструктурэ зэфӀэмыгъэувамрэ. 

Климэтыр континенталу, гъушъу щыт. Темперэтурэ курытыхэр щӀышылэм зэрыхъур 0° — 8° С, бадзэуэгъуэм 24° — 32° С.

Афганистэным и лъэпкъхэм тхыдэшхуэ яӀа, илъэс мин бжыгъэ хъууэ. СтратегиэмкӀэ хэкум шӀыпӀэфӀ зэриӀыгъым шъхьэкӀэ, Афганистэныр бжыгъэрэ зэпэубыдыгъуэ хъут и гъунэгъ нэхъ лъэшхэм я дежь.

VI ди лъэхъэнэм и пэм Афганистэным и шӀыпӀэр Ахьмэдин империэм хэт. ЛъэхъэнитӀ текӀауэ Ахьмэдин империэр хокӀуадэ Македониэм и Александрым и зекӀуэхэм. Александыр дунем ехыжьа яуж, и къэралыр зэхэхуа хъуа, иджырей Афганистэным и лъэныкъуэ гуэрэхэр Селеусид империэм хеубыдэ, яужым Алыдж-Бактрий пэштыхьейм хэхьа. 

Куэш лъэпкъхэм я зекӀуэхэр зэрежэу Алыдж-Бактрий пэштыхьейр хокӀуадэ.

Курыт лъэхъэнэхэм Афганистаныр хьэрыпхэм яубыд, дин кӀэ мыслимэныгъэр къыздахьауэ. XI лъэхъэнэм Афганистэныр тырку империэ Газнавидэм хэт.

XIV лъэхъэнэм Афганистаныр азиэкурытым щыщ пэштыхь Темырым еубыд. Темырыр дунем ехыжьа яуж, Темырейхэм я къэрал зэфӀоувэ, къалэ нэхъышъхьэр Гератэм дэту. Моголышхуэхэм я империэр хэзылъхьа Темырей лъэпкъым щыщу, яужыреуэ къэна пщы Бабурым, къэрал кӀэ хелъхьэ, къалэ нэхъышъхьэр Кабул дэту, абым икӀыурэ зекӀуэхэм макӀуэ Индиэм. 

XVIII лъэхъэнэм пщы-хэку зытӀущу афганистэныр зэхэт, яужым къажэр пэштыхь Надир шахым иубыдхэр. 1747 гъэм афган лъэпкъхэм я хасэм унафэ яшъыр Дуррани къэрэлыгъу зэхэхьануху, тхьэмаду теувар абым Ахьмэд шах Дуррани. 

XIX лъэхъэнэм британиэ колонистхэм я ӀэнатӀэр Афганистэным трагъэувэ, зауитӀ ирагъэкӀуэкӀа яуж (1838-1842; 1878-1880 гъэхэм).

Къэралым и хуитыныгъэр къыщиштар 1919 гъэм, абым щыгъуэ Пэштыхьей Афганистэн джоуэ. Дунейпсо зауитӀым щыгъуэ Афганистэным зыми и лъэныкъуэ къыштакъым. 

Къэралым джылэ зауэ къожьэр, иджыри къыздынэсым йокӀуэкӀ. 1979 гъэм къэралым советхэм я дзэр йохьэ (1989 гъэм щикӀыжьахэр). Советхэм я дзэр икӀыжьа яуж АДР-р хокӀуадэ.

АШЗ-м ултиматум игъувар лъэпкъэгъу террорист Ӏусамэ бин Ладэныр къатын щамыдэм къэралым америкэм и дзэхэр йохьэ, талибхэм я ӀэнатӀэр яфӀокӀуэд.

ӀэнатӀашъхьэ кӀэуэ трагъува шъхьэкӀэ, къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм и сурэту щыту, и тхьэмадэу Карзай Хьэмиду джылэ зауэр увэӀэкъым, нэхъ иныжьу екӀуэкӀын кӀидзэжьа мыхъумэ.

Иджырей конституциэр 2004 гъэм къыкӀагъэкӀа. Абым зэритымкӀэ, Афганистаныр мыслимэн республику щыт, президент ӀэнатӀашъхьэм кӀэту, абым мыслимэн хабзэхэмрэ къуэкхьэпӀэ лъэныкъуэ хабзэхэмрэ зэхэтху щыту.

Къэралым, хасэм, къэрал дзэзэшу щытыр президентыра, илъэсиплӀкӀэ хах, зэрхахыр тӀоуэ мынэхъыбу зэкӀэлъыпыту хахыфыну.

ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр тӀууэ зэхокӀ Лъэпкъ Ассамблеэу, депутат 249 хэту.

Абым пэмыкӀыу пӀэшхуэ зыӀыгъыр Лойя-джиргам (Хасэ) — къэрал псом и нэхъыжъхэм я хасэ, зэпэубыдыгъэ къыкъуэкӀхэр зэхэгъэкӀыным шъхьэкӀэ зэхуачэсыр.

Джылэ зауэ екӀуэкӀым шъхьэкӀэ, джылэ бжыгъэр къэралым ирагъэкӀуэкӀыфкъым, абым шъхьэкӀэ бжыгъэ, лъэпкъх, бзэ зэхэтыкӀэр къэралым гурыӀуэгъуэ иӀэкъым, къэлъытэгъуэкӀэ яшъ мыхъумэ.

Къэлъытэгъуэ гуэрэхэмкӀэ, 2009 гъэм къэралым джылу дэсыр млн 28, 4 цӀыху ягъува.

Лъэпкъ нэхъ ину щытхэр: пуштунхэр (42-38%), таджыкхэр (38-22%), хазарахэр (9-10%), узбэчхэр (9-6%), аймакхэр (4-2%), тыркумэнхэр (3-1%), белэджхэр (2-1%) пэмыкӀхэри.

ДынкӀэ нэхъыбэр мыслимэнхэ.

Афганистэн къэрал нэхъ тхьэмышкӀэхэм ящыщ. Абыми къэдэшъу икӀи нэхъри зэӀызгъэхьэр джылэ зауэ екӀуэкӀым.

ВКӀуП зы цӀыхум техуэмкӀэ (800$ хуэдиз), къэралым 219-нэ пӀэр иӀыгъ дунем.

Хабзэ лэжьыгъу экономикэм хэтыр губгъуэ-лэжьыгъэ, гъавэ къэкӀыгъэхэр (гуэдз, хьэ, пхъышъхьэмышъхьэ гъэгъуахэр), былым зехуэкӀэ. 

КъыкӀэгъэкӀыгъуэхэр зэфӀэгъувауэ щыткъым, фабрикэ, советхэм щыщ специалистхэр хэту яшъахэтэр АДР-м щыгъуэ иэ зэхэкъутахэ иэ мылажьу щытхэ.

АШЗ-мрэ НАТО-мрэ я дзэр къэралым зэрихьэрэ, афиян лэжьыгъэхэр нэхъыбу дэкӀуэя. Наркотику къыдагъэкӀымкӀэ Афганистаныр дунейпсом япэреуэ ит. 

ЩэхуэнымкӀэ къыдэшъ къэралхэр АШЗ, Джэрмэн, Азиэ Курытым и къэралхэр. Къэралым и ахъчэр — афгани.

Афганистэн — къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ вилаят (хэку) 34 мэгуэш, езыхэр куейкӀэ гуэшыжху.

Дзэр зэрзэфӀагъувэр НАТО-м и дэӀэпыкъуэгъукӀэ. И бжыгъэр зэрыхъур мин 100 хуэдиз. Дзэр зэрзэхэкӀыр щӀызекӀуэдзэрэ, Лъэпкъ уэгу-зауэдзэрэ, специал баталионрэ джоуэ. Ӏэшэ - НАТО къэралхэмрэ РССЗ-мрэ къыдагъэкӀахэра.




#Article 28: Африкэ Лъэпкъхэр (1216 words)


Африкэм лъэпкъу, этникэ-гупу дэсыр 500 къыщыкlэдзауэ 7 000 носыр. Апхуэдизу зэрзэшъхьащыкlыр джылэ исыр фlыуэ зэрамышъэм шъхьакlэ лъэпкъхэмрэ, здэпсоухэмрэ. Нэхъ зэргугъэхэмкlэ лъэпкъ-шъэныгъэ азэгъуэхэм лъэпкъу, этникэ-гупу (абыхэм нэхъ зэгъунэгъу лъэпкъхэр зэхагъыхьу) зэрыхъур мин 1 - 2 хуэдиз.

Лъэпкъ нэхъыбэхэр Африкэм дэсхэр мин зытlущ иэ шъэ зытlущ нэхъ мыхъху, зы къуаджэ-къуаджитl нэхъ дэмысху. Африкэм и 90 % дэсыр - ахэр лъэпкъ 120, 1 милыуаным фlэкlыу зи джылэхэр, абыхэм я 2/3 лъэпкъ 30 я щыщ, зи джылэр милыуан 5 фlэкlыу. Нэхъ къыхэщу щытыр Тропик Африкэм иджылэр 1/3 хъууэ ( Африкэм исым иныкъуэ хуэдыз ) яхэтхэр лъэпкъ 10 нэхъ инхэм ящыщ, милыуан 10 мы нэхъ макlыу хъууэ: хьарыпхэр, хаусахэр, фулбехэр, йорубахэр, игбохэр, амхарахэр, оромохэр, руандэхэр, малагасихэр, зулусхэр.

Лъэпкъ-културэмкlэ Африкэм ишlыгур тlууэ зэгокlыр тхыдэ-лъэпкъ хэкукlэ - Ишъхъэрэ Африкэрэ Тропик Африкэрэ. Тропик Африкэм абы пэмыкlыу 6 хеубыдэ тхыдэ-лъэпкъ хэку (ТЛъХ):

Шlыпlэр: Мысыр, Ливиэ, Тунис, Алджазаир, Марокко, Къуэхьапlэ Сахара, нэхъ макlыу хиубыду Мавританиэ.

Зэргуэчыр Мысыр-Суданрэ Магриб-Мавританрэ тхыдэ-лъэпкъ хэкукlэ (ТЛъХ).

Щыпсоухэр: хьарыпрэ бербер лъэпкъхэмрэ, афразий бзэ-лъэпкъкlэ псалъэху, ипшъэеуропэ иэ ху курыт раса цlыкlум ящыщу. Джылэм я нэхъыбэр мыслимэн диным пылъ, копот-лъэпкъым щымыхъукlэ (пэсырей мысыр лъэпкъым къатекlа) - ахэр чыристэнхэ.

Я лэжьыгъэр нэхъыбэм губгъуэ-зехьа (Нил ипсыхъуэмрэ оазисхэмрэ), жыгхадэ, санэхухадэ, чыцlыбжьэ lарысэ ягъэкl, хьарыпхэмрэ (бедуинхэр) берберхэмрэ я ныкъуэр къушъхьа иэ пшахъуалъэ лъэныкъуэхэм дэсхэр куэч-псоукlэ зэрахьа. Махъшэ, былым, шы, шыд зэраху. Я щыгъыныр - джанэ кlыхь, пшъампlэ хъуэреуэ къыхауэ, гъуэнчэдж илъапэмкlэ зэв хъууэ, къэптlал lамэ зэрахьа. Куэч-лъэпкъхэм я хабзэмкlэ иджыри къыздынэсым лъэгум ису машхэхэ, загъэпсэху икlи щожэуйхэ. Я шхыныр - пlастэ мы lув lамэ, шху,  кус-кус, лы гъэжьа (такъыру, нафlэм телъу иэ цlыкlу упкlэтауэ), бжъэжъей, хьалывэ, джэш-чыпс lамэ, чыпс-сыр, пхъышъхьа-мышъхьа гъэгъуа, щей, къэхьэуэ. Я унэхэр ятlэ удынам иэ семаным  къыхашъыкl, унашъхьар занкlыу, ишъхьагъумджэхэр пкlантlэмкlэ плъэуэ, урамымкlэ кlэхьапlэм фlэкlэ хуэмыгъэзауэ.

Шlыпlэр: Эфиопиэм инэхъыбэр, Эритреэр, Джибути, Сомалир, Кениэм ишъхъэрэ-къуэкlыпlэмрэ къуэкlыпlэмрэ джоуэ хеубыдэ.  Лъэпкъ дэсхэм я нэхъыбэр зэрыпсалэр эфиопыбзэхэмкlэ (амхарэ, тигре, тиграи, гераге, харари пэмыкlхэмкlэ), кушитбзэхэмкlэ (оромо, сомалий, сидамо, агау, афар, консо пэмыкlхэмкlэ), омотыбзэхэмкlэ (омето, гимиррэ пэмыкlхэмкlэ) афрэазий бзэхэм хэт микро-унагъуэм ящыщхэ.

II — XI лъэхъэнэхэм къыщыкlэдзауэ Эфиопиэм губгъуэ лъэжьыгъэм пылъхэ цьэцэпэцэхэр ягъэкlыу, абы пэмыкlыу былым зехуэным пылъу. Губгъуэр зэравэр пхъэlашэкlэ (марэша), выхэр кlэшъауэ. Аксумитхэм япэреуэ кlадза гъэкlын, lарысэ шъын хьэцэпэцэ Эфиопиэм нэхъ фlэкlа зкlыпlи къэмыкl: тэфф гъавэцlыкlурэ, дуррарэ (мэш лъэпкъым щыщ, натрыхум ехьчу), дагуссэ, джэш lамэ къакъийрэ, чинарэ. Эфиоп бгыхэм абы пэмыкlыу къыкlахэр гуэдз гуэрэхэм я щыщ лlэужьыгъуэхэмрэ къэхьэуэмрэ. Хьаблэхэр зэбгырыдзауэ иэ урамкlэ зэхэтурэ щытхэ, унэхэр хъуреуэ пхъэкlэ шъауэ, ятlэкlэ иэ вэнвейкlэ цlэлауэ, пкlашъхьар памцlу щыту - тукул , нывэкlэ шъауэ плlимэр, ишъхьар занкlыу - хыдмо. Я щыгъыныр джанэ занкlэ кlыхь, бгарыпх бгъуэкlэ кlэпхауэ, гъуэнчэдж къыкlэлъу. Эфиопыр куэдрэ Тропик Африкэм чристан къэралу изакъуэ щыта. I лъэхъэнэм ипэм къыщыкlэдзауэ эфиоп тхэбзэ зэрахьэн кlадзэ. Оромохэр, сомалийхэр, тигрехэр, афархэмрэ адрей лъэпкъхэри якlыгъу - мыслимэнхэ, куэч-псоукlэ зэрахьа, былым, махъшэ, шы зэраху. Агау лъэпкъ гуэрэхэм джурт диным пылъхэ (фалаша - эфиоп иэ фlыцlэ джурткlэ йоджэ).

Псом нэхъри нэхъ ину, нэхъ гугъу щыт хэку, икlуэцlымкlэ 3 гуэчыжьу.

Куэхьапlэ Африкэм арыху къыкlакъым африкэ цивилизацэр: шlыпlэр фlыуэ (уэшху къэшхыр ирикъу) тегъэпсыхьауэ елэжьыным. Суданым хьэцэпэцэхэр ягъэкl (ху, прундж, гуэдзым ехьч къэкlыгъэхэр), Гуинеэм итропик мэз лъэныкъуэхэм щыlахэм лъабжъэкlэкlэ къэкlыгъэхэм йолъэжьыр (ямс, кассава абы хуэдэ памыкlхэри). Атлантикэм иlуфэмкlэ хьэцэпэцэхэм ядэкlыгъу лъабжъэкlэкlэхэри ягъэкlыр. Суданым былым зехуэным пылъхэ. Куэду зыпылътэр дышъэ къыкlэхыным ауэ чыгъу (шыгъу) зэрамыlам шъхьакlэ судан лъэпкъхэр сахарам исхэм яде щахуэхэт (чыгъукlэ нэхъ къуэлеуэ щытахэм).

Шlыпlэр: Камеруным икумрэ ипшъэмрэ лъэныкъуэхэмрэ, Чадым ипшъэ, Африкэ Курыт Республикэ, Конго Республикэ, Конго Республикэ Демократ, Габон, Экуадор Гуинеэ, Сан-Томерэ Принсипирэ, Анголэ, Замбиэ джоуэ хэт.

Дэсхэм я нэхъыбэр бантубзэкlэ псалъэ лъэпкъхэра: дуала, фанг, буби, мпонгве, теке, мбоши, нгала, комо, монго, тетела, куба, конго, амбунду, овимбунду, чокве, луэна, лози, тонга, бемба, луба пэмыкlхэр джоуэ. Пэмыкl бантубзэхэмкlэ псалъэхэр: бамилеке, бамум, тикар. Адамава-убангийбзэхэмкlэ - занде, банда, нгбандирэ гбайярэ. Суданкурыт бзэхэмкlэ - морумангбету лъэпкъхэр. Пигмейхэр я гъунэгъухэм ябзэхэмкlэ мэпсалъэхэ, ипэмкlэ къэбжэкlауэ хъуам ауэ нэхъыбу банту бзэхэмкlэ. 

Я lашъагъэ-шъэныгъэхэр тропик мэзхэм нэхъ тегъэпсыхьауэ щытхэ Гуинэй лъэныкъуэм нэхъ ехьчу. Нэхъ къыхагъэкlыр пигмейхэра, куэчынымрэ шъакlуэн псэукlэмрэ пылъхэр.

Шlыпlэр: ипшъэ Анголэ, Намибиэ, Африкэ Ипшъэ Республикэ, Свазилэнд, Лесото, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбикым ипшъэ и ку лъэныкъуэхэмрэ.

Джылэ дэсхэм ябзэхэр: банту бзэмкlэ псалъэ лъэпкъхэр коса, зулу, свази, ндебелерэ матабелерэ, суто, тсвана, педи, тсонга, венда, шона, гереро, овамбо пэмыкlхэр джоуэ. Койсан бзэхэмкlэ псалъэхэр бушменхэмрэ готтентотхэмрэ. 

Ипшъэ Африкэм счыгъуи лъэпкъ кlэхэр ихьурэ щыта, Къуэкlыпlэ Африкэ лъэныкъуэм къыщыкlэдзауэ банту бзэхэмкlэ псалъэ лъэпкъхэр I ди лъэхъэнэм щыкlэдзауэ койсан лъэпкъхэм здэпсоуа я шlыгу нэхъыфlхэр яубыдурэ (пшахъуалъэ Калахаримрэ Намибымрэкlэ ирагъэкуэтаху). XIX лъэхъэнэм ипэм нгуни щыщ лъэпкъым иныкъуэр Африкэ Ипшъэ Республикэм ишъхъэрэ лъэныкъуэм итlысхьахэ, иджырей Зимбабвем (матабеле), Танзаниэм ипшъэ лъэныкъуэ (нгони).

Банту бзэхэмкlэ псалъэ лъэпкъхэм я лэжьыгъэр - хадэ-губгъуэ зехьанрэ (пхъышъхьа-мышъхьа, джэш, нартыху, ху), былыб зехуэнрэ. Готтентотхэр былым зехуэным пылъхэ, лъэпкъ топнар-намам щымыхъукlэ (Намибиэм), хы псэушъхьахэм яшъэкlуэным пылъахэ. 

Я хьаблэхэр хъуреуэ, зэкlэлъыпыту яшъхэ. Унэхэр хъуреуэ, пкlашъхьэхэр памцlу щыту. Адрей африкэ лъэпкъхэм ялъытамэ уэнджак зэlухауэ яшъхэр (янэхъыбэм унэм кlэмыту пкlантlэм дэту), къушъхьа лъэпкъ тсванэхэмрэ сутохэмрэ ятlэ хьаку яшъхэр, унэкlуэцlым.

Бушменхэр (сан) - куэч лъэпкъ, шъакlуэмрэ, къэкlыгъэ къшыпынымрэ пылъхэ. Здэпсохэр пщыlатэхэм, кудамэхэмкlэ зэтралъхьу, ишъхьамкlэ удзрэ фэхэрэ тралъхьу.

Шlыпlэр: Комор хы тlыгухэр, Малави, Мозамбикым ишъхъэрэ, Замбиэм, Танзаниэм, Угандам, Руандэм, Бурундим япшъэ-къуэкlыпlэ лъэныкъуэхэр, Конго Республикэ Демократым икъуэкlыпlэмрэ ишъхъэрэ-къуэкlыпlэ лъэныкъуэмрэ, Кениэм инэхъыбэр, Суданыр, Эфиопиэм икъуэхьапlэ лъэныкъуэр.

Хэкуитlу мэгуэч:

Къуэкlыпlэ Африкэ ТЛъХ-м лъэпкъ дэсым янэхъыбэр банту бзэхэмкlэ псалъэхэм ящыщ (кикуйу, акамба, меру, лухия, джагга, бемба, ниямвези, сукума, шамбала, зарамо, гого, хехе, бена, кинга, фипа, яо, малави, макуа, маконде, нгони пэмыкlхэр джоуэ) абыхэм щымыхъукlэ нилоту хъуари, абыхэм пэмыкlыу лъэпкъ нил-сахара бзэхэмкlэ псалъэхэри (берта, кома, гумуз, кунама, кулияк, тумтум, кадугли, кронго джоуэхэ). Кушит бзэхэм ящыщ эфиопхэр (ираку, горова, бурунги) капхэр (дахало, сандаве, хадза). Псыхъурей зэхуакум дэсхэр банту бзэхэмкlэ псалъэ лъэпкъхэр - руанда, рунди, ганда, сога, ниоро, ниянколе, торо пэмыкlхэм джоуэ. Хы lуфэм lусхэр суахили лъэпкъхэр (коморхэмрэ миджикендахэмрэ).

Я лъэжьыгъэхэр нэхъыбэм банту лъэпкъхэм шlыгум, къэкlыгъэхэм теухуахэ, нилот лъэпкъхэм былым зехуэным.

Хы lуфэм lус лъэпкъхэмрэ хы тlыгухэм щыпсохэмрэ я хабзэ шэнхэр зэрзэфlэувар мыслимэн лъэпкъхэм япылъурэ Азиэм къыкlахэм (Аравиэм, Оманым, Персым, Индиэм), банту бзэмкlэ псалъэ лъэпкъхэмрэ. VII-X лъэхъэнэхэм зэфlэува Суахил цивилизациэр Къуэкlыпlэ Гъунэгъум щэхуэнымкlэ пылъурэ икъэру къыиту, нэхъ лъэш щыхъуар XIV лъэхъэнэм. Суахилхэр бжъэжъей ешъэнымрэ хы псэушъхьахэм яшъэкlуэнымрэ пылъхэт, нэлмэс хым къыхахт абы шъхьакlэ хы зекlуэмрэ, кхъухь шъынымрэ фlыуэ зэфlэувауэ щытт.

Псыхъурей зэхуакур африкэ къэралыгъуэм изы шlыналъу щыт, адрей къэралхэмрэ лъэныкъуэхэмрэ хуэду хамэ хабзэхэр хэмыхьауэ, шlыпlэ зэхуэшъауэ зэрщытам шъхьакlэ. Еуропэ лъэпкъхэм я хабзэхэр а лъэныкъуэм щынэсар, хыхьу щыкlадзар XIX лъэхъэнэм иныкъуэм идежь. Лъэпкъ дэсахэр щыуэ бгуэч хъуну зэрзэшъхьащыкlхэр я аплъэпкъымкlэ, лэжьыгъэмкlэ, lанатlэ яlамкlэ ауэ зы бзэмкlэ псалъэху. Iанатlэмкlэ нэхъ лъэшу щытахэр лъэпкъ тутси (Руандэмрэ Бурундимрэ), иэ бахима (Ипшъэ Угандэм шыпсоу лъэпкъхэр) - былым зехуэ уэркъ, былым бжыгъэхэр зэраху, шlыгу нэхъыфlхэр яlыгът, аплъэпкъкlэ эфиоп лъэпкъхэм нэхъ яхьчу, лъагэфlху: дунем нэхъ лъэпкъ лъагэхэ икlи нэхъ лъэпкъ гъуру щытхэ. Абыхэм яужу иту кlуэхэр хуту лъэпкъ - негр лъэпкъ псом яхуэдэху батутсихэм яуэ щытахэ, былымрэ шlыгумрэ къаlыраху, абым иуасэпкlэ яту. Псом нэхъ лlахуэу щытахэр пигмей лъэпкъ тва, шакlуэ-лъэпкъ, пщылlу щытахэ (тутсихэмрэ хутухэмрэ яхуэду).

Шlыпlэр: Мадагаскар, Сейшел хы тlыгухэр, Маврикий, Реиунион.

Щыпсохэр малагасийхэр (Мадагаскарым)  креолхэр (маврикийхэ, реиунионхэр, сейшелхэр), абыхэм пэмыкlыу Ипшъэ Азиэм къыкlахэмкlэ (индоарий бзэхэмкlэ дравидий бзэхэмкlэ псалъэхэр) макlыу китайхэр, малайхэр, хьарыпхэр щопсоу.

Лэжьыгъэ зыпылъхэр былым зехуэнымрэ губгъуэ елэжьынымрэ. Малагасийхэм яэ шъэныгъэ хабзэм куэд ипшъээ азиэм къыхэкlауэ хэлъ (къэмылымкlэ чэкlэ уэуэ, кхъухьхэр зэрашъыр, прундж гъэкlыныр, тут хьамблу зечэныр, данэ мыда щыгъын зехьаныр).

Ишъхъэрэ Африкэ лъэныкъуэм ис лъэпкъхэр индо-хы курыт лъэпкъым ящыщхэ.

Тролик Африкэм илъэпкъдыдэхэм ящыщхэр негро расашхуэм щыщ (лъэпкъ цlыкlуху зэхокlхэ: негру, африкэ курыту (пигмейхэр), капо (бушменхэмрэ готтентотхэмрэ). Еуропейхэм нэхъ ягъунэгъу, здызэхэхьахэм Ишъхъэрэ Африкэм, Аравиэм (хы курыт раса иэ ипшъэеуропэ раса) лъэпкъытlу зэфlэува - фулберэ эфиопрэ. Нэхъ раса зэхэпхъам ящыщыр, негр лъэпкъымрэ монгол лъэпкъ зэхэлъу, абы пэмыкlыу ипшъэеуропэ лъэпкъхэри хэту малагасийхэра.




#Article 29: Ацтекхэр (1934 words)


Ацтекхэр (зэрзэджэхэр: mēxihcah) — индей лъэпкъ Мексикэм и къэралыкум щыпсоуэ. Я бжыгъэр цӀыху 1,5 хуэдиз мэхъур. Ацтекхэм я цивилизациэр бэгъуауэ щытт ӀэшъагъэхэмрэкӀэ мифологиэмрэкӀэ. Къэралым и къалэнэхъышъхьу щыттэр ТеночтилӀан, псыхъурей Тескоком и Ӏуфэм Ӏутар, иджыпсту абы ипӀэм къалэ Мехъико тет. 

НауалӀыбзэкӀэ, ацтек лъэпкъым я анэдэлъхубзэм, псалъэ «ацтекым» къыкӀыр «АцлӀанам къыкӀа гуэрэ». Иджыреуэ псалъэ «ацтекхэр» къызхуагъэсэбэпу, абымкӀэ еджэхэр лъэпкъ зэхэгъэхьауэ зэпылъхэр щэхуэнымкӀэ, хабзэмкӀэ, динымкӀэ, бзэмкӀэ, ар Александр фон Гумболт и гукъэкӀыгъуэм къыхэкӀа, яужым XIX лъэхъэнэм ар мексикэ шъэныгъэ лъэжакӀуэхэм къашта, иджырей мексикэ джылэм индей джылэхэм ар траӀу зэхэдз яшъыфыным шъхьэкӀэ. 

Езы ацтекхэр зэрзэджэхэр «меши́ка», «тено́чка» иэ «лӀалтело́лка» — къалэ къызхэкӀахэм елъытауэ (ТеночтилӀан, ЛӀателолко). Паслъэ «меши́кам» шъхьэкӀэ ацтекхэм я бзэмкӀэ mexica, Мексикэ псалъэр къызхэкӀыр ара, абым мыхьэнэ иӀэхэм гупшысыгъэ бжыгъэ къэтыр: псалъэ «Дыгъэ» науалӀыбзэкӀэ, ацтекхэм я пщы МешилӀи и цӀэ, псыудз теско псыхъурем къэкӀми апхуэдэ цӀэ зэрехьэ. Нэхъ цӀэрыӀуэ науалӀыбзэр зэздзэкӀ лэжьакӀуэ Мигел Леон-Партиджэм къэӀоху, а псалъэм къыкӀир «мазэку» — псалъэ metztli (МецлӀи — Мазэ), xictli (ШиклӀи — и ку). ПэмыкӀ зэджэгъуэ яӀэ «теночки» къэзхэкӀа хъуныр Теноча пщы цӀэрыӀуэ щэӀам къытекӀауэ.

Хъабарыжъхэм къызэрхэкӀымкӀэ гуп бжыгъэ гуэрэхэр, яужым ацтек хъуахэр, Анауак и псыхъуэм къэкӀуауэ щытахэ, Тескоко псыхъурем и ишъхъэрэ лъэныкъуэ Ӏуфэм. А шӀыпӀэхэр здэщыӀэр фӀыуэ хышъыкӀыгъу щыт, ар иджырей Мехъико къалэм и курыкупс, ауэ езы лъэпкъ ацтекхэр къызхэкӀар иджыри къыздынэсым хэшъыкӀыгъуэ иӀэкъыи.

Хыбарыхъым къызэриӀуатэмкӀэ ацтекхэм я жъыхэр ишъхъэрэ лъэныкъуэм къыкӀахэт, шӀыпӀэ АцлӀан зицӀэм, ахэр къэнэжьагъибл науалӀакахэм ящыщхэт (АцтекыбзэкӀэ nahuatlaca «науалӀыбзэкӀэ псалъэхэр», псалъэ «tlaca» къыхэкӀыр «лӀы» иэ «цӀыху»). ХъыбарымкӀэ ацтекхэр Тхьэ УиципочлӀим ичэхэт (ацтекыбзэмкӀэ Huitzilopochtli — «колибри сэмэгурабгъу» иэ «колибри-Ӏэсэмэгу»). Хъыбарыжъ пэмыкӀ цӀэрыӀум къыӀуатэр бгъэм топсэлъыхь банэпкъым хы тӀыгу псыхъурейкупсым итым тесу, блэ ишху — апхуэдэм идежь здалъагъум хъыбарымкӀэ лъэпкъым я унэкӀэр яшъын хуэт. А бгъэ блэ зышхым и сурэтыр мексикэ ныпып тет иджы.

ЗэрыхъумкӀэ 1256 гъэм ацтекхэр къурш ауэуэтэ къызтекӀэмрэ псынэ здежэхымрэ идежь тӀысахэ. Ар Чапултэпэку щыта - апщыгъуэм мэзт. Абым и пашъхьэм пыхъурей Тескокор илъа. 

Ацтекхэм я къэкӀуэгъуэм идежь Тескоко и хъуреягъ шӀыпӀэр и Ӏуфэм Ӏут къалэ-къэралхэм яхэгуэчыхьэауэ щытт. Къалэ Аскапоцалко и тхьэмадэм и ӀэнатӀэр къалъытэри хы тӀыгу цӀыкӀуитӀым яде тӀысахэ, абдежьым къалэ ЛӀателолко халъхьа. Теноча и къалэр (ТеночтилӀан) щыхалъхьар 1325 гъэм. Зэманыр кӀуэхукӀэрэ ар Ӏэрышъэ хы тӀыгушхуэ хъуа, джыпсту ар Мехъиком и къалэку щыт. 

Хъыбарым къызэриӀуатэмкӀэ ацтекхэр Анауак и псыхъуэм къыщыкӀуахэм лъэпкъ нэхъ мыгъэсадыду щытхэт адрейпсохэм ялъытамэ, абы щыгъуэ еджэн гугъэ яшъахэ, шъэныгъу адрей лъэпкъхэм яӀэуэ хъуам зырагъэсахэ — нэхъыбу къызхахахэр пэсырей толтекхэм. 

Ацтекхэм я хабзэхэм куэд халъхьэт адрейхэм къыхахурэ, абыхэм щыщу дунер къызэрыхъуам и хъыбар, лъэхъэнэшхуиплӀым тепсэлъыхь, абыхэм ящыщу хъуар, псори, дунейкъутэжьыгъуэкӀэ иуху. Ди лъэхъэнэр — Науи-Оллин, етхуанэ лъэхъэнэ, етхуанэ дыгъэ, иэ етхуанэ къэхъукӀэ — къутэжьыгъуэм къыкӀелар НанауалӀ Тхьэм абы ицӀэкӀэ зызэриукӀыжьам шъхьэкӀэ. НанауалӀ - «уӀэгъэ закӀэ» (Тхьэхэм я нэхъ цӀыкӀу дыдэ я нэхъ шъэхухэм ящыщ, уэ Ӏэйхэм зэхьтэр, бэлыхь телъу, яужым Дыгъэ хъуа). А хъыбарыжъыр пэсырей къалэ Теуэтиуэканым («Тхьэ здэхъуа шӀыпӀэ») епха, ацтекхэр иджырей Мехъиком и псыхъуэм къыщыкӀуа зэманым идежь, къалэр нэкӀыу, пари къыдэмнэжьауэ щытт.

ПэмыкӀ хъыбарым къызэриӀуатэмкӀэ ШӀыгур тхьэ-зэтӀолъхуэныкъуэхэ ТескалӀипокимрэ КецӀалкоалӀымрэ я Ӏэшъагъу. ТескалӀипоким и лъэгур фӀэкӀуэда, шӀыгур щашъым де, абы шъхьэкӀэ и сурэтыр лъэгуншу ятхт, и къумшъэр къаплъу.

Ацтекхэм империэ яӀэр, империэ нэхъыбэм яхьчу щытт, лэпкъ бжыгъэхэр хэсу, нэхъыбэмкӀэ къэралым и хабзэ зэхэтыкӀэр зтеттэр тыгъэ уасэ зэхуэхьэсыным, зы ӀэнатӀэ хабзэ имыӀу. 

Ацтекхэм я ӀэнатӀэм кӀэта къалэхэм тыгъэ уасэ ин яту щыта шъхьэкӀэ, шӀым къыкӀах а лъэхъэнэм щыщ Ӏэмэпсымэхэм къагъэлъагъуэр лъхукъуэлӀхэм я псэукӀэр нэхъыфӀ хъуауэ къалэхэр ацтекхэм яубыда нэуж. Щэхуэныр я бий къалэхэми дэкӀыгъу рирагъэкӀуэкӀт. Зы лъэпкъ закъуэ ацтекхэм ятекӀуэфау щытар — пурепечар джэз джыдэ шъыным и нэхъышъхьэт. 

Ацтекхэм я ӀэнатӀэм и нэхъ лэжьыгъэшху хъуар къалэ яубыдахэм я зэхуакум коммуникациэ далъхьэхэр. Курыт Америкэм (Месоамерикэ) псэушъхьэ гум кӀышъэ зэрахуэтэкъым, шэрхъи яӀэкъым абым шъхьэкӀэ гогухэр лъэс зекӀуэным тегъэпсыхьауэ яшът. Нэхъыбэм гъогу шъыныр тыгъэ уасэм хэхьэт. Гъогухэм счыгъу кӀэлъыплъхэт, бзылъхугъэр изакъуэ зекӀуэ хуиту ежьэфынут, гурышхъуэ хэмылъу, зекӀуэ тетхэр гъогум км. 10-15 къэс загъэпсэхуфынут, шхэфынут икӀи псунэми кӀуэфынухэт. Абым пэмыкӀыу гъогухэм зэкӀэлъыпыту хъыбарышъэхэр зекӀуэхэт, къэралым хъыбар къэхъухэр ацтекхэм къыхуаӀоху. 

ТеночтилӀаным и нэхъышъхьэ тхьэмадэм еуропейхэр императору еджэхэт. НауалӀыбзэкӀэ императорым и ӀэнатӀэпӀашъхьэм ицӀэтэр Уэй ЛӀатоани, зэдзэкӀауэ — «Къэпсалъэшхуэ»: лӀатокхэр (науалӀыбзэкӀэ tlatoque, «къэпсалъэхэр») уэркъу щытхэт, джылэм я нэхъышъхьэху. ЛӀатоанихэм я ӀэнатӀэр хэхъуэт ТеночтилӀаным нэхъ зыкъиӀэтыху къэс. АуицолӀа щытехьэм идежь «лӀатоани» ӀэнатӀэпашъхьэр императорым хуэзэт, ауэ, а ӀэнатӀэпӀашъхьэр бын унагъуэ лъэужырыткӀэ кӀуэтэкъым.

Ацтекхэм я тхьэмадэхэр «лӀатоани»:

Хабзэ щыӀахэмкӀэ джылэр тӀууэ зэшъхьащыкӀт масеуалихэр (науалӀыбзэкӀэ macehualli — цӀыхухэ) лъхукъуэлӀхэр, пиллихэр уэркъхэр. Япэреуэ ӀэнатӀэпӀашъхьэр бынлъэужырытхэм яӀэкӀэхьэтэкъым, пиллихэм я быным пӀалъэ нэхъыбэ зэраӀэм еджэнымрэ мылъкумрэ емылъытауэ, уэ зэреджэфхэм шъхьэкӀэ гугъ нэхъ макӀэ ятелъу пилли хъуфхэт. Яужым, ӀэнатӀэпӀашъхьэр бынлъэужырытым яӀэкӀыхьу хъуа. Абым хуэду ацтек зауэлӀхэри пилли хъухэт, зауэм цӀэрыӀуэ хъуахэр. Ӏэрубыд зауэм къызэчхэрат зауэлӀ дзэм хэмыкӀ хъуфтэр, яужкӀэ зауэм къахьахэмрэ я цӀэрыӀуэгъуэмрэ ирагъэлъытэти зауэлӀхэр пилли хъухэт. Ацтек зауэлӀым Ӏэрубыд 3-4 зауэм къызэричым хуэду текиуакӀэ (науалӀыбзэкӀэ tequiua) еджэн кӀадзэт, апхуэдэм ӀэнатӀэпӀашъхьэ Бгъэ иэ Щомыщ  иратыфынут, абыхэм яуж ӀэнатӀэпӀашъхьэ лӀакатэккалӀ иэ лӀакочкалкалӀ иратыфынут. ЛӀатоани хъун шъхьэкӀэ зауэм Ӏэрубыд 17 мы нэхъ макӀыу иубыдын хуэт. КӀалэр щызэфӀэувэм идежь и шъхьэц пиупкӀтэкъым зауэм япэрей Ӏэрыубыд къыримыч кӀышъэ. ЗэзэмызэкӀэ нэрыбгу тӀууэ иэ щыуэ зэхэхьэхэт ар яшъэным шъхьэкӀэ апщыгъэ абыхэм зареджэтэр ияк. Зэман бжыгъэ гуэрэ текӀауэ (зауищ хуэдиз) абыхэм Ӏэрыубыд къамычэфтэмэ траӀуэхэтэр масеуали, напэтеху къалъытэт зауэлӀ шъхьэцкӀыхьыр, Ӏэрыубыд къэзмычэфа къыкӀым, ауэ лӀыхэм къахэкӀт масеулиуэ щытын къыхэзых.

Нэхъыбэм, унэӀутыр зыӀыгъар лӀа яуж унэӀут зи лэжьыгъэр фӀыуэ къалъытэхэр яутӀыпщыжьхэт. Адрейхэр мылъкум дэкӀыгъу быным хуэкӀуэт.

УнэӀутыр езым и пӀалъэ къымытауэ пщэ хъунутэкъым, тхьэмадэ хасэм унэӀутыр мыдаӀу къыщалъытам щымыхъукӀэ. МыдэӀуэгъуэм къыкӀтэр: шъхьэхынэгъэ, кӀуэсэн бжыгъэрэ пылъамэ, иэ шэн Ӏэй иӀамэ. УнэӀут мыдаӀуэхэм пхъэм къыхэшъыкӀа пшъэрыдзышхуэхэр фӀалъхьэт я кӀыбымкӀэ хъуреуэ фӀэлъху. А пшъэрыдзхэм и къуэнчагъуэ къуэдеракъым игъэлъагъуэтэр, ахэр зэрыщытым зэран хуэхъут унэӀутым цӀыху гупым хэжын иэ зэв дэкӀыпӀэхэм идежь. 

УнэӀут пшъэрыдз зыфӀэлъыр къыщащэхум идежь къэзыщэхум къыхуаӀохут а унэӀутыр дапшэрэ ящэжьу-къызэращэхуатэр. УнэӀут плӀэуэ ящэжьар мыдэӀуэгъуэм шъхьэкӀэ, тхьэлъэӀу укӀыгъу ящэфынут, апхуэдэ унэӀутхэм я уасэр нэхъ инт адрейхэм ям нэхърэ.

Ацтекыр унэӀут хъуфынут хьэя гуэрэишъауэ щыттэмэ. УкӀын хуэ унафэ яшъа хулъхугъэр зи шъхьэгъусэ иукӀа фызабэм унэӀуту иратыфынут. Адэм и къуэр унэӀуту ищэфынут, тхьэмадэ хасэм къуэр мыдаӀу къылъытамэ. ШӀыхуэ зымытыжь шӀыхуэтелъхэри апхуэду унэӀуту ящэфынухэт. 

Фадэ алкол тӀэкӀу зыхэт «пулке» (науалӀыбзэкӀэ pulque), яӀу ефэн хуиту щытами, ацтекхэм хуадэтэкъым чэф хъуху абым ефэну илъэс тӀокӀищ иримыкъу кӀышъэ. А хабзэм ебэкъуар яукӀт.

Иджырей Мексикэми хуэду ацтекхэм топджэгу фӀыуэ ялъагъут, ауэ абыхэм щыгъуэ щыӀэр «лӀачлӀи» (науалӀыбзэкӀэ tlachtli), пэсырей америкэкурытым щыщ джэгу «Ӏуламым» къытекӀа. Топ цӀыхушъхьэ хуэдиз хъууэ, каучук псом къыхэшъыкӀамкӀэ ириджэгухэт. Топым зэреджэтэр «олли» (науалӀыбзэкӀэ olli).

ПэмыкӀ къэӀуэтэгъуэ щыӀэхэмкӀэ топыр мывэм къыхэшъыкӀауэ щытт, апхуэдэ топ зхэта джэгур бзаджэ, гугъ Ӏэуэ щыта — топым и хьэлъагъыр апхуэдизкӀэ инти, гугъышху щыта хъуре дэдзапӀэ щэӀэм техуэныр, абым пэмыкӀыу а дэдзапӀэр лъагу щытт, джэгу цӀыхур уӀэгъэ мыхъуауэ макӀэ Ӏэуэ къыхэкӀыжьт а джэгум. ЦӀыху хъуре дэдзэгъум топыр издзэфар джэгу нэужым тхьэлъэӀу-укӀыгъэ яшът.

Илъэс пшъыкӀуплӀым нэгъунэ сабихэм я егъэджэныр анэ-адэхэм ятелът. Усэ хъыбарыжъ (хабэ гъэсэныгъэ зэхэлъ) щэӀэм уэуэлӀатоли («адэжъхэм я псалъэжъхэр») ицӀу, абым ацтек лъэпкъым и гъэсэныгъэ хабзэр хэлът. ГуфӀэгъуэми нашхъейгъуэми схуэдэ къэмыхъуами теухуауэ псалъэ щэӀэт; сэби дунем къытехьам фӀэхъус ирах псалъэ, дунем ехыжьар зэрагъэкӀуэтэжь псалъэ. Адэхэм я пхъухэм ирагъэшъэжьт зыкӀэлъыплъыжьын зэрхуэхэм, ауэ я напэхэр ямылэну ауанихэм яхьчу щымытын шъхьэкӀэ. Анэхэм я пхъухэр ягъасэт псомкӀи я шъхьэгъусэхэм къыдэшъыну, лъхукъуэлӀ тхьэмышкӀу щытми. КӀалэхэр шъэху, даӀуэху, лэжьакӀуэху ягъасэт.

КӀалэхэр еджэщым илъэс пщыкӀутхум ирагъажьэт. Еджэщхэр тӀууэ зэхэкӀхэт. Тепочкалим (науалӀыбзэкӀэ tepochcalli) тхыдэм, диным, зауэшъэныгъэм, щэхуэным, Ӏэшъагъэхэм джоуэ ирагъасэт. Калмекакым (науалӀыбзэкӀэ calmecac) нэхъыбу кӀэхьэхэтэр пиллихэм я быныра, абым тхьэмадэхэр (tlaktoc), шоджэнхэр, егъэджакӀуэхэр (tlatinimi) тхыгъэегъэкӀуэкӀхэр (tlacuilo). Абым дин хабзэхэм, илъэсым и бжыгъэ егъэкӀукӀыным, усэбзэм икӀи тепочкалими хуэду зауэшъэныгъэм ирагъасэхэт.

Пшъашъэхэр унагъуэ Ӏохухэм саби пӀынымрэ ирагъасэхэт, еджэн тхэныр ярагъашъэхэтэкъым.

Саби нэхъ губзыгъэхэр иэ уэрэдхэмрэ къафэ унэхэмрэ ягъакӀуэт иэ топджэгу унэм ягъакӀуэхэт. А итӀури пӀалъэшхуэ яӀу къалъытэт.

Курыт Америкэмрэ Ипшъэ Америкэмрэ ацтекхэм я къэралым и къэру къыщишта зэмэныгъуэм тхьэлъэӀухэр куэду егъэкӀуэкӀт. Ауэ ацтекхэм ахэр инышху ящт я махуэгъэпсым щыщ махуэ пшъыкӀуию хъуам зы илъэсым, цӀыхухэр яукӀыу. 

Гугъ шъын хуэй цӀыхухэр счыгъуи яукӀтэкъым тхьэлъэӀум идежь, кудхэм псэушъхьэхэри яшът, абым шъхьэкӀэ тегъэпсыхьэуэ ацтекхэм лама Ӏэсэхэр яӀыгът. Абым пэмыкӀыу мылъкум щыщ ятыфынут, ахэр якъуту тхьэхэм шъхьэкӀэ. Тхьэ КецӀалкоалӀым шъхьэкӀэ хьэнтрабгъуэхэмрэ колибрихэмрэ яукӀт. Абым пэмыкӀы цӀыхухэм езыхэм уӀэгъэ зашъыжьт апхуэдэм теухуэ тхьэлъэӀухэр щырагъэкӀуэкӀым, тхьэм шъхьэкӀэ я лъыр ягъажу, банэхэ щыгъэным иэ пкъым фӀэлъу зэрахьэт я кӀыфэр счыгъуи уӀэгъэ зышъ. Лъыр курыту, нэхъышъхьу щытт Курыт Америкэм и културэм. Хъыбарыжъ куэдым къаӀоху тхьэ науэхэм я лъыр зэратыр цӀыхухэм ядэӀэпыкъун шъхьэкӀэ. Етхуанэ Дыгъэм и хъыбарым тхьэуэ хъуам я гъашъэр ятыр цӀыхухэр къэнэжьын шъхьэкӀэ. 

А псоми цӀыхухэр зыхуэгъэхьэзыртэр тыныгъэ нэхъ индыдэм - цӀыху гъашъэм. ЯукӀыным и фэр шхъуантӀу ялэт (тыныгъэм и фэ), яужым яукӀынур пирамидэшхуэм и шъхьэм иӀэ пӀэм драчет. Абдежьым яукӀынур мывэ Ӏэнэм тралъхьэти и ныбэр тхьэлъэӀу сэкӀэ зэгуагъэжт, абым яуж и гур къырахти Дыгъэм худрахьет. Гур нывэ лъагъэ абым тегъэпсыхьэм иралъхьэт chac-mool зицӀэм, хьэдэр кӀэлъемкӀэ ирадзыхт, икӀагъым шоджэнхэм Ӏуалъэфыжьт. ТхьэлъэӀу укӀыгъэхэр нэхъыбэм зэрщытар езы яукӀынухэм пӀалъэ ятауэ, езыхэм я хуитыныгъэкӀэ, ауэ Ӏэрубыдхэм щыгъуэ, «тхьэлъагъу» яхуримыкъутэмэ наркотик иратт.

Ацтехэм я лъэпкъэгъум зыхуэпэныр Ӏэшъагъу къалъытэт, пӀэшхуэ щыгъыным хуашъу. Дунем адрей и лъэпкъхэм хуэдуи я щыгъынымкӀэ ягъэлъэгъуэн пылъхэт зэшъхьэщыкӀыгъуэ щыӀэхэтэр. Я щыгъыныр даху, куэду зэхэлъу щытами, Ӏэмэпсыму хэту хъуам гурыӀуэгъуэ яӀэт.

ШэкӀыр езэхэм яшът, лъэпкъ нэхъыбэм хуэду зэшътэр шэкӀыр бзылъхугъэхэрат. КъазхашъыкӀтэр бжъэхуц иэ агавам и тхьэмпэм цыжъ къыхэхамкӀэ, абыхэм пэмыкӀыу чыцӀыбжъэ тхьэмпэжэм къыхэха цыжърэ тхьэкӀуэмэкӀыхьыцымрэ.

Хулъхугъэхэм я япэрей щыгъыну щытар, джэщкӀи зыщамыхтэр бгырыдз — машлӀалӀ. ШэкӀ тэкъырыр я бгым къыракӀэкӀти лъакъуэ зэхуакум дагъэкӀт яужым ипэмкӀэ япху, кӀапэ къэлэлэху къанэхэр иэ хадыкӀыу иэ кхъуакӀэкӀэ ягъэдахэт. КӀалэхэм бгырыдзэр зэрахьэн щыкӀадзэтэр илъэс пщыкӀуищ щырикъум идежь. 

Пкъым щатагъэ щыгъыну щытар кӀакӀуэ — тилманлӀи. И сурэтыр зэрщытар плӀимэ кӀыхь шэкӀ такъыр, ижьрабгу дамэм иэ бгъэм иде япху (кӀыӀу иэ гъушӀ зэрыдзэ ацтекхэм яӀэкъым). Бгырыдзымрэ кӀакӀуэмрэ цӀыху ӀэтатӀэпӀашъхьу щыщу хъуам яӀэт ауэ унэӀутхэм, лъхукъуэлӀхэм яхэр нэхъыбэм хужьу щытхэт, париуи мы гъэдэхаху, ауэ уэркъхэм яхэр фэхэмрэ тхыпхъэхэмрэкӀэ бэгъуауэ щытхэт. 

КӀакӀуэхэм я фэмрэ я тхыпхъэмрэ зэзыхьэм игурихь къуэдеракъым къыгъэлъагъуэтэр, зэфӀэкӀыныгъу иӀэхэри игъэпст, куэдым идежь а псори зэхэдзауэ, шъхьэдж хуэфашэм хуэду щытт, хуитыныгъэ щымыӀу зыхуэр зэрахьэну. Япэреуэ ар зтеухуатэр зауэлӀхэм я кӀакӀуэхэм, ахэр щыгъын къуэдеуэ щытакъым икӀи щӀыхьу ятхэт. 

Шоджэнхэм я кӀакӀуэхэр фӀыцӀу иэ удзыфэ-кӀынфӀу щытт,тхыпхъэ къумшъхьэ-сурэтхэр яхэлъу. КӀакӀуэ удзыфэ-шхъуэнтӀафэ зезыхьэн пӀалъэ зиӀэтэр лӀатоани къуэдем - ацтекхэм я пщым.

Бгырыдзрэ кӀакӀуэмрэ пэмыкӀыу иджыри джанэкӀыхь зэрахьэхэт хулъхугъэхэм я Ӏэшъхьэхэр кӀэкӀу пыту - шиколли. Зауэм идежь хулъхугъэхэм бжэхуцкӀэ дытӀа джаынэ зщатӀагъэт, кӀыбым псэкӀэ псауэ, пкъым хуэфӀу щытт. ӀэхъуэмбитӀ иӀувагъу щытт апхуэдэ джанэр.

Бзылъхугъэхэм нэхъэпэреуэ я щыгъынтэр кӀэпхын, шэкӀ такъырыр бгъэкӀагъым къырачэкӀти бгырыпх хэдыкӀамкӀэ кӀапхэт. апхуэдэ кӀэпхыныр и кӀыхьэгъымкӀэ я лъапэм нэст.

УнэӀутхэм ящыщ бзэлъхугъэхэмрэ къуаджэхэм дэс бзылъхугъэхэмрэ нэхъыбэм я бгъэр пцӀану къакӀухьт, ауэ къалэм дэсхэмрэ, лъхукъуэлӀхэмрэ уэркъхэмрэ ящыщ бзылъхугъэхэм джанэкӀыхь — уипил я кӀэпхыным къытралъхьэт, и пшъампӀэм идежь хэдыкӀауэ щыту. , махуэпсом зэрахьэ щыгъыныр кӀэху щытт, и фэр хужьу, ауэ джэгухэм щатӀагъэхэм къуэлэныгъу щыӀэр игъэлъагъуэт. Ахэр зылъэгъуа зекӀу хъуам гъэшъэгъуэну ар къэӀуатэт: 

Унэм къыщыкӀэкӀкӀэ бзылъхугъэм и плъэӀум кӀакӀуэ — кечкемилӀ иридзэт, и сурэткӀэ плӀиму, шъар ирикуну икум пхырыбзыкӀауэ, апхуэдэ кӀакӀуэр куэду ягъэдахэт икӀи хадыкӀт. Нэхъ бэуэ ягъэдахэтэр а псом шэкӀ плӀимэ цӀыкӀу, бгъэм иде традэтэр, зэгуэхам идежь хуэзу къыкӀэщу. 

Пшъашъэ цӀыкӀухэм я анэхэмрэ я шыпхъу нэхъыжьхэмрэ хуэду захуапэхэт, джанэ, кӀэпхӀын зэрахьу, ауэ я кӀэпхынхэр куэду нэхъ кӀэкӀыу щытхэт.

Псыхъурей Тескоком идежь ацтекхэм Ӏэрышъ хы тӀыгухэр яшъауэ щыта, а хы тӀыгухэм хьэцэпэцэхэмрэ Ӏэрысэ жыгхэмрэ ягъэкӀт. Ацтекхэм я япэреуэ шхыным къагъэшъхьэпэтэр нартыху, джэшхэр, къэбхэр джоуэ. А хы тӀыгухэр — чинампэхэр (науалӀыбзэкӀэ chinampa) зы гъэм блэрэ къахьт хъугъэ къагъэкӀхэм. Бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀхэм къызэрхэкӀамкӀэ гектар минибгум къыхэкӀым цӀыху 180 000 яхурикъут илъэсым.

Куэд гупшысыгъу къаӀуатэт ацтекхэм я шхыным протеин иримыкъу, абым шъхьэкӀэ цӀыхушху щытаху, ауэ а гупшысыгъуэхэм пэубыдыгъуэ яӀэ: нартыхумрэ джэшхэмрэ зэхэлъмэ цӀыхум аминокислоту зхуэныкъу хъуар игъуэтыну шхыным, абым протеин хуныкъуэныр Ӏуихыну зэуэ. Ацтекхэм нартыху лӀэужьыгъуэ бжыгъэхэр ягъэкӀт, аминокислот бжыгъэхэр яхэлъу, абым пэмыкӀыу выкӀэхъу ягъэкӀт, ябы и хум протеин куэду хэлъ. Абым фӀэкӀыу ацтекхэм пэмыкӀ шхын бжыгъэ яӀэт: ацеколхэр яубыдт, псыбэджхэр, псыудзхэр (флаворпротеин куэду зхэлъхэр, тхьэвым хьалъхьэт), хьэпӀацӀэхэр: пкӀауэхэр, хьэмблухэр, хъумпӀэцӀэджхэр джоуэ яшхт. ХьэпӀацӀэхэм лым нэхъри нэхъыбу протеин яхэлъ, иджыри къыздынэсым Мексикэм и хэку гуэрэхэм ахэр шхыным я нэхъыфӀу къалъытэ. Ацтекхэм Ӏэсэ псэушъхьэхэр яӀыгът тхьэджэдхэр, ицкуинлӀи (науалӀыбзэкӀэ itzcuintli — унагъуэ хьэ, я лым шъхьэкӀэ яӀыгът), нэхъыбэм я псэушъхьэхэм я лыр щаупшъэфӀтэр пкӀэ згуэрэм щыхуашъын хуэм идежь. ПэмыкӀыу лъыр къыздырахтэр - шъэкӀуэным: бжъо, мэзыкхъуэ, псыджэд пэмыкӀхэр джоуэ.




#Article 30: Ашока (396 words)


Ашока́шхуэ (санскр. अशोक «уз-(хэмыту)-ыншу къэхъуар») — Мауриэхэм я пэштыхь, 273 гъ. ди лъ. я. щыкӀэдзауэ 232 гъ. ди лъ. я. нэс. ЗекӀуэ бжыгъэ зэфӀигъэкӀа яуж Ашокэм Ипшъэ Азиэм и нэхъыбаӀор иубыдауэ щыта иджырей Афганистэным къыщыкӀэдзауэ Бенгалымрэ нэгъунэ, ипшъэмкӀэ Майсурым нэс. Буддэдиныр цӀыхум яхилъхьэну зэрпылъамкӀэ цӀэрыӀуэ хъуа тхыдэм.

Ашокар Чандрагуптам и къуэрылъху щыта, и адэр Биндусара, и анэ Субхадрангир факъырэ брамин Чампаканагар и пхъут. Хъыбарыжъым къызэриӀохумкӀэ и адэм кӀыдигъэкӀуатэр и пхъур пкӀыхь илъэгъуа яуж и пхъурылъхур цӀэрыӀуэ пэштыхь хъуну. Адрей и къуэшхэм елъытамэ Ашокэм пӀалъэшхуэ иӀэтэкъым ӀэнатӀэпӀашъхьэм ихьэну, адрей и къуэш мылъхуанэхэмкӀэ иӀэхэм, абыхэм пэмыкӀыуи къуэш нэхъыжъ иӀэт и анэм къилъхуауэ.

И сэбиигъуэм Ашокэ джану щыта, гъэдэӀуэныр гугъу. Зы закъу гупшысэгъу иӀэр и псэр хущылъу шъакӀуэныра, яужым шъакӀуэ бэлъыхь хъуа. 

Пщыкъу хъуам я зы къыхэкӀакъым Ашокэ и лъыгъэм пэлъэшын, зекӀуэхэр фӀыуэ зылъагъун, ӀэнатӀэгъуэ зехьэнымкӀэ, абым шъхьэкӀэ пэштыхьей тхьэмадэхэри джылэри Ашокэм хэлъхэр ялъагъу фӀыуэ хущытхэт. Биндусарам гу лъитат и къуэм ӀэнатӀэгъуэр зэрзэрихьэфри и кӀэлэгъуэм емылъытауэ Анванти и тхьэмаду тригъува.

Авантим дежь Ашокэ пэштыхь бэлыхьу тета. Фыз къича, Шакия Кумари - къуэлей унагъуэм щыщу, къуитӀ яужым къыхуилъхуа. 

Таксилам и джылэм зыкъыщаӀэтым Магадхам и ӀэнатӀэгъуэр къамыду Биндусарам Ашока егъакӀуэ игъэбэяунэху (и къуэ нэхъыжъ Сусемэм апхуэдэр хузэфӀэкӀакъым). Ашокэм дзэшхуэ дэмыкӀыгъуами, къалэм бгъэдыхьэри къыхъурейхьа, яужми иубыда. 

Абым яуж тхьэмадэ-хасэм къагурыӀуа Сусемэр Биндусарам и къуэ нэхъыжъми, пэштыхь хъумэ къэралым и ӀэнатӀэр зэримыӀыгъыфынур, зыкъэӀэтыгъуэхэр зым-зыр яуж иту зэрекӀуэкӀынухэр, къэралри зэрхэкӀуэдэнур. Абым шъхьэкӀэ тхьэмадэхэм Ашокэм къыхуаӀохур и адэм и псэр зэрхэкӀыр, гузаву къызэркӀуэн хуэр. Биндусарар 272 гъ. ди лъ. я. дунем ехыжьа, тхьэмадэгъуэ хасэм Ашокэр и пӀэм трагъува, Магадхам и пэштыхь хуэду. 

Илъэсий текӀауэ пэштыхь хъуа яуж, Ашокэм зауэ ирет Калинга къэралым. Езым и империэр нэхъ лъэш ишъыным шъхьэкӀэ, щэхуэнымрэ стратегиэмрэ епхауэ апхуэдэ унафэ ешъыр. Тхыдэм я зауэр хьэлъу хэхьэ, езы Акока къызэриӀохумкӀэ Ӏэрубыд цӀыху ишъар мин 150, хэкӀуэдахэр мин 100 фӀокӀыр. 

Хъыбарыжъым къызэриӀуатэмкӀэ Ашокэ къыщилъагъум цӀыху хэкӀуэдауэ хъуар а зауэм и лажьэм къыхэкӀар, буддэдиныр къишта. 
Яужым Ашока тхьэлъэӀум шъхьэкӀэ укӀын егъэкӀуэкӀыгъэхэр триубыда, пщылӀ лэжьыгъэхэри апхуэду триубыда. Псэушъхьэ хъумэным кӀэтхэм я тхылъ итха, джэгум шъхьэкӀэ шъакӀуэныр имыду хъуа, мыхьэнэншэ мэз ихынри апхуэдэ къабзу. Къэрал псом Ашокэ цӀыхухэм я хэныкъуэгъуэ унэхэр ишът: университетхэр, узэщхэр, хьэкӀэщхэр, ирригациэмкӀэ теухуа лэжьыгъэхэр. Абым пэмыкӀыу, зэр индиэпсом и гъогухэр къигъэкӀэрыкӀыжьахэ. 

Хъыбархэм къызраӀохумкӀэ Ашока и тетыгъуэм и кӀэм буддэдин шоджэнхэм шъыхьышхуэхэр яритт, къэрал мылъкур абхуэду иухауэ. И къуэрылъху Сампадим ар къыщишъэм, Ашокэ буддэныгъэм тыгъэ ишъын игугъу хъуар яхунимгъэсури пиубыда и унафэкӀэ. Апхуэду, тхьэмадэ-хасэм, пэштыхьфыз Тишиярикшита я дэӀэпыкъуэгъукӀэ ӀэнатӀэпашъхьэр и къуэрылъхум хуэкӀуа хъуа. 




#Article 31: АӀуейгъурц (154 words)


АӀуейгъурц,  АӀуейшей (лат-бз. Rhododendron, ур-бз Рододендрон) — къэкӀыгъэ, пабжъэхэмрэ жыгхэмрэ ящыщу. 800 хуэдизу зэшъхьащыкӀху.

АӀуейгъурцхэр къыздэкӀхэр янэхъыбэм ШӀыгум ишъхъэрэм и курыт лъэныкъуэм, икӀи нэхъыбу здызэшъхьащыкӀхэр  Китаим ипшъэмкӀэ, Гималайхэм, Японым, Ипшъэ-КъуэкӀыпlэ Азиэм, абы пэмыкӀыу Ишъхъэрэ Америкэм.

КэкӀыгъэхэр я инагъхэмкӀэ Ӏэуэ зэшъхьащокӀхэ: иныкъуэхэр м. 30 нос, адрейхэр пабжъэ-убгъуауэ мэкlхэр.

Гъагъэхэм я инагъыр цӀыкӀу дыдэхэм къыщикӀэдзауэ см 20 ябгъуагъу носыр.

Урысейм мы Ӏарысу лъэпӀкъ 18 къокӀхэр, нэхъыбу: Каукъазым, Сыбырым, КъуэкӀыпlэ Джыжэм.

АӀуейгъурцхэр пабжъу, пабжъэ цӀыкӀу къокӀхэ.

Тхампэхэр зэщымыщ лъэпӀкъ къэс я инагъкӀэ, зафӀэтыкӀэмкӀэ, илъэс бжыгъэкӀэ пыт, илъэситӀкӀэ пыт, зы гъэкӀэ пыт, лъапэ яӀу иэ зэуэ къудамэм пысу, зэкӀэлъыпытху гъэчым фӀэсу иэ ипӀкъым къытекӀыу, лъапэмкӀэ бгъуэуэ ипэмкӀэ памцӀу иэ ипэр бгъуэуэ лъапэр памцӀу

Гъагъэхэр гуп зытӀущу иэ бжъыгъу зэхэтхэ, макӀыу зэрызу-тӀурытӀу фӀэтхэ 

Джылэхэр башцӀыкӀу щытхэ, мм 0,5-2 якӀыхьагъу

КъызэрыкӀхэр зэрызурэ иэ гуп зэхэту пабжъэ Ӏуву, мэзхэм ягъунэгъу, къушъхьахэм. Абы пэмыкӀыу псыпцӀэхэм, тундрэм.

Хому къокӀыр, япэгъэм нэхъ хомдыду. Лъабжъэхэр шӀышъхьамкӀэ нэхъ зеӀыгъ, бжъыгъэ-бжыгъурэ цыжъу щыту.

Гъатхэпэхэм бжъэм фоуфӀ къыхах.




#Article 32: АӀуудз-лъэпкъ (131 words)


АӀуудз-лъэпкъ (лат-бз. Liliaceae ) — удз-къэкӀыгъэ унагъуэ зэхэт, ШӀыгум илъэныкъу хъуам къыщокӀхэ. Я тхьампэхэр къамэ сурэту, псыгъуэ кӀыхьу щытхэ. Абыхэм янэхъыбэр Ӏарысу ягъэкӀыр хадэхэм, я гъагъэ дахэхэм шъхькӀэ.

Лъэпкъым хэтхэр зэрзэшъхьащыкӀыр (2010 гъэмкӀэ) — 19; лъэпкъ цӀыкӀу зэрыхъухэр — 610 .

Удз-къэкӀыгъэхэ, нэхъыбэкӀэ гъэбжыгъэкӀэ псоу къэкӀыгъэ, мэкӀыу пабжъэ хуэду къокӀхэ.

Тхьампэхэр нэхъыбэкӀэ псоуэ щытхэ, гъэчым зэрызурэ къытемыкӀыэху, зэзэмызэкӀэ кӀы пыту.

ШӀышъхьам къыхэкӀыр нэхъыбэкӀэ зэкӀэкӀэкӀыу щыткъым. Лъабжъэжъу, шъхьауэ щыту, абыхэмкӀэ шӀымахуэм зыщахъуму щытхэ иэ гъэ хуабэ псыншэхэм яде.

Гъагъэхэр гъэчым илъэныкъуэхэм зэхуэмыду зы лъэныкъуэм хуэгъэзауэ ирокӀуэ. Езы гъагъэхэр ину, тхьампэшхуэхэр ятету щытхэ.

Джылашъхьар щыхъум мэгъури щыуэ зэгочыр (джылэр къыдигъэшэшу), иэ маракӀуэу къыпокӀэ.

КъэкӀыгъэ-лъэпкъым щыщхэр ШӀыгум илъэныкъу хъуами къыщокӀхэр, ауэ нэхъыбу къэрал хуабэхэм, нэхъ макӀыу тропикхэм я зэхуакум, къэрал шӀыӀахэм иэ къуэшъхьашхуэ лъэныкъуэхэм. Псыудзхэм хуэду АӀуудз-лъэпкъхэм ящыщхэр къэкӀкъым, нэхъ кӀасу шӀыпӀэ гъушъэхэм къыщокӀхэ.




#Article 33: Балий (148 words)


Балий (лат-бз.: Prunus avium, ур-бз.: Черешня) — жыг къэкӀыгъэхэм ящыщ (м. 10 нэсу илъэгагъыр), мы Ӏарысу къыздэкӀыр Укрэинэм (Кърымым), Ипшъэ Урысей (Къаукъазым). Ӏарысу куэду ягъэкӀыр.

Балийр - жыг-къэкӀыгъэ нэхъ инхэм ящыщ. ПсынкӀыу мэкӀыр адрей жыгхэм ялъытамэ. ПкӀашъхьар хъуреуэ, тӀэкӀу хуэкӀыхьу щыт иэ икӀагъым бгъуэуэ ишъхьамкӀэ памцӀэ хъууэ. ЖыгыкӀэм ифэр гъуабджу, плъыжьыфу иэ псыфу щыт.

Лъабжъэр шӀым кууэ хэхьакъым ауэ хузэфӀэкӀмэ фӀыуэ зэкӀегъэкӀхэр.

Тхьампэхэр ину щыт, лъапэмкӀэ хуэпамцӀу ипэмкӀэ хуэхъуреуэ, пэм памцӀэ цӀыкӀукӀэ иуху. КӀыхьагъкӀэ см. 16 хуэдиз хъуху.

Хужьу мэгъагъэхэ, къудамэм игъунэгъу пысху, тхьампэ тхурытху ятету. Тхьампэхэр къэтӀэпӀыным ипэкӀэ мэгъагъэ, гуп цӀыкӀу-цӀыкӀурэ зэхэсху.

МэракӀуэхэм зы кумкӀэ хэлъ, езыхэм псы якӀэту, хъуреуэ щытхэ, яфэкӀэ флъыжым къыщыкӀэдзауэ къуафӀцӀэм нэгъунэ нос. Мэзым къыщыкӀхэм я мэракӀуэхэр нэхъ цӀыкӀу щытхэ см 2 хуэдиз мэхъухэ. КумкӀэхэр хъуреуэ, цӀанлъу щытхэ.

Шэдыгъуэм зэршъхьащыкӀыр ипӀкъ зындэмкӀэ, фэхуу щыту, икъудамэхэмкӀэ, тхьампэхэр нэхъ удзыфэху щытхэ, дзасу. ШӀыпӀэ къыздэкӀхэр ( Былийр нэхъ хуабэ лъэныкъуэ къздэкӀыфыр ), Еуропэм и ипшъэ лъэныкъуэхэм.




#Article 34: Баскхэм я Къэрал (253 words)


Баскэм я Къэрал (, баск-бз.: Euskadi)

Баскей — пэсырей хэкужъ икӀи автоном зэгуэт Эспаниэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэм хэту.

Къалэ нэхъышъхьэр — Виториэ-Гастейс. Регионыр пэсырей хэкужь шӀыпӀэм щыщ, абы пэмыкӀыу иджыри Фрэнджым и ипшъэ лъэныкъуэр хиубыду.

I ди лъэхъэнэм и пэм къыщыкӀэдзауэ V ди лъэхъэнэм нэс шӀыпӀэ баскхэр здисар Урым Къэралым хиубыдэт. Вестготхэмрэ хьэрыпхэмрэ Переней хы тӀыгуныкъуэр яубыдауэ щаӀыгъам Баскейм и шӀыпӀэм и нэхъыбэр хуиту абыхэм яхэмыхьу щытт, Реконкистэр къызхэкӀам и шӀыналъу.

XV лъэхъэнэм и кӀэм XVI лъэхъэнэм и пэм эспаниэ къэрал зэгуэхьам хохьэх, 1876 гъэм нэс автоном пӀалъэ гуэрэхэр иӀу.

Баскхэм я Къралыр къуэкӀэ-бгыкӀыу зэрщытым шъхьэкӀэ пэсырейм урымхэр провинциэ Алавэм нэхъ ихьэфахэкъым. Ар Баскхэм я Къэралым куэду къышъхьэпа я бхэмрэ я хабзэмрэ зэрщыту зэрахьэным. Провинциищ иджырей Баскхэм я къэралым хиубыдэр щызгуэхьхэр XIX лъэхъэнэм, джылэ зауэхэр щекӀуэкӀам.

Джылу дэсыр — 2.141.86 мин цӀыху (7-нэ пӀэр еубыд; 2007 гъэмкӀэ къызэригъэлъагъуэм)

Баскхэм я Къэралым Кантабрий Ӏуашъхьэхэм метрэ 1000—1500 хуэдиз я лъэгагъу, я къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр еубыд. Хым идежькӀэ нэхъ гъунэгъу хъухукӀэ нэхъ лъахъчу йоххэр, джабэ зэхэту хы Ӏуфэр яшъу, хыжэ бжыгъэхэр иӀу.

Псыхэр кӀыхьу щытхэкъым ауэ куухэ.

Мэсхэм жыг къэкӀхэр: пхъэмыфей, жыгдэгу, бжей пэмыкӀхэр джоуэ.

Баскхэм я Къэралым эспаныбзэкӀэ зэрыпсалъэм хуэду баскыбзэми иропсалъэхэ джылэ дэсыр. Баскыбзэр къэралым и анэдэлъхубзэ, Эспаниэм и пэмыкӀ бзэхэм елъытамэ баскыбзэр роман бзэхэм хиубыдэкъым икӀи индоеуропэ бзэхэми хэхьэкъым. 2001 гъэмкӀэ джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀам къызэрхэкӀыр 32 % Баскхэм я Къэралым щыщхэр кагуроӀуэ икӀи иропсалъэ бзитӀымкӀэ, 49,6 % эспаныбзэмкӀэ нэхъ псалъэкъым, 18,2 % баскыбзэр ящӀэ ауэ зэрыпсалъэхэр эспаныбзэ.

Автоном зэгуэт Баскхэм я Къэралым хэт провинциэхэр:

ТхыдэмкӀэ Баскхэм я Къэралым иджыри хэхьэр Наварра (автоном зэгуэт), и къалэ нэхъышъхьэр Памплона

Къалэ нэхъ инхэр:




#Article 35: Бгъащхъуэ (177 words)


Бгъащхъуэ (лат-бз. Aquila nipalensis, ур-бз.: Степной орёл) — псэушъхьа, шакlуэ-бзу, бгъыхэм ящыщ.

Икlыхьагъыр см. 60 - 85, дамэм икlыхьагъыр см. 51 - 65, ихьалъагъыр кг. 2, 7 - 4, 8 мэхъур. Бгъашъхъуэхэм я бзыхэр хъухэм нэхъри нэхъ ину щытхэ.

Бгъашъхъуэхэм яфэр (илъэсипlлlым къыщыкlэдзауэ) гъуабджэ-кlыфlу щыт, шъхьакlыбым цы плъыжь хэт куэдхэм, дэмашъхьцхэмрэ, дамэм илъэныкъуэцхэмрэ гъуабджэ-кlыфхэ, якумкlэ псыфэ хэлъу ирикlу. Нэм ихъуреягъыр гъуабджэ-гъуэжьыфу щыт, ипэр псыфэ-фlыцlэ, лъэбжъанэхэр фlыцlэ, лъакъуэхэм фэр гъуэжьу щыт. Япэрей гъэм чырхэм яфэр гъуабджэ-пшэхъуафу щыт, цыхэм гъуэжь хэпхъауэ, дамэ илъэныкъуэцхэр  гъуабджу щытхэ, ягъунэхэр гъуэжьу.

Бгъашъхъуэхэр иипшъэ шlыпlэхэм щыlахэр гъэпсом щыпсэуху щыт, ишъхъэрэмкlэ щыlахэр шlымахуэм мэкуэчхэ. Бын къэздырач лъэныкъуэхэм Сыбырым ипшъэ-къуэкlыпlэмрэ ипшъэ-къуэхьапlэмрэ, Азиэ Курытыр, Китайм икъуэхьапlэ лъэныкъуэм щыщ, ишъхъэрэ-къуэхьапlэ, ипшъэ, курыт Африкэр, Индиэр джоуэ хеубыдэ. Бгуъэхэр шlым, пабжъэхэм, бгъуэнхэм, мэкъу lатэхэм щешъыр, зэзэмызэкlэ жыгхэм иэ столбэхэм.

Джэдыкlэхэр щагъэтылъыр (къуэхьапlэ лъэныкъуэхэм) - мэлыжьыхьым икlэхэм, (къуэкlыпlэ лъэныкъуэхэм) - нэкъыгъэм икухэм. Игъэтlылъыр джэдыкlыу 1 - 2, яфэр хужьу, гъуабджэ хэпхъауэ. Махуэ 40 - 45 тес. Чырхэр бгъуэм мэзитl хуэдизкlэ къонэхэ.

Нэхъыбэм зэшъакlэхэр дзыгъуэхэм, тхьакlумэкlыхьхэм, нэхъ макlыу бзу мы инхэм, блэ, щындырхъуэ амэ...

Псоушъхьа кlуэдхэм ящыщ, шlыпlэ здэпсоуэ хъуам макlэ мэхъухэ 

  




#Article 36: Берлин (172 words)


Берлин (джэр-бз. Berlin) — Курыт Еуропэм ит къалэ, Джэрмэным и къалэ нэхъышъхьэ. 

Япэреуэ Берлиным и хъыбар къыщаӀохур 1244 гъэм. Шпрее псыхъуэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэта. ТӀуанэ къалу Берлин хущыта Кёллныр Шпрее и хы тӀыгум тетт. 1307 гъэм къалитӀыр зыуэ зэхагъэхьа. 

Зауэ Илъэспшъыщым яуж Берлиным и унэхэм и щанэ фӀэкӀуэда, и джылэм и ныкъуэ хэкӀуэда.

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ къалэр зы къэмыну зэхэкъутат. Къэрал-текӀуахэм я унафэкӀэ — Фрэнджым, Британиэшхуэм, АШЗ-м, РССЗ-м джоуэ, къалэр, Джэрмэным и шӀыпӀэри хуэду, оккупациэм и хэкуиплӀу ягуэча. Америкэ, британиэ, фрэндж хэкухэм КъуэхьэпӀэ Берлин джоуэ зэхагъэхьэ. Советхэм я оккупэциэм къыхэнэр КъуэкӀыпӀэ Берлиныра, яужым ДДжР-м и къалэ нэхъышъхьэ хъуар. 1961 гъэм ДДжР-м и ӀэнатӀэ унафэмкӀэ КъуэхьэпӀэ Берлиным и хъуреягъкӀэ Берлин блын яшъыр, яужым куэдрэ «шӀыӀэ зауэм» и дэмыгъу къэнар. Блыныр щыӀуахыжьар 1989 гъэм. 

Джыпсту Берлиныр Джэрмэн зэгуэтым и къалэ нэхъышъхьу щыт, индустиэмкӀэ, шъэныгъэмкӀэ, артымкӀэ къэралыи и пӀэшхуэ иӀыгъу.

Берлиныр лъэпкъ бжыгъэ зэхэс къалу щыт. Джэрмэнхэм щымыхъукӀэ иджыри тыркухэр, япэрей РССЗ-м щыщ лъэпкъхэр, пэмыкӀхэр джоуэ дэс.

АдминистрациэмкӀэ Берлиныр хэку 12 гуэчауэ щыт ( ахэр я кӀуэцӀми куейкӀэ гуэчыжьху (, псори - 95).




#Article 37: Бжьо (323 words)


Бжьо (лат-бз.: Dama dama, ур-бз.: Лань) — къэкlыгъэшх псэушъхьа, шэрыпl, щыхь лъэпкъым ящыщу. Адрейхэм нэхъ зэрамыхьчыр бжъакъуэ бгъуэшхуэхэмрэ фэ уэгумрэ.

Бжьор мэзбджэным нэхърэ нэхъ иныфlу щытщ, ауэ шъыхьым нэхърэ нэхъ цlыкlу икlи нэхъ псынкlэ. Еуропэм щыпсохэм я кlыфэм икlыхьагъыр см. 130 - 175 мэхъу, кlапэ см. 20 хъууэ пыту, илъэгагъыр см. 80 - 105 мэхъур, хьалъагъыр кг. 65 - 110 хъухэм, кг. 45 - 70 бзыхэм. Месопотамым щыщ бжъо хъухэр (Dama mesopotamica) ялъэгагъымкlэ метритlым носхэр. Бжъом иаплъэпкъыр нэхъ лыпцlу щыт шъыхьым ем нэхърэ, ипшъэмрэ илъакъуэхэмри нэхъ кlэкlыу щыту. Месопотам бжъом хуэмыду ибжъакъуэхэр белышъхьам ехьчу къытекlэфыну.

Ифэр гъэ екlуэкlым елъытауэ зэрехъуэкlыр. Гъэмахуэм кlыбышъхьамрэ кlапэмрэ плъыжь-гъуабджу щыт, хужь хэпхъауэ; ныбафэ лъэныкъуэмрэ лакъуэхэмрэ нэхъ нэху щытхэ. Шlымахуэм шъхьар, пшъэр, тхьакlумэхэр джоуэ гъуабджэ-кlыф мэхъухэр, кlыбыр, ибгъухэр фlыцlэм носыр, ныбафэмрэ лъакъуэхэмрэ псыфэ мэхъу. Куэду иэ фlыцlабзэху иэ хужьыбзэуи къохъухэр.

Пэсырей лъэхъэнэхэм финикийхэмрэ абыхэм яуж иту римхэмрэ Ишъхъэрэ Африкэмрэ, Азиэ Цlыкlумрэ ирачурэ хы курытым бгъэдэлъ еуропэ къэралхэм ирачэт (Алыджым, Урымым, Эспаниэм). Лъэхъэнэ курытхэм бжъор Инджылызым ирачэ, абы пэмыкlыу Даниэм ирачэри абы икlыу Еуропэ Курытым носыр. Яужкlэ ирачэ Ишъхъэрэ Америкэм, Аустралиэм, Зелэнд Кlэм, Ипшъэ Африкэм, Японым, абыхэм шъхьахуиту иджыпсту щопсоу.

Бжъом ипсэукlэмкlэ шъыхьым ехьч, ауэ абы хуэду псэупlэ къыхэхынымкlэ зэхэдз ишъкъым, нэхъыбу здыхэсхэр уэздыгъей мэзхэм иэ мэзкъуийхэм. Икlи шъыхьым хуэду гумаху, сакъу щыткъым ауэ ипсынкlагъымрэ, джэнагъымрэкlэ къыкlэрыхукъым. Бжъор ишхыным къэкlыгъэ фlэкlа хэткъым: удз, жыг тхьампэ. Зэзэмызэкlэ пхъафэр къыкlэратхъурэ яшхыр, ауэ шъыхьхэм хуэду жыгхэм зэран яхуэхъухэкъым. Щызэпыхьахэр фокIадэм къыщыкlэдзауэ щакIуэгъуэм нэгъунэ. Абы щыгъуэм бжъохъухэр ину гоун кlадзэ, бзыхэр ираджу, я шlыпlэхэм пlалъэ яlар ягъэлъагъу. Хъу нэхъ къэрууфlэхэм я пlалъэр зэрагъэлъагъуэр шlыр мыкууэ кыратlыкlыу, игъуалъхьу, абы илъу гоун, бзыхэр ираджу. Бзыхэм гуп цlыкlурэ заlыгъхэ, хъу нэхъ къэрыуфlэхэм я шlыпlэхэм лъыхъу. Шъыхьыхъухэм ялъытауэ бжъом зы гупышху зэхихуэхэкъы бзыхэр, яужкlэ ежьэжьхэми зэран яхуэмыхъу еутlыпщхэ. 

Мэкъуауэгъуэм икум къыщыкlэдзауэ бадзэуэгъуэм икlэм нэс, тхьамахуэ 32 псэфа нэуж бзыхэр гупым яхэкlыурэ чыр къалъху, зы макlыу тlу къилъху мэхъу. Мэзиплl хуэдизкlэ бжъо чырыр быдзычэм кlофыр. Щызэфlэувэхэр илъэситl илъэсищым идежь. Къагъэшъыр илъэс 30 хуэдиз.

Къалъхуагъакlэхэр куэду бажьэм, мэзкхъуэхэм, къуалэхэм ятокуадэхэ.




#Article 38: Бжэнщlэф (796 words)


Бжэнщlэф (лат-бз.: Caprimulgus europaeus, ур-бз.: Козодой) — жэшбзу, бжэнщlэф-лъэпкъым ящыщ, гъэмахуэкlэ Еуразием икумкlэ, Африкэм ишъхъэрэ-къуэхьапlэ щопсохэ. Я инагъымкlэ бзуупцlэм хуэдиз мэхъухэр, ифэр гъуабджэ-псыфу щыту, пхъафэм, тхьампэ пыхуахэм къыхимгъэщу. Адрей бзу лъэпкъым хэтхэм хуэдууи нэшхуэхэр иlа, пэ кlэкl пыт (кlэкl шъхьакlэ бгъууэ щыт), и лъакъуэхэри кlэкlыу, шlым къыщикlухьын, иэ къудамэр пиубыдыкlын тегъэпсыхьакъым (абы шъхьакlэ къудамэм икlыхьагъымкlэ тотlысхьахэ, адрей бзухэм хуэмыду). Здэпсохэр уэздыгъэмэз нэхухэм, мэз здырахахэм, мэзыку губгъуэхэм, Ипшъэ Еуропэм - тхьмпэпымыху, гъэпсом удзыфу щыт пабжъэ-банэхэм хэсхэ. Шlымахуэм мэкуэчхэ, Африкэм Сахарэ пшахъуалъэм нэхъ ипшъэмкlэ. Ишххэр хьапацlэ, цlыв lамэ, здэлъатэм яшъакlу.

Икlыхьагъыр см. 26 - 28 мэхъу, дамэ зэгуэхахэм я бгъуагъыр см. 54 - 60 мэхъу, я хьэлъагъыр г. 60 - 110 мэхъур. Икlыфэр тlэкlу кlыхьу щыт, кlыгуугум ем хуэду, дамэ кlыхь-памцlэхэмрэ, кlапэ кlыхьрэ иlу. Пэр кlэкl lэй икlы лlахуэу щыт, ауэ бгъуэшхуэ. Лъакъуэхэр кlэкl lэуэ щыт, шlым тес бзум уэплъмэ шlыгум икlыфэмкlэ зыкlэрикъузауэ тес хуэду щыт. Лъэхъуамбэ курытыр адрейхэм нэхъри нэхъ кlыхьу щыт, пэмыкl лъэхъуамбэхэмрэ абырэ я зэхуакур фэкlэ зэрыубыдауэ. Ицыр шъабу, пхъашу щыт, жьындум ям хуэду, абы шъхьакlэ нэхъ ин хуэду къыпщохъур зэрщытым нэхърэ. Ифэр зэр хэгъуэщэным, къыхэмщыным тегъэпсыхьа, бзу мыхъеуэ жыг къудамэм тесыр, иэ тхьампэ гъуа шlым телъым хэсмэ къэплъэгъун гугъ lэй. Икlыфэм ишъхьар гъуабджэ-псыфу щыт, уэгу гъуэплъ, фlыцlэ, гъуабджэ хэпхъауэ. Ныбафэр гъуабджэ-пшахъуафэ, уэгу нэхъ кlынфlу хэпхъауэ. Инэкlагъхэм фlыуэ къыхэщу, хужьу цlэла хуэду щыт. Ипшъэ лъэныкъуитlым хужьыбзу хъуреитl хэлъ (хъухэм), плъыжь (бзыхэм). Абы пэмыкlыу хъухэм я дамэпэхэми хужь хэлъ, кlапэц гъунэхэми япэм, адрей псомкlи хъухэмрэ бзыхэмрэ зэхуэду щытхэ. Бзу нэхъ кlалэхэр я сурэтымкlэ бзым нэхъ ехьчу щытхэ.Я пэр фlыцlэ, нэ хъуреягъхэр фlыцlэ-гъуабджу щыт.

Цlыху иэ псэушъхьа шъакlуэ къыбгъэдыхьу къышъэмэ бзу щысым, зыхегъэгъуащэ шlым иэ къудамэм зыкlэрикъузу. Ауэ гъунэгъущу бгъэдыхьамэ, бзур псынкlыу, шъэху долъэтей, мэ джыжьу зыкlыпэ олъэтыкl.

Ифэмкlи бжэнщlэфыр къыхэмыщу щыт шъхьакlэ иуэрэд джэlакlэмкlэ цlэрыlу щыт, адрей бзу макъхэм емыхьчу 1 км. ипэджыжьу ущыlами зэхэпху. Къэгор хъура, жыг гъуа къудамэм тесу мэзыку губгъуэм иэ мэзгъунэм итым. Иуэрэдыр мы джану, кlыхьу щыт «тр-р-р-р-р-р-р» джоуэ, хьандыркъуакъуэхэм джаlам ехьчу ауэ нэхъ ину. Апхуэдэ уэрэдыр зэпимыуду бджэхьашъхьам къыщыкlэдзауэ пщэджыжь нэгъунэ джеlа, имакъ инагъымрэ, уэрэдым икlыхьагъымрэ зэрихъуэкlыурэ. Бзу гъэщтам иуэрэдыр гомакъ «фирр-фирр-фирр...» хуэду зэпиудыфыну. Къэкуэча яуж хъум махуэ зытlущ дигъэкlауэ уэрэд джиlан кlедзэ, апхуэду гъэмахуэ псор йокlуэкlыр, тlэкlу щызэпиудыр бадзэуэгъуэм икум къыщыкlэдзауэ икlэм нэгъунэ.

Бжэнщlэфыр абгъуэ здишъыр, здэпсор ишъхъэрэ-къуэхьапlэ Африкэмрэ Еуразиэмрэ я хуабэ, курыт лъэныкъуэхэм, къуэкlыпlэмкlэ Байкалым нэсху. Еуропэ псом щопсоухэ, Хы Курытым ихы тlыгухэри хэту, ауэ Еуропэ курытым нэхъ макlыу. Нэхъ кlасу здэпсохэр Переней хы тlыгуныкъуэм, Къуэкlыпlэ Еуропэм. Здэмыпсохэр Ислэндым, Шотлэндымрэ Скандинавымрэ я ишъхъэрэ лъэныкъуэхэмрэ.

Здыхэсхэр шlыпlэ зэlухауэ, гъушъу щытхэм, дыгъэм фlыуэ къыгъэхуабэхэм. Абгъуэхэр яшъыным шъхьакlэ нэхъ къахуэсэбэпыр тхьампэ гъушъэ шlым телъыр, иэ езы лъэгур гъушъэфу щыту, хъуреягъыр фlыуэ къаплъыхьыфу, абгъуэм занкlыу, пари зэран хуэмыху дэлъэтеифыкlыну абы пэмыкlыу джэщ цlыв-хьапlацlэхэр куэду щыlану, игъуэтыфыну.

Кlасу уэздыгъэ мэзхэм кlотlысхьа иэ мэзкъуийхэм, зи лъэгу пшахъу щытхэм, мэз ихахэм я лъэныкъуэ гъунэхэм, губгъуэ гъунэхэм, псыхъуэхэм, псыпцlэхэм ягъунэгъу. Ипшъэ, ипшъэ-къуэкlыпlэ Еуропэм куэду гъэ псом удзыфу щыт, тхьмпэпымыху пабжъэхэм хэс Макитахэм, я лэгур ныву иэ пшахъу щыту. ИИшъхъэрэ Африкэм нэхъыбу здыхэсыр бжъэпэхэм пабжъэ мы инхэр ятету, лъэгур ныву. Губгъуэхэм здэпсохэр псыхъуэхэм дэт мэзхэм, къуэхэм жыг гуп къыздэкlхэм иэ пабжъэхэм.

Бджэнкlэфыр бзу-куэчыхъуам хуэду, илъэс къэс джыжьу мэкуэчхэ бжыхьам. Лъэпкъым инэхъыбу Еуропэм иде абгъуэ зышъхэр шlымахуэр къуэкlыпlэ иэ ипшъэ Африкэм щыlахэ, бзухэм яныкъуэр къуэхьапlэ лъэныкъуэмкlэ мэлъатэхэ. Лъэпкъцlыкlу meridionalis-хэр, Хы Курытым, Къаукъазым щыпсохэр шlымахуэр ипшъэ иэ курыт Африкэм мэкуэчхэ, макlыу къуэхьапlэ лъэныкъуэмкlэ щыlахэ. Лъэпкъцlыкlу sarudnyi, unwini, dementievi губгъуэхэм иэ къушъхьа Азиэ Курытым щыпсохэр ипшъэ-къуэкlыпlэ Африкэм мэкуэчхэ. Абы пэмыкlыу Джуртейм, Пакистаным, ишъхъэрэ-къуэхьапlэ Индиэм unwini-хэм ящыщ мэлъатэхэ. Ипшъэ-къуэкlыпlэ Африкэм plumipes-хэми шlымахуэр яхьыр. Куэду куэчыр йокlуэкlыр, ауэ бзухэр гупу зэхэту лъатэхэкъым, зэрызурэ мэкуэчхэ.

Щызэфlэувэхэр етlуанэ илъэсур щекlуэкlым идежь ауэ шъхьагъусэ лъыхъуэн щыкlадзэр иджыри зы илъэс текlауэ абы яуж. Абгъуэхэм тlурытlу исхэ, инэхъыбэм япэгъэрей гъусэхэр зэхэхьажьурэ. Хъухэр махуэ 10 хуэдизкlэ бзыхэм нэхърэ нэхъ псынкlыу къагъэзэжьыр, абгъуэ здашъын пlэ лъыхъуу, яужкlэ уэрэд джэlан кlадзэ. Уэрэдхэр кlыхьурэ ирачажьэ, я дамэхэмкlэ ину тоуэхэ, зэгъачэрэзурэ къалъэтыхьхэ. Бзым пылъын щыкlидзэкlэ бджэнкlэфыр хьантlрабгъуэм хуэду хому мэлъатэ, зы пlэм имыкlыу жьм ерсу, апхуэдэм идежь ипкъыр занду щыт идамэхэр ину зэгуиху идамэцхэм хужь хъурей хэлъхэр игъэлъагъу.

Езы абгъуэр адрей бзухэм хуэду яшъкъым, джэдыкlэхэр шlым телъхэ: тхьампэхэм, уэздыгъей банэхэ къэшэшэхахэм яхэлъу. Нэхъыбэм пабжъэцlыкlу кlагъым иэ къудамэ къэхуэхахэм хэт абгъуэр, ауэ ихъуреягъкlэ зэlухауэ (зиплъыхьыфын шъхьакlэ) иэ гузавэгъуэм шъэху, псынкlыу дэлъэтеифын.

Джэдыкlэ щыгъэтlылъыр накъыгъэм – мэкъуауэгъуэм, зэрыхъур нэхъыбэм 2, хуэкlыхьу щытху. Яфэр цlанлъу, лыду, хужьу иэ псыфу щыт нэхъ кlынфlу къуэлъэн хэлъу. Зэр тесыр махуэ 17 - 18 хуэдиз. Нэхъыбэм тесыр бзыра, зэзэмызэкlэ пщэджыжьым иэ бджэхьашъхьам хъум зэрехъуэкlыр.

Зэшъакlуэхэр цlыв, хьапацlэ лъэтэхэм бадзэхэм кlынфl щыхъум идежь. Нэхъыбу яубыдхэр джэщ-хьантlрабгъуэхэмрэ джэщ-цlывхэмрэ, нэхъ мыкlыу аргъуейхэр, гъудэхэр, бжъэхэр... 

Шъакlуэн щыкlыдзэр джэщ рэрыхъум хуэду нэху мыхъу кlышъэ. Джэщым ишхын ирикъу игъуэтмэ зэпиудурэ зегъэпсэхур къудамэм иэ шlым тесу. Цlывхэр нэхъыбэм щылъатэм идежь еубыд, зэзэмызэкlэ къудамэм, нывэм, иэ пэмыкl гуэрэм тесу кlэлъыплъурэ. Джэщым шъэкlуа нэуж бджэнкlэфхэр махуэм мэжейхэ ауэ жыгкlуэцl гъуэхэм, бгъуэнкlагъхэм жъындухэм хуэду загъэпшкlукъым, къудамэм, шlым тотlысхьахэ.

Лъэпкъым ицlэр лат-бз. Caprimulgus. Абы лъэпкъцlыкlу 6 къыхагъэкlыр, я инагъхэмкlэ яфэмкlэ зэшъхьащыкlху:




#Article 39: Бланэ (191 words)


Бланэ (лат-бз.: Alces alces, ур-бз.: Лось) — къэкlыгъэшх псэушъхьа, шэрыпl, шъыхь лъэпкъым ящыщ.

Бланэхъум икlыхьагъыр м. 3 носыр, илъэгагъыр м. 2, 3, икlапэр см. 12 - 13, ихьалъагъыр кг. 360 - 600; Урысейм идей Къуэкlыпlэ Джыжьэмрэ, Канадáмрэ кг. 900 носхэр. Бланэбзхэр нэхъ цlыкlу щытхэ. Изэфlэтыкlэмкlэ бланэхэр яшъхьащокlыр пэмыкl шъыхьхэм куэдкlэ. Ипкъымрэ ипшъэмрэ кlэкlыу щыт, икlыбым джабэ тет, лъакъуэхэр кlыхь lэуэ щыт, абы шъхьакlэ псы щефэнум идежь псым кууэ хэхьан хуэй иэ лъэгуанджэмышъхьакlэ увын. Ишъхьар ину щыт, пэшхуэ пыту, lупашъхьар ину, къыпылэлу щыту. Ифэр гъуабджэ-фlыцlу щыт, лъакъуэхэр псыфэнэхуэ щыт, хужьым нэхъ хуэкlу.

Бланэхъухэм ин lэуэ ( иджырей шэрыпlпсэушъхьахэм я нэхъ ин ) бжъакъуэ ятет, я кlапэ зэхуакухэм см. 180 дэлъу носыр, я хьалъагъыр кг. 20 - 30. Илъэс къэс бжъакъуэхэр похур шъакIуэгъуэ - дыгъэгъазэхэм, гъатхэпэ – мэлыжьыхьам бжъакъуэкlэ къытекlэн кlадзэ. Бланэбзхэр бжъакъуэншэ.

Бланэр инэхъыбэм мэзхэм щопсоу Шlыгум и Ишъхъэрэ, нэхъ макlыу мэзкъуихэм, губгъуэхэм. Еуропэм здэпсохэр: Полшэм, Балтикэ къэралхэм, Чехым, Урысыхум, Украинэм, Скандинавхэм, Урысейикум; Азиэм - Ишъхъэрэ Монголым, Къуэкlыпlэ Китайм къыщыкlэдзауэ Ишъхъэрэ Сыбырым нэгъунэ. Ишъхъэрэ Америкэм идей Аласкэм, Канадáм, ишъхъэрэ-къуэкlыпlэм нэгъунэ АШЗ-м иштат Колорадом нэгъунэ.

Урысейм щыпсор мин 730 хуэдиз (дунем тетым иныкъуэм хуэдиз), езы дуней псом тетыр милыуан 1, 5 хуэдизу ялъытэ.




#Article 40: Босниэрэ Герцеговинэрэ (425 words)


Бо́сниэрэ Герцегови́нэрэ (бос-бз. хор-бз. Bosna i Hercegovina, сер-бз. Босна и Херцеговина) — къэрал конфидерациу щыт Балкан хы тӀыгуныкъуэм и кум хэту. Къэралыр аутоном администрациу зэхэт - Босниэрэ Герцеговинэрэ я Федерациэ, Сербскэ Республикэ, Брчко хэку джоуэ.
Къалэ нэхъышъхьэр Сараево 

Босниэрэ Герцеговинэрэ Еуропэм и ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт. И Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ, ипшъэмкӀэ, къуэхьэпӀэмкӀэ - Хоруатиэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Сербиэм, ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ - Къушъхьэфlыцlэм.

Къэралым и инагъыр зэрыхъур 51,1 мин км².

Босниэрэ Герцеговинэмрэ и шӀыпӀэм и нэхъыбэр Динар бгыхэм яхэт. Къэралым ипшъэ лъэныкъуэм Сава и псыхъуэм Дунайкурыт губгъуэм и ипшъэ лъэныкъуэр хохьэ. 
Адриатикэ хым и Ӏуфэм ӀухьэпӀэ мы ину къэралым иӀэ (ауэ псыӀуфэр Хоруатиэм ей). Къэралым псы нэхъ ину ежэххэр: Уна, Врбас, Босна, Дрина - а псори Дунай и псыхъуэм щыщхэ, псы Неретвар Адриатикэ хым холъадэ.

Илъэс минкӀэ ди лъэхъэнэм ипэкӀэ, Босниэм и шӀыпӀэм илирийхэр ихьахэ, яужым къэралым и лъэпкъ хъуахэра. V ди лъэхъэнэм ипэм щыкӀэдзауэ хэкум и ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ келтхэр ихьурэ теуэн кӀадзэ. I ди лъэхъэнэм ипэм Босниэм и шӀыпӀэр урымхэм яубыдри куей Илирик яшъыр, лъэпкъ дэсым ицӀэкӀэ. 

Лъэхъэнэ курытхэм Босниэм и шӀыпӀэр бжыгъэрэ къэрал нэхъ инхэм хыхьурэ яужым хуит хъуурэ щыта, тхыдэм нэхъ индыдэ, нэхъ лъэш щыхъуатэр 1377 гъэм, Твртко I Котроманичым Босниэм и пэштыхьу зыщытриӀуам. XIV лъэхъэнэм и кӀэм себхэмрэ хорватхэмрэ я шӀыгухэр хиубыдурэ къэралыр бжыгъу хохъуэ Адриатикэм ӀухьэпӀэ иӀу. Твртко дунем ехыжьа яуж къэралыр хом-хомурэ хэкӀуэдэн кӀедзэ и къэру фӀэкӀуэду. 

Япэрей дунейпсо зауэм яуж Аустрэ-Венгрыр зэхокӀри Босниэрэ Герцеговинэрэ Сербиэ Пэштыхьейм хохуэ, яужым а зэхэхьэгъуэм къарал кӀэ къыхокӀ - Сербхэм, Хоруатхэм, Слоуэнхэм я Пэштыхьей, яужым пэштыхь Александыр Карагеоргиевичым 1929 гъэм, диктатурэ ӀэнатӀэ къаралым хелъхьэри, къэралым и цӀэр зэрехъуэкӀ Югослав пэштыхьей джоуэ.

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ джэрмэныдзэмрэ къыдэшъхэмрэ Югославыр яубыдри, зытӀущу ягуэчыр, зауэр иуха яуж Босниэрэ Герцеговинэрэ Республикэ статусыр къылъос Югослав Федерациэм хэту.

Къэралым джылу дэсым я бжыгъэм хышъыкӀыгъэ тэрэз иӀэкъым, зауэ нэужым куэдыр дэкӀахэ, бгъэ егъэкӀуэкӀыным и хабзэми хэукъуэгъуэ куэд хэхьа. 

Къэралым и нэхъышъхьэбзэхэр - босниибзэ, хоруатыбзэ, сербыбзэ

Дин нэхъышъхьэхэр - мыслимэныгъэ (40 %), захуэ чыристэныгъэ (31 %), католикыгъэ (15 %) .

Боснирэ Герцеговинэрэ и экономикэр Еуропэ къэралхэм я кӀэдыдэм ит ВКӀуП-м и инагъымкӀэ. ВКӀуП-ыр 2009 гъэм зэрыхъуар $ 32, 59 млрд.

Къэралым и ахъчэр Босниэ маркэ - конвертациэм хэхьэф.

Къэралым и лэжьыгъэ нэхъ япэрехэр: ЩӀыкӀэлъыгъуэхэр къыкӀэхыным - фӀамыкӀ, гъушӀ, джыр пэмыкӀ бжыгъи, абыхэм щымыхъукӀэ, иджыри - шэкӀ, тутын, унагъэ мылъку, ауто Ӏэмэпсымэхэр къыдагъэкӀ къэралым.

Хадэрэ губгъуэ лэжьыгъэхэр къэралым фӀыуэ зэфӀэтхэ, ауэ шӀыр ятӀэ хьэлъэгъу зэрщытым шъхьэкӀэ елэжьыныр гъугъ. Былым зехуэныр нэхъыфӀу зэфӀэувауэ щыт. Къэралым и шӀыпэм и нэхъыбэр мэзхэм хэт.
 

Къэралыр аутоном администрациэкӀэ зэхэт - Босниэрэ Герцеговинэрэ я Федерациэ, Сербскэ Республикэ, Брчко хэку.

Брчко хэкум шъхьэхут ӀэнатӀэ иӀэ, Босниэрэ Герцеговинэмрэ я Федерациэми хохьэ, Сербскэ Республикэми хохьэ.




#Article 41: Британиэшхуэ (220 words)


Британиэшхуэмрэ Ищхъэрэ Ирландымрэ япэщтыхьей Зэгуэт (, ицlэдыдэр - Британиэшхуэмрэ Ищхъэрэ Ирландымрэ япэштыхьей Зэгуэт, ) — хы тlыгу къэрал къуэхьапlэ Еуропэм, иlанатlэр - парламент пэштыхь. Къалэ lэтащхьэр — Лондонщ.

Британиэшхуэр политикэ-администрациэ куей плlкlэ мэгуэч:

Абыхэм пэмыкlыу хэку иlахэр (хэтхэр) я къалэ lаташъхьэхэмри

Британ хы тlыгухэр:

Норман хы тlыгухэр:

Еуропэм:

Америкэм:

Атлантик океаныр:

Хы тlыгуэй

Къалэ нэхъ инхэмрэ, джылу дэсхэмрэ:

Лъэпlкъ дэсхэр къэралым.

Къэралым илъэпlкъ дыдэхэр 92 % мэхъу дэсу хъуам, абыхэм:

Хэку хэсхэр, янэхъыбу Лондоным, Къуэхьапlэ Мидленд, Мерсисайдым щопсохэ, 8 % къэралым иджылэм мэхъу

Британ ха тlыгухэр V - VI лъэхъэнэм англосаксхэм яубыдыр. Норманхэм яужкlэ Инджылызыр 1066 гъэм яубыдри уэркъхэр къэралым зэфlоувэри, хэкухэр зэгохьа. XIII лъэхъэнэм инджылыз парламент яшъыри пщы нэхъышъхьахэри зэфlоувэ. Лъхукъуэлъхэм зауэ бжыгъэ ирагъэкlуэкlа нэуж хут мэхъухэ ауэ шlы яlыгъын, яlан пlалъэншэхэ. 1534 гъэм Инджылыз Чылисэ яшъыр. XVII лъэхъэнэм Инджылыз револуциэм капиталцизымыр lанатlу трегъэувэ. XVII лъэхъэнэм политикэ партиэ зэфlэува - торгрэ вигрэ (XIX лъэхъэнэм Консервативрэ Либералрэ хъужьахэ). 1707 гъэм Шотландыр иубыда яуж (1649 - 1651 Ирландри еубыд) пэштыхь-къэрал зэгуэтым Британиэшхуэ цlэр къытонэ. XVIII - XIX язэхуакум зыкъэlатыр иэкономикэм. Ост-Индиэ компаниэм Бенгалиэр иубыда нэуж британиэр колониалнэ къэрал мэхъур. 1840 гъэхэм Ирландым гъаблэ къохьа, милыуаным фlэкlыу цlыху ехьыр. 1868 гъэм Британ конгресс яшъыр тред-иунион джоуэ. 1900 гъэм Британиэшхуэм Илейборист партиэ яшъыр. XIX лъэхъэнэм Британиэшхуэр дунейм нэхъ колониалнэ къэрал ин мэхъур. Етlуанэ дунейпсо зауэм Британиэшхуэр коалициэм хэта япэрей къэралхэм ядэкlыгъу Гитлер пэщытахэм.




#Article 42: Будда (149 words)


Бу́дда (санскр. बुद्ध занкӀыу псалъэр зэдзэкӀамэ — «къэплъэжьа») буддадиным — губзыгъэм (бодхи) нэсарэ. ГурыӀуэгъуэ нэхъ зэгъэзэхуамкӀэ Буддар — Сиддхартха Гаутама Шакья лъэпкъым щыщ и сурэтым трахьэ, буддэдин хабзэм къызэриӀуатэмкӀэ диныр абым иригъэжьауэ щыт.

Тхыдэм хэт Буддар зэрыхъумкӀэ тхьэуэ щытакъым, егъэджакӀуэ, гъэсэкӀу щыта, сансарам губзыгъэ гурыӀуэгъуэхэр къыхихыфу. А псоми емылъытауэ буддэдиным и лъэныкъуэ гуэрэхэм цӀыхулъэпкъым и дэӀэпыкъуэгъу къыхагъэкӀыуи щыӀэ. ТхьэлъэӀугъэхэм буддэхэми, бодхисаттвахэми, дхармапалахэми, идамхэми, дэвэхэм иэ лхахэм а псоми зэхэдзыгъуэ ин я хуашъкъым. ТӀум щыгъуэ а къэбжэкӀауэ хъуар буддэдин дыдэм ахэр гъашэншэ хъуаху къэлъытэ, гъэшъэгъуэныр, дунем пэмыкӀ дин зы Тхьэнэхъышъхьэ къэылъытэ теткъым, упхуэдэ къэлъытэгъуэ иӀу. Буддэ и егъэджэнхэм я нэхъыбэм Махаяна сутрахэм ящыщхэм паубыдыр диным гупшысыгъу хъуар мы дунем псоми кӀэ иӀу, псоми ухыпӀэ иӀу къэлъытэгъуэ ешъыр, езы Буддэми и гъашъэм кӀэ иӀу (и икӀэрей пӀэ Дхармакаями): а хабзэмкӀэ, сансара закъуэра гъашъэух зиӀу щытыр, ауэ апхуэду езы Буддэ и гугъ пшъыныр — гукъэуэшху къалъытэну, гузэвэгъуэ къыхокӀыр дхармэ гъэсэныгъэхэм я ебэкъуэныр.




#Article 43: Бурч (127 words)


Бурч (Бурш) (лат-бз. Piper nigrum, ур-бз. Перец чёрный) — гъэ бжыгъэкӀэ псо, жыг-дэжей къэкӀыгъэ.

Ӏарысэ яшъауэ къыкӀагъэкӀыр иджылэм шъхьакӀэ, яужым зэщымыщурэ елэжьу: бурч, бурч хужь, бурч уздыфэ, бурч плъыжьыху къыхахыр (Бурч удзыфэмрэ, плъыжьыхумрэ хуэдэ пэмыкӀ къэкӀыгъэхэми къыхах, зи гугъ екӀуэкӀым зыкӀи пымышъауэ). Ахэр хьаджауэ иэ джылу шхынхэм хэлъэхьа. 

Малабар шӀыпӀэм (иджырей Керала куей), Индиэм и ипшъэ-къуэхьапӀэ лъэныкъуэм, япэм зэреджэтэр Малихабар Бурч ШӀыпӀэ. Ар хы Ӏуфэ псыгъуэ кӀыхь, бурчыр къыздикӀар абы, икӀыхьагъымкӀэ м. 6 нэсу.

Жыг-дэжей, икӀыхьагъымкӀэ м 15 нэсу, илъэбжъэхэр къэлэлэху зэрыдзапӀэхэм ядэ къыдэжу.

Тхьампэхэр икӀагъымкӀэ хуэхъуреуэ, ишъхьамкӀэ хуэпамцӀу щытхэ, зэрызурэ макӀуэхэ, мм 80-100 якӀыхьагъу.

ЦӀыкӀу-цӀыкӀу мэгъагъэ къудамэ кӀыхым (см. 7-10 хъууэ) пыту, псыфэ-гъуэжьыфу иэ хужьу щытху.

Джылэр кумкӀэ зэрызу щытхэ, мм 3-5 ябгъуагъу, удзыфу. щыхъум идежь плъыжь, щагъэгъум фӀыцӀэ мэхъу

Илъэсым тӀо джылэ къэхь, илъэс 25-30-рэ 




#Article 44: Былътырыку (351 words)


Былътырыку, елэн (лат-бз.: Lynx lynx, ур-бз.: Рысь) — шэрыпI псэущхьэшхщ, джэдухэм щыщщ.

Еуразий елэныр, адрей елэнхэм нэхърэ нэхъ инщ, и кIыхьагъыр см. 80 - 130, и лъэгагъыр см. 70. Елэныхъухэм я хьэлъагъыр кг. 18 - 30, елэныбзхэр нэхъыбэм кг. 18,1 мэхъухэр. Япкъыр елэн псоми нэхъ кIэщIыу, къэрууфIыу зэфIэтщ. Лъакъуэхэр инщ - лъапэ бгъуэуэ, цыбэу (щIымахуэм уэсым кIуэцIыримгъэху зекIуэфу), итхьэкIумэхэм кхъуакIэ кIыхьхэр тетщ. КIапэр кIэщIщ.

Я фэр куэду зэщхьэщокI, здэпсэу лъэныкъуэм елъытауэ - гъуэплъым къыщыщIэдзауэ псыфэм нэгъунэ, куэду иэ мащIэу я щIыбым, лъакъуэхэм, гъунэхэм и къуэлэнагъыр. Ныбафэм цы тетхэр нэхъ кIыхьу, нэхъ щабэщ, ищIыфэм хуэдэу Iувкъым, хужьу, фIыцIэри нэхъ мащIэу хэпхъауэ. Ипщэ лъэныкъуэмкIэ щыпсохэм яфэр нэхъ плъыжьщ, цыр нэхъ кIэщIщ, лъапэхэр нэхъ цIыкIущ.

Елэным и лъэкъуапIэр джэду псом хуэдэщ, IабжьанапIэ къимыгъанэу. ЩызекIуэкIэ и кIэбдз лъакъуэр япэрейм къигъэна лъэкъуапIэм иригъэувэурэ ещыр. Елэн зытIущ кIуэмэ - яуж итхэр хуэзэу япэрейм къигъэна лъэкъаупIэхэм езыхэм я лъапэхэр ирагъэувэурэ макIуэхэ.

Елэнхэр джэду лъэпкъу хъуам нэхъ иищхъэрэ-щIыпIэ щыпсоухэм ящыщ. Япэрей лъэхъэнэхэм Еуропэ псом дэнэ деи щыпсоуащ, XX лъэхъэнэхэм Еуропэ Курытымрэ, Еуропэ КъуэхьэпIэмрэ цIыху щакIуэным къелакъым. Иджыпсту узыншэу а лъэныкъуэхэм зэфIагъэувэжхэ.

Елэным псей, уэздыгъей мэзIувхэр нэхъ кIасэу къыхех псэуну ауэ мэзкъуихэми, къущхьэхъуми щыпсэуфынущ. Жыгхэм фIыуэ допщейр икIи псым йос. 

Ишхын ирикъу щытмэ и щIыпIэм икIкъым, имыгъуэтмэ куэшын щIедзэ. Жэщ-махуэм км. 30 фIакIыфыр. Ишхыным и нэхъыбэр тхьэкIумэкIыхь Iамэ, мэзджэдхэм ящыщ, дзыгъуэхэм, мащIэу къэкIыгъэшх-шэрыпIхэм (Мэзбжэнхэм, щыхьхэм... ), абы пэмыкIыу унагъуэ хьэхэм-джэдухэм щатеуи мэхъу, мэзым бажэхэм уашхэхэм. Бажэхэр щыхузэфIэкIым гущIэгъуншу еукI, зыкIи хуэмыныкъуу щытми.

ЩакIуэн щежьэр пщыхьэщхьэщ. Гъуащу куэдым зэрагугъэм хуэду щыткъым елэныр: жыгым къепкIэу иубыду зэщакIуэр, нэхъыбэу егъэхъур зигъэпщкIуурэ, кIэсыкIукIыу яужкIэ лъеурэ (зы пкIэгъуэм м. 4 ибгъуагъу) тоуэ. Зытеуэ псэущхьэм м. 60 - 80 хуэдиз яужь итыфыну, иужькIэ и къэрур мэкIуэд.

Псэущхьэ сакъыу щыт щхьэкIэ елэныр цIыхум Iейуэ ящышынэкъым. МэзIэрысэхэм, жыгхадэхэм, мэз ихахэм щыхыхьэ мэхъу, шхын щимыгъуэтым къуажэхэм, къалэхэм дыхьэуи мэхъу.

Елэнхэм зэпыхьэн щыщIадзэр мазаем - гъатхэпэхэм елъэн псэущхьэ щэхухэр абы щыгъуэ ину кIиин, гоун щIадзэ зэрылъыхъу.

Елэныбзыр махуэ 63 - 70 псэф. Къилъхур нэхъыбэм 2 - 3 шыру; гъуэуэ къыхиххэр жыг кIуриям илъабжьэ, кумб, бгъуэнщIагъ. Шырхэр хъури бзыри зэхэту япIхэ. Япэрей зэпыхьэгъуэр къэмыс щыкIэ быныр анэ-адэм ядэщIыгъуу мэщакIуэхэ. ЩызэфIэувэхэр мазэ 21 бзыхэр, мазэ 33 хъухэр. Къагъащэр илъэс 15 - 20.




#Article 45: Бэрэжьей (100 words)


Бэрэжьей (лат-бз Sambucus, ур-бз. Бузина) — пабжъэ къэкӀыгъ, гъагъэхэм ящыщу.

ЛатиныбзэкӀэ

Бэрэжъей - пабжъэ къэкӀыгъэ, м. 4-6 илъэгагъу (м. 10 нэсу мэхъу). 

Итхьампэхэр гъэч къыдидзхэм зэпэщылъу пытхэ, см. 10-30 якӀыхьагъу.

ИпӀкъым фэ пӀакӀэ телъ, икӀуэцӀыр шъабу щыту. 

Игъагъэхэр жгъуэжь-хужьу зэхэлъхэ (зэрызу хужь Ӏамэ), мм 5-8 ябгъуагъу, тхьампэ тхурытху ятету, гъэчхэм бжыгъу япыт (см. 10-25 бгъуагъ нэсу).

ИмэракӀуэ къыпыкӀэхэр къуафӀцӀу мэхъухэр, мм 5-7 ябгъуагъу.

Макаронезиэм къыщыкӀэдзауэ (Азор, Мадейрэ хы тӀыгухэм), Ишъхъэрэ Африкэм (Алжир, Тунис), Азиэм (ишъхъэрэ, къуэхьапӀэ Къажэрым, Тыркум), Еуропэ псом, Къэукъаз кӀыбым (Курджым, Ермэлым, Азэрбиджаным), Укрэинэм, Молдовым, Урысыхум нэгъунэ.

Урысейм и еуропэ лъэныкъуэм ипшъэмкӀэ къыщокӀыр.

Зелэнд КӀэм ирачауэ къыщагъэкӀыр фӀыуэ.




#Article 46: Валенсиэ (293 words)


Валенсиэ () — Эспаниэм и аутоном лъэпкъыгъуэ, къэралым и кумрэ и ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт. И къалэ нэхъышъхьэр икӀи и къалэ нэхъ ину щытыр Валенсиэ. Хэкур провинциэ щыкӀэ гуэча: Аликантэ, Валенсиэ, Кастейон джоуэ, аищыри я кӀуэцӀым куей 34-кӀэ зэхокӀыжьхэ.

ШӀыпӀэм пэсыреуэ иса лъэпкъыр иберийху щытахэ, гуп-гупурэ зэшъхьэщыкӀху: ишъхъэрэ лъэныкъуэм — contestanos-хэр, икум исахэр — edetanos-хэр, ишъхъэрэ лъэныкъуэм — ilercavones-хэр. Иберийхэм хымкӀэ щэхуэн Ӏохугъуэхэм пылъхэт алыджхэм, финикийхэм, карфагенхэм.

Хьэрыпхэм я ӀэнатӀэр Валенсиэ Лъэпкъыгъуэм щыхэхьэр VIII—XIII лъэхъэнэхэм, XI лъэхъэнэм нэс шӀыпӀэр къуаджэ-къуаджу зэхэтт, къалэшхуэ Ӏэмэ имыӀу.

Иджырей Валенсиэр къэрал хуэду щызэфӀэувар XIII лъэхъэнэм Пэштыхьей Валенсиэ къыщыхэкӀам. Арагоным и Хайме I-м чыристэныдзэ мыслымэнхэм пигъувэну къэралым къыречэ, и дзэм хэтхэр Арагонымрэ Каталониэмрэ щыщ. 1208 гъэм Валенси Пэштыхьей къыхокӀыр къэрал хуит хуэду.

Иджырей Эспаниэм хуитыныгъэ иӀэным пылъын щыкӀидзэр Валенсиэ Хэкур 1936 гъэм, ЕтӀуанэ Эспаниэ Республикэм, ауэ джылэ зауэ къожьэри а проэктыр къагъанэ.

Хэкум и кӀуэцӀым хэт шӀыпӀэр къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт, нэхъ лъэгапӀэхэр Иберий Ӏуащхьэхэм ящыщ, провинциэ Валенсиэмрэ Кастейонымрэ хэтхэ. Валенсиэ хэкум хы тӀыгу цӀыку Колумбертосхэр хеубыдэ.

Псы нэхъ ину хэкум ежэхыр тӀу: Сегурарэ (Аликанте провинциэм ежэх Андалусиэм къикӀыу) Хукаррэ (Валенсиэ провинциэм ежэх Кастиджэ — Ла Манчэм къикӀыу).

Хы Ӏуфэ зэву ирикӀуэр губгъуэ занкӀыу щыт, къуэкӀэ-бгыкӀэ инхэр имыӀу. Абым пэмыкӀыу Ӏуфэ лъэныкъуэм псыпцӀэ куэд Ӏэмэ иӀэ.

Пшахъуалъэ бжыгъи Гуардамар дел Сегура идежь иӀэ. XIX лъэхъэнэм пшахъуалъэм пэщыту жыг бжыгъэ хагъэтӀысхьауэ щыта абдежьым, иджы шӀыпӀэр хъумэным кӀэт.

Ӏуашъхьэ нэхъ лъагу хэкум хэтхэр: Калдерон — 1839; Пенияголоса — 1813 м; Айтана — 1558 м.

Валенсиэм и джылэт пэсырей зэманхэм къыщыкӀэдзауэ шӀыпӀэ лэжьыгъэхэм нэхъ тегъэпсыхьауэ щыт лъэныкъуэхэм дэсхэт, псыхъуэ нэхъ инхэм идежь (Виналопо, Сегура, Туриа, Хукар), абым пэмыкӀыу кхъухьӀухьэпӀэ къалэхэм, щэхуэнымкӀэ пӀалъэшхуэ зезыхьахэм.

Джылэм и Ӏувагъыр нэхъ ину здэщытыр хэкум и кумрэ и ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ.

Яужырей илъэс кӀуахэм джылэм я бжыгъэр куэду дэкӀуэя къалэшхуэхэмрэ я англомерациэхэмрэ (Торренте, Мислата, Патерна, Бурхасот, Сан Висенте дел Распеч).

Валенсиэ Лъэпкъыгъуэр провинциэ щыкӀэ мэгуэч, езы провинциэхэри куей 34-кӀэ зэхокӀыжьыр.




#Article 47: Винсент Ван Гог (115 words)


Винсент Виллем Ван Гог (нидерл.: Vincent Willem van Gogh, 1853 гъатхэпэм и 30 — 1890 бадзэуэгъуэм и 29) — Нидерлэндхэм щыщ сурэтыщl-постимпрессионист.

Къыздэхъуар Нидерлэндхэм дэт къалэцӀыкӀу Грот-Зундертым. 1869-1867 гъэхэм щэхуакӀуэ фирмэм лэжьа. 1876 гъэм егъэджакӀу лэжьа, 1878-1879 гъэхэм шоджэну щыта шактэхэм, абдежьым шактэ лэжьакӀуэхэм къадэшът я пӀалъэхэм шъхьэкӀэ. ИскуствэмкӀэ щекӀуэкӀар Ван Гогыр 1880 гъэхэм. 1880-1881 гъэхэм Брессел и арт академиэмрэ Антверпен емрэ 1885-1886 гъэхэм.

И япэрей лэжьыгъэхэм Ван Гог джылэм щыщт итххэтэр - лъхукъуэлӀхэр, Ӏэрышъэхэр, хьэпсэм ис цӀыхухэр. и тхыгъэхэм къыгъэсэбэпыр нэхъыбу кӀынфӀ, къуафцӀэ фэхэра («лъхукъуэлӀ пшъашъэ» 1885; «кӀэнтӀрофышххэр» 1885; пэмыкӀхэр джоуэ) 

И лэжьыгъэхэм куэду зэртегушхьыкӀым Ван Гог и шъхьэр зэӀохьэри делэчым кӀагъэгъуалъхьэ Овер сур Уаз къалэм, Фрэндж идежь, 1890 бадзэуэгъуэм и 29, абдежьым зеукӀыжь. 




#Article 48: Вынд (478 words)


Вынд (лат-бз.: Corvus corax, ур-бз.: Вoрон) — бзухэм ящыщ, вынд лъэпкъ цlыкlум яхэт.

Бзуужь лъэпкъм яхэтхэм нэхъ ин. Икlыфэм икlыхьагъыр см. 60 - 65 мэхъур. Хъухэр нэхъ ин бзыхэм нэхърэ, адрей псомкlэ зэхьчху щытхэ. Хъухэм я дамэм икlыхьагъыр мм. 410 - 473, бзыхэм мм. 385 - 460. Я хьалъагъыр хъухэм г. 1, 100 - 1560, бзыхэм г. 798 - 1315. Дамэ зэгуэхахэм я бгъуагъыр м. 1, 20 мэхъу.

Я цыр къуагъми вындыжьми ям хуэду зы фэуэ щыт, ауэ вындыжьхэм зэрамыхьчыр я инагъымкlэ. Я цхэр фlыцlу щыт шхъуантlу иэ удзыфу хэлыдыкlыу. Чырхэм я цыр псыфэ-кlынфlу щыт, мы лыду. Бзу инхэм я цыхэр фlыцlэ; яшхьэр, пшъэр дамэхэр джоуэ плъыжьыфу лыду, ныбафэмкlэ шхъуэнтlафу лыду. Цы нэгъу лэныкъуэм тетхэм я кlэхэр памцlу щытхэ. Пэр памцlэ къэрууфlэ, фlыцlу щыту. Лъэбжъанэхэр ину щытхэ, гъэчаху. Кlапэр памцlу щыт, щы лъатэм идежь зэуэ гу лъыпту.

Вындым икъэлэтыхьын шэныр бзу-шъакlуэхэм нэхъ ехьч адрей вынд лъэпкъ цlыкlум ящыщ бзухэм къызэралъэтыхьым нэхърэ.

Куэду здэпсэухэр Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Ипшъэ Африкэм.

Еуропэм ипшъэлъэныкъуэм Норвегиэм, Шуэциэм, Финлэндым къыщыкlэдзауэ Урысейм ишъхъэрэ лъэныкъуэр хэту ипшъэмкlэ макlкуэ Португалым, Перенейхэм, Урымым, Алыджым икъуэхьапlэ лъэныкъуэм, Болгарым, Румыным, Хы Фlыцlэм и lуфэхэм, Къаукъазым. Къуэкlыпlэмкlэ Курыт, Къуэхьапlэ Сыбырым Анадырим, Чукот хы тlыгуныкъуэм, Камчаткэм, Сахалиным, Курил хы тlыгухэм нэс щопсохэ. Ипшъэмкlэ: Ипшъэ Африкэм, Аравиэм, Палестиным, Шамым, Къажэрым, Афганистэным, Ишъхъэрэ-Къуэхьапэ Индиэм, Гималайхэм, Тебетымрэ Монголымрэ. Къуэхьапlэм Кобдомрэ Лоб-Нора нэс щопсохэ. Абы пэмыкlыу куэду Гренлэндымрэ Ишъхъэрэ Америкэмрэ щопсэухэ.

Япэрей Совет Къэралым ишlыпlэхэм здэпсэухэр: Ищхъэрэмкlэ Колымрэ (ур-бз. Кольский) Кáнин хы тlыгуныкъуэхэм, Тиман тундрэм, Щlыгу Кlэм, Колгу, Чмалым, Таймырым щыпсэухэкъым. Обымрэ Енисеймрэ я псыхъуэхэм гуп мыинхэу долъатэхэр, ауэ щыпсэухэркъым. Къуэкlыпlэмкlэ я щlыпlэр Хатангам носыр. Ипщэмкlэ дэнэ декlи щырокlуэ Хы Фlыцlэмрэ Къаукъазымрэ нэс, Туркменистаным и къуэщхьэ лъэныкъуэхэм, Къазэхъстаным тыншу иубыд щlыпlэхэр псэущхьэ-азэгъуэхэм иджыри загъэщакъым, абы аткlэ я щIыпlэхэр Монголым носыр.

Щlымахуэхэм вындхэм цlыхухэм я гъунэгъуу заlыгъыр. Езыхэр бзу сакъыурэ щытхэщ, щlым фlыуэ тетхэщ, зокlуэфхэр. Дэлъэтеин щхьэкlэ япэ щIыкIэ тlэу-щэ мапкlэри итlанэ долъэтейхэ. КъагъэщIыр Ӏэсэхэм илъэс 15-м къыщыщlэдзауэ 69-м носыр.

Сыт щыгъуи зы щlыпlэм ису щытхэкъым. Къаукъазымрэ Туркменистанымрэ къущхьэ лъэныкъуэхэм вындхэм я ныкъуэращ къыдэнэр, илъэс гуэрэхэм зэрызууи къыдэнэ мэхъур. Туркменистаным бын къырача яуж гупху зэхохьахэ, бзуу 40 - 70 хуэдиз хъууэ, нэхъ макlыу щэм фlэкlыу гупу зэхохьахэ. Къэукъазым гъэ щlыlэхэм гупхэр ину щыткъым бзууэ 10-12 хуэдизу зэхэтщ. Еуропэ лъэныкъуэм бын къырача яуж вындхэр гуп-гупу мэкуэчхэ бзууэ 3-7 хуэдизу зэхэтхэу.

Вындхэм шхынкlэ зэхэдз яшъкъым. Нэхъыбу я шхыныр псэхэлlэл. Абы пэмыкlыу бындыр мэшъакlуэ губгъуэхэм, мэзкъуийхэм, къушъхьахъухэм, хым, псым я lуфэхэм. А къэбжэкlа шlыпэхэм вындым къыилъыхъуэхэр псэхэлlэл (унагъуэ псэушъхьа лlа: былым, джэд, хьа...) абы пэмыкlыу: губгъуэ псэушъхьахэр еубыд, джэдыкlэ абгъуэхэм илъхэр ирех, бзу чырхэр ехь, бжъэжъей, цlыв lамэ.

Вындхэр щызэфlэувэхэр илъэситl щырикъум идежь. Хъурэ бзырэ зэргъуэтахэр зэхэкlыжьхэкъым. Абгъуэм джэдыкlэ щырилъхьар мазаем икlэм идежь. Ирилъхьар джэдыкlыу 4 -6 хуэдиз. Махуэ махуитl дэлъурэ мэкlэцlыр. Етlуанэр иэ ещанэр ирилъхьа яуж тесын кlедзэр. Зэртесыр махуэ 19 - 21. Чырхэр хъуми бзыми япlыр езыхэм яшхымкlэ чырхэри ягъашху. Абгъуэ пlыныр мазэрэ ныкъуэрэкlэ йокlуэкlыр. Лъэтэн кlадза яуж быныр куэдрэ нэхъыжъхэм ядэкlыгъу иджыри, бжыхьам икlэм идежь щызэхэкlыжьхэр.




#Article 49: Галисиэ (322 words)


Галисиэ (, гал-бз. Galiza) — аутоном лъэпкъыгъуэ Эспаниэм и ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэт. И къалэнэхъышъхьэр Сантиаго де Компостела.

Аутоном Лъэпкъэгъум и гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: къуэкӀыпӀэм — Астуриэмрэ Кастиджэрэ Леонымрэ; ипшъэм — Португалым; къуэхьэпӀэмкӀэ — Атлантикэм и Ӏуфэм Ӏохьэ; ишъхъэрэм — Бискай хыжэм и Ӏуфэм Ӏохьэ.

Галисиэм и шӀыпӀэр къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт, Ӏуащхьэхэм я лъэгагъыр метрэ 975—1985 хуэдиз мэхъухэ, бгытх бжыгъу зэхэкӀху къуэ, псыхъуэ бжыгъэ яшъу.

Атлантикэм зэрпэщылъым шъхьэкӀэ Галисиэр Удзыфэ Эспаниэм хеубыдэ — пэштыхьейм и шӀыпӀэ нэхъ лъапӀу къалъытэр. И климатыр шъабу щыт, ауэ уэшхкӀэ бэгъуа икӀи хуэбэ Ӏэуэ гъэмахуэм щымыту щыт.

Пэсырей лъэхъэнэхэм иджырей Галисиэм и шӀыпӀэм цӀэ зэрихьэтэр «finis terrae» — дунем и гъунэ, исахэр абдей келт лъэпкъ галекхэр. Хэкум и цӀэр яужым къызхэкӀар ара.

XV лъэхъэнэхэм Кастиджэр Галисиэм и къэралыгъуэ Ӏохухэм хэхьэн кӀедзэ, абым шъхьэкӀэ Галисиэм и джылэм бжыгъэрэ зыкъиӀэтын кӀедзэ. Кэстиджэм и пэштыхьым дзэ егъакӀуэ хэкур игъэзэгъэным шъхьэкӀэ, хуитыныгъэ пӀалъу иӀауэ хъуар трехри, Эспаниэм и зы провинциэ мэхъур.

Япэрей Эспаниэ республикэм щыкӀэдзауэ (1931 гъэм) Галисиэр яуж ита аутономиэ къиштэным шъхьэкӀэ, ар зэфӀэкӀа щыхъуар 1981 гъэм, аутоном лъэпкъыгъуэ хъуа, Эспаниэ пэштыхьейм хэту.

XV лъэхъэнэм щыкӀэдзауэ XIX лъэхъэнэм и кум нэс Галисиэр хэкуиблкӀэ гуэчауэ щыта: Коруниа (La Coruña), Сантиаго (Santiago), Бетансос (Betanzos), Мондониэдо (Mondoñedo), Луго (Lugo), Оренсе (Orense), Туй (Tuy) джоуэ.

Провинциэхэр куейкӀэ мэгуэчхэ. Куейу хъуар мыниципалитеткӀэ зэхокӀыжь, езы муниципалитетхэр чылисэ ӀухьэгъуэкӀэ гуэчыгъуэ яӀэ.

Гуэчыгъуэр псоуэ зэрекӀуэкӀыр мыра: провинциэплӀы, куей 53, муниципалитет 315, чылисэ Ӏухьэгъу 3,778. Чылисэ Ӏухьэгъуэр — хэкум и хабзэжь лъэпкъыгъу щыт.

Галисиэм дэсхэм зэреджэр — галисийхэ (гал-бз. galegos). Илъэсишъэ хуэдизкӀэ Галисиэм и джылэ бжыгъэр нэхъ хому хэхъуэт Эспаниэпсом елъытамэ, ар зтеухуар нэхъыбу Латин Америкэмрэ Эспаниэм и пэмыкӀ лъэныкъуэхэмрэ эмиграциэ зэрекӀуэкӀам шъхьэкӀэ. 1857 гъэм, Эспаниэпсом елъытамэ Галисиэм нэхъ Ӏуву джылэ здыдэса щыӀэкъым, къэрал псом и 11,49 % хъут, 2007 гъэм 6,13 % нэхъ хъуакъым.

Лэжьыгъэм щыщу нэхъ зэфӀэгъувар Галисиэм шхыным епхахэра (нэхъыбу бжъэжъей консевхэм), кхъухьшъыгъэ, фатэгынлэжьыгъэ. Галисиэм и нэхъышъхьэ къалэхэр а лэжьыгъэхэмкӀэ Вигорэ Ла Коруниарэ.

Аграриэ лэжьыгъэм пӀэ нэхъ иныр иӀыгъ Галисиэм. Губгъуэ-былым лэжьыгъэмрэ бжъэжъей ешъэнымрэ галисиэм и 50 % джылэр хэт. Губгъуэ-былым лэжьыгъэхэм нэхъ зыпылъхэр: лы, шэ, санэ щӀыгъэ, жыгхадэ зехьэным джоуэ.




#Article 50: Ганг (1504 words)


Га́нг (хин-бз. गंगा) — дунем и нэхъ инхэм ящыщ (Брахмапутрар хэту ещанэрей мэхъур псы ихьымкӀэ и инагъыр Амазонэмрэ Конгомрэ яуж). 

Гангыр и псыхъуэм и нэхъыбэмкӀэ губгъуэ псыуэ хъуас яхьчу щыт, и псыр хому, шъэху ежэху, и къыхэжыпӀэр Гималайхэм и лъэгапӀэхэм зэрхэлъым емылъытауэ, псы бжыгъи зыхештэ, есым хуэдуи къушъхьэхэм къыхэжу щытхэр. Индо-Ганг гъубгъуэр, псым и нэхъыбэ ежэхыпӀэр зи Ӏэхьэ хъуам, зандэфӀу щыт. Зэхуэлъытэгъуэ яхуэшъамэ лъэгапӀэ Дели идежь щыӀэмрэ (Джамна псым) Бенгал хыжэмрэ зи зэхуакухэм км 1,600 дэлъхэм, зэшъхьэщыкӀыгъу я лъэгапӀэхэр зэрыхъур 210 метру. 

Ганг и гъогур бжыгъэгъэ зэрихъуэкӀыурэ йожэхыр, и къыхэжыпӀэм щыкӀэдзауэ ипшъэ-къуэхьэпӀэмкӀэ йожэх, Харидварым щыкӀэдзауэ ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ, апхуэду Аллахабадым нэс йожэхыр, яужым Кошим нэс занкӀыу къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ, Кошим яужкӀэ ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ. Абы пэтрэ и псыхъуэ нэхъышъхьэмрэ и жэ гуэрэхэмрэ ипшъэ-къуӀкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ йожэххэ, яужым ипшъэмкӀэ ягъазу Бенгал хыжэм идежь, пэмыкӀ псы хэлъадэхэр Бхагиратхирэ Джалангирэ хуэдэхэр зкӀыпӀи ямыгъазурэ, занкӀыу ипшъэмкӀэ йожэххэ. Жэхэм ящыщ гуэрэхэр Брахмапутрарэ Мегхнарэ я жэхэм хэлъадурэ зэгъусу хыжэм хохуэхэ. Псым и бгъуагъыр и кум и дежь, нэхъ индыду здэщытым здынэсыр метрэ 800 щыкӀэдзауэ 1,500 метрэм носыр. Псыхъуэм и кӀагъымкӀэ жэ бжыгъу зэхэкӀын кӀедзэ, Брахмапутра дэкӀыгъу зы пэуэ зэхэлъадэху, а пэм и кӀыхьэгъыр км 300 мэхъур, и бгъуагъыр км 350 хуэдиз.. 

Ганг и пыхъуэр Ипшъэ Азиэм и нэхъ ину щыт. КӀыхьэгъкӀэ Гангыр Индымрэ Брахмапутрамрэ нэхъри нэхъ цӀыкӀу щыт щхьэкӀэ, и псыхъуэм и инагъкӀэ япэ ярыт, шӀыпӀу иубыдыр - 1,060,000 км², Брахмапутрам и псыхъуэри хэтмэ (зы дэкӀыгъу Гангым зы пэ зиӀэр) зэрыхъур 1,643,000 км².

Псым и ныкъуэр къызхэкӀыр уэшхыпс, ипшъэ-къуэхьэпӀэ муссонхэмрэ тропик циклонхэмрэ къахуэхэм (и пэм и лъэныкъуэгъуэмкӀэ) мэкъуауэгъуэм щыкӀэдзауэ джэпуэгъуэм нэс, адрей и ныкъуэр ткӀуэпсым къыхокӀ, Гималайхэм телъ уэсым къыхэжу мэлъыжъыхьымрэ бадзэуэгъуэмрэ я зэхуакум. Дыгъэгъазэмрэ шӀычылэмрэ псыхъуэм макӀэдыдэ уэпсу хэхьэр. Нэхъыбэм зэрыхъумкӀэ псыхъуэм и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм уэуэ къехыр 760 мм/гъэм мэхъур, къуэкӀыпӀэм 2,300 мм/гъэм фӀокӀыр. Псыхъуэм и нэхъыбэм , и пэм щымыхъукӀэ уэуэ къехыр зэрыхъур 760-1,500 мм/гъэм. И пэм циклон уэшхышхуэхэр къошхыр муссонхэм я гъэми, яужми, гъатхэпэмрэ джэпууэгъуэмрэ я зэхуакум.

Уэхэм я гъэр зэпыуду зэрекӀуэкӀым шъхьэкӀэ, псыр илъэс къэс къиуа мэхъур, зэгъэпшэгъуэкӀэ Нил къызэриум хуэду ину щымытми. Зэпхахэр псы зэманыгъуэ нэхъышъхьитӀ — мэлыжъыхьымрэ бадзэуэгъуэмрэ я зэхуакум (уэсыр къушъхьэхэм щыткӀум), мэкъуауэгъуэмрэ фокӀадэмрэ я зэхуакум (муссонхэр щекӀуэкӀым). Абым хуэду муссонхэм я гъэм къалэ Варанасирэ Аллахабадымрэ ядежь, псыр метрэ 15-16 къиуфыну. ШӀымахуэм псыр нэхъ цӀыкӀу дыдэ мэхъур. 

Псыуэ ихьыр иныфӀу щыт, къэлъытэгъуэм шъхьэкӀэ Варанаси къалэм идежь и пэм 1,224 км пэщылъым, гъушъэгъуэ гъэми Гангым и бгъуагъыр 430-440 метрэ мэхъур, и кууагъыр метрэ 12 носыр, уэшххэм я гъэм и бгъуагъыр 900-950 метрэм носыр, кууагъыр метрэ 20-м. Бенгал хыжэм псыуэ хихьэу къэлъытэр 12, 000 м³/с. 

Илъэс псоми Ганг и псыр утхъуа Ӏэуэ щыт, уэпсхэм къахэкӀауэ емытӀысэх фӀеигъуэхэр зэрыхэлъым шъхьэкӀэ. Гъэ къэс и пэм хохуэ 180 млн м³ уэуэ абым теухуа, Бенгал хыжэм и фэм зыкӀизэрихъуэкӀыр, Ӏуфэм км 150 пэщылъу гулъытэгъуэ зэптыфынум. Псыр къиуа яуж щехыжькӀэ, ятӀэгъуэ куэд къегъанэр псыхъуэм, губгъуэ лэжьыгъэхэм куэду къыхуэшъхьэпэр.

Ганг хэлъадэ псыхэр зэмыхьчу щытхэ, къызхэкӀахэмкӀи зэхэтыкӀэмкӀи. 

Гангыр лъэныкъуищу мэгуэчыр: пшъэ лъэныкъуэ (км 800 хуэдиз, къыздыхэжым щыкӀэдзауэ Канпур къалэм нэс), курыт лъэныкъуэ (1,500 км хуэдиз, Канпурым щыкӀэдзауэ Индиэмрэ Бангладешымрэ я гъунапкъэм нэс), кӀэ лъэныкъуэ (км 300 хуэдиз, Бангладеш гъунапкъэм щыкӀэдзауэ псым и пэм нэс).

Нэхъышъхьу къызыхэкӀыр Гангыр Бхагиратхирар (Ганг и жэ Бхагиратхым хумыгъэгъуащэ), Гаумукхым дежь кӀидзу лъэгапӀэ 7,756 метрэм (Ганготхри мылыжьым и лъабжъэ лъэныкъуэ) Гималайхэм, индиэ штат Уттаракхандым. КъыкӀэжыпӀэм гъунэгъу бгъэдэлъ мылыжъым ицӀэ зезыхьэ хьэблэ Ганготри - Ганга гуащэм и псэупӀэ, хиндудиным пылъ цӀыхухэм я зы тхьэлъэӀупӀэхэм ящыщу. 

Ишъхьэрэ-къуэхьэпӀэмкӀэ ежэху Бхагиратхир, хьэблэ Бхайронгхатим дежь, лъэгапӀэ 2,770 метрэм хеубыдэ Джадх Ганга - уэр псыр, япэрей зэмэнэгъуэхэм еуропейхэм Ганг и къэхыжыпӀу къалъытэтэр. ЯужкӀэ псыр Гималай ЛъэбжъэгъуэмкӀэ йожэхыр 2,478 метрэ лъэгапӀэхэм, Девпраяг хьэблэм дежь, лъэгапӀэ 636 метрэм хеубыдэ псы Алакнандар, гималай мылыжъхэм къыхэжыр. А пӀэм щыкӀэдзауэ псым и цӀэр «Ганг».

Бхагиратхимрэ Алакнандамрэ я псы зэхэлъэдахэр бгы Шиваликхэм хожыр, лъэгапӀэ 403 метрэм хуэдизым ауш къалэ Харидварым дежь, яужым псыпцӀэ губгъуэ Терам холъадэ, абым хэжа нэуж Инд Ганг губгъуэм хохьэ. И пшъэ лъэныкъуэм Гангыр уэр псыуэ йожэхыр, и нэхъыбэм ипшъэ лъэныкъуэм, къушъхьэхэм къыхэжа яуж, нэхъ хом мэхъури ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ егъазэ. Губгъуэм илъэда яуж псым кхъухьхэр ирикӀуэфын щыхъур, ауэ, Ганг каналыр ямышъа кӀышъэ кхъухьхэр, псымкӀэ дэкӀуэифхэт иджырей Раджаджи паркым нэгъунэ. 

И ку лъэныкъуэм Гангыр нэхъ хому ежэхын кӀедзэ, хыжэм ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэгъымкӀэ хуэку, бжыгъэрэ игъэчу и гъогур, а гъэчыгъэхэм къалэ инхэр тет: Канпур, Аллахабад, Мирзапур, Варанаси, Патна, Бхагалпур, Раджшахи пэмыкӀхэри. ЗандэгъуэкӀэ псым а и лъэныкъуэгъуэм и кӀыхьэгъыр 1,529 км нэхъ мыхъуми, гъэчыгъэхэмкӀэ кӀыхьэгъыр бжамэ зэрыхъур 2,597 км. Каннауджым нэмысу сэмырабгъу лъэныкъуэмкӀэ Гангым псышхуэ Рамгангэр холъадэ. АткӀэ, Аллахабадым дежь, Гангым и нэхъ ину хэлъадэ псыр зыхеубыдэ - Джамна, Гангым дэкӀыгъу хиндудиным пылъхэм шъхьэкӀэ ауш «Сангам» мэхъур, и псы къабзэмкӀэ Ганг утхъуам и псыхъуэр метрэ 800 нэхъ бгъуэ ешъыр. Гангым и псыр куэду зэрыхахым шъхьэкӀэ, Джамнам тӀоуэ нэхъыбу псы ехьыр Гангым нэхърэ я зэхэлъэдэпӀэм дежь, абым шъхьэкӀэ гидрологиэ хабзэмкӀэ, абыдем щыкӀэдзауэ псым цӀэуэ зэрихьэн хуэр «Джамна», ауэ, хабзэжъ джылэм хэлъымрэ, динымрэ теухуауэ а Ӏохум гулъытэгъуэ ираткъым. Аллахабадым дежь Гангым и сэмырабгъумкӀэ холъадэ Гамти, ижьырабгъумкӀэ Тамсара Карманашара, Патнам и шъхьэмкӀэ - сэмырабгъумкӀэ Гхагхра, ижьырабгъумкӀэ Сон, Патнам пэщылъ Хаджипурым дежь псышхуэ Гандакир холъадэ.

Бхагалпур къалэм дежь, Гангым псышхуэ Кошир еубыдыр, Гималай къушъхьэхэм къыхэжыр. И курыт лъэныкъуэгъуэм бгъуагъ метрэ 1,500 щынэсым и кууагъри метрэ 10 здыфӀэкӀым, Гангым фӀыуэ ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ егъэч, Инд Ганг губгъуэм и нэхъ занкӀэ лъэныкъуэм ихьу. Абдежьы щыкӀэдзауэ и кӀэ лъэныкъуэр щыкӀедзэ, жэ бжыгъэкӀэ зэхэкӀыу. Сахебганджым дежь, сэмырабгъумкӀэ Бхагиратхи-жэ ин хокӀыр, Гангым и псыхъуэ нэхъышъхьэм абы щыкӀэдзауэ цӀэ зэрихьэр Падма. Км 100 фӀэкӀауэ Падмэм щыкӀэдзауэ иджыри зы жэ ин хокӀыр Даланги ицӀу.

Губгъуэ лъашӀэм км 160 хэкӀа яуж Бжагиратхирэ Джаланги жэхэр зыуэ зэхолъадэхэ Хугли жэ джоуэ, абым къалэ Калкуттар тет. Псы Дамодарым Хуглимрэ зэхэлъэда яуж, къалэ Чанданнагарым де, хы кхъухьхэр ирикӀуэфын мэхъур Хуглим, хы тӀыгу Сагар идежь, Калкуттам и кӀагъымкӀэ ехамэ Бенгал хыжэм холъадэ. Псым и ныкъуэр жэ Хуглим ирита яуж Ганг и жэ нэхъ ин Падмар ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лэныкъуэм темыкӀыу йожэх, жэ цӀыкӀу бжыгъэкӀэ зэхэжу, сэмэгурабгъумкӀэ псы иныфӀ Махананду зыхиубыду, къалэ Раджбарим дежь Джамунар зыхеубыдэ, Брахмапутрам и жэр. 

ПситӀыр зэхэлъэда яуж, зэдэкӀыгъху Бенгал хыжэм холъадэхэ Мегхнари ядэкӀыгъу. Раджбарим щыкӀэдзауэ Гангрэ Брахмапутрарэ я делтэдыдэр кӀедзэ, дунем и нэхъ ину, и нэхъ лъэшу щытыр, счыгъуи зэзыхъуэкӀыр. Хуглирэ Мегхнэрэ я зэхуакум шӀыпӀэ дэлъым цӀэ зэрихьэр Сундарбан - бжыгъэ псыкӀэ, псыпцӀэкӀэ, хыблыгукӀэ зэхэту, Бенгал хыжэм и гъунэм ирикӀу км 265-кӀэ, и бгъуагъыр км 350 хъууэ, псыгу бжыгъэхэр ятӀэгъуэм зэтрихьам ящыщу кӀэху къэхэкӀху къэзэрхэкӀам хуэду кӀэхуи кӀуэдыжьху, мэз дэгушхуэ къэкӀхэр псыр къыщикӀым дежь зэкӀештэр, щехыжьым ятэгъуэ псэушъхьэ, къэкӀыгъэ къихьахэр къигъану.

Ганг и делтэр къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмрэ (нэхъ уэрыр) къуэхьэпӀэ лъэныкъуэмрэ (нэхъ хомыр) джоуэ мэгуэчыр. Сундарбаныр дунем и нэхъ ину щыт хэку мангрохэм я мэзхэмкӀэ, Ганг и делтэм и зы лъэныкъу щыт, делтэ кӀуэцӀым шӀыр кӀэху мэгъушъыр псыр къикӀа яуж, Бенгалиэм и шӀы нэхъыфӀхэр къыхэкӀыу абым. Джыпсту а хэкур зыкъэмыну джыпӀэ хъуну аграриэм шъхьэкӀэ къагъэсэбэпыр, лъэныкъуэ цӀыху здимысу къэнахэр мэз дэгу бэлыхьэкӀэ зэкӀэкӀауэ щытхэ. Псыдэм, хыдзэм, тропик циклонхэм ямылъытауэ Ганг и делтэм дэмыкӀыу 145 млн цӀыху дэс (апхуэду 1961, 1991 гъэхэм апхуэдэ уаиэхэм цӀыху 700 мину хэкӀуэдат).

Тхыдэ тхылъхэм къызэрикӀым Гангрэ Джамнарэ я псыхъуэхэм мэзышхуэхэр къыщыкӀхэт, XVI-XVII лъэхъэнэхэм нэс мы лъэныкъуэм шӀыпӀэ цӀыхур здынэмӀэсахэр иджыри щыӀэт. А мэзхэм бэуэ щыпсохэт - пылхэр, хывхэр, лиуанхэр, къаплъэнхэр, риноцеросхэр. Ганг и псыхъуэ бэгъуам бзу лӀэужъыгъэ бжыгъэхэр щопсо, бжъэжъеуэ лӀэужъыгъу 140 мы нэхъ мыкӀыу, рептилэхэм 35 ящыщ лӀэужъыгъу, шэрыпӀхэм 42 лӀэужъыгъу. 

Мы шӀыпӀэм псэушъхьэ кӀуэдыжьэм ящыщхэр щопсо, хъумэныгъэ ӀэнатӀэм щӀэтхэр, абыхэм ящыщ: бабуин, мышъэ гъуабджэ, бажьэ, щомышъ, ирбис. Шъыхьхэм ящыщ лӀэужъыгъуэ зытӀущ (абыхэм ящыщ Шъыхь уэгу), кабарга, хистрикс пэмыкӀхэр джоуэ. Абыхэм пэмыкӀыу бэуэ щопсохэр хьэнтӀрабгъуэхэмрэ адрей хьэпӀацӀэ къуэлэныфу щытхэмрэ.

Джылэ къэралым дэсым и бжыгъэр куэду зэрхэхъуэм шъхьэкӀэ Гангым и псыхъуэм иса фаунэр хомурэ мэз къэнэжьахэмкӀэ хэхьэжьа. Инд Ганг губгъуэм пэкӀэхуэ хъуну зэзэмызэкӀэ шъыхь, мэзыкхъуэ, мэз джэду, дыгъужь, бажьэ лӀэужъыгъуэ бжыгъэхэр. Псым хэм псэушъхьэхэм ящыщхэр: ганг хыкхъуэ лӀэужъытӀ, ганг хыхьэ пэмыкӀхэр джоуэ.

Нэхъыбу псэушъхьэ-къэкӀыгъуэ зэхэтыкӀэр къыздэнар псыпэм дежь, Бенгал хыжэм здыпэкӀэхуэм, Сундарбан дежь. А лъэныкъуэм иджыри къэна фӀыуэ зэрамгъэшъа флорэм щыщ лӀэужъыгъэхэр, абыхэм пэмыкӀыуи псэущхьэхэм я пщы хэкум щыщ бенгал къаплъэн. Хэкум щыщу бжъэжъэй къебжэкӀа хъынухэм я щыщхэр: нотоптэридхэр (), ципринидэхэр (), клариэ батрачусхэр (), анабантидэхэр (), чанос () джоуэ. 

Ганг и псыхъуэм джылу дэсым 2201 гъэмкӀэ я бжыгъэр зэрыхъуар млн 500 цӀыху, Индиэм, Непалым, Бангладешым я шӀыпӀэхэм, абым пэмыкӀыу мыкуэду Китаймрэ Бутанымрэ. НэхъыбаӀуэм мыбдежьым лъэпкъ зэхэдзыгъуэ яшъкъым, лъыпкъ зыщыщыр (лъэпкъ цӀыкӀухэм щымыхъукӀэ) ямытху джылэбжыгъэ щырагъэкӀуэкӀкӀэ, гупхэр къызэрахагъэкӀхэр динымкӀэ иэ я бзэмкӀэ. 

Ганг и псыхъуэм дэс джылэр зэхэпхъауэ щыт. КъуэхьэпӀэмрэ курыт лъэныкъуэмрэ джылэ дэсхэр я нэхъыбэм пэсырей дравид лъэпкъхэм къахэкӀахэра, яужым ариэ лъэпкъхэр яхэхьэри зы хъуахэ. Зэманыгъуэ текӀауэ турукхэр, монголхэр, афганхэр, къажэрхэр, хьэрыпхэр къахэхьэуэ щытат. КъуэкӀыпӀэмрэ ипшъэмрэ, нэхъыбэӀу Бенгалиэм, дравидхэр арийхэмрэ тибет бирма бзэхэм ящыщ лъэпкъхэм хэтӀысхьэхэт. Еуропей яужыреуэ къэкӀуахэтэр хэкум джылэм и нэхъ макӀэхэм ящыщхэ. 

Псоуэ къапштэмэ псыхъуэм и джылэр бзэ пшъищым фӀэкӀыу мэпсалъэхэ, я нэхъыбэр инд-арий гумым ящыщу, абым фӀэкыу псалъэкӀэ 200 нэхъри нэхъыбэ зэрахьу. Псом нэхъри нэхъыбу щыт бзэр хиндубзэ (51-61 %), бенгалыбзэ (25 %, нэхъыбэм Бенгалиэм къагъэсэбэп), урду (6%), майтхили (3 %, нэхъыбэм Непалым), непалыбзэ (3 %, нэхъыбэм Непалым), панджаби (0,7 %), бходжпури (0,4-7,5%), тхару (0,3 %), тамангыбзэ (0,3 %), ория (0,3 %). Инджылыбзэр джылэбжыгъэм къамылъытами тӀуанэ бзэуэ, куэду къагъэсэбэпу щыт тхыбзэм.

Хэкум дэсым я нэхъыбэр хиндуигъэм пылъхэ, 75 % хуэдиз, бжыгъэкӀэ яуж итыр мыслимэныгъэм пылъхэра 23 % хуэдиз, а псом я щанэ хуэдизыр Бангладешым дэсхэ, къэралым и нэхъыбу щыту. Дин гуп нэхъ цӀыкӀухэм ящыщхэр буддэныгъэ (0,8 %), сикхыгъэмрэ чыристэныгъэмрэ (0,5 % тӀуми яӀу), джайныгъэ (0,1 %). 




#Article 51: Гималайхэр (556 words)


Гималайхэр (санскрит हिमालय «уэсым и шӀыналъэ», хин-бзэ. हिमालय, неп-бз. हिमालय, ) — ШӀыгум и Ӏуашъхьэ нэхъ индыдэхэра. Гималайхэр Тибет бгылъэмрэ Индрэ Гангрэ я сэтей зэхуакум дэт.

Гималайхэм я шӀыпӀэр Индиэм, Непалым, Хъутеим (Тибетыр), Пакистэным, Бутаным хеубыдэ.

Гималай Ӏуашъхьэхэр Курытымрэ Ипшъэ Азиэмрэ я зэхуэзэпӀэм дежь хэт, и кӀыхьэгъыр км 2,400 фӀокӀыр, и бгъуагъыр км 350 хуэдиз мэхъу. Шытххэм я курытыгъуэ лъэгагъыр метрэ 6, 000 хуэдиз мэхъур, нэхъ лъагэдыдэр 8, 848 метрэ - Ӏуашъхьэ Джомолунгмара. Абым пэмыкӀыу Ӏуашъхьипшъ хэт зи лъэгагъхэр метрэ 8, 000 фӀэкӀыу. 

Дуней зэхэтыкӀэм къышъхьэхэм дежь джылэ дэсым хьэцэпэцэ лӀэужъыгъэ зытӀущрэ кӀэртофрэ нэхъ ямгъэкӀыф шъхьэкӀэ я нэхъыбэр мэкъумэшым лэжьыгъэм пылъхэ, Ӏуашъхьэ задагъэм губгъуэ террасахэр трашъыхьу.

Гималайхэр Индрэ Гангрэ я сэтейм я шъхьэщыту макӀуэ, щэуэ я лъэгагъыр хэхъурэ дэкӀуеуэ, япэрытхэр Шивалик Ӏуашъхьэхэра, абыхэм яужкӀэ кӀуэхэр Гималай цӀыкӀухэр ( абым хэту шытххэр Пир Панджал, Дхаоладхар пэмыкӀхэри) абыхэм къахэгъэкӀауэ къуэ кӀыхьхэмкӀэ (Катманду, Кашмир пэмыкӀхэр) Гималаишхуэхэр ирокӀуэ, ар мэгуэчыр лъэныкъуэху - Ассам, Непал, Кумаон, Пенджаб ГималайхэмкӀэ джоуэ. 

Ӏуашъхьэ метрэ 8, 000 фӀэкӀхэр Гималаишхуэхэм хэтхэра, дэкӀыпӀэ нэхъ лъахъчэ дыду а къушъхьэхэм яӀэхэм я лъэгагъыр метрэ 4, 000 фӀокӀхэ. Гималаишхуэхэм нэхъыбу я зэхэтыкӀэр алп шытхху кӀуэуэ Ӏуашъхьэхэр, лъэгапӀэхэр ину зэшъхьэщыкӀху, мылэшъ инхэр ятелъу (я инагъыр мин 33 км² фӀэкӀху). КъуэкӀыпӀэмкӀэ а шытхыр Брахмапутра и къуэладжэм пеупкӀыр, къуэхьэпӀэмкӀэ Индым ем (а псы лъэшитӀым шытхым и лъэныкъуитӀыр къахъуреихь мэхъур).

Гималай цӀыкӀухэм я Ӏуашъхьэхэр нэхъыбэм метрэ 2, 400 носхэ, къуэхьэпӀэ лъэныкъуэ къуэдем дежь метрэ 4, 000 фӀокӀхэ.

Нэхъ лъахъчэ дыдэр шытхищым Ширваликыра - къушъхьэ псом и лъэныкъуагъкӀэ ирокӀуэ Брахмапутрэм щыкӀэдзауэ Индым нэс, лъэгагъкӀэ тэнэ деи метрэ 2, 000 фӀэмыкӀыу.

Гималайхэм Ипшъэ Азиэм и псы нэхъ лъэшхэр къахожыр — Брахмапутрар, Гангыр, Индыр.

Гималайхэм Индиэ губгъуэжъымрэ Тибет бгылъэмрэ зэпечыр. Ӏуашъхьэхэм я ипшъэ егъэзыхыгъуэхэр жьыбгъэ гъэхэмкӀэ къеуэхэм я тегуплӀэныгъэм кӀохуэхэ, я цӀэр а жьыбгъэхэм муссон. Гъэмахуэм уэ бжыгъэ къохыр а лъэныкъуэм - къуэкӀыпӀэмкӀэ мм 4, 000 носыр, къуэхьэпӀэмкӀэ мм 1, 000 носхэр. Абым емылъытауэ ишъхъэрэ егъэзыхыгъуэхэр континент хьэйуам пышъа - шӀыӀу, гъушъу щытым. 

Ӏуашъхьэхэм я лъагапӀэхэм дежь, гъэмахуэм шӀэӀэгъуэр -25 °C фӀокӀхэ, шӀымахуэм -40 °C фӀэкӀыу йохухыр. Абым пэмыкӀыу бэуэ жьы уае къоуэ, жым и псынкӀагъыр 150 км/сэхь. нэсу, дуней кӀэх зэхъуэкӀыгъуи.

Гималайхэм я мылэщхэм я инагъыр мин 33 км² мэхъур, уэсу ярылъыр абыхэм - мин 6,6 км³ хуэдиз. Мылыщэхэр я нэхъыбэм Ӏуэашъхьэ нэхъ инхэм, лъагэхэм я шъхьэгу хъуреягъым телъхэ. Мылыщэ нэхъ кӀыхьу щытхэр - Ганготримрэ Земамрэ (км 26), Ронгбук-ри яхэту, Джомолунгмам и ишъхъэрэ егъэзыхыгъуэм телъыр. Мыл къуэхэр, мыл ехуэххэмрэ мыл дурэчхэмрэ счыгъуи зызэрахъуэкӀ. ТкӀуэпс мылыщэхэм къакӀэжыр псышхуэ мэхъухэ — Брахмапутра, Ганг, Инд. 

Гималайхэм фӀыуэ гъэлъэгъуэгъуэ ират къэкӀыгъэхэм я пӀэшъхьэгъуэ зэхэкӀыгъэр: лъэгухэм щыкӀэдзауэ аранэхэм нэгъунэ — терайхэм (псыпцӀэ джунглэхэр) зэрахъуэкӀ тропик мэзхэм, гъэ псом уджыфу щытхэр, яуж мэз тхьэмпэ пкӀашъхьэхэр макӀуэ, тӀанэ тхьэмпэбанэхэр, мэз зэхэтхэр, яужыреуэ къушъхьэхъу губгъуэхэр.

Ишъхъэрэ зандэгъуэхэм, нэхъ гъушъу щытхэм, муссонхэм я лъэшыгъэр здэкӀуэдым щӀынэкӀыгъуэхэмрэ губгъуэхэмрэ нэхъыбу ятелъ. Ӏуашъхьэ лъэгухэм саваннэ сурэту иэ тхьэмпэбанэ мэзхэр якӀэт, аткӀэ нэхъ мэз Ӏувхэр тхьэмпэ пкӀашъхьэхэр макӀуэхэр. КъуэхьэпӀэ лъэныкъуэм, лъэгапӀэ метрэ 1, 000 нэс бгыхэр псыпцӀэ мэзхэр ятет, джунглэхэм яхьчу, я цӀэр терайхэ. Нэхъ лъагу тропик мэзхэр кӀадзэ тобылыгъухэр, чыцӀыбжъейхэр, енэб жыгейхэр якӀэту. Метрэ 2, 000 лъэгапӀэм щыкӀэдзауэ тхьэмпэ пкӀашъхьэ мэзхэр къожьэ жыгейхэр, магнолиэхэр, жыгдэгухэр, блачэхэр якӀэту. Метрэ 2, 600 здыфӀэкӀым тхьэмпэбанэ жыгхэр къожьэ, ябыхэми яхэту Гималай уэздыгъейрэ, Гималай псейрэ. ЛъэгапӀэ 3, 500 щыкӀэдзауэ 4, 000 нэс аӀуейгъурцхэмрэ, пабжъэ лъахъчэхэмрэ, къешъхьэ лыцхэмрэ къыщокӀхэ. Метрэ 5, 000 здыфӀэкӀ лъэгапӀэхэм шӀыпӀэр нэкӀыгъу мэхъухэр. Уэс мыткӀухэр здытелъ шӀыпӀэхэм я гъунапкъэр метрэ 4, 500 щыкӀэдзауэ (ипщъэ лъэныкъуэм), метрэ 6, 000 (ишъхъэрэмкӀэ) ирокӀуэхэ. 




#Article 52: Гупта империэ (1104 words)


Гупта империэ (санскр.: गुप्त राजवंश, Gupta Rājavaṃśa) — индиэ пэсырей империэ, 320-550 гъэ ди лъэхъэнэм щэӀэуэ, Индостан хы тӀыгуныкъуэм и шыпӀэ нэхъыбэр иубыду щыта. 

Къэралыр хэзылъхьар Шри Гупта махараджэм, классикэ цивилизациэукӀэ зэфӀигъувауэ къэралыр. Гуптэ империэм и лъэхъэнэр шъэныгъэхэмрэ Ӏэшъагъэхэмрэ я зэфӀэувэныгъэ хъуа. А зэманым етӀуанэ цӀэуэ траӀуар «Индиэм и дышъэ лъэхъэнэ», апщыгъуэм бжыгъэ зэӀухыныгъэхэр щытехуэр щӀэныгъэм, текнологиэм, Ӏэшъагъэм, бзэщӀэныгъэм, тхыбзэм, астронимиэм пэмыкӀ шъэныгъэ бжыгъэхэми псори зэхэту иджы хинду културэм хагъэхьэр. Чандрагупта I, Самудрагупта, Чандрагупта II джоуэ нэхъ цӀэрыӀуэхэм ящыщ Гупта лъэпкъым къыхэкӀа пщыхэм.

А лъэхъэнэм Ӏэшъагъэ нэхъ къыхэщхэр архитектурэ, сын, лэчтхыгъэ бэлыхьхэра. Гуптахэ я зэманыгъуэм хиубыдар цӀэрыӀуэ шъэныгъэлэжьыгъэ Калидаса, Ариабхата, Вараха Михира, Вишну Шарма, Ватсияяна, Прашастапада джоуэ, шъэныгъэ лэжьыгъэм абыхэм халъхьэм и инагъым къэлъытэгъуэ иӀэкъым. Шъэныгъэмрэ ӀэнатӀэм и политикэмрэ Гуптэхэ я зэмэныгъуэм зыкъыгъэрэщӀыжа. Щэхуэным къыбгъэдэлъ къэралхэм хуабжу пылът, ар къышъхьэпэгъу хъуа къэралыр курыту, нэхъышъхьэ Ӏэшъагъэ-щэхуэнымкӀэ, и хабзэхэр Бирмэм, Шри Ланкам, Малай хы тӀыгухэм, Индокитайм нэса хъуа.

Пуранэ япэрейхэри къэлъытэгъуэкӀэ а зэманым тохуэхэр. Империэм и хэкӀуэдэгъуэр къыщыкӀуар Хуна Азиэ Курытым къихьэ нэуж. Гуптэ империэр хэкӀуэда яуж еханэ лъэхъэнэм Индиэр аргуэру къэралцӀыкӀу бжыгъэ зэшъхьэщыдза хъуа. Гуптэ лъэпкъым къыхэкӀа лъакъуэ гуэрэхэр Магатхэм тета икӀэм. А Гуптэхэри мэкӀуэдижьхэ я къэралыр Харша Вардханам иубыда яуж и империэ иригъэжьэн шъхьэкӀэ.

Тхыдэлэжьыгъэ Ананд Алтакарым къызэрилытэтэмкӀэ Гуптэхэр кастэ вайшиям къыхэкӀхэт, ар идиэ пэсырей тхылъхэмкӀэ гурыӀуэгъуэ ишъауэ, зэритхэмкӀэ вайшияхэм къахэкӀыу хъуам я цӀэм икӀэм «Гупта» пагъувэт, ауэ а хабзэм куд ебакъуэхэт. Иджырей тхыдэлэжьыгъэ К. Джаяшуалым зэрилъытэмкӀэ Гуптэхэр джат лъэпкъым къыхэкӀахэ. А къызхихар дзэз тхылъ Пунэмрэ Риддхэпурэмрэ Вакатака регентым, Прабахватигупта тхьэмадэм, Чандрагупта II и пхъум ямкӀэ. А тӀум зэритымкӀэ пхъур Дхарана готрам щыщу. ЗэрыхъумкӀэ а лъэпкъэгъу готрам и шъхьэгъусэр щымыщамэ абым Гуптэхэр къыхэкӀа мэхъур. А гупшысэгъуэр яужми пэмыкӀ тхыдэлэжьыгъэми къыубыда Дашаратха Шармэм, абым пэмыкӀыуи хыгъэхьауэ готра Дхаранар иджыр къыздынэсым Раджастханым идежь щыӀэ. Иджыри зы иджырей тхыдэлэжьыгъэ Х. Райчаудхури къыубыда гупшысыгъэр Гуптэхэр готра Дхаранам къызэрхэкӀахэр. Абым пэмыкӀыу къызэрилъытэмкӀэ гуащэ Дхариним епхауэ щытаху, Агнимитра пщым и нэхъышъхьэ фызым. А аргументымкӀэ япэрей джэз тхылъым зэреджахэр мы тэрэзу къыхэкӀынкӀи мэхъу, тэрэз еджэным къызэригъэлъагъуэмкӀэ Прахаватигуптахэм я анэр, Куберангам готра Дхаранам къыхэкӀауэ. Куэд мышъауэ тхыдэлэжьыгъэ Ашвини Агарвалым Гуптэхэр Брахман лъэпкъым благъэ зэрахуэхъуамкӀэ гугъэ къыхегъэкӀ ахэр Брахманхэм ящыщу.

ЗэрыхъумкӀэ Шригуптэ щытетар 240-280 гъэ д.лъ. Тхыдэлэжьыгъэ бжыгъэхэм зэргугъэхэмкӀэ абымрэ и къуэмрэ кушанхэм я уэркъу щытаху. И къуэ лъэужырыт хъуа Гхатоткачыр щытехьар 280-319 гъэхэм. Яуж ихьа Чандрагупта I елъытамэ, тхыдэм Махараджадхираджа джоуэ иратхэтэр, абымрэ икъуэ Гхатоткачарэ Махараджэ къуэдейху я гъугъ яшъыр. V лъэхъэнэм и пэм Гуптэхэр пщы къэрал цӀыкӀу зтӀущ яӀыгъ индиэ пэштыхьей Магатхим идежь.

Щытетар (319 - 335) 

Гхатоткачарэм къуэ иӀа Чандрагупта и цӀу. Чандрагуптэм Личхави пщыпхъу Кумарадеви къэчэ. Личхавихэр Магатхэм и къэрура. Нысэичыжь нэужым Магатхар къылъос Личхавихэми я благъэ хъуауэ, Чандрагуптам и къэралым и гъунапкъэхэр нэхъ бгъуэуэ зэхихын кӀедзэ, Праягамрэ Сакетамрэ иубыдауэ, Магатхэми и нэхъыбэр хэту. 321 гъэм нэгъунэ хэку Гангамрэ Праягамрэ я зэхуакум дэлъу хъуар еубыд. ӀэнатӀапэ Махараджадхираджар зтриӀуэ.

Самундрагуптам ядэ Паракраманкар 335 гъэм зэрихъуэкӀри техьэ и пӀэм, и лӀэныгъэр къэмыс кӀышъэ 380 гъэм тета а пӀэр иӀыгъу, илъэс 45 хуэдиз. Щытехьа къуэдем идежь пэштыхьей Ахичычхатрарэ Падмаватирэ иубыда. Яужым Малуам, Яудхеям, Арджунаянам, Мадхурам, Абхирам джоуэ ятеуа.

И гъашъэ икӀыху и пӀэм тетыхукӀэрэ 380 гъэм, пэштыхьей 20 хигъэхьа и къэралым, и Ӏэнатэр Гималайхэм щыкӀэдзауэ Нармадэ псым нэгъунэ, Брахмапутрам щыкӀэдзауэ Ямунам нэс хилъхьа. ЦӀэуэ зтриӀуар «пэштыхьхэм я Пэштыхь, Дунейпсопщы». Тхыдэлэжьыгъэ Винсент Смитым и гугъ зэришъар «Индиэм и Наполеон» триӀуауэ. ТхьэлъэӀу Ашуамедха яджна (шы укӀыгъэ) иригъэкӀуэкӀт, и лэжьыгъэм мыхьэнэшхуэ хэлъыр игъэлъэгъуэн шъхьэкӀэ. Мывэ тхьэлъэӀум ер Лакхнау музейм кӀэлъ. 

Самудрагуптар дзэзэчэ Ӏэзэ къуэдеуэ щытакъым, Ӏэшъагъэхэмрэ тхыбзэхэмрэ яшъхьэщыжт куэду. Иде щигъэпсот шъэныгъэхэм я цӀэрыӀуэ: Харишена, Васубантху, Асанга джоуэ. Езыр усакӀыу икӀи джэгуакӀу щытт. Хиндудиным хуабжу пышъат, хъыбархэм къызэрхэкӀымкӀэ Вишну Тхьэм палъыгъэ хузэрихьэт. ПэмыкӀ динхэми я хуэсакъу щытт, Шри Ланкам и пщы Шримедхваннам пӀалъэ иритат Ботхгайа идежь буддэдин шоджэнхэм я унэ ишъыну.

Самундрагупта и къуэ икӀи и лъэужырыт Чандрагупта II. Хъыбар жъыдыдэм къызэриӀуатэмкӀэ абы япэ къэралым тетар и къуэш нэхъыжъ Рамагупта, абым сакхэм я пщы Рудрасена II напэтеху къытокӀуэри унафэ хуэшъ и фыз Дхрувадевир къыритыну. Ауэ Чандрагуптар сакхэм я дзэщытыпӀэм макӀуэри Рудрасена II еукӀ. Яужым Гупта къэралым и тхьэмадэ мэхъур Дхрувадевир къэчэри. А хъыбарыр куэдрэ романтикэ усэ хуэду къалъытэт, ауэ джыпсту хэшъыкӀыгъуэ щыӀэ джэз ахъчэжгъей тӀокӀитӀым щымыхъукӀэ Рамагупта еуэ иджыри тхылъ «пэштыхьхэм я Пщыуэ» здеджэм. Апхуэду зэрыхъумкӀэ Чандрагупта II ипэкӀэ тетар и къуэш нэхъыжъыра Рамагупта, (зэркъэралу мыхъуми Видиша и шӀыпӀэм идежь, и ахъчэхэр къыздагъуэтам).

Самундрагупта и къуэ икӀи и лъэужырыт Чандрагупта II ӀэтатӀэпӀашъхьэм щытехьар 376 гъэм, илъэс 30 фӀэкӀыу тета (414 гъэм нэгъункӀэ хъун). 

ГъушӀ мы улъиуэ пкъыж щыӀэр Кутубминарым и гъунэгъу, пщы Чандрам хутеухуауэ тхылъ тет, гъугъэмкӀэ Чандрагупта II зтупсэлъыхьыр. ЗэркӀидзэр пщым Ванга къэралым (КъуэкӀыпӀэ Бенгалиэм) и дзэм зэртекӀуар. Ауэ аткӀэ зэритымкӀэ пщым и унафэтэри зыхуэныкъуэтэри къуэхьэпӀэмрэ ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэхэмрэ. А заманыгъуэра КъуэхьэпӀэ кшатрапхэм я ӀэнатӀэр щыхэкӀуадэр Катхиварам, Гуджаратым, Малуам- а шӀыпӀэм дыжьын ахъчэхэр яшъын кӀадзэ гуптэ пщым и уэркъ тхьэмадэ абым щыӀэхэм. 

Абым пэмыкӀыу пкъыжъым тетыр пщым Пенджабыр иубыдауэ «Индым и псыхъуиблым икӀауэ», вахликхэм ятекӀуа. ВахлакакӀэ санскритым зэджэр Балха и джылэра, ауэ абым къыкӀкъым Чандрагупта II и ӀэнатӀэм зэр Балху иубыдауэ. Тхыдэ тхыгъэ щыӀэхэм къызэрагъэлъагъуэмкӀэ Гуптахэм шӀыпӀэ яубыдахэм я къалэ Ӏэташъхьэ яӀэтэкъым, «пэштыхьхэм я Пщыр» ирикъут шӀыпӀэ иубыдахэм я пщыхэм уасэ къыратымрэ и ӀэнатӀэ къэлъытэгъуэмрэ.

Тауэ щымытми IV-V лъэхъэнэхэм Гупта къэралышхуэ зэфӀэува Хьэрып хым щыкӀэдзауэ Бенгал хыжэм нэгъунэ. КъуэхьэпӀэ кшатрапатхэм ятекӀуа яуж, къуэлей хэку Гуджаратымрэ Катхиаварэмрэ иубыда яуж Чандрагупта II ӀэнатӀэ Викрамадитйа (Дыгъэм хуэдэ) къышта. 

Гуптахэм я пщым и ӀэнатӀэр куэду джыжьэ кӀуа ипшъэ лъыныкъуэмкӀэ Виндхия Ӏушъхьэхэм къахэкӀыу. Хъыбархэм къызэраӀуатэмкӀэ идежь щыпсоуахэ икӀи щылэжьахэ усакӀэхэмрэ шъныгъэлъжьыгъэхэмрэ ящыщ нэхъ цӀэрыӀуэхэр. Абыхэм зэреджэхэтэр «Нэлъкъутибгъу». Абыхэм яхэтар Калидаса яуж лъэхъэнэхэми цӀэрыӀу къэнар, усэшъэныгъэм. Калидаса цӀэрыӀуэ зэрыхъуар и усэхэм Шрингара (эротикэ) ерагъу къыхэщыгъуэ иӀу хэлъхьэгъуэ ишъхэтэмкӀэ.

Гуптэхэм я зэманыгъэм и икӀэрей илъэсипшъыр гунхэм я къытеуэгъуэ мэхъур. Гунхэм я убыдыгъуэхэр Азиэ Курытым и лъэпкъхэм я пхырыкӀыгъу щытт. Ахэр ныкъуэ-куэч псэукӀэ зиӀэ лъэпкъу щытхэт. Китайм щыщ зекӀуэ Сун Юным гунхэр Индиэм щылъэгъуа 520 гъэм, я гугъ зэришъыр «пщыӀэхэм щыпсо лъэпкъхэм хуэду, фэм къыхэшъыкӀа щыгъынхэр ящыгъу, шъэныгъэхэми пари хамышъыкӀыу». Я пщы Тораманым 500 гъэм иде, зэкӀуэ хьэлъч ишъа Пенджабым пхырыкӀыу Каушамбирэ Варанасирэ нэгъунэ, Магатхам и кум нэса хъуа. Тхыгъэ Гуалиурам щыӀэмкӀэ (515 гъэ) икъуэ Махиракулам зэр Индиу иӀыгът. Михриулым и къалэнэхъышъхьэр Сун Юным зэритхымкӀэ Гандхарам щыӀэт, ауэ Суан Цзаным зэритхымкӀэ Сагала къалэм иде щыӀэ. Индиэ пщыхэм гунхэм я ӀэнатӀэр къалыта, ар къэзыӀохут Матридасэрэ абы и къуэмрэ я тхылъхэм Гуджарат иде къагъуэтахэр. Индиэм, китайхэм, византий къэӀуэтэгъуэхэр - псори зыуэ и гугъ яшъыр Михиракулам и бзэджагъым. Архиологиэми апхуэду къыхокӀыр VI лъэхъэнэм Ишъхъэрэ Индиэм и хьэлъэгъуэ зэману зэрщытар.

Гунхэм зэфӀэгъувэфынутэкъым къэрал быдэшхуэ, куэд мышъу Кашмир лъэныкъуэмкӀэ ирагъэкӀахэ. Ауэ абым къышъхьэпахэр Гуптэхэракъым. Саураштрам лъэпкъ Майтракхэм псалъэ къуэдейкӀэ Гуптэхэм я ӀэнатӀэр къызэралъытэтэр. Мадхия-Прадешым махараджа Привраджакхэм 470 гъэхэм яуж я тхылъхэм гуптэ пщыхэм я гугъ яшъыжькъым, абым пэмыкӀыу шъхьэхуит хъуахэр Ипшъэ Кошалам я пщыхэр. Гуптэхэм я ӀэнатӀэр хэкуэдэху я къэралым пэмыкӀ лъэпкъхэм зэкъаӀэтын кӀадзэ, я къэралыкум пэт къыхокӀыр лъэпкъ Маукхари джоуэ, яужым ӀэнатӀэпашъхьэ «Пэштыхьышхуэ, пэштыхьхэм я Пэштыхь» джоуэ




#Article 53: Гупэж (154 words)


Гупэж (лат-бз.: Aquilegia vulgaris, ур-бз.: Водосбoр) — гъэбжыгъэкӀэ псо къэкӀыгъэ, лӀэужьыгъуэ гупэжым ящыщ ( Aquilegia ), лъэпкъ кӀэпхъпащӀэм хэт.

ШӀыпӀу хиубыдэхэр курыт, ипшъэ Еуропэм, Скандинавым. Ишъхъэрэ Америкэм ирахьауэ абыми къыщокӀ. Урысейм еуропэ лъэныкъуэм къыщокӀыр.

КъыздэкӀыр губгъуэхэм, мэзхэм.

Жэпкъым къудамэ бжыгъэ къыпидзу, къуиуэ иэ бацу щыт ишъхьамкӀэ, илъэгагъыр см. 30 - 70 хуэдиз мэхъу.

Тхьампэхэр кӀагъымкӀэ нэхъ нэху щыт ишъхьамкӀэ нэхърэ, пхъашэху. Тхьампэ лъабжъэхэм Ӏутхэр щырыщу зэгуэтхэ, кӀы кӀыхьхэм япыту, ишъамкӀэ бгъуэуэ щыту, икӀапэмкӀэ памцӀу, я кӀыхьагъымкӀэ см. 2, 5 - 5 хуэдиз хъууэ, бгъуагъкӀэ см. 1, 5 - 2 хъууэ. Жэпкъым фӀэтӀ тхьампэхэр апхуэдэ къэрабзу щытхэ ауэ я кӀыр нэхъ кӀэкӀыу щыт.

Гъагъэхэр шхъуантӀу, псыху, плъыжьу макӀыу хужьу щытхэ, я бгъуагъыр см. 4 - 5 мэхъу. Тхьампэхэм я кӀыхьагъыр см. 3, я бгъуагъыр см. 1, я пэр дзасу хъуреуэ щыт, я кӀэмкӀэ гъэчауэ цым хуэду, псыгъу тхьампэр еухыр.

Гъагъэм икум ит тхьампэхэр см. 1,5 - 2, 5 я кӀыхьагъу, хъуреуэ, я лапэмкӀэ гъэчауэ щыту.




#Article 54: Гъаф (157 words)


Гъаф (лат-бз.: Aquila pomarina, ур-бз.: Малый подорлик) — къуэкlыпlэ еуропэм щыпсоу бзу-шъакlуэ инхэм ящыщ.

Ицхэр гъуабджу щыт, шъхьамрэ кlыбымрэ нэхъ кlыф хъууэ. Кlапэмрэ, дамэмрэ ицыхэр гъуабджэ-нэху щытхэ. Идэмашъхьахэм цыхужьхэр хэлъу ирокlуэ.

Кlапэр кlэкlыу щыт, хуэхъуреуэ.

Бзыхэр нэхъ ин хъухэм нэхърэ, яфэмкlэ зэхуэду щытхэ.

Хъухэм яхьэлъагъыр кг. 1,5 — 2,0 мэхъу, бзыхэм кг. 1,7 — 3,0; якlыхьагъыр см. 59—67; хъум идамэм икlыхьагъыр см 45—50 мэхъу; бзым см. 47—53; зэгуэхауэ ябгъуагъыр см. 134—160 мэхъур.

Жыг зэхуакухэм — псынкlыу, джану мэлъатэ; губгъуэм — хому, занкlыу, дамэхэмкlэ ину дэмыуэуэ.

Еуропэм икъуэкlыпэ лъэныкъуэмрэ, ипшъэ-къуэкlыпэмрэ (Урысейм къуэхьапlэ лъэныкъуэмрэ, Къаукъазымрэ) губгуэхэм, мэзхэм нэхъ кlасу псыпцlэ мэзхэм ядекlэ щопсоу. Азиэ цlыкlум, Индиэм джоуэ. Шlымахуэкlэ Африкэм ипшъэ, ипшъэ-къуэкlыпэмрэ лъэныкъуэм мэкуэчыр.

Губгъуэхэм, мэз-губгъуэхэм, ипшъэ-къушъхьа лъэныкъуэхэм мы мэзышхуу лъэныкъуэ къыхах, губгъуэхэм нэхъ ягунэгъу.

Бгъуэхэр жыгышъхьахэм трашъыхь, куэдым пкъызэгуэкlыпlэ зэхуакум идежь иэ лъэныкъуэ-къудамэшхуэхэм м. 7-17 лъэгагъу. Езы бгъуэр къудамэ гъумхэмкlэ зэтралъхьа, икlуэцlым пхъафэ, къудамэ псыгъуэ, тхьампэ, удз ираубгъу. Бгъуэм ибгъуагъыр см. 50—110; лъэгагъыр см. 30—80; кlуэцl лъэныкъуэм икууагъыр см. 4-5. Джэдыкlыу ирилъхьар 1-2.




#Article 55: Гъуэжьудз (144 words)


Гъуэжьудз (лат-бз.: Hypericum, ур-бз: Зверобой) — къкӀыгъэхэм ящыщ Гъуэжьудзлъэпкъ (Hypericaceae).

ГъэбжыгъэкӀэ къэкӀхэм ящыщ, макӀыу гъэкъэкӀыгъу удзу щытхэ, пабжъэхэ, пабжъэшхуэхэ иэ жыгху къокӀхэ.

Жэпкъхэр янэхъыбэм, мы хъуреуэ адрей къэкӀыгъэхэм хуэду, плӀыму щытхэ.

Тхьампэхэр занкӀэху, кӀыхьу щытхэ, я лъапэхэр кӀэкӀыу иэ занкӀыу жэпкъым фӀэсу.

Гъагъэхэр зэрызу иэ гупышху зэхэтхэ. Тхьамэ тхурытхурэ ятет, макӀыу плӀы ятет мэхъур, дышъафу иэ гъуэжьу щыту я фэр.

Лъэпкъым 110 хуэдизкӀэ зэшъхьащокӀхэр, нэхъыбу ШӀыгум Ишъхъэрэ ныкъуэмкӀэ иэ тропикхэм нэхъ ягъунэгъу, ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ къэкӀху. Нэхъыбэдыду здэщыӀахэр Хы Курытым иӀуфэ лъэныкъуэхэм.

Урысейм илъэпкъхэм ящыщу зытӀущ къыщокӀыр; еуропэ лъэныкъуэмкӀэ - Hypericum perforatum, Hypericum quadrangulum. КъэкӀыгъитӀри удз гъэбжыгъу къэкӀхэм ящыщ, я лъабжъэхэр шӀым къыкӀэну. Я гъагъэхэр тӀуми гъуэжьу щыт; удзытӀри хъушхъу ялъытэ.

ПэмыкӀхэм ящыщу- гъэпсом удзыфу щыт Hypericum calycinum, Hypericum oblongifolium, къудамэхэр плъыжьыху, итхьампэхэр кӀыхьу щыту. ( Гималай къушъхьахэм къыщокӀыр ), Hypericum androsaemum ( Ишъхъэрэ Еуропэм щыщ ), аищыр удзгъагъэ хуэду ягъэкӀхэр Ӏарысу.

Къышъхьапагъэм шъхьакӀэ ягъэкӀхэр:




#Article 56: Демократ Джэрмэн Республикэ (182 words)


Демократ Джэрмэр Республикэ (ДДжР, мы официалу цӀэ зэрихьар КъуэкӀыпӀэ Джэрмэн) — социал республикэ, советхэм оккупациэ яшъа Джэрмэным и шӀыпӀэм къыхэкӀауэ 1949 жэпуэгъуэм и 7. ФДжР-м дэкӀыгъу зэхохьэхэри 1990 жэпуэгъуэм и 3, кэралыр мэкӀуэд. 

Джэрмэныр ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм и къэру къымыхьа яуж Антигитлер коалициэм хэта къэлалхэм оккупациэ шӀыпӀиплӀу ягуэча - советым я, америкэм я, британым я, фрэнджым я джоуэ. Апхуэдэ къабзу Джэрмэным и къалэ нэхъышъхьэ Берлинри ягуэча. ЯпэрейкӀэ Джэрмэныр зыуэ къгъэнэн ягугъэт, ауэ Зауэ шӀыӀэм яуж, зэгуэта къэралхэм зэпэубыдыныгъэ къахэкӀахэм къэралыр тӀууэ зэхэкӀа ФДжР-э ДДжР-э джоуэ. 

Къэралым шъхьэщыувар Вилгелм Пик (1960 гъэм нэгъунэ). Варшавэ тхылъым и Организациэхэм хэту, Эконом дэӀэпыкъуэгъу Хасэм хэту ДДжР нэхъ здеплъэкӀыу зызтригъапсэтэр Совет Зэгуэтхэм.

ДэӀэпыкъуэгъуэ ин къэрал зэфӀэувэжьыным Совет Зэгуэтхэм хуашъат. ДДжР къэрал индустиэмкӀэ лъэшу щытт, абымкlэ Еуропэм 6 пӀэр иӀыгъу. Экономикэр планкӀэ шъауэ щытт. Индустриэм и лэжыгъэхэр - машинэшъыгъэ, гъушӀлэжьыгъэ, химиэмрэ кӀэх лэжьыгъэмрэ, элекротекнологиэ, элетроникэ пэмыкӀхэр джоуэ. ДДЖр-м я псэукӀэр адрей къэрал соц. лагерым щыщхэм нэхъри нэхъыфӀу щытт.

Къэралыдзэм зэреджэтэр Лъэпкъ джылэ армиэ (ЛъДжА). 1987 гъэм и бжыгъэр 120 000 хъут. Къэралхэр зэхэхьэжьа яуж ЛъДжА-р ФДжР-м и къэралыдзэм хэмыхьу, хом-хомурэ зэхагъэкӀа, и текникэм и нэхъыбэр пэмыкӀ къэралхэм ираща. 




#Article 57: Хъутей Жылэ Республикэ (380 words)


Хъутей Жылэ Республикэ (Хъутей дэмыгъэ тхыбзэжъкӀэ: 中華人民共和國, Хъутей дэмыгъэ тхыбзэкӀэмкӀэ: 中华人民共和国 ) — къэрал КъуэкӀыпӀэ Азиэм хэт, джылу дэсысмкӀэ дунейм япэрей 1,3 млрд. фӀокӀыр, дэсым и нэхъыбэхэр этникэ хъутхэм щыщ, зэрзэджэхэр - хань. ШӀыпӀэ иубыдымкӀэ дунем ещанэ Урысеймрэ Канадамрэ яуж ит.

Хъутей Жылэ Республикэ зэртраӀуэрэ 1949 гъэм къэралым ӀэнатӀэр зыӀыгъыр Хъутейм и Коммунист партиэ абым пэмыкӀыу иджыри 8 политик партиу щыӀэ, ККП-м гуэтху.

Хъутейм и тхыдэр бэгъуа тхылъхэмкӀэ, ахэр архиологиэмкӀэ къыкӀаххэм епхауэ зэрагъэлъыту и тхыдэр зэфӀагъэувэ пэсырей лъэхъэнэхэм щыкӀэдзауэ. 

Хъутей цивилизациэр дунейм и нэхъ жъыдыдэхэм ящыщ. Езы Хъутей тхыдэ-шъэныгъэхэм къызэрыӀуатэмкӀэ и ныбджыр илъэс минитхум носыр, ауэ пэсырей тхыгъэ щыӀахэм къагъэлъагъуэмкӀэ 3, 500 илъэс паубыду зтепсэлъыхьхэр. Пэсырейм къыщыкӀэдзауэ администрациэхэмкӀэ гуэчауэ къэралым и ӀэнатӀэр зэрыщытар, пэщтыхь лъэпкъхэм зэрахъуэкӀми а ӀэнатӀэ системэр къанурэ, нэхъ бэлыхь хъууэ, нэхъ зэфӀэуву къэралым куэду къышъхьэпа къэру къыштэным, нэхъ лъэш хъуным шъхьэкӀэ адрей къэрал гъунэгъухэм елъытамэ.

ПолитикэмкӀэ уэплъмэ илъэс мин бжъыгъэкӀэ Хъутейр къэрал зэгуэт-зэхэгъэкӀауэ и тхыдэр макӀуэ. Хъутейм и шӀапӀэм зэкӀэлъыпыту хамэ быйхэр къытеуэт, ауэ хэт къытемыуами, къэралыр имыубыдами кӀэх езы бийхэри Хъутей хъужьхэт. Иджырей Хъутей лъэпкъыр лъэхъэнэ бжъыгъэкӀэ зэхэхьэ азиэ лъэпкъхэмрэ Хъутей лъэпкъхэмрэ я културэ я политикэ хабзэхэмрэ, милыуан бжыгъэ лъэпкъ куэчынхэри абым хэту. 

Дыгъэгъазэм ДжРК зэрыхъурэ конституциэ плъы кыдагъэкӀауэ хэхат къэралым (1954, 1975, 1978, 1982 гъэхэм). Джылэ Республикэ Хъутейм и КонституциэмкӀэ (дыгъэгъазэ 1982), ДжРК - демократ диктатура лъэпкъ зиӀэ социал къэрал. Къэралым и нэхъышъхьэ ӀэнатӀэр - зы зэхуэсу Хъутейпсом и лъэпкъ тхьэмадэхэм я хасэ (КЛъТХ), 2 979 депутат хэту, ахэр куейхэм я зэхуэсхэм илъэситхукӀэ хахху. 

Депутатхэр куэд зэрыхъум шъхьэкӀэ сессиэхэм я зэхуакум КЛъТХ-ым и лъэжьыгъу хъуар зышъхэр ЗэзмыхъуэкӀ Комитет депутатхэм хэхам ящыщху, нэрыбгэ 150 хъууэ. 

Хэхынхэм хэхьэхэр Хъутейм и Коммунист партиэм щыщ депутат къуэдейрэ партий демократхэм хуэду зэджэхэмрэ, ахэр Хъутейм и Джылэ чэнджэш политикэ хасэм хохьэхэ (КДжЧПХ). Шхьэхуит ӀэнатӀэ администрациэ зиӀэхэр Гонконгрэ Макаорэ. 

Депутат КЛъТХ-м хэту хъуар, псори иэ коммунист иэ демократ партиэм щыщхэ. 

ДжРК и тхьэмадэр - Ху Дзиньтао, генерал секретарь Нэхъышъхьэ комитет Хъутейм и Коммунист партиэм (НКККП).

ДжРК-м и Дзэм и Нэхъышъхьэ Хасэр 1982 гъэм зэӀуаха. И япэрей тхьэмаду тетар Ден Сяопин, 1990 гъэм абы ипӀэм Дзян Дземинь иува.

Джылэ республикэ Хъутейр куей 22 иӀыгъ и ӀэнатӀэмкӀэ, абы пэмыкӀыу Хъутейм и провителствэм Тайвань хы тӀыгур и 23 куейу къэлъытэр. Абы нэхъыбу ДжРК-м автоном куейу 5 хохьэ, Хъутейм и лъэпкъ нэхъ цӀыкӀухэр здыщыпсом, муниципал куейуэ 4, къалъэ нэхъышъхьэхэм я ӀэнатӀэм кӀэту, специал администрациэ куейуэ тӀу.




#Article 58: Джэнета (121 words)


Джэнéта (лат-бз: Genetta , ур-бз.: Генетта ) — шъакlуэ псэушъхьахэм ящыщ, класс шэрыпlым яхэт. Иплъэпlкъыр кlыхьу (50 см.) езыр лъахъчу, цыр lуву ауэ шъхьацlыр кlэкlу щыт, уэгу-фlыцlу хэлъу, икlапэр бэлацу щыткъым, икlыхагъыр 50 см. Лъэпlкъу 6 мэхъхэ янэхъыбэр Африкэм игубгъуэхэмрэ тропик мэзхэмрэ щопсохэ. Абы пэмыкlыу ишъхърэ-къуэхьапlэ Еуропэми (Эспаниэмрэ Фрэнджымрэ) абде инэхъыбэм мэзхэ, къуэхэм щопсоу псым нэхъ игъунэу. Псэушъхьа цlыкlу, бзу, бзухэм я джэдыкlэ, цlыв амэ ешх. Джэщкlэ шъэкlуэн нэхъ къыхехыр. Я кlасу пхъышъхьа-мышъхьахэр яшхыр. Хадэм хэхьан, унэм кlэхьани хъун. Къуэхьапlэ Африкэм мэз джэнéтар джэщ зэрыхъу джэдэщхэр ихъункlын кlедзэ. Махуэкlэ жыгышъхьахэм иэ нывэ зэхуакухэм кlэлъхэ жэуэ. Гъэпсом зэпохьафхэ, 10-12 тхьамахуэкlэ мэпсэф, къылъхур 1-4 чыру, анэм мэзихкlэ шэкlэ егъашхэгэ. Илъэскlэ анэм дэкlыгъухэ. 

Джэнéтахэр арысэ мэхъу кlэху, Африкэм куэду унагъуэм щыlыгъхэ фейрэ, дзыгъуэрэ ирагъэукlыу.




#Article 59: Джэрмэн (318 words)


Джэрмэн Федерациэ Республикэ, Джэрмэн (; ур-бз.: Федеративная Республика Германия, Германия) — къэрал Еуропэм икум. И гъунапкъэхэр здырикӀуэр Диниэм, Лахь жылэм, Чехым, Аустрэм, Шуэцарэм, Фрэнджым, Луксембургым, Белгэм, Нидерландхэм.

Къалащхьэр — Берлин. Къэрал ӀэнатӀэр — парламент республикэ. Къэралыр 16 къедзыгъуэкӀэ гуэшащ. Джэрмэныр Еуропэ Зэгуэтым, ЛъэпӀкъ Зэгуэт Хасэм яхэтщ.

Япэдыду джэрмэнхэмрэ келт лъэпкъхэмрэ я гугъ тхыдэм щащӀыр пэсырей алыджхэмрэ урымхэмрэ. Апхуэду яперей дыдэхэм ящыщыр 98 гъэ ди лӀэщӀыгъуэм щыщу. Тацитым тхыдэ-тхыгъэм иритхауэ щыта. Урым къэралыр хэкӀуэда яуж КъухьэпӀэ Еуропэм Франк къэрал зэфӀоувэщ 300 илъэс текӀа яуж, Карлышхуэр тету. Карл икъэрал-щӀыпӀэм иджырей къэрал бжыгэр хеубыдэ, Джэрмэнри ящӀыгъуу. Ауэ Карлышхуэ и къэралыр куэдрэ щыӀакъым, и къуэрылъхухэм ягуэшыжри къэралищ хъуа — КъухьэпӀэфранк (яужкӀэ Фрэндж хъуащ), КъуэкӀыпӀэфранк (яужкӀэ Джэрмэн хъуащ), Курыт Къэрал (яужым Урым, Прованс, Лотарингэ хъужащ)

Джэрмэн къэралыр къыщыхъуар 2 мазае 962 гъэ рауэ ялъытэ. А махуэм пщы Отон I Рим Хэкум техьа. Пщыхэр тауэ мыпылъами Рим Къэралыр (Урым Къэрал) зэгуэту яхуэмыӀыгъу бжыгъу зэгуэкӀащ, къэрал хуиту. Апхуэду 1806 гъэм нэгъунэ щыта, фрэндж Наполеоныр къохьари Джэрмэным и нэхъыбэмрэ, Аустриэмрэ еубыд.

ЕтӀуанэ Дунейпсо Зауэм хэкӀуэда яуж къэралъыр пӀлӀыуэ ягуэшри акупацэ ящӀыр советымрэ, америкэмрэ, британымрэ, фрэнджымрэ джоуэ. 1949 гъэм америкэм, британиэм, фрэнджым яӀыгъар Джэрмэн Федерациэ Республикэ ящӀыр, советым иӀыгъар Демократ Джэрмэн Республикэ мэхъур

Къуажэхэм жылу дэсыр 10 % къуэдеращ, 90 % къалэхэмрэ, къыбгъэдэт урбанизациэхэмрэ.

Къалэ нэхъ инхэмрэ, жылу дэсхэмрэ (2008 гъэмкӀэ): Берлин — 3 424 700; Гамбург — 1 773 200; Миунхен — 1 315 400; Колн — 996 700; Франкфурт Майным — 670 600.

Лъэпкъхэр

Нэхъыбэр - джэрмэнхэращ (92 %), Бранденбург Саксониэ къедзыгъуэхэм лужхэр, сербхэр мэпсэу (мин 60); ищхъэрэ лъэныкъуэм Шлезвиг-Голштейным — даниэхэр мэпсэу (мин 50), абы нэмыщӀу хэкум 6 750 000 милыуану хэку-хэсу щопсэухэ, абыхэм: тыркухэр — 1 749 000; япэрей Югославиэм щыщ — 930 000; Урысейм — 187 000; Хуэхуэлейм — 129 000

Джэрмэным я нэхъыбэр — чыристэн, ахэм: католику — 32,4 %, лутерану — 32 %, мыслимэну — 3,2 %, журт диным пылъу — 0,12 % абы нэмыщӀу 31 % джэрмэным иджылэр Тхьаншэ.




#Article 60: Дзыдзэ (118 words)


Дзыдзэ (лат-бз.: Martes, ур-бз.: Куница) — шэрыпl шъакlуэ, дзыдзэ лъэпlкъым (Mustelidae) ящыщу.

Я зэфlэтыкlэмкlэ дзыдзэхэр мы ин дыду щытхэ, лъэгу-теуву зокlуэхэ, лъапэхэм лъэхъуамбэ тхурытху ятет, лъэхъуамбэхэр хыиут щыту, лъэбжъамэ памцlэ-цlыкlу къыдигъэж пыту, инэlур памцlу щыт, тхьакlуэ кlэкlыу. Ипlкъыр псыгъуэ-кlыхь, цы lув кlыхьу тету. Икlапэр кlыхь, икlыфэ ныкъуэм хуэдиз мэхъу ебгъэлъэтэмэ. Дзэхэр памцlэ, дзэжъу 5/6 жэдэт, икlэм ититlхэрр цlыкlу щыт. Я цыр гъуэжьфэм къыщыкlэдзауэ гъуабджэ-къуафlцlафэм носыр, здэпсомрэ зыщыщымрэ елъытауэ.

Дзыдзэхэр псэушъхьа шъакlуэм ящыщ. Нэхъ кlасу яшхыр зэшъакlуэхэр: кlэпхъ, дзыгъуэ, фей, тхьакlумэкlыхь, бзу, цlыв, бжъэжъей, джэдыкlэ. Ягъуэтмэ пхъышъхьа-мышъхьа, дэ lамэ.

Дзыдзэхэр зэрызу псоу псэушъхьа, щызэпыхьахэр гъатхэм якlэм гъэмахуэм ипэм. Къилъхур тхуы хуэдиз чыр; къуиху нэфху, гъатхэм ипэм къелъхухэ. Мэзитl хуэдизкlэ гъуэм исхэ янэр якlэлъыплъу, мэзищ-мэзипlлlым анэм хут ишъын кlедзэхэ хом-хомурэ.




#Article 61: Дзэлыкъуэбгъэ (188 words)


Дзэлыкъуэбгъэ (лат-бз.: Aegypiinae, ур-бз.: Грифы) — псэушъхьа, шакlуэ-бзу, бгъэхэм ящыщ

Якlыхьагъыр см. 95 - 114, яшъхьамрэ пшъэмрэ цыкlэкl нэхъ теткъым псэхэлlэл, кlуэцl-фэцlхэр щашхым къатемынэн шъхьакlэ. Дамэхэр бгъуэшху щытхэ, куэдрэ жьым ерсыну тегъэпсыхьауэ псэхэлlэл лъыху (нэхъыбэ дзэлыкъуэбгъэ яшхын), Я лъакъуэхэр адрей бгъыхэм хуэду яубыдыфу яхьыфкъым шхыныр, зекlуэнымрэ, къэжыхьынымрэ зтегъэпсыхьа къуэдер.

Дунейм ишlыпlу хъуам щопсоухэ Аустралиэм щымыхъукlэ. Ипшъэ Еуропэм, Африкэм, Ишъхъэрэ Азиэм, Ипшъэ Америкэм, Ишъхъэрэ Америкэм.

Къушъхьа лъэныкъуэшэмкlэ нэхъ заlыгъхэр ауэ губгъуэхэмкlы щыпсоун мэхъур ( шхын ирикъуу ягъуэтмэ ). Урысейм мы куэчу гъэпсом здэпсор Къаукъазым. Iуашъхьахэм м. 3 000 бгъуэхэр щешъыр, Алтайм м. 2 000 фlэкlыу.

Илъэс щырикъухэм дзэлыкъуэбгъэхэр зэфlэувауэ щытхэ, мазае – гъатхэпэхэм идежь я бгъуэхэм йокlуэлъэжьхэ, кlэ ямышъу, зэрамхъуэкlыу. 

Бгъуэхэм я бгъуагъыр см. 130 - 140, я лъэгагъыр см. 60 - 200. Бгъуэ кlуэцlым гуафэ, пхъафэ, удз, цы такъырхэр ираубгъуэ.

Джэдыкlэ щыгъэтlылъыр гъатхэпэм, зы мы нэхъыбу. Джэдыкlэм ифэр хужь-фlеифу щыт, плыжьу-гъуабджэу хэпхъауэ.

Джэдыкlэхэм хъури бзыри зэрахъуэкlху тес махуэ 55. Къыщыричхэр накъыгъэм ияпэрей махуэхэм. Чырхэр хомурэ хохъуэхэ, мазэ щырикъу къуэдем икlыфэцхэр къытокlэн кlадзэ, дамэцхэр см. 2-3 носыр, мэзитl щырикъухэм бадзэуэгъуэм ияпэрей махуэхэм цыр икlыфэм фlыуэ тет, ауэ икlапэмрэ идамэмрэ кlэкlыу щытхэ. Бгъуэ исын-пlыныр 3 - 3, 5 мазэкlэ йокlуэкlыр.

 




#Article 62: Домбей (285 words)


Домбей (ур-бз: Зубр; лат-бз.: Bison bonasus) — Шэрыпl классым хэт, бизонхэм ящыщ, бжъэнэкlы лъэпlкъым ящыщу, Американ бизоным ехьч lэй, зэхэхьи мэхъу. Абы шъхьакlэ зэзэмызэкlэ зыуэ ялъытэхэ.

Домбейр нэхъ ину нэхъ хьалъу щыт Еуропэм ишlэм ис псоушъхьахэм, икlы изакъуэ къэнэжьа мыlарыпl былымым ящыщу. Икlыхьагъыр 330 см мэхъу, илъэгагъыр метритlым фlокlыр, ихьалъагъыр зытоннэм носыр. Бизонми хуэду, цы гъуабджэ ув тет, шкlэхэм яр плъыжьыфу щыт. Шъхьао хуэкlэкlыу щыт, егъэзыхауэ, жакlэ тету, мыину бжъакъуит иlа. Домбеймрэ Бизонымрэ lэуэ зэшъхьащыкlкъым. Домбейм иджабэр нэхъ лъагэ, ибжъакъуэхэмрэ икlэпэмрэ нэхъкlыхьхэ. Домбейм ишъхьар Бизоным ем нэхъри нэхъ lэта, гъэ хуабэр къыщихьакlэ Бизоным икуэпкъхэм цыр йокlыр, кlэкlыу къонэ, Домбейм илъэспсом зэркlыфу цыр зэхуэдизу тет. Яинагъкlэ тlури зэхуэдиз ауэ Бизоным ипlкъыр егъэзыха хуэду зэрщытым шъхьакlэ нэхъ быдафэ тоуэр.

Домбей лъэпlкъыр тlуэ ягуэч - беловеж домбейрэ (B. b. bonansus) къаукъаз домбейрэ (B. b. caucasus). Къаукъаз домбейм ицыр нэхъ къуафlцlэ икlи нэхъ бэрину щыт.

Япэдыду Домбейхэр здэпсоуар Переней хы тlыгуныкъуэм къыщыкlэдзауэ Сыбырым икъуэхьапlэм нэгъунэ, абы Инджылызымрэ Скэндинавиэм я ипшъэ лъэныкъуэр хэту, а хэкушхуэм мэз закъуэкъым здыкlэсахэр, губгъуэми итахэ. Цlыхум зэпимыуду зэрешъакlуэм шъхьакlэ Домбейр мэздэгу къуэдехэм къыкlыкlэнар. Полшэм иде зы къэнэжьар 1921 гъэм брэкониерхэм яукlа, Къаукъазым щы къэнэжьар 1926 гъэм яукlа, lуашъхьа Алоус идежь. Идыпсу щыlа Домбейхэр, зоопаркхэм къырагъэкlауэ, специал программэмкlэ, зэфlагъэувэжьыным шъхьакlэ. Заповедникхэм: Полшэм, Урысыхум, Литуэм, Молдавиэм, Укрэинэм, Къаукъазым джоуэ.

Домбейхэр гупурэ мэпсоухэ щым къыщыкlэдзауэ тlокlым нэгъунэ, джэмрэ шкlэрэ зэхэту. Гупым янэхъыжъыр джэм сытчыгъуи. Гухэм язакъу мэпсоухэ, илъэсым зэ нэхъ джэмхэм гупым яхэмыхьу. Джэмым яхэхьан щыхуэжьэр дунем елъыта: хуабэм, шlыlам, къэру яхуримыкъумэ. Абы шъхьакlэ Домбей зэповедник-зэказникхэм яlыгъхэр ( фlыуэ здагъашхэм ) гур щыхуэм иде джэмхэм яхэхьафыну, дунер фlымэ. Хуиту псо Домбейхэр шыщхьэIу – фокIадэм яхохьа джэмхэм. Гухэр зэпеуэн кlадзэмэ хьалъу зауlажьинкlи мэхъур. Шlымахуэм гуп зтlущыр зэхыхьауи мэхъу зыгупышху, гу зтlущи яхэту. Джэмыр мэзибгъукlэ псэф. Накъыгъэмрэ мэкъуауэгъуэмрэ язэхуакум малъхуэхэ.




#Article 63: Дыгъужь (340 words)


Дыгъужь (лат-бз.: Canis lupus, ур-бз.: Волк) — псэушъхьа шъакӀуэ, шэрыпӀхэм ящыщ, хьалъэпкъ. ХьэӀуцыдзхэмрэ кайотхэмрэ ядэкӀыгъу дыгъужъхэм хэт. Генетикэ шъэныгъэм зэригъэлъагъуэмкӀэ унагъуэ хьахэр дыгъужъхэм къатекӀауэ ягъува.

Дыгъужьыр хьалъэпкъхэм я нэхъ иным ящыщ, икӀыхьагъыр (кӀапэм дэкӀыгъу) см. 160 нос, илъэгагъыр см. 90 нос, ихьалъагъыр кг. 62 нэгъунэ носыр.

Япэрей лъэхъэнэхэм дыгъужъыр шӀыпӀэ нэхъыбэхэм щыпсот Еуразиэмрэ Ишъхъэрэ Америкэмрэ. Иджырей лъэхъэнэхэм шӀыпӀэ здэпсомрэ, псэушъхьахэм ябжыгъэмрэ куэдкӀэ нэхъ макӀэ хъуа. Лажьэ зтелъыр цӀыхум иӀашъагъэм. Дунем илъэныкъуэ бжыгъэхэм дыгъужьыр куэдыным нэса ауэ абы емылъытауэ иджыр къыздынэсым цӀыхур йошъакӀуэ дыгъужъым, игъашъэмрэ былым зэрихуэмрэ тегушъхьыху, иэ ауэ сытми джэгу-шъакӀуэнымкӀэ яукӀыр.

Дыгъужъхэм я инагъымрэ я хьалъагъымрэ Ӏэуэ зэшъхьащокӀхэ шӀыпӀэ здэпсом елъытауэ, Биргмэн къызэрилъытамкӀэ ( шӀыпӀэ нэхъ шӀыӀахэм нэхъ ину щытхэ ). Янэхъыбэм лъэгагъыр см. 60 - 85 носыр, кӀыхьагъыр см. 105 - 160, хьалъагъыр кг. 32 - 62. Ишъхъэрэ лъэныкъуэхэм Ишъхъэрэ Америкэм дыгъужъ гуэрэхэм я хьалъагъыр кг. 77 фӀокӀхэр, нэхъ индыду дыгъужъ къагъуэтар Аласкэм идежь 1939 гъэм, ихьалъагътэр кг. 80 хъут. Лъэпкъ нэхъ цӀыкӀу къалъытэр хьарып дыгъужъыра, дыгъужьыбз зэфӀэувахэм яхьалъагъыр кг. 10 фӀэкӀкъым. Гуп-зэхэтхэм дыгъужъыхъухэр счыгъуи бзыхэм нэхъри нэхъ ину щытхэ 20 % хуэдизкӀэ, нэхъ натӀэшхуэ шъхьауэ щытху.

ИаплъэпкъымкӀэ хьашхуэ тхьакӀумэпамцӀэм ехьчхэ. Лъакъуэхэр кӀыхьу, къэрууфӀу, илъэкъуапӀэм икӀыхьагъыр см. 15 хуэдиз, ибгъуагъыр см. 7 хуэдиз курытит лъэхъуамбэхэр куэдкӀэ гупэм къыхокӀхэр абыкӀэ хьалъэкъуапӀэм хагъэгъуащэкъым. НатӀэшху щыт, нэӀу бгъуэуэ, илъэныкъуэхэмкӀэ жъэкӀацу цыр тету, инэӀушхуэмкӀэ ХьэӀуцыдзхэмрэ кайотхэмрэ ямыхьчу щыт абыхэм яр нэхъ Ӏузу, памцӀу щыт ИкӀи инэӀумкӀэ псэушъхьа-шъэныгъэ азэгъуэхэм зэхашъыкӀыр къыригъэкӀыфу: бзаджэгъуэ, къытехьагъуэ, даӀуэгъуэ, шъэбагъуэ, гуфӀэгъуэ, гузавэгъуэ, сакъыгъэ, шъэхугъэ, чынагъуэ.

ИкӀапэр кӀыхьу, гъуму щыт хьахэм я кӀапэхэм елъытамэ счыгъуи егъэзыхауэ щыт.

Дыгъужъхэм яцыр Ӏуву, кӀыхьу щыт. Дыгъужъ лъэпкъхэм цым ифэр куэду зэшъхьащокӀхэр, шӀыпӀэ здэпсохэм тегъэпсыхьауэ. Мэзым щыпсоу дъыгъужъхэм яфэр псыфэ-гъуабджу щыт, тундрэ лъэныкъуэхэм щыпсохэр - нэхъ нэхуу, хужьым нэсу щытхэ, пшахъуалъэхэм щыпсохэр - псыфэ-гъуэжьыфу щытхэ, Азиэ Курытым икъушъхьахэм щыпсо дыгъужьхэм я фэр - гъуэплъу щыт. Абы пэмыкӀыу хужьыбзу, плъыжьу иэ фӀыцӀабзу щытуи къохъухэ зэрызу.

Еуропэм нэхъыбу дыгъужъхэр къыздэнар Эспаниэм, Украинэм, Урысейм, Урысыхум, Португалым, Урымым, Полшэм, Скандинавхэм, Балканхэмрэ, Балтикэ къэралхэм. Азиэм здэпсохэр Корейм, Китаймрэ Индиэмрэ илъэныкъуэ гуэрэхэм, Азэрбиджаным, Къэзахъстэным, Афганистэным, Ираным, Иракым, Аравий хы тӀыгуныкъуэм ишъхъэрэ лъэныкъуэр. Ишъхъэрэ Америкэм Аласкэм къыщыкӀэдзауэ Мексикэм нэс щопсоу.




#Article 64: Дэшхуей (104 words)


Дей (лат-бз.: Juglans regia, ур-бз.: Орех грецкий) — жыг дэхэм ящыщ къэкӀыгъэ.

ИпӀкъым фэ псыфэ телъ, хуэзанкӀыу, мы зэгуэудауэ, икъудамэхэр фӀыуэ зэкӀэкӀыу пкӀашъэ ин ешъри, жыгышхуэ мэхъур.

Тхьампэхэр бжыгъу зэхэтхэ, 4, 6 иэ 8-уэ пытхэ, езы тхьампэхэр инкъым мм. 40-70 мэхъухэ, хуэпсыгъуэ-кӀыхьу, жыгыр щыгъагъэм иде къотӀэпӀхэ.

Езы дэхэм фэ Ӏув ятелъ, кумкӀэр быду щыт. Щыхъухэм идежь, фэр мэгъу, тӀууэ зэгуочыри езэр-езыру дэм къыкӀэрокӀыр.

Пэсырей лъэхъэнэхэм къыщыкӀэдзауэ дейр Ӏарысэ ящын кӀадзат, яужкӀэ бжыгъэ зэщымыщу къыхагъэкӀауэ. ЗэрзэшъхьащыкӀхэр я тхьампэхэмкӀэ, къудамэхэр зэрыкӀымкӀэ, кумкӀэм ибыдагъымкӀэ...

Жыгым ипхъэр ӀашъагъэмкӀэ кӀасэ мэхъу, фӀыуэ къалъытэ.

Езы дэхэр шхыным куэду макӀуэ, халъхьа, дагъэфӀы къыхашъыкӀыр нэхъыфӀхэм ящыщу къалъыту (ауэ кӀэху мэкӀуэд, кудрэ яӀыгъыфкъым)




#Article 65: Елэн (343 words)


Елэн ( лат-бз.: Vormela peregusna, ур-бз.: Перевязка) — шэрыпӀ псэушъхьэ, дзыдзэ лъэпкъым ящыщ. КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Азиэ КъуэхьэпӀэмрэ Курытымрэ щопсоу.

И сурэткӀэ елэныр губгъуэ дзыдзэм ехьч, ауэ нэхъ цӀыкӀу щыт. И кӀыхьагъыр см 29-38 мэхъу кӀапэр хэту. Инхэм я хьэлъагъыр г 370-730 мэхъу. Адрей псэушъхьэ я лъэпкъым хэтхэм елъытамэ елэнхэм я хъухэри я бзыхэри зэхуэдиз, я инагъкӀэ зэшъхьэщыкӀхэкъым. Я кӀыфэр псыгъуэ кӀыхьу щыт, лакъуэхэр кӀэкӀыу, дзыдзэ псоми хуэду. КӀыфэм ишъхьэмкӀэ гъуабджэ-кӀынфӀу щыт, гъуэжь хэпхъауэ. И кӀагъымкӀэ фӀыцӀу щыт. Я нэӀур фӀыцӀэ хужьу зэхэлъ, хужьу я жэм ихъуреягъымрэ натӀэмрэ ирокӀуэ, яужкӀэ еху. Я тхьэкӀумэхэр иныфӀу щытхэ, кӀапэр бэлацэ.

Елэнхэм я шӀыпӀэр Еуропэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмрэ Азиэмрэ. Балкан хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ Азиэ КъуэхьэпӀэм носыр (Аравий хы тӀыгуныкъуэр хэмыту), Урысейм ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ хокӀыр, Китаймрэ Монголымрэ я ишъхърэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм нэс макӀуэ. Елэнхэр шӀыпӀэ нэхъ гъушъэхэм щопсоухэр , жыг здэщымыӀэ губгъуэхэм, пшахъуалъэхэм. ЗэзэмызэкӀэ удзкӀэ зэхэкӀа джабэ лъэныкъуэхэми щалъагъухэр. МакӀыу а псэушъхьэхэр къушъхьэхэми щагъуэтхэр м 3 000 лъэгапӀэхэм. Ди лъэхъэнэ къэкӀуэкӀым елэн куэдхэр санэхухадэхэм, паркхэм, хьаблэхэми щопсоухэ.

Я псоукӀэмкӀэ елэнхэр губгъуэ дзыдзэхэм яхьч. Нэхъ я фӀэфӀыр бджэхьэшъхьэмрэ джэщымрэ, макӀыу махуэхэм мэшъакӀуэхэ. И нэхъыбэм махуэр гъуэм ису ягъакӀуэ. Гъуэр иэ езыхэм къыратӀыкӀ иэ пэмыкӀ псэушъхьэхэм къагъэнауэ ягъуэтхэм иотӀысхьэхэ. Я гъашъэр зэрызу мэпсохэ, щы зэпыхьэнум идежь мыхъумэ. ШӀыпӀэ яубыдхэр зэхэхьэуи мэхъу ауэ ар зэпаубыду абы шъхьэкӀэ зэзау щыхъухэр макӀэ, и нэхъыбэм зэрмылъагъу, зэпэкӀэмыху псоун къыхаху. Згуэрэ къыщытеуэкӀэ иэ лыгъэ гуэрэ къыщыхъумэ и цыр еӀэтри и кӀапэр игупэмкӀэ егъазэ, абы ифэм къытеуам къыгуригъэӀуэн шъхьэкӀэ зэран зэрхуэхъуфынур. Ахэм мыхьэнэ къамыхьмэ елэным и кӀапэ кӀагъым къыреутхыкӀ мэ Ӏэй зиӀэ псы.

Елэнхэр шӀым зэршъакӀуэм хуэдэ къабзу, я лъэкъутӀым теувэху нэхъыфӀу заплъыхьын шъхьэкӀэ, жыгхэми дэпшеурэ мэшъакӀуэфхэр. Ауэ и нэхъыбэм зэрышъакӀуэр дзыгъуэхэм я гъуэхэм ипшъхьурэ. Зэ шъакӀуэхэр дзыгъуэхэм, жумэрэнхэм, жумэрэн гъуабджэхэм, бзухэм, щындырхъуэхэм, цӀывхэм. 

Елэным и псэфыныр мазэ пшъыкӀузым носыр, ар зытеухуар и яйцеклетка хур зыхэхьэр япэ шъыкӀэ «зегъэпсэху» яужым зэфӀэувэн кӀедзэ. Щылъхуэм идежь елэным зым къыщыкӀэдзауэ блым нэгъунэ шыр къыихьыфэну (нэхъыбэм плъы-тху къэлъху). Шырхэр цӀыкӀу Ӏэуэ, нэфу къохъухэ ауэ кӀэх хохъуэхэ, зы мазэ текӀа яуж бызышэр къагъанэ. Бзыхэм я Ӏэплъэпкъыр щызэфӀэувэр мэзищ щырикъум идежь, хъухэм илъэс щырикъум. Къагъэшъым шъхьэкӀэ яшъэр макӀэ ауэ ӀэрыпӀу яӀыгъхэр илъэсибгъу хуэдиз къагъашъэ.




#Article 66: ЕтӀуанэ дунейпсо зауэ (565 words)


ЕтӀуанэ Дунейпсо Зауэ (1939 фокӀадэм и 1 — 1945 фокӀадэм и 2) — дунейм и тхыдэм нэхъ зауэ инхэмрэ нэхъ зауэ лъыгъажэхэмрэ ящыщ.

Япэрей дунейпсо зауэр иуха яуж къэрал зи къэру къымыхьахэмрэ Джэрмэнри я хэту репатриациэшхуэхэр я тралъхьа. Джэрмэным и колониу хъуар фӀэкӀуэда и шӀыналъэми щыщ хэту, и армиэмрэ и хыдзэмрэ зэбгыригъэкӀыни хуэй хъуа. Зауэ зэхуаку зэманыгъуэм къэралхэм я зэпылъыныр Версал-Уашингтон системэкӀэ екӀуэкӀт. Лъэпкъхэм я Лигэ яшъа, лъэпкъэгъу организациу, кӀэуэ дунейпсо зауэ къэмыжьэным елэжьыну теухуауэ, зэпэубыдыныгъэ кӀэуэ къыкъуэкӀмэ абым теухуауэ чэнджэшыну.

Совет Зэгуэтхэр Версал-Уашингтон системэм хэмыхьауэ хъуа, изолациэм зэман гуэрэмкӀэ къинауэ, къуэхьэпӀэ къэралышхуэхэм совет ӀэнатӀэр къызарамылъытэтэм шъхьэкӀэ. Советхэм зэрыгугъамкӀэ дипломат блокадэр якъутэн Джэрмэн зи къэру къимыхьам пылъын кӀидзу 1920 гъэхэм.

ТекӀуэныгъэ зиӀа къэрал гуэрэхэм - Урымымрэ Японымрэ къэныкъуэкъу хъуахэ шӀыпӀэхэр щагуэчым Япэрей дунейпсо зауэм яуж, адрейхэм нэхъри нэхъ макӀэ къалъысауэ къалъыту. 1922 гъэм Урымым и ӀэнатӀэм Бенито Муссолини Ӏохьэ, и шӀыпӀэхэр нэхъ ин ишъын хожьэ, къэрал шъхьэхуитхэр иубыду - 1936 гъэм Эфиопиэр еубыд, 1939 гъэм - Албаниэр еубыд. 1931 гъэм Японым Манчыжурыр еубыд, 1937 гъэм Китайпсом йохьэ и дзэр.

Урымымрэ Японымрэ я зауэныгъэ агрессиэм Версал-Уашингтон системэр хегъэкӀуадэ. Абым идежь Совет Зэгуэтхэмрэ Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ Еуропэм и къуэкӀыпӀэ къэралхэм джоуэ зэдэӀэпыкъуэныгъэ тхылъ кӀатхэн ягугъэ, ауэ дзыхь зэдахуэмышъурэ зэпэубыдыныгъэ яӀэхэмрэ зэраныгъуэ бжыгъэ къыхокӀри тхылъым къэру къыштэкъым.

Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ я пэлитикэ «Хэгъэзыхьэныгъэм» къыхэкӀар Джэрмэным Аустрэр аннексиэ ешъыр 1938 гъэм, Чехиэслоуакыр зэхокӀ 1939 гъэм. Дунейпсо зауэ кӀэр йожьэ.

Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ зауэм хэхьахэр, къуэхьэпӀэ зауэгъунапкъым зауэ хъэрзыну ирагъэкӀуэкӀтэкъым. А лъэхъэнэм траӀуар «гъэшъэгъуэн зауэ». Зауэшхуэхэр хым идежь здырагъэкӀуэкӀтэр. Зэгуэтхэм Ӏохуншу зэрщысым шъхьэкӀэ Джэрмэным къышъхьопэри Даниэмрэ Норвегымрэ оккупациэ ешъыр 1940 гъэм. Зэгуэтхэм зекӀуэ яшъыр Норвегым ауэ къышъхьэпэгъуэ къыхэкӀкъым хэукъуэгъуэ бжыгъэ зэрашъым шъхьэкӀэ икӀи Джэрмэным и дзэр къуэхьэпӀэ зауэгъунапкъымкӀэ хэкӀын зэркӀидзэм шъхьэкӀэ.

Джэрмэныр Фрэнджым текӀуа яуж, и дзэр Британ хы тӀыгухэм егъакӀуэ, ауэ британ хыдзэмрэ уэгу-зауэдзэмрэ я пэщытыным пэмылъэшу и къэрур къыхькъым.

 

Советхэм я пхырыкӀыгъуэ щыхъум Курск къалэм идежь пхырыкӀыгъуэ иӀэ хъуа, абым джэрмэныдзэр лъэныкъуитӀкӀэ къэуэн игугъа. Курск зауэр Армиэ Плъыжьым и текӀуэныгъэкӀэ иуха. 1943 гъэм шъакӀуэгъуэмрэ дыгъэгъазэмрэ Тегеран идежь (Къэжэрым) конференциэ щекӀуэкӀа Сталин, Черчилл, Франклин джоуэ хэту, зтеухуатэр етӀуанэ зэуэгъунапкъэ Еуропэм шъын шъхьэкӀэ.

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр джэрмэн блокым и хэкӀуэдэгъуэкӀэ еухыр.

Нэхъыбу цӀыху хэкӀуэдахэр къэрал: Совет Зэгуэтхэм (~26 млн. хэкӀуэдауэ), Китай (~20 млн. хэкӀуэдауэ), Джэрмэн (~8,5 млн. хэкӀуэдауэ), Югослав (~6,5 млн. хэкӀуэдауэ), Полшэ (~5,5 млн. хэкӀуэдауэ), Япон (~2,7 млн. хэкӀуэдауэ). Зауэм гъашъу ихьауэ хъуар - 62 къыщыкӀэдзауэ 78 нэгъунэ млн. мэхъур.

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм дунер зэрихъуэкӀа. Къэрал бжыгъэм куэд яфӀэкӀуэда. Къэралышхуэ хъуахэр яужым АШЗ-мрэ Совет Зэгуэтхэмрэ. Колониэ империэшхуэхэр - Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ, ахэри текӀуа шъхьэкӀэ зауэм, я къуэру куэд яфӀэкӀуэдат, ара зауэм иджыри щыкӀэдзауэ колониэ системэр зэхэзкъутар 1960 гъэхэм ядежь.

Зауэ нэужым ЛъЗ и лэжьыгъэ ирагъэжьа, дунейпсом и зэпэубыдыгъуэхэр чэнджэшкӀэ зэфӀэгъэкӀыным пылъу. И тхьэмадэ зэмыхъуэкӀыу хэхьахэр АШЗ, Совет Зэгуэтхэр, Британиэшхуэ, Фрэндж, Китай джоуэ.

Совет Зэгуэтхэмрэ къыдэшъ къэралхэр дэкӀыгъу зы лъэныкъуэкӀэ, къуэхьэпӀэ къэралхэр пэмыкӀ лъэныкъуэмкӀэ щыӀу, я зэпэубыдыгъэ щамыгъэтхэм «Зауэ шӀыӀэр» икӀэм къыхокӀыр.

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм яуж къэрал гъунапкъэхэм зэрахъуэкӀа хъуа. Совет Зэгуэтхэм 1939-1940 гъэхэм яубыдауэ хъуар езым еуэ къыгъэна. Абым пэмыкӀыу Совет Зэгуэтхэм яуэ къэнар: Петсамо, япэу Финлэндым еуэ щытар, КъуэкӀыпӀэ Прусиэм и ныкъуэ къалэ Кенигсберг хэту, Джэрмэным еуэ щыта, Ипшъэ Сахалинымрэ Курил хы тӀыгухэмрэ Японым еуэ щытахэр. Джэрмэным и къуэкӀыпӀэ гъунапкъэхэр зэрагъэкӀуахэр Одерымрэ Нейсэ пхымэмкӀэ. Хэку Силезиэ, Помераниэ, Прусиэ (КъуэкӀыпӀэ Прусиэм щымыхъукlэ) джоуэ Полшэм еубыд.

Урымымрэ Японымрэ я колониу хъуар яфӀэкӀуэда. Абым пэмыкӀыу Урымым и шӀыпӀэ гуэрэхэр Югославымрэ Алыджымрэ яхуэкӀуа.

Япэреуэ Джэрмэныр къэрал зэгуэт псоуэ зэфӀагъувэн ягугъэт, ауэ «Зауэ шӀыӀэ» кӀидзам Джэрмэныр къэралитӀу зэхигъэкӀа: Демократ Джэрмэн Республику зыр етӀуанэр Джэрмэн Федерал Республику джоуэ.




#Article 67: Еуропэ (210 words)


Еуропэ — дуней лъэныкъуихым изы. Азиэм дэкlыгъу Еуразиэ континентым хэт, зэхэту 10 милыуан км² хуэдиз мэхъу. Цlыху исыр 733 милыуану. 

Алыдж мифологием хэта бзылъхугъэ Еуропэм ицlэкlэ траlуа, финикийхэм ягуащу щытауэ, ар Зевсым идыгъуауэ Критым ехьыр.

Езы цlэр къызхэкlар фрэндж лингвист Шэртеным къыхуэшъакъым (адре лингвист бжыгъэхэми хуэду).

Пэсырей алыджхэм япэм Еуропэр зыми хэмыту икlи нэмысу, Азиэми, Африкэми ялъытэт. Яужым Еуропэр шlышхуэ иджыпсту Еуразиэ зицlэм итэкъыр цlыкlу зэрщытыр къыщашъэм ишlыпlэгъунэр къуэкlыпlэм Тэнкlэ ирагъакlу кlадза.

XV илъэсишъэхэм, Эспаниэм мыслимэну хъуар щырахум, византийхэр - Азиэм тыркухэм. Еуропэр зэман гуэрэкlэ дунейпсом чристану изакъуэ къынат. Ауэ иджыпсту, дунейм чристану нэхъыбэ ис Еуропэм исым нэхърэ. XIX илъэсишъэхэм дунейпсом ипромышленностыр Еуропэм щыlа.

В. Татищевым 1720 гъэм Еуропэм икъуэкlыпlэ шlыпlэгъунэр Уралым нэс ягъэкlуэтэну мэлъаlуэ. Хом-хомурэ шlыпlэгъунэ кlэр апхуэду ялъытэн кlадзэ, япэкlэ Урысем яужкlэ дунейпсом.

Куэдрэкlэ цlыхухэр имысу, имытlысхьу Еуропэм щыта. Курджым ипшъэ-къуэкlыпlэм къагъуэта 1,8 милыуанкlэ узэlабэкlыжьмэ цlыху исауэ, якъумшъэ, ахэр мрэ ящыщхэ, яужкlэ а лъэпlкъхэр зэр Азиэм и ипшъэмкlэ зэбгырыкlахэ.

Цlыхур тэнэ къыкlыу Еуропэм къэкlуами къашъэфкъым тынчу. Яшъэ къуэдер Еуропэм цlыхур къэхъуакъым, зэфlэувакъым. Индиэм япэрехэр къикlа хуэдууи мэгугъэхэ ауэ гипотезэ нэхъ зтетхэр Африкэм къыкlауэ.

Еуропэм дэтlысхьапахэр гейделберг-цlыхумрэ абы къытекlа ( ягугъу ) неандерталымрэ, абы пэмыкlыу етlуанэр еуропэ дунем хуэгъэсэбэпауэ щытт.

Япэдыдэу Еуропэм иджырей цlыхур (Homo sapiens sapiens) щихьар зэргугъэхэмкlэ 35 иэ 28 илъэс минкlэ узэlэбэкlыжьмэ, ар неандырталым икlуэдыкlэуи ящохъу.




#Article 68: Инал (795 words)


Инал (и цӀэр зэрыщыту Инал Нэху Хъурыфэ-Лъей) — адыгэпщ, къэбэрдей, беслъэней, кӀэмыргуей, хьэтыкъуей пщыхэр къызытекӀарщ. 

Къэбэрдей хэкум и пщышхуэ, Темырыкъуэ Идар и куэм и адэшхуэ.

Ларун Хъан Вавилоным къыщыхъуар, зэпэубыдыныгъэхэм дамыгъэзагъэу ищӀыналъэр къэгъанэри Мысырым мэкуэж. И къуитӀ Черкесымрэ Бекесымрэ пщӀэшхуэ зыпылъ ӀэнатӀэ ягъуэтыр мысыр лъэпкъхэм я дежь, нэхъыбэу коптхэм ядежь. АпхуэдизымкӀэ я ӀэнатӀэр ин хъуати — яужьым коптхэм гузэвэгъуэ абым къыхахыжыр. Тырку сулътӀаным а хъыбархэр щынэсым, дзэ къэӀэтри зекӀуэ йожэ, а пщыхэр тригъэкӀын шхьэкӀэ. Дзэшхуэр дэкӀыгъу Шамым йохьэ. Пщы къэпэщытхэр хьэзыру абдежым къэжэхэт, мин зытӀущ нэрыбгэ хъууэ дзэ ядэщӀыгъуу. Зауэр мазэ зытӀущкӀэ екӀуэкӀа, икӀэм Черкесымрэ Бекесымрэ хэкӀуэдаху дзэм я нэхъыбэри дэкӀыгъу. Я Ӏыхьлы нэхъ гъунэгу дыдэхэр Туманпайрэ Хьэрып Хъанрэ, сулътӀаным пэщытыныр зэр амалъыншэр къагурыӀу я унагъуэхэр яштэри дзэ къэнэжьами дэкӀыгъу Шамым йокӀхэри Александрий лъэныкъуэм идей мэтӀысхэ. 

СулътӀаным ар къэшъэри дзэгуп яужым ирегъэхьэ. Аргуэру зауэ зэул йокӀуэкӀыр абыхэм Туманпайр хокӀуадэ и дзэм иныкъуэри дэкӀыгъу, адрей ныкъуэр Хьэрып Хъаным игъусу кхъухьхэм йотӀысхьэхэри хым йохьэхэ, абдежьми хуит мыхъу зауэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀхэ, бэлыхь куэд ятелъу гугъкӀэ яужым Византиэм носхэр. Абдежьм зэуэ Хьэрып Хъаныр пэштыхьым идежь макӀуэри и ӀэнатӀэ дэӀэпыкъуэгъум кӀолъаӀуэ. 

Алыдж пэштыхьым Тавридэ шӀыпӀэм идежь, Къобардэ псыхъуэм егъэтӀыс и цӀыхухэм ядэкӀыгъу, ахэр сэбэп къыхуэхъунымкӀэ мэгугъэ и къэрал гъунапкъым игъакӀуэху. Зэман гуэрэ текӀауэ Хьэрып Хъаныр дунем йохыжь, и лъэужырыт хъур и къуэ Абдан Хъан. Тыркухэр къэзэрныкъуэкъур яшъэжьу Абдан Хъаныр и унагъуэ дэкӀыгъу кхъухьхэм йотӀысхьэхэри КъуэхьэпӀэ-Къаукъаз шӀыпӀэхэм йокӀхэр, гъогу здытетхэм и фызым къуэ къуыхуэлъху, сэбим Кес траӀуэ. Ахын хым икӀа нэуж я кхъухьыр ЦӀэмэз хыжэм дэхьа. Адыгэ лъэпкъ абдежьм дэсахэм пэубыдыгъуэ хуамышъу Ахын хым и Ӏуфэм идежь тӀысынэху хуит яшъахэ. Куэд темыкӀыу Абдан Хъаныр дунем йохыжьри икъуэ кӀалэ Кесым и ӀэнатӀэр къэштэ. Хабзэ зэрихьэхэмкӀэ адыгэ лъэпкъхэр дехьэхри Кесыр адыгэхэми я пщыуэ къалъытэ, хом хомурэ Кесым и лъэпкъри адыгэхэм я хокӀуадэ. Илъэсу къыгъэшъам хэшъыкӀыгъуэ иӀэкъым ауэ яуж ихьар икъуэ Адо. ТетыхукӀэрэ Адом ӀуэрыӀуату пари ишъакъым, яуж ихьар и къуэ ХъурэфэлӀ. 

Пщы ХъурэфэлӀыр кӀалэдыдэт щытехьэм. ТетыхукӀэрэ хъэрзыну пари ишъэфакъым, адыгэ лъэпкъхэрзэхэкӀыжьа хъуахэ. И гъашъэр иухыху ХъурэфэлӀым и ӀэнатӀэр игъуэтыжьакъым. Дунем ехыжьа яуж и лъэужырыт хъуар и къуэ Инал.

Пщыуэ тетын, къэрал Ӏохухэр зэрыгъэзэхуэнымкӀэ Иналыр бэлыхьу щыта. И унафэ зэрихьэтэр адыгэ-абазэ лъэпкъхэр зэуэ зэхэгъэхьэным, хэку цӀыкӀу-цӀыкӀу зэбгырыдзауэ щымыту зэ къэрал лъэш ишъыным. 

Адыгуи абазуи пщы бжыгъэхэр пэувауэ щыта, хутыныгъэр зэрахьэным шъхьэкӀэ, и ӀэнатӀэр къэлъытэм ямыду ауэ куэдхэми езыхэм я пӀалъэкӀэ екӀуэкӀахэ Иналым дежь. Абыхэм ящыщу Иналым и ненэфӀым кӀэхьахэр абазэ пщылъэпкъ Ачбарэ Чачбарэ сымэ.

И къэралым зэгъэзэхуэныгъэ иригъэкӀуэкӀт, шъхьэдж и пӀэм итынып пылът, леуэ пари къемкӀуэкӀыну. Пщы къэмыдэӀу и ӀэнатӀэ къэзмылъытэхэр, гузэвэгъуэ къэралым хэзылъхьэхэтэр яубыдыну унафэ ишъа, иныкъуэхэм гъуэз яхилъхьэри иутӀыпщыжьа, зэкӀэгъастэм лэжьэ нэхъыбэ зиӀэхэм я псэр хиха. 

Пщы куэд Ӏэмэ и ӀэнатӀэр къэхъуахэм яужи къалъытэн ямыду къушъхьэхэм пэджыжьу дэкӀахэ, абэхэм къыхэкӀхурэ зекӀуэ яшъхьэт къэрал къабгъэдэлъхэм. Иналъым ахэм яуж ихьэн унафэ ешъыр, и дзэр зэхуэчэсри зы къэрууэ зэхэхьа пщыхэр зэгуэудыр, дзэзэшэ пшъищ еубыд абдежьым, пшъыр еукӀыр, адрейхэм лӀыгъэкӀэ и ӀэнатӀэр ятрелъхьэ.

Абым яуж ипшъэ лъэныкъуэм дэс къушъхьэ-лъэпкъхэм зыкъаӀэта абазэ пщы Уэздэмырыр яшъхьэщыту, дзэшхуэ зэхуичэсауэ Иналым иригъэжьа кӀаххэм япежьэри, кӀахыдзэр зэгуиуда. Иналыр езыр къэжьауэ и дзэр дэкӀыгу Уэздэмырым къыщишъэм Апхъазэм хэхьэжьа. Иналыр яуж иту абдзэххэм ядежь макӀуэри цӀыху бжыгъэ хегъэкӀуадэ и ӀэнатӀэр къызэрамылъытэм шъхьэкӀэ, езы Уэздэмырри яхэту.  

Адыгэ лъэпкъхэм ялъэгъун кӀадза Иналыр, а лъэгъуныгъэри нэхъ ин щыхъуар Мысырым щыщу и джылэхэм адыгэ хэбзэжьымрэ бзэмрэ къыщаштам, адыгэхэм псоуэ щыхэхьэжьахэм. 

Лъэпкъым пкӀэшхуэ хуашът, Иналышхуэ — Инал-губзыгъэкӀэ еджэхэт. И гъашъэр кӀуэхукӀэрэ зпылъар и къэралыр бэгъуэнымрэ и джылэм гузэвэгъуэ имыӀэнымрэ. Яужым Инал Нэху траӀуа, джылэми псалъэ хэлъа яужкӀэ: 

Иналым щэ фыз къычат, къуитху къыхуалъхуауэ. Япэрей фызым Жанхъуэт къыхуилъхуа, етӀуанэм Минболэтрэ Беслъэнрэ, ещанэм Унэрмэсрэ Къэрмыщэрэ. И къу хъуар адыгэ хабзэмкӀэ уэркъхэм яштэри къану япӀахэ. Икъу хъуам зы къыхэкӀакъым я адэм хуэдэ шэнрэ ӀэнатӀэ зехьэнрэ зиӀэн къэралышхуэ зэфӀигъувар Ӏыгъыфын шъхьэкӀэ. Я щыкӀагъэмрэ шэн пагэ яӀамрэ джылэм мыдэӀуэгъуэ халъхьа. Инал зпылъауэ хъуар абымкӀэ хэкӀуэда хъуа, езы къуэшхэми зэгуэтыгъуэ ямыӀу къэралыр зэхэкӀа. Лажьэ къызхэкӀа хъуныр зэкъуэшхэр зы анэм къызэримылъхуарауэ къыкӀэкӀын, зэпэубыдыгъуэхэр абым къыхэкӀауэ. 

Гузэвэгъуэ бжыгъэхэм яуж абыхэм я зыр Джаджэ лъэныкъуэм идежь къыдэна, згуэрэхэр КӀэмгуэйм дэтӀысхьэхэ, къэнэжьахэр Къэбэрдейм дэкӀахэ.

Къаукъазым и тхыдэ лэжьыгъэхэм куэд шъауэ гупсысыгъуэ Инал здыкӀалъхьэжьам яуж итхэ, а упшӀэр зэрагъэзаху. Хъыбар щыӀэхэмкӀэ къахэкӀыр и кхъашъхьэр Апхъазым дежь щыӀэ, «Инал-Къубэ» шхуиӀэ шӀыпӀэм идежь. Къуаджэ Псхум идежь, бжъэпэ иӀэм псы Баулым шъхьэщыту метрэ 100 хуэдизу быдапӀэжъ Инал иӀэ. А быдапӀэм и гъунэгъу кхъэӀуашъхьэ бжыгъэ иӀэ я сурэткӀэ къэбэрдей кхъэӀуашъхьэ XIV-XV лъэхъэнэм щыщхэм яхьчу. БыдапӀэм и ныбджри а лъэхъэнэм хухуабжэ. А псоми къагъэпсыр иджыри зэ а зэманым зэртехуэр Инал и лэжьыгъэ къыгъэшъатэм XIV лъэхъэнэм икӀэмрэ - XV лъэхъэнэм ипэмрэ.

Км 3 къуаджэ Псхум пэщылъу бгы Инал-Къубэ къуэм дэт, и лъэгагъыр метрэ 1 200 мэхъур, а бым дежь хъыбархэм къызэраӀуатэмкӀэ Инал здыкӀэлъыр. Джылэм я ныкъуэм къызэраӀохумкӀэ Инал бгышъхьэм иӀэ бгъуэнкӀагъым кӀэлъ, адрейхэм зэрджаӀэмкӀэ бгым и ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ Ӏуашъхьэ иӀэ, кхъашъхьэм ехьчу, Ӏэрышъ-сурэт зэриӀэми гулъытэгъуэ иӀу. 

Псом къызэрхэкӀымкӀэ Инал цӀэрыӀуэшху зэрщытам шъхьэкӀэ хэшъыкӀыгъэ имыӀу кӀалъхьэжьа, дунем пӀэмыкӀ пщышхуэ тетахэми хуэду а лъэхъэнэм. Езы факт щыӀэр, апхуэдэ бгы къэлъытэгъуэм зэркӀалъхьэр иджыри зэ къэгъэлъагъуэ лъэпкъым пкӀэ хуашътэр.




#Article 69: Ипшэ Америкэ (258 words)


Ипшэ Америкэ — ипшъэ шlыпlэ Америкэм, Шlыгум Икъуэхьапlэмрэ Ипшъэ Лъэныкъуэм щыхэт. Тlумщыгъуи ишlыпlэ гуэрэхэр Ишъхъэрэ Лъэныкъуэм хеубыдэ. Хыхэм lуфэ здиlар: Шъэху океаным — къуэхьапlэмкlэ, Атлантикэм — къуэкlыпlэмкlэ, и гъунапкъэхэр Ишхъэрэ Америкэм и де Дариэн lузэвымкlэ, Кариб хымкlэ ирокlуэ.

Ипшэ Америкэм абы пэмыкlыу бжыгъэ хы тlыгу амэ хабжэ, абыхэм янэхъыбэхэр къэрал хэтхэм яуэ. Кэриб хы тlыгухэр Ишъхъэрэ Америкэм хабжэ. Ипшъэ Америкэм икъэрал Кариб хым илъхэр абы хэт: Колумбиэ, Венесуэлэ, Гайанэ, Суринам, Фрэндж Гуианэ яцlэр — Кэриб Ипшъэ Америкэ

Псалъэ Америкэр япэдыду ицlу тезытхар итхыпхъэм Мартин Валдзэмуллер, а итхыпхъэм шlыпlэм латиныбзэкlэ Америго Веспуччи ицlэр тритха. А хулъхугъэра жызыlар Христофор Колумбым къыгъуэта шlыпlэхэр Индиэкъым, ахэр Хэку Кlэхэ, япэкlэ Еуропэм ямышъахэр.

Шlылъэм иинагъыр — 17,8 милыуан км², джылу дэсыр — 385, 742, 554.

 
Шlылъэм итхыдэр щыуэ бгуэч хъуну. Япэрер - лъэпlкъ исахэм (Еуропэм имыубыд кlышъэ) язэфlэувэкlэр, къэру къыщаштам, яхэкlуэдэжьыгъэр. Етlыуану — Еуропэ къэралхэм яубыдын щыкlадзар (Конкиста) — 1500-1800 гъэхэм. А гъэхэм шlылъэм инэхъыбэр къэралитlым яlыгът (Эспаниэмрэ Португалиэмрэ) Апщыгъуэра лэтин-амэрикэм икъэрал нэхъыбэм ябзэри, экономикэри, къэралыгъуэри щызэфlэувар.

Этникэмкlэ Ипшэ Америкэ щыуэ бгуэч хъуну: индехэр, еуропэхэр, африканхэр. Колумбиэ, Экуадор, Венесуэлэ къэралхэм янэхъыбу дэсыр лъэпlкъ зэхэпхъа (эспанхэмрэ лъэпlкъ исахэмрэ къатекlахэр). Къэралитl къуэдем: Перурэ Боливиэрэ индехэм янэхъыбаlуэр. Брэзил, Колумбиэ, Венесуэлэ нэхъыбэ хъухэр африканхэра. Архентинэм, Чили, Брэзилым нэхъыбэхэр еуропэм къикlахэм ящыщ — Эспаниэмрэ Урымымрэ. Брэзилым португалхэр, джэрмэнхэр, урымхэр, эспанхэр джоуэ янэхъыбу мэпсо.

Ипшэ Америкэм бзэ нэхъ яшъэхэр португалымрэ, эспаныбзэмрэ, Португал бзэмкlэ здэпсалъэхэр Бразилым, ар 50 % джылу хъуам Ипшъэ Америкэм исхэм. Эспаныбзэр Ипшъэ Америкэм и нэхъыбэ къэралхэм ибзэ lэташъхьа. Абы пэмыкlыу индеэхэм ябзэхэр: кечуа (Экуадорым, Боливиэ, Перум джоуэ), гуарани (Парагуайрэ Боливиэрэ), араукани бзэр (Чилирэ Архентинэрэ)

Бзэхэмрэ, джылу зезыхьа-псалъэхэмрэ:




#Article 70: Ипшэ Iэсетиэ (171 words)


Ипшэ Iэсетиэ (, , ) — дунейпсом къамылъыта къэрал, Къуакъаз кӀыбагъым хэт. Къалэнэхъышъхьэ — Цхинвал.

Ипшэ Iэсетиэм и хуитыныгъэр къзлъытэр Урысейрэ, Венесуелэрэ, Никарагуарэ, Наурурэ, абыхэм пэмыкӀыу Апхъазым — къэрал ныкъуэ къэлъытэгъу щытыр.

ЛъЗ-м и хабзэкӀэ, де-юре Ипшэ Iэсетиэм и шӀыпӀэр Курджым хохьэ, абы и конституциэмкӀэ «Цхинвал куей» зицӀэ ().

Ипшэ Iэсетиэм и шӀыпӀэр Къаукъазышхуэ бгытхым и ехыпӀэм хэлъ. ШӀыпӀэр нэхъыбаӀуэм къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт. Климэтыр — курыт, шъышъылэм и шӀэӀэгъыр — 20 къыщыкӀэдзауэ −70 °C носыр, шышъхьэӀум и хуэбагъыр -+21 — 24 °C носыр.

Ипшэ Iэсетиэм и гъунапкъэхэр ишъхъэрэмкӀэ Урысейм Ӏохьэ, ипшъэмкӀэ Курджым. И шӀыпӀэм и инагъыр км² 3.900.

Урысейм Iэсетиэр Кучыку-Кайнарджий тхылъымкӀэ хуэкӀуауэ щыта 1774 гъэм, урыс тырку зауэм яуж. 1843 гъэм Iэсетиэ куей мэхъур.

Ипшэ Iэсетиэр президентым и республику щытщ. Къэралым и тхьэмадэр хабзэ гъэзанкӀэр президентыра. Хабзэ къадэгъэкӀ ӀэнатӀэр парламентым иӀыгъ, депутат 33 зыхэтым.

Советым джылэбжыгъэ икӀэу ирагъэкӀуэкӀамкӀэ 1989 гъэм, Ипшэ Iэсетиэм цӀыху дэсар мин 99. Абым я нэхъыбэр осетинхэ, пэмыкӀыу курджыхэр, урысхэр адрей лъэпкъхэр джоуэ. Дин зыпылъхэр — чыристэн.

Республикэр куеиплкӀэ мэгуэч — Дзау куей, Знаур куей, Ленингор куей, Цхинвал куей.

Цхинвалым щымыхъукӀэ кълэ статус зиӀэр хьэблэ Квайсара.




#Article 71: Исраел (549 words)


Исраэел (, ) — Азиэм и ипшъэ-къуэхьэпӀэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр Ерусэлэм.

Исраелыр Азиэм и ипшъэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэт, хы Курытым и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ Ӏуфэм, ипшъэмкӀэ Хы Плъыжьым. Къэралым и гъунапкъэхэр здырикӀуэмрэ здыӀухьэхэмрэ: ишъхъэрэмкӀэ - Ливаным, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ - Шамым, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Йорданымрэ, КъуэхьэпӀэ Йорданым, ипшъэ-къуэхьэпӀэм - Мысырымрэ Газам и лъэныкъуэм.

Къэралыр мы ин шъхьэкӀэ и шӀыпӀэхэр куэду зэшъхьэщокӀхэ.

Нэхъыбэр къушъхьэхэм яубыд: Галилеэм и бгыхэр, Кармэл бгым, Голан Ӏуашъхьэхэм джоуэ. КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм Йордан къуэладжэр хэт. Абыхэм пэмыкӀыу къэралым хэтхэр (псоуэ иэ лъэныкъуэкӀэ): Арава пшахъуалъэ, Хы ЛӀа, Мехтеш Рамон, Негев бгыхэр, Йудей пшахъуалъэ. 

Къэралым и псы нэхъ иныр Йордан, Кишон, Эскиндар, Ярконом - мы псыплӀыра къэралым иӀэр гъэмахуэм имыгъушъыкӀху. Псыхъурей Кинеретыр къэралым и нэхъ ин, псынэпс иту, и инагъыр 166 км².

Къэралым и хьэйуар субтропик хы курытым щыщу щыт. Мэкъуэуэгъуэм и температурэ курытыр — +24 °C щыкӀэдзауэ +32 °C носыр, шӀычылэм +6 °C щыкӀэдзауэ +20 °C нэс. 

Япэрей джурт лъэпкъ пэсырейхэр Исраэлым щихьахэр 1200 гъэм ди лъэхъэнэхэм и пэм, а зэманыгъуэм щыщ Исраел шӀыпӀэм хэту къагъуэта 250 джурт хьэблэжъхэр. А зэманыгъуэм яужкӀэ хэкум филистейхэр йохьэ. Пэштыхьей ӀэнатӀэ зэфӀоувэр япэреуэ Исраэл пэштыхьей, яужымкӀэ Яуда пэштыхьей абыхэм я зэмэныгъуэр щытехуэр XI-X ди лъэхъэгэхэм я пэм. 

VIII ди лъэхъэнэхэм япэм щыкӀэдзауэ ди лъэхъэнэм нэс шӀыпӀэр къэрал зэщымыщхэм я ӀэнатӀэм кӀэхьурэ хъур Ӏэшурейм, Бабилонейм, Ахеменидхэм, Македониэм. 

Византиэр Къажэрым текӀуа яуж Палестинэр аргуэру урымхэм яхокӀуэ 629 гъэм, илъэскӀэ джурт лъэпкъыр яукӀыурэ хэкум ирахухэр. 

Лъэхъэних яужкӀэ къакӀуэхэм хэкур хьэрып лъэпкъхэмрэ джорызэмрэ я зэпэубыдыгъуэхэм хэт. 

Исраэлым и Нэхъышъхьэ лэжьыгъэм статистикэм теухуауэ къызэриӀохумкӀэ, 2010 гъэм дыгъэгъазэм и 29-м къэралым джылу дэсар (хэкухэс лэжьэну къэкӀуахэр хэмыту) зэрыхъур 7, 695 млн цӀыху. Абыхэм: джуртхэр - 5,802 млн (75,4%), хьэрыпхэр - 1,573 млн (20,5 % (абыхэм хиубыдэр хьэрып мыслимэнхэр - палестинхэр, бедуинхэр, хьэрып чыристэнхэр), лъэпкъ мы ину я бжыгъэр хъууэ дэсхэр - 320 мин цӀыху (4,2% (адыгэхэр, друзхэр, ермэлыхэр).

Исраэлым и экономикэм дунем ВКӀуП-ымкӀэ 52-нэрей пӀэр еӀыгъ. Ипшъэ-КъуэхьэпӀэ Азиэм хэт къэралхэм япэрейхэм ящыщ экономикэмрэ индустриэмрэкӀэ и зэфӀэтыкӀэр. Къэралым щэхуэгъуэкӀэ экономикэр лъэшу зэфӀэт, кэралыгъуэ ӀэнатӀэри абым хэту. 

Къэралым импорт куэд йохьэ: фатэгын, хьэцэпэцэхэр, дзэм шъхьэкӀэ Ӏэшэхэр. Исраэлым и шӀыпӀэр бэуэ щымыт шъхьэкӀэ къэралым фӀыуэ зыкъиӀэта къыдэгъэкӀыгъуэ лэжьыгъэхэмрэ аграриэмкӀэ, хьэцэпэцэхэр къэралым ирачэ шъхьэкӀэ пэмыкӀ аграрий лэжьыгъу езы къэралым и шӀыпӀэм къыхахыр. 

Налмэс гъэлыдахэр, текнологиэшхуэ Ӏэмэпсымэхэр, аграрий лэжьыгъэхэр къэрал дэгъэкӀ щэныгъэм и нэхъыбу хъура.

Къэрал буджетым дефицитышхуэ иӀэ нэхъыбэм, ар трансфер инхэмкӀэ зэхуашъыр пэмыкӀ къэралхэм къахэкӀхэм. Исраэлым къэрал хамэхэм шӀыхуэ телъхэм я ныкъуэ хуэдизыр АШЗ-м ей. Абым пэмыкӀыу Штат Зэгуэтхэр япэреуэ щытхэ экономикэмрэ дзэмрэ Исраэлым дэӀэпыкъур.
 

Исраэл къэралыр администрациэ куей хыкӀэ мэгуэчыр, зэреджэхэр «мехозот» ().

Езы куейхэр куейкуэрыт 50-кӀэ мэгуэчыжьхэ, я цӀэр «нафот» (), езыхэри яужкӀэ 15-нэ куейкӀэ мэгуэчыжьхэ. 

Исраэлыр парламент республику щыт. 

Къэралым и тхьэмадэр президент, хэзыхыр Кнессэт, хэхыгъуэр шъэху йокӀуэкӀ, зэрхахыр илъэсибл. Иджырей къэралым и хабзэмкӀэ президентым ӀэнатӀэ иӀэкъым, къэралым и напашъхьу щыт къуэдей, дунем и цӀэкӀэ къэпсалъу. Президентым и ӀэнатӀэкӀэ ишъэ къуэдер ӀэнатӀэгъу зэхуэсым хэтхэр къилъытэнымрэ (ахэр къимылъытауэ щытмэ ӀэнатӀэгъу зэхуэсым хэтхэм я ӀэнатӀэпӀашъхьэхэр яхъуэжь) хьэпсэрысхэр хуит ишъынымрэ (Исраэлым и цӀыху хъуар, зэгуэрэм хьэпсэм ихуар, президентым хуит ишъыным елъэӀун пӀалъэ иӀэ). 

ХабзэдэгъэкӀыу ӀэнатӀэ нэхъышъхьэр къэралым Кнессэт - зылъэныкъуэ парламент, тхьэмадэ 120 хэту. Тхьэмадэхэр партиэ тхылъхэмкӀэ хахыр. 

Хабзэ гъэзанкӀэ ӀэнатӀэпашъхьэр - ӀэнатӀэгъу зэхуэс, шъхьэщытыр абым и тхьэмадэр. 

Исраэл къэралым Конституциэ иӀэкъым. Абым ипӀэкӀэ щыӀэр «япэрей хабзэхэр», зыпылъыр къэрал зэхэтыкӀэмрэ, джылэм я пӀалъэмрэ хуитыныгъэмрэ. 

Исраэлым 4,000 адыгэ цIыф ис. Исраэлым адыгэ куэйитӀу дэд, Кфар Камэрэ Рихьаныерэ. Кфар Камэр адыгэ шапсыгъ чIылэ, Рихьаныер адыгэ абдзах чIылэ.




#Article 72: Канар тӀыгухэр (430 words)


Канар тӀыгухэр ( псалъэхэр зэбдзэкӀмэ къикӀыр — хьэ хы тӀыгухэ  «хьэ») — Атлантикэм блыуэ зэхэт хы тӀыгу гуп, вулканхэм къахэкӀаху. Африкэм и ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ Ӏуфэм пэщылъхэ. Хы тӀыгухэр Эспаниэ Пэштыхьейм и ӀэнатӀэм кӀэтхэ, къэралым и зы аутоном лъэпкъыгъуэм ящыщ.

Еуропейхэр хы тӀыгухэм ихьэн ипэкӀэ абыхэм исар гуанчи лъэпкъхэр. Я псоукӀэр мывэ лъэхъэнэ зэманыгъуэм хуэгъэлъытауэ щытт, былым зэрахуэт, губгъуэхэр зэрахьэт. Я щыгъынхэр псэушъхьэхэм я фэхэм къыхашъыкӀт. Я тхьэмадэхэр мумиэ яшът дунем ехыжьа яуж. Я тхыдэм щыщу хы тӀыгухэм къэна пирамидэ яшъахэр.

Япэреуэ хы тӀыгухэм ихьахэр хьэрып хызекӀуэхэра XII лъэхъэнэм. Фрэндж хызекӀуэхэр Кэнархэм XIV лъэхъэнэм йохьэхэ. Илъэсипшъ ябым яуж текӀауэ Клемент IV-м хы тӀыгухэр Кастиджэм иретыр. 1402 гъэм Кастиджэрэ Леонымрэ я ӀэнатӀэм хы тӀыгухэр яубыдын кӀадзэ. Гран Канариэ хы тӀыгухэм иса лъэпкъхэр зауэншу къырагъэблэгъахэ еуропейхэр. Тенерифе иса лъэпкъхэр пэува еуропейхэм, язаурэ. 1404 гъэм Кастиджэм и пэштыхь Генрих III-м Канархэм пщыуэ трегъэувэ Жан де Бетанкурар. Португал Канархэм къеныкъуэкъу щытар 1479 гъэм тхылъ кӀатхамкӀэ хы тӀыгухэр Эспаниэм и ӀэнатӀэм кӀэту къилъыта. Яужырей зауэхэр XV лъэхъэнэм и кӀэм екӀуэкӀахэ. 1494 и накъыгъэм гуанчихэм яхъума я хы тӀыгухэр эспанхэм япэщытыфаху, ауэ 1495 и дыгъэгъазэм гуанчихэм емынэ узыгъуэр къахэхьа яуж эспанхэм хы тӀыгу хъуар яубыда. 1496 бадзэуэгъуэм и 24 гуанчихэм я пщыкъуэ Имененчиэм эспанхэм заретыр, куэд темыкӀыу яукӀ. А гъэ дыдэм, фокӀадэм и 29 Алонсо де Луго текӀуэныгъэр къэзыхьам къеӀоху хы тӀыгухэр псори убыда зэрыхъуар.

Кристофор Колумб и япэрей зекӀуэ Индиэ лъыхъуэгъуэм щежьам хы тӀыгу Ла Гомерэм къыщыувэӀэуэ щыта. Америкэр къагъуэта яуж Канар хы тӀыгухэр Еуропэмрэ Америкэмрэ я зэхуаку гъогум нэхъышъхьэ къэувэӀэпӀэ мэхъур. ХэкумэтхэмкӀэ апхуэдэ пӀэфӀ зэраӀыгъым шъхьэкӀэ хы тӀыгухэр зэпэубыдыгъуэ мэхъур къэрал бжыгъэхэми хы абрэджхэми. 1586—1596 гъэхэм мароккэдзэм Лансароте яубыд. 1595 гъэм инджылыз хыдзэзэшэ Френсис Дрейкыр Лас Палмасым тоуэр. 1599 гъэм голлан хыдзэм Лас Палмасыр зэхекъутэ. 1657 гъэм британиэ хыдзэм Роберт Блейк и ӀэнатӀэм кӀэту эспан хыдзэр зэхекъутэ Тенерифе хы тӀыгум идежь. Зыми емылъытауэ Канар хы тӀыгухэр иджыри къыздынэсым Эспаниэм и ӀэнатӀэм къыкӀонэ.

Хы тӀыгухэмрэ я къалэнэхъышъхьэхэмрэ:

Хы тӀыгу нэхъ инхэр. Парк дэтхэр:

Тхылъ кӀэтым хы тӀыгу къэбжэкӀауэ хъуам я Ӏуашъхьэ нэхъ лъагэхэр ит

Канар хы тӀыгухэм джылу дэсыр 2,098,593 Эспаниэм и аутоном лъэпкъыгъуэхэм 8-рей пӀэ иӀыгъ, джылэ ӀувагъымкӀэ 281,8 км ². Аркипелагпсом и инагъыр 7,447 км ².

Аркипелагым и джылэм хэтхэр езы шӀыпӀэм щыщ цӀыхухэмрэ хэкухэсхэмрэ Эспаниэ материкым къикӀахэр (галисийхэр, кастийанхэр, каталонхэр, баскхэр джоуэ), абыхэм пэмыкӀыу португалхэр, урымхэр, британхэр. 2009 гъэм Канархэм я джылэпсом (2,098,593) 1,799,373 эспанху щыта (1,547,611 Канархэм щыщу, 178,613 эспаниэ материкым къикӀаху), 299,220 пэмыкӀ къэралхэм щыщ хэкухэсху. Абыхэм я нэхъыбэр еуропейхэ (55 %) — джэрмэнхэр (39,505), британхэр (37,937), урымхэр (24,177). ПэмыкӀыу иджыри Америкэм щыщу 86, 287 дэс, нэхъыбу — колумбийхэр (21,798), венесуэлэхэр (11,958), кубэхэр (11,098), аргентинхэр (10,159). А псоми пэмыкӀыу иджыри африкэм щыщ лъэпкъэр дэс, нэхъыбу марокканхэра (16,240).




#Article 73: Хъутей Республикэ (402 words)


Хъутей Республикэ () — Азиэм хэт, ныкъуэ-къэлъыту щыт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Тайбэй.

Джыпсту Хъутей республикэм и ӀэнатӀэм кӀэт Тайуан хы тӀыгур, абым пэмыкӀыуи къыбгъэдэлъ хы тӀыгу бжыгъэ Хъутей хым хэтхэм ящыщху.

Япэрей дунейпсо зауэм Хъутейм зыми и лъэныкъуэ къэзэримыштэнур къэӀоху, ауэ 1917 гъэм формалу зауэм хохьэ, хэхьа шъхьэкӀэ зауэ иригъэкӀуэкӀкъым. Джэрмэным и хъутей колониэхэр (Циндао) текӀуахэм я хэт Японым хокӀуэхэ, ауэ хъутей хасэм зэпэубыдыгъуэ абым къыхехри шӀыпӀэхэр Хъутейм хуагъэзэжь.

XX лъэхъэнэм и пэм Хъутейр хэку-хэку пщыхэм зэхагъэкӀауэ щытт, зэпамыуду я зэхуакухэм зауэхэр екӀуэкӀыу, я шъхьэӀохухэм нэхъ пымылъху. Абым шъхьэкӀэ хъутей националистхэм («Гоминданым» хэтхэр) коммунистхэм яхэтху 1926 гъэм «Ипшъэ зекӀуэм» ежьахэ, абым икӀэм къэралым и нэхъыбэр хуит яшъа. Сун Ятсен дунем ехыжьа яуж «Гоминданым» и тхьэмаду техьэр Чан Кайши.

Яужым «Гоминданымрэ» Коммунист партиэмрэ я зэпылъыгъуэр зэӀохьэри Хъутейм джылэ зауэ къожьэ партиэхэм я зэхуакумкӀэ. Япон агрессиэ къэжьэм, пэщытыфын шъхьэкӀэ партэхэм я къэрухэр зэхагъэхьан хуэй мэхъур. 

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм яуж националистхэмрэ коммунистхэмрэ я зэпэщытыныр увыӀэкъым. Националистхэр хом-хомурэ Хъутей континентым ирагъэкӀхэ, яужым хы тӀыгу Тайуаным кӀуэсэжьын хуэй мэхъухэ. 1949 гъэм коммунистхэм Джылэ Республикэ Хъутей (ДжРК) къэралым траӀуэ, япэрейкӀэ къуэхьэпӀэ лъэныкъуэ къэралхэм къамылъытэтэр.

Чан Кайши и тетыгъуэр авторитарну щытт, дунем ехыжа яуж демократ зэхъуэкӀыгъуэхэр къэжьа къэралым. Тайуаным хуитыныгъэм и лъэныкъуэмкӀэ екӀуэкӀын кӀидза, а хуитыныгъэр къэрал 23-м къалъытэ.

Иджырей конституциэр къыщыдагъэкӀар 1947 гъэм, бжыгъэрэ ягъэтэрэзыжьауэ щыта. Политикэ зэхэтыкӀэм уэджэ зэрыхъунур — демократ республикэ, президент ӀэнатӀэ лъэш зиӀэ.

Къэралым и тхьэмадэр президент, премиер-министырри, хасэ зэхэтыкӀэри и арэзыгъуэкӀэ нэхъ мыхъу. Парламентыр зы лъэныкъу щыт, депутат 225 хэту, депутатыр илъэсищкӀэ хахыр.

Хабзэ-дэгъэкӀыу иджыри къэралым иӀэр Лъэпкъ хасэ, цӀыху 300 хэту, и лъэжьыгъэр — конституциэм хуэныкъуэгъуэ иӀэхэм елэжьу гъэтэрэзынымрэ президентым къуэншэгъуэ иӀэмэ пшыныжыгъэ ищӀыжынымрэ.

Хъутей республикэр дунем и зы къэралхэм я щыщ зи экономикэр нэхъыфӀу зэфӀэтыр, ВКӀуП-ымкӀэ дунем и пӀэр 17-рей. Экономикэр зытетыр текнологиэшхуэ къыщӀэгъэкӀыгъэр (ВКӀуП-ым 31%), финанс лэжьыгъэхэр (ВКӀуП-ым 21%), щэхуэныр (ВКӀуП-ым 19%), губгъуэ лэжьыгъэхэр (ВКӀуП-ым 2%).

Тайуаныр дунем и зы нэхъ лъэшхэм ящыщ компутэр къыкӀэгъэкӀынымкӀэ. Къэрал къыдэшъхэр абымкӀэ — Япон, АШЗ, Еуропэ къэралхэр.

Къэралым и ахъчэр — тайуан доллар

Хъутей республикэр унитар къэралу щыт. Къэралыр хэкуитӀу гуэша, ахэр куэйкӀэ зэхокӀыжхэ, я кӀуэцӀым муниципалитеткӀэ гуэшху. Абым пэмыкӀыу къэралым и ӀэнатӀэгъуэр материк Хъутейм и шӀыпӀэмрэ къэрал бжыгъэ къыбгъэдэлъхэм я шӀыпӀэхэмрэ хуэныкъуэкъу щыт. 

Дзэм хэтым я бжыгъэр 1 965 000 мэхъу. Дзэм и мылъкур 10, 5 млд $ мэхъу (ВКӀуП-ым 2,2%, дунем 75 пӀэ иӀыгъ). Къулыкъу хьыгъуэ ныбджыр илъэс 19 кӀедзэ.

Дзэр зэрзэхэкӀыр: щӀызекӀуэдзэ, хыдзэ (хызекӀуэдзэ хэту), уэгу-зауэдзэ, дзэ зэгуэт ӀэнатӀэщӀэтыгъуэ, полициэдзэ ӀэнатӀэщӀэтыгъуэ джоуэ. 

Ӏэшэр — АШЗ-м, Британиэшхуэм, Джэрмэным, Фрэнджым щыщ Ӏэшъагъу. 




#Article 74: Континент (445 words)


Контине́нт () — шӀыпӀэ нэхъ ину щытыра, адрей нэхъ цӀыкӀу щыӀэхэм ямыхьчыр иэ шъэныгъэхэм къыхагъэкӀхэр хэкумэтхымкӀэ: океанхэм, этнографиэхэм епхаху.

Япэреуэ континентхэм хуэду шӀыпӀэхэр зэхэзгъэкӀын кӀэзыдзахэтэр пэсырей алыдж хызекӀуэхэрат, Эгейм, Дарданелхэм, Мармарам, Босфорым, Хы ФӀыцӀэм я зэхуакум дэлъ шӀыпӀэхэр тӀууэ зэхагъэкӀахэт, зы лъэныкъуэм Еуропэ траӀуауэ адрем Азиэ. Яужым Пэсырей Алыджым и шъэныгъ хулъхугъэхэм тепсэлъыхьын кӀадза Африкэм (апщыгъуэм Ливиэ цӀэ зезыхьэтэм), Азиэм и зы лъэныкъу хэбжэным иэ дунем и ещанэ лъэныкъу бжыным, икӀэм къыхэхар ШӀыгур лъэныкъуищкӀэ зэхэгъэкӀыным. Апхуэдэм дежь алыджэхэм къазэрыщыхъутэр Эгей хыр дунем и кум иту, Азиэр - куэкӀыпӀэмкӀэ пэщылъу, Еуропэр - къуэхьэпӀэмрэ ишъхъэрэмрэ, Африкэр - ипшъэм. 

Япэрейдыду Еуропэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъэ зэхуаку ягъуватэр Хы ФӀыцӀэм хэлъадэ псы Риони (апщыгъуэм цӀэ зэрихьэтэр Фазис) иджырей Курджым. Яужым гъунапкъэр Керч Ӏузэвым нэса, Хы МыутӀэмрэ Тэнымрэ ирикӀу, иджырей Урысейм. 

Нил и псыхъуэр пэсырей зэманыгъуэм Африкэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъу щыта. V лъэхъэнэм Геродотыр абым хуэмыарэзы хъуа, Мысырыр континетитӀым я зэхуакум гуэчауэ щыту, абым щыгъуэ Мысырыр Азиэм хэту щыт хъуа. Абым пэмыкӀыуи лъэныкъуищ гуэчыгъуэм пэщыта, шӀыр зыуэ, зэпымыч псоуэ щыту гупшысыгъуэм пылъу, а гупшысыгъуэр илъэс минитӀрэ ныкъуэрэ текӀа яужуи щыӀэ. 

XVI лъэхъэнэм щыкӀэдзауэ инджылыз псалъэ «continent» къожьэ. Ар къызхэкӀар «continent land» (шӀы зэпымыч, шӀы псо), абым ипэкӀэ езыр къызтекӀар латин псалъэ «terra continens». Ар шӀыпӀэшхуэ къуэдейхэм шъхьэкӀэ къагъэсэбэптэкъым, абым хуэду, XVII лъэхъэнэм Уэлс хэкум, Кентым, Ирлэндым, 1745 гъэм Суматрэми джоуэ континету траӀуахэт. Псалъэ «continent» пэсырей алыдж, латын тхыгъэхэм къыхахат, дунем и лъэныкъуищым зэреджу зэрагуэчхэтэмкӀэ, ауэ, абым яужым мыхьэнэ халъхьар зэрихьэтэкъым. Континент псалъэр шӀыпӀэ мы инхэм шъхьэкӀэ къызэрагъэсэбэпым шъхьэкӀэ хэкумэтх шъэныгъэм пылъ хулъхугъэхэм аргуэру къаӀэта пэубыдыгъэ Геродот зэрихьатэр - сытым шъхьэкӀэ шӀыгум и лъэныкъуэшхуэр континентитӀу гуэчауэ щытын кӀыхуер. XVII лъэхъэнэм и кум, инджылыз шоджэн тхыдэм пылъа Гайлиным и тхылъ «Cosmographie» - «Континентыр шӀыпӀэм и лъэныкъуэ нэхъ ину щытыра, хым зэпимыупкӀыу, псоуэ щытыр, Африкэм, Азиэм, Еуропэм яхуэду». 1727 гъэм, инджылыз энциклопедист Ефрем Чамберсым и «Cyclopædia»-м етхыр: «дунер шӀыпӀэшхуитӀкӀэ мэгуэчыр: жъымрэ кӀэмрэ джоуэ». Апхуэдэм, 1752 гъэм Эмануил Бовэным и атласым континентым гурыӀуэгъуэ хилъхьар: ШӀыгум и гъушъэ лъэныкъуэшхуэра, къэрал бжыгъэхэр хиубыду, псым гъунапкъэ ишъхэм ямылъытауэ. Абым хуэду Еуропэ, Азиэ, Африкэ - зы континентышху, Америкэр пэмыкӀ континентышху. ТӀум щыгъуи пэсырей гупшысэгъуэ щыӀар - Еуропэ, Азиэ Африкэр дунем и лъэныкъуищ зэрыз джоуэ - иджыри къыздынэсым лъэшу щыт.

ЗэрыхъумкӀэ, зэгъэзэхуауэ, псоуэ зы модел континентхэм яӀэкъым, ар зытеухуар шъэныгъэхэр зэрзэшъхьэщыкӀыра лъэныкъуэ щыӀэ бжыгъэхэм. Ар зэфӀэгъэкӀыным шъхьэкӀэ шъын хуэейхэр: Еуропэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъэр зэгъэзэхуэн (Еуразиэ) - ар зы лъэныкъуэм, Ишъхъэрэмрэ Ипшъэ Америкэмрэ я гъунапкъэ (Америкэ) пэмыкӀ лъэныкъуэм. Губшысыгъуэ бжыгъэ къыхокӀыр Еуропэр, Азиэр, Африкэ джоуэ зы континенту щытынху Афрэеуразиэ джоуэ.

Континентибл моделым здыпылъхэр къэралхэм: Китаимрэ инджылыбзэ зезыхьэ къэралхэмрэ. Континентих моделым (Еуразиэр зыхиубыдэр) - Урысеим, КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Японым я хэкумэтх лъэпкъэгъухэм. Континентих (Америкэр зыуэ) - Америкэ Латиным, Еуропэм и ипшъэ лъэныкъуэм хэт къэралхэм Алыджым, Португалым, Эспаниэм, Урымым джоуэ. 

Континентхэм я зэщымыщ моделхэр:




#Article 75: Кроу (313 words)


Кроу (зэрзэджэжхэр абсэрока иэ апсалокэ (apsáalooke əpsaːloːke) — индей лъэпкъ АШЗ щыпсоу. Яэреуэ яшlыналъу щытар Йелустоным ипсыхъуэм, иджыпсту - резервым мэпсохэ Биллингс къалэм и гъунэгъу (Монтанэ штатым). Лъэпкъ lаташъхьар Кроу-Эйдженсим дэт, Монтанэ штатым.

Лъэпкъ апсалокэм яцlэр япэрем мы тэрэзу къызэрагъэкlа хъуа цlыху-къуагъ хуэду (абы инджылызхэм зэреджэхэри къыкlа Crow - къуагъ). Тэрэзу зэбдзэкlмэ псалъэм къыкlыр бзуушхуэм ибын; апхуэду я лъэпкъ гъунэгъу хидатсахэр яджэт. Бзу шхуаlар дунейм темытыжьу хъун, исурэт къаlутэмкlэ икlапэр гуахъуэм хуэду щытт къанджэ-пэкъуафцlэм иэ мэзкъанджэм ехьчу.

Япэреуэ еуропейхэм щыпэкlэхуахэр 1743 гъэм, иджырей къалэ Хардиным ипэмыджыжьу (Монтанэ штатым) - Канадáм щыщ фрэнджху къыкlэкlахэ, зэкъуэш Ла Верандри, лъэпкъым цlэ траlуар beaux hommes, цlыху дахэ. Езы кроухэм (апсалокэхэм) еуропейхэм траlуар baashchíile цlыху нэгъуэжь.

Шъэныгъэ-азэгъуэ гуэрэхэм кроухэмрэ хидатсахэмрэ я пэсырей шlыналъэр Миссисипи къыздыкlидзэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэм Мннесотэм иэ Висконсиным; адрейхэм Уиннипегм Манитобе идежь. Яужым кроу-хидатсахэр куэчахэ Ишъхърэ Дакотомкlэ, абдежьым кроухэр хидатсахэм яхокlхэри къуэхьпlэ лъэныкъуэмкlэ йожьэхэ. Монтанэмрэ Уайомингымрэ идежь тlыса нэуж лъэпкъыр къушъхьа кроурэ псыхъуэ кроурэ зэхокlхэр.

Кроухэм я унэхэр - типи, домбеяфэхэмрэ чы гъумхэмрэ къыхэшъыкlауэ. Кроухэр адрей лъэпкъхэм нэхъри нэхъ цlэрыlу щыт я типихэм я инагъымкlэ. Икlуэцlым ихъуреягъкlэ уэншокхэр ираубгъуэт, икум нафlэр иту, lугъуэр типим ишъхьа гъуанэ иlамкlэ икlт. Кроу унагъуэ куэдым иджыри къыздынэсым типихэм кlэсу мэпсохэ, нэхъыбу куэчу псохэм.

Бзылъхугъэхэмрэ хулъхугъэхэмрэ я щыгъыныр зэшъхьащыкlт. Бзылхугъэхэм я зэгъалъэхэр (бохцей) еуропейхэм яде къащэху шэкlхэмкlэ ядт иэ домбеяфэ, шъыхьыфэм къыхахт, шъыхьыдзэхэр траду. Лъакъуэфlэлъхьу мокасинхэмрэ лъей кlэкl (леггин джоуэ) зэрахьат. Хулъхугъэхэм я щыгъыныр нэхъыбэм джанэ, лъей, плъэlурыдз иэ шхэlан, мокасин джоуэ зэфlэлъа. Я шъхьацхэр кlыхьу зэрахьар, зэзэмызэкlэ шlым нэсу, згуэрэхэр халъхьурэ ягъэдахэт.

Кроухэр адрей индей-лъэпкъ Ишъхърэ губгъуэм исахэм ялъытамэ нэхъ къуэлеуэ щытахэ шыхэмкlэ. 1914 гъэм зэрыхъухэтэр мин 4, ауэ 1921 гъэм идежь миным нэсахэ, абы пэмыкlыу куэду хьа яlыгъа, адрей лъэпкъхэм ялъытамэ кроухэм хьал яшхтэкъым.

Лъэпкъыр къызхэкlыр бзылъхугъэмкlэ ялъытэт, абы пэмыкlыу лlым къыча нэуж ифызым иунэм кlуэуэ кlэтlысхьажьт. Бзылъхугъэхэм лъэпкъым lанатlэ куэд яlат.

Джылу зэрыхъухэр мин 10. Здэпсохэр: Биллингс, Хардин, Боузмэн, Миссула, Албукерк, Денвер, Лоренс, Бисмарк, Спокейн, Сиэтл, Чикаго.




#Article 76: Кувейт (588 words)


Кувейт (), и цӀэдыдэр псоуэ Кувейт Къэрал () — КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Эл Кувейт.

Кувейтым Къажэр хыжэм и ӀуфапӀэм Ӏохьэ (220 км и кӀыхьагъкӀэ ирикӀу), абым хы тӀыгуипщ хуэдиз хэту иӀэ. ШӀымкӀэ и гъунапкъэр къэралитӀым Ӏохьэ - Иракум ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ, Сауд Хьэрыпейм ипшъэмкӀэ. Къэралым и нэхъ лъэгапӀэр - 281 метрэ хым елытыгъуэкӀэ, къэралым и ипшъэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэлъ. 

ШӀыпӀэр заху щыт хы Ӏуфэм и гъунэгъупӀэхэм дежькӀэ, къэралыкумкӀэ къуэкӀэ-бгыкӀыу макӀуэ. Ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ губгъуэ нэкӀыу щыт, нывэ фӀэкӀа имылъу, ипшъэмкӀэ - пшэхъуалъу. 

Климэтыр - тропик, гъушъэ. Курыт темперэтурэр бадзэуэгъуэм - 37° С, щӀышылэм +13° С. Гъэпсом ежэх псырэ псынэпс къыкӀэжрэ къэралым иӀэкъым, псыр лэжьыгъэкӀэ къыхахыр. 

ШӀыр нэхъыбэм пшыхъу щыт, елэжьыным хуэмыгъэлъытауэ.

Кувейтым и шӀыпӀэм пэсырей лъэхъэнэхэм щыкӀэдзауэ цӀыху ист. Ар археологиэмкӀэ къыкӀаха Ӏэмэ-псымэхэм къаӀуатэ Фейлака хы тӀыгум Кувейт хыжэм и дэхьэпӀэм хэтым къыщаагъуэтахэм.

Лъэхъэнэ курытхэм Кувейтыр Хьэрыпхэм я хэлифатым хэта, Ӏумайад лъэпкъым я ӀэнатӀэм кӀэту (661-750 гъэхэм), яужым - Ӏэббасид лъэпкъым (750-1258 гъэхэм).

XIII-XV лъэхъэнэхэм Кувейтым тетахэр езым щыщ хьэрып лъэпкъхэм я пщыхэр. XVI лъэхъэнэм хэкум Португалым и ӀэнатӀэр къыхохьэ, абым теухуаэ хьэрып пщыхэр Уэсмэн империэм къэру дэӀэпыкъуэгъкӀэ кӀолъаӀуэ.

XVII лъэхъэнэм Кувейтым и шӀыпӀэр стрэтегиэмкӀэ мыхьэнэ зэриӀэм шъхьэкӀэ зэпэубыдыгъуэ мэхъу Уэсмэн империэм, Британиэшхуэм, Фрэнджым, Къажэрым джоуэ. ТхылъхэмкӀэ Кувейтыр Уэсмэн империэм и ӀэнатӀэм кӀэтт - ӀохумкӀэ хэкур зыӀыгътэр къэралым щыщ хьэрып пщыхэрат.

Кувейтыр абым къыздынэсым Уэсмэн империэм хэту щытт тхылъхэмкӀэ ауэ къэралыгъэ Ӏоху хъуар езы къэралым шъхьэхуиту зэфӀигъэкӀт.

Британиэшхуэм и ӀэнатӀэр хэкум хэхъуэт куэдуи - 1899 гъэм Кувейтыр Британ империэм и протекторатым хохьэ. 1927 гъэм къэралым и иджырей гъунапкъэхэр зэфӀоувэ.

Бэлыхьэ иӀэм емылъытауэ къэралыр псоуэ зэфӀэувэжьа.

Кувейтым и джылэр 2004 гъэмкӀэ зэрыхъутэр 2 257 мин цӀыху. Езы хэкум щыщу джэлэм щыщыр 40% къуэдей. Адрей 60% хэтхэр мигрантхэра - пэмыкӀ хьэрып къэралхэм, Къэжэрым, Пакистаным, Индиэм, Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм щыщ. Джылэм и ныкъуэм хуэдиз - 1, 6 млн. цӀыху, къалэ нэхъышъхьэм дэсхэ - Эл Кувейтымрэ хьэблэ къыбгъэдэтхэмрэ.

къэралым и нэхъышъхьэ дину щытыр мыслимэныгъэ суннэт егъэджэным щыщу - абым пылъыр джылэм и 85%. ПэмыкӀ дину къэралым - чыристэныгъэ, хиндуигъэ, буддэдин, заратуштрыгъэ пэмыкӀхэр джоуэ.

Кувейтыр конституциэ монарх ӀэнатӀэ зиӀэ къэралу щыт. Иджырей и конституциэр къыщыдагъэкӀар 1962 шъакӀуэгъуэм и 16.

Къэралым и тхьэмаду тетыр Ӏэмир, абым пэмыкӀыу къэралым и дзэзэшыуи щытыр. 1756 гъэм щыкӀэдзауэ къэралым и ӀэнатӀэр зыӀыгъыр лъэпкъ закъуэ - Ас-Сабаххэра

Парламентыр илъэсиплӀкӀэ хах, зы лъэныкъу щыт Лъэпкъ Ассамблеэ, хабзэ дэгъэкӀыр и лэжьыгъу. Ӏэмирым вето пӀалъэ иӀэ парламентым хабзэ къыдигъэкӀыу хъуамкӀэ.

Къэрал-хэхыгъуэм хэтыфхэр еджа хулъхугъэ къэдейхэра, илъэс 21 зи ныбдж фӀэкӀа, Кувейтым 1920 гъэм нэгъунэ дэтӀысхьэхэр иэ илъэс 30 текӀахэр зэр дэсрэ, къэралым хэгъэзыхьэ хъуауэ.

Кувейтыр Къэжэр хыжэм и къэралхэм нэхъ япэрей хэдэ хабзэ дэгъэкӀ ӀэнатӀэ зиӀэр.

Хабзэ гъэзанкӀэ ӀэнатӀу къэралым щытыр Министырхэм я Хасэ, абым и тхьэмаду щытыр конституциэмкӀэ Ас-Сабах лъэпкъым щыщ пщыкъуэра, пщым яужкӀэ ипӀэ иувэнур.

Кувейтым политикэ партиэхэр къэмыдауэ щыт, щыӀу хъуар хэбзэншэху мэлажьэхэ.

Кувейтыр унитарий къэралу щыт, администрациэмкӀэ хэку 6 мэгуэш, ахэри я кӀуэцӀым куейкӀэ гуэшыжху. 

Кувейтым и экономикэр зтетыр фатэгын къыкӀэхынымрэ и экспортымрэ, абым пэмыкӀыу фатэгынхимиэрэ фатэгыным елэжьыгъэнымрэ. ВКӀуП-м и 50% зэрзэфӀэувэр фатэгыным къыхэкӀыурэ, 45% - гъушӀэс лэжьыгъэм. Фатэгын компаниу хъуар лъэпкъэгъу шъахэ, зы къэмыну къэралым ехэ.

Фатэгын къыкӀэхыныр щыкӀадзар 1930 гъэхэм ядежь; абым ипэкӀэ къэралым лэжьыгъу иӀэр былым зэхуэнрэ оазыс-хадэ лэжьыгъэрэ. Фатэхын къыкӀэхынымкӀэ Кувейтыр дунем ещанэреуэ щыт Сауд Хьэрыпеймрэ Къажэрымрэ яуж иту. Илъэс къэс къэралым 100 млн. тоннэ фатэгыну къыкӀах.

Къажэр хыжэ зауэр Ӏэуэ къэуа Кувейтым и экономикэм, ауэ 1992 гъэм зауэпэм зэрщитам хуэдэу зэфӀагъэувэжьа. 

Къэралым и 1% шӀыпӀэм щыщу хадэ елэжьынымкӀэ къэбгъэсэбэп хъууэ иӀэр.

Кувейтым и ахъшэр - кувейт динар 1000 филс хуэдиз хъур.

Дзэм и Ӏэшэхэр НАТО-мрэ Урысеймрэ къыдагъэкӀахэра - танк М1А2 «Абрамс», пхырымыудмашинэ M113, БМП-1, БМП-2, кхъухьлъатэ F/A-18С, вертолот SA-342K, ракеткхъухь P-37 BRL пэмыкӀхэр.




#Article 77: Хъырцей (270 words)


Хъырцей () — Ипшъэ Къаукъазым хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Тбилиси.

Хъырцейр Къаукъаз КӀыбэгъум хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ишъхъэрэмкӀэ — Урысейм, Апхъазым, Ипшъэ Осетиэм (яужырей къэралитӀыр Хъырцейм езым и хэкухэу къелъытэ, Урысейм окупациэ ишъауэ), къуэкӀыпӀэмкӀэ — Азэрбиджаным, ипшъэмкӀэ — Ермэлеймрэ Тыркуеймрэ, къуэхьэпӀэмкӀэ хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм Ӏохьэ.
 
КъызэриӀохумкӀэ, къэралым и инагъыр — 69 700 км², Ӏохур зэртетымкӀэ, и ӀэнатӀэм кӀэтыр — 57 200 км².
 
Хъырцейм и ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ Къаукъазышхуэтхыр ирокӀуэ, ипшъэмкӀэ КъаукъазцӀыкӀуэтхыр. А тхитӀым я зэхуакум Колхи губгъуэр дэлъ.
 
Къэралым къышъхьэпэгъуэ шӀыкӀэлъ бжыгъэхэр иӀэ, абым пэмыкӀыу бэгъуауэ хуабэ псынэхэр, яшъхьэщыту курортхэр.
 
Хъырцейм и хьэйуар зэхэкӀыу щыт, субтропикхэм щыкӀедзэри курытыгъуэм носыр.

Япэрей къэралу Хъырцейм и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэтар Чолхидэ пэштыхьей, VI ди лъэхъэнэм и пэм зэфӀэувар. IV ди лъэхъэнэм и пэм Хъырцейм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм Картли пэштыхьей къыхокӀ.

IV лъэхъэнэм и кухэм Картлим и къэралыгъуэ дину хъур заухэ чыристэныгъэ.

VII лъэхъэнэм Хъырцейр Хьэрып Халифэтым еубыд, Къаукъаз кӀыбагъум мыслимэн диныр хэхьэн кӀедзэ.

Зэманыгъэ нэхъ лъэшу къэлъытэгъуэ зыратыр XI—XII лъэхъэнэхэра — Даут IV-мрэ Тамарэ гуащэмрэ я ӀэнатӀэгъуэм къэралыр щыкӀэтам. Абым щыгъуэ Хъырцейр Къаукъаз кӀыбагъум и къэрал нэхъ лъэш мэхъур, хабзэмрэ экономикэмрэкӀэ зыкъиӀэтауэ.

XIII—XIV лъэхъэнэхэм Хъырцейм Монголыдзэр тоуэр, яужым Темырлэн и зекӀуэ зытӀущым, и къэрур къэралым кӀуэдын кӀедзэ, хэку бжыгъу хэхохур.

XVII—XVIII лъэхъэнэхэм Хъырцейр Уэсмэнеймрэ Къажэрымрэ я зэпэубыдыгъуэ мэхъур. 1783 Урысеймрэ Хъырцеймрэ Джэрджэ тхылъ кӀатхэ, абы щыкӀэдзауэ Картли Кахетиэр Урысейм и протекторатым кӀэт.

Хъырцейм и джылэр 2002 гъэмкӀэ зэрыхъутэр 4 369 579 цӀыху. Лъэпкъ дэсхэр: хъырцэхэр (83,7 %), азэрбиджанхэр (6,5 %), ермэлы (5,7 %), урысхэр (1,5 %), осетинхэр (0,9 %), пэмыкӀхэр (1,7 %).

Хъырцей — къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ хэку 10, автоном республикэ 2 — Апхъазрэ Аджариэмрэ.

Азгъей Автоном Республикэ Ипшъэ Осетиэмрэ Хъырцейм и ӀэнатӀэм кӀэтхэкъым, къэлъытэгъу Хъырцейм зэришъымкӀэ (АШЗ-м и президентым и администрациэм, Еуропэм и комиссиэми) Урысейм окупациэ ишъауэ.




#Article 78: Къазахъстэн (322 words)


Къэзахъстэн (, ) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр Nur-Sultan.

Къазахъстэныр Азиэ Курытым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ишъхъэрэмкӀэ — Урысей Федерациэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ — ДжРК-м, ипшъэмкӀэ — Къыргъызстэным, Узбэчстэным, Тыркумэнстэным, къуэхьэпӀэмкӀэ Каспий хым и Ӏуфэм хуозэ.

Къэралым и инагъыр 2 724 900 км² мэхъур.

Къэралым и шӀыпӀэм и нэхъыбэр пшахъуалэхэм яубыд (44 %), губгъуэхэм 26% яубыд, мэзхэм 5,5 %.

Къэралым и климэтыр щыуэӀу континенталу щыт. ЩӀышылэм и курыт температурэр −19 °C кӀэдзауэ −2 °C носыр, бадзэуэгъуэм +19 °C кӀэдзауэ +28 °C носыр.

Къэралым и псы нэхъ индыдэхэр: Иртыш ( абыми хэлъаду — Тоболрэ Ишимрэ), Урал, Эмба, Сырдариа, Или.

ЦӀыхур Къазахъстэн и шӀыпӀэм иджыри ди лъэхъэнэм и пэм итӀысхьауэ щыта. Япэрей лъэжьыгъу къагъэсэбэпын кӀадзатэр куэш-былым зехуэкӀэ.

XVIII лъэхъэнэм иджырей Къазахъстэным и шӀыпӀэр Урысей империэм иубыдын кӀедзэ. Къэрал псор щиштэр XIX лэхъэнэм и кум.

Илъэс зытӀущ текӀауэ Жэпуэгъуэ револуциэм яуж 1920 гъэм Къыргъыз Республикэ Совет Социал Автоном яшъыр, 1925 гъэм Къазахъу и цӀэр зэрахъуэкӀ. И гъунапкъыхэр бжыгъэрэ зэрахъуэкӀауэ щыта.

Джылэбжыгъэ 2009 гъэм ирагъэкӀуэкӀамкӀэ, къэралым дэсар 16 005 млн.
цӀыху.

Къазахъстэным и иджырей Конституциэр къыщыдагъэкӀар 1995 гъэм шышъхьэӀум и 30. Абым къызэрикӀымкӀэ Къазахъстэныр республикэ демократу щыт, президент ӀэнатӀэпӀашъхьэ зэрихьу.

Къэралым и тхьэмадэр — президент, джылэпсом илъэситхукӀэ хагъэкӀыу тетыр. Иджырей президентыр — Нурсултан Назарбаев.

ӀэнатӀэ нэхъыхьэр, хабзэ дэгъэкӀынымкӀэ — тӀуанэ парламент, нэхъышъхьэр — Сенат (47 пӀэуэ иӀу), тӀуанэр — Мажилис (107 пӀэуэ иӀу). Сенатым и депутатхэр къэралым и хэку къэс тхьэмадитӀу къыхагъэкӀхэр, Мажилисыр илъэситхукӀэ хагъэкӀ, тхылъ-пропорциэ системэмкӀэ.

Тхьэмадэгъуэр ӀэнатӀэ гъэзанкӀэнымкӀэ нэхъышъхьу щыт къэралым, президентым зэхегъэхьэхэ, конституциэм и хабзэм теухуауэ.

Къазахъстэныр индустриэ-аграрнэ къэралу щыт. Экспортым и япэрей лэжьыгъу щытыр фатэгын, гушӀ кӀэлъыгъуэхэр.

Щэхуэнымк
э илъэсбжыгъу зыпылъхэр: КъХуЗ къэралхэмрэ (Урысейри яхэту) Балтиэхэмрэ, АШЗ, Джэрмэн, Тырку, Китай, пэмыкӀхэр джоуэ.

ШӀым ирикӀуэ гъогу-магистралхэм я кӀыхьагъыр 106 мин км. мэхъур Абыхэм 13,5 мину — гушӀгъогу, 87,4 мину — аутомагистрал, миниплӀу — псыгъогу.

Къазахъстэныр унитар къэралу щыт, администрациэкӀэ хэку 14 мэгуэчыр. Абым пэмыкӀыу къалит шъхьэхуит хэку щытхэ — Алматырэ, Астана Байконуррэ.

Дзэм и бжыгъэм къэӀохугъуэ ираткъым.

Ӏэшэм я нэхъыбэр РССЗ-мрэ Урысеймрэ къыдагъэкӀам ящыщ.




#Article 79: Къазмакъей (132 words)


Къазмакъей (лат-бз.: Hippophaë rhamnoides, ур-бз.: Облепиха) — пабжъэ иэ жыг къэкӀыгъэ. Еуразиэм икурыт лъэныкъуэхэм къыщокӀ.

Жэпкъ бжыгъу зэфӀэт, тхьампэпыху пабжъэ; зэзэмызэкӀэ, макӀыу жыгу мэкӀыр. Илъэгагъыр иныкъуэм м. 1 - 3 иэ м. 3 - 6, макӀыу м. 15 щынэс мэхъу, ипкӀашъхьар псыфу щыт, банэ кӀыхьу пыту. Къудамэхэм, гъэчхэм жыгым ипкӀахьар хъуреуэ иэ памцӀу иэ бгъуэуэ щыт.

Илъабжъэр шӀыфэм игъунэгъу щыт, см. 40 мы нэхъ кууэ, бгъуэуэ зэкӀэкӀыу.

Тхьампэхэр зэрызу, иэ зэпэщылъу къытокӀэхэ. ИшъхьамкӀэ псыфэ-удзыфу икӀагъымкӀэ гъуэплъ-псыфу иэ гъуэжь-псыфу; хужьу.

МэракӀуэхэр хъуреуэ щытхэ гъуэжьху иэ хуэплъыжьыфу, псы куэду якӀэту, гуашӀыу, мэ къадихьаху. КумкӀэр хуэхъуреуэ, кӀыхьу щыт, нэхъыбэм фӀыцӀу, лыду.

Мы Ӏарысэ къэкӀыгъу здэкӀыр Еуропэ (Къаукъазыр хэту), КъуэхьапӀэ, Курыт Азиэм, Монголым, Китайм, Пакистаным, Индиэм. Урысейм идежь къыздэкӀыр еуропей лъэныкъуэм ( Ишъхъэрэ Къаукъазыр хэту ), КъуэхьапӀэ, КъуэкӀыпӀэ Сыбырым, Алтайм. Куэду жыг-хадэхэм къагъэкӀыр, Урысейм цӀэрыӀу къалъыта.




#Article 80: Къалэ (191 words)


Къалэ — хьэблэшхуэ, зи джылэр нэхъыбэм губгъуэ лэжьыгъэхэм емыпхауэ щытым.

Хьэблэм къалэ категориэр къэралыгъуэ ӀэнатӀэпӀашъхьэкӀэ зэфӀокӀыр, икӀи къэрал къэс джылу (и бжыгъэр щыкӀэдзауэ) дэсын хуэр зэшъхьэщокӀыр. Даниэр къэштамэ цӀыху 250 къыщыкӀэдзауэ, Японырамэ - мин 50 цӀыху дэсын хуэй.

Къалэхэм я тхыдэр нэхъыбэм зэпхар «къалэ» псалъэм гурыӀуэгъуэ халъхьэхэм - джылэм я псоупӀу шӀыпӀэ яубыдым и инагъыр, джылу дэсым и бжыгъэр, хьэблэкум и шӀыпӀэм мыхьэнэ зэрихьэр, быдапӀэ иӀэмэ (къэлъытэгъуэ къалэ джоуэ ирату бжыгъи щыӀа, быдапӀэ зимыӀэ хьэблэхэм) пэмыкӀхэр джоуэ.

Къалу хъуам я тхыдэр щыкӀидзэр цӀыху я шӀыпӀэм щихьа лъандэрэ, цӀыху псэукӀэ лъэуж къэгъэнахэмкӀэ.

Джыпсту дунем и къалэ нэхъ жъыдыду къалъытэхэр VIII-VII мин гъ. ди лъ. я. щыщхэр, абыхэм ящыщ: Иерихон, Чатал Гуйук пэмыкӀхэр джоуэ.

Курыт лъэхъэнэхэм къалэхэр нэхъыбэм къыздыхэкӀхэтэр быдапӀэхэм здэщытам дежь иэ я хъуреягъкӀэ. Адыгэбзэм хэт псалъэми ар егъэлъагъуэ, туркубзэхэм къахэкӀауэ къыхэхьа псалъэ «къала»-р зэдзэкӀамэ мыхьэнэ хэлъыр «быдапӀэ» иэ «чэшъанэ».

XIX-XX лъэхъэнэхэм къалэхэм я зэфӀэувэныгъэр зэпхатэр Индустриал револуциэ екӀуэкӀам. Къалэшхуэхэм я пашъхьэм нэхъ факъырэдыдэхэм ящыщ лъакъуэхэр щыпсохэт, ауэ гушӀгъогу транспортым и зэфӀэувэныгъэр къыщысым Еуропэмрэ АШЗ-мрэ къалэпашъхьэ къыхэкӀыу кӀадзахэ унагъуэ къуэлейхэр дэсу.

Къалэхэр гъогукӀэ зэпхауэ щытхэ, къалэ кӀуэцӀым ирикӀуэ гъогур урам мэхъур, урам гъунэхэм унэ (псоупӀу, лэжьапӀу, еджэщу) яшъыр

Къалэхэм унэ дашъыхьхэм ящыщ:




#Article 81: КъардэнгъущӀ, Зырамыку (153 words)


КъардэнгъущӀ Зырамыку (щӀышылэм и 1-м 1918 гъэ — дыгъэгъазэм и 25-м 2008 гъэ) — Къ-Б-м искусствэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ, Адыгэ къ-м искусствэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ. 

КъардэнгъущӀ Зырамыку ПӀатӀурэ и къуэр щӀышылэм и 1-м 1918 гъэм Арыуан куейм щыщ Псыгуэнсу къуажэм мэкъумэшыщӀэ унагъуэм къыщалъхуащ.

Апхуэдэурэ илъэсищ хуэдизкӀэ редактору лэжьа нэужь, КъардэнгъущӀыр 1959 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр щӀэныгъэ-къэхутакӀуэ институтым егъэзэжри ӀуэрыӀуатэмкӀэ секторым Ӏохьэж.

КъардэнгъущӀым лэжьыгъэшхуэ ирегъэкӀуэкӀа адыгэ уэрэдыжьхэр зэхуэхьэсыным, ахэр джыным, гъэзэщӀэным теухуауэ.

Адыгэ уэрэдыжьхэр цӀыхубэм деж нэхьэсынымкӀэ зэфӀэкӀ иныр зэриӀэр къалъытэри, КъардэнгъущӀ Зырамыку 1964 гъэм «КъБАССР-м искусствэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ» цӀэ лъапӀэр къыфӀащащ. Адыгэ щэнхабзэмрэ литературэмрэ хуищӀа зыужьыныгъэм папщӀэ КъардэнгъущӀым тӀэунейрэ къратащ Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩӀыхь тхылъ.

КъардэнгъущӀ Зырамыку 1964 гъэм УФ-м и ТхакӀуэхэм я зэгуэтым хэтт.

КъэрдэнгъущӀ Зырамыку - Си гъащӀэм и мыхьэнэ нэхъыщхьэ дыдэр сыкъэзылъхуа си лъэпкъым сыхуэлажьэу зэресхьэкӀарщ. ГъащӀэ кӀыхь къызэрызгъэщӀам теухуауэ жысӀэнуращ. Сэ пасэрей губзыгъэжь гуэрым жиӀа псалъэ Ӏущхэм сызэрытетыным сыхущӀэкъуащ. Мыращ абы жиӀар:




#Article 82: Къаукъаз (185 words)


Къаукъаз — Еуропэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъэм тету, Хы ФӀыцӀэм, Хы МыутӀэм, Хы Каспийм я зэхуакум дэту. Къаукъаз къушъхьахэм хэт (Къаукъазышхуэм) абы къыбгъэдэлъ шӀыпӀэхэри иубыду: Ишъхъэрэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Ипшъэ Къаукъаз (КъаукъазкӀыб).

Ишъхъэрэ Къаукъазыр Урысейм хеубыдэ, Курджым икъуэ зытӀущым щымыхъукӀэ.

Ипшъэ Къаукъазыр Азэрбиджаныр, Апхъазыр, Ермэлыp, Ипшъэ Осетиэр, Курджыр джоуэ хеубыдэ.

Нэхъ лъагэ пӀэр — м 5 642 ( Ӏуащхьэмахуэ )

Урысейм хиубыдыр:

Къаукъазым шӀыуэ иубыдыр мин 440 км², абы шӀыпӀэ хэтхэр: Ишъхърэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Къаукъазышхуэ, КъаукъазкӀыб губгъуэхэр (Курамрэ Араксымрэ я псыхъуэхэр, Колхидэмрэ джоуэ), Къаукъаз ЦӀыкӀур, Джавахет-Ермэл бгыхэр (я ишъхърэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр). 

Ишъхърэ Къаукъазым и пашъхьэм Ставропол бгыхэр ит (Нэхъ илъагапӀэр Ӏуашъхьа Стрижамент, м 831 хъууэ) Псыжъ-Хы МыутӀэ губгъуэмрэ Тэрч-Гум губгъуэхэмрэ зэхигъэкӀыу. Ишъхъэрэ Къаукъазым Тэрчымрэ Сунжэмрэ я зэхуакум тэрч-джабэхэмрэ сунжэ-джабэхэмрэ дэлъ я зэхуакум Алханчурт къуэр ирикӀу.

Къаукъазышхуэм и къушъхьэ зэхэтыкӀэр мэгуэч КъуэхьапӀэмкӀэ, хомурэ Тэман хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ дэкӀуэурэ Ӏуащхьэмахуэ нэсыху (инэхъ лъагапӀэр — м 5 642). Iуашъхьэшхуэ КурытхэмкӀэ (Ӏуащхьэмахуэрэ Къэзбэч Ӏуащхьэрэ я зэхуакум), КъуэкӀыпӀэмкӀэ Къэзбэч Ӏуащхьэ идежь къыщыкӀэдзауэ Апшерон хы тӀыгуныкъуэм нэс ехын кӀидзу.  лъэныкъуэр Ӏуашъхьахэм зэву ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмрэ къуэхьапӀэ лъэныкъуэхэмрэ бгъуэуэ макӀуэхэ. Къаукъазышхуэм и Ӏуашъхьэхэм Ишъхъэрэ Къаукъазымрэ Къаукъаз кӀыбымрэ зэхагъэкӀыр я гъунапкъу ирикӀуу.

Къаукъаз лъэпкъхэр гуп щыуэ мэгуэчхэ:




#Article 83: Къиякъ (361 words)


Къиякъ (лат-бз.: Aquila heliaca, ур-бз.: Орёл-могильник) — псэушъхьа, шъакlуэ-бзуинхэм ящыщ, бгъэхэм я унагъуэм хэт. Бгъуэхэр здишъ лэныкъуэхэр Еуразиэм игубгъуэхэмрэ мэзкъуийхэмрэ. Зэшъакlуэхэр псэушъхьа мы инхэм: жумэрэнхэм, губгъуэ дзыгъуэхэм, тхьакlумэкlыхьхэм, бзу мы инхэм.

Бзу-шъакlуэ ину щыт, дамэ бгъуэ-кlыхьхэр иlу, кlапэри иныфlу, занкlыу щыту. Икlыхьагъыр см. 72 - 84 мэхъу, дамэ зэгуэхахэм ябгъуагъыр см. 180 - 215 мэхъухэ, ихьалъагъыр кг. 2, 4 - 4, 5 хуэдиз мэхъур. 

Бзу зэфlэувахэм я дамэцкlыхь япэрехэр ишъхьамкlэ фlыцlу щытхэ, икlагъымкlэ гъуабджэ-фlыцlафу, псыфу хэпхъауэ, яуж иту кlуэхэр гъуабджэ-фlыцlафу щытхэ яшъхьэмкlэ, икlагъымкlэ гъуабджэ-псыфу, япэрейхэми хуэду уэгу, абыхэм ишъхьамкlэ къателъ цыхэр нэхъ кlынфlу щытхэ, гъуабджэ-фlыцlу. Кlапэм цыхэм яфэр фlыцlэ-псыфу зэхэлъу щыт. Къиякъым ифэр зэфlэува щыхъур илъэс 6 - 7 щырикъум идежь. Илъэс ирикъуа чырхэм яфэр пшахъуафэ-нэху щыт, уэгу, дамэц-кlыхьхэр гъуабджу, илъэс къэс я фэр нэхъ кlынфl хъуурэ.

Нэм ихъуреягъыр гъуабджэ иэ гъуэжьу щыт, пэр гъуабджэ-шхъуантlафэ игупэмкlэ икlэм идежькlэ фlыцlэ хъууэ. Илъакъуэхэр гъуэжьу щыт, лъэбжъанэхэр фlыцlэ-шхъуантlафу. Щылъатэкlэ дамэгъунэцхэр ахъуамбэ зэкlэкlэхахэм хуэду щыт, жьым хому, шъабу йорс щылъатэкlэ.

Гъуэ здишъэхэр пшахъуалъэхэм, губгъуэхэм, мэзкъуихэм, Еуразиэм ипшъэ лъэныкъуэм мэзгъунэ ирикlуэхэм Аустриэ, Словакым, Сербиэм къыщыкlэдзауэ къуэкlыпlэм Баргузин къуэм, Витим джабэхэм, Онон псыхъуэм нэс. Еуропэ псом ису къалъытэр минитl хуэдиз, абы иныкъуэм инэхъыбэр Урысейм. 

Здэпсо лъэныкъуэм елъытауэ куэчыуи мэхъухэ. Бзу зэфlэува-нэхъыжъхэр Курыт Еуропэм исхэр, Балкан хы тlыгуныкъуэм, Азиэ Цlыкlум, Къаукъазым гъэпсом япlэм исхэ, нэхъ кlалэхэр шlымахуэм ипшъэмкlэ мэкуэчхэ. Къуэкlыпlэ лъэныкъуэмкlэ щыпсохэм яныкъуэри апхуэду ныкъуэ-куэчу щытхэ.

Къиякъыр бзу-зэфlэува щыхъур илъэс 5 - 6 щырикъум идежь, шъхьгъусэ къыгъуэта яужкlэ гъашъэ псом зэдэкlыгъурэ щытхэ. Зэпылъын щыкlадзэр гъатхэпэм идей, а зэманым макъ куэд къаlукlыу къыщалъэтыхьым. Къиякъ хъухэм куэду щылъатэхэм, жьым щерсхэм зкъырадзых я дамэхэр ныкъуэ-гъэчу апхуэдэ къэрабзууи долъэтеижьхэ здэщэlа лъэгагъым. Апхуэдэ джэгур бгъыгъэрэ зэкlэлъыпыту яшъыфыну.

Абгъуэ здашъ пlэм илъэс бжъыгъэкlэ трагъэзэжь зэрамыхъуэкlыу. Инэхъыбэм жыгпкlашъхьахэм трашъыхьу м. 10 - 25 я лъэгагъу. Жыг щымыlамэ пабжъэ лъахъчэм иэ бгъуэным идежь абгъуэр яшъыфыну.

Джэдыкlыу абгъуэм ирилъэхьар 1 -3 (нэхъыбэм 2), махуэ зытlущ язэхуаку дэлъу ирелъхьа, гъатхэпэм. Джэдыкlэм яфэр пхъашу щыт, уэгу. Япэрей джэдыкlэр зэригъэтlылъу тесын кlедзэ, зэртесыр махуэ 43 хуэдиз. Хъури бзыри зэрахъуэкlыу тесхэ ауэ инэхъыбэм бзы ра. Къырича яуж япэрей тхьамахуэм бзыр абгъуэм икlкъым, чырхэр игъэхуабу, апкlэнтlэху хъур яхуэшъакlурэ. Тхьамахуитl щырикъухэм идежь, чырхэм цы къатекlэн кlадзэ, махуэ 35 - 40 текlауэ шъхьамрэ пшъэмрэ цыншу щытхэр, махуэ 65 - 77 текlауэ чырхэм лъэтэн кlадзэ.




#Article 84: Кърухугу (104 words)


Кърухугу (лат-бз.: Myosotis, ур-бз.: Незабудка) — удз-къэкӀыгъэ.

Кърухугур илъэскӀэ иэ илъэсбжыгъэкӀэ къкӀ мы индыдэ удз, бацу зэкӀэкӀыу.

ПӀыхэм къудамэ бжыгъэхэр ятету, лъэгагъыр см 10-40 хуэдиз мэхъухэ.

Тхьампэхэр зэрызу зэкӀэлъыпыту къытокӀэ, псыгъуэ кӀыхьху, пхъашэху. 

Гъагъэхэр нэхъыбэм шхъуантӀу щытхэ, кугъуэр гъуэжьу, зэзэмызэкӀэ хужьу иэ плъыжьыху мэгъагъэ; гъагъэхэм тхьампэ тхурытху ятет, якӀэхэр мы памцӀу, хъуреуэ щыту; гуп-зытӀущхурэ гъэчхэм къытокӀэхэ. Гъэгъэн щыкӀидзэр накъыгъэм мэкъуауэгъуэкум нэгъунэ

Джылалъэр хъуреуэ, цӀанлъу щыт. Езы джылэхэр илъэс 2-3 щолыфхэ, къэкӀыным ежэу.

Кърухугухэр Еуропэм, Азиэм, Америкэм, Ипшъэ Африкэм, Аустралиэм, Зелэнд КӀэм къыщокӀхэр.

Нэхъыбэм губгъуэхэм, къуэхэм къыщокӀхэ, шӀым фӀыуэ псыр здызкӀифым. ПэмыкӀхэр псыхъурей Ӏуфэхэм, псыпцӀэ Ӏуфэхэм, псыхъуэхэм къыщокӀхэр.

Лъэпкъу хъуар 50 носыр.

Абыхэм ящыщ гуэрэхэр:




#Article 85: Къушъхьэджэд (193 words)


Мысырджэд, Къушъхьэджэд (лат-бз.: Lyrurus mlokosiewiczi, ур-бз.: Кавказский тетерев) — бзу инхэм ящыщ, мэзджэд лъэпкъым ящыщу.

Хъум иинагъыр см. 50 - 55 хуэдиз, ихьалъагъыр кг. 1, 1 хуэдиз; ифэр псыфэ-кlынфlу иэ фlыцlу щыт (цыхэр мы лыду), инашъхьахэм набдзэ хуэду плъыжьу тет, икlапэ цылъэныкъуитlыр нэхъ кlыхьу, гъэчауэ щытхэ, икумкlэ кlуэху цыхэр нэхъ кlэкl мэхъухэр. Бзыхэм я инагъыр см. 37 - 42 хуэдиз, я хьалъагъыр кг. 0, 95 хуэдиз, я фэр уэгу щыт гъуэплъ-гъуабджэм кlынфlу хэлъу.

Урысейм Къаукъаз закъуэра здэпсор, пэмыкl къэралхэм: Азэрбиджаным, Ермэлым, Курджым, Тыркум. Куэч бзухэм ящыщкъым, къушъхьахэм я псэупlэ-хъупlэхэр м. 3, 300 носыр, абгъуэ здашъхэр м. 2, 600 лъэгагъым фlэмыкlыу. Нэхъ кlасу здыхэсыр пабжъэхэм - аlуейгъурцхэм хьацыбанэхэм.

Абгъуэхэр шlым щашъыр, къушъхьахъум, пабжъэхэм. Абгъуэм ирилъхьар джэдыкlитху хуэдиз, тесыр бзым изакъуэ, махуэ 25. Гъэ къэс шхьагъусэ кlэ лъыхъурэ яшъыр. Хъухэр щызэфlэувэхэр илъэситl щырикъум ижей, бзыхэр илъэс ирикъумэ.

Гъэмахуэм - гъэгъахэр, гъэчхэр, тхьампэхэр, мэракlуэ, цlыв lамэ; шlымахуэм - къэкlыгъэ-бынджэ, джылэ lамэ.

Япэреуэ Советхэм къыдагъэкlа Тхылъ плъыжьым ( 1978 гъэм ) мысырджэдыр кlуэд псэушъхьахэм яхэта. Тхылъ плъыжь 1984 гъэм къыдэкlам псэушъхьа кlуэдхэм къыхагъэкlа. Ауэ иджыри къыздынэсым кlуэдыфынкlи хъуну. Абы дэlапыкъур цlыхум ишъакlуэнымрэ, былым гъэхъунымрэ. Былымым иабгъуэхэмрэ бзучырхэмрэ зэхепlытlэ, абы пэмыкlыу ахъуэхэм я хьахэми мысырджэд куэд яубыдыр, ятхьалэ.




#Article 86: Къущхьэмышхей (179 words)


Къущхьэмышхей (лат-бз.: Mespilus germanica) — тхьэмпэпыху къэкӀыгъэ Хьацыбанэ-лъэпкъым щыщ жыг.

И лэтин цӀэм емылъытауэ езы жыгыр къыздикӀар Ипшъэ-КъуэхьэпӀэ Азиэмрэ Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Еуропэмрэ. Пэсырей урымхэм Джэрмэным ирачауэ щыта. Къущхьэмышхейр нэхъ зыхуэныкъуэр гъэмахуэ хуабэрэ шӀымахуэ мы шӀыӀэрэ. Мы Ӏэрысу къущхьэмышхейр къыздэкӀыр Кърымым, Урысейм и ипшъэ лъэныкъуэм Къаукъаз Ӏуашъхьэхэм кӀэт къэралхэм.

Къущхьэмышхейр зы хуэйр игъуэту къэкӀмэ хуиту и лъэгагъыр метрэ 8 нэсыфыну, ауэ нэхъыбэм куэдкӀэ нэхъ лъахъчу къокӀыр. Жыгым и тхьэмпэхэр удзыфэ кӀынфӀу щытхэ, хуэпсыгъу, кӀыхьху, я кӀыхьэгъыр см 8-15, я бгъуагъыр см 3-4. Бжыхьэм, тхьэмпэпыхум ипэм идежь я фэр плъыжьу зэрахъуэкӀыр.

Тхьэмпиху хъу гъагъхэр къыщыпидзэхэр гъатхэм и кӀэм идежь. 

Пхъышъхьэм и фэр гъуэплъу щыт, и бгъуагъыр см 2-3 мэхъу. Быду, гуашӀу щытху. Ящхын щыкӀадзэхэр иэ куэдрэ щагъэлъа яуж иэ пхъышъхьэхэм шӀыӀэ къэуа яуж. Апхуэдэм яуж щабэ, афӀ мэхъухэ ауэ нэхъ цӀыкӀу икӀи фэ зэхэуауэ щытхэ. 

Къущхьэмышхейр илъэс 3000 хъуауэ Ӏэрысу ягъэкӀыр Ипщэ Къажэрым (Ираным). Пэсырей алыджхэм гъэкӀын щыкӀадзар илъэс 700 ди лъэхъэнэм ипэм, пэсырей урымхэм илъэс 200 ди лъэхъэнэм ипэм. Пэсырей урым зэманымрэ курыт лъэхъэнэхэмрэ мы къэкӀыгъм пӀэшхуэ иӀэт, ауэ 17-18 лъэхъэнэхэм хэмурэ ящыгъупшэжьын кӀадза, пэмыкӀ къэкӀыгъэхэмкӀэ зэрахъуэкӀыурэ. Иджыпсу макӀыу къагъэкӀхэ Ӏэрысу.




#Article 87: БгыфӀыцӀей (190 words)


Бгыфlыцlей (, нэхъыбу зэреджэр урымыцlэ — Montenegro) — къэрал къуэкӀыпӀэ-ипщэ Еуропэм, Бэлканым тет, адриатикэ хым иlуфэкlэ. Iуашъхьа фlыцlэм ицlэкlэ траlуа. 

Адриатикэ хыlуфэм ус, и гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр Хорватиэм къуэхьапlэмкlэ, Босниэрэ Герциговинэрэ - ишъхъэрэ-къуэхьапlэмкlэ, Сербиэм ишъхъэрэ-къуэкlыпlэмкlэ, Косовэм къуэкlыпlэмкlэ, Албаниэм ипшъэ-къуэкlыпlэмкlэ.

Лъэпlкъ дэсхэр:

Къэралым ябзэхэр:

Диныр:

Бгыфlыцlейхэм янэхъыбэм бгыфlыцlей, серб джоуэ залъытэ, лъэпlкъытlу. Къэралым кlэупшlакlуэ лъэпlкъым теухуауэ щырагъэкlуэкlам цlыхухэм янэхъыбэм апхуэдэ джэуап ята. Сербхэмрэ къушъхьафlыцlэхэмрэ тхыдэкlэ зэlыхьлъы зэхохъухэ, чристан чылисэмкlи, бзэмкlы (къушъхьафlыцlэхэм янэхъыбэм ябзэр сербыбзэм ипсэлъэкlу ялъытэр).

Бгыфlыцlейр 21 хэкукlэ гуэча. Хэкухэм яцlэхэр къалэ lаташъхьа дэтхэмкlэ траlуа:

Бгыфlыцlейр хуит къэралу щыхъуаэ XVIII илъэсишъэм, Бэлкан хы тlыгуныкъуэм тет къэралхэм япэреуэ Уэсмэн пэштыхь къэралым къыхэкlа. Къалэ нэхъышъхьу апщыгъуэм щытар Цетинэ. Апхуэду япэре дуней зауэм нэгъунэ щыта, яужкlэ 1918 гъэм Серб, Хорват, Къушъхьафlыцlэ пщы къэрал зэхэтым хэхьа. Югэславыр зэрзэхэкlрэ (1992 гъэм) Республикэ Югославым хэта, 2003 гъэм Сербиэ Къушъхьафlыцlэ Зэхэт Къэрал хъуа. Референдумым яуж хуитыныгъэм шъхьакlэ ирагъэкlуэкlар 2006 гъэм 55,5 % джылэр республикэмрэ зэхэт къэралымрэ хэкlыну хэха, 2006 гъэм Къушъхьафlыцlэр хуит хъуа. Иджырей къалэ lаташъхьар - Подгорицэ.

VI илъэсишъэм Къушъхьафlыцlэм слэванхэр къохьари лъэпlкъ исхэм яхотlысхьа.

Ягъунэгъу Сербиэм туркур текlуа нэуж Косэвэ губгъуэм идежь 1389 гъэм, езыхэми тыркухэр къатеуэн хуежьэну хъуа. Зэман гуэрэм Венецэ республикэр къашъхьащытти, яшъхьащиха ар.




#Article 88: КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъу (276 words)


КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъу (, , ) — КъуэхьэпӀэ Азием хэт къэралхэмрэ Мысырымрэ зэреджэ щӀыпӀэращ. А цӀэр абы КъуэкӀыпӀэ къэралыу Еуропэм нэхъ гъунэгъу зэрыгуэтым щхьэкӀэ фӀащауращ. Нэхъыбэу дэс лъэпкъхэр: хьэрыпхэр, персхэр, тыркухэр, курджыхэр, джуртхэр, азэрбиджанхэр, ермэлыхэр, ассирийхэр. Я нахъыбэм дин зырахьэхэр — ислам динщ, ауэ КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум дунейм къэхутащ чыристан диныри иудей диныри. КъуэкӀыпӀэ ГъунэгъумкӀэ йокӀуэкӀ Еуропэм къикӀыу АзиемкӀэ гъуэгу нэхъыщхьэхэр.

Дунейм и щытыкӀэр и нэхъыбэ зэманым гъущэщ. Псыхъуэ нэхъ иныу зытӀущ иӀэщ: Еуфратыр, Тигрыр, Нилыр, ахэри губгъуэ щӀэкӀэнымкӀэ ягъэсабэп. Дуней псом нахъыбэ дыдэу щӀы дагъэр къызыщӀах лъэныкъуэщ.

Жылэдэсхэр: хьэрыпхэр, къажэрхэр, тыркухэр, курджыхэр, журтхэр, азэрбиджанхэр, ермэлыхэр, ассирийхэр. Абыхэм я нахъыбапӀэр — мыслымэнхэщ.

КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум и тхыдэм и щӀэдзапӀэр къызыхихыр цӀыхум и япэдыдэ хъыбархэр къыщыхэӀукӀ, и цивилизациер щызыхэзыгъэувэкъудей зэманырщ. А зэманым зэрыщыщӀэдзауэ КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъур иджыри къэс къонэ политикэ, культурэ, экономикэ, дин мыхьэшэшхуэ нэхъ зиӀэ ку. Мы щӀыпӀэм дунейм къытехьащ зороастрыгъэ, иудей дин, чыристан дин, ислам. А лъаныкъуэм ищӀхэм итахэщ пасэрей къэралыгъуэхэр - Пасэрей Мысыр, Шумер, Пасэрей Ермэл, Къажэр империе, Вавилон, Ассирие, Хьарып хьэлифэт, нагъуэщӀхэри.

Иджырей КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум и гъунапкъэхэр щызэфӀэувар ЕтӀуанэ Дунейпсо Зауэм и еужь, Уэсмэн Империер къэрал хуит зэмылӀэужьыгъуэу щызэпыкӀам. Абы намыщӀ иджырей тхыдэм политик мыхьэнэшхуэ зиӀэр 1948 гъэм Журт къэралым и зыфӀэувэныгъэрщ.

Дуней псом щӀы дагъэ Ӏыхьэшхуэ зэрыиӀыгъым щхьэкӀэ е-20-нэ лӀэщӀыгъуэм КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум къылъос мыхьэнэщӀэ ин политик лъэнукъуэкӀи, я экономик зыужьыныгъэмкӀи. 1945 гъэм и еужькӀэ Сауд Хьарыпым, Къажэрым, Кувейтым, Иракум, ХьӀЗ'м щӀы дагъэ къыщӀэхыныгъэм лъэщыу зеужь.

Зауэ ЩӀыӀэм щыгъуэ КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъур АШЗ-мрэ РССЗ-мрэ я зэпэубыдыгъуэ хъуа. Иджыпстум политикэмкэ шӀыпӀэр тэмэму щыткъым. Политикэ проблемэ иджыпсту щыӀэхэр нэхъ япэреуэ ираку зауэ, палестин-исраэл зэпэубыдыгъуэ, ермэлыхэм я геноцид нэхъ ину къапштэмэ КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъ гурыӀуэгъуэр абым иджири хэбгъэхьэфыну - Афганистэнымрэ Пакистэнымрэ я Ӏохур зэрзэхэт политикэмкӀэ, Пакистэнымрэ Индиэмрэ я зэпэубыдыгъуэр Кашмирым шъхьэкӀэ, АШЗ-р Къажэрым теуэфыну зэрыщытыр.




#Article 89: Къэдабэщиху (140 words)


Къэдабэщиху (лат-бз.: Populus alba, ур-бз.: Тополь серебристый) — къэкӀыгъэ жыгхэм ящыщ, Щиху лъэпкъыгъуэ, Дзэл-лъэпкъым къыхокӀыр.

Мы Ӏарысу къыздэкӀыр Ишъхъэрэ Африкэм (Алджазаир, Марокко, Тунис, Канар хы тӀыгухэм), Еуропэ псом (Скандинавыи щымыхъукӀэ), Азиэ Япэрыт, Курыт, Къуэкlыпlэм джоуэ. Ӏарысу къыздагъэкӀыр Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм.

КъыздэкӀхэр псыхъуэхэм, псы фӀыуэ, куэду здагъуэт шӀыпӀэхэм, мэзу зэкӀакӀэу иэ жыг зэрызу къэкӀху.

Я лъэгагъыр м. 30-35 носыр, ипкъым и бгъуагъыр м. 2 нэсу. И пкӀашъхьар бгъуэуэ щыт - лъахъчу, шӀым игъунэгъу къыкӀидзу (зэрызу къыщыкlкlэ) ишъхьамкӀэ хуэзэв хъууэ. Жыгыпкъымрэ къудамэшхуэхэмрэ я пхъафэр псыфэ-удзыфу щыт, цӀанлъу; къыдэжхэм яр хужь-пхъашу щыт; жыгыжъхэм я пхъафэр псыфэ-кӀынфӀу иэ фӀыцӀу мэхъур, къэчауэ, зэгуэудауэ щыту.

Гулъхэр цӀыкӀу щытхэ см. 0,5 хуэдиз хъууэ, тхьампэхэр хуэхъуреуэ иэ щиму щытхэ, Ӏувху; яшъхьамкӀэ удзыфэ-кӀынфӀху, лыду якӀагъымкӀэ псыфу.

Бжыхьам тхьампэхэм я нэхъыбэр удзыфу щытурэ похур, макӀыу гъуэжь-нэху мэгъури похухэ.

ПсынкӀыу мэкӀхэр, илъэс 30-40 щырикъум иде я лъэгагъыр м 20-25-м носыр.




#Article 90: Къэзэнокъуэ Жэбагъы (262 words)


Къэзэнокъуэ Жэбагъы (1684 — 1750) — Адыгэ Хабзэм куэд хэзылъхьа, и губзыгъагъэм и хъыбар Къэбэрдей пщыгъуэм икӀауэ, щӀыпӀэ бжъыгъэхэм къаӀуэхут, Хьэтохъущокъуэ Кургъокъуэ и щауэгъусэт, Къанжал зауэм хэтащ.
 
Адыгэ ӀуэрыӀуатэм щыгъунэжщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр. Илъэс щищым нэблэгъауэ, адыгэхэм къадогъуэгурыкӀуэ а хъыбархэр, нобэр къыздэсми яӀуатэр. Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыхимынатэмэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр гъащӀэ кӀыхь хъунтэкъым. И цӀэр щӀэблэм щӀащымыгъупщэн фӀыщӀэ щиӀэщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и тхыдэм, аращ и цӀэри и хъыбархэри уахътыншэ щӀэхъуар.

Бахъсэн псыхъуэм, Зеикъуэ къуажэм и лъэныкъуэм деж, иджыпсту КъэзэныкъуэйкӀэ щӀыпӀэ зэджэм — 1684 гъэм, Къэзэнокъуэ Жабагъы къэхъуащ. Унагъуэ къызхэкӀам и хъыбар къынэсакъым ди зэманым, ауэ и гъашътхыдэм щыщ къэӀуэтыгъуэхэр къэнащ. 

Илъэс 25 ирикъуауэ хеящӀу (лъэпкъым хах къадыуэ щыта, ауэ къадым мыслъымэн хабзэкӀэ зэпэубыдыгъуэхэр зэфӀигъэкӀтэмэ, хеящӀэр адыгэ хабзэм тетырт) техьа хъуащ, и губзыгъагъэмкӀэрэ и псалъэмкӀэрэ зэпыубыдыгъуэ бжэным теухуар зэфӀигъэкӀауэ.

Дунейм тетыху, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыщIэкъуар Къэбэрдейм и Iуэху зэрыдэкIынырщ, хабзэмрэ захуагъэмрэ я лъабжьэр гъэбыдэнырщ, цIыхум я псэукIэр егъэфIэкIуэнырщ. Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкIэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зи псалъэм пщIэ иIэ, зи акъылыр жыжьэ нэплъыс, захуагъэм ирилажьэ цIыху губзыгъэщ, къэрал лэжьакIуэщ, хэкумрэ къэбэрдей лъэпкъымрэ фIыгъуэ зэрахуилэжьыныр къалэн зыщищIыжауэ. А къалэныр хузэфIэмыкIамэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и цIэмрэ и хъыбархэмрэ нобэ къэсынтэкъым. 

Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр езыр-езырурэ къежьащ, ахэр зыми зэхилъхьакъым икIи къигупсысакъым: лIы Iущым далъагъу IуэхущIафэхэр зэхуаIуэтэжурэ жылэм хэIуэри IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэ хъуащ.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр щIаIуатэр Къэбэрдейм и закъуэкъым, абыхэм ущрохьэлIэ Шэрджэсми Адыгейми; Къэзэнокъуэм и цIи и хъыбархэри ящIэ ди гъунэгъу лъэпкъхэми. 

Псалъэ пэж куэд къызэринэкIащ Къэзэнокъуэ Жэбагъы, абыхэм нобэр къыздэсым Жэбагъы и псалъэкIэ йоджэ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы къызэринэкIа псалъэ Iущхэр адыгэ псалъэжьхэм хэзэрыхьыжауэ къогъуэгурыкIуэ.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы I750 гъэм дунем ехыжьа, и акъылрэ и IуэхущIафэкIэ цIэрыIуэ дыдэ хъуауэ.




#Article 91: КъэкӀыгъэхэр (185 words)


КъэкӀыгъэхэр (лат-бз.: Vegetabilia) — организм ишэгъуэ бжыгъэкӀэ зэхэтхэм ящыщ. КъэкӀыгъэхэр лӀэужъыгъэ бжыгъэкӀэ зэхокӀхэр — абыхэм ящыщ жыгхэр, пабжъэхэр, удзхэр пэмыкӀхэр.

Биологиэм а и лъэныкъуэм елэжьыр КъэкӀыгъэщӀэныгъэра.

Гупшысыгъэ къэкӀыгъэр зыцӀэр джоуэ куэдкӀэ зэшъхьэщокӀыр. Япэреуэ абым яуж ихьатэр Аристотел, къэкӀыгъэхэр псэ зыӀутхэмрэ (псэушъхьэхэмрэ) псэ зӀумытхэмрэ я зэхуакум дигъувауэ. КъэкӀыгъэхэр псоуэ, псэ зӀут хуэду игъувахэ ауэ езырезырху земыкӀуэфху (псэушъхьэхэм абыкӀэ япэщыгъэуву). Яужым бактериэхэмрэ архейхэмрэ къагъуэта, къэкӀыгъэ гурыӀуэгъуэ щэӀахэм париукӀи хэмыхуэфху. ХХ лъэхъэнэм и кум Ӏэргъэбэгухэмрэ псыудз гуэрэхэмрэ шъхьэхуит категориу къыхагъэкӀахэ, псырыжэрэ лъабжъэгъуэрэ зэрыямыӀэм шъхьэкӀэ адрей къэкӀыгъэхэм зэрыяӀэм хуэду.

Лъэныкъуэгъухэр, гупкӀэ зэхэгъэхьаху:

Тхыдэм я зэхэдзыгъуэр зэрекӀуэкӀар:

КъэкӀыгъэхэм я хэшэгъуэхэм гулъытыгъу яӀэр я инагъыра (сантиметэ зтӀущым нэсу) хэшэгъуэпкъыр Ӏуву щыт, целулозэм щыщу. Гуэшыгъуэм идежь блыныр зэрзэфӀэувэр тхъурымбэ къыхэкӀымкӀэ (фрагмапластыр). 

КъэкӀыгъэхэм я хэшэгъуэхэр шэкӀыу зэхохьэхэ. КъэкӀыгъэхэм я шэкӀым хэшэгъуэ зэхуакупкъ яӀэкъым, хэшэгъуэ лӀа бжыгъэ яхэт (склеренхимэмрэ пхъэмыфхэмрэ хуэдэхэр). Абыхэм пэмыкӀыу, псэушъхьэхэм зэрамыхьчыр я шэкӀыр хэшэгъуэ тип бжыгъэкӀэ зэхэтыфыну. 

КъэкӀыгъэхэм я нэхъыбэхэр пкъызэщхьэщыдзауэ щыт. Тип зтӀыщ щыӀэ я пкъызэфӀэтыкӀыу: талос — абым идежь пкъыр зыуэ псоуэ щыт, зы удзыфэ тхьэмпу, тхьэмпэкъудамэ — абым идежь пкъыр гъэчсурэту щыт, тхьэмпэ тету (лъабжъэ яӀэкъым; лэцсурэтхэм я нэхъыбэхэр), лъабжъэкъудамэхэр — пкъыр гуэшыгъу зэхэбгъэкӀ щыхъунур: лъабжъэлъэнукъуэ; пкъылъэныкъуэ.




#Article 92: Къэлэрдэгу (143 words)


Къэлэрдэгу (лат-бз.: Convallaria majalis, ур-бз.: Ландыш майский) — удз-къэкӀыгъэ, АӀуудзхэм ящыщ.

Илъабжъэр шӀыкӀагъым кӀэпшу щыт, жэпкъыр къыздыхэкӀым щыкӀэдзауэ тхьампэ къыпедзэ, шӀым ныкъуэкӀэлъху. Абыхэм яужым иту тхьампитӀ (макӀыу 3) къыдожхэ - удзыфу, ину, бгъуэуэ, цӀанлъу я кӀэр памцӀу щыту. Тхьампэхэм я зэхуакум, лъабжъэм идежь гулъ ин дэлъ. Япэрей тхьампэм, илъапэмкӀэ тъампу хъуар зыубыдым ибгъумкӀэ гъэч къыдедз 6 - 20 хуэдиз гъагъэ пыту, псори зы лъэныкъуэм хуэгъэзауэ щыту.

Лъабжъэр жгъеуэ щыт ауэ куэду зэкӀокӀхэр.

Гъагъэхэр зыпыт гъэчыр тхьампэншу щыт иэ гъагъэр къыздыпидзэм идежь жгъеуэ къыдедзыр.

Езы гъагъэхэр хъуреуэ щытхэ, я фэр хужьу, макӀыу плъыжьыху щыту, ябгъумкӀэ гъэчауэ, дэгъэзеяуэ тхьампэ хырых япыт. Щыгъагъэр накъыгъэм мэкъуауэгъуэм.

Къэлэрдэгур къыздэкӀыр Еуропэ псом ( Къаукъазыр хиубыду ), Азиэ ЦӀыкӀур, Китайр, Ишъхъэрэ Америкэр джоуэ хеубыдэ.

Урысейм еуропэ лъэныкъуэ псом, Сыбырым, КъуэкӀыпӀэ Джыжэм.

КъыздэкӀыр нэхъыбэм мэздэгухэм, мэзым хэт губгъуэхэм, мэзым ежэх псыхэм я Ӏуфэхэм ( нэхъ кӀасу ). Зэран здыхуэмыхъухэм куэду зэкӀэкӀокӀыр.




#Article 93: КӀэпхъ (148 words)


КӀэпхъ (лат-бз.: Sciurus, ур-бз.: Белка) — шъэрапl псэушъхьа, кlэпхъ лъэпlкъым ящыщу, абы пэмыкlыу иджыри бурундукхэр хагъыхьа а лъэпlкъым. Езы кlэпхъхэр 30 хуэдизу зэшъхьащокlхэ Еуропэм, Ипшъэ Америкэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Азиэм щопсохэ.

Аплъэпlкъ псыгъуэ-кlыхь иlа, кlапэ бэлацэ пыту, итхьакlумэхэр кlыхь, цыр гъуабджэ ныбэр хужьу (шlымахуэм гъуабджэр псыфэ мэхъур). Аустралиэм щымыхъукlэ шlыпlу хъуам щопсохэ.

Я шэнымкlэ нэхъыбэм зэрашъэр кlэпхъхэм шlымахуэм зэр зыхуагъэхьазырыр lускlэ. Я ныкъуэхэм дэхэр шlым кlатlэ, адрейхэм жыг-кlуэцlым иралъхьа. Псэушъхьа азэхэм къызэращыхъумкlэ кlэпхъхэм зэрамышъэжьм я нэхъыбэм, зэр я щыгъупшэжьым шъхьакlэ дэхэр здыкlатlар мэзым доlапыкъухэ илъэсыкlэм аа дэ къэнахэр жыгыкlыу кlыжьху. Кlэпхъ гуэрэхэр щы хуэсакъым идей лъэкъуитlым тоувэхэри заплъыхьыр. Къашъакlуу згуэрэ ялъэгъуамэ ину мэкlийхэ, адрей кlэпхъхэм ягъашъыу.

Зэман нэхъ къахьалъэкlыр гъатхэр къыщихьам, шlым кlатlа дэхэм кlын щыкlадзэкlэ яшхыжьыфкъым. Апхуэдэм иде жыгхэм я тхьампэ къэтlэпlахэр яшхыр. Кlэпхъхэм я нэхъыбэм апхуэдэ зэманым шхынкlэ зэхэдз яшъкъым : дэхэм, джылэм, lаргъэбэгухэм щымыхъукlэ - цlыв lамэ, джэдыкlэ, бзу цlыкlу, псэушъхьа цlыкlу, хьандыркъуакъуэ джоуэ яшхыр.

Лъэпкъхэр:




#Article 94: Лабэжъ (131 words)


Лабэжъ (ур-бз.: Лаба) — Краснодар къэралым псы ежэх, сэмырабгъумкlэ Псыжъ холъадэ.

Къуэкlыпlэ Къаукъазым инэхъ псы инхэм ящыщ, Псыжъ исэмырабгъумкlэ хэлъадэ. Бзэхэмкlэ азэ цlыхухэр зэм хуэкlуакъы м я гупшысэнхэмкlэ цlэр къызхэкlэам. Нэхъ зыхуэкlуэхэр гупшысагъыитl. Зыр ираныбзэм къыхэкlа псалъэ алб - хыжь, абы пашъэ. Етlуанэр - апхуэдууи иран псалъэ лаб (лав) - псы lуфэ къикlыу. Апхуэдыуи пэмыкlыуи а гупшысэхэм пагъэувэ щыlа. К.Х. Мерэтыкъуэм зэритхымкlэ Лэбэ цlыкlум зыпс хэлъадэр lуашъхьа Лоуба (абазэ псалъэ, къыкlыр гурыlуэгъуэкъым) къыкlожыр.

Iуашъхьахэм мыл телъхэм къыкlэжу, Лабэшхуэмрэ Лабэцlыкlумрэ япсым къахэкlыу икlыхьагъыр км 347 мэхъу. Лабэшхуэмрэ Лабэцlыкlумрэ я зэхэлъэдэпlм къыщыкlэдзауэ быбжмэ икlыхьагъыр км 214 мэхъу. Ипсыхъуэм ибгъуагъыр 12 500 км². Ишъхьамкlэ Лабэмрэ псы хэлъадэхэмрэ уэру щытхэ, къуэ куухэм дэжу. Икlагъымкlэ ипсы lуфэхэр лъахъчу щыт, езыр хом мэхъужь. Псыр къызхэкlыр зэхэт: уэсыпс, мылтlкlуэпс, уэшхыпс.

Псы нэхъ ин хэлъадэхэр: Чэмлыкъ (ижьыгъурабгъумкlэ), Фэрс (сэмырабгъумкlэ).




#Article 95: Латиныбзэ (288 words)


Латиныбзэ иэ Латин (lingua latina) — латин-фэлий гупым хэт италий бзэхэм индэеуропэбзэхэм я унагъуэм. Нобэкlэ абы изакъуэ къагъэсэбэпыр италий бзэхэм ящыщу.

Латиныбзэр нэхъ пэсырей дыдэхэм ящыщ, тхыпхъэ зиlа индэеуропэбзэхэм.

Нобэ латиныбзэр lаташъхьэ бзэуэ Ватикан къэралым ей, абы пэмыкlыу Рим-Кэтолик Чылисэм.

Псалъэ куэд еуропэбзэхэмрэ адрей бзэхэми яlу латиным къыхэкlа.

Латиныбзэр оскыбзэмрэ умбрыбзэмрэ яхэту италий лъэныкъуэм хэтхэт индэеуропэбзэ унагъуэм. Пэсырей Урымыр зэфlэувэн, къэру къыштэн щыхъум лэтиныбзэм адрей италий бзэхэм яшъхьарыуву кlидзэри хом-хому lанатlашъхьар къишта ишъхърэ Еуропэм.

Латиныбзэр тхыдэмкlэ зэрзэфlэувар щыуэ бгуэч хъуну, езым икlуэцlымкlи эволуциэ иlамрэ адрей бзэхэмрэ езымрэ зэрзэпылъахэмрэ.

Къызэрыхъуар бзэм хуэду ди лъэхъэнэм ипэкlэ II. Ди лъэхъэнэм ипэкlэ I икlэдзэгъуэм, лэтинэбзэкlэ хэку Лациэм (лат. Latium) здэпсалъэтэр, а хэкур Апеннин хы тlыгуныкъэм икъуэхьапlэм лъэныкъуэм хэта Тибрэ ипсыхъуэкlагъымкlэ.. Лъэпlкъ Лациэм дэсам латинкlэ яджэт (лат. Latini), бзэми зэреджэр арат. А хэкум иlаташъхьа къалэр Риму щыта (лат. Roma), абы ицlэ яужкlэ ихъуреягъым щыса лъэпlкъхэм зытраlуар зэгуэхьа нэужыуи, рим хъуахэ (лат. Romani)

Классикэ Латин - абы къырагъэкlыр бзэр щызэфlэувар, щыгъэгъар усэмкlэ, тхыгъэмкlэ Цицеронымрэ (106-43 ди лъэхъэнэм ипэкlэ) Цезэрымрэ (100-44 ди лъэхъэнэм ипэкlэ), абы пэмыкlыу усэхэр Вергилиэ еуэ (70-19 ди лъэхъэнэм ипэкlэ), Горациэ (65-8 ди лъэхъэнэм ипэкlэ), Овидиэмрэ (43 ди лъэхъэнэм ипэкlэ - 18 ди лъэхъэнэм)

Классикэ латиным изэфlэувэныгъмрэ игъэгъэнымрэ дэlапыкъутэр Римыр ипшъэ еуропэм икъэрал нэхъ ин зэрыхъуар, къэхьапlэ, къэкlыпlэ Еуропэр иубыдауэ, ишъхъэрэ Африкэмрэ Азиэ цlыкlумрэ. Рим къэралым икъуэкlыпlэ хэкухэм (Алыджым, Азиэ цlыкlум, Африкэм ишъхъэрэ хы lуфэхэм) римхэм щаубыдам иде алыджыбзэмрэ алыдж културэ гъэпсамрэ зэрахьати, латиныбзэр зэрапэсакъым. Пэмыкlыу lоху зэртетар къуэхьапlэ Еуропэм.

II ди лъэхъэнэм ипэкlэ латиныбзэкlэ Урым закъуэм ишlыпlэтэкъым псэлъэн здыкlадзар. lаташъхьа бзэ хуэду къэраль яубыдахэм макlуэ: Переней хы тlыгуныкъуэмрэ идырей Фрэнджым ипшъэмрэ. Апхуэду бзэр нэхъыбу зыхэхьа лъэпlкъхэр римхэм нэхъ ягъунэгъу щысхэра-келт лъэпlкъхэр Галлиэ хэкум исахэр (иджырей Фрэндж, Белгиэ, Нидерлэнд, Шуэцарэ). 476 гъэхэм лъэпlкъ Галлиэмрэ, Британиэмрэ исахэм латинэбзэр куэду къахонэр, джэрман лъэпlкъхэми хуэду.




#Article 96: Леонардо да Винчи (135 words)


Леонардо да Винчи (урым-бз.: Leonardo da Vinci, 1452 мэлыжъыхьым и 15 — 1519 нэкъыгъэм и 2) — урымым щыщ цӀэрыӀуэ, шъэныгъэм и лэжьыгъэ (физикэ, математикэ, меканикэ пэмыкӀхэми), искуствэм и лэжьыгъэ (художник, скулптор) Ӏэшъагъэлэжьыгъэ.

Винчи къалэм, Флоренциэ идежь къэхъуа. 1469 гъэм ядэм дэкӀыгъу Флоренциэм мэкуэчхэ, абдежьым 1476 гъэм нэгъунэ Вероккио Ӏэшъагъэунэм мэлажьэхэ. Абдем зырегъашъэ гуманитархэмрэ текникэ шъэныгъэхэм. 1473 гъэм Леонардо квалификациэ къырат Аущ Лукэ и Гилдиэм мастер хъуауэ. 1480 гъэм езым и Ӏэшъагъэунэ зэӀуэхыр. 1482-1499 гъэхэм Милан дэс, и лэжьыгъэ нэхъ цӀэрыӀуэхэр здишъыр абдем дежь. 

Клу быдапӀэм идежь дунем ехыжьа (Фрэнджым).

Леонардо нэхъ зыпылътэр шъэныгъэмрэ инженериэмрэ, лэчтхыгъэм макӀэ зэрелэжьтэр. Лэчлэжьыгъэхэм я бжыгъэр куэд хъукъым, я ныкъуэр кӀуэда иэ зэӀыхьэуэ щытхэ. 

Ӏэшъагъэ бжыгъэ къыгупшыса Леонардо - кӀэрахъуэ зэрыдзэ фонч кӀэкӀым шъхьэкӀэ, прожектор, Ӏэрзехьэ зауэ лъэмыдж, абым пэмыкӀыу и тхыпхъэ къагъуэтахэмкӀэ и лэжьыгъэм хабжэхэр: паращут, велосипед, лъатэ макинэхэр.




#Article 97: Хьэщ (1118 words)


Хьэщ иэ Лиуа́н иэ Аслъэн () — класс лӀэужъыгъуэ чэрыпӀхэм ящыщ, шъакӀуэ лъэныкъуэгъу, джэду лъэпкъэгъу, пентерэ унагъуэм хэт лъэпкъитӀым и зым щыщ. Хьэщыхъу хуиту псохэр я хьэлъагъкӀэ 225 кг носхэ, макӀыу 250 кг фӀэкӀыуи щыӀэхэ. 

Хьэщхэр псэушъхьэ шъакӀуэ мыкуэдым, зэшъхьэщыкӀыгъуэ хъухэмрэ бзыхэмрэ зиӀэхэм ящыщхэ. Хьэщыхъу зэфӀэувахэм я шъхьэм цыр Ӏуву куэду ятет, я инагъымкӀи бзыхэм куэду яшъхьэщокӀхэр. Хъухэм я шъхьэцыфэр тӀууэ зэшъхьэщокыр къуафцӀу иэ нэхъ хуэсырыху. Гупшысыгъуэ щыӀэ хьэщ сырыхухэр къуафцӀэхэм нэхърэ шэнкӀэ шъэху, хому щытху, ауэ акъылкӀи къуафцӀэхэм ялъэкӀэмыхьэху. Африкэм и лъэныкъуэ гуэрэхэм хъухэр шъхьэцыншэхэ. Эволуциэм и тӀуанэ къыхэкӀыгъуи ар щытыфыну, удз лъагэ гъуам нэхъ шъэху ешъакӀуэфыным хуэгъэсэбэпыгъу. Апхуэду цӀэрыӀуэ хьэщитӀ-цӀыхушх Кениэм щыщхэтэм шъхьэц ятеттэкым. Езы кӀыфэм тет цыр кэкӀыу щыт, и фэр джэбашъхьэмкэ гъуэжьу иэ гъуэплъу щытыфыну, ныбэм дежькӀэ хужьу хъууэ. КӀапэм и кӀэм цы уву кӀышъэ сурэту ятет. Хъухэм я хьэлъагъыр 150 кг щыкӀэдзауэ 225 кг носыр, кӀыфэм и кӀыхьэгъыр (кӀапэр хэмыту) 170-250 см, кӀапэр - 90-105 см, лъэгагъыр - 123 см хуэдиз.

Хъухэм я хьэлъагъыр 20-27 % къохъур бзыхэм ям нэхърэ. Бзыхэм я хьэлъагъыр 120-182 кг хуэдиз мэхъур. КӀыфэм и кӀыхьэгъыр 140-175 см, кӀапэм - 70-100 см. Лъэгагъыр 107 см хуэдиз мэхъу.

Хъыбар къаӀохуауэ щыӀэ хьэщ 272 кг хъууэ яукӀауэ. Нэхъ хьэлъэдыду яукӀатэр 1936 гъэм Трансваал дежь, абы и хьэлъагътэр 313 кг. Ӏэсу яӀыгъ псэушъхьэхэр нэхъыбэм нэхъ ину щытхэ хуиту псохэм ялъытамэ, апхуэду 1970 гъэм Лондон и зоом къалъыта рекорд хьэщхэм я хьэлъагъкӀэ - 375 кг. Хьэщ нэхъ кӀыхь дыдэр 3,3 метрэм нэст.

Индиэ хьэщым и хьэлъагъыр нэхъыбэм 160-190 кг хъухэм, 110-120 бзыхэм, макӀыу 220 кг хъухэр щынэси щыӀэ, бзыхэр 150 кг. Я шъхьэцыр Ӏуву щыткъым адрейхэм яхэм хуэду, икӀи убэлэцакъым и кӀифэм тежьауэ щыт. Мы лӀэужъыгъэри и ӀэплъэпкъкӀэ нэхъ зыӀэкӀэлъу, ечэхауэ щыт, абым шъхьэкӀэ гъуащу куэдым гупшысыгъуэ яшъыр африкэм щыщ хьэщхэм нэхъри нэхъ цӀыкӀуху. Нэхъ кӀыфэ кӀыхь дыду къалъытауэ щытар индиэ хьэщхэм - 2, 92 м.

Хьэщхэм я псэукӀэр адрей джэдуушхуэхэм ям ехьчкъым. Унагуъэ гупышху прайду зэхэсхэ. ШакӀуэхэри чырхэри зыпӀыр нэхъыбэм бзыхэра, хъухэм я хапӀэр здисхэр яхъумэ. Бзыхэм шъхьэкӀэ зэзэуэну хъухэр зэпэувэмэ нэхъыбэм зэзауэхэм ящыщ гуэрэр хокӀуадэ. Прайд гуэрэхэр зы псэушъхьэ закъуэхэм нэхъ ешъакӀуэхэкъым (хьэщ пылхэм ешъакуэ къуэде щыӀэ). Хьэщыхъу зэфӀэувам зэшхыгъу 18 кг лыуэ хуэхъуфыну, пэмыкӀ къэлъытэгъуэкӀэ 31 кг хуэдиз. ЗэфэкӀыгъуэ яӀэмэ пэмыкӀ джэдухэр яукӀ иэ гиенэхэр. 

Хьэщхэр губгъуэхэмрэ саванэхэмрэ щопсохэ, зэщъакӀуэхэр псэушъхьэ инхэм, нэхъ кӀасу былымым. Псэушъхьэ инхэр (хывхэр, хъирафхэр) къэубыдынымкӀэ къашъхьэпӀэр гуп псоукӀэ зэраӀэра. Хьэщыбзхэр зэхокӀхэри пӀэ яубыд псэушъхьэ зым игъэщтам адрейхэр зэртеуэным хуэду. Илъэсихым идежь хьэщыр ӀэплъэпкъкӀэ зэфӀэува мэхъур.

Хьэщыбз-теуэ щыэ, псэушъхьэ зэшъакуэм гъунэгъу кӀэкӀокӀуасэри яужым тоуэ, псэушъхьэ яубыдын ягугъэр гупыр гъэпшкӀуауэ здыхэс лъэныкъуэмкэ иху. Хьэщыхъур ящыдэӀэпыкъур псэушъхьэр ин Ӏэуэ щытмэ, къэру куэд щыхуэныкъуэнухэм дежь.

Джэщ хъумэ шъакӀуэгъуэ шэныр зэрахъуэкӀ, хьэщыбзхэр зыр зым яуж иту кӀынфӀым хохьэхэри былымгупыр къахъуреихьыр. Хьэщыхъухэр яхэтмэ зэрдэӀэпыкъур зытӀущ ину мэгъуахъуэри былым псэушъхьэхэр егъащтэри ехур хьэщыбзхэр здыхэс лъэныкъуэмкӀэ.

Зебрэхэмрэ гнухэмрэ куэду щыщэӀэм, хьэщхэр абыхэм нэхъ яшъакӀуэкъым. МахуитӀ-махуищым зэ нэхъ шхэкъым хьэщыр, ауэ тхьэмахуэ зытӀущи мышхэфу щытыфыну. Гъаблэ Ӏэр къыщахуэкуэр псэушъхьэ куэчыгъэр губгъуэхэм щыкӀидзэм де. Апхуэдэм хьэщыбз чыр чэрыпӀ зиӀэр изакъу къэнэфыну былым гупхэр куэчу щыхэкӀым абыхэми яужу прайдри макӀуэхэ.

хьэщхэм яубыда псэушъхьэм и лыр зэхэгъэзыхьэуэ хабзу щыту яшхыр. Япэреуэ ныбэр зэгуатхъри гур, нэгъур, жъэжъейр яшх, яужым лыпцӀэмрэ фэмрэ яшхыр. Адрей шъакӀуэпсэушъхьэхэм ялъытамэ хьэщхэм лыр хуабу щытыхукӀэрэ щашхыр, ушӀыӀуа лыр ямышху къагъанэ. хьэщыхъу нэхъышъхьэр япэреуэ машхэ, шъакӀуэным хэмытами. Шхын куэду щыгъуэтым идежь, и ныбэр изу щытмэ пэмыкӀ хьэщхэри дэшхэфыну, армырамэ адрейхэр ежэн хуэй и ныбэр иригъэкъухукӀэ абы яуж къуэдей я Ӏэхьэр щалъысыр. хьэщ чырхэр псом яуж щышхэхэр, згуэрэ къахуэнэмэ, хьэщыхъу нэхъышъхьэр абым щыкӀэлъыплъ щыӀэ, чырхэм Ӏэхьэ гуэрэ къахуэнэным шъхьэкӀэ.

хьэщхэр есауэ щытхэ шхын бэуэ щагъуэти хъууэ гъаблэ къыщыкӀуэ зэманэгъуи хъууэ, абым шъхьэкӀэ шхын щагъуэтым идежь яшхыфу я ныбэм ихуэм хуэдиз яшхыр. Зи ныбэ ирикъуа хьэщыр женыбашхъуэ мэхъур, прайдыр жейн зэрыгъуэлъым хуэду къалыжьа шхыным идежь зэхосхэр хьэӀуцыдзхэр, дзэлыкъуэбгъхэр, гиенэхэр. Жьауэ ягъуэтмэ хогъуалъхьэхэри абым щожейхэ хьэщхэр иэ удзым хогъуалъхьэхэр, джэщ-махуэм сэхьэт 20 хуэдиз я жейным ехьэр.

хьэщхэр шъакӀуэ псэушъхьэхэм ящыщ унагъуэ гупу псоуэ, гупым зэреджэр прайд. Прайдым хэтхэр - хьэщыхъу нэхъышъхьэ, хьэщыбз зытӀущ, абыхэм я чырхэр джоуэ. Бзыхэр шъакӀуэным пылъхэ прайдыр ягъэшхэным шъхьэкӀэ, хъум я хапӀэр ехъумэ. ЗэрыхъумкӀэ хьэщыхъум чырхэр епӀыр, хъухэр ныбджкӀэ щызэфӀэувэм идежь прайдым ирехухэ, бзы зэфӀэувахэр хуэмэ езыхэр хокӀхэр прайдым. 

Язакъу псо хьэщыхъухэр куэд къагъэшъкъым, прайд убыдыным яуж иту зауэхэм хохьэхэри хокӀуадэхэ, я кӀэлэгъуэмрэ я инагъымрэкэ я къэру къимыхьу. хьэщыхъу ихуахэм кӀырахуар къагурымыӀу прайдым къагъэзэжьми я адэм иукӀыфынухэ. Апхуэдэ зэхэтыкӀэр зэрышъхьэпэр быныр хьэщыхъу псом нэхъ къэрууфӀэм къыхэкӀыным шъхьэкӀэ. хьэщыхъукӀэм прайдыр зэриубыдыфынур илъэс зытӀущ изакъуэ псоуауэ шъакӀуу, и къэрур зэфӀэувауэ щытмэ. МакӀыу хьэщыхъухэм хьэщыбз езыхэм хуэдууи шъхьэхуту изакъу къагъуэтри езыхэм яуэ кӀэуэ прайд яшъыр.

Зэпыхьэгъуэм идежь хьэщхэр шъабэ-шъабу зэхущытхэ ауэ икӀэм идежь хьэщыбзым и шэныр псынкӀыу зэӀохьэ куэдым Ӏохур зэзауэным нигъэсу. хьэщыхъу нэхъышъхьэр бзым похьэ абым хуэхьэзыру щытым, дэкъикъэ 20-30 къэс яуж ихьу, апхуэду сэхьэт бжыгъэкӀэ йокӀуэкӀ (махуэм 30-40 хуэдиз къэхъу). Щызэпыхьэм дежь хьэщыхъум бзым и пшъафэр и дзэхэмкӀэ еубыдыр, джэдууэ хъуам зэрахабзу.

Зэпыхьэгъуэм яуж мазищрэ ныкъуэрэ текӀауэ псэф хьэщыбзыр прайдым лъхуэным зыхуегъэхьэзыр, лъэныкъуэ шъэху къэгъеэт пабжъу, удзу зэкӀэкӀауи абдежьым малъхуэ. хьэщ чырхэр нэфу, Ӏэрызехьэдыду къохъухэ. Я цыр къуэлэну щыт, хэхъуэхукӀэрэ къуэлэныгъуэр яхокӀыжьр я цым (зэзэмызэкӀэ хьэщ зи цы къэлэну къэнаи щыӀэ). хьэщхэм я чырхэм я ныкъуэ къуэдера къанэр цӀыкӀуху хэмыкӀуаду.

Быдзычэм мэзих мэзиблым нэмысыхукӀэрэ кӀэсхэ чырхэр, яужым лы къуэдей яшхыр.

МэзитӀ хуэдиз щирикъуэм чырхэр прайдым хохьэхэ.

хьэщхэр зэфӀэувауэ къэлъытэ щыхъунур илъэситху щырикъуам идежь, а ныбджым хьэщыр нэхъ къэрууфу щыщытыра.

хьэщыхъу нэхъышъхьэм и прайдым иубыд хапӀэм и гъунапкъэхэр и гъутхьэпсыр триутхурэ пӀэ ешъыр, абым щымыхъукӀэ адрей хамэ хьэщхэм и гъуахъуэнымкӀэ ярегъашъэ шӀыпӀэр абым еуэ зэрыщытыр. Апхуэду шэныр зэрыщытыр зэпхар хьэщыбзхэм пэмыкӀ хьэщхэр пэмыхьэн шъхьэкӀэ, бзыхэр здэшъакӀуэ шӀыпӀэр амалыншу езым еуи къелъытэ.

хьэщыкӀэ иэ зытущ гуэрэ, пэмыкӀ хьэщым и шӀыпӀэм екъуэкъун кӀадзэмэ амал хэмылъу абым зауэ къыхокӀ. хьэщыбзхэрамэ сыт къэмыхъуауэ хаму пэмыкӀ бзы гуэрэм прайдым хэхьэн гугъэ ишъмэ а сэхьэту хапӀэм ирахур.

Дунем хьэщхэм щыщу лӀэужъыгъэ бжыгъэ тет, я инагъкӀэ шъхьэц сурэтымкӀэ, фэмкӀэ зэшъхьэщыкӀху. ЛӀэужъыгъу хъуар зым щымыхъукӀэ Африкэм щопсохэ Сахара пшэхъуалъэм ипшъэ лъэныкъуэм щыкӀэдзауэ. 

хьэщхэр пэмыкӀ джэуушхуэ пантерэ лъэпкъым щыщхэм япыхьэфынухэ, чыр Ӏэми ягъуэту.

Апхуэдэ лъы зэхэтыр Ӏэсу яӀыгъ къуэдейхэм яде здэхъур, лӀэужъыгъуэ зэщымыщхэр зэпэкӀэху здызэсэфыну хуэду щытым. Хуиту псохэр апхуэдэм екӀуэлӀэфынукъым шӀыпӀэ псэукӀэмрэ шэн щытыкӀэмрэ шъхьэкӀэ.

Лъэшдыду хьэщ лъэпкъхэр щызэфӀэувахэтэр плейстоцен зэманыгъуэм. 100-10 мин илъэскӀэ узэӀэбэкӀыжьмэ абыхэм нэхъыбэдыду шӀыпӀэ яубыдт шэрыпӀ дунем тету хъуам елъытамэ. ЛӀэужъыгъэ зэщымыщхэр Аласкэмрэ Юконэмрэ къыщыкӀэдзауэ Ишъхъэрэ Америкэм Перум нэс Ипшъэм, Еуропэ псом, Азиэм Сыбырым нэгъунэ, Африкэм и шӀыпӀэ нэхъыбэм. Ипшъэ Америкэм хьэщхэр илъэс минипшъкӀэ узээбэкӀыжьмэ кӀуэдахэ.

Пэсырей лъэхъэнэхэм хьэщхэр Африкэм и ипшъэ гъунапкъэхэм, ишъхъэрэ лъэныкъуэ псом исахэ, абым пэмыкӀыу КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъу псом, Индиэм нэгъунэ, абдем къэралым и ишъхъэрэ лъэныкъуэ псом исахэ, пшахъуалъэхэм щыпсоуахэт, Еуропэм Балкан хы тӀыгуныкъуэм щыпсоуахэ. Еуропэ лъэныкъуэм хьэщхэр етӀуанэ лъэхъэнэм хэкӀуэдахэ, пэмыкӀ лъэныкъуэхэм XIX лъэхъэнэм икӀэм идежь хэкӀуэдахэ. Къажэрым 1940 гъэхэм нэгъунэ хьэщ зытӀущ исхэт иджыри, Индиэм я бжыгъэр 25 нэгъунэ нэсахэт, Гир мэзым нэхъ къэмынэжьаху, ауэ хъумэн ӀэнатӀэ тралъхьэри 1940 гъэхэм щыкӀэдзауэ я бжыгъэр къэлъытэгъу хэхъуа.

Джыпсту проэкт парк Плейстоцен ирагъэкӀуэкӀымкӀэ гупшысыгъуэ яӀэ Якутиэм хьэщхэр ирагъэхьэжьыну.




#Article 98: Лъэпкъ Зэгуэт Организациэ еджэныгъэм, шъэныгъэм, културэм пылъ (127 words)


Лъэпкъ Зэгуэт Организациэ еджэныгъэм, шъэныгъэм, културэм пылъ (инджылыбзэкӀэ Unesco — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) — Лъэпкъ Зэгуэт Организациэм къытекӀауэ щыт. Щашъар 16 шъакӀуэгъуэм 1945 гъэм дуней псом хуэсакъыну шъэныгъэм, еджэным, културэм, коммуникациэхэм теухуауэ, ядэӀапыкъуну. И конституциэр пӀэм щыувар 4 шъакӀуэгъуэм 1946 гъэм, 20 къэралхэм хагъэкӀуэтыкӀауэ. Унэнэхъышъхьар Париж дэт, нэхъышъхьу тетыр Ирина Бокова, Болгариэ къэралым щыщ.

Зыпылъхэр цӀыхухэм я зэфӀэувэкӀэр, лъэжьыгъэр, културнэ шъэныгъэхэр нэхъ ин щашъкӀэ нэхъ щыхэхъуэкӀэ я лъэпкъ хабзэхэр ямыгъэкӀуэду, зарахьурэ ахэр яшъынум, еджэныр дуней псом и лъэныкъу хъуам яӀану пылъхэ.

Еджэныгъэм идежь организациэр нэхъ зыпылъыр егъэджакӀуэхэм, унагъуэхэм, унэхэм я зэхэтыкӀэр проэкт яшъурэ, школхэр яшъыну абыхэм яхуэныкъу хъуар якӀэтыну еджэфын, лэжьэфын шъхьакӀэ.

Културэм и елэжьэныр зытегъэпсыхьар хабзэм нэхъ пылъыну-зэрахьану лъэпкъ тхыбзэ зымыӀахэм я усэхэр, хъыбарыжъхэр тхылъу къыдагъэкӀыну, тхыдэхэм иратхэну, тхылъ еджэныр джылэм къаублэну.




#Article 99: Лъэпкъ Зэгуэтхэр (263 words)


Лъэпкъ Зэгуэтхэр, ЛъЗ — дунейпсо лъэпкъхэм я организациэ, дунейр хъумэным шъхьакӀэ теухуауэ, къэралхэр нэхъ зэрӀыгъыным, зэгуэтыным пылъу.

И лэжьыгъэмрэ зыпылъымрэ зэфӀэзгъувахэр ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр ( ЕДЗ ) щекӀуэкӀым, антигитлер коалициэм шъхьэщытахэм. ЦӀэ «Лъэпкъ Зэгуэтхэр» япэреуэ щытраӀуар Лъэпкъ Зэгуэтхэм я Декларациэм 1 щӀышылэм 1942 гъэм Ӏапэ здыкӀадзам

ЛъЗ-м и Хабзэр къэщыдэкӀауэ арэзыуэ щалъытар Сан-Франциско зэхуэсым, мэлыжьыхьым къыщыкӀэдзауэ мэкъуауэгъуэм нэгъуэнэ щекӀуэкӀам 1945 гъэм, а гъэми Ӏапэ щыкӀадза 26 мэкъуауэгъуэм, къэрал 51 я щыщ нэхъышъхьа-къыхагъэкӀахэм. Махуэ Хабзэм лэжьэн щыкӀидзар ( 24 дэпуэгъуэ ) Лъэпкъ Зэгуэтхэм я Маху къалъытэ.

Зэчэнджэшыным, унафэ къыдэгъэкӀыным и нэхъышъхьу щыт. Нэхъышъхьэ Ассамблеэм дунейпсом и лъэпкъхэм сакъыгъу пылъыныгъэ яӀану, зэгурыӀуэныгъэкӀэ зэхэтыным пылъхэ; Хъумэным и Хасэм зэрахъуэкӀыу хэтхэр хехыр, Социал-Экономикэ Хасэм хэтхэр. Хъумэным и Хасэм и лъэӀуэгъуэкӀэ ЛъЗ-м и нэхъышъхьэ Тхьамадэр хехыр; Хъумэным и Хасэм дэкӀыгъу ЛъЗ-м и Дунейпсо Мэхьчэмэм хэтхэр хахыр; дунейпсом и эконономикэ, социал, културэ, гуманитар лъэжьыгъэхэм пылъ, пэмыкӀ ӀанатӀэхэри иӀа ЛъЗ-м и ХабзэмкӀэ къытелъхьауэю

Нэхъышъхьэ Ассамблеэм и лэжьэныр сессиурэ ёкӀуэкӀыр. Регулару, специалу, гузэвэгъуэ сессиурэ иригъэкӀуэкӀыфху.

Гъэ сессиэр Ассамблеэм щыкӀидзэр ещэнэрей блышъхьэм фокӀадэ-мазэм, Нэхъышъхьэ Ассамблеэм и тхьамадэм зэӀуиху, шъхьащыту (иэ нэрыбгэ 21-м щыщ къыдэӀапыкъу ипӀэм иувэфхэм ящыщ зы)

Дунейпсом хуэсакъын-зэгурыӀуэныгъэм и Ӏадэбыр шхьарылъ; и унафэм ЛъЗ-м хэт Хасу хъуар едэӀун хуэй.

Хъумэным и Хасэм 15 шъхьарыс нэрыбгу: Хасэм щыщ 5 - зэрамхъуэкӀхэм ящыщ (Китай, Фрэндж, Британиэшхуэ, АШЗ, Урысей) адрей пшъыхэр хахурэ Хасэм хагъыхьу щытхэ.

Къэрал бжыгъэм ящыщ лэжьакӀу зэхэт, ЛъЗ-м унафэ, программэ къыдигъэкӀхэм елэжьху. Я зэхуэсыпӀэ-нэхъышъхьэхэр ЛъЗ-м и нэхъышъхьэ унэхэм кӀэт Ньу-Йоркым, Женевэм, Венэм пэмыкӀхэми.

Секретариатым шъхьащытыр ЛъЗ-м и Нэхъышъхьэ Тхьэмадэр

Секретариатым шъхьащытыр Нэхъышъхьэ Тхьэмадэ, Ассамблеэ Нэхъышъхьэм хихыр Хъумэным и Хасэм и лъэӀуэгъуэкӀэ, Тхьэмадэр илъэситхукӀэ хахыр, яужкӀэ иджыри хахыжьыфину етӀуану пӀалъэ иӀу.




#Article 100: Мадрид (705 words)


Мадрид (эсп-бз.: Madrid) — Эспаниэм и къалэ нэхъышъхьэ, абы пэмыкӀыу куей Мадрид зицӀэми, Мадрид автоном зэгуэтми я администрациэм шъхьэщыт. Муниципалитетыр здэщыlэр куей (комарки) Арэа-Метрополитанам. ЭкономикэмкӀэ, политикэмкӀэ, културэмкӀэ къэралым и къалэ нэхъ ину щыт. 

Джылу дэсыр — млн 3,213 (2008).

Мадридыр Эспаниэм икум ит, джабэхэм хэту и лъэгагъыр дуней хым елъытауэ м. 667. Къалэм мы ину псы хож Мансанарес ицӀу, япэм Кастиджа шхуиӀэ къэралым еуэ щыта. Къалэм и ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм къушхьэ Сиерра-де-Гуадаррама ирокӀуэ, и нэхъ лъэгапӀэр Пениялара м. 2, 430 хъууэ.

Континет климэтымрэ лъагу бгыхэм зэрхэтымрэ гъэмахуэр Мадридым хуабу щыт, уэшххэр макӀыу, ауэ шӀымахуэхэр куэду нэхъ шӀыӀэ къалэ Хы Курытым и Ӏуфэм Ӏутхэм ям нэхърэ. Илъэс гуэрэхэм уэс куэд къыщеси мэхъу ауэ нэхъыбэм макӀыу, мы куэду къесыр. ЩӀыщылэм и тэрэз температурэр зэрыхъур 2 — 4 °C, бадзэуэгъуэм 24-25 °C.

Къалэ нэхъышъхьэр къэралым япэ ит джылу дэсымкӀэ, джэлэр нэхъыбэ хъуным хуэсэбэпыр куэдкӀэ иммигрантхэра. Къалэм иджыпсту джылу дэсыр млн. 3 хуэдиз. Бзэ нэхъышъхьэр эспаныбзэ, абы щымыхъукӀэ дэсхэр каталаныбзэкӀэ, галисиибзэкӀэ, баскыбзэкӀэ мэпсалъэхэ, мигрантхэми я бзэхэр хэту - хьэрыпыбзэ... пэмыкӀхэр джоуэ. Джылэм я нэхъыбэр католикхэ.

Къалэм и тхыдэр зэгъазэхуэмэ гурыӀуэгъуэ мэхъу цӀэ «Мадридыр» и хьэрып зэфӀэувэныгъэм къызэрхэкӀар. ЭтмологиэмкӀэ цӀэр къызхэкӀыр хьарып псалъэ «machra» (псынэ). Абым «it» (куэд) пыбгъувэжьмэ псалъэ «macher-it» къыхэкӀыр «псынэ куэд» «псыбэ». А цӀэ хьарыпхэм къалэм иратар зытеухуар псынэ куэд а шӀыпэм зэрщыӀэм шъхьэкӀэ, къалэри хьаблэ къыбгъэдэтхэри псыкӀэ ирагъэкъуху. Чристэнхэм къалэр яубыдыжьа яуж, ицӀэр лъэхъэнэ курытхэм и кастиджэ псалъэкӀэмкӀэ джаӀу кӀадза «Magerit» хуэду, яужым «Madrid» хъужьа.

Пэсырей хъыбарыжъым къызэриӀуатэмкӀэ Мадридыр хэзылъхьэр шъауэ цӀэрыӀуэ Окний, Тиберинрэ (псы Тибрым и Тхьэ) Манто удрэ якъуэ. Мансанарес и Ӏуфэм быдапӀэ Мантуя Карпетанхэ шъауэ щыта. ПэмыкӀыу иджыри зэрабжыр цӀэр къызхэкӀар келт псалъэ Магерит - «лъэмыджышхуэ» (хьэрыпхэм Эспаниэр яубыда яуж а псалъэр я псэлъэкӀэмкӀэ зэрадзэкӀауэ Маджырит хуэду). Археологхэм Манасарес и Ӏуфэм къыкӀахахэмкӀэ къыхэкӀыр япэреуэ цӀыху Мадрид иде тӀысын щыкӀадзар ищІагъ мывэ лъэхъэнэм. Ауэ Мадрид къалэ хуэду и хъыбар къыщежьэр бжыгъэ текӀауэ а зэманым. Къалэр хэзылъхьэуэ ябжыр Кордова и эмир Мухьэмэд I, Толедо и ӀухьэпӀэхэр костиджэхэмрэ леонхэмрэ я щыхъумэн шъхьэкӀэ.

Къалэр быдапӀэ Маджиритым къыгуэкӀыу кӀидза, япэреуэ и хъыбар щашъыр 932 гъэм. БыдапӀэ «алкасба» яшъауэ щыта, хьаблэ цӀэхухэр здыдэсым «мединэм» къыхэгъэкӀауэ. Реконкистам идежь 1083 гъэм Мадридыр пщы Алфонсо IV еубыд. Къалэм и зэфӀэувэныгъэр 1561 (апщыгъуэм пщы Филипп II къэралым и къалэ нэхъышъхьу ешъыр) гъэм нэгъунэ куэду зэпхатэр хьэрыпхэмрэ эспанхэмрэ я зэхущытыкӀэм зэ зэбиуэ зауэ ирагъэкӀуэкӀху зэ зэфӀхурэ. Иджырей сурэтым нэхъ ехьч щыхъуар къалэр 1570-1670 гъэхэм ядежь, нэхъ къэру щыхэлъа зэманым. XVI лъэхъэнэм икӀэм идежь Мадридым мин 50 цӀыху дэст, пщы Карл V Габсбургыр щытехьам тӀоуэ нэхъыбэ хъуа и джылэр. XVIII лъэхъэнэм эспаниэм и ӀэнатӀэр Бурбонхэм я Ӏэрохьэ. Филипп V щытехьэм пщыунэ кӀэуэ яшъын кӀадзэ (Palacio Real), 1734 гъэм нафӀэм исам ипӀэкӀэ пщыунэжъ Алкасар.

Пщы Карл III идеж Мадридыр еуропэм и къалэ нэхъышъу щытауэ къэплъытэ хъуну. Апщыгъуэм къырагъэблэгъауэ къалэм щылэжьахэ архитекторхэр Сабатини, Марке, Вентура Родригес, Хуан де Вилиянуэва пэмыкӀхэр джоуэ. Урамхэм я гъогухэм мывэ иралъхьа, уэздыгъэхэр трагъува, псыгъогухэр кӀэуэ яшъа. Къалэм и сурэтыр неоклассическэ хъуа. Ауэ къалэм хэхъуэн щигъэта. 1808 гъэм къалэр фрэнджхэм яубыд (Наполеон къытеуа). 1808 гъэм накъыгъэм и 2-м фрэнджхэм пщы Фердинанд VII трагъэкӀауэ Жозеф Бонапартыр трагъэхьауэ къалэм и джылэм заӀэт, лъы куэд ирагъажу ахэр фрэнджхэм ягъэувыӀэхэ. А зэманыр Гойя и тхыпхъэ нэхъ цӀэрыӀуэм хэт.

ИлэситӀ текӀауэ хуитыныгъэм шъхьэкӀэ зауэ яӀэтыр, ар Эспаниэ Револуциэ хъууэ яужкӀэ 1808-1814 гъэхэм. Яужым куэду Мадридым пылъахэр Фердинанд VII Изабелла II. Гуащэ Изабеллар щытетам къалэр куэду хэхъуа, абы шъхьэкӀэ къалэм и хъуреягъу быдапӀэ къэкӀукӀым и нэхъыбэр Ӏуахауэ щыта. Ди зэманым къынэсахэр Толедо дэхьапӀэмрэ Алкала къуэдемрэ.

Куэду къалэр щызэрахъуэкӀар XIX лъэхъэнэм икlэмрэ XX лъэхъэнэм ипэмрэ. Урамыжъхэм ипӀэкӀэ, кӀэуэ, нэхъ бгъуэуэ яшъахэ, унэ куэд модерн стилым щыщу яшъа. 1936 гъэм, джылэ зауэр щекӀуэкӀам къалэр республиканицхэм яӀыгът националистхэр Франсиско Франко яшъхьэщыту дамыгъыхьу. 1939 гъэм гъатхэпэм гарнизоным капитулировэт ишъа. Архитиктурэм и куэдыр хэкуэда апщыгъуэм, экономикэр Ӏэуэ гугъ ехьт. ТӀум щыгъуи абы емылъытауэ зытӀущ архитектор проэктышхуэ ирагъэжьауэ щыта - триумф аркэ... пэмыкӀхэр джоуэ. 1950 гъэм АШЗ-мрэ Эспаниэмрэ зэпылъын кӀадзэ. Экономикэмрэ туризымымрэ зыкъаӀэт. 

Франко дунем ехыжьа яуж 1975 гъэм, техьэр Бурбонхэм ящыщ пщы иджыри къыздынэсым тет Хуан Карлос I.

Мадридым зэрихъуэкӀын кӀедзэ, «мовидакӀэ» еджу зэхуэсыныгъуэхэр йожьэ - субкултурэхэм зыкъаӀэт, киномрэ театырхэмрэ лэжьыгъэ цӀэрыӀуэ къахэкӀын кӀадзэ. XX лъэхъэнэм и 90 гъэхэм музеитӀ кӀэуэ зэӀуах - Софиа гуащэм и Музей, Тисен-Борнемиса Музей. 2004 гъэм гъэтхэпэм и 11 Мадрид идежь террор актышхуэ къэхъуа (вокзал зытӀущым зы сэхьэтым). Абым хэкӀуэдахэм яцӀэкӀэ къалэм идежь мемориал яшъа «ХэкӀуэдахэм я мэз».

Къалъ куейхэр




#Article 101: Македониэм и Александр (408 words)


Македо́ниэм и Алекса́ндыр (Эскиндар, пэсырей алыджыбзэкӀэ Ἀλέξανδρος,  356-323 гъэхэм ди лъэхъэнэхэм я пэ) - Македониэм и пэштыхь, дзэзэшэ, дунейпсо къэрал хэзылъхьа. Тхыдэм зэрхэтыр Александрышхуэ хуэду.

Александырыр 356 гъ. мэкъуауэгъуэм и 21 ди лъэхъэнэхэм япэм къэхъуа, Македониэм и къалэ нэхъышъхьэ Пеллэм, и адэ-анэр - македониэ пэштыхь Филипп II-мрэ эпир пщыпхъу Олимпиадэмрэ. Езы Александрым хабзэкӀэ и лъэпкъыр къызхигъэкӀтэр хъыбарыжъхэм яхэт Геракылым, Аргос пщыхэмкӀэ ирипху ар, македониэ япэрей пэштыхь Караныр къахэкӀа хуэду.

И сэбиигъуэм щыкӀэдзауэ ӀэнатӀэгъуэм, дипломатиэм, зауэм хуеджэт. А ныбджым щыкӀэдзауэ адрейхэм ямыхьчу щыттджэгухэм макӀыу хэту, млъкум емыгубшысу зэтеубыдауэ щытт, ауэ, и адэм и цӀэрыӀуэгъуэм ефыгъуэт, зекӀуэ бэлъыхьхэм хэтыным егушыпсу. И адэм етӀуанэ фыз къичауэ иричыжьу здызэхэсхэм и шъхьэхъумэхэм я щыщ зыр теуэри иукӀа, и пӀэм иувэнм шъхьэкӀэ зэпэубыдыгъуэ ежьа, теувэфынухэтэр нэрыбгитӀ - Александыр, иригъэкӀыжьа Олимпиадэм и къуэр, Арридей - тӀуанэ къимыча бзылъхугъэм и къуэ. Македониэм и дзэм хихар Александыр, зауэхэм зэр хэтымкӀэ фӀыуэ къацӀыхуауэ. Апхуэду, илъэс 20 щырикъум Александрыр пэштыхь хъуа. 

Япэрей зауэр къажэрхэм здаритар Троэм ипэмыджыжьу Граник и псыхъуэм идежь. Абым щыкӀэдзауэ Мысырым нэс Александыр зы къалэ, зы быдапӀэ къимыгъану нэса псори иубыдурэ. Мысырым къалэ Александриэ хелъхьэ, и ӀэнатӀэгъуэр шӀыпӀэ иубыдахэм лъэшу трегъэувэри къажэр пэштыхь Дариир иубыдыну гугъэ ешъыр, Азиэми нэхъ кууэ и шӀыпӀэхэм хэхьэн, япэреуэ алыджхэр здэщымыӀэхэм. 

Абым яуж илъэс зытӀущ къыкӀэлъыкӀуам шъэхугъэ зытӀущ къыкъуэкӀа, Александырыр яукӀыну гугъауэ, япэрем лажьэр зытехуар дзэзэшэ Филотэм, и лажьэр къилъытэн имыдурэ сыт ирамышъами яужым яукӀа, и адэ Парменионри Александрым кӀэлъигъэкӀуа. ЕтӀуану шъэхугъуэ къыкъуэкӀар шъауэ унэӀутхэм яшъар, абым хэтахэм щымыхъукӀэ пэмыкӀыуи тхыдэ-лэжьыгъэ Каллисфенри яукӀа, пэштыхьым псалъэ сыт щыгъуи пэзыдзэтэм, хабзэ зэхъуэкӀыныгъэ иригъэкӀуэкӀхэм тепсэлъыхьт. 

Къажэр империэр иубыда яуж, куэй гуэтахэм шъхьэщыта пщыхэр хуит хъуаху къалъыта. Александыр губзыгъэгъэ зыхэлъ лъэпкъухъуар иубыдын зигугъам Курит Азиэм щыщ зекӀуэ бжыгъэхэм хэхьэн хуэя хъуа, илъэсищкӀэ екӀуэкӀахэм. 

ЗекӀуэ къыпэщылъху иригъэкӀуэкӀхэтэри япэрейхэм ехьчу щытхэтэкъым, лъэпкъ зэхэкӀхэтэр и дзэр, зэрызхурэ, гуп цӀыкӀуху теуэ загъэпшкӀужьхэт, къэрал иубыдауэ игугъэхэтэм аткӀэмыкӀыу зыкъэӀэтыгъэ ирагъэкӀуэкӀт, Александырым и къытехьэгъуэкӀэ гуп игъакӀуэхэр а зыкъэӀэтыгъэхэр ягъэбэяуным шъхьэкӀэ хьэблэхэр псоуэ хагъэкӀуэадэт. А зауэхэр здекӀуэкӀхэтэр Бактриэмрэ Согдианэмрэ (иджырей Афганистэн, Таджикистэн, Узбэчыстэн).

Сагдианэм дежь Александырым скифхэм я дзэр зэгуиудэ, ипэкӀэ псоми ятэкӀуэфу къалъытэтэр. Бактриэмрэ Согдианэмрэ я джылэр, Александырыр къынэсу щашъэм дежь къуршхэм хэт быдапӀэхэм дэтысхьэхэр, ӀухьэпӀэ-убыдыпӀэ ямыӀу, ауэ, Александырым тӀум щыгъуи иубыдхэт къэрукӀэ мыхъуми акъылымкӀэ. 

Согдианэм дежь къалэ Александриэ Эсхата хилъхьа (иджырей Худжанд), Бактриэм Арахосиэм и Александриэ хилъхьа (иджырей Кандагар). Абдежьым, Бактриэми фыз къича Роксана. 

Къэрал къэнар бжыгъу зэхагъэкӀа и дзэзэшэхэм, яужым зауэ бжыгъэм хэтахэр я ӀэнатӀэгъуэ гуэшыным шъхьэкӀэ. Дзэзэшэ Птоломейм Александыр и хьэдэр лъыгъэкӀэ еубыдри 322 гъ. ди лъ. я. Мысырым ечэ Мемфис къалэм, яужым Александриэм, абдежьым хьэдэм шъхьэкӀэ мавзолеи ешъыр. 




#Article 102: Марлен Дитрих (102 words)


Марлен Дитрих (джэр-бз. Marlene Dietrich, 1901 дыгъэгъазэм и 27 — 1992 нэкъыгъэм и 6) — Джэрмэнымрэ АШЗ-мрэ щыщ киноартистрэ уэрэджыӀэкӀуэрэ.

Берлин идежь къэхъау. Япэрей дунейпсо зауэм яуж мэкъамэм хуэджэт, яужым артист школ Рейнхардтым кӀэхьа. 1922 гъэм эпизод джэгухэм хэт театырым.

Дунейпсом къыщацӀыхур Голливудым идежь кинохэм зтриха яуж - «Диавол - ар бзылъхугъэ» (The Devil ist a Woman) 1935 гъэ. Марлен Дитрихыр артист нэхъ лъапӀэхэм ящыщ хъуа, кино 1930-хэм трахахэр гурыхьыгъу щымыта шъхьэкӀи. Марлен Дитрихыр негатив Ӏэуэ хуэплът Джэрмэным и нацизм режимым.

ЕтӀоанэ дунейпсо зауэм яуж артистым и кариерэр аргуэру бэлыхь мэхъур. ИкӀэм зыхэта кинор 1961 гъэм траха. Яужым нэхъыбу театырхэм щоджэгу Дитрих.




#Article 103: Махатма Ганди (181 words)


 
Мохандас Карамчанд Ганди е Махатма Ганди () — Индиэм и хуитыныгъэм къыдэшъхэм, къэзгъэжьахэм ящыщт Британиэшхуэм къыхагъэкӀыным шъхьэкӀэ. Хабзэ зауэншу (сатьяграха) еджу къыригъэжьам цӀыхуӀкуэд яуж ихьэт.

ЛъэпкъкӀэ Мохандас кастэ вайшияхэм къахэкӀырт. Я унагъуэм хабзу хъуам амалыншэу пылъхэт, хуабжьу абым и анэ Путлибай щӀэлъыплът. ТхьэлъэӀухэр, бэрэскӀыхэр, вегетарианизм, тхьэтхылъ джыныр — ахэрат Мохандас и щӀэлэгъуэ зэманым зыпылътэр. 

Илъэс пщӀыкӀуищ щырикъуам Мохандас и ныбжэгъу пщащэ Кастурбай къырагъэшащ. Я унагъуэм бынипӀлӀ ягъуэта, къуищ, ахэр: Харилал, Манилал, Рамдас, Девдас. И къуэ нэхъыжь Харилалыр унагъуэм иригъэкӀа, и къуэу къимылъытэу, и псэукӀэм папщӀэ — и щӀасэт: фадэ, къэкӀухьын, джэгун, зытӀощ диныр зэрихъуэкӀащ, сифилис къеузу илӀыкӀащ. Адрей и къуэ хъуахэр езыми и лэжьыгъэм пылъхэт.

Илъэс пщӀыкӀуибгъу щырикъуам Мохандас Лондон еджакӀуэ макӀуэр, йуристу къеухри Индиэм къегъэзэжыр 1891 гъэм. Хэгъэгум деж и лэжьыгъэм сэбэпышхуэ къызэрхуимыщӀам папщӀэ 1893 гъэм Мохандас Ипщэ Африкэм йожьэр. Абдежым щӀедзэ индиэхэм я пӀалъэм пылъын. Абдежым дей япэреуэ къегъэщхьэпэр сатияграха (зауэншэ пэщытыныгъэ). И дуней тетыкӀэ-гупшысэгъуэм мыхьэнэ куэд хэзылъхьар тхылъ Бхагавадгита. 

Индиэм и хуитыныгъэм щыпылъ зэманыгъуэм Махатма къигъэщхьэпар сатияграха, абым хуэду: индиэ жылэм Британиэ къыраш хьэпшыпхэр къамыщэхуэу, къамгъэщхьэпэу, абым нэхъыбэу Британиэм и хабзэ бжыгъэм ебакъуэхэу, къамылъытэхэу. 

Нэхъыщхьэу а лэжьыгъэм къилъытэтэр:




#Article 104: Махуэ Гъэпс (1356 words)


Махуэ Гъэпс Тхьамахуэм (ур-бз.: Неделя) — МахуэцIэхэмрэ мазэцIэхэмрэ ехьэлIауэ иджыри къыздэсым зыми лэжьыгъэ пыухыкIа игъэзэщIауэ щыткъым. Абы къыхэкIыу, мурад тщIащ мы темэм зэрытхузэфIэкIкIэ делэжьыну икIи а Iуэхугъуэм теухуауэ щыIэ еплъыкIэхэр утыку къитлъхьэну. Мыбдеж жыIапхъэу къыдолъытэ, нобэ къагъэсэбэп фIэщыгъэцIэхэм арэзы дызэрытемыхъуэр.

Махуэхэм адыгэхэр зэреджэу щытар гугъуехь хэмылъу зэ еплъыгъуэкIэ къыпфIэщI щхьэкIэ, ар апхуэдизу IупщIкъым.

Мы псалъэхэм – блыщхьэ, гъубж, бэрэжьей, махуэку, мэрем, щэбэт,тхьэмахуэ – жыхуиIэхэм ар наIуэ къащI. Мыхэр культурэ зэмыщхьхэм пыщIащ, дин зэтемыхуэхэм я деж я къуэпсыр къыщожьэ. Абы щыхьэт техъуэ куэд тхыгъэхэм хэту урохьэлIэ.

къэб. блыщхьэ – понедельник. Тхьэмахуэ зэхуакум къызэрыщIидзэ,адыг. блыпэ – понедельник. МэфацIэ, тхьэумафэм къыкIэлъыкIорэ маф.2
Щапхъэ : къэб. Блыщхьэ махуэм зэIущIэ щыIэт.
адыг.Блыпэ мафэм зэIукIэ щыIэщт.
къэб. блыщхьэ адыг. блыпэ
блы «семь» – щхьэ «начало»
блы «семь» – пэ «начало»
Мы псалъитIыр я мыхьэнэкIэ зэтохуэ. ТIуми тхьэмахуэ зэхуакум хиубыдэ махуиблым я щхьэ, я нэхъапэ, къежьапIэ къокI.
Мыпхуэдэ псалъэ къэхъукIэм адыгэбзэм куэдрэ ущрохьэлIэ. Мыбдеж лъабжьитI: блы +щхьэ // блы + пэ зэхыхьэри псалъэщIэ къэхъуащ.
Щапхъэ: бгы + щхьэ – бгыщхьэ
тхьэ + махуэ + пэ – тхьэмахуэпэ
Сирием, Иорданием, Тыркум щыпсэу адыгэхэм блыпэ жаIэ.3
Ар адыгэхэр ди щIыпIэм щикIым здахьащ, къагупсысакъым езыхэм.
Нэгумэ Шорэ и тхыгъэм хэтщ: « б л и ш х а h – понедельник”.
Совр. блыщхьэ – “понедельник”4
Ар щыхьэт тохъуэ мы фIэщыгъэцIэм ныбжьышхуэ зэриIэр.
Нэгумэм макъ щ, хь –хэр къыщигъэлъагъуэкIэ, ш, х – хэм диакритическэ дамыгъэ ( ) щIыгъуу къегъэсэбэп. Хьэрф h – кIэ мы псалъэм макъзешэ э къэгъэлъэгъуащ.
Мы махуэм ехьэлIа нэщэнэхэри щыIэщ. Нэхъыжьхэм къызэраIуэтэжымкIэ, блыщхьэм зыбгъэпскIыну, ужьыщIэну фIыкъым.

Тхьэмахуэ зэхуакум хэт махуэхэм ящыщу блыщхьэм къыкIэлъокIуэ къэб. гъубж адыг. гъубдж сир. гъубдж
Иджырей адыгэбзэм и макъ дэкIуашэ ж, ш, щI –хэр къатекIащ пасэрей адыгэбзэм (общеадыгскэ) и аффрикатэ дж, ч, чI, джъ, чь, чIь –хэр зэтехуэху щабэ хъуа иужь.1
Япэ щIыкIэ пхъашэхэр щабэ хъуащ, итIанэ щабэхэр спирантхэм хуэкIуащ.
Спирантизацие екIуэкIа нэужь мыхэр хуэкIуащ ж, ш, жь, щ, щI спирантхэм.
джъ, чъ, чIъ – дж, ч, чI – ж, ш, жь, щ, щI
Гъубж - Гъубдж псалъэхэм щытлъагъури а процессыращ.
Шагъыр А. зэритхымкIэ, къэб. гъубж адыг. гъубдж псалъэхэр нэгъуэщIыбзэм къыхэкIащ. ЩIэныгъэлIым къызэрилъытэмкIэ, абхъаз-абазэбзэхэм махуэцIэхэм я нэхъыбэр зыпэхъу бжыгъэцIэхэм епхащ.
Псалъэм папщIэ:

при wу-ба гIу-ба «два»,
а-хъша хъаша «среда» при хъ-па «три» и т.д.2
Абы теухуауэ нэгъуэщI еплъыкIи щыIэщ. Адыгэхэр мажусий диным щита
лъэхъэнэм «Гъубж» жиIэу тхьэ яIауэ, абы къыхэкIыу а цIэр а махуэм фIащIауэ.
ИщхьэкIэ къызэрыхэдгъэщащи, Сирием, Тыркум щыпсэу адыгэхэм

Нэгумэ Шорэ и тхыгъэм а махуэм ехьэлIауэ итщ:

совр. гъубж – вторник»4
Гъубж псалъэм къытекIауэ адыгэбзэм хэтщ унэцIэ зыбжанэ. Абыхэм
ящыщщ Гъубж, Гъубжокъуэ. Ахэр мыпхуэдэу къэхъуащ:
Гъубж – Гъубж (зэрыпсалъэпкъыу къэнэжащ, н.ж. аффиксыншэу унэ-
цIэр къэхъуащ).
Гъубж «вторник» + (интерфикс) + къуэ «сын»
Гъубжокъуэ – букв. «сын вторника».
Дунейм и пIалъэ зыщIэу псэуа пасэрейхэм къащIэнащ мы махуэм ехьэлIа нэщэнэхэр:
Гъубж махуэм Iуэху яублэркъым, гъуэгу техьэртэкъым. 
Гъубжымрэ бэрэжьеймрэ кхъуэ пэтрэ и кхъуэц зыхигъэхукъым жаIэрт.
Бзэртэкъым, дэртэкъым, Iэбжьанэ паупщIыртэкъым, бзылъхугъэм и
щхьэц паупщIтэкъым.

Чристан динымкIэ а махуэхэр тхьэмрэ езы Исус Христосымрэ яйти

Тхьэмахуэ зэхуакум щыщу гъубжым къыкIэлъыкIуэ махуэм бэрэжьейкIэ «среда» йоджэ.
адыг. бэрэскэжъый – среда. МэфацIэ. Гъубджым къыкIэлъыкIорэр –
бэрэскэжъый.1
Щапхъэ: адыг. бэрэскэжъые маф
къэб. бэрэжьей махуэ
Мыпхуэдэ псалъэ къэхъукIэр адыгэбзэм куэдрэ къигъэсэбэпкъым.
жьей – суффикскIэ къэхъу псалъэхэм «цIыкIуныгъэ» мыхьэнэ яIэщ:
джэд «курица» + жьей – джэджьей «цыпленок»
щIэ «новый» + жьей – щIэжьей «детеныш»
Языныкъуэ псалъэхэм хэт суффикс – жьей-м и мыхьэнэр фIэкIуэдауэ
урохьэлIэ.
Щапхъэ: къэб. бдзэжьей адыг. пцэжъый «рыба»
Шагъыр А. зэритхымкIэ, бэрэжьей бэрэскэжъый псалъэхэр мыпхуэ-
дэу къэхъуащ:
Бэрэскэ + жъый («маленький, «малый»).
Япэ Iыхьэр грекыбзэм (алыджыбзэм) paraskeue “пятница» жиIэу хэтащ.
Абы къыхэкIри грузиныбзэм къэкIуащ – paraskewi «пятница», иужькIэ адыгэбзэм къыхыхьащ. А псалъэм апхуэдэ гъуэгу къикIуащ грузиныбзэм къыхэкIри.
Апхуэдэщ убых. брасхьэ «среда», инг. пIфьраска, чеч. пIураска

Нэгумэ Шорэ къигъэсэбэпыр баражiе – «среда» псалъэращ.3
Сирием, Иорданием щыпсэу адыгэхэми аращ нэхъыбэу къагъэсэбэпыр.4
Бэрэжьей псалъэм «маленький пост» къикIыу ялъытэ. Ар и щыхьэтщ
адыгэхэм чристан диныр зэрахьэу зэрыщытам. Мы махуэм ехьэлIауэ нэщэнэ зыбжанэ щыIэщ:

Мы нэщэнэм къызэриIуатэмкIэ, бэрэжьей махуэр фIыкъым жыхуаIэхэм хуэдэщ. Абы и мыхьэнэкIэ пэщIэуэ нэщэнэ IуэрыIуатэм ущрохьэлIэ:

тыр, бэрэжьейр фIыщ жаIэрт»,- жыхуиIэр.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, мы махуэм ехьэлIауэ цIыхухэм зэхуэмыдэ еплъыкIэхэр яIэщ. Ауэ, дапхуэдэу щымытми, бэрэжьей махуэр нэхъ ягъэлъапIэхэм ящыщу къэгъуэгурыкIуащ.

Тхьэмахуэм и еплIанэ махуэм махуэкукIэ «четверг» йоджэ.
къэб. махуэку адыг. мэфэку
Адыгэбзэмрэ адыгейбзэмрэ мы псалъэхэр фонетикэ и лъэныкъуэкIэ
щызэщхьэщокI. Ар къызыхэкIыр адыгейхэм ху-м ипIэкIэ ф зэрыжаIэрщ.
Абыхэм ху –р къыщагъэсэбэпыр ш-м и гъусэу къыщыкIуэм и дежщ. ( «шхуэ» псалъэхэм хуэдэхэм).
НэгъуэщIу жыпIэмэ, къэб. ху адыг. ф.
Щапхъэ: къэб. Махуэкум уджэу мэремым къызэхуэсарэт.
адыг. Мэфэку мафэм зэIукIэ щыIэщт.
махуэ + ку – махуэку
Мыпхуэдэ псалъэ къэхъукIэм адыгэбзэм ущрохьэлIэ:
мазэ + ку – мазэку «середина месяца»
жэщыку «середина ночи»
Нэгумэ Ш. и тхыгъэхэм хэтыр махок – «четверг» псалъэращ.1
Сирием, Иорданием, Тыркум щыпсэухэм – мэфэку жаIэ. Ар адыгеиб-
зэм ещхьщ.2
Нэхъыжьхэм зэрыжаIэжымкIэ, адыгэхэм чристэн диным щитам «тхьэ-
махуэку» жаIэу щытащ. ИужькIэ, япэ Iыхьэ – тхьэ-р пыхури, махуэку хъуащ.
Дапхуэдэу щымытами, а псалъэм тхьэмахуэм «неделя» ику къикIыу аращ.

Тхьэмахуэ зэхуакум и етхуанэ махуэм мерэмкIэ «пятница» йоджэ.
Адыгэбзэм къыщхьэщыкIыу, адыгейхэм а махуэм щхьэкIэ бэрэскэшхуэ «пятница» жаIэ.3
Мы псалъэ къэхъукIэр адыгэбзэм куэдрэ къегъэсэбэп:

гъэиныгъэ мыхьэнэ яIэщ:
мэз + ы + шхуэ – мэзышхуэ «большой лес»
псы + шхуэ – псышхуэ «большая река»
бгъуэ + шхуэ – бгъуэшхуэ «широкий»
Суффикс – шхуэ пыувэурэ псалъэщIэхэри къохъу:
дэ + шхуэ «грецкий орех», букв. «большой орех»
сэ + шхуэ «сабля» , букв. «большой нож»
адэ + шхуэ «дедушка», букв. «большой отец»
Шагъыр А. зэритхымкIэ, бэрэскэ псалъэм суффикс –шху (э) «большой» пыувэри псалъэм къэхъуащ бэрэскэшхуэ «великая пятница», «великий пост».4
Сирием, Тыркум щыпсэу адыгэхэм бэрэскэшхуэ жаIэ

Мы махуэм и фIэщыгъэцIэм теухуауэ еплъыкIэ зэхуэмыдэхэр щыIэщ.
Апажэ М. къызэрилъытэмкIэ, мэрем псалъэр нэхъ пасэу урысыбзэм
къыхэкIыу адыгэбзэм къыхыхьахэм ящыщ зыщ. Абы и щыхьэту къегъэув
Нэгумэ Шорэ и тхыгъэхэм «хьэгэбз Мэрэм-Дева Мария, Богородица»
жыхуиIэхэр зэрыхэтыр.1
Лопатинскэм мэрем псалъэр хьэрыпыбзэм щыщу къелъытэ, maryam –Мери – Мария ирепхри.
Шагъыр А. зэритхымкIэ, а псалъэм нэгъуэщI къежьапIэ иIэщ:
тур. «бауram» «праздник», «торжество»; ног. байрам (мусульманский
праздник); кирг. майрам «праздник».
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, еплъыкIэ щыIэхэр зэщхьэщокI. Ауэ, шэч зыхэ-
мылъыращи, мэрем фIэщыгъэцIэр диным епхащ. А махуэцIэм къытекIауэ унэцIэ, цIэ щыIэхэщ: Мэрем, Мэремщауэ, Мэремкъул, Мэремыкъуэ.2
Мэрем –Мэрем-Маремов.
Мэрем «пятница» + щауэ «парень» – Маремшаов, букв. «парень пятницы».
Мэрем «пятница» + къул «раб» – Маремкулов, букв. «раб пятницы».
Мэрем «пятница» + къуэ «сын» – Маремуков, букв. «сын пятницы».
Адыгэхэм мэрем махуэм ехьэлIа нэщэнэхэри яIэщ.
Мэрем пшыхьымрэ гъубж пшыхьымрэ цы япхтэкъым, яджтэкъым, ятIэ
зэрахьэртэкъым.Мэремымрэ гъубжымрэ Iуэху яублэртэкъым, гъави ясэртэкъым. 
Мэрем гъэш гъэшыншэм ептыну фIыщ жаIэрт. Мэрем джэдыкIэри апхуэдэу ятырт. 
Мэрем пшыхьым уэздыгъэ умыгъаблэу кIыфIу узэхэсыну фIыкъым
жаIэрт. 
Мэрем пшыхьым сабыныпс ипкIутыну фIыкъым, хьэдэм щIолъадэ
жаIэрт. 
Мы нэщэнэхэр нэхъыбэу муслъымэн диным пыщIащ.
Ди зэманым муслъымэн псоми нэхъ ягъэлъапIэ махуэр мэремыращ.
Абы и щыхьэтщ хьэрыпхэм я тхьэмахуэр а махуэмкIэ зэриухыр, зыгъэпсэхугъуэ махуэуи къалъытэр зэрыарар.

Тхьэмахуэ зэхуакум щыщу мэремым къыкIэлъыкIуэ махуэм щхьэкIэ щэбэт «суббота» жаIэ.
Адыгейхэм – шэмбэт, Сирием, Тыркум щыпсэу адыгэхэм мэфэзакъу
жаIэ (махуэ закъуэ кърагъэкIыу).3
Нэгумэ Шорэ и тхыгъэм хэтщ шабет «суббота» псалъэр.
Мы псалъэм грузиныбзэм ущрохьэлIэ. Шагъыр А. къызэрилъытэмкIэ,
sabbath «суббота» еврей (журт) псалъэм къытекIащ. Абы епхащ абх.-абаз. асабша «суббота», убых шъэбэ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, «щэбэт» псалъэр журтыбзэм къыхэкIащ.1
Абы шэч къытозыгъыхьэ жыIэгъуэ адыгэхэм ди бзэм хэтащ: «Щэбэт и гугъэр уи гугъэщ»,- жиIэу. Сирием щыпсэу адыгэхэм зэрыжаIэмкIэ, Щэбэтыр – пасэ зэманым жыжьэу уIэбэжмэ, псэуа лIы гуэрщ. А жыIэгъуэри абы и цIэм пыщIащ.2
Абы къищынэмыщIа, щэбэт псалъэр хьэтхэм, семитхэм яIащ «махуэ-
шхуэ» мыхьэнэр иIэу.
Псоми ди зэманым а махуэр иудаизм диным пыщIауэ къалъытэ. Ар
журтхэм нэхъ ягъэлъапIэ махуэхэм ящыщщ, уеблэмэ мы махуэм ахэр лажьэркъым, я зыгъэпсэхугъуэ зэманщ.

Щэбэтым къыкIэлъыкIуэ махуэр тхьэмахуэращ «воскресенье».
Тхьэмахуэ псалъэм нэгъуэщI мыхьэнэи иIэщ: «Неделя» махуибл
зэхуаку Нэгумэ Шорэ и лэжьыгъэм мыпхуэдэу щетх:
т х а у м а х о h – воскресенье.
совр. тхьэмахуэ – воскресенье,
Тхамахо – неделя.
совр. тхьэмахуэ – неделя3.
къэб. тхьэмахуэ адыг. тхьаумаф
Мы псалъитIыр я мыхьэнэкIэ зыщ, ауэ фонетикэ и лъэныкъуэкIэ зэщхьэщокI. Пасэрей адыгэбзэ лабиализованнэ макъ ху-р адыгеибзэм спирант ф-м хуэкIуащ, шипящэ спирант ш-м и ужь иту щыбгъэдэтым фIэкIа къэмынэу. псалъэм папщIэ, хуабэ – фабэ; хуы –фы; махуэ – мафэ. Ауэ шхуэ, шхужь, шхуэл.4
Сирием, Тыркум щыпсэу адыгэхэм къагъэсэбэпыр тхьэумаф псалъэ-
ращ.5 Ар адыгеибзэм ещхьщ.
Тхьэмахуэ псалъэр лъабжитI зэхыхьэри къэхъуащ. Апхуэдэ псалъэ
къэхъукIэм ди бзэм куэдрэ ущрохьэлIэ:
тхьэ – напэ – тхьэнапэ «икона»
тхьэ – лъэIу – тхьэлъэIу 
Псалъэм япэ Iыхьэр тхьэ –кIэ къыщIидзэуи щыIэщ:
Тхьэншагъэ – «безбожие»
Тхьэншэ – «безбожник»
Тхьэпэлъытэ – «богоподобный»
ТхьэрыIуапIэ – «место, где собирался народ для суда над кем-либо».
Тхьэшхуэ – «главный Бог»
ТхьэрыIуэ – «клятва»




#Article 105: Махуэ Гъэпс (Мазэхэр) (1756 words)


Махуэ Гъэпс (Мазэхэр) ()

МахуэцIэхэмрэ мазэцIэхэмрэ ехьэлIауэ иджыри къыздэсым зыми лэжьыгъэ пыухыкIа игъэзэщIауэ щыткъым. Абы къыхэкIыу, мурад тщIащ мы темэм зэрытхузэфIэкIкIэ делэжьыну икIи а Iуэхугъуэм теухуауэ щыIэ еплъыкIэхэр утыку къитлъхьэну.Мыбдеж жыIапхъэу къыдолъытэ, нобэ къагъэсэбэп фIэщыгъэцIэхэм арэзы дызэрытемыхъуэр.

Сыту жыпIэмэ, фIэщщIыгъуейщ иджырей цIыхур а адыгэ мазэцIэхэм ебгъэсэжыныр.

Хьэрыпхэм къищынэмыщIа, адрей лъэпкъыу дунейм тетым къагъэсэ-
бэпыр латиныбзэкIэ псалъэу щыта римлянхэм ягъэува календарырщ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, дунейм цIыхуу тетым и процент 70-80-р зэрыпсэур а махуэгъэпсыращ.
Иджыпсту «Адыгэ псалъэ» газетым къытрадзэ мазэцIэхэр къипсэлъу,
къыгурыIуэу ди республикэм цIыхуу исыр «Iэпэ зырызу» къыпхуэбжынущ.
Абы къагъэсэбэп псалъэхэм я нэхъыбэм гъэм и зэманыр, мазэр тэмэму къагъэлъагъуэкъым. Псалъэм папщIэ, «мэкъуауэгъуэ» зыфIэпщынур сыт хуэдэ мазэ,
майм и кIэм щыщIэдзауэ августым ипэ пщIондэ цIыхухэр мэкъу щеуэкIэ,щымэкъуауэгъуэкIэ? 

Хьэмэрэ, «бадзэуэгъуэм къалъхуат, шыщхьэIу мазэм къэхъуат», жызыIэр хэт? КIэщIу жыпIэмэ, икъукIэ зэгупсысыпхъэ куэд мы цIэхэм хэлъщ. Аращ мы темэм дытепсэлъыхьыну гукъыдэж щIэтщIар.
Лэжьыгъэм и къалэн нэхъыщхьэу щытыр адыгэ календарым къыщы-
хьа фIэщыгъэцIэхэр къыздикIар, псалъэхэм я мыхьэнэр убзыхуныращ. 

Абы къищынэмыщIа, лэжьыгъэм къыщыгъэлъэгъуащ нэгъуэщI щIыпIэ щыпсэу адыгэхэм къагъэсэбэп мазэцIэхэмрэ махуэцIэхэмрэ. КIэщIу жыпIэмэ, календархэр (махуэгъэпсхэр) щызэгъэпщащ, щызэпкърыхащ.
Мы лэжьыгъэр егъэджакIуэхэм («лексикэ» разделыр щрагъэджым
деж), студентхэм, бзэм елэжьхэм къагъэсэбэп хъунущ. КъинэмыщIауэ, этнографием дихьэххэм, адыгэ календарым и къежьапIэм куууэ щыгъуазэ зыхуэзыщIыну мурад зиIэ, зи бзэр фIыуэ зылъагъу адыгэ псоми щхьэпэ яхуэхъуну
Лэжьыгъэр щыттхым тегъэщIапIэ тщIащ:МафIэдз С.и «Адыгэ хабзэ»р,
Хьэкъун Ш., Шэрджэс А. зэдатха «Адыгэхэмрэ ахэм я хабзэхэмрэ» жыхуиIэтхылъхэр; адыгэбзэ, адыгеибзэ псалъалъэхэр; «Уэр папщIэ», «Адыгэ хэку»журналхэр; Шагъыр А. и «Этимологический словарь адыгских (черкесских)языков» жыхуиIэр, нэгъуэщI тхыгъэ куэд.

Ижь-ижьыж лъандэрэ Кавказ щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм ящыщ
зыщ адыгэхэр. Абыхэм я тхыдэм, я хабзэм и лъабжьэр къызэрежьэрэ илъэс мин куэд мэхъу, зэман блэкIа куэдым я нэпкъыжьэ телъщ. Ар уи фIэщ хъун щхьэкIэ ирикъунщ адыгэбзэм и къулеягъыр, абы хэт фIэщыгъэцIэхэм я къэхъукIэм, къэгъэщIыкIэм и гъэщIэгъуэнагъыр. 

Ещхьыркъабзэщ адыгэ хабзэм цIыхум я зэхущытыкIэр зэрызэригъакIуэри, къэзыухъуреихь дунейм сакърэ щысхьрэ хэлъу бгъэдыхьэу зэрыщытари.
Дунейм и пIалъэ зыщIэу псэууэ щыта пасэрейхэм къащIэнащ нэщэнэ куэд. Ахэр игу ириубыдэкIэрэ, дунейм хуэIэзэ хъукIэрэ цIыхум и зэфIэкIым зиузэщIырт, гъащIэм хуэIэижь хъурт. Нэхъыбэу абы гулъытэ зыхуищIыр дунейм и къэхъукъащIэхэрт. Мэкъумэшым зи гъащIэр теухуар абы пыщIахэм елIалIэрт, Iэщым хэтым абы и пIалъэр нэхъ къыфIэIуэхут. Апхуэдэхэр IупщIу щынэрылъагъущ Iуэхугъуэ куэдым, абы адыгэ мазэцIэхэри хэту.

МазэцIэхэр адыгэхэм я дежкIэ фIэщыгъэцIэ къудейкъым, абыхэм
япыщIащ лъэпкъ тхьэлъэIухэри, зэрихьа динхэри, и хабзэхэри. Ахэр уеблэмэ ди тхыдэщ, пасэрей адыгэхэм я псэукIар, зыгъэгуфIэу, зыгъэпIейтейуэ щыта Iуэхугъуэхэм я лъэужь хэплъагъуэжу.
Адыгэ мазэцIэхэр – ди культурэщ, ди пасэрейм я гъащIэщ, я дуней
еплъыкIэм, я гупсысэм къигъэщIащ.

Адыгэхэм илъэсыр япэ щIыкIэ IыхьитIу фIэкIа ягуэшу щытауэ къыщIэ-
кIынукъым – гъэрэ щIырэ, гъэмахуэ пIалъэрэ щIымахуэ пIалъэу.
Абы и щыхьэт хуэдэщ «Гъэрэ щIырэ зэхэкIащ» «зимняя пора смени-
лась летней»,- жыхуиIэри.
Тхыдэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, иужькIэ илъэсыр IыхьиплIу иращIыкI
хъуащ:

Мыбы дэтхэнэ зыми мазэ щырыщ яубыдырт. Мазэм махуэ тIощIрэ
пщIырэ, илъэсым махуэ 360-рэ къищтэу арат. Илъэс къэсыхункIэ махуитху-хы къыдидзэрт,икIи ахэр адыгэхэм тхьэлъэIу махуэхэу яIащ.
Пасэрей адыгэхэм я зэманыр апхуэдизу зэпэлъытауэ щытакъым. Ауэ
дыгъэм и къыщIэкIыгъуэ-къухьэжыгъуэмкIэ цIыху набдзэгубдзаплъэхэм зыхуейр къащIэфырт, зэманыр здынэсар къахутэрт.
Адыгэхэм нэхъ гу зылъатэр дыгъэр «солнце», мазэр «луна», вагъуэхэр «звезды» арат. Псалъэм щхьэкIэ, къуажэхэм хэхауэ бгыщхьэ, жыг гуэрхэр яIэт,дыгъэр абыхэм я щхьэщыгум къызэриувэмкIи, зэманыр къащIэрт.
КъинэмыщIауэ, лIыжь зэрыс унагъуэхэм сыхьэт башкIэ еджэу пщIантIэм нэхъ дыгъафIэм деж бжэгъу щыхатIэрт, дыгъэ бзиймкIи махуэр здынэсар яхутэрт. Жэщым деж Вагъуэ бынхэр я гъуазэт, псом хуэмыдэу абыкIэ зекIуэлIхэр Iэзэт.
Илъэсыр IыхьитIу зэрагуэшыр адыгэхэм Вагъуэбэ «Созвездие Тельца» жыхуаIэ вагъуэ быным ирапхырт. Вагъуэбэр щIэныгъэм Дыгъэр здыкIуэцIырыкIыу жыхуиIэ Вагъуэ бын пщыкIутIым щыщу Телец жыхуаIэм нэхъ тохуэр.
Абы ехьэлIауэ, ди бзэм иджыри къыхэнэжауэ хэтщ мыпхуэдэ жыIэгъуэхэр:

урожай».

верхушку дерева».

Адыгэхэм зэралъытэмкIэ, илъэсым и пIалъэхэр зэрызэблэкIынур зыпыщIар Вагъуэбэрт. Ар щIым къыщыхэкIым и деж (иджырей мартым и 21-22) гъатхэр, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, адыгэ илъэсыщIэр къихьэрт.
Гъатхэм хеубыдэ гъатхэпэм (мартым) щыщу махуи 9, мэлыжьыхьыр
(апрелыр) – махуэ 30, накъыгъэр (майр) – махуэ 31-рэ, мэкъуауэгъуэм (июным) щыщу махуэ 22-рэ.
МэкъумэшыщIэр иужь итт гъатхэм мыбэлэрыгъыным. Ижь-ижьыж
лъандэрэ жаIэ : «Гъатхэ махуэ гъэ егъашхэ»,- «Один летний день кормит зимний месяц».
Адыгэхэм, щхьэж зыщыпсэу щIыналъэм езэгъыу, дэтхэнэ зи чэзу Iуэхур щегъэкIуэкIын хуейм теухуа махуэгъэпси яIэу щытащ. Псалъэм папщIэ,дэтхэнэ мэкъумэш къэкIыгъэри щытесэн хуей, вакIуэ дэкIыгъуэ, мэкъуауэгъуэ зэманхэм ехьэлIауэ. Вагъуэбэр гъавэм къыхэплъамэ (июным и 2I-22), гъэмахуэм щIидзэрт. Гъэмахуэр псори зэхэту махуэ 92-рэ мэхъу. Абыхэм хохьэ
мэкъуауэгъуэ (июнь) мазэм щыщу махуи 8, бадзэуэгъуэ (июль) мазэм щыщу махуэ 31-рэ, шыщхьэIу (август) мазэм щыщу махуэ 31-рэ, фокIадэм (сентябрым) махуэ 22-рэ.
Гъэмахуэр мэкъумэш лэжьыгъэхэм щигуащIэгъуэ лъэхъэнэщ.
Хьэсэхэр, пщIанэхэр къабзэу зехьэн хуейщ. Абы и закъуэкъым, атIэ
къэкIыгъэхэм я бий псоми – хьэпIацIэхэм, узхэм ебэнын хуейщ.
Адыгэ мэкъумэшыщIэ календарымкIэ, гъэмахуэ махуэ 92-р мы къэкIуэнум хуэдэу гуэшащ: бадзэуэгъуэм и 17-м гъэмахуэ шылэр къохьэ – ар махуэ 40 мэхъу, шыщхьэIум и 22-м еух. Абы иужькIэ иджыри фокIадэм и 22 пщIондэ гъэмахуэщ. КъыкIэлъыкIуэу, вагъуэбэр жыг щхьэкIэм хыхьамэ (октябрым и 21-22), бжьыхьэр къэсауэ ялъытэрт.
Мы лъэхъэнэр мэкъумэшыщIэм и зэман нэхъ хьэлъэ дыдэхэм ящыщщ.
Гъэ псом къагъэкIар, къагъэхъуар къыщрахьэлIэж мазэхэщ. Ари махуэ 91-рэ мэхъу. Абы хохьэ фокIадэм (сентябрым) щыщу махуи 8, жэпуэгъуэр (октябрыр) зэрыщыту, махуэ 31-рэ, щэкIуэгъуэр (ноябрыр) – махуэ 30, дыгъэгъазэм (декабрым) щыщу махуэ 22-рэ.
АдэкIэ Вагъуэбэр щIым хыхьэжу ябж. Ар тохуэ декабрым и 21-22
махуэм, абы щыгъуэ щIымахуэр къихьэу ялъытэ. ЩIымахуэр махуэ 90 мэхъу. Абы хохьэ дыгъэгъазэм (декабрым) щыщу махуи 9, щIышылэ (январь)мазэр зэрыщыту, махуэ 31-рэ, мазаер (февралыр) – махуэ 28, 29-рэ хъууэ,гъатхэпэ (март) мазэм щыщу махуэ 22-рэ.

ЩIымахуэ шылэр къохьэ щIышылэм и 17-м. Ар махуэ 40 мэхъу. Шы-
лэр еух мазаем и 23-м. Абы иужькIэ аргуэру махуэ 25-кIэ щIымахуэу щытщ.
Мы къызэрыдгъэлъэгъуам хуэдэу зэхэлъщ адыгэ мэкъумэшыщIэм и
илъэс махуэгъэпсыр. Гъэр къызэрыкIуэм, дунейм и щытыкIэм елъытауэ адыгэ мэкъумэшыщIэхэм я лэжьыгъэр зэтраухуэрти, я Iуэхур тэмэму дэкIт.
КъайхъулIэрт, сыт хуэдэ гъэми и шыфэлIыфэм , и къэкIуэкIэм елъытауэ мэкъумэшыр ящIэрти, Iэщыр зэрахьэрти. Абыхэм я гъащIэ псор «щIэщIауэ»яхьырт, зыгуэру темыплъэкъукIын папщIэ. Адыгэ мэкъумэшыщIэхэм ижь ижьыж лъандэрэ къадекIуэкIа махуэгъэпсыр ноби гъавэ зыщIэхэм, Iэщ зыгъэхъухэм икъукIэ щхьэпэ яхуэхъунущ.
Адыгэ мазэцIэ ищхьэкIэ къэдгъэлъэгъуахэм къищынэмыщIа, нэгъуэщI фIэщыгъэцIэхэри ди бзэм хэтщ. Ар къызыхэкIар цIыхухэм я IэщIагъэм, я лэжьыгъэм ехьэлIауэ зэманыр къалъытэу зэрыщытарщ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи,
адыгэ мазэцIэхэм зэреджэр зэтехуэкъым.

Япэу дыкъытеувыIэнщ Нэгумэ Шорэ къигъэсэбэп фIэщыгъэцIэхэм:

Мы фIэщыгъэцIэхэри ди лэжьыгъэм щызэпкърыхащ.
МафIэдз Сарэбий зэритхымкIэ, лъэпкъым нэхъ зэдащIэу, нэхъыбэрэ
къагъэсэбэпу мы фIэщыгъэцIэхэр щытащ:

Ди зэманым къэдгъэсэбэп фIэщыгъэцIэхэмрэ ищхьэмкIэ къыщытхьахэмрэ зэщхьэщыкIыныгъэ яIэщ.

Мыхэр къыхэзыхар «Адыгэ псалъэ» газетым и лэжьакIуэхэращ. Абы-
хэм зэрыжаIэмкIэ, «адыгэ мазэцIэхэр къыгуахыу занщIэу утыку къралъхьакъым»

Зэхуахьэсыжащ я IэщIагъэм, лэжьыгъэм ехьэлIауэ пасэм щыгъуэ ди лъэпкъым зэманыр къызэрилъытэу щыта фIэщыгъэцIэхэр, абыхэм хагъэхьащ хэхэс адыгэхэм яхъумахэри.

хэм. Iуэху еплъыкIэ зэхуэмыдэ куэд къигъэщIащ мазэцIэхэм теухуа Iуэхугъуэм. Языныкъуэхэм къызэралъытэмкIэ, «адыгэ мазэ фIэщыгъэцIэхэр илъэс куэдкIэ гу лъамытэу сабэм хэлъауэ, нобэ къыхахыжу ятхьэщIыжа, гури псэри зи цIууныгъэм щыгуфIыкI дыщэ кIанэ цIыкIухэщ»

ЛатиныбзэкIэ псалъэу щыта римлянхэм ягъэува календарым текIын хуэмейуэ къэзылъытэхэри щыIэщ.
Абы и жэуапу ТIымыжь Хь. етх: «ЖыIэн хуейщ, языныкъуэхэм къазэрыщыхъум хуэдэу, махуэгъэпсыр (календарыр) римлянхэм я деж къызэрыщемыжьар,абы и къуэпсыр Пасэрей Египетым зэрынэсыр. 

хуэмеижар хьэрыпхэм я закъуэкъым. ЛIэщIыгъуэ IэджэкIэ абы и пэ къихуэу езыхэм я календарь яIэжт къуэкIыпIэм щыпсэу лъэпкъхэми.

АдэкIэ журналистым и тхыгъэм къыщеIуатэ мазэцIэхэр къызэрыхаха
щIыкIэр: «Къыхэтха псалъэ псоми ящыщу дэ тIэкIу зэтхъуэкIар январым зэреджэрщ. Вариантищым къыщыхьар «шылэ мазэ» жиIэущ. Шылэм щыщу январым нэхъ мащIэ лъысми, абы и цIэр щIыфIащар, дауи, а мазэм щIымахуэ шылэм щыщIидзэу зэрыщытар арагъэнущ.
Дэ гъэмахуэ, щIымахуэ шылэхэр зэхэмыгъуэщэн щхьэкIэ, «шылэ» псалъэм ипэ «щIы» пыдгъэувэри «щIышылэ» къэдгъэхъуащ, «щIымахуэ шылэ» къикIыу.
Февралым адыгэхэр мазаекIэ, мазэ хъуанэкIэ, мазэ ябгэкIэ еджэрт,
псоми къикIыр а зэманыр зэрыябгэрщ. Шапсыгъхэм мазае жаIэ, дэри абы дыкъытеувыIащ.
Мартым зэреджэ уэдыбэ, IутIыжыгъуэ, гъатхэпэ псалъэхэм иужьрейр
къыхэтхащ.
Апрелым фIэщыгъэцIэ зыбжанэ иIэщ: мэллъхуэгъуэ, удзыпэ къэхъеи-
гъуэ, мэлыжьыхь. Япэ итхэр псалъитIу тхын хуей зэрыхъум щхьэкIэ, иужьрейр нэхъ къезэгъыну къэтлъытащ, къэмыпсэлъыгъуафIэми, мыдахэ дыдэу щыт пэтми.
Май – вэнгъуэкIэ, хакIуэ утIыпщыгъуэ, накъыгъэ. Дунейр къыщыгъа-
гъэу щыщIэращIэ лъэхъэнэм шапсыгъ адыгэхэр зэреджэ «накъыгъэ» псалъэм дыкъытеувыIащ.
Июным шэмыгъапцIэ жэщкIэ адыгэхэр зэджэ жэщ нэхъ кIэщI дыдэр,махуэ нэхъ кIыхь дыдэр хуэзэт. Адыгэхэм абыи цIэ зыбжанэ фIащат – напхъуэ, гъэмахуэку. Ауэ дэ нэхъ тфIэзахуэр «мэкъуауэгъуэ» фIэщыгъэцIэрщ.
Июлым икухэм гъэмахуэ шылэр къохьэ. Дунейр нэхъ щыхуабэ дыдэщ,кIэщIу жыпIэмэ бадзэуэгъуэщ. А цIэр а мазэм къыхуэдгъэнэжащ.
Августри аращ. Абы и фIэщыгъэцIэхэм «шыщхьэIур» къахэтхащ, ад-
рейхэр зэрымыпсалъэ дахэм къыхэкIыу. «ШыщхьэIум» къикIыр, зэрыхуагъэфащэмкIэ, а зэманым шым и щхьэр ищIырей зэрыхъум, жьы зыщIригъэхуу зэрызэбэдзауэм къытекIащ.
Сентябрым IуэгъуэкIи, гъубжэдэх мазэкIи, фокIадэкIи еджэу щытащ.
Бжьыхьэм и къулеягъыр къигъэлъагъуэу «фокIадэр» къыхуэдгъэнэжащ.
Октябрым щхьэкIэ вэн, Созэрэщ и мазэ, жэпуэгъуэ жаIэрт. Иужьрей
псалъэм дыкъыщIытеувыIар гъэм и лъэхъэнэр нэхъыфIу къызэригъэлъагъуэрщ.
Ноябрь – тхьэщIын, мэкъу ишыжыгъуэ, гъуэгыгъуэ, тIы утIыпщыгъуэ,
щэкIуэгъуэ. «ЩэкIуэгъуэ» псалъэр къыщIыхэтхар гурыIуэгъуэщ.
Декабрь – пхъэзей, щIымахуэпэ, дыгъэгъазэ. Мы зэманыр махуэм и
кIэщIыгъуэ дыдэщ.
Зэрыфлъагъущи, редакцэм и лэжьакIуэхэм къэдгупсысауэ мазэцIэхэм зыри яхэткъым. Дэ псори зэхэтлъхьэу нэхъ тэмэму къэтлъытэхэр къыхэтхауэ,ди нэхъыжьхэм къагъэщIар щIэблэм и пащхьэ итлъхьэжауэ аращ.

Апхуэдэ мазэ къэбжыкIэ пасэ зэманым зэрыщыIар ди нэхъыжьхэм я
псалъэм къыхощыж, ауэ а бжэкIэр къэщтэжыгъуафIэкъым.
Нэгумэ Шорэ къигъэсэбэпу щыта фIэщыгъэцIэхэр нэхъ зэгъэщIэгъуа-
фIэу, нэхъ къэщтэжыгъуафIэу къэзылъытэхэр щыIэщ. Ауэ «щIымахуэпэ»,«щIымахуэку», «щIымахуэкIэ» жыхуиIэ псалъэхэр мазэ гуэрым тещIыхьауэ щыткъым, абыхэм къагъэлъагъуэр гъэм и лъэхъэнэщ. Апхуэдэ мыхьэнэ яIэу бзэ псоми ахэр хэтщ икIи куэдрэ къыдогъэсэбэп. КъинэмыщIауэ, гъэмахуэри,бжьыхьэри, щIымахуэри, гъатхэри къыщихьэр тхьэмахуищым щIигъукIэ къыкIэроху иджырей махуэгъэпсым а лъэхъэнэхэм яхухиха мазэхэм я щIэдзапIэхэм.
Нэгумэм и вариантыр зэгъэщIэгъуафIэми, ари къезэгъыркъым.
Лэжьыгъэм дыщытопсэлъыхь «Щам дэт Адыгэ хасэ» жыхуиIэ календарым къыщыгъэлъэгъуа цIэхэми. ЗэщхьэщыкIыныгъэ гуэрхэр яIэми, хэхэс адыгэхэм къагъэсэбэп мазэцIэхэмрэ къэбэрдейхэм, адыгейхэм къагъэсэбэпхэмрэ зэтохуэ. Ар къызыхэкIар Къэбэрдейм икIа адыгэхэм а псалъэхэр зэрыздрахаращ, абыхэм зыри къагупсысакъым.

ГъэщIэгъуэнщ махуэцIэхэр зэрызэкIэлъыкIуэр.«Щам дэт Адыгэ Хасэ»
календарым дэ дызэресам хуэдэу тхьэмахуэр къызэрызэIуихыр блыщхьэркъым,атIэ щэбэтырщ, зэриухыр муслъымэнхэм я махуэ лъапIэ мэремымкIэщ.
Тыркум щыпсэу адыгэхэм къагъэсэбэпыр езы къэралым щызекIуэ
фIэщыгъэцIэхэрщ. Абыхэми ди лэжьыгъэм я гугъу щыдощI.
Лэжьыгъэм къыщыгъэлъэгъуащ адыгейхэм къагъэсэбэп мазэцIэхэри
махуэцIэхэри. Къыхэгъэщыпхъэщ, ХьэтIанэ А., КIэрашэ З. зэдатха «Адыгеибзэ псалъалъэм» ихуар латин псалъэхэр зэрыарар. Ауэ, иужь зэманым «Адыгэ псалъэ» газетым щIыгъуу Адыгейм къыщыдэкI «Адыгэ макъми» мазэцIэхэр адыгэбзэкIэ итхыу щIидзащ. Лъэпкъым а псалъэхэр къызэрыгурыIуар, къызэрищтам и Iуэхур щхьэхуэщ.

фIэщыгъэцIэхэм я къежьапIэр. Гу зэрылъыттащи, латин псалъэхэр урысхэм къызэрапсэлъым хуэдэу адыгэбзэм къыхыхьащ. Ауэ ахэр езыхэр урысыбзэм зэрыхыхьам и гугъу пщIымэ, абыи тхыдэ щхьэхуэ иIэщ. ЛIэщIыгъуэ куэдкIэ«уей-уей» жезыгъэIа Пасэрей Римыр щэщэжа нэужь, къэралыгъуэ нэхъ лъэщ дыдэу щытар Византиерщ. Сату е нэгъуэщI Iуэху жыпIэми Киевскэ Русымрэ Византиемрэ фIыуэ зэпыщIауэ щытащ. Мис а зэманым урысыбзэм къыхыхьащ
мазэхэм я пасэрей фIэщыгъэцIэхэр.
Махуэхэм адыгэхэр зэреджэу щытар гугъуехь хэмылъу зэ еплъыгъуэкIэ къыпщыхъуми, ари апхуэдизу IупщIкъым.
МахуэцIэхэу – гъубж, бэрэжьей, бэрэскэшхуэ, щэбэт жыхуиIэхэм я
къежьапIэр убзыхунымкIэ сэбэп къытхуэхъуащ Шагъыр А. къыдигъэкIа «Этимологический словарь адыгских (черкесских) языков жыхуиIэр, н.къ.Ди зэманым мы махуэцIэхэр къагъэсэбэп:

Мыхэр культурэ зэмыщхьхэм пыщIащ, дин зэтемыхуэхэм я деж я
къуэпсыр къыщожьэ. Псалъэм папщIэ, блыщхьэ, гъубж (мыхэр, дэ къызэрытщыхъумкIэ, адыгэбзэ къабзэщ), бэрэжьей (чристан диным и щIэинщ, бэрэскэжьейщ зэрыжыIэпхъэр), махуэку (къызэрытщыхъумкIэ, ари адыгэцIэщ),мэрем (Дева Мария), бэрэскэшхуэкIэ еджэуи щытащ. Адыгэхэм журт календарым кърахащ «щэбэт» махуэцIэр. А махуэм щхьэкIэ шапсыгъхэми хэхэс
адыгэхэми «мэфэзакъу» – «махуэ закъуэ» – жаIэ.
Адыгеибзэм хэтыр мы фIэщыгъэцIэхэращ, ауэ ахэр фонетикэ и лъэ-
ныкъуэкIэ зэщхьэщокI (А зэщхьэщыкIыныгъэхэм къыкIэлъыкIуэ Iыхьэм нэхъ убгъуауэ и гугъу щытщIынущ).
Иджыри узэгупсысынрэ къэплъыхъуэн куэдрэ хэлъщ адыгэ мазэцIэ-
хэми, махуэцIэхэми. Шэч хэмылъу, адыгэм диIэщ псалъэхэр, мыхьэнэ къагъэлъагъуэр ди зэманым къэдмыгъэсэбэпыжу, абы ипкъ иткIэ дгъэтIылъыжауэ,ауэ ди тхыбзэм хэту. Пэжщ, зэманыр ипэкIэ мэкIуатэ, цIыхухэм я зэхущытыкIэхэми заужь, а Iуэхугъуэми къешэр псалъэ гуэрхэри къыумыгъэсэбэпыжыныр,ауэ мазэ фIэщыгъэцIэхэр, махуэцIэхэр мыкIуэдыжыну




#Article 106: Ататырк Мыстаф Къэмал (188 words)


Мустафа́ Кема́л Ататю́рк (, 1881 — 1938 шъакӀуэгъуэм и 10) - тырку цӀэрыӀуэ политик, Тыркум и япэрей президент. 

Мустафар 1881 гъэм къэхъуа къалэ Салониким (иджырей Алыджым, а зэманым Уэсмэн империэм хэтам). Саби джану щытт, шэн бзаджэ иӀу, и ныбджэгъухэм ядэкӀыгъуным нэхърэ изакъу зэманыр игъэкӀуэн ифӀэфӀт. И анэр хуэбжу мыслымэн диным пылъти къурӀэным иригъэджэну и къуэр пылът, ядэрамэ зэманыгъуэм теухуа шъэныгъэхэм еджэну икъэр пылът. Зым къыхуэмыкӀу янэ-ядэр Мустафа япэреуэ мыслымэн еджэщым кӀохьэ, здэпсоуа хьэблэм щыӀам яужым и адэм езым зыпылъ еджэщым егъакӀуэр Шемси-эфендим, абдежьым и япэрей егъэджэныр Мустафам къеухыр. 

Зауэр иуха яуж 1918 гъэм Мустафа Истанбыл игъэзэжьа, абдежьым хъумэным и министериэм лэжьэн кӀидза. Уэсмэн империэм апкӀэнтӀэху и дзэр зэхигъэкӀыу и Ӏэшэр итын хуэй хъуа зауэ нэужым. Мустафам инспекциэ иригъэкӀуэкӀыу 1919 накъыгъэм и 19 Самсун дохьэр. 1919 мэкъуауэгъуэм и 22 тхылъ къеӀохур: «Джылэм и хуитыныгъэр зыхъумэфынур езы джылэра, абым хуеуэ, пылъу щытмэ», абым пэмыкӀыу депутат зэхечэсыр Сивас хасэм. 1919 дыгъэгъазэм и 27 Мустафа Кемалыр Анкарам и джылэхэм хуэбжу къырагъэблагъэ, (Истанбыл инджылызхэм я оккупациэм хэта яуж, парламентыр зэбгырахуат 1920 гъатхэпэм и 16) езым и парламент абдежьым зэхегъэхьэ - Тыркум и Лъэпкъ Хасэшхуэ. Езы Мустафар парламентым и тхьэмаду хахыр, ӀэнатӀэгъуэхасэми и нэхъышъхьу. 




#Article 107: МутӀыхъуасуа (108 words)


МутӀыхъуасуа (ур-бз.: Пластунка) — Урысейм, и Краснодар къэралым Щачэшхуэм хэт Хьуэдз куейм щыщ хьаблэ. Щачэпсым и псыхъуэм дэт

Урыс-Къаукъаз зауэр имыух кӀышъэ ижьыгъурабгъу ӀуфэмкӀэ щыӀа хьаблэ лъэныкъуэр убых хьаблэ нэхъ иным хэту щыта, Бэрзэдж лъэпкъым яуэ. МутӀыхъуасуа-хьаблэр Псыхэ къыздыкӀэж шӀыпӀэм нэгъунэ нэсыт. Хьаблэм ипшъэ лъэныкъуэм ( Япэрей ДэхьапӀэ, Гупэ ДэхьапӀэм идежь ? ) ТхьалъэӀу жыг - Къэдабэщиху къэкӀт, 1920 гъэ нэс ита а шӀыпӀэм, яужм ираха. А жыг кӀагъым идежь гъатхэпэмазэм икӀэм, 1864 гъэм адыгэм хасэ здырагъэкӀукӀар, я тхьамаду Бэрзэдж Карантыхъу. А хасэра унафэ къызхэкӀар убыху хъуар шӀыналъэм икӀыну.

Япэрей ДэхьапӀэ, Гупэ ДэхьапӀэ шхуӀар - псыхъуэм идежь къурщытӀ лъэныкъуитӀымкӀэ зэхуэзэт, дэхьапӀэм ехьчу. Мывэ къыхахурэ, къалэ щашьым къуршъхэр ираха. 




#Article 108: Шэшэн Республикэ (267 words)


Шэшэней, Шэшэн Республикэ (, ) — республикэ Урысейм хиубыдэ. Къалэ нэхъышъхьэр — Грознэ.

Шэшэн къэралыр Ишъхъэрэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: къуэхьэпӀэмкӀэ — Ингушымрэ Ишъхъэрэ Осетиэмрэ, ишъхъэрэм — Ставропол къэралым, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Дагъыстэным, ипшъэмкӀэ — Курджейм.

ШӀыпӀэр ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ губгъу щыт (Тэрч губгъуэ), ипшъэмкӀэ къушъхьу, Къаукъаз Ӏуашъхьэшхуэхэр ирокӀуэ.

Псы нэхъ инхэр — Тэрч, Сунжа, Аргун. Мычгышейм и Веденской куейм Къозэн-Ӏэм () псыхъурей дэт, Ипшъэ Къаукъазым и нэхъ ин, и нэхъ куу.

Шэшэн Республикэм я хабзэкӀэ счыгъуи унагъуэ-лъэпкъэгъу (тейп) зэхэтхэт, ахэр тукхумху зэхэхьэжьху. Лъэпкъ нэхъ гъунэгу мычгышхэм яхущытхэр ингушхэра, зэхэтху лъэпкъ гуп мышкъышхэр мэхъухэ.

Курыт лъэхъэнэхэм Шэшэн Республикэм и шӀыпӀэр Аланиэм хиубыдэт. XIX лъэхъэнэм Урыс империэм и гъунапкъэхэр хигъэкӀуэтэн кӀедзэри Урыс-Къаукъа зауэр къыхокӀ абым. Шэшэныр а зауэр 1860 гъэм еухыр. Револуциэ 1917 гъэм щыӀэм нэс Мычгышейр Урыс империэм и Терскэ областым хэта.

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ МИРССА-м и шӀыпӀэр джэрмэныдзэм оккупациэ ишъат, абым шъхьэкӀэ 1944 гъэм мычгыш джылэмрэ ингуш джылэмрэ Курыт Азиэм ирагъэкӀахэ, джэрмэныдзэм дэӀэпыкъуэгъу хуашъауэ тралъхьэри лъэпкъхэм. МИРССА-р ликвидациэ яшъри абым ипӀэкӀэ Грознэ област халъхьэ.

Хэбзэ нэхъышъхьу щытыр Конституциэ, 2003 гъатхэпэм и 23-м къыдагъэкӀар.

Шэшэн Республикэм и нэхъышъхьу щытыр президент (2011 гъэм щыкӀэдзауэ ӀэнатӀэпӀашъхьэм зэреджэнур тхьэмадэ). 2007 щыкӀэдзауэ къэралым и президентыр Къадыр Рэмэзан.

Парламентым 41 депутату хэт, илъэситхукӀэ хаххэр.

Росстатым зэригъэлъагъуэмкӀэ, 2010 гъэм джылу дэсым и бжыгъэр 1 267 740 цӀыху хъут. Ӏувагъыр — 85 цӀыху/км². Къалэдэсу джылэм къахэкӀар 35,3 %.

Абсолуту джылэм и нэхъыбэр мычгышхэра (95,5 %). ПэмыкӀыу дэсхэр урысхэр, къумукъухэр, авархэр, нэгъуейхэр, ингушхэр.

Шэшэн Республикэм и нэхъышъхьэ лэжьыгъу экономикэр зпылъыр фатэгынымрэ гас къыкӀэхынымрэ елэжьынымрэ, абым пэмыкӀыу губгъуэ лэжьыгъэхэр. Мычгышейм и фабрикэхэр зауэ нэужым куэду хэкӀуэдахэ.

Къэралым и къалэ нэхъышъхьу щытыр Грознэ, пэмыкӀыу къалэ джоуэ пӀэ зиӀэхэр хьэблэ Аргунрэ Гудермесрэ. АдминистрациэкӀэ Шэшэн Республикэр куеё 15 мэгъуэшыр.




#Article 109: Мыщэ (323 words)


Мыщэ (лат-бз.: Ursidae, ур-бз: Медведь) — шъакlуэ-псэушъхьа, шэрыпlхэм ящыщ. Мышъэхэм шхынкlэ зэхэдз яшъкъым, фlыуэ йорсхэ, жыгхэм, бгъуэнхэм допшеихэ, псынкlыу мэжэфхэ, макlыу зокlуэфхэ, тотыфхэ лъэкъуитlкlэ. Кlапэ кlэкlы яlа, яцыр lув, кlыхь, фlыуэ мэхэр къыкlахьа икlи макъхэр зэхах. Щышъакlуэхэр бджэхьашъхьам иэ пщэджыжьым. Нэхъыбэм цlыхум яхуэсакъу щыт, ауэ цlыхухэм здахуесам иде ятеуэнкlи мэхъу, апхуэдэхэм янэхъыбэр мышъэ хужьымрэ гризлымрэ. 

Адрей шъакlуэ- псоушъхьахэм ялъытамэ мышъэхэр нэхъ зэхьчу щытхэ я сурэтымкlэ, я инагъымкlэ. Мышъэхэр шlым щыпсоу шъакlуэ-псоушъхьахэм я нэхъ ин. Мышъэ хужьхэм и аплъэпlкъым икlыхагъыр м. 3 мэхъу, ихьалъагъыр 725-1 000 кг. носыр, нэхъ цlыкlухэм ящыщыр малай мышъэхэра, я аплъэпlкъым икlыхагъыр м. 1-1,5, ихьалъагъыр 70 кг. носыр.

Я цыр lуву, кlыхьу, вэлацу щыт я нэхъыбэхэм, малай мышъэхэм яр кlэкlыу, мы lуву ятет. Цым ифэр, мы къуэлэну, псоуэ къуафlцlэм къыщыкlэдзауэ хужьымнэгъунэ, пандэ иным щымыхъукlэ, абы ицыр къуэлэн, фlыцэ-хужьу зэхэлъ. Я бгъэхэм иэ я нэхэм ихъуреягъыхэми хужьу цыр щытуи мэхъу. Адрей я ныкъуэхэм я цым ифэр гъэм елъытауэ зэрехъуэкlыр и кlыхьагъымрэкlэ иlувагъымрэкlэ.

Мышъу хъуам я аплъэпlкъыр хуэгъэзыхауэ, шъэджашъу щыт, куэдым джабэ лъагэ яlу.

Я лъакъуэхэр къэрууфlэ, лъэхъуамбэ тхурытху ятет, абыхэм лъэбжъанэ кlыхьхэр яlу. Я лъэбжъанэхэр мышцхэм яlыгъу щыт, абы шъхьакlэ жыгхэми допшеифхэ, шlыри ятlыр, къаубыдахэри зэпlкъыратхъыф. Гризлы мышъэм илъэбжъанэхэм икlыхагъыр 15 см. носыр, ар шlыр итlыным шъхьакlэ фlыуэ къыхосэбэп ауэ жыгхэм дригъэпшеифкъым. Мышъэхэр щызекlуэкlэ я лъакъуэхэр ялъэфу макlуэ, лъэгум трагъэуву лъапэр.

Я кlапэр кlэкlыу щыт, цым къыхэмыщу. 

Шъхьар ин, я нэхэр цlыкlу.

Пшъэр гъуму кlэкl

Мышъэхэр шlыпlу хъуам щопсохэ Австралиэ, Антарктидэ, Африкэм джоуэ щымыхъукlэ. Япэреуэ здисахэр: Еуропэми, Азиэми (Арави хы тlыгуныкъэм щымыхъукlэ); Ишъхъэрэ Америкэм Мехикэ икум нэгъунэ; Ипшъэ Америкэм икъушъхьахэм. Еуропэм инэхъэбэм, Ишъхъэрэ Африкэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Японым мышъэхэм я нэхъыбэр кlуэда. Абы лажьэ зиlар цlыхум и lэшъагъэра

Мышъэхэм я нэхъыбэр губгъуэ-мэзхэм иэ къушъхьа-мэзхэм щопсохэ, макlыу къушъхьа-мэзыншэхэм. Яныкъуэхэм псым игъунэгъу щыпсоун я хабзэ: псыхъуэхэм, хы lуфэхэм. Мышъэ хужьыр Арктикэм щопсоу Мыл океаным нэгъунэ.

Шхынымкlэ зэхэдз яшъкъым, ауэ, зы ныкъуэм къэкlыгъэхэр нъэ кlасу къыхах адрехэм лы нэхъ къыхах. Лъэпlкъу хъуами я шхыным къэкlыгъэхэр, хьапlацlэ, хьамблу, фо, бжъэжъей джоуэ хэт. Я шхыныр гъэм елъыта.




#Article 110: Мэзбжэн (388 words)


Мэзбжэн (лат-бз.: Capreolus capreolus, ур-бз.: Косуля европейская) — шэрыпl псэушъхьа, шъыхь лъэпlкъым ящыщу.

Шъыхь мы иным ехьч, пlкъы кlэкl иlу, икlэ лъэныкъуэр нэхъ бгъуэуэ щыту игупэ лъэныкъуэм нэхърэ. Яхьалъагъыр хъухэм - кг. 22-32, якlыхьагъыр - см. 108-126, ялъэгагъыр - см. 66-81. Бзыхэр нэхъ цlыкlухэ, ауэ хъухэмрэ бзыхэмрэ яаплъэпlкъыр lэуэ зэшъхьащыкlкъым.

Шъхьар кlэкl, пэмкlэ памцlэ хъууэ, ауэ нэхэм иде хуэлъагу, бгъуэуэ щыт. Тхьакlумэхэр кlыхь ( см. 12-14 ), хуэхъурейху, памцlэху. Нэхэр ин, назу щыту. Пшъэр кlыхь, хъухэм яр нэхъ бгъуэуэ бзыхэм ям нэхърэ. Лъакъуэхэр псыгъуэ-кlыхь, гупэхэр нэхъкlэкl кlыбыхэм нэхърэ, абы шъхьакlэ кlыбыр егъэзыхауэ щыт, тхыцlэр см. 3 lатауэ иблъэпlкъым нэхърэ. Кlапэр кlэкlыбзэ ( см. 2-3 ) цым къыхэщкъым. Лъапэхэр зэву, памцlу, кlэкlыу щытхэ.

Бжъакъуэ зиlар хъухэра, ину щытхэкъым (см. 15-30 якlыхьагъу, см. 10-15 язэхуакум дэлъу), занду къыхэкlху ишъхьам идежь тlэкlу гъэчахэ икlагъымкlэ нэхъ зэбгъэдэтхэ.

Бжьакъуэхэм къэкlын щыкlадзэр чырыр мэзипlлl щыхъум идей, илъэс-илъэсрэ ныкъуэрэ щыхъукlэ бач цlыкlуитlу щытхэ см. 10-15 хъууэ. Щызэфlэувэхэр илъэсищ щырикъум идей.

Гъэ къэс бжъакъуэхэр япохур жэпуэгъуэ-дыгъэгъазэм, япэ кlышъэ жьхэм, яужкlэ нэхъ кlалэхэм. Кlэхэм къэкlын щыкlадзэр зы мазэ текlа яуж. Псоуэ къэкlауэ, щызэфlэувэхэр гъатхэпэ-мэлыжьыхьым; мэлыжьыхь-накъыгъэм бжъакъуэхэр быдэ мэхъухэри жыгхэм япlкъымрэ, къудамэхэмрэ щахъуэн кlадзэ, фэ къытенэжьахэр кlэраху 

Ин хъуахэм я фэр зыуэ, мы къуэлэну щыт, хъухэмрэ бзыхэмрэ яри зэхуэду. Шlымахуэм япкъыр псыфу иэ псыфэ-гъуабджу щыт, зэзэмызэкlэ хуэплъыжьу, икlыбагъым тхыцlэм идежь гъуабдж-къуафlцlэ хъууэ. Икlагъымкlэ ныбэмрэ лъакъуэхэмрэ ядекlэ нэхъ хужьу мэхъу, гъуэжьыфэ-пшахъуэфу. Лъакъуэ кlыбхэм ишъхьам идежь, кlапэм ихъуреягъыр хужьу иэ плъыжьыху щыт. Лъакъуэхэр икlагъымкlэ плъыжьыху хъуурэ йххэ. Шхьамрэ тхьакlумэхэмрэ кlыфэм хуэду щытхэ, иэ тэкlу нэхъ гъуэбджафэхэ. Жэпlкъкlагъыр хужьу щыт пэм ихъуреягъымрэ, lупашъхьамрэ фlыцlу щытхэ.

Гъэмахуэм пlкъымрэ пшъэмрэ зэхуэду плъыжьыфу щыт; ныбэр плъыжьыфэху; шъхьар псыфу хуэ плъыжьыфу 

Чыр къалъхуагъакlэхэм яфэр уэгу щыт, къэкlыгъэхэм къыхимыгъэщу. Езы фэр гъуэжь-плъыжьыфу щыт, ныбэмкlэ пшахъуафу щыту. Кlыбымрэ бгъумкlэ щырыщу хужь хэпхъауэ ирокlуэ. Икумкlэ ирикlуэхэр нэхъ къыхощхэ. Мазэ 2-3 идей, фэр нэхъ къуафlцlэ мэхъур, гъуабджафэ-плъыжьыфэ хъууэ. Цы плъыжьфэр къыхэкlыурэ уэгу хэлъахэр хом-хомурэ хокlыжьыр

Мэз бджэнхэм яшlыпlэ здэпсом Еуропэ псор хеубыдэ Урысейм и еуропэ лъэныкъуэри дэкlыгъу. Къаукъаз Кlыбыр, Япэрей Азиэ ( Тыркур, Шамыр, Иракым ишъхъэрэ-къуэкlыпlэр, Ираным и къуэхьапlэ ) Ливанымрэ Джуртымрэ мэз бджэнхэр къынэжьакъым.

Урысем зэр еуропэ лъэныкъу щопсоухэ, Карелым къыщыкlэдзауэ Уралымкlэ ирокlуэри Къэукъазым къыносыр .

Еуропей мэз бджэныр шlыпlэ здэпсом елъытауэ зэшъхьащокlыр ифэр, иинагъыр. Апхуэдэм здэпсоумкlэ лъэпlкъ цlыкlу-цlыкlурэ ягуэчу зэхагъэкlхэ.

Иджыпсту нэхъ къыхагъэкlхэр лъэпlкъ-цlыкlуит хуит хуэду. Зэбгырыдзауэ, адрей мэз бджэнхэм япэджыжьу зэрыпсоуам шъхькlэ нэхъ ямыхьчу щытхэ: 

Къуакъазым имэз бджэн инхэр зэзэмызэкlэ Capreolus capreolus caucasicus джоуэ лъэпlкъ-цlыкlу ялъытэ




#Article 111: Мэзджэд (201 words)


Мэзджэд (лат-бз.: Phasianus colchicus, ур-бз.: Кавказский фазан) — бзу Phasianinae лъэпlкъым ящыщу. Азиэм къыкlауэ.

Iарысэ бзухэм ящыщ.

Кlыфэм икlыхьагъыр см 85 нос, хьалъагъыр кг 1,7-2,0, адакъэхэр анэкlэхэм нэхъри нэхъ инхэ. Адрей фэзанхэм ялъытамэ мэз джэдым инэ хъуреягъым щымыхъукlэ ишъхьа псом цы тет. Икlапэр кlыхьу щыт, цы 18 хэту, икlэм памцlэ хъуху. Дамэхэр хуэхъуреуэ, мы памцlу щытхэ. Адакъэхэр нэхъ къуэлэну щыт я цыр.

Адакъэхэм я сурэтыр lэуэ зэшъхьащокlыр. Ишъхъэрэ лъэныкъуэмкlэ псохэм яшъхьамрэ пшъэмрэ дышъэфэ-удзыфафу щыт икlагъымкlэ фlыцlафэ-шхъуэнтlафэ хъууэ. Кlыбым тет цыхэр дышъэфэ-плъыжьыфу щытхэ я унэр фlыцlу. Кlапэм тет цыхэр гъуэжьфэ-гъуэбджафэхэ, я гъунэхэр шхъуэнтlафу щыту. Инэхъуреягъым фэ къуи къыкlэщыр плъыжьу щыт. Анэкlэхэр псыфэ-гъуэбджафу щытхэ, иэ псыфэ-пшахъуафу, фlыцlу уэгу хэлъу.

Мэз джэдхэр инэхъыбэм мэзхэм щопсоу. Абы пэмыкlыу - псыхъуэм пабжъэ ирикlуэхэм, псыхъурейхэм я гъунэм lут пабжъэхэм, мэзхэм икъуацэхэм идежь губгъуэ цlыкlухэм нахъ игъунэгъу иэ губгъуэ гъунэхэм ирикlуэ мэз псыгъуэхэм. Къыщыщтэм иде жыгым щыдэлъэтер макlэ, нэхъыбэм удзым иэ пабжъэм зыхегъапшкlуэ.

Иlусым инэхъыбэр джылэ, мэракlуэ, пхъышъхьа-мышъхьа цlыкlу. Абы пэмыкlыу цlыв, бадзэ, хьапlацlэ, хьамблу lамэ.

Гъэшъэгъуэныр: хуиту щыпсохэм адакъэмрэ анэкlэмрэ зэпыкlхэкъым, lарысэхэм, унагъуэм яlыгъхэр хуиту щытхэ, запыкlыу пэмыкlхэм япохьахэ.

Я гъуэхэр шlым щашъыр. Тетlысхьану бгъуэм джэдыкlыу ирилъхьар ( гъатхэм ипэм ) 8 къыщыкlэдзауэ 20 нэсыфыну, езы джэдыкlэхэм яфэр гъуабджу щыт. Тесри зыпlри анэкlэ закъуэра, зэртерыс мазэ хуэдиз.




#Article 112: Мэзкуу (321 words)


Мэзкуу () — Урысей Федерациэм икъалъэ lэташъхьа. 

Урысеймрэ Еуропэмрэ инэхъ къалэ ин (джылу дэсыр бадзэгъуэм 1, 2009 гъэм - 10 527 милыуану) Дунейм тет 10 къалэ нэхъ инхэм яхэт

Мэзкуу транспортымкlэ, политикэмкlэ, экономикэмкlэ пlэшхуэ иlа. Къалэм аэропорту 6 мэлъажьэ, гъушlгъогу станциэу 9 дэт, псым ипорту 3 (хыхэм пышъауи кхъухьхэр зокlуэ) 1935 гъэм щыкlэдзауэ къалэм метро мэлажьэ.

Ныпри дэмыгъэри жыlуху пlлlиму щыт, ифэр плъыжьу, абы шууэ Джэрджэ Текlуэ тет, благъуэр иукlыу

Мэзкуу Урысейм иеуропэ лъэныкъуэм икум ит, Окарэ Индыл псыхэмрэ язэхуакум. Смоленск бгыхэмрэ Мэзкуу бгыхэмрэ здызэхуэзэм (къуэхьапlэмкlэ), Мэзкуу псымрэ Ока псымрэ ягубгъуэм (къуэкlыпlэмкlэ), Мещор губгъуэ лъахъчэм (ипшъэ-къуэкlыпlэмкlэ) Калъэм шlы иубыдыр 2006 гъэмкlэ 1081 км², ар хэку хуэду Урысейм псом нэхъри нэхъ цlыкlу мэхъу. Инэхъыбэ хапlэр (877 км²) ихъуреягъым ирикlуэ гъогум икlуэцlым ит, адреир (204 км²) игъунэмкlэ.

Къалэм ишlэм пlэ нэхъ лъагу иlар Теплостаным иде, илъэгагъыр 255 м. мэхъу. Мэзкуу ибгъуагъыр гъогу хъуреягъым икlуэцlымкlэ ишъхъэрэмрэ ипшъэмрэ нэгъунэ 38 км. дэлъ, къуэхьапlэмрэ къуэкlыпlэмрэ 39, 7 км. дэлъ.

Къалэр Мэзкуу псыхъуэм илъэныкъуитlым тет. Абы пэмlыкlыу иджыри зыбжыгъэ щожэхыр къалэм, янэхъ инхэр Мэзкуу псым хэлъаду: Сходнэ, Химкэ, Преснэ, Неглиннэ, Яузэ, Нищенкэ джоуэ (ахэр исэмырабгъумкlэ), Сетун, Котловкэ, Городнэ джоуэ (ижьырабгъумкlэ). Псы цlыкlу бжыгъэ (Неглинэ, Преснэ пэмыкlы lамэ...) къалэм иде шlыкlагъым гъогу-ежэхыпlэ хуашъауэ яlа.

Япэрей дыду Мэзкуу ипlэм иде щыlа хьаблэхэр къыщыхъуар лъэпlкъ къуэкlыгъэпlэмрэ къуэхьапlэ лъэнукъуэмрэ урыс губгъуэм иде, щэхуэн-шъакlуэн щыкlадзам. Абы Мэзкуу ишlыпlэр хуэкlуэт гъогухэр иде зэхэкlыр псы Двинэрэ Неманымрэ Бэлтий лъэныкъуэмкlэ ежэххэр. Днепырымрэ Индылымрэ Тэнымрэ абыхэм ядежь нэхъ гъогу кlэкlхэр Мэзкуурэ Клазмэрэ япсыхъуэмкlэ ирикlуэт. А шlыпlэм идежь Мэзкуу здашъар.

XIII илъэсишъэхэм Мэзкуу япэреуэ къалэ lаташъхьа мэхъу, пщы хэкум. 1213 гъэм абдежьым пщыкъуэ Владимир Всеволод икъуэ, тlэкlурэ дотысхьа, къалэр икъуэш Юриэм зэауэкlэ къытрихауэ, ауэ яужым Мэзкуу иритыжьын хуэй мэхъужь. Тlэкlу текlауэ Владимирым къэгъэзэжьри аргуэру къалэр еубыдри, дунем емыхыжь кlышъэ ( 1228 гъ. ) еlыгъыр.

XI илъэсишъэхэм Мэзкуу нэхъ быду зэфlоувэр, lаташъхьар къэштэ, абы куэдыр хуокуэ: урыс пщы хэкухэм тэтэрхэмрэ монголхэмрэ къызэртеуар, Урыс Чылисэм инэхъыжъ шоджэныр къэкуэчу зэрдэтlысхьар, Иван Калита мылъку бэгъуа зэхуехьасри Мэзкуу иlанатlэр пэмыкlы пщыхэкухэм ятрелъхьа...




#Article 113: Мэлайзиэ (166 words)


Мэлайзиэ () — Азиэ ипшъэ къуэкӀыпӀэм щыщ къэрал. Ар Хъутей хы ипшъэм тӀууэ еугуэч:

Мэлайзием зыкъегъэлъагъуэ къэралцӀыкӀу 13-рэ федералым еуэ шӀыпӀищрэ зэхэт зи пащтыхь чэзуурэ къызыхах фидирал конституцэ пащтыхьейщ. Абыхэм ящыщ штат 11-рэ фидирал щӀыпӀитӀрэ Мэлаккэ хытӀыгуныкъуэм тещ, я штатитӀрэ зы фидирал шӀыпӀэмрэ Калимантан хытӀыгум.
ШтатитӀыр пащтыхьейщ, абыхэм ящыщ блы - сулътӀанейхэщ, зыр - раджастанщ, зыр ауэ сытыми дипертуанщ. Адрей штатиплӀыр губерниэхэщ. Фидирал щӀыпӀэхэр къэрал Хабзащхьэм егъэзахуэ.
Илъэситху къэс къэралцӀыкӀухэм зы пащтыхьымрэ абы и къуэдзэмрэ къыхах. Мэлайзием я пащтыхьым зэреджэр янг ди пертуан агонг.

Къэралым хабзэу хъуар губернаторхэмрэ штатхэм я нахъыщхьэхэмрэ аразы ямыщӀауэ къагъэсэбэпыну хуткъым. Ар пащтыхьым и къарум емылъытауэ.

Мэлайзием и Пэрламентыр тӀууэ еугуэш: ищхьэ пэлат (штатхэмрэ фидирал щӀыпӀэхэмрэ я зэхуэс), ищӀагъ пэлат (Синат). Ищхьэ пэлатым и ухуэныгъэр хэхыгъуэм тещӀыхьащ. ИщӀагъ пэлатыр штат къэсыху щыщитӀрэ пащтыхьым езым къыхих щыщхэмкӀэ зэхэтщ.

Пащтыхьым и къулыкъум и мыгьэнэр Япэрыт Министрэм деж щеух. Къэралым и Ӏуэхухэр, политикэр, абым егъэзащӀэ.

Мэлайзием дин щхьэхуит яӀэщ. ЦӀыхум езым сытхуэдэ дин иӀыгъынуми езым къыхихыну хуитыныгъэ кэнституцым къырет. Ауэ жылэдэсхэм я нахъыбэм (60%) мыслимэндиныр яӀыгъщ.




#Article 114: МэракӀуапцӀэ (106 words)


МэракӀуапцӀэ (лат-бз.: Rubus caesius, ур-бз.: Ежевика) — пабжъэ-къэкӀыгъэ хьацыбанэ-лъэпкъым ящыщ.

ИмэракӀуэхэр хъухукӀэ япэ удзыфэ мэхъухэ, яуж гъуабджэ, тӀанэ плъыжь-гъуабджафэ мэхъухэ. МэракӀуэ хъуахэм яфэр къуафцӀу щыт.

КъэкӀыгъэр пабжъэ мы ину щыт, ичыхухэмрэ и къудамэхэмрэ банэ ятету. Къудамэхэр чыцӀынэм хуэду щытхэ - зэ дэкӀеуэ, зэ шӀым заубгъурэ кӀыуэ. Тхьампэхэр гъэчхэм щырыщу къытокӀэ, жэпкъ лапэмкӀэ тет гъэчхэм тхурытхурэ ятет.

МэракӀуэпсыр плъыжь-кӀынфӀу, езы мэракӀуэр гуашӀэ, ипшъэ лъэныкъуэхэм къыщыкӀхэм я мэракӀуэхэр нэхъ ӀафӀу щытхэ.

Куэду Еуропэ къэралхэмрэ Скандинавымрэ къыщокӀыр. Къаукъазым адрей пабжъэхэм ядэкӀыгъу зэкӀокӀхэр Ӏуву, хэкӀыпӀэ имыӀу.

Еуропэм мэракӀуапцӀэр губгъуэхэм куэду, кӀасу ягъэкӀкъым, ауэ Ишъхъэрэ Америкэм куэду къагъэкӀыр, ящэным шъхьакӀэ. Америкэ лъэпкъхэр: лъахъчэхэм ящыщ - 

ЗэрагъэтӀысыр джылъэкӀэ иэ лабжъэ кӀымкӀэ къыхагъэкӀыр.




#Article 115: Нартсанэ (131 words)


Нартсанэ () — Урысейм хэт Ставропол къэралым и къалэ. ЗыгъэпсэхупӀэ къалэхэм ящыщ. Ӏуашъхьитху хьэблэхэм я зы. Шъэт-Къалэм км. 234 пэщыл, Къаукъазышхуэм и Ӏуашъхьэ лъабжъэхэм якӀэту ишъхърэ лъэныкъуэмкӀэ. Урысхэр щытӀысар а шӀыпӀэм 1803 гъэм, абы ипэкӀэ а шӀыпӀэм къэбэрдей лъэпкъымрэ абазэ лъэпкъхэмрэ я гъунапкъэр ирикӀуэт, Джэнтемыр абазэ пщыхэм я шӀыпӀу иубыду нэхъыбэр.

Къалэм джылу дэсыр 149, 496

И инагъыр 71,83 км²

Нартсанэ Ставропол къэралым ипшъэ лэныкъуэм хэт, Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я гъунапкъэхэм Ӏуту, Ӏуащхьэмахуэ км 65-кӀэ пэщылъу, ГумцӀыкӀу и псыхъуэм дэту.

Мыекъуапэ Къэралыгъуэм (ди лъэхъэнэм ипэкІэ 3500-1200) къыщыкӀэдзауэ Нартсанэ и шӀыпӀэм цӀыху исахэ, Мыекъуапэ Къэралыгъуэм яуж Ишъхъэрэ-Къаукъаз лъэпкъхэр къохьэхэ; яужкӀэ Къубан културэм щыщхэр; абыхэм яуж иту кӀуэхэр Аланхэр; XVI лъэхъэнэм щыщу адыгэ-абазэ лъэпкъхэм ящыщ сынхэр, кхъэ Ӏуашъхьэхэр къалэм ихъуреягъ шӀыпӀэхэм къыщагъуэтыр тхыдэ-Ӏазэгъуэхэм. XIX лъэхъэнэм адыгэ-абазэ лъэпкъхэр щопсоу къалэм и шӀыпӀэм (къэбэрдейхэмрэ, (тапанта) ашуахэмрэ)




#Article 116: Нартыху (121 words)


Нартыху (лат-бз.: Zea mays, ур-бз.: Кукуруза) — лъэпкъ нартыхухэм (латиныбзэ лат-бз. Zea) ящыщ закъуэ Ӏэрысу. Нартыху Ӏэрысэм нэмыщӀ иджыри хэтхэр (Zea) лъэпкъым - Z. diploperennis, Z. perennis, Z. luxurians, Z. nicaraguensis.

Нартыхур - лъагэ, зы илъэскӀэ псо удз-къэкӀыгъэ, и лъагагъкӀэ метрищым нэсу (зэзэмызэ м 6 иӀэ нэхъыбэм фӀокӀыр), лъабжьэ фӀы иӀэу. Ипкъыр занщӀэу щыт, и бгъуагъыр см. 7 нос, и кӀуэцӀыр мы нэкӀыу.

Тхьэмпэхэр ин, я бгъуагъымкӀэ см. 10 носхэ, я кӀыхьагъымкӀэ метрым, я лъапэмкӀэ пкъым и хъуреягъыр иубыду.

Христофор Колумб Америкэр къыгъуэта нэужь Европэм дыщэм игъусэу тутыныр, нартыхур, кӀэртофыр еджэу къыносыр. 1500 гъэм Испаниэм икуей Кастилием и губгъуэхэм нартыхур ягъэкӀыу щӀадзэ.

Езы европей лъэпкъхэр зэреджэ псалъэ maiz - къыздэкӀыр таино лъэпкъым ябзэм mahiz, Антил хы тӀыгухэм щыпсэуауэ, европейхэр дэмыхьа щӀыкӀэ.




#Article 117: Нил (841 words)


Нил () — Африкэм ежэх псы, дунейпсом етӀуанэ и инагъымкӀэ. 

Зэманыгъуэ бжыгъэ екӀуэкӀамкӀэ Нилыр дунем и нэхъ кӀыхьдыду къалъытэт. Ауэ джыпсту амалыншу хэшъыкӀыгъуэ ирата дунем и нэхъ псы кӀыхьу щытыр Амазонэрауэ - зи кӀыхьэгъыр км миниблым фӀэкӀыр.

И дуней зэхэтыкӀэмкӀэ, и псыхъуэр зэрыщытымкӀэ, и гидрографиэмкӀэ, лъэпкъ Ӏусхэм къэлъытэгъуэ ирату хъуамкӀэ Нилыр дунем и нэхъ гъэшъэгъуэн псыхэм ящыщ.

Псыр КъуэкӀыпӀэ Африкэ бгылъэм къыхожри хы Курытым холъадэ, хэлъэдэпӀэм дежь делтэ ишъу. И псыхъуэпшъэмкӀэ псы иныфӀхэр зыхеубыдэ, абыхэм ящыщхэр: Бахр эл Газал (сэмырабгъумкӀэ); Ачуа, Собат, Нил ШхъуантӀэ, Атбара (ижырабгъумкӀэ). Атбара и псыгуэжым щыкӀэдзауэ Нилым зы псы хэмылъэдэжьу уэгъушӀыпӀэм хож км 3, 000 къэнэжьам.

Нил и кӀыхьэгъыр нэхъыбэм псыхъурей Викториэм щыкӀэдзауэ ябжыр, абым псы иныфӀхэр зэрхэлъадэм емылъытауэ. Нэхъ джыжьэдыду щыӀу къэплъытэ хъунур Рукарара псым и къыхэжыпӀэра, Кагерэ псым и лъэшыгъэ езытхэм ящыщ, абым и къыхэжыпӀэр лъэгапӀэ м. 2, 000 фӀэкӀым хэлъ КъуэкӀыпӀэ Африкэм хэт бгылъэхэм ядежь, Экуаторым и ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ пэщылъуи Викториэ псыхъурем холъадэ. Нил и кӀыхьэгъыр (Кагерэм дэкӀыгъу) — км 6, 700 хуэдиз (нэхъыбэм къагъэсэбэпыр км 6, 671), ауэ, Викториэ псыхъурем щыкӀэдзауэ хы Курытым нэс кӀыхьэгъыр км 5, 600 хуэдиз мэхъур.

А кӀыхьэгъыра Нил еуэ щытыр, Викториэмрэ Кагерумрэ (Рукарарэр хэту) быбжмэ Нил и псы системэпсом и кӀыхьэгъыра къыхэкӀыр — дунем и псышхуэхэм я зызакъуэра къыхагъэкӀар и кӀыхьэгъыр щабжым Кагерэм и кӀыхьэгъым щымыхъукӀэ Викториэ псыхъурем и кӀахьэгъри хагъэхьэ.

Псыхъуэм и инагъым хэшъэкӀыгъэ тэрэзу иӀэкъым — 2, 8 щыкӀэдзауэ - 3, 4 нэс млн км² (абым - Угандэм, Руандэм, Кениэм, Танзаниэм, Эфиопиэм, Эритреэм, Суданым, Мысырым я шӀыпӀэ псор иэ я нэхъыбэр хиубыду).

Псалъэ «Нил»-ыр алыдыцӀэ «Нейлос»-ым къыхокӀыр (пэс. ал-бз. - Νείλος). Абым пэмыкӀыу алыджхэм псым «Эгиптос»-кӀэ еджэхэт (пэс. ал-бз. - Αίγυπτος), абым еуропейхэм Мысырым и къэралыцӀэр къыхэха.

Нил и къыхэжыпӀэм шъхьэкӀэ шъныгъэм пылъ хулъхугъэ еуропейхэр Геродотым и зэманыгъэм щыкӀэдзауэ пылъхэт, абым и «Тхыдэм» япэреуэ къеӀохур Нил и къиугъуэр уэс ткӀугъэм и псыхъуапшъэм зыкӀи зэремыпхар. Геродот и шӀыпӀэтхыпхъэмкӀэ Нилымрэ Нигерымрэ зохолъадэхэ. Абым пэмыкӀыу къеӀохур зы саис шоджэным и хъыбарыжъ — Нилыр псынэшху къыкӀэжу шӀым, Сиенэмрэ Элефантинэмрэ я зэхуакум, икӀи абым я зы ныкъуэр ипшъэмкӀэ ежэху адрей зыр ишъхъэрэмкӀэ.

Пэсырей зекӀуэ цӀэрыӀуэхэм ящыщ зы НилымкӀэ дэкӀуеякъым Седд-ым фӀэкӀыу. Агатархидым къызэриӀохумкӀэ, псом нэхъри нэхъ джыжьу ипшъэмкӀэ пхырыкӀауэ щытахэр Птолемей II-м и хызекӀуэхэра, абыхэм къаӀохуа псы къиугъуэр зэпхар уэшххэм я гъэрауэ Эфиоп бгылъэм къэкӀуэкӀыр. Классикэ Ӏэшъагъэхэм хабзу щытар Нилыр тхьэуэ гъэлъэгъуэн, и шъхьэр щыпхъуауэ щыту — абымкӀэ и къыхэжыпӀэм хэшъыкӀыгъуэ зэримыӀэр ягъэлъагъу. 

Птолемей и лэжьыгъэмкӀэ къызэриӀохум Нил и къыхэжыпӀэр Рувензорим хэлъу, а гупшысыгъуэм зызэримхъуэкӀыу ЗэманыкӀэм нэс щыӀа. 

ЗэманыкӀэм дежь Перо де Ковилиан яуж иту Эфиопиэм португал иезуитхэр ежьахэ. Абыхэм ящыщ тӀум Перо Паэсымрэ (1564-1622) Жеронимо Лобомрэ (1593-1678) ШхъуантӀэ Нилым и къыхэжыпӀэр ялъэгъуахэ. Ауэ, абыхэм я хъыбар къаӀуэтахэр дунем къыщытехьэхэр XX лъэхъэнэра, 1790 гъэм шотлэндым щыщ зекӀуэ Джеймс Брусым гулъытыгъуэ ириту ШхъуантӀэ Нилым и къыхэжыпӀэм топсэлъыхьыр и тхыгъэ «Нил и къыхэжыпӀэм лъыхъуагъуэ зекӀуэм». 

Хуж Нилым къызыхэкӀым шъхьэкӀэ илъэс 150-кӀэ узэӀэбэкӀыжьмэ зы гупшысыгъуэ зэфӀэгъува щыӀэтэкъым. Пэсырей хулъхугъэ шъэныгъэм пылъхэтэм (Нэхъыжъ Плинийм хуэду) Хужь Нилым и пшъу къалъытэтэр Нигер псыра, абым шъхьэкӀэ ятхтэр — «Нилым и къыхэжыпӀэр Ӏуашъхьэм хэлъ, Мавританиэм и лъэгум дежь». ЗэманыкӀэм зы гупшысыгъуэ лъэш хъуа, абым мыхьэнэ зэрихьэтэр Африкэм и кум псыхъуреишхуэ иту, абым Конгор, Нигерыр, Нилыр джоуэ къыхэжху.

Псыхъуей Викториэ Хужь Нилыр къызыхэжыр еуропейхэм 1858 гъэм къагъуэта, япэреуэ абым пэкӀэхуар Джон Спикыра, илъэситху абым яуж текӀауэ Александриэм щыӀу Лондон телеграммэ иригъэхьа: «Нилым и Ӏохухэр хьэлэмэт». Спикым и гурылыгъэ Нилым теухуауэ иӀахэм пэубыдыр къыдэлажьэ Ричард Френсис Бертоным. Спикымрэ Бертонымрэ я зэдауэныр щызэфӀэкӀар 1871 гъэм Генри Стенлим, Хужь Нилым ипшъэр фӀыуэ зэригъэшъа яуж Рипон псыкъелъэхэм ядежь. 

Нилыр ишъэ лъэныкъуэмкӀэ кӀедзэри ишъхъэрэмкӀэ йожэхыр. И ежэхыкӀэр уэру щыт.

Викториэм и ишъхъэрэ лъэныкъэм щыкӀэдзауэ къыхэж псыр Алберт псыхъурейм нэс ежэхым (Угандэ, КъуэкӀыпӀэ Африкэм) цӀэ зэрихьэр Викториэ Нил. Абым и кӀыхьэгъыр км 420 хуэдиз мэхъур. Угандэм и бгылъэхэм хэжу псыкъелъэ бжыгъэ ешъыр псым, абыхэм ящыщу нэхъ индыдэр Мерчисоныра и лъэгагъыр метрэ 40 носыр. Псыр Киоган псыхъурейм и пхия шӀыпӀэмкӀэ хожри Алберт псыхъурейм холъадэ Угандэмрэ КРД-мрэ я гъунапкъэм дежь.

Алберт псыхъуремрэ Ачва и псыгуэжымрэ я зэхуакум цӀэ зэрихьэр Алберт Нил. А лъэныкъуэм дежь псыр хому йожэхыр Суданым хэмылъадэ кӀышъэ къуэ зэв НимулемкӀэ, абым щыкӀэдзауэ ежэхыкӀэр аргуэру уэр мэхъур.

Къалэ Джубам фӀэкӀауэ къехамэ, бхылъэм къыхэкӀа яуж, псыр км 900 сэтеишхуэ псыпцӀэкӀэ бэгъуауэ щыт Сэддым хожыр (абдежьым зэреджэр Бахр эл Джэбэл — къушъхьэ псы).

ПсыпцӀэ кӀэхъур псыудз бжыгъэхэмрэ папирусхэмрэ псыежэхыным зэран зэрыхъуэхъухэра, псыжапӀэр зэкӀауфурэ псыр псыгуэж бжыгъэкӀэ зэхагъэкӀхэ, спым и кӀэхагъыр мэкӀуэдр абдежьым, къушъхьэхэм къыхэкӀа псым я нэхъыбэр абдежьым зэкӀэкӀожыр сэтейм игъущӀыкӀыурэ иэ псыудзхэм зыкӀафурэ. Псыудзхэм яшъ псыгухэм зэраджэхэр сэдд, Псыр къыщиум иде ятӀэгъуэм къыточхэри хомурэ псыжапӀэмкӀэ йоххэр. ЗэрынтӀэухурэ зэроубыдхэри, куэдым псыжапӀэр зэкӀауфэр, кхъухьзекӀуэным зэран хуэхъуху.

А лъэныкъуэм нэхъ индыду щытхэр псым хэлъадэхэм: Бахр эл Газалымрэ Собатымрэ, я псыхэр бгыхэм къэжэхурэ ятӀэху куэду яхэлъ, абым шъхьэкӀэ я фэр утхъуауэ щытхэ хужьыфу.

Собатым уфӀэкӀыу укъехмэ псым цӀэ зэрихьэн кӀидзэр Хуж Нил (Бахр эл Абияд), псыпцӀэ лъэныкъуэр къигъану къыхокӀри хомурэ ежэхын кӀедзэ къуэ бгъуэшхуэ уэгъушӀыпӀу щытым, апхуэду Хартумым нэс йожэхыр, абдежьым ШхъуантӀэ Нилымрэ Хужьымрэ зэхолъадэхэри зы мэхъур. Абым щыкӀэдзауэ псым зэреджэр Нил хы Курытым хэмылъадэ кӀышъэ. 

ШхъуантӀэ Нилыр бжыгъэкӀэрэ нэхъ цӀыкӀу Хужьым нэхърэ, ауэ, Нил зэфӀэгъувэныгъэм Хартумым уфӀэкӀмэ мыхьэнэ нэхъыбэ иӀэ. ШхъуантӀэ Нилым и къыхэжыпӀэр Эфиоп бгылъэм хэлъ, псыхъурей Танам къыхэжу. А бгылъэми Нилым и яужырей псыхэлъадэ псыбэр къыхож Атбару. 




#Article 118: Ныбгъуэ (151 words)


Ныбгъуэ (лат-бз.: Coturnix coturnix) — псэушъхьа, бзу, мэзджэд лъэпкъым ящыщ.

Кlыфэм икlыхьагъыр см. 16-20, ихьалъагъыр г. 80-145.

Ицыр пшахъуэфу щыт, шъхьашыгум, кlыбым, кlапэцхэм фlыцlафу, цыху хэпхъауэ щыт, нэкlыбым плъыжьу цыхэр щыт. Хъухэм нэкlур плъыжь-къуафlцlафу щыт, бгъэр плъыжь, жэпкъымрэ тэмакъымрэ фlыцlэ. Анэкlэхэм я жэпкъымрэ тэмакъымрэ пшахъуэфэ, псыфу щыт, бгъэмрэ лъэныкъуитlхэмрэ тет цыхэм гъуабджэ-къуафlцlу хэпхъа ( уэгу ).

Ныбгъуэхэр Еуропэм, Африкэм, Къуэхьапlэ Азиэм, Урысейм къуэкlыпlэ лъэныкъуэмкlэ Байкалым нэс щопсоухэ. Губгъуэхэм иэ къушъхьахэм щопсоу, Шlымахуэкlэ Африкэм Ипшъэ-Къуэхьапlэ Азиэм мэкуэчхэ (Ипшъэ Африкэмрэ Индостанымрэ). Бгъуэ здашъыр, къыздырачыр Еуропэ псомрэ Азиэмрэ, Палестинэмрэ, Ираным, Туркистаным.

Удзым къэкlын зэркlидзу, ныбгъуэм кlиин кlедзэ, хъухэм зэзэуэн кlадзэ анэкlэхэм шъхьакlэ. Ябгъуэхэр шlым щашъыр. Анэкlэм дждыкlэ 8-20 хуэдиз егъэтlылъ, я фэр псыфу щыту къуафlцlэ, гъуабджэ яхэпхъауэ. Джэдыкlэхэм махуэ 15-17 тес, хъур хэмыту, изакъуэ къыречыр.

Гуэдзыр щыхъум идей ныбгъуэхэр губгъуэмкlэ хэтысхьан кlадзэри кlэху пчэр мэхъухэ. Куэчын щыкlадзэр шыщхьэIум икlэм щыкlэдзауэ фокIадэм икlэм нэгъунэ. Яшхыр нэхъыбу къэкlыгъэ ( джылэ, тхьампэ-къэтlэпl, гъуэч ), макlыу цlыв lамэ




#Article 119: Нэгумэ Шорэ (398 words)


Нэгумэ Шорэ (1794 жэпуэгъуэм и 5  — 1844 мэкъуауэгъуэм и 10) — Нэгумэхьэблэм къэхъуа Джэц и псыхъуэм дэтам Псыхуабэм и пэмыжыжьу. И адэм и адэшхуэр абдзэххэм ящыщт, лъэпкъым къыхэкӀауэ Къэбэрдейм дэтӀысхьат, ӀэнатӀэпӀашъхьэ пщы-уэркъ зэрахьу.

Шорэ и адэ Нэгумэ Бэчмырзэ къызыхэкIар уэркъ унэгъуэт.
Шорэ Дагъыстан щыщ къуаджэу Эндери дэт мэдрысым щеджа, дэгъу къыухат ар. Абы иужкlэ якъуаджэ тIэкIурэ ефэндыу щылэжьа. Ауэ дин IохущIэныр IэкIыб ишъри, научнэ гъэсэныгъэм зырита. Шорэм хьарапыбзэр, тыркубзэр, персыбзэр, ягъунэгъу лъэпкъхэм ябзэ ишъэт. ЛъэныкъуабэхэмкIэ шъэныгъэу къыIэкIэхьаэхэм кIэлэ нэжгъурым диным итэрэзыгъэкIэ игу щэч къырагъэхьа. «Адыгэ народым иисторие» жхуиIэр тхылъу нэужым итхам уеджэ зыхъукIэ наху къыпфэхъу ислъам диным щIулъэгъу куу зэрхуримыIар. А тхылъым щыкIегъэтхъы мафIэрэ джатэрэкIэ адыгэмэ ислъам диныр зэрырагъэштар, тхьамышкIагъу лъэпкъым къыхуихьахэр.

Тыркуе лъэныкъом нахъри Урысей лъэныкъуэр нахъ тэрэзу илъытэт Нэгумэм. Урысыбзэр, урыс литературэр ищIэным кIэнэцIт. АршъхьакIэ къэкIыни, илъэпкъы тхэныр, научнэ шъэныгъэхэр IэкIигъэхьаным игугъэ зыдиIыгъа. Ар къыбдэхъуным шъхьакlэ еджапIэ укIэхьан хуэя, ауэ Шорэм ахуэдэ амал иIакъым. Амал закъу щыIар урысыдзэм хэхьаныра. Апхэду, 1818-рэ илъэсым Шорэр урысыдзэм къулыкъу щихьынэу хэхьэ. Урысыбзэр Шорэм псынкIэу зегъашъэ.

Бзэр зэришъэрэм ишIуагъэкIэ Кавказскэ линием игупчэ штабы зэдзэкIакIоу, нэужым а 1-рэ Волжскэ къэзэкъ полкым итхакIоу IэнатIэхэр зэрихьагъ. Нэгумэм ыбгъэгу хьазырхэр къытепшIыкIутIукIы, ибгырыпхы сэшхор, къамэр, шхонкIэкIыр пышIагъэх, игъогурыкIо Iалъмэкъы тхылъхэр, тетрадхэр дэлъых. Дзэ къулыкъоу ышIэрэм дакIоу еджэ, матхэ, пшъы ымышIэу ишIэныгъэ хегъахъо... Аузэ, еджэкIо чIыпIэу зэрытым екIышъ, егъэджакIо мэхъу — аманаткIэ атыгъэ адыгэ кIэлэцIыкIухэу Нальчикы дэсхэр ригъэджэнхэу дзэпащэхэм 1828-рэ илъэсым Шорэр агъакIо. Ащ бэрэ Iоф щимышIагъэу Петербургы дэтыгъэ Кавказ-къушъхьэчIэсхэр зыхэт полуэскадроным 1830-рэ илъэсым Нэгумэр агъэкIожьы, 1835-рэ илъэсым нэс ащ дзэ къулыкъур щехьы. Кавалерием ипоручикыцIэр иIэу 1835-рэ илъэсым ар Тифлисы агъакIо...

Дзэ къулыкъур, IофшIэн зэфэшъхьафхэр — бэ пэкIэкIыгъэр Нэгумэ Шорэм. Ау сыд зешIи, школ къызэIуихынышъ еджэныгъэ-гъэсэныгъэм игъогу илъэпкъ зэрэтыригъэуцоным игугъэ ин ышъхьэ икIэу къыхэкIыгъэп. Ар алъапс адыгэ алфавитэу зэхигъэуцуа-гъэм, «Начальные правила адыгейской грамматики», «Черкесские предания», «История адыгейского народа» зыфиIорэ тхыгъэшхохэу Нэгумэм ышIыгъэхэм. Ау иморадхэр къыдэхъуныр Нэгумэм инасыпы къыхьыгъэп. Итхыгъэхэр ыIыгъэу Петербургы Академием кIуагъэу зыми джыри IукIэгъу имыфагъэу сымэджэ хьылъэ хъугъэ, июным и 10-м (22-м) 1844-рэ илъэсым Нэгумэр лIагъэ.

Нэгумэм иIофшIагъэмэ ащыщхэр ар зэлIэ ужым хаутыгъэх, ау янахьыбэр Iэпэрытхыхэу, ныкъотхыхэу къэнагъэх. Нэгумэм итхыгъэу зыдэщыIэр амышIэу илъэси 100-м ехъу щылъыгъэу къагъотыжьыгъэ грамматикэм мэхьанэшхо дэдэ иI адыгабзэм ибзэхабзэхэр зэгъэшIэнымкIэ.

Тэ тилъэхъанэ Iофы бэкIае ашIагъ Нэгумэ Шорэм инаучнэ лэ-жьыгъэхэр цIыфэу зыфитхыгъэхэм алъыгъэIэсыгъэнымкIэ. Адыгэм итарихъ зэгъэшIэгъэнымкIэ «Адыгэ народым иисторие» зыфиIоу

Нэгумэ Шорэм ытхыгъэу зэрепэсыгъэу уасэ зыфэ-шIыгъуаер урысыбзэкIи къэбэртэябзэкIи 1958-рэ илъэсым Нальчикы къыщыдэкIыжьыгъ, бзэшIэныгъэмкIэ Iофэу Нэгумэм ышIагъэхэр тхылъитIу хъухэу «Филологические труды» ацIэу (апэрэр — 1956-рэ илъэсым, ятIонэрэр — 1959-рэ илъэсым) Нальчикы къыщыдэкIыгъэх.




#Article 120: Октавиан Аугуст (261 words)


Гай Йулий Цезар Аугуст (, 63 гъэм фокӀадэм и 23 ди лъ. я пэм - 14 гъэм шышъхьэӀум и 19) — урымым и политик лэжьыгъэ цӀэрыӀуэ.

Аугуст и адэ Гай Октавиир плебей къуэлейхэм къахэкӀт, шуу лъакъуэм ящыщу, и анэ Атиэр Йулийхэм къахэкӀт, Аугуст Октавианыр Цезарым и патрициу ишъат. Яужым, и гъашъэм Аугустым цӀэ «Октавианыр» къымгъэсэбэпыну пылът нэхъыбэм, Йулий лъэпкъым лъэныкъуэгъукӀэ зэрхэхуам зыщигъэгъупшэжьыным пылъу. И шъэуэгъуэр щекӀуэкӀым зы махуэ гуэрэм тхылъ къыхуэкӀуа и анэм къыригъэхьауэ, къыхуиӀохуар Цезар яукӀауэ. Цезэр тхылъ къигъэнам зэритымкӀэ Октавианыр и къуэуэ къиштат, къану, и мылъкум и нэхъыбэри къыхуигъэнауэ. Ар къишъа яуж, бэуэ хэгупшысыхьурэ, и анэми яужым емыдэӀу Рымым кӀуэн гугъэ ешъыр, Цезэр и унафэкӀэ къыхуэнар иштэну, лъыи шъэжьын игугъу зыукӀахэр къигъэтын гугъэ иӀу.

АпкӀэнтӀэху ӀэнатӀэгъуэр пэмыкӀым иубыдат, а пэмыкӀтэр Марк Антоний, Цезар и шъхьэгъусэ Калкурниэ ахъчэ къыритамрэкӀэ, дзэм и дэӀэпыкъуэгъукӀэ техьат. Аугустым къыщыгурыӀуэм Цезэр къыхуигъэнауэ хъуар пэмыкӀым зэрлъысар, мылъку иӀу хъуар ищэжьын кӀедзэ, яужым и анэмрэ и етӀуанэ хулъхугъэ здэкӀуамрэ я мылъкури ещэ, Цезар гугъэ къигъэнар «урымым щыщ цӀыху къэс сестэрций 300 лъысыну» игъэзэнкӀэным шъхьэкӀэ. Ар щыгъэзанкӀэми Антоний и лажьэкӀэ мылъкуншу къызэрнар къиӀохут, абым пэмыкӀыу Антоний трилъхьэтэр Цезар зыукӀахэм дзэи мылъкуи яӀыгъу хуиту иутыпӀщыжьаху. Абы лъандэрэ Аугустыр нэхъ лъэш мэхъур.

Аугустым губзыгъагъэкӀэ къигъэсэбэпа ӀэнатӀэгъуэ ӀэкӀэлъал, и къэралым дунем гуфӀэгъу тетыр иригъэлъэгъуа, ӀэнатӀэгъуэм и зэпэубыдыгъэм къыхэкӀ гуӀэгъу хъуам хича яуж. Йулий Цезар и губзэгъэгъуэр хэмылъами и гугъэм сыт чыгъуи пэщылът, зэфӀэкӀыгъу игъуэту хъуамкӀи яуж иту. Шъэныгъэм пкӀэ яхуишът, езыр усакӀыу щытт, и цӀэр лъэхъэнэм иритыфа, Ӏэшъагъэхэмрэ шъэныгъэхэмрэ лэшыгъэ щагъуэтам и дэӀэпыкъуэгъукӀэ. 

Яуж Аугустым статистикэ тхъылъ къигъэна Урым империэм теухуауэ. Аугустым и гъашъэтхыдэ тхылъ, къэӀуэтэгъуэ лъэшхэм къыхэхауэ Сатониим итхауэ щыта. 




#Article 121: Португалэ (290 words)


Португалэ Республикэ () — къуэхьэпӀэ Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр Лиссабон.

Португалэр Пиреней хы тӀыгуныкъуэм хэт, Еуропэм и къуэхьэпӀэдыдэ къэралу щыту. ШӀымкӀэ и гъунапкъэр Эспаниэ къуэдемкӀэ ирокӀуэ (ишъхъэрэмрэ куэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэмкӀэ). Португалым Азор хы тӀыгухэмрэ Мадейрэ хы тӀыгумрэ хохьэхэ.

Къэралым и инагъыр псори зэхэту 92 391 км2 (109-рей дунем).

ШӀыпӀэр - хы Ӏуфэм дей губгъу щыт (Португал губгъуэ), ишъхъэрэ лъэныкъуэм - къушъхьу (тхы Сиерра де Эстрелла).

Псы нэхъ инхэр - Тежу (Тахо), Дуэро, Гуардианэ джоуэ. Къэралыр ипшъэмрэ, къуэхьэпӀэ лъэныкъуэмрэ Атлантик океаным и Ӏуфэм Ӏохьэ.

Португалэм и хьэйуар хыкурытейуэ щыт.

Япэрей колонисту Иберий хы тӀыгуныкъуэм щытахэр финикийхэра. 237 гъэм, ди лъэхъэнэм щыкӀэдзауэ Иберий хы тӀыгуныкъуэр Карфаген хэкум хэт мэхъур, ауэ, яужым Карфагеныр щыхэкӀуадэм, Урымым хокӀуэ. Урым зэманыгъуэм щыгъуэ Португалымрэ Эспаниэмрэ я ипшъэ лъэныкъуэхэр куей Лузитаниэм хэхьэхэт.

Урым империэр хэкӀуэда яуж Иберий хы тӀыгуныкъуэр джэрмэн лъэпкъхэм я ӀэнатӀэм кӀохьэ, яужым абым пэштыхь бжыгъэ яшъу.

XV лъэхъэнэм Португалыр шӀыпӀэ здыхэтым къышъхьэпэгъуэ къыхихурэ и колониэ империэр хегъахъуэ Америкэм (Бразил). Хэкумэтхым къышъхьэпэгъуэ бжыгъи къашъэр (Индиэм нэс хыгъогу къагъуэтыр) ахэр къэзышъахэр Португалым щыщ хызекӀуэхэра.

XIX лъэхъэнэм и пэм Иберийр зауэм хэт наполеоныдзэмрэ антинаполеоныдзэмрэ я зэпэщытыным. Абым пэмыкӀыу а лъэхъэнэм револуциэ бжыгъи щокӀуэкыр, Португалым и ӀэнатӀэм Бразилыр кӀокӀыр.

Португалыр унитар къэралу щыт, администрациэкӀэ 18 хэкукӀэ гуэчу, езы хэкухэр муниципал куей 308-кӀэ зэхэкӀыжьху. Азор хы тӀыгухэмрэ Мадейрэ хы тӀыгумрэ аутоном статус яэ.

Португалыр индустриэ-аграр къэралу щыт. Япэрей лэжьыгъэхэр - шэкӀ, идэ, пхъэ, тхылъымпэ, бдзэжьей, санэшъ. Туризмыми пӀэшхуэ еӀыгъ къэралым и экономикэм.

Ахъчэ зекӀуэр - еуро (2002 гъэм щыкӀэдзауэ), абым ипэ къэралым хэта ахъчэр португал эскудо.

Номинал ВКӀуП-ыр 2006 гъэм зэрыхъуар $229 881 млрд (зы цӀыхум - $22 677).

Португалым и дзэм хэтым я бжыгъэр зэрыхъур 67 мин хуэдиз. Дзэр зэрзэхэкыр: Армиэ, Навигациэ (Португалым и хыдзэ, Хы дзэзэшэри хэту), Уэгузауэдзэ (Португалым и Уэгузауэдзэ - FAP), Республикэм и Лъэпкъ Гуардиэ (GNR).




#Article 122: Псей (147 words)


Псей (лат-бз.: Picea, ур-бз.: Ель) — къэкӀыгъэ, жыгхэм ящыщу.
ЛъэпӀкъ 35 зэшъхьащокӀхэ, гъэпсом удзыфу щыту, лъагэху (м. 30 нэсу).

Я лъабжъэр япэрей илъэс 10-15 занду шӀым хохьа, яужкӀэ шӀышъхьам идекӀэ зэкӀэкӀыу кӀедзэри илъабжъэ япэре-зандэр мэгъужь. Абы хуэду ялъыбжъэр зэрыкӀым шъхькӀэ жьыбгъэшхуэм пэщытыфхэкъым, куэдыр мэукӀурийхэ.

Къудамэхэр кӀагъымкӀэ бгъуэуэ зэкӀокӀхэр, ишъхьамкӀэ зэв хъужьху. ЖыгыпӀкъым занкӀыу къыхэкӀху. Япэрей илэс 3-4 лъэныкъуэ къудамэ къыпыкӀэкъым.

Ифэр псыфу, шашу щыт.

Итхьампэхэр бану мэкӀхэр; кӀэкӀыу, удзыфу, памцӀу щыту. Къудамэм илъэс 6 иэ нэхъыбу тетхэ

Илъэс 250-300 хуэдиз мэкӀыр (мэпсо).

Нэхъыбу дуней-мэзхэм къэкӀхэм ящыщыр Еуропэ Псей (Picea abies), ишъхъэрэ Еуропэмрэ, курыт Еуропэмрэ къыщыкӀыу, Финлэндиэм, Урысейм и еуропей лъэныкъуэм (ипшъэ тундрэм къыщыкӀэдзауэ Индыл нэгъунэ), яужкӀэ Урал псомрэ Сыбырымрэ хеубыдэри Алтаимрэ Амурымрэ носыр.

Сыбыр Псей (Picea obovata) Урысейм и еуропей лъэныкъуэм Еуропэ Псейм дэкӀыгъу мэкӀыр, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ, къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэр иубыду. Уралым, КъуэхьапӀэмрэ КъуэкӀыпӀэ Сыбырымрэ.

Къаукъазым къыщыкӀыр Къаукъаз Псей (Picea orientalis), ибанэхэр нэхъ цӀыкӀу щыту адрейхэм елъытамэ.

Лъэпlкъу хъуар:




#Article 123: Псков област (225 words)


Псков област () — Федерациэ Урысеим хэт хэку. Къалэ нэхъыщхьэр Псков.

Псков хэкур Урысейм и ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ еуропэ лъэныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ишъхъэрэмкӀэ - Ленинград хэкум, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Новгородымрэ Тверымрэ, ипшъэмкӀэ - Смоленскымрэ Урысыхумрэ, къуэхьэпӀэмкӀэ - Латвиэмрэ Эстониэмрэ.

Хэкум шӀыпӀу иубыдыр зэрыхъур 55,3 мин км².

Езы шӀыпӀэр нэхъыбаӀуэм губгъу щыт, мэзкӀэ бэгъуауэ (мэзхэм шӀыуэ яубыдыр зэхэту 2450 мин га) абым пэмыкӀыуи псыхъурей бжыгъэхэр (яубыдыр 210 км²). Псыхъурей нэхъ индыдэр Псков Чудской; хэку псом псыхъуреуэ хэтыр 3 700 фӀокӀыр.

Хэкум мэзу къинэжьар 250 млн. м³ носыр(тхьэмпэбанэхэм ящыщ - 45%). Хэкур бэгъуауэ щыт мэзкъэкӀыгъэ къэщхьэпэгъуэхэмкӀэ: Ӏэргъэбэгухэр, мэракӀуэхэр, гынкъэкӀыгъэхэр.

Хьэйуар континет-курыту щыт. Гъэм и температурэ курытыр +5°С. Мазэкурыт температурэр щӀышылэм -7,8°С, бадзэуэгъуэм +17,3°С. Уэуэ къэхыр гъэм 625 мм.

Къалэ Псковыр япэреуэ тхыдэтхыгъэхэм къыщыӀохур 903 гъэм. X-XII лъэхъэнэхэм Псков хэкур Киеу Урысеим хэтт, ауэ и къэрур кӀуэдын щыкӀидзэм Новгородымрэ Владимирымрэ и ӀэнатӀэпӀашъхьэм кӀэхьэ.

Ишъхъэрэ зауэшхуэм щыгъуэ 1700-1721 гъэхэм Псковыр урысыдзэм и гъунапкъым тет быдапӀэ къэлъытэгъуэшхуэ зиӀу щыта, къышхьэпэгъуэ дзэм шъхьэкӀэ зэрихьу. 

Псков хэку къыщыхагъэкӀыр 1776 гъэм шышъхьэӀум и 24.

Псков хэкур щызэфӀэувэжьар 1944 гъэм.

Хэкум и валовэ продуктыр 2008 гъэм 73,4 млд. рубылу хъуа (зы цӀыхуа абы теуэр - 104,8 мин рубылу гъэм).

Экономикэм и лэжьыгъэ нэхъышъхьу щытыр губгъуэ-былым лэжьыгъэхэр - чэ, лы, кэнтроф, пхъышъхьэмышъхьэ, джэд-зехуэныгъэ.

Абыб пэмыкӀыу хэкум дэт Псков ГРЭС, цӀыкӀу СГ-хэр джоуэ. Великие Лукахэм локомотивщӀыж фабрикэ дэт.

Псков хэкур и администациэмкӀэ муниципал куей 24-кӀэрэ къалэ-куей 2-кӀэрэ мэгуэч.




#Article 124: Псыжъ (138 words)


Псыжъ (абаз.: Къвбин, ал-бз.: Гипанис, къэр.-бэлъ-бз.: Къобан, ) — псыхъуэ Урысейм, Къэукъаз Ишъхъэрэм идежь.

Псыжъ (Къвбин, Кубань, Къобан, Губан) 300 ящищ зыцlэ, псым зэрихьам. Къэрал здежэххэр: Къэрэшей-Шэрджэс, Ставропол къэралым, Адыгейм, Краснодар къэралым. Хы мыутlэм здыхэхьам идежь хы тlыгу ин ешъыр зэгуэкlыу 4300 км² хуэдизу.

Iуашъхьэ Махуэ илъэгум ежэхын кlедзэ Псыжъ. Икlыхьагъыр 906 км. мэхъу. Усть-Лабинск къалэм къыщыкlэдзауэ псыхъуэм кхъухьхэр ирокlуэ. 

Исэмырабгъумкlэ хэлъадэ псыхэр:

Абыхэми нэхъ псы цlыкlу хэлъэдэхэми ядэкlыгъу. Ижьэгъурабгъумкlэ хэлъадэ псыхэр:

Илъэс мин бжыгъэкlэ узэlабэкlыжьмэ Псыжъ хым здыхэлъадэм идежь Хы Мыутlэ хыжъэ ин иlа, Тэман хы тlыгуныкъуэм къыщыкlэдзауэ Приморскэ-Ахтарск нэсу Краснодар нэгъунэ хыхьау. Хом-хомурэ псыхъуэми хыми шlыр зэрахъуэкlыу, шlыгу трихьу кlидзэри хыжъэр хым хигъэкlри хы тlыгу хъуа.

Псыжъ бжъэжъей бжыгъэ хэс 106 лъэпlкъу. Абы пlэмыкlыу зоопланктону 400 лъэпlкъ хуэдиз. Псыжъ, псым lус бзухэм ящыщ бжъыгъи 100 лъэпlкъ хуэдиз, абы пэмыкlыу: бажьэ, мэз джэду, кхъуэ джоуэ ипсыlуфэхэм щопсоу.




#Article 125: Псыфаб (115 words)


Псыфаб (Псыхуабэ, ) — Урысейм и Краснодар къэралым хэт къалэ. Къаукъаз Ӏуашъхьахэм Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ лъэныкъуэм хэлъ, ПсыкӀупс ипсыхъуэм дэт.

Псыхуабэ къалэ-зыгъэпсэхупӀэхэм ящыщ, Къаукъазым дэтхэм я нэхъ жьыхэм ящыщ - 1864 гъэм урысхэм къалу траӀуа.

Джылу дэсыр - мин 29, 174 ( 2009 гъэмкӀэ ). Хьаблэ къыбгъэдэтхэр хэту джылу хъуар зэрыхъур - мин 55, 716 (2009 гъэмкӀэ).

Псыфаб къалэм ишӀыпӀэмрэ, хьаблэ хэт игъунэгъухэмрэ (зэхэту псори хьаблэ 31 мэхъу) яубыдыр км² 1 755, 6. 70 % фӀэкӀыу шӀыпӀэм мэз къыщокӀыр. Ипшъэ лъэныкъуэм Псыфаб-къэрал мэз-хъумэр хэт.

XIX лъэхъэнэм иныкъуэм нэс къалъэм ишӀыпӀэм адыгэ (абдзэх) къуаджэ щыта.

хьаблэ хиубыдэхэр:

Лъэпкъ нэхъ ину дэсыр урысхэра - 85 %, абыхэм пэмыкӀыу ермэлыхэр. Хьаблэ хиубыдэхэм джылэ щыпсохэр игъусу дэсыр зэрыхъур мин 55, 716.




#Article 126: Псыхъуреишхуэхэр (313 words)


Псыхъуреишхуэхэр (, ) — Ишъхъэрэ Америкэм хэт псыхъурей зэрыпха системэ, АШЗ-мрэ Канадамрэ я зэхуакум. Хыкъум бжыгъэ хеубыдэр индыдэхэм ящыкӀэдзауэ цӀыкӀухэм нэс, псыхэмкӀэрэ хэжыпӀэхэмрэкӀэ зэрыпхаху. ШӀыпӀэ яубыдым и инагъыр мин 245,2 км², псыуэ ярытыр мин 22,7 км². Псыхъуреишхуэхэм яуи хабжэр, тху нэхъ индыдэхэр: Ишъхьэр, Гурон, Мичиган, Эри, Онтарио. Абыхэм курыт псыхъурей зытӀущ япхауэ щыт. Нэхъ къылъытэгъу зиӀэхэр абыхэм ящыщу: Сэнт Мэрис, Сэнт Клэр, Нипигон. Псыхъурейхэр Атлантикэм и псыхъуэм щыщхэ, зэрпышъахэр псы Сант Лауренс. Псыхъурейхэм я кумб зэфӀэувэкӀэм нэхъыбу хуэкӀуар тектоник екӀуэкӀыгъэхэра. Мылым и хьэлъагъым шӀыгур пририпӀытӀыкӀа, мылыр тӀкӀуа яуж гъэзэжьыгъуэ хом кӀадза: Мыл яужырей зыкъэӀэтыгъуэ, ар фӀыуэ къыхощыр Ботниэ хыжэмрэ Финлэндымрэ. Псыхъуреихэм ярыт псыр мыл ткӀуэпсым къыхэкӀа. Псыхъуреишхуэхэм я ишъхъэрэ Ӏуфэм нэхъ кӀэху зеӀэтыр ипшъэ Ӏуфэм нэхърэ, ар шъхьэдэжыхыным хопасэ, ипшъэ лъныкъуэмкӀэ хэлъ шӀыгухэр псым кӀэхуэху. 

Псыхъуреишхуэхэм кхъухьзекӀуэнымрӀэ бжъэжъей убыдынымрэ фӀыуэ зэфӀэгъувауэ щыт, хыкхъухьхэм шъхьэкӀэ гъогу хэлъхьэ зекӀуэным, и кӀыхьэгъыр км 3000 нэсу. Абым пэмыкӀыу псыхъуреихэр каналкӀэ Гудзонымрэ Миссисипи и псыхъуэмрэ.

ХыӀу нэхъышъхьэхэр: Чикаго, Милуоки, Детройт, Кливленд, Буфалло, Торонто.

Псыхъурейхэр дунем и зы нэхъин шӀыпӀу щыт псынэпс здызэхэтым. Псыхъурейхэр псырыжкӀэ, псыкӀэ зэпхаху щытхэ, зым ижурэ адрем илъадурэ кӀуэху. Ишъхьэ псыхъуреир и инагъымкӀэ дунейпсом и нэхъ ин псынэпс зэрыт псыхъурейхэмкӀэ, ауэ тхум я нэхъ цӀыкӀур - Онтарио - Еуропэм и нэхъ ин псыхъурей Ладогам фӀокӀыр и инагъымкӀэ. Я курыт кууагъыр къэштамэ, мы индыду щытми, фӀокӀыр инагъкӀэ курыт кууагъым Балтикэ хымрэ Ишъхъэрэ хымрэ.

Япэрей зэманхэм тхылъымпӀэ къыдэзгъэкӀ фабрикэхэмрэ пэмыкӀ фабрикэхэми я лейхэр псыхъурейхэм хадзэт. Япэреуэ куэду уфӀеяр псыхъурей Эрира, ятӀэгъу хишъауэ, бжъэжъей хэса куэдыр кӀуэда. ӀэнатӀэгъуэм ахъчэшхуэ тригъэкӀуэда яужым псыхъурер гъэкъэбзэжьыным шъхьэкӀэ. Джыпсту псыхъурер аргуэру къабзэ хъужьа.

Псыхъурейхэм пӀэшхуэ яӀыгъ зыгъэпсэхунымрэ къухьзекӀуэнымкӀэрэ.

Псыхъуреишхуэхэм я шӀыпӀэм псыхъуреитху къуэдеихэракъым хиубыдэр, абыхэм пэмыкӀыуи псыхъурей цӀыкӀу бжыгъэ, псыхэр, псыгу мин 35 хуэдиз хэтхэ. 

Псыхъуреишхуэхэм кхъухьзекӀуэныр фӀыуэ зэфӀэгъувауэ щыт. Мылъку ишыным теухуауэ кхъухьышхуэхэр шъауэ щыт «Псыхъуреишхуэхэм мылъку зэшэ» яцӀу, я кӀыхьэгъкӀэ метрэ 300 нэсыфху, дунейпсом я нэхъ ин кхъухьху хым хэмытхэм ящыщу. Апхуэдиз кӀыхьэгъыр зтеухуар кхъухьхэр шлуз икӀыфыным и бгъуагъ пыубыдыгъуэра.




#Article 127: Пхъэгулъ (108 words)


Пхъэгулъ (лат-бз.: Prunus cerasifera, ур-бз.: Алыча) — къыфцӀэ (къымцӀэ) Ӏарысэр къызхагъэкӀам ящыщ зы.

Къудамэ банэ Ӏэй бжыгъу щытхэ, жыгу иэ пабжъу къокӀхэ, къудамэхэр хуэ гъуабджэ-удзыфафу, лъэгагъкӀэ м. 3-10 мэхъухэ. Щы гъагъэкӀэхужьу иэ хуэплъыжьу щыт. Щыгъагъэр накъыгъэм ияпэрей махуэхэм. ИмэракӀуэхэр щыхъур шыщхьэӀу – фокӀадэ мазэхэм.

МэракӀуэхэр - хуэхъуреуэ щыт псы якӀэту, я фэр гъуэжьу, плъыжъу иэ къуафӀцӀу. КумкӀэхэр инкъым см 3 мэхъухэр, иныкъуэм яр хуэкӀыхьху иэ хуэпӀакӀыу щыту. КумкӀэр езы мэракӀуэм хуэду щыт ифэри - гъуэжь, плъыжь иэ къуафӀцӀэ.

Сыт хуэдэ шӀыми къокӀыфыр узыншу.

Мы Ӏарысу, Ӏарысуи пхъэгулъыр къушхьа лъэныкъуэхэм къокӀыр: Тян-Шаным, Балканым, Курыт Азиэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Ираным, Къаукъазым, Молдавиэм, Украинэм.

Зы жыгым илъэсым кг 300 носыр къыпахыр мэракӀу.




#Article 128: ПщылӀыгъуэ (265 words)


ПщылӀыгъуэ — лъэпкъыгъуэм и зэхэтыкӀэ, зы цӀыхур (пщылӀыр) адрем (гъэпщылӀакӀуэм) еуэ щыщытым дежь. Апэрем пщылӀ яшъхэтэр кӀэсхэр, шъапхъаджэхэр, шӀыхуэ зтелъхэр, яужым джылэм щыщ цӀыхухэри, лӀыгъэкӀэ ягъэпщылӀхэтэр. Апхуэдэ пщылӀыгъуэр сурэт зиӀэ XIX лъэхъэнэм нэс куэду щыӀа. 

ПщылӀым нэхъыбэм идежь и къэлъытэгъуэ хураттэр хьэпшыпым хуэдэм. ПщылӀхэр нэхъыбэм я къэрур лэжьыгъэм къэгъэшъхьапэн къуэдем шъхьэкӀэ яӀыгъхэт мэкъумэш лэжьыгъэхэм, унэӀут хуэду иэ пэмыкӀы хуэныкъуэгъу гъэпщылӀакӀуэм иӀэхэмкӀэ. ПщылӀым хьэпшыпыгъуэ мыхьэнэ езытыр нэхъапу и Ӏэшъагъу, и лэжьыгъу хъуар и гъэпщылӀакӀуэм е мэхъухэр, ауэ, и гъэшхэнымрэ кӀэлъыплъынымрэ гъэпщылӀакӀуэм и пшъэм илът. ПщылӀым езым еуэ мылъку иӀэкъым, къыгъэсэбэпыфыну къуэдеуэ хуиту щытыр и гъэпщылӀакӀуэм къырит къуэдейра. ПщылӀым унагъуэ ишъын и гъэпщылӀакӀуэм пӀалъэ иримтауэ хуиткъым, сэби игъуэтхэр езым хуэдуи и гъэпщылӀакӀуэм ей мэхъухэ. Мылъкум щыщ къэлытэгъуэ зэриӀэм шъхьэкӀэ пщылӀыр икӀи ящэфыну икӀи яхъуэжьыфыну.

ПщылӀым и псоукӀэм и фӀыгъэр зэпхатэр и гъэпщылӀакӀуэм цӀыхугъу хэлъымрэ иэ абым къыдэшхыкӀыным игугъамрэ. Япэрер нэхъыбэм макӀыу къэхъут; етӀуанэр къызхэкӀыр пщылӀ кӀэхэр къэгъуэтыным гугъ ин иӀу щытмэ. ПщылӀхэр пӀыным я сэбиигъуэм кӀэдзауэ Ӏоху лъапӀу, гугъу щытт абым пщылӀ «къызхахын» бжыгъэхэм яхуэныкъу, абы шъхьэкӀэ гъэпщылӀакӀуэ нэхъ бзаджэдыдэми я пщылӀхэм псоукӀэ хъэрзынэ яритын хуэт, къэрурэ узыншагъэрэ яӀэным шъхьэкӀэ, зи Ӏэплъэпкъ зэфӀэувауэ; пщылӀ здаубыдыф лъэныкъуэхэм зи Ӏэплъэпкъыр зэфӀэувауэ лъэшу щытхэм дежь я гъашъэм кӀэлъыплъхэтэкъым, фэ ирамыплъу ягъэлажьэхэ. 

ПщылӀхэр нэхъыбэм къыздыхахын кӀадзар япэреуэ и зэфӀэувэныгъэр щежьам, яужыми лъэшугъу хъуам лъэпкъ псом шъхьэкӀи зауэхэра, дзэм хэт зауэлӀхэр яубыду, цӀыхухэр яхьу. ПщылӀыгъуэр къэру игъуэту щызэфӀэувам, цыху псэукӀэм лъэшу хэхьауэ зэуэм пэмыкӀыуи пщылӀхэр къыхахын здыкӀадзар:

Иджыри къыздынэсым япэрей зэманхэми хуэду къохъур цӀыхухэр пщылӀ яшъу амалыншу лэжьыгъэ тралъхьэху. Схуэдэм къыхэмыхами пщылӀыгъуэр счыгъуи гурыӀуэгъуэ къыхэнэр зы — пщылӀыр кӀэс — апхуэдэ гурыӀуэгъуэр пщылӀ зытӀущ къуэдейхэракъым зи гъашъэм еӀулъар, пщылӀыгъуэ псом и тхыдэми. 




#Article 129: Рембрандт (103 words)


Рембрандт Харменс ван Рейн (нидер-бз.: Rembrandt Harmenszoon van Rijn, 1606 бадзэуэгъуэм и 15 — 1669 жэпуэгъуэм и 4) — нидерландхэм щыщ художник.

Къыздэхъуар къалэ Лейденым (Нидерлэндхэм) шъхьэл зыlыгъ къуэлей хулъхугъэм и унагъуэм. 1620 гъэм Лейден и университетым кlохьэ, яужым художник гуэрэм и дэlэпыкъуэгъу мэлажьэ, абым фlэкlауэ Питер Ластман идежь щоджэ. Абым идежь Рембрантым зырегъасэ нэху-ныбджэ зэхэлъыкlэм и лъэгъуныр, ара лэчтхыгъэхэм тетхэм фэ къытезгъауэр псо хуэду, lувагъ езытыр тетым, къэхъуар, гъэлъэгъуам тхыгъэм гурыlуэгъуэ хэзылъхьэ.

Зэманыр кlуэхукlэрэ Рембрандтым и реализм lэшъагъэм нэхъ кууэ зырет, цlыхухэм я сурэтхэр итху («Нэуэжъым и сурэт», «Шъхьэгъумджэм lут Хендрикие», «Титус еджэ» а псом пэмыкlыу езым и сурэт бжыгъэ итхауэ щыта).




#Article 130: Дагъыстэн (259 words)


Дагъыстэн Республикэ (, , , , , , , , ) — Урысей Федерациэм хэт республикэ. Къалэ нэхъышъхьэр Мэхьэчкъалэ

Дагъыстэныр Ишъхъэрэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ — Къэлмыкъым, къуэхьэпӀэмкӀэ — Ставропол шӀыпӀэмрэ Мышгычеймрэ, ипшъэмкӀэ — Курджымрэ, Азэрбиджанымрэ, къуэкӀыпӀэм — Каспий хым и Ӏуфэм Ӏохьэ.

Къэралым ежэх псы нэхъ инхэр — Тэрч, Сулак, Самур. Дэгъыстэным и ишъхъэрээ лъэныкъуэр псыкӀэ мыбэгъуауэ щыт. Къушъхьэхэм ежэх псыхэр инхэ, шӀымахуэкӀи щтыхэкъым. Къэрал псом псыуэ 1800 хуэдиз йожэх, псыхъуреуэ 100 хуэдиз.

ШӀыпӀэр — ишъхъэрэмкӀэ губгъу щыт, ипшъэмкӀэ — къушъхьу. Ӏуашъхьэ нэхъ лъагэр — Базардузу.

Хьэйуар къэралыкумрэ ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ — курыт-континенталу щыт, Каспиим и Ӏуфэм — субтропик.

Курыт температурэр губгъуэ лъэныкъуэхэм шӀычылэм зэрыхъур +1°С щыкӀэдзауэ 3°С нэс, къушъхьэхэм 5°С—11°С. Уэуэ къехыр 200—300, 600—800 мм зэрыхъумкӀэ.

Дагъыстэным и тхыдэр — тхыдэ лъэпкъ 30-м фӀэкӀ, къэралым дэсхэм.

Ди лъэхъэнэм и пэм, иджырей Дагъыстэным и ипшъэ лъэныкъуэр Къаукъаз Албэнейм хэтт.

Лъэхъэнэ курытхэм и пэхэм, VI—XI лъэхъэнэхэм Дагъыстэным и шӀыпӀэм къэрал Сарир зэфӀоувэ, и къалэнэхъышъхьу хъур Хунзах. VII лъэхъэнэхэм мыслымэн диныр йохьэ шӀыпӀэм, диныр шӀыпӀэм щызэфӀэувэр XV лъэхъэнэм. Дагъыстэным и ишъхъэрэ лъэныкъуэр хазархэм яӀыгъ.

XII лъэхъэнэм Сарирыр хокӀуадэ. 1239—1240 гъэхэм монголхэр Дагъыстэным йохьэхэ.

XVI лъэхъэнэм Урысей къэралым зекӀуэ зытӀущ ешъыр Дагъыстэныр иубыдыным шъхьэкӀэ, ауэ и къэру къихькъым.

Советхэм я ӀэнатӀэр техьа яуж, Къаукъазым Дагъыстэн РССА къыхокӀ (СФСРУ-м хэту).

РССЗ-р зэхэкӀа яуж, 1991 гъэм, Дагъыстэныр Урысей Федерациэм къыхэна. Советхэм яуж зэманыгъуэм къэлъытыгъуэ хьэлъэ ират къэралым дежь, политикэмрэ зэхэтыкӀэмрэ тэрэзыгъуэ имыӀу.

Урысстатым къызэриӀохумкӀэ, 2009 гъэм Дагъыстэным джылу дэсар 2 711 679. Дагъыстэныр япэрей республику щыт Урысейм лъэкъ дэсхэм я бжыгъэкӀэ.

Лъэпкъхэр:

АдминистрациэкӀэ Дагъыстэныр куей 42-кӀэ мэгуэчыр.

Нэхъыбу джылэр зыпылъхэр хадэрэ, былым зехуэнымрэ. Лэжьыгъэ нэхъ индыдэр хэкум — Дагдизел фабрикэ, дзэм щымыхъукӀэ джылэми шъхьэкӀэ Ӏэмэпсымэ къыдигъэкӀыу.




#Article 131: Ингушей (226 words)


Ингушей, Ингуш Республикэ (, ) — Урысей Федерациэм хэт республикэ. Къалэнэхъышъхьэр Магас.

Мышхэныр Ишъхъэрэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыухьэр: къуэхьэпӀэм — Ишъхъэрэ Осетиэм, къуэкӀыпӀэм — Мычгышейм, ипшъэм — Курджейм.

ШӀыпӀэр ипшъэмкӀэ къушъхьу щыт, ишъхъэрэмкӀэ губгъу. Къэралым и инагъым тэрэзу хэшъыкӀыгъэ иэкъым Мычгышейм шӀыпӀэкэ пэубыдыгъэ зэриӀэм шъхьэкӀэ, абым шъхьэкӀэ зэратхыр 3 400 щыкӀэдзауэ 3 600 нэгъунэ км2.

Хьэйуар — континент къушъхьэу щыт. Курыт температурэр шӀычылэм — 3 щыкӀэдзауэ 10 нэс °C, мэкъуауэгъуэм — 21-23 °C. Уэуэ къехыр 1200 мм нос илъэсым.

Псы нэхъ инхэр: Тэрч, Сунжа, Асса.

I мин илъэсыгъуэм ди лъэхъэнэм ипэм Ингушейм и шӀыпӀэм Къобан лъэпкъыгъуэр исауэ щыта. Абы щыгъуэми япэрей къэӀуэтэгъуэ къыхокӀыр вайнахлъэпкъыжьхэм ятепсэлъыхьу.

Лъэхъэнэ курытхэм дзурдзук лъэпкъ зэгуэтхэр ис шӀыпӀэм, Темырлэн 1395 гъэм имыхьа кӀышъэ хэкум. А зэманым щыгъуэ мыслымэн динри хохьэ хэкум.

Джэпуэгъуэ револуциэм яуж 1917 гъэм, куэд мыхъу Къушъхьэ республикэ щыӀа. Советхэм я ӀэнатӀэм зэр Къауказу кӀэхьа яуж 1920 гъэм Ингушейр Къушъхьэ РССА-м хэхьа. 1924 гъэм Къушъхьэ РССА-рыр мэкуэдри абым къыхокӀ Ингуш АКу, ар 1934 гъэм Мычгыш-Ингушей АКу мэхъур (1936 гъэм щыкӀэдзауэ Мычгыш-Ингушей РССА яшъыр).

Къэралыгъуэ зауэшхуэм щыгъуэ Мычгыш-Ингушейм и лъэныкъуэ гуэрэхэр джэрмэныдзэхэм яубыдауэ щыта. Мычгышрэ ингуш лъэпкъымрэ джэрмэнхэм къадэшъахуэ къалъытэри Азиэ Курытым ирагъэкӀхэ. Мычгыш-Ингушейр администрациэ къыхэгъэкӀыгъуэ хуэду мэкӀуэд, къэрал къыбгъэдэлъхэм и шӀыпӀэр хуагуэчу.

РССЗ-р зэхэкӀа яуж Мычгыш-Ингушейри зэхокӀхэри иджырей Мычгышейрэ Ингушейрэ мэхъухэ.

Лъэпкъ дэсхэр (2002): ингушхэр 77,27 %, мычгышхэр 20,42 %, урысхэр 1,19 %, пэмыкӀхэр 0,34 %.

АдминистрациэкӀэ Ингушейр куей плӀыкӀэ мэгуэч. Республикэм къалу плӀы дэт, тӀур абыхэм къэралъым и ӀэнатӀашъхьэм кӀэтху.




#Article 132: Ишхъэрэ Iэсетиэ (202 words)


Республикэ Ищхъэрэ Iэсетиэ (, ) — Урысей Федерацэм хыхьэ республикэ. Къалэ нэхъышъхьэр Тэрч-къалэ.

Ищхъэрэ Iэсетиэр Ищхъэрэ Къаукъазым хэт и гъунапкъхэр: къуэхьэпӀэм — Къэбэрдей-Балъкъэрым Ӏохьэ, Ищхъэрэ — Ставропол къэралым, къуэкӀыпӀэм — Ингушымрэ Мычгышымрэ, ипшъэм — Курджымрэ ныкъуэ къэлъытэ Ипщэ Осетиэмрэ. Къэралым и шӀыпӀэр 7987 км² мэхъур.

ШӀыр — ишъхъэрэмкӀэ губгъу щыт, ипшъэмкӀэ — къуэкӀэбгыкӀэ. Хьэуар — курыт-континенту щыт, курыт температурэр щӀышылэм — −5° С, мэкъуауэгъуэм — +24° С, къэхыр — 400—500 мм гъэм.

Къэралым и шӀым сэбэпыгъуэ куэдхэр хэлъ — джэз, дыжьын, известняк, пэмыкӀхэр джоуэ.

Псы нэхъ инхэр — Тэрч, Фиагдон, Ардон, Гизелдон, Урыху.

Лъэхъэнэ курытхэм Ищхъэрэ Iэсетиэр къэрал Аланиэм хэхьэт. Монгол пхырыкӀыгъуэм яуж 1238—1239 гъэхэм Аланиэр къэрал хуэду хэкӀуэда, и джылэр къушъхьэхэм дэкӀахэ захъуму.

Жэпуэгъуэ револуциэмрэ советхэм я ӀэнатӀэмрэ Ищхъэрэ Къаукъазым къыхьа яуж 1920 гъэм Iэсетиэр тӀууэ ягуэч — ишъхъэрэ лъэныкъуэр УСФСР-м къонэ, ипшъэрэ лъэныкъуэр Курджы ССР-м хохьэ. 1921—1924 гъэхэм Ищхъэрэ Iэсетиэр Къущхьэ АССР-м хэта. Къущхьэ АССР-ыр зэхагъэкӀа яуж, лъэпкъ автономиэхэр яшъу, Ищхъэрэ-Осетиэ автоном куей хъуа, 1936 гъэм Ищхъэрэ-Iэсетиэ АССР хъуа.

Къэралыгъуэ зауэшхуэм щыгъуэ, Ищхъэрэ Iэсетиэм и шӀыпӀэ нэхъыбэр джэрмэныдзэм оккупациэм иӀыгъа, Тэрч-къалэ и ӀухьэпӀэм идежь къыздагъэувэӀэфахэр.

Ингушхэмрэ Мышгычхэмрэ ирагъэкӀа яуж Ищхъэрэ Iэсетиэм Мышгыч-Ингушейм и хэку гуэрэхэр хуагъэкӀуа.

Урысей къэралпсо джылэ бжыгъэ 2002 гъэм ирагъэкӀуэкӀамкӀэ, Ищхъэрэ Iэсетиэм джылу дэсыр 710275 цӀыху къыкӀэкӀа. Лъэпкъ хэсхэр:

АдминистрациэкӀэ Ищхъэрэ Осетиэр куей 8 мэгуэч, зы къалэ республикэ ӀэнатӀэм кӀэту (Тэрч-къалэ). Куейхэр:




#Article 133: Республикэ Македониэ (180 words)


Республикэ Ишъхъэрэ Македониэ () — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Скопие.

Республикэ Ишъхъэрэ Македониэ Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ — Косово республикэм (дунейм псоми къамылъыта къэрал), Сербиэм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Албаниэм, ишъхъэрымкӀэ — Алыджым, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Болгариэм.

Езы шӀыпӀэр нэхъыбэм къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт.

Къэралым и шӀыпӀэм и инагъыр — 25 333 км².

Македониэ республикэм и шӀыпӀэр Пэсырей Македониэм щыщт, абым и ицӀэри къахэкӀауэ къылъыса хъуа.

Лъэхъэнэ курытхэм я пэм нэхъышъхьэ дину хэкум щытар Захуэ чыристэныгъэ. XVI лъэхъэнэм Македониэр, Балкан хы тӀыгуныкъуэ псом хуэдуи Уэсмэн империэм иубыда.

Япэрей балкан зауэр иуха яуж 1911 гъэм Македониэр Болгариэм хэхьа, ауэ етӀуанэ зауэм Болгариэм и къэру къыщимыхьым 1912 гъэм, Македониэр Сербиэм хокӀуэ (1918 гъэм щыкӀэдъауэ - Йугослау).

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр щекӀуэкӀым Македониэр оккупациэм хэта. 1945-1991 гъэхэм - социал Йугославиэм и республикихым я зы, 1991 гъэм щыкӀэдзауэ къэрал хуит мэхъур.

Къэлъытэгъуэ гуэрэхэмкӀэ, 2005 гъэм къэралым джылэр 2 045 262 цӀыху ябжа.

Лъэпкъ нэхъ ину дэсхэр: македонхэр (64,18 %), албанхэр (25,1 %), тыркухэр (3,85 %), пэмыкӀхэр.

ДинкӀэ — чыристэнхэр (68 %), мыслимэнхэр (30 %).

Республикэ Ишъхъэрэ Македониэр — къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ 84 хэку зэхокӀыр.




#Article 134: Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр (311 words)


Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр (Совет Зэгуэтхэр, РССЗ, ) — социал къэрал, Урысей империэу щытам и шӀыпӀэ нэхъыбэм къыхэкӀауэ 1922 гъэм щыкӀэдзауэ 1991 нэгъунэ, къэралышхуитӀым я зы (АШЗ-м дэкӀыгъу). Къалэ нэхъышъхьу щытар Мэзкуу.

Мазае революциэм яуж 1917 гъэм пэштыхьыгъэр Урысей империэм хэкӀуэда, ӀэнатӀэр зыубыдахэр буржуаз-демократ КӀэх ӀэнатӀашъхьэ, Дунейпсо зауэм къыхэмыкӀа техьэ яуж. А гъэ дыдэм и жэпуэгъуэм Урысейм Жэпуэгъуэ револуциэ къохъур, ӀэнатӀэм инхэр Ӏохьэ Владимир Ленин я шъхьэщыту. Къэралым Джылэ зауэ кӀедзэ, 1922 гъэм нэгъунэ екӀуэкӀа, текӀуахэр а зауэм инхэра.

Къэралыгъуэ зауэшхуэм цӀыху бжыгъэ зымыӀэ, мылъку бжыгъэ зымыӀэ хэкӀуэда РССЗ-м. Зауэ нэужым къэралым и зэфӀэувэгъэжьыным пыхьа ису хъуар.

РССЗ-м и тхыдэм контитуциищ иӀа - 1924, 1936, 1977 гъэхэм тхауэ.

Советхэм я къэрал зэхэтыкӀэм къидэтэкъым ӀэнатӀэ гуэчыныр. ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр (РССЗ-м и Нэхъышъхьэ Хасэ) хабзэгъэзанкӀэмрэ мэхьчэмэ ӀэнатӀэмрэ яшъхьэщытт.

ФоктымкӀэ, къэралым и ӀэнатӀэр зыӀэкӀэлътэр Совет Зэгуэтхэм я Коммунист Партиэм (СЗКП).

Къэралым и ӀэнатӀэ нэхъышъхьэ лэжьыгъу щытар джылэ депутатхэм я Зэхуэс, илъэсищкӀэ хахтэр. Джылэ депутат Зэхуэсыр хэзыхтэр Нэхъышъхьэ Хасэ.

ХабзэгъэзанкӀэ Ӏэнатэр министр 40 зэхэтт.

Къыгуэтхэмрэ автоном республикэхэмрэ езыхэм я партиэ лэжьыгъэхэр яӀэт.

Совет Зэгуэтхэм я шӀыпӀэр республикэ совет социалхэм (РСС) яуэ гуэшауэ щытт. Я бжыгъэм зэрихъуэк ыу щытт 4 къыщыкӀэдзауэ (1924 гъэм, щыхалъхьэм) 16 нэгъунэ (1940 гъэм). Совет Зэгуэтхэм я хэкӀуэдэжьыным идежь хэтар 15 республикэ.

Езы республикхэми кӀуэцӀ гуэшыгъуэ яӀэт: республикэ автоном совет социал (РАСС), овтоном област, автоном край, автоном округ, област, край, къалэ сойузым и къэлъытэгъу джоуэ.

Джылэ лэжьыгъэм и нэхъ зыпылътэр - дуней мылъку (фӀэмыкӀ, пэмыкӀ джоуэ), хьэлъэ индустиэ (жыр, чугун), электроэнегиэ, металургиэ (гъущӀ, метал къуэлэнхэр), петрол лэжьыгъэ (фадэгын, гас), химиэ лъэжьыгъэ, прибор лъэжьыгъэ, машинэ лэжьыгъэ пэмыкӀхэр джоуэ.

КонституциэмкӀэ Дзэ Ӏыгъыныр зтеухуатэр къэрал хъумэным шъхьэкӀэрэ социализм зэфӀэгъувэнымрэ. 1946 гъэм нэгъунэ цӀэуэ зэрихьэр Лэжьыгъэ-ЛъхукъуэлӀ Аримэ Плъыжь (ЛЛъАП), 1946 щыкӀэдзауэ 1991 нэгъунэ Советхэм я Армиэу щыта (СА). СА и бжыгъэр 1991 гъэм зэрыхъутэр 2 800 мин цӀыху. Армиэр щыуэ гуэчт - ЩӀызекӀуэдзэ, Уэгу-зауэдзэ, Хыдзэ джоуэ, абым пэмыӀыуи дзэ лӀэужъыгъуэ гуэрэхэр, къэбжэкӀахэм я хуэмыду икӀи я хэмыхьу.




#Article 135: Санэ (594 words)


Са́нэ () — фадэ (и ткӀыбжъагъыр: санэ цӀынэм — 9-16 %, Ӏувагъ зкӀэтхэм — 16-22 %), къызхахыр мэракӀуэхэмрэ иэ санэмрэ я псы къытевам (зэзэмызэкӀэ алкол хагъэхьу — «Ӏувагъ зкӀэт санэ»).

Санэр санэхум хуэдуи (хабзу, япэреуэ зэрашъын кӀадзар) пхъышъхьэмышъхьэхэмрэ мэракӀуэхэмрэ къыхахыр (санэ нэхъ пудхэра и нэхъыбэм).

Санэшъым санэху бжыгъэ лӀэужъыгъуэхэр къагъэшъхьэпэ, нэхъыба зэрзэхагъэкӀхэр — санэху фӀыцӀэрэ санэху хужьрэ. Я фэмкӀэ зэрзэхагъэкӀхэр хужь, тхьэмбылыфэ, плъыжь санэ джоуэ. Хужьым хабжэхэр зи фэр къэмылыфэм щыкӀэзауэ щей Ӏувым нэсу ехьчхэр, тхьэмбылыфэхэр бэуэ зэшъхьэщокӀхэ я фэмкӀэ тхьэмбылыфэхум щыкӀэдзауэ нарэфэ кӀынфӀым нэс. Санэ хужьхэм я ныбджыр хэхъуэху я фэр нэхъ кӀынфӀу мэхъур, плъыжьхэрамэ — нэхъ нэху мэхъу, и фэ кӀэзгъэлъадэхэр зэретысэхым шъхьэкӀэ. 

Я фӀэгъэмрэ зэрыщылъамрэкӀэ санэхэр зэрзэшъхьэщыкӀхэр: 

Санэ зи ныбджыр илъэс 40-70 фӀэкӀахэм гастрономиэмкӀэ пкӀэ я хуашъыжьхэкъым, зэрыхъумкӀэ езы санэшъхэми къаӀохур апхуэдэ санэхэм емыфэным шъхьэкӀэ цӀыхухэр. ӀэфӀагъыр къану, зэӀымыхьэну амал зиӀэхэр коллекционэ санэ Ӏувагъ зкӀэту алкол зыхэт къуэдейхэра. 

ЗэӀымыхьу щылъыным бэуэ къышъхьэпэр селфиту хэтыра, ахэр санэм и лӀэужъыгъуэ куэдым (мы нэхъыбэм джумыӀэмэ) яхэт. Антиаксидантыгъэ зэриӀэм шъхьэкӀэ сулфитым хуэмыныкъуэ къэгъэвэным къырегъэл санэр, ауэ, куэду къехъу хэлъми и ӀэфӀагъыр зэӀигъэхьэфыну санэм, чэфыжъыпкъэр хьэлъэ ишъыфыну, гумахэ цӀыхухэми аллергиэ риакциэ яритыфыну.

Санэм и классификациэр и фӀэгъэ хэшъыкӀыгъэм хуэду щыт.
Фрэндж классификациэм санэм категориэ плӀы иӀэ: AOC, VDQS, Ӏэнэ санэ, шӀыналъэ санэ.

Еуропэпсом классификациэр тӀууэ зэхокӀыр — бэлыхь санэхэр, хэку теухуахэм нэхъ къыздыхамых — VDPRD (AOC-мрэ VDQS-мрэ), Ӏэнэ санэхэмрэ - (фрэндж классификациэм щыщ Ӏэнэ санэхэмрэ, шӀыналъэ санэхэмрэ зыхеубыдэ).

Санэхур къэрал бжыгъэхэм къыщокӀыр, абым хуэду санэр Еуразиэ пом дежьи щашъыр (нэхъ кӀасу: Эспаниэм, Урымым, Фрэнджым); Ишъхъэрэ Америкэмрэ Ипшъэ Америкэмрэ; Африкэм (нэхъ кӀасу ИАР-м); Аустралиэмрэ Зеланд КӀэмрэ. Ауэ, тхыдэмкӀэ, санэшъынымкӀэ нэхъ Ӏэсу къанэр Фрэнджыра.

Санэм пышъа хабзэхэр (этикетыр) — ар зэфӀэгъувауэ щыт Ӏэнэ гъэхьэзырыгъуэ, санэмрэ шхынхэмрэ зэтеухуэгъу яӀэным шъхьэкӀэ.

БжъэмкӀэ санэ ефэныр хабзэ хъуа. Бжъэр кристалым къыхэшъыкӀауэ, лъапэ лъагэ кӀэтмэ нэхъыфӀ. Бжъэ лагэхэр, амдж фэншэхэм къыхэшъыкӀахэр санэ гъушъэхэмрэ плыжьхэмрэ ятегъэпсыхьахэ, ныкъуэӀэфӀ санэхэм шъхьэкӀэ бжъэ зи шъхьэхэр нэхъ бгъуэуэ, зэӀухауэ щытхэр ятегъэпсыхьахэ. Ӏувагъ зкӀэт санэхэм шъхьэкӀэ къагъэшъхьэпэ бжъэхэм я шъхьэмкӀэ хуэзэву дэкӀуеуэ щытхэ; мадерамрэ хэрэсымрэ шъхьэкӀэ бжъэхэм я жэгъур Ӏузу щыт; шъхьэ занду дэкӀуе мыин бжъэхэр санэ ӀэфӀхэмрэ ликорхэмрэ шъхьэкӀэ къагъэшъхьэпэ. Шампаным шъхьэкӀэ бжъэ псыгъуэкӀыхь флутехэр къагъэсэбэп, апхуэдэ сурэтыр зытеухуар бжъэм иракӀа яуж шэрыбжгъейхэр нэхъ куэдрэ хэмыкӀыным шъхьэкӀэ.

Бжъэм и ныкъуэм мыкуэду нэмысу иракӀэ санэр, бжъэр яужым ягъэкӀэрахъу санэр ягъэджэгу, и фэмрэ и мэмрэ нэхъыфӀу зигъэлъэгъуэным шъхьэкӀэ.

Санэм и ныбджым елъытауэ хуэсакъыгъуи хущытын хуе. Санэ бэршымбэр къытехыным шъхьэкӀэ штопор къагъэсэбэп. ХабзэмкӀэ пхъэмыфыр быугъуэныкӀ хъунукъым. Санэ хужьыр къыщытехын хуер бжъэм ипкӀэным ипэдыдэм дежь. Санэ плъыжьыр дэкъикъэ 30-40 кӀэ нэхъ пасу, бжъэм икӀэным ипэ, санэм жьы ичэн шъхьэкӀэ. 

Санэ плъыжь гуэрэхэр илъэсихкӀэ щылъа яуж кӀэкъинэ яӀэ. Ар тэрэзыгъуэ. КӀэкъинэр декантациэкӀэ Ӏуахыр. Санэр къэтыным ипэдыдэм дежь яшъ ар. Абым шъхьэкӀэ декантор къабзэм санэ тэкӀу ирагъэжыхь, яужым хомурэ, и гъунэхэмкӀэ ежэхурэ санэр иракӀэ. КӀэкъинэр бэршымбашъхьэм къызэрнэсым хуэду, деканторым иракӀэныр щагъэт (Куэдым, кӀэкъинэр къыщынэсыр нэхъыфӀу ялъэгъуным шъхьэкӀэ бэршымбэпшъэм и кӀагъым уэздыгъэ кӀэгъэна кӀагъэувэ).

Нэхъ кӀасу санэшъыным пылъахэр кӀах лъэпкъхэра. Санэр санэху къуэдейм къахахтэкъым, абым пэмыкӀыуи тут мэракӀуэм, къыфцӀэм пэмыкӀ мэракӀуэхэми къыхахт, къагъэвэжьхурэ. Абым пӀэмыкӀыкӀыу фадэ кхъужьыпсфӀэӀуа яшъыт, мыйрэ кхъужрэ яупкӀату ягъэгъути къагъавэт, псыр къэкъуэнлъа яуж фо халъхьэти къагъанэт махуэкӀэ, яужым язынти къэвэхукӀэрэ хуабэм яӀыгът. Апхуэдэ фадэм ткӀыбжъагъ лъэш иӀэтэкъым, и ӀэфӀагъкӀэ урыс квасым ехьчт. 

Нартхэм я хъыбархэм санэм пӀэшхуэ хурат. Япэреуэ къызэрыӀохур Тхьэхэм я хасэм фӀэкӀа санэр зкӀыпӀи щымыӀу, Сосрыкъуэ ирагъэблэгъа яуж, санэбжъэ ирифри санэ кӀадэр Ӏуащхьэмахуэ къыредзыхыр «цӀыхухэми яхуэфашэ апхуэдэ фадэ ирафыну» - джиӀу. КӀадэр шӀым теху щызэгуэудым и лэгум илъа джылэхэр шӀыгум хэхуэхэри пхырыкӀа. Сэтэней кӀэху къыгурыӀуа санэр зэрашъри, илъэс нэхъ темыкӀауэ кӀадэм санэху мэракӀуэхэр Абрэ МывэкӀэ зэртриубыдар, санэ къэвам нывэр трича. 

Нартхэм я хъыбару хъуам Хасэм здекӀуэкӀым, санэ бжъэ яӀэту къоӀохур.

Абым пэиыкӀыу джэгу маху Санэхуафэ къоӀохур Сосрыкъуэ и хъыбар бжыгъэхэм.




#Article 136: Сара Бернар (165 words)


Сара Бернар (фр-бз.: Sarah Bernhardt, 1844 жэпуэгъуэм и 22 — 1923 гъэтхэпэм и 23) — фрэндж артист, джурт лъэпкъым къыхэкӀауэ. И амплуам драмэм щыщ джэгугъэхэра хэтар, абы шъхьэкӀэ «Тхьэм и Сара» фӀашъауэ щыта.

Къыздэхъуар Париж иде. Илъэс 13 щыхъум Париж и консерваториэм кӀэхьа. Дебют щиӀэр 1862 фокӀадэм и 1, театр «Комеди Франсэз» идежь.

Артистыр цӀэрыӀуэ щыхъуар 1869 гъэм Франсуа Коппе и «ЦӀыху блэкӀым» менестрел Зенетто джэгуа яуж. Куэд мышъауэ Бернарым «Комеди Франсэз» егъэзэжь.

Лондон гастрол къыкӀыжьа яуж 1880 гъэм контракт «Комеди Франсэз» кӀитхатэр аргуэру зэпеуд. Артистым и репертуар - «Камелиэ зыӀыгъ дама» А. Дюма еуэ, «Фру-фру» Г. Мейлакымрэ Л. Галевирэ ям. 1893 гъэм Бернарым театр «Ренессанс» къэштэ, 1898 гъэм театр «Насион» (иджырей «Сара бернар и театр»). Илъэс 70 щыхъум Бернарым Джелиетта илъэс 13 хъур джэгуа.

Сара Бернарыр япэрейхэм ящыщ кином хэхьахэм - 1911 гъэм, кино «Елизавета гуащэмрэ» и «Камелиэ зыlыгъ дамамрэ» хэту зтриха. XX лъэхъэнэм ипэм, Сара Бернарым «артист нэхъ цӀэрыӀу дунейм» еджэт.

Дунем щехыжьар 1923 гъэм гъатхэпэм и 23 Париж иде, илъэс 78 хъууэ.




#Article 137: Сауд Хьэрыпей (375 words)


Пэштыхьей Сауд Хьэрыпей () — Азиэм хэт къэрал, КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум. Къалэнэхъышъхьэр — Эр Рияд.

Сауд Хьэрыпейр ипшъэ-къуэкӀыпӀэ Азиэм хэт, КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум, Хьэрып хы тӀыгуныкъуэм.

И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэ лъэныкъуэм — Мысырым, Йорданым, Иракум, Кувейтым джоуэ, къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм — Катарым, ХьӀЗ-м, Оманым джоуэ, ипшъэ лъэныкъуэм — Йеменым. Ипшъэ лъэныкъуэм гъунапкъэр пшахъуалъэм зэрикӀым шъхьэкӀэ Сауд Хьэрыпеймрэ Йеменымрэ я гъунапкъэм хэкӀуэдэгъуэ иӀыу ирокӀуэ. 

Сауд Хьэрыпейм и шӀыпӀэр хы Плъыжым и Ӏуфэм Ӏохьэ (къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм), Къажэр хыжэм и Ӏуфэм къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ.

Къэрал шӀыпӀэм и нэхъыбэр пшахъуалъэхэм яубыд. КъуэхьэпӀэ лъэныкъуэм Ӏуашъхьэ Хиджазхэр хэлъ.

Климэтыр ишъхъэрэ лъэныкъуэм субтропику щыт, ипшъэм тропику. Гъэмахуэр хуабэ Ӏэуэ щыт, шӀымахуэр хуабэ. ЩӀышылэм и курыт температурэр +8 щыкӀэдзауэ +21°С нос, бадзэуэгъуэм +26 щыкӀэдзауэ +42°С нос. Къехыгъэхэм мащӀэ Ӏэуэ щыӀэ (70-100 мм гъэм), псы ежэху иӀэкъым. 

Пэсырем Хьэрып хы тӀыгуныкъуэм джуртрэ хьэрып лъэпкъхэмрэ исхэт. Абдежыры дунем и зы дин нэхъ иныр къызхэкӀар мыслимэныгъэр.

Хьэрып халифэтыр зэхэхуа щыхъум Хьэрып хы тӀыгуныкъуэм уэсмэн ӀэнатӀэр къохьэри XVI лъэхъэнэм идежь зэр шӀыпӀу еубыд.

XVIII лъэхъэнэм и курытым , зыкъэӀэтыгъуэ быгъэ екуэкӀа яуж, япэрей Сауд къэрал къыхокӀ, илъэс 73 щыӀэуэ, яужым уэсмэныдзэм пэщымтыфу хокӀуадэ. И пэштыхь хъур Мухьэмэд ибн Сауд.

Фатэгын лэжьыгъэм къэралым къыхихамкӀэ социал реформэ бжыгъэхэр ирагъэкӀуэкӀа, инвраструктурэ кӀэуэ яшъа. 

Сауд Хьэрыпейр пэштыхьей къэралу щыт. Къэралым и тхьэмаду тетыр пэштыхь Саудит лъэпкъым щыщу. Къэралым и конституциу щытыр КъурӀэн, хабзэдэгъэкӀымрэ мэхьчэмэмрэ зытетхэр — Шэриатыра, абыми пэштыхьэм и ӀэнатӀэмрэ и пӀалъэхэмрэ еубыд.

ХабзэгъэзанкӀэ лъэжьыгъэм пылъыр Министырхэм я хасэра, хабзэдэгъэкӀым - Мэджлыс аш Шура. Къэралым сыт хуэдэ партии къадэкъым. 

Къэралыгъуэ дину щытыр мыслимэныгъэ. 

Лъэпкъ зэхэтыкӀэр къэралым — 90% — хьэрыпхэ, адрейхэр — пэмыкӀ хьэрып къэралхэм къикӀахэр, Индиэм, Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм.

Диным пылъым я нэхъыбэӀуэр мыслимэнхэ. 

Къэралым и экономикэр зтетыр фатэгын къыкӀэхынымрэ и елэжьынымрэ, абым пэмыкӀыу хамэ къэралхэм Меккэмрэ Мединэмрэ хьэджышъ къакӀуэхэм ятымрэ.

Фатэгын къыкӀэхыгъэм къэралым и буджетым 75% хелъхьэ, ВКӀуП-ым 45%. Фэтэгыну и шӀыпӀэм кӀэлъым шъхьэкӀэ Сауд Хьэрыпейр нэхъышъхьу хэт Фэтэгын экспортым пылъ къэралхэм я зэгуэтыгъуэм.

ЭкономикэмкӀэ къыпылъ къэралхэр — АШЗ, Джэрмэн, Китай, Япон пэмыкӀхэр.

Сауд Хьэрыпейр унитар къэралу щыт, администрациэкӀэ 13 куейуэ мэгуэч.

Дзэм цӀыху хэтыр мин 225 фӀокӀыр. 2006 гъэм дзэм и мылъкур 31, 255 миллиард $ хъут — ВКӀуП-ым и 10%.

Дзэр зэргуэшыр — щӀызекӀуэдзэ, Пэштыхьым и уэгу-зауэдзэ, хыдзэ, ракетэдзэ, уэгупэщытыгъуэдзэ.

Ӏэшым и нэхъыбэр НАТО-м къыкӀагъэкӀа.

Сауд Хьэрыпейр къэралищым я зы, Лихтенштейнымрэ Хьэшымыт Пэштыхьей Йорданымрэ зи цӀэр къызхэкӀыр пэштыхь тетым и унэцӀэм.




#Article 138: Севиджэ (274 words)


Севи́джэ () — Эспаниэм и ипшъэ лъэныкъуэм хэт къалэ, мин 700 цӀыху дэсу. Андалусиэ хэку лъэпкъэгъумрэ Севиджэ куеймрэ я къалэ нэхъышъхьэ.

Пэсырем Севиджэм цӀэ зэрихьэтэр Гипалис, Урым колониэу щыта. 

Кордобэм и халифатыр зэхэкӀа яуж Севиджэр зыубыдахэр Тайфа лъэпкъым, абыхэм щыгъуэ къалъэм и лъэшыгъуэр щызэфӀэувар.

ЩӀэуэ и лъэшыгъуэр аргуэру щызэфӀэувар XVI-XVII лъэхъэнэхэм, Америкэр къагъуэта яуж. Апщыгъуэм Севиджэр къэралым и хыӀухьэпӀэ нэхъышъхьэ къуэдеуэ щытакъым, Ӏэшъагъэхэм пылъу хъуари къалэм екӀуэкӀхэт. 

Къалэр Эспаниэм и ипшъэ лъэныкъуэм хэт, Андалусиэм и къуэхьэпӀэм, Португалым и гъунапкъым км 90 пэщылъу. Гуадалкивир и псыхъуэм дэт, и лъэныкъуитӀыр иубыду. Севиджэ къыщыкӀэдзауэ хыпэм нэгъунэ Гуадалкивирым хы кхъухьхэр зэкӀуэ. Къалэм и пэсырей лъэныкъуэр псыхъуэм и сэмырабгъу лъэныкъуэмкӀэ хэт, къалэм къыпэщылъ хьэблэ Лос Умерос, Сестериэ, Бартиджо, Карретериэ, Ресолана, Сан Бернардо, Сан Доли, Ла Калсада, Макарена джоуэ и хъуреягъкӀэ Ӏутху. Пэсырей быдапӀэ блыным чэшъанэ 66 хэтауэ щытам, макӀэ щыщу къэнэжьар. Псыхъуэм и ижьырабгъу лъэныкъуэм Трианэ хьэблэр хэт.

ПэмыкӀ къалэхэмрэ Севиджэмрэ я зэхуакум дэлъыр: Кадис - 125 км, Кордоба - 140 км, Малага - 219 км, Гранада - 250 км, Мадрид - 541 км, Барселона - 1046 км.

Севиджэр Эспаниэм и къалэ нэхъ инхэм ящыщ, джылу дэсымкӀэ еплӀанэреуэ ит.

Зэр Переней хы тӀыгуныкъу Севиджэ закъуэ псым тету кхъухьӀухьэпӀэ зиӀэр, км 80 Гуадалкивирым и пэм пэщылъу. А ӀухьэпӀэр Атлантик океанми, Хы Курытми епхауэ щыт, Эспаниэм и ипшъэ лъэныкъуэхэр (Андалусиэрэ Экстремадурарэ) щэхуэнымкӀэ пегъэлъыф Еуропэми Африкэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэми КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъуми. ӀухьэпӀэр гъэтэрэзыгъуэ яшъат. 2006 гъэм, зэгъэзэхуэгъуэ лэжьыгъу хэкӀар 5,3 млн. тонн хуэдиз.

Севиджэм и гъунэгъу чэшъанибгъу иӀэ, дыгъэ энергиэ къыхаху, къалэм и нэхъыбэм экологиэ энергиэ къабзэ езыт. А чэшъанэхэм гъунджэ къагъэсэбэп, дыгъэм и нэхур ирагъэкӀуэалӀу бэкхъ гъэплъа къыхэхын шъхьэкӀэ. А бэкхъым турбинэхэр егъэлажьэ, езы турбинэхэм электроэнэриэ яшъри, джэщми махуэми къалэм ират.




#Article 139: Сербиэ (162 words)


Сербиэ () — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Белград.

Сербиэ Еуропэм, Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт.

Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ — Венгрэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Румыниэм, Болгариэм, ипшъэмкӀэ — Македониэм, Республикэ Косовом (дунейпсом къамылъыта къэрал), Албаниэм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Хоруатиэм, Босниэрэ Герцеговинэм, КъущхьэфӀыцӀэм.

Къэралым и инагъыр — 88 361 км².

Курыт лъэхъэнэхэм Балканхэм Сербиэ пэштыхьей къыхокӀыр. 1389 гъэм, сербыдзэм и къэру къимыхьу туркудзэр токӀуэ Косово губгъуэм, Сербиэр псоуэ Уэсмэн империэм щыхэхьэр 1459 гъэм.

Япэрей дунейпсо зауэр иуха яуж Сербиэр 1918 гъэм Сербхэм, хоруатхэм, солуэнхэм я пэштыхьейм хэт мэхъур (1929 гъэм щыкӀэдзауэ Йугослау хъуар)

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ Йугослаур «Осим» и къэралхэм оккупациэ яшъат, 1945 гъэм и нэкъыгъэм къыхагъэкӀыжьауэ.

Джылу дэсым и бжыгъэр - 9 млн (2013 гъэм и къэлъытэгъуэкӀэ).

ЛъэпкъкӀэ - сербхэр (82.86 %), венгхэр (3.91 %), боснийхэр (1.82 %), пэмыкӀхэр.

Къэралым и нэхъышъхьэбзэхэр - сербыбзэ.

ВКӀуП-р 2008 гъэмкӀэ здынэсар $48,816 млрд.

Валютэр — cербиэмкӀэ динар.

Сербиэ — къэрал унитару щыт.

Къэралыр аутоном администрациэкӀэ зэхэт - Воеводина, Косово Метохиэрэ. АдминистрациэмкӀэ хэку 29, куей 211 мэгуэш.




#Article 140: Симпсонхэр (185 words)


Си́мпсонхэр () — АШЗ телевидением и нахъ кӀыхь дыдэ тха сериалщ, сезон 21рэ мэхъу, абыхэм 455 сериу хэтщ. Япэ (кӀэщӀ) сериер «Good night» къыщагъэлъэгъуар «Шоу Трейси Ульман»'ым 1987'нэ гъэм Мэллъхуэгъуэ мазэм и 19'м. Серие кӀыхьхэр (21-22 дакъикъэу я кӀыхьагъыу) 1989'нэ гъэм Дыгъэгъазэ мазэм и 17'м FOX каналым щӀадзащ. КъыдэзыгъэкӀыр «Gracie Films» кинокомпание «20th Century Fox»'м и хьэтыркӀэ.

Си́мпсонхэр - дыхьэшхэн хэзыуэ зыхэт шоущ. Абы къыхедыхьэщхыкӀ жылэм я гугъэ нэпцӀхэр, я псэукӀэр, цӀэрыӀуэхэм я псэукӀэр. А сериалыр лъоӀэс политикэми, диными, хъущщэхэм я унагъуэ зыхэгъэувэным и лъэныкъуэ гугъухэми, дарвинистхэмрэ креационистхэмрэ я банэми, езы телевидениеми, FOX канал дыдэми. 2007 гъэм Бадзэуэгъуэ мазэм и 27'м АШЗ'м щекӀуёкӀащ и япэ къэгъэлъагъуэныгъэ «The Simpsons Movie». Урысейм ар щекӀуэкӀар 2007 гъэм ШыщхьэIу мазэм и 16'м, ицӀэу фӀащари Симпсоны в Кино.

Хомер - бын унагъуэ зиӀэ цӀыхухъущ. Илъэс 30'м щӀегъу. Щылажьэр Монтхомери Бернс и макъ щэху энергостанцэмщ.

Мардж - абы и щхьэгъусэщ. Сытым дежи Хомерым къыдоӀэпыкъу, и делагъу хъуар къыхуегъэгъу.

Барт - я къуэ нахъыжь. ЩӀалэцӀыкӀу зэраншущ. Ауэ и зэраныным къыдэхуэу гу иӀэщ.

Лизэ - я пхъу нахъыжьщ. Ар Бартым нэхърэ илъэскӀэ нахъыщӀэщ, ауэ икъукӀэ губзыгъэщ. И щӀэныгъэмрэ и гумахагъымрэ хуитыу дунейм тыригъэткъым




#Article 141: Словениэ (156 words)


Словениэ () — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Лубланэ.

Словениэр Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ - Аустриэм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Урымым, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Венгрэм, ипшъэмкӀэ — Хоруатиэм.

I лъэхъэнэм иджырей Словениэм и щӀыпӀэр Урым империэм хэхьа. VI лъэхъэнэм Слоуэнэм слоуан лъэпкъхэр ихьахэ. Урым империэр зэхэкӀа яуж Словениэр джэрмэн лъэпкъхэм я ӀэнатӀэм кӀохьэ. 

XIV лъэхъэнэм Словениэр Габсбургхэм я империэм хохьэ, зэхэмыкӀыхукӀэрэ 1918 гъэм нэгъунэ хэту. 1918 гъэм Словенэр сербхэм, хоруатхэм, словенхэм я Пэштыхьейм хэт, 1929 гъэм Йугослау хъур. 

Джылу дэсым и бжыгъэр - 2 053 355 цӀыху (2009 гъэмкӀэ). ЛъэпкъкӀэ зэхуэлъытэгъу зэрзэхэкӀхэр - словенхэр (83,1 %), сербхэр (2,0 %), хорватхэр (1,8 %), нэмыщӀхэр.

ДинкӀэ - католикхэр (57,8 %), чыристэнхэр (2,3 %), мыслимэнхэр (2,4 %).

Словениэм — къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ 210 хэку зэхокӀыр (), 12 статистик куейу.

ВКӀуП-ыр 2009 гъэм зэрыхъуар $59,413 млрд. Къэралым и ахъчэр Еуро - конвертациэм хэхьэф.

И бжыгъэр зэрыхъур мин 9,5. 2010 гъэм зауэ буджэтыр Слоуэнэм 1,3% къэралым и ВКӀуП-м хъуа.




#Article 142: Сэтэней (удз) (114 words)


Сэтэней (лат-бз.: Filipendula ulmaria, ур-бз.: Таволожник) — къэкӀыгъэ Хьацыбанэ-лъэпкъым ящыщ, Еуропэмрэ Къуэхьапэ Азиэмрэ игубгъуэхэм къыщокӀыр.

ГъэбжыгъэкӀэ псо удз-къэкӀыгъэ м. 1,5 - 2 илъэгагъу, жэпкъ зандэ, къуэлэн, дамэрэ къудамэрэ бжыгъэ пыту иӀа, лъабжъэр лъахъцу щыту, зэкӀэкӀэжу.

Тхьампэхэр гъэчхэм пыту къытокӀэ тӀурытӀу щырыщу игъунэхэмкӀэ, зы ин пашъхьам иту. ЯшъхьамкӀэ удзыфэ-кӀынфӀу, цӀанлъу щытхэ, якӀагъымкӀэ удзыфэху, пхъашу. Тхьампэшхуэхэм я зэхуакум тхьампэцӀыкӀу дзасэу ядэт. 

Гъагъэхэр цӀыку щытхэ, гупышху зэхэубыдауэ гъэчхэм къатокӀэ гъуэжьрэ хужьрэ зэхэлъу, мэфӀ яӀу. Апхуэдэ зы гъэчым икӀыхьагъыр см. 20 нэсыфыну. Щыгъагъэр мэкъуауэгъуэм бадзэуэгъуэм.

Еуропэм (Скандинавым, Еуропэ Курытым, Атлантик океаным иӀуэм Ӏулъ къэралхэм, Укрэинэм), Азиэм (Азиэ Курытым, Азиэ ЦӀыкӀум, Монголым).

Урысейм иеуропей лъэныкъуэм, Къаукъазым, КъуэхьапӀэмрэ КъуэкӀыпӀэ Сыбырымрэ.

Нэхъ кӀасу къыздэкӀыр губгъуэ, мэзкъуи, псыпцӀэхэм-псы ннэхъыбу шӀым здыкӀэтхэм ядей.




#Article 143: Сэшхуэ (139 words)


Сэшхуэ иэ Сащхъуэ иэ Сащкуэ — Ӏашэ кӀыхь упкӀэ-хэсэм ящыщ, и зы лъэныкъуэмкӀэ гъэджэнауэ, тӀэкӀу гъэчауэ щыту. И пэр лъэныкъуитӀымкӀэ гъэджэнауэ щыт, и кӀыхьэгъымкӀэ зы метырым фӀэкӀкъым. Адыгэ сэшхуэдыдэхэр псынкӀыу щытхэт ( адрей лъэпкъхэм яшъхэтэр нэхъ хьэлъу щытхэт ).

КӀыр здиухым гъэчауэ, тӀууэ зэгуэкӀыу щыт, ипэмкӀэ Ӏэр зыхъумэн хуэгъэсэбэпауэ пари иӀэкъым, абыкӀэ сэшхуэр нэхъ къыхагъэкӀ адрей Ӏэшэхэм. Салъэр пхъэм къыхэшъыкӀа, фэ телъу. Къэгъэча лъэныкъуэм фӀэдзапӀитӀ зэпэщылъу тету.

Япэреуэ сэшхуэр Ӏашэ мылъапӀэ хуэду къежьат зукӀуэ-шухэм шъхьэкӀэ, джатэм ипӀэкӀэ. Япэрей сэшхуэхэр ХӀӀ-ХӀӀӀ лъэхъэнэм щыщхэ. Яэпэреуэтхылъ-тхыдэм щытхар къаӀуэту 1625 гъэм, и гугъ зышъар Джованни де Лука. Гын-Ӏашэхэр зэрахьэн зэр кӀадзэрэ, афэхэри зэрахьэн хом-хомурэ щагъэтт, абы шъхьэкӀэ сэшхуэр кӀэх джатэм ипӀэм иува. Япэреуэ ар Каукъазым щекӀуэкӀа яужым Урысейми хъыщыхъуа, сэшхуэр цӀэрыӀуэ абым щыхъуауэ. Япэреуэ сэшхуэр Ӏэшэ хуэду Тэрч къэзакъхэм фашэм дэкӀыгъу зэрахьэн кӀадза, яужым ХӀХ лъэхъэнэм урысей шуудзэпсом и фашэм фӀэлъ Ӏэшэ хъуа. 




#Article 144: Тайлэнд (252 words)


Тайлэнд Пэштыхьей (сиам-бз.: ประเทศไทย, нэхъыщхьэцӀэу зэрихьар 1939 гъэм нэгъунэ — Сиам) — Азиэ ипшъэ къуэкӀыпӀэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Бангкок.

Тайлэнд и шӀыпӀэр хы тӀыгуныкъуэ Индэкитаимрэ Мэлаккамрэ хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: къуэхьэпӀэм — Миянмам, ишъхъэрэм — Лаосым, ипшъэ-къуэкӀыпӀэм — Камбоджам, ипшъэм — Мэлайзиэм. 

ШӀыпӀэр нэхъыбэм губгъу щыт, къушъхьэр къэралым и къуэхьэпӀэмрэ ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ хэтхэ. 

Хьэйуар муссон субэкваторилым щыщ. Хьэйуам и шъхьэпэгъуэкӀэ къэралым илъэсым щэ хадэхэх яшъыр, абым пэмыкӀыу туризымымкӀэ Тайлэндыр илъэспсом тегъэпсыхьа. 

И шӀым кӀэлъ — фӀамыкӀ, мывэрэ калий шыгъурэ, бдзапцӀэ, цинк джоуэ, дышъэ-дыжьынхэр, мышӀэхэр.

Къэралыр псыкӀэ бэгъуауэ щыт. Щэху океным идежь ӀухьэпӀэ иӀэ ишъхъэрэ лъэныкъуэ къэралым. 

Иджырей тайлэндхэр къызхэкӀа лъэпкъыр Хъутейм и курыт шӀыпӀэхэм къикӀаху щыщахэ. 1238 гъэм къэрал Сукокай халъхьэр, яужым илъэсишъэрэ ныкъуэрэ текӀа яуж пэштыхьей Аютиям еубыдыр.

Аютия пэштыхьейм и зэманыгъуэр 1767 гъэм нэс екӀуэкӀа, яужым къэралыр бирманхэм яубыд.

XIX лъэхъэнэм Тайлэндым изакъуэ къэрал хуиту къанэр Ишъхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм. И политикэмкӀэ Тайлэндыр Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ я зэпэубыдыгъуэхэм теджэгухьурэ. 

Зауэ нэужым Тайлэндым дзэзыкъэӀэтыгъуэ бжыгъэ екӀуэкӀа, абыхэм яужым ӀэнатӀэм Ӏухьар дзэм и хунта.

Тайлэндыр конституциэ пэштыхьей къэрал. Пэштыхьыр къэралым и тхьэмадэ, Чакри лъэпкъым щыщ, 1782 гъэм щыкӀэдзауэ тетхэр. 

ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀу щытыр Лъэпкъэгъу Ассамблеэ зэхуэситӀу зэхэкӀыр. Тхьэмадэхэм я Зэхуэсым нэрыбгэ 500 хэт илъэсиплӀкӀэ хэххэр, Сенатым нэрыбгэ 200 хэт, пэштыхьым хихаху.

Мэхьчэмэм и нэхъышъхьэ ӀэнатӀэр — Мэхьчэмэ нэхъышъхьэ, абы и тхьэмадэхэр пэштыхьым хехыр.

Къэралым и дин нэхъышъхьэр буддэныгъэ, абым пылъыр къэралым и 90%. ПэмыкӀыу дин щыӀэхэр: мыслимэныгъэ (4,5%), чыристэныгъэ (1% нэхъри нэхъ макӀэ).

Тайлэндыр унитар къэралу щыт, администрациэкӀэ провинциэ 75-кӀэ мэгуэчыр, я кӀуэцӀым куейкӀэ гуэчыжьху. Къэралым и къалэ нэхъышъхьэ Бангкокыр шъхьахут муниципал куейуэ къыхэгъэкӀа.




#Article 145: Темрыкъуэ Мамсрыкъуэ (1027 words)


Темрыкъуэ Мамсрыкъуэ (? — 1601)

Сентябрь мазэм Темрыкъуэ и лъэlум теухуауэ Иван Грознэм Къэбэрдейм пщы Мамсрыкъуэ щlыгъуу езым и дзэр игъэкlуащ, Темрыкъуэ къемыдаlуэ къэбэрдей пщыхэм, Пщыlэпщокъуэрэ и къуэшхэмрэ щахъумэну, дзэпщ И. Д. Дашков муромцхэмрэ мещерянхэмрэ я боярхэр и гъусэу, Иван Фестовым Михайловэ къэзакъхэри ящlыгъужу (Кро, т. I, с. 12).

Мамсрыкъуэ пащтыхьышхуэм къригьэжьэжащ дьяк М. И. Ржевскэ лlыкlуэри къыщlигъужри. Инал

А гъэ дыдэм, урысыдзэхэр Къэбэрдейм икlыжа иужь, шамхал (къумыкъу) хъан Будэ къэбэрдей пщыхэр езыр-езыру зэрызэзэуэжхэр къигъэсэбэпри и дзэхэр и гъусэу Къэбэрдей хэкум къихьащ, Къейтыкъуэ Пщыlэпщокъуэ и лъэныкъуэу Темрыкъуэ къезэуэну. А зауэм Темрыкъуэ и къуэхэми и уэркъыдзэхэми Будэ и дзэхэр зэтраукlащ. А зауэм хэкlуэдащ Буди и къуэшри.

Пащтыхьым и дзэхэр Къэбэрдейм щикlыжам махуэл дагъэкlакъым Темрыкъуэ и бий Пщыlэпщокъуэ сымэ (кърым хъаным lэщlэлъ Нэгьуей Цlыкlуми). Темрыкъуэ и Къэбэрдейр яхъумэн папщlэ, Иван Грознэм елъэlуу Тэрчрэ Сунжэрэ щызэхэхуэм деж, Тэрч псы икlыпlэм хуэзэу къалэ щаухуэну Темрыкъуэ и къуэ Матловыр (Матlэ — Къ. Ч.) уэркъ шу 30 и гъусэу кlуащ. А лъэlум теухуауэ пащтыхьым къалэ ухуакlуэ пщы Андрей Бабичевымрэ Петр Протасьевымрэ къигъакlуэри, lэщэкlэ зэщlэузэда фочауэхэри ящlыгъуу, 1567 гъэм Тэрч къалэр Сунжэ и сэмэгурабгъум (ар Тэрч псым щыхэхуэм и деж) щаухуащ (Кро, т. I, с. 13, 393).

Тэрч къалэр зэраухуамкlэ къумыкъухэмрэ Пщыlэпщокъуэ и Къэбэрдеймрэ кърым хъаным и унафэм щlигъэкlыну Иван Грознэр хущlэкъуу илъытэри Долэт-Джэрий бжьыбжьу къыхуигъэуващ урысхэм Тэрч къалэр lуахыжыну, япэм хъаным ирату щыта щlалэ, хъыджэбз тыгъэхэр, цlыху щищ иратыну.

(Нэгъуей Цlыкlум я хъаным) и щыкъу адэ Пщыlэпщокъуи я гъусэжу къазэун папщlэ.

Пщыlэпщокъуэ и Къэбэрдейм Темрыкъуэ езауэу зэрыщытам, Пщыlэпщокъуэ и малъхъэ Уракъ Къазий кърым хъаным и унафэм зэрыщlэтым къыхэкlыу, щытагъэнущ Пщыlэпщокъуэ а лъэхъэнэм Тыркум lэщlэлъ. хуэдэу зылъыти зэрыщыlар (Кро, т. I, с. 392).

Мамсрыкъуэ и адэм щlыгъуу кърым тэтэрхэми, тыркухэми, шэрджэсхэми, къумыкъухэми къимыкlуэту япэщlэтащ. Ар тхыгъэм къыхощ — кърым хъаныкъуэ Адыл-Джэрий гъэр зэрищlар. Абазэхэм щадэзэуам lэрубыд хъуа зэшитlыр куэдрэ кърым хъаныкъуэмрэ хъанымрэ къамыутlыпщыжу яlыгъащ.

пщы Мамсрыкъуэрэ Бебэрыкъуэрэ иритыжыну. Богдан
Шапкиным унафэ хуащlащ лlыкlуэ Афанасий Мамсрыкъуэрэ Бебэрыкъуэрэ хуэзэу пащтыхьым и сэламыр ирихыжыну, я узыншагъэм щlэупщlэну, тхылъыр яритыну, улахуэри, щыгъын фэилъхьэгъуэхэри, нэгьуэщl тыгъэхэри тхыгъэхэм зэритым хуэдэу яритыну. Мамсрыкъуэ хурирьэша улахуэри щыгъын фэилъхьэгъуэри (джэдыгу, пыlэ, джанэ, щэкl, вакъэ) lихащ. Адрей хьэпшыпхэр яlихакъым, “страхынущ” жиlэри (Кро, т. I, с. 31).

Апрелым и 11-м Петр Ибаковымрэ Кадыш Кудиновымрэ хъаныкъуэ Адыл-Джэрий деж къикlыжа нэужькlэ Афанасий, Богдан сымэ къыжраlащ: “Фи пащтыхьым Мамсрыкъуэ теухуауэ сэ къысхуитхамэ, дызэгурыlуэнкlэ хъунт. Иджы щхьэщэхужыпщlэу Мамсрыкъуэ щхьэкlэ къагьэувыр дыщэ сом 10000-щ, фэ абы папщlэ дыщэ сом 7000 нэхърэ мынэхъ мащlэ Кърым къыщызэфтмэ, дызэгурыlуэнщ”. Абы и жэуапыр апрелым и 12-м Афанасий сымэ хъаныкъуэ Адыл-Джэрий и деж Салгир Нагъуей Сеундюковыр ягъакlуэри жрырагъэlащ: нэхъыбэ дыдэу уасэу пащтыхьым иритыныр сом 1500-рэщ, ар къыщратынур Мэзкуущ. Адыл-Джэрий зытемыкlынур дыщэ сом 7000-щ, ари Кърым щратыну.

Посольскэ приказым и архивым къыхэщыркъым Мамсрыкъуэрэ Бебэрыкъуэрэ щхьэщэхужыпщlэ щlатауэ е нэгьуэщl хъыбар щыlауэ.

Апхуэдэу lуэхур lэпэдэгъэлэл щlэхъуам и япэ щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэу къэувар Иван Грознэм царь цlэр зыфlищыжа нэужь абы залымыгъэ, лей куэд, хьэкlэкхъуэкlагъэ зэрызэрихьарщ: 1565 гъэм къыщыщlэдзауэ 1572 гьэм нэс Московскэ къэралыгъуэм цlыху мин куэд зыхьа “лъыгъажэ” зауэхэр, мафlэс зэхэкъутэныгъэхэр щригъэкlуэкlащ. Пщыхэми, бейхэми, къулыкъу хуэзыщlэхэми, езым и телъхьэхэми, и бийхэми, тхьэмыщкlэхэми — псом я деж тепщэныгъэ мардэншэ щигъэуват. Къулыкъум пщыхэри къызыхэкlар зымыщlэж къулейсызхэри куэду хишэрт, а псом абы и унафэ ткlийхэр гущlэгъу зыми хуамыщlу ягъэзащlэрт. 1570 гъэм опричнэ дзэр Иван Грознэр я lэтащхьэу поход ежьэри Клин, Тверь, Новгород, нэгъуэщl къалэ куэди зэхикъутащ. Я мылъкухэр дзэм зэрапхъуэрт, къытрахт, къалэхэр ягьэсырт. Цlыхухэр мин бжыгъэкlэ яукlырт. Царым цlыхухэм лей бзаджэ ярихырт; лей зытехуэхэр пщыхэмрэ бейхэмрэ я закъуэтэкъым, атlэ мэкъумэшыщlэ цlыхубэри къалэдэсхэри дагъакlуэрт яукlхэм. Iэубыдыпlэншэу лей зезыхьахэри куэду езым иригъэукlыжырт, абыхэм я мылъкухэри я щlапlэхэри зэрыригъапхъуэрт, ар зригъэукlахэми абыхэм я лъэужьыр гъуэгу яхуищlырт. Ливон зауэ хьэлъэр екlуэкlрэ пэт, а зауэм шытекlуэн папщlэ, къэралыр дзэ къарухэмкlэ лъэщ щlыным теухуауэ лэжьыгъэшхуи иригъэкlуэкlыртэкъым пащтыхьым.

Етlуанэ щхьэусыгъуэр Долэт-Джэрий 1571 гъэм май мазэм Мэзкуу къытеуэу игъэса нэужь, Иван Грознэр Ярослав, Ростов къалэхэмкlэ зэрикlуэтарщ, езым и дзэзешэхэр Урысейм епцlыжауэ илъытэу зэриукlарщ.

Тэрч къалэр якъутэжа нэужь, япэ лlыкlуэхэр 1588 гъэм Мэзкуу кlуауэ ябж. Къэбэрдей пщы нэхъыжь Къамболэт и цlэкlэ Мэзкуу щыlащ Мамсрыкъуэрэ Къамболэт Къундетрэ. Абыхэм я лъэlукlэ пащтыхь Федор Ивановичым Идар и Къэбэрдейр щlигъэуващ урысей унафэм — улахуэри къриту, я бийхэми щихъумэну къигъэгугъащ. Тыркуми, Кърымми, Къумыкъуми щахъумэн папщlэ, Тэрч и lуфэм къалэ щрагъэухуэну пащтыхьым елъэlуащ. Пащтыхьым Мамсрыкъуэрэ Къундетрэ я лъэlухэр къахуищlащ.

Тхыгъэхэм къагъэлъагъуэ Къамболэт и лlыкlуэхэм щхьэж и увыпlэу Урысейм щиlар зыхуэдэр, абы пщlэуэ къыхуащlу щытар. Къапщтэмэ, Мамсрыкъуэ сом 50-рэ дыжь джэдыгурэ, Къундет сом 30-рэ джэдыгурэ, Биту Елбэздыкъуэ сомих, адрей цlыху пщыкlузым сом щырыщ къратащ.

А гъэм июль мазэм пащтыхььш иратащ псалъэ быдэ Урысейм пэжу бгъэдэтыну, я адэхэр Иван Грознэм пэжу зэрыхущытам хуэдэу Федор Ивановичым къулыкъу хуащlэну. Урысейм и бийхэм, Тыркуми, Кърымми, Къумыкъуми, абыхэм япыщlа Пщыlэпщокъуэ и бынхэми, Талъостэнхи, Джылахъстэнхи ягуэмыхьэнхэу псалъэ быдэ ятащ. Июлым и 25-м Мамсрыкъуэрэ Къундетрэ я уэркъхэри ящlыгъуу Урысейм пэжу бгъэдэтыну псалъэ быдэ ятащ.

Тхыгъэхэм къызэрыхэщымкlэ, Мамсрыкъуи, Пщыкъани, Къундети, Думэныкъуи, Елбэздыкъуи, Щэнджэлеи, Битемрыкъуи, я къуэш псоми пащтыхьым псалъэ иратащ къулыкъу хуащlэну, пащтыхьым и бийхэм зэгъусэу зэдезэуэнхэу.

Урысей пащтыхьым зэрилъытэмкlэ, Къэбэрдейм пщышхуэу щыщытын хуейр Мамсрыкъуэт. Абы Мэзкуу тхылъ къритащ пщышхуэу ягъэуву. А пащтыхь унафэм Къэбэрдейм щыхабзэр — зи чэзу пщы лlакъуэм къыхэкlыу пщышхуэр зэрыхах хабзэр къикъутащ. Абы къэбэрдей пщы-уэркъхэр къызэщlиlэтащ. Къазий и Къэбэрдейр “щэхуу” а пащтыхь унафэм пэщlэуващ. Къазий гъэпцlагъэкlэ, фо махъсымэ иригъэфэн хуэдэу, игъэхьэщlэну, езым и деж Думэныкъуэрэ Мамсрыкъуэрэ иригъэблагъэри зэкъуэшитlыр 1600 гьэм иригьэукlащ (Кро, т. I, с. 385). Ар къэмыхъункlэ хъунут, Мамсрыкъуэ пщышхуэу Мэзкуу игьэувыну тхылъ къримытамэ.

Пащтыхь дзэзешэхэу Астрахан, Тэрч къалэхэм щыlахэми пащтыхьым и чэнджэщэгъухэми Къэбэрдей псом къуажэу исхэмрэ пщы-уэркъхэм абыхэм щаlэщlэлъ жылагъуэхэм цlыхуу, мылъкуу къащылъысымрэ гулъытэ хуащlыну хуейтэкъым. Пщы лlакъуэ, пщы къудамэхэр зэш зэрыпl-зэбынхэу зэрызыщхьэщыкlымрэ, ахэр Тырку, Кърым лъэныкъуэмрэ пыщlауэ зэрыщытым, урысхэм я бийхэм я телъхьэу цlыхуи мылъкуи зыбгъэдэмылъыж Идархэ бжьыпэр епткlэ Урысейм и lуэхур Къэбэрдейм щыдэха зэрымыхъунум пащтыхьым гу лъегъэтэн зэрыхуейр а зэманым къэгъэсэбэпа хъуакъым. Зы псалъэу жыпlэмэ: Къэбэрдеишхуэм, Къазий и Къэбэрдейм, къуажэ 50 хыхьэрт, абы уэркъыу 1000-м щlигъу нэхърэ нэхъыбэ дэст. Талъостэнхэ ящыщ пщы Ибакъ къуажэу 40 нэблагьэ, уэркъыу 700 lэщlэлът. Думэныкъуэрэ Мамсрыкъуэрэ я адэшхуэм и къуажэхэм щыщу къахуэнар къуажэ 11 хъурт, абы цlыхуу щыпсэухэр 250-м тlэкlу щlигъуу арат. Идарейм къуажэу исахэр Темрыкъуэрэ и къуэшхэмрэ я къуэхэм тlэкlу-тlэкlуу зэхуагуэшыжат: Биту Нартшу къуажиблт иlэжыр; Жылэгъуэт Къанкълыш и къуэ Щэнджэлей къуажэ иlэжакъым, цlыхуу зы мин иlэжауэ аращ. Къамболэт и къуэхэм къуажиплl, уэркъ 35-рэ яlэжащ. Мы документхэм къагъэлъагъуэ Къэбэрдеишхуэмрэ Къэбэрдей Цlыкlумрэ Идархэ пщышхуэ увыпlэ дэнэ къэна, атlэ пщы нэхъыжь увыпlэ къазэрыщыхуэмынэжар. Ищхьэмкlэ къыщыхэщащ Анзорхэ, ипэу Идархэ я лlакъуэлlэшу щытахэр, мы дызытепсэлъыхь зэманым абы къазэрыбгъэдэмытыжар




#Article 146: Тут мэракӀуэ (141 words)


Тут мэракӀуэ (лат-бз.: Morus alba, ур-бз.: Шелковица) — тхьампэпыдз жыгхэм ящыщ, Тут лъэпӀкъхэм.

Жыгым иинагъыр м 15-18 носыр, къудамэхэр бгъуэуэ зэгуидзу.

ИпӀкъымрэ икъудамэшхуэхэмрэ псыфэ-гъуабджу фэ ятет.

Тхьампэхэр хуэхъуреуэ, бгъуэуэ щытхэ, я кӀагъ гуэубыдыкӀэм идежь мызэхуэдизу, я гъунэхэр дзасу щыт, я кӀыхьагъыр см. 5-15 носыр.

Щыгъагъэр мэлыжьыхьа – накъыгъэм; мэракӀуэхэр щыхъур накъыгъэ – мэкъуауэгъуэм.

МэракӀуэхэр см 4 хуэдиз мэхъухэ, хуреуэ хуэкӀыхьу; хужьу, плъыжьу иэ къуафӀцӀу. Ягъэгъушъхэри яужкӀэ къагъэсэбэп иэ санэ къыхашъыкӀыр.

Тут мэракӀуэр Китаим къуэкӀыпӀэ куейхэм къыкӀа, абдежьм илъэс минипӀлӀым фӀокӀыр Ӏарысу зэрагъэкӀыр, данэ-хьамблухэм я Ӏус хуэду. Китаим икӀри Азиэ Курытым, Афганистаным, Ишъхъэрэ Индиэм, Пакистаным, Ираным ихьа, яужкӀэ Къаукъазым. Еуропэм щихьар XII лъэхъэнэхэм, Америкэм XVI-XVII лъэхъэнэхэм.

Джыпсту тэндеи куэду ягъэкӀыр, Ӏарысэ яшъауэ Индиэм, Афганистаным Ираным джоуэ къыщыкӀэдзауэ Эспаниэмрэ Португалиэмрэ нэгъуэнэ.

Тут мэракӀуэм итхампэхэр данэ-хьамблухэм я Ӏус ( шхыным нэхъ къыхахыр ), абы пэмыкӀыу былымымрэ, бджэнхэмра ирагъэшх.

Жыгым ипхъэм пщынэ, шыкъу амэ-псымэхэр къыхашъыкӀыр.




#Article 147: Тхьаджэд (130 words)


Тхьаджэд, Гуэгуш (лат-бз.: Meleagridinae; ур-бз.: Индейка) — мэз-джэд лъэпlкъцlыкlуипlлlым я зы, джэд лъэпlкъым ящыщ бзухэм. Езы тхьаджэдхэмрэ, бзушхуитl Америкэм имэзхэм щыпсоухэмрэ хеубыдэ. Шlыпlэ здэпсохэр: курытхэмрэ, къуэкlыпlэ штатхэмрэ АШЗ-м къыщыкlэдзауэ ипшъэмкlэ Гуатемала нэгъунэ

Яшъхьамрэ пшъэм игупэмрэ къуиуэ щыт, фэр хуэбэга хуэду къэлэлэху ипэмрэ итэмакъымрэ идежь.

Ибгъэм тет цы гуэрэхэр зэрызу, кlыхьу, быду щытхэ, Идамэм тет цы ещану кlуэр адрей дамэцхэм нэхъри нэхъри нэхъ кlыхь. Кlапэм цы 18 хэт, къиlатыфу, зэгуихыфху.

Тхьаджэд мы lарысэу здэпсохэр Ишъхъэрэ Америкэм, Миссурирэ Миссисипирэ я псыхъуэ мэзхэм, щыпсохэр я инэгъымкlэ ирагъэхьчкъым адрейхэм (тхьаджэдыхъухэр кг 8 носыр).

Нэшхуэ тхьаджэдыр (Meleagridinae ocellata) здэпсор Курыт Америкэм

Япэкlэ бзу lазэгъуэхэм тхьаджэдхэр лъэпlкъ хуиту къыхагъэкlт адрей бзухэм Meleagridae. Абы бэмыкlыу езы тхьаджэдхэр щыуэ зэхагъэкlт лъэпlкъцlыкlу. 

Иджыпсту тхьаджэдхэр лъэпlкъцlыкlуипlлlым я зыуэ ялъытэ, мэз-джэд бзухэм ящыщу. Абы хэтхэр:

Унагъуэ, lарысэ тхьаджэдхэр къызхагъэкlахэр M. gallopavo-хэра




#Article 148: Тыгъужъыкъуэ Къызбэч (233 words)


Тыгъужъыкъуэ Къызбэч (1777 гъэ — 1840 мазаем и 28) — шапсыгъ лъэпкъым щыщ лъакъуэлъэш ШэрелӀыкъуэхэ къахэкӀа, Урыс-Къаукъаз зауэм хэта, 1810-1839 гъэхэм дзэзэшу щыта. ЗекӀуэ бжыгъэхэм и дзэр нэхъ макӀыу щытами текӀуэныгъэр къыхьу къыкӀыжьа. Лъэпкъым пкӀэшхуэ хуэашът, зы зауэ гуэрэм аргуэру хэта яуж езыри и къуэ дэкӀыгъуахэри уӀэгъэ хъуахэт, яужым и зэ икъуэр абыхэм илӀыкӀа. Аргуэру зы зауэм уӀэгъэ бжыгъэ хъуауэ мыхъужьурэ дунем ехыжьа.

Инджылыз Джеймс Белл Къэзбэчым и нэӀуасу щытар «адыгэхэм я лиуан» джоуэ еджэт. Яужым Еуропэм и хъыбар щынэсам а цӀэр къытена хъуа.

ЗекӀухэм я нэхъыбэӀуэм текӀуауэ къигъэзэжьт Къызбэчым, ар лъэпкъым кӀэху къаӀохут, къэӀуэхугъуэм дэкӀыгъуи пкӀэ хуашъри хэхъуэт Къызбэчым. И гуп зекӀуэм ежьэм псалъэ хамылъхьу, гуфӀэгъуэкӀэ хэхьэн хэтми хьэзыру щытт.

Япэреуэ нэрыбгэ 700 хъу гупым шъхьэщыту Абын идежь Къызбэчым урыс пэштыхьыдзэ мин 14 000 хъур зэбгырихуа, а зауэм пэштыхьыдзэм щыщу нэрыбгэ 150 хэкӀуэда, Къызбэчым гу 7 ӀэкӀэхьа, Ӏэшэ ярылъу.

ЕтӀуану нэрыбгэ 900 хъу гупым шъхьэщыту япэрем нэхъри нэхъ ину щыта пэштыхьыдзэ гупым теуа, пэштыхьыдзэм адыгэ къуэджибгъум Ӏэнэмэту яубыдауэ яшэхэмрэ, мылъу къыдахауэ хъуамрэ къатрихри игъэзэжьа.

Къызбэч дзэзэшэ къуэдеуэ щытакъым. 1837 гъэм бадзэуэгъуэм и кӀэдзэгъуэм Къызбэч изакъуэ Николаевскэ быдапӀэм и хъумакӀуэхэм ятеуэри Ӏэнэмэту иубыдахэ, фончибгъу иштэри игъэзэжьа.

И зекӀу хъуамэ текӀуэныгъэ къихьтэкъым. 1830 гъэм щӀышылэм и 30 нэрибгэ миниплӀ гупу дэкӀыгъу станицэ Елизэветинскэм теуа, и дзэр амалыншэу А. Бескровнэм зэгуиуда. ПэмыкӀ зекӀуэм, абым текӀуэныгъэр къыдэшъауэКъызбэчым уӀэгъибл яшъа, икъуэ дэкӀыгъуахэри уӀэгъэ хъуахэт, куэд темыкӀыу и зы къуэр дунем ехыжьа.

Тыгъужъыкъуэ Къызбэч теухуа уэрэд ит уикикъыхэхыпэм




#Article 149: Тэн (105 words)


Тэн (ал-бз.: Τάναις; урым-бз.: Tanais; ) — Урысейм и Еуропей лъэныкъуэм ежэх псы. И инагъымкӀэ Еуропэм Индылым, Днепырым, Дунайм, Камамрэ джоуэ ныхъ цӀыкӀу, и кӀыхьэгъыр км. 1, 870.

Тэн къызхэж псынэр Урыс курыт джабэхэм къыкӀожыр. Тэн и псыхъуэр губгъуэхэм ежэх псыхэм ям хуэду зэхэт, бгъуэуэ щыту, и пэмкӀэ и бгъуагъыр км. 12-15-м носы. Къалэ Калач-на-Дону иде и псыхъуэр зэв яшъыр Урыс курыт джабэхэмрэ Индыл пэщылъ джабэхэмрэ. 

И лъэныкъуитӀхэр адрей псы а шӀыпӀэм  щыщу хъуам хуэду зэхуэмыдизу щытхэ. Ижьыгъурабгъу лъэныкъуэр лъагу докӀуэй, сэмырабгъур лъахъчу щыт.  Псыхъуэр зэкӀэлъыпыту, гъэчауэ макӀуэр.

Тэн ипэр Хы МыутӀэм и Таганрог хыжэра. Тэнкъалэ идеж къыщыкӀэдзауэ псы бжыгъу зэхэжын кӀедзэ Таганрог хыжэ нэс. 




#Article 150: Тэрч (къалэ) (212 words)


Тэрч () — Къэбэрдей-Балъкъэрым хиубыдэ къалэ. Тэрч къедзыгъуэм и къалащхьэ. 1967 гъэм щыщIэдзауэ къалэцIэ зэрехьэр. 

Джылу дэсыр — 19 329 (2013 гъэмкӀэ). 

Тэрч къалэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и дыгъэкъуакIыпIэ IыхьэмкIэ щыIэщ, Тэрчыпсым и ижь лъэныкъуэмкIэ зыщиухуауэ. 

Къалэр республикэм и бгыгъазэ Iыхьэм деж тетщ. ЩIылъэр захуэщ, ауэ дыгъэкъухьэпэмкIэрэ ишхъэрэкIэрэ зиIэтурэ макIуэ. Ику лъагагъыр 254 метрэкIэ хы Iуфэм къыщхьэщокI. Гъэмахуэр хуабэщ, температурэхэр +40°С нэс докIуей, щIымахуэр щIыIэ-тыIэщ, температурэр зэзэмызэхэщ -10°С аткIэ щехыр. 

Къалэм гъущI-гъуэгу станцэ Мэртэзей иIэщ.

Къалэр къыщаухуар 1876 гъэрауэ ябж, гъущI-гъуэгу станцэ Мэртэзейр лажьэн щыщIрагъэдзам щыгъуэ. Станцэм и цIэр пэмыжыжэу щыт Мэртэзей къуажэм и фэеплъу фIащащ. Апщыгъуэм станцэм елэжь цIыху тIэкIурат абы щыпсор. Ауэ хуэм-хуэмуурэ станцэм и хъуреягъ щIадзащ унагъуэхэм я унэхэр абдежхэм щаухуурэ къетIысэкIын. 

Япэу ахэр хуеят къуажэщIэми Мэртэзей фIащын, ауэ апщыгъуэм адыгэ къуажэхэм я цIэхэр яхъуэжын щIадзат, ахэм я пщхэм я цIэ-унэцIэхэр зэрызэрахьэм щхьэкIи, къэралым къытеува советхэм хуадакъым абыхэм я гугъэхэр. 

Къэрал зауэшхуэ зэманым щыгъуэ къалэ нэмыцэхэм мазиткIэ яубыдауэ щтащ. 

 

ЦIыхухъухэр — 8 758 цIыхуу (45,7 %), цIыхубзхэр — 10 412 цIыхуу (54,3 %)

Къалэм мэжджытиплI дэтщ, ахэм щыщу щыр зэIухахэщ, еплIанэр ящIын яух. 

Къалэм предприятие куэд дэтщ, IэнатIэ зэмылIэужыгъуэ куэдхэр ягъэзащIэхэу. Псом нэхъ къэрал псом нэхъ пщIэ иIэу дэтыр «Терек-алмаз» предприятиеращ. 

Къалэм еджапIэ куэд иIэщ, апхуэдэу абы курыт еджапIиплI, зы лицей, зы училищэ, нэхъыщIэ еджапIитI дэтхэщ. Ахэм нэмыщI зы интернат-еджапIи дэтщ.




#Article 151: Уашхэ (293 words)


Уашхэ (лат-бз.: Meles meles, ур-бз.: Барсук) — шъакlуэ псэушъхьа дзыдзэ лъэпкъым ящыщу

Икlыфэм икlыхьагъыр см 60-90 мэхъу, кlапэм см 20-24, ихьалъагъыр кг 24, бжыхьам, гъуэм игъуэлъхьаным ипэм кг 34 носыр. Иаплъэпкъыр икlэмкlэ бгъуэфlу щыт игупэмкlэ lузэ хъууэ нэlу памцlэм хохьа. Ипшъэр кlэкlыу, къыхэмыщу щыт. Илъакъуэхэр кlэкl, къэрууфlэ, лъэгу псом теувурэ зокlуэ. Илъэхъуамбэхэм lабжъанэ дзагуэ-кlыхьхэр пыт шlыгу къэтlыным хуегъэпсауэ.

Ицыр шъабэкъым. Кlыбымрэ гъунэхэмрэ фэр гъуэбджафэ-псыфу щыт дыжьыныфэ къыкlэу, кlыфэм икlагъыр къуафlцlу щыт. Нэlум илъэныкъуэтlымкlэ, пэм къыщыкlэдзауэ тхьакlумэхэм нэгъунэ къуафlцlу ирокlуэ.

Еуропэ псом щопсоу (Скандинав хы тlыгуныкъуэм, Финлэндым, Урысейм ишъхъэрэ лъэныкъуэхэм щымыхъукlэ) Къаукъазым, Къаукъаз Кlыбым, Крымым, Азиэ Цlыкlум, Азиэ Курытым, Ишъхъэрэ Сыбырым, Курыт Сыбырым, Къуэкlыпlэ Джыжьэм и ипшъэмкlэ, Къуэкlыпlэ Китайм, Корей хы тlыгуныкъуэм, Японым

Псэушъхьа lазэгъу гуэрэхэм абы пэмыкlыу иджыри зэ къыхагъэкlы азиэ уашхэ (Meles amurensis)

Здэпсохэр нэхъыбу мэздэгухэм, къушъхьамэзхэм. Ипшъэ лъэныкъуэхэм къум хуэдэхэм, губгъуэхэм щопсоухэ. Гъуэр здишъхэр лъэныкъуэ нэхъ гъушъэхэм, шlы псы зкlэмытхэм, ауэ псыхъурейхэм, псыпцІэхэм ягъунэгъу (км. 1 нэхъыбэ якум дэмылъу), шхын нэхъыбу здигъуэтыфын.

Игъуэхэр кууэ ешъыр пшахъуэ джабэхэм, мэз къуэхэм, псыхъуэхэм ядежь. Уашхэхэм лъэпкъ бжыгъэкlэ зыр-зым яуж итурэ шlыпlэ здетlысэхахэм, нэхъ ягу ирихьам щысхэ

Зэрыпсор нэхъубе джэщым, сэхьат 5-6 бджэхьашъхьам къыщыкlэдзауэ, пщэджыжьым сэхьат 8 нэгъунэ

Шхынкlэ зэхэдз ишъкъым. Дзыгъуэхэр, хьандрыкъуакъуэ, щындрыхъуэ, бзу, бзухэм я джэдыкlэ, хьапlацlэ, цlыв, псы хьамблухэр, хьамблу, lаргъэбэгу, мэракlуэ, дэ, удз lамэ ешхыр. Щы шъакlуэм идей уашхэм дунейр къэкlухь, жыг уфэрэнкlахэр зэпиплъыхьу, я фэр къыкlэритхъурэ хьамблухэмрэ цlывхэмрэ лъохъуэ. Зэшъэкlуэгъуэм уашхэм хьандрыкъуакъуэ 50-70 къыубыдыфыну, шъэ хьаблурэ-цlыврэ. Ауэ зы махуэм кг 0, 5 фlэкlа ишхкъым, бжыхьам идежь шхыным кlасу зщыритыр, пчэр хъууэ, ишэм шlымахуэм жеихукlэрэ иlыгъу.

Уашхэхэр зэргъуэтмэ гъашъэ псом зэрыкlыгъу мэпсохэ. Бжыхьахэм идежь зэпыхьан кlадзэ. Бзыр махуэ 271 псэф (гъэмахуэм зэпыхамэ) махуэ 450 (шlымахуэ рамэ). Чыру къылъхур 2-6. Еуропэм дыгъэгъазэм малъхуэ, Урысейм гъатхэпэ-мэлыжьыхьым. Махуэ зтущ текlауэ бзыхэр аргуэру зэпохьахэ. Чырхэм янэхэр махуэ 35-42 къызэтрах, мэзищ щыхъухэм езыхэм шхын къагъуэтын кlадзэ.




#Article 152: Убыхыбзэ (122 words)


Убыхыбзэ (уб-бз. tʷaχəbza — туахэбза)  — дунем темытыжь бзэ, абазэ-адыгэбзэ унагъуэм я щыщ. Убых лъэпкъым яуэ, 1990 гъэм нэгъунэ ирапсалъу.

Убыхыбзэр здызэфӀэувауэ драпсалъэтэр Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм, Ишъхъэрэ Къаукъазым, иджыпсту урысыбзэ здызэрахьэ лъэныкъу щыт ПсышӀуап (Лазаревскэ), Курыт, Хъуэпсэ къедзыгъуэхэр Щачэ-къалэм. 1860 гъэхэм Къаукъаз зауэр щыухым идежь Убых лъэпкъыр Тыркум ирагъэкӀа. Мы куэду, къэнэжьа тӀэкӀур адыгэ иэ абазэ къуаджэхэм хагъэтӀысхьурэ яхэгъуэщыхьахэ. Апхуэдурэ убыхыбзэм и шӀыналъэр фӀэкӀуэда.

Убыхыбзэр зышъэжьу икӀэм изакъу къэнэжьа Тефик Есенчыр 1992 гъэм дунем ехыжьа Тыркум щыпсэуауэ.

Убыхыбзэр зэрагъэшъагъуэр и фонетикэмкӀэ - 84 согласнэ макъу иӀа (абыхэм плӀыр мы убыху, псалъэ хамэхэм шъхьакlэ, бзэм къыихьахэр), гласну тӀу къуэдей ( «а» кӀыхьу «а» кӀэкӀыу ). Убыхыбзэм нэхъыбу согласнэ зиӀа бзэуэ яшъэр койсаныбзэхэм Ипшъэ Африкэм щыпсоу лъэпкъхэм ябзэхэра.

Латин тхыпкъэхэмкӀэ зэхэгъувар — 

ЛъытакIэ




#Article 153: Ужьэ (224 words)


Ужьэ (лат-бз.: Mustela nivalis, ур-бз.: Ласка) — шъакlуэ псэушъхьа, шэрыпl, дзыдзэ лъэпкъым ящыщу. Шlыпlэм я нэхъыбэм щопсо.

Ижьэр шъакlуэ псэушъхьахэм я нэхъ цlыкlу. Иаплъэпlкъыр псыгъу, кlыхьу, лъакъуэкlэкlыу (абыхэми абжъанэ памцlэ я тету), ишъхьар псыгъуэкlыхь, тхьакlумэхэр хуэхъуреуэ цlыкlу, ипэр дзасу.

Я сурэтымкlэ хъухэмрэ бзыхэмрэ зэрзэшъхьащыкlыр я инагъ закъуэра. Я кlыхьагъхэр 11,4 см. къыщыкlэдзауэ 21,6 см носыр. Я хьэлъагъыр 40-100 гр.

Гъэмахуэкlэ шъхьашыгур, кlыбыр, гъунэхэр, кlапэр, лъакъуэхэм ягупэлъэныкъуэхэр гъуабджу щытхэ. Пшъэр, жъэпlкъыр, бгъэр, ныбэр, лъакъуэ кlыбагъухэр хужьу щытхэ. Цы иlувагъыр шlымахуэми гъэмахуэми зэхуэдэ. Ауэ гъэмахуэм цым икlыхьагъыр нэхъ макlэ мэхъур. Бжъыхьам ижьэр (ипшъэ шlыпэхэм псохэм щымыхъукlэ) ицыр хужькlэ зэрехъуэкlыр. Здэпсор: Еуропэм, Ишъхъэрэ Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм.

Здызекlуэ-здэпсохэр губгъуэхэм, мэзхэм, къуэкlэ-бгыкlэм, къуаджэхэми блэмыкlыу. Гъуэхэр нывэ кlагъхэм, жыгкlуэцlгъуэхэм, бохэм. Гуэм илъэгум мэкъу, тхьампэ амэ ирелъхьа.

Ижьэр псынкlэ lэйуэ зегъазэ икlи джан lэй, псынкlыу къэжыхьыф, жыгхэм допшеиф, фlыуэ ерсыфыр. Ишэнкlэ гушхуэ икlи бзаджэ, псэушъхьа цlыкlу къомым я биуэ щыт... Иубыду ишххэр: унэм, губгъуэм щыпсо дзыгъуэ, фей, шlыгунэф, тхьакlумэкlыхь, джэджъэй, тхьарыкъуэ, щындрыхъуэ, блэ, хьандыркъуакъуэ, цlыв амэ. Яуж пари имэтмэ, зэран къыхуэмыхъумэ ижьэр джэщми махуэми мэшъакlуэ. Дзыгъуэхэмрэ фейхэмрэ зэриукlымкlэ сэбэпышхэ къэхь, сэбэпым иинагъымкlэ джэдэщым ирихыр хуагъэгъуми хъуну.

Щызэпыхьахэр гъатхэпэм. Тхьамэхуитхукlэ псэфа яужым 5 иэ 7 чыру къэлъху, яшъхьщыту кlэлъыплъу епlхэр. Згуэрэ зэран я хуэхъун игугъэмэ пэмыкl абгъуэм зэрызурэ ехьхэр, жэдэлъу.

Пэсырей Урымымрэ лъэхъэнэку Еуропэмрэ ижьэр унагъуэм яlыгът дзыгъуэ зэриубыдым шъхьакlэ. Ауэ арыпlы зэрмыхъум шъхьакlэ хом-хомурэ пэмыкlы псоушъхьахэр япlэм иувахэ ( джэдухэр )




#Article 154: Ужьэ кlэ кlыхь (330 words)


Ужьэ кlэ кlыхь (лат-бз.: Mustela erminea, ур-бз.: Горностай) — шъакlуэ-псэушъхьа, шэрыпl, дзыдзэ лэпкъым ящыщ.

Ужьэ кlэ кlыхьыр исурэткlэ дзыдзэу хъуам яхьч. Кlыфэ псыгъуэ-кlыхь, лъакъуэхэр кlэкlыу, пшъэр кlыхьу, шъхьар памцlу тхьакlумэхэр хъуреуэ тету. Хъум икlыфэм икlыхьагъыр см. 17 - 38 (бзыхэр иныкъуэкlэ нэхъцlыкlу), ихьалъагъыр г. 70 - 260, кlапэм икlыхьагъыр кlыфэм и 35% см 6 - 12. 

Цым ифэр зэрехъуэкыр: шlымахуэм хужьу щыт, гъэмахуэм тlууэ зэхэлъ: ныбэ, бгъэр, жэпкъыр, лъакъуэкlуэцlгъунэхэр - хужь; нэlур, кlыбыр, лъакъуэлъэныкъуэхэм я гупэр гъуабджу щыт. Хужькlэ зэзхъуэкlхэр махуэ 40 къыщыкlэдзауэ-нэхъыбу шlымахуэм уэс здытелъ лъэныкъуэхэм щыпсохэр. Кlапэм икlэр фlыцlу щыт, гъэпсом.

Ужьэ кlэ кlыхьыр Шlыгум Ишъхъэрэ псом щопсоу Еуразиэмрэ Ишъхъэрэ Америкэмрэ. Еуропэм Скандинавым къыщыкlэдзауэ Перенейхэмрэ Алпхэмрэ нэгъунэ ( Албэныр, Алыджыр, Болгарыр, Тыркур хэмыту ). Азиэм здэпсохэр Монголым, Афганистаным, Ираным, Азиэ Курытым япшэхъуалъэм носыр, Китайм и ишъхъэрэ-къуэкlыпlэмрэ, Японым и ишъхъэрэм. Ишъхъэрэ Америкэм Канадам , Гренлэндым, АШЗ-м ишъхъэрэ лъэныкъуэм. Урысейм и еуропэ лъэныкъуэмрэ Сыбырымрэ.

Ужьэ кlэ кlыхьыр нэхъыбу здэпсохэргубгъуэ-мэзхэм, мэзхэм иэ тундра лъэныкъуэхэм. Псэупlэр къызэрыхихыр шхын зэригъуэтыфынумкlэ (дзыгъуэ лъэпкъхэм ящыщ). Нэхъыбэм псым игъунэгъу гъуэр ешъыр, псыlуфэхэм, псыхъуэхэм, мэзым хэт псыхъурехэм я lуфэм иэ гъубгъуэгъунэм, пабжъэхэм, къэмылхэм. Мэзхэм кууэ макlыу хыхьу щыпсохэр; къыхиххэр мэзыр здырахам идежь, мэзыкугубгъуэхэм, нэхъ кlасу къуаджэхэм нэхъ игъунэгу.

Шъакlуэ щежьэр бджэхьашъхьахэм-джэщхэм. Гъуэ здишъынум, быныр къыздихьынум зэхэдз ишъкъым, тэнэ-деи къппэкlэхуэ мэхъу - мэкъу lатэм, нывэ зэтелъхэм, унэжъхэм, пхъэдакъэ унэм бгъэдэлъу зэтелъхэм. Абы пэмыкlыу жыгкlуэцl гъуэхэм, псыр къикlмэ абыхэм зегъэпшкlу. Куэду иукlа псэушъхьахэми ягъуэхэм щытlысхьи мэхъу; бын къыздихьыну гъуэм лъэгум иукlа псэушъхьашэм яцыр ирелъхьа, макlыу удз щырилъхьи мэхъу. Шlымахуэкlэ зы гъуэм исурэ щыткъым, куэчыурэ мэпсо: нывэ кlагъхэм, лъабжъэхэм, пхъэдакъэхэм кlэтlысхьурэ.

Ужьэ кlэ кlыхьыр фlыуэ йорсыф икlи жыгхэм допшеиф ауэ зыхуэнэхъ lасэр шlым шъакlуэну. 

Зэпылъын щыкlадзэр мазаем икум къыщыкlэдзауэ мэкъуауэгъуэм ипэм нэгъунэ. Бзыр мазэ 9-10 псэф, щылъхуэр мэлыжьыхьым накъыгъэм язэхуакум. Чыру къылъхур 3къыщыкlэдзауэ 18 носыр, нэхъыбэм 4-9 къэлъху. Зыпlхэр бзым изакъуэ. Чырхэр гр. 3-4 фlэкlа хъухэкъым, я кlыхьагъыр мм. 32-51 . Нэфу къохъухэ, дзахъэху я тхьакlумэхэри зэхуэшъауэ. Махуэ 30-41 щыхъухэм янэхэр къызэтраххэ, мазитl-мазищым я инагъымкlэ анэм хуэду мэхъухэ, иджыри мэзитl текlауэ шъэкlуэн язакъуэ кlадзэ. Зэрыпсохэр 1-2, нэхъыбэдыду къагъашъэр илъэс 7.




#Article 155: Украинэ (211 words)


Украинэ () — къэрал Еуропэм икум хэт. Къалэ нэхъышъхьэр — Киеу.

Украинэр КъуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: къуэхьэпӀэмкӀэ — Лахь жылэм, Слоуакэм, Мэжарейм, ипшъэ-къуэхьэпӀэм — Молдовэм, Румыниэм, къэрал къэмылъыта Днестырпыт Молдовэ Республикэ, ишъхъэрэмкӀэ — Урысыхум, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Урысейм.

ШӀыпӀэр нэхъыбэм губгъуэу щыт. Къушъхьэхэр къэралым ипшъэ-къухьэпӀэмкӀэ хэт (Украинэ Карпатхэр), Къымымрэ. ИпшъэмкӀэ Хы ФӀыцӀэмрэ Хы МыутӀэмрэ Ӏохьэ я Ӏуфэхэм. Псы нэхъ инхэр: Днепыр, Ишъхъэрэ Буг, Днестыр, Ишъхъэрэ Донец, Десна.

Украинэм и инагъыр зэрыхъур 603 628 км2. Еуропэм и къэрал нэхъ ину щыт (псоуэ хэтхэм я щыщхэм).

Хьэуар къэралым и нэхъыбэм курыт-континенталу щыт, Кърымым и хы Ӏуфэм щымыхъукӀэ, абым хыкурыт климэту щыт.

XI—X лъэхъэнэхэм Хуэхуэлейм и шӀыпӀэм къэрал Киеу Урысей хэта. 988 гъэм пщы Владимир Святославовичым захуэ чыристэныгъэ къештэ, а диныр къэрал псом еуэ мэхъур Урысейм.

XV лъэхъэнэм Днепырыпэм и ипшъэ лъэныкъуэм Запорож къазакъыгъуэ къыхокӀыр, XVIII лъэхъэнэм нэс щыӀар, хамгъэкӀа кӀышъэ.

XVIII лъэхъэнэм Лахь Жылэм и шӀыпӀэр гуэчын щашъым иджырей Украинэм и шӀыпӀэнэхъыбэр Урысей империэм хокӀуэр.

Хуэхуэлейм и экономикэр 39-й пэр иыгъ ВКП-кэ (2009).

Хуэхуэлейр индустриал-аграр къэралу щыт. Лэжьыгъэ япэреуэ щытхэр — гъушӀ-лэжьыгъэ, химиэ-лэжьыгъэ, шӀыкӀэлъ-лэжьыгъэхэр, энергиэ-лэжьыгъэхэр.

Хуэхуэлейр унитар къэралу щыт, област 24 хэт, Аутоном Республикэ Кърым. Къалэ Киеумрэ Севастополымрэ хэгъэза статус яӀэ.

Украинэм и дзэр щызэхэхьар 1991 гъэм шышъхьэӀум и 24-м. Хэтыр (2010 гъэмкӀэ) 200 000 цӀыху.

Дзэр щыуэ зэшъхьэщокӀхэ — зекӀуэдзэ, уэгузауэдзэ, хыдзэ джоуэ.

Ӏэшэр нэхъыбэкӀэ Урысеймрэ РССЗ-м къыдагъэкӀам ящыщ.




#Article 156: Италэ (338 words)


Италэ (, )

Ицlэдыдэр псоуэ — Республикэ Италэ (Repubblica Italiana) — къэрал, Еуропэм, ЩӀызыхуаку хы щlыпlэм икум. Къэралым лъэпlкъ италикэ ицlэкlэ траlуа. Икъэралгъунэр ишъхъэрэ-къухьапlэмкlэ Фрэнджым иде ирокlуэ (икlыхьагъыр - 488 км.), Шыуецарэм (740 км.), Аустрэм (430 км.) - ишхъэрэм, итlанэ Слэуенэм - ишъхъэрэ-къуэкlыпlэмкlэ (232 км). Икlуэцlми къэралгъунэ иlэ Вэтиканымрэ (3,2 км) Сан-Мэринэмрэ (39 км.)Къалэ lаташъхьар - Рим.

Апеннин хы тlыгуныкъуэр еубыд, Падан губгъуэр, Алп lуащхьэхэм я ипшъэ лъэныкъуэр, хы тlыгуу Сицилэ, Сэрдиниэ цlыкlуи бжыгъэ. Италэр Шенгеным хэт къэралхэм ягъусэ.

Япэдыду урым ииджырей ныпыр 1797 гъэм Эмилием яшъа, Джузеппе Компаньони республику триlуауэ, ныпри абы еу. Наполеоным изэманми ныпыр Франдж револуциэм еуэ ялъытэт.

Уенэ Конгрессымрэ Рестоврациэмрэ яуж ныпыр къагъэна, хуитыныгъэм ицlэкlэ тlанэ яlатат ныпыр револуциэхэм 1831, 1848 гъэхэм

Италэм и къэрал дэмыгъэр щашъар 1948 гъэм, Италэм и президент Энрико Дэ Никола иунафэкlэ. Дэмыгъэм итхыгъэр зышъар Паоло Паскетто, 1946 1947 гъэм конкурс ирагъэкlуэкlахэм 500 нэрыбгэ здыхэтам къыхьауэ.

Дэмыгъэм тетыр Вагъуэ хужь, тхууэ игъунэхэр зэхэкlыу ( Рисорджименто иныпым къыхэхауэ ар ), пхъэмыф къудамэхэр, тхьампэхэр ятету ихъуреягъкlэ къэкlуэкlыу (италэ лъэпкъым илlыгъэмрэ иlадэбымрэ къыригъэкlыу абы ).

Къалэ lаташъхьар - Рим. Езы къэралыр 20 хэкукlэ гуэча - Валле д'Аоста, Ломбардия, Трентино-Алто Адидже, Фриули-Венеция Джулия, П'емонт, Лигурия, Венето, Тоскана, Умбрия, Эмилия-Роман'я, Марке, Абруццо, Лацио, Молизе, Базиликата, Кампания, Калабрия, Апул'я, Сардиния, Сицилия. ( Сицилиям, Сардиниям, Трентино-Алто-Адидже, Валле-д’Аоста и Фриули-Венеция Джулия адре хэкухэм нэхърэ lанатlэ нэхъыбэ яlа )

V-III илъэсишъэхэм, ди эрэм ипэкlэ Италэ шlынэлъэр Рим къэралым икум ита, Рим къалэр инэхъышъхьу.

А зэманым урымым къалэ-къэрал республику куэд хэтт. Италэм и северымрэ икумрэ XIV-XVI илъэсишъэхэм апхуэду Венеция хэта - дожи жхуаlахэр нэхъышъхьу хаху. Генуем, Флоренцием, Луккэм иджыри зыпэмыкlы къалэхэм уэркъ лъэпlкъхэм яlыгъу зэфlэувахэ. А зэманым икlэм Урымымрэ Джэрманымрэ Еуропэм зэбгырыдзауэ, зэрмыlыгъу къэнахэтэр.

Италэм 60 милыуаным фlокlыр цlыху дэсыр. Еуропэм Урымыр 4-э цlыху къэралым дэсымкlэ, дунем 23-э. Нэхъ lуву цlыхухэр здыдэсыр Италэм и ишхъэрэ Iыхьэращ.

Къэрал псом ябзэр - урымыбзэ, романскэ группэ бзэхэм яхэт. Урымыбзэм псэлъэкlэ бжыгъэ иlа, ахэр хэку къэс ягуэч - северым яхэр, кэралыкум яхэр, югым яхэр. Джэрманыбзэр Болцанэмрэ Тироле хэкухэм урымыбзэм хуэду ялъытэ, Аостэм франджыбзэр

Рим-Католик чилисэм пылъу Италэм 57 милыуан дэс, ар 96% Италэм исым




#Article 157: Урысей (355 words)


Урысей (, и цӀэдыдэр псоуэ — Урысей Федерациэ, кӀэщӀыу УФ) — къэрал, къуэкӀыпӀэ Еуропэмрэ ишъхъэрэ Азиэмрэ хэт. И щӀыпӀэм и инагъыр 17 075 400 км² — абымкӀэ Урысейр дунейм нэхъ и къэрал нэхъ ину щыт. Джылу исыр, 2010 гъэмкӀэ — цӀыху 141 927 297 (9-нэ дунейм).

Урысейр Еуразиэм хэт, континентым и 1/3 хуэдиз иубыду. ХэкумэтхымкӀэ и пӀэр — континент-курытыгъу, океан-курытыгъу къалъытэр.

И гъунапӀэхэр: ищхъэрэм — хыпэ Челускин (материкым; гъунапӀэхэр Хы тӀыгу зэхэт Франц-Иосиф — хыпэ Флигели, Рудолф и хы тӀыгум), къэхьэпӀэм — Песчанэ хы тӀыгуныкъуэм и пэ (Калининград къэралым), къуэкӀыпӀэм — Дежнев хыпэ, ипшъэм — пӀэ, Къаукъаз Ӏуашъхьэшхуэхэм хэт (Дагъыстэнымрэ Азарбиджанымрэ я гъунапкъэм).

Дунем нэхъ и къэрал ину щыту, Урысейр къуэхьэпӀэмкӀэ къыщӀедзэри къуэкӀыпӀэмкӀэ йокӀуэкӀыр, 11 зэманыгъуэкӀэ гуэчауэ.

Хым и псы иубыдхэм, км 370 Ӏуфэм къыӀукӀыу, Урысейм и хы экономическэ зонэр хэт.

Урысей Федерациэм щӀымкӀэ и гъунапкъыр къэрал 16-м ядеж ирокӀуэ: Норвегиэм, Финляндиэм, Эстониэм, Латвиэм, Литвам, Полшэм, Урысыхум, Украинэм, Апхъазым, Курджым, Ипшъэ Осетиэм, Азэрбиджаным, Къазахъстэным, Монголым, Китайм, Ишъхъэрэ Корейм, абым пэмыкӀыу хым ирикӀуэ гъунапкъхэр, къэралитӀым — Японымрэ АШЗ-мрэ. ЩӀым ирикӀуэ гъунапкъым и кӀыхьэгъыр км 1605.

Росстатым къызэритымкӀэ 2010 гъэм Урысейм дэсыр зэрыхъур цӀыху 141 927 297, абымкӀэ Урысейр дунем 9-нэ пӀэр еубыд.

Джылэм и нэхъыбэр (2/3) Урысейм и къуэкӀыпӀэеуропэ лъэныкъуэм щопсоухэ, адрей 1/3 Уралым и кӀыбагъым.

Лъэпкъхэм я нэхъ иныр урысхэр — 79,8 %. Адрей лъэпкъхэр (милыуаным зи бжыгъэ фӀэкӀ) — къэзанхэр (3,9 %), украинхэр (2 %), башкирхэр (1,2 %), чувашхэр (1,1 %), мышгычхэр (0,9 %), ермэлыхэр (0,8 %). Урысейр лъэпкъ бжыгъу зэхэт къэрал, щӀэм фӀэкӀыу лъэпкъу динуи зэшъхьэщыкӀху.

КонституциэмкӀэ, 1993 гъэм референдум ирагъэкӀуэкӀамкӀэ хэхам, Урысей Федерациэр къэрал демократ федерату щыт, и хабзэӀэнатӀэр республику щыту.

Къэралым и тхьэмаду тетыр президент, илъэситхукӀэ хахыр, къэралпсом и хэхыгъуэкӀэ. Президентыр зэкӀэлъыпыту тӀо хахын пӀалъэ иӀэкъым.

Урысейм и призедентхэм я тхылъ:

ХабзэдэгъэкӀым и ӀэнатӀэ нэхъышъхьу щытыр парламент (Федерал хасэ), тӀууэ зэхэкӀу — нэхъыкӀэмрэ (Государственная Дума) нэхъыжьымрэ (Федерациэм и хасэ). Государственноэ Думэм хэтхэр къэралпсом и хэхыгъуэкӀэ зэхохьэ, Федерациэм и хасэр — урысейм и хэку къэсым тӀурытӀ тхьэмадэ къыхэгъэкӀыурэ зэхагъыхьэ.

Лэжьыгъэ ӀэнатӀу тетыр Урысей Федерациэм и правителствэ, абы шъхьэщытыр Правителствэм и тхьэмадэ, президентым тригъэувэ УФ и Государственнэ Думэм идауэ ар.

АдминистрацэмкӀэ УФ-м и шӀыпӀэр 85 хуэку ӀэнатӀэ зэхуэдиз зиӀу гуэчауэ щыт. Хэкухэр зэрзэшъхьэщыкӀхэр:




#Article 158: Урысыху (175 words)


Урысыху, Урысыху Республикэ (, ) — кърал КъуэкӀыпӀэ Еуропэм. 1991 гъэм нэгъунэ Совет Социал Республикэ Урысыху щыта. Къэралым ицӀэр къызхэкӀыр пэсырей урысыбзэм белая (хужь) иэ (хуит) тэтэрхэмрэ монголхэмрэ шъхьакӀэ шхуиӀу иэ я фашэм шъхьакӀэ, хуыжьу зэрахьат абы Русь пышъэжьауэ.

Абы пэмыкӀыу Урысыхум икъэралым (псоуэ иэ янукъуэ гуэрэхэр) хэт хэкухэр: Литуа, УрыскъуафӀцӀэ, Полесиэ, Берестей шӀыпӀэ, Витебск шӀыпӀэ, Полоцк шӀыпӀэ, Смолен шӀыпӀэ.

Икъэралгъунэр къуэкӀыпӀэмрэ ишъхъэрэмкӀэрэ Урысейм иде ирокӀуэ, Латвиэмрэ Литуамрэ ишъхъэрэмрэ ишъхъэрэ-къуэхьапӀэмкӀэрэ. Полшэм - къэхьапӀэмкӀэрэ, Украинэм - ипшъэмкӀэ.

VIII - IX илъэсишъэхэм Ӏашъэныгъэхэр зэфӀэувэн щыкӀидзэм лъэпӀкъхэмрэ хэкухэмрэ зэпылъын кӀадзэ, къалэхэр яшъын кӀадзэ.

Нэхъ пэсырей дыдэхэм ящыщхэр Полоцк (япэдыду тхылъ-тхыдэм игугъ щашъыр 862 гъэм), Витебск (къалэ щыхъуар 947 гъэм) Туров (япэдыду тхылъ-тхыдэм игугъ щашъыр 980 гъэм). 

XIII илъэсишъэхэм литоу пщы Миндовг иӀанатӀэмкӀэ литой шӀыпӀэхэмрэ къуэкӀыпӀэ слауан шӀыпӀэхэмрэ зэхегъыхьа а зэманм Еуропэм нэхъ къэрал ин ешъыр - Пщышхуэ Къэрал Литоу.

XVIII илъэсишъэхэм Посполит къэралыр щэуэ зэгуохур (1772, 1793, 1795), иджырей Урысыху шӀыпӀэр Урысейм хокӀуэ.

Урысыхур 6 хэкукӀэ гуэча:

Калэ нэхъ инхэмрэ джылу дэсымрэ:

Урысыхум 2009 гъэмкӀэ джылъэ бжыгъэмкӀэ ирагъэкӀуэкӀам къэралым 9 489 000 джылу дэс
ЛъэпӀкъхэм ящыщу, нэхъыбу дэсхэр:




#Article 159: Фашэ (717 words)


Фашэ — лъэпкъым и напэ, адыгэхэм куэд халъхьащ а щыгъыным.

Цейм, амэ-псымэ кlыгъу хъуам ягугъ кlуэну, пэсыре дыдэм ягугъкъым, XIX илъэсишъэхэм, фашэ бэлыхьыр щызэфlэувам, урысхэми адрей лъэпкъхэми адыгэм я щыгъын къаштар, я дзэхэми я пэштыхьхэми нэсам.
Хульхугъэ фашэм, куэд зэпыль, куэд зэдэкlыгъу. ХХ илъэсишъэхэм я ныкъуэм къыщыкlэдзауэ фашэм исурэтыр кlуэдын кlедзэ. Идыкlэр, зэрзэпылъыр, цейм куэду зехъуэкlы.
 
Хулъхугъэм и щыгъыным хэтар: Вакъэ, Лъей, Гъуэнчэдж, Джанэ, Къэптlал, Цей, Пыlа, Шъхьарыхъуэн ( Бэшлыкъ ), Кlакlуэ.

Ишъхьэмкlэ зэритхам хуэду счыгъу зэкlэлъыпыту щыттэкъым фашэм, згуэрэ хущыкlэнти хъунт, згуэрэ тlуану щатlэгъэн, псоми утепсэлъыхьын мыхьэнэншэ. 

Езы щыгъын нэхъ япэрейхэм я гугъу:

Вакъэр куэду зэшъхьащыкlыт. Лъэпlкъ нэхъ тхьамышкэхэм упlкlэ вакъэ зэрахьат бжыхьа-шlымахуэм, гъатхэ-гъэмахуэм янэхъыбэр лъамцlэт. Лъхукъуэлъхэм гъэмахуэм, губгъом щиткlэ , мэкъу щеуэм, фэкlэ шъауэ вакъэ пlакlэ зэрахьат, илъэгум пlакlыу мэкъу илъу лъапшъэм иде лэрыпскlэ папхыкlыу. Уэркъхэм, Лъакъуэлъэшхэм, Пщыхэм афэ-вакъэ, лъэхъстэн вакэ, Урысем къырах фэ вакъэ лъагэм хуэдэ ящыгът. Афэ-вакъэр иэ лъэхъстэн-вакъэр фэр пlакlэу, плъыжьу лауэ, шъагъэрэ, уагъэрэ къэдыкlауэ яшът.

Лъер упlкlэм иэ фэ пlакlэм къыхашъыкlыт, лъапшъэм къыщыкlэдзауэ лъэгуанджэм фlэкlыт, лъакъуэм хуэфlу. Зэгуэдапlэхэр дышъэ иэ дыжьын шъагъэкlэ зэхуашът. Лъэгуанджэ кlагъам лэрыпс ирашъэт дыжьын зэрыдзэ иlу.

Гъуэнчэджыр джанэми хуэду кlагъ-кlэлъу зэрахьат. Ишъхьар лэрыпскlэ убыдауэ, быхъу куэпlкъым иде ( хулъхугъэр хуиту уанэм исыфын шъхьакlэ ), лъэгуанджэм къыщыкlэдзауэ лъапшъэм нэгъунэ зэв хъууэ, а и кlагъми лъэпс иlат, лъэгум кlыидзу ( лъер зыщыщитагъэм иде гъуэнчэджыр иlыгъыну )

Джанэр  шэкlы пlакlэхэмкlэ ядт, чэсе, чэтэн... Шэкlыр тэкlу къуэлэн хэлъыуи хъут. lашъхьар кlыхьу, занкlыу, lапшъэм нэсу, пшъампlэ имыlу зы кlыlукlэ иэ кlыlуитlкlэ пшъэм иде япху. И кlыхьагъкlэ куэпlкъым нэст, езы джанэр хуиту ядыт, быхъу дыдуи щымыту, зэвуи щымыту.

Къэптlалыр цейм ехьчу ядт, икlыхьагъкlэ нэхъ кlэкlыу, лъэгуанджэм нэмысу, lашъхьар зэву, lапшъэм кlыlу идауэ, бгъэр зэхуэшъауэ, пшъампlэ кlэту, уагъэ кlыlу иэ тучаным къащэхуа кlыlу пшъампlэм къыщыкlэдзауэ ибгым нэгъунэ ирадэт. Къэптlалыр фlыцlу, плъыжьу, псыфу, гъуабджу иэ тlэкlу къэлэн хэлъу ядт. Зэзэмызэ цейри къытрамылъхьу, бгырыпхымрэ, къамэмрэ зыралъхьати къэптlал закъу зырахьат.

Цейр лъэпlкъым ди напэ. Джыпсту шъхьадж ишъхьа къызэрхуэкlу цейр зэрахьа. Япэ кlышъэ цейм ифэкlэ зезыхьар къацlыхут: Хужь ( Пщы ),  псыфэ ( хужьым нэхъ хуэкlуэ )  плъыжь, фlыцlабзэ ( къуафцlэ ) ( Лъакъуэлъэш иэ Уэркъ ), псыфэ, фlыцlэ, гъуабджэ ( лъхукъуэлl ). ( Цей къуэлэн, шхъуантlэ, удзыфэ, гъуэжь иэ пэмыкlы фэ зэрахьу щытакъым адыгэм! ) Цейр лъэгуанджэм нэсу иэ кlыхьу, лъапэм нэс джыпlа хъууэ ядт. Бгъэр къихауэ, lашъхьар бгъуэуэ lапшъэм нэсу иэ нэхъ кlыхьу. Ибгъэ лъэныкъуитlым хьазырхэр (куэдым ягъэгъуащэ хьазырыр адыгэ псалъу ялыту, хазырыр хьарып псалэ) традэт блырыблу иэ нэхъыбу. Езы хьазырылъэхэр пэмыкlы фэуи яшъу хъут, шъагъэр ишъхьамкlэ традэжьу. Цей къуапэмрэ lашъхьамрэ ихъуреягъкlэ уагъэ къырадыхьт, нэхъ лъэпlкъ бейхэм дышъэ иэ дыжьын шъагъэкlэ. Цейр хуэфlу ядт, хуиту зэрахьатэкъым, пlкъэм фlыуэ фlэсу, кlыбыр иlыгъу бгым нэгъунэ кlуэт, бгъэр здиухым иде, ныбэр зэхуишъу кlыlу ирадэт, кlыlуитху хуэдиз.

Мэлыфэ, упlкlэ, хъурафэ... Пыlахэр бжыгъэт. Мэлыфэкlэ ядхэр лъагу яшът, ихъуреягъыр цылъэныкъуэфу, шыгур хъуреуэ, lатауэ шэкlыкlэ шъауэ. Етlуану мэлыфэкlэ ядхэтэр хъурепсоуэ, игъунэри ишыгури мэлыфэцкlыхьу щыту. Апхуэдэ пыlахэм янэхъыбэр фэ фlыцlэм иэ гъуабджэм къыхашъыкlыт.
Упlкlэ пыlахэри тlуэ бгуэч хъуну: япэрер - шыгу лъахъчэ хъуреуэ, лъэгур бгъуэшху шъауэ. Етlыуанэр - шыгу лъагу, lатауэ илъэгур зэву, гъунэхэр дэгъэзеяуэ. Апхуэдэ пыlахэм яшыгум шыкъу, чышъэ ирашъу щыта.

Хъурафэкlэ яд пыlахэр пщыхэм, уэркъхэм зэрахьат, лъагу шъауэ, кlагъыр шъхьам хуэфlу ишъхьар тlэкlу зэв хъууэ, апхуэдэ пыlашэм яшыгур иэ пlакlу щытт иэ хъуреуэ, lатауэ, шэкlыкlэ шъауэ, дышъэ иэ дыжьын шъагъэкlэ идыхьауэ.

Шъхьарыхъуэныр ( Башлыкъ ) пыlами хуэду ягъэлъапlэт. Зекlуэм зэрахьат, джэгум зэрахьат.  
Зекlуэм зэрахьар упlкlэ пlакlэмкlэ иэ шэкlымкlэ ядт. Игъуапэхэр кlыхьу ишъхьакlуэцlыр кууэ дауэ. Шъхьакlуэцlым и гъунэ зэхуакум де шыкъу иэ чышъэ пашъэт, кlыхьу, хьалъу щъауэ, пыlам щытралъхьакlэ икlэр иричэхыным хуэду, ихъуреягъыр уагъэкlэ къырадыхьт, игъуапэхэр къыздыкlыидзэм де лэрыпс идауэ, шыкъу ирижэ тесу, пшъэм иде зэригъэубыдыну. Апхуэдэ шъхьарыхъуэнхэр фlыцlу, гъуабджу, хужьу ядт. Шэкlы пlакlэмкlы ядт шъхьарыхъуэнхэр, нэхъ шэкlы лъапlэхэм, нэхъ гъэпсауэ щыту. Дыщъэ идэ хэлъуи щытт апхуэдэм якуэдым,  игъунэхэр дышъэ иэ дыжьын шъагъэкlэ къидыхьауэ, шыкъухэмрэ чышъэхэмрэ дышъэрэ, данэ уданэкlэ зэхэлъу шъауэ.

Кlакlуэр шъхьарыхъуэнми хуэду тlууэ бгуэч хъуну. 1 - Кlакlуэ кlыхь 2 - Кlакlуэ кlэкlы
Тlури упlкlэм къыхашъыкlыт, кlакlуэ кlыхьыр нэхъ lуву яшът, пшъэр къихауэ, дамэ бгъуэуэ зэтедауэ, игупэр занкlыу зэlухауэ. Икlуэцlлъэныкъуэмкlэ фэпlакlыу щыту игупэлъэныкъуэмкlэ цыр атауэ, хуэбэлацу яшът. Пшъэм иде лэрыпситl илъэныкъутlымкlэ ирапхэт, лэрыпсыр здытедам иде ишъхьамкlэ фэ традэжьт иэ дышъэ идэкlэ шъауэ пlлlиму. Кlакlуэ кlэкlыр нэхъ пlакlэт, икlыхьагъкlэ куэпlкъым иэ бгым къынэст, кlакlуэ кlыхьым хуэду игупэлъэныкъуэр гэбэлэцауэ щыттэкъым. Пlлlэlум ирадзэмэ зы дэмашъхьам телъу утlуанэ лъэныкъуэр lакlагъымкlэ кlагъэжти лэрыпсымкlэ япхэт. Пшъапlи пшъэи имыlу, ишъхьамкlэ хуэзэву икlагъымкlэ бгъуэ шъауэ ( Кlакlуэ кlэкlыр фlыцlу, псыфу, гъуабджу, хужьу ядт, Кlакlуэ кlыхьыр хужьу иэ фlыцlу )




#Article 160: Филипинхэр (603 words)


Филипинхэр (, ) — Азиэ ипшъэ къуэкӀыпӀэм щыщ къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Манилэ.

Ар Акиан Щэхум хэт хытӀыгу зыбжанэм тетщ. ХъуреягъкӀэ хы зэмылӀэужьыгъуэхэм ялъэс: Хъутей хы ипшъэ, Филипин хы, Сулу хы, Сулавеси хы. А хыхэм узыпхырысыкӀымэ Хъутейм, Тайуаным, Виетнамым, Сиамым, Мэлайзиэм, Сингэпурым, Кэмбоджэм, Индэнезиэм унэсыфынущ.
Филипинхэм я къалэ нэхъ ин дыдэр Куезон Сытищ я къалащхьэр Манилэщ. Ахэр Лусон хытӀыгум тетхэщ.

Филипинхэр Акиан Щэхумырэ Индиэ Акианымырэ я зэхуакум дэлъ Мэлай архипелагым хэт хытӀыгу зыбжанэм тетщ. А хытӀугухэм яцӀэр Филипин архипелагщ. ХъуреягъкӀэ хы зэмылӀэужьыгъуэхэм ялъэс: Хъутей хы ипшъэ, Филиппин хы, Сулу хы, Сулавеси хы. А хыхэм узыпхырысыкӀымэ Хъутейм, Тайуаным, Виетнамым, Сиамым, Мэлайзиэм, Сингэпурым, Кэмбоджэм, Индэнезиэм унэсыфынущ.
Филипинхэм я къалэ нэхъ ин дыдэр Куезон Сытищ я къалащхьэр Манилэщ. ИщхьэмкӀэ зэрытхамкӀэ а къалэхэр Лусон хытӀыгум тетхэщ.

Филипинхэм и хытӀыгухэм я бжыгъэр миниблырэ щэм щӀегъу. Абыхэм я нэхъ инхэр: Лусон, Миндэнао, Сэмар, Пэнай, Пэлэуан, Негрос, Миндэро, адрейхэри.
Филипинхэр кӀыхьагъкӀэ ипщӀэм щыщӀэдзауэ ищхъэрэм нэс килэметрэ 2000-м нос. КъуэкӀыпӀэм щыщӀэдзауэ къуэхьэпӀэм нэс и бгъуагъыр килэметрэ 900-м нос. Ищхъэрэ къуэхьэпӀэмкӀэ Ӏуфэр Хъутей хы ипшъэм елъэс, КъуэкӀыпӀэмкӀэ - Филипин хым, Ипщэ къуэхьэпӀэмкӀэ - Сулу хым, ИпщэмкӀэ - Сулавеси хым.
ИщхъэрэмкӀэ Лусон хытӀыгумырэ Тайуан хытӀыгумырэ зыпеху Баши псыдэжым, Ипщэ къуэхьэпӀэмкӀэ Филипинхэм и хытӀыгу Балэбакымырэ Мэлай Банггимырэ псыдэжым зэпехур. ИщхъэрэмкӀи Филипин гъунапкъэр псыдэжым тетщ, ар Индэнезиэм къыпехукӀ. Филипинхэм и Ӏуфэу хъуам я кӀыхьагъыр зэхэплъхьэмэ км мин-36,3-м хуэдиз хъунущ. Езы хытӀыгуу хъуам я щӀыпӀэр км² мин-299,7-м хуэдизщ.

Филипинхэм и лъащӀэр бгы защӀэщ и нахъыбэм. Къей нэхъ лъагэ дыдэр метрэ 2954-рэ зи лъэгагъ къэбэкъауэ Апуощ. Ар Миндэнао хытӀыгум тетщ. Архипелагым и щӀылъэр нэхъыбапӀэм къэбэкъауэ мафӀэпс жам телъщ. Нэхъри а щӀыпӀэхэр щӀылъэм къэӀэтауэ щыт литосферэ плитымырэ хыщӀагъ литэсферэ плитымырэ я зыжьыхэуапӀэм лъос, ар щӀыхъей куэдыу къыщыхъу Акиан Щэху мафӀэбжьэм щыщ щӀыпӀэхэщ. Абы къыхэкӀыу ФилипинхэмкӀэ гъэщӀэгъуэнкъым хытӀыгухэм я нахъыбэр къэбэкъауэхэм къызэригъэщӀар.

Миндэнао хытӀыгум Филипин хым и Ӏуфэм и пэмыжыжьэу нэхъ куу дыдэхэм ящыщ зы хы арахъэ щиӀэщ. Ари литэсферэ плитхэм я зыжьыхэуэгъуэм и ягъэщ. А хы арахъэм ицӀэр Филипин арахъэщ, и кууагъыри метрэ 10830-м хуэдизщ.

Филипинхэм хытӀыгу къэс я псы ежэх цӀэрыӀуэ яӀэщ, псы къэс таурыхъ лъэпкъхэм яусащ.
Нэхъ кӀыхь дыдэу Филипин архипелагым псыуэ иӀэхэр:

Гуэл нэхъ инхэр:

Филипинхэм и щӀылъэм иныкъуэм хуэдизыр палмэхэр, баньянхэр, апитонгхэр, маяписхэр, кэучук къызыхах жыгхэр къыщыкӀ тропик мэз псыфхэм яубыд. А мэзхэм абы намыщӀ къыщокӀ архидейэхэр, кэрицэр. Метрэ 1200-м хым теӀэтыкӀа щӀылъэхэм пабжьэхэр къыщокӀ, губгъуэхэр телъщ.

Филипин хытӀыгухэм щыпсэу псэущхьэхэм ящыщщ: щыхьхэр, кхъуэпӀащэхэр, бзу зэмылӀэужьыгъуэ куэд исщ, Ӏуфэпсхэм бдзэжьей хэзщ, абы намыщӀи нэщӀэпкӀи нэгъуэщӀхэри щыкуэдщ.

Филипинхэр - конгресс тӀууащӀэу щыт, хей системэ хуитыу щыт президент республикэщ. Президентыр къызэрыхах пӀалъэм и кӀыхьагъыр илъэсихщ, Сенатыр (пӀэ-24-рэ) - илъэсихщ, Къэзыгъэлъагъуэхэм я Пэлатыри (пӀэ-240) - илъэсищкӀэ.

́
Ӏыхьэ нахъыщхьэхэр:

Абы намыщӀ пэрламентым хэтщ Ӏыхьэ зыбжанэ. Пэрламентым хэмыт Ӏыхьэхэр - комунист ӀыхьитӀырэ зы удзыфэ Ӏыхьэрэ.
Зы комунист Ӏыхьэм уIэщыгъэ дзэхэмкӀэ илъэс 1969-м щыщӀэдзауэ зэгъэпэщащ. А дзэхэм яцӀэр - Жылэ ДзэщӀэ (илъэс 1980-хэм уэрылӀ мин-25-м фӀокӀ, иджыпсту зэманым - миниплӀым нэскъым). Филипинхэм ислам уIэщыгъэ гупхэри я лэжьыгъэр щырагъэкӀуэкӀ - хуитынагъэм щхьэкӀэ мэзауэхэ (фронт моро Абу-Сайаф).

Флипинхэр провинс тӀощӀиплӀыу зэхэтщ. Ахэр регион 17-кӀэ угуэшащ. ЗЫбжанэ къалэ хуитхэр провинсхэм хэмытыу щытщ, езыхэм я тхьэмадэгъуэр яӀэу. Провинсхэр муниципэлитетыурэ хыхьэ къалэхэмкӀэ зэхэтщ, муниципалитетхэр ауэ барангаикӀэ зэхэтыжщ.

Етхуанэ лӀэщӀыгъуэм щыщӀэдзауэ иджырей Филипинхэм я щӀыпӀэхэм цивилизацэ щызэхэувакӀэт, лъэпкъ хабзэ зэмылӀэужьыгъуэр и лъабжьэу. ЕгъащӀэ лъандэрэ мыбы щыпсэу лъэпкъхэр (негритхэр, аэтхэр) пасэрей щӀыналъэхэр, мылылъэхэр ялъэкӀыри яужьым къэехъулӀэгъуэр къалъысащ - щӀыпӀэ хуабэхэм, хытӀыгу мэз Ӏувхэм дэтӀысхьахэщ. ИеужькӀэ Хъутейм къикӀыу ТайуанымкӀэ австронезий бзэхэмкӀэ псалъэ лъэпкъхэри дэтӀысхьахэщ мыбдеж. Хъутей дэжыгхэр ейанэ лӀэщӀыгъуэм къэса. Индэ-мэлай псытет пащтыхьейхэм я дамэм щӀэт Филипинхэр ебланэ лӀэщӀыгъуэм Фернан Магеланым еурэпейхэм къахузэӀуихащ.
Хьэрыпхэр хытӀыгухэм щытетӀысхьар еплӀынэ лӀэщӀыгъуэщ. Япэ еуропейхэм я къэсыгъуэм ирихьэлӀэу иджырей Манилэм и щӀыпӀэхэм раджахэр щыпщащ. Ахэр абы щыгъуэм Шривиджае пащтыхьейм къуэды иратт. Ауэ абы щыгъуэми Филипинхэр къэрал щхьэхуитыу щытащ, езыхэм я унафэр яӀыжыу.




#Article 161: Франклин Делано Рузвелт (171 words)


Франклин Делано Рузвелт (, 1882 шӀычылэм и 30-м — 1945 мылыжъыхьым и 12-м) — америкэм и кърал цӀэрыӀуэ лэжьыгъэ, 32-рей президент АШЗ-м (1933-1945)

Къыздэхъуар Гайд Парк къалэм, Ниу-Йорк штатым, унагъуэ къуэлем. Гаруардымрэ Колумбиэ университетхэм щеджа, абыхэм юрист щӀэныгъэр зэригъэшъа. Теодор Рузвелт АШЗ-м и президенту щытар и Ӏыхьлыуэ хуэхъут.

Политикэм щыхэхьауэ, лэжьэн щыкӀидзар Рузвелтым 1910 гъэм, Демократ партиэм синатору щыхагъэкӀым Ниу-Йорк штатым. 1913-1921 гъэм хымкӀэ и министырым и дэӀэпыкъуэгъу мэхъур, хыдзэм ахъчэ нэхъыбэ хэлъхьаным къыдошъыр, АШЗ-м и президентым и ӀэнатӀэм пӀалъэ нэхъыбэ иӀэнми пылъ. 

Социал-экономикэ програмэ Рузвелтым иригъэжьам, цӀэуэ траӀуам Гъогу щӀэ (), зыпылътэр джылэ лэжьыгъэ зэфӀэгъувэным, къэралым пӀалъэ иӀэным экономикэм шъхьэщытыфыным, мафиэм езэуэным. Япэреуэ и президентыгъуэм реформэ бжыгъэ хуэныкъуэгъуэхэм шъхьэкӀэ иригъэкӀуэкӀа, абыхэм ящыщ: банкхэм я системэр, уасэтыным я реформэр, пэмыкӀ бжыгъи. Къэрал гъунапкъэм пэщыл политикэмкӀэ япэреуэ зияуж ихьар Рузвелтыр РССЗ-р къэлъытэным къэрал джоуэ, ар къыщыхъуар 1933 гъэм.

Реформэхэр узыншу зэрекӀуэкӀам шъхьэкӀэ Рузвелтыр етӀуану хокӀыф президенту 1936 гъэм. 1930-хэм АШЗ-м парими и лъэныкъуэ къиштэкъым къэралым и гъунапкъэм пэщыл политикэмкӀэ, 1939 гъм, ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр кӀидза яуж эмбаргор Ӏуэхри Ӏэшэр ещэным шъхьэкӀэ къэрал-зэгуэтхэм.




#Article 162: Фрэндж (194 words)


Фрэндж (, , ицlэдыдэр псоуэ — Фрэндж Республикэ ()) — къуэхьэпӀэ Еуропэм щыщ къэрал. Къалэ lаташъхьар — Пэриж. Къэралым ицlэр джэрмэн лъэпlкъ франкхэм къахокlыр, Фрэнджым инэхъыбэ джылэ дэсыр галл-романску зэхэпхъа шъхьакlэ, ябзэр романскэ группэм щыщ.

Джылыу дэсыр — милыуан-65,4 (2010-нэ гъэмкlэ), абы 90 % — Фрэнджым иджылэ. Диныр — нэхъыбэр католикхэ (76 %). Хабзэкlэ къэралыр — пэлатитl парламент (Сенатрэ Къэрал Хасэрэ). Къэралыр 26 хэкукlэ гуэча.

Фрэнджым и нэхъыбэ шlыпlэр Еуропэм и къуэхьапlэм хэлъ, гъунапкъэхэр ишъхърэ-къуэкlыпlэмкlэ Белгэм, Луксебыргым, Джэрманэм иде ирокlуэ, къуэкlыпlэмкlэ - Джэрманэм Шыуецарэм , ипшъэ-къуэкlыпlэмкlэ Монакомрэ Урымымрэ ипшъэ-къуэхьапlэмкlэ Эспаниэмрэ Андоррэмрэ.

Иджырей къэрал дэмыгъэм дышъу, лавр къудамэрэ пхъэмыф къудамэрэ тету, якур джыдэкlэ убыдауэ, а псом яшъхьам жьlуху телъу хьарыфит FR тедзауэ.

Фрэндж ныпыр щыуэ зэхэлъ — шхъуантlэ, хужь, плъыжь. Фрэнджым яхабзэр игъэлъагъу - хуитыныгъэ, цlыху хъуар зэхуэду - зэшъхьащымыту, зэкъуэшыныгъэ.

Хэку 26 гуэча: Аквитаниэ, Бретаниэ, Бургундиэ, Ил-дэ-Франс, Корсикэ, Лангедок-Руссил'он, Лимузен, Лотарингиэ, Нормандиэкlэ, Нормандиэпшъэ, Нор-Па-дэ-Кале, Оверн, Пикардиэ, Прованс-Алп, Пуату-Шаранта, Рона-Алп, Луарэ-Хэку, Франш-Контэ, Центр, Шампан-Арденнэ, Элзас, Перенеем июг. Икъэралгъунэм ипэджыжьэ хэку щыlахэр: Гуаделупэ, Мартиникэ, Реунион, Фрэндж Гуианэ.

Фрэнджым иджылэр 65,4 милыуан мэхъу (2010 гъэмкlэ). 20 щыт джылу дэсымкlэ 192 къэралу (ЛъЗ-м)
Лъэпlкъхэр. 1975 гъэм нэхъыбу дэсар фрэнджхэра, лэпlкъ цlыкlухэм ящыщу элзасхэр, бретонхэр, джуртхэр, флэмандхэр, баскхэр, корсикхэр.




#Article 163: Хоруатиэ (141 words)


Республикэ Хоруатиэ () — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Загреб

Хоруатиэ Еуропэм, Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт.

Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ — Слоуэным, Венгрэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Сербиэм, Боснирэ Герцеговинэрэм, КъущхьэфӀыцӀэм.

Къэралым и инагъыр — 56 594 км².

Ди лъэхъэнэхэм я кӀэдзэгъуэм иджырей Хоруатиэм и шӀыпӀэр Урым империэм хэтт. VIII лъэхъэнэхэм Балкан хы тӀыгуныкъуэм слоуан лъэпкъхэр йохьэ.

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ, 1941 гъм, хоруат националист-усташхэм къэрал Хуит Хоруатиэ траӀуэ, Джэрмэным и ӀэнатӀэгъуэм кӀэту, а къэралыр 1945 гъэм нэс зэфӀэта. ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм яуж Хоруатиэр аргуэру Йугослауым хэхьэжьа, Хоруатиэ Социал Республикэ хуэду.

Джылу дэсым и бжыгъэр - мин 4, 489 (2009 гъэм и къэлъытэгъуэкӀэ).

ЛъэпкъкӀэ — хоруатхэр (89,6 %), сербхэр (4,5 %), боснийхэр (0,5 %), венгхэр (0,5 %), пэмыкӀхэр.

Къэралым и нэхъышъхьэбзэхэр - хоруатыбзэ.

ВКӀуП-р 2008 гъэмкӀэ здынэсар $82,407 млрд.

Валютэр — хоруатиэм и куна.

Хоруатиэ — къэрал унитару щыт.

АдминистрациэмкӀэ хэку 20 ().




#Article 164: Хъыдыжъы (121 words)


Хъыдыжъы () — Урысейм хэт къалэ, Краснодар къэралым хэт, Апшерон куейм.

Джылу дэсыр мин 20, 900 (2008 гъэмкӀэ).

Къалэр Пщышъ ипсыхъуэм дэт, Краснодар къалэм км. 113 пэщылъу, Апшеронск къалэм км. 15-кӀэ.

Къалэ игъунэгъухэр: Краснодар, ТӀуапсэ, Апшеронск, Псыфаб 

Хъыдыжъы къалэр Пщышърэ Хъыдыжъэрэ я псыхъуэхэм дэт, Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ Къаукъазым. И шӀыпӀэр къуэкӀэбгыкӀыу щыт, псы куэд мы ину щежэху. Къалэм ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ уфӀэкӀмэ Ӏушъхьэ гуэрэхэм я лъэгагъыр м. 500 къыщыкӀэдзауэ фӀокӀыр. КъуэкӀэбгыкӀэ къалэм ихъуреягъыр зэрщыту мэз.

ЦӀэр къызхэкӀыр адыгэ псалъитӀым — «Хьэдэ» «Жъы»; абым пылъу къыдэшъыр нэхъыжъу хьэблэм къыдэнэжьахэм я хъыбар, къызэраӀуатэмкӀэ япэрей зэманхэм псыхъуэм идежь, тэнэ деи псым зэкӀиха кхъашъхьэхэм пэкӀэхуэхэт.

ЯпэремкӀэ абдзэх лъэпкъыр щыпсоуэ а шӀыпӀэм. Къаукъаз зауэм идежь шӀыпӀэр урысхэм яубыда щыхъуам станицэ Хъыдыжъыр халъхьа 1964 гъэм, 1949 гъэм станицэм къалэ траӀуэ.




#Article 165: Хы МыутӀэ (170 words)


Хы МыутӀэ (, , ) — ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм щыщ Хы ФӀыцӀэм ибэссеиным, дунейм нэхъ хы цӀыкӀу, икууагъыр 15 м. фӀэкӀкъым.

Пэсырем Хы МыутӀэм алыджхэр Меотий хыкӀэ еджэт, римхэм Palus Maeotis, скифхэм Каргалук, меотхэм Темериндэ (Хым Янэ къырагъкӀыу), хьарыпхэм Натшлах иэ Бахр ал-Азуф, тыркухэм Бахр эл-Ассак (Хы ШхъуэнтӀабзэ; иджыре тырку ицӀэр Azak Denizi), генуэзхэмрэ венециэхэмрэ Mare delle Zabacche. Восточнэ слэванхэм хыр къыщашъар I илъэсишъэм, Хы ШхъуантӀэ траӀуа. Тамэтэрхъэ къэралыр зэрзэфӀэувэрэ Урыс Хы траӀуэ. Къэралыр зэрыкӀуэдрэ ицӀэр бжыгъэрэ зэрахъуэкӀыр (Самэкуш, Салэкар, Майутис..). XIII илъэсишъэхэм Хы Саксин къытонэ. Тэтэр-монголхэм аргуэру кӀэуэ цӀэхэр ират: Балык-денгизрэ Чабак-денгизрэ.

Зы гупшысыгъэхэмкӀэ Чабак-денгизым зэрихъуэкӀауэ: чабак - дзыбах - забак - азак - азов - цӀэр къыхэкӀауэ, ауэ абэ пылъхэкъым. ПэмыкӀ гупшысэгъуэкӀэ азэкыр - тырку псалъэ, лъахъчэ кыригъэкӀыу. Абы пэмыкӀыу Хым иджыри цӀэ иlахэр: Барэл-Азов (псы ШъуантӀэ), Хы Фракий (фракийхэм: генуэхэмрэ венециэхэмрэ къырагъэкӀу), Хы Сурож (СурожкӀэ иджырей къалэ Судакым Кърым дэтым еджэт) Хы Каффа (Каффэр - урым быдапӀу щыта, Феодосиэ къалэм иде Къырымым), Хы Киммерий (киммерийхэм яцӀэкӀэ), Акденгиз (тырку Хы Хужь), пэжьм нэхъ ирагъэхьчыр иджырей ицӀэр Азов къалэм къытекӀауэ.




#Article 166: Хы ФӀыцӀэ (107 words)


Хы ФӀыцӀэ йэ Хы ШӀуцӀэ (, , ал-бз.: Μαύρη Θάλασσα, Εύξεινος Πόντος) — Атлантик океаным хэлъадэ хы. Iузэв БосфорымкӀэ Хы Мраморым холъадэ, яужкӀэ Дарданеллэхэм дэжу Хы Эгеймрэ Хы Курытымрэ яхолъадэ. Керч ӀузэвымкӀэ Хы Мыутlэмрэ Хы ФӀыцӀэмрэ зэхолъадэхэ. Хы ФӀыцӀэм ипсыфэмкӀэ Еуропэмрэ Азиэ ЦӀыкӀумрэ я гъунэпкъыр ирокӀуэ.

Иинагъыр км² 422 000 (пэмыкӀыу зэралъытэр км² 436 000). Ибгъуагъыр ишъхъэрэ лъэныкъуэм къыщыкӀэдзауэ ипшъэмкӀэ км. 580, икӀыхьагъыр км. 1 150. Икууагъыр м. 2 210.

ИӀуфэм Ӏут къэралхэр: Урысей, Украинэ, Румыниэ, Болгариэ, Тырку, Азгъей, Хъырцей джоуэ.

Адрей хыхэм зэрамыхьчыр Хы ФӀыцӀэм м. 150 - 200 нэхъ кууэ псэушъхьа зэр хэмысыр, а кууагъым къыщыкӀэдзауэ сероводород куэду хэту йохыр илъашӀэм нэс.

Кхъухь къухьапІэхэр дэту:




#Article 167: Хыкхъуэ (Псэушъхьа) (190 words)


Хыкхъуэ (лат-бз.: Delphinus delphis, ур-бз: Дельфин-белобочка) — шэрыпl, хы псоушъхьахэм ящыщ.

Хыкхъуэм икlыбыр фlыцlу иэ гъуабджу щыт, иныбэр - хужьыфу. Ибгъу лъэныкъуэхэм гъуэжьыхум къыщыкlэдзауэ псыфэ хъууэ тет ирикlуу. Я фэр здэпсо шlыпlэхэм елъытауэ зэшъхьащыкlыфыну. Я фэр зэр зэшъхьащыкlым шъхьакlэ, хыкхъуэхэр нэхъ къуэлэнхэм ящыщ я фэмкlэ, адрей шэрыпl хы псоушъхьахэм ялъытамэ.

Я кlыхьагъыр м. 2, 4 носыр, я хьалъагъыр кг. 60 къыщыкlэдзауэ 75 носыр.

Хыкхъуэр дуней океаным тэнкlи щопсоу, ауэ инэхъыбэм тропикхэмрэ, абыхэм нэхъ я гъунэгъу лъэныкъуэхэмрэ. Лъэныкъуэ здыхэсхэр я нэхъыбэм джыжьу зэбгырыдзауэ, зэрмыпхауэ щытхэ. Я нэхъиныр Хы Курытымрэ, Хы Фlыцlэмрэ, ишъхъэрэ-къуэкlыпlэ лъэныкъуэ Атлантик океаным, абы пэмыкlыу иджыри къуэкlыпlэ лэныкъуэм Шъэху океаным.

Хыкъуу хъуам хуэд ишхыр бжьэжъей. Нэхъ псынкlыу ерсхэм ящыщ, кхъухьхэр щыкlуэкlэ ягъунэм щыджэгу. Адрейхэми хуэду гупу зэхэтхэ, я хабзэкlэ зэрыlыгъу, гупхэр миным нэсыфыну. Гъэмахуэм зэхокlхэри гуп цlыкlу-цlыкlу зэбгырокl, здызэхэтхэм зэдоlапыкъу, шъхьщожхэ. Зэр кlэлъыплъахэмкlэ зы хыкхъуэр уlагъэ хъуамэ адрей игупым хэтхэр дэlапыкъурэ псым къыдрахьейт, жьы ишэн шъхьакlэ.

Хыкхъуэм икъэхъукlэр сэхьатытlым нэсыфыну. Кlапэр япэ иту къохъухэ, имытхьалэн шъхьакlэ. Къэхъуа яужкlэ анэм дрехьейр, чырым япереуэ жь ишэфын шъхьакlэ. Анэкlэр щылъхуэм идежь адей гупыи хэт хыкхъуэхэр мэхъумэ, къытемыуэн шъхьакlэ шъакlуэ псэушъхьа нэхъ ин гуэрэ. Чырыр илъэсищ хуэдизкlэ анэм дэкlыгъу, зы илъэсыр быдзышэм кlэсу.




#Article 168: Хытхьарыкъуэ (164 words)


Хы Тхьарыкъуэ, Хы тхьарыкъуэ (лат-бз.: Laridae, ур-бзэ: Чайка) — бзу, хы lуфэхэм, псы lуфэхэм щыпсоу. Лъэпlкъ 60 зэшъхьащокlхэ.

Хы тхьарыкъуэм я нэхъыбэкlэ лъэпlкъу хъуари зэхьчхэ. Я пкъыр иныфlу щыт, дамэ къуанчэ-кlыхьху, пэ кlыхь, быду, икlэр тlэкlу егъэзыхауэ щыту, я лъэхъуамбэзэхуакухэр фэкlэ зэгуэту ерсыным шъхьакlэ.

Я инагъхэр см 25 - 81 носыр, я хьалагъыр г 100 - 2 кг носыр. Лъэпlкъым я нэхъ цlыкlур Larus minutus - ихьалъагъыр 100-150 г фlэкlкъым, нэхъ иныр Larus marinus - ихьалъагъыр км 2 фlокlыр. Нэхъыбэм я фэр хужьу иэ псыфэху щыт, шъхьашыгумрэ дамэхэмрэ фlыцlэ хэлъу. Икlыфэ-кlагъымрэ кlыфэшъхьамрэ зэшъхьащокlыр, ишъхьамкlэ нэхъ къуафlцlу щыт, кlыфэ-кlагъыр нэхъ хууэ. Псэушъхьа lазэхэм зэрагугъэкlэ ар бжъэжъейхэм къамышъэн шхьакlэ бзур щышъакlуэм идей.

Дуней псом ишlыпlу хъуам хы тхьарыкъуэхэр щопсохэ. Цlыхур хэресамкlэ, игугъэмкlэ хы lуфэм lусхэ, ауэ бжыгъэ гупсэр къалэхэм дэтlысхьахэ: свалкэхэм, скотобойняхэм, губгъуэхэм щопсоухэ lус лъыхъу цlыхум игъунэгъу. Апхуэду псынкlыу цlыхум игъунэгъу lус зэригъуэтыфым шъхькlэ хы тхьарыкъуэхэр бжъыгъэкlэ нэхъыбэ хъуа дунейм. Ишъхъэрэ хым 30%, пэмыкlы лъэныкъуэхэм 70% носыр бзухэм я lусыр, бжъэжъей йэшъэ кхъухьхэм къалеяуэ яшхыр.




#Article 169: ХьэпӀацӀэхэр (481 words)


ХьэпӀа́цӀэхэр () — псэушъхьэхэм я зы класс артроподхэм ящыщ, къэлъытэгъуэхэм ящыщхэр: пакӀитӀ, лъакъуих, дамиплӀ (ахэри цӀыкӀу щытыфынухэ иэ имыӀэнкӀи мэхъуфыр). 

ХьэпӀацӀэхэм ящыщу лӀэужъыгъуэ милыуанрэ ныкъуэрэ хуэдиз яшъэр. ХьэпӀацӀэхэр гуп нэхъ индыду щытхэ лӀэужъыгъуэхэм я бжыгъэкӀэ дунейпсом, адрей псэушъхьэхэм ялъытамэ, темыпсэлъыхьауэ, хэшъыкӀыгъуэ ирамытауэ иджыри лӀэужъыгъуэ милыуан 30 хуэдиз къалъытэр, зэрыхъумкӀэ ар 90% мэхъур дунем псэушъхьэ форму тетым. ПэмыкӀ нэхъ яужырей лэжъыгъэхэм хьэпӀацӀэхэм я лӀэужъыгъуэхэм я бжыгъэр нэхъ макӀыу къаӀохур милыуан 6 щыкӀэдзауэ 10 нэгъунэ.

ХьэпӀацӀэхэр дунем и лъэныкъу хъуами щыгъуэтыфынухэ, ауэ хым макӀыу щыпсоуным еса лӀэужъыгъуэхэр. ЦӀырэ-цӀырэхэм ящыщу лӀэужъыгъуэ 5, 000 хуэдиз щыӀэ (anisoptera, homoptera), дамэзандэхэм ящыщу 20, 000 хуэдиз (caelifera, gryllidae), lepidoptera ящыщу 120, 000 хуэдиз (хьэнтрабгъуэхэмрэ хъунхэмрэ), дамэтӀуанэхэм ящыщу 120, 000 хуэдиз (бадзэхэмрэ аргъуейхэмрэ), hemiptera ящыщу 82, 000 хуэдиз (мешъымхэр, aphididae, сicadidae), цӀывхэм 350, 000 хуэдиз (scarabaeidae, тхьэгъэлэджхэр), hymenoptera 110, 000 хуэдиз (бжъэхэр, къадзыгъуэхэр, хъумпӀэцӀэджхэр).

ХьэпӀацӀэхэм я кӀыфэр нэхъ гу еплъытэфыну щыуэ зэхокӀыр (тагмакӀэ яджу): шъхьэ, пкъы, ныбэ джоуэ, а псоми зэхуэдизу экзоскелет ятелъу.

Экзоскелетыр быдапӀу хьэпӀацӀэхэмрэ пэмыкӀ артроподхэмрэ я пкъыр зышъу щытыра, я кӀыфашъхьэ псом телъу. ХьэпӀацӀэхэм зэрзэтелъ зэкӀэлъыкӀуэгъуэр зэхэгъэзыхьауэ щыт; гукӀыӀумкӀэ ахэр: базал мембранэ, эпидермис, кутикулэ; целулар зэтыру зэхэт къуэдер эпидермисыра; адрейхэм селулар яхэмылъу щытхэр, абым яхэтхэр: хитин, без, меланин, скелеротин, артроподин. Скелеротиныр быдэгъуэ, пкъыгъуэ ириту щыт, мыхьэнэ зытӀущ зэрехьэ — псэушъхьэр ехъумэ, скелет мускулхэри еӀыгъыр; шӀым щыпсо хьэпӀацӀэхэм ядежьи экзоскелетыр къахошъхьэпэ я кӀуэцӀыр имгъушъыкӀыным къихъуму. Экзоскелетыр илъэс милыуан 550 зэӀэбэкӀамэ къэхъуа, и зэфӀэувэныгъэм мыхьэнэ бэуэ хилъхьа адаптациэ радиациэмрэ, артроподхэм дунем я пӀэ яубыдамрэ. 

ХьэпӀацӀэхэм я шъхьэр лъэныкъуитху зэгуэхьахэм къахэкӀа. А лъэныныкъуэхэм ящыщу къэнауэ плъытэ хъунухэр: пакӀэхэр (), жэгъу гуэгъуищ — зэмыгуэкӀ жъэгъушъхьэр иэ мандибулхэр (), жэгъу гуэгъуитӀ зэгуэкӀхэр иэ маскилэхэр (), кӀагъ Ӏупэ (). Жэ зэхэтыкӀэр зытӀущу зэшъхьэщокӀхэр: едзэгъухэр — хэдзэкъэным, шхын быдэ егъэнтрэхыным тегъэпсыхьахэр. Эволуциэ екӀуэкӀам апхуэдэр жэр шхын псыф къуэдейхэм шъхьэкӀи псэушъхьэ гурэхэм зэрихъуэкӀа, ахэри зэшъхьэщыкӀыу: зым дежь кӀэфыныр пхырыугъуэныным тегъэпсыхьахэ (гъуанэдэсхэм, аргъуейхэм пэмыкӀхэм), адрейхэм дежь я шхэныр пхырыугъуэныным емыпхауэ щыт хьэнтрабгъуэхэм хуэду. 

Пкъы () лъэныкъуищу зэхэт — бгъэпэ (), бгъэку (), бгъэкӀэ (). Бгъэм лъапэхэр зэрыпытым шъхьэкӀэ Ӏэплъэпкъым и нэхъыжъыгъуэ ешъыр и инагъыр мускулэ зэфӀэувэхэм нэхъ лъэш яшъу. Лъакъуэхэр пкъым и кӀагъыбкӀэ кӀэту щытхэ, куэпӀэхэм итху я нэхъыбэм зэрзэхэтхэр: куэ (), шхужъ (), кӀэбдз (), лъэнкӀапэ (), лъапэ ().

ХьэпӀацӀэхэм я дамэхэр () я сурэткӀэ кӀыфэ гукӀыӀум псыгъуабэ къыхэкӀыгъу щытхэ, хуэкӀэхэмрэр бгъэ склерит зызэдзэкӀахэмрэ япышъаху. Я нэхъыбэм дамэхэр гуэгъуитӀу щытхэ: япэрытхэмрэ (бгъэкум пытхэр), яужырытхэмрэ (бгъэкӀэм пытхэр). Дамэхэр фэ псыгъу зэфӀэтхэ (), быдэгъуэ язытыр бзэпс псыгъуэ ярикӀуэхэра, дамэм и пкъыгъуэ хъуху. Бзэпс «тхыпхъэм» зэхъуэкӀыгъуэ бжыгъэ техуа, бэуэ зэкӀэкӀху иэ бзэпс гуэрэхэр кӀуэду, я лъэныкъуэр зэрахъуэкӀыу, зэхыхьэху иэ пэмыкӀ къехъулъу. Абым пэмыкӀыу дамэм «къумшъхьэфэ» къишту хъуа — дамэм бзэпс и бгъуагъкӀэ хэлъауэ хъуар ипэмкӀэ ехахэ, и меканикэ зэфӀэтыкӀэм лъэшыгъуэрэ аэродинамикэ езыттэмрэ. Нэхъ куэддыду къумшъэфу зи дамэ хъуахэр hymenoptera-хэмрэ дамэтӀуанэхэмрэ. ЛӀэужъыгъуэ куэдхэм я зэхъуэкӀыгъуэр пэмыкӀыу хъуа, лъэтэныр псоуэ яужырыт дамэхэм ятуху зызэрахъуэкӀа, я япэрыт дамэхэр быду, Ӏэбжъанафэ дамэтелъ ( хъуахэ, я яужырыт дамэ къутэгъуафӀэхэр яхъуму щымылъатэм дежь абыхэм якӀэлъху. Бжыгъэм ядежь дамэтелъхэм я бзэпсхэр яфӀэкӀуэда (цӀывхэм, дермаптерэхэм).




#Article 170: Хэкумэтх (225 words)


Хэкумэтх - шъэныгъэ, ШӀыгу зэгъэшъэным теухуауэ, дунем бзэхэм я нэхъыбэм шъэныгъэм цӀэ зэрихьэр географиэ пэс. ал-бз. къыхэкӀам γεωγραφία, зэдзэкӀамэ адыгэ псалъэм теху мыхьэнэ хэлъыр γῆ — ШӀыгу, γράφω — сотх/стопсэлъыхь. 

Еуропэм щыщ шъэныгъэ лэжьыгъэхэм куэд халъхьэ хэкунэтхым и ележыным абыхэм ящыщ нэхъ цӀэрыӀуэхэр: Анаксимандыр, Аристотел (япэреуэ гупшысыгъуэ къыхэзгъэкӀар ШӀыгум топ сурэт иӀу), Кратес Маллас абыхэм пэмыкӀыу Птолемей Клаудий («Географиа» яцӀу томий къыкӀигъэкӀа, хэкумэтхыцӀу миний иту, пӀэуэ 400 иту), Страбон, хэку тепсэлъыхьыным и япэрей хулъхугъэ. 

Курыт лъэхъэнэхэм XV ядежь, алыджхэм я лэжьыгъэхэр ящыгъупшэжьат, хэкумэтхым и лэшыгъэр къуэкӀыпӀэмкӀэ екӀуэкӀат, хьэрыпхэм ядежь. Шъэныгъэ лежьыгъэхэр, зекӀуэ цӀэрыӀуэхэр къахэкӀат, абыхэм ящыщ: Ибн Сина, Бируни, Идриси, Ибн Баттута. Венециэм щыщ щэхуакӀуэ Марко Полом еуропейхэм къахуигъуэтат КъуэкӀыпӀэ Азиэр.

XV-XVII лъэхъэнэхэр хэкумэтхым и зыкъэӀэтыгъуэ Ӏэшъагъэ-шъэныгъэ епхауэ хъуамкӀи. Хэкумэтхыр нэхъышъхьэ шъэныгъэ хъуа, дунем и шӀыуэ и джылу хъуамрэ хэшъыкӀыгъэ хэлъ хъуа. 

XVII-XVIII лъэхъэнэхэм шӀы кӀэуэ лъыхъэнхэр къэралыгъуэ Ӏоху зэфӀэуват Еуропэм и къэрал лэшхэм. Гулъытыгъэ ирату кӀадза фиксациэм, шыпӀэтхыгъагъэм, шъэныгъэ щыӀэхэр гулъытыгъуэкӀэ зэхэгъэхьэным зыуэ. Ипшъэ материк лъыхъуэныр Аустралиэмрэ Хы ТӀыгуэимрэ я къэгъуэтынымкӀэ иуха. 

XIX-XX лъэхъэнэхэм шӀыпӀэ кӀэуэ къагъэтхэм теориэм теухуауэ хуабжу гулытыгъэ иратхэт, хэкумэтх хабзэхэр ирагъэжьат (Гумболт Александыр, Риттер Карыл, Реклу Элизэ, Иоганн Генрих фон Тунен). Фактым и тепсэлъыхьынымкӀэ хэкумэтхыр зэфӀэкӀтэкым абы лъандэрэ, гурыӀуэгъуэхэри иратыным пылъхэт.

Физикэ хэкумэтхым и япэрей лэжьыгъу щытыр хэкумэтхым и пкъым шхьэщылъыра, и дуней зэхэтыкӀэр, хэтхэр, хиубыду хъуахэр.

Лъэпкъыгъуэ хэкумэтхым и нэхъышъхьэ лэжьыгъэхэр зытеухуар цӀыху зэхэтыкӀэм и зэгъэзэхуэныгъэм, шъэкӀыкӀыгъэм пылъыным, ахэр: 




#Article 171: Цей (125 words)


Цей (ур-бз: черкеска)

Цейр лъэпlкъым ди напэ. Джыпсту шъхьадж ишъхьа къызэрхуэкlу цейр зэрахьа. Япэ кlышъэ цейм ифэкlэ зезыхьар къацlыхут: Хужь (Пщы), псыфэ (хужьым нэхъ хуэкlуэ) плъыжь, фlыцlабзэ (къуафцlэ) (Лъакъуэлъэш иэ Уэркъ), псыфэ, фlыцlэ, гъуабджэ (лъхукъуэлl). (Цей къуэлэн, шхъуантlэ, удзыфэ, гъуэжь иэ пэмыкlы фэ зэрахьу щытакъым адыгэм!). Цейр лъэгуанджэм нэсу иэ кlыхьу, лъапэм нэс джыпlа хъууэ ядт. Бгъэр къихауэ, lашъхьар бгъуэуэ lапшъэм нэсу иэ нэхъ кlыхьу. Ибгъэ лъэныкъуитlым хьазырхэр (куэдым ягъэгъуащэ хьазырыр адыгэ псалъу ялыту, хазырыр хьарып псалэ) традэт блырыблу иэ нэхъыбу. Езы хьазырылъэхэр пэмыкlы фэуи яшъу хъут, шъагъэр ишъхьамкlэ традэжьу. Цей къуапэмрэ lашъхьамрэ ихъуреягъкlэ уагъэ къырадыхьт, нэхъ лъэпlкъ бейхэм дышъэ иэ дыжьын шъагъэкlэ. Цейр хуэфlу ядт, хуиту зэрахьатэкъым, пlкъэм фlыуэ фlэсу, кlыбыр иlыгъу бгым нэгъунэ кlуэт, бгъэр здиухым иде, ныбэр зэхуишъу кlыlу ирадэт, кlыlуитху хуэдиз.




#Article 172: ЦӀэмэз (146 words)


ЦӀэмэз () — Урысейм хэт Краснодар къэралым и зы къалэ.

Джылу дэсыр 228, 243 (2009 гъэмкӀэ).

Къалэр ЦӀэмэз-хыжъэм Ӏулъ, Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм.

VI ди лъэхъэнэм ипӀэм ЦӀэмэз-хыжъэм синдхэр щыпсоуа. ШӀы-лэжьыгъэм, щэхуэным пылъху, алыдж лъэпкъымрэ абыхэмрэ зэпылъу.

V ди лъэхъэнэм ипӀэм синдхэм я къэрал зэфӀоувэр.

V ди лъэхъэнэм ипӀэм иджырей ЦӀэмэзым идежь къалэ Бата зэфӀоувэр Боспор къэралым и къалэ гунапкъэм Ӏут. Къалэм дэсхэр щэхуэным пылъ, алыдж куэду дэс.

II ди лъэхъэнэм ипӀэм Батам аланхэр къытоуэри зэхакъутэ.

II ди лъэхъэнэм ипӀэм иджырей адыгэцӀэр къытонэ хыжьэм. Адыгэ лъэпкъхэм хазархэр, къэзанхэр къатоуэ зэпыт, къалэр хом-хомурэ яубыду езы адыгэхэр ӀуашъхьэхэмкӀэ хэкӀху.

XIII лъэхъэнэм ЦӀэмэз-хыжъэр къэзанхэм яӀыгъ. ЦӀэмэз и псыхъуэм идежь быдапӀэ Батарио ягъэувыр. БыдапӀэр урымхэм (генуэзхэм) яшъыр а лъэхъэнэхэм щэхуэн гъогу КъуэкӀыпӀэмрэ КъуэхьапӀэмрэ язэхуаку дэлъахэр яӀыгът. А быдапӀэр адыгэхэм я зэкӀуэхэм зыщахъумэн шъхьакӀэ ягъуват.

Къалэ закъуэм и быдапӀэм щымыхъукӀэ тыркухэм я ӀанатӀэр фӀэкӀтэкъым, къалэм ихъуреягъ шӀыпэм натхъуэдж лъэпкъыр ису щыта.




#Article 173: Чарли Чаплин (116 words)


Чарлз Спенсэр Чаплин (, нэхъ къызэрацӀыхур Чарли Чаплин; 1889 мэлыжъыхьым и 16 — 1977 дыгъэгъазэм и 25) — цӀэрыӀуэ американ артист, режисор, продусер.

Къыздэхъуар Лондоным, артист факъырэ унагъуэм. Илъэсибгъу щыхъум идежь сабий ансамбл «Ланкашир щыщ кӀалии»-м хохьэ. Абым щыджэгуныр дэкӀыгъу кӀэт и лэжьапӀэхэм: газетыщэ, унэӀут, дэӀэпыкъуэхъхэмкӀэ.

Кином япэдыду здыхэтар «Зэрыпсоун къэлэжьын», 1914 гъэм трахар. А гъэм кино 34 хэту зтрихат, яужым цӀэрыӀуэ хъуауэ комик джэгуакӀуэ хуэду. Эталон сурэту иӀар дэхьэшхын хьэулей кlалэ амплуа, пӀыӀэрэ бачрэ иӀу.

Илъэс текӀауэ Чаплиныр кинокомпаниэ «Миучуэл»-м хохьэ.

Чаплыныр америкэм и гражданинтэкъым. Консервативхэм ящыщ АШЗ-м и джылэхэм хуэныкъуэкъу хъуахэ и кино «Диктаторышхуэ»-м, абым фашизымым и Ӏэягъэр къыгъэлъагъу Гитлерыр кӀэнкӀалъеуэ пародиэ ишът, пэмыкӀыу иджыри кино «Мсие Верду» 1947 гъэм трихар апхуэду критикэм техуа.




#Article 174: Шам (659 words)


Хьэры́п Респу́бликэ Шам () — КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум хэт къэрал. И къалэ нэхъышъхьэр Дамаск - дунейспом джылэ здыдэс къалэ нэхъышъхьэхэм я нэхъыжъ. 

Шамыр КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум хэт къэрал, и инагъыр зэрыхъур мин 185,2 км², и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэр Хы Курытым и Ӏуфэм Ӏохьэ, и гъунапкъэхэр дырикӀуэхэр: ипшъэ-къуэхьэпӀэмкӀэ - Ливанымрэ Исраэлымрэ, ипшъэмкӀэ - Йорданым, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Иракум, ишъхъэрэмкӀэ - Тыркум. 

И шӀыпӀэр лъэныкъуитӀу егуэчыр Ан Нусариа тхым и Ӏуашъхьэхэм, и къуэхьэпӀэ лъэныкуъэр псыкӀэ бэуэ къигъану, къуэкӀыпӀэр гъушъэгъу ишъу. Къуэладжэшхуэ шӀыгуфӀ илъу и ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэлъ, км 130-кӀэ ирикӀу тыркуэй гъунапкъэм щыкӀэдзауэ Хы Курыт ӀуфэмкӀэ ирокӀуэ ливиэ гъунапкъэм нэс. А хэкум дежь къэралым и аграриу хъуар хэту джыпӀэ хъуну. 

Къэралым и псы нэхъ иныр Еуфрат, абым 80% къэралым псыуэ иӀэр хэлъ, И сэмырабгъумкӀэ хэлъадэ псы нэхъ инхэр Балихрэ Хабуррэ, Тыркуэйм къыхожхэр. ИжьэмкӀэ хэлъадэ псыхэр гъатхэ къуэдеймра я псыхъуэхэм псы щежэхыр. 1973 гъэм Шамым псыубыд Табакам Дам яшъын яуха, абым псыхъурей Эл Асадыр еӀыгъ, абым и кӀыхьэгъыр км 80 хуэдиз мэхъур и бгъуагъыр км 8 хуэдизым нос. 

Хьэйуар нэхъыбэм гъушъэгъу щыт. Курытыгъу илъээсым уэуэ къехыр мм 100-м фӀэкӀкъым. Темперэтурэ курытыр шӀычылэм - +7,2 °C, мэкуауэгъуэм - +26,6 °C.

Шамым и тхыдэм бжыгъэрэ яубыдауэ щыта - мысырхэм, канаанхэм, арамейхэм, Ӏэссирийхэм, вавилонхэм, къажэрхэм, алыджхэм, урымхэм, набэтейхэм, византийхэм, хьэрыпхэм, джорыдзэхэм, яужым Уэсмэн империэм и ӀэнатӀэм кӀэта. 

Мыслимэныгъэр Шамым 661 гъэм ихьа, Дамаск Халифатым и къалэ нэхъышъхьэ щыхъуам, Ӏумаядхэм я ӀэнатӀэгъуэм щыгъуэ. А зэманыгъуэм Халифатыр къэрал лъэшышху щытт, Пиреней хы тӀыгуныкъуэм щыкӀидзэти Азиэ Курытым нэст. Дамаскыр хьэрып къэралыгъуэм экономикэмкӀи, шъэныгъэхэмкӀи шъхьэщыт хъуа VIII лъэхъэнэм, дунем и къалэ нэхъ инхэм ящыщу. 750 гъэм Ӏумаядхэр Аббасхэм трамыхуа кӀышъэ, яужым къалэ нэхъышъхьэри Багдад яхьа. XIII лъэхъэнэм и кум Дамаскыр МамлыкӀу империэм и куейм и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур. 1400 гъэм Шамым монголыдзэр тоуэ. Темырлэным къалэр зехекъутэ, ехъункӀри мылъку хъуар Самаркандым дечыр. 1517 гъэм Шамыр Уэсмэн империэм и ӀэнатӀэм кӀохуэм илъэсишъэ зытӀущкӀэ.

Япэрей дунейпсо зауэр иуха яуж Уэсмэн империэр кӀэху зэгуэхун кӀедзэ. 1920 гъэм хьэрып пэштыхьей Шам мэхъур и пэхтыхьу техьэр Фейсал I-й Хашимий лъэпкъым щыщ, яужым Иракум и пэштыхь хъуа. Шамым хуитыныгъэ куэдрэ иӀэкъым. Мазэ зытӀущ текӀауэ фрэнджыдзэм Шамыр оккупациэ ешъыр. 1922 гъэм Лъэпкъхэм я лигэм унафэ къыдегъэкӀ Тыркуэйм Шам лъэныкъуэгъу иӀыгъар Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ яхуигуэчу. Британиэшхуэм Йорданымрэ Палестинэмрэ лъыса, Фрэнджым - иджырей Шамымрэ Ливанымрэ. 1936 гъэм Фрэнджымрэ Шамымрэ тхылъ кӀатхэ Шамым и хуитыныгъэр къыхэкӀыу абым, ауэ 1939 гъэм Фрэнджыр кӀогъуэжьри игъэзанкӀэкъым тхылъым кӀитхар. ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм и зэманыгъуэм Фрэнджым и къэрур мэкӀуэдыр, Шамым зыкъэӀэтыгъуэ йокӀуэкӀ хуитыныгъэм шъхьэкӀэ. 

Шам хуитым и президенту техьар Шукри Ӏэл Куватли. 1947 гъэм парламентым лэжьэн щӀидза. Президентым и ӀэнатӀэгъу къэрууэ хъуар Шамым и Лъэпкъэгъу-социал партиэ. 

Шам джылу дэсым и бжыгъэр 2007 гъэмкӀэ зэрыхъуар 19 405 млн цӀыху. Хэрыпхэр 80% мэхъу дэсу хъуам. ПэмыкӀ лъэпкъ нэхъ ину бжыгъэкӀэ кӀуэр курдхэр - 10% мэхъухэр, ябыхэм я нэхъыбэр къэралым и ишъхъэрэ лъэныкъуэм дэсхэ, куэдым я бзэр зэрахьэхэ, Ӏэссирийхэр 3% мэхъухэ. Адыгу мин 400 хуэдиз дэс, ермэлыуэ мин 200 хуэдиз, ингучу минитху хуэдиз. А лъэпкъхэм щымыхъукӀэ Тырку гъунапкъэм и лъэныкъуэм дежь къалэ Хьэлебымрэ Латакиэмрэ мин 900 хуэдиз тырку дэсхэ. 

ЭкономикэмкӀэ къэралым и Ӏохур къэлъытэгъуэкӀэ фӀыуэ зэфӀэту щыт. ВКӀуП-ыр зэрыхъуар млрд 71, 7 АШЗ-м и доллару, ВКуП хэхъуэкӀэр 2005 гъэм зэрыхъуар 2,3%.

Къэралым фӀыуэ зэфӀэгъувауэ щытхэр: фатэгыным и экспорт, фатэгын къыкӀэхыныр хохъуэ кӀэлъыгъуэ кӀэуэ зэрагъуэтам шъхьэкӀэ, къыдэгъэкӀыгъэуэр хохъуэ зэпимыуду, аграриэр лъэшу, сэбэпыгъуэкӀэ зэфӀэгъува.

Къэралым и лъэпауэгъуэхэр: дзэ Ӏыгъыным уасэшхуэ техуэхэм экономикэм йохьэлъэкӀ куэду, коррупциэр, хамэ къэралхэм я инвестициэ зэримыӀэр, джылэм и хэхъуэкӀэр ину зэрекӀуэкӀыр, псымкӀэ хуэныкъуэгъуэ зэкӀэлъыпыт, лэжьапӀэншу (20%), реформэхэр хому зэрекӀэкӀыр.

Шамыр куей 14-кӀэ мэгъуэчыр, абыхэм я тхьэмадэхэр къэралкӀуэцӀ Ӏохугъуэ министериэм хехыр, куей къэс езым и парламент иӀэ. Кунейтрэ куейр Исраэлым оккупациэ ишъауэ иӀыгъ, куейм и лъэныкъуэ гуэрэхэр ЛъЗ-ым и ӀэнатӀэм кӀэт.

Къэралым и нэхъышъхьэ дзэзэшэр прдезидентыра. Къулыкъур дзэм еджэгъуэкӀэ яхьыр. Шъауэхэр илъэситкӀэ яхьыр къулыкъур я ныбджыр илъэс 18 щырикъум, ауэ, шъауэ дачым зыкъуэш иӀу щытмэ, имыӀэмэ унагъуэр зэӀыгъу рауэ къалъытэри къулыкъу хьыныр техуэкъым. 

Дзэм и бжыгъэр зэрыхъур мин 320 цӀыху (16-рей дунем). 

Совет Зэгуэтхэр щызэхэкӀахэм, Шамым япэреуэ дэӀэпыкъутэр ӀэшэкӀэ къэралым и дзэм и Ӏохур Ӏэуэ зэӀыхьат, иджыпсту Урысейр аргуэру япэреуэ щыт Шамым Ӏэшэ къыздищэхур.

Дзэр зэрзэхэкӀыр: ЗекӀуэдзэ, Уэгузауэдзэ, Хыдзэ, Уэгу теуэгъуэм пэщытыдзэ.




#Article 175: Шъэт-Къалэ (192 words)


Шъэт-Къалэ () 1777-1935 гъ. — Ставропол-Кавказкэ, 1935-1943 — Ворошиловск. Ставропольскэ къэралым инэхъышъхьа къалэ.

Шъэт-Къалэ 366 мин цlыху дэс, ар Урысе Хэкум джылэ бжыгъэ 2002 гъэм зэрагъэкlуэкlамкэ. Пэмыкlыкlэ 450 мин дэсу ялъытэ.
Къалэм дэсхэр:

Япэдыду къэна Шъэт-Къалэм иплан тхыпхъэр 1778 гъэм щыщ, тедзамкlэ а зэманым нэхъыфlым хуэфашэт быдапlэ яшътэр. кlыхьу шъауэ къушъхьахъу лъэныкъуэмкlэ зы гъунэр плъэуэ, адрер къэлмыкъ губгъуэм хуэгъэзауэ. Ихъуреягъыр дэтlыкlауэ абы 3,5 м. икуагъу, 6 иэ 9 м. ибгъуагъу. Быдапlэр здагъувынур фlыуэ къыхахат, бгы здытетыр ихъуреягъымкlэ нэхъ лъагэт. Джэкэмкlэ къуэ куу иат Ташлы псыр ежэху, занду къуэкlыпlэмкlэ ехуэху къутырыр здэщытым иде. ипшъэмкlэ, апщыгъуэм нэхъ зыхуэсакъ лъэныкъуэмкlэ къуэуэ щы Мэмайкэ, Мутнянкэ, Жэлэбовкэ псыхэм, быдапlэм ипашъхьам ирикlуэт. Зы псыр быдапlэм и нывэкъалэм де ежэхт, хьаблэм псыну къыкlэжт иджыпсту абде Совецкэ, Дзержинскэ, Жуковэ, Октябрскэ Револуцие урамхэр тет.

Тэнэ деи апщыгъуэм быдапlэ здашъым, игъунэгъу къутырхэр тыст. Апхуэду 1778 гъэм Шъэт-Къалэ иде, Хопёрскэ дзэм иштабыр здыщэам, 197 унэу къэзакъхэмрэ урысхэмрэ яуэ, гын здыкlэлъ шlунэ, тучанитl джоуэ дэтт.

Иджыпсту Шъэт-Къалэ и экономикэр зтетыр 400 хуэдиз предпиятие. Гъэ кlуахэм хъушъхъуэ здашъ цеххэр зэlуаха. Лэжьыгъэр илъэс зтlущ блъэкlам 1,6 дэкlуея. Зэр къэралу и производствэм Шъэт-Къалэ и lахьар 24 %. Абы пэмыкlыу Шъэт-Къалэ дэт Северо-Кавказым и lаташъхьа офисыр Урысей СберБанкым.




#Article 176: Шы (1777 words)


Шы () — псэущхьэ, мылъапэтӀуанэхэм ящыщщ, Ӏэсэ хъуауэ зи закъуэ къэнэжа лӀэужьыгъуэщ шы Ӏэлхэм щыщ дунем къытемнэжахэм хуиту псоуэ. Шыр илъэс блэкӀа милыуан 45-55 хуэдизым зэфӀэуващ, зы псэущхьэ мы иным къыхэкӀауэ иджырей гъэщӀэгъуэным нэсауэ. ЦӀыхухэм Ӏэсэ ящӀын щыщӀадзар шыхэр илъэс 4, 000 ди лъэхъэнэм я пэм. Шыхэм я нэхъыбэхэр Ӏэсу щыт щхьэкӀэ, къэнэжауэ щыӀэ зы закъуэ шы Ӏэл лӀэужъыгъэ Пржевалскэ и шы, хуиту псэуэ ауэ Ӏэсэ шыхэм къатекӀауэ щытыр. 

Шыхэм я Ӏэплъэпкъыр лъэшу щытщ, кӀэху, псынщӀэу щытыфыным теухуауэ, ар сыт щыгъуи къащхьапэт захъумэным папщӀэ нэмыкӀ псэущхьэхэр щащакӀуэм ядеж, абым нэмыкӀыу я шэным хэлъ: жэн иэ зауэн.

Шыхэр () псалъэм мыхьэнэ зэрихьэмкӀэ — дунейм щыпсэу закъуэ псэущхьэ лъэпкъ шыхэм ящыщ е мылъапэтӀуанэхэм (), зэхэдзыгъуэкӀэ мылъапэтӀуанэхэр (). Унагъуэм и тӀуанэ цӀэм зэригъэлъагъуэмкӀэ гулъытэгъу псэущхьэхэм ядеж щытыр я лъакъуэхэра, зы лъэхъуамбэшхуэ Ӏэжьанэ бгъуэ тету. Щхьэр кӀыхьу щытщ, нэӀур хуэпсыгъуэкӀыхьу. Куэдрэ шыхэр цӀыхум нэхъ къыхуэщхьэпӀэ псэущхьу и гъащӀэм щытащ, ауэ меканикэм зэфӀэувэн зэркӀидзэрэ шыхэм я щӀэсэгъуэр кӀуэд хъуа. Псалъэ зытӀущ шыхэм теухуауэ: бзыр - шыбз, шым и шырыр - шыщӀэ, шы сэкӀар - алашэ. 

Шыхэр губгъуэшхуэхэм, прериэхэм исын нэхъ я щӀасэщ, ящакӀуэ псэущхьэ къатеуэ хъумэ хуиту зэрыжэфынухэм хуэду щытыным щхьэкӀэ.

Шыхэм пылъ шъэныгъэм цӀэ зэрихьэр ипологиэ.

Шым и Ӏэплъэпкъыр бэуэ щӀэныгъэхэмкӀэ зэфӀэгъувауэ щытщ, псалъэ бжыгъэкӀэ зэхэгъэкӀауэ. Абым нэмыкӀыу шы къудейхэм я теухуауэ псалъэ бжыгъэ щыӀэщ лӀэужьыгъуэхэм, я фэм, ныбджым я мыхьэнэр зэрахьэу.

ЛӀэужъыгъуэмрэ, зэраӀыгъымрэ, здэпсомрэ елъытауэ Ӏэсэ шым нобэкӀэ къагъэщӀыр илъэс 25-30 хуэдизщ. Ар гъэщӀэгъуэгъуэ, ауэ, псэущхьэ зытӀущым я ныбжыр илъэс 40 фӀэкӀауи псэуахэщ. Нэхъ жьыдыдэу къэӀуэхугъуэ щыӀэр, гъэзэкӀа хъууэ «Old Billy» шыращ, XIX лӀэщӀыгъуэм щыщу, абым илъэс 62 къигъэщӀащ. Иджырей зэманыгъуэм Гинесс и тхылъ дунейпсо рекордхэмкӀэ хэхьар нэхъ гъащӀэ кӀыхь пони доуэ «Sugar Puff», 2007 гъэм лӀа, и ныбжыр илъэс 56 ирикъуауэ. Шыр къыщыхъуа махуэдыдэм емлъытауэ, гъэлъэгъуэнхэм щыхэтым деж и ныбжыр илъэскӀэ хагъахъуэ щӀышылэм и 1-м щыщӀэдзауэ щӀыгум и ишъхъэрэгъуэм шышъхьэӀум и 1-м шӀыгум и ипшъэгъуэм. А хабзэм хэмыхьэр шууным хэт псэушъхьэхэра, конкуренциэм хэтыфыным шъхьэкӀэ шым и ныбджыр и махуэ къызэрхъумкӀэ ябжыр. Шыхэм я ныбджыр, нэхъ тэрэзу къэшъа зэрыхъынур, хэгъуэщэгъуэ хэмыту и дзэхэмкӀэ.

Псалъэ къагъэсэбэпхэр шыхэм я ныбжым теухуауэ:

ИлъэситӀым фӀэкӀаху шыхэр зэхадзын ящӀыр цӀэкӀэ

Адыгэхэм къагъэсэбэп псалъэхэр, шыхэр зэрзэхагъэкӀымкӀэ (псалъэм папщӀэ, шыбзхэм ятехуэкъым ищӀагъым кӀуэну псалъэхэр):

Ӏэгур дунейпсом стандарту къашта кӀыхьэгъщ, шыхэм я лъэгагъэр зэрапшымкӀэ, зы «Ӏэгур» зэрыхъур см 10,2 иэ дуйм 4-м, шым и лъэгагъыр щӀым щыщӀэдзауэ жалым нэгъунэ. Къэралхэм я нэхъыбэм шыхэм я лъэгагъыр япшыным папщӀэ сантиметырхэр къагъэсэбэпын щӀадзащ, ауэ, «Ӏэгур» иджыри куэдым къагъэщхьэпэщ пшэным папщӀэ, шы цӀыкӀуу хъуахэмрэ понихэмрэ зи лъэгагъыр «Ӏэгуипщым» фӀэмыкӀхэр дуймхэмкӀэ е сантиметырхэмкӀэ япшэ. Дуймищ быщӀ хъуну я зэхуакум дэтхэр пщӀанэ инагъ хуэду макӀуэ, абым папщӀэ, ятхмэ, шым и инагъыр 14,1 - къикӀыр - Ӏэгу 14-рэ дуйм 1-рэ.

Шым и лъэгагъыр зэрапшэр и дэмэгъуэм дежь, пшъэмрэ кӀыбымрэ здызэхуэзэхуэзу и нэхъ лъэгапӀэм. А пӀэр пшыгъу къыкӀыхахар анатомиэмкӀэ нэхъ лъэшыгъу, зызэримхъуэкӀыу зэрыщытым шъхьэкӀэ, шъхьэмрэ пшъэмрэ ялъытамэ, драхьэ-ирачэху щытхэм.

Шыхэм я инагъыр зэпхар лӀэужъыгъуэ зыщыщым, и Ӏусым псом нэхъыбуи зэркӀэлъыплъым. Абым пэмыкӀыу, шыхэр я инагъкӀэ зэрзэшъхьэщыкӀхэр: псынкӀэ зекӀуэшхэр - я лъэгагъыр Ӏэгу 14 щыкэдӀзауэ 16 нэс (142 - 163 см хуэдизу щыт), я хьэлъагъыр кг 380 щыкӀэдзауэ 550 нэсу; зекӀуэ шышхуэхэр - я лъэгагъкӀэ Ӏэгу 15,2 щыкӀедзэ (см 157) куэдыр носыфхэр Ӏэгу 17-м (см 173), я хьэлъагъыр кг 500 щыкӀэдзауэ 600 нэс  ; хьэлъэшхэр - нэхъ индыдэхэра, я лъэгагъыр Ӏэгу 16 щыкӀэдзауэ 18 нэс (см 163-183), я хьэлъагъыр кг 700 щыкӀэдзауэ 1000 нэсыфыну.

Тхыдэм хэту нэхъ индыду щыта хъуныр Шайр лӀэужъыгъуэм щыщ шы «Mammoth» зи цӀу щытар, къащахъуатэр 1848 гъэм. И лъэгагъкӀэ см 220 хъут, нэхъ индыду щыту щачэчам и хьэлъагъыр кг 1,500 хъут. Шыхэм я нэхъ цӀыкӀу дыду хъуар «Thumbelina» ныбджкӀэ зэфӀэува шы, ауэ и инагъкӀэ хэмыхъуар. И лъэгагъыр см 42-м фӀэкӀкъым, и хьэлъагъыр кг 26 мэхъур

Пони - шыхэм парикӀи яшъхьэщыкӀхэкъым. Зэрамыхьч къуэдеуэ щытыр я лъэгагъыра. Дунейпсом пони джоуэ ябжхэр шы цӀыкӀухэра, зи лъэгагъыр дэмэгъуэм дежь см 145 фӀэмыкӀыр иэ Ӏэгу 14,2-м. Ауэ, лӀэужъыгъуэ гуэрэхэр, понихэм ящыщу а лъэгагъым фӀэкӀыфынухэ уэлс кобам хуэдэр, ауэ, тӀум щыгъуи поним хабжэну. Я зэшъхьэщыкӀыгъуэ зэрзэхагъэкӀыр я лъэгагъ закъуэракъым я фенотиприра. Нэхъыбу абы гу лъыптэ зэрыхъунур я сурэтымрэ я шэнымрэкӀэ. Понихэм я шъхьэцыр, кӀапэхэр, цыр нэхъыбэм нэхъ Ӏуву щыт, икӀи я лъакъуэхэр нэхъ кӀэкӀыу щыт, къумшъэхьэр нэхъ хьэлъэ, пшъэр нэхъ бгъуэ, шъхьэр нэхъ кӀэкӀ натӀэ бгъуэ иӀу.

Шым я фэ - цым, фэм, нэхэм я фэр. Нэхъ япэреуэ шым и къэӀохугъуэ щыт. Джэдухэмрэ хьэхэмри хуэду, шым и фэм генетикэ мыхьэнэ зэрехьэ, фэ зэхэлъыгъуэмкӀэ, пигментхэм я зэхэкӀыгъуэмкӀэ джоуэ. Шым и цыр зы фэуэ щыту, ауэ нэмрэ фэмрэ зэщымыщмэ, иэ, пкъым и фэр зыуэ щыту ауэ шъхьэцымрэ кӀапэмрэ яр пэмыкӀмэ, я фэр (сурэт) зэщымыщу щытыфыну. Ауэ, зы фэр (сурэт) нэхъ нэху иэ нэхъ кӀынфӀу щытыфыну, куэду зэшъхьэщыкӀху.

Адыгэхэм къагъэсэбэп цӀэхэм ящыщ, шы  плъыфэм теухуауэ

Шым и фэм теухуауэ гурышхъуэ бэуэ яшът адыгэхэм, абыхэм ящыщ:

Махуэ 335 - 340 хуэдизкӀэ (мазэ 11)шыр псэф. Нэхъыбэм ядежь, шыбзым зы шыкӀэ къелъхур, ауэ зэзэмызэкӀэ тӀуани къохъухэр. Лъхуэныр тэрэзу екӀуэкӀмэ дэкъикъэ 15 щыӀкэдзауэ 45 нэс зэфӀокӀхэр. ШыкӀэ бзыхэр махуэ 2-7 нэхъ кӀэху къохъухэр хъухэм елъытамэ. ШыкӀэм и нэр къэплъауэ дунем къытохьэ, дэкъикъэ зытӀущ текӀауэ, къэхъуа нэуж и лъэ тоувэфыр икӀи зокӀэфыр, быдзычэм мазэ 4-6-кӀэ кӀэс, апкӀэнтӀэху и япэрей дзэхэр къыхокӀыр, япэрыт дзитӀхэр махуэ 8-14 текӀауэ къэхъуа яуж къыхокӀхэ, адрейхэр къыкӀэлъыкӀуэхэр тхьэмахуэ 2-3 текӀауэ, мазэ 5-6 текӀауэ къэхъуа яуж дзэжъхэр къахэпшын кӀадзэ. Япэрыт дзэхэр илъэситӀым я тӀуанэм зызэрахъуэкӀхэр, абыхэм яуж итхэм илъэсищым я ӀтӀуанэм тежь, яужырытхэр илъэсиплӀым я тӀуанэм, абыхэм ядэкӀыгъу дзасэхэри къыхопшхэ; абым яуж ныбджыр дзэхэмкӀэ къашъэ, апэрыт дзэ жэпкъым хэтхэм гъуанэ тетхэмкӀэ, зэбгъэгуэт япу щытхэм илъэс 5-6 токӀхэ, къакӀэлъыкӀуэхэм илъэсиблым дежь, дзэжъхэм илъэсийм, абым яужым гъуэнэхэр апхуэдэ зэманыгъуэ къабзу ишъхьэдзэхэми текӀын кӀадзэ. Илъэс 11-12 щыкӀэдзауэ, дзэуэ хъуам гъуанэхэр щытекӀам, шым и ныбдж къэшъэныр нэхъ гугъу мэхъур. Илъэсищ ирикъуа шыр ӀэплъэпкъкӀэ зэфӀэувауэ щыт.

Шым и скелетым къумшъхьу 205 хэт. ЗэшъхьэщыкӀыгъу щытыр цӀыхумрэ шымрэ я къумшъхьэ зэхэтыкӀэм, шым блыпкъ къумшъхьэ зэримыӀэр - шым и гупэлъакъуитӀыр джабэм лъыпцӀэ увхэмкӀэ пышъауэ щытхэ, и дамэ къумшъхьэри и пкъым тракъузу. Шым и лъэхэмрэ и лъэгухэмрэ гъэшъэгъуэныгъу щытхэ. Я лъэ къумшъхьэхэр, цӀыхум ехэм елъытамэ, зэхуэзанкӀэху макӀуэхэ. Зэхуэлъытэгъуэ шъыным шъхьэкӀэ, шым и лъэгуанджэр къумшъхьэ зэрзэхэтхэр цӀыхум и Ӏэпшъэр зэрзэхэт къумшъхьэхэм хуэдэ къэрабзэ. Апхуэдэ зэхуэлъытэгъуэкӀэ и кӀыбымкӀэ щыӀэ лъэхэри зэфӀэт, и кӀыбым ит лъэгуанджэхэр цӀыхум и лъапшъэмрэ-лъэдакъэмрэ я зэфӀэтыкӀэм хуабгъэлъытэ хъуну. Абым пэмыкӀыу шым и лъэгуанджэ кӀагъхэм лыпцӀэ кӀэлъкъым - фэ, цы, къумшъхьэ, хуэ, хъыщтхэр, зэпыдзэхэр джоуэ а и лъэгур фэ бжыгъэкӀэ зэхэт-зэтеубыдахэм къыхокӀыр.

Шы лъабжьэр - лъэхъуамбэм бжъэгъу телъ, ауэ, Ӏув Ӏэуэ щыту, кератинрэ пигментрэ бэуэ зыхэлъ фэм и шъхьэгъу, Ӏэхъуамбэхэм ятет Ӏэбжъанэхэм яхуэбгъэлъытэ хъуну абымкӀэ. Ауэ, и кӀуэцӀ дыдэм хэт шъхьэгъур, дермэм Ӏухьэм пигментхэр хэлъкъым ар кӀы шъхьэгъура. А шъхьэгъум и целлулахэр зэпамыуду мэгуэчхэр, ахэра бжъэгъум и нэхъыбэр къызхэкӀыр.

Лъэгум и лъапэм щыкӀэдзауэ сантиметрэ тӀу-щыкӀэ дэкӀуэуэ бжъэгъу фэ пӀакӀыу миллиметрэ зытӀущ хъууэ и Ӏувагъыр телъ, абым лъэгур ехъымэ псы зкӀимгъэфу.

Адыгэшхэм я лъабжъэ быдагъэмрэ я сурэтымрэ къыхагъэкӀ адрей шы лӀэужъыгъуэхэм. Адыгэшхэм я лъэгудыгъуэр езы лъабжъэм кууэ, кӀуэцӀым илът, езы лъабжьэр хъуреуэ, лъагу щыту, къумшъхьэм хуэду быду.

Шым и джаныгъэр цӀыхум ем нэхърэ куэдкӀэ нэхъыфӀу щыт. Псэушъхьэшххэм зыщахъумэным есахурэ, дуней зыхэтым, я хъуреягъэм къэхъулӀэм шыхэр яхуэсакъу щытхэ счыгъуи. Я нэхэр адрей шэрыпӀ шӀым щыпсохэм ялъытамэ нэхъ индыду щытхэ, икӀи шъхьэм и бгъумкӀэ щыӀэхэ. Шыхэр я лъэгъукӀэр 350 ° фӀокӀыр, абым 65 ° щыщыр бинокулар лъэгъукӀыу щыт, адрей 285 ° монокулар лъэгъукӀэ. Шыхэм дэгъу джэщми махуэми ялъагъухэ, ауэ фэуэ зэхазыф къуэдер фэхэм тӀу — плъыжьрэ удзыфэрэ, цӀыху нэфыгъэм (далтонизм) хуэду, плъыжь зыхэлъхэр нэхъ къабзу ялъагъур, къуэлэныфу щытхэр удзыфэ хуэду ялъагъу. 

Я тхьэкӀумэхэр лъэшу щытхэ, 180 ° нэгъунэ ягъэзэфху лъэныкъуэ зэщымыщхэм, абыкӀэ 360 ° хъууэ, икӀи абым шъхьэкӀэ я шъхьэр мыхъеуэ къэнэфыну. ЦӀыхум нэхъри нэхъыфӀу мэхэр къакӀыхьэ шъхьэкӀэ, шыхэр я пэм щыгугъэ хутралъхъу щыткъым, нэхъ лъэшу я Ӏэплъэпкъым щытыр я нэхэра.

Шыхэм ӀэфӀагъыр фӀыуэ зэхахыфу щытхэ, Ӏусыр абым шъхьэкӀэ зэхадзыр езыхэм ягу ирихьэр хахын шъхьэкӀэ, я ӀупэхэмкӀэ шыхэм джылэ нэхъ цӀыкӀу дыдэхэри зэхадзыфу щытхэ.

Шыхэм я лӀэужъыгъэхэр бжыгъэ мэхъухэр куэдкӀэ зэшъхьэщыкӀху. Абым пэмыкӀыу шыхэм я тип зытӀущ къыхагъэкӀхэр, нэхъ зытегъэпсыхьам елъытауэ. 1993 гъэм дунейспом 427 шы лӀэужъыгъу тету къаӀохуа.

И Ӏэплъэпкъым, гъэсэным, шхэным елъытауэ езы шыри зэрыхъунур мыхьэнэ хелъхьэ, къыхагъэкӀхэр — хьэлъэзешэш, уанэш, шыгъажэш.

Шыхэм я зэщымыщ лӀэужъыгъэхэр зэрзэхагъэкӀхэр:

Дунейпсом, лъэпкъ бжыгъэхэм шыр лэжьыгъэ бжыгъэхэм шъхьэкӀэ къагъэсэбэпт, и псынкӀагъэр, лъэшыгъэр абым ешъхьэпу. Иджыр къыздынэсым нэхъыбэм дежь псэушъхьэ лэжьыгъэм щыхэдэм нэхъыбу къыхаххэр шыхэра. МакӀыу, зэзэмызэкӀэ хом, зэнкӀэ зекӀуэным щыхуэныкъуэхэм дежь шым ипӀэкӀэ нэхъ шъэху щыт къыдырхэр, выхэр иэ махъшэхэр къагъэсэбэп шым и шэн джаным зэраныгъуэ къыхэмыкӀын шъхьэкӀэ. 

Аутоматикэмрэ механикэмрэ дунер зэрекӀуэкӀам емылъытауэ, шыхэр иджыри къыздынэсым куэду къагъэсэбэпыр хадэ вэным, мэкъу дэшыным, мылъку мыинхэр зэрешэнымкӀэ, къушъхьэхэм зекӀуэнымкӀэ, былым гъэхъуным. Ветеренархэр, мэзхъумэхэр иэ пэмыкӀэ лъэжьыгъэм щыщ хулъхугъэхэр шыхэм куэду яхуэныкъу щытхэ, нэхъ кӀасу ар къызхэкӀыр къушъхьэ лъэныкъуэхэм дежь, гъогухэр гугъу здэщытым. 

Дунейпсом и лъэпкъ нэхъыбэхэм шыхэр я лыми шъхьэкӀэ зэрахуэхэ. Адыгэхэм зэи шыхэр я лым шъхьэкӀэ зэрахуэхэтэкъым, адыгэ шхыни шылкӀэ яупшъэфӀ щыӀэкъым. 

Еуропей лъэпкъхэм шылыр хьэӀус хуэду ягъакӀуэт счыгъуи я тхыдэм, лъэпкъ гуэрэхэм шылымрэ шыбзычэмрэ я шхын къыхах. Шыбзычэм къыхах шхур (къымыс) - цӀыху узыншагъэм къышъхьэпу ялъытэр, джаныгъэ цӀыхум ириту шхалъэ иэ тхьэмбыл къызэузхэм яшъхьэпу. Иджырей зэманым куэдым шыбзычэмкӀэ бгъэкӀэс сабийхэр ягъашхэ. 

Шылым нэхъ кӀасу здыпылъхэр КъукъазкӀыбагъу къэралхэм, Азиэ Курытым, Еуропэм (Фрэндж, Урым, Белгэ). Еуропэ къэрал къебжэкӀахэм Японым, Якутиэм шылыр шын нэхъыфӀхэм ящыщу къалъытэр. Шылъыр тхьэмкӀыгъум къышъхьэпу щыт цӀыхум гъуэжьуз къеуза яуж, шым и шэр шӀэӀэм писыкӀам, шӀэӀэ къызхэхьэхэм и гъэхъужьыным шъхьэкӀэ къагъэшъхьэпэр. 

Шыхэр зэуэхэм япэреуэ хагъэхэн здыкӀадзар Псыхъуэзэхуакум (Месопотамиэ)илъэс минищкӀэ ди лъэхъэнэхэм я пэм. X ди лъ. я пэм абыдежьым япэрей шухэр къожьэ. Абым щыкӀэдзауэ къагъэсэбэпын кӀадзэ зауэхэм лъэпкъу хъуам шыхэр здэпсэуа хэкухэм. Шыхэр къэралыгъуэ мылъку къалъытэн кӀадза: шыфӀ щымыӀэмэ зауэм текӀуэныгъи щыӀэнукъым. Абым шъхьэкӀэ шы кӀэлъыплъыныр зэуэлӀхэм я пшъэрылъ хъуа. ЦӀыхухэм шы лӀэужъыгъэхэр къыхагъэкӀхэр, шыхэр нэхъ лъэшху, нэхъыфӀ хъууэ, я ӀэплъэпкъкӀи я сурэткӀи. 

XX лъэхъэнэм и кум нэс шым и мыхьэнэр хьэлъэзешэ хуэду индыдэ хъуат. ЕДЗ-м и кӀэдзэгъуэм дежь, къэрал зау хъуам я топыдзэхэр, шыхэм зэрачэхэт. 

Шыхэр схуэдэ шӀыпӀэми пхырокӀыфхэр, аутом елъытамэ. Абым шъхьэкӀэ мэзхъумэ гупхэм шыхэр хьэлъэзешу, мылъкузешу къагъэсэбэпхэ. 

Ди зэманым шыхэр полициэм, пэштыхьхэм иэ президентхэм яцӀэ зэтеӀуа шуудзэ гупхэм къагъэсэбэпыр. Псалъэм папшъу къэрал зэфӀэува куэдым я пэлициэм къалэхэм нэхъыбу шыхэр къыхах нэхъ тынчыгъу, аутор куэдым здыхэмыхьэфынум, здэпхырымкӀыфынум дежь шыр счыгъуи хэкӀыфыну.

Лъэпкъу хъуам шы зехуэным епхауэ шытхэтэм пкӀэшхуэ а псэушъхьэхэм хуашъхэт пэсырейдыдэ зэманыгъуэхэм ящыкӀэдзауэ Ӏэшъагъэхэм, уэрэдхэм, таурыхъхэм, усэхэм, лэчтхыгъэхэм шыхэр зыхэтыр бжыгъэ. 

Адыгэхэми хабзэ бжыгъэ яӀа шыхэр хэту. Абыхэм ящыщу къэӀохуа хъунухэр куэд темыкӀауэ лъэпкъым хэлъахэр пщым иэ лъакъуэлъэшым и хьэдэ кӀэлъхьэм хэтамрэ и илъэс хьэдэӀусыр зэрырагъэкӀуэкӀтэмрэ. Хьэдэ кӀэлъхьэм щыгъуэ машэм хьэдэр иралъхьа яуж и шыр щэ ихъуреягъкӀэ къырачэкӀт, яужым Хьэдырхэ ехыжьам и зы къуэхэм ящыщым и адэм и сэшхуэр салъэм къырихти шым и тхьэкӀумитыр пиудт. . ЕтӀуанэ къэӀохугъуэр илъэс хьэдэӀусыр зэрырагъэкӀуэкӀтэра — зэркӀадзэтэр шыгъажэкӀэ, ар къэзыхьахэм (япэрей нэрыбгищым) шы Ӏэмэпсымэ, уанэ, пщылӀ, Ӏэшэ къалъысыфынухэт. Шыгъажэм яуж цӀыхухэр Ӏэнэм хуашэхэт, хьэдэӀусым яуж пщыхэмрэ уэркъхэмрэ я шыхэр Хьэдырхэ ехыжьауэ зи хьэдэӀус ирагъэкӀуэкӀым и къашъхьэм идежь къачэхэти я тхьэкӀумакӀэхэр паудхэт сэшхуэкӀэ, яужым шэкӀ лъапӀэ ятрапхъуэт «шыджанэ». Яужым шухэр гупитӀу зэхэкӀхэти джэгу кӀадзэт, зэкӀэлъежьэху, япэ итхэм я «шыджанэхэр» къытрахыным пылъху, а джэгум яуж пэмыкӀ къыкӀэлъыкӀуэт «дэфэзехьэ шыгъажэ».




#Article 177: ШыкӀэпшынэ (247 words)


ШыкӀэпшынэ (кӀахыбзэкӀэ шыкӀэпщын, пхъэпщын, беслъ-бз. шыкӀэпчынэ) — адыгэ бзэпс Ӏэмэпсымэхэм ящыщ. А цӀэм нэмыщӀу етӀуанэ цӀэ зэрехьэр «пхъэпшынэ».

Уэрэдым къдеуэн, къафэ мэкъамэ къызырыхах адыгэ Ӏэмэпсымэ.

ШыкӀэпшынэр адыгэ лъэпкъым щӀыпӀэшхуэ иубыдт, хьэщӀэщ хабзэм, гъэсэныгъэм пыщӀауэ. ШыкӀэпшынэм еуэфыныр, дэжьыуныр сэбихэм я гъэсэныгъэм хэтт. Нарт хъыбархэм, уэрэдыжьхэм, псалъэжьхэм къэӀохугъуэ куэд къахокӀыр шыкӀэпшынэм теухуауэ, лъэпкъым ижьыжь лъандэрэ зэрхэтар.

И цӀэр псалъищу зэхэлъщ: «Шы», «КӀэ», «Пшынэ» — а псалъэм къеӀуатэ шыкӀэпшынэм и зэхэлъыкӀэ. Иджырей шыкӀэпшынэхэм я бзэпсхэр гъущӀкӀапсэм къыхащӀыкӀ; пэсырей шыкӀэпшынэм и бзэпсхэр шым и кӀэм къыхахт.

Пкъыр, пщэр, щхьэр зы пхъэ такъырым къыхахт (кӀей, кхъужьей, бжейм). ШыкӀэпшынэныбэр — пкъыр къызхэха пхъэми къыхащӀыкӀт е пхъэ нэхъ щабэм (псей, уэздыгъей).

ШыкӀэпшынэм и кӀыхьэгъыр см 70; пкъым и бгъуагъыр см 7—20; пкъым и кууагъыр см 4—8; бзэпситӀыр щхъэм идеж шыкӀэпшынэтхьэкӀумэхэм егъэубыдауэ шыкӀэпшынэлъакъуэм нэс къеххэт, бзэпс фӀэгъэнапӀэхэм нэс, пщэм деж Ӏэпщэпх идзауэ щытт, фэм къыхэщӀыкӀауэ — фэм къыхэщӀыкӀауэ. Пкъым и щӀыбагъым «Мыстхъу» е «Мэзышэ» телът, еуэным ипэкӀэ шабзэр абым щахъу.

Иджырей шыкӀэпшынэр виолончел-скрипкэ оркестр Ӏэмэпсымэхэм ещхьыфу щытщ. И бзыпсхэр гъущӀкӀапсэм къыхэщӀыкӀащ, я бжыгъэри плӀы мэхъур. ШыкӀэпшынэ шабзэри еуропеу щытщ.

А шыкӀэпщынэм и сурэт зэфӀэгъувэным зи лэжьыгъэ хэлъыр Щауэжь Елмырзэщ.

ШыкӀэпшынэм и еуэкӀэр тӀууэ зэщхьэщокӀыр:

ШыкӀэпшынэр куэду къагъэсэбэп Ӏэмэпсымэхэм ящыщ къафэ ансамбылхэм «Кабардинка», «Налмэс», «Меркуриим». Абым елъытауэ шыкӀэпшынэ еуэным и егъэсэныр фӀыуэ зэфӀэгъувауэ щыткъым, здагъасэ къуэдер Ипщэ Къаукъазым и Къэралыгъуэ Арт Институтым НалщӀэч къалэ дэтым. 

Пэсырей шыкӀэпшынэм и зэфӀэгъэувэжын и егъэджэнымкӀэ лъэжьыгъэшхуэ хэзылъхьэр ГъукӀэ Зэмудин. Абы и фӀагъкӀэ Адыгэ къэралыгъуэ Университетым студентхэр щегъасэ, Адыгэ республикэм и ИскуствэхэмкӀэ щӀэлъцӀыкӀу еджапӀу Лъэцэрыкъуэ Керим и цӀэкӀэ щытыми цӀыкӀухэр щегъасэ.




#Article 178: ШэрыпӀхэр (582 words)


Шэры́пӀхэр () — джабэрыӀэ псэушъхьэ классым ящыщхэ, гулъытэгъу адрей псэушъхьэхэм зэрамыхьчхэр зэрылъхуэмрэ (прототериэхэм  щымыхъукӀэ) я быныр шэкӀэ зарыпӀымрэ. Дунейпсом къызэралъытэмкӀэ шэрыпӀ лӀэужьыгъу тетыр 5000 къыщыкӀэдзауэ 5400 нэсу ходиз.

Классификациэ гуэрэхэм шэрыпӀхэмрэ териэхэмрэ () зыуэ къалъытэ, адрейхэм териэхэр хуиту къыхагъэкӀхэ шэрыпӀ классым, прототериэхэм пагъэувху.

Зэрылъхуэмрэ шэкӀэ я быныр зэрапӀымрэ щымыхъукӀэ шэрыпӀхэм иджыри гулъытыгъуэ бжыгъэ яхэлъхэ. А гулъытыгъуэхэм ящыщ пэмыкӀ джабэрыӀэ гуп гуэрэхэми яхэлъ, гулъытыгъуэ гуэрэхэр згуэрэм хэмылъынкӀи хъун, ауэ зэрыз гулъытыгъуэхэр зыми емыхьчу щытхэ, абыхэм ящыщхэр:

Шэрыпхэм я джабэр тхууэ зэхокӀыр — пщэ лъэныкъуэ, бгъэ лъэныкъуэ, бгы, тхыцӀэ, кӀапэ джоуэ. Джейхэм къуэдейхэм тхыцӀэ лъэныкъуэ яӀэкъым. Пщэ лъэныкъуэр нэхъыбэм джабэкъумщиблу зэфӀэт. Бгъэм 10-24 хуэдиз, бгым 2 щыкӀэдзауэ 9 нэсыфыну, тхыцӀэм 1-9 нэс. КӀапэ къуэдем ину я бжыгъэр зэщхьэщыкӀыу здэщытыр - 4 щыкӀэдзауэ (нумин гуэрэхэмрэ цӀыхухэмрэ) 46 нэгъунэ.

Дзажьэ къумщхьэжъхэр бгъэ лъэныкъуэм и къумшъхьэ къуэдейхэм яфӀэтхэ, гупэмкӀэ бгъэ къумшъхьэмкӀэ зэрыубыдауэ щытхэ. 

ШэрыпӀхэм я Ӏэпкъхэр зекӀуэным, ерсыным, лъэтэным, убыдыным шъхьэкӀэ къагъэсэбэпыр. Дамэкъумшъхьэр кӀэщӀу щыт. Ӏэр - Ӏэпшъэ, Ӏэгу, Ӏэхъуамбэхэр джоуэ зэфӀэт. Ӏэпшъэр къумщъхьиблу зэфӀэт, тӀууэ зэкӀэлъыкӀуэху. Ӏэгум и къумшъхьэхэм я бжыгъэр Ӏэхъуамбэхэм я бжыгъэм тохуэ, тхум фӀэкӀкъым. Ӏэхъуамбэшхуэр къумшъхьитӀу щыт, адрейхэр щыуэ зэфӀэтхэ. Джейхэм я къумшъхьэбжыгъэр нэхъыбу щыт. 

Лъэпкъ лъэныкъуэм шэрыпӀхэм я нэхъыбэм шхужъ къумшъхьэр нэхъ кӀэкӀыу щыт лъэм нэхърэ.

ШэрыпӀхэм я жышэн зэфӀэтыкӀэр къурмэкъейрэ тхьэмбылхэмрэ джоуэ зэхэтхэ. Тхьэмбылхэр адрейхэм яхэм зэремыхьчу щытыр я бронхэхэр ину зэкӀэкӀауэ зэрщытхэр, нэхъ пакӀэдыду щытхэр абыхэм бронхилхэра. Абыхэм я кӀапэхэм пӀакӀэ чэмбырхэр хэт - алвеолэхэр, капилархэр бжыгъу ятету. Диафрагмэр нэхъ къыхэщ гулъытэгъу щыт шэрыпӀхэм я Ӏэплъэпкъым, жышэным пӀэшхуэ иӀыгъу.

ШэрыпӀхэм я гур шъхьиплӀу щыт. Сэмэгурабгъурэ ижьырабгъу ныбалъитӀ иӀу, абыхэм пэмыкӀыу сэмырабгъу, ижьырабгъу гупэщылъитӀ. Гушъхьэхэр, лъырыжэхэр гум и валвиэхэмкӀэ зэпхауэ щытхэ. Гум кӀыфэм хелъхьэр оксигенрэ хуэныкъуэ псымхэмрэ, зэрӀыгъыным пылъу. Артериэхэм я гъунэхэр быду щыт, жьейхэм кӀуцӀ валвиэхэр яӀэ. ШэрыпӀхэм зы сэмэгу гъэч аортэм еуэ яӀэ. 

ШэрыпӀхэм я шхалъэ зэфӀэтыкӀэр шхалъэ кӀэтӀи тракту щыт - щӀэпс, жэм щыкӀидзу анусым нэсыр. Шхалъэ зэфӀэтыкӀэм хэтхэр: жэ, Ӏупс гландхэр, къурмакъеир, шхалъэр, кӀэтӀир анусыр джоуэ.

ШэрыпӀхэм я нэхъыбэм дзэ яӀут (джей гуэрэхэм, щындырхъуэхэм, хъумпӀэцӀэджышхэм щымыхъукӀэ). Дзэхэр жэгъукъумщхьэм, угъуэнауэ хэтхэ. Дзэхэр плъыуэ зэщхьэщокӀхэ: пэрытхэр, джанхэр, лъыжьхэр, лъэбжьэгъухэр джоуэ. 

Ӏусыр жэм ихьа нэуж, дзэкӀэ мэхьэдж. Яужым Ӏупс хохуэ, Ӏупс гландхэм къахэкӀым. Абым нэхъ кӀэх ешъыр и егъэнтӀрэхынымрэ, тэмакъым ехынымрэ. Ӏупс гландхэр фӀыуэ зэфӀэту щытыр былымхэм. Къапштэмэ жэмым зы жэшмахуэм Ӏупсу литрэ 60 хуэдиз къыхегъэкӀыр. Псэушъхьэ куэдхэм я Ӏупсыр антисептик шъхьэпэгъу щыт. 

Тэмакъым пхырыкӀа яуж Ӏусыр шхалъэм йохьэ.

ШэрыпӀхэм я нэхъыбэм шхалъэр зышъхьу щыт. Ауэ былымхэм: жэмхэм, бжэнхэм, мэлхэм я шхалъэр шъхьэбжыгъу щыт.

Япэрей джабэрыӀэ шӀым щыпсо хъуахэр амниотхэрат. тхьэмбыл яӀу, лъапэ якӀэту. Амниотхэм я джэдыкӀэхэм кӀуэцӀ мембранэхэр яӀэ, якӀуэцӀым илъ шырым жьы ирагъэшэфу псыми къыхэнэху. ЗэрыхъуамкӀэ амниотхэм я джэдыкӀэхэр шӀыми къагъэнэфыну щытт, амфибиэхэм яхэр псым хэмылъу мыхъу. 

Япэрей амниотхэр къыщежьа хъуныр Карбониферум зэманыгъуэм (). ШӀы зтехьэхэтэр нэкӀыу щытакъым, абыхэм нэхъ пасу псым къыхэкӀауэ пэмыкӀ псэушъхьэхэр щыпсот, хьэпӀацӀэхэмрэ пэмыкӀ джабэншэхэмрэ, къэкӀыгъэхэмрэ лъэхъцхэмрэ джоуэ. Илъэс милыуан зытӀущкӀэ гулъытыгъуэшхуитӀ къохъур амниотхэм ядежь, зэшъхьэщокӀхэ: синапсидхэр джоуэ, шэрыпӀхэр зыхэтхэр; сауропсидхэр джоуэ - щындырхъуэхэр, блэхэр, динозавырхэр, бзухэр.

                                                                 |--Eothyridi
 |---------------------------------------------------Caseasauri--|
 |                                                               |--Caseidae
 |                  |------------------------------------------------Varanopseidae
 |--Eupelycosauria--|
                    |  |---------------------------------------------Ophiacodontidae
                    |--|
                       |  |------------------------------------------Edaphosauridae
                       |--|
                          |                  |-----------------------Haptodus
                          |--Sphenacodontia--|
                                             |  |--------------------Palaeohatteria

                                                |--|
                                                   |  |--------------Cutleria
                                                   |--|
                                                      |-----Sphenacodontoidea
                                                                  |
                                                                 / \
                                                                /   \
                                                       Therapsida   Sphenacodontidae
                                                           |
           -----------------------------------------------------
          /            |              |             |           \
   Biarmosuchia  Eotitanosuchia  Dinocephalia  Anomodontia   Theriodontia
                                                                  |
                                ------------------------------------------
                               /                  |                       \
                           Cynodontia      Therocephalia            Gorgonopsia
                               |
                               |
                               |--- Diviniidae
                               |
                               |--- Procynosuchidae
                               |
                               |--- Galesauridae
                               |
                               |--- Thrinaxodontidae
                               |
                               |--- Cynognathidae
                               |
                               |--- gonfodontes
                               |
                               |--- Chiniquodontidae
                               |
                               |--- Probainognathidae
                               |
                               |--- Tritheledontidae   (Ictidosauria)
                               |
                               |--- Mammalia

ШэрыпӀ псэушъхьэхэм класификациэ бжыгъэ яӀэ. Мыбдежым итхар абыхэм ящыщ зы къуэдейра. Абым, шэрыпӀхэм я классыр классхэкӀитӀу гуэша, инфраклассу хы, гуп бжыгъу.

КлассхэкӀ прототериэхэр:

КлассхэкӀ териэхэр:




#Article 179: Щlыбзу (178 words)


Щlыбзу (, ) — цlыв-псэушъхьахэм ящыщ.

Шlыбзур цlыв-инхэм ящыщ, икlыхьагъыр ( пакlэцхэр хэмыту ) см 5 носыр. Ныбэкlэр з нэхъин бгъээшъхьам нэхърэ, фэшъабу, хуэхъуреуэ, кlыхьу щыт; ибгъуагъыр см 1 нэсу, икlэм псыгъуэ-кlыхьу цыитl тетыр см 1 хуэдиз якlыхьагъу. Бгъэм фэбыдэ тету щыт, ишъхьар абы кlигъапшкlуэфу, нэшхуитl фlыуэ къыхэщу иlа, пакlэ-кlыхьитlрэ дзэжъытlрэ ( едзэгъуным тегъэпсыхьауэ ) жэбгъухэм lуту иlа. Ияпэрей лъэкъуитlыр адрейхэм ямыхьчу щыт, шlыгу къэтlыным хуэгъэпсауэ, кlэкlху, бгъуэуэ щытхэ. Шlыбзу инхэм дамэ ятет, зэтелъэхьауэ щыщыткlэ псыгъуэ-кlыхьхэ, нэхъыбъэмкlэ иныбэкlэм нэхъри нэхъкlыхьу.

Икlыфэр гъуабджу ишъхьамкlэ щыт, икlагъымкlэ нэхъ нэху хъууэ, пшахъуафэм нэсу, илъэпэхэм ифэри абы хуэду щыт. Ишъхьамрэ ибгъэмрэ гъуабджу щытхэ.

Инэхъыбэм цlывыр шlыкlэгъым щопсоу ауэ шlышъхьами фlыуэ къэжыхьыф, псым йорсыф, мэлъатэф. Шlым къыщыкlэпшыр джэщыкlэ. Шlымахуэр шlыкlагъым ехьыр м. 2 иэ нэхъыбу икуагъу.

Ишххэр нэхъыбу шlыкlагъым щыпсоу псэушъхьахэр: хьапlацlэ, хьамблу, цlывцlыкlу хэдэхэр. Ауэ езы шхынымкlэ зэхэдз ишъкъым.

Шlыкlагъым игъуэгухэр кlытlыкlыурэ къэкlыгъэ ягъэкlхэм зэран куэду яхохъухэ, я лъабжъэхэр яугъуэнырэ.

Шlыбзу-бзым мы кууэ шlым абгъуэ ешъыр, ипкlашъхьа хъуреуэ щытыр шlым къыхэщу - джэдыкlэ игъэтlылъахэр дыгъэм игъэхуэбын шъхьакlэ. Игъэтlылъыр джэдыкlыу 100 хуэдиз, къыкlхэр псомкlи инхэм яхьчу щытхэ нэхъ нэху щымыхъукlэ. Илъэс зытlущкlэ зэфlоувэхэ.




#Article 180: Щачэ (102 words)


Щачэ (Шъачэ) (убыхыбзэ: Шьача, апхъазэбзэ: Шəача, ур-бз: Сочи) — Краснодар Къэралым хэт къалэ.

Къалэр хьаблэ къыбгъэдэтхэр дэщlыгъуу куейуэ щыт Щачэшхуэ, хьаблэ Магрим ( Шъэпсы псыхъуэм ) иде къыщыщlедзэри Апхъазым икъэралгъунэм нэс макlуэ Псоу ипсыхъуэм. Щlыпlу иубыдыр: 3 502 км², жылу дэсыр мин 411.

Езы Щачэ-Къалэм жылу дэсыр - 337, 947.

Иджырей Щачэшхуэм иЩlыпlэм апхъазхэр, убыххэр, шапсыгъхэр жоуэ щыпсэуа. Езы Щачэ-Къалэ иджырейм идей убых къуажэхэр щыlа: Хьадж Бэрзэдж ер, Аублэхэ яхэр.

Урысхэм къалэ щащIар 21 мэлыжьыхьым 1838 гъэм, Александриэ быдапlэ хуэду. 1839 гъэм Александриэ цlэр Навагинскэкlэ зарахъуэкl. 1864 Даховскэ мэхъу, 1874 - Даховский Посад, 1896 - Сочи траlуэ.

Щачэ 1992 гъэмкlэ лъэпкъ дэсхэр:




#Article 181: Щачэ лъэпкъ (103 words)


Щачэ лъэпкъ — 1864 гъэм нэгъунэ иджырей Щачэ-къалэм идей щыпсоуахэ; псыхъуэхэм: Щачэпсы, Псыхэ, Бзыгу, МафӀэпсым. Лъэпкъ хэсахэр: убыххэр, шапсыгъхэр, абазэхэр, апхъазхэр. Ӏаташъхьу яшъхьащыттэр пщы-лъэпкъ Аублэхэ.

Хьэблэ нэхъ ину зи хъыбар къынэсахэр ди зэманым Аублэ-хьэблэ иджырей Щачэ къалэм и Заречнэ куеймрэ Завокзалнэ куеймрэ я зэхуакум дэта Щачэ и псыхъуэм. Абым 5-6 км пэщылъу пэмыкӀ хьэблэшхуэ а лъэпкъми еуэ хэлът и цӀэтэр Аршъна-Ахъуа. Джылэр псори зэхэту мин 10 хуэдизу къылъыта Ф. Торнаум адыгэхэм я щыхэтатэм.

Къабгъэдэсу щытахэр шапсыгъхэр, абазэхэр къушъхьэ-убыххэр. Къушъхьэ-убыххэмрэ щачэхэмрэ къыбархэм къызэрикӀымкӀэ зэбийхэу щытахэ.

Зы кэӀуэтэгъуэм къиӀохумкӀэ XIX лъэхъэнэм ипэм нэс къушъхьэ-убыххэм я къуаджэ МутӀыхъуасуар шъачэхэм яуэ щыта, ауэ яужым Бэрзэджхэм яубыда хъуа 1803—1805 гъэхэм.




#Article 182: Щомыщ (342 words)


Щомыщ (лат-бз.: Panthera pardus, ур-бз.: Леопард, барс) — шъакӀуэ-псэушъхьа, шэрыпӀ, джэду лъэпкъым ящыщ (джэдуушхуэ-лъэпкъ Panthera-хэм яхэт плӀым изы)

XX-лъэхъэнэм дунейпсо Тхылъ Плъыжьым иратха, Урысейм Итхылъ Плъыжьым, абы пэмыкӀыу иджыри тхылъ бжыгъэхэм.  

Щомыщыр псэушъхьа иныфӀу щыт; икӀыфэр кӀыхьу, къэрууфӀу щыту; ишъхьар хъуреуэ, икӀапэр кӀыхьу, лъакъуэхэр хуэкӀэкӀыу-къэрууфӀу, итхьакӀумэхэр инкъым, мы памцӀу, хъуреуэ щытхэ.

Я инагъыр куэду зэшъхьащокӀхэ, шӀыпӀэ здэпсохэм елъытауэ. Мэзхэм щыпсохэр нэхъ цӀыкӀу, псынкӀыу щыт губгъуэхэм щыпсохэм елъытамэ. Тауэ щымытми, поми я хъухэр бзыхэм нэхъри нэхъ ину щытхэ.

КӀыфэм икӀыхьагъыр (кӀапэр хэмыту) - см. 90 -190; кӀапэр - см. 60 - 110. Бзыхэм я хьэлъагъыр - кг. 40 - 65; хъухэм - кг. 60 - 80 (макӀыу кг. 100 фӀокӀыр). Хъухэм я лъэгагъыр см. 70 - 80; бзыхэм нэхъ я цӀыкӀу дыдэхэм я лъэгагъыр см. 45 щыфӀэмыкӀи мэхъу.

Я фэр Ӏуву, кӀэкӀыу щыт. ШӀымахуэм цыр нэхъри нэхъ Ӏув, кӀыхь мэхъур (КъуэкӀыпӀэ Джыжьэ щомыщым ицым икӀыхьагъыр см. 7 носыр). Цым ифэр лъэпкъхэм зэрзэшъхьащыкӀыр пшахъуафэм иэ псыфэм къыщыкӀэдзауэ гъуэплъ-гъуабджафэм нэгъунэ. Азиэ лъэныкъуэмкӀэ щыпсохэм яр нэхъ нэху щыт, къуэкӀыпӀэ джыжьэмкӀэ щыпсохэм яр нэхъ плъыжьыфу.

ИкӀыфэм: ибгъухэм, кӀыбым, лъакъуэхэм, кӀапэм, цӀыкӀу иэ иныфӀыу фӀыцӀэ хэпхъа. Африкэ щомыщхэм яхэр нэхъ цӀыкӀу щыт, азиэм щыпсохэм яхэр нэхъ ину.Ныбафэмрэ, лъакъуэкӀуэцӀ-лъэныкъуэхэмрэ хужьу щыт.

Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм щомыщ-къуафӀцӀэ кӀасу щопсохэ. Апхуэдэхэм яфэр псоуэ фӀыцӀу щыткъым счыгъуи фӀыуэ иэ тӀэкӀу къыхэщу фӀыцӀэ ифэм хэпхъахэр щыт. Я фэ фӀыцӀэр куэду къахуэшъхьапэ, мэздэгу здыкӀэсхэм хэгъуащу. Апхуэдэхэр нэхъыбу здэпсохэр Явэ хы тӀыгум. Щомыщ-къуафӀцӀэ чырыр гъуэжь щомыщчырхэмхэм ядэкӀыгъу бзы гъуэжьм къылъхуфыну. Я шэнкӀэ щомыщ-къуафӀцӀэхэр нэхь бзаджу щытхэ адрейхэм ялъытамэ.

Къагъэшъыр хуиту псохэм илъэс 10-11, арысэхэм илъэс 21 носыр.

Щомыщхэм шӀыпӀу здэпсом хуэдиз зы джэду лъэпкъ псокъым (унагъуэ джэдум щымыхъукӀэ).

Япэрейм здэпсоуахэр Африкэм инэхъыбэм (Сахара пшэхъуалъэм щымыхъукӀэ), Япэрей Азиэ, Къаукъаз, Пакистан, Индиэ, Китай, Индонезиэ; Явэ, Занзибар, Шри-Лáнка хы тӀыгухэр. Иджыпсу а къэбжэкӀахэм инэхъыбэм щомышъхэр щэӀажькъым (Марокко, Синай хы тӀыгуныкъуэ, Занзибар). Адрейхэм Ӏэуэ зэбгырыдзахэу, псэушъхьахэр зэпэджыжьу, зэпымылъыф-зэрмыгъуэтыфу щытхэ. Урысейм макӀыу Уссурий къэралым къэна, Ишъхъэрэ Къаукъазми къэнауэ мэгугъэхэ.

Африкэм джунглэхэм, курыт лъэныкъуэхэм щопсоу. Зыхэмыхьахэр пшахъуалъэ инхэмрэ, псыншэ губгъуэ лъэныкъуэхэмрэ.

Азиэм Амур ипсыхъуэм къыщыкӀэдзауэ, Индиэмрэ Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэмрэ якъушъхьа мэздэгухэм нэс щопсохэ. Абы пэмыкӀыу Азиэм ипшъэ-къуэхьапӀэм нэс Аравий хы тӀыгуныкъуэм, Джуртейм, Анатолий къушъхьахэм.




#Article 183: Эрнан Кортес (1298 words)


Фернандо Кортес Монрой Писарро Алтамирано (), къыздэхъуар Медейиным Эстремадура провинциэм 1485 гъэм; дунем здехыжьар Кастийеха де ла Куэста Андалусиэм 1547 гъэм дыгъэгъазэм и 2. Нэхъ зэрацӀыхур Фернандо, Эрнандо, Фернан иэ Эрнан Кортес (эсп-бз. Hernan Cortes) — Эспаниэм и конкистадор, Мексикэр зыубыду ацтекхэм я къэралыр хэзгъэкӀуэдар. Пщы Карл V-м ӀэнатӀэ Marques del Valle de Oaxaca (Оахакэ къуэм и маркиз). И гъашъэм тепсэлъыхьу тхылъ мащӀэ къэнахэр, абы шъхьэкӀэ тхыдэщӀэныгъэм и лъэжьыгъэхэр Ӏэуэ зэхокӀхэр я гупшэсыгъэхэмкӀэ.

Медеджиным къэхъуа Эстремадура провинциэм, апщыгъуэ зэманым пэщтыхьей Кастиджэм, 1485 гъэхэм ядежь. Ядэр лъэпкъыжъдыдэм щыщт ауэ мылъкур ӀэкӀэкӀри дзэм капитану къулыкъу ихьт. ЯдэмкӀэ Кортесыр Николас де Овандо Ӏыхьлы хухъут — япэрей тхьэмадэ Эспаниолэм. ЯнэмкӀэ Кортесыр Франсиско Писарро и къуэш хъут — Перур зыубыдам (пэмыкӀ и Ӏыхьлы, абыи Франсиско Писарро ицӀу Кортесым дэкӀыгъуа Мексикэр щаубыдым).

Кортесым дэкӀыгъуа и гъашъэтхыдэр зытх — Франсиско Лопес де Гомара и гугъ зэришътэр, сабий къэрууншу, куэду сымэджауэ, абым шъхьэкӀэ кариерэ къыхухахтэр иэ юристу иэ шоджэну. 14 илъэсищым дежь Саламанка и университетым кӀагъэхьэ. А зэманым и хъыбар къэнэжьакъым ауэ пщым хутхахэмкӀэ Кортесым пӀалъэр зэригъашъэт икӀи латиныбзэри ишъэт.

ИлъэситӀ текӀауэ Кортесым университетыр фӀэхедзэ, ядэм абымкӀэ игу щигъэкӀауэ, икъуэмкӀэ унагъуэр къэзӀэтыжьын зигугъам. Яужым Кортесыр нотариусу лэжьа Севиджэм. 

Гомара Кортесым и гугъ зэришъыр кӀалэ депсэлъеуэ, шъыкӀеуэ, шэн бзаджэ иӀу. Провинциэм дэсынымрэ натариус лэжьыгъэмрэ къэхьэлъэкӀт илъэс 16 хъу кӀалэм. А зэманым Эспаниэм хъыбар къынос ШӀыпӀэ КӀэхэр къызарэгъуэтам.

Мексикэр убыдын мурадыр зеяр Веласкес, ахъчэкӀэ зекӀуэр зэфӀэзгъувари ара. 1518 гъэм Кортесыр дзэзэшу трагъува, ауэ губернаторымрэ езымрэ аргуэру зэхъуэна яуж а унафэр Ӏуахри Кортесыр трагъэкӀыжьа. ТӀум щыгъуи Кортесым бзэдагагъэ иӀэмкӀэ дзэгупрэ дэкӀыгъу гупрэ къэгъуэт, уасэ яретри Сантиаго де Куба кхъухьыхэм исху докӀхэ. Экспедициэр хъэрзыну зэфӀэгъувауэ щыттэкъым шхынкӀэ абы шъхьэкӀэ конкистадорхэр Кубам щыдэкӀахэр 1519 гъэм мазаем и 10. Экспедициэм хэтар кхъухь 11 (абыхэм я зым шъхьэщытар лейтенант Алварадо, Кортес и лъэужырыт).

Кортес и дзэм хэтар: лъэс шъауэгъу 518 нэрыбгэ, шу шъауэгъу 16 нэрыбгэ (абыхэм я зытӀущым зэхэдзауэ зы шы нэхъ ямыӀу, Алварадоми хуэду), аркебузэзехьу 13 нэрыбгэ, арбалетзехьу 32 нэрыбгэ, хызекӀуэ шъауэгъу 110 нэрыбгэ, унэӀуту 200 - кубэ индейхэмрэ африкэм щыщхэмрэ, пщылӀрэ мылъку зехьэрэ хуэдэху. Шыуэ 32, топфочу 10, фалконету 4. 

Экспедициэр гъогу ящӀэгъэхэмкӀэ ежьа Юкатан хы тӀыгуныкъуэм и Ӏуфэмидежь. Япэреуэ Америкэм и цивилизациэшхуэм щыпэкӀэхуахэр псыхъурей Косумел идежь, апщыгъуэм майахэм я пщы къэрал Экаб здэщыӀам, тхьэлъэӀупӀу щыта шӀылэжьыгъэм и тхьэ Иш Челъ-гуащэ. Эспанхэм тхьэлъэӀупӀэр трахын якъутэн ягугъэ тхьэлъэӀур зэрагъэкӀуэкӀыр щалъагъум. БзэзэдзэкӀыу япэреуэ яӀэр индей пщылӀ-шъауэ, абым хъыбар къахуиӀуэта Херонимо де Агилияре шъхьэкӀэ, эспан шоджэн, майэхэм яубыдауэ яхэса, я бзэр зэригъашъу. Экспедициэм бзэзэдзэкӀынымкӀэ и нэхъышъхьэ яужым хъуа. 1519 гъэм гъатхэпэм Кортесым формалу Юкатаныр эспаниэ шӀыпӀэхэм хигъэхьа (ауэ хабзэгъэмкӀэ ар щыхъуар 1535 гъэм къуэдей). Яужым экспедициэр хы ӀуфэмкӀэ ежьа, гъатхэпэм и 14 Табаско и псыхъуэм нэсахэ. Эспанхэр индей къуаджэм теуэхэри ауэ дышъэ зыхуэяр ягъуэтакъым. Табаско идежь Кортесым тыныгъэ куэд къырат индей пщыхэм, дышъэ куэду, бзылъхугъэ 20, абыхэм Малинче яхэту, яужым Кортес и бзэзэдзэкӀрэ и шъхьэгъусэрэ хъуар. Зэуэ чыристан диным хагъэхьа, эспанхэр «дония МаринакӀэ» еджэхэт. 
 
Табаско идежь эспанхэм къэралышхуэ Мешико и хъыбар къашъэр, материкым и кум хэлъу, абым цӀэ «Мексикэр» къыхокӀыр. 1519 гъэм бадзэуэгъуэм Кортес и экспедициэр Мексикэ хыжэм иде къокӀыр, абдежым Веракрус быдапӀэр халъхьэ, иджырей къалэм км 70 пэщылъу. АбымкӀэ Кортесыр эспан пщым и ӀэнатӀэм занкӀыу кӀохьэр. И джылэм заӀэту пэмыувэн шъхьэкӀэ Кортесым унафэ етыр кхъухьхэр ягъэсыну. Гарнизоныр къэгъанэри Кортесыр къэралыкум йохьэр. Япэреуэ лъэпкъ хэхьахэр тотонакхэра, я къалэ Ӏэташъхьэ Семпоалум Кортесыр зауэншу дохьэ. Абдежьым лъэпкъ хасэ пщы 30-м унафэ къыдахыр ацтекхэм зауэ иратыну. Иджы Кортес и дзэм и нэхъыбэр къыхэхьа лъэпкъ тотонакхэм ящыщт. Тотонакхэм тхылъ кӀатхэ Мексикэр яубыда яуж лъэпкъыр хуиту къэнэну, ауэ а тхылъым итар ягъэзэнкӀэжьакъым эспанхэм. 

Ацтекхэм я къалэ нэхъышъхьэм идежь здэкӀуэм, эспанхэм вулкан ПопокатепелӀ къагъуэтыр (науалӀыбзэкӀэ «Тутын ефэ Ӏуашъхьэ»). Кортес и офицер — Диего де Ордас, Ӏуашъхьэшъхьэм дэкӀын мурад ишъа, ӀэшэзехьитӀым дэкӀыгъу. Яужым пщы Карл V-м Ордес и дэмыгъэм а Ӏуашъхьэр хилъхьэну пӀалъэ ирита. 

ТеночтилӀаным эспанхэр щихьэр 1519 гъэм шъакӀуэгъуэм и 8, ацтекхэм я лӀатоан (пщы) Моктесума II-м зауэншу къыригъэблэгъахэ, Кортесым дышъэкӀы Ӏэшъагъэ бжыгъэхэр иритауэ, абымкӀэ эспанхэр нэхъри къызэкӀэстауэ къэралыр яубыдыну. Тхылъ иригъэкӀуэкӀахэмкӀэ Кортесым къызэриӀуэтамкӀэ джылэ зыпэкӀэхуахэм езымрэ и гъусэхэмрэ тхьэ КецалъкоалӀым къыгъэкӀуаху къалъытэхэт, абы шъхьэкӀэ ипэмкӀэ ямызауэ дахагъэкӀэ къырагъэблэгъахэт. Иджырей тхыдэшъэныгъэм и лэжьыгъэхэм ар зэпаубыдыр. КӀэх шъауэ индей хъыбарышъэхэм къаӀохуа быдапӀэ Веракрусым зэртеуар, абым яужы къыкӀэкӀын Кортесым гугъэ щышъар ацтекхэм я пщыр иубыдын. 

Эспанхэмрэ лӀаскалан шъауэгъуэхэмрэ пщым и зы унэр яубыдри кӀэтӀысхьахэ, яужым абдежьым къэрал мылъкулъэри къагъуэта. Мантесумэм Карл V-м и ӀэнатӀэм кӀэувэну хагъэзыхьа, унэ яубыдам къыкӀанэри. Илъэс ныкъуэ текӀауэ, зэфӀэувэныгъэ хэрзынэ щымыхъум Кортес хъыбар къынос Веласкесым дзэ Панфило де Нарваэса къыригъэжьауэ Мексикэм, кхъухь 18 зэхэту, унафэ Кортесыр яубыду Кубам нагъэсыну яӀу. Зэманыр Ӏэуэ зэӀыхьэт: Кортесым къалэм и нэхъышъхьу лейтенант Алварадор къэгъанэ, шъэуэгъуэ 100 дэкӀыгъуи, езым 300 нэрыбгэ игъусу Веракрусым йожьэ (Эспан тхыгъэ лэжьыгъэхэм ягу ирихьтэкъым индей шъэуэгъуэ гъусэхэм я бжыгъэр къаӀуэхун). Кортесым Нарваэсам щыщ шъауэгъуэхэр ахъчэкӀэ хегъэзыхьхэри и лъэныкъуэм къоуэкӀхэри дзэ бжыгъэкӀэ хэхъуам ядэкӀыгъу Мексикэ къуэм къэгъэзэжьыр.

 
Арварадор Кортес щымыӀэхукӀэрэ лъыгъажэ политикэ иригъэкӀуэкӀа, лажьэ зимыӀэ ацтек уэркхэр зэтриукӀауэ, лъэпкъджэку щырагъэкӀуэкӀым. Ацтекхэм лӀатоанэ кӀэуэ хахри — КуилӀауака, зауэм зыхуагъэхьэзырын кӀадза, эспанхэм пэувэну. 1520 гъэм мэкъуауэгъуэм и 24 къалэм Кортес къыгъэзэжьа. Кризисым и зыӀэтыгъуэ нэхъ иним, Мантесумэр хэкӀуэда (1520 гъэм мэкъуауэгъуэм и 27 иэ 30). Эспанхэм зэрджаӀэмкӀэ Моктесумар зыукӀар индей зызӀэтахэр, индей хъыбарышъэхэмрэ иджырей тхыдэшъэныгъэ лэжьыгъэхэмрэ зэрагугъэмкӀэ Моктесумар зыукӀар езы эспанхэмра, Ӏэнэмэт зыхуэмныкъуэжь щыхъум. 

Эспанхэм я лъырыжэ дэкӀыжьыгъуэр бадзэуэгъуэм и 1 цӀэ траӀуэр «Гузавэгъуэ жэш». Артелериэу хъуар я ӀэкӀэкӀа, дышъэ ТеночтилӀаным къыдахауэ хъуар яфӀэкуэда. ХэкӀуэдауэ хъуам я бжыгъэр гъэзэнкӀэн гугъ мэхъур, нэхъ ин дыду къэзыӀохур Бернал Диас — эспану 1 000 хуэдиз хэкӀуэдауэ, Кортесым зэритхымӀкэ 150 нэхъ хэкӀуэдакъым. Езы Кортесым макӀэ итхыр «Гузавэгъуэ жэшым» шъхьэкӀэ. Нэхъ зызгъэлъэгъуар зауэнымкӀэ Алварадо лейтенантым.

Зэпэубыдыгъу щытыр конкистэ тхыдэм «Отумбэ щекӀуэкӀа зауэ» 1520 гъэм бадзэуэгъуэм и 7, иджырей тхыдэшъэныгъэ лэжьыгъэхэм ао таурыхъхэм ящыщу къалъытэ. Официалу къызэралъытэмкӀэ ацтекхэр яуж ихьэхэ, ауэ эспанхэм я къэру нэхъ къыхьа, индей дзэр хэкӀуэда. Кортесымрэ и шъэуэгъэ дэкӀыгъумрэ аргуэру гуфӀэгъуэкӀэ къырагъэблэгъахэ ЛӀаскал идежь, абдежьы нэхъ тэрэзу ТеночтилӀаным теуэн зыхуагъэхьэзырын кӀадзахэ. Эспанхэм я къэрур нэхъ къэзыхьар иджыри индейхэм уз хахьахэм гриппымрэ фэрыгъэзымрэ. Фэрыгъэзым ихьар КуилӀауак, абым яуж ацтекхэм я пщыуэ хахыр Куаутемок, абым яуж фӀэкӀа пщы техьэжьакъым. ЛӀаскал идежь Кортес иде Кубам къыкӀауэ дзэ дэӀэпыкъуэгъуэ къынос, артилериэ иджы яӀэ, кхъухьхэр яшъым кӀадзэ. Кхъухьхэр зэпкъырыхауэ индей мылъкузехьэхэм псыхъурей Тескоком и Ӏуфэм къахьхэр.

Кортес тхыгъэ иригъэхьхэтэмрэ биографиэ Гомаро итхамрэ тхьэусыхыгъэ куэл иӀэ, пщымрэ абым дэкlыгъухэмрэ къызэреныкъуэкъухэр, Кортес фэ зэррамыплътэм. ЗэрщытамкӀэ Кортесым апщыгъуэ шъхьэхуиту ӀэнатӀэ иӀэну хуэя, абым шъхьэкӀэ и дэкӀыгъухэмрэ езырэ я Ӏохухэр зэӀыхьахэ. 

Апщыгъуэм пщыр Джэрмэным щыӀэт, католикхэмрэ протистантхэмрэ я зауэр зэригъэзаху. Эспаниэм и Ӏохухэр зезыхьэтэр Адриан архиепископым. Абым идежь лъэӀуэгъуэ здыхуэкӀуар Хуан Понсе де Леон II (Флорида япэреуэ зыгъуэтам и къуэ), Кортесыр хабзэншу игъэлъагъу, укӀын хуэуэ лъаӀу. Оппозициэр нэхъ ин хъут, 1527 гъэм Кортесым и пӀэр къэгъанэри 1528 гъэм Эспаниэм къэгъэзэжьыр, лэжьыгъэ ишъахэр къыӀохужьын шъхьэкӀэ. 

Кортес Мексикэм щымыӀэху политик кризисышхуэ кӀидза, аудиенциэм хэтхэм ӀэнатӀэр ягуэчт, тхьэмадэ Нунио де Гусманым индейхэм я мылъкухэр къатрихын кӀидза. 1528 гъэм Эспаниэм индей делегациэ къэкӀуа, колонистхэм шъхьэкӀэ тхьэусыхэну, Кортесым я лъэныкъуэ къышта. 1530 гъэм Кортесыр дзэзэшэ губернатору Мексикэм трагъэувэ, ӀэнатӀэр зэдагуэчын хуэй хъуа Антонио де Мендосэрэ (джылэ губернатор) Кортесымрэ. Куэд темыкӀауэ Кортесыр аргуэру мэхьчэмэм яча, ӀэнатӀэ убыдынымкӀэ ягъэкъуанчу, и шъхьэгусэ япэрери иукӀауэ тралъхьу. Мэхьчэмэр зэрекӀуэкӀа хъыбархэр къаӀуэтакъым апщыгъуэм, зэриухым хуэду тхылъу хъуар ягъэкӀуэда, абы шъхьэкӀэ Кортес тралъхьар апщыгъуэм мышъу къэна. 1541 гъэм нэгъунэ Кортес Куэрнавакэ идежь иӀа хапӀэм дэса (км 48 Мехико пэщылъ ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ). 1536 гъэм Клифорниэм зекӀуэ ежьэн гугъэ ишъат, эспаниэ шӀыпӀэхэр хигъэхъуэн шъхьэкӀэ, иӀки Атлантик океаным икӀыпӀэ лъыхъуэн шъхьэкӀэ океан Шъэхум кӀуэ (ауи Ондурасым имыгъуэтыфар). А зекӀуэм куэд тригъэкӀуэда шъхьэкӀэ къыхиха щыӀэкъым: мылъкуи ӀэнатӀи.

Тхылъ къыгъэнам лъэужыгъу Мексикэм кӀалъхьэжьыну кӀэлъаӀуэт, бын иӀу хъуам, индей бзылъхугъэ иӀауэ хъуам ягъуэтахэм Мелечинэ икъэ Мартинри яхэту (и япэрей къуэр) и унэгъуэцӀэм и пӀалъу хъуар яратыну. А псори ягъэзэнкӀа.

Кортес бзылъхугъэ бжыгъэм япылъа Эспаниэм, Мексикэми индей бзылъхугъэ бжыгъэ иӀа.

ХабзэмкӀэ Кортес тӀо къыча фыз: Кубэм Каталинэ Суарес Марсайда, 1522 гъэм дунем ехыжьа Койоаканэ идежь. Абым бын щагъуэтакъым. 1529 гъэм Кортес Хуана Рамирес де Орелиано де Сунига къэчэр, Карлос Рамирес де Орелиано ипхъу, Агилиара и етӀуанэ граф. А унагъуэм Кортес быних иӀа:

И фыз къымычахэми бын къахуигъэна Кортес:

Изакъу къӀохун хуэй:




#Article 184: Эспаниэ (220 words)


Эспаниэ (; ицlэдыдэр псоуэ  — Эспаниэ Пэштыхьей) — къэрал Еуропэм ипшъэ-къуэхьапlэм деж. Переней хы тlыгуныкъуэм инэхъыбэр еубыд. Къэралым ицlэр финикий бзэм къытокlыр и-шпаним - тхьакlумэкlыхьхэм яlуфэ. Къалэ нэхъышъхьар Мадрид

Къэралгъунэр зэрыкlуэр:

 
Эспаниэм къуэхьапlэмрэ ипшъэ лъэныкъуэм Атлантикэ lуфэм lохьа, ишъхъэрэ къуэкlыпlэмрэ Хы Средиземнэм lохьа. 

Иджырей цlыхухэр Переней хы тlыгуныкъэм щытlысхьар 35 мин илъэскlэ узэlабэкlыжьмэ. Абдэжьым куэду къыздагъуэтыр палеолитым иlэщъагъэ бжыгъэ - нывэм тет тхыгъэхэр ( Алтэмир бгъуэнкlагъымрэ пэмыкlхэмрэ ). Баск лъэпlкъыр япэдыду Еуропэм къыхьа джылэхэм къатекlауэ гупшысыгъэ щыlахэ Мылыр дунем текlыжьа нэужы. 1200 илъэскlэ ди эрэм ипэм Перенейм иlуфэм финикийхэр къытlысхьан кlадзэ. Быдапlэ Гадес яшъыр ( иджырей къалэ Кадис ). Финикийхэмрэ алыджхэмрэ ятхыдэ тхылъ lэмэ
къэна а шlыпlэм ис лъэпlкхэм тепсэлъыхьу, иберкlэ псори зэджу, културэшхуэ яlу ауэ лъэпlкъ цlыкlу зэбгырыкlахэу, зыуэ зэрмыlыгъу. 500 - 300 илъэсишъэхэм ди эрэм ипэм келтхэр къохьари иберхэм къахотlысхьа, яужкlэ зы лъэпlкъ - келтибер мэхъухэ. 300 - 200 илъэсишъэхэм ди эрэм ипэм Рим къэралым Ибериэр еубыдын кlедзэ, ар щыухыр Аугуст пщыр щыщэlам.

Эспаниэм 50 хэку иlа, 17 аутэном къэралхэм яхэту. Абы пэмыкlыу къалитl аутэномну (ciudades autónomas) Африкэм иlа - Сеутарэ Мелилиэрэ.

Гъэхэмкlэ джылу дэсым зэрзэрихъуэкlар:

Къалэм дэсхэр - 76 % мэхъу. Джылэм дэсу иlувагъыр - 79,7 чел./км².

Къэралым иlаташъхьэ бзэр - кэстилскэ; аутэном хэкухэм кэстилскэм хуэду пэмыкlы бзэи щыlа ( каталон-валенсий-балеар бзэхэр Каталоным, Валенсиэм, Балеар хы тlыгухэм, баск бзэр Баск Къэралымрэ Наваррэмрэ, галисийр Галисиэм, араныр Каталоным )




#Article 185: Эспаниэм и нып (171 words)


Эспаниэм и къэрал ныпыр щыуэ гуэчауэ щыт — ишъхьэмрэкӀэ икӀагъымрэкӀэ плъыжьу ирокӀуэ, икумкӀэ гъуэжьу щыт, гъуэжь лъэныкъуэр тӀоуэ нэхъ бгъуэ, плъыжьхэм нэхърэ. Гъуэжь лъэныкъуэм кӀым нэхъ игъунэгъу гъэкӀуэтауэ Эспаниэм и Дэмыгъэр тет. 

Ныпым и фэм и мыхьанэр къызхэкӀам теухуауэ щыт. Хъыбарыжьым къызэриӀуатэмкӀэ, Арагоным и зы пщыхэм езым и нып иӀэну унафэ ишъа. Хуашъа бзыпхъэхэм еплъурэ, зым инэр тена, икур дышъэпсу щыту. Яужым фалъэ псэушъхьэхэм я лъы иту къыратыну лъаӀуа а фалъэм и ӀэхъуамбитӀыр хигъауэри бзыпхъэм и гъунэхэр ирицӀэла.

Иджырей Эспаниэм и ныпыр зэрщытым хуэду щыхъуар 1785 гъэм, пщы Карлос III Бурбоным унафэ ишъа эспаниэм и кхъухьэдзэм и ныпхэр зэрихъуэкӀыну (апщыгъуэм эспаниэм и кхъухьхэм я нып хужьыр адрей къэралхэм я ныпхэм хэгъуащэт), абы лъандэрэ плъыжь-гъуэжьыфэ ныпым Эспаниэм и ассоциациэ къэтыр, ауэ ныпыр къэралым еуэ 1927 гъэра щытраӀуар.

File:Flag of the First Spanish Republic.svg|1873 — 1874 (I Эспаниэ Республикэ)
File:Flag of the Second Spanish Republic.svg|1931 — 1939 (II Эспаниэ Республикэ)
File:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|1938 — 1945
File:Flag of Spain 1945 1977.svg|1945 — 1977
File:Flag of Spain 1977 1981.svg|1977 — 1981




#Article 186: Япэрей дунейпсо зауэ (620 words)


Япэрей дунейпсо зауэ (1914 бадзэуэгъуэм и 28 — 1918 шъакlуэгъуэм и 11) — цӀыхум я тхыдэм зауэ нэхъ индыдэхэм, нэхъ лъыгъажэхэм ящыщ. Зауэм зыхичар къэрал 38 (а зэманым 59 шъхьэхуиту къэрал щыӀахэм дунейм). 

Япэрей дунейпсо зауэр цӀэуэ къыщытенар ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм яуж. ЗауитӀым я зэхуаку зэманым зэреджэтэр Дуней Зауэ иэ Зауэшхуэ (индж. Great War).

Урысей/совет тхыдэм цӀэ къагъэсэбэпхэтэр Етуанэ Къэрэлъыгъуэ зауэ, Империал зауэ, Джэрмэн зауэ.

Фрэндж-прусиэ зауэм яуж 1870 гъэм, джэрмэн къарал цӀыкӀу бжыгъэ зэшъхьэщыдзахэр зыуэ зэгохьэхэ Прусиэр яшъхьэщыту, Джэрмэн империэ джоуэ. Зауэншэ тхылъ къыдахамкӀэ Джэрмэным фрэндж провинциэ Элзасрэ Лотарингиэрэ хохьэхэ. 1882 гъэм Джэрмэныр шъхьэщыту Щанэ алианс зэхохьэ Аустрэ-Венгрэмрэ Урымымрэ хэту.

Фрэндж реваншистхэм гугъу яӀэтэр шӀыгу яфӀэкуэдахэр къагъэзэжьын. Абы шъхьэкӀэ 1893 гъэм Фрэнджым тхылъ кӀетхэ Урысей империэм дэкӀыгъу зауэ пэщытыным зэгуэтынху. Британиэшхуэр хуэтэкъым еуропэкӀуэцӀ зэпэубыдыгъэхэм хэхьэну, ауэ джэрмэн дзэ зыкъэзыӀэтым (нэхъыбу хыдзэм) тегушхьыхри 1907 гъэм Антантэм хэхьэ. 

ЗэрыхъумкӀэ 1914 гъэм Еуропэм къэралышхуэхэм я зэпэубыдыгъэхэм зэпэщыту политик-дзэ алянситӀ къыхокӀхэр.

Зауэр къэзгъэжьа хъуар 1914 гъэм макъуауэгъуэм и 28 аустрэ-венгрэ герцог Франц-Фердинандыр серб националист Гаврила Принципым щиукӀам. Аустрэ-Венгрэм ултиматум хуигъува Сербиэми 1914 бадзэуэгъуэм и 28 зауэ ирита. Абы щыгъуэ Урысей империэм Сербиэм куэд шъауэ къыдэшътэр и дзэр къыӀэтын кӀедзэ. Джэрмэным къыхуиӀохуа Урысейм щигъэтыну, пэштыхьейм ар къыщимылъытэм 1914 гъэм шышъхьэӀум и 1 Урысей империэм зауэ ирита. 1914 гъэм Джэрмэным Фрэнджымрэ Белгэмрэ, шышъхьэӀум и 4 Британиэшхуэм зауэ ирет Джэрмэным

ШӀыгум и лэныкъуэ бжыгъэм екӀуэкӀт зауэр, ауэ и гъунапкъэ нэхъ инху щытахэр къуэхьэпӀэр Белгэмрэ Фрэнджымрэ я шӀыпӀэм идежь, къуэкӀыпӀэр Прусиэм, Урысей империэм, Галициэм, Румыниэм. Зауэр кӀэху екӀуэкӀын ягугъа, мазэ зытӀущ нэхъ имыхьыну. 

Джэрмэным и мурадтэр Фрэнджым и дзэр зэгуиуду яужым и къэрууэ хъуар къуэкӀыпӀэмкӀэ хидзу Урысейми текӀу. Фрэнджымрэ Джэрмэнымрэ я гъунапкъэхэр фӀыуэ гъэбыдауэ зэрщытым шъхьэкӀэ Шлиффен и гугъэмкӀэ теуэн мурад яшъа, я гунэгъу Белгэм мы гъэбыда шӀыпӀэм теу, фрэнджхэм я быдапlэ гъэхьэзырахэр ягъэчу гъунапкъэ бгъуэуэ зэгокӀхэри ятоуэ. 

Белгэм и дзэ цӀыкӀу Ӏэшэ хъэрзыни зимыӀэр пэщытыфакъым джэрмэныдзэм, абы шъхьэкӀэ джэрмэнхэр кӀэху ирикӀуэхэт къэралым, фокӀадэм и 3 Париж Ӏухьахэ, дэхьэным км 40 нэхъ къэмынэжьауэ. ФокӀадэм и 5 Марным идежь зауэр кӀадза.

АпкӀэнтӀэху къуэкӀыпӀэ гъунапкъэм урыс дзэхэр генерал Самсоновымрэ Ренненкампфымрэ джэрмэным и КъуэкӀыпӀэ Прусиэм йохьэхэ, абым шъхьэкӀэ джэрмэнхэм къуэхьэпӀэ гъунапкъэм и дзэныкъуэр къыхечри къуэкӀыпӀэмкӀэ едзыр, яужым фрэнджхэр токӀуэ Марн зауэм.

Япэреуэ урыс дзэзэчэхэм я къэру къыхьами яужым куэдрэ хэукъуахэ, шышъхьэӀум и 26-30 джэрмэныдзэр ятекӀуэн кӀидзэри КъуэкӀыпӀэ Прусиэм къыдахужьахэ. 

АпкӀэнтӀэху, ипшъэ гъунапкъэм, Галициэм урысыдзэм и къэру къыхьт, Галициэм и кӀуэцӀым хэхьэуэ, аустрэ-венгырым и дзэр зэхикъутауэ, мин бжыгъэ анэмэту ишта. Урысыдзэм и хэкӀыгъэр джэрмэн лъэжьыгъэ-куейхэм нэст Силезиэмрэ Познанимрэ, аргуэру джэрмэнхэм я дзэм и ныкъуэр къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм къыхачыр.

Хъэрзыну зыми щынэмысхэм зэпэщыт лъэныкъуэхэм я гъунапкъэ яӀыгъхэр ягъэбыдэн кӀадза, Зауэ гъунапкъэхэр зэфӀэувахэ.

ШышъхьэӀум зауэм Японыр къыхохьэ (Антантэм и лъэныкъуэм), 1914 гъэм жэпуэгъуэм Уэсмэн имериэр хэхьэ (Джэрмэным къыдэшъу). Зауэр щыкӀидзам Урымыр Щанэ алиансым хэту, ауэ зыми и лъэныкъуэ къызэримыштэр къыӀохуа. 1915 нэкъыгъэм и 23 Урымыр зауэм хэхьа, ауэ иджы Антантэм и лъэныкъуэ иӀыгъу. 

Гъатхэпэр урысейдзэм зауэ ирагъэкӀуэкӀа псыхъурей Нароч идежь, къыгъуэт къуэхьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэхэм куэду къахуэшъхьэпар. 1916 мэлыжьыхьым и 21 джэрмэнхэр къуэхьэпӀэ гъунапкъым теуэн кӀадзахэ, Верден и лъэныкъуэмкӀэ. Зауэм цӀэ траӀуар «Верден лъыгъажэ» - километыр зытӀущкӀэ джэрмэнхэм хэкӀуэтауэ, цӀыху мин 900-м фӀэкӀыу хэкӀуэда. 

Джэрмэныдзэр Верденым нэхъ ипэджыжьу къыкӀэрычын шъхьэкӀэ 1916 бадзэуэгъуэм и 1 зэгуэтхэм зауэ ирагъэкӀуэкӀ Сомма псыхуэм идежь, тхыдэм а зауэр зэр хэхьар япэреуэ танкхэр абдежьым къагъэсэбэпа. 

А зауэ 1916 екlуэкlам куэд ихьа шъхьэкӀэ лъэныкъуитӀым яз хъэрзыну пари къахуихьэкъым.

Урысейр зауэм зэрхэкӀыу Джэрмэным и дзэр къуэхьэпӀэмкӀэ едз зэуэ. 1918 гъатхэпэм и 21 джэрмэныдзэр Фрэнджым йохьэр, нэкъыгъэм и кӀэм джэрмэнхэр аргуэру Марна и псыхъуэм Ӏохьэхэ. 

Зауэ екӀуэкӀам империэплӀы хигъэкӀуэда - Урысей, Джэрмэн, Уэсмэн, Аустрэ-Венгыр джоуэ. Версал зауэншэ тхылъымкӀэ Джэрмэным и колониу хъуар фӀэкӀуэда абы пэмыкӀыу и шӀыналъэми щыщ. И дзэр зэхагъэкӀа, дзэм къулыкъу хьын унафэр Ӏуаха. Дзэр зэрзэфӀэувэн хуэяр шхьэхуиту кӀуэ къуэдейхэмкӀэ, абыхэм я бжыгъэр мин 100 фӀэкӀын хуэйтэкъым. Джэрмэным контрибуциэ бжыгъэ итыжьын хуэя Антантэм хэт къэралхэм.

Япэрей дунейпсо зауэм зэхигъэкӀакъым къэралышхуэхэм я зэпэубыдыныгъэхэр.




#Article 187: Ӏуащхьэмахуэ (118 words)


Ӏуащхьэмахуэ () — Ӏуашъхьа Къэукъазым иде, Кэбэрдей-Балъкъэрымрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ я къэрал гъунэр здырикӀуэм Къэукъаз Ӏуашъхьашхуэхэм ишъхъэрэмкӀэ къахэкӀыу щыт. Еуропэм, Урысейм инэхъ лъагэ уашъхьа. 

ӀуащхьитӀ иӀа къэхьапӀэмкӀэ щыӀам илъэгагъыр - 5 642 м. къуэкӀыпӀэмкӀэ щыlам - 5 621 м. Я зэхуакум пшъэ дэлъым илъэгагъым 5 200 м. иӀа, езы ӀуащхьитӀым язэхуакум км 3 хуэдиз дэлъ.

Нэхъыбэ лъэпӀкъхэр зэреджэр Элбрус иэ абы ехьч псалэкӀэ. Псалъэ Элбрусыр ираныбзэм къыхэкӀ хъун Айтибарес (Ӏуашъхьа лъагэ) иэ Элбурс (цӀуу, лыд).

Адрей цӀэхэр:

Езы Ӏуашъхьа дыдэм дэкӀуэин кӀэздзахэр: Купфер, Ленс, Мейер, Минетриэ, Бернардацци, къэзакъ 20, гъусэхэмрэ. Ауэ гуп емысам къахьэлъакӀын кӀыдзэри дэкӀуэиныр я нэхъыбэм ягъэзэжьа. Къэнар нэрыбгипӀлӀ: Эмилий Ленц, Лысенко къэзакъыр, балъкъэр Соттайхэ Яхьиэрэ, къэрэшей Хьашырхэ Къэлэр джоуэ. 5 300 м. нэсаху, я къэру къымыхьыжьу къэувэӀахэ.




#Article 188: Аруан куей (121 words)


Аруан куей (, ) — Къэбэрдей-Балъкъэр республикэм и зы администрациэ куейщ.

Къалащхьэр — Нарткъалэ. 

Аруан куейр Къэбэрдей-Балъкъэр республикэм и ипшэ-дыгъэкъыкъуэкIыпIэ IыхьэмкIэщ щыIэщ. ДыгъэкъухьэпIэмкIэ Шэджэм къедзыгъуэрэ Бэхъсэн къедзыгъуэрэ, ишхъэрэкIэ Майскэ къедзыгъуэр, дыгъэкъуэкIыпIэмкIэ ЛэскIэн къедзыгъуэр, ипшэмкIэ Шэрэдж къедзыгъуэхэр къыбгъуэдохьэхэр. И инагъыр — 458 км² мэхъу. 

Куейм и щIымкIэ нэхъ инхэу Шэрэджыпсыр, Арыуаныпсыр, Ахъсырэпсыр, Къэхъуныпсхэр ирожэхэ. 

Куейр 1921-гъэм къагъэхъуащ нэхъыщхьэ къытеувахэм. 

Аруан куейм хеубыдэхэр: 

 

Жылэ исым и Iувагъыр — 160 цӀыху/км²

Жылу исыр — 71 782 цIыхуу мэхъу. Абы щыщу 44 % Iыхьэр Нарткъалэ дэсхэщ. 

ЦIыхухъухэр — 33 771 цIыхуу мэхъу (47 %), цIыхубзхэр — 38 011 мэхъу (53 %) 

Къедзыгъуэм республикэм нэхъ зызуужауэ япэ итхэм ящыщщ. Нэхъ зрагъэужауэ зэрахьахэр пхъащхьэмыщхьэхэмрэ хадэхэкIхэмрэ. Нэхъ цIэ яIэу къедзыгъуэм итщ предприятиеу 16, абы щыщу 11-р Нарткъалэ дэтхэщ.

 




#Article 189: Къуалэбзухэр (380 words)


Къуалэбзу́хэр () — къэбзий хэкӀ, лъыхуабэхэм ящыщ джабэрыӀэ псэушъхьэхэр, зи япэрей лъапэхэр даму щыт. Япэреуэ къуалэбзухэм я Ӏэплъэпкъыр лъэтэным хутегъэпсыхьауэ зэфӀэува, ауэ джыпсту лӀэужъыгъуэ бжыгъэ щыӀэ мылъатэ къуалэбзуху. Абым пэмыкӀыу къуалэбзухэм къэлъытэгъу яхэлъыр я пэра. НобэкӀэ дунем лӀэужъыгъу тету къалъытэр 9, 800 фӀэкӀыу.

Япэреуэ псэушъхьэхэр тхыдэм систему зэхигъэкӀыным пылъатэр Аристотел, IV лъэхъэнэм и тхыгъэ «Псэушъхьэхэм я лъэныкъуэхэр» зицӀэтэмрэ «Псэушъхьэхэр къызхэкӀамрэ» джоуэ. А системэм лъэжьыгъэ зэрхуримыкъум емылъытауэ XVII лъэхъэнэм нэс псэушъхьэхэм я системэ шъэныгъэм хэтар ягъэтэрэзымын пыхьэхэтэкъым. 1676 гъэм тхылъ «Ornithologiae libri tres» къыдокӀ Виллоуби Френсис и Ӏэдакъэ къыкӀэкӀыу, хулъхугъэр дунем ехыжьа яуж тхылъым напашъхьэ телъу зэгъэзэхуауэ и нэӀуасэ Рей Джон къыдегъэкӀыжь. Ар япэрей лэжьыгъу щыт къуалэбзухэм хэкӀ къуэдзэ здыратым я сурэтымкӀэ я ӀэплъэпкъхэмкӀэ. Яужым 1758 гъэм Шуэцым щыщ шъэныгъэ хулъхугъэ Линней Карылым куэду а тхылъыр къегъэшъхьэпэ езым и тхылъ «Systema naturae» къыщыдигъэкӀым дежь.

Линней и системэмкӀэ псэушъхьу хъуар хыуэ зэхигъэкӀахэ, я хэкӀхэм (шэрыпӀхэр, амфибиэхэр, бдзэжьейхэр, хьэпӀацӀэхэр, хьэмблухэр) къуалэбзухэри зыуэ хъуахэ.

Иджырей къуалэбзухэр ифраскласс Neornithes-ым хохьэхэ, ари категориэ тӀууэ мэгуэчыжьыр — Paleognathae (нэхъыбэм абы хиубыдэр къуалэбзу мылъатэхэра, махъшэбзум хуэду); Neognathae — адрей къуалэбзууэ хъуам я лӀэужъыгъуэхэр хэзубыдэ. Я хэкӀ системэм елъытауэ лӀэужъыгъэхэм я бжыгъэри зэшъхьэщыкӀыу щыт: 9, 800 щыкӀэдзауэ 10, 050 носыр.

Гупшысыгъэ джыпсту нэхъ лъэшу щыӀэмкӀэ къызэралъытэр къуалэбзухэр тероподхэм къахэкӀаху. Шъэныгъэ хулъхугъэхэм мылъатэ тероподхэм я къумшъхьэ къагъуэтхэр нэхъыбэ кӀуэ пӀэтми зэрыхъум емылъытауэ, Ӏыхьлыгъуэр бзухэмрэ мыбзухэмрэ нэхъ къегъэлъагъуэ мэхъур. Япэм къеалэбзуэ зэрщытым шъхьэкӀэ псэушъхьэм къабзий иӀэн хуеямэ, лъэхъэнэ XX икӀэмрэ - XXI ипэмрэ Китаим и ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэм щыӀэ куей Лаониным деж теропод цӀыкӀухэм ящыщ къыкӀахахэ, къабзий ятетху, абыхэм нэхъри нэхъ гугъу яшъыр абымкӀэ къуалэбзухэм я гурыӀуэгъуэр.

Къуалэбзухэр дунем и континенту хъухэм мэпсохэ, Антарктидэм и курыт лъэныкъуэхэри хаубыду (хы Ӏуфэм км 440-кӀэ пэщылъу и кӀуэцӀ лъэныкъуэмкӀэ). ЛӀэужъыгъуэхэр нэхъ куэду я бжыгъэмкӀэ здызэшъхьэщыкӀхэр тропик лъэныкъуэхэм ядежь. Япэм апхуэдиз лӀэужъыгъуэхэм я бжыгъэр зэр гурагъаӀуэтэр дуней хуабэм идежь зэшъхьэщыкӀыгъуэр нэхъ кӀэху екӀуэкӀыу, хэкӀуэдэжьыгъуэми хуэду шӀыпӀэм епхауэ. Къуалэбзу лъэпкъ зытӀущыхэр хым щыпсоуэ хъуахэ, Ӏуфэм щынэсхэр чыр къырачын къуэдейм шъхьэкӀыу. ВымпӀухэм я лӀэужъыгъуэ гуэрэхэр псым метрэ 300 кӀоуэфхэр. 

Къуалэбзухэм адрей джабэрыӀэхэм зэшъхьэщыкӀыгъуэ язытыр зэрлъэтэфхэра. Мылъэтэфу иэ мыкӀыу къэзылъэтыхь къуалэбзу лӀэужъыгъу 60 хуэдиз дунем тет, ауэ а псоми эволуциэр екӀуэкӀыхукӀэрэ а Ӏэзэгъуэр яфӀэкӀуэдауэ хъуа. 

ПэмыкӀыу гулъытэгъу яӀэр къуалэбзухэм адрей джабэрыӀэхэм ямыхьчу ар я лъакъуэхэм лыпцӀэр лэшу зэрыщытыр, ар фӀыуэ зыгъэлъагъуэр къуалэбзухэр Chiroptera-хэмрэ птеразаурхэмрэ ябгъэлъытэмрэ.

Сэрахъэ Александр и тхылъ ц1ык1у Дуней къуалэбзухэр Ставрополь къыщыдэк1ауэ. Ар сурэтк1э гъэнщ1ащ, усэ тэк1уи щ1ыгъуу. 




#Article 190: Азгъэхэр (275 words)


Азгъэхэр () — абазэ-адыгэхэр лъэпкъ, Къаукъазым и зы лъэпкъ. Бжыгъэр — ~ 185-600 мин цӀыху. Здэпсохэр: Азгъейм — 94 606 (2003), Урысей — 11 366 (2002), Тырку — 39-500 мин.

Кавказ автохтон цIыф лъэпкъ. Ежьхэр апсуакIэ зэджэжьых.   ПчъагъэмкIэ   мин   93-рэм   къехъух,   янахьыбэ   Абхъазым щэпсэу, ащыщхэр Россием, Тыркуем, Сирием, Иорданием исых. Абзэ адыгэ-абхъаз   къутамэу   иберэ-кавказ   бзэ   унагъом   хахьэрэм   щыщ. Абхъазыбзэр диалектитIоу зэтеутыжьыгъ: зыр - абжуй гущыIакI, арэу alo абхъаз литературабзэм лъапсэу фэхъугъэр, адрэр - бзыбэ диалект. ТхакIэу яIэм   ылъапсэр урыс графикэр ары. Азыныкъо православнэ диным рэлажьэ, адрэхэм быслъымэн суннит диныр алэжьы. Абхъазхэр адыгэмэ афэдэкъабзэу ижърэ дэдэм щегъэжьагъэу хы ШIуцIэм итыгъэкъокIыпIэ Iулъэшъогъэ   чIыналъэхэм ащэпсэух. ШIэныгъэлэжьхэм янахьыбэм зэраIорэмкIэ, хьалэмэт дэдэу гъэпсыгъэ ижърэ Мыекъопэ культурэмрэ зыфэдэ къэгъотыгъое испунэхэу дольменкIэ заджэхэрэм къяшIэкIыгъэ культурэмрэ япхыгъэ саугъэтхэр бэрэ   абхъаз чIыналъэм уапэ къыщефэх. Абхъазхэм ялъэпкъ лъэпсэ зэхэуцон чыжьэу къыщежьэ. Ар зэпхыгъэу хъурэр адыгэхэр къызтекIыгъэ синдо-меотхэм апэблэгъэгъэ абсилхэмрэ абазгхэмрэ пIомэ ухэукъощтэп. Лъэпкъ зэхэуцоныр я 8-рэ лIэшIэгъухэм адэжь щеухы. Ащ дэжьыр ары абхъаз къэралыгъори гъэпсыгъэ зыхъурэр (я 8-рэ лIэшIэгъум икIэуххэм). Я II-рэ Лион пачъыхьэм изэман Абхъаз къэралыгъом инэу зеушъомбгъу, тетыгъошхуи иIэу мэхъу. Я I0-рэ лIэшIэгъум грузин пачъыхьэхэмрэ абхъазыпщхэмрэ дэкIон-къэзэрэщэнэу къахэхьагъэм къыхэкIкIэ, зы къэралыгъо зашIыжьы. Я I3-I5-рэ лIэшIэгъухэм Абхъазым шъхьафы зешIыжьы. Ау ащ ыужми ар гупсэфыгъэп - зэо зэпымыужьхэм ахэтыгъ,  бэрэ язэуагъ Византием, Ираным, Тыркуем. Ащ фэдиз зэманым абхъазхэмрэ адыгэхэмрэ азыфагу илъ блэгъэныгъэр зэпыугъэ хъугъэп, зэдэIэпыIэжьхэу, зэхахьэхэу къахьы. I8I0-рэ илъэсым Урыс къэралыгъом хэхьагъэхэ нахь мышIэми, ащыщыбэхэр адыгэхэм ягъусэхэу бэрэ пачъыхьэгъум ебэных, ыужым мэхьаджыр хьазабри адыгэмэ адагощы. Джы къызынэсыгъэми абхъазхэр адыгэмэ ягъусэу Тыркуем, Иорданием, Сирием ащэпсэух. 192I-рэ илъэсым Абхъазыр Грузием федеративнэ зэфыщытыкIэ дыриIэу Социалистическэ Республикэ мэхъу. Ау I93I-рэ илъэсым Абхъазыр Грузием хатэкъожьы. 1992-рэ илъэсым шъхьафитныгъэ заом ыуж икIэрыкIэу республикэ мэхъужьы.

Бзэр — азгъэбзэ.

Диныр — мыслимэн-суннитхэр, чырыстэнхэр.




#Article 191: Индустриал револуциэ (395 words)


Индустриал револуциэ (Индустриал револуциэшхуэ) — мэкъумэш лэжьыгъэ экономикэм и хэкӀыгъу индустриал лэжьыгъэм и пыхьыгъу хъуа зэманыгъэ тхыдэм, абым дежь Мэкъумэш лъэпкъэгуъур трансформациэ мэхъур индустриал хъууэ. Индустриал зэхъуэкӀыгъуэр къэрал къэс зэманкӀэ зэтемыхурэ екӀуэкӀахэ, ауэ гулъытыгъу абы и зэманыгъуэкӀэ уеджу хъунур XVIII лъэхъэнэм и етӀуанэ лъэныкъуэм щыкӀэдзауэ XIX лъэхъэнэм и япэрей ныкъуэм нэс. Гулъытэгъу индустриал револуциэм епт хъунур лъэжьыгъэм и къэрур куэдкӀэ зэр хэхъуар, машинэ индустриэм и къышъхьэпэгъуэкӀэ, абым пэмыкӀыу капитализымым дуней ӀэнатӀэгъуэр ишта, мэкъумэш системэ зэхэтыкӀэм.

Псалъэ Индустриал револуциэр шъэныгъэм къэзгъэсэбэпар цӀэрыӀуэ, бэлыхь фрэндж хулъхугъэ шъэныгъэ лъэжьыгъэр Бланки Жеромыра.

Индустриал револуциэр механикэ къэгъэсэбэпыгъуэ къуэдем епхакъым, лъэпкъэгъум и зэхэтыкӀэ псоми зызэрихъуэкӀа хъуа. Лъэжьыгъэ къэрур куэду хигъахъуэт, урбанизациэр нэхъ кӀэху екӀуэкӀт, экономикэр кӀэху хэхъуэт, джылэм я псоукӀэр нэхъыфӀ хъут. Индустриал револуциэм лъакъуэ 3-5 хуэдизым зэфӀэкӀыгъуэ ярита мэкъумэш лэжьыгъэр къагъану лъэпкъэгъухэм къалэ лъэпкъэгъу зэфӀэувэнэху. 

Индустриал револуциэр Инджылызым къежьат XVIII лъэхъэнэм и кӀэм, XIX лъэхъэнэм и пэм деж дунейпсор зэкӀышта хъуа (Еуропэмрэ Америкэмрэ я къэралъхэм къаублауэ).

XVII лъэхъэнэм Инджылызым дунейпсом и нэхъ лъэш къэрал мануфактурэмкӀэ щыта Голандиэм япэ иува, куэд темыкӀауэ а пӀэр дуней щэхуэнымрэ колониал экономикэмрӀэкӀи япэрей хъуа. XVIII лъэхъэнэм икум дежь Инджылызыр япэрей копиталисту къэрал мэхъур. И экономикэ зэфӀэтыкӀэмкӀэ адрей еуропей къэралхэм япэ иува хъуа, лъэпкъэгъум и экономикэ зэфӀэувэныгъэм шъхьэкӀэ зэхуэныкъу хъуар иӀу а зэманыгъуэм - лъэш машинэ къэдэгъэкӀыгъуэ. 

Дунейпсом и тхыдэм индустриал револуциэр зэрапхыр бэкхъ машинэ къызэрагупшысам, Британиэшхуэм XVIII лъэхъэнэм и етӀуанэ ныкъуэм. Апхуэдэ къэгупшысыгъуэм хъэрзынэ къыхэмыкӀынкӀи хъунут (абы хуэныкъуэ техникӀэ шъэныгъэхэр япэкӀи яшъэт), ауэ а зэманыгъуэм инджылыз лъэпкъэгъур хуэхьэзыру щытт и экономикэр къигъэкӀэрэкӀыну зэрыпсоуэ. Ар зэпхатэр а зэманым Инджылызыр хабзэ лъэпкъэгъум хэкӀауэ лъэпкъэгъу лъэш щэхуэным хэхьауэ. Абым пэмыкӀыу Инджылызым мылъкукӀэ хуэныкъуэгъу иӀэтэкъым (дунейпсом и нэхъышъхьу щытт щэхуэнымкӀи, колониэ бжыгъи иӀэт), 

Британиэшхуэм и индустриал револуциэр шэкӀ индустриэкӀэ ежьа. 1733 гъэм . 1738 гъэм машинэ къагупшыс уданэ зэху цӀыхум и лэжьыгъэ хэмыту. 1771 гъэм Кромфордым дежь цейпшъэ фабрикэ лэжьэн кӀедзэ Аркрайт ицӀу, а машинэхэм я чэрхъыр псым игъэлажьэт. 1780 гъэм Инджылызым апхуэдэ фабрику 20 дэтт, илъэсипшъ текӀауэ 150 нэс хэхъуахэ, апхуэдэ фабрикэхэм я нэхъыбэм 700-800 цӀыху щылажьэт. 

Яужым псы шэрхъыр бэкхъ машинэкӀэ зэрахъуэкӀыу кӀадза. 1775 гъэмрэ 1800 гъэмрэ я зэхуакум Уаттымрэ Болтонымрэ я фабрикэхэм бэхъ машинэ 84 къыдагъэкӀ чэсей фабрикэхэм шъхьэкӀэ, 30 - цы шэкӀхэм шъхьэкӀэ, 30 - фӀэмыкӀ къыкӀэхыным тегъэпсыхьауэ, 22 - джэзым, 28 - гъушӀ фабрикэхэм шъхьэкӀэ.

Мэшынэхэм я бжыгъэ хэхъуэм гъушӀ хуэныкъуэгъуэри нэхъ ин ишъа. 1735 гъэм фӀамыкӀымкӀэ япэреуэ къыхах шыгун. 1784 гъэм Кортым егъэзанкӀэ лэжьыгъэ гущӀ къыхэхынымкэ. Псыхэжхэр яшъын кӀадзэ, абыхэмкӀэ фӀамыкӀрэ гъушӀрэ зэрачэ.




#Article 192: Мазэ (160 words)


Ма́зэ - ЩӀыгум и гъусэ дыдэ закъуэщ. ЩӀылъэм къырит нэхугъэмкӀэ етӀыуанэ увыпӀэр Дыгъэм иеужькӀэ иӀыгъщ, абы намыщӀкӀэ Дыгъэм и вагъуэкъанхэнхэм я гъусэхэм щыщыу инагкӀэ етхуанэ увыпӀэр иӀыгъщ. ЦӀыхур ауфэ пкъыхэм щыщыу ЩӀылъэм намыщӀ Мазэ зыращ зытеувауэ ябжыр.
ЩӀылъэм и купсэмрэ Мазэм и купсэмрэ я зэхуаку жыжьагъ нэхъыбэмрэ нэхъмащӀэмрэ якурытыр км 384 467'щ.

АдыгэцӀэ Мазэмрэ апхъаз-абазэ Амза-мрэ зы пэсырей псалъэм къыхокӀыр. 

ЩӀэныгъэлӀхэм Мазэм и щӀыщхьэфэр ӀэрымыхьащӀыкӀэ пари ящӀэтэкъым Мазэр къыщыхъуа зэманымкӀи, къызэрыхъуамкӀи. 
Гупщысыгъуищ щыӀэхэщ, а щыри зыкӀи зэмыщхьыу:

Ауэ, къэӀуэхугъуэ щӀэуэ къыхэкӀа лэжьыгъэхэм, Мазэм и щӀышъхьэфэм къырахамкӀэ, Зэжьэхэуэшхуэм и теориэ джоуэ: илъэс миллиарди-4,5 зэӀэбэкӀыжамэ вагъуэкъан ЩӀыгумрэ (Гейэ) Тейэмрэ зэжьэхэуахэ. Еуэгъуэр и кум темыхуу и бгъумкӀэ техуауэ ялъытэ. Зэжэхэуэгъуэм яуж Мазэм къытриудахэмрэ щӀышъхьэми текӀахэмрэ ЩӀыгум и гъунапкъэм техуахэ. Тыкъыр къыхэкӀахэм яужьым Мазэжьыр къыхэкӀа. ЩӀыгум и лъагъуэм (орбитэм) джэрэзыурэ и радиусыр км-60000 хуэдиз хъууэ. Зэжьэхэуэгъуэм яужь ЩӀыгу джэрэзыгъуэм и псынщӀагъыр куэду хэхъуа (и зы къэгъэзэгъуэм сэхьэтитху нэхъ ихьтэкъым), икӀи зигъэча хъуа ипкъым. А гупшысыгъуэм (теориэм) хуэныкъуэгъуэ иӀэ щхьэкӀэ иджырей зэманым нэхъ лъэщу къалъытыу щыт.




#Article 193: ПхъэцӀыч (267 words)


ПхъэкӀы́ч иэ пхъэцӀы́ч — адыгэ мэкъамэ Ӏэмэпсымэхэм ящыщ, и нэхъыбэм пэмыкӀ Ӏэмэпсымэхэм ядеу кӀуэр (къэзанпшынэ, шыкӀэпшынэ, къамыл). МакӀыу пхъэкӀычхэр уэрэдхэм ядокӀыгъур. И макъыр, и лъэшыгъуэр нэхъыфӀу къыздыхэкӀыр мэкъамэ Ӏэмэпсымэ гупым щадеуэм ядежь. ПхъэкӀычым мэкъамэр кӀеубыдэр, егъэзандэ, псалъэжъым зэржьиӀэмкӀэ — 

ПхъэкӀычыр къызхэкӀам хъыбар бжыгъэ лъэпкъым хэлъ, абыхэм ящыщ зыр Нартхэм ятеухуа, ауэ, тхыдэм и щӀэныгъэмкӀэ арэзыгъуэ имыӀу щыт.

Нартхэм я хъыбархэм зы къэӀохугъуэ хэлъ, пхъэкӀычыр къэзхэкӀам теухуауэ. А хъыбарим къызэриӀуатэмкӀэ нарт Ащэмэзым къигупшысауэ щыта. Тхуэшэм и пхъэмб зытӀущ иупсауэ, зэбгъэгуилъхьэхэри я зы лъэныкъуэмкӀэ зэкӀэришъахэ. Ащэмэз зэригугъэтэмкӀэ къамылым и макъыр нэхъ дахэ хъут пхъэкӀычыр дэкӀыгъу щытмэ. 

ЛӀэщӀыгъуэ XX ипэкӀэ, пхъэкӀычхэм хэт пхъэмбгъухэм я бжыгъэр макӀэ дыду хъут, плӀы нэхъ хэмыту я сурэткӀи бгъуэху, гъуму щытхэт. ЛӀэщӀыгъуэ XX и 30 гъэхэм щыкӀэдзауэ пхъэмбгъухэм я бжыгъэр 3-5 нэсу хъыбар къыносхэр, ЕДЗ-м яуж зэманыгъуэм пхъэкӀычым и пхъэмбгъухэм я бжыгъэр блым нэса, иджырейхэм я бжыгъэр 6 щыкӀэдзауэ 9 нэсыфыну, я сурэткӀи нэхъ Ӏузу икӀи псыгъуэху. 

ЗэхъуэкӀыгъуэ къехъулӀауэ хъуар пхъэкӀычым и нэхъыбэм зытеухуахэтэр хуэгъэзэным шъхьэкӀэ пшынэ зэгъусу зыдеуэм. Пхъэмбгъу — «пхъэмбгъупӀокӀэ цӀыкӀу», кӀыхьхэр занкӀыу зэгуэхьу щытыфынухэ иэ я кӀапэм идежькӀэ нэхъ пӀакӀэ хъуху. Пхъэмбгъухэм я зым къу фӀэт — «утыкӀ» иэ «пкъы». Пхъэмбу хъуар фэрыпскӀэ утыкӀым пышъахэ. И къур (утыкӀыр) къабзэдыду джафауэ щытын хуэй, Ӏэм банэ химыхуэн щъхьэкӀэ иэ псыбыб имышъыным. 

Пхъэмбгъухэм я гъумагъыр я кӀыхьагъымкӀэ зэхуэмыду щытхэ, нэхъ зэв мэхъухэ фэпсыр здидзам дежь. Апхуэду кӀыщытыр пхъэмбгъухэр нэхъ хуиту «зэкӀэлъэлъыным» шъхьэкӀэ. 

ШъэныгъэлӀхэм зэщымыщ гъэхэм пхъэкӀычым и сурэтым и тепсэлъыхьыгъуэ къагъэнахэр зэшъхьэщокӀхэ, абым хуэду:

ПхъэкӀычэуэхэм джэгухэм, ансамбылхэм хэтхэм, нэхъыбэм пхъэкӀычитӀ яӀэхэ, пхъэмбгъухэм я бжыгъэр зэшъхьэщыкӀху. ӀэсэмэгумкӀэ пхъэкӀыч пхъэмбгъуих хъур яубыд, ӀэижьэмкӀэ пхъэмбгъу 7-8 хъур яубыд. Апхуэдэ тӀурытӀ пхъэкӀычхэм я сурэтри я инагъри зэхьчу щытхэ псомкӀи.




#Article 194: Мифологиэ (241 words)


Мифологиэ иэ гъэсэпэтхыдэ — филологиэ шъэныгъэм и зы къудаму щыт, пэсырей гъэсэпэтхыдэмрэ хъыбарыжъхэмрэ: миф, эпос, таурыхъхэр зыджыр.

Мифологиэр и нэхъыбу хъуам лъэпкъ псоми диным епхауэ щыт. 

Куэдым ядежь псалъэр къызэрагъэшъхьэпэр пэсырей динхэм щатепсэлъыхьхэм ядежь, псалъэм папшъу: алыдж мифологиэ, урым мифологиэ, скандинав мифологиэм яхуэду. Ауэ, гулъытыгъуэ етын хуей шъэныгъэлӀ гуэрэхэм ящыщхэм скандинавхэмрэ келтхэмрэ я гъэсэпэтхыдэхэр таурыхъ къуедеуэ къалъытэм, адрейхэм ахэр диныжъу щытху гулъытэгъуэ ярат (мэжусиикӀэм еплъ). Апхуэду хъуну лъэпкъ гуэрэм (Ипшъэ Америкэ индейхэм я мифологиэрами) и мифологиэр къапшту анализ ептмэ, иджыри къыздынэсым лъэпкъым хэлъыфыну хабзэ гуэрэ зэрихьу и уней диныжъым щыщу. 

ЦӀыхухэм я нэхъыбэкӀэ гъэсэпэтхыдэр къалъытэкъым пкъы хуэду, дынхэр къахэкӀауэ: чыристэныгъэ, мыслымэныгъэ, иудэныгъэ джоуэ, гулъытэгъуэ яратхэр зэкӀэлъыпыту зэрыпха къэхъуэлъыгъуэ хуэдэ гупшысэгъуэ иэ пкӀэ зыхуашъ дуней тетыкӀэ гурыӀуэгъуэ. 

Абым емылъытауэ, цӀыху куэд атеисту, агностику иэ диным пылъхэми ящыщхэм псалъэ мифымрэ мифологиэмрэ къагъэшъхьэпэхэр гурыӀуэгъуэ халъхьэн шъхьэкӀэ тхыдэ хъыбархэм зи пэжьыгъуэм чэнджэш иӀу къыхэкӀам. Ауэ, цӀыху диным пылъхэм я нэхъыбэм гукъеуэ къыхахыр диныр гъэсэпэтхыдэм къыхэкӀауэ къалъытэмэ, апхуэдэм дежь я гурыӀуэгъуэхэр пцӀы къэлъытэгъуэ япт хъуну, ар диным ебакъуэ мэхъур. Апхуэдэ куэду къохъур чыристэнхэм ядежь, Библиэм ит хъыбархэм теухуауэ, диным пылъхэм а хъыбархэр мифологиэм щыщу къалъытэхэкъым, тхыдэм къехъулӀауэ, а псори екӀуэкӀауэ ягъэувыр, абым шъхьэкӀэ псалъэ «мифологиэр» я дежькӀэ гукъеуэ къэгъэсэбэпыгъу мэхъур. 

Тауэ щымытми цӀыхухэм я нэхъыбэр арэзыуэ щытхэ дин къэс гъэсэпэтхыдэ зэхэгъэхьауэ щыту, а гъэсэпэтхыдэхэр тхыгъэ нэхъышъхьэм къахэкӀыурэ зэфӀэуваху; апхуэдэм дежь псалъэ мифыр хъубар мыхьэнэ хуэдэ зэрехьэ, чэнджэш иӀу ауэ ар бгъэзэнкӀэнымкӀэ амалыншу.

Мифологиэр бзэм и зы къудамэ къуэдеуэ щыткъым гъашъэми и зы къудамэ, цӀыху лъэпкъэгъухэм яшъауэ.




#Article 195: Таукъуэ Лъэпщыкъуэ (173 words)


Таукъуэ Лъэпщыкъуэ (XVIII лI.) — джэгуакIуэ тхьэмадэ, уэрэдус.

Хъыбарыжьым зэрыжиIэмкIэ, Къетыкъуэхэ я пщылIт; хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, Къетыкъуэ Хьэмырзэ и джэгуакIуэ гупым я тхьэмадэу щытащ. Лъэпщыкъуэ дунейм тетар пэжмэ, ар щыпсэуар XVIII лIэщIыгъуэм икухэм, и етIуанэ Iыхьэм хуозэ.
    
Ар зи тхьэмада джэгуакIуэ гупыр лIибл хъурт. Тхыдэм зэрыжиIэмкIэ, Къэбэрдейр шу мин 15-рэ лъэсыдзэшхуэрэ хъууэ Къурей губгъуэм щыпэуващ урысеидзэм, фи быдапIэхэр ди щIым тефх, фи дзэри тефшыж, жаIэри.
 
Зи шыжьэ емыкъуж къэралым ар щимыдэм, зауэр ирагъажьэри (1779-м и гъатхэм) мазиблкIэ зэзэуащ, урысыдзэри фIыуэ ирагъэкIуэтыжащ, быдапIэ зыбжани ягъэсащ. АрщхьэкIэ бийр нэхъыбэт, нэхъ узэщIат, нэхъ зэгъэпэщати, къатекIуэри 1779 гъэм фокIадэм и 29-м къэбэрдеидзэр Къетыкъуэ тIуащIэм (Псыхъурей деж) даукIыхьащ. А зауэм Къэбэрдей Жэщтеуэ фIащащ.

Зауэ нэужьым, зэрыхабзэу, Жэщтеуэм уэрэд хурагъэусыну Таукъуэ Лъэпщыкъуэ и пщэ иралъхьащ. Уэрэдусхэм пщIэуэ жэмыбгъэ зырыз иратащ. ДжэгуакIуэхэр мэзым щIэтIысхьэри, мэзищкIэ уэрэдым елэжьащ. Псоми яусар зэхалъхьэжри Лъэпщыкъуэм едзыгъуибл хъууэ къыхуахьыжащ. Тхьэмадэр едаIуэри уэрэдым щытхъуащ, ауэ, зы пщы гуэрми зимыгъэгусэн щхьэкIэ жиIэри, нэгъуэщI къыщIэдзапIэ хузэхилъхьащ – ар зауэр зэрекIуэкIам теухуа Iыхьэрауэ пIэрэ, жыдоIэ.

IуэрыIуатэжу зекIуэ уэрэдхэр зэраусам хуэдэу къызэтенэ хабзэкъым. Мыбыи зэхъуэкIыгъэ Iэджэ игъуэтагъэнущ, хэтаи хэуащ, хэмытаи къыхэхьагъэнущ.




#Article 196: Аулъэ Тхьэйшъау (107 words)


Аулъэ Тхьэйшъау (XIX лӀэщӀыгъуэ) — джэгуакӀуэ тхьэмадэ, уэрэдус, шыкӀэпшынауэ, хьэтыякӀуэ.

Аулъэ Пащэ икъоу Тхьэйщау абдзэхэ къуажэ Хьэкуринэхьэблэ къыщалъхуащ, щыпсэуащ, щыщӀалъхьэжащ. Ар ХIХ-нэ лӀэщӀыгъуэм и кум хеубыдэ. КъызыхэкӀар мэкъумэшыщӀэ унагъуэт.    
 
Езыми унагъуэ иӀэу, мэкъумэшри джэгуакӀуэнри зэдихьырт. Аулъэр зи тхьэмэдар уэрэдгъэӀу ансамбылт, джэгуакӀуихым езыр ебланэу яхэту. Апхуэдэм нэхъ я лэжьапӀэр хьэщӀэщхэрат, ешхэ-ефэр уэрэдкӀэ ягъэдахэу, зэзэмызи къагъафэу.

Тхьэйшау и гупым хэтащ шыкӀэпшынауэ цӀэрыӀуэ Джэнчатэр (ар уэркъым къахэкӀыу къоӀохур), уэрэдгъэӀу Ӏэзэ Шэджэмыкъуэр, адрейхэр ежьурт, пхъэцӀыч еуэрт. Тхьэйщау уэрэд щигъэӀукӀэ, ежьупашэр Джэнчатэрат, Шэджэмыкъуэм е Джэнчатэм уэрэдгъэӀуныр щалъыскӀэ, ежьупашэр Аулъэрат. ХьэщӀэщ джэгу щащӀкӀэ, Тхьэйщаур хьэтыякӀуэ хъурт.

А лъэхъэнэм щыӀа джэгуакӀуэхэм гъыбзи, зыгъэлъапӀэ уэрэди, ауаныщӀ, лъагъуныгъэ уэрэди яусу щытащ; Аулъэм къыщӀэнахэр лъагъуныгъэ, ауаныщӀ уэрэдхэщ.




#Article 197: Абазэ Къамбот (114 words)


Абазэ Къамбот, Мусэ и къуэ (1837 - 1900

Абазэ Къамбот 1837 гъ. Ботэщей (иджы Плановскэ зицlэм) къыщалъхуащ. КъызыхэкӀар уэркъ лъэпкъщ. Уэркъ щхьэкӀэ, пщылӀыншэ лъэпкъти, лажьэрэ шхэжу псэурт. ДжэгуакӀуэм и гъащӀэм щыщу дызыщыгъуазэр икъукӀэ мащӀэщ.

Мэдрэсэи урыс еджапӀи щӀэмыхьауэ къоlуэхур. ДжэгуакӀуэ къэзыкӀухьхэм ягъэсати, и гъусэхэр къыщеджэм деж, дэкӀуэсыкӀырт е и лэжьакӀуэгъухэм ящыхьэ хуэдэ зищӀт аби ежьэрт, гупым яхэту Къаукъаз гупэр къыкӀухьырт, лъэпкъ-лъэпкъхэм яхэхьэу – езым осэтиныбзэрэ нэгъуеибзэрэ ищӀу къаlуэху. Зыкъомрэ Агънокъуэм и джэгуакӀуэгъуу щытащ. Абы и нэгу щӀэкӀащ Къаукъаз зауэр, пщылllугъэкӀыр, урысей хабзэмрэ псэукӀэмрэ хэкум зэрыщыувыр.

Ипхъухэр уэркъми лъхукъуэлӀми яритырт, зэхэгъэж имыщӀу. Дэтхэнэ джэгуакӀуэми хуэдэу гушыӀэшхуэ хэлъащ.
ЗэрыжаӀэмкӀэ, Къамбот етӀощӀанэ лӀэщӀыгъуэр къихьагъащӀэу дунейм ехыжащ, щӀыӀэ уз къыпкъырыхьэри.
Абы зэхилъхьэу щытащ гъыбзи, гушыӀэ уэрэди, тхьэусыхафи, уси.




#Article 198: Шы плъыфэр (121 words)


Шы плъыфэ — шым и цым, фэм, нэхэм я фэр. Гъэпсыгъуэ я зэшъхьэщыкӀыгъуэмкӀэ нэхъыфӀу языту щытыр. 

Пэсырей зэманым щыкӀэдзауэ плъыфиплӀ нэхъышъхьу къалъытэхэ, ахэр:

Адрей плъыфэхэр къебжэкӀа плӀым къахэкӀху къэлъытэгъуэ яӀэ. 

Зи цыр тхъуауэ щытыр. Схуэдэ плъыфэми къахэкӀыфыну, гъэ къэс я тхъугъэ хэхъурэ. ПцӀэгъуэплъу къэхъуар куэд темыкӀауэ шыкӀэ гъуабджэ хъуфыну мазэ зытӀущ текӀауэ, гъэ къэс цыпэ хужьхэм я бжыгъэр хэхъурэ. Шыр дунан (илъэсиплӀ) ныбджым и нэсыгъуэм дежь и фэр гъуэбджэху щытыфыну. 

И кӀыфэпсор плъыжьу щыт; гъуэжьыхум щыкӀэдзауэ гъуабджэ хуэкӀыфӀым нэсу. И сокумрэ кӀапэмрэ я фэр и кӀыфэм ем шъхьэщыкӀыу щытыфыну — нэхъ хуэнэху иэ нэхъ хуэкӀыфӀу.

КъуафцӀэ иэ къарэ — фӀыцӀэ. 

Шы зи кӀыфэр гъуабджу щытыр, гъуэплъым къыщыкӀэдзауэ фӀыцӀафэм нэсыфу, ауэ и сокур, лъакъуэхэр (кӀэбдз зэрытыпӀэм щыкӀэдзауэ), кӀапэр джоуэ фӀыцӀу щытхэ.

(Цыджаныш)




#Article 199: Шым и зэхэзекӀуэкӀэхэр (279 words)


ЗэхэзекӀуэкӀэ — шыхэм я зекӀуэкӀэ-жэкӀэ. 

Абыхэм къахэкӀыу щыӀэхэр: лъэбакъуэ, лъэбакъуэхъу, ущ, лъэхъу, кӀуэр, хьэмкӀэ, хьэмкӀэ теутӀыпщхьэ.

ЗэхэзекӀуэкӀэхэр тӀууэ зэхагъэкӀхэ, ахэр — зэхэзекӀуэкӀэ къабзэмрэ, цӀыхум къигупшысамрэ джоуэ. 

Лъэбакъуэм дежь шым и лъакъуэхэр зэкӀэлъыужурэ мэбакъуэ, псалъэм папшъу: сэмэгурабгъу икӀэр — сэмэгурабгъу гупэр, ижьырабгъу икӀэр — ижьырабгъу гупэр джоуэ. ЩызекӀуэм иӀэтыр зы лъакъуэ иэ лъакъуитӀ зэдэгъусу.

Лъэбакъуэ зекӀуэкӀэм и псынкӀагъыр метритӀ зы секундэм хуэдиз. Лъэбакъуэ зэхэзекӀуэкӀэр нэхъыбэм къыздагъэшъхьэпэр хьэлъэзешэшхэм я гъэлъэгъуэнхэм дежь, къэрууэ яхэлъыр гъэлъэгъуэным, гъэпсыным шъхьэкӀэ. 

Лъэбакъуэ зекӀуэкӀэ мыхьэнэ, ауэ шыр нэхъ бгъуэуэ хэбакъукӀурэ зокӀуэ.

Лъэхъум дежь шыр бгъунжырыкӀу мэбакъуэ, зэдэгъусу зытеувэхэр: сэмэгурабгъу гупэр — ижьырабгъу икӀэр, ижьырабгъу гупэр — сэмэгурабгъу икӀэр. ЩызекӀуэм идежь лъэкъуитӀыр еӀэтыр. 

Лъэхъум зэхэзекӀуэкӀыу ущи къыхокӀ зы къудаму, лъэхъу хом хуэду

Лъэхъу зекӀуэкӀэм и псынкӀагъыр метрипшъ зы секундэм хуэдиз. Къыздагъэшъхьэпэр нэхъыбэм шыгъажэхэра. ЗэхэзекӀуэкӀэм и цӀэм теухауэ шы лӀэужыгъуэ бжыгъэхэм траӀуа: орол, урыс, фрэндж, америкэ джоуэ.

КӀуэр зэхэзекӀуэкӀэм шым и лъакъуит зы лъэныкъуэхэмкӀэ бакъурэ макӀуэ: сэмырабгъу гупэ — сэмырабгъу икӀэ, ижьырабгъу гупэ — ижьырабгъу икӀэ. КӀуэр лъэхъум нэхъри нэхъ псынкӀыу щыт, къушъхьэ шыхэм я зекӀуэкӀэдыдэхэм щыщу (Кърым, Къаукъаз шыхэм, америкэ лъэхъухэми джоуэ). 

КӀуэр уанэ зытелъым иэ гум кӀэшъа шыхэм нэхъ тынч зекӀуэкӀыу къалъытэ.

Шым и нэхъпсынкӀэ зэхэзекӀуэкӀэра, и псынкӀагъыр км 80 сэхьэтым нэсыфыну. ХьэмкӀэр ижьрабгъу иэ сэмэгурабгъу лъэныкъу зэхагъэкӀыр: ижьырабгъу лъэныкъуэм дежь шыр япэ сэмэгурабгъу икӀэ лъакъуэмкӀэ мэбакъуэ, яужым ижьырабгъу икӀэмкӀэ — сэмэгурабгъу гупэмкӀэ, ижьырабгъу гупэмкӀэ, а псом яуж шым и лъакъу хъуар Ӏэтауэ щыту мэхъур, шыр гъогушъхьэм «щохуарзэ». ХьэмкӀэ ижьырабгъу (иэ сэмэгурабгъу) джоуэ кӀеджэр нэхь кӀыхьу щызекӀуэм и ижьырабгъу (иэ сэмэгурабгъу) гупэ лъакъуэр зэриукъуэдим шъхьэкӀэ.

ХьэмкӀэ зэхэзекӀуэкӀэм и зы къудаму къыхагъэкӀ, зекӀуэкӀэ нэхъ псынкӀэдыдэра. Шым и пкъыр щыжэм дежь и джабэ лъэныкъуэр егъэч, и кӀэбдзитӀыр фӀалъитӀым япэ кӀидзурэ мажэр. Езы зекӀуэкӀэр адрей псомкӀи хьэмкӀэ хуэдэ къабзу щыт.




#Article 200: Тхъуэжьей (216 words)


Тхъуэжье́й, Тхъожъе́й, Тхъожъы́е — нарт хъыбархэм Сосрыкъуэ и алп шы хы лъашӀэм къыщыхъуа. Сосрыкъуэ и ӀохухэмкӀэ дэчэнджэш, уэгуми дэлъэтеиф, хыми икӀыф, къытекӀуэн шы Нарт хэкужъым имыс, и тӀасхъапӀэр и лъабжъэхэра — псыхъуэм дэлъ нывэжгъехэм дежь жэфкъым.

Хъыбар «Сосрыкъуэрэ Емынэжърэ» къызэриӀуатэмкӀэ, нартхэм я ху джылэ Емынэжъым я фӀидыгъуам Сосрыкъуэ пожьэр къахуихьыжьыну. Ауэ джылэр Сосрыкъуэм къидыгъу къызэрежьэжьым хуэду Емынэжъыр къыкӀэлъохьэ и шымкӀэ, и шым лъэкъуищ нэхъ кӀэмыт шъхьэкӀэ и псынкӀагъым текӀуэн щыӀэкъым Нарт хэкум, ЦӀэунэжъ удым и шыгуартэм къахэкӀа шы ар. А нэуэжъ удым де Сосрыкъуэр йожьэ зы шы къихьыным шъхьэкӀэ, унафэ ирет удым, джэщищкӀэ Сосрыкъуэм шыгуартэр игъэхъуну - зы шы щымыкӀыу джэщищыр ихьмэ, хэду и гуартэм зыхуэр къыхыригъэхыну егъэгугъэ. Япэре джэщым шыгуартэр зэбгырожри мэзым кӀолъадэхэ; дыгъужъхэр къыдоӀэпыкъур Сосрыкъуэм къыхукӀахужьурэ, етӀонэре джэщым шы гуартэр уэгум долъэтехэ къуалэхэр къыдоӀэпыкъухэр къырахухыжьурэ, удыжъым ар фӀэгъэшъэгъуэн мэхъур пщэджыжь къэс зы шы хущымыкӀыу Сосрыкъуэм къызэрихужьыр и гуартэр. Ещанэре джэщым шыхэр хым холъадэхэ, бжъэжъейхэр къыдоӀэпыкъу абым Сосрыкъуэ, шыгуартэр къыхухахужьу. Ещанэре пщэджыжьым удыжъым шыгуартэр ебжри зы шы леуэ къыхокӀыр, шыбз Тхъожъым и шыкӀэрауэ къыкӀокӀ ар, хы лъашӀэм къыщилъхуа шыкӀэ. Удыжъыр Сосрыкъуэр хегъадэри шы къыхихыну Тхъожъ и шыкӀэр Сосрыкъуэм къыхех. ЦӀэуэ триӀуэр Тхъожъей.

ШыкӀэм дэкӀыгъу Сосрыкъуэр къожьэжьыр, къыздэкӀуэжьым Тхъожъеир Сосрыкъуэм йолъэӀу иутӀыпщу и анэм иджыри зэ и быдзычэ ефу къигъэзэжьыну, Сосрыкъуэр арэзыуэ егъакӀуэ. ШыкӀэм кӀэху къегъэзэжьыр, Сосрыкъуэр и кӀыбым трегъэтӀысхьэри Емынэжъым идежь макӀуэхэ ху джылэр къытрахыжьыну.




#Article 201: Адыгэ нып (142 words)


Адыгэ лъэпкъым и нып — иджырей зэманым Хасэхэм, лъэпкъыгъуэхэм, Адыгейм джоуэ я ныпу щыт.

Ныпым и теплъэр плӀимэ хуэкӀыхь удзыфу щит, бгъуагъымрэ кӀыхьагъымрэ зэрзэхущытыр — 2:1. Езы ныпым и кӀуэцӀым дышъэ вагъуэ пшъыкӀутӀрэ чищ зэтелърэ я пэхэмкӀэ дэгъэзеяуэ тет. 

Вагъуэ пшъыкӀутӀым адыгэ лъэпкъ пшъыкӀутӀыр ягъэлъагъуэ, чищым ягъэлъагъуэр адыгъэпщ лъэкъуищ нэхъ жъыдыдэхэра, зэтелъу (зэрыдзауэ) зэрщытхэр — зэрзэкъуэтхэра. Удзыфэм игъэлъагъуэр — дунеир, гъашъэр, адыгэ хэкур джоуэ. 

ПэмыкӀ гурыӀуэгъуэхэмкӀэ — чищыр Лъэпшъ и цӀэкӀэ ныпым хагъэхьауэ къоӀохур. 

Зы хъыбарым къызэриӀохумкӀэ ныпыр тыркум и пэштыхьым и фызым (адыгэ лъэпкъым къыхэкӀа) езым иӀэкӀэ хидыкӀауэ къыхокӀыр, ныпым и тхыпхъэр Шотлэндым щыщ Уркуарт Девидым и Ӏэшъагъу пэштыхьфызым ӀэкӀэхьауэ. 

ЕтӀуанэ хъыбарымкӀэ ныпыр езы Уркуартым ишъри адыгэхэм яӀэкӀигъэхьа XIX лъэхэнэм и 36 гъэм. 

А ныпыр адыгэ лъэпкъым я хуитыныгъэ пэщытыным Урыс-Адыгэ зауэм нэхъ лъэш ишъын хуейт, абым шъхьэкӀэ Британиэшхуэм (гугъэ зиӀэтэми Урысейми хуэду Адыгэ Хэкур зыӀэкӀигъэхьэну) и унафэкӀэ ныпыр ишъат Уркуартым.




#Article 202: Сэтэней (237 words)


Сэтэне́й-гуа́щэ, Сэтэна́е-гуа́щэ — нарт хъыбархэм хэт гуащэ, Сосрыкъуэ и анэ, бзылъхугъэ-уд, нарт лъэпкъыр чэнджэшыну къызхокӀуэхэр, жъы мыхъу зи дэхагъэр мыкӀуэд. 

Хъыбар бжыгъэхэм зэщымыщу къыхокӀыр Сэтэней къызхэкӀ лъэпкъыр; зымкӀэ Алыджхэ ящыщ, пэмыкӀхэм — Ешъокъуэхэ, Шъауэхужьхэ ящыщу къыхокӀыр. 

И анэр Лалыхуэ-гуащэ и адэр Уэзрокъатхъуэ пэмыкӀыу Уэрдэш. ЗдапӀар Къэрдэнхэ я лъэпкъым. 

Сэтэней хъыбар псоми уду хэт, бзылъхугъэ зи дэхагъэ мыкӀуэд, и чэнджэшыгъуэхэмкӀэ нартхэм ху джылэри ягъуэтыжьыр, сани хахыфыр, гъубджэри яшъыр. Сэтэней и псалъэм дыгъэр къегъэувыӀэ, уае къырегъажьэ, псыр къырегъэу. 

И дэхагъэм димыхьэх Нарт Хэкум щыӀэкъым, хулъхугъу хъуари къохъуапсэр, ауэ Бэдынокъуэ и хъыбарым яуж йохьэ дихьэхыным пылъ къырегъэблагъэ шъауэр унэм, Бэдынокъуэм къидэкъым мыхъумэ. 

Сэтэней нарт псоми я анэ. Сосрыкъуи, Ащэмэзи, Щауеи зыпӀыр Сэтэней. Нарт лӀыхъужъхэм къагурымыӀуэ Ӏохугъуэхэр яхузэпкъырызыхыр Сэтэней.

Дунем къыщыхъу, къыщышъэхэми япэ гу лъызытэр ара. Бийхэр Нарт Хэкум къыщытеуэхэкӀэ нартхэр бим ятезгъакӀуэр «нарт анэ» Сэтэней. Лъэпшъ Ӏэдэуадэ шъыкӀэр къыхуэзгъуэтри Сэтэнейщ. Нартхэм санэху яхукӀэзыхури ара. 

Сэтэней и шъхьэ закъуэм епхауэ адыгэ нартхэм пчыналъэ хэткъым, ауэ Сэтэней зыхэмыт хъыбари уэрэди ӀуэрыӀуатэм хэткъым. 

Зыдэпсо лӀыи, езым къилъхуа быни иӀэкъым.

Сосрыкъуэ бжыгъэрэ доӀэпыкъур и зекӀуэхэм, Тотрэш иукӀа яуж и анэ уд Бырымбыхум къырегъэлыр, Сосрыкъуэ и кӀуэдыкӀэри елъагъур, дэӀэпыкъуну мэгуэӀэжьыр ауэ икъуэр къедэӀукъым. 

Хъыбару хъуам Сэтэней жъышъхьэм нэскъым, и гъашъэри иухкъым, зы хъыбар закъуэм къоӀохур Сосрыкъуэ яукӀам и псэр иретри езыр малӀэр.

ТӀуапс км 18 пэщылъ хьэблэ Олгинкэ дежь псы йожэх зи цӀэр Сэтэнаекъо ()

Псыжъ и пшъэмкӀэ иджырей Къэрэшейкъалэм и гъунэгъу мывэ щылъа, цӀэуэ зэрихьэтэр «Сэтэней и хьэку».

Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэм удз-гъагъэ Сэтэней цӀэ зэрехьэ. 




#Article 203: Нартхэр (220 words)


На́ртхэр, Нарт ӀуэрыӀуа́тэ — лӀыхъужъыгъэ хъыбархэр Ишъхъэрэ Къаукъаз лъэпкъ бжыгъэхэм яӀэ: адыгэхэм, абазэхэм, осетинхэм. Абым пэмыкӀыу мычгышхэми, ингучхэми, къэрэчехэми, балъкъэрхэми Нартхэм ятеухуа хъыбар гуэрэхэр яӀэ. 

ЛӀыхъужъыгъэ ӀуэрыӀуатэ «Нартхэр» — нэхъ пэсыреуэ, нэхъ лъэшу щыт къэӀотэныгъэ-усыгъэмкӀэ зих-меот-адыгэ лъэпкъым, аборигену щытхэм Ишъхъэрэ Къаукъазым, Хы ФӀыцӀэм, Хы МыутӀэм я Ӏуфэхэм, Тэн, Псыжъ я псыхъуэхэм. Зих-меот-адыгэ уэрэдхэм ягъэлъагъуэ лӀыгъэ, къэру, хэхуагъэ яхэлъыр бийхэм щапэщытым, я Хэкужъым ис цӀыхухэр Ӏем къызэрырагъэлыр. Апхуэдэ гулъытыгъуэ ӀуэрыӀуатэм хэлъхэмкӀэ, «Нартхэр» лӀыхъужъыгъэ хъыбар джоуэ бгъэув хъуну.

ӀуэрыӀуатэр къыщыхъуар цӀыхум дуней здэпсом макӀыу щыхишъыкӀ лъэхъэнэрат. «Гъэшъэгъуэн дунеишхуэ, гъунэ зимыӀэ; Тхьэхэр, иныжъхэр, лӀыхъужъхэр здызекӀуэ-здэпсо, дыгъэр, мазэр, вагъуэхэр уэгум здит, езы уэгур; мафӀэр, псыр, хьэкӀэ-кхъуэкӀэхэр, къэкӀыгъэхэр, шыблэр псори Тхьэм ей, Тхьэм и Ӏэшъагъэ. Езы цӀыхур а псоми хэт — Тхьэм, дунем, езы цӀыхум и Ӏэшъагъэ гъэшъэгъуэнхэм.

ӀуэрыӀуатэм зэфӀэувэн щыкӀидзар лӀэшъыгъуэ VIII-VII ди лъэхъэнэм япэ. ЛӀэшъыгъуэ XIII-XIV-хэм хъыбар зэмгъэзэхуа зэбгырыдзахэр, зыуэ зэхэхьэн кӀадзэ зы Ӏохугъуэ иэ зы цӀыху нэхъышъхьэм епха хъуху. Нартхэр зэфӀэуву къызхэкӀахэр аланхэм я пэсырей хъыбарыжъхэм, скифхэм я зэманыгъуэм, лӀэшъыгъуэ VII-IV ди лъэхъэнэм ипэм.

Лъэпкъхэм я ӀуэрыӀуатэхэр зыгъэбагъуэ хъуар я Хэку хъыбарыжъхэра, лъэпкъэгъу зэманыгъэм зэфӀэувар матриархатым фӀэкӀагъеуэ. Нарт ӀуэрыӀуатэхэм яуж лъэпкъэгъу зэхъуэкӀыгъуэ екӀуэкӀахэм ящыщи зыхиубыда. Иджыри къыздынэсым и къэрур кӀуэдкъым, Адыгэ Хэкухэм (Адыгейм, Къэбэрдем, Шэрджэсым), Абазэм, Осетиэм джэгуакӀуэ бжыгъэхэр дэс Нартхэм я пшыналъэ зезыхьэ. Адыгэхэмрэ осетинхэмрэ я Нарт хъыбархэр лӀэшъыгъуэ XIX и кум щыкӀэдзауэ тхыгъэхэм иратхэн кӀадза, пэмыкӀ лъэпкъхэм яхэр нэхъ гувауэ.




#Article 204: Псыхъуэгуащэ (185 words)


Псыхъуэгуа́щэ иэ Псыгуа́щэ — Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэмрэ таурыхъхэмрэ хэт. Адыгэхэм я хабзэжъхэм Псыхъуэгуащэр псым епхауэ хъуам: псыхъуэхэм, псынэхэм, псыхъурейхэм адрейхэми я гуащэ. Нэхъ пасэ Псыхъуэгуащэр — псыхэм я гуащэ, я тхьэ хуэду зэфӀэувэр, зэман гуэрэм къоувыӀэри таурыхъхэмрэ ӀуэрыӀуатэхэмрэ хэт зы сурэт мэхъур. 

Псыхъуэгуащэр адыгэхэм «зэралъагъутэр» бзылъхугъэ упцӀэна, шъхьэц дахэ кӀыхьышхуэ зтет. Хъыбархэм нэхъыбу къызэрхэкӀхэмкӀэ Псыхъуэгуащэр псыӀуфэхэм ядежь Ӏуст, и мажьэмкӀэ и шхьэцхэр ижьу. И сурэтымкӀэ/теплъэмкӀэ Псыхъуэгуащэр еуропей ундинэмрэ урыс русалкэмрэ я хуэдэ къэрэпс. И шъхьэц кӀыхьми и пцӀэнагъэми игъэлъагъуэр псы дунем зэр пышъар, зэр щыщыр, абы и мажьэмкӀэ и къэрур къызэрхэкӀыр. 

Хъыбар бжыгъэм къызэраӀуатэмкӀэ Псыхъуэгуащэхэм хулъхугъэхэр дахьахыр. Къэзлъэгъуам иэ и нэ иплъа хулъхугъэр сымаджэ мэхъур мышхэ-мыжей мэхъу, унэм дэмызагъу дэзхьэхам нэхъ емыгушыпсурэ цӀыхур ӀэкӀохьэр гуащэм. ПэмыкӀ хъыбархэмкӀэ, хулъхугъэ къэзмыдауэ Псыхъуэгуащэм текӀуар — кӀэх сымаджэ мэхъури малӀэ. 

Гъэ къэс, гъатхэм, псыр къимыун, псыдзэ щымыӀэн шъхьэкӀэ тхьэлъэӀу Псыхъуэгуащэм хуашът, Ӏус хуагъэхьэзырхэр псым хадзэт иэ псы Ӏуфэм къыӀуанэт. 

Зэи ямыду щытар мыхъууи къалъытэтэр — мажьэ псыхъуэм къэплъэгъуамэ къэпштэн, а мажьэр Псыхъуэгуащэм еуэ къыкӀэкӀыфыну. И мажьэр къэзыштам (абым щымыхъукӀэ и хьэблэ здэпсо псоми) бэлыхь дунер къатехуэну, мыхьэни иӀэкъым цӀыхум ар ишъэ-имышъэми. Мажьэр къэзыштам уасу ятехуэнур «джанибл» (цӀыху гъашъэ блы).




#Article 205: Уысэрэжъ (154 words)


Уы́сэрыжъ, Уэ́рсэрыжъ — Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэм хэт цӀыху. Мыхьэнэ бжыгъэхэр хъыбархэм зэрехьэ: нартхэм я тхьэмадэ, лъэпкъым я нэхъ жъыдыдэ, нартхэм уадэрэ гъубджэрэ яхуэзышъар, уд, дунем къыщехъулӀу хъуари къэхъунури зышъэ-зылъагъу. Уысэрыжъыр мы цӀэуэ Ӏэзэгъуэ мыхьэнэ хьэлъу кӀахэ хъыбархэм къыхокӀыр, къэбэрдей хъыбархэм цӀыхум и цӀэуэ щыт. Хъыбар бжыгъэм Уысэрыжъыр фӀыуэ, нартхэм къадэӀэпыкъу къыхокӀыр ауэ хъыбар «Сосрыкъуэ и кӀуэдыкӀэ» шхуиӀэм Сосрыкъуэ и бихэм яхуэӀуатэ шъауэм тӀэсхъэпӀэ иӀэр Тхъуэжьейрэ Сосрыкъуэрэ я зэпсэлъэным кӀэкӀэдэӀуэауэ. 

Хъыбархэм я нэхъыбэм (кӀахэбзэмкӀэ) Уысэрыжъыр лӀыжъыуи нэуэжъыуи къыхэкӀыфыну, абыхэм дежь «Уысэрыжъыр» цӀэкъым Ӏэзэгъуэ цӀыхум зэрыхэлъыр егъэлъагъуэ мыхъумэ. «Сосрыкъуэ и кӀуэдыкӀэ» хъыбарым Уысэрыжъыр нэуэжъ уд бжыгъэрэ и сурэтыр зэрехъуэкӀыр — данэ лъахъэ, кӀопшъыкӀэ, дышъэ тадж,  Сосрыкъуэрэ иригъэхъуапсу къыригъэштэн шъхьэкӀэ Тхъуэжьейрэ абымрэ якӀэкӀэдэӀуэн игугъу. ПэмыкӀэ къэбэрдей хъыбархэм Уысэрыжъ (Уэрсэрыжь) нартхэм ядоӀэпыкъур — уадэрэ гъубджэрэ зэрашъын хуер яджыреӀэ. Гулъытэгъу а хъыбарым хэлъыр Уысэрыжъым и цӀэр зэрзахъуэкӀым: 

Абдежьым дызэплъын хуер Уысэрыжъым зэрашъын къуэдер зэраджыриӀэра, езы Ӏэмэпсымэхэр зи Ӏэшъагъэ хъур Лъэпшъымрэ Хъуыдымыжьымрэ, Нарт Хэкум я цӀэрыӀуэ гъукӀэхэм икӀи тхьэуэ щытхэм.




#Article 206: НэжьгъущӀыдзэ (192 words)


НэжьгъущӀы́дзэ, НэжъгъушӀы́дзэ — нэуэжъ плӀэучэ чынагъуэ, гъушӀызэ иэ гъушӀыдзэхэр Ӏуту, и бгъэ кӀыхьыжъхэр и кӀыбым дэдзауэ. Таурыхъхэм НэжъгъушӀыдзэр мэзхэм щопсо, пхъэмгъу унэжъым, изакъу иэ и пхъум дэкӀыгъу (таурыхъу хъуам зы пхъу нэхъ иӀэкъым). НэжъгъушӀыдзэр цӀыхушх, таурыхъхэм сэбийхэр ешъх, Нартхэм я ӀуэрыӀуатэм цӀыхухэми ятоуэ. Къэру фӀер зэрехьэ, цӀыхум щыдэӀэпыкъур макӀэдыдэ, згуэрэ щыхуашъа къуэдем. 

Нэуэжъым/фызыжъым и сурэтыр хъыбару хъуам Ӏэуэ щыт — щӀыбыкъуэ (плӀэучэ), гъушӀ дзэхэр Ӏут, и бгъэжъ кӀыхьхэр и кӀыбым дэдзауэ зэрехьэ, здэпсор мэз дэгум иэ дыгъэр здыкъухьэ лъэныкъуэм, хитӀ зэхуакум дэт хыгъэхъуным. Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэм НэжъгъушӀыдзэр Нарт Хэкум щиси къыхокӀыр щыхэмысыуи къыхокӀыр. Нэуэжъым шы алп гуартэ зэрехуэ, езым егъэхъур, езыр я кӀэлъоплъыр, и шыхэр гъэса, езым нэхъ парими ядаӀуэкъым. 

Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэм нэуэжъым цӀэ бжыгъэ зэрехьэ, и сурэтри хэгъуэгъэщауэ щыщыти мэхъур хъыбар гуэрэхэм. Абым хуэду: Нэуэжъ-цӀыкӀу иэ Ныуэ-уд — я сурэтымкӀи (я бгъэ кӀыбымкӀэ дэдзахэр) я шэнымкӀи (нартхэм я хуэбзаджэ) гурыӀуэгъуэ зэрыхъур ахэр НэжъгъушӀыдзу. Апхуэдэ зы нэуэжъым игъэхъу шыгуартэм Сосрыкъуэ и шы цӀэрыӀуэ Тхъуэжьейр къыхехыр. И бгъэ кӀыбым дэдзам еӀусурэ нэуэжъым и къуэ мэхъури Сосрыкъуэр ненэфӀыу зэкъырегъэплъыр удыжъыр. Сосрыкъуэ ипэ нэуэжъым и бгъэм нэӀусыфа къуэдер Емынэжь закъуэ и шы Къарэлъэкъуищыр къыщихьам.

Нарт хъыбар гуэрэхэм къызэраӀуатэмкӀэ НэжъгъушӀыдзэр Испы лъэпкъым я ану къыхокӀыр. 




#Article 207: Цин Шихуан (104 words)


Цин Шихуанди (, и цӀэдыдэр Ин Чжен ; 259 — 210 гъэхэм ди лъэхъэнэм япэ) — Цин пэштыхьейм и тхьэмадэ, Пэштыхьей зэзауэхэм я зэманыгъуэр зэпызудар. Пэштыхь лъэпкъ Цин къыригъэжьатэр, и унафэкӀэ Хъутейм илъэс минипшъкӀэ тетын хуеяр, илъэс зытӀущ текӀауэ дунем ехыжьа яуж трахужьа. 

Чжен илъэс 13 ирикъуауэ Цин пэштыхьеим и тхьэмаду щытехьам, Хъутеим ар и хэку нэхъ лъэшдыду щытт. Хъутейр зы къэралу зэхэхьэным хуэкӀуэт Цин лъэпкъыр шъхьэщыту. 

Илъэс 22 щырикъум Луй Бувэйр хэкум ирихуа и ӀэнатӀэм къетӀасхъу игугъу. 

Адрей илъэс къакӀуэхэм зыр зым яуж итурэ къэралиху хъуари иубыда, а зэманым Хъутеир зэрзэхэкӀтэхэр. Илъэс 39 щырикъуам Чжен Хъутейпсор зы къэрал ишъри пэштыхьыцӀэ Цин Шихуан къишта.




#Article 208: Уэтэ (103 words)


Уэ́тэ (, зэдзэкӀамэ — пэш цӀыкӀу, безынэ) — дунем гащӀэ зиӀу хъуам я зэфӀэтыкӀэм и зэ бжыгъэ нэхъ цӀыкӀудыдэра, езыр-езыру дунем тетыфыр, зэхэкӀыфыр, зэфӀэувэфыр. Псэущхьу хъуар е уэтэбжыгъэхэ — хьэкӀэкхъуэкӀэхэр, къэкӀыгъэхэр, Ӏэргъэбэгухэр — уэтэ бжыгъу зэфӀэтхэ е протистхэмрэ бактериэхэмрэ хуэду зы уэтэу нэхъ зэфӀэтхэкъым. Биологиэм и къудамэ уэтэхэм я дуней тетыкӀэ зыджым и цӀэр — цитологиэ.

Уэтэ псэущхьу хъуар дунем тетхэр тӀууэ зэхагъэкӀхэ:

Теплъэхэм я бжыгъэм емылъытауэ, псэущхьэхэм я уэтэ зэфӀэтыкӀэхэр зы хабзэмкӀэ къокӀуэкӀыр. Уэтэм и фэуэ щытыр плазмалема. И кӀуэцӀым цитоплазмэ ит, абым органоидхэр, ДНФӀ хэтхэ. Уэтэм и органоид къэс езым и мыхьэнэ зэрехьэ, зэхэтху псоми я лэжьыгъэм уэтэм и псэукӀэр къыхокӀ. 




#Article 209: Дыщэ идэ (166 words)


Ды́щэ и́дэ — Ӏэшъагъэхэм я зы къудамэ, дунем тет лъэпкъ бжыгъэхэм яӀа ижъ-ижъыжь лъандэрэ. Тхыдэм зэригъэунэхумкӀэ дышъэ идэр къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ къэралъхэм пэсырей зэманыгъуэм къикӀауэ Къаукъазым, Еуропэм къихьа. 

Адыгэ Хэкум дышъэ идэр яшъу пэсырей зекӀуэлӀхэм къаӀохур 900 гъэхэм къыщыкӀэдзауэ.

Дышъэ идэр Ӏэшъагъэ нэхъ гугъхэм ящыщ. Еуропэм, Урысеим я нэхъыбэм уэркъхэм, къуэлейхэм, шоджэнхэм я щыгъынхэм нэхъ хуэкӀуэтэкъым идэр, илъэситху-илъэсих ихьт цӀыхум зыригъэсэнум Ӏэшъагъэм. Адыгэхэм пщы-уэркъ унагъуэхэм пшъашъэхэр илъэситхум щыкӀэдзауэ ирагэсэн кӀадзэт дышъэ идэм, уагъэ, шъагъэ, чышъэ, дэнлэч, шыкъу шъынхэм.

И нэхъыбэм идэр щыгъынхэм къагъэшъхьэпэт гъэдэхэнымкӀэ, псалъэм папшъыу Нартхэм я ӀуэрыӀуатэм бжыгъэрэ къыхощ Сэтэней, Мэлэчыпхъу я хъыбархэм я зэгъалъэ куэкӀыр дышъэкӀэ идыкӀауэ. Ауэ абым щымыхъукӀэ адыгэхэми адрей лъэпкъхэми пэмыкӀ къэгъэшъхьэпэгъуи къыхуагъуэтт: сэшхуэм и салъэ, уанэ, кӀопшъ, шъхьэнтэ, чысэ, жьыху (адыгэхэм); урысхэм цӀэрыӀуэ Ӏэшъагъу яӀэр дышъэ идэкӀэ ТхьэнэӀу шъыгъэр. 

Дышъэ идэр хэдыкӀыным я нэхъ гугъхэм ящыщ. Зы бзылъхугъэ адыгэфашэ шъыным илъэих-илъэсий ихьыфыну, идэкъуэдем, абым пэмыкӀыуи уагъэ-шъагъэхэм я зэман гъэхьэзырыгъуэри.

ХэдыкӀыгъуэхэр бжыгъу зэшъхьэщокӀхэр, къэралхэм, лъэпкъхэм ямылъытауэ зы лъэпкъми е зы къэралми джылэм хэдыкӀыгъуэ бжыгъэ яшъэфыну. 

Адыгэхэм дыщэ иду щы яӀэ, ахэр:




#Article 210: Жыггуащэ (100 words)


Жыг-гуа́щэ — Нарт ӀуэрыӀуатэм бзылъхугъэцӀэ «Мэзгуащэ», «Хадэгуащэ», «Псыхъуэгуащэ» адрейхэми хуэду къыхэкӀ. А цӀэуэ хъуам псалъэ Гуащэм  мыхьэнэ хилъхьэр «нэхъышъхьэ, тхьэ». Езы цӀэм егъэлъагъуэ гуащэр жыгхэм и мыхьэнэкӀэ зэрпышъар, я тхьэуэ зэрыщытыр.

Жыг-гуащэм и сурэтым антропоморфуи изоморфуи мыхьэнэ хэлъу къыхокӀыр. Зэргъэлъэгъуар жыгышху, шӀым къыщыкӀидзу уэгум нэсу, и теплъэкӀэ Дунейжыгым ехьчу. Яужырем хуэду зандэгъуэкӀэ зэпегъэувэр «икӀагъыр-ишъхьэр», «шӀыгур-уафэр», «шӀыгу-хьэдырхэ». Зы ӀуэрыӀуатэм Нартхэм я хъыбарым хэхьам, Жыг-гуащэм пэмыкӀ мыхьэнэхэри зэрехьэ, зы къэбэрдей хъыбарым зэрхэтыр мыра: 

ЗэрыхъумкӀэ, Жыг-Гуащэ и теплъэм дуней зэхэтыкӀэр зыхеубыдэ, и мыхьэнэмкӀэ Дунейжыгым хуехьчу. А ехьчыгъуэр нэхъ къыздыхэщыр зэгъэлъытэгъуэм Жыг-Гуащэмрэ шъэныгъэ жыгымрэ зы Дунейжыг хуэду. Абым хуэду Лъэпщ идежь Жыг-Гуащэр къыщыпсалъэм джыреӀэр: 




#Article 211: Беслъэней (къуажэ) (133 words)


Беслъэне́й — Къэрэшей-Шэрджэсым и Хьэбэз къедзыгъуэм хэт къуаджэ. Инджыджышхуэ и ижьырабгъу лъэныкъуэ Ӏуфэм Ӏут. Краснодар къэралым и гъунапкъэдыдэм Ӏухьу.

Иджырей Беслъэней къуаджэр щыхалъхьар XIX лъэхъэнэм и етӀуанэ Ӏыхьэм. 

Къуаджэр зеуэ щытар Тхьэстокъуэ Азнэур. 1844 гъэ нэгъунэ къуаджэр Абэшыр и ӀэхъупӀэ тхым и гъунэгъу хэта,  Уэрпым Булваркэ псыр здыхэлъадэм дежь. Яужым къуаджэр Урысей ӀэнатӀэм УэрпымкӀэ нэхъ ирегъэхри егъэтӀыс Отраднэ станицэм игъунэгъу, илъэс зытӀущ текӀауэ къуаджэр Джан-Джол бгым идежь ягъэтӀысыр, къуаджэм и щысыпӀэр Урысей Ӏэташъхьэм ирэ зэрахъуэкӀа, иджырей и щысыпӀэр ебгъуанэ мэхъур.

Иджырей Беслъэней къуаджэм хьэблищ зхиубыду щыт, ахэр: Богупсей (къуэджапшъэ), Тхьэстыкъуей (къуэджэку/къуэджэкӀэ), Тэркъаней (къуэджэкӀэ). Къуаджэр щагъэтӀысым беслъэнейхэм щымыхъукӀэ абазэ, нэгъуей, къэбэрдей унагъуэхэри хагъэтӀысхьа. 

Сэбихэр къуаджэ-тхылъым иратхахэ я цӀэ-унэгъуэцӀэхэр зэрахъуэкӀри, джэрмэн къынэсхэм щахъумэным шъхьэкӀэ.

Абым папшъу 2010 гъэм, нэкъыгъэм и 7, Беслъэней къуаджэм сын зэӀуаха.

Дылу къуаджэм дэсыр 3, 175 цӀыху (2002 гъ.)

Абым, лъэпкъкӀэ:




#Article 212: Емынэ фӀыцӀэ (216 words)


Емы́нэ фӀы́цӀэ е емы́нэ фӀы́цӀэ узыгъуэ — емынэ узыгъуэм и падемиэ, XIV лъэхъэнэхэм Еуропэм, Азиэм, Африкэм къекӀуэкӀар. 

Монголиэм къыхэкӀа хъуа. ЦӀыху млн 78 ихьа дунейпсом. Еуропэм и тхыдэм емынэ фӀыцӀэр гуӀэгъуэшху къыхэна и экономикэм, псэрыджым, щэнхабзэм еуауэ. 

XIV лъэхъэнэр хышхуэхэм я уэрыгъуэ зэману щыта, Еуразиэ псом и дунем зэрихъуэкӀыу. Ахэр къызхэкӀар иджыри къыздынэсым хэшъыкӀыгъуэ иӀэкъым, нэхъыбэм гупшысыгъуэ щыӀэр, ар: дыгъэм и нэхур макӀыу шӀыгум зэрнэсамрэ, атмосферэмрэ псырыжэмрэ ишъхъэрэ Атлантикэм зэрзэхуэхъуахэмрэ. Дунер нэхъ шӀыӀэ хъуа, бэуэ зызэрихъуэкӀыу, псыӀэлъэгъуэм уэгъукӀэ зэрихъуэкӀыу. 1300-1309 гъэхэр Еуропэм уэгъу Ӏэуэ екӀуэкӀахэ, 1312-1322 гъэхэр уэшх шӀыӀэхэр къешху икӀахэ мэкъумэшу хъуар ихьауэ. 

А зэманым и хъыбар, тхылъ къынэсахэм ягъэлъагъуэ Хъутей хэкум гузэвэгъуэ зэрщэӀахэр, уэгъу ин Янцзырэ Хуайхэрэ я псыхъуэ зэхуакухэм зэрекӀуэкӀар, мацӀэ зэреуар Хонаным, а псом яуж уэшхышхуэхэр, уайэхэр Хъанбалыкъым зэрщэӀахэр, а гузэвэгъуэхэм цӀыхугъашъэ мин 400 ихьа. Псы къиуахэм цӀыху мин 400 хэкӀуэда. Ӏуашъхьэ Цинчоур кӀуэда шӀыхъем яуж, здэщытам дежь машэшхуэ къигъэнауэ. Къушъхьэ Ки Мин Чан-хэр кӀуэдахэ, здэщэӀам дежь машэ ин къагъэнауэ, яужым псыкъум хъужьа (1334 гъэ). Хъутей хэкум гузэвэгъуэхэр 1347 гъэм нэс зэпымыуду екӀуэкӀахэ, цӀыху гашъэ млн 5 яхьауэ. 

ШӀыхъей 1348 гъэм шӀычылэм и 25 къэхъуар Аустрэм и къедзыгъуэ Филаха дежь Скандинавым нэгъунэ нэса, аргуэру мазаем и 2 къэхъея шӀыр, нэхъ Ӏеуэ хэкӀуэдахэр Урымым и ишъхъэрэ къедзыгъуэхэра. 1349 гъэм аргуэру шӀыхъей къэхъуа, Полшэр, Инджылызыр, Ишъхъэрэ Еуропэр джоуэ хэкӀуэдахэ. ШӀыхъехэр 1360 гъэм нэс зэпаудакъым.




#Article 213: Удхэр (108 words)


Уд — бзылъхугъэ, Ӏэзэгъуэ зиӀэ, щхъуэ зезыхьэ, Ӏоху Ӏей е фӀы зыщӀэ.

ЦӀыху Ӏэзэгъуэ зиӀахэм, шхъуэ зезыхьахэм пэсырей зэманым пщӀэ хуашъурэ щыта. Еуропэ къэралхэм уду хъуар Ӏеуэ ягъэлъагъуэмэ адыгэ ӀуэрыӀуатэхэм удхэр Ӏеуи фӀыуи къыхокӀыр. Сэтэней нарт хъыбархэм уду хэт, Ӏэзэгъуэ куэд зэрехьэ, и ӀэзэгъуэмкӀэ нарт лъэпкъым ядоӀэпыкъур бэуэ, ӀэзэгъуэкӀэ Сэтэней пыщыту нартхэм зэран яхуэхъур нэуэжъ-уд НэжьгъущӀыдзэ. 

Адыгэхэм удхэм я Ӏэшъагъэм нэхъыбэм тралъхьэтэхэр: уз цӀыхум хуагъэкӀуэн, мэшыр, былымыр хагъэкӀуэдэн, алмэстыхэм дэпсоху, я теплъэр зэрахъуэкӀыфху (шэрхъу, джэдууэ, тхьэджэду е пэмыкӀыу хъуфху).

Адыгэ ӀуэрыӀуатэхэм къахокӀ хъыбар бжыгъэ удхэм Хасэ яӀу, я Хасэр илъэсым зэ Собэр-Ӏуащхьэ и шыгум ирагъэкӀуэкӀыу (езы Ӏуащхьэми етӀуанэ цӀэ зэрихьэр «Уд-Ӏуащхьэ», Ӏуащхьэмахуэ хуэдыуи адыгэ лъэпкъым пкӀэ зыхуашъ Ӏуащхьэ).




#Article 214: Танзаниэ (101 words)


Танза́ниэ Зэгуэ́т Респу́бликэ (суахилибзэкӀэ Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ) — КъуэкӀыпӀэ Африкэм хэт хэку.

Къэлашъхьэр — Дар эс Салам

Хэкур Африкэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт. ИшъхъэрэмкӀэ и гъунапкъэр Кениэмрэ Угандэмрэ Ӏохьэ, къуэхьэпӀэмкӀэ — Руандэ, Бурунди, Конго Демократ Республикэм джоуэ, ипшъэмкӀэ — Замбиэ, Мозамбик, Малавим джоуэ. Хэкум и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр зэрщыту Индиэ океаным и Ӏуфэм Ӏулъ. 

Хэкум и шӀыпӀэ нэхъыбэр бгылъу щыт, Индиэ океан уфэ къуэдер губгъу ирокӀуэ.

Къэралым Африкэм и хыкъум нэхъ инхэм ящыщхэр хохьэ, ахэр: Викториэ — ишъхъэрэмкӀэ, Танганиика — къуэхьэпӀэмкӀэ, Нияса — ипшъэ лъэныкъуэм. 

Танзаниэ и шӀыпӀэм Африкэм и Ӏуашъхьэ нэхъ лъагэ Килиманджарор, метрэ 5, 895 хъур хэт.




#Article 215: Кфар Кама (119 words)


Кфар Камэр (; ) — Адыгэ къуаджэу/куэйэу Йзраелым ит. Ар Шапсыгъэ къуадж/куэй, шапсыгъабзэгьэ щэгушаIэх.

Кфар Камэр Адыгэу Кавказ заом хэкужъым кърафыгъэхэмэ 1876 илъэсым ягъэтIысэгъ. Ар загъэтIысым Арапэу ягъунэгъухэр къазэотгъэхгьи, яшIотыгъотгъэхгьи. Ащ фэшIыгьэ Адыгэмэ яунэхэр къэлашъхьэ атгъэгьэ къагъэуцохьгъэх. Нэпэ нэпэгьэ а Iофым хэтыжьхэп. Арапхэр къазэожьхэрэм, я ягъэ къарагъэкIыжьрэп.

Нэпэ Кфар Камэм 3,000 рагъо цIыф дэс. ЦIыкIуи фуи Адыгабзэгьэ мэгущаIэх. ЕгьапIэ ежьхэмэ яю яI. Ащ я-9-нэрэ классым нэсэ кIэлъ. ЕгьапIэм Джуртыбзэрэ, Арапыбзэрэ япэрэ склассым щегъэжагъу щегьэх. ЯплIэнэрэ классым Ингьлизыбзэ щаублэ итIуанэ яхэнэрэ классым Адыгабзэгьэ егьэнхэу, рэтхэнхэу ярагъашIэ. Ябгъунэрэ классэр къзаухырэм, Кфар Камэм иунэгъу чылэмэ егьапIэу дэтхэмэ я-12-нэрэ класс нэсэ щырагъэкъужьы. Фаер Арап егьэпIэм кIахьэ, фаер Джурт егьапIэм кIахьэ. Къэдури исIэу зыегьапIэ горэ Кфар Камам пэблагъэу Iут, Ащ ибэр кIахьэ.

зуахътэгьэ Шхьэлахъуэхэри дэсгъэх.




#Article 216: Санскрит (107 words)


Санскри́т (дев-ри: संस्कृता वाच् «тхыбзэшъэкӀэбзэ») — Индиэм и пэсырей тхыбзэщӀэкӀэбзэ, щӀэнщапхъэ бэлыхь иӀу. 

Индиэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэ еубыд, бгыкъ тхыбзэм щыщу, илъэс зы мин къыщыкӀэдзауэ ди лъ. япэ. Санскритыр зы лъэпкъ гуэрэм и бзэ хуэду къэлъытэгъуэ епт хъунукъым, ауэ зы щӀэнхабзэм и бзу бгъэув хъуну, уэркъ лъакъуэхэм нэхъ зэрамхьауэ антич зэманыгъуэм. ЩӀэнхабзэр и нэхъыбэкӀэ къызэрнэсар ди зэманыгъуэм индиэ дин хылъхэмкӀэ, алыджыбзэмрэ латиныбзэмрэ хуэду КъуэхьэпӀэ лъэныкъуэм, санскритыр КъуэкӀыпӀэм къекӀуэлӀа зэманхэм щӀэнхабзэ зэпылъыгъуэхэм я бзэуэ хъуа щӀэныгъэлӀхэм, тхьэмадэхэм. Иджыпсту санскритыр Индиэм и официал бзэ тӀокӀитӀрэ тӀурэм я зэ бзэу щыт.

Санскритыр куэду шъхьэпа Индиэ бзэхэм я зэфӀэувэкӀэмрэ (и нэхъыбу псалъэзэшэм), пэмыкӀ бзэхэми санскритымрэ буддэ щӀэнхабзэмрэ здынэса лъэныкъуэхэм.

Бзэхэм ящыщхэр:




#Article 217: Абэшыр и ӀэхъупӀэ (414 words)


Абэчы́р и Ӏэхъу́пӀэ — Ищхьэрэ-КъуэхьэпӀэ Къаукъазым хэт тхы, Къэрэшей-Чэрджэс республикэм, Лэбэшхуэрэ Инджыджышхуэрэ я псыхъуэ зэхуакухэм, Къэукъаз къуршхэм я пашъхьэм ирокӀуэ, Архъыз къуэм къыхигъэкӀыу.

Абэчыр и ӀэхъупӀэ тхым и шыгур хуэзаху ирокӀуэ Ӏуашъхьэхэмрэ бгъуэнхэмрэ ину къыхэмыщу. И нэхъыбаӀуэм лъэгапӀэхэр метрэ 3000 нэсурэ ирокӀуэ. И ипшъэ лъэныкъуэр ешэкӀауэ Архъыз къуэладжэм хуэгъэзауэ макӀуэ и бгъухэр арану къеху, къэкӀыгъу нэхъыбэкӀэ удзу, мылэщхэр макӀыу телъу. И ишъхъэрэ лъэныкъуэм и теплъэр пэмыкӀыу щыт — къейхэр метрэ 200-300 хуэдизу къоххэр, я зэхуакухэр гуэшэшауэ, абыхэм псы къыхэжыпӀэхэр яӀу: Уэрп, Чилик, Агурэ, КӀэфыр джоуэ, шхьэхэм мылыщэ бжыгъэхэр, хыкъум жгъей бжыгъэхэр иӀэ. Хьэйуар гъэмахуэкупсми 0  °C нэс йохыр.

ТеплъэкӀэ тхышъхьэр заху ирокӀуэ, Ӏуашъхьэхэр ину къыхэмыщу. Лъэгагъыр нэхъыбэм метрэ минищым фӀэкӀыу макӀуэ. ДэкӀыпӀэхэр Ӏуашъхьэ зэхуакухэм кууэ хэхьэхэкъым, метрэ минитӀым нэхъ лъахъчэ яхэмыту щыт. 

Агурэрэ РыкӀыпсрэ я зэхуакум тхым и дэкӀыпэ нэхъ лъахъчэдыдэр дэлъ, и курыкупсым хуэзу, дэкӀыпӀэм и цӀэр Мылгуэлъ и лъэгагъыр метрэ 2800. Ӏуашъхьэм бгыгъунэӀухьитӀ иӀэ — Агурэ бгыгъунэӀухьрэ ШыкӀулътыр бгыгъунэӀухьрэ а тӀум я зэхуакум Агурэ хыкъумхэр дэлъ.

Ижъ ижъыжь лъандэрэ Уэрпрэ Чафыррэ я псыхъуэхэм цӀыхухэр дэст. Тхым и зы къуэм быдапӀэжъ блын лъэныкъуэхэр къыдэнауэ иӀэ, лъэхъэнэ курытхэм я зэманыгъуэм щыщу, абым пӀэмыкӀыу псэунэ бжыгъи щыӀэ, дэмыгъэхэр я тету, я теплъэкӀэ Краснодар къэралымрэ Адыгэ республикэмрэ щыӀэ псэунэхэм ямыхьчу. 

Мэзхэм бэуэ упэкӀэхуэ хъуну уэрп псыхъуэм — бесленей, чафыр псыхъуэм — мысылбей къуэджэжъхэм, зауэ нэужэм къалежьахэм. Адыгэ лъакъу лъэныкъуэм исахэр беслъэней лъэкъуэлъэш Тхьэстокъуэхэ, абазэ лъакъуэ мысылбейхэм я лъакъуэлъэш унагъуэцӀу — Сыдхэ, Еджыбокъуэхэ.. А къуаджэжъхэм я зэманыгъу псыхъуэм къэзакъ стэницэхэри дашъыхьа — Преграднэ, Стороживой. Яужырем ипэмыджыжьу къэзакъ быдапӀэм и блынхэр къэнауэ щыт.

Тхым мэз куэду къыщыкӀыу щыткъым ауэ къушъхьэхъукӀэ бэгъуа. Удз лӀэужъыгъэ бжыгъэхэр къыщокӀыр, абыхэм ящыщ: бэрэтӀинэ, тхьэрыкъуэфдэгу, гъуэжьудз, аӀуейгъурц, губгъуэджэдгын, пэлъауэ, кърухугу пэмыкӀхэр. МэкъумэшыкӀэмкӀэ былымзехуэнымкӀэ тхым мыхьэнэшхуэ зэрехьэ — къуаджэ Инджыдж и къуэладжэм дэтхэм гъэмахуэм былымхэр къушъхьэхъу дахур, мэкъу йоуэ, Ӏэзэгъуэ удзхэр къырахыр. 1934 гъэм щыкӀэдзауэ 1954 нэгъунэ тхыр Адыгэ аутоном къедзыгъуэм и ипшъэ гъунапкъу щытт, абы къыщыкӀэдзауэ къуаджэ-къуаджу тхым и шӀыпӀэр хэгуэшыхьа. 

Мэз къыщыкӀхэм жыг кӀэтхэр: бжей, уэздыгъей, нартей, пхъэхуей, кӀэщей. Мэзхэм я нэхъыбэр пӀалъэншу ирахыр 90-гъэхэм щыкӀэдзауэ. Абэчыр и ӀэхъупӀэмрэ Лабэ и псыхъуэмрэ мэзхэм и нэхъыфӀу кӀэт жыгхэр, нэхъ индыдэхэр ирах илъэс бжыгъэ кӀуам, къэралым и ӀэнатӀэгъуэми абым теухуауэ пари иришъэкъым.

Тхым и бгъухэмрэ и пашъхьэхэмрэ къэкӀ мэзхэм XX лъэхъэнэм и пэм псэущхьэхэр бэуэ щыпсоуа, абыхэм ящыщ: домбей, щомыщ, дыгъужъ, бжьо, былътырыку, щыхь, мышъэ, бажьэ, дзыдзэ, мэзджэду, уашхэ, мэзыкхъуэ, мэзджэд. Куршхэм, аранэхэм: щыхь, шыкӀулътыр, цӀакхъуэ, мысырджэд. XXI лъэхъэнэм и пэм къебжэкӀа псэущхьэхэм я нэхъыбэр къэнэжьакъым, макӀыу: дыгъужъхэр, мэзыкхъуэхэр, щыхьхэр, былътырыкухэр мэзхэм къыкӀэна, къуршхэм шыкӀулътырхэр, цӀакхъуэхэр, мысырджэдхэр джоуэ, яужырехэм я бжыгъэр макӀэдыду щыт, кӀуэдыным нэсауэ.




#Article 218: Адыгэ къэкӀыгъэ и Центр (198 words)


Aдыгъэ къыкӀэнгъэ и Центрар цыф къегъэблагъэ кӀыпъэ

Адыгъэхэмэ я истории къшегъэлъагъу. А Центрэ Кфар Кама къуаджэм дэт. Центрэм икӀоэцьы Адыгъэ музей дэт. Музейм Адыгъэ лъэпкъым и Ашэхэмрэ и культурымрэ къшегъэлъагъуэ. Илъэс 2007 рэм Адыгъэ музейэ кърагъэжагъ зэныбжэгъуы кӀэлитӀуы, Тхьэухъэ Зэчэри, Тхьэухъэ Зугъер.

Кфар камэ къалэм Адыгъэ музейу дэтым кърегъэблагъэх цыфхэр адыгъэ лъэпкъэм и тхыдэ зэригъэщэну. Илъэс минрэ пчагъэ ипщэрэ къэфкъасэ Адыгъэхэмэ яӀыгъагъы. Гуы пытырэ,кӀоэкӀагъэрэ яӀу рэмыштэху рэпсэугъэх. Ашэм хьэтыр раху, шхьэфитынгъэрэ зэнкӀагъэрэ яхэлъэгъы. Яуыжым ахэмэ дунаеэм итэкъуэхьгъэху къэнагъэх. Ахэмэ ашышэ изрэел исыну хъугъэ.

Кфар камэ янэхьыжы уынэмэ яшыш шхьэлэхъуэ уынэ зицъэ ары адыгъэ музэейыр. А уынэр 19 центориэм яуыж илъсэхэм защыгъэ.
А уынэр зи янэхьыжы уынагъуэхэм ашыш зеагъэр, ау непэрэм паи музейм ишыкӀэгъэм паи агъэкӀэжыгъы. Адыгэ уынэ апэм зэрэшытгъэм фэду къагъэнэжыгъ, и кӀэхьапъэ,уынэ пытэ,хьэкӀэшэ,псынэ,зэкӀэ зэмхъуэкӀу къэнагъ.

Непэ икспенатхэр къызшагъэлъагъуэрэ уынэхэр апэм икӀыб шауыу шытгъэ. Дэпкъы лъагъэкӀэ мыжъуэ шъуыцэм хэгъшыкьгъу шауэри къэщэхьыгъ. 
Адыгъэ шыуым и ашэхэр, и шыгъынхэр, и уанэ, зэкӀэ.

Икспенатзэр музэейм къшагъэлагъуэхы. Ахэмэ яфэду Адыгъэ бзыльыфыгъэмэ я шыгъын дахэхэ, шыгъ хэшгъэхэр, зэкӀэ музэейм шыпльэгъуну уфит. Ахэмэ уаблэкӀымэ мэкъамэ зигъэӀухэрэмэ я пшынэхэ, я шыкӀэпшынэхэр, ахэ зэкӀэ музэйем кӀэльых.

Икспенатхэмэ янэхь гъэщэгъуэну яхэтэ, Адыгъэ кущъэ ары, аш ибгъу дэт Адыгъэ сабйхэм я гъэчальэ.

Адыгъэ музэейм дунаеэм туристу тэтхэ кърегъэблагъэх.




#Article 219: Куракущ (103 words)


Кураку́щ () — бабыщ лъэпкъэгъум щыщщ, пӀащэщ. ФӀыуэ псым йос икӀи зыщӀегъэмбырыуэ. 

Хъумрэ анэ (псэущхьэ)мрэ зэщхькъым, япэрем и щхьэр щхъуэ-плъыфэщ, тхыцӀэр щхъуэ-щхъуэнтӀафэщ, Ӏэпапэ цӀыкӀухэр хэлъу. Анэм и гупэр гъуабжэ-морафэщ, жьэгъумрэ пэ гъунэхэмрэ хужьыфэ къащӀэуэу.

Куракущхэр щогъуалъхьэ Ищхьэрэ Америкэм и къуэхьэпӀэм, Еуропэмрэ Азиэмрэ, Байкал хыкъумым Азиэ Курытымрэ нэсу, бгъэн, камыл нэгъуэщӀ къэкӀыгъэ лъагэхэр зи Ӏуфэ къыщыкӀ псы ежэххэм, хыхэм, хыкъумхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым куракущыр щыплъэгъунущ Псыжърэ Тэрчрэ я пэ хы хэлъэдэпӀэхэм, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэм. И нэхъыбэм мэлъэтэж.

Шырхэм псынщӀу заужь, мазитӀ ныбжьым фӀыуэ къалъэтыхь. Апщыгъуэми ахэр гупышхуэ зэрыгъэхъуурэ Ӏэпхъуэурэ псэун щӀадзэ. Илъэсым тӀо цы япхъыж — гъэмахуэмрэ бжьыхьэмрэ. Куракущхэм я Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэхэмрэ псэущхьэ жьгъейхэмрэ.




#Article 220: Къазплъыфэ (121 words)


Къазплъы́фэ () — бабыщ лъэпкъым щыщщ, къазкъуэлэным и «Ӏыхьлы» гъунэгъущ., я инагъкӀи зэрзэщхьэщыкӀ щӀагъуэ щыӀэкъым. 

Теплъэр гъуэплъыфэщ, щхьэр нэхъ хужьщ, хъум и пщэм кусэ Ӏузэ фӀыцӀэ къокӀуэкӀ, дамакӀэхэмрэ кӀэмрэ фӀыцӀэщ, дамэхэм удзыфэ Ӏыхьэ мащӀэ яхэлъ. Щогъуалъхьэ Хы Курытым и Ӏэгъуэблагъуэм къыщыщӀэдзауэ КъухьэпӀэ Жыжьэм нэгъунэ. Къаукъазым деж уащыпэщӀэхуэнущ Хы ФӀыцӀэм, тафэ хыкъумхэм я Ӏуфэхэм.

Абгъуэ ещӀ уашхэ, бажэ, нэгъуэщӀ псэущхьэхэм я гъуэ бгынэжа, нэпкъ бгъуэнщӀагъ, цӀыхум и псэуалъэу щытахэм. Здэшхэр и нэхъыбэм щӀыщхьэфэм деж. 

Ӏусыр удз жылэ, къэкӀыгъэ, гъудэбадзэ, псы псэущхьэ жьгъейхэрщ. ЩӀымахуэр щырех Хы Курытым и гъунэхэм, Ищхъэрэ Африкэм, Азиэм и ипщэ лъэныкъуэхэм. 

Къазплъыфэм и шырхэр щӀэх цӀыхум йосэ, пщӀантӀэм къыщыбгъэхъуфынущ. Къаукъазыкум щыгъуалъхьэ къазплъыфэхэм я нэхъыбэр бжьыхьэм Хы Курыт лъэныкъуэм мэлъэтэж, ауэ щӀымахуэр щрахыну къани къахокӀ. Абыхэм Ӏус щагъуэт псыӀуфэ мыщтхэм. 




#Article 221: КӀупхъжэр (113 words)


КӀупхъжэ́р () — дудакъ хэкӀыгъуэщ.

Къуалэбзу пӀащэщ, ч. 2,4 нэс къешэч. И пкъыр ухуэкӀэмкӀэ дудакъымрэ кӀупхъымрэ ящхьщ. Абыхэм къагуокӀ пщампӀэ хуэдэу цы кӀыхь пщэ лъэныкъуэхэм елэлэххэмкӀэ. И теплъэм пшахъуафэ-гъуафэ, хужьыфэ къызэребэкӀым ар гу лъытэгъуейщ ящӀ къумылъэщӀым. ИкъукӀэ жэрщ. 

Гуалъхьэжыр, шырхэр зыпӀыр анэм изакъуэщ. Хъум ар къегъанэ зэрыгъуэлъхьэжу.

Щопсэу Ищхьэрэ Африкэм, Азиэм я къумылъэ щӀыпӀэхэм. Хы Каспий гъунэ тафэхэм щогъуалъхьэ, ауэ Ищхъэрэ Къаукъазым къолъатэ къудей. Гъатхэм кӀупхъжэрыр здэгъуэлъхьа щӀыпӀэм къыщылъэтэжыр адрей и лъэпкъэгъухэм яжькӀэщ.

Абы и щхьэусыгъуэр, дауикӀи, епхащ и Ӏусым. Нэхъыщхьэу ар псэущхьэщ, и нэхъыбэр гъудэбадзэ, ауэ къэкӀыгъэ лӀэужьыгъуэхэри Ӏумпэм ищӀкъым. 

Абгъуэр еухуэ щӀылъэм. Мэлыжьыхь-накъыгъэм, дунейр хуабэ щыхъукӀэ кӀэцӀын еублэ. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀищым щӀигъукъым, ауэ и нэхъыбэм тӀущ. Бжьыхьэм кӀупхъжэрыр пасэу мэлъэтэж, шыщхьэӀу-фокӀадэм. 




#Article 222: Чэщей (106 words)


Чэще́й () — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэшыжа, гъэмахуи щӀымахуи зи тхьэмпэхэр щхъуантӀэу езыхьэкӀ жыг цӀыкӀу лъэпкъыгъуэщ. Дунем чэщей лӀэужьыгъуэ 30-м нэс тетщ. Ди къэралым езыр-езыру лӀэужьыгъуищ къокӀ. 

Абыхэм ящыщ тӀум ди хэгъуэгухэм уащыхуозэ ,  зи гугъ екӀуэкӀ чэщей лӀэужьыгъуитӀыр я теплъэкӀэ зэщхьщ — я пхъафэр щхъуафэщ е щхъуэ-гъуэплъыфэщ, цӀафтэщ, я тхьэмпэхэр хъурей-кӀыхьщ, къурэщ, цы ятеткъым. Зы гъэм и кӀуэцӀкӀэ къадидз къудамэхэр щхъуантӀэщ, банэ цӀыкӀу щатет къохъу. Гъатхэм цӀыкӀу щхьэкӀэхэм къапидзэ гъагъэхэр гъуэжьыфэщ. Бжьэм фо къыхах.

Чэщей пхъэр быдэ дыдэщ, абы адыгэхэм Ӏэмэпсымэ зэмылӀэужьыгъуэхэр (гущэ, шэнт, матэ, шынакъжьей, бжэмышх хуэдэхэр) къыхащыкӀ. Хъыбархэм къахуокӀ зэуэлӀхэм чэщейм и пхъэм фочышэ къыхащӀыкӀыу щытауэ.

Чэщейхэр къыщокӀ Шапсыгъым, Убыхым, уеблэмэ чэщей мэзхэри щыӀэщ.




#Article 223: Къэрмэфибл (125 words)


Къэрмэфибл () — илъэс псом и кӀуэцӀкӀэ зи тхьэмпэ щхъуантӀу езыхьэкӀ жыг лӀэужьыгъуэщ.

И лъэгагъыр м. 20-22 нос, и тхьэмпэ цы зытемытхэр быдэ-Ӏувщ, тӀурытӀу зэпэщӀэту къудамэм тетщ. Гъэгъа цӀыкӀухэм кӀы япытхэр плъыжьыфэщ, къапщӀийхэр плъыжьыфэщ е пшэплъыфэщ. Абыхэм зыкъамытӀэщӀ щӀыкӀэ къыпаш, ягъэгъури, шхыныгъуэхэм халъхьэ, дагъэ къыщӀаху. Ванилин къыхах, парфумериэм, хущхъуэ Ӏэзэгъуэм къагъэщхьэпэ. 

Молук хытӀыгухэм езыр-езыру къыщокӀ. XVII лӀэщӀыгъуэм, а щӀыпӀэр Голандиэм щиубыдам, къэрмэфиблыр нэгъуэщӀ хэкухэм къыщагъэкӀыну ирамыгъашэу щытащ, фейдэ хьэхуэгъу зыри къахуэмыхъун щхьэкӀэ. Ауэ фрэнджхэм XVIII лӀэщӀыгъуэм къармэфиблыр Рейунион хытӀыгум бэуэ къыщагъэкӀыу икӀи нэгъуэщӀ къэралхэм иращу яублащ. Мы зэманым Мадагаскар хытӀыгум къэрмэфибл жыг хадэ ину зыщаубгъуащ. 

Адыгэхэм къэрмэфиблыр шхыныгъуэм халъхьэу, хущхъуэу къызэрагъэщхьэпэрэ бжыгъэ зэман щӀащ. Тропик хэкухэм къэрмэфибл лӀэужьыгъуэху 700-м нэс къыщокӀ, языныкъуэхэр жыгыу, адрейхэр гъурцу.

Бжыгъэм я пхъэщхьэмыщхьэм, тхьэмпэм, пхъафэм мэ дахэ щоу, хущхъуэ хэлъщ.




#Article 224: Махъшэбзу (131 words)


Махъшэбзу́ () — мылъатэ бзуушхуэ.

И лъэгъагъыр щхьэшыгум нэгъунэ см. 270 нос, къешэч ч. 70-90. Лъатэкъым, ауэ икъукӀэ псынщӀэу мэжэф (зы сэхьэтым км. 70 нэсу), бгъэгулыбэ къупщхьэ иӀэкъым, фӀэтри лъэпхъуамбитӀ къудейщ, щхьэр цӀыкӀу, пщэ пцӀанэ, лъакъуэхэр кӀых. ЗыщӀыпӀи мылъэтэжыу щопсэу Африкэм и мэзыншэ тафэ гъущэхэм.

КӀэцӀыгъуэ-къишыгъуэ зэманым махъшэбзуухъум анитӀ-щы щӀыгъущ, дэтхэнэми джэдыкӀи 7-9 къекӀэцӀ, ахэри зейхэм яхуэфащэу пӀащэщ.

Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэхэр, псэущхьэ жьгъейхэр — дзыгъуэхэр, шындырхъуо, къуалэбзу, гъудэбадзэ.

Махъшэбзур махъшэми хуэду псы емыфэу зэман кӀыхькӀэ мэпсэуф, ауэ щигъуэтым хуэчэфу йофэ икӀи зегъэпскӀ. Нэ жанщ икӀи сакъщ. 

И къабзий дахэм щхьэкӀэ ахэр 1938-рэ гъэм къыщыщӀэдзауэ Ипщэ Африкэм, иужыӀукӀэ Алджазаирым, Сицилиэ хытӀыгум, Фрэнджым, нэгъуэщӀ къэралхэми зэрахуэуеубла. Ипщэ Африкэм ахэр ягъэмэлыхъуэ, пылъхьэншэуи а къэлэныр ягъэзащӀэ, абы къыхуагъэщӀа нэхъ умыщӀэну: жэрхэщ, бэшэчхэщ, къарууфӀэхэщ, сакъхэщ, нэхъыщхьэращи дыгъуакӀуэхэм ящышынэкъым — ирецӀыху, ирехьэкӀэкхъуэкӀэ.

Махъшэбзур Ищхъэрэ Къаукъазым хъун щаублащ: 




#Article 225: ХъупӀэжьец (110 words)


ХъупӀэжье́ц () — къашыргъэ лъэпкъым хыхьа жьец гупым щыщ псэущхьэшх къуалэбзущ.

Зи ныбжыр илъэсиплӀым нэса, е щӀигъуахэм я теплъэр: тхыцӀэр гъуабжэ-къащхъуэщ, кӀащхьэр хужьщ, кусэ гъуэбжафэхэр, е щхъуэхэр хэсу. Жьэгъумрэ бгъащхьэмрэ хужь-щхъуафэщ, дамэкӀэ къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэщ, абым ящхьэкӀэ щыӀэхэр дыжьыныфэ-щхъуэщ, дамэ щӀагъхэм кусэ фӀыцӀэхэр зэпрокӀ. Ныбэ щӀагъым, джабэхэм хужь ӀэпапӀэ гъуафэхэр хэлъщ.

Нэхъыбэу уздэпэщӀэхуэр псынэхэм, псыежэххэм, хыкъумхэм я гъунэ къэкӀыгъэ Ӏувхэм, жыг закъуэхэм ядеж. 

Абгъуэ здищӀыр щӀыгъурщ псым пэмыжыжьэу. Шырхэм зыщэӀэтыр я ныбжьыр махуэ 40-м щӀыгъумэщ. 

Яшх гъубгъуэдзыгъуэ, къуалэбзу шыр, шындырхъуо, хьэндыркъуакъуэ, блэ, гъудэбадзэ пӀащэ. 

Щопсэу Еуропэм, Азиэ Курытым, Сыбырым, Ищхъэрэ Африкэм. ЩӀымахуэр щрах Индиэм, Пакистаным, Ипщэ Африкэм и лъэныкъуэхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым икум щыгъуалъхьэхэм лъэтэжын яублэ шыщхьэӀум, щӀымахуэр щизых зэрызхэри къахокӀ. 




#Article 226: Хьэ (къэкӀыгъэ) (123 words)


Хьэ () — хьэ лӀэужьыгъуэ, мэкъумэш лэжьыгъэм и нэхъыбэм ягъэкӀыра.

Ижь-ижьыж лъандэрэ цӀыхум къигъэкӀ хьэцэпэцэ лӀэужьыгъуэщ. Зы гъэкӀэ фӀэкӀ къэкӀкъым.

ЗанщӀэу дэкӀей и пкъ ку гъуанэхэм см. 80-120-м нэс я лъэгагъщ. И бзийхэм см. 20-25-м нэс я кӀыхьагъщ, см. 1-1,5-рэ я бгъуагъщ. Мэкъуауэгъуэм щхьэмыжхэр, хьэцыпэ бэуэ зытетхэр къыдедз, бадзэуэгъуэм жылэхэр мэхъу. Ищхъэрэ Къаукъазым бэуэ къыщагъэкӀ. Ар ягу, яхьэж, шхыныгъуэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къыхащӀыкӀщ. ӀусыпхъэфӀи мэхъу. Инджылызым, Еуропэм, Хъутейм, Японым, Корейм, Ищхъэрэ Америкэм бжыгъэ хъуауэ къыщагъэкӀ нэгъуэщӀ зы хьэ лъэпкъ — .

Адыгэхэм пасэ зэманым хьэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къагъэкӀыу щытащ. Абыхэм ящыщхэр бгыщхьэ лъагэхэм, дунейр нэхъ щыщӀытыӀэхэм фӀыуэ щыбагъуэт.

ЩӀэныгъэлӀхэм зэралъытэмкӀэ, хьэр гъавэхэкӀ къэкӀыгъэу щыӀэм я нэхъыжьщ.

Археологхэм щӀэин къатӀэщӀыжахэм къыщыщӀахыжа хьэ жылэхэм я ныбжыр илъэс 7000-м нос. Абы нэхърэ нэхъыжь пкъыгъуэ цӀыхум къитӀэщӀыжакъым, мэкъумэш щӀэным ехьэлӀауэ.




#Article 227: Адэжынэ (121 words)


Адэжы́нэ () — джэдтеплъэ хэкӀыгъуэм хыхьэ, мэзджэд лъэпкъым щыщщ. Жыг щыпытӀысхьэр зэзэмызэ дыдэщ.

И щӀыбыр щхъуэ-гъуэбжафэщ, фӀыцӀафэ къыщӀэуэу; пщэ гупэр гъуэжьыфэщ, халъащхьэр щхъуэщ, ныбэгу щӀагъым къандесым ещхьу гъуафэ къызытеуэ бжыгъэ хэлъщ. Анэр нэхъ цӀыкӀущ.

Щопсэу Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Къажэрым, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм. И нэхъыбэм лъэтэжкъым, мэӀэпхъуэ. Урысейм и ищхъэрэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэхэу уэсыр здэбэм щыӀэхэр ипщэкӀэ къолъатэри щӀымахуэр щырах Ипщэ Украинэм, Къаукъазыкум, Курыт Азиэм. 

Адэжынэхэм нэхъ бэгъуэгъуафӀэ ди къуалэбзухэм яхэткъым (зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀэ 24-м нос), я бжыгъэм кӀуэ пэтми хощӀ щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къахэкӀыу.

Адрей джэдтеплъэхэм ялъытауэ адэжынэр нэхъ щымащӀэщ Къаукъазыкум. Молэмусэ Хь. зэритхымкӀэ, е 20 лӀэщӀыгъуэм и 50 гъэхэм ар и бжыгъэкӀэ къызэрыкӀуэу щытащ. ИджыкӀэ нэхъ здэплъагъур мэкъумэшымрэ Ӏэшымрэ здэкӀащхьэ къущхьэ лъапэхэрщ — мэкъупӀэхэм, хьэсэпкъхэм, чыцалъэхэм, псыхъуэхэм.

Ӏус нэхъыщхьэр: удз тхьэмпэ, жылэ, гъавэхэкӀ, хьэпщхупщ.




#Article 228: Дурэшбзу (108 words)


Дурэшбзу́ () — къэбцӀацӀэ лъэпкъщ.

И цыр Ӏувкъым, щабэ-лыдщ, зехъуэж илъэсым и зэманым дэкӀуу, илъэсым тӀо цы епхъыж. Теплъэ нэхъыщхьэр: тхыцӀэр щхъуэщ, щхьэщыгур нэхъ фӀыцӀафэщ, дамащхьэхэр плъыжьщ, къабзий пхъашэхэм хужь ӀэпапӀэхэр хэсщ. КӀэцӀыгъуэм жьэгъур, жьэбгъухэр, хулъащхьэр фӀыцӀэщ, бгъэр, кӀэ щӀагъыр щхъуэ фӀыцӀафэщ.

Дурэшбзур пщагуэщ, щхьэшхуэхэщ, пэ псыгъуэ кӀыхьхэщ, мащӀэу хуэкъуаншэу. Хъухэр нэхъ цӀыкӀущ. Щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ. Ищхъэрэ Къуакъазым деж зыщӀыпӀи лъэтэжкъым, ауэ щымащӀэщ.

Щогъуалъхьэ къуэладжэ зэв куухэм, къыр бгы задэхэм. Абгъуэ щещӀ къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, дурэшхэм. Нэхъыщхьэу ишхыр хьэпщххупщщ, ахэр ӀэкӀуэлъакӀуэу къыщӀех мывэ, жыглыц щӀагъым, къыдех дурэш зэвхэм. ЩӀымахуэм Ӏус лъыхъуэу къуажэхэм, къалэхэм къолъатэ. Апхуэдэу щалъэгъуа Налшыч, Владикавказ, Тебэрды, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Дурэшбзум уэрэд жеӀэ, и макъыр жьгъыру, къабзэ лъэщщ.




#Article 229: Джэдкусэ (130 words)


Джэдкусэ () — джэдкусэ лъэпкъщ.Тхьэрыкуъэм нэхърэ нэхъ инщ, щӀылъэрыгъуалъхьэщ. 

Лъакъуэ кӀыхьщ, щхьэшхуэ-нэшхуэщ, пэ кӀэщӀ быдэщ. ТхыцӀэр пшахъуэ-щхъуафэщ, кусэ фӀыцӀэхэр ирикӀуэу. Дамэ гуэлъым ӀупщӀу ирокӀуэкӀ хужь кусэшхуэ. Ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, и бгъухэмрэ хулъащхьэмрэ кусэ Ӏузэ фӀыцӀэхэр хэлъщ. Пэр гъуэжь-удзыфэщ, пэнцӀывыр фӀыцӀэщ.

Нэхъыбэм щопсэу къум гъубгъуэхэм, мэз лъапэ гъущэхэм — Ипщэ Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм, Ипщэ, КъухьэпӀэ Азиэм. Урысейм къыщизыш джэдкусэхэр щӀымахуэм мэлъэтэж Ипщэ Хьэрыпеймрэ КъуэкӀыпӀэ Африкэмрэ. Абгъуэ щищӀкъым, занщӀэу щӀыгум щокӀэцӀ, е пшахъуэм дей кумб мащӀэм. Зэ гъуэлъыгъуэр джэдыкӀитӀщы нэхъыбэ хъукъым. 

Ӏусым хохьэ бадзэ, цӀыв, хьэндырабгъуэ, хьэмблу, шындырхъуо, дзыгъуэ цӀыкӀухэр.

ЛӀэщӀыгъуэ кӀуам псэуа къэхутакӀуэхэу Динник, Сатунин сымэ щхьэхуэщхьэхуэу зэратхамкӀэ, джэдкусэр щогъуалъхьэ Къаукъазум и къум щӀыпӀэхэмрэ тафэхэмрэ. Молэмусэ Хь. зэрыгугъэу щытамкӀэ — Тэрч-Гум уэхым. Черкесск и ипщэ лъэныкъуэ мэзкусэ гъунэм 1981-рэм фокӀадэм и 3-м тхакӀуэ Дыгъужь Къурмэн къыщыпэщӀэхуащ джэдкусэ и лъакъуэ къутауэ мылъэтэжыфу. 




#Article 230: Бжэндэхъу (107 words)


 

Бжэндэхъу () — бзу хэкӀ инкъым, бжэндэхъу лъэпкъым щыщщ.

Цы зэпхъыжагъащӀэм и теплъэр фӀыцӀафэ лыдщ, ӀэпапӀэ хуж зэхуэмыдизхэр хэсу. Гъатхэм ехъулӀэу а ӀэпапӀэхэр нэхъ цӀыкӀу мэхъу е хокӀыжыпэ. 

Къэрал куэдым щопсэу. Абгъуэ щащӀ жыг гъуанэхэм, нэхъ къуалэбзу инхэм я абгъуэ лабжьэхэм. Къаукъазым тӀо мэгъуалъхьэ. Шырхэр анэми хъуми зэдапӀ. Мэлъэтэж, ауэ Ищхъэрэ Къаукъазым щӀымахуэр щизыххэри щыӀэщ. Бжэндэхъур ди щӀыпӀэхэм гъатхэм нэхъ пасу къэлъэтэжхэм ящыщщ. Япэ махуэм зэман куэд ирагъэхь абгъэу щӀыпӀэ екӀу къэлъыхъуэным. Къагъуэта яужым уэрэд жыӀэн щаублэ. Я бзэрабзэ макъыр инщ, икӀи нэщхъыфӀэщ. Бжэндэхъум екӀуу зыпащӀыжыф нэгъуэщӀ бзу лӀэужьыгъуэхэми, хьэндыркъуакъуэ, хьэ банэ макъхэм, уеблэмэ цӀыху макъми.

Я Ӏусыр хьэпӀацӀэ, цӀыв зэмылӀэужьыгъуэ, пхъэщхьэмыщхьэщ.

Бжэндэхъум теухуауэ адыгэ псалъэжь щыӀэщ:




#Article 231: БжэндэхъумацӀэ (130 words)


 

БжэндэхъумацӀэ () — бжэндэхъу лъэпкъщ.

Мыр къызэрыкӀуэ бжэндэхъум хуэдизщ, и лъэтэкӀэкӀи ещхьщ, ауэ теплъэкӀэ къыщхьэщокӀ. И щхьэр, пщэр, дамэхэр, кӀэр фӀыцӀафэщ, адрейхэр плъыфэщ. Адрей бжэндэхъухэм ялъытауэ и пэр гъум кӀэщӀщ, щхьэгуагуэщ. 

Къэралъыгъуэ хуабэм щопсэу. Гъэмахуэм зэзэмызэкӀэ гупышху къолъатэ. Зэрызхурэ ахэр зыщӀыпӀи щыплъагъунукъым. Илъэс кӀыхьагъым быдэу зэрыӀыгъ гупышхуэщ, псом хуэмыдэу къишыгъуэ зэмагым. Бзу ныбаблэ бжыгъэншэр уафэр щӀахъумэу, цӀыхухэм я щхьэфэцыр ягъэтэджу, гъуэжькуй плъыфэу зэкъуэхуауэ къатоуэ жыг хадэхэм, пытыр пагъэкъабзыкӀри адэкӀэ мэлъатэ.

И Ӏус нэхъыщхьэр мацӀэ лӀэужьыгъуэхэращ. Зы къуалэбзум мацӀэ 200 нэс махуэм ешх, езым и хьэлъагъым хуэди 2,5 хъууэ. КъинэмыщӀауэ, мыхьэмышх гуэри къыхэмыхуэу къуалэбзу гупым пхъэщхьэмыщх жыг хадэхэм япытыр псынщӀэу къыпагъэкъэбзыкӀыр. ЗэрышхакӀуэм къинэмыкӀауэ икӀи хахуэщ. Езыхэм ялъытауэ куэдкӀэ нэхъ пӀащэ къуалэбзухэм, вындхэм, къуалэхэм, къуанщӀэхэм, я абгъуэхэр яхъунщӀэ, зейхэм къытырах, щогъуалъхьэ.

Иужьырейуэ бжэндэхъумацӀэхэр Къаукъазым къыщылъэтар 2002 гъэм и бадзуэгъуэм, Нэгъуей губгъуэм къытеуахэу.




#Article 232: Бланэукъ (117 words)


Бланэукъ () — къэргей теплъэ хэкӀыгъуэ, къэшыргъэ лъэпкъщ.

Пщэр, щхьэр, бгъэгур — тэху-гъуэжьыфэщ; пэ щӀагъым цы щабэ гуэрэн кӀыхь щӀэтщ жьакӀэм ещхьу, тхыцӀэр — щхъуэ-гъуабжафэщ; цыпкъхэр хужьщ. Нэ хъуреягъым ӀупщӀу къекӀуэкӀ «Ӏэлъын» плъыжьыбзэм, армырами зи теплъэ шынагъуэ къуалъэбзу абрагъуэм нэхъри къанлыфэ къытрегъауэ. ЗэрыхуагъэфащэмкӀэ, бланэукъым и «фащэм» апхуэдэ теплъэ къыщищтэр зыбжанэрэ цы ипхъыжа нэужщ (и ныбжыр илъэситхум нэсауэ).

ФӀэщыгъэм «бланэ зыукъ (зыукӀ)» жыхуиӀэщ. Абым нэмыщӀыу цӀэ иӀэр БгъэжьакӀэщ.

Щопсэу Еуропэм, Африкэм, Азиэм я къырыщхьэхэм, лъэтэжкъым. Щогъуалъхьэ къыр дапхъэхэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм. Абгъуэр нэхъыщхьэу къуацэм, удзыпкъэ гъущэм къыхех. 

Хъумэн хуэй Тхылъ плъыжьым ираха щхьэкӀэ илъэс къэс и бжыгъэр нэхъ мащӀэ мэхъу, и нэхъыбэм ар цӀыхум и ӀэщӀагъэу, и лажьэу.

Къаукъаз бланэукъым и Ӏус нэхъыщхьэр псэущхьэ лӀахэрщ. Ятоуэ псэущхьэ сымаджэхэмрэ лъэрмыхьхэмрэ. 




#Article 233: Дудакъ (149 words)


Дудакъ () — и цӀэджэгъу лъэпкъым и нэхъ пӀащэщ.

Теплъэр икъукӀэ дахэщ. Хъухэм я жьэгъу лъэныкъуитӀымкӀи цы щабэ хужь кӀыхьхэр ирекӀуэкӀыу тетщ, къагъэтэджмэ пщампӀэм ещхь хъууэ, тхыцӀэр, хулъащхьэр — гъуабжэ-гъуэжьу зэхэлъ кусэщ, лъакъуэхэр лъэщщ, кӀэбдз щӀагъыр пцӀанэщ. ЕплӀанэ-щӀыб лъэпхъуамбэр иӀэкъым.

Щопсэу Африкэм, Азиэм, Еуропэм я губгъуэхэм, бгы тафэ хуитхэм. ЩӀылъэрыгъуалъхьэщ. Урысейм и лъэныкъуэ бжыгъэхэм щогъуалъхьэ: Индылрэ Тэнрэ я лъэныкъуэхэм, Хы Каспий Ӏуфэм, Сыбырым къинэмыщӀауэ, Кърымым, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Дудакъым фӀыуэ елъагъу лэжьыгъэ здамыщӀ тафэхэр, бжьыхьэсэ губгъуэ, гъавэ щӀапӀэ, мэкъупӀэхэр. Къумхэмрэ удз кӀырхэмрэ запыӀуадз. 

Къауъказым дудакъхэр щыплъагъур щӀымахуэращ. ЩӀыӀэ зэрыхъуу ахэр гупхэурэ къолъатэ. Нэхъыбэуи уахуозэ псынэ мыщтхэм я гъунэгъуу, мэз лъапэхэм, бгы лъапэхэу уэсыр нэхъ псынщӀэу здэткӀум. КӀэпкъ дагъэ зэримыӀэм къыхэкӀыу щӀыӀэм щошынэ — щӀэх мэпӀыщӀэ, и щыр псыф мэхъуи. Апщыгъуэм лъэтэфкъым. Мис ар къагъэсэбэпурэ дудакъхэм исраф халъхьа Къаукъазм дежи, нэгъуэщӀ щӀыпэхэми. И бжыгъэмкӀэ кӀуэдынхэм нэса къуалъэбзу лӀэужьыгъуэхэм ящыщщ. 

Ӏусым хохьэ удз тхьэпэ, къудамэ къыдэжагъакӀэ, удз жылэ, цӀыв, мацӀэ, н. къ.




#Article 234: Къущхьэхъуджэд (131 words)


Къущхьэхъуджэд, къуршгуэгуш () — мэзджэд лъэпкъым щыщщ. 

Къаукъазым деж джэд теплъэхэм я нэхъ лӀэужьыгъуэ пӀащэщ, адакъэхэм ч. 3-м къэзышэч къахокӀ. Унэджэдым ещхьщ, зэхэщӀыхьащ, пщэ кӀэщӀщ, щхьэцӀыкӀущ, пагуэ жьабгъуэщ, лъакъуэ кӀэщӀщ гъумщ, дамэхэр гъуабжэ-щхъуафэщ, тхым фӀыцӀэ гъуэжьфэ кусэ Ӏузэхэр хэлъщ. Хулъащхьэм, бгъэгум кусэ къуаншэхэр ирокӀуэ. Жьэгъур, пщэ джабэхэр, дамэ къабзий пхъашэхэр — хужьщ, гъуабжэ-фӀыцӀафу иухыу. КӀэ щӀагъыр хужьыбзэщ.

Къущхьэхъуджэдхэр Къаукъаз тхышхуэм и къущхьэхъум нэгъуэщӀ щӀыпӀэ щыпсэукъым, эндемикщ, ауэ и гъунэгъу дыдэ лӀэужьыгъуэхэр щыӀэщ Хы Каспий и Ӏуфэхэм, Алтай, Тибет бгылъэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. 

Гъэмахуэм уэсылъэхэм, мылэщхэм я гъунэгъущ, щӀымахуэм нэхъ лъахъшу къох. Щогъуалъхьэ къыр бгъуэнщӀагъхэм, мывэшхуэ щӀагъхэм. ЗэрыкӀэцӀыр 5-8-щ, псори къыхуишкъым. Анэр абгъуэм къытекӀкъым цӀыхур гъунэгъу дыдэу екӀуэлӀами. ТӀэкӀу зэбгъасэмэ, еблэмэ узэрегъэӀэб. Шырхэр цы щабэ Ӏув ятету джэдыкӀэм къопщ. 

Я Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэ зэмылӀэужьыгъуэ 70-м нэс. Псэущхьэ цӀыкӀуфэкӀуу яшхыр мащӀэ дыдэщ. Псы ефэхэкъым. 




#Article 235: КӀукӀумяу (123 words)


КӀукӀумяу () — и цӀэджэгъу лъэпкъым хохьэ.

Теплъэр гъуабжэ-хужьыфэщ ӀэпапӀэхэр хэсу. Нэхэм я къэухьыр, кӀэ щӀагъыр, ныбэ щӀагъыр — хужьщ.

ЩӀыӀэ дыдэ здэмыхъу щӀыпӀэ псоми щыӀэщ. Лъэтэжкъым. Абгъуэ имыщӀу щогъуалъхьэ нэпкъ задэхэм, гуэнэщ ябгынэжахэм. Моногамнэщ — анэмрэ хъумрэ сыт щыгъуи зэгъусэщ. Къаукъазым деж гъатхэпэ мазэм икӀэм кӀэцӀын яух. Анэм изакъуэ къыреш. ЩакӀуэн щаублэр пшапэр зэхэуа иужькӀэщ.

Ӏусым хохьэ дзыгъуэ, шындырхъуо, къуалэбзу, хьэпщхупщ, гъудэбадзэ.

КӀукӀумяухэм яхуэмыфащу адыгэхэми, нэгъуэщӀ лъэпкъхэми фэжагъуэ ираплъ. Къалъытэ, псалъэм папщӀэ, ар зи унащхьэ тетӀысхьэу къуажэм и унагъуэм нэщхъеягъуэ къыщыхъуну. Брэм А. етх «Йомыгъэлейуэ жыпӀэ хъунущ цӀыхур кӀукӀумяум нэхъ щышынэу, кӀукӀумяур езым къызэрыщышынэм нэхърэ. ЩӀыпӀэ куэдым мы къуалэбзу удэзыхьэхым насыпыншагъэ къихьу ялъытэ. Ауэ Ипщэ Еуропэм ар фӀыуэ къыщалъагъу, Аустрэм деж абы куэдрэ ирощакӀуэ, икӀи зэрыжаӀэщи, хуабжьу йохъулӀэхэр.»

Удыгъэмрэ губзыгъагъэмрэ я дэмыгъэщ.




#Article 236: КӀупхъ (100 words)


КӀупхъ () — дудакъ хэкӀыгъуэм щыщщ. 

Хъунгъарым хуэдизынщ, дамэ лъэныкъуэр см. 25-28 нос. ТхыцӀэр фӀыцӀафэщ нэрынэ пшахъуэ-гъуэжьыфэхэр хэлъу, хъум и пщэм кусэ хужитӀ зэтету ирокӀуэкӀ, ныбэ щӀагъыр, дамэку къабзийхэм я кӀэхэр, кӀащхьэр хужьщ.

УщыпэщӀохуэ КъухьэпӀэ Еуропэм, Хы Курытым и Ӏуфэхэм, Кърымым, Хы ФӀыцӀэ къуэдмэзым, Къаукъазым деж — Азэрбиджаным. Нэхъыбэу здэпсэур щӀы тафэ зытемылэжьыхьхэращ. Ищхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэхэм щӀымахуэр Африкэм щырах, Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Къаукъазым щӀымахуэми щыплъагъунущ.

ПсынщӀэу къежыхьыф. ЩӀылъэрыгъуалъхьэщ, къизышыр анэращ, хъум шырхэр анэм депӀ.

КӀупхъхэр иужьырей зэманым икъукӀэ мащӀэ хъуащ, губгъуэхэр нэхъыбэу зэравэм, куэду къызэраущэкӀум къыхэкӀыу. Ахэр Къаукъазым бэгъуауэ зэрыщыӀам и щыхьэтщ Стрепетово къуажэцӀэр (иджы Николо-Александровскэ, Ставропол къэралым).

Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэ, хьэпщхупщ.




#Article 237: Къажьыкъышхуэ (105 words)


Къажьыкъышхуэ () — къажьыкъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. Мы бзур псэущхьэшххэм хабжэ, зэрану къихьым сэбэпыр ебэкӀыу къалъытэ.

И лъэпкъэгъухэм ялъытауэ пӀащэщ. Дамэ лъэныкъуэр см. 10,4-12,3. Я щӀыбыр щхъуэ-ежьафэщ, щӀагъыр хужьщ, щхъуэхэр мащӀэу къыщӀэуэу.

Къажьыкъыщхуэр щопсэу Еуразиэм, Ищхъэрэ Африкэм, Ищхъэрэ Америкэм. Щыгъуэлъхьэну нэхъ къыхах чыцэ жыг гуэрэнхэр, жыг щхьэхуэхэр зэрыт тафэхэр, чыцэ зыкӀэрыт джабэхэми уащыпэщӀохуэ. Абгъуэр жыгыщхьэхэм фӀащӀыхь.

Ӏусыр — гудэбадзэ, шындырхъуо, губгъуэдзыгъуэ, хьэндыркъуакъуэ, езыхэм нэхърэ нэхъ цӀыкӀу къуалэбзухэр. 

Молэмусэ Хь. мы псоми адыгэбзэкӀэ зэреджэу зы фӀэщыгъэщ къигъэлъагъуэр. Хьэлэмэтщ, Брэм А. ахэр зэгъунэгъу дыдэу къелъытэ, зэгъусэуи я щыӀэкӀэ-псэукӀэми топсэлъыхь. 

Молэмусэ Хь. зэритхымкӀэ, етӀуанэр Ищхъэрэ Къаукъазыкум къолъатэ жэпуэгъуэм щӀымахуэр щрихыну, мэлыжьыхьым пщӀонди зыщеӀэжьэ. ЗэрхуигъэфащэмкӀэ, къажьыкъыщхуэдамэхур ди хэгъуэгум щогъуалъхьэ.




#Article 238: Къазкъуэлэн (105 words)


Къазкъуэлэн () — бабыщ лъэпкъым щыщщ. Биологиэ лъэныкъуэмкӀэ мыр бабыщымрэ къазымрэ я зэхуаку мэхъу.

Къуалэбзу пӀащэщ, губгъуэбабыщым нэхърэ нэхъ инщ ауэ къазплъыфэм нэхърэ нэхъ цыкӀущ. И теплъэр нэхъыбэкӀэ хужьщ, щхьэр, дамащхьэхэр — фӀыцӀэ лыдщ; пщэбгъу щӀагъыр, хулъэ гъунэхэр, дамащхьапэхэр, кӀэщӀагъыр — гуабжэщ; пэр — плъыжьщ, лъакъуэ кӀыхь плъыжьщ.

Къазхэм ещхь ещӀ зекӀуэкӀэмкӀэ: псынщӀэу, куэдрэ мэзекӀуэф, щылъатэкӀэ дамэхэр куэдрэ щӀиупскӀэкъым. Зэгуэгъуу мэпсэу. Щогъуалъхьэ Еуропэмрэ Азиэмрэ я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Ущыхуозэ Ипщэ Хуэхуэлейм, Къаукъаз гъунэхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм. ЩӀымахуэр щрех Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспий Ӏуфэхэм. Къаукъазым къыщылъатэр зэзэмызэ дыдэщ. Абгъуэр щещӀ гъуэ ябгынэжахэм, хьэуазэ хьэвэхэм, псэуалъэ къамыгъэщхьэпэжхэм.

И нэхъыщхьэ Ӏусу щытыр: псы псэущхьэ жьгъейхэр, къэкӀыгъэ жылэ, удзыпкъэ цӀынӀэ, тхьэпэщӀэхэращ.




#Article 239: Къанжэ (118 words)


Къанжэ, къандж е къанджэ () — къуаргъ теплъэ лъэпкъым хохьэ.

Къуаргъпщэхум хуэдизынщ. Щхьэр, пщэр, тхыцӀэр, кӀэр — фӀыцӀэщ; ныбэ щӀагъыр — хужьщ; дамэхэм, кӀэм — лыдыфэ къащӀоуэ. 

Еуропэм, Азиэм, Африкэм, Америкэм я Ӏыхьэ нэхъыбэм мылъэтэжу щыӀэщ. Зэгуэгъуу мэпсэу.

Щогъуалъхьэ мэз цӀыкӀухэм я гъунэхэм, жыг хадэхэм, паркхэм, псыхъуэ чыцэ зэщӀэкӀахэм, мэз кусэ ӀэрыгъэкӀхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Мэз Ӏувхэм запыӀуедз. 

Абгъуэ щӀын пасэу еублэ. Къизышыр анэм изакъуэщ, апщӀэндэхун хъум ар ехъумэ, шынагъуэ гуэр къыкъуэкӀмэ хъыбар ирегъащӀэ. 

Ӏусым нэхъыбэу хохьэ хьэпщхупщ, къандрэдзэл, мацӀэ лӀэужьыгъуэхэр, н.къ. Апхуэдэуи Ӏумпэм ящӀкъым дзыгъуэ, джэдыкӀэ, къуалэбзу шыр, унэ джэджьей. ФӀыуэ ялъагъу гъавэ, сэхуран, хъарбыз, хъыуан, удзыжь жылэ. Зэрану къихьым нэхърэ зэрысэбэпыр нэхъыбэ.

Лъэпкъу хъуам къанжэм теухуауэ псалъэжь, псалъэшэрыуэ, таурыхъ е хъыбар яӀэ, адыгэбзэри абыхэм зэрахэту.
Къуажэхь:

Псалъэшэрыуэ:




#Article 240: Хьэдэкъаз (145 words)


Хьэдэкъаз е къау () — къаз теплъэхэм хэхьа, къыу лъэпкъыгъуэм хиубыдэ лӀэужьыгъуэщ.

Къыум теплъэкӀи, инагъкӀи ещхь лӀэужьыгъуэщ, ауэ и нэхъ пщэ гъумыр щескӀэ егъэукъуэнш, и натӀэм тыкъыр къыхокӀ. ПӀащэщ, дамэ лъэныкъуэр см. 57-62, къешэч ч. 8-13. 

Щопсэу Еуропэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Щогъуалъхьэ Къаукъазым и ищхъэрэ хыкъумхэм, псыпцӀэхэм я гъунэгъу къэкӀыгъэ Ӏувхэм. ЩӀымахуэр щегъакӀуэ Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспий, Хы Курытым я Ӏуфэхэм, Ипщэ Къажэрым, Курыт Азиэм. Къаукъазыкум зэзэмызэ щалъагъу щыблэлъэтыкӀкӀэ. 

Зыгуэрым игъэгубжьмэ, унэ къазым хуэдэу и пщэр ещэщӀри «с-с-с-с» макъ къегъэӀу, и урыс фӀэщыгъэри аращ къызтекӀар. 

Мы къуалэбзу бжыфӀэшхуэр къыум хуэдэу, япэм Къаукъазым щынэхъыбащ, нэхъ щӀыпӀэ куэдми щыгъуалъхьэт. Иджы нэхъыбэу щалъагъур бжьыхьэмрэ гъатхэмрэщ — щыблэлъэтыкӀкӀэ. Зы псэущхьэ хуэсакъы, хъумэн хуэймэ мыр етӀуанэу жыпӀэ хъунущ. Хьэдэкъазыр и хьэлкӀэ зэры мыкъыиныр къэгъэсэбэпауэ гъэбэгъуэжьын хуэйуэ орнитологхэм къагъэув. Еуропэм щӀыпӀэ куэдым псы ӀущӀахэм, хыкъум мыинхэм щаӀыгъщ, нэхъыщхьэу ӀускӀэ дэӀэпыкъуурэ. Мылъэтэжын папщӀэ и къабзий пхъашэхэр паупщӀ, е нэмыщӀ амал кӀэлъызэрахьэ. 




#Article 241: Къашыргъащхъуэ (124 words)


Къашыргъащхъуэ () — къашыргъэ лъэпкъщ, къуалэ-бзуушхщ.

Теплъэр зэфэзэщу щхъуэщ, пщэ щӀыбагъым ӀэпапӀэ хужьхэр хэсу, ныбэ щӀагъым кусэ гъуабжафэхэр зэпокӀуэкӀ. Анэр нэхъ пӀащэщ, тхыцӀэми гъуэбжафэ кусэхэр хэлъщ. 

Урысейм и щӀыпӀэ бжыгъэм (Къаукъазри хиубыдэу), КъухьэпӀэ Еуропэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Азиэм. Къашыргъащхъуэхэр гъэ къэси а зы щӀыпӀэращ здэгъуалъхьэр, абгъуэжьым и гъунэгъуу щӀэ ящӀурэ. Абгъуэр нэхъыбэу зыфӀищӀыхьыр уэздыгъей жыгхэращ. Гъуэлъхьэжыр анэм изакъуэщ. Хъур абы доӀэпыкъу.
 

Бын щапӀ зэманым Ӏусыр нэхъыщхьэу къуалэбзу жьгъейщ, ауэ анэхэм джэд щаукӀ къохъу. Дзыгъуи яшх.

Брэм А. зэритхымкӀэ , къашыргъащхъуэр цӀыхум щышынэми, адрей къуалэбзухэмкӀэ хуабжу гуейщ. Зэрыхахуэм къинэмыщӀауэ сыт хуэдэ щытыкӀэ имыхуами Ӏэнкун хъукъым икӀи хьылэщ, гъуогушхуэхэм уащыхуозэ дыгъуакӀуэ-хъунщӀакӀуэхэщ. Хьэлэмэтщ, ӀэкӀуэлъакӀуэу къалэбзу жьгъейхэр къызэригъэпцӀэфыр, абы папщӀэ мэзкъанжэм и лъэтэкӀэм зыпещӀыж. ЗэщакӀуэм иужь здитым ар апхуэдизу щӀехьэщэри, унэ, вагон кӀуэцӀым щыщӀэлъатэ, цӀыхухэм ис гъуогурыкӀуэхэм щажэхэуэ къохъу.




#Article 242: Къашыргъэшхуэ (100 words)


Къашыргъэшхуэ () — къашыргъэ лъэпкъщ.

Анэхэм я дамэ лъэныкъуэр см. 33,6-39,5; хъур нэхъ цӀыкӀущ. ТхыцӀащхьэр щхъуэ-гъуэбжафэщ е щхъуэ-хужьыфэщ. Ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, кусэ щхъуэхэр зэпаракӀыу. Щхьэр нэхъ фӀыцӀафэщ.

Къаукъазым мылъэтэжу щопсэу, абы нэмыщӀу — Еуропэм, Сыбырым, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Хъутейм, Ишъхъэрэ Америкэм,нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми я мэзылъэхэм. 

Абгъуэр жыгыщхьэм щащӀ, ар мызэмытӀэу къагъэщхьэпэ. Къизышыр анэм изакъуэщ, махуэ 38-кӀэ теса нэужь. А зэманым ар хъум егъашхэ, шырхэри депӀ. 

Мы лӀэужьыгъуэр хуабжьу ещхьщ къашыргъащхъуэм, и теплъэкӀи, и хьэлщэнкӀи, щакӀуэнкӀи, зи мыувыӀэ, зэи зи ныбэ из мыхъу, жыджэрагъ ин зыщӀэт, хьилагъэ зыдалъагъу псэущхьэшх лъэщрэ бзаджэрэ. Ди ӀэрыӀуатэм «Итырджы» жэуэ къыхощыж.

КъеущэкӀу къуалэбзу, шэрыпӀ псэущхьэхэр. Унэ джэдкъазми тоуэ. 




#Article 243: КъикӀыхэкӀ (105 words)


КъикӀыхэкӀ () — жьыкъан лъэпкъ, къикӀыхэкӀ лъэпкъэгъущ.

Теплъэр къызэрыкӀуэу дахэщ. Хъухэм я тхыцӀэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, къабзий, цы гъунэхэр — щхъуэ-улъияфэщ. Пэ лъэдакъэм къыщыщӀэдзауэ нащхьэмкӀэ набдзэ хужь ирокӀуэкӀ. Дамэхэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ ӀэпапӀэ хужь тӀурытӀ яхэсу. Жьэгъур, хулъащхьэр, джабэхэр гъуэжьыфэщ, ныбэ, кӀэ щӀагъхэр хужь-гъуэжьыфэщ. КӀэ къыхэкӀыпӀэр хужьщ, ауэ кӀапэ дыдэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Анэхэм я теплъэр нэхъ фагъуэщ. Унэбзум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ.

Щопсэу мэз лъапэхэм, мэз гъэуапӀэ чыцэу зэхэкӀэжахэм, удз кӀыр здэщыӀэ хъупӀэхэм, бгыхэм. Еуропэ псом ущыпэщӀохуэ, щӀымахуэр Африкэ Курытым щрехыр. Къаукъазым деж м. 2000-м нэс зи лъэгагъ къущхьэхэм щыӀэщ. Абгъуэ щащӀ удз Ӏув щӀагъым, зэзэмызи — жыг уахэм я лъабжьэ щӀагъым. 

Нэхъыщхьэу и Ӏусыр гъудэбадзэ, хьэпщхупщ, нэщӀэпкӀэ, бэдж нэмыщӀыуи мэракӀуэхэкӀ.




#Article 244: Къырпсыхэуэ (100 words)


Къырпсыхэуэ () — псыхэуэбзагуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэ пӀащэщ.

Теплъэр фӀыцӀэщ, удзыфэ лыд къыщӀэуэу, ныбэ щӀагъыр хужьщ. Псыхэуэ къызэрыкӀуэхэм яхуэдэу мыри пэкӀыхь, пщэкӀыхь, лъакъуэкӀыхьщ, кӀэбдз лъащӀэмрэ лъэдиймрэ цы ятеткъым. Ин хъуа шырхэм я цыр лыдкъым.

Къырпсыхэуэр щӀыпӀэ куэдым щогъуалъхьэ, куршым и гъунэгъуу мэз, псыпцӀэ, хыкъум псы здагъуэтым, Еуропэм, Азиэм, Къаукъазым. ЩӀымахуэр щрах Ипщэ Африкэм, Индиэм (Ганг псым и Ӏэгъуэблагъуэм), Хъутейм и Ипщэ-КъуэкӀыпӀэм. Абгъуэ щещӀ щӀыпӀэ къуейщӀейхэм — жыг къудамэхэм, къырыщхьэ, бгъуэнщӀагъ дапхъэхэм, илъэс бжыгъэкӀэ къегъэсэбэп. КӀэцӀын щиублэр илъэсищ ныбжьырщ. Шырхэр абгъуэм къыщилъэтыр я ныбжыр махуэ 64-65-м нэсауэщ.

Ӏусыр къанэ щӀагъуэ щымыӀэу псэущхьэщ, нэхъыбэу бдзэжьей, алыркъэш, хьэндыркъуакъуэ, абым нэмыщӀу дзыгъуэхэр, блэхэр, шындырхъуохэр.




#Article 245: Къыу (112 words)


Къыу () — бабыщ лъэпкъым щыщ, къыу лъэпкъыгъуэм хэхьа лӀэужьыгъуэщ.

Къуалэбзу пӀащэщ. И гъунэгъу дыдэ лӀэужьыгъуэ хьэдэкъазым хуэдизынщ, къешэч ч. 7-12, дамэ лъэныкъуэр см. 56-63,5. ЩескӀэ и пщэр занщӀэу иӀыгъщ. Теплъэр зэфэзэщу хужьщ, цы щабэ тетщ, лъакъуэ кӀэщӀщ, икӀэмкӀэ ехьэкӀащ. Дамэхэр инкъым, пкъым быдэу екъузылӀащ, мыпӀащӀэурэ йос. ЗекӀуэн фыуэ илъагъукъым. И макъыр жьгъыру лъэщщ. ИкъукӀэ сакъщ. 

ЩӀымахуэр щегъакӀуэ Хы Курыт, Хы Каспий щӀыналъэхэм, Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм. Щопсэу Еуразиэм и Ищхъэрэ лъэныкъуэм. Къаукъазым и щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм, къапщтэмэ, Къэрэшей-Шэрджэсым и псы хуэм, хыкъум Ӏуфэхэм гъатхэ, бжьыхьэ лъэтэжьыгъуэ зэманым щалъагъу. 

Абгъуэ абрагъуэр, м. 2,5-3 нэс зи къаухьыр, щеухуэ къамыл, ӀутӀанэ Ӏув зыӀут хыкъумхэм, хы Ӏуфэхэм. КӀэцӀыгъуэм анэм абгъуэц къызыхеч.

Ӏусыр псыудз лъабжьэ, псым хэс псэущхьэ жьгъейхэр.




#Article 246: КъуанщӀэ (137 words)


КъуанщӀэ () — вынд теплъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Къуаргъым хуэдизынщ. Теплъэр фӀыцӀэ-лыдщ. Жьэпкъыр, пэ къыхэкӀыпӀэр, нэкӀур пцӀанэщ, хужьыфэщ.

Щыкуэдщ Еуропэм, Азиэм. Къаукъазым щыбэгъуащ, мылъэтэжыу щопсэу. Щыплъагъунущ гупышхуэхэу жыг хадэхэм, паркхэм, къуажэ гъунэхэм щыӀэ жыг гуэрэнхэм, мэз лъапэхэм, псы Ӏуфэ жыгхэм. 

Абгъуэ зэ ищӀар илъэс бжыгъэкӀэ къегъэщхьэпэ. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 3-5, гъуэлъхьэжыр анэращ. Къыреш махуэ 16-20-кӀэ. ХьэӀулэщӀ псоми яхуэдэу къуанщӀэ шырхэр къохъу цы ятемыту, янэхэр къэмыпщӀауэ. Япэ тхьэмахуэрэ ныкъуэрэм шырхэри анэхэри хъум егъашхэ, атӀанэ быныр тӀуми зэдапӀ. Шырхэр абгъуэм къолъэт мазэ ныбжьым иту. 

КъуанщӀэхэм яшх хьэпщхупщ, дзыгъуэхэкӀ, гъавэ, хадэцӀыкӀухэкӀ.

Мы къуалэбзур ди ӀуэрыӀуатэм зэрыхэтыр Ӏейм и лъэныкъуэщ. КъуанщӀэхэр Сосрыкъуэ зэраукӀынум и нэгъыщэу, телъхьэу «Нартхэм» къахощыж: «Сосрыкъуэ унэм щыщӀэплъым дунейр зэуэ къызэӀыхьащ. Махуэр жэщ кӀыфӀ хъужащ... Сосрыкъуэ зыщӀэс унэм къуанщӀэ фӀыцӀэхэр Ӏэрамэ-Ӏэрамэхэу къыщхьэщылъэтахэу дамэкӀэ унащхьэр трауд. Ар Сосрыкъуэ игъэщэгъуащэри и щӀасэм еупщӀащ, — Жэщым къуанщӀэхэм къалъэтыхьу хэт игъащӀэм илъэгъуа?».




#Article 247: Къумадэджынэ (122 words)


Къумадэджынэ () — мэзджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Ещхьщ къуршджэдым, ауэ нэхъ цӀыкӀущ. Къешэч г. 200 хуэдиз. Хъухэм я теплъэр щхъуэщ, мащӀэу тхьэмбылыфэ къыщӀэуэу, и пкъыщхьэм мащӀэу къыхэщу ӀэпапӀэ цӀыкӀухэр хэпхъауэ ирокӀуэкӀщ. Гу лъытыгъуэр и теплъэм хужь кусэ цӀыкӀура и пэм деж къыщыщӀидзэу и тхьэкӀумэм нэс екӀуэкӀыр, абдежым гъуэжь ӀэпапӀэ хъурей хъууэ. И бгъухэмкӀэ кусэ гъуабжэ-фӀыцӀафэхэр ирохыр. Анэм и теплъэр нэхъ фагъуэщ — щхьэмрэ, и бгъухэмрэ кусэхэр хэлъкъым. Я пэр гъуэжьщ, лъакъуэхэр гъуэжь-фӀеифэщ.

Азиэм и Ӏэхьэ нэхъыбэр хеубыдэ. Къажэрым и ищхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэм къыщыщӀэдзауэ Инд псыхъуэм нэс, абым нэмыщӀу Азиэ Курытми и къумылъэ щӀыпӀэхэм я нэхъыбэм. Абгъуэр щӀым щещӀ, удз лъагэ Ӏуву зэщӀэкӀахэм. Къыришыр шыри 10-16, мащӀэу 18-м нэс къышыриш мэхъу.

Нэхъыщхьэу и Ӏусыр къэкӀыгъэхэм я пкъыщӀэ, жылэ, мэракӀуэ. Нэхъ мащӀэу хъумпӀэцӀэдж, цӀыв, хьэпщхупщ. 




#Article 248: Псыхэуэбзагуэ теплъэ хэкӀыгъуэр (106 words)


Псыхэуэбзагуэ теплъэ хэкӀыгъуэр () — къуалэбзу хэкӀыгъуэщ, лъэпкъих зэщӀыубыдэу.

Къуалэбзу пӀащэхэщ, лъакъуэ, пщэ, пэ кӀыхьхэу. КӀэбдз щӀагъым, нэ хъуреягъым цы ятеткъым, лӀэужьыгъуэ щхьэхухэм я щхьи пщэи цыншэщ. КӀагуэ хуэхъурейхэщ. Зэрыз дыдэ къанэмыщӀа, анэмрэ хъумрэ зэфэгъущ, е зэщхь дыдэщ, зэгуэгъууи мэпсэухэр (моногамнэхэщ).

Псыхэуэбзагуэ теплъэхэр — зызубгъуа хэкӀыгъуэщ, зи лӀэужьыгъуэхэр, щӀыпӀэ хуабэхэми ищхъэрэми, тундрэм нэсу, щыпсэухэу. И нэхъыбэр лъэтэжкъым (тропикхэм). Щогъуалъхьэ жыг, чыцэ, бгъэн, къамыл Ӏув къыздэкӀ псы Ӏуфэхэм.  Абгъуэр жыгыщхьэм лъагэу фӀащӀыхь, нэгъуэщӀ къэкӀыгъэхэми щаухуэ, къырпсыхэуэхэм, уеблэмэ бгы задэхэми кӀэрагъэзагъэ. Шырхэр анэхэми хъухэми къызэдыраш, абы ихь зэманыр елъытащ езыхэм я инагъым — махуэ 17-32.

Ӏус нэхъыщхьэр псы псэущхьэщ, апхуэдыуи — шындырхъуо, елэн, дзыгъуэхэкӀ. 

ХэкӀыгъуэм лъэпкъих зэщӀеубыдэ, ахэр:




#Article 249: Мэзжьынду (124 words)


Мэзжьынду () — кӀукӀумяу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Теплъэр гъуэжьыфэщ, кусэ гъуабжэхэр къырехыу, щӀагъыр нэхъ тэхущ. Нэхэр, лъэбжьанэхэр — фӀыцӀэщ. ТхьэкӀумэ къыпфӀэщӀу щхьэщыгум цы Ӏэрамэ тӀурытӀ къыхопӀиикӀ. Щымыгъуазэм жьынду къыпфӀэщӀынущ, апхуэдизкӀэ абы ещхьщи, ауэ нэхъ цӀыкӀущ.

Щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ я мэзхэм. Здэгъуалъхьэр мэзырщ — адрей къуалэбзухэм я абгъуэу щытахэм, жыг гъуанэхэм, щӀыгум деж. Абгъуэм тесыр анэращ. Адрей кӀукӀумяу лӀэужьыгъуэхэм къагуэкӀыу, мэзжьындухэр щӀымахуэм зэрыӀыгъщ. 

Къаукъазым щыпсэухэр лъэтэжкъым, ауэ мэӀэпхъуэхэр. Апщыгъуэм ахэр унэ жыг хадэхэм щыплъагъунущ, зы гупым къуалэбзу 8-12 хыхьэу, ауэ зэрыкӀэлъыплъымкӀэ, жыгышхуэхэм, щхьэкӀэ Ӏувхэм я деж, уеблэмэ 30 щӀигъу щызэхуэс щыӀэщ, зэгъунэгъуу, зэгъусэу махуэр щагъакӀуэ. ЦӀыхум ахэр щыщынэкъым икӀи гъунэгъуу зырагъэплъ. Дыгъэр къухьа нэужькӀэ зэрызурэ дэкъикъэ 20-30 я зэхуакуу щакӀуэ мэлъатэ.

Мэзжьындухэм я бийхэр апхуэдэу куэд хъукъым. Нэхъ шынагъуэр жьындухэмрэ кӀукӀумяу гъуабжэхэмрэщ.

Ӏус нэхъыщхьэр дзыгъуэхэкӀщ. 




#Article 250: Мэзтхьэрыкъуэ (101 words)


Мэзтхьэрыкъуэ () — тхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Губгъуэтхьэрыкъуэм нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ, ауэ нэхъ зэкӀущ. ТхыцӀэр гъуабжэ-къуэлэнщ. ПсынщӀэу мэлъатэ, фӀыуи зокӀуэ. 

Еуропэм, Азиэм, Африкэм, Сыбырым, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми я мэзхэм, гъурцхэм щопсэу. Къаукъазым щогъуалъхьэ, тӀо къыреш, мэлъэтэж. Абгъуэр жыг къудамэхэм щещӀ. Къудамэхэм тесыну фӀыуэ елъагъу. Щышхэнумрэ псы щефэнумрэ нэхъ щӀылъэм къетӀысэхкъым. Ар къызэрыкӀуэ дыдэщ: къуацэ гъур зэтелъщ. Жьыбгъэр ину къеуэмэ апхуэдэ абгъуэр къекӀурэхынкӀэ мэхъу. Шырхэр шызэзауэкӀэ апхуэдэ къабхэщ — абгъуэ тӀасхъэм хуэшэчкъым. Ауэ жыӀэн хуейщ, мэзтхьэрыкъуэхэм я абгъуэ щӀыпӀэхэр зыщӀыпӀэм къыщымынауэ зэщымыщщ: ахэр къыщагъуэтащ жыг къудамэхэм я зэгуэкӀыпӀэхэм къанэмыщӀауэ унэ инхэм я бжьыхьэкӀапэхэми, гъэш фермэхэм я бгыкъуэхэми, урамхэм я деж лампӀ зыкӀэрыщӀа пкъохэми.




#Article 251: МэкъупӀэджэд лъэпкъыр (101 words)


МэкъупӀэджэд лъэпкъыр () — къру хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.

Лъэпкъыгъуэ бжыгъэ къызэщӀеубэдэщ. Дэнэ щӀыпӀи щопсэу, Арктикэм къинэмыщӀа. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр щӀыпӀэ хуабэхэм щыӀэщ.

МэкъупӀэджэдхэр щӀылъэ къуалэбзухэщ, хьэщӀапӀэу къыхах къэкӀыгъэ Ӏув здэщыӀэ щӀыпӀэ псыӀэ, псыпцӀэ, хыкъум Ӏуфэхэр. ПсынщӀэу къэкӀыгъэ Ӏувым щызокӀуэ. Лъэтэн къаухьэлъэкӀ, амал иӀэуи заӀэтынукъым, къэкӀыгъэхэм зыщагъэпщкӀуну нэхъ къыхах. ХытӀыгухэм щыӀэ лӀэужьыгъуэ гуэрэхэр лъэтэжыфхэкъым, куэдрэ фӀыуэ йос, я зы ныкъуэми псым фӀыуэ зыщӀагъэмбрыуэ. 

Щогъуалъхьэ къэкӀыгъэ Ӏувхэм, абгъуэр фӀыуэ ягъэпщкӀу. Я зэ гъуэлъхьэгъуэр, зэрыхабзэщи, джэдыкӀэ къуэлэни 7-11. Анэми хъуми къызэдыраш махуэ 19-23-кӀэ. МэкъупӀэджэд лӀэужьыгъуэхэр щӀылъэрыгъуалъхьэхэщ, джэджьейхэр джэдыкӀэм къызэрипщу щӀопхъуэф, йосыф, ауэ лъэтэф щыхъур зэман текӀмэщ.

Лъэпкъ къуэдзэ Himantornithinae

Лъэпкъ къуэдзэ Rallinae

Лъэпкъ къуэдзэ Gallinulinae




#Article 252: Псыкъуаргъ (106 words)


Псыкъуаргъ () — псыкъуаргъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Тхыр, щхьэр — къащхъуэ-лыдщ; жьэгъур, бгъэгущхьэр, ныбэ щӀагъыр — улиягъуафэщ. Лъакъуэ плъыжьщ, дамэбгъуэ кӀэщӀщ, пэ кӀыхь захуэщ. 

Щопсэу Еуропэм, Африкэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Щогъуалъхьэ нэпкъ задэ псы хуом Ӏуфэхэм, чыцэ, жыг зэщӀэкӀахэр зыӀутхэм. И нэхъыбэм абгъуэр псыщхьэ нэпкъым щащӀ ихьэпӀэр къудамэхэм ягъэпщкӀуу, абы «гъуэкӀэ» уеджэмэ нэхъ хуэфащэщ, и гъэпсыкӀэр апхуэдэщи. Хъури анэри зэдэӀэпыкъуурэ, нэпкъым пэкӀэ къыщырауд бгъуэнщӀагъ см. 30-100-м нэс кууагъыу, къыраудар лъэбжьанэкӀэ къыратхъуурэ. Ар илъэс бжыгъэкӀэ къагъэсэбэп. Гъэм тӀо къраш. Ди псыӀуфэхэм, псалъэм папщӀэ: Балъкъ, Бахъсэн, ИнжыджцӀыкӀу, Инжыджышхуэ, Псыжъ, Шэрэдж, Тэрч я деж мылъэтэжу щопсэу. Я бжыгъэкӀэ курытщ. 

Ӏус нэхъыщхьэр бдзэжьейщ. Яшх гъудэбадзи, хьэмблыуи, псы псэущхьэ цӀыкӀуфэкӀухэри. 




#Article 253: ПсысхуолӀэ (109 words)


ПсысхуолӀэ () — бзупэгъум лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Унэбзум хуэдизщ, ауэ нэхъ псыгъуэ зэкӀужщ. Хъухэм я теплъэм плъыфэ йобэкӀ, нэхъыбэу хулъащхьэм, бгъэм, кӀащхьэм деж. ТхыцӀэм фӀыцӀафэ нэхъ къыщӀокэ; дамэхэр, кӀэр — плъыжь-гъуэбжафэщ; ныбэ, кӀэ щӀагъыр — хужьщ. Анэр щхъуэ-гъуэбжафэщ, и щӀагъыр нэхъ хужьыфэу. 

Ди щӀыпӀэхэм нэхъ бэгъуауэ щыпсэу лӀэужьыгъуэ дахэщ. Псом хуэмыдэу абыхэм я уэрэд нэщхъеягъуэр къызыщӀэуэр гъэмахуэм нэхъ щоӀу Инжыджышхуэ, ИнжыджцӀыкӀу, Псыжъ, Тэрч, Сындж, нэгъуэщӀ псыхъуэхэм. 

Щопсэу КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Сыбырым, Азиэм. ЩӀымахуэр щрех Индиэмрэ Хъутейм и ипщэ-къуэкӀыпӀэмрэ. Щогъуалъхьэ мэз лъапэхэм, гъурцхэм, псыхъуэ мэзхэм, жыг хадэхэм, дзэл, екӀэпцӀэ гуэрэн зэрыт мэкъупӀэ псыӀэхэм. Абгъуэр зыщӀри гъуэлъхьэжри анэм и закъуэщж

Ӏус нэхъыщхьэр — жылэ, мэракӀуэ, удз гъэгъа; нэхъ мащӀэу — хьэпщхупщ, гъудэбадзэ.




#Article 254: Псыхэуэхужь (146 words)


Псыхэуэхужь () — псыхэуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Адрей лӀэужьыгъуэхэм къагуокӀ и теплъэ хужьыбзэмрэ зэрыпӀащэмрэкӀэ. Ику иту къешэч ч. 1,5 кӀигъу, дамэ лъэныкъуэм и кӀыхьагъщ см. 43-44. КӀэцӀыгъуэ зэманым псыхэухужьым и пщэдыкъым къыхокӀ хьэгуагуэ мыин, и пщэ щӀагъым — цы кӀыхь зэгуэкӀхэр, дамащхьэхэми — апхуэдэ цы кӀыхьхэр, кӀащхьэм блэкӀыу. Ахэр — агреткэ жыхуаӀэ цы цӀэрыӀуэхэрщ. Пэр, лъакъуэхэр фӀыцӀэщ, нэ хъуреягъыр удзыфэщ.

Урысейм уеблэмэ, щыбэгъуэжьауэ къалъытэ. Гуп-гупури щхьэхуэ-щхьэхури мэгъуалъхьэ. Абгъуэ щещӀ бгъэн Ӏув кӀырхэм. УащыпэщӀохуэ Ипщэ Еуропэм, Азиэм, Ищхъэрэ, Ипщэ Америкэхэм, Африкэм, Аустралиэм, Зелэнд ЩӀэм я тропик е субтропик лъэныкъуэхэм. Къаукъазым щымащӀэкъым, мэлъэтэж.

Агреткэ цыр зыӀэрагъэхьэн папщӀи 19 лӀэщӀыгъуэм псыхэуэхужьхэр гущӀэгъуншэу куэду зэтраукӀащ. Абы папщӀэ гъэщӀэгъуэнкъым, мы къуалэбзу лӀэужьыгъуэр япэм здыщыгъуалъхьэу щыта щӀыпӀэ куэдым зэрыщымыӀэжыр, е мащӀэ дыдэ зэрыхъуар. Е 20 лӀэщӀыгъуэм и 20 гъэхэм мы къуалэбзур хъумэн зэраублам, зэрырамыгъэщакӀуэжым и фӀыгъэкӀэкъэрал куэдым и бжыгъэр къызэрыкӀуэ хъужьащ. 

Псыхэуэхужьым и Ӏусыр бдзэжьей, псы хьэпщхупщ, пкӀауэ, мацӀэ, шэрыпӀ псэущхьэ жьгъейхэр. 




#Article 255: ПсыхэуэщӀыбыпцӀэ (100 words)


ПсыхэуэщӀыбыпцӀэ () — псыхэуэбзагуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Къуалэбзу пӀащэщ; лъакъуэ, пщэ, пэ кӀыхьщ. Къешэч ч. 3,5-4, дамэ лъэныкъуэр см. 58-61. Теплъэ нэхъыщхьэр хужьщ, дамэкӀэхэр фӀыцӀэ-лыдщ, абы папщӀэ щыщыткӀэ дамэ зэгуэлъхьахэм и щӀыб щӀагъым къыщыщӀэдзауэ и кӀэм нэс зэфэзэщу фӀыцӀэу болъагъу. Пэмрэ лъакъуэхэмрэ плъыжьщ. Анэхэр мащӀэу нэхъ цӀыкӀущ, ауэ теплъэкӀэ хъум ещхьщ. Моногамнэхэщ — зэхъузэбзхэр я гъащӀэ псом зэгъусэщ.

ЩыӀэщ Еуропэм, КъаукъазщӀыбым, Анадолейм, Къажэрым, Африкэм и Ищхъэрэ-КъуӀэпӀэм. ЩӀымахуэр Африкэм щрах. ПсыхауэщӀыбыпцӀэхэр щогъуалъхьэ къуажэхэм я гъунэгъуу, псэуалъэ зэхуэмыдэхэм я щхьэхэм, жыгхэм, телджырам пкъуохэм. 

Щошхэ псыпцӀэхэм, мэкъупӀэ псыӀэхэм. Я Ӏусыр псыхэуэ псоми яхуэдэу, псэущхьэщ — хьэндыркъуакъуэ, шындырхъуо, хьэпщхупщ, бдзэжьей, дзыгъуэ, тхьэкӀумэкӀыхь шыр, нэгъуэщӀхэри.




#Article 256: ПцӀащхъуэ (137 words)


ПцӀащхъуэ () — пцӀащхъуэ лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэщ.

Пкъы псыгъуэ кӀэ дыкъуакъуэ кӀыхьщ, дамэ папцӀэ псыгъуэщ, пэ кӀэщӀ жьабгъуэщ, лъакъуэ кӀэщӀ къару мащӀэщ. НатӀэмрэ жьэгъумрэ плъыжь-улъиягъафэщ. ТхыцӀэр фӀыцӀэ жырыфэщ, морафэ и пщэм къырекӀуэкӀыу къыщӀэуэу. Ныбэ щӀагъыр хужьщ.

Къаукъазым щыкуэдщ, мэлъэтэж. Абгъуэ кӀэрещӀыхь унэ блынхэм, нэгъуэщӀ лъэгапӀэхэм. Гъэм тӀо къыреш. 

Ӏусыр фӀыуэ лъэтэф гъудэбадзэщ.

ПцӀащхъуэр, унэбзум хуэдэу, ижь-ижьыж лъэандэрэ цӀыхум и гъуэнэгъуу мэпсэу, и абгъуэр псэуалъэхэмзэрыщищӀынум хущӀэкъуу, и бзэрабзэр нэгъуэщӀ бзум ейм хэгъэгъуэщэгъуейщ.

Абы ди ӀуэрыӀуатэм хуэфащэ увыпӀэ щиӀыгъщ и фӀэщыгъэм щӀагъыбзэ мыхьэнэ хэха иӀэу. Ар къуажэ гъащӀэм, псынщӀагъэм я дэмыгъэщ, унэбзум, бжэндэхъум яхуэдэу, гъатхэр къезыгъэблагъэхэм ящыщщ, хъыбарыфӀзехьэщ. Лъэтеувэ уэрэдхэм ящыщ зым япэ лъэбакъуэхэр зыч щӀалэ цӀыкӀур къыхуреджэ: , фызышэ уэрэдым деж щӀалэу къэзышэр 

Адыгэхэр пцӀащхъуэм зэран хуэхъукъым, абгъуэр я пэш блыным кӀэрищӀыхьми, зэрагъэзэгъ. Абы ини цӀыкӀуи щытыкӀэ хуаӀэр псом хуэмыдэу щынэрылъагъущ фӀылъагъуныгъэ хэлъу хузэхалъхьэ къуажэхьхэм:

Псалъэжьым щыщхэм къеӀуоху:




#Article 257: Урыс-адыгэ зауэ (1052 words)


Урыс Адыгэ зауэ (1763 — 1864) — зауэм и щӀэдзэгъу къалъытэр Мэздэгу быдапӀэр щыхалъхьа гъэращ 1763, Джылэхъстэнейм. Щиухар 1864 накъыгъэм и 21, Ӏаткъуаджэм деж.

XVIII лӀэщӀыгъуэм и кум Урысей империэм и экспансиэр Къуакъазым носыр. Къаукъаз щӀыбагъым дэт къарууншэ пэштыхьейхэр (Картли Кахети, Имерети нэмыщӀхэр) Урысейм и ӀэнатӀэр къаштэ, ауэ Ӏуэхугъуэр зэӀуохьэр Урысеймрэ и щӀыпӀэ щӀэхэмрэ я зэхуакум Ищхьэрэ Къаукъазыр дэлъ мэхъур. 

Апхуэдэу XVIII лӀэщӀыгъуэм и етӀуанэ Ӏыхьэм Урысей империэм зауэр къырегъажэр Къаукъазыр убыдыным папщӀэ. Амалыншэу мэхъур Адыгэ хэкум емызауэу — Къаукъазым и нэхъ къэрууфӀэ хэку, емылъытауэ илъэс бжыгъэкӀэ адыгэхэр Урысейм и лъэныкъуэр зауэ бжыгъэмкӀэ зэриштэтэр, зэрзэпылъхэтэр, ауэ адыгэ жылэми я хуитыныгъэр ягъэкӀуэдыну хуейтэкъым. Апхуэдэу, адыгэхэм къапэщылъырт язэуэну дунейм и нэхъ лъэш империэм. 

Къаукъазыр иубыдын Урысей империэм зэрщӀидзар Адыгэ хэкум и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ — Къэбэрдей, а лъэхъэнэм пщыгъуэм щӀыпӀэшхуэр иубыдырт. КъэбэрдеймкӀэ пхырыкӀырт гъуогу нэхъыщхьэхэр КъаукъазщӀыбагъым. Абым нэмыщӀыу Къэбэрдейм ӀэнатӀэшхуэ иӀэт нэмыщӀ къаукъаз лъэпкъхэм — абазэхэр, къэрэшейхэр, балъкъэрхэр, осетинхэр, ингушхэр, мышгычхэр къэбэрдей пщыхэм я ӀэнатӀэр къалъытэрт. 

Урысей ӀэнатӀэгъуэм илъытэт Къэбэрдейр иубыду нэхъщхьэ гъуогу КъаукъазщӀыбагъым кӀуэр (къэбэрдей пщыхэм я ӀэнатӀэм щӀэттэр) езым зэригъэзэхуэн. Абым нэмыщӀыу Урысейм Къэбэрдейр щиубыдым деж: япэреуэ — Къаукъазыкур и ӀэнатӀэм щӀыхьэрт; етӀуанэу — къаукъаз лъэпкъхэм абымкӀэ и къэрур яригъэлъагъурт, нэхъыщхьэу ар зыхуигъэлъытэтэр Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм. Къэбэрдейр иубыда нэужь Къаукъазыр тӀууэ зэгуэкӀырт — КъухьэпӀэ Адыгэ хэку, Дагъыстэн жоуэ. 

Урысей дзэзэшэхэм я нэхъыбэм зауэр «мафӀэкӀэ» ирагъэкӀуэкӀырт, губгъуэхэр (гъавэхэр) хаутэт, былымыр ирахурт хэкум. Къуажэхэм бжыгъэ ямыӀэу ягъэсырт. Урысей ӀэнатӀэгъуэм уэркъхэмрэ лъхукъуэлӀхэмрэ ныкъуэкъуэгъу хидзэрт Къэбэрдейм, кӀуэсэжьа лъхукъуэлӀхэр идеж иштэу, я пщы-уэркъхэм пэувэнэхэу къакӀигъастэу. Абым нэхъыбэу гъунэгъу лъэпкъхэр къигъэгугъа — Къэбэрдейм текӀуэмэ, и губгъуэ щӀыпӀэхэр яхуигуэшыну, къэбэрдей пщыхэм фӀэкӀа щыхь ямытыжынэу. Апхуэдэу щыхъум лъэпкъ бжыгэхэр зауэм хэмыхьэу Урысей и лъэныкъуэр яубыда хъуащ. 

Зауэр екӀуэкӀыху къэбэрдей къуажэу хъуар, Ӏуащхьитху щӀыпӀэм щыӀахэр хагъэкӀуэдащ, зауэм къелахэр Бэлъкъ щӀыбагъымкӀэ ягъэтӀысахэщ, щӀыпӀэ «хуит» хъуахэм быдапӀэ щӀэхэр халъхьа — Константиногорское (Псыхуабэ), 1801 гъэм Нартсанэ къуэм быдапӀэ Кислые воды (Нартсанэ) — абыхэм зэхуащырт къэбэрдейхэм щхьэкӀэ гъуогур Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм, Къэбэрдейр Адыгэ хэкум хэгъэкӀа хъуащ. Хьэлэч къыхэзылъхьэр абым нэмыщӀу къэбэрдей жылэм емынэ узыгъуэращ, зауэ екӀуэкӀым узыр нэхъри нэхъ псынщӀыу лъэпкъыр зэщӀигъащтэрт. ЗэрыхъуамкӀэ, Къэбэрдейм и жылэ мин 500 хъутэр мин 35 нэсащ. 

Абым папщӀэ урыс дзэзэшэхэм гу лъытыгъуэ ящӀыр Къэбэрдейм фӀэгъэкӀа хузэфӀэмкӀыжьынэу и шуудзэ мин бжыгъэ хъутэмкӀэ урысей лъэныкъуэхэм теуэн. Ауэ лъэпкъым зэуэныр щигъэтакъым. Къумбалей и псыхъуэм (иджырей Ищхъэрэ Осетиэм) зауэшхуэ щекӀуэкӀащ, текӀуар а зауэм Урысейра. А лъэхъэнэм щыщщ адыгэ псалъэжьыр: 

Къущхьэ лъэныкъуэхэм хэта адыгэ къуажэхэр губгъуэмкӀэ ягъэтӀысын щӀадза, быдапӀэ кусэу ирагъэкӀуахэр хъумэным пылъхэт къэбэрдей жылэр къущхьэ лъэныкъуэмкӀэ пхырымкӀынэу (къущхьэхэр сыт щыгъуи лъэпкъым и быдапӀэу щытащ зауэхэми, абым папщӀэ урысей ӀэнэтӀэгъуэм зихъумэжырт). 1822 гъэм Къэбэрдей къэрууншэ хъуам Ермоловыр зекӀуэу хэхьа. Пщы-уэркъ бжыгъэхэм зауэ иратурэ Бэхъсэн къуэладжэмкӀэ икӀуэтыкӀахэ, яужым Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм икӀахэщ «Хьэжрэт Къэбэрдей» къуажэхэр халъхьауэ, абым нэмыщӀу бжыгъэхэр Мышгычейм хэтӀысхьахэщ.

Апхуэдэу, Къэбэрдейр илъэс 60-кӀэ Урысейм иубыда хъуащ. И щӀыпӀэм и ныкъуэм и ныкъуэращ къыхуэнэжьар, жылэ мин 500 хъутэм къелар мин 35-щ.

Осетин, ингуш, балъкъэр лъакъуэ гуэрэхэр къэбэрдей пщыхэм я ӀэнатӀэм щӀэкӀыху Урысейм ер къаштэрт. Къэрэшейр зы махуэ зауэкӀэ Урысейм хэхьа 1828 жэпуэгъуэм и 30.

Джылэхъстэней щӀыпӀэ унэщӀам (иджырей Мышгычейм, Ингушейм, Осетиэм я губгъуэхэр) къущхьэхэм къыдагъэкӀыурэ мышгычхэмрэ ингушхэмрэ ягъэтӀысырт. Къэбэрдеишхуэм и щӀыпӀэ унэщӀахэм къущхьэм къыдагъэкӀа осетинхэм, къэрэшейхэм балъкъэр лъэпкъхэм яратырт.

Адыгэ хэкум и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр (Къэбэрдейр) Урысейм зэриубыдар 1774 гъэм, зы къэралым дуней псом псалъэ пимыдзэу империэм и зы лъэныкъуэу къалъытэу щӀадзащ, ауэ Адыгэ хэкум и КъухьапӀэ лъэныкъуэр Урысейм хэту къалъытэртэкъым.

Абым куэдрэ япэу Уэсмэн империэр бжыгъэрэ пылъащ Адыгэ хэкур и ӀэнатӀэгъуэм щӀигъэхьанэу, ар Кърым хъанейкӀи, мыслымэныгъэкӀи игъэзэнщӀэным пылъырт. Зауэу зэ нэхъ зэпэуватэкъым Адыхэ хэкумрэ тыркухэмрэ — уэсмэнхэм я кхъухьхэмкӀэ Адыгэ хэкум и хы Ӏуфэм дзэ къыщыригъэкӀам, быдапӀэ ящӀыным папщӀэ. Дзэр щӀэху хэкӀуэда адыгэ шуудзэр зэ теуа яуж. Абым лъандэрэ къыщыщӀэдзауэ уэсмэн ӀэнатӀэгъуэр чэнджэшурэ Натхъуэдж пщыхэм пӀалъэ къаӀырахыр быдапӀэ ящӀыну Анапэрэ (Ӏэнапэ) Суджук калерэ (ЦӀэмэз). Ауэ, пцӀыгъэ ящӀамкӀэ, дунейпсом тыркухэм ябым яуж къаӀуохун щӀадзэр Адыгэ хэкур и ӀэнатӀэгъуэм щӀэту. 

Тыркухэм я щӀыпӀэтхыпхъэхэм Адыгэ хэкур я къэралым хэту ятхт. Урысейм ар езым игу ирихьу апхуэду щыту къилъытэрт. Аргуэру урыс-тырку зауэм Урысейр текӀуа яуж Адрианопол тхылъыр къэралитӀым щӀатхэр, абым унафэ къыхэкӀымкӀэ Тыркум Адыгэ хэкур «ирет» мэхъур Урысейм, «гъащӀэпсом еуэ щытынэу». Апхуэдэу «Еуропэ псом и дипломатхэр къэгъэпцӀа хъуащ урысей ӀэщӀагъэмкӀэ». 

Карл Маркс гу зэрилъытамкӀэ:  Абыми итхт Урысейм ар фӀыуэ къызэргурыӀуэр: «Тыркуей пэштыхьыр Ӏэнапэм дэсыхукӀэрэ Урысейм тхылъ щӀитхащ адыгэ пщыхэм ящэхуэну хы Ӏуфэ къалэхэм». Тыркуей Ӏуохугъэхэр зэгъэзэхуэным щхьэкӀэ Истамбыл адыгэ тхьэмадэхэр макӀуэ. Тырку ӀэнатӀэгъуэм мыслымэн диныр къаштэу Уэсмэн империэм и ӀэнатӀэм щӀэхьэнэхэу адыгэхэм къажыраӀэр, ауэ тхьэмадэ кӀуахэм къажыраӀар зэкӀи къамылъытэу зызэпагъазэри хэкум къагъэзэжыр. 

ДунейпсомкӀэ Урысейр хуит хъуауэ, къыгурыӀуэт Адрианопол тхылъыр зы хьэрф къуэдеуэ, адыгэхэм къамылъытэнур, и ӀэнатӀэгъуэм Адыгэ хэкур зауэ къуэдейкӀэ зэриубыдыфэнур. 

Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм урысей дзэзэшэхэм Къэбэрдейми хуэду «мафӀэкӀэ» зауэр ирагъэкӀуэкӀырт — губгъуэм гъавэхэр хаутыхьырт, былымыр ирахут жылэм гъаблэр хагъыхьэу. Къуажэхэр бжыгъэу ягъэсу, цӀыху дэмкӀыжыфыхэр яукӀыу. ЦӀэрыуӀэ а зауэм хъуар дзэзэшэ Зас Григорий, и быдапӀэ гъунэм бжыхь иригъэкӀуат бжыкӀ хэсахэм цӀыхущхьэхэр фӀэгъэтӀысхьауэ, мыхьэну абым хилъхьэтэр адыгэ жылэр игъэшынэным папщӀэ. Апхуэдэ Ӏуохугъуэр урыс пэштыхьым нэгъунэ игу темыхуэу хъуат. Апхуэдэ зауэкӀэм жылэр куэду хэкӀуадэрт ауэ урысыдзэм и Ӏэтащхьэм текӀуэныгъуэр къахуэкӀуэтэкъым. 

Урысыдзэм щыщ гуп Адыгэ хэкум зекӀуэу хэхьэхэтэр кӀуэдт, къамыгъэзэжэу. Урыс пэштыхьхэм адыгэ лъэпкъ закъуэракъым хигъэкӀуадэтэр а зауэм, езым и дзэми бжыгъэ имыӀэу цӀыхухэр ихьт. 

Адыгэ хэкум и хы Ӏуфэр блокадэ щӀыным папщӀэ Ӏэнапэм къыщыщӀэдзауэ Мдзымтэпэ нэс хы Ӏуфэ быдапӀэ кусэ ирагъэкӀуа.

Адыгэхэм бжыгъэрэ а быдапӀэхэр яубыдт, ауэ яужкӀэ урысхэм щӀэуэ трагъэзэжырт. Апхуэдэу, 1840 щӀышылэм и 19 адыгэхэм яубыдри, яужым зэхакъута быдапӀэ Лазаревскэр (ПсышӀопэ); гъатхэпэм и 12 — Велияминовскэр (ТӀуапсы); мэлыжьыхьым и 2 — Махайловскэр (Цопсын); мэлыжьыхьым и 17 — Николаевскэр; накъыгъэм и 6 — Навагинскэр (Щачэ). БыдапӀэ Михайловскэр адыгэхэм щаубыдым деж, урысыдзэм хэт щӀалэ Архип Осиповым гын здыщӀэлъ щӀыунэр къигъэуат. Абым папщӀэ быдапӀэ Михайловскэм (Цопсын) и цӀэр Архипо Осиповку зэрахъуэкӀащ. 

Зауэр здекӀуэкӀтэр щӀы къуэдейратэкъым, хыми апхуэдэу дзэхэр зэпэщӀэувэрт. Пэсырей лъэхъэнэхэм щыщӀэдзауэ адыгэ лъакъуэ хы Ӏуфэм Ӏусхэтэр (шапсыгъхэр, натхъуэджхэр, убыххэр), азгъэхэр хым фӀыуэ зекӀуэхэрт. Страбон щыщӀэдзауэ хъыбархэр къынэса адыгэ-азгъэ лъакъуэхэр хым зекӀуэ зэрхэтхэр, лӀэщӀыгъуэ курытхэм а Ӏуохугъэр индыдэ хъуат. 

Адыгэ кхъухьхэр инхэтэкъым, псынщӀэхэт; щӀэху бгъэпшкӀуфхэт. «Кхъухьхэм я лъащӀэр занщӀу щытт нэрыбгэ 18-20 ихуэу, абым нэмыщӀу кхъухь инхэри щыӀэт нэрыбгэ 40-80 ихуэу»

Зауэр зэрщӀидзэрэ адыгэхэм фӀыуэ къагъэсэбэпырт я кхъухьыдзэр. Урысей кхъухьышхуэхэр жьым пылъхэт зыкъэмынэу, хьэлъэхэт, щӀэху загъэзэфхэтэкъым, абым папщӀэ ар я тхьэсхъапӀэт адыгэ кхъухьхэм ягъэлъытамэ. Адыгэ кхъухьзекӀуэхэр нэрыбгэ 100-м фӀэкӀыу зэрысхэтэр ятеуэрт урыс кхъухьхэм, абым нэмыщӀыу кхъуафэ гупууи теуэ щащӀ хъут. Мазэншэ жэщхэм щэхуу хым хэхьэхэти я кхъухьхэмкӀэ урысхэм ятеуэхэрт. «Япэ щыкӀэ фочкӀэ плъакӀуэхэр траудырт, яужым теуэхэрт къамэкӀэ, сэшхуэкӀи я Ӏуохур щӀэху зэфӀагъэкӀырт.»

Урыс кхъухьхэр хы Ӏуфэм нэхъ гъунэгъуу язэрхузэфӀэкӀыу Ӏухьэти адыгэ къуаджэхэм топышэкӀэ яхэуэрт.




#Article 258: Тхьэрыкъуэхэр (158 words)


Тхьэрыкъуэхэр () — къуалэбзу лъэпкъыгъуэ, тхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщщ.

ФӀэщыгъэм къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ зыбжанэ. Мэзхэм, губгъуэхэм, хьэблэхэм бжыгъэу уащыпэщӀохуэ. ПщӀантӀэ гъэдахэ хьисэпкӀэ унэм щыӀыгъщ.

Цы Ӏув ятетщ; пэ, пщэ, лъакъуэ кӀэщӀхэщ, ауэ дамэ кӀыхь-папцӀэхэщ. ПсынщӀэу мэлъатэ, задэу заӀэтыф. Ӏусыр къанэ щымыӀэу къэкӀыгъэщ — нэхъыбэу жылэ, пхъэщхьэмыщхэ, мэракӀуэхэкӀ. Я хулъэр лъэщщ, зызужьащ, «шэ» ещӀыр, шырхэр ирагъашхэу. Абгъуэ щащӀ жыг къудамэхэм, къырхэм, нэпкъхэм, зэзэмызи — гъуэхэм, жыг гъуанэхэм. Бжьыхьэ-щӀымахуэ зэманым гупышхуэхэурэ зэрыӀыгщ. Я пэр псым къыхамыхыу, дырамгъэзейуэ йофэхэр. 

Адыгэхэм, Азиэм щыпсэу лъэпкъхэм, иужькӀэ слауанхэм я дежкӀэ тхьэрыкъуэр — щӀалэмрэ пщащэмрэ яку дэлъ лъэгъуныгъэ къабзэм,щэбагъэм я дэмыгъэщ (адыгэ уэрэдыжь «Тхьэрыкъуэпщэху», «Губгъуэм ит тхьэрыкъуэ»). Фызышэ уэрэдым деж нысэу къашэ дахэр: 

Къуалэбзум и адыгэ фӀэщыгъэр «Тхьэм и лӀыкӀуэ (къуэ)» жэуэ къыбгурыӀуэ хъунщ. Апхуэдэ лъытыгъуэ тхьэрыкъуэм иратыр чристэн динми. 

Нарт ӀуэрыӀуатэхэми я деж хышхуэ щӀагъым щыпсэу зэшыпхъуищыр «Тхьэрыкъуафэхэр ятелъу» псэгъу ящӀыным и лъыхъуакӀуэ Нарт Хэкужьым лъэтэрейхэт я дыщэ жыгым махуэм къыпыкӀэ мыӀэрысэ телъыджэ закъуэр ядыгъуу, абыкӀэри нарт щауэхэм гу зылъырагъэтэн ягугъэу 

Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуэ 50-рэ зэщӀеубыдэр, ахэр:
  




#Article 259: Беслъэней пщыгъуэ (345 words)


Беслъэней — Адыгэ Хэкум и зы пщыгъуэщ, кӀахэ лъакъуэхэмрэ Къэбэрдей пщыгъуэмрэ я зэхуакум дэлъа. 

Пщыгъуэм и гъунапкъэхэр ищхъэрэмкӀэ Псыжь и ӀуфэмкӀэ ирикӀуэт; ищхъэрэ-къухьэпӀэмкӀэ — КӀэмгуей пщыгъуэм (Мэхуэщ пщыгъуэри хиубыдэу); къухьэпӀэмкӀэ — Абдзахым; ипщэ-къухьэпӀэмкӀэ — Убых пщыгъуэм; ипщэмкӀэ — Азгъэ пщыгъуэм; къуэкӀыпӀэмкӀэ — Къэбэрдей пщыгъуэм (абыми Абазэ пщыгъуэ хиубыдэхэр хэту). Пщыгъуэм и ищхъэрэ лъэныкъуэр хъупӀэкӀэ бэгъуа Басэ губгъуэр хеубыдэ, ипщэмкӀэ — бгылъэ, мэз Ӏуву зэщӀэкӀауэ, Къаукъаз Ӏуащхьэшхуэ тхым нэсу. Псы нэхъ инхэр — Псыжъ, Лабэжъ, Уэрп, Инжыджышхуэ, Хуэдз. 

Беслъэней пщыгъуэм и зэфӀэувэкӀыу къэплъытэ хъунур XIII-XIV лӀэщӀыгъуэхэращ. Нэхъыщхьэ лъэпкъу пщыгъуэм щхьэщытар Къанокъуэхэрэ Шолэхъухэрэ Инал и къуэ Беслъэн къытекӀахэр. 

Беслъэней пщыгъуэм и жылэм нэхъыбу бжьыгъэкӀэ хиубыдэхэтэр адыгэхэрат (беслъэней лъакъуэр), абыхэм нэмыщӀу абазэхэр: Баг пщыгъуэм, Баракъей пщыгъуэм, Мысылбай пщыгъуэм, Къызылбэч пщыгъуэм, Там пщыгъуэм, Шэджырей пщыгъуэм щыщхэр. 

Пщыгъуэм и лъэшыгъуэ зэманым жылу исам и бжыгъэр фӀыуэ гъэунэхуауэ щыткъым адыгэхэми абазэхэми ящыщ, ауэ 1830 гъэм щыщ тхылъым егъэлъагъуэр лъэпкъхэм я бжыгъэр: адыгэхэр (беслъэней лъакъуэм щыщу) — 25, 000; абазэхэр: Баг пщыгъуэм щыщ — 5, 000, Баракъей — 7, 000, Мысылбай — 8, 000, Къызылбэч — 6, 500, Шэджырей — 5, 000. ЗэрыхъумкӀэ 1830 гъэм жылу пщыгъуэм исар 56, 500. Жылъэм и бжыгъэр гу лъытыгъэу зэрехъуэкӀ 1858 гъэм, абым щыщ тхылъым зэригъэлъагъуэмкӀэ адыгэхэм (беслъэнейхэм) я бжыгъэр 5, 115 фӀэкӀа мыхъуу. 

Урыс-адыгэ зауэм и щӀэдзэуэм куэд темыкӀауэ Къэбэрдей пщыгъуэм урысыдзэр зэртеуэу Беслъэнейми и «Ӏыхьэ гуащӀэр» лъысащ. 1787 гъэм и фокӀадэ-жэпуэгъуэм Потиомкинымрэ Текелирэ Беслъэней пщыгъуэм теуахэ, абым щыщу япэува адыгэ-абазэ дзэр зэбгыраудри къуажэм я нэхъыбэхэр Уэрп, ИнжыджцӀыкӀу, Инжыджышхуэ я псыхъуэм дэтахэр хагъэкӀуэдащ губгъуи, жыг хади къамыгъанэу псори нафӀэм ирагъэхьащ. Абым папщӀэ 1787 гъэм дыгъэгъазэм и 1-м Потиомкеным хуиӀуохуа II Екатеринэ беслъэнейхэм я нэхъыбэр Уэрп псыхъуэм и сэмырабгъу лъэныкъуэм икӀахэу, къэнэжахэр Къаукъаз губерниэм ирагъэтӀысхьащ. 

МынэхъгуащӀэу хъуащ Коцырев зекӀуэ ищӀар Беслъэнейм 1824 гъэм мэкъуауэгъуэм и 18. Уэрпрэ Инжыджхэмрэ я псыхъуэм къыдэнэжа адыгэ-абазэ къуажэхэр Къанокъуэхэ, Дударыкъуэхэ, Кълышхэ яхэр. А зекӀуэм цӀыху 200 хэкӀуэда, 370 яубыда, шыуэ 600, жэм 1200, мэл-бжэн 10000 ирахуащ. 

Яужырейуэ, Беслъэней пщыгъуэр хэзгъэкӀуэда хъуар 1828 гъэм и щакӀуэгъуэм Эмануэл генералым зекӀуэ ищӀаращ. Псыжъ икӀри Уэрп и псыхъуэм и ижьырабгъу лъэныкъуэр, Инжыджхэм я псыхъуэр иунэщӀащ, зы цӀыху къыдимынауэ. А и зекӀуэм беслъэней къуажэ 210 хигъэкӀуэдащ. 




#Article 260: Адыгэ Хэку (231 words)


Адыгэ Хэку е Адыгей е хэкужъэ — хэку, Къаукъаз щӀыпӀэм хэтауэ, нэмыщӀ бзэхэмкӀэ пэсырей зэманым Зихиэ яужым Касогиэ цӀэуэ зэрихьащ. 

Хэкум адыгэхэм щымыхъукӀэ лъэпкъ бжыгъэхэри исащ. Адыгэхэм яуж, бжыгъэкӀэ кӀуэхэтэр абазэхэмрэ азгъэхэмрэ (зы лъэпкъу), яужым къущхьэ лъакъуэхэр: осетинхэр, балъкъэрхэр, ингушхэр, къэрэшейхэр. А лъэпкъ псом щымыхъукӀэ хэкухэсу Адыгэ Хэкуми исахэщ. XV лӀэщӀыгъуэм, Хэкум ермэлхэр къыхохьэщ, Кърым хъанейм къикӀахэу, лӀэщӀыгъуэ зытӀущ текӀауэ нэгъуейхэми адыгэ щӀыгухэм я къуажэхэр халъхьэщ. Лъэпкъ Ӏув-Ӏуву зэхэсахэм щымыхъукӀэ Хэкум цӀыкӀу-цӀыкӀурэ хэсахэр бжыгъэрт, абыхэм нэхъ цӀэрыӀуэу ящыщхэр Кърымым къикӀа хъаныкъуэхэращ, Джэрий цӀэуэ зезыхьахэр. 

Жылэу исам Хэкум, и яужырей зэманым къэунэхуауэ хъыбар хъэрзынэ иӀэкъым. XVIII лӀэщӀыгъуэм Адыгэ Хэку псом (Къэбэрдей пщыгъуэри хэту) млн. 3-4 хуэдиз цӀыхуӀисащ. ЗэрыхъумкӀэ Ищхъэрэ Къаукъазым а зэманыгъуэм и къэрал нэхъ индыду щытащ.

Адыгэ Хэкур пщыгъуэ зы бжьанэу зэщӀиубыдэу щытащ, я бжыгъэр лӀэщӀыгъуэ къэс зэрихъуэкӀыу. Пщыгъуэхэм щымыхъукӀэ Адыгэ Хэкум Хасэ Лъэпкъэгъу зэхэтхэри щыӀащ.

Хасэ Лъэпкъэгъухэм ящыщырт Шапсыгъыр (Шапсыгъышхуэмрэ ШапсыгъцӀыкӀумрэ), Абдзахыр, Натхъуэджыр.

Пщыгъуэхэм хэтхэтэр: 

НэмыщӀ къэрал тхыдэхэм хуэдэу Адыгэ Хэку тхыдэм и пэсырей пщышхуэхэр къэгъэунэхуауэ щыткъым. Ауэ, пэсырей Алыджейм, Румейм, Урымейм зэрызурэ я цӀэхэр къыхокӀыр, абым хуэдэу, нэхъ жьыдыдэу къынэсар ди зэманыгъуэм Ариан и къэӀуэхугъуэ (пэсырей Алыджым щыщ хъыбар), зэригъэунэхумкӀэ Зихей Хэкум и пэштыхьэу тетар и зэманыгъуэм Стахемфак.

XV лӀэщӀыгъуэм Адыгэ Хэку пщыгъуэ зэрызэу зэбгырыдзауэ щытар зы къэралу зэхигъэхьащ Инал Нэху, Адыгэ Хэкум и пэштыхь. Адыгэ лъакъуэхэм щымыхъукӀэ абазэ лъэпкъ Тапантахэри Мыдэвейхэри Хэкум хигъэхьа хъуа, Къэбэрдейм къыщыщӀэдзауэ къуэкӀыпӀэмкӀэ, Псыжьыпэм нэс ищхъэрэмкӀэ, Бзыпс нэгъунэ ипщэмкӀэ Хэкур зы къэрал ищӀа хъуащ.




#Article 261: Шапсыгъхэр (101 words)


Шапсыгъхэр (, ) — адыгэхэм и зы лъакъу, здэпсохэр Урысейм (Адыгеим, Краснодар крайм (Щачэ, ТӀуапсы). Урысейм щымыхъукӀэ пэмыкӀ къэралу шапсыгъхэр здисхэр: Тыркум, Йорданым, Шамым, Джэрмэным, АШЗ-м, Исраэлым, иджыри къэрал бжыгъэхэм джоуэ.

Шапсыгъэхэмэ я бзэр адыгэбзэ шапсыгъэбзэ, ауэ псэлъэкIэмкIэ пэмыкI кIахэ лъакъуэхэм макIэу ящхьэщокIыр.

Кушъу, Пшыдэтыкъо, Шхьэлахъуэ, Псыкынуп, Джан, Тхьэркъахъо, Къуеж, Хьэдагъэ, Мишэ, Хьэтогъ, Нэгъуж, Тамохъ, Хъурмэ, Бгъанэ,шупащ,ШъэошIу.

Исраэлым Шапсыгъэ чIылэ дэд ицIу Кфар Кама дэс 3,000 цӀыф. Кфар Камэм шапсыгъэху дэсхэр шапсыгъэбзэкIэ мэгушаIэх. 

Абрэгь, Ачумыжъ (Ацумыжъ), Бгъанэ, Бат , БлэнгъэпсI, БэтIыуашъ, Зази, Коблэ, Къалыкъу, Къэтыжъ, ЛъыIужъ, ЛIыпый, Наго, Натхъо, Наш, Нэпсэу, Тхьэухъо, Гъоркъыжъ, Хъэзэл, Хьэдищ, Хьэхъу, Чъуэмшъо, Чушъхьэ, Шэугьэн, Шъуагьэ, Шъэгьашъ.




#Article 262: Абгъуэ (125 words)


Абгъуэ — щыгъуэлъхьэн, къышырашын, захъумэн папщӀэ къуалэбзухэм я ухуэныгъэщ.

ТеплъэкӀи, щӀыкӀэкӀи, къызыхахкӀи, уаздыпэщӀэхуэ щӀыпӀэкӀи хуабжьу зэщхьэщокӀ. КъызэрыкӀуэщ джэд хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэхэм ящӀыр: кумб чэнжым и лъащӀэм щӀэдзын мащӀэ илъу аращ. БанэщӀэжым ейр топым хуэдэу зэпэхъуреибзэщ, ихьэпӀэр ибгъумкӀэ щыӀэу. ПцӀащхъуэм ятӀэр и ӀупсымкӀэ зэкӀэришхэурэ абгъуэр еухуэ. Ипщэ Азиэм щыпсэу хьэпцӀащхъуэ лӀэужьыгъуэхэм ейр зэрыщыту хьэуам щыдия Ӏупс къабзэщ, цӀыхухэм яфӀэфӀу яупщэфӀри яшх. 

Тропик къуалэбзу щхьэхухэм я абгъуэхэр гуп-гупу зэхэту ящӀ, ауэ нэхъыбэм яйр зэпэщхьэхуэщ. ЗэмылӀэужьыгъуэ къуалэбзухэм я абгъуэхэр зэгъунэгъуу щащӀыр зэзэмызэ дыдэщ. ЩыӀэщ нэгъуэщӀ псэущхьэхэм я гъуэхэр абгъуэ папщӀэу къэзгъэщхьэпэр (бжьэндэхъугъуэжь, бжьэшх, бабыщхэр). Абгъуэ ящӀыркъым, къапщтэм, Аустралиэм щыӀэ джэд лӀэужьыгъуэ Ӏэл гуэрэхэм — пшахъуэм, е къэкӀыгъэ, пщӀащэ зэхэфыхьам хокӀацӀэри абыкӀэ я абгъуэ щӀынри, гъуэлъхьэжьынри, къишынри зэфӀокӀ. 

ЩоджнцӀыкӀу Алий мы жыӀэкӀэм щӀагъыбзэ щӀилъхьащ социал (псэупӀэ, быдапӀэ, хъухъумэт) мыхьэна иритри: 




#Article 263: Уэрэдбзу (117 words)


Уэрэдбзу () — бзугъуабжэ лъэпкъщ. 

Унэбзум нэхърэ мащӀэу нэхъ инщ. ТеплъэкӀэ къызэрыкӀуэ дыдэщ. ТхыцӀэр гъуэ-гъуэбжафэщ, кӀэр нэхъ гъуафэщ. Ныбэ щӀагъыр хужьщ, джабэхэр гъуабжэ-щхъуафэщ; хулъащхьэм щхъуэ-гъуэжьыфэ ӀэпапӀэ хэлъщ.

Щыгъуэлъхьэну фӀыуэ ялъагъу мэз лъапэ чыцэ Ӏув зыщӀэт жыг хадэшхуэхэм. Уэрэд жыӀан яублэ жыгхэм тхьэмпэ къапидза нэуж. Я макъамэ гуапэхэр, зэм нэщхъыфӀэр зэми нэщхъеягъуэ къызыщӀэувэр жэщи махуи зэхыбох. Щыщагъэтыр бын пӀын яублэмэщ.

Щопсэу КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, КъухьэпӀэ Сыбырым ику, ипщэ лъэныкъуэхэм. ЩӀымахуэр здагъакӀуэр КъухьэпӀэ Африкэм и ипщэ тропик Ӏыхьэращ. Абгъуэр — щӀыгум, жыг, чыцэ лъабжьэхэм я зэхуакум, е щӀыгум пэмыжыжьэу къудамэ Ӏувхэм. Абгъуауэ хъуа шырхэр удз щӀагъым ӀэкӀуэлъакӀуэу щӀож. Быным зэгъусэу Ӏэпхъуэн еублэ псыхъуэхэмкӀэ, мэз лъапэ нэхухэмкӀэ. Ищхъэрэ Къаукъазым щогъуалъхьэхэр, мэлъэтэж фокӀадэм.

Ӏусыр — хъумпӀэцӀэджхэр, цӀывхэр, щыгъыныхь, бадзэхэр, бэджхэр, мэракӀуэ жылэхэр. 




#Article 264: Эльмесхъан Хьэгъундокъуэ (163 words)


Хьэгъундокъуэ Эльмесхъан (06.02.1898-21.01.1985) Ц1ыхубэм зэриц1ыхумк1э Гали Баженэ, Ирен Де Люар- адыгэ ц1ыхубз ц1эры1уэ, ягъэлъап1эу япэ класс легионер, командор, бригадэ генерал, Француз республикэм и орденым и офицер лъап1э и щ1ыхьым теухуауэ. Къэрал правительствэм я ордену: 1939-1945 зауэм и крест,лIыгъэм и крест,дышэ крест Польскэ Iэрмэм ейуэ,Париж медаль плъыжь, Тунис ик1и Италия компанием я медаль къыхуагъэфэщащ. Коко Шанел и деж «Кавказ вагъуэ» жа1эу щылэжьащ 1920 гъэм.

Унагъуэк1э къызыхэк1ар адыгэ лъэпкъ ягъэлъап1э, щ1ыхь зи1э уэркъ Хьэгъундокъуэхэ. Я лъэпкъ къуажэ- Къармэ Хьэблэ (иджырей Каментомостское) Эльмесхъан и адэр генерал Константин Николай и къуэр, чристэн диныр къыщимыщтэм и ц1эр Едыдж Исмел и къуэт. Дикая Дивизия жыхуа1эм и ет1уанэ бригадэм и командиру щытащ. Эльмесхъан и анэр Елизавета Бредова хэт полаб славянхэм къыхэк1ыу етх, хэти немыцэ аристократием щыщу жа1э.

Эльмесхъан къыщалъхуар Санкт Петербургщ. Смольнэ ц1ыхубз еджап1эр къиухащ. Дунейпсо Зауэхэм япэми ет1уанэми хэтащ. И яп1э щхьэгъусэ дунейм пасэу ехыжам Николай Баженов и унэцэр зэрихьэу ц1эры1уэ хъуащ. Шанел и деж щылэжьащ щыгъын игъэлъагъуэу ик1и ц1эры1уэ тедзэхэм «ВОГ» ик1и «Фемина» и сурэт къылалъхьащ мызэ мыт1эу.




#Article 265: Иосиф (250 words)


Иосиф (Адыгэбзэ КӀахыбзэкӀэ: Иусыф, КъэбэрдеибзэкӀэ: Иусыху, Иврит: יוֹסֵף‎, Хьэрыпыбзэ: يوسف‎) — Библиямрэ Къуранэмрэ къаӀуатэ Иосифэр тхьэлӀыкӀуагъэу. Иосифэр Иаковым икӀэлагъ.

БиблиякӀэ Иаковым Иосифэр янэхь икӀэсагъ икӀалэхэмкӀэ. зычэщыгорэм Иосифым риӀуагъ ятэ пкӀыхьыу илъэгъугъэр. А пкӀыхьымӀкэ жъуагъипшӀыкӀузэрэ тгъэмрэ мазэмрэ къыфэпшъылъых Иосифым. 

Иосифым ишыхэр ехъупсагъэх Иосифым Иаковым зэрэикӀэсагъэм фэшкӀэ. Ахэмэ Иосифыр яуджэгъогъ.

Иосифым ишыхэмэ Иосифэр залъэгъом тыукӀыт яӀуагъ. Ар идагъэп яшнэхьыжъ. Ащ фэшкӀэ Иосифэр псынэм радзагъ. Лъы иджанэ тафэхьи джанэр Иаковым ратэгъ. Иаковым раӀуагъ тгъужъым Иосифэр ищхэгъ. ЦӀыфгорэхэр псынэм къэблэкӀхыу Иосифэр ялъэгъуи псынэм къырахыжьи Мысрым (Египетым) яхьэгъ. ау Иосифэр ахъчэкӀэ яшагъ. Иосифэр Потифарым фэлэжагъ МысрымкӀэ. Потифарым ишъуз Иосифым къенэцӀэгъ. Иосифэр дэгъолъныу фэягъ. Ар Иосифым земдэм, Потифарым ишъуз хьэпсым кӀаригъэцӀхьагъ Иосифэр. Иосифэр хьэпсым кӀэсыу нэбгитӀу ӀукӀагъ пчыхь гъошъгъон горэ яӀагъыу. Иосифым пчыхь тӀури къафичэгъэкӀыжэгъ. А уахътэм Фараонэм пчыхь горэ илъэгъогъ игъэштагъыу игъэщынагъыу. Пчыхьыу илъэгъугъэмкӀэ чэмибл псыгъохэу ящхы чэмибл пшэрыхэу. Фараонэм иӀуагъ Иосифым къыфашэныу. къыфашэм Иосифым риӀуагъ Фараоным къэкӀот илъэсибл къемыщхытыу. Ащ икънэуыжь илъэсибл цӀыфхэр мэлацӀэ мэлӀэтхыу. Ащ фэшкӀэ Иосифым риӀуагъ Фараоным дэщхынрэ Ӏусрэ игъэухьэзырнэу. Фараонэм Иосифэр тхьэматэу хэӀуагъэу игъэхъогъ. 

ХанаанымкӀэ мэлацӀэ малӀэхэрэ багъ. Иаковым икӀалэхэмэ яриӀуагъ Мысыр ехынхыу дэщхынрэ псырэ шӀэщынхыу фахьныу. Ахэр Мысым яхыхэм къаӀуычагъ Иосифэр. Иосифэр ахэмэ къашӀэжьгъэп, Иосифым къишӀэжьгъэх. Иосифым ЯриӀуагъ яшныхьэкӀ Вениамин къахьныу Мысыр. Вениамин къахьым тгъуакӀо Иосифым риӀуи хьэпсым чигъэцӀхьэгъ, Иосифым адрэ ишыхэр Ханааным чигъэкӀыжьгъэх. Иосифым ишыхэр Ханааным чекӀыжьхэм Иаковым Вениамин къэшъухьыжь яриӀуи Мысыр ригъэхыжьгъэх. Иосифым илъэгъом ягъэ зэракӀрэ, яриӀуэтэжьэгъ зэрэ Иосифэр ежь. Иосифым ишыхэр Иосифым раӀуагъ зэрэчэгъожьхэрэ псынэм зэрадзагъэр. Иосифым яриӀуагъ Ханааным чикӀыжьнэхыу Иаковэр къыращэхныу Мысыр. Мысыр Иаковэр къыращэхым фэпшӀылъгъэх Иаковымри Иосифым ишыхэри Иосифым. Иосифым ишӀагъ зэджарэ пчыхьыу илъэугъагъэ.




#Article 266: Дыгъэгъазэ (махуэщӀ) (128 words)


Дыгъэгъазэ — адыгэхэм я япэрей махуэщӀхэм ящыщ, дыгъэгъазэм и 22 махуэм. МахуэщӀым и цӀэми хуэдэм зытеухуар дыгъэгъазэращ, жэщыр нэхъ щӀыхь дыдэу илъэсым щекӀуэкӀыр.

Дыгъэгъазэм и 22-м бжыхьэщхьэм унэ пщӀантӀэм деж Хьэмкъутей баш (къудамибл пытыу) ягъэдахэр. Къудамэ къэс шэхукӀэ щӀа уэдыгъэхэр фӀагъэтысхьэт, башым и щхьэм кхъуей плъыжыр фӀалъхьэт. Хьэблу е къуажэу махуэщӀыр ирахтэмэ Хьэмкъутей башым и хъуреягъым пхъакъуибл хаӀут. 

Уэздыгъэ башым фӀэтхэр щӀэзгъанэн хуейр бзылъхугъэ нэхъ щӀалу унэм исыращ, абыжми бзылъхугъэм и напэр сыт щыгъуи къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзауэ щытын хуейщ. Бзылъхугъэ дэкӀуагъакӀэ унагъуэм имысмэ — пщащэ нэхъыщӀэ, махуэщӀыр хулъхугъэ закъуэхэм ирагъэкӀуэкӀмэ уэздыгъэхэр щӀэзгъанэр нэхъ щӀалэдыдэращ.

ЯужкӀэ тхьэмадэр хьэмкъутей башым и пащхьэ иту хъуэхъу жеӀэр
 

Яужым хьэмкъутей башыр унэм щӀахьэри Ӏэнэм щӀэротӀысхьэхэ. А жэшым ирафыр Санэ (санэху). Жэш псор мыжеуэ ирахыр, унагъуэм е ныбжэгъухэм ядэщӀыгъуу, джэгу ящӀым, уджхэм Ажыгъафэ яхэтыр.




#Article 267: Тхьэгъэпсо Мэжьид (121 words)


Тхьэгъэпсо Мэхьмуд и къуэ Мэжьид (къыщыхъуар 1929 гъэм нъакъыгъэм и 31-м, Хьатэжъыкъуае къуажэм Шэуджэн къедзыгъуэм Адыгэ Республикэм ) — советым щыщ дзэзэшэщ, контр-адмиралщ, ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм хэтахэм ящыщ.

Тхьэгъэпсо Мэжьид 1929 гъэм, накъыгъэм и 31-м къэхъуащ Хьатажъыкъуае къуажэм, Шэуджэн къедзыгъуэм, Адыгэ аутоном къедзыгъуэм, Краснодар къэралым деж РСФСУ-м, РССЗ, иджырей Адыгэ Республикэ Урысейм. Школыр къиуха, Киров и цӀэ Къарс и нэхъыщхьэ хыдзэ еджэщ Баку дэтыр.

РССЗ-м и къэралыгъуэ резервым щылэжьащ Ригэм. 1991 гъэм Хэгъуэгум Мыекъуапэ къигъэзэжьащ. Адыгэ республикэм и президентым и комисиэ цӀыху пӀалъэм теухуам и тхьэмаду, Адыгэ республикэм и президентым и чэнджэшэгъуу лъэжьащ.

Щхьэгъусэр — Раисэ, медицинэм щылажьэ; къуэ — Мурат, уардэтет; пхъу — Тамарэ, социологиэ щӀэныгъэм и кандидатщ, доцент Мыекъуапэ и къэралыгъуэ технологиэхэм я институтым. Къуэрылъхухэр Руслъэн, Заур, Рустэм, Дана. 




#Article 268: Хьэщомыщ (1747 words)


Хьэщомыщ е Къаплъэн () — псэущхьэшх шэрыпӀхэм ящыщ джэдуушхуэщ, пантерэ лъэпкъым къахэкӀыу. 

Мы лӀэужьыгъуэхэм ящыщхэм къахокӀ джэду лъэпкъым щыщ нэхъ индыдэ псэущхьэхэр. Хьэщомыщыр дунейм и нэхъ ин псэущхьэшххэм ящыщщ, япэ итхэр и инагъкӀэ мыщэхэращ (хужьымрэ гъуабжэмрэ). КъыхагъэкӀщ лӀэужьыгъуэ къуэдзиплӀ, абыхэм ящыщу XXI лӀэкӀыгъуэм къынэсар хы къуэдей, я бжыгъэр мин 4-6,5 фӀэмыкӀыу, абыхэм я нэхъыбэр бжыгъэкӀэ бенгал хьэщомыщыращ, зэщӀеубыдэр 40% лӀэужьыгъуэ псом и бжыгъэм. 

Дунейпсом хъумэнхэм я тхылъым хатхащ XX лӀэщӀыгъуэм, 2012 гъэм къызэрнэхумкӀэ хьэщомыщхэм ещэкӀуэныр теубыдауэ щытщ дунейпсом. 

Хьэщомыщыр нэхъ ин икӀи нэхъ хьэлъэщ джэду лъэпкъым яхэтхэм, ауэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр ину зэщхьэщокӀхэ инагъымрэ хьэлъагъымрэкӀэ. ЩӀылъэм щыпсэухэр нэхъ инхэщ хытӀыгухэм щыпсэухэм ялъытамэ. ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэ нэхъ индыдэхэр амур хьэщомыщымрэ бенгал хьэщомыщымрэ, а лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм я хъухэр м 2,3-2,5 нэсыфыну я щӀыхьэгъыр (кӀапэр абым хэмыту), ч 270-300 фӀэкӀыу къашэчу.

Ӏэплъэпкъым и щӀыхьэгъыр кӀапӀэр хэмыту лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм зэщхьэщокӀыр метрэ 1,4 къыщыщӀэдзауэ 2,9-м нэсэу. КӀапӀэр см 60-100 хуэдизщ. Нэхъ индыдэу къэгъэунэхуа щӀыхьагъыр Ӏэплъэпкъым см. 317 (амур хьэщомыщым ей) кӀапӀэм дэщӀыгъуу см 420.

Жалым и лъэгагъыр м 1,15. Хъу зэфӀэувам къешэч ч 180 къыщыщӀэдзауэ 250 нэс. Къэунэхуауэ щытщ хьэщомыщ хъу щыӀэу я хьэлъагъыр ч 325, 340, 350, 360 хъухэу, ауэ я пэжыгъэр а хъыбархэм захуэу щӀэныгъэлӀ псоми къалъытэкъым. Бенгал хьэщомыщыр и нэхъыбэм къешэч ч 220, хьэщомыщ ищхъэрэ Индиэмрэ Непалымрэ щыпсэухэм къашэч ч 235 хуэдиз. Бзыхэр гу лъыптэу нэхъ цӀыкӀухэщ бенгалхэмрэ амурхэмрэ я лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм, я хьэлъагъыр ч 100-181 хъууэ. Иджырей лӀэужьыгъуэ къуэдзих щыӀэмкӀэ къэплъытэ хъунущ хъухэм къашэчу и нэхъыбэм ч 170 хуэдиз, бзыхэм ч 115 хуэдиз.

Нэхъ хьэлъэдыдэу гъэунэхуар амур хьэщомыщ цӀыхум я Ӏыгъауэ, къишэчырт ч 423.

Хьэщомыщыр и ӀэплъэпкъкӀэ щэджащэщ, щӀыхьщ, джанщ. И гупэмкӀэ нэхъ лъэшу щытщ и кӀэмкӀэ нэхъ, жалыр нэхъ лъагэщ тхыӀунэм нэхърэ. КӀэр щӀыхьщ, цыр щӀыхьэгъкӀэ зэщхьэщымыкӀыу, зэхуэдизу тету.

И гупэ лъакъуэхэм лъэпхъуамбэ тхурытху япыт, и кӀэмкӀэ плӀырыплӀ, псоми лъэбжьанэ зыхишэ яӀэу.

Щхьэм напэр фӀыуэ къыхощыр, натӀэри къыхэкӀыу ину. Щхьэр инщ, щхьэ къупщхьэр лъэшщ, жьэпхъуэбгъухэр жыжьэу зэпэшылъыу. ТхьэкӀумэхэр инкъым, хуэхуреуэ щытхэщ. Щхьэбгъум жьакӀэ тетщ. ПащӀэцхэр кусэ 4-5 тетщ, хужхэщ, я лъабжьэм дежкӀэ зэзэмызэ гъэбжафэу, быдэхэщ, я щӀыхьагъыр см 16,5 нэсу. Нэкугъуэр хъурей, нэ гъунэр гъуэж. 

Хьэщомыщ пӀащэм адрей джэду лъэпкъэгъухэми хуэдэу дзэ 30 иӀэщ. ДзапэфӀанэ къыбгъурыт хырых жьэбгъум хэтщ (ищхьэмкӀи ищӀагъымкӀи); хьэдзитӀ; жьэкъупщхьэм премоларищрэ зы моларрэ, жьэбгъум премоларитӀрэ зы моларрэ. Дзэхэм я тхыпхъэр: .

Хьэдзэхэр фӀыуэ зэфӀэтхэ, я щӀыхьагъыр см 8 носыфхэр къахуэщхьэпэр фӀыуэ щэкӀуэным. Бзэгу иным, щӀыхьым и бгъухэмкӀэ бэгуфэ мыинхэр яӀу, абым кератин дия телъщ, абымкӀэ лъыр къупщхьэм къыкӀэрехыр, абым нэмыщӀу а бэгуфэхэр зыщитхьэкӀкӀи къегъэщхьэпэщ. 

Цыр щӀыхькъым, Ӏувкъым, кӀэщӀу щытщ ипщэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм яр; ищхъэрэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм яр Ӏуву кӀыхьу щытщ. Фэм и теплъэр нэхъыбэкӀэ гъуэплъыфэ-гъуэбжафэу щытщ: ныбэр, бгъэгур, лъакъуэбгъухэр нэхъ нэху щытщ. Абым нэмыщӀу нэху ӀэпапӀэхэр тхьэкӀумэ щӀыбагъхэм яӀэщ. ЩӀыфэм кусэхэр ирокӀуэ, гъуабжэм къыщыщӀэдзауэ фӀыцӀэм нэсу я фэр. Пкъымрэ пщэмрэ кусэхэр къохыр захуэу. Езы пкъым кусэхэм я ныкъуэр щӀагъ дыдэм къехыфынухэ, адрейхэр тхымкӀэ дэкӀуейфыну, е ныбэщӀагым нэсу къоххэр. Кусу хъуар, гу лъытыгъу, я щӀагъ иухыпӀэм деж памцӀу щытхэщ, зэзэмызэкӀэ дыкъуакъуэхэу яужкӀэ, иухыпӀэм идеж зы хъужхэу. ТхыӀунэмкӀэ кусэхэр нэхъыбэ мэхъухэ. ТхыӀунэм деж къыщыщӀадзэ кусэхэр куэм и щӀыбагъкӀэ йокӀуэкӀхэ е куэм и кум деж зэпоудхэр. Кусэ гуэрэхэр, лъэдийм и щӀэдзэгъуэм щынэскӀэ къагъэшри лъакъуэ кӀуэцӀымкӀэ йокӀуэкӀхэщ.

Напэр, пэгъуанэ щӀагъым, пащӀэ хэтыпӀэхэм, жьэпкъым, жьэгъум деж хужьщ, Ӏупэ щӀагъымрэ жьэ гъунэмрэ ӀэпапӀэ фӀыцӀэ иӀэхэм щымыхъукӀэ. НатӀэр, щхьэхупцӀапцӀэр, щхьэщӀыбыр кусэ фӀыцӀэ кӀэщӀ бжыгъэкӀэ зэхэлъщ. ТхьэкӀумэ щӀыбагъым деж куэдхэм кусэ щӀыхь къыщӀедзэ, пщэмкӀэ къехэу и тэмакъым къынэсу. Щхьэм и гъунэхэмрэ жьакӀэхэмрэ хужьхэщ, кусэ зытӀущ яхэлъу. ТхьэкӀумэм и гупэкӀэ цы хужь тетщ, щӀыбымкӀэ сыт щыгъуи фӀыцӀэщ, ӀэпапӀэ хужьышхуэ и щхьэмкӀэ хэсу.

КӀапэр сыт щыгъуи фӀыцӀэщ, кусэ зэщӀэлъыпыту кӀуэхэм уэгу ящӀыу. КӀэм кусэхэм я бжыгъэр и нэхъыбэм пщӀы мэхъур, ауэ зэзэмызэкӀэ 8-9 е 11 щыхъуи къохъур.

Фэм тет кусэхэм я теплъэмрэ я зэхуакум дэлъ бгъуагъымрэ зэщхьэщокӀ лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм, ауэ хьэщомыщхэм я нэхъыбэм я кусэ бжыгъэр 100 фӀокӀыр. Хъухэмрэ бзыхэмрэ кусэ тхыпхъэмкӀэ зэщхьэщыкӀыгъуэ яӀэкъым.

Кусэ-тхыпхъэр зэи зэхуэду щыткъым, псэущхьэ къэс и тхыпхъэр нэгъуэкӀщ, абым папщӀэ псэущхьэр и тхыпхъэмкӀэ къыхэпщӀыкӀ хъунущ, абым хуэдэщ цӀыхум и ӀэпапӀэри. Ар зэзэмызэкӀэ щӀэныгъэлӀхэм къагъэщхьэпэр псэущхьэхэм щащӀэлъыплъым деж. Кусэхэм я нэхъыщхьэ мыхьэнэр хьэщомыщыр щы щакӀуэм идеж зыхэт пабжьэ-удзхэм къыхэмыщыну аращ. 

Гу лъытыгъуэ хьэщомыщым и фэ теплъэр къыдоӀэпыкъур папжьэхэм къыхэмыщыу хэтыну. ЩӀыпӀэ здэщыщым елъытауэ я теплъэр зэщхьэщокӀыр, абым папщӀэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэри зэхагъэкӀыр.

Цыми хуэдэу кусэ тхыпхъэр фэми тетщ, къапщтэмэ абыхуэдэу, хьэщомыщым и цыр щамэ, цы фӀыцэ здытетам деж фэри фӀыцэу щытыну, гъуэжьым — гъуэжь, цы къытекӀэжьынури тетам хуэдэ къабзу, тхыпхъэр зэримыхъуэкӀыу.

Хъухэм я лъэужьыр нэхъ ин икӀи нэхъ щӀыхьщ бзыхэм ям елъытамэ, Ӏэпхъуамбэ курытхэр нэхъ къыхэщу япэ къыхокӀхэр. Лъэужьым и инагъыр см 15-16 щӀыхьагъуу, см 13-14 бгъуагъу хъухэм; см 14-15 щӀыхьагъуу, см 11-13 бгъуагъу бзыхэм.

Хьэщомыщхэм жэщкӀэ фӀыуэ ялъагъур, гупшысыгъуэ гуэрэхэмкӀэ дунер къуэлэнуи ялъагъур. Пантерэ лъэпкъым ящыщ псом хуэдуи хьэщомыщхэм я къурмакъей зэфӀэтыгъэмкӀэ мэгъуахъуэф, ауэ щыгъуахъуэхэр нэхъыбэкӀэ щызэпыхьэ зэманыгъуэращ. 

Хьэщомыщыр Азиэ къуэдем щыпсэу лӀэужьыгъуэщ. ТхыдэмкӀэ щӀыпӀэ зэщӀиубыдэтэр (иджыпсту ину зэщхьэщыдзауэ, жыжэу зэпэщылъ щӀыпӀэ мыинхэр) КъуэкӀыпӀэ Жыжэм къыщыщӀэдзауэ Къажэрыр, Афганистэныр, Хъутейр, Индиэр, Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм и къэралхэр хиубыдэт.

Я щӀыналъэр здыхэлъыр Хъутейм и ищхъэрэ лъэныкъуэра, къыщызэфӀэувар абдежым илъэс милуанитӀкӀэ узэӀэбэкӀыжмэ. Илъэс минипщӀкӀэ узэӀэбэкӀмэ, хьэщомыщхэр ипщэ лъэныкъуэмкӀэ пхырыкӀын щӀадзащ, Гималай къущхьэхэмкӀэ, апхуэдэу Индиэ псом, Малай хытӀыгуныкъуэм, Суматра, Ява, Бали хытӀыгухэм пхырыхьаху хъуащ. ЛӀэщӀыгъуэ зытӀущкӀэ зэӀэбэкӀыжамэ хьэщомыщхэр щыпсэуэ щытахэщ Къазахъстэным, Ищхъэрэ Къажэрым, Амур псым и пэм, Зонд хытӀыгухэм. Иджыпсту а щӀыпӀэ псом и нэхъыбэм хьэщомыщхэр цӀыхум къелакъым; бжыгъэкӀэ я нэхъыбэхэр къыздэнар: Индиэм, Малай хытӀыгуныкъуэм. 1995 гъэмрэ 2005 гъэмрэ я зэхуакум хьэщомыщхэр здэпсэуа щӀыпэр 40% нэхъ мащӀэ хъуащ Азиэм; зэрыхъумкӀэ, нобэ, псэущхьэхэм щӀыпӀэ яубыдыр пэсырейм елъытамэ 7% мэхъу къуэдей.

Хьэщомыщхэм я псэупӀэ щӀыпӀэхэр куэду зэщхьэщокӀыр: тропик мэзхэм щыщӀэдзауэ, мангрэ псыпцӀэхэмрэ шамбыр пабжьэхэмрэ, тафэ гъущэхэмрэ, кумхэмрэ, бгылъэхэмрэ ищхъэрэ мэздэгухэмрэ. Къущхьэхэм м. 3000 хуэдизым я лъэгагъэу дэкӀуейхэр.

ЛӀэужьыгъуэ къуэдзу бгъу къыхагъэкӀыр, абыхэм ящыщ щыр дунем тетыжкӀым цӀыхум и ӀэщӀагъэу.

Хьэщомыщхэм гулъытэгъу мутациэ яӀэщ, псэущхьэхэм я фэр хужьу щыту — бенгал хьэщомыщхэр, езыхэр хужьу, я кусэхэр фӀыцӀэ гъуэбжафу, я нэхэр щхъуантӀэу. Щхьэху псэу псэущхьэхэм апхуэдэ теплъэ зиӀэхэр мащӀэдыдэщ, ауэ ар зиӀэр бжыгъу къахокӀщ цӀыхухэм яӀыгъхэм. Зы хьэщомыщ хужь къыхокӀ 10,000 псэущхьэ гъуэжьхэм. Хьэщомыщ хужьхэр фӀыуэ мэпсэуф Ӏэлу, быни ягъуэтыфыр. Япэреуэ абыхэм теухуауэ къэӀуэхугъуэ щыщэӀэр 1951 гъэращ, абым щыгъуэ зы щакӀуэ хулъхугъэм хьэщомыщ бзым и гъуэм къырихат зы шыр хужь. Яужьым а хьэщомыщыр пагъэхьа зы бзы гъуэжьм, къилъхужьа шыриплӀ, плӀыри гъуэжьу. Зэман дэкӀауэ хьэщомыщ хужьыр и зы пхъухэм пагъэхьащ, шырищ къилъхуащ, а щым тӀур хужьхэт. Хьэщомыщ хужь цӀыхухэм яӀыгъу хъуар зы псэущхьэм къытекӀауэ щытхэщ. Иджыпсту зоохэм, дунейпсом, хьэщомыщ хужьу 130 хуэдиз яӀыгъщ. 

Дыщафэ лӀэыжьыгъуэ — нэхъ мащӀэдыдэу къахэкӀ теплъэ хьэщомыщхэм. Япэрейуэ и къэӀуэхугъуэр къыщыхэкӀ зэманыр XX лӀэщӀыгъуэм и щӀэдзэгъуэм щыщщ. Япэреуэ гупшысыгъуэ къыхэкӀамкӀэ зэралъытэтэр апхуэдэ теплъэ зиӀэ псэущхьэхэр ятӀэгъуэ гъуэжькӀэ бэгъуа щӀыпӀэхэм щыпсэухэрат, я теплъэр хэгъуэщыхьыным папщӀэ щы щакӀуэхэм деж. Ауэ а гупшысыгъуэр иджыри къыздынэсым захуэ хъуакъым. 

ИджыпстукӀэ цӀыхухэм яӀыгъ дыщафэ теплъу псэущхьэ 30 хуэдиз, хьэщомыщ хужьхэми хуэдэу, дыщафэхэм я нэхъыбэр бенгалхэм къатекӀауэ аращ. 

Махуэми жэщми зэхуэду бэлэрыгъщ. Нэхъ щӀасэу щыщакӀуэр, пщэдджыжым, бжыхьэщхьэм, жэщым. Махуэм деж и нэхъыбэкӀэ гъуэм щожейр. Ину хэбэкъукӀыу зэкӀуэщ. Жыгхэм дэпщэйкъым (шыр ч 60 фӀэмыкӀхэм щымыхъукӀэ, илъэситӀым нэмысахэу). Псым щышынэкъым, фӀыуэ йос. Ипщэ лъэнъыкъуэм щыпсэу лӀэужыгъуэхэр хуабэдыдэ щыхъу зэманыгъуэм загъэпскӀыныр яублэ. ЩӀыӀэр фӀыуэ ирахыр, гугъ ятемылъыу. Илъэсым тӀо цы япхъыж — гъатхэпэм, фокӀадэм. 

И нэхъыбэкӀэ хьэщомыщыр псэущхьэ щэхущ, макъ къыщыӀукӀыр мащӀэщ. Щыхуэж зэманым щыгъуэ къуэдей хъухэм зыкъагъащӀэ гъуахъуэнкӀэ. Псэущхьэ гуэрэм щытеуэкӀэ е щыбзаджэм мащӀэу, щэху мэгъуахъуэ. Хьэщомыщыр псом хуэмыдэу щэн хэлъщ щыхьхэм, кхъуэхэм нэмыщӀ псэущхьэшхуэ инхэм, цӀыхухэм я лъэужьхэм, гъуэгухэм тету къикӀухьын. 

Хьэщомыщ пӀащэхэр щхьэху мэпсэухэр, езыхэм я щӀыпӀэ-хапӀэм пылъхэу, яхъумэу. Я щӀыпӀэхэр зэщымыщу зэрар ягъэунэхур. Я мэмкӀэ зэрагъэунэхур нэхъыщхьэу щытщ хьэщомыщхэм деж. Гъутхьэпс мэр нэхъыбэу къытранэ жыгыпкъхэм, къырхэм, папжьэ щхьэху щытхэм. ИкӀи япэ щыкӀэ пкъыгъуэм йопэмхэр, яужым щӀыбкӀэ зыхуагъазэри, я кӀэр занду яӀэтыр. ЗэзэмызэкӀэ хьэщомыщхэм жыгхэм зыщӀэракухьыр е я пкъыр ӀэбжьанэкӀэ зэхафыкӀэ. 

Я щӀыпӀэм и инагъыр куэду зэлъытар здэпсэум, шхыныр куэду игъуэтмэ, хъухэм деж бзыхэр щӀыпӀэм исмэ. Хьэщомыщ бзым и щӀыпӀэр км² 20 хуэдиз хъуфынущ, хъухэм яр куэду нэхъ инщ, км² 60-100 хуэдиз мэхъур. Зы хъум и щӀыпӀэм деж бзы зытӀущым я щӀыпӀэ щхьэхухэр хэтыфынущ. Я екӀуапӀэхэр, гъуогухэр я щӀыпӀэхэм зэи зэрахъуэкӀкъым. Хьэщомыщ бзыхэр зэзэмызэкӀэ зэныкъуэкъу зэзауэ щхьэкӀэ я щӀыпӀэхэр зэхэхьу щытыфыну, апхуэдэм деж нэхъыбэм псэущхьэхэр зэщымыхьу псэуным пылъхэ; хъухэрамэ зэи къагъэхъукъым я щӀыпӀэм нэмыщӀ хъу исыну.

Хьэщомыщ хъухэр бзаджу я щӀыпӀэр яхъумэ папщӀэ, псэущхьэ куэд уӀэгъэ мэхъур щызэфӀэнэхэкӀэ, зэзэмызэкӀэ зэзауитӀым я зыр хокӀуадэ. Ауэ зэбэубыдыгъэм я нэхъыбэхэм макъ гъуахъуэнкӀэ, увыпӀэкӀэ зэхокӀыжьхэ. Хъухэр зэпэубыдыгъэ ямыӀэу бзыхэм ящӀыгъу за щӀыпӀэм зэдопсэуфхэ, абым нэхъыбэу я шхын Ӏыхьэ хухагъэкӀыу къаубыдамкӀи. Бзыхэри абым хуэдэ къэрабзу Ӏэхьэ хагъэкӀыфыр хъум щхьэкӀэ, абым нэхъыбэу, бзыр нэмыщӀ бзыми шхын Ӏэхьэ иритыфыну, хъухэрамэ зэи нэмыщӀ хъум и шхын иритынукъым. 

Хьэщомыщхэм я нэхъыщхьэ Ӏусыр Ӏэщщ; бенгал хьэщомыщыр нэхъыщхьэу зэщакӀуэхэр щыхь лӀэужьыгъуэхэр, мэзыкхъуэхэр; амур хьэщомыщым щыхь лӀэужьыгъуэхэр, мэзыкхъуэхэр, бжьо; абым нэмыщӀу хьэщомыщхэр йощэкӀуэфхэ Ӏэщ инхэм — хыв, гаур, бланэ хуэдэхэм. ЗэзэмызэкӀэ хьэщомыщхэр йощакӀуэ псэущхьэ ятемгъэпсыхьахэм — нумин, мэзджэд, тхьэкӀумэкӀыхь, бдзэжьей хуэдэхэм. Хьэщомыщым и ныбэр ирикъуным папщӀэ илъэсым Ӏэщ 50-70 хуэдиз хуэныкъуэщ. 

Къэгъэунэхуауэ щытщ хьэщомыщхэм нэмыщӀ псэущхьэшххэри зэраукӀыр, абыхэм яхэт дыгъужьхэр, щомыщхэр, блэшхуэхэр зэзэмызэкӀэ архъуэжьи щиукӀ мэхъур. Амур хьэщомыщым и бий мыщэхэр, щызэныкъуэкъухэр я псэупӀэхэм бжыгъэщ, къэӀуэхугъуэ бжыгъэ щыӀэщ хьэщомыщыр мыщэ шырхэр щиукӀ, мыщэ пӀащэхэри иукӀыу къохъур. Гималай мыщэрэ мыщэ гъуабжэрэ и Ӏус Ӏыхьэ 5-8% мэхъур амур щомыщым, нэхъыбэм ахэр зыукӀыр хъу пӀащэхэращ. Малай мыщэр, и щэнӀкэ бзаджэр, зэзэмызэкӀэ хьэщомыщхэр я шхыным къыкӀэрехухэщ, ауэ езыр къыщыкӀэрахур нэхъыбэу къохъур. Малай хьэщомыщхэр а мыщэхэм фӀэкӀа ямыщакӀуи мэхъур. 

Индиэ пыл пӀащэхэм хьэщомыщыр япэлъэшкъым, абым папщӀэ япэкӀэмыхуэным пылъхэщ, ауэ пыл шырхэр щаукӀ мэхъур. Абым нэмыщӀу хъыбар къэгъэунэхуа щыӀэщ хьэщомыщым пэбжьэ бзы пӀащэ иукӀыфауэ. Унэ псэущхьэхэм щатеуи мэхъур: хьэхэм, жэмхэм, шыхэм, шыдхэм. КъэкӀыгъэ шхын: дэхэр, удзхэр, пхъэщхьэмыщхьэхэр щашхыр гъэмахуэ къуэдейра.

И щӀыпӀэ псэупӀу хъуам хьэщомыщыр псэущхьэ нэхъ лъэшдыдэу щытщ, мащӀэдыдэщ нэмыщӀ псэущхьэу къыпэщыувэфхэр. ЗэзэмызэкӀэ къыпэувэфхэм ящыщыр хьэ лъэпкъым щыщхэра, гупышху щакӀуэхэр, абыхэм яхуэдэщ дыгъужь плъыжьыр. Зэ тӀысэгъу хьэщомыщым ч 30-40 лыуэ ешхыфыр. Хъу пӀащэхэм ч 50 хуэдиз яшхыфщ. Щыхь е кхъуэ иукӀам деж хьэщомыщыр махуэ зытӀущкӀэ Ӏусыфынущ. Ӏус щамыгъуэт зэманыр гугъ емыхьу ирахыфыр, я фэ щӀагъым щэ щӀэлъым папщӀэ, амур хьэщомыщым ием и Ӏувагъыр см 5 носыф. 

ЦӀыхур хьэщомыщым зэрещакӀуэм папщӀэ, и псэупӀэхэри зэрыкӀуэдым щхьэ я бжыгъэр къэмыувыӀэу нэхъ мащӀэ мэхъур. Гулъытыгъуэ гуэрэхэмкӀэ, псэущхьэхэм я бжыгъэр, лӀэщӀыгъуиткӀэ узэӀэбэкӀыжмэ 95% нэхъыбэу щытащ. Ӏэлу псэу псэущхьэхэм я бжыгъэр, лӀэужьыгъуэ къуэдзу хъуар зэхэту, мин 4-6,5 хуэдизу къалъытэ. Нэхъыбэдыду хьэщомыщхэр къыздэнар Индиэращ, минрэ ныкъуэрэ хуэдиз Виетнамым, Лаосым, Таилэндым, Хъутейм, Миянмам щопсэухэщ. Ипщэ Хъутейм щыпсэу хьэщомыщым и бжыгъэр 30 нэскъым, амур хьэщомыщым и бжыгъэр 450 хуэдиз мэхъур. Дунейм къытенэжакъым лӀэужьыгъуэ къуэдзищ Ява, Бали хытӀыгухэмрэ щыпсэуа къуэдзэхэмрэ Виргата хьэщомыщымрэ.

Ижь и жьыжь лъандэрэ цӀыхур хьэщомыщым ещакӀуэт, къуентхъ бэлыхьу къалъытэу иджыри къыздынэсым.

Пэсырей Корейм, щакӀуэ тегъэпсыхьахэрат хьэщомыщым ещакӀуэхэтэр, езы щакӀуэнми хабзэшхуэхэр хэлът: хьэщомыщым и цӀэр къаӀуэ хъунутэкъым, щы щакӀуэхэм деж псалъи хъунутэхэкъым. Щыгъыныр зэрахьэр цӀыху хъуам ям хуэдэтэкъым, чэсей щхъуантӀэм къыхэха джанэрэ пыӀэ щхъуантӀэрэ шыгъэ къуэлэнкӀэ гъэдэхауэ зэрахьэт, абым нэмыщӀу, сыт щыгъуи яфӀэлът хьэджэшымкӀэ щӀа шыгъэ. Я шхыным хьэщомыщ лы хэлъын хуейт. ЩакӀуэхэм ӀэнатӀэшхуэ яӀэт, корей къэралыгъуэм, уасэ зыри яттэкъым пщыгъуэм.




#Article 269: Псыфэнд (419 words)


Псыфэнд е псышъонт () — шэрыпӀ псэущхьэщ, лапэтӀуа хьэкӀыгъуэм щыщщ, кхъуэ теплъэ хэкӀыгъуэ къуэдзэ, псыфэнд лъэпкъщ. Иджырей зэманым щыщ лӀэужьыкъуэ закъуэщ псыфэнд лъэпкъэгъум щыщу дунейм къытенэжа. 

Псыфэндыр псэущхьэ цӀэрыӀу щыт щхьэкӀэ, и псэукӀэ-дунейтетыкӀэр фӀыуэ гъуэнэхуауэ щыткъым. Абым хуэдэу, и псэукӀэр, шэныр, нэмыщӀ псэущхьэхэм генкӀэ зэрапыщӀар, Ӏэплъэпкъ щытыкӀэр мащӀэу щӀэныгъэкӀэ гъэпсауэ щытщ. НэхъыбэкӀэ ар къызхэкӀыр псыфэндхэм я щӀэлъыплъыныр гугъу зэрщытыращ, махуэм и нэхъыбэ зэманыр псым хэсу ягъакӀуэ. Абым хуэдуи иджыри къыздынэсым фӀыуэ къэгъэунэхуауэ щыткъым псыфэндым и эволуциэм и тхыдэр, дауэ щымытми, ящӀэщ зэман куэд дыдэ дэмыкӀауэ, эволуциэмкӀэ къэлъытамэ, Африкэм зэдэпсэуауэ щытащ псыфэнд лӀэужьыгъуэ зы бжьыгъэ. Иджыпсту Африкэм, псыфэндым щымыхъукӀэ, мащӀэу къэнэжауэ щопсэу зы лӀэужьыгъуэ , лъэпкъыгъуэ псыфэнджьейхэм ящыщу Choeropsis liberiensis

ШэнкӀэ псыфэндыр бзаджэ дыдэщ. Псыфэнд хъуитӀ щызэзауэм деж, и нэхъыбэм зыр хуокӀуадэр. ЦӀыхум щытеуэри куэдщ. Псыфэндыр Африкэм и псэущхьэ нэхъ щынагъуэ дыдэу щытщ, абым и ӀэщӀагъэу цӀыху нэхъыбэ хуокӀуадэ илъэс къэс, хьэщхэм, хывхэм, щомыщхэм яӀэщӀэкӀуадэм елъытамэ.

Псыфэндыр и теплъэкӀэ къэщӀэгъуафӀэщ. И пкъыр фэндышхуэ гъэпщам хуэдэу щытщ, лъэ кӀэщӀ гъумхэм тету. И лъакъуэхэр апхуэдизымкӀэ кӀэщӀщи, щызекӀуэм деж и ныбэр щӀым щилъэфыхь жыпӀэ хъунущ. И щхьэр иныжьщ, и бгъумкӀэ уӀуплъэмэ плӀимафэу щыту, и хьэлъагъкӀэ и Ӏэплъэпкъым и еплӀанэ Ӏыхьэ хуэдизщ, ч. 900 нэсу. Пэгъуанэхэр, нэхэр, тхьэкӀумэхэр, хуэӀэтауэ зэхуэзэху щытхэщ, абым папщӀэ псыфэндыр мэбауэ, маплъэ, мэдаӀуэ псым къыхэмыкӀыу, и щхьэшыгу къыхих къуэдеуэ. И пщэр кӀэщӀ дыдэщ, иӀэкъым жыпӀэ хъунэу. Нэхэр цӀыкӀущ, напӀэ Ӏувхэр я хъуреягъкӀэ къекӀуэкӀыу. И пэгъуанэхэр бгъуэщ, дэгъэзеяуэ щытху, быду зызэтрапӀэфӀ лыпцӀэ лъэш зэрахэлъым папщӀэ. ТхьэкӀумэхэр цӀыкӀущ, нэжэгужэщ. Псыфэнд псым хэсыр сыт щыгъуи и тхьэкӀумэхэр егъэджэгу гъудэ-бадзэхэр е бзухэр, и щхьэшыгум тетӀысхьэхэр триху.

Псыфэндым и нэӀур бгъуэщ, и гупӀэкӀэ Ӏув пащӀэхэр тету. Жьэбгъум и бгъуагъыр см 60-70 хуэдиз мэхъущ. И жьэр гу лъытыгъуэу ину зэтрехыфыр, градус 150 хуэдизу. И лъапэхэм лъпхъуамбиплӀу япытщ, псори лъабжьэ теплъу иуху. Лъэпхъуамбэ зэхуакухэм фэ ядэтщ, есыным къыдэӀэпыкъу. ЩӀым е псыпцӀэм тету псэущхьэм къыщикӀухьым деж, и лъэхъуамбэхэр зэгуокӀри я зэхуакум дэт фэр зэщӀэкӀаш, абым папщӀэ и лъэм фӀыуэ тетщ, ятӀэгъуэм хэмыфахъуэу. И кӀэр кӀэщӀщ, теплъэ зэхуэмызагъэ иӀэу, и къыхэкӀыпӀэм деж хъуреуэ, кӀапэм деж хуэкӀурэ пӀащӀэ хъууэ, апхуэдэ кӀэр къедзэщхьэпэщ и вэнвейр зэбгыридзыным папщӀэ, абым мыхьэнэ хэлъщ нэмыщӀ псыфэндхэм зыкъаригъэщӀэным щхьэкӀэ.

Псыфэндыр иджырей псэущхьэ щыӀэхэм я нэхъ индыдэхэм ящыщщ. Псэущхьэ т. 3 къэзышэч кудщ къахэкӀыр, къэӀуохугъуэ бжыгъи щыӀэщ псэущхьэ зи хьэлъагъхэр т. 4,5 щӀыгъу. Нэхъ хьэлъэдыдэу щытахэм я хъыбархэр заху щыткъым, згуэрэм къызэрыхэкӀымкӀэ ч. 4, 064 мэхъур, нэмыщӀхэм къызэрыхэкӀыр ч. 4, 500. Псыфэндым и лъэгагъыр м 1, 65 носщ. Псэущхьэ зэфӀэувам и кӀыхьагъыр м. 3 щӀогъур, м. 5,4 щынэси щыӀэщ. КӀэм и кӀыхьагъыр см 56. ЗэрыхъумкӀэ псыфэндыр пэбжьэхужым поуэр и хьэлъагъкӀэ етӀуанэ пэмкӀэ, нэхъ хьэлъэдыдэ псэущхьу щыӀэхэм дунейм.




#Article 270: Мэзтхьэрыкъуэф (108 words)


Мэзтхьэрыкъуэф () — илъэс куэдкӀэ къэкӀ, лъабжьэжь зиӀэ къэкӀыгъэщ.

Адыгэбзэм мы къэкӀыгъэм цӀэ бжыгъэ зэрехьэр, ахэр: анэрэ-анэнэпӀэсрэ (урысыбзэм зэрхэтым хуэду псалъэхэр зэдзэкӀауэращ адыгэбзэм), Ӏэдэ́м и цей, тхьэрыкъуэфдэгу. 

Тхьэмпэ, къудамэ зытемыт и пкъыр гъатхэм пасу (гъатхэпэмазэм) щӀым къыхокӀри см 10-20-кӀэ докӀей, см 2-2,5-рэ зи инагъ щхьэ гъуэжь къещӀ. Жылэхэр псынщӀэу мэхъури полъэлъыж, пкъыри мэгъуэлэж. Абы иужкӀэ кӀы кӀыхь зиӀэ тхьэмпэ хъурей инхэр къыдедз. Тхьэмпэ щӀагъым цы щабэ цӀыкӀу тетщ, и гущӀыӀур цӀафтэщ. Удзым и тхьэмпэ щӀыӀум гъатхэ, гъэмахуэ жэщхэм, пщэдджыжьыпэхэм уэсэпсыр Ӏуву тохьэ, тхьэмпэщӀагъыр зэрыгъущу къонэ.

Удзыр къыщокӀ псыхъуэхэм, мэз лъапэхэм, щӀыпӀэ псыӀэхэм, псынащхьэхэм.

Хущхъуэу къагъэсэбэп. Бжьэхэм гъэгъахэм фо къыхах. 

Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.




#Article 271: Адакъэ (130 words)


Адакъэ —  джэд хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэхэм я хъухэращ, тхьэджэд, бабыщ лъэпкъхэм къанэмыщӀауэ.

Анэм елъытауэ нэхъ пӀащэщ, гъэщӀэрыщӀащ, сыджышхуэщ, лъэджажэ кӀыхьщ, шырхэр къуртым дипӀкъым, и цы пхъыжыгъуэри анэм ем къыщхьэщокӀ. Я нэхъ цӀыкӀум — ныбгъуэ адакъэм — г. 120-рэ нэс къешэч, нэхъ пӀащэ дыдэм — хъунгъарым и хьэлъагъщ ч. 6-м нэс.

Адыгэхэм къалъытэт адакъэм и гупэр унэбжэмкӀэ гъэзауэ гъунэгъуу Ӏумэ ар куэд темыкӀыу хьэщӀэ къызэрыкӀуэнум и нэгъыщэу.

Адакъэм цӀыхубэхэм я щӀэнхабзэм, гъащӀэм къыщыхъу-къыщыщӀэхэм я дамыгъэ куэд къэзыӀуатэ щӀагъыбзэ ирахьылӀэ. Ар нэху щӀыным, сакъыным, къэщӀэрэщӀэжыным, зауэным къыхуезыджэ ижырей дэмыгъэщ. Фрэнджхэм адакъэр къалъытэт щхьэхуитыныгъэм, зауэным, къайгъэм я дэмыгъэу. КъуэкӀыпӀэ мыхуэгъэпсым и илъэс 12 псэущхьэ цыклым къуалэбзухэм ящыщу хэтыр адакъэщ, абы ейщ е 9-нэ илъэсыр. Урысхэм, нэгъуэщӀ лъэпкъхэм я дежкӀэ адакъэр мафӀэсым я дэмыгъэщ.
 
Лъэпкъыр къэщӀэрэщӀэжынымрэ сакъынымрэ я дэмыгъу адакъэ теплъэ Кениэ къаралъыгъуэ дэмыгъэм хэтщ. 




#Article 272: Дамэ (174 words)


Дамэ — къуалэбзум (апхуэдуи гъудэбадзэм, шэрыпӀ лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм, псалъэм папщӀэ дзыгъуэнэфхэм) я пкъым щыщ Ӏыхьэ тӀуащӀэу зэрылъатэрщ. 

Дамэ къупщхьэхэр икъукӀэ быдэу зэрыӀыгъщ, лъэтэнымкӀэ мыхьэнэ ин дыдэ зиӀэ къабзийхэр егъэбыдылӀауэ. Дамэхэр адрей пкъыгъуэхэм елъытауэ нэхъ щӀэгъэхуабжьауэ зэрылажьэм къыхэкӀыу абым япха лыпцӀэхэр лъэщщ. 

Къуалэбзу дамэм цӀыхум и щӀэнхабзэм щӀагъыбзэ мыхьэнэ ин щиӀэщ. Адыгэм хъыбарыфӀ гуэрэ зэхахмэ, е Ӏуэхум щехъулӀэмэ «дамэ къатокӀэ», я щыӀэкӀэм зи пщэ умыкӀуэжын щытыкӀэ егъуэт, псэр нэхъ быдэ мэхъу. 

Ижьырей алыдж псысэжьхэм я деж дамэхэм псэр зыхэт пкъым нэгъуэщӀ теплъэ ират. Апхуэдэщ дамэ зытет тхьэхэр, уафэмрэ щӀымрэ я зэхуакум дэт тхьэм и лӀыкӀуэхэр; псысэхэм уащыхуозэ дамэ зытет псэущхьэ къэгупшысахэу пегас, феникс, сфинкс, сирен, гарпий, грифон нэмыщӀхэми. 

Дамэр, дамэхэр — ижь-ижьыж лъандэрэ псынщӀагъэм я дамыгъэщ, ди нобэми авиациэм, аутотранспортым, гущӀгъуэгум я дэмыгъэщ, я теплъэкӀэ зэрызэщхьэщыкӀыр мащӀэу. Е 18-19 лӀэщӀыгъуэхэм дамэми теплъэхэр зэмыфэгъуурэ къагъэсэбэпт зыгуэрым дэӀэпыкъуным, хуэфӀыным, нэӀэ тегъэтыным, нэфӀ щыхуэным я дэмыгъэу: фӀыцӀэр — бгъэ дамэт, пащтыхь нэфӀым и дамыгъэт; хужьыр — Тхьэм и нэфӀ къыпщихуэным ейт; дамэ дыщафэр — къаралъыгъуэ дамэгъэт. Е 18-19 лӀэщӀыгъуэхэм лъакъуэ ныпхэм/дамыгъэхэм хагъэувэ дамэ теплъэхэм емышыным, лъэрыхьагъым я дэмыгъэт.




#Article 273: Бзыикъуэ зауэ (661 words)


Бзыикъуэ зауэ — адыгэ лъэпкъым и тхыдэм щыщ Ӏэхьэ нэхъ гуащӀэхэм ящыщщ. Бзыикъуэ псыхъуэм 1796 гъэм, мэкъуауэгъуэм и 10-м щеӀкуэкӀа зауэ.

XVIII лӀэщӀыгъуэм и кӀэм дунем и хэку бжыгъэм лъхукъуэлӀ-уэркъ зэпэубыдыгъэ бжыгъэхэр къежащ. Лъэпкъ куэдхэм шэчыгъуэ ямыӀэжу заӀэтащ пщы-уэркъхэм я ӀэнатӀэгъуэ гугъыр яхуэмыхьыжу. Псалъэм папщӀэ 1789 гъэм Фрэндж револуцэшхуэм къыхэкӀащ хуитыныгъэр. А зэманыгъуэми Адыгэ Хэкум лъхукъуэлӀ-уэркъ зэныкъуэкъуэгъухэри къыхэкӀыурэ щӀадзэщ, лъхукъуэлӀхэм я бэмпӀэгъуэхэр яхуэмшэчыж мэхъур. 

Зэпэубыдыгъуэхэр къожьэр щхьэху щӀыпӀэхэм — Абдзэхым, Шапсыгъым, Натхъуэджым, абыхэм нэхъ мышэчу къахэкӀыр шапсыгъхэращ. Абым емылъытауэ езы Шапсыгъым щыщ лъакъуэлъэшхэри гугъэ зэрахьэ пщы ӀэнатӀэгъуэ яӀэну, бжьэдыгъу-къэбэрдей пщыхэм хуэдэу лъэпкъым щхьэщыувэну, абым папщӀэ лъхукъуэлӀхэм шэч имыӀэу бэлыхьыр кӀуэ пэтми нэхъыбэу тралъхьэрт. Езы лъхукъуэлӀхэми я хуитыныгъэр яфӀэмыкӀуэдыным пылъхэу Лъэпкъ Хасэхэм я псалъэри я пӀэри яӀыгъыным пылъхэт къимыкӀуэтху. 

Апхуэду, зы Хасэм, лъхукъуэлӀ лъэпкъым хабзэ щӀэуэ къаштэр уэркъ-лъакъуэлъэшхэр хейуэ щымытыжынэху, я ӀэнатӀэгъуэм щӀэт жылэм и Ӏуэхугъуэ зэрамгъэзэхуэфхэу, мылъку яӀэр къытрахыжэу. 

Абым нэмыщӀыу лъхукъуэлӀхэр нэхъыбэу къызэщӀэзгъэста хъуар Шорэлъыкъуэхэ Адыгэ Хабзэм ебакъуэу хьэщӀэхэр зэрахъунщӀар, ахэр зыгъэхьэщӀахэм ящыщ щӀалитӀри яукӀауэ. Абым нэхъ ямыщӀауэ, ипэмкӀи хьэулей бжыгъэ лъакъуэлъэшхэм яӀэрти лъхукъуэлӀхэм а сэхьэту заӀэта хъуа. Гупышху зэхэхьэхэу Шорелъыкъуэхэ я лъэпкъым щыщ зы унэм теуа хъуахэ, мылъкур зэрщыту ираха, зы унэӀут пщащэ ираша, унэ-гуащэм псалъэ лей бжыгъэ жыраӀащ, цӀыхум ящыщ гуэри бзылъхугъэм еуа.

Шорелъыкъуэхэ ялъ ящӀэжын гугъэ ящӀауэ, я уэркъхэми нэхъыбэжу къызэщӀагъэстауэ, зэр лъэпкъу Шапсыгъым икӀахэ. Бжьэдыгъу пщыгъуэм щыщ Хъымыщым кӀуахэ дэӀэпыкъуэгъу лъэӀуэну, а зэманыгъуэм нэхъ лъэш пщыгъуэхэм ящыщт. 

Шорелъыкъуэхэ я уэркъхэр Бэт Джэрий деж кӀуахэ, псэлъэну, пщыгъуэм Хасэ зэхуишэсыным щхьэкӀэ лъаӀуэху. А лъэхъэнэм Бэт Джэрий пщы цӀэрыӀуэт Бжьэдыгъу пщыгъуэм имызакъу, зэр Адыгэ Хэку къащӀэрт, и псалъэм къыбгъэдэт пщыгъуэхэми къадэӀурт. 

Шорелъыкъуэхэ я уэркъхэр зэрлъэӀуам хуэдэу Хьэджэмыкъуэм Хасэ зэхуишэсащ. Хъымыщхэм ящыщ лъакъуэлъэш пщӀэшхуэ зиӀэ Бжыхьэкъуэ Борыкъуэ псалъэ къиштэри жиӀащ Шорелъыкъуэхэ пщыгъуэ ӀэнатӀэгъуэм щӀэгъэхьэным япэ жылэм егъэфӀыжыным пылъын, Хьэджэмыкъуэ пщӀэшхуэ иӀэмкӀэ абым сэбэп хуэхъуну, зауэри ямыщӀу, лъыгъажэм лъэпкъхэр хагъэкӀыну лӀыхъужьыр лъэӀуащ. 

ЛӀыхъужьым и псалъэр шынэным къыхэкӀауэ уэркъхэм къалъытэри гу лъамытакъым. Уэркъ щӀэлъэгъуэ зауэм хуенэцӀхэр лӀыжьыр щӀэнкӀалъэ ящӀри къагъэнащ. 

Нэхущым бджэдыгъу-натхъуэдж дзэ зэгуэтымрэ (миниплӀ хуэдыз хъууэ) къэзакъхэмрэ зэхуэзахэ Бзыикъуэ деж иӀэ Нэджыд губгъуэм. Куэд темыкӀауэ шапсыгъ-абдзах лъхукъуэлӀыдзэри къызэрыкӀуэр къэунэхуащ. 

Бэт Джэрий шапсыгъхэр къызэрилъагъу къэзакъхэм ялъэӀуа топышэкӀэ яхэуэну. Абым яуж шапсыгъхэм я шабзэхэмкӀэ шэхэр яутӀыпщащ, уэгур щӀагъэхъумауэ, фочкӀэ зэ къауэри я лъэныкъуэм дзэхэр зэхэхьа я сэшхуэхэр къырахауэ. Къэзакъхэр лъэныкъу щытахэ, зауэр екӀуэкӀыху хэмыхьэху.

Шапсыгъхэр, бжыгъэкӀэ нэхъыбэ хъухэр а сэхьэту теуахэ бжьэдыгъудзэм, кууэ я кӀуэцӀым хэхьэхэу. Ар бжьэдыгъухэм я щхьэм къырагъэщхьэпа хъуащ. Гузавэу шапсыгъхэм я шуудзэр зыкӀэлъагъакӀуэри, лъэсыдзэ къуэм дэсхэм яку дашахэ. ЛъэныкъуитӀымкӀи дэубыда хъуа шапсыгъхэм я шуудзэр зызэпигъэзауэ щигъэзэжьым я лъэсыдзэ яуж итам щыщ бжыгъэр хигъэкӀуэдэжащ езым. Шапсыгъхэм я пашэхэр дзэр ягъэзэнщӀэжэным пылъхэт, ауэ мыхьэнэ къахуихьэкъым, зыри яхуэмыщӀэу. Шапсыгъхэм я лъэсыдзэм куэдрэ зиӀыгъащ, ауэ бжьэдыгъу шуудзэ къэзгъэзэжа хъуар я щӀыбымкӀэ къыдэуэри лъэсыдзэр кӀуэдащ абымкӀэ. 

Бжьэдыгъухэм куэдрэ заӀыгъа къимыкӀуэтхэу, ауэ зыкъом текӀауэ шапсыгъхэм я лъэныкъуэмкӀэ уэру макъ ирикӀуа, бжьэдыгъухэр зэхэпхъа хъуащ — Бэт Джэрий яукӀа. ХабзэмкӀэ пашэр хэкӀуэдамэ зауэм дзэми текӀуэныгъэ иӀэжкъым.

Бэт Джэрий щымыхъукӀэ а зауэм натхъуэджхэм я пашэ Къэлбэти хэкӀуэда. Бжьэдыгъухэм губгъуэм хьэдагъэ ин ящӀащ я пщыр щӀакӀуэ ираубгъуахэм тралъхьэри, жыгей губгъуэм итам и пщӀэм щагъэтылъащ. 

Зауэ нэужым уӀэгъуэ хъуа лӀыхъухэри хэкӀуэдахэри лъэныкъуэ къэс зэбгырашыжьахэщ. Шапсыгъ лъхукъуэлӀхэм я унафэкӀэ Шорэлъыкъуэхэ Шапсыгъым ягъэзэжьащ, япэрей ӀэнэтӀэгъуэ ямыӀэжу. Шорэлъыкъуэ АлисулътӀан Шапсыгъ Хэкум ирагъэхьэжьакъым, Псыжъ и ижьырабгъу ӀуфэмкӀэ къэзакъхэм яхэтӀысхьэри хьэблэ и цӀэкӀэ хилъхьащ. 

Бэт Джэрий Нэджыд губгъуэм ита жыгейм и щӀагъым щӀалъхьащ, жыгым пщым и цӀэр траӀуауэ абым яуж (куэд темыкӀауэ, урыс-адыгэ зауэр щыщӀидзам жыгыр къэзакъхэм ирахащ). Лъэпкъым хабзэ хэлъамкӀэ жыгым пщӀэшхуэ хуащырт, бжьэдыгъу лъэпкъми яужкӀэ а щӀыпӀэм куэдрэ я пщыр ягъейжащ.

Къэлбэт и гусэ лъэпкъэгъухэри дэщӀыгъуу Нэджыд губгъуэм ипэмыжыжэу щыщӀалъхьащ, Ӏуащхьэ хузэтралъхьауэ, абым къыбгъэдэту Ӏуащхьэ нэхъ ин щытым хъыбарымкӀэ шапсыгъ 800 хэкӀуэдахэр щӀэлъщ. А ӀуащхьитӀыр иджырей къалэ Крымск щыхэкӀуэда и щӀыпӀэхэм. 

Шапсыгъ лъэпкъым псалъэжь къыхэна, хъыбарыжьу «ЛӀыхъужьхэм къагъэзэжауэ Хэкум къыщихьэжахэм зы бзылъхугъэ къапежащ — Схуэдэ хъыбар къыздэфхьа? — жиӀэу. — Уи лӀыри, уи къуищри хэкӀуэдащ. — къыжыраӀа. — ХъыбарыфӀ къыздэфхьакъэ нтӀэ? — жыӀэри аргуэру яупщӀащ. — Бэт Джэрий дыукӀа — жаӀари, жэуап ирата. Бзылъхугъэр гуфӀэу, Ӏэгу еуэн щидза къафэу. — Сыт укъыщӀэфэр? — щыжаӀам, бзылъхугъэм жиӀащ — дэ дыфӀэкӀуэдар ди фызхэм зы жэщым япшыныжьыфынущ! Бжьэдыгъухэм яфӀэкӀуэдар я фызхэм илъэс минкӀэ яхуэпшыныжьыфынукъым! — къажыриӀащ.»




#Article 274: Унэбзу хэкӀыгъуэр (100 words)


Унэбзу теплъэ хэкӀыгъуэр () — къызэщӀеубыдэ лъэпкъ, лӀэужьыгъуэ куэд дыдэ.

Хьисэп къызэращӀамкӀэ, щӀыгум къуалэбзу лӀэужьыгъуэ тетым и процент 63 унэбзу хэкӀыгъуэщ, дэни уащыпэщӀэхуэнущ, Антарктидэм къинэмыщӀауэ. Я нэхъыбэр жьгъейщ, курытхэри яхэтщ, г. 3-4-м къыщыщӀэдзауэ 1,100-1,600-рэм нэс къашэч. 

Унэбзу хэкӀыгъуэхэр моногамнэщ, хьэӀулэщӀхэщ. Шырхэр джэдыкӀэм къопщ цыншэу, я нэхэр къэмыпщӀауэ. МахуипщӀ хуэдизкӀэ ягъашхэ, апщӀондэхункӀэ цы къатокӀэри абгъуэм къолъэтыкӀ. Къуаргъым къинэмыщӀа, адрей унэбзу хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэхэм кӀэцӀын яублэ илъэс нэбжым иту. Къуаргъхэм — илъэситӀым. Илъэсым зэщ цы зэрапхъыжыр. Ӏусыр хуабжу зэщымыщщ. 

ХэкӀыгъуэм къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ 5,100-рэ, лъэпкъ 66-рэу, хэкӀыгъуэ къуэдзэ плӀыуэ гуэшыжауэ. Ищхъэрэ Къаукъазым икум узщыхуэзэ унэбзу хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэхэм ятеухуащ орнитолог Молэмусэ Хьэжмурат и лэжьыгъэ щхьэхуэ. 




#Article 275: Унэ гуэгушхэр (145 words)


Унэ гуэгушхэр е щагу тхьачэтхэр е унэ тхьаджэдхэр () — лыпхъэ хьисэпкӀэ ягъашхэ джэдкъаз лӀэужьыгъуэхэм я нэхъ пӀащэхэщ. 

КъатехъукӀащ Ипщэ, Ишъхъэрэ Америкэм зэпэщхьэхуэу щыпсэу лӀэужьыгъуэ къуэдзитӀым. Еуропэм япэ дыдэу япэрей унэ гуэгушхэр къыщашар 1418-1519-рэ гъэхэращ. Ди къэралым деж унэ гуэгушхэр зэхагъэкӀ, къызтехъукӀа лӀэужь елъытакӀэ, Америкэм, Инджылызым, Нидерлэндхэм къикӀа лӀэужьыгъуэхэр Урысей лӀэужьыгъуэхэурэ. Иужьырейхэм ящыщщ гуэгуш гъуэбжафэр, гуэгушхужьыр, фӀыцӀэр, абыхэм я лӀэужьхэр зэхагъэхьаурэ къагъэхъуахэр.

Гуэгушыхъухэм къашэч ч.12-16, нэхъ пӀащэ дыдэхэм — ч. 20-м нэс, анэхэм ч. 7-9. КӀэцӀын щӀадзэ мази 10-11 ныбжым нэсахэмэ, и нэхъыбэм щӀышылэм-гъатхэпэм. Илъэсым мэкӀэцӀ 90-рэ, нэхъыбэ дыдэм 150-рэ. Зы джэдыкӀэр г. 80-88 мэхъу. Махуэ 28-кӀэ къыраш. Зы анэм гъэм шыр 40-60 ебгъэпӀыфынущ. Хъубжапхъэ гуэгуш анэхэр илъэсищым нэскӀэ къагъэсэбэп. Гуэгушыхъухэр илъэсищ ныбжым нэсмэ я бгъэгум цы пхъашэ кӀыхь Ӏэрамэ къыхокӀ я пкъыр жьы хъун зэриублэм и щыхьэту. ЩӀыпӀэ гуэгуш тумэхэр къэхъуащ хамэ къэралхэм къраша лӀэужьыгъуэхэр зэхыхьэурэ. 

Унэ гуэгушхэм лӀэужьыгъуэ 20 хуэдиз зыхеубыдэщ, абыхэм ящыщ:




#Article 276: Унэ джэдхэр (138 words)


Унэ джэдхэр е щагу чэтхэр () — джэд хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэхэу мэкъумэш къуалэбзухэм ящыщ нэхъ гупышхуэщ.

Адыгэ лъэпкъыр зэщхьэщыдзауэ Ищхъэрэ Къаукъазым и бгылъэ щӀыпӀэм зэрыпсэум папщӀэ, куэду ухуэзэ зы псэущхьэм щӀыпӀэ е къуажэ къэсыху цӀэ щхьэху зэрихьэу, унэ джэдми абым хуэдэу цӀэ бжыгъэм дыхуэзэ:

КъызтехъукӀар  банкив джэд Ӏэлыращ, Азиэм и ипщэ лъэныкъуэм щыщ щӀыпӀэхэм щыпсэур. Унэм яӀыгъын щыщӀадзар илъэс минищрэ ныкъуэрэкӀэ узэӀэбэкӀыжым хуэдизщ.

Академик Иванов къызэрыхилъхьам тету, я унэтӀыныгъэ елъытакӀэ унэ джэдхэр тхууэ зэщхьэщагъэкӀ: джэдыкӀэ щхьэпэгъуэкӀэ яхъухэр, лыпхъэу ягъашхэхэр, а мурадитӀымкӀи зэхуэдэу къагъэщхьэпэхэр, зэрагъэзэуэну (бэнакӀуэ) яӀыгъхэр, пщӀантӀэ гъэдахэхэр. Нэхъыщхьэр япэрей щыращ. Абы хыхьэ лӀэужьыгъуэхэм (джэд хужьхэм, плъыжьхэм, пщащхъуэхэм, кусэхэм, нэмыщӀ) езыхэм я пкъы гъэпсыкӀэ яӀэжщ, хьэлъагъкӀи, теплъэкӀи зэщхьэщокӀ. Лыпхъэ лӀэужьыгъуэхэр хэпщӀыкӀыу нэхъ уэндэгъущ джэдыкӀэ хьисэпкӀэ яхъухэм нэхърэ. ИджыкӀэ унагъуэхэм джэдкъурт щагъэгъуалъхьэр зэзэмызэщ, нэхъыбэу япӀыр инкубатор джэджьейхэращ. Унэджэд лӀэужьыгъуэхэр зэхэхьэурэ къэхъуащ щӀыпӀэ джэд тумэхэр.

Адыгэбзэм гъэунэхуауэ хэт лӀэужьыгъуэхэм я цӀэхэр:




#Article 277: Унэ къазхэр (112 words)


Унэ къазхэр () — губгъуэкъаз (е къазыщхъуэ) Ӏэлым къытехъукӀащ.

ТеплъэкӀи, пкъы гъэпсыкӀэкӀи хуабжьу ещхьщ къазыщхъуэм.

Я лыр джэдкъаз лӀэухьыгъуэ псом яйм нэхърэ нэхъ къыуатщ. ХъупӀэхэр хуабжьу дэгъуэу къагъэщхьэпэ. КӀэцӀын яублэ я ныбжьыр илъэс иримыкъупэу. ДжэдыкӀэу къакӀэцӀыр 30-40-щ. Урысейм унэ къаз лӀэужьыгъуэ куэд щыхъу, хамэ къэралхэм къырашауи, къыщагъэхъуауи. 

Унэ къазхэм ижь-ижьыж дыдэм рымхэм я къэлащхьэ Рим бийм къызэрырагъэлам и хъыбар куэдым ящӀэ. Ауэ мащӀэщ щыгъуазэр къазхэр Ӏэщэ (сэшхуэ) гъэхьэзырыным адыгэ гъукӀэ Ӏэзэхэм къызэрагъэщхьэпэу щытар. Сэшхуэр къызыхахыну гъущӀ пычахуэхэр Ӏусым хэлъу къазхэм ирагъэшхт. Ар нэгэгъум ипсыхьт мафӀэм нэхърэ нэхъ лъэшу икӀи Ӏэщэр зыщӀыпӀэм къыщымынауэ быдэ, лантӀэ хъуным щхьэпэт

Унэ къазхэм лӀэужьыгъуэ тӀощӀым фӀэкӀ зэщӀеубыдэщ, я нэхъыбэр Еуропэ къэралхэм къэхагъэшауэ, абыхэм ящыщщ адыгэбзэм гъэунэхуауэ хэтхэр:




#Article 278: Ӏэвархэр (176 words)


Ӏэвархэр (Ӏэв-бз. магӀарулал) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, Ӏэварыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 912, 090 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 850, 011) Дагъыстэным исщ.

Дагъыстан цIыф лъэпкъ. Ежьхэр зэрызэджэжьхэрэр маарулал. ПчъагъэмкIэ мин-м къехъух. Нахьыбэр Дагъыстаным щэпсэу, адрэхэр - Азэрбэджаным, Чэчэн Республикэм, Темыр Осетией, Къалмыкъым, Грузием, Казахстаным. Абзэ аварыбз, ар дагъыстан къутамэу иберэ-кавказ бзэ унагъом хахьэрэм щыщ. Аварыбзэр диалект пчъагъэу гощыжьыгъэ. Мары ахэм ащыщхэр: салатавыр, хунзахыр, андалалыр, анцухыр, гидатлиныр, карахыр, батлухыр, закатальтыр. А диалектхэм къатекIыгъэу литературабзэ яI, ащ тхэкIэ лъапсэу фэхъугъэр урыс графикэр ары. Джыдэдэм авархэм ахалъытэх ахэм апэблэгъэ дагъыстан лъэпкъ пшIыкIущыр: андийхэр, ахваххэр, ботлиххэр, багулалхэр, годоберинхэр, каратинхэр, тиндалхэр, гамалхэр, бешетинхэр, дидойхэр, кваршинхэр, гунзебхэр, аргинхэр. Авархэр быслъымэных, суннитых. Авар лъэпкъ зэхэуцоным лъапсэу фэхъугъэхэм ащыщых  легхэр, гелхэр, каспийхэр, утийхэр. Ахэм къэралыгъоу зэхащэгъагъэм ыцIагъэу аIорэр Серира. А къэралыгъом пачъыхьэу иIагъэмэ ащыщ горэм Авар ыцIагъ. Я 6-рэ лIэшIэгъум авархэр ахэхьэх Авар ыкIи Мехтулин ханствэм. Авархэр бэрэ яшъхьафитыныгъэ  фэбэнагъэх, апэу – монголхэм, арабхэм, тыркухэм, персхэм, ыужым – Урыс пачъыхьэм язэуагъэх. ЛIыхъужъэу шейх Щамелэ  гоуцогъагъэмэ авархэр ащыщых. I92I-рэ илъэсым авархэр Дагъыстан Республикэм хэхьагъэх. Дагъыстан усэкIошхоу Расул Гамзатовыр авармэ ащыщ.




#Article 279: Хьэжбабыщ (101 words)


Хьэжбабыщ () — бабыщ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

И инагъкӀэ курытщ. Хъур фӀыцӀэщ, джабэхэр хужьщ. Анэхэм я теплъэ нэхъыщхьэр гъуабжафэщ, щхьэщӀыбым егъэзыхауэ къыхэпӀиикӀ цы Ӏэрамэри нэхъ цӀыкӀущ. 

Хьэжбабыщхэр Еуразиэм и дэнэ щӀыпӀи щыӀэщ. Урысейм деж нэхъыбэу уапэщӀохуэ Къаукъазым и хы Ӏуфэхэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ Сахалинрэ Ипщэ Курилхэм я гъунэхэмрэ. Я бжыгъэкӀэ мащӀэкъым. Мэлъэтэжхэр. Къаукъазым щӀымахуэр псынэхэм я деж щизыххэри къахокӀ. Абгъуэр псым и гъунэгъущ. Щырхэр джэдыкӀафэм къипща нэуж етӀуанэ махуэм псым зыщӀагъэмбрыуэф.

Мы бабыщыр Ӏэлми цӀыхум щыщтэкъым, къуажэ кӀуэцӀхэми щыгъуалъхьэ щыӀэщ, къалэшхуэ гъунэ псыӀущӀахэм щыпӀыгъыфынущ щӀыпӀэгъэдахэ хьисэпу. Куэду къаущэкӀу.

Ӏусым и нэхъыбапӀэр псэущхьэ жьгъейщ. Ӏус щылъыхъуэкӀэ м. 3-4, уеблэмэ, 10-м щӀигъукӀэ занщӀэу ехэу зыщӀегъэмбрыуэ.




#Article 280: Хьэрхьуп (100 words)


Хьэрхьуп е ХьэрэхупӀ () — лъэпкъэгъуми, лъэпкъ зыщыщми и лӀэужьыгъуэ закъуэщ, лӀэужьыгъуэ къуэдзэ бжыгъэ зэщӀиубыдэу.

Тхьэрыкъуэм хуэдизынущ. ТхыцӀэр щхъуэ-сырыхущ, дамэхэр кусэ хужь-фӀыцӀэу зэхэлъщ, кӀэ дэхар фӀыцӀэщ. Щхьэр гъуэ-плъыжьыфэщ, щхьэгуагуэшхуэ иӀэщ къиӀэт-игъэтӀылъыжь хъууэ. Жьэгъур, хулъэр, бгъэр гъуэ-плъыфэ фагъуэщ, ныбэ, кӀэ щӀагъыр тэхущ. Анэхэр нэхъ фагъуэщ. 

Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм. Ди къэралым щымащӀэщ, мэлъэтэж. ЩӀымахуэр Урысейм деж ирахыу нэхъ здыхуагъэфащэр КъаукъазыкӀэрщ. Щогъуалъхьэ жыг зэрызхэр, е гуэрэнхэр зырыт губгъуэхэм, мэз кусэ гъунэхэм. Абгъуэ щещӀ жыггъуанэхэм, лъабжьэхэм, мывэ зэтелъхэм. 

Нэхъыщхьэу и Ӏусыр гъудэбадзэхэр, хьэпщхупщхэр абыхэм я хупсхэр.

Хьэрхьупыр, бжыгъэкӀэ апхуэдэу мыкуэдми, цӀыхухэм нэхъыфӀу ящӀэ къуалэбзущ. Гъатхэм и къэлъэтэжыгъуэр адыгэхэм я гуащӀэдэкӀ махуэгъэпсым нэщэнэу хыхьащ. 




#Article 281: Кууалэ-Лумпур (733 words)


 

Кууалэ-Лумпур, е ицӀэдыдэу Кууалэ-Лумпур Федерал ЩӀыпӀэ (), нэхъзэреджэр кӀэщӀыу KLщ, ар къэралым икъэлащхьэщ иджыкӀыи  Мэлайзием икъалэнэхъиндыдэщ. Мэлайзием иглобалкъалэу зэрыщыту абы еубыд щӀыпӀэу 243км² щӀигъурэ цӀыху милуанрэ мин щиблрэ тощӀрэ пщӀым нэгъунэ щыпсэуэ. Кууалэ-Лумпурышхуэрамэ (иджыри Кланг кӀэйуэ доцӀыху) ар къалэ агломерацэшхуэ мэхъу жылэдэсыу милуаниым нэблагъэу. Ар нэхъ псынщӀэу хэхъуэ Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азие къалэхэм ящыщ зыщ, экономикэмкӀи, жылэдэсымкӀи.

Кууалэ-Лумпурыр Мэлайзием ищэнхабзэ-, финанс-, иджыкӀыи экономикэкупсэщ. Абы нэмыщӀ Мэлайзием ихасэмрэ ипащтыхьымрэ (Лъэпкъыгъэ Уардэунэ) яунэщ. Зэм къалэм иӀыгъащ федерал лэжьыгъэ ӀэнатӀэмрэ хеящӀэ ӀэнатӀэмрэ яунэхэр, ауэ 1999-нэ гъэм Путраджае ягъэӀэпхъуащ ахэр. ТӀом щыгъуэми абыхэм щыщ къудамэхэр къыздынэсым Кууалэ-Лумпур къыдэнащ.

Кууалэ-Лумпурыр Мэлайзием ифедерал щӀапӀищым язщ  Мэлакка хытӀыгуныкъуэм икъуэхьэпӀэ Ӏуфэм дэт Селангор штатым икӀуэцӀым хэубыдыкӀауэ щытщ. 1990 гъэхэм щыщӀэдзауэ къалэм игъэхьэщӀащ лъэпкъ зэхуакухэу спорт, политикэ, щэнхабзэ зэхьэзэхуэхэр. Яужьре декадэхэм Кууалэ-Лумпурым хуабжьэу зиужьащ; абы изиужьыныгъэм игулъытэу, исимволу къыдэнащ къалэм дунепсом нэхълагэдыдэу тет Батэгъэ ЗэтӀолъхуэныкъуэхэр.

Кууалэ-Лумпур иӀэщ гъуэгу системэ убгъуа публик транспорткӀэ узэщӀауэ, цӀыхубэ къалэ транзит (MRT), Метро псынкӀэ (LRT), ЩӀэх КъешэкӀ Отобус, Монорельс, агломерацэм ищӀыпӀэпхыдзахэр зыпызыщӀэ гъущӀгъуэгу, КхъухьлъатэтедзапӀэм кӀуэ Экспресс. Кууалэ-Лумпурым дэтщ дунепсом нэхъиндыдэ тыкуэнипщӀым ящыщ щыр, аращи туризмрэ щэхуэнкӀэ къалэ пашэхэм ящыщ зыщ.

Кууалэ-Лумпурыр Economist Intelligence Unitым и Дунейпсо псэуакӀуэ рейтингымкӀэ иубыдащ дунем и 70-нэ увыпӀэр, ауэ Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азием 2-нэу щытщ СингэпӀурым иужькӀэ. EIU-м и Къалэ Хъума ИндексымкӀэ дунем къалэнэхъхъумадыдэхэм я 60-м щиӀыгъщ 31-нэ увыпӀэр. Кууалэ-Лумпурым йоджэ КъалэтелъыджэщӀиблым язкӀэ, абы нэмыщӀ Тхылъхэм яДунепсо Къэлащхьэ къэлэныр 2020-нэ гъэм  УНЕСКО-м иунафэкӀэ зырихьэнущ.

Кууалэ-Лумпурым мэлеибзэкӀэ къикӀыр 'зыхэлъэдапӀэ утхъуа'; kuala жиӀэмэ 'пситӀ здызэхуэзэр' жиӀэу аращ, нэгъуэщӀыу Iестуарий, lumpur жиӀэмэ 'ятӀэпс', жи. КъазэрыщыхъукӀэ ицӀэм иӀэщ иджыри зы тхыдэ ар Сунгай Лумпурым (псы утхъуа) къытехъукӀауэ; ар тхыдэм хыхьащ 1820-нэ гъэм  Sungei Lumpoor Клангыпсым ипщэм нэс  гъуху къыздыщӀах жылагъуэ нэхъ лъэщу щытауэ. Гурыщхъуэ къызыхэкӀыр, Кууалэ-Лумпурыр здэщылъ щӀыпӀэр Гомбакыпсыр Клангыпсым здыхэлъадэращи, хуэгъэфэщауэ КӀуалэ-ГомбаккӀэ еджэнхуещ, сытым щхьэкӀэ жыпӀэмэ Ӏэстуариир зызейр Гомбакыпсыращ, здыхэлъадэр псы нэхъинщ.  Абы едауи къахокӀ, Сунгай ЛымпӀурыр езыр Гомбакапсырауэ, аращи абы иӀэстуарийр Къалэм цӀэр иритауэ, абы нэмыщӀ, зэрыжаӀэмкӀэ, Сунгай-ЛымпӀурыр нэгъуэщӀ псыхъуэцӀыкӀуу щытщ, Гомбакыпсыр Клангым ихэлъэдапӀэм килэметритӀ хуэдизкӀэ нэхъ ипщэу, е   Бату БгъуэнщӀагъхэм ящхъэрэкӀэ щыӀэ щӀыпӀэмкӀэрагъэнщ.

Абы игущӀыӀужкӀэ мыпхуэдэ хъыбари къагъэунэху а щӀыпӀэм Pengkalan Lumpur (ятӀэ тӀысыпӀэ) цӀэ зырихьауэ Клангым Pengkalan Batu («нывэ тӀысыпӀэ») цӀэр зэрызырихьам хуэдэу, ауэ Кууалэ-ЛумпуркӀэ зырахъуэкӀыжауэ. Иджыри зы гугъэ щыӀэщ ар кантон lam-pa  псалъэу щытауэ, 'псыпцӀэ мэз' е 'мэз фа' жиӀэу къикӀыу. Ауэ абыхэм ящыхьэт иджырей щӀэныгъэм щыӀэкъым, сэмэркъэу къекӀуэкӀ фӀэкӀа. Къалэм ицӀэр псалъэжь гуэрым къыхэкӀауи щытыгъэнщ.

Кууалэ-Лумпур къалэри ицӀэри къыздежьар наӀуэу щыткъым. 1860-нэ гъэхэм иджыре къалэм км-16 хуэдизкӀэ ищхъэрэкӀэ Сылангорыпсым ипщэкӀэ хъут шахт лэжьакӀуэхэр  гъухумывэ къыщӀахыу щытащ , абы иужькӀэ 1860-нэ гъэхэм нэмысу Суматрэ къикӀауэ Мэндайлингхэр щылэжьащ Улу Кланг къыщӀэхыпӀэхэм Рэджа Асалрэ Сутан Пуасэрэ япашэу, аращи Суматрэхэрауэ къыщӀэкӀынщ Клангыпсым ипщэкӀэ дэтӀысхьахэтыр е-19-нэ лӀэщыгъуэм ипэхэм, нэхъапэнкӀи хъунущ. ИпэщӀэдзапӀэм къалэ хъун ипэ, Кууалэ-Лумпурыр хьэблэцӀыкӀуу щытащ, унэ зытӀущрэ тыкуэн зытӀурэ нэхъ дэмытыу.  Кланг тхьэмадэу Рэджа Абдуллах бин Рэджа Джэфар икъуэшыу ЛыкӀут Жэмэхьэтым ирэджам идэӀэпыкъуэгъукӀэ Мэлаккэ хъут дэжыгхэм ахъшэр къыхидзауэ хъут шахт лэжьакӀуэхэр къищтащ мыбде шахтыщӀэхэр къызэӀуихын имурадыу. ЛэжьакӀуэхэр техьащ а щӀыналъэм, адэкӀэ лъэсу дэкӀащ Ампанг нэс, япэре шахтыри абде дыдэм къызыӀуахащ. КхъухькӀэ гъужмылэри, зэрылажьэ Ӏэмэпсымэри, гъухумывэри къызэрепшэкӀыфынутыр Кууалэ-Лумпур нэс къудет, адэкӀэ кхъухьхэр зэрыземыкӀуэм къыхэкӀыу КӀуалэ-Лымпяурыр къэхъуащ гъуху шахтхэр щызымыгъащӀэ купсэу.

Япэ шахт лэжьакӀуэхэр техьэгъуэм кужду илӀыкӀами, гъухум куэд федэуэ къыхахат, иджыкӀии нэхъри Ӏлэжьыгъэм зиубгъуат. Япэреуэ гъухур  ягъэӀекспортащ 1859-нэ гъэм. А уахътэ дыдэм Сутан Пуасэ Ампанг ипэмыжыжьэу ищэнщэхуэн Ӏуэхур иригъэкӀуэкӀт. Гъуху къыщӀэхыным тегушхуа къалэм нэхъри зиужьу здащӀидзар Бэзэрыжь утыкум щыщӀэдзауэ Ампангти, Пудути, Батути, Пыталингрэ Дэмэнсарэрэ нэгъунэ гъуэгухэр дэкӀыу. Гъухур къыщӀэзых гупхэр зыр зым теуэу щӀадзащ, нэхъшахтыфӀхэр къазэууну яужь итхэу. Хъут жылэм япашэхэм «Капитан Сина» титулыр къыхуагъэфэщэу щӀадзащ, япэреуэ Кууалэ-Лумпурым икапитан титулыр зырататыр Хиу Сьют, нэхъапэ дэжыгхэм ящыщ зыт.
Кууалэ-Лумпур пасэм ищӀыхь зиӀэ, изиужьыныгъэм куэду хэзылъхьахэм ящыщщ Хьэжы Мухьэмэд ТӀэхьир, Дато Даганг (дэжыгхэм япашэ) щӀыхь зылъысар, Суматрэм щыщ Минангкабау жылэр, а щӀапӀэхэм тыкуэн зыӀыгъарэ табак зыгъэкӀахэмрэ, абыхэм щыщ Дато Сати, Утсман Абдулла, Хьэжы Мухьэмэд ТэӀиб, Кампунг Бару изиужьыныгъэм куэд хэзылъхьахэр.

Пасэрей Кууалэ-Лумпурыр куэдыу гугъу ехьащ социалрэ политик бэлыхьым теухуауэ, унэхэр, ухуагъэхэр мафӀэсым хуэтыншт, зи къабзэныгъэм, сэнитар щытыкӀэм хущыщӀэм уз куэд къыщыхъет, псыдзэм игъэшынэт. Къалэм икъежьапӀэр тохуэ Сылангорым къыщыхъуа граждан зауэм, Яп Ах Лой Капитаныр Тенгку Кудиным гъусэ хуохъу, абыхэм къезауэ гупхэр Махди пащтыхьым кӀэщӀоувэ. Раджа Асалрэ Сутан Пуасэрэ Махди пщым илъэныкъуэр къащтэри, 1872-нэ гъэм Кууалэ-Лумпурыр яубыдри мафӀэсым ирагъэхьыпэ. Яп Ах Лой Кланг зыщегъэпщкӀури, дзэщӀэ зырегъэпэщ, Пахангым къикӀа зауэлӀхэм яфӀыгъэкӀэ Кууалэ-Лумпурыр еубыд. Зауэ, тало узым икъэлыдыныгъэ, нэгъуэщӀ бэлэхьхэм яягъэкӀэ къалэм изиужьым къикӀуэтыу щӀидзащ. ЦӀыху куэд къалэм къыщӀэкӀуэсыкӀат. Къалэм идэхуэхыныгъэр 1879-нэ гъэ нэс екӀуэкӀт гъухум иуасэр дырагъэхуеиху. 1881-нэ гъэм икӀэм къалэр псыдзэм мызэу ихьащ, А гъэ дыдэм ЩӀышылэм мафӀэсым зэрихьам къыкӀэлъыкӀуэу. Абы яужт къалэр мызэу мытӀэу зыблаухуэкӀащ, Яп Ах Лой иерыщыгъэм ифӀыгъэкӀэ.




#Article 282: ӀутӀыж (208 words)


ӀутӀыж () — чыристэныгъэм и нэхъ пэсырей махуэфӀхэм ящыщ, Аисэ и тэджыжьыгъуэм теухуауэ. ИджыпстукӀэ махуэфӀыр гъэ къэс махуэ зэщымыщхэм тохуэ, дыгъэгъазэ махуэгъэпсымкӀэ зэрагъэунэхум папщӀэ.

Адыгэ псалъэ ӀутӀыжыр къызэргъэунэхуамкӀэ КӀуэкӀуэхэ я тхылъ «Адыгэ унэцӀэхэр» псалъитӀым къыхокӀыр: Ӏу — жьэ, тэмакъ; тӀ (ыжын) — из щӀын. Бзэхэм я нэхъыбэм махуэфӀым и цӀэр зыщ и лъащӀэмкӀэ (, , ), пэсырей журтыбзэм щыщ псалъэ Pesaḥ-м къытекӀахэу, Pesaḥ-р адыгэбзэм зэбдзэкӀмэ и мыхьэнэр блэкӀын е фӀэкӀын (згуэрэм). 

ӀутӀыж хабзу хъуар тхьэлъэӀу екӀуэкӀыгъуэхэм зэфӀэува жыпӀэ хъунущ. Абы джэгу теухуа екӀуэкӀхэрами къызхэкӀхэр Бэрэзджышхуэм и иухыгъуэращ. Бэрэзджышхуэр екӀуэкӀыху, Еуропэм и лъэпкъ нэхъыбэхэм джэгу зыри ирагъэкӀуэкӀыртэкъым, псори ӀутӀыжым трагъахуэ хъут. 

ӀутӀыжьыр, чыристэныгъэм и нэхъ гулъытыгъуэ махуэфӀ хуэдэу ТхьэлъэӀушхуэ абым теухуауэ ирагъэкӀуэкӀ. Чылисэхэм ижь лъандэрэ тхьэлъэӀур жэщым е нэхущым ирагъэкӀуэкӀыр. 

Чыристэныгъэ къэзмыштауэ, ауэ хэхьэным пылъхэр Бэрэзджышхуэр яӀыгъа яуж, ӀутӀыж махуэм джор пщӀэхэлъхьэр ящӀырт. 

ТхьэлъэӀум деж нэхъ гулъытыгъуэ зэратыр мафӀэращ. Ар тхьэм и нэхуу ялъытэр чыристэныгъэм. Алыджеймрэ Урысеймрэ я къалэ нэхъ инхэм, тхьэлъэӀур щӀамыдзэ щыкӀэ, мафӀэфӀым йожэхэр, Тхьэбэным и Чылисэм къырахын хуейм. МыфӀэр узыншу къынэсамэ, шоджэнхэм чылисэхэм зэбгырахри ар цӀыху тхьэлэӀум къекӀуэлӀахэм я уэздыгъэхэр а мафӀэмкӀэ щӀагъанэ. 

Чылисэр здит хапӀэм деж мафӀэшхуэ ящӀыр. ЗыкӀэ абым и мыхьэнэр уэздыгъэми хуэдэу — лъынэрэ, нэхурэ. Абым нэмыщӀу Джудэ абым щагъэсыным папщӀэ. Абыми нэмыщӀу, а мафӀэм деж чылисэм къыщӀэкӀахэм е абым нэмысахэм загъэхуэбэфыным папщӀэ.




#Article 283: Титикакэ (263 words)


Титикакэ () - Ипщэ Америкэм псынэпс псыитхэм щынэхъиндыдэщ. Гуэлу хъуам етӀыуанэ увыпӀэр щиӀыгъщ. Мы псым ицӀэр кечуэ лъэпкъым и бзэм пумэ къыр жоу къокӀ (тити - пумэ, кака - къыр).

Титикакэ псыитыр Андытхым Перумрэ Бэливиемрэ язэхуакум дэт метрэ 3812-м зи лъэгагъ бгыуанышхуэм итщ. Псыщхьэм иинагъыр км² 8300 мэхъу. ЩӀэныгъэлӀхэм щӀыпӀэ щытыкӀэхэм (топографие), псэущхьэхэм, химиэ зэхэлъыкӀэм щыкӀэлъыплъым къагъэунэхуащ Титикакэр зы уахътэ гуэрым хылъэу зэрыщытар метрэ 3750-кӀэ нэхъ лахъшэу итыу. ЩӀэныгъэлӀхэм зэрабжымкӀэ Титикакэр илъэс милыуанищэ ипэ хым щыщу щытащ. Иджыри къыздэсым а псым хэс псэущхьэхэр янэхъыбапӀэмкӀэ хыхэс бдзэжьейхэщ, хыхэс алыркъэш теплъэм щыщхэщ. Щыхьэт тхуэхъунущ псы Ӏуфэм къекӀуэкӀ псыпыхупӀэхэр, къэнэжа псэущхьэ диижахэр. Андытхыр бгытещӀэщӀэщ, ди уахътэми къокӀ, икӀыхьагъ псоми щызэхуэмыдэми (ипщэмкӀэ - нэхъ хуэмэу, ищхъэрэмкӀэ - нэхъ хуабжьэу) хохъуэ.

Мы иджырей цӀэр псыитым къезытахэр эспанхэращ, абы ипэ кечуэ лъэпкъыр псым зэреджэтыр «Мамакота», абы ипэж «Пукинэпс» пукинэ лъэпкъ щыпсэум ицӀэкӀэ.

Гуэлыр Перумрэ Бэливиемрэ я гъунапкъэм тетщ, Алтиплано къурш щыгум. Илъэсым и уахътэм елъытауэ км² 8300 хъу псыщхьэм иинагъым зехъуэж хэщӀ-хэхъуэурэ. Псым икуагъыр метрэ 281 мэхъу. Гуэлым икуркупсэм итемпературэм зэи зихъуэжкъым, 10-12°C мэхъу, ауэ жэщым псыӀуфэхэр щыдий къохъу кӀэщӀ-кӀэщӀыу.
Гуэлым холъадэ мылылъэхэм къыщӀэж псыхъуэ бжыгъэу 300-м нэс, къыхэжыр зыпсзакъуэщ - Десэгуэдеро, ари Бэливием ит Поопо псыитым холъадэж.
Псыитым ипс игъэкӀуэдым инахъыбэр дыгъэм Ӏех (%95), адрей %5-р Десэгуэдеро'псым ехь.
Псым ишугъагъыр ‰1-м щӀигъукъым, аращи ар псыкъабзэу уеджэхъунущ.
ПсыӀуфэм тет къалэхэм янэхъиндыдэр Пунэщ. Абы намыщӀ щыпсэу лъэпкъхэм ящыщ ӀурэскӀэ зэджэ псым тет псытӀыгу ӀэрыщӀхэм щопсэухэ.

Е-2000-й илъэсым урым щӀэныгъэлӀхэм Титикакэм метрэ-30 кууагъым нывэкӀэ къищӀыкӀауэ бгыгъунэкIухьрэ, 1 км хъу блынрэ, нывэм къыхэӀущӀыкӀауэ цӀыхущхьэрэ щагъуэтащ. КъызэралъытэмкӀэ къагъуэта пкъыгъуэхэм яныбжьыр илъэс 1500-м нос. Лъэпкъым яӀуэрыӀуатэм зэрыжыӀэмкӀэ Титикакэпсым и лъабжьэ дыдэм Ванакуу къалэжьыр щӀэтщ




#Article 284: Яп (хытӀыгухэр) (132 words)


Яп хытӀыгухэр - Хы Щэхум яхэт хытӀыгуейцӀыкӀущ. ХытӀгуеишхуэм хэт Кэролинэ хытӀыгуейм щыщщ. Микронезием ихытӀыгу  къуэхьэпӀэхэм ящыщщ.

Яп хытӀыгухэм щӀыуэ яубыд км² 105,4.

Нэхъинхэр:

НэхъцӀыкӀухэр:

ЩӀэныгъэлъхэм къызэрыдагъащӀэмкӀэ, Яп хытӀыгухэр зы уахътэ гуэрым Яп имперэшхуэм и купсэу щытащ. Абы и дамэ щӀэтт хытӀыгубэ (псалъэм папщӀэ Кэролинэ хытӀыгуейр) км 1100-м щӀигъу и кӀыхьагъыу зэкӀэлъыпытыу хым хэтхэу, щхьэж хытӀыгури иерархием и къалэныр игъэзащӀэт. Илъэсым тӀо нэхъыкӀэ хытӀыгухэм ис цӀыхухэр кӀуэти нахъ Ӏэтауэ щыт лъэпкъым и хытӀыгум тыгъэхэр хуашэт, абыхэми зэпамыгэуу нэхъыщхьэжым деж зэхуахьэса тыгъэхэр яшэжт.  Псори къыздэнэжтыр Япым тесхэрат.

XVII лӀэщӀыгъуэм Яп хытӀыгухэр чэзуурэ зэӀапэхащ Эспаным, Джэрмэным, Японым. Илъэс 1947—1986-хэм АШЗ'м и дамэ щӀилъхьэжауэ щытащ.

Япым дэсщ цӀыху 7391 (илъэс 2000).

АШЗ'м идолларым нэмыщӀ Раи'кӀэ зэджэ мывэ жьыгъей, икум гъуанэ хъурей дэудауэ ахъшэу щызокӀуэ хытӀыгухэм. Абыхэм янэхъиндыдэхэр метри-3-м нос диаметрэр, я Ӏувагъыр сантиметрэ-50-м, я хьэлъагъыри тонни-4-ыу.




#Article 285: Тэймырэ (псы) (166 words)


Тэймырэ - Красноярск крайм и ищхъэрэм дэт Тэймыр хытӀыгум ирижэ бэрдакъ (хуэму жэ псы ин). ИкӀыхьагъыр км 840 мэхъу, басейным км² 124 000 щӀыуэ еубыд. Псыр Тэймыр псыитым тӀууэ еугуэш: Тэймырэ ипщэ'рэ Тэймырэ ищхъэрэ'мрэ.

Тэймырэ ипщэр Быррангэбгхэм къэщыщӀедзэри км 567-кӀэ зиӀуатӀэурэ Тэймыр псыитым холъадэ. 

ИжьымкӀэ - Аятари, Луктах, Горбита, Логата; СэмэгумкӀэ - Кыйда, Дептумала, Фадьюкуда, Большая Боотанкага.

Тэймырэ ищхъэрэм и агъур (хэхуэжыпӀэр) къыхуэмыгъуэтыу щылъыхъуэм Урыс ипщэ полюс экспедицием хэт Кэлэмейцев Н.Н.-м псыр игъэунэхуауэщытащ. ЯпэщӀыкӀэ псым Кэлэмейцев ицӀэр иратауэщытащ.

Тэймыр псыитым къыхэжыу км 187-кӀэ къуэхьэпӀэ-ищхъэрэмкӀэ жэурэ Карэ Хым холъадэ.
Псыхъуэм и гъуэгум тетщ Энгельгардт Псыит. ХэхуэжыпӀэм Карэ Хым и Тэймыр Хыжьэ еухуэ.
Тэймырэ Ищхъэрэм и басейным хохьэ цӀэ гъэщӀэгъуэн зезыхьэ псыхэр Мамэнтыпс, Сэмэгу Мамэнтыпс, Мамэнт псыит.

Траутфеттер (ижьымкӀэ), Шренк (сэмэгумкӀэ).

ИнахъыбапӀэм псыр хэзыгъахъуэр уэсыпсщ (ткӀупсщ). ФокӀадэм икум щыщӀэдзауэ Мэкъуауэгъуэ хъуху бэрдакъым игущӀыӀур мылым иӀыгъщ. ЩӀымахуэм хым хэлъадэ псыр %8 нэхъыбэ хъукъым. Илъэсым курыту псыуэ хым хэлъадэр с/м³ 1220.

Псым хэсщ омул, муксун, нельмэ, ряпушкэ, арктикэ гэлец.

Илъэс 1948-м Шренкыпс ипэмэжыжьэу Мамэнт бацэм и ахъий, фэтӀэкӀурэ лытӀэкӀурэ нэгъунэ къыхуэнауэ къагъуэтауэщытащ.




#Article 286: Чугач МэзгъафӀэ (100 words)


Чугач – АШЗ-м хэт Аласкэ штатым щыщ мэзгъафӀэщ. АШЗ-м и мэзгъафӀэхэм ящыщу инагъкӀэ етӀыуанэ увапӀэр иӀыгъщ, псом нэхърэ нэхъипщэщ.
 

Чугач мэзгъафӀэр штатым иищхъэрэ Принц Вилгелм хыжьэр къехъуреихь. Кенай хытӀыгуныкъуэм икъуэхьэпӀэмрэ, Коппер псым и делтэмрэ еубыд. Чугачым ищӀыпӀэнэхъыбэр Чугачытхым дэтщ.
 

Чугачыр АШЗ-м ипрезидент Теодор Рузвелтым иунафэкӀэ яухуауэщытащ 1907-нэ гъэм Бадзэуэгъуэм и 23-м. ЯпэщӀыкӀэ абы км² 93000 иӀыгът, иджы 2011-нэ гъэм щӀыпӀэр якъузащ км² 27958 нэсыху. Гъуэгухэм якӀыхьагъыр км 140. Мэзым иунафэщӀыр Анкоридж къалэм дэтщ, рейнджэр увыпӀэхэр Кэрдови, Сюарди дэтщ.
 
ИцӀэм емылъытауэ Чугачым мэз иӀэр тхымрэ хымрэ язэхуаку дэт кусэ псыгъуэу ирикӀуэ къудейщ.
 
Мэзым хэт къуажэхэр (я пащхьэмкэ гъэлъэгъуащ жылу дэсыр 2010-гъэмкӀэ):




#Article 287: Докъушыкъуей (133 words)


Докъушыкъуей () — Аруан куеим хыхьэ къуажэ.

Къуажэр Аруан куеим и дыгъэкъуэкIыпIэмкIэ гъэзащ, Шэрэдж и ижь лъэныкъуэмкIэ кIэрысу. Къуажэм щыщIэдзауэ къедзыгъуэ къалащхьэ Нарткъалэ нэс 15 км дэлъщ, Налшык къалэ нэс 23 км дэлъщ. Къуажэм пхырокI федералнэ гъуэушхуэ «Кавказ». 

Къуажэ нэхъ пэгъунэгъухэр — Псыгуэнсу, Аруан, Ишхъэрэ Къуэжьыкъуей, Къуэжьыкъуей. 

Къуажэр джабащхьэм тесщ. Джабэр япэм Шэрэдж къиуху гуилъэсыкIти, абы щхьа псым и ижь лъэныкъэуэм дамбэ IуащIыхьащ. Псым и сэмэгу лъэныкъуэмкIэ мэз цIыкIу «Ныджэ» иIэщ. 

Къуажэм и ику лъагагъыр 375 метрэкIэ хы Iуфэм къыщхьэщокI. 

Яухуауэ щабж гъэр — 1640 гъэращ. Къуажэр зыухуар Къэбэрдейм пщIэщхуэ зиIэу щыта Докъушыкъуэ пшыхэращ.

 

Жылэ дэсым и Iувагъыр — 112 цӀыху/км² 

Зы сымаджэщ дэтщ

МэжджытитI дэтщ

Къуажэм пхъащхьэмыщхьэ щIапIэ куэд иIэщ. Губгъуэхэр гъэхуауэ къагъэсэбэп. ХадэхэкIхэр щащэну бэзэрищ щыухуащ.

Къуажэм предприятиеу щы дэтщ. Шэрэдж псыхъуэм мывэ захуэ дэлъхэр даш. Псыхъуэм аткIэ фIэмыщI щIым къыщыщIах.  

 




#Article 288: Къэхъун (100 words)


 

Къэхъун () — Аруан къедзыгъуэм хыхьэ къуажэ. 

Къуажэр къедзыгъуэм икум итщ. Къедзыгъуэ къалащхьэ Нарткъалэ нэс 3 км дэлъщ, Налшык къалэ нэс 32 км дэлъщ. 

Нэхъ пэгъунэгъу къуажэхэр — Псынабэ, Ишхъэрэ Къуэжьыкъуей. 

ЩIыпIэм псынэхэр щыкуэдщ, щIыщIагъ псыхэр щIым мыкуууэ зэрырижэм къыхэкIыу. И ику лъэгагъыр 297 метрэкIэ хы Iуфэм къыщхьэщокI. 

Къуажэм и дыгъэкъухьэпIэ лъэныкъуэр Нарткъалэ хыхьэным нэсащ. 

Къуажэр къызыгъэунэхуар Къэбэрдейм цIэ зиIауэ щта Докъушыкъуей пшыхэращ 1846 гъэм. 

 

Джылэ дэсым и Iувагъыр — 210 цӀыху/км²

Зы къуажэ сымажэшрэ зы къедзыгъуэ сымаджэшрэ дэтхэщ.

Зы мэжджыт дэтщ. ЕТIуанэр ящIыну къуажэдэсхэм я мурадщ. 

Къуажэм ину щаужьащ бэтрэджан, нащэ икIи нэгъуэщI къэкIыгъэхэр нэхъ къагъэкI. Къуажэм теплицэкIэ зэрпхьпр. 




#Article 289: Дзэлыкъуэ къуажэ (141 words)


Дзэлыкъуэ къуажэ () — хьэблэ къалэ хуэдэ (1975 гъэ лъандэрэ). Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм и хьэблэ нэхъыщхьэ. 

Дзэлыкъуэ къуажэ Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм и ишхъэрэ лъэныкъуэмкIэ гъэзащ. Хьблэр щытщ гъуэгу куэдым я зэхэкIыпIэм деж. Абыхэм псом нэхъ нэхъ пщIэ зиIэр федералнэ гъуэгушхуэ «Кавказ». 
Къуажэм щыщIэдзауэ Налшык къалэ нэс 62 км дэлъщ, Псыхуабэ нэс 14 км дэлъщ. 

И инагъыр — 47 км² мэхъу. 

Нэхъ пэгъунэгъу къуажэхэр — Псынэдахэ, Псынэху, ЯтIэкъуэ. 

Хьэблэм и ику лъэгагъыр 612 метрэкIэ хы Iуфэм къыщхьэщокI. ЩIыр нэхъыбэу захуэщ, дыгъэкъухьэпIэмкIэ Iуащхьэхэр ирокIуэ. Къуэхэр егъэзыха IыхьэхэмкIэ щыкуэдхэщ. 

Хьэблэр Дзэлыкъуэшхуэ псыхъуэм и лъэныкъуитIымкIэ кIэрысщ. ЩIыпIэм псынэ куэд иIэщ. 

Къуажэр къэзыухуар уэркъ Абыкъуэ Муса и къуэ Хьэтэжыкъуэщ. Япэу къуажэр Шэджэм Iуфэм Iусащ, 1842 гъэм Бэхъсэн Iуфэм Iэпхъуащ. 

 
Джэлэ исым и Iувагъыр — 211 цӀыху/км²

 

ЦIыхухъухэр — 4 718 цIыхуу мэхъу (47,9 %), цIыхубзхэр — 5 141 мэхъу (52,1 %) 

Къедыгъуэм и сымаджэщ нэхъыщхьэр дэтщ. 

МэжджытитI дэтщ. 

 

  




#Article 290: Андзорей (131 words)


 

Андзорей () — Лэскэн къедзыгъуэм и хьэблэ нэхъыщхьэ. 

Къуажэр ЛэскIэн къедзыгъуэм икум итщ, ЛэскIэныпсым и ижь лъэныкъуэм кIэрысу. Нарткъалэ нэс 20 км дэлъщ, Налшык къалэ нэс 35 км дэлъщ. 

И инагъыр — 42 км² мэхъу. 

Нэхъ пэгъунэгъу къуажэхэр — ЕтIуанэ ЛэскIэн, Аргудан, Хьэтыуей, Уэзрэдж. 

Къуажэм и ику лъэгагъыр 445 метрэкIэ хы Iуфэм къыщхьэщокI. И щIыр нэхъыбэу щIызахуэщ, ипшэ-дыгъэкъуэкIыпIэкIэ бгыхэм щIедзэ. 

Къуажэр къэзыухуар пщы Андзорхэращ. 

Япэу абыхэм я къуажэхэр зэпхырадзахэу Тэрч и ижь лъэныкъуэмкIэ Iусхэу щтащ. 

Къаукъаз зауэр щIидза иуж Андзорхэм я къуажэхэр ягъусэу Лэскэныпсым деж къеIэпхъухахэщ. 

Къаукъуаз зауэр иуха иуж, къуажэм цIыху куэд дэIэпхъукIахэщ ерэ дахуахэщ, Урысейм и пэщтыхьым и унафэм щIэтыну зэрыхумейхэм щхьа. Къуажэм къыдэкIахэм я нэхъыбэр Тыркуращ зэдэIэпхъуар. Абы ахэм щаухуащ къуажэщIэ, я къуажэжым и фэеплъу Андзорей абыи фIащу. 

 

Джылэ дэсым и Iувагъыр — 160 цӀыху/км²

Зы мэжджыт дэтщ

  

  




#Article 291: Ипшэ Джорджэрэ, Ипшэ Сандуичхэрэ хы тӀыгухэр (219 words)


Ипшэ Джорджэрэ, Ипшэ Сандуичхэрэ хы тӀыгухэр ()  — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщхьэр — Грютвикен. Къэралым хеубыдэр хы тIыгу Ипшэ Джорджэрэ, абы нэмыщI Ипшэ Сандуичхэ хы тIыгу зэхэт. Хы тIыгухэр Атлантикэ хышхуэм и ипшэ лъэныгъуэмкIэ гъэзахэщ. ЩIыпIэхэр Британиэшхуэм хохьэхэр. И инагъыр 3 903 км² мэхъу, цIыхуу щыпсор цIыхуу 30 фIэкI хъукъым. 

Ипшэ Джорджэ — хы тIыгу зэхэт, Атлантикэ Хышхуэм ипшэ лъэныкъуэмкIэ гъэзахэу. Хы тIыгу зэхэтым хохьэр — зы хы тIыгушхуэр, нэхъ цIыкIуу зыкъомрэ. 

XVIII-XIX лъэхъэнэхэм Ипшэ Джорджэм Инджылым къикIауэ цIыху куэд щыпсохэт хы псэущхьэхэм ешэхэу. 

Иджы хы тIыгум щыпсор цIыхуу 30 нэблагъэщ. Гъэмахуэм абыхэм я бжыгъэр хохъуэ, хы тIыгум щыпсо псэущхьэхэр къызэыплъыхьынухэм я фIыгъэкIэ. 

Ипшэ Сандуичхэ хы тIыгухэ — Атлантикэ Хышхуэм и ипшэ лъэныкъуэмкIэ гъэзахэу хы тIыгу зэхэт. И инагъыр — 310 км². Хы тIыгу зэхэтым хохьэхэр хы тIыгу цIыгу гуп. И нэхъ Iэта щIыр — Iуащхьэ Белиндэ (1372 м), ар хы тIыгу Монтегуэм тетщ. 

Япэу къэзыплъыхьу тепсэлъыхьар Джеймс Кукщ 1765 гъэм. 

Хы тIыгухэм цIыху щыпсокъым. Гъэмахуэм экспедициэхэм къаплъыхьхэ. 

Джабэ Лъэбакъуэ — псым ауэ къыхэщ, джабэ цIыкIухэщ. ЦIырыIуэ щэхъуар IуэрыIуатэщ, а джабэхэм деж эспан кхъухь дыщэ зэрыз щIилъэфауэ. А кхъухь IуэрыIуатэхэм я фIыгъэкIэ, хыерсылI куэдым джабэхэр къаплъыхьауэ щтащ, иджыри къаплъыхь къагъуэтын яфIэщIу. 

Хы тIыгухэм дунейр щыщIэIэми псэущхьэ зэмылIэужыгъуэ куэд щопсохэ. Псом нэхъ нэхъ къаплъыхьхэр хы тIыгухэм щыпсо вымпIухэращ. Ахэм нэмыщI хы тIыгумхэм щопсохэ бзу зэмылIаужыгъуэ, хы псэущхьэ куэдхэр. 

 

 
 

 
 




#Article 292: Грютвикен (134 words)


 

Грютвикен () — Британиэшхуэм и хыщI щIыпIэ Ипшэ Джорджэрэ, Ипшэ Сандуичхэрэ хы тӀыгухэр я къалэ нэхъышъхьэ. Дунейм и нэхъ ипшэ дыдэ къалащхьэ. 

Къалэр хы тIыгу Ипшэ Джорджэм тетщ, тIыгуныкъуэ Тэтчер и дыгъэкъуэкIыпIэмкIэ гъэзауэ, дэлъэдапIэ Кинг Артур и Iуфэм деж. Антарктидэ нэс 250 км нэблэгъэн фIэкI дэлъкъым. 

Грютвикен Антарктикэм тюристхэр нэхъ здекIуалIэ щIыпIэхэм ящыщщ. ЩIыпIэм и бгхэм, Iуащхьэхэм, мылхэм, къуэхэм икIи нэмыщIхэм цIыху куэд дихьэххэу еплъыну къызэхуешэ. 

Къалэм пэмыжыжэу пшы вымпIухэм я колониэ иIэщ. 

ТIысыпIэр щаухуар 1904 гъэращ. Апщыгъуэм норвегхэм къалэр иджыпсту здэщыт къалэм деж джейхэр щаукIыну базэ яувауэ щтащ. 

Джей-укIым и пщIэр ехуэхыжа иуж, къалэм абы и экономикэр епхати, тIэкIу тIэкIуурэ абыи и пщIэр ехуэхыжащ. 

Къалэм джей-укIым и пщIэр ехуэхыжа иуж, цIыху дэсыр зэуэ нэхъ мащIэ хъуащ. 

Иджыпсту абы дэсыр цIыху 20 нэблагъэуращ. Гъэмахуэм туристхэм щIыпIэм къыщыкIуэм деж цIыху дэсыр 200 нэхъ мащIэ дыдэу щIегъу. 

 

 




#Article 293: Фолклэнд тIыгухэр (268 words)


 
 

Фолклэнд тIыгухэр (, )  — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщхьэр — Стенли. Къэралым хеубыдэр хы тIыгу зэкъом. Хы тIыгухэр Атлантикэ хышхуэм и ипшэ лъэныгъуэмкIэ гъэзахэщ. ЩIыпIэр Британиэшхуэм и хамэ щIыпIахэм язщ. Ауэ щIыпIэр Архентинэм и ейуэ ебж. 

Фолклэнд тIыгухэм хеубыдэ хы тIыгу ину тIурэ, нэхъ цIыкIуу 776-рэ. Архипелагыр Ипшъэ Америкэм и дыгъэкъуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ 463 километркIэ IугъэзыкIащ. 

И инагъыр — 12 200 км² мэхъу. Хы Iуфэм и кIыхьагъыр 1 300 км нос. 

Нэхъ Iэта дыдэу иIэ пIэр — бгы Усборн (705 м), ар хы тIыгу ДыгъэкъуэкIыпIэ Фолклэндым тетщ. 

Хы тIыгухэм псы ежэх ин яIэхэкъым, ауэ псы жьгъей куэд яIэхэщ. 

Нэхъ ин тIыгухэр:

 

ТIыгухэм щопсохэ куэду — вымпIухэр, албэтросхэр, нэгъуэщI бзухэр. КъэIэпхъуа колонизаторхэм къыздашауэ хы тIыгум бжэн куэд щыIэщ. 

Хы Iуфэхэм деж зэмылIэужыгъуэ хы къэкIыгъэрэ псэущхьэ куэдрэ хэсхэщ.

ТIыгухэр 1591 гъэм къызэIуихауэ ябж инджылыз хырыс Джон Девис. Ауэ эспанхэми япэу хы тIыгухэр зэIуахахэу ябж. ЦIыху а зэманхэм абы щыпсоуахэкъым. 

Зэман зэманкIэ Британиэшхуэмрэ Испанымрэ хы тIыгухэр зэIапаххэу щытащ, ауэ щхьэжи щIыпIэр и ейуэ ибжыжт. 

Зауэр иухащ Архентинэ хэнэу, ауэ иджыри къыздэс хы тIыгухэр и ейуэ ебж. 

Иджырей зэманым хы тIыгухэм щхьа Британиэшхуэмрэ Архентинэмрэ иджыри зоныкъуэкъухэр. 

Британиэм хы тIыгухэм абы къыхэкIу и дзэхэр нэхъыбэ щещI. Абы къыхэкIыуи Архентинэр нэхъри йоныкъуэкъу Британиэшхуэм. 

Жылэ ис бжын 2012 гъэм ирагъэкIуэкIам къызэрыхэкIкIэ Фолклэнд хы тIыгухэм щыпсо цIыхухэр 2 932 мэхъухэ. Абы щыщу къалащхьэ Стенли 2 115 цIыхур дэсщ. 

Нэхъыбэу щыпсо лъэпкъхэр — инджылызхэр, шотландхэр, ирландхэр, норвегхэр, эспанхэращ. 

ЦIыху исым и нэхъыбапIэр инджылыбзэкIэ мэпсалъэхэ, эспаныбзэкIэ псалъэ куэди щопсо. 

Фолклэнд тIыгухэм я экономикэр нэхъ епхащ - бжэн зехуэным. ЗэрабжымкIэ хы тIыгухэм 500 000 бжэну щызэрахуэр. Абы нэмыщI бдзэжьей ещэным пщIэщхуэ иIэщ. 

Хы Iуфэм деж фэтыджын щIым къыщыщIах.

 




#Article 294: Стенли (100 words)


Стенли () — Британиэшхуэм и хамэ щIыпIэ департамент Фолклэнд тIыгухэм я къалэ нэхъышъхьэ. 

Къалэр Атлантикэ хышхуэм и ипшэ-дыгъэкъухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ гъэзащ. Ипшъэ Америкэм нэс 500 км дэлъщ. 

Къалэр тIыгу ДыгъэкъуэкIыпIэ Фолклэндым тетщ, Атлантикэ и хы Iуфэм деж. 

КилометрихукIэ дыгъэкъуэкIыпIэкIэ бгъазэм къэралым и аэропорт щытщ. 

Стенли 1843 гъэм яухуащ, Фолклэнд тIыгухэм я къалащхьэ зэращIыным хуэдэу. Абы япэ хэкум и къалащхьэу щытар Стенли нэхъ ишхъэрэкIэ гъэзауэ щыт Порт-Луис къалэщ. 

Къалэм лорд Эдуард Джефри Смит-Стенли и фэеплъу Стенли фIащащ. Абы а зэманым Британиэшхуэм и хамэ щIыпIэхэм и кIэлъыплъэгъуу зэрыщытам къыхэкIыу. 

Къалэм 2006 гъэм зэрабжамкIэ 2 115 цIыхуу дэсщ. Къэралым щыпсэ цIыхум и нэхъыбапIэр Стенли дэсхэщ. 




#Article 295: Сыхьэт зонэ (114 words)


 

Сыхьэт зонэ псалъэм гурыIуэгъуитI иIэщ. 

И нэхъыбапIэм административнэ сыхьэт зонэращ нэхъ хэгъэхукIауэ ябжыр. Иджы зэманыр зэтраухуэ Дунейпсэ координированэ зэманым (UTC) къагъэсэбэпу. Иныкъуэ къэралхэм гъэмахуэм я сыхьэтхэр зы сыхьэткIэ япэ ирагъэшри, щIымахуэм ирагъэкIуэтыж мыхьэнэншэу току ямыгъэкIуэдынхэ щхьа. 

 
Дуней псор меридианхэм къазэрыхэкIыу 24 сыхьэт зонэкIэ угуэшахэщ. Зы сыхьэт зонэм уикIыу адрейм укIуэм, дакъикъэм и мыхьэнэр къонэ, сыхьэтыращ е зы сыхьэткIэ хэхъуэр ерэ хэщIыр. Ауэ къэрал гуэрхэри щыIащ дакъикъэ 30-кIэ е 45-кIэ къащхьэщыкIхэу. 

Ишхъэрэрэ Ипшэрэ полюсхэм меридианхэр зы пIэм деж щызэхохьэжхэри, а щIыпIэхэм сыхьэт зонэхэм я мыхьэнэр щокIуэд. ЗэралъытэмкIэ а щIыпIэм дунейпсо зэман къыщагъэсэбэпын хуейуэ ябж, ауэ Ипшэ полюсым ит станциэ амундсен-Скоттым ЩIэ Зелэндым и сыхьэт зонэращ къигъэсэбэпр. 

Зи щIыпIэхэр зы сыхьэт зонэм нэхърэ нэхъыбэм ит, къэралхэр: 

 




#Article 296: Хы (252 words)


 

Хы — хышхуэм е щIыкIэ е псыщIагъ IуащхьэкIэ къыгуэгъэщхьэхукIа, Дуней Хышхуэм и Iыхьэ псылъэ. Дуней Хышхуэм абы нэмыщI къыщхьэщокI и гидрологикэ, метеорологикэ, климат щытыкIэхэмкIэ. Ар къызыхэкIыр Дуней Хышхуэм и къуэгъэнапIэ щIыпIэхэм зэрыдэтхэращ. Хышхуэхэм ялъытауи хыхэм я псызэхъуэкIхэр нэхъ хому щытщ.. 

Хыхэр Дуней Хышхуэм епхахэу щытщ. Ауэ псалъэм папщIэ Хы Къарсым апхуэдэ епха Хышхуэхэм яхуиIэкъым. Хыхэр икIи зэщхьэщокIхэр я флорэхэмрэ фаунэхэмрэ елъытауэ икIи зы хым нэгъуэщI хы хэтуи къэхъункIэ хэлъщ (псалъэм папщIэ Эгей хыр хы Курытым хэтщ). 

  

Хыхэр я щытыкIэм елътауэ гупищу яугуэш — кIуэцI хыхэ (щIыку хыхэмрэ ныкъуэ зэхуэщIа хыхэмрэ), къуэгъэнапIэ хыхэ, тIыгу зэхуаку хыхэ. 

КIуэцI хыхэр — материкхэм куууэ дэхьэ хыхэ, хышхуэхэм я пэжыжэу щылъхэу. Апхуэдэ хыхэм я псхэр хышхуэхэм я ейм Iейуэ къащхьэщокI. 

Хышхуэм зэрепхам елътауэ кIуэцI хыхэр зэхедз зэхуэщIакIэрэ (Хы Къарс, Арал Хы) ныкъуэ зэхуэщIакIэрэ (Балтикэ Хы, Хы МыутIэ). ЗэхуэщIа хыхэр иныкъуэхэм псыхъурейуэ ябжхэр. 

Абы нэмыщI кIуэцI хыхэр яугуэшхэр континент зэхуакум дэт хыхэкIэрэ, континентым дыхьэ хыхэкIэрэ. 

КIэух хыхэр — хышхуэхэм хуиту епха хыхэращ. Хышхуэм ахэр къыгуэгъэщхьэхукIахэщ тIыгухэмкIэ е ныкъуэтIыгухэмкIэ. Апхуэдэ хыхэм псалъэм папщIэ хеубыдэ Япон, Кариб, Филиппин хыхэр. 

ТIыгузэхуаку хыхэр — тIыгукIэ къэухъуреихьауэ хыхэращ. Апхуэдэ хыхэм я нэхъыбапIэр Малай архипелаг щIыпIэращ здэщыIэр. Псалъэм папщIэ Бандэ, Сулавеси, Явэ хыхэр. 

Хыхэр я шууагъым елътауэ гупитIу яугуэш: 

Ину шуугъэ — хышхуэм ялътауэ нэхъ шуугъэу щыт хыхэращ. Апхуэдэ хыхэр тропикэ зонэращ здэщыIэхэр. Псалъэм папщIэ Хы Плъыжь. 

МащIэу шуугъэ — хышхуэм елътауэ нэхъ мащIэ шуугъэу щыт хыхэращ. Апхуэдэ хыхэм псы куэд холъадэ, уэшх куэд хошхэ. Абы къыхэкIыу хыр шууагъэ ягъэхъукъым. 

Хым и Iуфэр яугуэш ину дэбзыкIакIэрэ мащIэу дэбзыкIакIэрэ. Ауэ псалъэм папщIэ Саргассэ хым Iуфэ иIыхэкъым. 

 

 

 

 

 

 




#Article 297: Уикисурэтылъэ (115 words)


Уикисурэтылъэ () — сурэтхэм, макъамэхэм, видеуэхэм икIи мыдрей мултимедиэ файлхэм щхьа гупу зэхуэхьэса виртуал ду. Ар Уикимедиэ Фондым и зы нэпэкIуэцI проектщ, хуиту сытхуэдэ медиэ файл илъри къебгъэкIуэкIыу, пхъуэжу иджыри сытхуэдэ щIыкIэкIи къэбгъэсэбэпыну ухуиту. 

Уикипедиэми мыдрей Уикимедиэм и Фондыми исхэм хуагъэфащэр, хуиту къралъхьэну зыхуей медиэ файлу хъуар занщIэу Уикисурэтылъэм иралъхьэну, мыдрей бзэ проектхэми а файлхэр кагъэсэбэпыфын щхьа. 

Уикисурэтылъэм иплъхьэ сурэту хъуар хуитхэу щытын хуейщ, унафэ зэтеухуахэм зыкIи яшхэмыуэу. Сурэт щхьэхуимыт ерэ унафэм пэрыуэр Уикисурэтылъэм ирагъэлъкъым. Уи сурэт уи видеуэ ерэ энциклопедиэ пщIэ зимыIэ файлхэр Уикисурэтылъхьэм иралъхьэкъым. Уикисурэтылъэм файл иплъхьэу хъуар хуиту хэти къызэригъэсэбэп хъунур бдэн хуейщ. 

Иджыпсту (2014 и нэкъыгъэ пэщIэдзапIэ) Уикисурэтылъэм 21 миллуаным щIигъу файл илъщ. 2013 гъэм Уикисурэтылъэм махуэ къэс 10 000 файлу къралъхьэт. 

 




#Article 298: Гаван (154 words)


Га́ван — псылъэм и акваториэм и Iыхьэ. А псалъэр хыжьэм и хэкумэтх цIэ куэдым къыщагъэсэбэп.

ГаванкIэ зэджэр портым и акваториеращ, абы хеубыдэр кхъухьхэр Iуфэм Iухьэжа иуж здэщыт, ахэр щаунэщIыж е из щащIыж, цIыхухэр щитIысхьэ къыщикIыж пIэхэр. Зы портым псалъэ папщIэ гавань куэд иIыфынущ. Гаваным кхъухэр зэман куэдкIэ щыщыт хъунущ. Гаванхэм щхьа къыхах уэрп ерэ жьы ин здыдэмыхьэфын хылъэ. 

Гаванхэр IэрыщIэу ерэ езыуэ къэхъуакIэ зэщхьэщедзхэр. 

IэрыщI гаванхэр щащIхэр порт папщIэу щытынхэ щхьащ. Нэхъ жьы дыдэ гавану ябж илъэс 4500 (илъэс 2 600 ди лъэхъэнэм и пэ) Хы Плъыжьым дей IуащIыхьауэ щта гаваныр. 

Иджыпсту IэрыщI гаван щыIэхэм нэхъ ин дыдэу ябж Дубай и гавань «Джебел Али». Абы нэмыщI Роттердам, Хюстон, Лос-Анджелес, Сидней къалэхэм я гаванхэри нэхъ ин дыдэ IэрыщI гаванхэм хабжэ. 

Езыуэ къэхъуа гавану ябжхэр, гавань хым ерэ хыжьэм щIыкIэ кууэ къыгугъэщхьэхукIауэ щытхэр. Апхуэдэ гаванхэм куэд щIауэ пщIэщхуэ яIэщ. Апхуэдэ гаваньхэм я Iуфэм къыщыхъуащ къалэшхуэ Iэджи. 

Дунейм гаван тетхэм нэхъыбэ ахъшэ зэригъэкIуэкIыу ябж Шанхай къалэм и гаваныр. 

 




#Article 299: Лагунэ (200 words)


Лагунэ ( — псыхъурей) — хым ерэ псыхъурейм, зэву пшахъуэ техьакIэ е коралл рифкIэ къыгуэгъэщхьэхукIа псылъэ цIыкIу. 

Псом нэхъ нэхъ цIэрыIуэ лагунэу ябж — Венециэ лагунэр. Япэм щыгъуэ лагунэкIэ зэджэу щтар а зырат. ТIэкIу тIэкIурэ а цIр мыдрей хы Iуфэм дегъэубыда чэндж псылъэхэм иреджахэу хъуащ. 

Лагунэхэм зэхуэщIа щIыкIэ зэраIэм щхьа, ахэр бзухэм, бдзэжейхэм, хьэкIэкхъуэкIэхэм я хъумэпIэу щытщ. ЭкологиэмкIэ нэхъ пщIэ зиIэ лагунэхэр дуней хъумапIэ организациэхэм яхъумахэр. 

Лагунэм псы куэд хэлъадэу щтымэ, абы и псыр псы хэлъадэм ещхьу мэхъури хым и псым ину къащхьэщыкIыу мэхъу. Псалъэм папщIэ Курш е Калининград хыжьэхэр. Апхуэдэм деж ахэр я щытымкIэ тэманхэм нэхъ ящхь мэхъухэр. Хы ФIыцIэрэ хы МыутIэрэ я хы Iуфэм Iут тэманхэм я нэхъыбапIэм я щытыкIэр апхуэдэщ. 

Абы нэмыщI лагунэхэр езы-езыурэ къохъу хым къытрах щIыпIэхэм деж. Псалъэм папщIэ Нидерлэндхэм я лагунэхэм я нэхъыбапIэр апхуэдэущ къызэрыхъуар. 

Иджырей зэманым, кIуэхукIэ нэхъ зызужьа къэралхэм я хы Iуфэм IэрыщI лагунэхэр IуащIыхьу щIадзэащ.

Псалъэм папщIэ Дубай къалэм и кIуэцI дыдэм хуэзэу дунейм и нэхъ ин дыдэ IэрыщI лагунэ иращIыхь.. 

Дунейм и нэхъ ин лагунэхэр Бразилэм и ипшэ лъэнакъэумкIэ щыIэ лагунэхэращ. Ауэ иныкъуэхэм Тыркуменистэным и хыжьэ Къарэ-Богаз гуэлыр лагунэу ябж. Апхуэдэу хъумэ дунейм и нэхъ ин дыдэ лагунэу а хыжьэращ хъуащ. 

Ауэ Еуропэм и лагунэхэр инагъкIэ абыхэм къакIэрыхухэми, дунейм ахэр нэхъ щыцIэрыIуэхэщ. 

 

 




#Article 300: Фиорд (251 words)


Фиорд () — зэвуу, къуаншэу щIым куууэ дыхьэ хыжьэ. Фиордхэм и нэхъыбапIэм я Iуфэхэр джабэщ, абыхэм я кIыхьагъыр я бгъуагъым куэдкIэ къащхьэщокI икI я джабэ Iуфэхэр и нэхъыбэм 1000 метрэм нэсхэу щытщ. 

И нэхъыбапIэ фиордхэм тектоникэ къэхъукIэщ яIэр. Апщыгъуэхэм деж фиордхэм я кууагъхэр 800 метрэхэм нэсынкIэ хэлъщ. Иныкъуэхэр псыхъуэм мыл дэлхэм я зекIуэкIэм къагъэхъуащ далъэсыкIыурэ. 

Дунейм фиордхэр нэхъ щыкуэдщ — Ишхъэрэ Америкэм, Норуегэм, Гринлэндым, Ислэндым, Чили, ЩIэ Зилэндым, Шотлэндым, Хьэрып ныкъуэтIыгу щIыпIэхэм. 

Фиордым и дахагъым цIыху куэд дехьэх. Мэз Iув тезу зи щхьэм уэс зытелъ джабэхэм еплъын щхьа фиордхэр туристхэм нэхъ куэдрэ здэкIуэ щIыпIэхэм ящыщщ. 

 

Дунейм и нэхъ ин фиордыр КъуэкIыпIэ ГринлэндкIэ щыIэ Скорсби фиордыращ. Ар жыг къудамэ ухуахэм хуэдэу щытщ. А къудамэхэм я нэхъ ин дыдэм и кIыхьагъыр 350 километрэм нос. 

А фиордыр къахъуэщ тектоникэ зэгуэча щIыпIэр хым щIигъэна иуж. Скорсби фиордым и Iуфэхэм деж хьэкIэкхъуэкIэ куэд щопсо. Абы къыхэкIыу а щIыпIэр Гринлэндым и ихъумэ щIыхэм яхиубыдауэ яхэтщ. 

 
Фиордыр къохъу U-щIыкIэ зиIэ къуэм дэлъ мылым, щIыфэм илъэс куэдрэ телъу щыдилъэсыкIым деж. Мыл илъэс куэдрэ зы пIэм деж щылъам и хьэлъэгъым щIыр иуба ещI. Мылыр ткIуурэ текIыжа иуж, ар зыдэлъа къуэм хыпсыр долъадэри щIехъумэж. 

И нэхъыбапIэ фиордхэм я кууагъыр къабгъудэлъ хым и кууагъым нэхърэ нэхъ инщ. Псалъэм папщIэ Норуегэм щыIэ Согне-фиордым и кууагъыр 1 300 метрэм щIегъу. 

Норуегэм щыIэ псыхъурей мыл лъэхъэнэм щыгъуэ, къуэ зэхуакухэм дэхъухьауэ щтахэм фиордкIэ йоджэхэр. 

Норуегэм нэмыщI, псыхъурей фиордкIэ зэджэхэр щыIэщ ЩIэ Зилэндым (псыхъурей Те Анау), Канадэм (псыхъурейхэ Уестерн Брук Пондрэ, Оканаганрэ). 

Абыхэм нэмыщI псы къабзэ «псыхъурей фиордкIэ» зэджэхэр щыIэхэщ Британ Колумбиэ, Ишхъэрэ Урым, Ипшэ Шуэцарэ, Псыхъуреишхуэ щIыпIэхэм. 

 

 

 

 




#Article 301: Риэ (138 words)


Риэ ерэ риэс — псыхъуэм и пэ хым щIихъумэу къэхъуа Iуфэ хыжьэ. Риэхэм и нэхъыбэм жыг къудамэ зыубгъуам и щытыкIэм хуэдэ щытыкIэ яIэщ. Риэхэм я инагъымрэ я кIыхьагъмрэ щIэх-щIэхыурэ захъуэж хым и щытыкIэм елътауэ. Апхуэдэу иныкъуэм деж хыр къоури риэм щIы иубыдыр зэуэ хегъахъуэ. Иныкъуэм хыр йокIуэтыжри риэм и инагъри и кIыхьагъри хощIыж.  

Япэм риэкIэ Эспаниэм и Iуфэм Iут хылъэхэрат зэджэу щтар. Риэр галисиибзэ rio (псы) псалъэм къыхокI. Иджыри къыздэс Галисиэм и хы Iуфэм псы хэлъадэу хъуам я пэм риэкIэ  ироджэ. 

ТIэкIу тIэкIуури а гурыIуэгъуэр, дэни хым щIигъэна псыхъуэм и пэ Iыхьэхэм я цIэ папщIэу ятехьащ. 

Риэхэр къыщохъу хым и лъэгагъыр, щIым и лъэгагъым елътауэ щыдэкIуейм деж. 

Риэхэм я щытыкIэхэр Iестуарийм е тэманым я щытыкIэхэм ещхьщ. Риэхэр фиордхэм я щытыкIэхэми хуагъадэ, ауэ фиордхэм елътауэ риэхэр щIым 50 км нэхъ нэхъыбэкIэ дыхьэкъым икIи фиордхэм елътауэ я кууагъхэр куэдкIэ нэхъ цIыкIущ. 

 




#Article 302: Хы хуит (178 words)


Хы хуит — территориэ хыхэм аткIэ щылъхэу икIи дунейм и зы къэралым и унафэ щIымыту, хым и щIыпIэ. Хы хуитхэм дэтхэнэ къэралми лъэпкъыми я ижьхэр щызэхуэдэу щытщ. 

Хы хуитхэр къыхэгъэщын щхьа признэкитI пщIэн хуейщ: 

Хы хуитым и псхэр къагъэсэбэп — Лъэпкъыгъуэ ижь императив принцип хуитыныгъэ унафэм къыхэкIыу. Абы унафэу егъэув зы къэралым а псыхэми абы къащхьэщыт хьэуахэми я къэрал унафэ траувэ мыхъуну икIи зы къэралым нэгъуэщI къэралым а псыхэм и къухь къызэрыригъэкIухьым шэч трилъхьэ мыхъуну икIи а кхъухьхэм пэрымыуэну. 

А принципхэм я пщIэр Хы хуитым и Конвенциэмрэ (1956 гъ), ЛЗО-м и хы ижь Конвенциэмрэ (1982 гъ) итхауэ итхэщ.

Хы хуитым и псхэм я хуитыныгъэхэр абсолутнэу щыткъым, абы теухуауи дэтхэнэ къэралыми игъэзэщIэн хуейщ ЛЗО-м и хы  ижь Конвенциэ 1982 гъэм ятхауэ щтар (напэ 87-рэ 89-рэ)

Хы хуитым и хуитыныгъэхэм хеубыдэр: 

Дэтхэнэ кхъухьми хы хуит псыхэм сытхуэдэ къэралми и ныпым щIэту къикIухь хъунущ (а къэралым хым Iухьэми хуиIэу щытми щымытми). 

Iэщэ кхъухьхэми мыдрей кхъухьхэм яIэ ижьым хуэдиз ижь яIэщ. Ауэ Iэщэ кхъухьэр хуиткъум а псыхэм Iэщэ къыщигъэсэбэпын. 

Ауэ а псылъэм хуитыныгъэ куэд къыщекIуэкIхэми, псом нэхърэ нэхъыщхьэу абыхэм пират Iуэхухэр щебгъэкIуэкI хъунукъым. 




#Article 303: Адыгэхэм я хьэдагъэ махуэ (201 words)


Адыгэхэм я щыгъуэ (хьэдагъэ) махуэ — Шъыгъо мафэ - накъыгъэ мазэм и 21-м адыгэхэм я щыгъуэ махуэщ. А махуэр къызэрыхахар зэпхар мыращ: накъыгъэм и 21 махуэм 1864 гъэм Урыс-Къаукъаз зауэр Кбаадэ къуэм и деж щиухауэ ялъытэ, урысхэр Къаукъазым ис цIыхухэм къатекIуэу. Абы къыхэкIыу 1763 гъэм щыщIэдзауэ 1864 гъэ хъуху (илъэси 101) екIуэкIа зауэр апхуэдэ гуIэгъуэшхуэкIэ иухащ. А лъэхъэнэм щыгъуэ адыгэу зауэм къелауэ урысхэм я унафэ щIэтыну хумейхэр хы Iуфэм нэс яшэрти, кхъухьхэм ирагъэтIысхьэурэ Уэсмэн Империем яхурт. Зауэ нэужым Къаукъазым щыпсэуу щыта адыгэхэм ящыщу Хэкум къинэжар 5% къудейщ.

Накъыгъэм и 21 махуэр Урысейм и республикищым (Адыгей, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс) я щыгъуэ махуэщ икIи Къэбэрдей-Балъкъэрым а махуэр мылэжьэгъуэ махуэу щыщытщ.

А махуэм адыгэхэр куэду щыпсэу щIыпIэхэм зэхуэс щащI, я гуауэм и инагъыр мыдрей лъэпкъхэм ирагъэлъэгъуну икIи нагъэсэну щогугъхэр.

Накъыгъэм и 21-р щыгъуэ махуэу икIи мылэжьэгъуэ махуэу 1990 гъэм траухуауэ щытащ. Ар адыгэхэр титул статус яIэу щыпсэу республикэхэм 1994 гъэм цIэ иIэу траухуащ.

Нобэ, адыгэхэм я бжьгъэр мелуаниплIым носыр, абы я нэхъыбапIэр хамэ щIыпIэ, хамэ къэрал 40 щIигъум щопсэухэр. Иныкъуэхэм зауэ зэманым къекIуэкIа цIыхуукIымрэ хэкужьым щхьэхуимыту ирахунымрэ — лъэпкъгъэкIуэду щытауэ ябжыр.

Адыгэхэм нэмыщI, накъыгъэм и 21-р я щыгъуэ махуэу щытщ адыгэхэм я благъэ лъэпкъхэм — абазэхэмрэ азгъейхэмрэ, адыгэхэм ягъусэу зауэм и гуауэмрэ хэкум ихуныгъэмрэ дэзыгуэшахэр.




#Article 304: ПсыIэрышэ (216 words)


ПсыIэрышэ — IэрыщIу ящIа псы артериэ, хы марштрутхэр хагъэщIын щхьа ерэ псым и кIуэкIэр яхъуэжын щхьа яухуауэ. 

ПсыIэрышэхэр къызэрагъэсэбэпхэм елътауэ, ахэр зэхадзхэр. 

Ижьыжь лъандэрэ хадэхэкIхэм щхьа мелиарациэ псыIэрышэхэр ящI, ар аткIэ еугуэш ирригционэкIэрэ (псыIэ щIын) дренажнэкIэрэ (гъэгъушын). Ирригационнэ ПсыIэрышэхэр псыхэр гъушыпIэ щIыпIэхэм яшэ, дренажнэ псыIэрышэхэр псыIэ здэкуэд щIыпIэхэм псыр ираш. 

Псышэ псыIэрышэхэр цIыху гъушыпIэ щIыпIэхэм щыпсэухуам псы ирафыныр иррагъакIуэр. 

Энергетикэ псыIэрышэхэрмкIэ псым ежэххэм псы къыхашри, ГЭС-хэм хуашэхэр. 

Кхъухь зекIуэпIэ псыIэрышэхэр — псы къабзэкIэрэ шуугъэкIэрэ еугуэш. Абыхэм псыхэр, псыхъурейхэр, хыхэр е хышхуэхэр зэпащIэхэр икIи абыхэм кхъухьжьей цIыкIум щыщIэдзауэ кхъухьшхуэхэм нэс къыщакIухьыфын хуэдэу ящI. 

Хыхэмрэ хышхуэхэмрэ зэпызыщI псыIэрышэхэр яугуэш IухакIэрэ шлузэкIэрэ.  

Iуха псыIэрышэхэм зэпащIэ псылъитI зи уровен зэхуэдэхэр. Апхудэ псыIэрышэхэщ псалъэм папщIэ Суец е Коринф псыIэрышэхэр. 

Шлузэ псыIэрышэхэм зэпащIэ псылъитI зи уровен зэхуэмыдэхэр. Апхудэ псыIэрышэхэм нэхъ цIэрыIуэхэщ Панамэ псыIэрышэмрэ Кил псыIэрышэмрэ. 

Псыхэр зэпызыщIЭ псыIэрышэхэр яугуэш — транзитнэкIэ (псылъэ куэд зэпыщIэ), псы угуэшкIэ (пситIым я бассейнхэр зэпещIэ), зэпызыщIэхэкIэ (псыхэр ину зызужа центрхэм хуашэ), къыракIуэкIкIэрэ (псыгъхэр ерэ быркъуэшыкъуэ пIэхэр къыракIухьэкI). 

ПсыIэрышэхэм я формэхэр зэмылIэужыгъуэ Iэджэуи щытынкIэ хъунущ. Ауэ иджы ящI псыIэрышэхэм нэхъ къагъэсэбэпыр трапециэ е полиогонал щытыкIэхэр, кхъухьхэр нэхъ тыншу щызекIуэнхэ щхьа. 
Абыхэм нэмыщI псыIэрышэхэр щащIкIэ нэхъ къагъэсэбэпхэм ящыщхэщ плIимэ, ныкъуэхъурей, параболэ формэхэр. 
 

ПсыIэрышэхэр щащIкIэ абыхэм ахэр нэхъыфIу ягъэлэжьэн щхьа тещIыхьыгъуэ куэд тращIыхь. А тращIыхьхэр гупищкIэ бгуэш хъунущ. 

ПсыIэрышэхэр ижь лъандэрэ къызэрагъэсэбэпым щхьа, искусствэм абы епхауэ сурэт ящIа куэд щыIэщ. 
 

 




#Article 305: Тафэ (196 words)


 
 
Тафэ (, ) — псымрэ жьымрэ я Iерозиэм къагъэхъуауэ, хы Iуфэм ерэ дэтхэ нэгъуэщI псылъэ Iуфэми Iулъ щIы захуэ. 

Тафэ Iуфэм Iулъым елъытауэ, ахэр яугуэш пшахъуэ, зэхэпща е мывэкIэщхъ тафэкIэ. 

Иныкъуэм деж гуп хэхауэ ябж къалэм IэрыщIу дащIыхьа тафэхэр. Абыхэм я нэхъыбапIэм дыгъэ зебгъэу фIэкIа зыщыбгъэпскI хъунукъым. 

ЦIыхухэм тафэхэр и нэхъыбэм зыщагъэпсэхун, зыщагъэпскIын, дыгъэ зрагъэун щхьэщ къыщІагъэсэбэпыр. Абыхэм щхьэ иныкъуэ тафэ Iуфэхэм деж жьауэхэр, гъуэлъыпIэ цIыкIухэр е нэмыщI гуэрхэр ягъэувхэр. Апхуэдэ тафэхэм «яухуакIэ» йоджэ, апхуэдэ тыншыпIэ тафэм имыIэм «ямыухуауэ» йоджэ. Иныкъуэ «яухуа тафэхэм», хъумапIэ станцрэ япэ дэIэпыкъугъуэ пунктрэ яIэщ. 

Тафэхэм цIыху куэд зэрыщызэхуэсым  щхьэ, абыхэм унафэ трагъэхьэ тафэр къабзэу щагъэтыну. Абы къыхэкIыу тафэр къабзэу щагъэтын щхьэ, иныкъуэ тафэхэм зыбгъэпсэхуну ущыдыхьэм деж ахъшэ ептын хуейщ. 

Абыхэм нэмыщI тафэ Iуфэхэм деж псыр зэры чэнджым щхьэ, абдежхэм деж Iэщхэр псы ирагъэфэну Iуахуэ, щыгъын щажьыщI ерэ икIи нэгъуэщI гуэрхэр щащIэ. 

Спортым епхауэ, тафэхэм деж щрагъэкIуэкIхэр — тафэ волейбол, тафэ футбол, тафэ гандбол икIи нэгъуэщI джэгу къом. 

Езы-езыуэ къэхъуа тафэхэм Iуфэ зыIулъхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ яIэщ. Тафэхэм деж псыр чэндж зэрыхъум щхьэ, псым и къарур абдежхэм деж мащIэ мэхъури, Iуфэм Iулъхэр IуригъэлъэсыкIкъым. 

Абы къыхэкIыуи тафэ Iуфэхэм пэгъунэгъуу пшахъуэ е мывэкIэщхъ ипшыну ядэкъым. ЦIыхухэми тафэхэр яхъумэн щхьэ, абыхэм я Iуфэхэм деж мол IуащIыхь. 

 

 

 




#Article 306: КIуэцI хы (121 words)


КIуэцI хы — зы кэралым фIэкI и унафэ щIэмыт хы, абы и псылъэу хъуар зэрыхуейм хуэдэу къигъэсэбэпу. Апхуэдэ кIуэцI хы зиIэ къэралхэр хуитщ, я псылъэм хуеймэ нэгъуэщI къэралхэм я кхъухьэхэм хуиту къыщрагъэкIухьыну, хумеймэ ар пэубыдыну. Псалъэм папщIэ Урысейм и кIуэцI хыуэ убж хъунущ Хы Хужьыр,  Тыркум Мрамэр Хыр

ЛЗО-м и Конвенциэ 1982 гъэм ятхам «кIуэцI хы» гурыIуэгъуэ иткъым. А псалъэм ипIэкIэ абы къыщагъэсэбэп «зэхуэщIа» е «ныкъуэзэхэщIа» гурыIуэгъуэхэр. 

Зы къэралым и унафэм щIэт хыхэм нэмыщI, кIуэцI хы гурыIуэгъуэм икIи иныкъуэм деж хагъахьэр зы материкым и кIуэцI ит хыхэр. 

Псом нэхърэ нэхъыбэ кIуэцI хы зиIэр Индонезиэщ. Абы и хы тIыгу зэхуакум дэт хыхэм я нэхъыбэм а къэралым и зы унафэр зыщIэтыр, ауэ хы абы хы ижь идахэм къазэрыхэкI, адрей къэралхэм я кхъухэхэм къыщакIухьыну хуитщ.




#Article 307: ШоджэнцIыкIу Iэсхьэд и къуэ Алий (397 words)


ЩоджэнцІыкІу Iэсхьэд и къуэ Алий — тхакIуэ, адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтІылъа, зи лъэпкъ културэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа усакIуэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым пщIэ зэхуащIа тхакIуэшхуэ.. 

ЩоджэнцІыкІу Алий 1900 гъэм Бэхъсэн къедзыгъуэм щыщ Къушмэзыкъуей къуажэм ( иджы Бэхъсэн къалэм хохьэ), мэкъумэшыщIэ бынунагъуэшхуэм къыщалъхуащ. Алий литературэр фІыуэ илъагъунымкІэ мыхьэнэшхуэ иІащ и адэшхуэ Пщыкъан щІалэ цІыкІур дэнэ кІуэми здишэу, хъыбархэм, таурыхъхэм, уэрэдхэм щІигъэдэІуу зэрыщытам. Адэшхуэм и фІыгъэкІэ ар пасэ дыдэу и лъэпкъ ІуэрыІуатэм пыщІа мэхъу. 

Алий агитационнэ-гупышхуэ лэжьыгъэ ирегъэкІуэкІ. Баку щыІэ политикэ ударнэ курсым щІотІысхьэ. Ар къиуха нэужькІэ, Дагъыстэным щолажьэ. Сымаджэ мэхъури Къэбэрдейм къегъэзэж.

УсакІуэм и япэ поемэщ 1927 гъэм итха Хамэ щІыпІэм жыхуиІэр. Поемэр дунейм къытехьакъым и щхьэусыгъуэри белджылыкъым. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкІэ, ар теухуащ Хэкум икІыжа адыгэхэм Тыркумрэ Хьэрып къэралхэмрэ щателъ хьэзабырщ, щашэч тхьэмыщкІагъэрщ, я Адэ хэкум къызэрыхуэпабгъэрщ.

ЩоджэнцІыкІум и тхыгъэ нэхъыфІхэм ящыщ зыщ 1928 гъэм итха  Мадинэ поемэр. ИужькІэ усакІуэм и Іэдакъэ къыщІэкІащ ЩІымахуэ жэщ (1929 гъ.), Тембот и дыгъуасэхэр (1933 гъ.), Партизан Жамбот (1934 гъ.) поемэ хьэлэмэтхэмрэ Хьэжыгъэ пут закъуэ  (1931гъ.), Кхъужьей щІагъым (1933 гъ.) тепсэлъыхьыгъуэ гъуэзэджэхэмрэ. Мы тхыгъэ псори зытеухуар гъащІэжь блэкІарщ. Абыхэм ІупщІу ди нэгу къыщІагъэувэж адыгэ мэкъумэшыщІэм и псэукІар, и щхьэхуитыныгъэм щІэбэну цІыхубэм иригъэкІуэкІа бэнэныгъэ хьэлъэр, гугъуехь-бэлыхь мыухыр.

ЗэфІэкI ин зиІэ хъуа усакІуэр  литературэ-IэщIагъэ лэжьыгъэм дехьэх, 1936 гъэм Налшык къалэм къоІэпхъуэ, Къэбэрдей-Балъкъэр ТхакІуэхэм я зэгуэтым и унэфэщI нэхъыщхьэ секретару лажьэу щІедзэ, икІи и гъащІэри игущІэри литературэ лэжьыгъэм хуеунэтІ. И лъэпкъэгъухэм къехъулІа щхьэхуит псэукІэр, гъащІэр ІупщIу къыхощ Хьэсет цІыкІу, Верховнэ Советым, СегъэгуфІэ махуэщІэм, Си махуитІ гъащІэ усэхэм. 

ТхакІуэм нимытхысу къэна поэмэхэм ящыщщ Сохъуахъур (1936 гъ.), Дыщэ нэпсейхэр (1937 гъ.), Къызбрун (1938 гъ.) жыхуиІэхэр.
ЩоджэнцІыкІу Али и гупсысэм и кууагъ-лъагагъымрэ и тхакIуэ Іэзагъэмрэ псом хуэмыдэу зыгъэбелджылыр Къэмботрэ Лацэрэ романымрэ Мадинэ поемэмрэщ.

Езы ЩоджэнцIыкІум зэрыжиІэгъащи, абы и тхыгъэхэм зыужьыныгъэрэ Іэзагърэ халъагъуэмэ, ар зи фIыщІэр япэрауэ, адыгэ ІуэрыІуатэрщ, етІуанэрауэ, А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, А.М. Горькэм, Т.Г.Шевченко, А.Н.Некрасов сымэ, нэгъуэщІхэми я тхыгъэхэрщ. 

Абыхэм нэмыщI Али куэду урыс тхакIуэхэм я тхыгъэхэр адыгэбзэкIэ зэридзэкIыурэ ищIт, адыгэбзэкIэ адыгэ цIыхухэр абыхэм еджэфынхэ щхьа. 

Ди республикэр илъэс тІощІ щрикъум ирихьэлІэу ЩоджэнцІыкІум 1941 гъэм етх Нырес си псалъэр уи деж жыхуиІэ и иужьрей поемэр — и лъэпкъым тхыдэ гъуэгуанэ икІуар, лІэщІыгъуэ кІыфІым къыхэкІыу ар гъащІэщІэм, социал псэукІэщІэм зэрыхуэкІар къыщигъэлъэгъуэжар.

Поэмэм къыдэкІуэу, а зэманым Алий усэ зыбжанэ етх, совет цІыхухэр бэнэныгъэ гуащІэм къыхуриджэу,гушхуэныгъэ яхилъхьэу. Ауэ ЩоджэнцІыкІур абыкІи арэзы мыхъуу, 1941 гъэм сентябрым и 15-м Хэку зауэшхуэм макІуэ, цІыхубэм и щхьэхуитыныгъэр ІэщэкІэ ихъумэжыну. Куэд дыдэ дэмыкIыуи ар зэрымыщIэкIэ гъэр мэхъури, а гъэм ноябрым и 29-м Бобруйск къалэм пэгъунэгъуу щыІэ немыцэ концлагерым усакІуэр йолІыхь.

 

 
 




#Article 308: Баренц Хы (382 words)


 

Баренц Хы (, ,  1853 гъэ хухъу Мурманское море) — Урысеймрэ Норуегэмрэ я ишхъэрэ Iуфэм деж Iулъ, Арктикэ хышхуэм и кIэух хы. Хыр Еуропэм и ишхъэрэ Iуфэмрэ Шпицберген, Франц-Иосиф и щIы, ЩIыщIэ архипелагхэмрэ я зэхуакум дэлъщ. И инагъыр 1 424 000 км² мэхъу, и кууагъ нэхъ инхэр 600 метрэм нос. Хым и ипшэ-къухьэпIэ Iыхьэр щIымахуэм щтыкъым, Ишхъэрэ-Атлантикэ уэрым и фIыгъэкIэ. И ипшэ-къуэкIыпIэ Iыхьэр Хы Печорэ и цIэу къыхагъэщхьэхукIащ. Баренц хым мыхьэнэшхуэ иIэщ кхъухь транспорт зекIуэхэмкIэрэ бдзэжеящэмкIэрэ. 

 
Баренц хым и Iуфэм деж ижь лъандэрэ саамэ лъэпкъыр Iусщ. Мыдрей лъэпкъхэр (нэхъыщхьэу викингхэмрэ, урысхэмрэ) Iуфэм деж, зэрабжымкIэ къэтIысын щыщIадзар XI лъэхъэнэм щыщIэдзауэщ. Япэм щыгъуэ урыс документхэм хыр цIэ Iэджэуи иратхэт. 1853 гъэ хухъу хым нэхъыщхьэу зэрыреджэтэр Мурманск хыкIэт. 

Хыр ухуауэ къаплъыхьын щыщIадзар XIX лъэхъэнэм икухэращ. XX лъэхъэнэм и щIэдзапIэм хым теухуауэ япэ тхылъхэр къыдагъэкIын щIадзащ. 

Баренц хыр — Атлантикэм и гъунэм деж Iулъ, Арктикэ хышхуэм и къуэкIыпIэ псылъэщ. 

КъухьэпIэмкIэ и гъунэгъущ — Норуегэ хыр, ипшэкIэ — Хы хужьыр, къуэкIыпIэмкIэ — Хы Карскыр, ишхъэрэкIэ — Арктикэ хышхуэр. Хым и ипшэ-къуэкIыпIэмкIэ гъэза Iыхьэм Хы ПечорэкIэ ироджэ.  

Хым и ипшэ-къухьэпIэ Iыхьэр нэхъыбэу фиорд джабэ Iуфэу щытщ. И ипшэ-къуэкIыпIэ Iуфэхэр нэхъ захуэу щытхэщ. 

Баренц хым тIыгу мащIэщ иIэр. ТIыгухэм нэхъ ин дыдэр — Колгуев тIыгуращ. Ауэ хым тIыгу мащIэ хэтми, ар архипелаг инхэм къаухъуреихь. 

Хым хэлъадэ псыхэм ящыщу нэхъ инхэхэщ — Печорэрэ Индигэрэ. 

Хым и псыщхьэ уэрхэр сыхьэт чым пэгъэзауэ мэкIырахъуэ. Абы и гидросистемэм зэрыщыту епхащ Атлантикэм къикI уэр хуабэ Нордкапым. 

Хыр адрей псылъэхэм ину епхащ, абы илъэсым псы хэщIым хуэдиз дыдэ къыхохъуэж. Псом нэхърэ нэхъыбэ псы хым къехь хуабэ Нордкап уэрым. 

Псыщхьэм и шууагъыр, щIыпIэ щIыпIэкIэ зэхедз, псалъэм папщIэ ипшэ-къухьэпIЭ лъэныкъуэмкIэ хым и шууагъыр 34,7—35,0‰ мэхъу, ишхъэрэкIэ ар  32,0—33,0 ‰ нэсщ здынэсыр. 

Баренц хыр икъукIэ къулейщ бдзэжей зэмылIэужыгъуэхэмкIэ, къэкIыгъэ псэущхтэ планктонхэмрэкIэ бентосорымкIэ. Туленхэм хым щыкIэлъплъ. Iуфэхэм деж Iузу бзу бэзэрхэр Iутхэщ. Хы щIагъым дэнкIи щылъхэщ зэмылIэужыгъэ мастафэ псэущхьэхэр, абыхэм ящыщу нэхъыбэхэщ хы цыжьбанэхэмрэ хы вагъуэхэмрэ. 

Баренц хым мыхьэнэшхуэ иIэщ Урысеймрэ Норуегэмрэ ямызакъуэу иджыри къэрал къомым. Псом нэхъ нэхъапэу хым нэхъ пщIэшхуэ иIэщ бдзэжеящэ Iуэхугъэмрэ минерал къыщIах мывэхэмрэ. Аы нэмыщI хым кIуэцIырокI ишхъэрэ къэралхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ хы гъуэгу Урысейм и ишхъэрэ портхэмрэ еуропэ къэралхэм я портхэмрэ зэпащIэу. 

Абыхэм нэмыщI Баренц хым Урысеймрэ Норуегэмрэ я хыдзэхэмрэ псыщIагъ кхъухьхэмрэ хыр къаухъуреихьахэу къаплъыхьхэу щытщ. 

Баренц хы Iуфэм мыхьэнэшхуэ зиIэ къалэ порт куэд Iутщ, абыхэм нэхъ нэхъыщхьэхэу къыхабгъэщ хъунущ мыхэр: 

Урысейм

Норуегэм 

 

 

 
 




#Article 309: Агулас (144 words)


 

Къуапэ Агулас (, ) — Африкэм и ипшэ дыдэ кIэух джабэ къуапэ. И лъагагъыр 140 метрэ мэхъу, джабэм и гуэхупIэ дыдэм деж маяк тетщ. Къуапэм ипшэ-къухьэпIэ лъэныкъуэкIэ 155 километрэкIэ укъыбгъуэдэкIым Къуапэ ГугъэфI щылъщ. Агулас къуапэр Атлантикэрэ Индиэ хышхуэмрэ я гуэшыпIэ пIэуэ ябж. 

Къуапэ ГугъэфI щыщIэдзауэ Агулас нэс, пшэхъуэ чэнджу щытщ хыжьэ Аглоабайэр. Ауэ Iуфэр чэнджыми къуапэм деж кхъухь куэд щIилъэфащ, Индиэ Хышхуэм къикIыу Атлантикэм хэлъадэ Агулас уэрым. 

Къуапэм и цIэр къыхэкIащ португалыбзэ псалъэ L’Agulhas ( — мастэ). Апхуэдэу португал хырысхэр къуапэм еджэн щыщIадзар, а пIэм деж компас магнит мастэр, а щIыпIэм щыIэ магнит аномалиэм къызэрырихукIырат. 

Къуапэ Iуфэм деж къыщыхъу уэрпхэр, дунейм нэхъ ин дыдэ уэрпхэрауэ ябж. Абыхэм я лъэгыгъыр 40 метрэм щыдэкIуейхэ къохъу. Хы Iуфэр къуапэм деж зэры чэнджым къыхэкIыу, а уэрпхэр нэхъри нэхъ щынагъуэ мэхъухэр, хы Iуфэм къыIуа иуж. Кхъухь куэд къуапэ Iуфэм деж зэрыщIилъэфэм щхьа, 1848 гъэм къуапэ гуэхупIэ дыдэм деж маяк IуащIыхьауэ щтащ. 

 

 
 




#Article 310: Къуапэ ГугъэфI (134 words)


 

Къуапэ ГугъэфI (, , , ) — дунейм и нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщ къуапэ. Ипшэ Африкэ Республикэм хиубыдэ Кап тIыгуныкъуэ и кIэух къуапэ. 

Къуапэр Африкэм и ипшэ дыдэ кIэух къапэу щымытми (ипшэ кIэух къуапэр Агулас къуапэращ), ауэ Африкэм и Iуфэр мыбдежым дежщ япэу къуэкIыпIэмкIэ зыгъэзэн щыщIедзэр, Атлантикэм къыхэкIыуи Индиэ хышхуэм кхъухьхэми хэхьэн щыщIадзэр. 

Къуапэр Африкэм и ипшэ-къухьэпIэ кIэух пIэщ. Ар къыхигъэщу къуапэ IухьэпIэм деж Iутщ монумент, уздэщыт пIэм и координатхэр уигъэлъагъуу. ГугъэфI къуапэм тIэкIу нэхъ ишхъэрэу пэщылъщ Кейп-Пойнт къуапэ. А къуапэращ маяк «Къуапэ ГугъэфIыр» зытетыр. Ар апхуэдэу щыщытыр, Къуапэ ГугъэфIыр нэхъ япэу щылъми, кхъухьхэм Кейп-Пойнт къуапэм дежщ къекIуэкIын щыщIадзэр. 

Кейп-Пойнт къуапэмкIэ долъадэ ИндиэХышхуэм къикI хуабэ уэрыр. Абы къыхэкIыуи Кейп-Пойнт къуапэм деж псым и температурэр нэхъ инщ, къуапэ ГугъэфI зи Iуфэ щIыIэ Бенгал уэр зыблэжым деж нэхъ. 

Абыхэм нэмыщI къуапэм епхащ Лъатэ Голэнд теухуа легендэр.  

 

 

 

 
 




#Article 311: КІыщокъуэ Пщымахуэ и къуэ Алим (438 words)


КІыщокъуэ Пщымахуэ и къуэ Алим — адыгэ тхакIуэ, усакIуэ. КъБАССР-м и лъэпкъ тхакIуэ. Социал лэжьыгъэм и лIыхъужь.

КІыщокъуэ Алим 1914 гъэм Щхьэлыкъуэ къуажэм къыщалъхуащ.

Япэ щІыкІэ КІыщокъуэр я къуажэ пэщІэдзэ еджапIэр, итІанэ Бэхъсэн куей мэкъумэш ІуэхущІапІэхэм щыхуагъэхьэзыр еджапIэр, иужькІэ Орджоникидзе къалэм дэт педагогикэ институтым щеджахэщ.

КІыщокъуэм пасэу щІидзащ усэхэр итхын. Езым къызэриІуэтэжымкІэ, ар тохуэ 1924 гъэм. Усэ тхыным и гур пасэу къызэрыхуэушами, ар усакІуэ зэрыхъуами зыкъомкІэ я фІыщІэ хэлъщ абы и адэ-анэхэмрэ ар Бэхъсэн мэкъумэш ІуэхущІапІэхэм щыхуагъэхьэзыр еджапIэм а зэманым щезыгъэджа ЩоджэнцІыкІу Алийрэщ. 

Алим усакІуэ гъуэгум гъазэ имыIэу теувауэ къыщилъытэжыр 1934 гъэрщ. КІыщокъуэм и усэхэмрэ поемэхэмрэ зэрыт Бгы лъапэхэм деж и япэ тхылъыр 1941 гъэм къыдэкІащ. А гъэм Плъыжь дзэм хыхьащ икІи бадзэуэгъуэ мазэм ар Хэку зауэшхуэм кІуащ. Ипэ махуэхэм щыщІэдзауэ а зауэр иухыху, КІыщокъуэр яхэтащ ди Хэкур бийм щызыхъумэхэм. Зэрихьа лІыхъужьгъэм папщІэ Алим къратащ орденрэ медалу зыбжанэ. Зауэ нэужьым КІыщокъуэ Алим ІэнатІэ гугъу зыбжанэм пэрытащ. Ар лэжьащ КъБАССР-м щІэныгъэ ІуэхухэмкІэ министру, КПСС-м и КъБАССР-м и обкомым и секретару, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Министрхэм я Советым и унэфэщIхэмм и къуэдзэу, ди тхакІуэхэм я Зэгуэтыныгъэм и тхьэмадащхьэм и унафэщІу, РСФСР-м и ТхакІуэхэм я Зэгуэтыныгъэм и тхьэмэдащхьэм и секретару, СССР-м и ТхакІуэхэм я Зэгуэтыныгъэм и тхьэмэдащхьэм и секретару, СССР-м и Литературэ фондым и техьэпIэм и унафэщІу. КІыщокъуэр зыбжанэрэ СССР-мрэ Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-мрэ я Нэхъыщхьэ Зэхуэсым я депутату хэтащ. Ар делегату щытащ Совет тхакІуэхэм я ЕтІуанэ-Еянэ Зэгуэт-псо зэхуэсхэм. 

ГъащІэм и Іуэхугъуэ куэд къызэщІаубыдэ КІыщокъуэм и тхыгъэхэм. Ахэр теухуащ лъэпкъ тхыдэмрэ псэукІэщІэмрэ, цІыхугъэ лъагэмрэ лэжьыгъэ хьэлэлымрэ, къуэшыгъэмрэ зэныбжьэгъуныгъэмрэ, мамырыгъэр хъумэнымрэ зауэ щІэгъэстхэр сэтей къэщІынымрэ икІи нэгъуэщІ Іуэхугъуэхэми. Абы щыхьэт тохъуэ КІыщокъуэм и тхылъ зыбжанэ. Куууэ икІи гурыхьу щызэпкъырыхащ ди лъэхъэнэм хапІыкІ гуащІафІэм и гурыщІэ къабзэр Партыр ди пашэу, Мывэ хуабэ, Я дамэпкъ зэтауэ, Жьэгу пащхьэ мафІэ усэ сборникхэмрэ Хъуэпсэгъуэ нур, Мазэ ныкъуэ щхъуантІэ романхэмрэ. УсакІуэм итхащ сабийхэмрэ балигъхэмрэ папщІэ поемэ пщыкІутІ хуэдиз. Сабийхэр дихьэхыу йоджэ Елбэздыкъуэ, Бажэ пшынэ, Бгы собранэ жыхуиIэ тхыгъэхэм. Балигъхэм ятеухуа поемэхэм я нэхъыфІхэм ящыщщ Бгы лъапэхэм деж, Бдзэжьеящэм ипхъу, Адэ, Колхоз шыгъажэм, Тисей, Зэшиблымрэ зы псыкъуиймрэ ятеухуа Индийскэ поэмэ жыхуиIэхэр.

КІыщокъуэ Алим и тхыгъэхэр адыгэбзэкІи урысыбзэкІи зыбжанэрэ Налшыкрэ Мэзкуурэ къыщыдэкІащ, лъэпкъхэм я бзэкІи - азербайджаныбзэкІэ, лакыбзэкІэ, латышыбзэкІэ, хуэхулеибзэкІэ, эстоныбзэкІэ, молдаваныбзэкІэ къыдэкІащ. Абы иІэщ хамэ къэралыбзэхэмкІи - инджылыбзэкІэ, урымыбзэкІэ, фрэнджызыбзэкІэ, полакыбзэкІэ, чехыбзэкІэ, хьэрыпыбзэкІэ къыдэкІа тхыгъэхэр. Ар щыхьэт тохъуэ КІыщокъуэ Алим адыгэ литературэмрэ адрей лъэпкъхэм къыхуащІ гулъытэм, хуащІ пщІэм. 

И литературэ зэфIэкIым и инагъкIи, абы къызэщIиубыдэ IуэхугъуэхэмкIи, бгъэдэлъа IэзагъымкIи КIыщокъуэр ди къэралым и усакIуэ пажэхэм ящыщу щытащ. Лъэпкъым и къуэ щэджащэ КIыщокъуэ Алим 2001 гъэм щIышылэм и 29-м дунейм ехыжащ и ныбжьыр илъэс 87-м иту. И уэсятым ипкъ иткIэ абы и хьэдэр щыщIалъхьэжащ и Щхьэлыкъуэ къуажэ. Нобэ езыр къытхэмытыжми, КIыщокъуэ Алим и тхыгъэфIхэмкIэ къыхэнащ илъэс куэдкIэ хьэлэлу зыхуэлэжьа адыгэ литературэм, лъэпкъ щэнхабзэм. 

 
 




#Article 312: Тхьэ (362 words)


Тхьэ — хьэршыр къэзыгъэщIа, дунейм тету хъаур къэзыгъэхъуа, дэнэ сыт къэхъуми, къэхъуами, къэхъунуми зи IэмыщIэ илъ.   

Авраам динхэм (Ислъам, Иудаизм, Чыристэн) — Тхьэр зыуэ, дуней псор зи IэмыщIэ илъу къалъытэр. 

Дин куэдым Тхьэр зэрыщыту ягугъэр, сурэту ящI. Ауэ Ислъамымрэ Иудаизмымрэ тэбу телъщ Тхьэр зыуи зыщIыпIи къэбгъэлъагъуэ мыхъухэну. 

Ислъам диным Тхьэм и цIэр Аллыхьщ. Диным къызэриIуатэмкIэ Аллыхьым и щытыкIэр, къигъэхъухэр цIыхухэм зэри къагурыIуэнукъым. Аллыхьым и закъуэщ цIыхухэм пщIэ зэхуащIу щытын хуейр. 

Ислъамым Аллыхьым цIэуэ 99 иIэщ, а цIэхэм Аллыхьым и щэнхэр къыдгурагъаIуэу щытщ. 

Иудаизмыр япэу монотеизм къежа динхэм ящыщщ. Иудаизм дин тхылъ Торэр иужьым зэхъуэкIа гуэрхэр иIэу Библиэм иратхэжауэ щытащ. Иудаизмым Тхьэм цIэуэ 72 щиIэщ. 

Чыристэн динымкIэ Ислъамыми Иудаизмыми хуэдэу, къеIуатэр Тхьэм щIэдзапIи кIэухи имыIэу. Ар дэни щыIэщ, псори зыщIэщ, псори зыхузыфIэкIщ, псори къэзыгъэхъуащ. тхьэр икIи пагъакIуэр псалъэ ФIыгъэ Дэхагъэ гурыIуэгъуэхэм. Ауэ Чыристэн диным мыдрей динхэм елътауэ Троицэр я фIэщ мэхъу. Ахэм къалъытэр Тхьэм напищ иIэу — Тхьэ-адэ, Тхьэ-къуэ, Нэху-псэ. 

Чыристэн диныр куэду еугуэш, дэтхэнэ гуэшыгъуэми Тхьэр къызэралъытэр тIэкIу зэщхьэщыдзауэ щытщ. 

Буддизмым Тхьэ гурыIуэгъуэу къагъэсэбэпкъым. А диным щIэтхэм япэу цIыхум и зэфIэкIыныгъуэхэращ ирагъэшыр. Буддэ Тхьэр щымыIэу къиIутэтэу къаIуэтэж, ауэ буддизмыр къыщежа лъэхъэнэм щыгъуэ ахэм къалъытэт дунейр псор зы Абсолутым и IэмыщIэм илъу. ИкIи къыздэс буддэхэм Тхьэ псалъэм пагъув Абсолут гурыIуэгъуэр. 

Сикхэм зы Тхьэ закъуэр я фIэщ мэхъу, абыхэм Тхьэр къалъытэр зэикI узлъэмыIэсыну. ДинымкIэ Тхьэм и цIэ дыдэр зыми ящIэкъым. Абыхэм зэралъытэмкIэ Тхьэм и зэкъуащ дунейр къыщигъэщIам и мыхьэныр зыщIэжыр. ЗэралъытэмкIи Тхьэр зыри зыкIэлъихукъым икIи зыми зыри ятрилъхьэкъым, Тхьэм ауэ лъагъунынгъэ, гуапэгъэхэр къыбгъуэдокI. 

Хиндуизмым Тхьэ куэд яIэми, абы къудамэ гуэрхэр иIэщ зы Тхьэм тепсэлъыхьхэу. А диным абы ироджэ ИшварэкIэ. 

Иджырей зэманым Тхьэр зи фIэщ мыхъухэр куэд къэхъуащ. Абыхэм иныкъуэхэм Тхьэншэ дыдэу забжкъым. Абы къыхэкIыуи апхуэдэ цIыхухэр гупищ нэхъыщхьэу яугуэшхэр — атеизм, агностизм, игностизм. Теодор Дранж зэритхамкIэ абыхэм къалъытэхэр мыпахуэдэу птхы хъунухэщ. 

Атеист: «Сэ Тхьэр щыIэу си фIэщ хъукъым»  
Агностик: «Сэ Тхьэр щыIэрэ щымыIэрэ сщIэкъым» 
Игностик: «Сэ къызгурыIуэкъым Тхьэ щыжыфIэкIэ, а псалъэм къивгъэкIыр». 

Атестхэм ялъытэр дунейр Тхьэм къимыгъэщIауэ икIи Тхьэр щымыIэу жаIэ. Абыхэм зэрыжаIэмкIэ Дунейр езы-езыуэ къэхъуауэращ. 

Ангностикхэм Тхьэр я фIэщ хъууи мыхъууи щыткъым. Абыхэм ялъытэр тхьэр щыIэрэ щымыIэрэ цIыхум псэуху зэри къыхуэмыщIэну. 

Игностикхэм къалъытэр Тхьэр щыIэрэ щымыIэрэ къытхуэмыщIэну. Абыхэм зэралъытэмкIэ Тхьэ гурыIуэгъуэм къикIыр нэхъ гъэхуауэ жыIын хуейщ, ар зэрыщыIэр уи фIэщ пщIынрэ умыщIынрэ япэ. 




#Article 313: Бофорт Хы (289 words)


 

Бофорт Хы (, ) — Ишхъэрэ Америкэм и ишхъэрэ-къухьэпIэ Iуфэм Iулъ, Арктикэ Хышхуэм хиубыдэ хы. 

 
Хыр Ишхъэрэ Америкэ и ишхъэрэ Iуфэм Iулъщ, АШЗ-м и штат Аласкэрэ Канадэм и щIыпIэ Ишхъэрэ-КъухьэпIэмрэ Йуконымрэ я зэхуакум деж. Хым и къуэкIыпIэ лъэнукъуэмкIэ къыбгъэдохьэр Канадэ Арктикэ архипелагым и къухьэпIэ Iыхьэр. Хым и цIэр фIищащ 1826 гъэм инджылыз поляр лъыхъуакIуэ Джон Франклин, гидрограф Френсис Бофорт и фэеплъу. 

Хым и инагъыр — 476 000 км² мэхъу, и кууагъ нэхъ иныр 4 683 метрэм нос, кууагъ курытыр 1 004 метрэ мэхъу. 

Хым и шууагъыр 28 — 32 промилхэм нос, и температурэр щIымахуэм 0°С тетщ, гъэмахуэм +4°С нэс фIэкI дэкIуейкъым. Хым и псыщхьэм и нэхъыбапIэр илъэс псом мылм зэщIищтауэ щытщ. Iуфэм 50-100 километрэкIэ Iулъ псы тIэкIуращ гъэмахуэм къэвыжыфыр. 

АШЗ-мрэ Канадэмрэ я гъунэ зэхуакум дэлъ хы Iыхьэм щхьа къэралитIыр куэд щIауэ зоныкъуэкъухэр, абы щIэлъ дагъэр я IэмыщIэ илъын щхьа. 

Хым хэлъадэ псыхэм нэхъ ин дыдэр Маккензи псыращ, ар хым щыхэлъадэ пIэм деж хыжьэ бгъуэшхуэ къегъэхъу, тIыгу шыкъуей куэд къыхэщу. А псым и фэеплъу, хыжьэми Маккензи и цIэщ. Илъэс къэс Маккензи хым къихехьэр миллиуан 15-м щIигъу, зэхэлъэлъа материалхэр. Абы нэмыщI хым халъадэ псыхэм нэхъ инхэщ Андерсон, Кугалук, Конгакут, Хулахулэ, Сагаварникток, Икпикпук икIи нэгъуэщIхэри. 

Абыхэм нэмыщI хы Iуфэм деж, хылъэ Iэджи Iутщ. Хым и уэрхэм циклон къекIырэхъуэкIхэр къагъэхъухэр. А циклонхэм мыхьэнэшхуэ яIэщ а щIыпIэм. 

Хым и нэхъыщхьэ ресурсу щытыр дагъэ фэтыджэн, шелфым телъыращ. Япэу хыр къыщаплъыхьар 1960 гъэхэращ, япэ дагъэщIэху платформэр 1986 гъэм тращIыхьащ. 

Хыр, Амундсэн хыжьэм игъусэу и цIэджэгъу хы экосистемэм хохьэр. Хым къызэраплъыхьамкIэ 70 щIигъу фитопланктон зэмылIэужыгъуэхэр хэсщ, ауэ абыхэм я бжыгъэр куэд хъукъым. Абыхэм нэмыщI хым хэсхэщ 80 щIигъу зооплактон зэмылIэужыгъуэхэр. 

Хым Iуэхугъэ куэд зэрырамыгъэкIэкIым и фIыгъэкIэ, абы куэду хэсхэщ джейхэр, белугэхэр. Хы Iуфэм гъэмахуэм Iузу Iусхэщ бэбыщхэр, къазхэр икIи нэгъуэщI къуалэбзухэр. Хым мыл зэтелъ Iыхьхэм мыщэхужьхэм къыщакIухь.  

 
 
 




#Article 314: КъуэкIыпIэ-Сыбыр Хы (362 words)


 

КъуэкIыпIэ-Сыбыр Хы (, ) — Урысейм и ишхъэрэ Iуфэм деж Iулъ, Арктикэ Хышхуэм и кIэух хы. Хыр Новосибирск тIыгухэмрэ Врангел тIыгумрэ я зэхуакум дэлъщ. 
 
Юлий Шокалский и лъэIум къыхэкIыу, Урысей хэкумэтх зэхуэсым хым и цIэр фIищащ 1935 гъэм, а гъэ дыдэми къэралым а цIэр хым триубыдащ. XX лъэхъэнэр къихьэх хым иреджэу щтащ ИндигиркэкIэ е КолымакIэ. 

 
Хым и инагъыр 944 600 км² мэхъу. И нэхъу ин кууагъыр 358 метрэм нос,  кууагъыр 66 метрэ мэхъу. 

Хыр IузэвхэмкIэ епхащ хы Чукоткэмрэ, хы Карскымрэ. Хы Iуфэр и кумкIэрэ и къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэрэ захуу щытщ, псы ирижэхэм къуэр далъэсыкIауэ. А Iуфэм деж пшахъуэ зэтехьапIэрэ тIыгурэ куэду Iулъхэщ. КъуэкIыпIэ IыхьэмкIэ Iуфэр джабэу щытщ, абдежым дей иIэ Iуфэ гуэхупIэхэм я лъэгагъыр 400 метрэм фIеху. Псом нэхъ нэхъ джабэу щытыр Врангел тIыгуращ, абы и Iуфэр псори джабэ защIэу щытщ. 

Хым и нэхъыбапIэ Iыхьэм илъэс псом мылым зэщIищтауэ иIыгъщ. Гъэмахуэм деж Iуфэм деж Iулъ мыл тIыкIуращ ткIужыфыр, адрей хы Iыхьэм деж мылыр зэри ткIужкъым. 

Шаууагъыр хым и Iыхьэ зэрызхэм Iейуэ зэщхьэщокIхэр, апхуэдэ хы Iуфэм деж псым и шууагъыр 5 промил хъууращ, хым икухэм деж шууагъыр 30 промилэм нэс докIуей. Апхуэдэу зэщхьэщыдзэихуэ абы щиIэр, хы Iуфэм деж, псы къабзэ ин куэд зэрыхэлъадэращ. 

Хым хэлъ тIыгухэм нэхъ инхэщ — Новосибирск, Лах, Де-Лонг тIыгухэращ. Хым икум тIыгу зыри итыхэкъым. 

Нэхъыщхьэ портыр — Певек къалэращ. Хым псэущхьэхэм ящыщу, куэду хэсхэщ туленхэмрэ моржхэмрэ. 

Хым кIэщIхэми, псы псыкуэд холъадэхэр. Абы хэлъадэ псыхэм нэхъ иныр — Индигиркэ псыращ. Абы нэмыщI нэхъ ин псыхэм хэббжэ хъунущ Колыма псыр. Абыхэм нэхърэ нэхъ жьгъейхэу псы Iэджи абы холъадэхэр. 

Iуфэм деж хыжьэ куэд дэбзыкIа хым иIэщ, абыхэм ящыщу нэхъ инхэщ — Чаун, Омулах, Хром, Колыма хыжьэхэр. 

Хыр зэрыщыту континетал шелфым телъщ. КъуэкIыпIэ IыхьэмкIэ хым и кууагъыр 54 метрэм нос, икумрэ къухьэпIэ лъэныкъуэхэмкIэрэ хым и кууагъыр 20 метрэм щIигъу къудейуэращ. Хым и ишхъэрэ IыхьэмкIэ кууагъэхэр 200 метрэм фIеху. Псом нэхъ нэхъ куу дыдэ пIэр хым и ишхъэрэ пIэм деж хозэ. А пIэм деж хым и кууагъыр 915 метрэм нэс йох. 

Хыпсым и температурэхэр Iейуэ мащIэхэщ илъэс псом. И ишхъэрэ IыхьэмкIэ температурэр илъэс псом −1,8 °C фIэкIкъым. И ипшэ IыхьэмкIэ, Iуфэм Iулъ псыхэм я температурэр гъэмахуэм +5° нэс докIуей. Псом нэхърэ нэхъ хуабэ хыр щыхъур гъэмахуэм и кIэм деж, апщыгъуэхэм псыпэхэм деж температурэр +7°С нос. 

 

 




#Article 315: Челускин (къуапэ) (161 words)


 
Челускин () — Таймыр ныкъуэтIыгум и кIэух къуапэ, Еуразиэм и ишхъэрэ дыдэ пIэ. 

Япэу къуапэм тепсэлъыхьыу къазытхар етIуанэ Камчаткэ экспедициэм хэта С. И. Челускинщ, 1742 гъэм щыгъуэ. А тепсэлъыхьыгъуэр къыщыхэгъщащ абы иужкIэ итхыжа тхыгъэм. 1842 гъэм щыгъуэ а Iухыгъуэр илъэс 100 щрикъум, Урысей хэкумэтх зэхуэсым къуапэм и цIэ КъуэкIыпIэ-Ишхъэрэр ЧелускинкIэ яхъуэжащ. 

Иджырей зэманым а станциэм и ныкъуэ Iыхьэр иджыри мэлажьэр, абы иджыри ишхъэрэ щIыпIэхэр зэзыгъэцIыху персоналыр щолажьэр. 

Къуапэр Таймыр ныкъуэтIыгум и ишхъэрэ дыдэ пIэм деж щылъщ. Абы и Iуфэр елъэс Вилицки Iузэвым. Къуапэм деж псы Iулъым и кууагъыр 10 метрэм нос. Iуфэр джабэ гуэхупIу щытщ. КъухьээпIэмкIэ къуапэм къыбгъуэдохьэр хылъэ Спартак. 

Къуапэм деж щыIэ климатыр — арктикэу щытщ. Абы къыхэкIыуи Iейуэ щIыIэу гъэмахуэм щытщ. 
Апхуэдэу гъэмахуэм и нэхъ хуабэ махуэхэм температурэр -0.1° е -0.9°C нэхъыщхьэ дэкIуейкъым. ЩIымахуэм температурэр -40°...-50°С нэс йох. Уэсыншэ зэман къуапэм щыIыхэкъым. Дэтхэнэ махуэми, ар гъэмахуэ махуэ хъуами, уэс къесыну щытщ. ЩIымахуэр кIыхьрэ лъэрызехьэщ, ар мазэ 11-м нэс йокIуэкI. 

Къуапэм пэмыжыжу, континентал Еуразиэм и нэхъ ишхъэрэ дыдэ аэродромыр щылъщ. 

 

 

 

 




#Article 316: Дежнев (къуапэ) (276 words)


 
Дежнев (, эск. Тугнехалха) — Чукоткэ ныкъуэтIыгум и кIэух къуапэ, абы къыхэкIыуи Урысейми Еуразиэ псоми и къуэкIыпIэ дыдэ пIэ. 

Къуапэр щхьэхуэу къыгуэгъэщхьэхукIа бгы массив щхьэзэхуэу щытщ. Абы и лъэгагъыр 740 метрэм нос, хы Iуфэм дежи зэуэ нол метрэм нэс йохуэх. 

Къуапэр Беринг Iузэв Арктикэ хышхуэмрэ Щэху хышхуэмрэ зыпызыщIэм и Iуфэм деж Iулъщ. А Iузэвыми Еуразиэмрэ Америкэмрэ зэхэгъэкIа ещI. Къуапэ Дежневым щыщIэдзауэ Америкэм и къуапэ Уелс-Принцым нэс 85 километрэ фIэкI дэлъкъым. 

Климатыр — субарктикэу щытщ. Ишхъэрэ полар хъурейр къуапэм зэрыпэгъунэгъум щхьа, щIыпIэр щIыIэу щытщ илъэс псом. Гъэмахуэм температурэр +8°С нэс докIуей, щIымахуэм ар -40°С аткIэ йохуэхуж. 

Япэ урыс экспедициэр къуапэм къыщынэсар 1648 гъэращ. А экспедициэм урыс плъыхьакIуэ Семен Дежнев и щхьэгъэрыту щытащ. Абы къыхэкIыуи, зэман дэкIа иуж, Урысейм и къуэкIыпIэ дыдэ пIэр абы и фэеплъу къуапэ Дежнев фIащауэ щытащ. 

Апщыгъуэм а экспедициэм хэкумэтхым епхауэ лэжьыгъэ куэд иригъэкIуэкIауэ щытащ. Апхуэдэу а экспедициэм ягъэунэхуауэ щытащщ Беринг Iузэвыр, Америкэр зэры щхьэхуэ континентыр ягъэлъэгъуащ, Еуропэм укъикIыу ишхъэрэ хыхэмкIэ Хъутейм узэрыкIуэфынур, икIи Чукоткэ ныкъуэтIыгур япэу къыпакIухьахэт. 

Ауэ а экспедициэм теухуауэ а лъэхъэнэм куэд ящIауэ зэрыщымытам щхьа, абыхэм теухуауэ дахэу зыми ящIэтыкъым. Абы къыхэкIыу щIыпIэр япэ къиплъыхьауэ ялъытауэ щытащ Даниэм щыщ плъыхьакIуэ Витус Беринг. 

XVIII лъэхъэнэ хъуху, къуапэу зэреджэу щытар Чукоткэ пэ ерэ Iэмалыншэ пэт. 1778 гъэм инджылыз хыерс къуапэм щыблэкIым щыгъуэ, абы фIищауэ щытащ КъуэкIыпIэ къуапэ. 

Иджы къуапэм деж Дежнев и фэеплъу, монумент ягъувауэ тетщ. 

Къуапэм деж щыщIыIэми, а щIыпIэм псэущхьэ куэд щопсэу. Хы Iуфэм деж хы зэхэлъадэхэм я IыгъэкIэ бдзэжей зэмылIэужыгъуэ куэд хэсщ, абыхэм нэмыщI хы Iуфэм деж куэд щорсхэр гъуабжэ джейрхэр, моржхэр, туленхэр. Къуапэ Iуфэм деж бзу бэзэр Iэджэхэр иIэщ. 

Къуапэм пэгъунэгъуу зы къуажэ закъуэ Уелен фIэкI иIэкъым. Абы нэмыщI къуапэ Iуфэм деж хыфIадзэжа тIысыпIэ куэд Iутщ джейр-ещэхэм къэгъэунэхъуауэ щытауэ. 

 

 

 

 




#Article 317: Нордкин (129 words)


 
Нордкин () — Скандинав ныкъуэтIыгум и кIэух къуапэ. Еуропэм и континентал Iыхьэм и ишхъэрэ дыдэ къуапэ. 

 
Къуапэр джабэу щытщ, ныкъуэтIыгу Нордкин и кIэ дыдэм деж щылъу. Къуапэ джабэр хым 234 метрэкIэ къыщхьэщытщ. Баренц хыр къуапэ Iуфэм деж щIымахуэми щтыкъым, Голфстрим хуабэ уэрым и фIыгъэкIэ. 

КъухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ къуапэм къыпэщылъщ тIыгу Магеройа, абы и Iуфэм къуапитI телъщ — Нордкапрэ Кнившелодденрэ, официалну Еуропэм и ишхъэрэ кIэух пIэхэу ябжу (архипелаг Шпицберген хэмыту). 

Административну къуапэр Норуегэм и фулке Финнмаркым хеубыдэр. ЩIыпIэм псэущхьэ куэд щыпсокъым мыдрей тундрэ пIэхэм ещхьхэуи. 

Нордкап къуапэм хуэдэу Нордкиным турист куэд щымыIэхэми, абыхэм я бжыгъэ къакIуэр къуапэми щыкуэдщ. Ар апхуэдэу щыщытыр Нордкапым елътауэ Нордкин къуапэм уIыхьэну нэхъ гугъыу зэрыщытыращ. Абы нэмыщI уэшх махуэхэм къуапэм къыщыпкIухь хъунукъым, щIыпIэр Iейуэ цIантлъэ мэхъухэри. Ауэ апхуэдэ гугъехь куэд щыIэми, къуапэм цIыхухэм къамыгъанэу къокIуэхэр къуапэм къыщакIухьыну. 

 

 

 

 
 




#Article 318: Нордкап (150 words)


 
Нордкап (, ) — Норуегэм и ишхъэрэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ Нордкап коммунэм хиубыдэ Магеройа тIыгум и къуапэ. Еуропэм и ишхъэрэ дыдэ пIэуэ ябж.

Еуропэм къуапэр и ишхъэрэ дыдэ пIэуэ ябжыми, абы пэгъунэгъуу иIэ Кнившелодден къуапэр ишхъэрэкIэ хым 1500 метрэкIэ нэхъ жыжэ хохьэр. КъуапитIыри зы тIыгум хэтщ, континентал Еуропэм и ишхъэрэ дыдэ пIэ — къуапэ Нордкиным пэмыжыжэу. Нэхъ и гъунэгъу дыдэ къалэр — Хоннингсваг къалэращ. 

Къуапэр езыр джабэшхуэм и Iыхьэу щытуращ. Джабэр Iыхьыщу зэгуэудауэ щытщ. Абы и ищхьэ Iыхьэращ къуапэу хым хыхьэр. Къуапэм и щхьэр захуэу щытщ, щIыр мывэкIэсхъыу щытщ, аткIэ мыткIэхэм псынэ цIыкIу ина куэд иIэхэу. 

Къуапэм укъекIуэкIа иуж арктикэ псым ухэхьакIэу ябж. 

Нордкап цIэр къуапэм фIэзыщар инджылыз лъыхъуакIуэ Ричард Ченслерщ, 1553 гъэм щыгъуэ ар ишхъэрэ псыхэр къиплъыхьу куапэм щыблэсыкIам щыгъуэ. Абы иуж лъыхъуакIуэ куэд, джабэм дэпщейхэура захуапIэм дэкIуейхэт.  Абыхэм нэмыщI Норуегэм и пэщтыхьх куэдхэри къуапэм дэкIуеяхэщ. Иджырей зэманым къуапэр — турист зэхуэшэс пIэщ, абы къыхэкIыуи къуапэм къэплъыхьакIуэ утыку тращIыхьауэ тетщ. 

 

 

 
 




#Article 319: Тарифэ (100 words)


 
Тарифэ () — Еуропэм и ипшэ дыдэ кIэух къуапэ. Эспаниэм и Андалусиэ аутоном зэхэтым и Тарифэ къалэм и къуалапэм деж Iулъ къуапэ. Къуапэр япэм тIыгуу щытауэ иджы континентым дамбэкIэ ирапха щIым и ипшэ-къухьэпIэм деж тетщ. 

Езы къуапэр Атлантикэ хышхуэмрэ ЩIылъэку хымрэ я зэхуакум дэкI Гибралтар Iузэвым и нэхъ зэв дыдэ пIэ деж щылъщ. Африкэ Iуфэм нэс километрэу 14 фIэкI дэлъкъым. 

ТIыгуу щыта Лас-Паломас зэрыщыту Эспаниэм и зауэ IэмэпсымэкIэ гъэухуауэ щытщ, абы къыхэкIыуи туристхэр къуапэм трагъэхьэну ядэкъым. 1826 гъэм къуапэм тращIыхьащ маяк, иджы къэс лажьэу тетыр. 

Къуапэм и цIэр къыздыхэкIыр 710 гъэм Iуфэм деж къитIысыкIауэ щыта хьэрып дзащхьэ Тариф и хьэтыркIэщ. 

 

 

 
 




#Article 320: Къуапэ Горн (335 words)


 

Къуапэ Горн (, ) — архипелаг ЩIы МафIэм и ипшэ дыдэ пIэ. Дрейк IузэвымкIэ гъэзауэ, тIыгу Горным телъщ. Къуапэр зытет тIыгур, япэрей цIыхур ипшэкIэ нэхъ жыжэ дыдэу здынэса щIыпIэу щытшщ. 

Къуапэр хеубыдэр Чили и нэхъ ипшэ дыдэ регион Магаланесрэ Чили Антарктидэрэ. Къуапэми континентым къикIыу гъущIгъуэгхэр къокIуэр. Абы нэмыщI Чилим и флотым и Iыхьэхэр къуапэм деж Iутхэщ икIи маякитI тетщ. 

Къуапэр Iутщ Ипшэ Америкэмрэ Антарктидэмрэ зыугуэш Магеллан Iузэвым деж. 

ЩIыпIэм уэшх куэд къышешхыми, зэрыщIыIэм къыхэкIыу мэзыншэу щытщ. Къуапэм псэщхьэхэм ящыщу нэхъыбэу щыпсэухэр Магеллан вымпIухэращ. 

ЩIыпIэм щыIэ климатыр щIыIэтыIэу щытщ, Антарктидэр зэригъунэгъум щхьа. Гъэмахуэр кIэщIщ, температурэри +10...+12°С нэс дэкIуейуэращ. ЩIымахуэр кIыхьщ, уэс къесхэри куэдрэ телъщ. Уэшхыр куэду гъатхэпэ мазэм къошх, щIыпIэм бжьыхьэр къыщихьэм деж. 

Абыхэм нэмыщI щIыпIэм къыщепшэ жьыхэр нэхъ псынщIэ дыдэхэм хабжэ. Апхуэдэу жьы къепшэм и нэхъыбэм и псынщIагъыр 30 км/сыхьэтым нэс нос. Иныкъуэхэм деж, жьым и псынщIагъыр 100 км/сыхьэтым нэс докIуейр. ЩIыпIэм ину къышепшэ жьыхэм я ягъэкIэ, къуапэ зыгъэшыпIэм деж япэм кхъухь куэд щIилъэфахэу щытащ. Абдейм щIилъафэ кхъухь куэдхэм ятеухуауэ зэмылIаужыгъуэ зэманхэм, тхакIуэ куэдым тхыгъэ Iэджэхэр ятхащ. Абыхэм ящыщу къыхэпгъэщ хъунущ Жул Верн итха «Джонатан» и кхъухькъутэ тхыгъэр. 

Къуапэм кхъухькIэ укъыпекIуэкIынур дунейм нэхъ гугъ дыдэу ябж. ЩIыпIэм жьышхуэ къышепшэхэм уэрп инхэр къагъэхъейхэр, зи инагъ метрэ куэдхэм нэс дэкIуей. Псом нэхъ нэхъ гугъыр къуапэм къуэкIыпIэмкIэ укъыикIыу къухьэпIэмкIэ укIуэнуращ. Жьы къепшэхэр къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэщ и нэхъыбэм здепшэхэри, къухьэпIэмкIэ жьым упыщIэту укIуэнур гугъ ящI. ЩIыпIэм жьышухуэ къышепшэхэм, абыхэм уэрп ин къагъэхъухэм икIи щIы щыIэхэм кхъухь куэд щIрагъэлъэфащ ерэ къуапэ Iуфэм кIэрадзэурэ зэпкъыраудахэщ. 

Иджырей зэманым япэм кхъухь щIилъэфахэмрэ хыерс хэкIуэдахэмрэ я фэеплъу, иджырей кхъухьхэм зэпеуэ ящIхэр къуапэм къекIуэкIхэу. 

Къуапэм и цIэр голлэнд къалэ Хорным къытекIыми. Абы и цIэр мыдрей бзэхэм инджылыбзэ ГорнкIэ зэхъуэкIауэ хэхьахэщ. ЭспаныбзэкIэ «Cabo de Hornos» псалъэм къикIыр «Къуапэ хьэку» жиIэу аращ. Ауэ хыерсхэм и нэхъыбэм иджыри къыздэс къуапэм зэреджэр «Бжьакъуэщ». 

Горн къупэр Ипшэ Америкэм и континент Iыхьэм и кIэух пIэуи, континент шелфым и кIэух пIэуи щыткъым. Километрэ 100-кIэ Горным нэхъ ипшэ-къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэщ тIыгу зэхэт Диего-Рамирес. Абы и ипшэ дыдэ тIыгуращ Ипшэ Америкэм и кIэух дыдэ пIэуэ щытыр. Континент Iыхьэм нэхъ ипшэ дыдэ пIэуэ щытыр Фроуард къуапэращ. 

 




#Article 321: ПцIы Горн (118 words)


ПцIы Горн () — къуапэ, архипелаг ЩIы МафIэм хэт тIыгу Хосте и ныкъуэтIыгу Хардим и ипшэ дыдэ пIэ. 

Къуапэ Горн дыдэр тIыгу цIыкIум телъщ. Ауэ ар зэIуаха иуж плъыхьакIуэ куэдым Хосте тIыгум и ипшэ ухыпIэр Горн къуапэрауэ ялъытэт. Иджырей зэман Iэзэ хыерс апхуэдэу щыуэжхэкъым. Езы Горн къуапэр АцIы Горн къуапэм километрэ 56-кIэ ипшэ-къуэкIыпIэкIэ нэхъ ишхъэрэу щылъщ.

КъуапэмкIэ щыIэ климатыр, архипелагым и адрей Iыхьэхэм щыIэм хуэдэщ — жьапшэу, уэшхырилэу щытщ, гъэмахуэр щIыIэтыIэу, щIымахуэр щабэу. Температурэр илъэсым и кIуэцIкIэ 0°С-рэ 15°С-рэ я зэхуакум дэтщ. 

Щыугъэ щыIэми, Горн къуапитIри Ипшэ Америкэм и ипшэ кIэуххэу щытхэкъым. Ипшэ Америкэм и ипшэ дыдэ пIэуэ щытыр тIыгу цIыкIу зэхэт Диего-Рамирес и ипшэ дыдэ тIыгуращ, Ипшэ Америкэм и континент Iыхьэм и ипшэ дыдэ пIэр Фроуард къуапэрщ. 

 

 

 
 




#Article 322: Мерчисон (къуапэ) (106 words)


 
Мерчисон () — Канадэм и ишхъэрэкIэ щыIэ ныкъуэтIыгу щIыкIэу щыт къуапэ. Ишхъэрэ Америкэм и континентал Iыхьэм и ишхъэрэ дыдэ кIэух пIэ. Ахэм нэмыщI къуапэр дунейм и нэхъ ишхъэрэ дыдэ пIэхэм ящыщщ. Къуапэм щыщIэдзауэ Ишхъэрэ полусым нэс километрэу 2 013 дэлъщ. 

Къуапэр Канадэм и щIыпIэ Нунавутым хеубыдэр. Ар абы ищхьэмкIэ щыIэ ныкъуэтIыгу Бутиэм и ишхъэрэ дыдэ пIэм деж телъщ. Къуапэм и ишхъэрэ дыдэ пIэм ироджэ Зенит пойнткIэ. 

Къуапэр Беллот Iузэвым и ипшэ Iуфэм деж Iулъщ, Сомерсет тIыгум 250 километрэкIэ къыгуэгъщхьэхукIауэ. 

ЩIыпIэр япэу къаплъыхьауэ щтащ канадэ капитан Уиллиам Кеннедирэ фрэндж плъыхьакIуэ Джосеф Рене Беллотрэ, Джон Франклин и экспедициэр прагъэхыри. ИужькIэ Беллот и унэцIэр къуапэм деж Iулъ Iузэвым фIащащ. 

 

 

 

 
 
 




#Article 323: Мариатэ (107 words)


Мариатэ () — Панамэм и ипшэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ къуапэ. Ишхъэрэ Америкэм и ипшэ дыдэ кIэух къуапэ.

Мариатэ Панамэм ит провинциэ Верагуас и ипшэ лъэныкъуэмкIэ щыIэщ. Къуапэр ныкъуэтIыгу Асуерэ и ипшэ-къухьэпIэ лъэныкъуэм деж щылъщ, Щэху хышхуэм и Iуфэр илъэсу. Къуапэм щыщIэдзауэ Панамэ къалэ нэс километрэу 350 дэлъщ.

Къуапэм цIыху зыри щыпсэукъым. Ар мангрэ мэзкIэрэ тропикэ мэзкIэрэ зэщIэщтауэ щытщ, Национал парк Серро Хойя и щIыпIэр зэрыщыту хохьэр. ЩIыпIэм уихьэну Iейуэ гугъщ, гъуэгу тIэкIу фIэкIа а лъэныкъуэмкIэ зэрыщымыIэм щхьа. Къуапэм и хъуреягъ щыIэ псылъэр серфингистхэмрэ бдзэжеящэхэмрэ я деж зехьэзехуэщ.

Национал парк Серро Хойя яухуащ 1984 гъэм, а щIыпIэм джунглэ куэд къызэрынам къыхэкIыу икIи а щIыпIэм кIуэд псэущхьэ куэд зэрыпсэум щхьа.




#Article 324: Псынабэ (194 words)


 

Псынабэ — Аруан къедзыгъуэм хыхьэ къуажэ. Псынабэ къуажэ тIысыпIэм и щIыпIащхьэ. 

Къуажэр Аруан къедзыгъуэм и къуэкIыпIэ IыхьэмкIэ гъэзащ, Шэрэджыпсым и сэмэгу IуфэмкIэ Iулъу. Къуажэм щыщIэдзауэ къедзыгъуэ къалащхьэ Нарткъалэ нэс 8 км дэлъщ, Налшык къалэ нэс 34 км дэлъщ. 

Къуажэ тIысыпIэм щIы иIыгъыр 18 км2 мэхъу. 

Нэхъ пэгъунэгъу къуажэхэр — Ишхъэрэ Къуэжьыкъуей ипшэ-къуэкIыпIэмкIэ, Къэхъун къухьэпIэмкIэ, Псыкуэд ишхъэрэкIэ. 

Къуажэр Къэбэрдей щIызахуэм телъщ, республикэм бгытехьэпIэ Iыхьэм хиубыдэу. Ику лъэгагъыр 295 метрэкIэ хы Iуфэм къыщхьэщокI. Къуажэм и релефыр и нэхъыбэм щIызахуэу щытщ. КъуэкIыпIэмкIэ Шэрэджыпсым и гъунэм бгъуэдэту ирокIуэ Iуащхьэ цIыкIу Iэтахэр. 

Къуажэ тIысыпIэм псы ресурсхэр щыкуэдщ. ЩIыпIэр республикэ псом нэхъ псыкуэд щIыпIэу щытщ. ЩIыщIагъ псыхэр метрэ 2—2,5-кIэ фIэкIа я кууагъкъым. Абы нэмыщI псынэхэр щыкуэдщ. Къуажэ уэрамхэмкIэ псынэ щIым къыщIэжхэр ирижэхэу щытщ. Псынэхэм я куэдагъым къыхокI езы къуажэм и цIэри. 

Климатыр уэмщ. Гъэмахуэхэр хуабэу щытщ, курыт температурэхэр бадзэуэгъуэ мазэм +28° нэс докIуей. ЩIымахуэр щIыIэтыIэщ, щIыщылэ мазэм курыт температурэхэр -7° нэс йох. 

Къуажэр яухуащ 1925 гъэм, Ишхъэрэ Куъэжьыкъуей къыдэIэпхъукIа унагъуэхэм, япэ гъэхэми къуажэщIэр Ишхъэрэ Къуэжьыкъуейм и унафэм щIэту щытащ. 1928 гъэм къуажэм, щхьэхуэ къуажэ тIысыпIэ статус кърат. 

 

Джылэ дэсым и Iувагъыр — 88 цӀыху/км² 

 
Къуажэм зы мэжджыт дэтщ, еджапIэ-медресе хэту. 

ЩIыпIэм псыр зэрыкуэдым къыхэкIыу, къуажэм нэхъ ухуауэ щытхэщ псыфIэфI къэкIыгъэхэр. 

 

 




#Article 325: ЯтIэкъуэ (256 words)


 

ЯтIэкъуэ — Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм хыхьэ къуажэ. ЯтIэкъуэ къуажэ тIысыпIэм и щIыпIащхьэ. 

Къуажэр Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм и ишхъэрэ-къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ гъэзащ, Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Ставропол щIыгумрэ я гъунэм пэмыжыжэу. Къажэм щыщIэдзауэ Дзэлыкъуэ къуажэ нэс киломитритху, Псыхуабэ къалэ нэс километрэу 10 дэлъхэщ. Къуажэм и гъунэм блокI федерал гъуэгу Къаукъаз. 

Къуажэ тIысыпIэм щIы иIыгъыр — 12,5 км2 мэхъу. 

Нэхъ пэгъунэгъу жылэ тIысыпIэхэр — Дзэлыкъуэ къуажэ ипшэ-къуэкIыпIэмкIэ, Старопол щIыгум и хуторхэ Тэмбыкъанрэ Зелонэрэ къухьэпIэмкIэ, киломитритхукIэ нэхъ ипшэ-къухьэпIэу и цIэджэгъу къуажэ ЯтIэкъуэ щылъщ. 

ЯтIэкъуэ республикэм и бгытехьэ Iыхьэм тетщ. Ику лъэгагъыр 570 метрэкIэ хы Iуфэм къыщхьэщокI. Релефыр и нэхъыбэу уэрп бгытехьэ щIызахуэу щытщ. КъухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ къуажэм къыщхьэщытщ Iуащхьитху бгыхэр. 

Гидрографиэр къуажэм къыщыгъэлъэгъуащ ЯтIэкъуэ псымкIэ. Абы нэмыщI къуажэм километритIкIэ нэхъ ишхъэрэу щылъщ къэрал псом щыцIэрыIуэ Тэмбыкъан псыхъурейр. Ишхъэрэ-къуэкIыпIэмкIэ ЯтIэкъуэ псыхъурей цIыкIухэр къуажэм къыпэщылъхэщ. 

Климэтыр уэмщ. Гъэмахуэхэр хуабэу щытщ, курыт температурэхэр бадзэуэгъуэ мазэм +28° нэс докIуей. ЩIымахуэр щIыIэтыIэщ, щIыщылэ мазэм курыт температурэхэр -7° нэс йох. 

Къуажэр яухуащ ЯтIэкъуэ псым деж щIапIэ зиIэу, Iэщабей къуажэм 1934 гъэм къыдэIэпхъукIа унагъуэхэм. Къуажэр зыухуахэм ящыщхэщ Быжь, Къардэн, Мэржэхъу, Мурат, Угъурлы, Тэтэркъан, Теувэжокъуэ, Щхьэныкъуэ унэцIэхэр зезыхьэ унагъуэхэм. ТIэкIу тIэкIуурэ нэгъуэщI унагъухэми къуажэщIэм къэIэпхъуэн щIадзахэщ. 

Япэ гъэхэм къуажэщIэр Дзэлыкъуэ къуажэ и унафэ щIэту щтащ. Абы иуж къуажэм щхьэхуэ статус иратащ. 

Иджы къуажэм мыофициалнэу «Къэбэрдей-Балъкэрым и куэбжэу» ироджэ, абдежым республикэм и хьэщIэ лъапIэхэр къыщрагъэблагъэу щырагъэжэжыу щыщытым щхьа. 

 

Жылэ дэсым и Iувагъыр — 67 цӀыху/км² 

Къуажэм зы мэжджыт дэтщ, еджапIэ-медресе хэту. 

Къуажэм и экономикэр нэхъыбэу зэпхар мэкъумэш IэщIагъэращ. Псом нэхъ нэхъыбэу зыужа ягъуэтахэщ кIэртIофымрэ гуэдзмрэ зехьэныр. 

Къуажэ тIысыпIэм и щIым хеубыдэр Тэмбыкъан псыхъурейм и къуэкIыпIэ Iыхьэр. Абы къыщыщIах ятIэ пцIа псыхъурей псыщIагъым щIэлъыр, санаториэхэм щхьа. 

 




#Article 326: Ислъам махуэгъэпс (532 words)


Ислъам махуэгъэпс — Муслъымэн диным и махуэ лъапIэхэр къырыхагъэщын щхьа къагъэсэбэп мазэгъуэ махуэгъэпс. Иныкъуэ муслъым къэралхэм кмахуэгъэпсыр нэхъыщхьэ махуэгъэпсу щабж. 

Махуэгъэпсым и илъэс къэбжыр щIидзащ Хьэжрэтыр къыщыхъуам щыгъуэ (622 гъэ, бадзэуэгъуэм и 16) — Мухьэмэд Бегъымбаррэ япэ муслъымхэмрэ Мэчэм икIыу Мэдинэм щыIэпхъуам. Абы къыхэкIыуи мыслъымэн къэралхэм махуэгъэпсым Хьэжрэт махуэгъэпскIэ ироджэ (, ат-таквиму-л-Хиджри). 

Илъэсыр махуэгъэпсымкIэ махуэу 354 е 355 мэхъухэ, ахэр мазэ 12 гуэшахэщ. Мазэгъуэ махуэгъэпсыр дыгъэ махуэгъэпсым елътауэ махуэу 10 е 11 нэхъ мащIэщ. Апхуэдиз махуэ зэщхьэщыкI, мазэгъуэ махуэгъэпсым дыгъэ махуэгъэпсым зэрыхуиIэм щхьа, муслъым дин махуэ лъапIэхэр илъэс къэс мэкIуатэхэр григориан махуэгъэпсым елътауэ. 

Ислъам махуэгъэпсымкIэ махуэр дыгъэр къухьэжа иуж щIедзэр, григориан махуэгъэпс жэщ ныкъуэм щыщIидзэм елътауэ. 

Мазэр махуэу 29 е 30 мэхъу. ХабзэмкIэ мазэм и япэ махуэу ябж, мазэщIэр уафэгум къихьэу абы и гъубжыр тэмэму щыплъагъум деж. Ауэ махуэ 29-нэм нэуж, псалъм папщIэ мазэр икIыри нэхуу дыгъэм иуж къухьэжамэ, а махуэр мазэм и 30-нэ махуэу ябж. ИтIанэ мазэщIэр къызэрихьар муслъымитI пщIэ зиIэхэм жаIэн хуейщ. 

Ахэм нэмыщI дыгъэр щыкъухьэмрэ мазэр щыкъухьэмрэ я зэхуаку дэлъын зэманыр елътащ щIыпIэм и хэкумэтх координатхэм. Мазэр къухьэпIэмкIэ къикIыу къуэкIыпIэмкIэ макIуэ курыт псынщIагъ 13,2° зы махуэм иIэу. Къэралыр е щIыпIэр мазэщIэм елътауэ нэхъ къухьэпIэкIэ гъэзауэ щытымэ, абы мазэщIэр зы махуэкIэ нэхъапэу къыщихьэн хуэдэу щытщ. Абы къыхэкIыуи муслъым къэралхэм я махуэгъэпсхэр зэщхьэщыкIынкIэ хэлъщ зы махуэкIэ, абы епха дин махуэ лъапIэхэри махуэ зэрызым иракIуу щытыгъэнкIэ хэлъщ. 

Махуэгъэпсым и зы циклыр илъэс 30 мэхъу: занщIэу 19-рэ (махуэу 354 хъухэу) ублауэ 11-рэ (махуэу 355 хъухэу). Убла гъэхэр а илъэс 30-м яхуокIуэр 2, 5, 7, 10, 13, 16,18, 21, 24, 26, 29 гъэхэм. 

Мазэгъуэ гъэр дыгъэ гъэм нэхъ мащIэщ: махуипщIкIэ, мазэгъуэ гъэр ублауэ дыгъэ гъэр занщIэу щыщытым деж, махуэ 11-кIэ тIури занщIэу щыщытым деж, ерэ махуэ 12 дыгъэ гъэр ублауэ, мазэгъуэ гъэр занщIэу щытым. 

Мазэгъуэ мазэхэр сезон гуэрым епхауэ щыткъым, мазэхэр илъэсым и зэманыгъуэхэм ирикIуэу щытщ. 

Г — григориан махуэгъэпсыращ, И — ислъам махуэгъэпсыращ. Псалъэм папщIэ, 1421 гъэр ислъам махуэгъэпсымкIэ хуэкIуэу щытащ  Г=1421+622−(1421/33)=2000 гъэм. Формулэм темыхуэ гуэрхэр зэзэмызэ иIэнкIэ хэлъщ. 

ЗэдзэкIыныгъэм и зэгъэдзэкIыж формулэ:

Мазэгъуэ мазэр йокIуэкI мазэщIэр уафэм къихьэу, къыкIэлъыкIуэ мазэщIэр уафэгум къихьэху. Зы мазэм и кIыхьагъыр мэхъу — махуэу 29, сыхьэту 12-рэ, дакъикъэу 44-рэ, тэлайуэ 3,8-рэ. Абы елътащ зы мазэр махуэр 29 хъууэ, адрей мазэр 30 хъууэ зэрыщытыр. 

Мазэгъуэ мазэ 12-р, мэхъу зы мазэгъуэ гъэ. Зы мазэгъуэ гъэр махуэу 354 (нэхъ пэжу къапщтэм 354,367) мэхъу. Ауэ ар псо бжыгъэу зэрыщымытым щхьа, махуэгъэпсыр астрономиэ махуэгъэпсым елътауэ зэтекIхэр хуимыIэн щхьа гъэ ублахэр илъэс бжыгъэ теухуахэм ялътауэ илъэс занщIэхэм якIэлъокIуэ. Зы убла гъэр махуэ 355 мэхъу. 

Пэубыда мазэхэр () — ислъам махуэгъэпсым и мазэхэ, япэм щыгъуэ зауэ егъэкIуэкIын, укIыныгъэ пщIэн, КаIабэм и хъуреягъ ущыщакIуэн цIыхухэм щыпаубыду щыта. Апхуэдэ мазэхэр плIы хъухэт — Зул-къэда, Зул-хьэжрэт, Мухьэррам, Рэджаб. Иджырей зэмаными а мазэхэр муслъымхэм мазэ лъапIэхэу ябжхэр. 

А мазэхэм апхуэдэ пэубыдахэр яIэу щыщытар КаIабэм къакIуэ цIыхухэр хъумауэ щытынхэ щхьат. Зауэр къэхъеякIэу е къэхъеинкIэу щытым хьэрыпхэм мазэ пэубыдар япэ ирагъэшт ерэ ирагъэкIуэтт. Ислъамым и япэ илъэсхэм, муслъымхэр апхуэдэу а пэубыда мазэм кIэщIэту псэухэу щытащ. Ауэ Ал-Бакъэра сурэм зэритымкIэ, пэубыда мазэхэм Iэмалыншэм узауэ хъуну итщ. 

Факъиххэм ялъытэр, пэубыда мазэхэм япэу зауэр щIэдзэн, ауэ нэхъапэу зауэм щIидзам ар пыпшэ е буух хъуну ябж. 

ИщIагъым таблицэм къыщыгъэлъэгъуащ, хьэрыпыбзэкIэ тхьэмахуэм и махуэхэм зэреджэр. Абы нэмыщI нэгъуэщI Къаукъазым бзэ ит нэхъыщхьэхэмкIи, махуэхэм зэреджэхэри щапхъэу къэхьащ. Къаукъаз бзэхэм нэмыщI, ахэр псэлалъэкIэ зэпха хъуа урысыбзэ, тыркубзэ, парсыбзэхэри щапхъэу къэхьахэщ. 




#Article 327: Пэубыда мазэхэр (102 words)


Пэубыда мазэхэр () — ислъам махуэгъэпсым и мазэхэ, япэм щыгъуэ зауэ егъэкIуэкIын, укIыныгъэ пщIэн, КаIабэм и хъуреягъ ущыщакIуэн цIыхухэм щыпаубыду щыта. Апхуэдэ мазэхэр плIы хъухэт — Зул-къэда, Зул-хьэжрэт, Мухьэррам, Рэджаб. Иджырей зэмаными а мазэхэр муслъымхэм мазэ лъапIэхэу ябжхэ иджыри. 

А мазэхэм апхуэдэ пэубыдахэр яIэу щыщытар КаIабэм къакIуэ цIыхухэр хъумауэ щытынхэ щхьат. Зауэр къэхъеякIэу е къэхъеинкIэу щытым хьэрыпхэм мазэ пэубыдар япэ ирагъэшт ерэ ирагъэкIуэтт. Ислъамым и япэ илъэсхэм, муслъымхэр апхуэдэу а пэубыда мазэм кIэщIэту псэухэу щытащ. Ауэ Ал-Бакъэра сурэм зэритымкIэ, пэубыда мазэхэм Iэмалыншэм узауэ хъуну итщ. 

Факъиххэм ялъытэр, пэубыда мазэхэм япэу зауэр щIэдзэн, ауэ нэхъапэу зауэм щIидзам ар пыпшэ е буух хъуну ябж.

 




#Article 328: Сэфар (124 words)


 

Сэфар () — муслъым махуэгъэпсым и етIуанэ мазэ. 

Сэфар цIэр къыздикIамкIэ теоритI щыIэщ. Япэ теориэмкIэ, ар ṣufār («гъуэжь») псалъэм къытекIауэ ягугъэ. Апхуэдэу ар щалъытэр, мазэхэм цIэщIэхэр щратым щыгъуэ, а мазэр тхьэмпэхэр гъуэжь щыхъу бжьыхьэ зэманым техуауэ щтауэ ябж. 

ЕтIуанэ теориэмкIэ, ар sifr («нул, нэщI») псалъэм къытекIауэ ягугъэ. Апхуэдэу ар щалъытэр, мухьэррам мазэ зауэншэм иуж, зауэхэр щыщIидзэж щIыпIэхэм унэ щыIэхэм цIыху щIэсхэр зэуэ щIэIэпхъукIыжу щытти, апхуэдэу унэхэр нэщI зэрыхъужхэм щхьа апхуэдэу мазэми фIащауэ ябж. 

Ижь лъандэрэ муслъым куэдым сэфар мазэр, мазэ Iейуэ ябж. Нэхъыщхьэу япэ махуэ 13-м, къомыхъулIэу, гъэгу утеувэ мыхъуну, нэчыхь птхы мыхъуну ябжт. Ауэ Мухьмэд Бехъымбар (с.а.у.) лъапIэм зэрыжиIамкIэ, махуэ гуэр ерэ махуэ бжыгъэ зэман гуэр хэхауэ Iейуэ щыту зэрыщымыIэр. Ауэ иджыри къыздэс хьэрып цIыху куэдым къахуинауэ, мазэм и пэщIэдзапIэ махуэхэр Iейуэ ябж.

 




#Article 329: Рабий Iул-аууал (162 words)


 

Рабий Iул-аууал () — муслъым махуэгъэпсыи и ещанэ мазэ. 

Рабий Iул-аууал мазэм, муслъымхэм ягъафIэр Мухьэмэд Бехъымбар (с.а.у.) къыщалъхуа махуэр. Муслъым-суннитхэм ялъытэр бехъымбарыр къыщалъхуар, мазэм и махуэ 12-рауэ. Муслъым-шиитхэм зэралъытэмкIэ ар махуэ 17-ращ зэхуэкIуэр. А бы къыхэкIыу суннитхэмрэ шиитхэмрэ Мулид махуэ лъапIэр, махуэ зэрызщ щащIыр. 

ЦIэ Rabī' al-awwal хьэрыпыбзэкIэ зэбдзэкIым «япэ мазэ» жиIэуращ. Ар апхуэдэу щыщытыр япэрей хьэрып махуэгъэпсымкIэ, Рабий Iул-аууал мазэр япэ иту щтащ. Иныкъуэ хьэрыпхэр иджыри къыздэс мазэр, мазэфI нэхъыфIхэм ящыщу ябж.

Муслъым суннитхэм Мухьэмэд Бехъымбар (с.а.у.) къыщалъхуа махуэу ягъафIэр Рабий Iул-аууал мазэм и махуэ 12-нэр. Муслъым шиитхэм мулид махуэр щащIыр мазэм и махуэ 17-нэращ. Иныкъуэхэм бехъымбарыр къыщалъхуа махуэр пэж дыдэу зэрамыщIэм щхьа, мазэм и япэ махуэм щыщIэдзауэ мазэм и махуэ кIэухым нэс, махуэу хъаур ягъафIэу ирах. 

Муслъмхэм мулид махуэм гъунэгъухэм шхыныгъуэ, IэфIыкIэ сытхэр хуахьхэр. Благъэхэм зэрыцIыхухэм саугъэтхэр зэратхэр. ТхьэмыщкIэхэм шхын хэкIхэр ират. Иныкъуэхэм нып удзыфэ яIыгъхэу уэрам гъуэгухэм ирокIуэр, махуэр ягъэлъапIэу. 

Ауэ муслъым псоми а махуэр ягъэлъапIэу щыткъым. Иныкъуэхэм зэралъытэмкIэ а махуэр бгъэфIэн хуейуэ щыткъым, КъурIэными хьэдисхэми апхуэдэу тхауэ зэримытым щхьа.

 




#Article 330: Республикэ Калифорниэ (105 words)


Республикэ Калифорниэ — Ишхъэрэ Америкэм щыIауэ щта къэрал. АШЗ-ым къиIэпхъукIахэм 1846 гъэм, мэкъуауэгъуэм и 14-м къэрал щхьэхуиту забжыжауэ щытащ. Къэралыр ауэ мазэ нэхъ мащIэщ зэрыщыIар. Бадзэуэгъуэм и 9-м ар АШЗ-м хыхьащ. Къэралыр щхьэхуитыху абы иджыри иреджэу щтащ Мыщэ ныпым и республикэу.

Республикэм и президенту хахащ Уиллиам Ид. Ар махуэ 25-кIэ республикэм и пэщтыхьу щытащ. 

Бадзэуэгъуэм и 7-м, Калифорниэ Iуфэм американэ кхъухьыдзэр къитIысыкIри АШЗ-р Мексикэм зэрезэуар, республикэм жэраIуэ щтащ. МахуитI дэкIа иуж, бадзэуэгъуэм и 9-м зыкъызыIэтахэм мурад ящIащ республикэр якъутэжу, АШЗ-м хэхьэнухэу. АШЗ-м дэщIыуи Мексикэм езэуэну.

Республикэм и ныпу щтар иужкIэ, Калифорниэ АШЗ-м и зы штат хъуа иуж зэхъуэкIа тIэкIу иIэу штатм и ныпу ящIыжауэ щтащ. 




#Article 331: Атолл (227 words)


Ато́лл — лагунэр хъуреибзэу е хъурей зэпычауэ къэзыухъуреихьыу щыт коралл тIыгу. Нэхъ пэжу жыпIэм атоллыр хышхуэм и лъэгум щыщIэдзауэ псыщхьэм нэс къыдэкIуей лъэгапIэщ, и щхьэр кораллкIэ дэщIеижауэ икIи и хъуреягъ тIыгу цIыкIу гупкIэ къэхъуреихьыжахэу. Хъуреибзэу щыт атоллхэм я лагунэр хышхуэм IузвкIэ епхахэу щыткъым. Лагунэм ит псыри хышхуэм елъытауэ и щыгъуагъыр нэхъ мащIэу щытщ. Атоллыр зэпыча хъурейуэ щытым, абыхэм я лагунэр хышхуэм IузэвкIэ епхахэу щытщ тIыгу цIыкIу къом къагъэхъухэу. Атоллхэр къохъу вулкан тIыгухэр щыбзэхыжхэм деж. 

И нэхъыбапIэм атоллыр IыхьищкIэ зэхэлъщ: атоллым и щIыб, риф платформэ итIанэ лагунэ. Атоллхэм я лъэгапIэ нэхъ инхэр метрэ 3-4 фIэкI хабзэкъым. Атоллхэм зэмылIэужыгъуэ щытыкIэрэ конфигурациэрж яIынкIэ хъунущ. 

Дунейм и нэхъ ин дыдэ атоллу ябжыр, архипелаг Маршалл тIыгухэм яхэт атолл Куаджалейнщ. Абы и инагъыр 2336 км² мэхъу, абы щыщу 92% еубыд лагунэ 300 километрэкIэ хэшам. Псори зэхэту а атоллым и тIыгу цIыкIу 92-м я инагъыр 14,5 км² мэхъу. 

Атолл цIыкIухэр хэгъэкIауэ, мыдрей атоллхэм рифхэм процент зытIущщ атоллым и инагъым щыщу яубыдыр. ЩIыхым процент Iыхьэ тIэкIущ яхуэзэр. Адрейхэр псори лагунэм иубыду щытуращ. Ауэ псалъэм папщIэ атолл Пангелаим рифмэ щIымрэ яхозэр атоллым и инагъ 4 км² щыщу 3 км². 

Атоллхэр и нэхъыбэм къохъухэр коралл рифхэм вулкан тIыгур псыщхьэм деж Iэлъыным хуэдэу хъурейуэ къыщаухъурейм деж. И нэхъыбапIэм деж абы къыхэкIыу вулканыр псы щIагъым йотIысэхыж. Апхуэдэу къэмыхъум, курылъ атолл къохъу, вулкан тIыгур лагунэм и кIуэцIым иту. 

ЩIым аткIи зиIэту щтымэ, Iэта атолл къохъу. ТIысу щтымэ тIыгур щIэлъэфа атолл мэхъу. 




#Article 332: Интерстеллэр (281 words)


Интерстеллэр ( — «Вагъуэ зэхуаку») — режиссор Кристофер Нолан триха щIэнгъуазэу фантастикэ филм, Джонэтэн Ноланрэ Кип Торнрэ зэхэлъхьа тхыдэм къыхэкIыу. Кинор топсэлъыхь хьэршым лъэта лъыхъуакIуэ гупым, зэман-утыку зекIуапIэ къагъуэтахэмкIэ цIыхум хьэршым хузэфIэмыкIын зэхуакушхуэхэр абыкIэ къракIухьыну хуежахэм. Кином и тхыдэр зэхэзылъхьар Крстофер Нолан и къуэш Джонэтэн Ноланщ, абы тхыгъэ зэхилъхьар къызэтехъукIар Кип Торн и щIэнгъуазэ лэжьыгъэ физикэ теориэхэращ. 

Кино техын Iуэхухэр япэ щIыкIэ студиэ Paramount Pictures-рат щIэздзар, ауэ зэкъуэш Ноланхэм кином елэжьын щIадза иуж, абыхэм я кинохэр къыдэзыгъэкI хабзэу щыт Warner Bros. кином ахэм ягъусэу елэжьын щIидзащ.
Езы кинор тезыхар Syncopy и Lynda Obst Productions компаниэхэращ. Оператор папщIэу кином елэжьащ Хьойте Ван Хьойтемэ. Комрозитору уващ Кристофер Нолан и еуж кинохэм елэжьа Хьанс Циммер. 

Кинор трахащ 2013 гъэм и етIуанэ Iыхьэм, Алберт провинциэм (Канадэ), Лос-Анджелес (АШЗ), Ислэнд и ипшэ щIыпIэхэм. 

Жэпуэгъуэм и 27-м кином и япэ гъэлъагъуэхэр щIадзащ, дунейм и къалэ нэхъ ин хахахэм. ЩакIуэуэгъуэм и 5, кином дунейпсо гъэлъэгъуэныр щIидзащ.

Ди лъахъэнэм икухэм къэхъуа гъушапIэшхуэм, цIыхухэр шхынкIуэд кризис бжэIупэм деж Iуигъувахэщ. ЦIыхухэм а гъей къэкIуам къыхэкIыу, дунейм текIуэдыкIыжын щIадзэ. Абы къэхэкIыу, хьэршым ди щIылъэм пэмыжыжэу Iэзэхэм къыщагъуэта зэман-утэку зекIуэпIэр къагъэсэбэпу, цIыхухэм гугъэ ящI абы илъэтыкIыу нэгъуэщI дуней ущыпсэу хъун къыщагъуэту Iэпхъуэнухэу. Дуней ущыпсэу хъунхэр къалъыхъуэну хьэршым ягъэлъатэхэр астронавт гуп.

Кином елэжьын щIадзащ 2006 гъэм и бадзэуэгъуэм, студиэ Paramount Pictures-рэ Стивен Спилебргрэ, Кип Торн и теориэхэм теухуауэ кино трахыну щыжаIам щыгъуэ. 

Езы кинор трахын щIадзащ 2013 гъэм шыщхьэIум и 6-м, Канадэм и Албертэ провинциэм. Абы иуж кинор трахын пащащ Ислэндым и ипшэ-къухьэпIэ щIыпIэхэм. ИтIанэ Лос-Анджелес кинор трахын щаухащ 2013 гъэм и дыгъэгъазэ мазэм.

Дыгъагъазэм и 14-м кином и япэ тизер къыдэкIащ, кинор зэтеухуауэ щытынур къыхигъэщу.

Жэпуэгъуэм и япэ махуэм кином и ещанэу еуж трейлерыр къыдагъэкIащ. Абы иуж кинор къызэрыдагъэкIынум и Iуэхухэр зэрахуэн щIадзащ.




#Article 333: Болэтыкъуэ Джанболэт (258 words)


Болэтокъо Хьэтокъущыкъо и къо Джанболэт (? — 1836 гъ. и жэпуэгъуэ) — Кlэмыргуеим и пщышхуэ. Урыс-адыгэ зауэм и зы пашэхэм ящыщщ. Болэтокъо Аитэч и къо Хьэтокъщыкъо и къуэ. Тхыдэ щlэныгъэлlхэм яхэlуэа щытщ лlыхъужь цlэрыlуэу.

Болэтокъо Аитэч дунейм ехыжа нэужь Кlэмыргуэй пщыгъуэр тlууэ зэгуэкlа хъуащ, и къуитlым зэдагуэшауэ. Зы lэхьэр Болэтокъуэ Хьэтокъущыкъуэм къылъысащ адрер Болэтокъо Аслъэнбэчым. XIX лlэщlыгъуэм и щlэдзэгъуэм Кlэмыргуеим и пщыщху техьэр Болэтокъуэ Бэзрыкъо, ари куэду темыту абдзахэхэмрэ кlэмыргуэйхэмрэ я ныкъуэкъуэгъум хуэкlуадэ 1808 гъэм. Абым ипlэкlэ пщыщхуэу техьэр и къуэш нэхъыщlэ Болэтокъуэ Мыщэуэст.

XIX лlэщlыгъуэм и 20 гъэхэм Кlэмыргуэй пщыгъуэр тlууэ зэгуокlыр, пщыщхуэм и lэнатlэм хуэкlыр Болэтокъуо Джанболэт и щlыпlэхэр (Мыщэуэст и ядэкъуэшым и къуэ), Джанболэтыр Болэтокъуэ Аслъэнбэчым и пщыгъуэ lэхьэм нэхъыщхьу тетт. Джэанболэтым и пщыгъуэ щlыпlэр Лабэрэ Щхьэгуащэрэ я псыхъуэ зэхуакум дэлът, Пщыхьэпэм щыщlэдзауэ Мыекъуэпэ къуэм нэгъынэ. Кlэмыргуэйхэм щымыхъукlэ щыпсэухэт абдзахэхэр, еджэрыкъуаехэр, мэмхэгъхэр, хьэжырэт къэбэрдеихэр.

Болэтокъуэ Мыщэуэст лlа нэужь (1927 гъ. и мазэем щыщlэдзауэ бадзэуэгъуэм нэс) Джанболэт и lэнатlэр лъэщ мэхъур пщыгъуэм. И унафэм едэlухэу Псыжь псыхъуэм къыдокlхэри къущхьэ лъэныкъуэхэм мэтlысхэр Болэтокъуэ Шумафрэ (Мыщэуэст и къуэш нэхъыщlэр) Болэтокъуэ Лъэустэнрэ (Болэтокъуэ Бэзрыкъуэ и къуэр) я жылэр ядэщlыгъуу. 

Джанболетыр къэзакъхэм яlэкlэкlуэда хъуа. Дзэзэшэ Засым къыригъэблэгъауэ идеж Прошнэокопскэ быдапlэм, дзызэхэсхэм гузэвэгъуэ къэхъуа хуэдэу хъыбар къаlуэхуащ, адыгэ губ зы бжьанэ урыс гъунапкъэм пхырыкlауэ. Засым къэзак гуп абыхэм апыригъэжьащ, Болэтокъуэм и щауэлlыгъусэхэри ядэщlыгъуу. Абым яуж, Засыр Болэтокъуэм хуэсакъ хуэдэу, гузэвэгъуэп къызэрхъеям папщlэ елъэlуащ Ермэл-хьэблэ Прошнэокопскэм ипэмыжыжэу щытымкlэ екlуэкlынэу. Болэтокъуэм псалъэ абым пимыдзэу, Засым и lуэхугъэ къэхъеяуэ игугъам зэран хуэмыхъун хуэмеэ идэри и зы уэркъ нэхъ имыгъусэу быдапlэм дэкlа. 

Куэд мыкlуахэу, Болэтокъуэмрэ и уэркъымрэ къэзакъ гуп ятеуа хъуа. Зэшэ-зэпlэу Болэтокъуэр абдежьым хэкlуэдащ.




#Article 334: Абдзахэхэр (352 words)


Абдзаххэр Адыгэмэ анахь лъэпкъ инэу ахэтыгъэмэ ащыщ. Мин 200 фэдиз хъущтыгъэхэу alo. Абдзахэмэ чIыгубэ аIыгъыгъ. Ащ гъунапкъэу иIагъэхэр: къыблэмкIэ Кавказ къушъхьэхэр, тыгъэкъокIыпIэмкIэ - псыхъоу Шъхьагуащэ, тыгъэкъохьапIэмкIэ - псыхъоу Афыпс Нахь цIыф жъугъэхэр зыщыпсэущтыгъэхэр Курджыпс, Пщыщ, Шъхьагуащэ, Псэкъупсэ янэпкъхэр ары. ЗэкIэмкIи I830-рэ илъэсым чIыгоу аIыгъыгъэр кв верст 7I50-рэ хъущтыгъэ, ар джы тиреспубликэ чIыгоу ыубытрэм иIэгъо-благъу. Абдзахэхэр бгырысщтыгъэх. Ар тхылъхэм ямызакъоу IорыIуатэхэми къаушыхьаты. Ащ фэдэ IорыIуатэм къызэриIорэмкIэ, абдзахэхэр Тубэ хьасэ зыгощыгъэхэм къатекIыгъэх. Тубэ хьасэр зыгощыгъэ лIакъохэр абдзэхэ шъыпкъэкIэ алъытэх. Ары джы къызнэсыгъэм зыкIаIорэр: Тубэ хьасэ загощым уахэмытыгъэмэ, тэ укъикIэу уабдзах о? Ау а хьасэр зыгощыгъэхэр зэтыраIотыкIых. Мыщ фэдэ лIакъомэ ацIэ къыраIо: Цэйхэр, КIубэхэр, Ашнэджхэр, Даурхэр, Едыджхэр, Бэщыкъохэр, Гъунчъэкъохэр, ЛIышэхэр, Ебрэмхэр ыкIи нэмыкIхэр. Абдзахэмэ пщы яIагъэп, е ыужкIэ пщыгъор агъэкIодыжьыгъагъ. Зэфэдэныгъэмрэ зэфэныгъэмрэ кIэдэущтыгъэх. Ау яIагъэх лIэкъолIэшхэри, оркъхэри, фэкъолIхэри. Абдзахэм инахьыбэр Урыс-Кавказ заом хэкIодагъ. Заор заухым, Тыркуем лIыгъэкIэ рафыгъэри макIэп. Ти Адыгэ Республикэ абдзахэу къинэжьыгъэр мэкIэ дэд. Ахэри Хьакурынэхьаблэ дэс абдзахэхэр хэбгъэкIыжьмэ, унэгъо зыхы-зыблэу адыгэ чылэмэ ахэпхъагъэхэу ахэсых. Ар къызхэкIыгъэри тарихъым нэфэ дэдэ къытфешIы. Нахьыбэрэ урыс пачъыхьэм езэогъэ абдзахэхэу къушъхьэм ауж дэдэ къычIафыжьыгъэхэр чылэ-чылэу амыгъэтIысхэу, унэгъо заулэхэу чылэхэм ахагъэтIысхьэгъагъэх. Джащ фэдэу I863-64-рэ илъэсхэм ХъымыщкIэй къыдафи Мыекъуапэ къырафылIэгъэгъэ абдзэхэ мин 38-рэм къехъущтыгъэр генерал жъалымэу Евдокимовым иунашъокIэ бжъэдыгъу, кIэмгуе, къэбэртэе чылэхэм ахагъэтIысхьэгъагъэх. Ары непэ Теуцожь, Тэхъутэмыкъое, Шэуджэн ыкIи Кощхьэблэ районхэм арыт чылэхэм абдзэхэ лъэкъуацIэхэу ЕхъулIэхэм, Гъыщхэм, Тыгъужъхэм, Цэйхэм, БрантIхэм, Хьаткъохэм ыкIи нэмыкIхэм бэрэ узкIарихьылIэрэр. Ары къызхэкIыгъэр джы непи бэрэ зэхэтхырэ гущыIэу абдзахэр хэхэс зыфиIори.

Ежьхэр абазэкIэ зэджэжьых. Кавказым итемыр тыгъэкъохьэпIэ чIыналъэхэм ащыпсэурэ автохтон цIыф лъэпкъ. Ахэр нахьыбэу зыщыпсэухэрэр Къэрэщэе-Щэрджэс Республикэр ары. ПчъагъэмкIэ мин 44-рэм къехъух. Ахэм ащыщэу мини I0-р IэкIыб къэралыгъохэу Тыркуем, Сирием, Иорданием, Ливаным щэпсэух. Абадзэхэр абхъаз лъэпкъэу алъытэх. ЗэраIорэмкIэ, я I4-I7-рэ лIэшIэгъухэм апэкIэ псыхъоу Бзыбэм Iулъэшъогъэ чIыналъэхэм ащыпсэущтыгъэх, ащ ыужым джы зыщыпсэухэрэ чIыпIэхэм къарытIысхьагъэх. Абзэ абхъазыбзэмрэ адыгабзэмрэ яхьыщыр, иберэ-кавказ бзэ унагъом хэхьэ. Ежь абэдзабзэр тIоу гощыжьыгъэ: зыр тапантыбз, адрэр - ашхарыбз, лъэпкъыри а цIэ дэдэхэр яIэу субэтноситIоу зэтырауты. Я I7-рэ лIэшIэгъум щегъэжьагъэу ислъам суннит диныр къахэхьанэу регъажьэ, ау мэджсус ыкIи чырыстан дин фэIо-фашIэхэр я I9-рэ лIэшIэгъум ыгузэгухэм анэс абадзэхэм, нахьыбэмкIэ ашхархэм, ахэлъыгъэх. Джыдэдэм динэу къябэкIрэр ислъамыр ары. ИжъкIэ абадзэмэ янахьыбэр адыгабзэкIэ гущыIэщтыгъэх. Непэ адыгабзэр къэзгъэфедэхэрэр нахь нэжъ-Iужъхэр ары. Шъыпкъэ, джыри абэдзэ унагъомэ адыгабзэр зыгъэфедэхэрэр мымакIэу ахэтых.




#Article 335: Ахын (100 words)


Адыгэхэм чырыстан диныр къахэмыхьэзэ тхьэу яIагъэмэ ащыщ. ЫужыкIэ былымхэмкIэ ухъумакIоу алъытэу рагъажьэ. Енэгуягъо, ижъкIэ
былымхэм ямызакъоу адыгэ шапсыгъэ лъэпкъым итхьагъэкIэ. Джыри
Шапсыгъэ щызэхэпхыщт Ахын ытамэ тычIэсэу тэпсэу; Ахын
иIэмыркIэ тэтхъэжьы. Ащ нэмыкIэу Ахын там зыцIэ чылэ ХыIушъо Шапсыгъэм ит. Ахын цIыфышъо сурэт иIагъэу къэзыIорэ IорыIуатэхэри щыIэх. Пчэн къарэхэр къурмэнэу фышIуабзыщтыгъэх. Ау нахьыбэу Ахын гущыIэр зэпхыгъэу   къэнэжьыгъэр къурмэныпхъэу ежь-ежьырэу
зыкъэзгъэнафэщтыгъэ чэмыр ары. Ащ зэреджэхэрэр Ахынэ ичэм
лъэрыкIу. КъызэраIотэжьрэмкIэ, Ахын ичэм бжыхьэрэ Iэхъогъум ежь-
ежьырэу зыкъыхигъэщыщтыгъ къурмэныпхъэу (изекIуакIэкIэ,
ибыукIэкIэ). Чэмыр щэкIэ агъэпскIыщтыгъ. ЕтIанэ ар Iэхъогъум хафти,
ежь-ежьырэу къурмэн зыщашIыщт чIыпIэм кIощтыгъ. Ащ цIыфхэр ыуж
итэу кIощтыгъэх, ау афыщтыгъэп. Къурмэн зыщашIрэ чIыпIэр Щэхашъхьэ




#Article 336: Шапсыгъэбзэ (128 words)


Шапсыгъэбзэр () — адыгэхэм и зы бзэ. Шапсыгъэбзэр Шапсыгъ Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӏэхэрэр. 

Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏ хьарыф сӏ [sʼ] ыкӏи хьарыф чъу [t͡ʃʷ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр цӏ [t͡sʼ] ыкӏи цу [t͡sʷ]. Шапсыгъэбзэмкӏи шыӏ хьарыф цӏ [t͡sʼ] мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : цӏыфы, цӏапӏэ ыкӏи цӏашъутэ.

Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏэх хьарыф гь [ɡʲ], кь [kʲ] ыкӏи кӏь [kʲʼ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр хъугъэх дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ] ыкӏи кӏ [t͡ʃʼ].  Шапсыгъэбзэм иӏэх хьарыф дж , ч ыкӏи кӏ мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : чэмы, джэмышх ыкӏи кӏалэ.
 

Хьэрыф чъ ыкӏи чӏ хъугъэх ч ыкӏи кӏ Шапсыгъэбзэмкӏэ.

Шапсыгъэбзэмкӏэ зыгорэ гушыӏахэмкӏэ мыкӏодых н [n], м [m] ыкӏи р [r] хьарыфхэр.

Шапсыгъ -мгьэ (-mɡʲa) я -гьэ (-gʲa) ↔ Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ -мкIэ (-mt͡ʃa) я -кIэ (-t͡ʃa).

Саусырыкъо гъэжъо чылапхъэр натымэ къызэрафихыжьыгъагъэр:

Натыхэр гъэжъо шIэным пылъыгъэх. Гъэжъо шIэным пылъымэ анахьыжъэу щытыгъэр

Тхьагъэлыгь арыгъэ…




#Article 337: КӀах Адыгэбзэ (814 words)


КӀахыбзэ йэ КӀах псалъэ (, ) — шапсыгъхэм, абдзэххэм, натхъуэджхэм, бжъэдыгъухэм, кӀэмыгуейхэм я тхыбзэр зэрзэфӀэтыр. Адыгеймрэ Хы ШӀуцӀэ Ӏуфэмрэ щыпсэу адыгэхэм я бзэ.

КӀэмгуэй хьэрыфылъэ ( КӀах тхыбзэр зытет )

а [a] макъ кIыхьыр къегъэлъагъуэ. Ипэм щитым деж адрей бзэхэм къызэрыщеджэм хуэдэкъым. Псалъэм папщIэ, урысыбзэкIэ арбуз жаIэу ятхыр адыгэбзэкIэ Iэрбуз жыпIэу тхын хуейщ.

э [ă] макъ кIэщIыр къегъэлъагъуэ. Урысыбзэм хэт а-мрэ о-мрэ щытемыгъэщIапхъэм деж, абы ещхьу къеджэн хуейщ. Ипэм зэикI ирагъувэркъым. Ар псалъэм ипэм щигъэувапхъэм деи а ягъэув.

б [b] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар урысыбзэм хэт б-ми, инджылызыбзэм хэт b-ми ещхьщ.

в [v] макъыр къегъэлъагъуэ. Зыхэтыр къэбэрдеймрэ иджырей шэрджэсымрэ беслъэнеймрэ ябзэращ. Адрейхэм ябзэм хамэбзэм къыхэкIыу къыхэхьа псалъэхэм фIэкI хэткъым. Абы ипIэкIэ е [ż°], [ċ°] е [dż°] къокIIуэ, ауэ абыхэм иджыри дытепсэлъыхьынущ.

г [ğ] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар г х-м ещхьу къыщыппсэлъкIэщ щыхъур. Хамэбзэ псалъэхэм [g] макъыр къыщегъэлъагъуэ.

гу [g°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр къэпсэлъын щхьа [g] макъым игъусэу [w] жыIэн хуейщ.

гъ [γ] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар шхын ехыпIэ Iупхъуэр щыкIэзызкIэ къикI макъщ. Нэмыцэбзэмрэ францыбзэмрэ я R пхъашэм ещхьщ.

гъу [γ°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [γ]-рэ [w]-рэ, а [g°] къызэрапсэлъыу жыхуэсIам хуэдэу, зэщIыгъуыу къэппсэлъымэ мэхъу.

д [d] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар урысыбзэми, инджылызыбзэми хэтым ещхьщ.

дж [dž´] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [č´] макъым и къэхъукIэу, ауэ жьгъыжьгъыу щыту аращ. Нэхъ захуэу тхын хъумэ, мыр джь-уэ тхын хуейт, сыту жыпIэмэ, абазэбзэм хэт дж-р тIэкIу нэгъуэщIщи (дыдейм ещхьыр абазэбзэ джь-ращ). Инджылызыбзэм хэт j-м къызэреджэри аращ.

дз [dz] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр нэхъ ипэкIэ стхам ещхьщ, ауэ [d]-рэ [z]-рэ щызэгухьэкIэ къыхъуу аращ.

дзу [dż°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр къэбэрдеибзэм хэткъым. Зыхэтыр кIахэбзэращ. Ар зыхэт псалъэ закъуэ-тIакъуэхэм абы ипIэ къэбэрдейм [v] жаIэ. Мыр [d]-рэ [ż°]-рэ щызыгуэхьэкIэ къэхъу макъщ. [ż°]-м и къэпсэлъыкIэм иджыри сытепсэлъыхьынущ.

ж [ž] макъыр къегъэлъагъуэ. Урысыбзэм хэтым ещхьщ.

е псалъэм ипэм е макъ зешэм къыкIэлъыкIуэ къыщыкIуэкIэ [ja] къегъэлъагъуэ. Адрейхэм [e] макъыр къегъэлъагъуэ.

ё адыгэбзэм хэткъым, ауэ урысыбзэм къыхэкIа псалъэхэм хэтынкIэ мэхъу.

жъ [ż] макъыр кIахэбзэм къыщегъэлъагъуэ. Мыр [ž] макъыр [z] хуэдэу къэппсэлъымэ аращ щыхъур.

жъу [ż°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыри зыхэтыр кIахэбзэращ. ЗэрыжысIащи мыбы ипIэкIэ къэбэрдеибзэм [v] къокIуэ. Мы макъыр [w] бгъэзууэ къыщыппсэлъкIэ мэхъу.

жь кIахэбзэм [ž´] макъыр къыщегъэлъагъуэ, къэбэрдеибзэм [ż] макъыр къыщегъэлъагъуэ. [ž´]-р [š´]-м ещхьщ, ауэ макъ жьгъыжьгъщ.

з [z] макъыр къегъэлъагъуэ. Урысыбзэми инджылызыбзэми хэт [z]-м хуэдэщ.

и псалъэм ипэм е макъ зешэм къыкIэлъыкIуэ къыщыкIуэкIэ [jı] къегъэлъагъуэ (псалъэм папщIэ, ибэ [j́ıba], щIэин [ś'ajın]). Адрейхэм [i] макъыр къегъэлъагъуэ (псалъэм папщIэ, зыри [zıri]).

й [j] макъыр къегъэлъагъуэ.

к [k] макъыр къегъэлъагъуэ. [kh]-уэ жыпIи хъунущ, сыту жыпIмэ, [k]-р [h]-м хэхьэж хуэдэу къапсэлъыри. 
Псалъэ закъуэтIакъуэмрэ хамэбзэ псалъэхэмрэ фIэкIа хэткъым.

ку [k°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [k]-рэ [w]-рэ щызэгухьэкIэ хъу макъщ; нэхъ ищхьэкIэ [g°] къызэрапсэлъыу жыхуэтIам хуэдэу мыри къапсэлъ.

кхъ [q] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [q']-р [x]-м хэхьэжу къэпсэлъын хуейщ. 
Зыхэтыр къэбэрдеибзэмрэ беслъэнеибзэращ, ауэ шапсыгъыбзэмрэ бжьэдыгъубзэмрэ мыбы нэхъ ещхьу макъ къапсэлъ. Арщхьа абыхэм къ хьэрф фIэкIа къагъэсэбэпкъым.

къ и нэхъыбэм [q'] макъыр къегъэлъагъуэ, ауэ [q] макъым нэхъ ещхьыу къапсэлъынкIи мэхъу (п.п., шапсыгъхэмрэ бжьэдыгъухэмрэ). Мыр [g] макъым тIэкIу ещхьщ, ауэ джийм къокI, жьыр быударэ зэуэ къыщибгъэкIкIэ.

къу и нэхъыбэм [q°'] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар [q']-мрэ [w]-мрэ зэгъусэу къыщыппсэлъкIэ къокI; [q']-р джийм къикIыу, [w]-р IупэкIэ щIыбгъужыу.

кI е [č´'], е [k´'], иныкъуэхэм деи [k'] къегъэлъагъуэ. 
[č´'] макъыр [č´] хэкъузауэ къыщыппсэлъкIэ мэхъу. Япэм абы ипIэ къапсэлъыу щытар [k´'] макъыращ; ар [k´] макъыр хэкъузауэ къыщыппсэлъкIэ мэхъу. Нобэ ар къэзыпсэлъхэр джылахъстэнейхэмрэ, хыIуфэ шапсыгъхэмрэ, IэщIыбым щыIэ адыгэхэмрэщ. Мы хьэрфыр псалъэ закъуэтIакъуэм [k']-уэ къыщапсэлъ (п.п., шкIэ, ткIий, IэшкIэ).

кIу [k°'] макъыр къегъэлъагъуэ. Мы макъыр [k']-мрэ [w]-мрэ зэгъусэу къыщыппсэлъым мэхъу.

л [ĺ] макъыр е [l´] макъыр къегъэлъагъуэ. [ĺ] макъыр адыгэбзэ фIэкIа нэмыщIыбзэхэм хэту къыщIэкъынукъым. Ар къыщыппсэлъкIэ бзэгупэр ищхьэ дзапэфIанэхэм я лъащIэм нэмысу Iущхьэм кIэрыпкъузэу жьыр лъэщу бгъэвуун хуейщ. Адыгэм языныкъуэхэм [l´]-уэ къапсэлъ. Ар урысыбзэм ль-м къызэреджэм ещхьщ.

лъ [ł] макъыр къегъэлъагъуэ. Мы макъыри къыщыппсэлъкIэ бзэгупэр ищхьэ дзапэфIанэхэм я лъащIэм нэмысыпэу кIэрыкъузэн хуейщ, ауэ жьы къипгъэкIыр бгъэвуунукъым.

лI [ł'] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [ł]-м ещхьщ, ауэ къыщыппсэлъкIэ джийми макъ къигъэIукIын хуейщ. КъэпсэлъыкIэу 2 иIэщ.

м [m]

н [n]

о Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм [o] къыщегъэлъагъуэ, Адыгэ Республикэм [wă] къыщегъэлъагъуэ (хамэбзэ псалъэхэм нэмыщI). Къэбэрдеибзэм хэт [o]-р е [ă]-м къыхокI (п.п., сощIэ / сэшIэ), е [aw]-м къыхокI (п.п., дотэ / даутэ).

п [p].

р [r]

с [s]

т

у [w]

ф [f]

х

I [?] макъыр къегъэлъагъуэ (едэIуэн). Мы макъыр [q'] макъым ещхьу къапсэлъ, икIи а макъым къыхокI, е, нэгъуэщIыу жыпIэмэ, мы макъым ипIэкIэ япэм [q'] къапсэлъыу щытауэ жыпIэ хъунущ. Нобэ къыздэсым адыгэм [?] макъым ипIэ [q'] къэзыпсэлъ яхэтщ, псалъэм папщIэ, убыххэм, хьэкIувхэм. Мы макъыр зыхэт адыгэ псалъэхэм хуэзэ адзыгъэ псалъэхэм мыбы ипIэ къакIуэр [q'] макъыращ (п.п., ад. Iэзэ - адз. aq'aza). Адыгэми адзыгъэми я сабийхэм псалъэкIэ зыщырагъащIэм деж [q'] къапсэлъыу щIадзэн ипэ [?] къапсэлъ. ИкIи, нэхъ ищхьэкIэ зэрыстхащи, [q'] макъыр [?] макъым хуокIуэ (п.п., къэбэрдей адыгэхэм -къым суффиксым ипIэ -Iым къапсэлъ). Мы макъым и къэпсэлъыкIэр гурыгъэIуэгъуейщ, ауэ урысыбзэ, тыркубзэ е нэмыщIыбзэхэм макъ зешэхэм ипэ и нэхъыбэм итщ мыр. НыгъуэщIыу жыпIэмэ, мы макъыр къэпсэлъын щхьэкIэ макъ зешэ гуэр жьыр къыумыгъэкIыу быубыдарэ зэуэ къигъэIукIын хуейщ.

Iу [?°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [?] макъымрэ [w] макъымрэ зэгъусэу къыщыппсэлъкIэ къокI. НыгъуэщIу жыпIэмэ, джиймкIэ [?] къыбогъэкI, ар къыщикI дыдэми IупэкIэ [w] къыбопсэлъ.




#Article 338: Прото-Адыгэбзэ (114 words)


Адыгэбзэжъэр йэ Прото-Адыгэбзэр () Адыгэхэмэ я бзэжъэр. кӀах псэлъэкӀэмрэ Къэбэрдей псэлъэкӀэмрэ я адэ бзэр.

Адыгэбзэжъымкӏэ щыӏагъ гь , аспирированный кьʰ , кь  ыкӏи кӏь  хьарыфхэр. Шапсыгъэбзэмкӏи Бэслъыныйбзэкӏи щыӏэх гь , кь  ыкӏи кӏь  хьарыфхэр. Адгэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр хъугъэх дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ] ыкӏи кӏ [t͡ʃʼ]. Прото-Адыгэбзэ кь [kʲ] хъугъэ дж [d͡ʒ] къэбэрдейкӏэ (кь [kʲ] → ч [t͡ʃ] → дж [d͡ʒ]).

Прото-Адыгэбзэмкӏэ щыӏагъэп хьарыф ф [f] ыкӏи в [v]. Прото-Адыгэбзэмкӏэ хьарыф цу [t͡sʷ], сӏу [sʷʼ], су [sʷ] ыкӏи зу [zʷ] хъугъэх цу [t͡sʷ], шӏу [ʃʷʼ], шъу [ʃʷ] ыкӏи жъу [ʒʷ] КӀахыбзэмкӏэ, хъугъэх в [v], фӏ [fʼ], ф [f] ыкӏи в [v] Къэбэрдеибзэмкӏэ.

Хьарыф ф [f] КӀахыбзэмэ яхэтэр къэкӏэгъ Прото-Адыгэбзэ хьарыф ху [xʷ]. Ар къэнагъ Къэбэрдейбзэхэмкӏэ.




#Article 339: Бжъэдыгъубзэ (105 words)


Бжъэдыгъубзэр () — адыгэхэм и зы бзэ. Бжъэдыгъубзэр Бжъэдыгъу Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӏэхэрэр. 

КӀэмыгуябзэ хьарыф цу [t͡sʷ] хъугъэ чъу [t͡ɕʷ] Бжъэдыгъубзэкӏэ :

Шапсыгъ -мджэ (-md͡ʒa) я -джэ (-d͡ʒa) ↔ Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ -мкIэ (-mt͡ʃa) я -кIэ (-t͡ʃa).

Зэгорэм тыгъэжьымрэ тыгъэмрэ зынэкъокъугъэх анахь лъэшыр язэрымгъашIэу. А лъэхъан дэдэм тефэу зекIогорэ кIакIо техъуагъэу гъогум къэрыкIоу алъэгъугъ ыкIи рахъухьагъ тIумэ язэу гъогурыкIом икIакIо зыщэзгъэхэрыр анахь лъэшэу алъытэнэу. Ай дэй тыгъэжьым зэрыфэлъэкIэу къэпщэу къыригъэжьагъ. Ау ар нахь лъэшэу къепщы къэсми, гъогурыкIом кIакIом нахь зыкIоцIищахьытыгъэ. Ыужыпкъэм тыгъежьыр иморад ыужы икIыжьын фае хъугъэ.ЕтIуанэ тыгъэр къэпсыгъ, гъогурыкIор фабэ къэпагъ, ыкIи ай лъэпэтэу кIакIор зыщихыгъ. Аущтэу тыгъэжьым тыгъэр ей нахьыри нахьы зэрылъэшыр къэгурымэIомэ мэхъонэу хъугъэ.




#Article 340: КъардэнгъущӀ Зырамыку (115 words)


КъардэнгъущӀ Зырамыку, ПӀатӀурэ и къуэ - адыгэ тхакӀуэ, этнограф, уэрэджыӀакӀуэ. КъБР-м и цӀыхубэ артист, КъБР-м, АР-м гъуазджэмкӀэ, щэнхабзэмкӀэ щӀыхь зиӀэ я лэжьакӀуэ, КъБР-м и Совет нэхъыщхьэм и Президиумым и щӀыхь тхылъыр тӀо зыхуагъэфэща.

КъардэнгъущӀ Зырамыку 1910 гъэм Псыгуэнсу къуажэм къыщалъхуащ, ауэ илъэс ныкъуэ мыхъуа щӀыкӀэ и адэр, илъэс 11 иримыкъуа щӀыкӀэ и анэр фӀэкӀуэдащ. Адэ-анэншэу къэна щхьэкӀэ зеиншэ хъуакъым – и къуэш нэхъыжь Мурид зришалӀэри ипӀыжащ, гъуэгу захуэми тригъэуващ.

Псыгуэнсу къуажэ еджапӀэм классибл къиуханэужь Мэзкуу Лунэчарскэм и цӀэр зезыхьэ ГИТИС-м щӀэтӀысхьащ, Сталиным и стипендие къырату еджащ.

Адыгэ уэрэдыжьыр къиӀэтыжу, радиом, телевидением, концертхэм щӀэзыхьар КъардэнгъущӀ Зырамыкущ. Ар Зырамыку и Ӏуащхьэмахуэхэм язщ.

И щхьэгъусэр Къуралей Зулихъан, къуэ къыхуилъхуащ. 

 КъардэнгъущӀ Зырамыку (зыусар Абазэ Къамбот)
 КъардэнгъущӀ Зырамыку
 КъардэнгъущӀ Зырамыку




#Article 341: КӀуэкӀуэ Валерэ (143 words)


КӀуэкӀуэ Валерэ, Мухьэмэд и къуэ - адыгэ къэрал лэжьакӀуэ цӀэрыӀуэ, КъБР-м и япэ Президент.

КъБР-м, УФ-м я политикэ, экономикэ, щэнхабзэ зыужьы­ныгъэхэм хуищӀа хэлъхьэныгъэм къалъыту къыхуагъэфэщащ дамыгъэ лъапӀэ куэд: «Хэкум и пащхьэм щиӀэ фӀыщӀэхэм папщӀэ» орденым и II, III нагъыщэхэр; ГуащӀэдэ­кӀым и Бэракъ Плъыжьым, «ЩӀыхьым и Дамыгъэ», Зэныбжьэгъугъэм, Жэпуэгъуэ Революцэм я орденхэр.

КӀуэкӀуэ Валерэ 1941 гъэм Къруукъуэ къалэм къыщалъхуащ.

Курыт школыр къиуха нэужь, абы агро­ном ӀэщӀагъэмкӀэ щӀэныгъэ нэ­хъыщхьэ щызригъэгъуэтащ -м.

Къэралыр щытыкӀэ гугъум щихуа 90 гъэхэм ирихьэлӀэу КӀуэкӀуэ Валерэ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и тхьэмадэт. Республикэм къыщыхъуа зэпэщӀэувэныгъэр игъэупщӀыӀун папщӀэ хэкӀыпӀэхэр къи­гъуэтащ. МазиплӀ нэхъ дэмыкӀыу хахащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и япэ Президенту.

КӀуэкӀуэ Валерэ пщӀэшхуэ щиӀащ Къэбэрдей-Балъкъэрми Урысей Федерацэми. УФ-м ФедерацэмкӀэ и Советым и УнафэщӀым и къуэдзэу, Къэрал Советым хэту, ар жы­джэру хэлэжьыхьащ мыхьэнэшхуэ зиӀэ Ӏуэхухэр зэфӀэхыным, цӀыхубэм я сэбэп зыхэлъ унафэхэр къэ­щтэным икӀи гъэзэщӀэным.

Щхьэгъусэ Виолеттэ, Таубий ипхъу; и къуэ Къэзбэч, и пхъу Лэрисэ. 




#Article 342: Бэрэгъун Владимир (136 words)


Бэрэгъун Владимир, Хьэтиз и къуэ - адыгэ уэрэджыӀакӀуэ цӀэрыӀуэ, КъБР-м и цӀыхубэ артист (1981), Урысей Федерацэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ (1996).

Бэрэгъун Владимир 1931 гъэм Къуэшрокъуей къуажэ къыщалъхуащ.

Пасэрей нарт уэрэд зыбжанэ игъэзэщӀащ, псалъэм папщӀэ «Ашэмэз и пшыналъэ», «Нартыжь уэрэд», «Бэдынокъуэ и пшыналъэ», «Сосрыкъуэ мафӀэ къехь» жыхуиӀэ уэрэдхэр.

 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир, Сосмакъ Валентинэ
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир, Сосмакъ Валентинэ
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир 
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир
 - Бэрэгъун Владимир, Жылокъуэ Хь.
 - Бэрэгъун Владимир




#Article 343: Овиедо (421 words)


Овиедэ (эсп-бз.:Oviedo; астур-бз.: Uviéu) — Эспаниэм щыщ аутоном хэку Астуриасым и къэлащхьэщ,  Муниципалитетыр 
комаркэ Овиедэм хеубыдэ. 

Овиедэ къалэр 761 гъэм яухуэнауэ къоунэху, Сан Висенте и уэтэуэ ӏуэрыӏуатэ тхылъым ар нахуэ ищӏу. Тхылъыр 781 гъэм щыщ, абым копие XII лӏэщӏыгъуэм тратхыкӏауэ, уэтэуэ Сан Пелайо и архивхэм щӏэлъщ. Зэритымкӏэ, ищхъэрэм къикӏыу ипщэмкӏэ ирикӏуэ гъуэгум (Къуалэбзухэм я пхырыкӏыпӏэ-м деж кӏуэр Леон къалэм хуэзэу, абым нэмыщӏу къухьэпӏэмкӏэ Галисиэм ирикӏуэ гъуэгури абым пхырыдзауэ, гъуэгу зэпрыдзыпӏэм джабэ тетыр бгынауэ щытащ, ицӏэтэр Оветао е Овето, щӏыпӏэ бгынам шоджэнитӏ Масимо Фроместано яцӏэу уэтэуэ яухуэна, Сан Висенте хуагъэфащауэ. Яужкӏэ, джабэр Сан Висенте шоджэнхэм зэрыяр нахуэ щӏным щхьэ, пэштыхь Фруэла I а щӏыпӏэм екӏуэлӏа хъуащ, абым папщӏэ чылиси иухуэна Сан Салвадор хуэгъэфэщауэ. Чылисэм къинэмыщӏауэ, паштыхьым нэмыщӏ тхьэлъэӏупӏэ бжыгъи хилъхьащ а щӏыпӏэм, яужкӏэ, абыхэм ящыщ зым и къуэ Алфонсо II-р къыздэхъуари. 

Япэу тхыдэм зэралъытэу щытар къалъэр лӏэщӏыгъуэ VIII халъхьауэ, яужьым, ХХ лӏэщӏыгъуэм икум, иджырей къалэм и пӏэм дежь, урым псэупӏэ итауэ гупшысэ ягъэунэхуащ, Сан Висенте и ӏуэрыӏуатэ тхылъым ит хъыбархэм теухуауэ а гупшысыгъуэр. А гупшысыгъуэм нэхъри пкъы щӏэзгъувар Астурием и щӏэнхабзэ музеир щагъэщӏэращӏэм куэд мыщӏауэ, археологхэм къагъуэта пасэреигъуэхэращ. Я ныбжыр лӏэщӏгъуэ IV-м хуагъэфащащ. 

Алфонсо II-м Астуриэм и къэлащхьэу Овиедэ щищӏа гъэр тхыдэм къэунэхукъым, ауэ ар 812 гъэм нэхъ япэу къызэрыхъуар нахуэщ. 812 гъэм щыщу, Алфонсо II-м и уэсият тхылъыр Овиедэ кофедралым и архивым щӏэлъщ, абым зэритымкӏэ а гъэм къэлэр пэштыхьым и псэупӏэу щытыхэщ. Къалэр епископым и пӏэу ищӏащ, игъэбыдащ, уардэунэхэр, чылисэхэр дищӏыхьащ. Къалэр зыхъумэ блынджабэр (нобэкӏэ мащӏэ дыдэу къэнэжар) хуэхъуреуэ щытащ, къалэр здытет джабэм хуэфӏыу, щӏыпӏэу га 11 хуэдиз хиубыдэу, жылэу дэсар мин 6 хуэдиз, хьэблищу гуэщахэу: Ла Вийа - чылисэхэмрэ уардэунэхэмрэ здыдэта хьэблэ; Симадевийа - щэхуапӏэхэмрэ хьэжыщӏ кӏуэхэмрэ ятеухуа хьэблэ; Сокастейо - яужырейуэ ещанэ хьэблэр.  

Алфонсо II-м и лъэхъэнэм Компостела дежь чэщанэ къагъуэта, Якоб апостолым ей хуэдэу. Алфонсэм Овиедэ къигъанэри, чэщанэм деж йожьэ хьэжыщӏ, абы лъандэрэ Алфонсэр япэрей пэштыхь мэхъу Сантияго дэ Компостела хьэжыщӏ дэкӏахэм ящыщу, абым кӏуэ гъуэгури хэзылъхьар. Ар 829 гъэм, фокӏадэм и 4 махуэм щыщ тхылъым нахуэ ещӏ, абы зэритымкӏэ км 4-кӏэ чылисэм и хъуреягъыр быдапӏэу ухуэнащ, щӏыпэри езы чылисэм паштыхьым яритауэ чэщанэр хъумэным папщӏэ, хьэжыщӏ екӏуэлӏахэми гузэвэгъуэ ямыӏэу псэху щыӏэфынэхэу. Абым нэмыщӏу тхылъым еӏуатэр паштыхьым а хъыбарыр къызэрищӏар, и уардэунэм щӏэс тхьэмадэхэми абым теухуауэ заречэнджэщар. Ауэ, иджыпстукӏэ а тхылъым итыр пцӏыуэ къыщӏэкӏауэ къагъэунэхуа щӏэныгъэлӏхэм, Алфонсо II и гъащӏэ тхыдэр зэрагъэщӏа нэуж, тжылъ-хъыбарым ит махуэр темыхуэу и гъащӏэм къыкӏэкӏащ. 

X лӏэщӏыгъуэм Реконкистэр ипщэмкӏэ пхырыкӏ пэтрэ къэлъащхьэри паштыхьхэм ягъэӏэпхъуа хъуащ, Леоным яхьауэ. Абы папщӏэ Овиедэ и лъэкӏыгъуэри фӏэкӏуэд хъуа. Ауэ Карылышхуэм и хейм зэрыпыщӏам папщӏэ, хьэжыщӏ кӏуэ цӏыхухэр, Перенейхэм къыщхьэдэкӏхэтэр, Овиедэм екӏуалӏэу, абым пхырыкӏху хъуахэ, абы лъандэрэ ищхъэрэ гъуэгур




#Article 344: Щомахуэ Амырхъан Къамызэ и къуэр (211 words)


Щомáхуэ Амырхъáн Къамы́зэ и къуэр (10.10.1910—13.07.1988) адыгэ тхакIуэ, усакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и цIыхубэ усакIуэ (1977), Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м искусствэмкIэ и заслуженнэ лэжьакIуэ (1949). СССР-м и тхакІуэхэм я зэгуэтыныгъэм 1949 гъэм къыщыщІэдзауэ хэтащ.

Щомахуэ Амырхъан Тэрч областым щыщ Къаншыуей къуажэм (иджы Курп Ищхъэрэ) 1910 гъэм жэпуэгъуэм и 10-м (фокIадэм и 27-м) къыщалъхуащ. 1920 гъэм Амырхъан, илъэсипщI ныбжьым иту, къуажэм къыщызэIуаха пэщIэдзэ еджапIэм щIотIысхьэ. Абы илъэсиплIкIэ щеджа нэужь, ираджэ ар Налшык дэта Ленинскэ еджапIэм. А еджапIэ цIэрыIуэм Амырхъан илъэс зыбжанэкIэ щоджэ, педагогическэ техникумри къыщеух. НЦэныгъэм зыIэпиша щIалэр 1929 гъэм щIотIысхьэ Ордженикидзе къалэм дэт Северо-Кавказскэ педагогическэ институтам. Ар къеухри Амырхъан Налшык педтехникумым къегъэзэж, абы и егъэджакIуэу, итIанэ и директору мэ-лажьэ. 1938 гъэм Щомахуэр адыгэбзэкIэ къыдэкI «Социалистическэ Къэбэрдей-Балъкъэр» газетым и редактору ягъэув, 1940-1941 гъэхэм партым и Бахъсэн районым и япэ секретарь къулыкъур егъэзащIэ. Хэку зауэшхуэ лъэхъэнэм Амырхъан Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м ЩIэныгъэ IуэхухэмкIэ и народнэ комиссарщ. Зауэ нэужь илъэсхэм Щомахуэр мэлажьэ партым и райкомым и япэ секретару, тхылъ тедзапIэм и управляющэу, щIэныгъэ IуэхухэмкIэ министру, «ЩIэныгъэ» обществэм и ответственнэ секретару, «Къэбэрдей пэж» газетым и редакторым и заместителу. Щомахуэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и ТхакIуэхэм я союзым 1958 гъэ лъандэрэ къыдигъэкI «Iуащхьэмахуэ» журналым и япэ редактор нэхъыщхьэщ, а IэнатIэм ар бгъэдэтащ 1965 гъэ пщIондэ. 1965-1970 гъэхэм ар лэжьащ республикэм и тхакIуэхэм я союзым и правленэм и ответственнэ секретару. Ар Къэбэрдей-Балъкъэрым и народнэ усакIуэщ. 




#Total Article count: 344
#Total Word count: 95733