#Article 1: A'bdiraman O'tepov (630 words)


A'bdiraman O'tepov (1905-1934) - qaraqalpaq dramaturgiyasının' tiykarın salıwshılardın' biri. Ol talantlı dramaturg, rejissyor, aktyor, muzıkant, ko'rnekli teatr iskeri sıpatında qaraqalpaq xalqının' tariyxında belgili iz qaldırdı. 

A'.O'tepov 1905 jılı Qon'ıratta mayda sawdager semyasında tuwıldı. 1906 jılı a'kesi semyası menen Aral ten'izinin' qubla-shıg'ıs jag'asına jaqın Qosjap degen jerge ko'ship keledi ha'm balıq o'ndirisi ka'sibi menen shug'ıllana baslaydı. Bul O'tepovtın' semyasının' ruslar menen jaqınlasıwına mu'mkinshilik tuwdırdı.

A'.O'tepov 1922 jıllardan baslap da'slepki dramalıq shıg'armaların jazıwg'a kirisedi, Zindan, Jezdejan atlı instsenirovkalar do'retedi. Bul eki instsenirovka forması boyınsha da'stanlardag'ı salt-da'stu'r qosıqlarındag'ı aytıstı eske tu'siredi. 1923-24 jıllarda A'.O'tepov usınday stilde birqansha instsenirovkalar do'retedi, Altın gu'l, Ketsen' nettim, Taza qonıs t.b. Da'slepki instsenirovkalarının' forması folklorlıq shıg'armalardın' formasına megzes bolg'anı menen mazmunına jan'a da'wir ruhı sin'dirilgen. 

A'.O'tepov 1925-26 jılları Ayapbergen Muwsaev penen tanısadı, onın' ta'siri menen o'zinin' Shahizada da'stanın jazadı. 1927 jılı ol To'rtku'ldegi awıllıq ken'es basqarıwshıların tayarlaytug'ın u'sh aylıq kurske kirip oqıydı. Kursta oqıp ju'rip rus, tatar, o'zbek, qazaq teatr do'gereklarının' jumısları menen jaqınnan tanısadı. Pedtexnikum janındag'ı Tan' nurı truppasına qosılıp, onın' repertuarına o'zinin' shıg'armaların qayta islep kirgizedi. Usı jıldan A'.O'tepovqa milliy truppanı basqarıw wazıypası tapsırıladı.

Qaraqalpaqstanda milliy teatrdın' ashılıwı A'.O'tepovtın' atı menen baylanıslı, ol teatrdın' birinshi direktorı boldı. 1932 jıl 23-apreldegi Oraylıq Komitettin' Ko'rkem a'debiyat sho'lkemlerin qayta du'ziw haqqındag'ı qararı A'.O'tepovtın' do'retiwshilik iskerliginde sezilerlik alg'a ilgerilew payda etti. A'sirese, onın' rus teatrının' ataqlı rejisserı V.E.Meyerxoldtın' sha'kirti İ.V.Korinman menen birge islesiwi do'retiwshiligine u'lken ta'sirin tiygizdi. 1932 jıldan baslap onın' shıg'armalarında turmıstı ko'rkem su'wretlewdin' agitatsiyalıq-illyustrativlik formasınan kem-kem quramalı formag'a o'tiwi seziledi. Ol turmıstan ken' xarakterli detallardı tabıwg'a talpınadı, qaharmanlardın' ha'reketlerin isenimli jaratadı. Rus dramaturglerinin' ha'm sol jılları durıs jolg'a tu'sken tuwısqan milliy respublikalardın' dramaturglerinin' ta'siri menen A'.O'tepov bahalı ko'rkem shıg'armalar do'retiwge kirisedi. A'.O'tepovtı rus dramaturgiyasının' en' jaqsı shıg'armaları menen tanıstırg'an, og'an sheberligin arttırıwda g'amxorlıq etken V.İ.Korinmannın' xızmetin ayrıqsha atap o'tiw kerek. A'.O'tepov o'zinin' do'retiwshilik ku'shinin' tolısıp rawajlang'an da'wirinde 29 jasında qaytıs boldı. A'.O'tepovtın' do'retiwshiligi 1920-1934 jıllar arasındagı 14 jıldı o'z ishine aladı. Ol a'debiyatımız tariyxında u'lken a'debiy miyras qaldırdı: 16 iri shıg'arma ha'm 40 tan aslam instsenirovka jazdı. Ko'lemli shıg'armalarının' qatarına Tenin tapqan qız, Ashlıq zarı, Eki baslı suwqabaq, Odekolon, 900 gramm, Jalqaw diyxan, Kolxoz turmısı, A'ne qalas, Gu'man, Gu'lzada h.t.b. shıg'armaları jatadı.

A'.O'tepovtın' do'retiwshiliginin' o'zgesheligi, onın' barlıq shıg'armalarının' derlik zamanago'y temag'a arnalıp jazılıwınan ibarat edi (Ashlıq zarı pesasınan tısqarı). Onın' shıg'armaları agitatsiyalıq xarakterge iye boldı, olardın' tiykarında sol da'wirdin' a'hmiyetli ma'seleleri turdı. A'. O'tepovtın' shıg'armalarının' tag'ı bir o'zgesheligi, onın' folklordın' en' jaqsı da'stu'rlerın sheber paydalanıwında korinedi. Ol o'zinin' shıg'armalarına folklordın' aytıs formasın orınlı kirgizedi, xalıqtın' su'yip tın'laytug'ın Bozataw, Eshbay atlı qosıqların ken' paydalanadı. A'.O'tepovtın' do'retiwshilik jolı qısqa instsenirovkalardan baslanadı. Ol turmıslıq faktlerdi ha'm waqıyalardı saxnada ha'reket arqalı ko'rsetiwde onın' tamashago'ylerdi ta'rbiyalawshılıq, u'yretiwshilik roline u'lken a'hmiyet berdi. Bunın' ushın ol turmıslıq elementlerdi saxnanın' sharayatları menen, sonday-aq qaharmanlıq, lirikalıq elementlerdi ku'lkili, satiralıq elementler menen birlestire aldı.

A'.O'tepovtın' doretiwshiliginde iri ko'lemli ha'm en' xarakterli shıg'armalarınan onın' ko'p aktli Ten'in tapqan qız, Boyawshı wa'kil, Gu'man pesaları bolıp tabıladı. Ten'in tapqan qız shıg'armasının' birinshi variantı 1925-1927 jılları Sha'leke bay degen at penen jazılg'an edi. Son'g'ı jılları dramturg onı birneshe ret qayta islep shıg'ıp, ha'r saparı jan'alıqlar kirgizdi. Shıg'arma ja'miyetshilik ta'repinen joqarı bahalandı. Dramaturg bul shıg'armasında o'z da'wirinin'
en' a'hmiyetli ma'selesi-hayal-qızlar ten'ligin su'wretleydi.

A'.O'tepovtın' sotsiallıq turmıs ma'selelerine arnalg'an Gu'man pesası 1932 jılı jazıldı. Pesada jan'a qaraqalpaq shan'arag'ının' mashqalaları ortag'a qoyılg'an. Gu'man pesası kompozitsiyalıq, syujetlik, fabulalıq qurılısı, obrazlar sisteması jag'ınan onın' burıng'ı shıg'armalarınan artıqmashılıqqa iye. Shıg'arma qaharmanı Murat rayonlıq atqarıw komitetinin' bo'lim baslıg'ı bolıp isleytug'ın o'mirlik joldası Ajarg'a gu'man menen qaraydı. Ajar jumısları ko'p bolg'anlıqtan u'yge waqtında kele almaydı, bug'an ku'yewi hesh isenbeydi. U'y xızmetkeri Ma'rziya olardın' arasına ot taslaydı, ja'njeldi o'z ma'pine paydalang'ısı keledi. O'sek so'zler aytadı. Pesanın' son'ında Murat gu'man ha'm qızg'anısh sebepli o'z hayalın atıp o'ltiredi. Dramaturg pesag'a qatnasıwshılardı su'wretlewde olardın' ha'r birinin' konkret xarakterin beriwge, adamnın' ishki du'nyasındag'ı o'zgerislerdi ashıwg'a ha'reket etedi. A'.O'tepovtın' shıg'armaları qaraqalpaq a'debiyatında drama janrının' tun'g'ısh do'retpeleri esaplanadı.




#Article 2: A'bilg'azı Baxadırxan (452 words)


Orta Aziyanın' oraylıq qatlamlarında XV-a'sirden baslap jazılg'an birqansha tu'rki qoljazbalar ushıraydı. Olardın' arasındag'ı en' dıqqatqa sazawar shıg'armalardın' biri sap tu'rki tilinde jazılg'an Xiywa xanı A'bilg'azı Bahadırxannın (1663-1677 j.) 'Shejiraiy tu'rk' (Tu'rikler shejiresi) dep atalg'an miyneti. Bul tu'rki xalıqlardın kelip shıg'ıwı haqqındag'ı da'slepki ilimiy miynetlerdin' biri bolıp o'z qunlılıg'ı menen a'dewir ajıralıp turadı.

A'bilg'azı 1603-jılı 23 avgustta U'rgenish qalasında tuwılg'an. O'zi Qon'ırat a'wladlarına tiyisli ha'kim a'wladlarınan bolıp on jeti jasınan baslap Xabash ha'm Jolbarıs Sultanlar menen taxtqa talasqan. Son'ınan Buxarag'a qashıp ketip İsfandiyar xan bolg'an (1623) jılları Xorezmge qaytıp keledi. U'rgenishke ha'kim etip tayınlanadı. Biraq son'ınan 1627-jılı İsfandiyar xan ta'repinen quwg'ıng'a ushıraydı. Bunnan keyin Turkstang'a qaraqalpaqlar arasına qashıp baradı. Ol jerde 1630-jılg'a shekem jasag'an. Son'ınan İrang'a o'tip ketip 12 jıl dawamında quwg'ınlıqta o'mir keshiredi. Son'ınan İsfandiyar o'liminen son' Xorezmge qaytıp kelip 1644-jılı qaraqalpaqlar ha'm Arallı o'zbeklerinin quwatlawı tiykarında Xiywag'a xan bolg'an. Ol Xiywa xanlıg'ın jigirma jıl dawamında basqarg'an. Son'ınan o'zinin' payg'ambar jasına jetiwine baylanıslı xanlıqtı balası Anusha xang'a (1663-1687) tapsırıp 'Tu'rki mon'g'ol xalıqları shejiresi' kitabın jazıwdı qolg'a aladı. Biraq bir jıldan keyin A'bilg'azı tosattan qaytıs boladı. Kitap tamamlanbay qalg'an ushında Anusha xan onı dawam' etiw ushın saray diywanbegilerinen bolg'an Maxmud İbn Muxammed U'rgenishiyge tapsırılg'an. Sonın' ushında tariyxshılar bul kitaptın' I-VI bapla'rı Muxammed U'rgenishiy ta'repinen jazılg'an degen juwmaqqa keledi.

A'bilg'azı Bahadırxan shınında da talantlı ha'm ta'jiriybeli adam bolg'an. Sebebi onın' jig'irma jıllıq o'miri quwg'ıplıqta o'tip, ol bul arada Buxara, Turkstan, Tashkent ha'm İran xanlarının' turmısı menen jaqınnan tanıs bolg'an. A'sirese ol qazaq, qaraqalpaq ha'm tu'rkmen xalıqlarının' turmısın ha'm tariyxıy a'n'gimelerin jaqsı bilgen. Ma'selen onın 1630-jılı qazaq xanı Tursınnan ja'rdem sorap Tashkentke barıwı, 1631-jılı Xorezm tu'rkmenleri ta'repinen jaqsı qabıl alınıwı, 1643-jılı Qon'ırat qaraqalpaqları ha'm Arallı o'zbekleri arasında bolıwı onın' shınında da tu'rk tilles xalıqlar arasına pu'tkilley sin'isip ketken adam ekenligin bildiredi. Sonın' ushında onın' jazg'an 'Turki xalıqları shejireleri' u'lken ta'jiriybeler tiykarında payda bolg'an ilimiy miynet. Bul kitap tog'ız baptan ibarat bolıp, birinshi bap - tap Adam Atadan Mon'g'ol xang'a shekem; ekinshi bap - Mong'ol xannan Shıng'ıs xang'a shekem; u'shinshi bap - Shıng'ıs xannın' tuwılıwı ha'm o'limi; to'rtinshi bap - U'gedey xan; besinshi bap - Shıg'atay xan; altınshı bap - A'l xan; jetinshi bap - Joshı xan; segizinshi bap - Shaybanıyxan; tog'ızınshı bap - Shaybanı xannın' Xorezmde  patshalıq etken a'wladlarına bag'ıshlang'an. Ha'r bapta so'z etilgen xanlardın' tek o'zleri g'ana emes, ba'lki olardın' a'wladlarının' tajı, taxt saltanatların so'z etken.

A'lbette A'bilg'azıdan burında mon'g'ollar tariyxı haqqında tariyxıy shıg'armalar jazg'an alımlar bar. Ma'selen Rashidaddin, Mırza Ulug'bek ha'm basqalar. Lekin bul shıg'armalardın' ko'pshiligi parsı tilinde jazılg'an bolıp, tu'rki xalıqları ha'm patshaları haqqında arnawlı pikir bildirmegen. Al A'bilg'azı bolsa mon'g'ollar tariyxın jazıw menen birge turki xalıqlardın' kelip shıg'ıw tariyxında o'z aldına maqset etip qoyg'an. Onın u'stine tu'rki tilinde' jazılg'an. Sol jag'ınan qarag'anda bul shıg'armanın' tu'rki xalıqlar tariyxın u'yreniw jolındag'ı ornı bo'lek.




#Article 3: A'bilqasım Ferdawsiy (444 words)


A'bilqasım Ferdawsiy - Parsı-Ta'jik klassiklerinin' arasında ko'rnekli orındı iyeleydi. Ol X a'sirdin' aqırı XI a'sirdin' baslarında 934-jılı Tu's qalasının' a'tirapındag'ı Bats awılında du'nyag'a kelgen. Onın' bizge miyras bolıp qalg'an Shaxnama (Shaxlar kitabı yamasa Shaxlar tarıyxı) kitabı 120 mın' qatardan aslam qosıq penen jazılg'an. Qırıq a'sirden aslam da'wir ishinde jasag'an 50 patshanın' o'mirin o'z ishine alg'an. Shayır 35 jıl o'mirin usı kitaptı jazıwg'a sarıplag'an. 

Shaxnamanı XIX a'sirde molla Moyın degen kisi qaraqalpaq tiline awdarg'an. Biraq bul awdarmanın' nusqası tabılmag'an. Prof. K.Ma'mbetov bılay deydi. Bizin' u'y arxivimizde (Qanlıko'lde jasawshı) Qa'dirimbet degen kisiden alıng'an XIX a'sirde ko'shirilgen qoljazba bar. Bulda tolıq emes Shaxnamanın' Zal, Ru'stem, Suxrab degen bo'limlerinen g'ana ibarat. Bul qara so'z benen awdarılg'an. Folklorlıq ekspeditsiyalar bul haqqında Eki iyninen jılan shıqqan patsha, O'z balasın o'ltirgen palwan - dep atalg'an ayırım ertekler jazıp alıng'an. Bul ertek emes Shaxnamanın' ayırım bo'lekleri bolg'an.

Ferdawsiy a'piwayı o'nermenttin' balası. Ol jaslayınan bir neshe til u'yrengen. Parsı-ta'jik folklorın jaqsı u'yrenip shıqqan. Ol Aziy ha'm İran tariyxın sonshelli bilgenligi ushın da Shaxnama jazıwdı niyet etedi. Hu'kimet basshısı Maxmud G'aznaviy o'z a'trapına shayırlardı jıynadı. Mine usı patshanın' usınısı menen Shaxnamanı jazadı. Ferdawsiy seksen jastan asqan shag'ında Bag'datta ju'rip a'yyemgi arab syujetleri tiykarında Yusup-Zulayxa degen da'stan da jazg'an. Shaxnama tiykarınan u'sh bo'limnen turadı:

Ha'mmesi bolıp en' a'yyemgi da'wirden baslap tap arablar basıp kirgenge shekemgi İran tariyxın o'z ishine aladı. Birinshi bo'limde İran ha'm ta'jik xalıqları arasında payda bolg'an an'ızlar Shaxnamadag'ı erkinlik ta'repdarları Kayumars Xumanch, Ja'mshid ha'm Nova obrazları tiykarında su'wretlengen. Bunda Ja'mshidtin' patshalıq saltanatın, onın' dan'qın ta'riypleydi. Ferdawsiy Nova obrazın beriwde demokratiyanın' gu'resshen'lik xarakterdi su'wretleydi. Ol Zahhaq yag'nıy adamxor patshanı ko'teriliske shıg'ıp joq etedi.

Shaxnamanın' ekinshi bo'limi Zal, Ru'stem ha'm Suhrab haqqıdag'ı qaharmanlıq epos. Bul qaraqalpaqlar arasında ko'p tarqalg'an bo'legi. Bunda Ru'stem ha'dden tısqarı batır sıpatında su'wretlengen. Ru'stem Turan sho'llerinde kiyik quwıp ha'lden tayıp, qulan go'shin jep, ma'y iship uyqlap qaladı. Oyansa Raxsh atlı atı joq. Samangan qalasına baradı. Qala patshası miyman qıladı. Patshanın' qızı Taxminanıxanım ashıq bolıp Ru'stem og'an u'ylenedi. Raxshtı da tawıp beredi. Ru'stem o'z jurtına ketedi. İran ha'm Turan arasındag'ı kelispewshilikler sebepli Ru'stem Turang'a qayta almaydı. Al Turanda tuwılg'an onın' balası Suhrab atasının' kim ekenligin bilmeydi de, a'ke ha'm bala sawashqa tu'sedi. Ru'stem tolıq ku'shine iye bolıp Suhrabtı bılg'ap tasqa uradı. O'lim halatında jatırg'an Suhrab o'z a'kesinin' atı Ru'stem ekenligin aytadı. Ru'stem o'z balası ekenligin bilip topıraq shashıp jılaydı. Ol balasın aman saqlap qalıw ushın Qay Qavustan balzam soraydı. Qay Qavus ata ha'm balanın' birigip ketiwinen qorqıp balzam bermeydi. Suhrab usılayınsha qaza tabadı. 

Shaxnamanın' barlıq ideyası basıp alıwshılıq, qaraqshılıqqa pu'tkilley qarsı, danıshpanlardın' o'limin o'z ko'zi menen ko'rgen shayır urısqa na'let aytadı. Ulıwma Ferdawsiydin' da'stanı epik traditsiyalar qollanılatug'ın a'yyemgi da'wir menen ko'rkem a'debiyatta realizm ha'm romantik tendentsiya ju'zege keltirgen orta a'sirdegi do'retpe.




#Article 4: A'jiniyaz (773 words)


A'jiniyaz Qosıbay ulı (a'debiy laqabı Ziywar) - XIX a'sirdegi qaraqalpaq klassik a'debiyatının' en' o'rnekli wa'killerinin' biri. Ol do'retiwshiliginde o'zine ta'n o'zgeshelikke iye, og'ada talantlı, oqımıslı, medreseni ayrıqsha tamamlag'an aqun, ulama, ko'rkem so'z sheberi sıpatında basqalardan ayrılıp turatug'ın uqıplılıq penen o'z da'wirinin' progressiv idealların ju'zege shıg'ardı, anıq turmıs haqıyqatlıg'ın sheber qurılg'an poetikalıq obrazlı ibaralarda o'tkir oy-pikirler menen ta'sirli sa'wlelendirdi.

A'jiniyaz shayır 1824-jılı Moynaq rayonı aymag'ında qaraslı Qamıs bo'get degen jerde orta xallı diyxan xojalıg'ında du'nyag'a keledi. Ol qaraqalpaqtın' Qon'ırat arısı ashamaylı urıwının' saqıw tiresinen. A'jiniyazdın' a'kesi Qosıbay, onın' a'kesi Baltabek, arg'ı atası Aqjigit o'z da'wirinin' batır, sawatlı adamları bolg'an. Anası Naziyra so'zge sheshen, dilwar, ha'zir juwap, o'tkir pikirli adam bolıp xalıq danalıqların, naqıl-maqallardı, ushırma so'zlerdi, da'stanlardı, terme-tolg'awlardı, xalıq qosıqlarların ju'da' jaqsı bilgen. 

A'jiniyaz jasınan ziyrek bolıp, awıllıq meshit-mektepte oqıp bilim alg'an. Onın' tuwısqan dayısı Elmurat aqun degen adam o'z da'wirinin' og'ada sawatlı, bilimdan adamı bolıp ol Buxaradag'ı Mir Arab medresesinde oqıp kelgen. Elmurat axun diniy kitaplar menen birge o'zinin' uy kitapxanasında Xoja Axmet Yasawiy, Sulayman Baqırg'aniy, Suwpı Allayar, Rabguziy, Ferdawsiy, Bedil, Nawayı, Maqtımqulı, Xafız, Shiyraziy tag'ı da basqa kitaplardı saqlag'an, olarg'a qızıg'ıp ilim-bilim u'yrengen. A'jiniyazg'a dayısı ustazlıq etip ilim-bilim u'yreniwge bag'darlaydı. U'yindegi kitaplarınan oqıwına basshılıq etedi. Na'tiyjede A'jiniyazda so'z u'stinde islew – shayırlıq talantı ha'm ilim uyreniwge qızıg'ıw payda boladı. Usınday bag'darda ol ustazının' jolın dawam ettirip Xiywadag'ı Sherg'azı xan medresesine oqıwg'a baradı. 1840-1844 jıllarda Xorezm, Xiywada ilim-bilim uyrenedi. Sherg'azı xan medresesinde oqıg'an da'wirinde A'jiniyaz pu'tkil Shıg'ıs du'nyası, arab a'debiyatı, ma'deniyatı, Orta Aziya ha'm Qazaq dalasına belgili bolg'an ulama-mashayıqlar, pu'tkil Turan-Turkistan miyrasları menen o'zinin' tu'p nusqasında arab, parsı tillerinde tanısadı. 

A'jiniyaz medresede ta'lim alg'an waqıtında a'yyemgi grek ma'deniyatı, arab a'debiyatı, tariyxı, ma'deniyatı, shıg'ıs xalıqları tilleri, a'debiyatı, filosofiyası boyınsha jeterli, tıyanaqlı bilim aldı. Din İslam qag'ıydaların uyretetug'ın sabaqlar menen birge du'nya sırların ashqan alımlardın' ha'm zulımlıq, a'dilsizlik sebeplerin ashkaralawshı shayır, oyshılardın' shıg'armaların terennen o'zlestiredi. Atap aytqanda Xoja Axmet Yassauiy Xikmetlerinen baslap, Sulayman Baqırg'aniy, Suwpı Allayar - XVII a'sirde jasag'an Orta Aziyalı shayır – oyshıl. Onın' Sufı Allayar yamasa Subatil-ajiyn- A'jizlerdin' ku'sheyiwi dep atalg'an miyneti ekinshi ret tu'rki tilinde jazılıp XIX a'sirde Baku, Kazan Tashkent, Xiywa bir neshe ma'rtebe basılıp xalıq arasına Suwfı Allayar degen at penen kennen taralg'an. Rabg'uziydin' Qıssasul-enbiya- Payg'ambarlardın' o'mir bayanları haqqında jazılg'an kitap, Ferdawsiydin' Shaxnama, Quran kitapları: Xaftiyek, Muxtaser, Fikx Kaydaniy, Xa'dislerden: Qırıq xa'dis, Misbahil a'nwar - Nurlardın' shırag'ı, Muftaxil janan- Ja'nnetlerdin' gilti kitapların, Abulg'azı Baxadurxannın' Tu'rkler shejiresi t.b. miynetlerdi tu'p nusqada arab parsı tillerinde oqıp o'zlestirgen. Bulardan basqa A'jiniyaz Qorqıt Ata jırlarınan baslap Yusup Xas Xa'jibtin' Kutadgu bilik, Maxmud Qashqariydin' Tu'rk so'zligi, Axmet Yugnakiydin' Xibbat ul hikayıq-Xaqıyqatlar sıylıg'ı, Xorezmiydin' Muxabbatnama, Abulg'azı biy Arab Muxamed xannın' Og'uznama, bulardan basqa Qıpshaqlar so'zligi, Saadiydin' Gulistan, Xafız, Bedil Nawayı, Maqtımqulı shıg'armalarında teren' o'zlestiredi. A'jiniyaz usı jıllarda Orta Aziyalıq tu'rki a'debiy tilinde jazılg'an ha'm tas baspa usılında basılıp shıqqan Yusup-Zliyxa, G'a'rip Shaxsa'nem, Farxad-Shiyrin, Zuxra-Tayır ha'm tag'ı basqada shıg'ıs xalıq da'stanların teren' o'zlestirgen. Bulardı uyrenip alıp qıssaxanlıq etip xalıq aldında aytıp berip ju'rgen. A'jiniyaz usınday bag'darda u'sh tildi teren' mengeriw menen pu'tkil shıg'ıs du'nyası da'stu'rlerin teren' o'zlestiriw negizinde pu'tkil ja'hang'a ma'lim klassik shayır ha'm axun bolıp jetilsken.

Bozataw poeması A'jiniyaz shayırdın' tvorchestvasının' en' joqarg'ı shın'ı bolıp esaplanadı. Shayırdın' Bozataw poeması qaraqalpaq xalqının' tariyxında o'shpes iz qaldırg'an tariyxıy waqıya – 1858-1859 jıllardag'ı Qon'ırat ko'terilisi waqıyaları negizinde jazılg'an. A'jiniyaz bul da'wirde nag'ız shag'ına jetken jas jigit bolıp er jasqa shıqqan waqıtları edi. Mine usı waqıtları Qonıratta Bozataw waqıyası baslanadı. Paraxat otırg'an xalıqtın a'sirler ma'kan etken jerinen ayra tu'sip, dushpanlar aldında aydalıp baratırg'an xalıq penen shayır birge bolg'an. Ko'zge su'rme etip Watan topırag'ın artında qıyıp taslap kete almay, qattı qıynaladı. Shayır tuwılıp o'sken Watanın ma'ngi yadında saqlawg'a, onnan hasla gu'der u'zbewge ant etedi. A'jiniyazdın' bul poeması o'z waqtında do'regen shıg'arma bolıp tabıladı. Bul saltanatlı gimn retinde qaraqalpaq xalqının' azatlıq gu'reslerinin' negizinde turdı. A'jiniyaz bul poemasın jaw aldında aydawda baratırıp jolda shıg'arg'an degen ga'p bar xalıq arasında. Solay etip, poema ha'dden tıs qıyın-qıstaw waqıtta do'retilgen. Sog'an qaramastan barlıq o'miri, barlıq sezimleri ha'm aqıl-huwshı menen tuwılg'an jeri Bozatawg'a tıg'ız baylanıslı bolg'an shayır Bozataw waqıyasının' tariyxında, shabılıwına tiyisli bolg'an barlıq mag'lıwmatlardı o'zinin' ja'ne jawgershiliktin' saldarınan tuwılg'an elden ayrılg'an xalıqtın ashshı ta'g'diri menen awır sezimlerin qaldırmastan ko'rsete alg'an.

A'jiniyaz shayır Xiywadag'ı Sherg'azı xan medresesinde ta'lim alıp arab, parsı tillerin jetik men'gergennen keyin pu'tkil Shıg'ıs du'nyası, arab, parsı a'debiyatları, shıg'ısqa ma'lim bolg'an jazba tu'rdegi barlıq da'stanlar, Qurani ka'rim ayatları, Muxammed Payg'amber Xa'disleri menen tu'p nusqasında tanıs bolg'an, ba'rin negizgi nusqalarınan oqıp u'yreniwge mu'mkinshilik alg'an. A'bılqasım Ferdawsiy jazıp qaldırg'an Jamshid ha'm Zoxax obrazları, A'liysher Nawayı shıg'armalarında so'z etilgen Xarun-ar-Rashid, Ha'kim Lukman, Xatam-Tay, Layli, Majnun, Farxad, Shiyrin – bulardın' ha'mmesi de A'jiniyazdın' shıg'armalarında ken'nen qollanıladı. Bunday obrazlardı qollanıw sol da'wirde belgili sawatqa iye bolg'an shayırlar ushın u'lken da'stu'r bolg'an. 

A'jiniyaz shıg'armaları:

Berdaq Garg'abay uli
Ku'nxoja Ibrayim uli




#Article 5: A'jiniyaz - Bozataw (104 words)


Keter boldıq endi bizler bash alıp,
Xosh aman bol, bizden qaldın’, Bozataw,
Xoshlasalı qara ko’zge yash alıp,
Xosh aman bol, bizden qaldın’, Bozataw.

Er jigit basına mu’shkil is tu’sti,
Yu’rek-bag’rım g’amnın’ otına tu’shti,
Elatın’ u’stin’nen serpilip ko’shti,
Xosh, aman bol, bizden qaldın’, Bozataw.

Ziywarın’ xoshlasar qa’drini bilip,
Ko’zini jaslatar, barını tilip,
Aman bolsa, hal sorasar bir kelip,
Xosh, aman bol, bizden qaldın’, Bozataw.

Sen bag’ edin’ bu’lbil ushtı zag’ qaldı,
Pu’tkil siynem jandı, ishte dag’ qaldı,
Qıysıq porqan ataw, seni jaw aldı,
Bası qutlı, son’ı wa’yran, Bozataw.

Kimsenin’ anası, kimnin’ a’mmesi,
Kimsenin’ ag’ası, kimnin’ inisi,
Kimsenin’ qız-ug’lı, kimnin’ sin’lisi,
A’tirek, Gu’rlen, Xajar astı, Bozataw.




#Article 6: A'liysher Nawayı (968 words)


O'zbek xalqının' a'jayıp perzenti, danıshpan shayır ha'm oyshıl A'liysher Nawayı XV a'sirdin' o'zinde-aq pu'tku'l du'nyag'a dawrıq sala alg'an Ku'n shıg'ıs klassikalıq a'debiyatında 'Jeti juldızdın' biri' esaplang'an en' ko'rnekli so'z ustalarının' biri edi. Onın' ismi tez waqıttın' ishinde-aq pu'tkil Ku'nshıg'ıs penen Batısqa taralıp ketti.

Onın' danıshpanlıq penen jazılg'an poeziyası aldında pu'tkil du'nya ju'gindi. Ol ha'tte wa'zir da'rejesine jetiwine qaramastan ma'nsaptan ko're xalıqtın' ma'pin joqarı sanag'an, o'z do'retpelerinde a'piwayı xalıq ma'pin jırlag'an, barlıq na'rseden ko're xalıqtı, xalıq ta'g'dirin oylag'an, o'z keleshegin ko'rkem do'retpege bag'ıshlag'an haqıyqıy insan edi.

A'liysher Nawayı 1441-jılı, 9-fevralda sol da'wirdin' en' ko'rnekli qalalarınan bolg'an Xirat qalasında tuwıldı. A'kesi G'iyasatdin kishkene saray ha'meldarlarınan biri bolg'an. Anası Temuriy shaxzadalardın' ta'rbiyashısı bolg'anı ushında jaslıg'ınan baslapaq shaxzada balaları menen birge ta'rbiyalanıp o'sti.

Saray shaxzadaları arasındag'ı talas-tartıslar jas A'liysherge de ta'sir qılmay qoymadı. Shaxruq mırzanın' o'liminen keyin A'liysher shan'arag'ı İraqqa ko'shti, son'ınan A'bilqasım Babur ja'rdeminde Xiratqa qaytıp keledi ha'm o'z oqıwın dawam etedi.

Ol jas waqıtlarınan baslap-aq ko'rnekli parsı shayırı Saadiy Sheraziydin' 'Gu'listan' ha'm 'Bostan' shıg'armaların, sonday-aq Fadratdin Attardın' 'Quslar tilin' qunt penen oqıy baslaydı.

Onın' Temuriy shaxzadalarınan bolg'an Xusayn Bayqara menen mektepke birge oqıwı ha'm doslasıwı keleshegi ushın u'lken jol ashıp beriwge ja'rdemlesedi. Nawayı on-on eki jaslarınan-aq qosıq jazıwg'a kirisedi. Bul jolda og'an o'z zamanının' en' ko'rnekli shayırlarınan bolg'an Lutfiydin' ustazlıq ja'rdeminin' ayrıqsha bolg'anlıg'ı ma'lim.

A'liysher ata-anasınan jetim qalıp, on bes jaslarınan baslap dostı Xusayn Bayqara menen birlikte A'bilqasım Babur sarayına xızmetke kiredi. Sol jılları ol o'z zamanının' en' a'jayıp adamları parsı-ta'jik a'debiyatının' ko'rnekli shayırı A'bdiraxman Ja'miy ha'm Mashxadtın' danıshpan adamları Sayd Xasan Ardasher ha'm Kamal Turbatiyler menen ushrasqan.

Biraq bul da'wirlerde de Xorasan taxtı ushın bolg'an sawash ja'njellerdin' izi u'zilmeydi. 1459-jılı Xorasan taxtın iyelegen' A'bdisayıt mırza zalım ha'm reyimsiz bolıp shıg'adı. Bunnan keyin Nawayı ilajsız Samarqandqa ketiwge ma'jbu'r boladı. Ol Samarqandta ko'p g'ana alımlar menen ushırasıp birneshe doslar arttırg'an. Son'ınan 1469-jılı o'zinin' dostı Xusayn Bayqaranın' Xorasan taxtın iyelewine baylanıslı
Xiratqa qaytıp kelgen.

A'lisher Nawayı Xiratqa qaytıp kelgennen keyin sol waqıtları patsha bolıp turg'an o'zinin dostı Xusayn Bayqaranın' birinshi wa'ziri bolıp tayınlanadı. Ol wa'zir bolıp turg'an wag'ında a'tirapına ko'p g'ana alım ha'm dilwarlardı jıynap, Xorasannın' abadanlıg'ı ushın xızmet etken. Elde a'dalat ha'm ta'rtip ornatıwg'a belsene qatnasqan. Biraq o'zleri Temuriy a'wladlarınan esaplansa da bilimsiz ha'm parasatsız bolg'an ayırım saray a'meldarlarına Nawayının' bul ha'reketi unamaydı. A'sirese wa'zirlik orıng'a talasqan Majitdin bug'an jamanlıq isleydi. Solay etip Nawayı saraydan shetletilip, Astrabad qalasına ha'kim etip jiberiledi. Biraq bul sheshim negizinen alg'anda su'rgin menen barabar edi. Nawayı Astrabadta u'sh jılg'a shamalas bolg'an. Biraq den-sawlıg'ınan ayırılıp Xiratqa qaytıp kelgen. Keyingi o'mirinin' ha'mmesinde ko'rkem shıg'armalar jazıwg'a bag'ıshlag'an. Solay etip Nawayı 1501-jılı 3 yanvarda alpıs jasında qaytıs boladı.

A'liysher Nawayı ko'p g'ana epikalıq shıg'armalar jazdı. Bulardın' arasında 1482-1485 jıllarda jazılg'an 'Xamsa' (Bes kitaptan ibarat da'stan). 1499-jılı jazılg'an 'Lisanut-tayr' (Quslar tili) shıg'armaları ayrıqsha dıqqatqa iye. A'sirese 'Xamsa' A'liysher Nawayının' dan'qın pu'tkil a'lemge jayg'an edi. A'lbette xamsa jazıw Ku'nshıg'ıs ellerinde burınnanaq bar da'stu'r. Xamsa do'retiw isinde eliwden artıq shayırlar qatnasqan bolsa da, bul bag'darda tek to'rt adam g'ana putkil du'nyag'a belgili bolıp qaldı. Bulardan en' birinshi ma'rtebe 'Xamsa' jazıwdı baslag'an' ko'rnekli a'zerbayjan shayırı Nizamiy Ganjaviy (XII a'sir) ha'm bunnan eki a'sir keyin Hind elinde Xısıraw Dexleviy, Nawayının' zamanlası ko'rnekli parsı-ta'jik shayırı A'bdiraxman Ja'miy ha'm A'liysher Nawayının' o'zi. Bul jazılg'an Xamsalar negizinen
bir derekke tiykarlang'an bolsa da, biraq olardın' ha'r biri bir-birinen parıq qıladı. Sebebi ha'r Xamsada jaratılg'an obrazlarda shayırlardın' jasaw da'wirine qarap a'dewir o'zgerislerge ushırag'an. Bul jag'daylar ko'birek Xısıraw, Bahram, Farhad ha'm Shiyrin obrazlarında a'dewir ko'zge taslanadı. Bunnan tısqarı Nizamiy, Dexleviy, Ja'miyler Xamsanı parsı tilinde jazg'an bolsa, A'liysher Nawayı tu'rki tilinde jazadı. Bul jag'ınan qarag'anda da A'liysher Nawayının' miyneti og'ada u'lken. Nawayı Xamsa jazg'anda da o'zinen aldın o'tken ustazlarına u'lken hu'rmet penen qaraydı. En' birinshi ma'rtebe Xamsa jazıp qaldırg'an Nizamiy Ganjaviydi alg'ıslap:
Emes an'sat, bul zaman ishinde turmaq, 
Nizamiy pa'njesine pa'nje urmaq. 

Jollasa bul jolda Nizamiy jolım, 
Qollasa Xısıraw menen Ja'miy qolım. 
dep jazıp, bul'hu'rmetli ustazları aldında bas iyedi. 
Nawayı bul a'jayıp kitaptı jazıw jolında o'z ustazları sıyaqlı bes kitapqa bo'ledi:

'Xayratul-abrar' Nawayının, o'z zamanına bolg'an filosofiyalıq ko'z-qaraslarında payda bolg'an. Sonın' ushında onı filosofiyalıq, sotsial-ekonomikalıq, ta'rbiyalıq ma'seleler tiykarında bahalaw mu'mkin.

'Leyli Ma'jnu'n', 'Farxad ha'm Shiyrin' ha'm 'Jeti ıqlım' da ıshqı muxabbat ma'seleleri menen birlikte a'dalatlı ha'm a'dalatsız patshalar obrazı menen ushırasamız. A'lbette bul da'standag'ı syujetler Ku'nshıg'ıs ellerine burınnan-aq ko'p tarqalg'an arablardın' 'Qays ha'm La'yli', Mısır ha'm Assiriyanın 'Jeti go'zzal', 'Mehribanu ha'm Shiyrin' qıssalarınan alıng'an. Solay bolsada bul obrazlardı Nawayı o'z da'wirine a'dewir jaqınlastıradı. Usınday sebepler menen ha'r Xamsada patshalar obrazı ha'r qıylı. Xısıraw menen Bahram geyde a'dalatlı, bazda a'dalatsız bolıp ko'rinedi. Ashıqlar obrazında da tap sonday o'zgeshelikler bar. A'lbette bug'an sebepshi bolg'an jag'daylar da bar edi. Nawayı da'wirindegi belgili shayır qız Rabiyanın' bir quldı jaqsı ko'rip qalıwı, yaki bolmasa Temurdin' aqlıg'ı Xalil mırzanın' bir temirshinin qızı Shadimu'lkti jaqsı ko'riwi, “Ma'jgu'n” - dep atap onın' u'stinen ku'liw ha'm onın' ashıq bolg'anı ushın ayıplanıp su'rginde bolıwı, son'ınan Shadimu'lktin' o'z ashıg'ı qa'biri u'stine barıp ko'ksine qanjar urıp qaytıs bolıwı Nawayının' ashıqlıq haqqındag'ı da'stanlarg'a qol urıwına sebepshi bolg'anlıg'ına hesh kim gu'manlana almaydı. Sonın' ushında Nawayının' qa'lemine tiyisli bolg'an tu'rki tilindegi 'La'yli ha'm Ma'jnu'n' a'dewir ta'sirli bolıp shıqqan.

Al Farxad obrazı bolsa Xamsada pu'tkilley jan'a obraz. Bul erte da'wirdegi qıssalardın' hesh birewinde de joq. Sonın' ushında Nawayı bul obrazdı sol waqıttag'ı Xorasandag'ı suw tansıqlıg'ı na'tiyjesinde o'zi oylap tapqan ha'reketshil obraz. Ol a'piwayı xalıq arasınan shıqan a'dalatlı, sadaqatlı ha'm batır jigit. Al İskender Zulqarnayın obrazı Nawayı xamsasında pu'tkilley o'zg'eshe. Nizamiy ha'm Dexleviyde İskender sha'wketli patsha bolıw menen bir qatarda payg'ambar sıpatında su'wretlegen. Al A'liysher Nawayı bolsa İskender Zulqarnayın (Aleksandr Makedonskiy) en' baslı sıpatı onın' aqıllı, ku'shli ha'm bilimli bolıwında dep biledi. Sonın, ushında İskender o'z a'tirapına ko'p g'ana alımlardı jıynag'an. Bular Nan'umojis (Aristoteldin' atası), Platon, Sokrat, Gippokrat, Pifagor ha'm tag'ı basqalar.

Bul jolda Nawayı a'lbette realistlik joldan barg'an İskender Zulqarnayınnin' dan'qqa erisiwinde a'yyemgi Gretsiya alımlarının' tutqan ornın ashıp ko'rsetken. Solay etip, A'liysher Nawayının, qa'lemi menen tu'rki tilinde payda bolg'an Xamsa pu'tkil du'nya a'debiyatının' en' jarqın g'a'ziynelerinen orın aldı




#Article 7: A'yyemgi Gretsiyada Olimpiada oyınlarının' payda bolıwı (134 words)


A'yyemgi Gretsiyada Olimpiada oyınlarının' payda bolıwı - A'yyemgi Olimpiada oyınları b.e.sh. 776 jılı payda boldı. A'yyemgi Gretsiyada Olimpiya oyınlarının' payda bolıwı bul Gretsiyada Sparta ha'm Elida qalaları arasında paraxatshılıqtın' ornawı bolıp sport bayramı sıpatında payda boldı. 

A'yyemgi Greklerdin' Olimpiada oyınlar da'stu'rine ha'r qıylı aralıqlarg'a juwırıw, disk ılaqtırıw, nayza ılaqtırıw kirgizildi. B.e.sh. 490 jılı marafon aralıg'ına juwırıw payda boldı. Marafon aralıg'ına juwırıwdın' payda bolıwı, Marafon qalashasının' qasında b.e.sh. 490 jılı Afinalılar Persidler menen urısta jen'iske erisip, a'sker bası bir a'skerdi Afinag'a juwırıp barıp jen'iske eriskenligimizdi jetkeresen' dep tayınlaydı. Bul a'sker Marafon-Afina aralıg'ın juwırıp o'tip Afinag'a jetip kelip Biz jen'iske eristik dep o'lip qaladı. A'yyemgi Grek a'skerinin' hu'rmetine Marafon-Afina aralıg'ın o'lshep bul aralıqqa juwırıw boyınsha birinshi Olimpiada oyınlarında jarıs o'tkeriledi. Bul aralıq 40-kilometr dep belgilenedi. 1920 jıldan baslap Marafon aralıg'ı 42 km 195 m dep qabıllandı.




#Article 8: Hindistan filosofiyası (581 words)


A'yyemgi Hindistan filosofiyası - Hindistanlıq ja'miyettin' birinshi deregi bolıp, Vedalar esaplanadı. 

Vedalar shama menen b.e.sh. 600-1500 jıllar aralıg'ında du'zildi. Olar diniy mazmung'a iye, degen menen ja'miyettin' ekonomikalıq rawajlanıwı ha'm sotsiallıq strukturası haqqında ko'p mag'lıwmatlardı saqlaydı. Vedalar samxitler o'zine ta'n to'rt tu'rge bo'linip jasaydı.

Vedalarda arisvlerdin' a'yyemgi qa'wimlik ko'z-qarası, diniy-mifologiyalıq kompleksi ha'm magiyası su'wretlengen.

Vedalıq a'debiyattın' ekinshi qatlamı bolıp Braxmanlar esaplanadı. Braxmannın' bas mazmunı - vedalıq rituallar menen praktikalıq basshılıq etiw, kultlıq praktika h.t.b. Olarda hesh qanday tutas diniy-filosofiyalıq sistemanı bizler taba almaymız, degen menen bir qatar tu'sinikler birinshi orında turadı.

Vedalıq a'debiyattın' u'shinshi qatlamı bolıp Aranyaklar, yamasa Tog'ay kitapları esaplanadı. En' son'g'ı to'rtinshi qatlam Utanishadlar vedalıq a'debiyattı tamamlaydı. Utanishadlardın' en' iri bo'legi bolıp, o'mir turmıstın' u'zliksiz ha'reket etiw kontseptsiyası bolıp esaplanadı.

O'mirdin' u'zliksiz ha'reket etiw haqqındag'ı ta'limatı Adam turmısı qayta do'reliwlerdin' tawsılmaytug'ın dizbeginin' belgili forması sıpatında bo'linedi. Turmıstın' u'zliksiz ha'reket etiwi ma'n'gilik, du'nyadag'ı barlıq na'rseler og'an bag'ınadı.

B.e.sh. I-shi mın'ınshı jıllardın' ortasında İnonyada ideologiyadan g'a'rezsiz jan'a doktrinalar payda boldı. Olar adamnın' ja'miyettegi ornı haqqında ma'selege jan'asha qatnas jasawg'a umtıladı. Bulardın' ishinde Hindistan ushın a'hmiyetli djaynizm ha'm buddizm boldı.

Jaynistlik ta'liymat dualizmdi ja'riyalaydı. Adamnın' insanlıg'ının' ma'nisi eki tu'rde ko'rinedi. Olar: materiallıq-adjiva, ruwxıy djiva.

Adjiva menen djivanı baylanıstırıwshı bolıp karma esaplanadı ha'm onı na'zik materiya dep tu'sindirip, karmanın' denesin usı materiya quraydı ha'm ol jannın' turpayı materiya menen birigiwinde mu'mkinshilik beredi. Jansız materiya karmanın' qatnası arqalı Jan menen birigiwi individtin' payda bolıwına alıp keledi.

B.e.sh. VI a'sirde Hindistannın' arqa betinde Buddizm ta'liymatı payda boldı. Onın' do'retiwshis suddxartxa Gautaliya, ol keyin ala Budda bolıp ataladı. Buddizmnin' orayında to'rt shınlıq turadı. Onın' uyg'artıwınsha, adamnın' jasawı qıynalıwshılıq penen baylanıslı. Tuwılıw, awırıw, g'arrılıq, qartayg'anlıq, o'lim, jag'ımsız na'rselerdin' ushırawı, unamlı na'rselerdin' ushırawı, a'rmanlardın' orınlanıwı h.t.b.lar ha'mmesi adamnın' azap shegiwine alıp keledi. Azap shegiwden qutılıwı ushın durıs pikir bildiriw, durıs so'ylew, durıs anıqlap alıw h.t.b.

Jan'a eranın' basında Hindistannın' ruwxıy turmısında sheshiwshi pozitsiyalardı induizm iyeledi. Bul ayırım etnikalıq gruppalardın' ma'deniyatlarının' kem-kemnen rawajlanıwı bolıp tabıladı. İndualizmnin' en' tiykarg'ı shıg'armaları Bxadavashta (qudaytalanın' qosıg'ı) dep ataladı.

İndualizmnin' filosofiyalıq tiykarlanıwı altı sistemadan turadı. 

Sankxyanın' u'yretiliwi boyınsha du'nyanın' materiallıq birinshi sebepshisi prakritalar jasaydı. Olar sezimler arqalı qabıl etiledi ha'm u'sh elementti o'z ishine aladı radjasa-umtılıw, tamasa- qarang'ılıq, sattva anıqlıq.

Ha'r bir zatta, onın' xarakteri boyınsha, usı u'sh elementlerden biri orap aladı.

Yoga psixologiyalıq kategoriyalardı izertlewge ha'm praktikalıq psixologiyalıq u'yretiwge itibar beredi, burınnan qalg'an sistemalardın' medatatsiyası haqqında rejelerden ko'p waqıtta shıg'adı.

Veysheshikanın' da'liyllewinshe turaqlı o'zgerisler, payda bolıwdın' ha'm to'menlep qalıwdın' ma'n'gilik ha'm tsiklı protsessleri jasaydı. Usı protsesste, turaqlı element atası boladı. Bunda janlı jansız predmetler payda boladı. Jan ma'n'gi ha'm sheksiz jasaydı, ol eki formag'a iye 1. Absolyut jetsikenlik o'z ko'rinisin tabatug'ın individuallıq forma.

Nsya ol vayshelmika menen tıg'ız baylanıslı, ayrıqsha dıqqatı, logika menen gnoseologiyanın' problemalarına qaratadı. Mimansa, Vedalarg'a qaytıp keliwdi usınadı. Onın' tu'sindiriwinshe samsarı jolınan azat etiwdin' birden-bir jolı Vedalar aytqanlardı izbe-iz orınlaw bolıp tabıladı. Mimansa vedalıq tekslerdi abıroylı dep qabaq etip qoymastan bularda en' joqarg'ı seziwshilik universallıq substantsiyanı ko'redi, bul ma'n'gi jasaydı ha'm absolyut bolıp tabıladı. Biliw teoriyasının' ja'rdeminen zatlardın' durıs tu'siniwine tek jetip qoymastan, al tu'p tiykarg'ı metafizikalıq tu'siniklerge erise alamız. Bug'an mısalı: sezimlik qabıllaw, logikalıq juwmaq jasaw yaki salıstırıw h.t.b.

Vedanta degen tu'sinik vedanın' tamam bolıwı degendi an'latadı. Ol materiallıq ku'shlerdin' birden-bir reallıq penen o'z-ara baylanısının' o'nimli du'nya boladı degen rejeni du'nyanın' absolyutlıq ruwxıy ma'nisin tu'sinik, bunnan ha'mme na'rselerdi keltirip shıg'aradı.

A'yyemgi Hindistanda filosofiyanın' rawajlanıwı protsessinde materialistlik tendentsiyalar ha'm filosofiyalıq mektepler ko'rinedi. Bunday ta'liymatlardın' birine Lokayata ta'liymatı kiredi. Lokayatanın' do'retiwshisi bolıp Charvaktın' atı ataladı. Lokayatanın' tu'sindiriwinshe Adam 4 materiallıq elementlerden turadı: jer, suw, ot, hawa. Olar birigip deneni, seziwlerdi, organlardı du'zedi.




#Article 9: Qıtay filosofiyası (275 words)


A'yyemgi Qıtay filosofiyası - erteden qa'liplesedi. Onda birinshi qosıqlardın' kitabı A'yyemgi xalıq poeziyasının' toplamı bolıp sanaladı. (b.e.sh. XI-VI a'sirler). Tariyx kitabı (b.e.sh. mın'ınshı jıldın' basında) ra'smiy hu'jjetlerdin' tariyxıy waqıyalardın' jazba su'wretlemelerinin' jıynag'ı bolıp tabıladı. Ta'rtib kitabı (b.e.sh. IV-I a'sirler) siyasiy ha'm diniy ta'rtiplestiriwler, ba'ha'r ha'm gu'z kitabı (b.e.sh. VI-IV a'sirler) etikalıq ha'm formal ma'selelerdi sheshiw.

Filosofiyanın' rawajlanıwının' en' a'hmiyetlisi bolıp jan'alıqlardı jasaw kitabı (b.e.sh. XII-VI a'sir) bolıp esaplanadı. Bunda du'nya ha'm Adam haqqındag'ı Qıtay filosofiyasında birinshi tu'sinikler o'z ko'rinisin tabadı. Bul kitaptın' u'sh a'hmiyetli bo'leklerinen birewi İnv ha'm Yan elementleri haqqındag'ı miflerdi beredi.

Yan qanday bolmasın aktivligi menen ha'mme na'rselerge kirip otırıwshılıg'ı menen belgilenedi, al İnv ku'tip turıwshılıq penen ajıraladı.

Qıtayda filosofiya urısıwshı ma'mleketler dep atalatug'ın da'wirde en' joqarg'ı gu'lleniwge eristi. Bul da'wirde Qıtay filosofiyasının' altın a'siri dep ataydı.

Bul da'wirde tiykarg'ı filosofiyalıq altı bag'dar:

Konfutsiydin' (b.e.sh 551-479 jj) pikiri boyınsha İnsan o'zi ushın emes, ja'miyet ushın insan bolıp tabıladı. Konfutsiylik etika adamdı onın' sotsiallıq funktsiyası menen baylanısta tu'sinedi, al ta'biyat bul adamdı usı funktsiyanı tiyislik da'rejede orınlawg'a a'keliwi dep biledi.

Daosizmnin' dıqqat orayında ta'biyat, kosmos ha'm Adam turadı, biraq olar ratsionallıq jol menen emes, al logikalıq izbe-izlik formalardı konstruktsiya etiw menen emes, al tirishiliktin' ta'biyatına tikkeley eniwdin' ja'rdemi menen erise aladı.

İmen mektebi haqıyqatlıqtın' tilde aytılıwı. Ol zatlardın' qatnasın ha'm usı qatnasıqların ha'm son'ınan pikir juwırtıwlar menen izertleydi. 

Monistlik mektep, onın' do'retiwshisi Mo tszi (b.e.sh 479-431 jj). Bunda bas dıqqat sotsiallıq etika problemalarına awdarıladı. Mektepte qara miynet onın' tın'lawshılardın' jasawının' deregi anıqlanadı. 

Montrlerdin' ta'liymatı Konfutsiy ta'liymatına qarama-qarsı turadı. 

En' son'ında legizm urısıwshı ma'mleketlerdin' da'wirindegi sotsiallıq siyasiy o'zgerisler ma'selelerine dıqqat ayrıqsha awdarg'an ta'liymat sıpatında qa'liplesti. Onın' wa'killeri sotsiallıq teoriya menen ma'mleketlik basqarıwdın' problemaları menen shug'ıllandı.




#Article 10: Abay Qunanbay ulı (483 words)


XIX a'sirdegi qazaq a'debiyatının' ko'rnekli wa'kili Abay Qunanbay ulı tek qazaq a'debiyatı tariyxında g'ana emes, ba'lki tu'rk tilles xalıqlar arasında ken'nen ma'lim bolg'an ko'rkem so'z iyelerinin' biri edi. Abay qazaq a'debiy tilinin' tolıq qa'liplesiwi ushın gu'resti. Sonın' ushında onın' shıg'armaları Maqtumqulı ha'm Mashrab sıyaqlı ko'p u'lkelerdi aralamag'anı da ma'lim. Solay bolsada Abay tu'rk tilles xalıqlar a'debiyatında Qıpshaq dialekti tiykarında qosıq jazg'an shayırlar arasında Xoja Axmet Yassawiyden keyingi ko'pke tanımalı shayırlar qatarına kiredi. Bunnan tısqarı ol ulıwma XIX a'sir a'debiyatında da ayrıqsha orıng'a iye. Bul da'wirde ol bilimi, du'nyag'a ko'z-qarası, talantı jag'ınan a'zerbayjanlı Mırza Fatali Axundov sıyaqlı ko'pshilikke ma'lim bolıp qalg'an edi. Sonın' ushında ol ko'shpeli ha'm yarım ko'shpeli xalıqlar arasınan shıqqan en' iri tulg'a bolıp esaplanadı. 

Abay (İbrayım) Qunanbay ulı 1845-jılı ha'zirgi Semey oblastı Abay rayonının' Shın'g'ıs tawında tuwılg'an. Ata-babaları burınnan shınjırma-shınjır kiyatırg'an qazaq feodalları bolıp, o'z atası Qunanbay sol u'lkenin' belgili bolısların'ın' biri edi. Al son'ınan bolsa Qardaralı okrugine ag'a sultan bolıp saylandı. Biraq Abaydın' jaslıg'ınan baslap shayır ta'biyatlı bolıwı a'kesi menen kelistire almadı. A'kesindegi awır qatallıq, jalgızlıq Abay minezindegi a'dalatlılıq, tuwrılıq penen talay ma'rtebe toqnastı. Solay etip, Abay menen a'kesi Qunanbay arasındag'ı mu'na'sibetlerdin' o'zi de XIX a'sirdegi Qazaqstannın' sotsial-ekonomikalıq jag'dayların pu'tkilley ashıp taslag'an edi. Abay jaslıg'ınan baslap eski mektepte sawatın ashıp, arab, parsı ha'm tu'rkiy tillerin u'yrendi. Bul tillerde qosıqlar jazg'an shayırlardın' shıg'armaları menen tanıstı. Son'ınan ja'ne orıssha mektepte u'sh jıl oqıdı. Bul jag'daylar onın' Shıg'ıs ha'm Evropa ma'deniyatın jaqınnan u'yreniwine sebepshi boldı. Ol bilim alıwdı ja'ne de dawam etpekshi edi. Biraq a'kesi onın' ha'kimshilik penen shug'ıllanıwın talap etti. Solay bolsada ol ha'mme na'rseden de shayırshılıqtı abzal ko'rdi. Onın' en' da'slepki qosıqları on jasınan baslap jazılg'an. Biran' jigirma jasınan baslap jazılg'an qosıqları tolıq saqlang'an. Basqa da tu'rkiy shayırlar sıyaqlı onın' en' da'slepki qosıqları 'A'lipbe' qosıg'ınan baslanadı. Sebebi A'lipbe qosıq arab ha'ripleri tiykarında uyqas so'zlerdi izlew tiykarında payda bolıp, bul usıl derlik sol da'wirdin' ko'pshilik shayırlarında ushırasadı. Abaydın' bul qosıqtı jazıwında da eki tu'rli maqset bar. Birinshisi tolıq qazaq a'lipbesin du'ziw bolsa, ekinshisi - bul bag'darda o'zinin' shayırlıq talantında sınap ko'riw edi. Abay bul eki sınaqtanda u'lken na'tiyjelerge eristi. Solay etip ol on tog'ız jaslarınan baslap-aq, talantlı shayır sıpatında xalıq arasında tanıla basladı.

Abay jasag'an zaman qazaq dalasının' jan'adan oyanıp atırg'an da'wirleri edi. Sonın' ushında ko'shpeli xalıq arasınan jan'adan mektep ha'm medreseler ashılıp, ilimnin' paydası tusindirile baslanadı. Xalıqtın' shıg'ıs ha'm evropa tillerinde bilim alıwları keleshekke bolg'an isenimlerin a'dewir molayttı. A'sirese Abay sıyaqlı talantlı shayırlar ushın bul jan'alıqlar ayrıqsha edi, solay bolsada Abay ilimnin' paydasın keshirek tu'singenine a'dewir o'kinedi. 

Shayır lirikalıq qosıqlar menen bir qatarda bir neshe poemalar da jazg'an. Onın' poemaları arasında 'Masg'ut', 'İskender' poemaları ayrıqsha orındı iyeleydi.

Abay bunnan tısqarı qara so'z benen de na'siyatnamalar jazıp, ko'rnekli rus klassikleri A. S. Pushkin ha'm M. Yu. Lermontovtın' bir neshe shıg'armalaların qazaq tiline awdarg'an. A'sirese onın' awdarmasındag'ı A. S. Pushkinnin' 'Evgeniy Onegin' poeması sa'tli shıqqan awdarmalardan esaplanadı. Solay etip, Abay XIX a'sirde ko'zge ko'ringen tu'rk tilles xalıqlar a'debiyatının' ko'rnekli wa'killerinin' biri bolıp qaldı.




#Article 11: Abdiraxman Ja'miy (116 words)


Abdiraxman Ja'miy - ta'jik xalqının' shayırı.

Ja'miy bir qatar ko'rkem ilimiy ha'm turmıslıq shıg'armalar do'retti. Ol ko'pshilik ilim ha'm a'debiyat tarawlarındag'ı adamlarg'a ustaz boldı. Onın' jeti da'stannan ibarat Havt avrang atlı lirik divanları Ba'ha'rstan atlı prozalıq-ta'rbiyalıq (didaktikalıq) do'retpeleri ken' abıray-ataqqa iye boldı. A.Ja'miy 1492-jılı Xiratta qaytıs boladı.

A.Ja'miydin' ko'rkem do'retiwshiligi ta'jik xalqının' ma'deniy tariyxında g'ana emes, al pu'tkil orta shıg'ıs ma'deniy o'mirinde u'lken waqıya boldı. Onın' do'retpeleri Orta Aziyadag'ı ko'pshilik xalıqlarg'a ken'nen ma'lim. A.Ja'miy A'liysher Nawayının' zamanlası, ustazı, dostı boldı. Nawayı Ja'miydi ustaz, ullı so'z zergeri (ustası) dep bahalag'an. Ja'miy de Nawayını ullı so'z ustası sıpatında ko'rsetti. Og'an arnap ayırım shıg'armalar jazdı. Ol Nizamiy Ganjaviy, Xısraw Dehlaviyden keyin shıg'ıs a'debiyatında Xamsa jazg'an u'lken talant iyesi edi.




#Article 12: Afrika (305 words)


Afrika u'lkenligi boyınsha ekinshi materik bolıp ol du'nya ju'zi jerinin' besten bir bo'liminen azmaz ko'birek jerdi iyeleydi ha'm ol ulken ko'lemde suw menen qorshalg'an. Ol 61 ma'mleketten ibarat ha'm ol jerde du'nya ju'zi xalq ının' 14% i jasaydı. Ol adamzat jasag'an en' birinshi materik esaplanadı.

Ol basqa kontinentler menen to'mendegi shegaralarg'a iye:

Afrikada jasawshı adamlardın' ko'pshiligi jarlı ha'm olar awıllıq jerlerde jasaydı.

Arqa Afrikanın' ko'pshilik bo'limin Saxara sho'listanlıg'ı iyelegeni ushın ol jerler qurg'aq ha'm jıllı ha'm jawınlı ma'wsim bolmaydı. Saxara Afrikasında da'rya yamasa basqa suw o'zekleri ju'da az. Bunın' jıllı ha'm qurg'aq bolıwının' sebebi, materik ju'da' ken' yag'nıy jawın ha'm samal alıp keliwshi okeannan alısta jaylasqan. Bulaq sıyaqlı jer astı suw o'zekleri sho'lde ju'da' a'hmiyetli. Bular a'dette oazislerdi payda etedi. Oazis bul sho'l ortasındag'ı jasıl (o'simlikli) jer.

Saxara sho'listanlıg'ının' arqasında jaylasqan ma'mleketlerde sho'listanlıqtın' qurg'aq samalının' ta'siri ku'shli.

Afrikanın' jıllı bolıwının' sebebi ol eki tropik arasında jaylasıwında:

Tropikler ju'da' jıllı jerler esaplanıp, onın' orayında ekvator jaylasqan (on' ta'repte qızıl sızıq penen ko'rsetilgen). Bul sızıqlar haqıyqatında joq, olar tek adamlar ta'repinen quyashtın' nurları qay jerde en' ku'shli ekenligin ko'rsetiw ushın qollanıladı.

Alıs arqadag'ı ellerdin' hawa-rayı salqınraq ha'm Jer orta ten'izi boyındag'ı Evropa ma'mleketlerindegi hawa-rayına jaqın.

Bul bo'lim Afrika kontinentinin' qublası haqqında, al Qubla Afrika ma'mleketi haqqında emes.

Qubla Afrikada Arqag'a qarag'anda jawın ko'birek. Qubla jag'a boylap tawlı jerler ha'm az. Bul samaldın' bultlardı a'keliwin an'satlastıradı ha'm na'tiyjede jawın-shashın ko'p boladı. Qubla Afrika Arqa Afrikaday ken' emes. Qubla Afrikada bir neshe tropikalıq ıg'al tog'aylar bar.

Africa has a lot of wildlife. There are many types of animals there. Some are cheetahs, elephants, lions, snakes, giraffes, and a lot more. Over 2,000 types of fish live in African lakes and rivers.

Afrika haywanlarg'a bay. Ol jerde haywanlardın' tu'rleri ko'p. Ma'selen gepard, pil, arıslan, jılan, jiraf ha'm ko'plegen basqa haywanlar. Afrika ko'l ha'm da'ryalarında balıqtın' 2,000 nan aslam tu'ri jasaydı.




#Article 13: Aktsiya (602 words)


Aktsiya – bul ha'reket etiw mu'ddeti belgilenbegen, aktsionerlik ja'miyettin' ustavlıq kapitalına yuridikalıq yamasa fizikalıq shaxs ta'repinen belgili u'lestin' qosılg'anın tastıyıqlaytug'ın, usı ja'miyettin' mu'lkine onın' iyesinin' qatnasıwın tastıyıqlaytug'ın ha'm og'an dividend alıw, a'dette, bul ja'miyetti basqarıwg'a qatnasıw huqıqın beretug'ın bahalı qag'az. Yag'nıy aktsiya – bul aktsionerlik ja'miyet nege iye bolsa, sonın' ba'rin de aktsionerdin' u'lesi, kapitaldın', mu'lktin', da'ramattın' bir bo'legine onın' nızamlastırılg'an huqıqı. Ja'miyettin' o'zi qanshelli jasasa, ol da sonshelli waqıt jasaydı, bul waqıt ishinde usı aktsiyanın' ko'plegen iyeleri almassa da, eger aktsionerlik ja'miyet ashıq tu'rdegi bolsa, onda aktsioner aktsiyalardı ja'miyetke qaytarmaw huqıqına iye. Aktsioner kapitalı bo'linbeydi.

Aktsiyalar emissiyası to'mendegi jag'daylarda: aktsionerleskende, yag'nıy ustavlıq kapitaldı du'ziw ushın aktsionerlik ja'miyetti sho'lkemlestirgende, ma'mleketlik ka'rxananın' aktsionerlik ja'miyetke aynaldırg'anda ha'm ustavlıq kapital (ekilenshi emissiya) ko'beygende a'melge asırıladı.

Ja'miyettin' ustavlıq kapitalı ja'miyettin' aktsionerler ta'repinen satıp alıngan aktsiyalarının' nominal bahasınan qu'raladı. Ja'miyet ta'repinen shıg'arılatug'ın barlıq aktsiyalardın' nominal bahası bir qıylı bolıwı tiyis. Minimal ustavlıq fond (kapital) bizin' respublikamızdın' aymag'ında jan'adan du'zilgen ashıq aktsionerlik ja'miyetler ushın ja'miyet dizimge alıng'an sa'nege nızamshılıq penen belgilengen en' az xızmet xaqının' keminde eki ju'z ese summasın, al jabıq aktsionerlik ja'miyet ushın ja'miyet dizimge alıng'an sa'nege nızamshılıq penen belgilengen en' az xızmet xaqının' ju'z ese summasın qurawı tiyis.

Ja'miyettin' ustavlıq kapitalı aktsiyalardın' nominal bahasın ko'beytiw yamasa qosımsha aktsiyalardı jaylastırıw jolı menen ko'beytiliwi mu'mkin.

Aktsiyalardın' nominal bahasın ko'beytiw jolı menen ja'miyettin' ustavlıq kapitalın ko'beytiw haqqında ha'm ja'miyettin' ustavına tiyisli o'zgerisler kirgiziw haqqında sheshim aktsionerlerdin' ulıwma jıynalısında yamasa ja'miyettin' baqlaw ken'esi ta'repinen qabıl etiledi, eger ja'miyettin' ustavına yamasa aktsionerlerdin' ulıwma jıynalısının' sheshimine muwapıq ja'miyettin' Baqlaw ken'esine usınday sheshim qabıl etiw huqıqı berilse. Qosımsha aktsiyalar ja'miyettin' ustavı menen belgilengen ja'riyalang'an aktsiyalar mug'darı sheginde g'ana ja'miyet ta'repinen jaylastırılıwı mu'mkin.

Qosımsha aktsiyalardı jaylastırıw jolı menen ja'miyettin' ustavlık fondın ko'beytiw haqqında sheshim aktsionerlerdin' ulıwma jıynalısında yamasa Baqlaw ken'esi ta'repinen qabıl etiledi, eger bul ustavta na'zerde tutılg'an bolsa.

Jaylastırılatug'ın qosımsha jay (a'piwayı) aktsiyalardın' ha'm bul tu'rdegi ja'riyalang'an aktsiyalardın' mug'darı (u'lesi) sheginde artıqmashlı aktsiyalardın' ha'r tipinin' mug'darı olardı jaylastırıw mu'ddetleri ha'm sha'rtleri, sonday-aq nızamg'a muwapıq jaylastırılatug'ın aktsiyalardı artıqmashlı satıp alıw huqıqına iye aktsionerler ushın qosımsha aktsiyalardı jaylastırıw jolı menen ja'miyettin', ustavlıq fondın ko'beytiw haqqındag'ı sheshim menen belgilengen bolıwı tiyis.

Aktsionerlerdin' ulıwma jıynalısında dawıslardın' jigirma bes protsentten aslamına iye ma'mleketke tiyisli aktsiyalar paketi bolg'anda qosımsha aktsiyalardı shıg'arıw jolı menen ja'miyettin' ustavlıq kapitalın ko'beytip barıw tek g'ana mu'lkti basqarıw boyınsha ma'mleketlik komitettin' wa'killigi bolıp tabıladı.

Ja'miyettin' ustavlıq kapitalı aktsiyalardın' nominal bahasın azaytıw yamasa olardın' ulıwma sanın qısqartıw jolı menen, sonın' ishinde aktsiyalardın' bir bo'legin ja'miyet ta'repinen satıp alıp, son'ın ala o'tew jolı menen azaytılg'an bolıwı mu'mkin.

Aktsiyalardın' bir bo'legin satıp alıw ha'm o'tew jolı menen ja'miyettin' ustavlıq kapitalın azaytıwg'a ruxsat etiledi, eger usınday imkaniyat ja'miyettin' ustavında na'zerde tutılg'an bolsa.

Ja'miyet ustavlık kapitaldı azaytıwg'a haqlı emes, eger bunın' aqıbetinde onın' mug'darı ja'miyettin' ustavındag'ı tiyisli o'zgerisler dizimge alıng'an sa'nege belgilenetug'ın ja'miyettin' ustavlıq fondının' nızam menen belgilengen minimal mug'darınan az bolıp qalsa.

Ja'miyettin' ustavlıq kapitalın azaytıw haqqında ha'm ustavına tiyisli o'zgerisler kirgiziw haqqında sheshim aktsionerlerdin' ulıwma jıynalısında qabıl etiledi. Ustavlıq kapitaldı azaytıw haqqında sheshim qabıl ete otırıp aktsionerlerdin' ulıwma jıynalısı fondtı azaytıw sebeplerin ko'rsetedi ha'm onı azaytıw ta'rtibin belgileydi. Ustavlıq kapitaldı azaytqanda ja'miyetti saplastırg'an jag'dayda na'zerde tutılg'an aktsionerlerdin' ma'plerin qorg'aw sha'rtlerin saqlaw za'ru'r.

Aktsiya - belgili sharayatlarda o'z kapitalların ko'beytiwge, olardı inflyatsiyadan qorg'awg'a imkaniyat beretug'ın bahalı qag'azlardın' birden-bir tu'ri. Aktsiya – aktsionerlik ja'miyettin' aktsionerleri aldında qarız minnetlemesi.

Ja'miyet o'z aktsiyaların satıp alıw huqıqına iye. Biraq bir qatar ellerdin' nızamlarında eger ja'miyet to'lewge uqıpsız bolsa, onda ol o'z aktsiyaların satıp alıw huqıqına iye emes degen reje bar. Eger usınday satıp alıw bul ja'miyettin' to'lew uqıpsızlıg'ına alıp kelgen jag'dayda da tap bunın' o'zi na'zerde tutılg'an. Nızamlarda aktsiyalardı bo'lsheklewge ruxsat etilgen. Aylanıstagı aktsiyalardın' ha'r biri aktsiyalardın' ko'p sanına bo'lingen bolıwı mu'mkin.




#Article 14: Albert Einstein (471 words)


Albert Einstein (aytılıwı:Albert Eynshteyn; 14 mart, 1879 - 18 aprel, 1955) fizik ha'm ilimpaz bolg'an. Einstein 1921-jılı fizika tarawı boyınsha Nobel sıylıg'ın alg'an.

Einstein o'zinin' jaqtılıq, materiya, awırlıq ku'shi, kosmos ha'm waqıt haqqındag'ı teoriyaları menen belgili. Bul teoriyalar ilimpazlarg'a zatlardı aldıng'ıdan jaqsıraq tu'siniwi ushın ja'rdem berdi. Onın' teoriyaları arnawlı qatnas ha'm ulıwma qatnas teoriyası dep ataladı. Onın' en' belgili ten'lemesi . Bul energiya ha'm massa bir zattın' o'zgeshe formaları ekenin ha'm bir bo'lek massada energiyanın' ko'lemi jaqtılıq tezligi menen ko'beytilgen massanın' ko'lemine ten' ekenin an'latadı.

Einstein Germaniyanın' Württemberg qalasının' Ulm degen jerinde tuwılg'an. Ol evrey shan'arag'ınan bolg'an, biraq shan'arag'ı diniy bolmag'an. Albert katolik mektebinde oqıg'an. Ol jaqsı oqıwshı bolmag'an ha'm ko'plegen adamlar onı aqılsız esaplag'an. Bir ku'ni onın' a'kesi og'an magnitlik kompas beredi. Ol ko'rinbes ku'shtin' qalay kompastın' iynesin qozg'altıwın tusiniwge qızıqqan ha'm usılay etip ilim ha'm matematikag'a qızıg'ıp baslag'an. 

Ol jası u'lkeygennen keyin Shveytsariyada mektepte oqıwg'a ketedi. Oqıwın pitkergennen keyin ol sol jerde patent byurosına jumısqa kiredi. Jumıs islewi dawamında ol onı ullı ilimpaz sıpatında belgili qılg'an jumısların jazg'an. 

Birinshi du'nya ju'zlik urıs baslanbastan aldın, ol Germaniyag'a qaytadı ha'm sol jerde mektep direktorı boladı. Ol natsistlik hu'kimet ku'shke minemen degenshe Berlinde jasag'an. Natsistler evreylerdi yamasa evrey shan'arag'ınan kelip shıqqanlardı jaman ko'rer edi. Olar Einsteindi Evrey fizikasın jaratıwg'a ja'rdem beriwinde ayıplaydı ha'm nemis fizikleri onın' teoriyaları qa'te ekenligin da'liyllewge ha'reket etedi. Einstein AQShqa ko'ship ketedi ha'm 1940-jılı ol AQSh puxarasına aylanadı. 

Ekinshi du'nya ju'zlik urıs dawamında, Einstein AQSh prezidenti Franklin D. Rooseveltke (Franklin D. Ruzvelt) AQSh natsist hu'kimetinen aldın atom bombasın oylap tabıwı kerek ekenligin jazg'an alımlardın' biri bolg'an. 

Einstein 1955-jılı 18-aprelde ju'rek awırıwınan qaytıs bolg'an.

Ko'plegen ilimpazlar tek g'ana o'zlerinin' jumısları menen shug'ıllanadı, biraq Einstein siyasat ha'm du'nya paraxatshılıg'ı haqqında so'ylegen ha'm jazg'an. Ol sotsializm ha'm pu'tkil du'nya ushın bir hu'kimet bolıwı haqqında ideyalardı unatqan. Ol ja'ne İzraildin' jan'a ma'mleketin payda etiw ha'reketi ushın yag'nıy sionizm ushın jumıs islegen. 

Einstein evrey shan'arag'ınan bolg'anı menen ol bul dinge jen'il qatnasıqta boldı. Ol evrey filosofı Baruch Spinoza ideyaların unatqan ha'm Buddizmdi jaqsı din esaplag'an. 

Einstein ilimpazlarg'a du'nyanı jaqsıraq tu'siniwge ja'rdem beriwshi ko'plegen ideyalar haqqında oylag'an bolsada, ol onın' keyinirek o'mirinde oylap tabılg'an ko'plegen ilimiy teoriyalar haqqında o'zgeshe ko'z qarasta bolg'an. Ko'plegen ilimiy teoriyalar bizler anıq bilmeytug'ın, tek mu'mkin bolg'an zatlardı talıqlaydı. Einstein bunday teoriyalardı unatpadı; onın' pikirinshe, durıs teoriya bolsa qa'legen zattı tu'siniw mu'mkin edi. Ol bir ret bılay degen: Men qudaydın' a'lem menen su'yek oyının (dice) oynawına isenbeymen.

Einstein ilimge ko'p u'lesin qosqanı sebepli, onın' atı ha'zirgi ku'nde ha'r qıylı jerlerde qollanıladı. Fotoximiyada qollanılatug'ın birlik onın' atı menen atalg'an. Ol Avogardo sanının' bir foton jaqtılıq energiyasına ko'beytkenge ten'. Einsteiniy ximiyalıq elementi de ilimpazdın atı menen atalg'an. So'ylesiwde de bizler ju'da' aqıllı adamdı Einstein dep ataymız. 

Onın' en' bir ta'sirlendiriwshi aytqan so'zi: O'mirde jasawdın' eki jolı bar, biri hesh qanday ajayıbat jop degen halda, ekinshisi har qanday narse ajayıbat dep esaplagan halda.




#Article 15: Aleksandr Pushkin (474 words)


Aleksandr Sergeevich Pushkin (6 iyun, 1799, Moskva - 10 fevral 1837, Sankt Peterburg) orıs shayırı, dramaturg, roman ha'm qısqa gu'rrin'ler jazıwshısı bolg'an. Ko'pshiliktin' oyınsha, ol en' ullı orıs shayırı bolg'an. Ol orıs a'debiyatının' ullı da'stu'rin baslag'an.
Pushkin hesh bir orıs shayırı qollanbag'an stilde jazg'an: ol eski shirkew kitablarına tiykarlan'gan emes, al awız eki orıs tilinen paydalang'an stilde jazg'an. Onın' basqa orıs jazıwshılarına ta'siri ku'shli bolg'an ha'm ko'plegen orıs kompozitorları onın' gu'rrin'lerine ha'm taqmaqlarına namalar do'retken. Pushkinnin' poemaları Rossiyadan basqa ma'mleketlerde aytarlıqtay ko'p adam ta'repinen oqılmaydı. Bunın' sebebi onın' poeziyasın basqa tilge jaqsı awdarıw ju'da' qıyın, sebebi 
so'zler orıs ma'deniyatına tiyisli ma'nige tolı. Pushkin 1837-jılı 37 jasında duelde o'ltiriledi.

Pushkinnin' a'kesi eski aristokrat shan'araqtan bolg'an. Anası ta'repinen Pushkin afrikalıq tu'birge iye bolg'an. Onın' atası Abram Gannibal İstanbulda Abissiniyalı (Efiyopiyalı) bolg'an ha'm Tu'rk sultanının' sarayında jasag'an. Orıs elshisi onı Rossiya patshası Ullı Pyotrg'a sawg'a retinde satıp alg'an. Gannibal Ullı Pyotrge jaqsı ta'sir qaldırg'an ha'm ol oqıw ushın Parijge jiberilgen. Keyinshelik ol ju'da' bayıp ketedi. Pushkin o'zinin' ullı atası menen maqtanıshqa iye bog'an ha'm ol haqqında Ullı Pyotrdın' nergi dep atalg'an romanında jazg'an.

Ol 12 jasında Tsarskoye Seloda jaylasqan İmperator litseyi dep atalatug'ın taza mektepke baradı. Keyinshelik bul mektep olardın' ataqlı oqıwshısı hu'rmetine Pushkin dep atalg'an. Ol tez arada orıs ertekleri qaharamanlarınan ha'm waqıyalarınan paydalang'an halda, orıs tilinde romantikalıq poemalardı jaza baslag'an. Ruslan ha'm Lyudmila poeması keyinirek Mixail Glinka ta'repinen operag'a aylanadı.

Pushkin ele su'rginde ekenligine ashıwlanadı ha'm doslarına ko'plegen xatlar jazadı. Bul xatlardın' ko'pshiligi keyinirek baspadan shıg'arılg'an. Ol ko'p waqtın ishiw, oynaw ha'm qılısh penen urısıw menen o'tkergen. Ol o'zi qol astında jumıs islep atırg'an graftın' qızın jaqsı ko'rip qaladı. Graf Pushkindi Rossiyanın' basqa shetine, Pskovqa jaqın jerde o'zinin' anasının' pomestieine su'rginge jiberedi. Pushkin bul jerde eki jıl o'tkeredi. Ol jalg'ız edi, biraq ol orıs tariyxın uyrenedi ha'm krestyanlar menen baylanısta boladı. Onın' jazg'an poemaları orıs ma'deniyatı ideyalarına tolı edi. Ol o'zinin' baslı jumıslarının' biri bolg'an tariyxıy waqıyag'a tiykarlang'an Boris Godunov dramasın jazg'an. Kompozitor Musorgskiy keyinirek bunı operag'a aylandırg'an. Boris Godunov 17-a'sirdegi jawız patsha bolg'an. Pushkinnin' pesası a'piwayı adamlarda u'lken ku'sh bolg'anlıg'ın ko'rsetedi. Sol sebepli onı baspadan shıg'arıw Pushkin ushın qıyın boladı.

Pushkin o'zinin' son'g'ı jıllarında Sankt Peterburgta hu'kimet xızmetinde bolg'an. Ol 1831-jılı uylengen ha'm patsha sarayı ja'miyetinde ko'p waqıt o'tkeriwge ma'jbu'r bolg'an. Ol ko'birek proza jaza baslag'an. Ol Ullı Pyotr tariyxın ha'm Kapitan qızı tariyxıy romanın jazg'an. Ol patshadan o'z jumısınan bosap, waqtın awılda jazıw menen o'tkeriwine ruxsat etiwin sorag'an. Patsha bug'an ruxsat bermegen. Pushkin 1837-jılı duelde o'ltiriledi. Ol hayalının' hu'rmetin qorg'awı ushın duelge shıg'ıwına ma'jbu'r boladı.

Pushkin bolmag'anında bu'gingi ku'nde orıs tili ju'da' o'zgeshe bolar edi. Shıg'armalarında awız eki so'ylesiw tilin paydalanıwı arqalı ol onı an'sat sonın' menen birge teren' sezimlerdi bildire alatug'ın tilge aylandırdı. Onın' jumısları keyinirek Turgenev, Goncharov ha'm Lev Tolstoy sıyaqlı jazıwshılarg'a u'lken ta'sir ko'rsetken. Evgeniy Onegin da'wir ja'miyetin ashıp bergen birinshi orıs romanı bolg'an. Onın' jumısları barlıq baslı tillerge awdarılg'an.




#Article 16: Antarktika (152 words)


Antarktika bul jer sharının' en' to'meninde jaylasqan materik. Hawa-rayı ol jerde ju'da' suwıq. Antarktikanın' 98% ke shamalası muz benen qaplang'an. Jag'ada jaylasqan McMurdo ha'm Palmer kishkene qalaların esaplamag'anda, ol jerde ju'da' az adam jasaydı. Qubla polyuste ilim stantsiyası jaylasqan bolıp, ol jerde tiykarınan hawa-rayı ha'm kosmos izertlewleri menen baylanıslı ta'jiriybeler alıp barıladı. Antarktikag'a barıwdı qa'legen adamlar tek g'ana hawa arqalı barıwına boladı. Antarktika maydanı jag'ınan Evropadan u'lken.

Antarktika hesh qanday ma'mleketler jaylaspag'an jalg'ız materik esaplanadı. Xalıq aralıq pitimge tiykarlanıp, Antarktika jerinin' hesh biri hesh ma'mleketke tiyisli emes.

Antarktikada o'simlikler ju'da' az; hawa menen dem alıwshı haywanlardan tek pingvin, tyulen ha'm kitler bar.

Antarktika Tınısh okeanı, Atlantika okeanı ha'm the Hind okeanı menen qorshalg'an, biraq keyingi waqıtları onı qorshag'an ten'izler bir at penen yag'nıy Qubla okeanı dep atalmaqta. Antarktikag'a en' jaqın materik bul Qubla Amerika.

Antarktikada a'dette qısta qarang'ı, jazda jaqtı.

Antarktikada ot ha'm taslar atıwshı bir vulkan bar. Ol Erebus dep ataladı.




#Article 17: Antarktikanın' xalıqaralıq huqıqıy da'rejesi (166 words)


Antarktikanın' xalıqaralıq huqıqıy da'rejesi

Antarktikanın' qalın' muz benen qaplang'an usı kontinenttin' og'an tutasıwshı suw ha'm atawlardın' ayrıqshı xalıqaralıq-huqıqıy da'rejesi XX a'sir basında bir qatar ma'mleketler ta'repinen anaw yaki mınaw tiykarlarında usı aymaqtın' ayrıqsha rayonlarına bola o'z suverenitetin' ja'riyalawı ha'm usının' na'tiyjesinde ma'mleketler arasında dawlar ha'm qurallı soqlıg'ısıwlar kelip shıg'ıwı menen baylanıslı.

Bunday jag'daydın' keleshegi joq ekenligi ha'm adamzattın' ulıwma ma'pleri jolında Antarktikanı u'yreniw ha'm onnan paydalanıwg'a qaratılg'an xalıqaralıq birge islesiwdin' jedel rawajlanıwı onın' ayrıqshı xalıqaralıq-huqıqıy da'rejesi ha'm aymaqlıq ta'rtibin belgilewdi talap etedi. Usı konferentsiya Antarktika haqqındag'ı sha'rtnamanı islep shıqtı. Da'slep usı sha'rtnama 12 ma'mleketten ibarat edi. Bu'gin onın' qatnasıwshıları sanı 40 tan artıq boldı. Usı sha'rtnama tiykarında keyin ala Antarktika huqıqıy jag'dayın retlestiriwshi, atap aytqanda, Antarktika qorlarınan paydalanıw boyınsha sha'rtnamalar du'zildi. 1959-jılı qabıl etilgen sha'rtnama eki tiykarg'ı jag'daydan kelip shıg'adı:

Usıg'an muwapıq, Antarktikanın' tolıq quralsızlandırılg'anlıg'ı ha'm biyta'repligi belgilengen.

Antarktikada ilimiy ha'm basqa izertlewler alıp baratug'ın stantsiya ha'm ekspeditsiya ag'zaları onı jibergen ma'mleket yurisdiktsiyası astında boladı, stantsiya ha'm ekspeditsiyalar arasında olar xızmetkerleri almastırılg'anda da bul jag'day saqlanadı.




#Article 18: Aqıl na'siyat qosıqları (203 words)


Aqıl na'siyat qosıqları (yaki termeler) - qaraqalpaq xalıq qosıqlarının' belgili bir tu'rin qurap turadı. Aqıl na'siyat qosıqlarının' o'zgesheligi de onın' ba'rinen de burın aqıl aytadı, na'siyat beredi. Bul qosıqlardı ata-babalarımızdın' a'sirler boyı toplag'an ta'jireybesi, aqıl oyı ja'mlesken.

Termeler - aqıl na'siyat qosıqları o'zinin' mazmunı boyınsha aq penen qaranı, jaqsı menen jamandı, baxıt penen baxıtsızlıqtı, a'dillik penen zulımlıqtı, qayg'ı menen quwanıshtı, sabırlıq penen biy sabırlıqtı, mu'layımlıq penen ta'kabırlıqtı, sıylasıq penen turpayılıqtı, miynetkeshlik penen jalqawshılıqtı, baylıq penen jarlılıqtı, bilimlilik penen nadanlıqtı, insanıylıq penen jalmawızlıqtı, opadarlıq penen opasızlıqtı, ma'rtlik penen na'ma'rtlikti, qorqaqlıq penen batırlıqtı qısqası adam minezine ta'n unamsız jag'daylar menen unamlı qa'siyetler sheber qurastırılg'an. Mısalı:       

Bir degende ne jaman?
Bilimsiz o'sken ul jaman.
Eki degende ne jaman?
Erkelep o'sken qız jaman.
U'shlenshi ne jaman?
U'shkilsiz pishken ton jaman.
To'rtlenshi ne jaman?
To'rde otırg'an to're biy,
To'resin buzsa sol jaman. 

Qaraqalpaq folklorının qosıqqa arnalg'an V-tomında termelerdin' bir neshe tu'rleri basılg'an, olardın' Hasıl tuwg'an boz ayg'ır, Jeti atası ko'rgensiz, Mag'anshaq alsan' arıwdan al, Atası jaman qandaydı, Gu'ldir-gu'ldir kisnetip, Telbe birew baylansa, Ala qayıs at minse, Balpan'-balpan' basqan ku'n, Jigirma beste, otızda, Ata da'rkar jigitke, İyttu'ynekten qawın bolmas, Esikte birew ko'rinse, Erdin u'yi desedi, Qırıq jigittin' azamatın, Artqı ayıldın' batqanın iyesi bilmese at biler termelerin atap o'tiwge boladı.




#Article 19: Arab tili (246 words)


Arab tili - samiy (semid) tiller toparına kiredi.

Arab tilinin' a'debiy norması islamnan burın-aq du'zile basladı. İslam dininin' payda bolıwı arablardın' oraylasqan bir ma'mleketke birigiwine alıp keldi. Bul ha'diyse arab tilinin' bekkemleniwine ja'nede rawajlanıwına o'z ta'sirin tiygizdi. VIII-IX a'sirlerde arab tilinin' grammatikası islep shıg'ıldı, leksikografiyalıq so'zlikler jaratıldı, folklor ha'm arab ba'da'wiy poeziyası jıynaldı. Arab tilinin' arab ha'm a'ja'm (arab emes) xalıqlar arasında ken' tarqalıwına Quran ha'm Muhammed A'leyhis-salamnın' ha'diysleri o'z ta'sirin tiygizdi. Arab tili islam dini jetip barg'an barlıq xalıqlar arasında ken'nen tarqadı ha'm bekkem ornalastı. Arab tili ko'p waqıtlarg'a shekem xalıq aralıq ha'm bilim-ta'lim tili bolıp keldi. O'zlerinin' teren' ilimiy pikirleri menen du'nya iliminin' rawajlanıwına u'lken u'les qosqan A'bu'w Rayxan Beruniy, A'bu'w Nasır Farabiy, A'bu'w A'liy ibn Sina, Muhammed Xorezmiy, Mahmud Zamaxshariy ha'm t.b. ullı alım ha'm allamalar usı tilde miynetlerin do'retken.

Klassikalıq arab tili ha'zirgi arab tilinin' payda bolıwına negiz saldı. Ha'zirgi arab tili jaqın shıg'ıstag'ı ha'm Afrikanın' arqa ta'repinde jaylasqan jigirmadan artıq arab ellerinin' ra'smiy tili. Bul tilde ku'ndelikli gazeta-jurnallar shıg'adı, kitaplar basıladı, radio ha'm televidenie esittiriw ha'm ko'rsetiwleri alıp barıladı, mekteplerde, joqarı ha'm orta arnawlı oqıw orınlarında sabaqlar o'tiledi h.t.b. 

Tariyxqa na'zer taslasaq islam dini kirip kelgennen baslap tap 1929 jılg'a deyin Qaraqalpaqstanda arab jazıwınan paydalanıp kelindi. Jazıw-sızıw, ilim-bilimlendiriw, ma'mleketlik isler usı jazıwda ju'rgizildi. Bizin' diyarımızda ata-babalarımızdan miyras bolıp arab tili, arab grafikası tiykarındag'ı fars, tu'rkiy tillerinde ko'plegen qoljazba ha'm baspa kitaplar saqlanıp qalg'an. Bul qoljazba ha'm baspa kitaplarda tariyxımız, ma'deniyat, a'debiyat tariyxımız boyınsha ele ilimiy ko'pshilikke ma'lim bolmag'an qunlı derekler saqlang'an.




#Article 20: Aral ten'izi (897 words)


Aral ten'izi qumlı qurg'aq klimatlı ortalıqta jaylasqan bolıp ol a'yiemgi Sarmat ten'izi qaldıqlarının' biri bolıp esaplanadı. Ten'izdin' uzınlıg'ı 1950 jılları 426 km bolsa, al eni 284 km di qurag'an, onın' en' shuqır jerinin' teren'ligi 68 metr bolg'an. Ten'izdin' 96%in suw menen qaplag'an, onın' 4%in qurg'aqlıq qurag'an. Ten'iz suwı aylanısı yamasa ha'reketi saat tili boyınsha ha'reket etedi. Ten'iz kaynozoy erası ortalıg'ında 21 mln. jılı, 1200 jıl burın Aral ten'izi Kaspiy ten'izi menen baylanısta bolg'an, bul 1573 jılg'a shekem dawam etken.

Burın A'miwda'rya (Okus) Uzboy deltasınan Kaspiy ten'izine quyg'an, al Torg'ay daryası Aralg'a quyg'an. Belgili grek alımı Klavdiy Ptolomey 1800 jıl burın jasag'an bolıp, ol o'zinin'Almagest (Ullı qurılısshı) miynetinde du'nyanın' kartasın sızg'an, ol kartanı 27 bo'lekke bo'ldi. Sonın' 22-kartasında Aral ten'izi menen Kaspiy ten'izleri su'wretlengen. Kartada ko'rsetiwinshe Kaspiyge Zarafshan ha'm A'miwda'rya (Okus) quyıp turg'an. A'miwda'rya 62000 jıl burın Tyanshan tawınan baslap Fergana oypatlıg'ınan ag'ıp o'tken. Sonın' menen birge sayaxatshı Marko Polo og'an İon dep at bergen, al Sırda'ryanı Yaskart dep atag'an. Aral ten'izi jag'asınan (Sarıqamıs, Akespe) den 80 m teren'likten arxeologiyalıq qazılmalar boyınsha tasqa aylang'an kit omırtqasının' ha'm qızıl balıqtın' su'yekleri tabıldı, ol oligatsena da'wirinde jasag'anı anıqlandı. Usı orıng'a jaqın yamasa No'kistin' qubla ta'repinde jaylasqan Shılpıqtın' a'tiraplarınan akula tisi qaldıg'ı tabıldı, bul sonnan derek beredi ten'iz a'yyemgi da'wirlerde du'nyalıq okeanlar menen baylansta bolg'anın ko'rsetedi.

A'yyemgi tariyxıy qol jazbalarda Aral ten'izin o'z da'wirlerinde ha'r qıylı atlar menen atag'an, mısalı: 880 jılı İbn Xordadbek onı Kurder ko'li dep atasa, 961 jılı İstaxdi Kazbin dep atag'an, al 1334 jılı Xafizi Abduda dep atag'an, son' XIII-a'sirden baslap ha'zirgi atı menen atalıp kiyatır.

Sayaxatshılar Aral ten'izin kartag'a ha'r qıylı da'wirlerde suwretke tu'sirgen. Onı kartag'a anglichanlı Djenkinson 1758 jılı kartag'a tu'sirgen bolsa, al 1664 jılı gollandlı Nikolay Bitsen tu'sirgen. Ten'izdin' ta'biyatın izertlewde Butakov penen Shevchenkonın' miynetleri ju'da' ko'p boldı. Butakov ekspeditsiyag'a eki qayıq tayarlap, kemenin' kapitanı etip Qara ten'izdin' ten'izshisin qoydı, al ekinshi kemede Shevchenkonın' o'zi 27 adam menen ten'izdi sayaxat etti. Aral ten'izin Butakov o'zinin' ekspeditsiyası menen birge ju'rip 1840 jılı kartag'a tu'sirgen.

Mag'lıwmatlar boyınsha 1592 jılı Barsakelmes atawının' batıs bo'limi qurg'aqshılıq penen qosıldı, al keyin ala ten'izdin' tolısıwı menen qaytadan qurg'aqshılıqtan ayırıldı. Angliyalı Tomson 1740 jılı jazıwınsha to'mengi A'miwda'ryada qaraqalpaqlar jasaydı dep ko'rsetken, olar qamıstan jasalg'an qayıqlarda ju'zip balıq awlaydı ha'm qamıstan jasalg'an u'ylerde jasaydı dep jazıp ketken. Son'g'ı XVI-XVII a'sirlerdin' baslarında Jan'a Qosjetpes, Uyalı, Vozrojdenie atawları payda boldı. Aral ten'izine Jan'a da'rya 1819 jıldan baslap suw quyıwın toqtattı, al Quwan da'rya 1823 jıldan suw quymay qaldı. Ten'iz 1870 jılları Sarı qamıs ko'li menen baylanısta bolg'an dep ko'rsetedi.

Rossiya en' birinshi ret Aral ten'izine o'z kemesin 1853 jılı tu'sirdi. 1886 jıl A.Nikolaevtin' basshılıg'ında Aral ten'izine ekspeditsiya sho'lkemlestirildi. Aral ten'iznin' arqa bo'leginde akademik L. Berg ten'izdin' balıqlar du'nyasın izertledi. Ten'izdi balıqshılıq retinde paydalanıw maqsetinde patsha Rossiyası 1905 jılı jan'a temir jol qurılısın basladı. 1913-jılı Aral ten'izi poselkasında 1026 adam jasag'an, ol 30 jılday qala dep ataldı. Aral balıqshılıq izertlew stantsiyası 1920 jılı du'zildi, 1970-jılg'a shekem Aralda 34 tu'r balıq bolıp, sonın' 24 tu'ri o'ndiriste a'hmiyetli bolg'an. Ha'zirgi waqıtta bul tu'rlerden hesh qaysı qalmag'an. Aral ten'izinde 1946-jılı 234-320 ts. balıq awlanıp, Qazaqstan bo'liminde 5 balıq zavodı, bir balıq kombinatı, al qubla Aralda 5 balıq zavodı 1  balıq konserva kombinatı, 20 balıq qabıllaw punkti bolg'an. Aral ten'izi jag'alawında Moynaq qalasında 33 milletke jaqın xalıq jasag'an. 1960-1990 jıllar aralıg'ında Moynaq qalasının' xalg'ı 15 mın' adamg'a qısqarıp, al Qazaqstannın' Qızıl orda oblastı jag'alawlarında 40 mın'g'a shamalas adamlar ko'ship ketken. 1992 jılı ten'izdin' qa'ddi 1948 jılg'a salıstırg'anda 50 metrge tu'sip ketti. 1961-1981 jılları suwdın' qa'ddi 8 metrge tu'sti. 1992 jılı 18 metrge tu'sip ketti, al ten'izdin' ko'lemi 3,1 metrge qısqarıp duzlılıg'ı 2,5-3 ma'rtebe astı. 1960-jılları Aral ten'izi basseynde su'rilgen jerlerge suwg'arıw 1913-jılg'a salıstırg'anda 3 mln ga o'sti. A'miwda'rya ha'm Sırda'ryanın' 64,6 kub metr suwdı suwg'arıw ushın paydalanıldı. 1957 jılı 58 gektarlı A'miwda'ryanın' ag'ımı bo'limindegi jerinde ondatra terisi jılına 1 mln. dana jetistirildi. Ha'zirgi waqıtta ol 10 mın' danag'a shamalas awlanadı.

A'miwda'rya menen Sırda'rya suw jıynawshı maydanı taw bo'liminde 350 km kv quraydı. Sırda'rya suw balansın qar ha'm muzlardın' esabınan toplap, al A'miwda'rya muzlı, qarlı ha'm jer astı suwları ha'm az mug'darda jawın-shashın suwları menen toyınadı.

Aral ten'izinin' suw resursı 127 kub km quraydı. 1970-jılları da'ryanın' suwg'armalı jerlerge paydalanıw boyınsha ha'r qıylı mag'lıwmatlar bar onın' 33,5-37,0 km kubtı qurag'an. Keyingi waqıtları ulıwma suw menen ta'miyinleniw sisteması joqarı ag'ısı 22 km kub, ortasha ag'ıs 10-12 km kub, to'mengi 10 km kub. 1930-40 jılları da'rya suwının' ortasha minerallıg'ı 0,25 ml/g bolsa, al joqarı bo'liminde 0,50 ml/g bolg'an. 1960-jıldan baslap suwdın' duzlılıg'ı joqarı da'rejede artıp ketti. 1960 jılları to'mengi A'miwda'rya bo'limindegi qamıslıqlar florası 200 mın' gektar bolıp, onın' o'nimdarlıg'ı 78-255 ts ge deyin boldı. Da'rya suwının' tartılıp ketiwi sebebinen bul jerlerde qamıslıqlar azayıp ketti. Ha'zirgi waqıtta onın' o'nimdarlıg'ı 5-15 ts ge tu'sip qaldı. A'miwda'rya tiykarınan muzlı qarlı suw menen ta'miynlenip onın' azg'antay bo'limin 1 mm jawın-shashın suwı menen ta'miynlenedi. No'kiske jaqınlag'anan baslap A'miwda'rya deltası baslanadı. Ol 7 mın' km kv iyeleydi. A'miwda'rya suwg'armalı jerlerdin' 2,5 mın' gektarın ta'miynleydi. Ulıwma Qaraqum kanalı aralıg'ında ha'zirgi waqıtta 1200 km den zıyat bolıp, kanaldın' suwının' 20% ti qumg'a sin'ip ketedi, al 22% ti ha'r qıylı tarmaqlarg'a ketedi. A'miwda'rya 1934-60 jılları Aral ten'izine 38,6 km kub di quyg'an. Ha'zirgi waqıtta 2-4 km kub suwdı jılına quyadı. Aral ten'izi basseynide biotanın' o'zgeriwi, jerdin' shorlanıwı, qurg'awı ulıwma 3,23 mln gektardı quraydı. Ha'zirgi waqıtta A'miwda'rya deltasında ten'iz jag'alawlarında ortasha jer u'stindegi fito massa yamasa qamıslıqlar 1876 ts ga bolıp qurg'aq jerlerde 37,6 ts ga, al duzlı jerlerinde 18,3 ts ga quraydı.




#Article 21: Avesto (381 words)


Avesto Orta Aziya tariyxında g'ana emes, al du'nya ma'deniyatı tariyxında u'lken a'hmiyetke iye. Zardushttın' ta'liymatın' ta'liymatı Avestonı du'nyag'a keltirdi.

Zardusht tuwralı ha'r qıylı ko'zqaraslar bar. Bazı bir evropalı ilimpazlardın' aytıwınsha, Zardusht o'z da'wirinde quwdalawg'a ushırag'an. Zardushttı evropalılar Zaratushtra dep ataydı. Arab alımı Tabariy onı Zardın bin Yunan dep tilge aladı. Al, Beruniy bolsa Avesto nı azerbayjanlı Safid Tuman jazg'an dep boljaydı.

Zardusht ko'p ellerge ullı payg'ambar, insaniyattın' qollawshısı dep ta'n alıng'an. Bizin' eramızg'a shekemgi VII-VI a'sirlerdegi siyasıy jag'daylarda Zardushttın' ayrıqsha rol oynag'an iskerligi onı payg'ambar sıpatında moyınlawg'a sebep bolg'an. Bazı bir mag'lıwmatlarda Zardusht bizin' eramızg'a shekemgi XII-VII a'sirler aralıg'ında jasag'an dep aytıladı.

Alımlardın' boljawına qarag'anda Zardusht a'yyemgi İran hu'kimranlıg'ı dinastıyasının' Manushexr a'wladlarınan qusaydı. Ol ustazı Pifagor o'liminen son' Shri Lankag'a ko'shiwge ma'jbir boladı. Tawdın' u'n'girinde jatıp bir ilahiy kitap jazıptı. Bunnan keyin Hindistan arqalı Orta Aziyag'a o'tipti. Zardusht o'z ta'liymatların kelgen jerdegi xalıqlarg'a u'yrete baslaptı. Gimalay tawının' u'n'girinde ja'ne bir kitap jazıptı. Alımlardın' pikirne qarag'anda birinshi jazılg'an kitap Zand, ekinshi jazılg'an kitap Avesto eken. Son'g'ı jıllardag'ı mag'lıwmatlarg'a qarasaq, Avesto Qaraqalpaqstannın' To'rtkil qalasına onsha qashıq emes orında jazılıptı. Da'reklerdin' ko'rsetiwinshe İskender Zulqarnayn (Aleksandr Makedonskiy) Orta Aziyag'a atlanıs etken da'wirde Avesto nın' u'sh nusqası bar eken. Bir nusqası Gretsiyag'a jiberilgen, bir nusqası o'rtep jiberilgen, bir nusqası Zardusht ta'liymatına sadıq adamlar ta'repinen saqlang'an.

Bizin' eramızg'a shekemgi Sasaniyler da'wirindegi Zardusht ta'liymatı qayta o'sip o'rkenlegen. Onın' da'slepki nusqası on eki mın' qaraq maldın' terisine ko'shirilip jazılg'an.

Zardusht ta'liymatı tiykarınan dualizm printsipine negizlengen. Avesto to'rt bo'limnen ibarat: Yasna (Diniy ma'resimler), Yasht shama menen Yasna an'latqan ma'nini bildiredi, Visparad (Barlıq ilahiyler haqqında kitap), Vendidod (Jawız ruwxlarg'a-da'wlerge qarsı gu'resiw ushın berilgen nızamlar jıynag'ı). Yasnanın quramına kirgen qosıqlar Gasht dep ataladı. Bul so'zdin' mag'anası-diniy maqtaw (oda, qasida), mu'ra'jet. Gatlerdi Zardushttın' o'zi jazg'an degen shamalawlar bar. Gatler-oratorlıq, sheshenlik iskusstuvosının' a'jayıp u'lgilerinen esaplanadı. Ma'selen, Avesto nın' birinshi Yasht, Xurmuzd yasht bo'limi Axura-Mazdag'a maq dep ataladı. Ol bılay baslanadı. Quwanıshı Axura Mazda, en' ılayıq Ta'n'ri Taalanın' tilegi asıp, Angra Mayiyu (Axriman) o'lsin.

Jaqsı oy, jaqsı so'z ha'm sawap isler menen jaqsı oy, jaqsı so'z ha'm sawap isti maqtayman. O'zimdi barlıq jaqsı oylarg'a, jaqsı so'zler aytıwg'a, jaqsılıq isler qılıwg'a bag'ıshlayman, barlıq jaman oylardan, jaman so'z, jaman islerden ju'zimdi buraman.

Sasanidler dinastiyası da'wirinde (b.e. III-VII a'sir) Avesto jan'asha ko'riniste payda boldı. Zardushtıylıq ta'liymattı da'slepki jaratılg'an waqtında diniy emes, al morallıq-etikalıq ko'z-qaraslardın' jıynag'ı sıpatında ju'zege kelgen.




#Article 22: Axmet Yugnakiy (457 words)


XII a'sirdegi tu'rk tilles xalıqlar a'debiyatının ko'rkem so'z sheberlerinin' biri Axmed Yugnakiy Yusif Has Ha'jibten keyingi ko'zge ko'ringen a'jayıp shayırlardın' biri edi.

Shayırdın' tuwılg'an jeri sol waqıttag'ı Qaraxaniyler ma'mleketinin' en' ko'rnekli qalalarının' biri Yugnak, Tu'rkstan qalasına jaqın jer dep ta'riyplenedi. Onın' qaysı jılı tuwılg'anlıg'ı belgisiz. Biraqta ol haqqında jazılg'an qosıqta: Shayırlardın' shayırı, danalardın' danası. So'z o'nerinen ga'whar tergen adam dep ta'riyplenedi.

Shayırdın' o'mirbayanı haqqında jeterli mag'lıwmatlar saqlanıp qalmag'an bolsada, onın' shıg'armaların XV a'sirde ko'shirgen ka'tibler bul haqqında a'dewir mag'lıwmatlar beredi. Mısalı:
Atası atı Ma'qa'mediy, İukakiy A'diy Axmed og'lı, yok xechshaki
Yag'nıy: (Shayırdın' a'kesinin' atı Muxammed Yugnakiy, al o'zinin' atının' Axmed ekenligine heshqanday gu'manımız joq).
A'dibinin' yeri atı İuginek erur, Safaliq eteb yer, kongullar yarur.
(Shayırdın' tuwılg'an jerinin' atı Yugnak, zeynin'di ashatug'ın bir a'jayıp jer)

Yugnak shınında da sol waqıttag'ı Qaraxaniyler ma'mleketinin' sotsial-ekonomikalıq jag'ınan rawajlang'an qalalarının' biri Tu'rkistan menen bir qatarda turıp, eski tu'rki tilinin' rawajlanıwına u'lken u'les qosqan oraylardın' biri bolıp esaplanadı. Sonın' ushında Axmed Yugnakiy Yusip Has Ha'jibten keyin ekinshi bolıp tu'rki tilinde u'lken shıg'arma jazıp qaldırıwg'a qol urg'an.

Onın' bizge shekem kelip jetken en' ko'lemli shıg'arması Xibbat ul haqoyiq (Haqıyqatlar sıylıg'ı) Axmed Yugnakiy mu'mkin' bunnan basqa da belgili shıg'arma jazg'an shıg'ar. Biraq ol shıg'armalar bizin' zamanımızg'a kelip jetpedi.

Haqıyqatlar sıylıg'ının' qol jazbası tabılg'anlıg'ı haqqında en' birinshi ma'rtebe 1906-jılı tu'rk alımı Na'jib Asim xabarladı. Biraq bunnan keyin de bir neshe qoljazbalarının' tabılg'anlıg'ı ma'lim boldı. Solardın' ishinde en' eskisi Samarqand nusqası bolıp, bul nusqa 1444-jılı samarqandlı kolligraf Zeynul-Abiddin Juraniy degen kisi ta'repinen eski uyg'ır ha'ribi menen ko'shirilgen.

Bunnan basqasharaq bir qoljazba 1480-jılı A'bdurazaq baqsı degen bir adam ta'repinen ko'shirilgen. Bul nusqa osmanlı tu'rk tiline awdarılıp, o'z teksti menen qosa 1916-jılı Na'jib Asim ta'repinen bastırıp shıg'arılg'an. Bunnan basqa arab ha'ribi menen keshirilgen ja'ne bir qol jazba Berlindegi kitapxanada saqlanbaqta.

Axmed Yugnakiy du'nyaparaz ha'm ashko'z adamlardı qattı sıng'a aladı. Onın' pikiri boyınsha du'nyada sonday bir ashko'z adamlar toparı ko'beyip ketken. Olar arsha-arsha altınlar arttırıp, kiyimlerin jamap kiyip ju'redi. Bunday taypadag'ı adamlar o'zinde ha'm a'tirapındag'ı adamlardı da ashtan o'ltiredi. Sonın, ushında ol bul du'nyada jaqsı jasamaqshı bolsan', o'zgelerdi aldama. O'z miynetin' menen g'ana jasa. Al
mal-mu'lkti o'zin'e jetkendey etip g'ana jıyna. Eger o'z miynetin' menen tapqan bolsan' birewdin' mu'lkin ko'psinbe. Xalıqtı aldap birewlerdin' esabınan du'nya toplamaqshı bolg'an adamnan qash. O'z miynetin' menen tabılg'an hadal du'nyanı iship jewge u'yren - dep uqtırmaqshı boladı.

Bunnan tısqarı shıg'armada a'dep-ikramlılıq, doslıq haqqında sezler baradı. Yag'nıy: Kim sag'an jamanlıq qılsa, sen og'an opa qıl. Sebebi: Qandı qan menen juwıp tazalap bolmaydı dep aytılg'an bolsa, ekinshi jag'ınan o'mir filosofiyası haqqında pikir bildirip: Bul du'nya bir ku'n g'ana qonıp ketetug'ın ka'rwan sarayg'a usaydı. Ka'rwan bir ku'n qonıp, o'z jolın dawam etedi. Biz de tap sondaymız. Adam balasına bul o'mirdi bilip seziw ushın ju'z jıldın' o'zi de qısqalıq etedi. Sonshama o'mirdin' Bir ku'n quraqım ko'rinbeydi - dep jazdı.




#Article 23: Ayapbergen Muwsa ulı (285 words)


Ayapbergen Muwsa ulı (1880-1936) - XIX a'sirdin' aqırı XX a'sirdin' basındag'ı qaraqalpaq a'debiyatının' en' iri talantlı shayırlarının' biri. Ayapbergen Muwsa ulı qaraqalpaq poeziyasının' rawajlanıwına u'lken u'les qosqan so'z sheberlerinen esaplanadı.

Ayapberegn Muwsa ulı 1880-jılı Sorko'l degen awılda gedey diyxan shan'arag'ında tuwıladı. Ayapberegnnin' a'kesi de xat jazıp, xat tanıytıwg'ın sawatı bar adam bolg'an. Sonlıqtan da awılda adamlar onı Molla Muwsa dep atag'an.

Ayapbergen Muwsa ulı jas waqıtlarınan-aq awıllıq mektepte oqıp sawatın ashqan. Ol jas gezlerinen-aq qatıqulaq, ko'rkem so'zge sheber bala sıpatında ko'zge tu'sedi. Ayapbergen 15-20 jaslarında awıl elge tanılg'an shayır-qıssaxan bolıp jetilisedi.

Shayırdın' shayırshılıq uqıbının' jetilisip kiyatırg'an basqıshlarında qaraqalpaq xalqının' tariyxıy-siyasiy, ja'miyetlik, ma'deniy o'mirlerinde u'lken-u'lken o'zgerisler payda bolıp atırg'an waqıtları edi.

Ayapbergen shayırdın' qıssaxan sıpatındag'ı repertuarında xalıq qosıqlarının' a'jayıp u'lgileri, al da'stanlardan bolsa, parsı, tu'rk, arab tillerinen qaraqalpaqshag'a awdarılg'an da'stanlar orın alg'anlıg'ı belgili.

Ayapbergen shayır XIX a'sirdin' aqırı XX a'sirdin' basındag'ı siyasiy-ja'miyetlik, sotsiallıq, ma'deniy rawajlanıw belgilerin o'z do'retiwshiligine sin'irgen adam. Onın' shıg'armalarının' bir qatar sıpatlı usı belgilerin usı ma'deniyattın' da'stu'ri belgileytug'ın edi desek qa'telespeymiz.
Sonın' ushın da onın' do'retpelerinde de ta'rip mazmundag'ı qosıqlar ko'p boldı. Ma'selen: Shayırdın' o'zi de Qaraqalpaqtadı degen qosıg'ın ta'rip qosıg'ı dep atag'anlıg'ı ma'lim.

Poeziyanın' qunlılıg'ı da sonda, meyli jazılg'anınan baslap qansha jıllar, neshshe a'sirler o'tse de, meyli xalıqlar tariyxında qanday ja'miyetlik jag'daylar ornamasın, meyli a'debiyatqa, ma'deniyattqa qanday talaplar qoyılmasın, xalıq kewlindegi arzıw-armanın, maqset-tilegin sa'wlelendirgen qosıq o'zinin' ma'n'gi qunlıg'ın jog'altpaydı. Bug'an Ayapbergen Muwsa ulının' qosıqları da'liyl bola aladı.

Shayırdın' o'zinshe pikirler uqıbı sonda, ol lirikalıq personajdın' hesh bir na'rse ko're almaytug'ın erkin dunyasın ko'rkem sa'wlelendiredi.

Juwmaqlap aytqanda, Ayapbergen Muwsa ulı XIX a'sirdin' aqırı XX a'sirdin' basında jasap o'z eline, o'z xalqına do'retiwshilik jaqtan belsendilik penen xızmet etken shayır boldı. Onın' qosıqlarının' ko'pshiligi o'z zamanlaslarının' qosıqlarındag'ıday arnaw, ta'riplik qosıqlardan ha'm yumor-satiralıq shıg'armalardan ibarat boldı.




#Article 24: Aytıslar (458 words)


Aytıs - qaraqalpaq xalq ko'rkem awızeki do'retpelerinin' belgili bir janrı retinde erteden tilge alınıp keldi. 1939-jılları O.Kojurov ha'm Q.Ayımbetovlar aytıstın' folklorımızdın' bir janrı retinde ko'rsetse, 1951-jılı N.Baskakov qaraqalpaq folklorın tu'rlerge bo'lgende juwap ha'm aytıstı qız-kelinshekler qosıqlarına kirgizip belgilegen edi. Qaraqalpaq ko'rkem awızeki do'retpelerin pu'tini menen izertlew jumısın qolg'a alg'an, ol tuwralı u'lken izertlew dereklerin N.Da'wqaraev o'zinin' doktorlıq dissertatsiyasının' birinshi tomın folklorg'a arnap, onnan qaraqalpaq ko'rkem awızeki do'retpelerinin' janrlarına tallaw bergen edi. 1950-jıllardın' basında pitken bul jumıs 1959-jılı basıla basladı. 1977-jılı u'sh tomnın' birinshi folklorg'a arnalg'an tomı N.Da'wqaraevtın' shıg'armalarının' tolıq jıynag'ı menen (2-tom) o'z aldına kitap bolıp basıldı.

Usı kitapta N.Da'wqaraev Aytıs ha'm juwap degen temada berilgen bo'limde, qaraqalpaq da'stu'rlerinde qız-jigitlerdin' otırıspa merekelerinde uyqasımlı, astarlı so'z benen aytısıwlar og'ada ko'p jıynalg'an. Bunday poetikalıq so'z benen aytısıw juwaptan baslanadı. Juwap demektin' ma'nisi egerde birew astarlıq, poetikalıq so'z benen sizge tiyip, ilip so'ylese sizde bul kisinin' so'zine ılayıqlı poetikalıq so'z benen juwap qaytarıwın'ız kerek. Qaraqalpaq da'stu'rinde juwaptan jen'iliw uyat sanalg'an. Juwap sol aytısqan waqıttag'ı payt, ha'reket, waqıya menen baylanıslı boldı. Ma'selen, jigit u'yge kirip kelip, u'yde otırg'an qızlardı ko'zge ilmey so'ylegendegi juwap aytıstın' bir tu'ri.

I- qız:

II - qız:

Qız:

A'lbette bunda juwap aytısları qaraqalpaqlar arasında ha'zirgi ku'nde de ko'plep ushırasadı. Toy merekesiz jol-jo'nekey aytıla beretug'ın, bir-birewdi utıw ushın qollanılatug'ın juwap aytısları qız-jigitler, jigitler-kelinshekler arasında og'ada ko'p.

Folklordag'ı shayırlar aytısın jazba a'debiyattag'ı aytıstan o'zgeshelikleri joqarıda ko'rsetip o'tilgen edi. Folklordag'ı shayırlar aytısı mısalında A'jiniyaz benen Qız Men'eshtin', Mansur menen Da'menin' aytısların ko'rsetse boladı. Jazba aytıslarda bul aytıstın' o'zgesheligi folklorg'a ta'n bolg'an, olar bir-biri menen duslasqan waqıtta, yadtan shıg'arıp awızeki aytısqan. Shayırlar aytısqanda umtılıw-umıtıw ko'rkem so'zinin' ku'shliligi menen aytılıwınan degen oydın' teren', sheber, o'tkir beriliwi menen bayqaladı. A'jiniyaz benen Men'eshtin' suw boyında ko'risip birinshi aytısı bılay baslanadı:

A'jiniyaz:
Tosınnan jaw kelsede tartınbag'an, 
Ko'ldegi u'yrek-g'azday g'an'qıldag'an, 
Qudasha sa'lemberdik ko'riwden-aq, 
Ju'zlerin'iz jazg'ı tanday jarqırag'an,

Men'esh:      
Sag'an men suwda turıp na'zer saldım,
Ag'eke sa'lemin'di a'lik aldım,
Keyinirek turın'ız, keyingenshe,
Kelgenin'di g'apılda bilmey qaldım.

A'jiniyaz Qazaqstan shayır qızı Men'esh penen bir neshe jerde ko'zbe-ko'z, ju'zbe-ju'z turıp yadtan shıg'arıp aytısadı. Olar suw boyında, qonaqta, toyda aytısqan so'zlerin xalıq yadında saqlang'an. Bul aytıs 1878-jılı Tashkentte shıg'arılatug'ın Tu'rkstan walayatı (11-12sanları) gazetasında basılg'an. Bul aytıs mazmunı ha'm ko'rkemligi boyınsha folklordag'ı qaraqalpaqlar ushında, qazaqlar ushın da, shayırlar aytısının' o'z aldına Klassikalıq shın'ı desek boladı. Bul aytısta ko'rkem so'zdi qurastırıwdın' sonday ma'nili u'lgileri bar, bulardı basqa aytıslardan tabıw qıyın. Haqıyqatında da eki tuwısqan xalıqlar shayırlarının' aytısı folklordın' tariyxında, a'debiyatımız tariyxında bezep turadı. Sonday-aq Mansur menen Da'menin, Altın menen Seydalının aytıslarının da a'hmiyeti u'lken.

Solay etip qaraqalpaq folklorındag'ı juwap aytısları menen awızeki, ju'zbe-ju'z turıp yadtan aytatug'ın shayırlar aytıs janrın qurap turadı ha'm usılar aytıs degennin' ne ekenin an'latadı.

Belgili bir-eki tariyxsız, belgili bir waqıtsız, belgili bir orınsız eki jaqtın' yadtan shıg'arıp aytıwısız aytıs degendi ko'z aldın'a keltiriw qıyın. Bul janrdın' o'zgesheligi de usında.




#Article 25: Aziya (176 words)


Azia arqa yarım sharda jaylasqan bolıp, ol Jerdegi en' u'lken materik esaplanadı. Ol batısta Evropa menen shegaralasqan. Azia ha'm Evropa birgelikte Evrazia dep ataladı.

Azia Jer orta ten'izi, Qara ten'iz, Arqa muz okeanı, Tınısh okeanı ha'm Hind okeanları menen qorshalg'an. Ol Evropadan Kavkaz ha'm Ural tawları arqalı bo'lingen.

Ertede adamzat tsivilizatsiyasının' bir bo'legi Aziada, ma'selen Sumer, Qıtay ha'm Hindistanda baslang'an. Sonın' menen birge, Qıtay ha'm Hindistan du'nyadag'ı xalqının' sanı boyınsha en' u'lken ma'mleketler esaplanadı.

Uzın, tiykarınan qurg'aq jer batısta Evropa menen Azianı ajıratıp turadı. Bul shegara Arqa-Qubla ta'repke Rossiyada Ural tawlarına shekem, Ural daryası boylap Kaspiy ten'izine ha'm Kavkaz tawları arqalı Qara ten'izge shekem dawam etedi. Rossiyanın' to'rtten u'sh bo'limi Aziada, al qalg'an bo'limi Evropada jaylasqan. Azia basqa to'rt ma'mleketlerinin'de kishkene bo'limleri Evropada jaylasqan.

Azia en' u'lken materik. Ol du'nya maydanının' onnan u'sh bo'limin quraydı, onın' xalqı du'nya xalqının' besten u'sh bo'legin qurap, basqa qa'legen materik xalqınan ko'p. Arqada muzlı Arktikadan baslap qublada ıssı ekvator jerlerine jayılg'an Azia materigi u'lken, bos sho'listanlıqlardı, sonın' menen birge du'nyanın' en' biyik tawlarıin ha'm en' uzın da'ryaların o'z ishine aladı.




#Article 26: Bahalaw (185 words)


Bahalaw – bul esap obektlerin natural o'lshemlerden pul o'lshemlerge o'tkiziw usılı bolıp tabıladı. Bahalaw arqalı buxgalteriya esabında ha'r qıylı o'lshemlerde ko'rsetilgen esap obektlerin ulıwmalastırıwg'a erisiw mu'mkin. Mısalı, tiykarg'ı qurallar, materiallıq emes aktivler, investitsiyalar, materiallar, shet el valyutası ha'm tag'ı da basqalar ulıwmalasqan o'lshem – pul o'lsheminde ko'rsetiledi.

Bahalaw ja'rdeminde xojalıq qarjılarına sarplang'an ha'm xojalıq protsessinde paydalanılg'an, tovar ha'm miynet qa'rejetlerin durıs ko'rsetiliwi ta'miyinlenedi. Sonın' ushın buxgalteriya esabında xojalıq qarjıların bahalaw tiykarında olardın' haqıyqıy o'zine tu'ser bahasın esaplaw du'ziledi. O'zine tu'ser baha formalanıwı ha'm islep shıg'arıwdın' bo'lek jerlerındegi basqa qun o'lshemlerinin' formalanıwı tuwrısında tolıg'ıraq mag'lıwmatqa iye bolıw ushın bahalawdın' basqa usılları da qollanıladı. Ma'selen, tiykarg'ı qurallar, materiallıq emes aktivler, olardı satıp alıw, qurıw ha'm tiklew da'slepki qunı boyınsha ha'm de tozıw summası alıp taslang'annan keyingi qaldıq, yag'nıy sap qunı boyınsha bahalanadı. Tozıw yamasa amortizatsiya esaplaw tiykarg'ı qurallardın' bahasın anıqlastırıw usılı esaplanadı. Shiyki zat ha'm materiallar, basqa tovar materiallıq zapaslar haqıyqıy o'zine tu'ser baha menen bir qatarda ko'tere satıw bahası, normativ o'zine tu'ser baha boyınsha, tayar o'nim islep shıg'arıw joba o'zine tu'ser bahası boyınsha esaplanadı. Miynet haqını esaplaw a'hmiyetine qaray miynet o'lshemin pul o'lshemine o'tkeriw usılı esaplanadı.




#Article 27: Bahalı qag'az (303 words)


Bahalı qag'az - bul hu'jjet iyesinin' mu'lklik huqıqın yamasa onın' emitentine mu'na'sibetin tastıyıqlawshı aqsha hu'jjet, yag'nıy bahalı qag'azdın' a'hmiyeti sonnan ibarat, bul usının' menen bir waqıtta ha'm menshik titulı, ha'm qarız minnetlemesi, ha'm da'ramat alıw huqıqı, ha'm da'ramattın' bir bo'legin to'lew minnetlemesi. Ol bo'leklengen hu'jjet yamasa schetlardag'ı jazıw formasında bolıwı mu'mkin.

Ha'r qanday ekonomikalıq kategoriya sıpatında bahalı qag'az tiyisli bazar sıpatlamalarına iye, olar iyelik etiw, shıg'arıw formasına, bahalı qag'azg'a qoyılmalar qa'wpi da'rejesin, da'ramattı to'lew formaların ha'm t.b. o'z ishine aladı.

Bahalı qag'az o'zin aqshag'a jaqınlastıratug'ın bir qatar sıpatlarg'a iye. Usınday tiykarg'ı sıpatlamalardın' biri – bul ha'r qıylı formalarda (o'tew, satıp alıw-satıw, aktsiyanı emitentke qaytarıw, iyelew huqıqın bir-birewge beriw jolı ha'm t.b.) aqshag'a almasıw imkaniyatı. Ol sonday-aq girew zatı bolıwı, miyrasxorlık boyınsha o'tkeriliwi ha'm ko'p jıl dawamında saqlanıwı mu'mkin.

Bahalı qag'azlar qayda bolıwına qaramastan waqıtsha bos kapitaldı qabıllaydı ha'm satıp alıw-satıw arqalı onı kerekli bag'darda o'tkeriwge ja'rdemlesedi, bul ja'miyetlik o'ndiristin' optimal strukturasın payda etedi ha'm ja'miyetlik talapqa sa'ykes keledi. Ka'rxanalardın' qosımsha finans (qarjı) resurslarına talabı tiykarınan o'nimnin' jan'a tu'rin jaratıw, eski tiykarg'ı fondlardı modernizatsiyalaw, texnikalıq jaqtan qayta qurallandırıw, rekonstruktsiyalaw ha'm aylanıs qarjıların tolıqtırıw menen baylanıslı boladı. Bul talaplar bazar konyunkturasınan g'a'rezli boladı, olardın' o'zgeriwi belgili waqıt ishinde ju'z beredi. Sonlıqtanda ka'rxanalar za'ru'rli finans (qarjı) resursların belgili mu'ddet dawamında, yag'nıy olardın islewi ushın qolaylı bazar konyunkturası bar bolıp turg'anda g'ana alıwı tiyis. O'ytkeni bahalı qag'azlar bazarı ka'rxananı qarjılandırıwdın' jaqsı ha'm qolaylı deregi bolıp tabıladı. Ol ekonomikanın' barlıq xojalıq ju'rgiziwshi subektlerine aqsha resuruların alıw jolın jen'illestiredi ha'm ken'eytedi. Aktsiyalardı shıg'arıw bul resurslardı mu'ddetsiz – aktsionerlik ja'miyettin' pu'tkil o'mir boyı ha'm banklerdin' kredit resurslarına qarag'anda a'dewir paydalı sha'rtler tiykarında alıw imkaniyatın beredi.

Bahalı qag'azlardın' tagı bir artıqmashlıg'ı sonnan ibarat, olardı nominalınan a'dewir joqarı bazar bahasında satıwg'a boladı. Bul sonın' menen tu'sindiriledi, bahalı qag'az o'z nominalına iye bolgan halda, ma'selen, sanaat ka'rxanasına qoyılg'an real kapitaldın' belgili mug'darın quraydı.




#Article 28: Bakteriya (118 words)


Bakteriyalar ju'da' kishkene organizmler. Olar sonday kishkene bolg'anlıg'ınan olardı tek g'ana mikroskop arqalı ko'riwge boladı. Bakteriya tek bir kletkadan ibarat. Bunday organizmler bir kletkalılar dep ataladı. Bakteriya Jerde jasawshı en' eski tiri organizm esaplanadı.

Planetada qa'legen basqa tiri organizmlerge qarag'anda bakteriyalar ko'birek. Ko'plegen bakteriyalar topıraqta yamasa suwda jasaydı al bir bo'legi bolsa basqa tiri organizmlerdin' ishinde jasaydı. Geybir bakteriyalar tiri organizmlerde kesellik payda etiwi mu'mkin, biraq basqa bakteriyalar awqatlanıw, azıq-awqat islep shıg'arıw ha'm kislorod bo'lip shıg'arıw (ko'k-jasıl suw astı o'simligi) usag'an ku'ndelikli ha'reketlerde paydalı bolıp esaplanadı. 

Bakteriya bo'liniw ha'm onın' aqıbetinde kishkene kletka payda etiw arqalı ko'beyedi. Ha'r bir jan'a payda bolg'an bakteriya onı payda etken bakteriya usaydı, biraq kishirek boladı.

Bakteriyanın' diametri a'dette 1 µm (bir mikrometr).




#Article 29: Balalar qosıqları (111 words)


Balalar qosıqları - Qaraqalpaq xalıq qosıqlarının' belgili bir tu'rin balalar qosıqları quraydı. Balalar qosıqları bul balalar o'zleri aytatug'ın qosıqlar. Bul qosıqlardın' oyın menen, sawal-juwap penen baylanıslı keletug'ının atap o'tiw kerek. Balalar qosıqlarında balalardın' dunya tanıwı, orap alg'an ortalıqqa qatnası. Sulıwlıq haqqında oyları, qosıqtı oyın menen baylanıstırıwları ayqın ko'rinip turadı. Balalar qosıqlarının' o'zgesheliklerin kirigizip N.Da'wqaraev bılay dep jazadı: Ol o'zgeshelikler en' aldı menen ja'ma'a't bolıp aytıladı. Ekinshiden qosıq tu'rin xalıq oyınların oynag'an waqıtlarda aralas aytıladı, u'shinshiden sawal juwap retinde aytıladı.

Balalar arasında jiye aytılatug'ın Tu'lkishek, A'welemen-du'welemen, Ha'kke qayda, Ayqulash qosıqların keltirip o'tiwge boladı. Mısalı:

Tu'lki - tu'lki, tu'lkishek,
Tu'nde qayda barasan',
Mamamnın' u'yine baraman,
Maman' sag'an ne berer?
Eshki sawıp su't berer... 




#Article 30: Berdaq (863 words)


Berdaq G'arg'abay ulı (1827 - 1900) - Qaraqalpaq klassik shayırlarının' ishinde o'zinin' o'mir bayanına tiyisli bazıbir dereklerdi qolı menen jazıp qaldırg'an shayır Berdaq boladı. Ol o'zinin' ataqlı O'mirim qosıg'ında o'zinin' avtobiografiyasın qaldırg'an.

Berdaqtın' aqlıq-shawlıqları, a'wladları, shayırdın' jasag'an jerindegi qatıqulaq adamlardın' ha'r qıylı ekspeditsiyalar da'wirinde bergen mag'lıwmatlarına qarag'anda, Berdaq shayırdın' babası Tınet degen adam bolg'an. Tınettin' a'kesi Bekbiy, Bekbiydin' a'kesi Xojaqul. Tınettin' Boranbay, Baytemir, Baltabay degen u'sh balası bolg'an. El ishinde Baltabay, Bektemirlerdin' qanday adamlar bolıp o'tkenlikleri haqqında mag'lıwmatlar joq. Al, Boranbaydın' G'arg'abay degen, Qoshqarbay, Mayanbay, Sa'n'girbay degen to'rt balası bolg'an. En' u'lkeni G'arg'abay – yag'nıy Berdaqtın' a'kesi kembag'al turmıs keshirgen. A'miwda'ryanın' Aral ten'izine quyar salalarının' biri jag'asında Aqqala, Quwlı ko'l degen jerlerde jasag'an. Bul jerlerde tiykarınan qaraqalpaqlardın' Mu'yten, Qoldawlı urıwları tirishilik etken. G'arg'abaydın' - O'tepbergen, Nurmaq, Ermaq, Ja'met ha'm Serbaba degen balaları bolg'an. Balalarının' aldı er jetip, jigit bola kelgende G'arg'abaydın' hayalı qaytıs boladı. G'arg'abaydın' ku'n ko'risi burıng'ıg'a qarag'anda qıyınlasadı. Aradan ko'p waqıtlar o'tkennen keyin baspanasız qalg'an bes balanı asıraw ushın G'arg'abay Mu'yten urıwındag'ı o'zindey jarlı kisinin' Qarqara degen qızına u'ylenedi.

U'ylengennen keyin G'arg'abaydın' jetim balalarının' ku'n ko'risi biraz jaqsılanadı. G'arg'abaydın' bul son'g'ı hayalınan Berdimurat (Berdaq), Fazılbek, Berdibek, Qa'llibek degen to'rt balası boladı. Berdaq solay etip, 1827-jılı A'miwda'ryanın' quyar ayag'ında, Aral ten'izinin' tu'slik jag'asında Aqqala degen jerde dunyag'a keledi. Biraq G'arg'abaydın' son'g'ı hayalınan tuwılg'an to'rt balanın' u'shewi qaytıs bolıp Berdimurattın' bir o'zi qaladı.

Berdaq 7-8 jaslarınan-aq awıllıq mektepke qatnap oqıydı. Ol kishkentayınan-aq shaqqan, ziyrek bolıp adamlardın' ko'zine tu'sedi. Biraq ol on jasına kelgende a'kesi de, anası da du'nyadan o'tip jetim qaladı. Bul ku'tilmegen jag'day jas bala Berdimurattın' birden qıyınlasıwına sebep boladı.

Jetim qalg'an Berdimurat o'zinin' a'kesi menen tuwısqan adam Qoshqarbaydın' Nayzabay degen balasının' qolına baradı. Biraq Nayzabaydın' hayalı Berdimurattı on'ıstırmaydı. Ol en' aqırında o'z awılının' ılaq-buzawın bag'ıp, ku'nde keshte u'yme-u'y, gezekpe-gezek qonıp ku'n keshiredi.

Berdaq jas waqıtlarınan baslap qosıq shıg'ara baslaydı. Ol da'slep birewlerdi maqtap, birewlerdi da'lkeklep qısqasha qosıqlar shıg'aradı. Awıllarda toy bolg'an jerge barıp Toy baslar, Bet ashar qosıqların aytadı. So'ytip kem-kemnen Berdaq shayır, Berdaq baqsı degen ataqqa iye bolıp dan'qı jurtqa jayıla baslaydı. Mal bag'ıwdan qutılıp, el aralap qosıq aytıp, shayırlıq so'z o'neri menen ku'n ko'retug'ın boladı.

Berdaq shayır 23 jasında Mu'yten urıwının' ken' tanaw tiyresindegi Baymanqul degen kisinin' Bayıtqan degen qızına u'ylenedi. Shan'araq tiklegennen keyin onın' Aytmuxammed (adamlar onı Ayteke dep atag'an), Na'zibek degen eki balası, Hu'rliqa, Hu'rliman, Ayımxan ha'm Biybixan degen to'rt qızı boladı.

Olardin' ishinde Hu'rliman degen qizi a'ke jolin quwalap, belgili qiz baqsi bolip, elge tanilg'an.

Berdaq shayır orta jaslarg'a barg'anda hayalı o'ledi. Onnan keyin ol Qostamg'alı urıwındag'ı Barlıbay degen kisinin' Bag'dagu'l degen qızına u'ylenedi. Son'g'ı hayalınan shayır Gu'limxan, Jarımxan degen eki qızlı boladı. Berdaqtın' ulları menen qızlarınan do'regen urpaqları-aqlıq-shawlıqları ku'ta' ko'p. Olar son'g'ı waqıtlarg'a shekem Moynaq rayonında, Qazaqda'rya, Terbenbes jaqlarda, Qarao'zek, Taxtako'pir, Shımbay rayonlarında turadı.

Berdaq shayırdın' sırtqı ko'rinisi tuwralı Berdaqtı ko'rgen-bilgen, Qarao'zek rayonının' 9-awılında jasaytug'ın g'arrı Xojalepes ulı İbrayım aytiwinsha Berdaq uzın boylı, tolıq deneli, erbiklew qara kisi eken. Pesheneli, qabaq su'yegi ko'terin'ki, qoyıw qaslı, ko'zi qara o'tkir, ku'limlegen, du'ziw kirpikli adam edi. Berdaqtın' betine u'n'ilip qarag'anda adamdı o'zine tartarlıq kisi edi. Minez-qulqı jag'ımlı, xosh minez, ha'mmege birdey so'ylegende bir tap penen, a'ste, biraq, salmaqlı so'yleytug'ın, tili ha'zirgi o'zimiz so'ylep ju'rgen nag'ız qaraqalpaqsha bolıp, ishine jeke siyrek parsı, arabıy (biraq adamlarg'a tanıs) so'zlerdi qosıp ta so'yleytug'ın edi. So'ylegende ju'zine ga' ku'le shıray, ga' qa'ha'rli tu's enip turatug'ın kisi edi, a'dette adamdı ko'p tın'lap, az so'yleytug'ın, qızın'qırap, g'urujg'a minip so'yleytug'ın edi. So'zi da'ste-da'ste bolıp uyqasıp bar beredi. Qosıq shıg'arg'anda tolıp ketetug'ın, sol jerde duwtar-duwtarsız da qoya beretug'ın kisi eken (Bul gu'rrin'di 1950-jılı avgusta Berdaq tuwralı mag'lıwmat jıynawg'a jiberilgen ekspeditsiya ag'zaları` A.Dabılov ha'm K.Berdimuratovlar Xojelepes g'arrının' o'z awızınan jazıp alg'an. Qol jazba Qaraqalpaq filialının' kitapxanasında saqlanadı).

Berdaqtın' o'z so'zine qarag'anda onı ko'rgen g'arrılardın' aytıwıwı boyınsha Berdaq qartayg'anda bir ko'zi soqır bolg'an. 1873-jılı Orta Aziya Rossiya qol astına o'tkennen keyin ha'r qıylı rus ekspeditsiyaları ta'repinen qaraqalpaqlardın' da folklorına ha'm a'debiyatına baylanıslı ko'p materiallar xalıq arasınan jazıp alınıp, olardın' geyparaları basıp shıg'arıldı. Usınday ma'deniy miyraslardı jıynaw maqsetinde bolıwı kerek 1900-jılı Tu'rkistan General Gubernatorlıg'ının' Sırda'rya oblastındag'ı A'miwda'rya bo'liminin' baslıg'ı Berdaq shayırdı Petro-Aleksandrovskiyge shaqırdı. Berdaq shayır bul shaqırıqtı qabıl etti. Biraq ol Qazaqda'ryada awırıw bolıwı sebepli No'kiske g'ana zordan jetedi. So'ytip Petro-Aleksandrovskiyge jete almay-aq No'kisten qaytadı. Sol jılı, 1900-jılı qaraqalpaq xalqının' ataqlı shayırı ha'm baqsısı Berdaq G'arg'abay ulı Qazaqda'ryada qaytıs boladı. Ol tuwrali zamanlasi O'tesh shayir Berdaq edi shayirlardin' danasi, so'zine iyildi adam balasi dep baslanatug'in belgili qosig'in do'retken.

Berdaq shayır XIX a'sirde qaraqalpaq xalqının' arasınan shıqqan shayırı, baqsısı, tariyxshısı. Onın' tvorchestvolıq jolı o'z da'wirinin' xalıq ma'deniyatı, xalıq tariyxı menen organikalıq baylanısta o'sken ha'm rawajlang'an. Berdaq shayırdın' do'retiwshiligi XIX a'sirdegi qaraqalpaqlardag'ı xalıqlıq a'debiyatının' rawajlanıwının' haqıyqat guwası bolıp xızmet atqaradı. Berdaq do'retiwshiligi - Orta Aziya xalıqlarının' milliy ma'deniyatına, sonday-aq pu'tkil dunyalıq ma'deniyatı g'a'ziynesine qosılg'an u'lken u'les.

Berdaq qaraqalpaq xalqinin' qayg'i-ha'siretin jirlaw menen birge, oni jasawg'a jigerlendirdi, sotsialliq ten'lik ushin gu'reske ruhlandirdi. Shayirdin' Xaliq ushin, Jaqsiraq qosiqlari, Ernazar biy, Amangeldi poemalari, Aqmaq patsha da'stani usinday ma'nistegi, qaraqalpaq xalqinin' oy-sezimine ta'sir etetug'in shig'armalar boldi. Ol Jaqsiraq qosig'inda minaday dep jazadi:

Berdaqtın' qosıqlarının' o'zgesheliklerinin' biri - shayır, a'dette shıg'armanın' keyninde sol shıg'armadan belgili juwmaq shıg'arıp, onın' tiykarg'ı ideyasın ashıp beredi. Sonın' menen birge ko'pshilik shıg'armalarında avtor o'zinin' atın atap ko'rsetedi, geypara shıg'armalarında onın' qay jılı jazılg'anın ko'rsetedi.

Berdaqtın' shıg'armaları:

A'jiniyaz Qosibay uli 

Ku'nxoja Ibrayim uli




#Article 31: Berdaq - Xalıq ushın (590 words)


Xalıq ushın (Berdaq)

Jigit bolsan' arıslanday tuwılg'an
Xızmet etkil udayına xalıq ushın,
Jigit bolsan' arıslanday tuwılg'an
Hesh qashanda jumıs etpes o'zi ushın.

O'zi ushın is eter aqılg'a zayıl,
Bolıp usınday zamang'a qayıl,
El qıdırg'an qıdırımpaz gil sayil,
Jumıs etpes hesh waqıtta xalıq ushın.

Zalımlar tın'lamas ma'ximnin' zarın,
Olar oylar o'zlerinin' on'arın,
Hesh waqitta zalım qolında barın
Jaratpaslar bar bolsada xalıq ushın.

Jetersen' muratqa xızmetler etsen',
Elatin' siltese g'ayri elge ketsen'
Dushpanin' har qashan basina jetsen'
Ayanbag'il hikmetin'di xalıq ushın.

Berdimurat, oylap aytqıl so'zin'di,
Ko'terme lap urip, tekte o'zin'di,
Qizartpag'ay halqın' senin' juzin'di
Qoldan kelse xızmet etkil el ushın.

Jigit bolar jigit adam ertedi,
Aytqan so'zin paldan sheker etedi,
Aytsa bir so'z iqrarına jetedi,
Sog'an megzes xızmet eger xalıq ushın.

Oyshil jaqsi jigit bilimpaz keler,
Aytqan ga'plerine tusimpaz keler,
Aqilsızdın' qasiyeti az keler,
Aqmaqlar hesh xızmet etpes xalıq ushın.

Aqil adam so'zler ertpes izine,
Sho'p salmas yarının' ha'rgiz ko'zine,
Baqmas ha'ma'xremnin' hasla juzine,
Shular xızmet eter ba'rxa xalıq ushın.

Ermes jaqsi pasıqlardın' so'zine,
Ko'p berilmes o'z basının' ha'zine,
G'ayrat berip o'lgeninshe o'zine,
Xızmet eter mudam ullı xalıq ushın.

Jaqsının' uyine adam ko'p keler,
Jaman bolsa onın' ko'zi jep keler,
Qurı tili menen ag'a - dep keler,
Bular xızmet etpes heshuaq xalıq ushın.

Jaqsi adam dushpanların kuldirmes
Qoldan kelse ana da'uran surdirmes.
Bo'ri arig'i hesh waqitta bildirmes,
Sol jigittin' janı qurban xalıq ushın.

Isin'de jigitler, qamliq bolmasin,
G'umshalansa gulin' ha'rgiz solmasin,
Bilek kushli bolip a'lin' talmasin,
xızmet a'yle qolin'izda bar ushın.

Dosliq penen ha'r bir iske taq tursan'
Jan ayamai el-jurt ushın is qilsan',
Qayg'ilanbay ulli iske qol ursan',
Sonda menin' kewlim piter xalıq ushın.

G'osh jigittin' ma'det bolsa elati,
Hesh uaqitta kemlik qilmas quwati,
Izinde qaladi jigittin' ati,
Qalis xızmet etse eger xalıq ushın.

Bul zamanda ja'biriw-japa shegermen,
Qara ko'zden qanli jazlar to'germen,
zalımlardin' jabirin aytip so'germen,
Kuygenlikten jan qiynalar xalıq ushın.

Bolmadi bir darqan ma'nzil ma'kanim,
Za'har- zaqqim boldi iship-jegenim,
Bolmadi aytsam da menin' degenim,
Kewil jubatpasam tekte xalıq ushın.

Quwat bergei alla na'zik bellerge,
Ma'wsim bergei taza ashilg'an gullerge,
Bahit kelermeken bizin' ellerge???
O'lgenshe aytarman so'zdi xalıq ushın.

A'jel jetip o'lsem bul kunde o'zim,
Keinimde qalarlar taryip bop so'zim,
Ko'rdi ne zamandi tirimde ko'zim,
Parqin bilgen xızmet eter el ushın.

Berdimurat tin'lap so'zindi ko'rgil.
Jurgen soqpag'in'nan izin'di ko'rgil,
G'amgun' shekpe, g'ariplerge ko'l bergil,
Sonda is etkenin' mo'hminler ushın.

Ko'rsen' qaytarma'gil dostin' nazerin,
Qoldan kelse, qurg'il sxalıq bazarin,
O'tkermegil dosqa ga'ptin' h'azarin,
Doslar xızmet eter yarani ushın...

Jamanlarda qasinan qon'si ko'shirer,
O'zinin' dedikli antin ishirer,
Jaqsi adam bolsa giyne keshirer,
Sonda rawazlanar kewlin' el ushın.

Jaman adam bilmes ga'pinin' parqin,
Ba'rqulla jamanlar ag'ain-halqin,
Ko'teremen deyip o'zinin' danqin,
Udayina ziyan eter xalıq ushın.

Jaqsi adam so'z ma'nisin an'laydi,
Jaman adam pasiq so'zdi tin'laydi,
Aytsan' ha'rgiz aqilin'di almaydi,
Kewlim menin' uayran bolar sol ushın.

Dushpannan g'aplette tappadim sawa,
Qurg'aq so'zdi aytip , demen'ler awa,
Jas ulkenlerin'nen aldinlar duwa,
Paydasi bolarma g'arip el ushın.

Er jigittin' atin hayal shig'arar,
Jamani sezilse jigit ne qilar?
Jari jolda jaman sirin aldirar.
Olardin' keregi bolmas xalıq ushın.

Jamannan ul tuwsa atag'a tartar,
Kun sanap ga'zzapliq qisleti artar,
xalıqqa jaqpas, kesapatli jol tutar,
Ondaydin' paydasi bolmas xalıq ushın.

So'ile Berdimurat, so'zleme yalg'an,
Bul dun'ya uzaq jol atan'nan qalg'an.
Qor bolmas jaqsinin' aqilin alg'an,
Jaqsilar xızmetin etpes o'zi ushın.

Oylansam so'z keler izbe-iz o'zi,
O'zi emes duzeter aqildin' tezi,
Joyilmas jaqsinin' aytqan har so'zi,
Kewilim barjai tabar aytsam sol ushın.

Shayir edim, ko'zim ko'rgenin jazdim,
Ko'kiregimnin' sezip bilgenin jazdim,
Zaman qisletiinen sarg'aidim-azdim,
Bolar ma dep jaqti kunler xalıq ushın.

Atim Berdimurat, men xalıqtin' quli,
Sa'harda sayrag'an sha'yda bu'lbili,
On gulinen ashilmadi bir guli,
Degenine jete almadi xalıq ushın.




#Article 32: Berdaq - İzler edim (381 words)


Jog'ımnan tappadım da'rek,
Sa'rdarımdı izler edim,
Men sorlıg'a da'wran kerek,
Da'wranımdı izler edim.

Zaman neshik zaman boldı,
Qarag'ay basın shortan shaldı,
Dun'yadan ko'p kewlim qaldı,
Qardarımdı izler edim.

Haqqa nalısh eteyin men,
O'tirik soylep neteyin men,
Haq joq izlep keteyin men,
Bir imkanın go'zler edim.

Uzyaqta ka'wmi-qardashım,
Ne sawdag'a tusti basım,
Ma'rt jigit bolg'ay joldasım,
Qawenderim izler edim.

Bir ko'kirek, eki arıs, 
Jollar awır, ma'nzil almıs.
Juregi misli jolbarıs,
Nag'iz sherdi izler edim.

Ag'a begler, bolman' qapa,
Su'rin' besh kun zawqı-sapa,
Shekken bolsan' ja'biri-japa,
Sa'gan da'rman izler edim.

Berseler alla dadımdı,
Esitseler par'yamdı,
Shad a'ylesem elatımdı,
Da'rtke dawa izler edim.

Qam sut embegen anadan,
Bir ushqan ko'zsiz sonaman,
Sog'an dım ku'yip-janaman,
Jaqtılı jol izler edim.

Jolınan adasıp qalg'an,
Ma'hminlerge sa'rdar bolg'an,
G'arip-qaserdi qollag'an,
Miyirbanım izler edim.

Sozsam qolımdı hawag'a,
Da'rtim dus kelse dawag'a,
Ketsem bulmannan Kabag'a,
Halqlıq jolın izler edim.

Ko'pti ko'rgen qa'riyanı,
Aqtarıp panıy dun'yanı
Keship ten'iz ha'm da'ryanı,
Men jog'ımdı izler edim.

Qoyandı o'tirer qamıs,
Jigitti o'tirer namıs,
Edige menen Alpamıs,
Tirilse men izler edim.

Nawayıdan sawat ashtım,
Fizuwli'dan du'rler shashtım,
Dilwarlardı izler edim.

Maqtımqulını oqıga'anda,
Aytar edik ha'r zamanda:

So'zin tawap qılar edim.

Men sharq urip Shamga ketsem,
Bilgenimdi bayan etsem,
Hasli g'ayrı elge jetsem,
Qanday ma'det alar edim?

Berse mag'an Dawistandı,
Tusirse de zimistandı,
Jaqsı dese Hindistandı,
Jog'ım izlep keter edim.

Bendem dese biysharanı, 
Ta'rk ayleyip bu ka'rani,
Men aqtarıp Buxaranı,
Luqmanımdı izler edim.

Haqliq ushin saldım kushti,
Alıwg'a zalimnan o'shti,
Aralasam U'rgenishti,
Yaranımdı tabar edim.

Joldas etip jolg'a shıqsam,
Jayhunde sal bolip ıqsam,
Yaqshılardı awzın baqsam,
Aytar so'zim tabar edim.

O'tken Arastu, A'flatun,
Jaratılıp ilimnin' ka'nın,
Sheshiw ushin pikir ba'ntin,
Men ma'g'rifat izler edim.

To'rt na'rse - dun'ya to'rkini,
A'wel haq, insan, bil bunı,
Bul dun'yanın' joqdur mın'ı,

Aqılı ka'mil, ilimi zor,
Bilimli el bolmaydı xor,
Bahıt ushın siltese jol,
Orısıyattı izler edim.

Bedil, Attar ha'm Bidandı,
Takrirarlap atırdim tan'dı,
Zaman qıynap tur adamdı,

Bir sebepker jalg'ız Alla,
Ferdawsiyday dana bar ma?
Tusindirer, Sha'rhi' molla,
Men alımlıq izler edim.

Qarataw qarsımnan kelse, 
A'ydarh'ası adam jese,
Sol jerde jo'lın' bar dese,
Men taysalmay barar edim.

Qulaq sal menin' so'zime,
Sarg'ısh en'ip tur juzime,
Ra'him etse haq o'zime,
İsim rawaj a'yler edim.

Haqqa a'sirlik aylemeyin,
Da'nekersiz ju'ylemeyin.
Ha'sla jalgan so'ylemeyin,
Mudam tuwrı so'zler edim.

Berdimurat, izle-izle,
Haq jolını tuwrı go'zle,
Ne so'ylesen', jaqsı so'zle,
Haq diydarin izler edin'....




#Article 33: Besik jırı (183 words)


Besik jırı - qaraqalpaq xalıq qosıqlarının' belgili bir tu'ri bolıp esaplanadı. Bir tiptegi qosıqlar xalıq tili menen aytqanda ha'yiw delinedi. Ha'yiw di ko'binese hayal-qızlar aytadı. Al burıng'ı g'arrılar aqlıqların aldına alıp na'siyat, terme qosıqların aytıp, balanı jubatqan, bunı alla aytıw dep ataydı.

N.Da'wqaraev bul qosıqlar haqqında mınaday pikirler aytqan: En' aldı menen analar balasının' keleshegin joybarlag'an. Balanın' u'lkeygende kimdey bolıwı kerekligin, onın' ne islewi kerekligin, balanın' u'yleniwinde aldında turg'an wazıypaların aytıp, na'resteni sol wazıypalarg'a biyimlep ta'rbiyalawg'a tırısqan. Ha'yiwde qosıqtın' mazmunıda usı maqsetke ılayıq bolg'an. Mısalı:

Ha'yiw, ha'yiw qarag'ım-ay, 
Aynalayın shırag'ım-ay,
Jurt su'ymese, su'ymesin-ay, 
O'zimnin su'ygen appag'ım-ay,

Ha'yiw- ha'yiw haydası-ay, 
Qashan tiyer paydası-ay, 
Oqıp adam bolg'an son,-ay, 
Sonda tiyer paydası-ay,

Aynanayın appag'ım-ay,
Qızlar su'ygen qalpag'ım-ay,
Qatarın'nan kem bolmay-ay,
Ashılg'ay balam baxtın-ay. 

Besik jırı yaki xayya, ha'yiw qosıqlarının o'zine ta'n ko'rkemlik o'zgeshelikleri bar. Olardın' buwın birligi ko'pshilik jag'dayda saqlang'an menen geyde saqlanbay da qalıwı mu'mkin. Sonday-aq uyqas keletug'ın bolsa, geyde barlıq qatarlar uyqasıp keledi, geyde eki qatarda uyqasıp keliwi mu'mkin. Ko'pshilik uyqasatug'ın son'g'ı so'zdin' keyninde ay dın' qosılıp aytılıwı ushırasadı. Mısalı: appag'ım-ay, qalpag'ım-ay, qarag'ım-ay h.t.b. Sonın' menen birge besik jırında ko'plegen su'wretlew quralların da ushıratamız.




#Article 34: Bet ashar (264 words)


Bet ashar - o'zinin' mazmunı ha'm forması boyınsha og'ada a'hmiyetli, jasawı jag'ınan uzaq keleshekke iye da'stu'r qosıqlarının' biri.

Bet ashardın' aytılıwı jan'a tu'sken kelinshektin' kelgen jan'a u'yinin' adamları, sol awıldın' belgili adamları menen tanıstırıwg'a, adamlardın' kimligin aytıp olardın' minez-qulqındag'ı a'hmiyetli belgilerdi ashıp beredi. Geyparlarının' yumor tili menen sol adamnın' jaqsı yamasa jaman qa'siyetlerinen jıynalg'an xalayıqqa bayanlawdan ibarat. Bet ashardı ha'mme asha bermeydi, onı aytıwg'a uqıplı, shayırshılıqqa beyimi bar, aytıw ushın dawıs tolqınları kelisetug'ın adamlar g'ana aytadı. Bet ashardın' o'zine ılayıq kirispesi boladı. Bul kirispede kelinshekke aqıl-na'siyat berip, onın' tuwrı jolda ju'rip, jaqsı bolıwın na'siyatlaydı. Mısalı:

Jaqsı adam jamannın', 
Ko'pkin ashar kelinshek,
Keshe shıqsan' u'yin'nen,
Bet asharı kelinshek...
... Eki jaqsı bas qossa,
Birin-biri qıymaydı,
Eki jaman qosılsa,
Bir el-atqa sıymaydı,
A'depli bolın' kelinshek,
U'lken bolsın tu'yinin',
Qızıq bolsın jıyının'. 

Bet ashardın' na'siyat beretug'ın qatarları burınnan xalıq arasında bar so'zler. Na'siyat qatarları ha'r qıylı bolıp keledi. Geyparaları yumor-satirag'a tolı, u'lken ku'lkige alıp keledi. Bet asharda ag'ayın tuwg'anları menen tanıstırg'anda da'slep atası(a'kesi), onnan keyin anası menen tanıstıradı. Burınları olardın' tek jaqsı ta'replerin aytıp, usı xojalıqtın' tirewi, uyıtqısı ekenligin aytıp o'tken. Al ha'zirgi zamanımızda olardın' ka'sibinde qosıp aytıw u'rdiske aynalg'an.

Bet ashar teren' realistlik, turmıs penen bekkem baylanısqan do'retiliwi ha'm atqarılıwı jag'ınan folklorlıq do'retpe bolıp esaplanadı. Onda o'mir shınlıg'ı, ha'r bir adamnın' minez qulqı, is ha'reketine baylanıslı sıpatlar qısqa ha'm a'dil beriledi. Jıynalg'an xalıqqa bet ashardın' ta'sir ku'shinin' o'tkirligi de sonda. Bet ashardın' ha'r bir juwmag'ı qısqa bolsa da sol na'zerde tutılg'an adamg'a ko'rkem obraz jasaladı.

Xalıq uzaq da'wirler dawamında folklordın' ku'shi menen o'z a'wladın u'lken adamgershilikke, doslıqqa, sabırlıqqa, miynet su'ygishlikke h.t.b. adamzattın' en' jaqsı qa'siyetlerine ta'rbiyalang'an. 




#Article 35: Bir kletkalı haywanlar (231 words)


Bir kletkalı haywanlar - A'piwayılar XVII a'sirdin' ekinshi yarımında, a'sirese mikroskop payda bolg'annan keyin belgili bola baslaydı. 1845-jılı en' birinshi ret Zibold ha'm Këlliker a'piwayılardın' bir kletkalı organizmler ekenligi tuwralı tusinik islep shıg'adı. XIX a'sirdin' aqırınan baslap adam ha'm haywanlarda awır keselliklerdi payda etetug'ın parazit bir kletkalılardın' dene du'zilisi ha'm olardın' rawajlanıw tsikli haqqındag'ı izertlewler jurgizile baslaydı.

XX a'sirdin' basında Germaniyada Shaudin' ta'repinen kontsidiyanın' tirishilik tsikli izertlenedi. Grassi (İtaliya), Danilevskiy (Rossiya) ta'repinen bezgek (malyariya) keseli menen gu'reste u'lken a'hmiyetke iye bolg'an qan sporoviklerinin' tirishilik tsiklin jazadı.

XX a'sirde a'piwayılardın' du'zilisin ha'm fiziologiyasın izertlewdin' jan'a metodların islep shıg'ıw menen baylanıslı bolg'an jumıslar tez pa't penen rawajlanadı.

Bir kletkalılar kishi du'nyasına kiretug'ın haywanlardın' denesi bir kletkadan yamasa bir-birine usas duzilgen kletkalar toplamınan ibarat. Olardın' kletkasıda tiykarınan ko'p kletkalılar kletkasına usas duzilgen, biraq olardan fiziologiyalıq jaqtan keskin parq qıladı. Sebebi bir kletkalılar erkin o'mir keshiretug'ın organizmler bolıp, olar zat almasıw, ha'reketleniw, ta'sirleniw, ko'beytiw ha'm tiri organizmler ushın ta'n bolg'an basqa barlıq qa'siyetlerge iye. Bunday funktsiyalardı kletkadag'ı arnawlı organoidlar (organellalar) orınlaydı. Bir kletkalılardın' organoidları kletkanın' bir bo'limi bolıwı menen ko'p kletkalılardın' organlarınan parq qıladı.

Bir kletkalılar jalg'an ayaqlar, arnawlı kirpiksheler ha'm qamshılar ja'rdeminde ha'reketlenedi. Dem alıwı dene ju'zi arqalı boladı. Olardın' kislorodqa bolg'an za'rurligi birdey emes. Suw tu'binde ha'm balshıqta o'mir keshiretug'ın haywanlar kislorodtı az talap qıladı.

Bir kletkalılardın' 70 mın'nan ziyat turi ma'lim bolıp, olar Sarkadalılar, Mastigoforalar, Sporalılar, Miksosporidiyalar, Mikrosporidiyalar ha'm İnfuzoriyalar tiplerine ajıratıladı.




#Article 36: Bolmıs (184 words)


Bolmıs - ulıwma ha'm onın' sanasına baylanıslı bolmag'an jag'dayda jasawshı obektiv bildiriwshi filosofiyalıq tu'sinik. Bolmıs materiallıq predmet ko'rinisinde bolıp, materiya ha'rekettin' ha'r qıylı formalarında ko'rinedi ha'm olar biri-birinen ajıralıp turadı. Ruwxıy bolmıs adamzattın', ulıwma adamgershilik qadir qa'wmetlerinin', ilimiy biliwdin' kategoriyaların ha'm printsiplerin o'z ishine qamtıydı.

Bolmıs tu'sinigi substantsiya kategoriyası menen ajıralmas baylanısqan. Bul filosofiyalıq kategoriya, zatlıq substrakt ha'm predmetlerdin' o'zgerislerinin' baslang'ısh tiykarı iretinde ko'rinedi. Substantsiya materiya ha'm onın' xarakterlerinin' barlıq ko'rinislerinin' birligin sa'wlelendiredi, biraq ol materiya tu'sinigi menen da'l uqsas emes. Substantsiya materiya ko'rinisinin' jasaw forması bolıp, onın' o'zgerisinin' tiykarg'ı sebepshisi.

Bolmıs materialistlik tu'siniktin' ma'nisi onı tek g'ana obektivligin da'lillewden ibarat emes. Bolmıstın' en' tiykarg'ı belgisi - onın' zatlıg'ında. Materialistlik filosofiyanın' bul rejesin ilim barlıq waqıt tastıyıqlap kiyatır. Onda belgilep berilgenindey, barlıq sanag'a sıyaqlı obektiv, birinshi, onı payda qıladı ha'm rawajlanıwının' shartlı jag'dayı boladı. Sana bolsa bul ekinshi bolıp, bolmıstın' bir ko'rinisi. Mine sonın' ushında bolmıs ha'm materiya tu'sinikleri ko'pshilik jag'dayda birdey ma'nisinde qollanıladı.

Bolmıstın' sanag'a qatnası boyınsha birinshiligi, sananın' ekinshiligi haqqındag'ı materialistlik ta'liymat ja'miyet turmısına baylanıslı qollanılg'anda ja'miyetlik bolmıstın' ja'miyetlik sanag'a qatnası boyınsha birinshi, tiykar, ja'miyetlik sana bolsa onın' sa'wlesi ekenligi belgili boladı.




#Article 37: Braziliya (138 words)


Braziliya Qubla Amerikada jaylasqan ma'mleket. Ol maydanının' u'lkenligi boyınsha du'nyanın' besinshi ma'mleketi. Xalqı sanı 186 million adam. Braziliya xalqının' ko'pshiligi Portugal tilinde so'yleydi. Brazilyanın' paytaxtı 1957-1960-jılları jobalastırılgan ha'm salıng'an Brazilia qalası. Ma'mlekette jaylasqan San Paulo qalası u'lkenligi boyınsha du'nyada to'rtinshi orındı iyeleydi.

Braziliyada du'nyanın' en' u'lken tog'ayı Amazon tog'ayı jaylasqan. Ol ma'mleket jer maydanının' 40%in quraydı. Braziliyada basqa jer tu'rleri de bar; cerrado atalg'an tegislik jeri; caatinga atalg'an qurg'aq o'simlik jeri bar.

Braziliya futbolı ja'nede teren', o'zgeshe ma'deniyatı (basqa ma'mleket adamlarının' ta'siri tiygen) ha'm rawajlanıwshı ekonomikası menen belgili. Braziliya Qubla Amerikadag'ı en' u'lken ma'mleket. Braziliya maydanının' u'lkenligi boyınsha du'nyada besinshi orındı iyeleydi. Ol o'zinin' ko'plegen ıg'al tog'ayları ha'm djunglileri menen belgili. Ol Gayana, Surinam, Fransiya Guianası, Venesuela, Kolumbiya, Peru, Boliviya, Paraguay, Argentina ha'm Uruguaylar menen qon'sılas, yag'nıy Qubla Amerikadag'ı Chili ha'm Ekvadordan basqa ha'r bir ma'mleket penen shegaralas.




#Article 38: Buxgalteriyalıq esap (216 words)


Buxgalteriyalıq esap – ku'ndelikli ha'm juwmaqlawshı mag'lıwmatlar alıw ushın ka'rxanalardın', sho'lkemlerdin' ha'm mekemelerdin' xojalıq jumısın u'zliksiz ha'm o'z-ara baylanısın baqlaw ja'ne qadag'alaw sistemasınan ibarat.

Buxgalteriyalıq esabın ko'pshilik jag'daylarda Biznes a'lipbesi dep ataydı. Sebebi buxgalteriyalıq balansı finanslıq na'tiyjeler ha'm olardın' sarplanıwı haqqındag'ı esabat usag'an buxgalteriyalıq esabat mag'lıwmatların bizlerde ken' paydalanıladı.

İnvestorlar, tovar jetkerip beriwshiler, kreditorlar, bankler, buyırtpashılar, nızam shıg'arıwshı ha'm nızamdi orınlawshı ma'mleket organları finans esabatı mag'lıwmatların paydalanıwshılar bolıp esaplanadı. Investorlardı ko'birek ka'rxanalardın' finans turaqlılıg'ı, onın' kelesi rawajlanıwı, ta'miyinleniwi, ja'riyalang'an dividentlerdi to'lew qa'biletine tiyisli mag'lıwmatlar ko'birek qızıqtıradı. Ma'mleketlik organların xojalıq sub'ektleri protsesslerin ta'rtipke salıw, salıq siyasatın islep shıg'ıw, sotsiallıq ma'selelerdi sheshiwge tiyisli mag'lıwmatlar qızıqtıradı.

Buxgalteriyalıq esaptın' a'hmiyetli ha'm esaptın' basqa tu'rlerinen parq qılıwshı qa'siyetlerinen biri onda ka'rxananın' xojalıq protsesslerinin' barlıq ta'repleri ko'rsetiledi.

Buxgalteriyalıq esaptın' ja'rdeminde xojalıqta bar materiallıq baylıqlardın' ha'r qıylı tu'rlerinen aqshalay qarjılarının' mug'darı haqqında, basqa ka'rxanalar ha'm sho'lkemler menen esaplasıwdın' jag'dayı haqqında, onın' barlıq resurslarının' ulıwma ko'lemi haqqında mag'lıwmatlar, jetistirilgen ha'm satılg'an o'nimnin' ko'lemi ha'm o'zine tu'ser bahasın belgileydi, xojalıq jumıslarının' finans huqıqların paydalanıp anıqlaydı, ka'rxananın' rentabelligin esaplap shıg'adı.

Buxgalteriyalıq esap ka'rxanalarda ju'z berip atırg'an xojalıq protsessleri ha'm operatsiyaların pul ko'rinisinde u'zliksiz, o'z-ara baylanısqan, hu'jjet penen tiykarlang'an halda ko'rsetiwdi ta'miyinleydi. Buxgalteriyalıq esabı operativ esaptan parq qılıp, ayırım xojalıq operatsiyaları emes, al ka'rxananın' xojalıq ha'reketinin' barlıq ta'replerin ko'rsetip bergeni ushın statistikalıq esap sıyaqlı g'a'rezsiz pa'n esaplanadı.




#Article 39: C++ (201 words)


C++ programmalastırıw tili - ha'r qıylı qosımsha islengen bibliotekalar jıynag'ına iye universal programmalastırıw tili bolıp tabıladı. C++ tili sistemalı programmalastırıwda da ken' qollanıladı. Bul tilde joqarı na'tiyjeli programmalardı, sonın' ishinde operatsiyalıq sistemalardı, drayverlerdi jazıw mu'mkin.

C++ universal programmalastırıw tili bolıp, ha'r qıylı da'rejedegi ma'seleler ushın sheshim tabıw mu'mkin.

C++ atamasın Rik Massitti oylap taptı. Atamanın' o'zinen ko'rinip turg'anınday, C++ ge C den basqıshpa-basqısh o'tilgen. “++” – bul C de operatsiyalardın' artıwı.

C++ ataması 1983 jıldın' jazında payda boldı. Da'slepki nusqaları 1980 jıllardan baslap “C klasslar menen” ataması menen ju'rgizildi.

C++ tilinin' ja'ne bir a'hmiyetli ta'repi, bul ANSI standartı talapları tiykarında jaratılg'an. C++ tilinin' tiykarg'ı tu'siniklerinin' biri klasslar bolıp tabıladı. Klass – bul paydalanıwshı ta'repinen jaratılg'an (an'latılg'an) til. C++ tilinde C tilinin' derlik barlıq imkaniyatları saqlang'an. Bug'an tiykarg'ı sebep, C++ tili payda bolıwı menen bir waqıtta, ko'plegen paydalanıwshılar ta'repinen C tilinde bir qansha programmalar jaratılg'an edi. Bunday tayar tu'rdegi programmalarg'a qayta o'zgeris kiritkende de C++ kompilyatorı programma tekstinen hesh qanday qa'telik tappaydı, yag'nıy, bunda programmanı ha'r eki tilden de paydalanıp du'ziwge boladı.

C++ tilin jaratıw dawamında ko'plegen tillerden kerekli ta'repleri (qa'siyetleri) alıng'an. Atap aytqanda, Simila 67 tilinen klasslar konseptsiyası, Algol-68 tilinen operatsiyalardı ju'klew ha'm o'zgeriwshilerdi programmanın' qa'legen jerinde ta'riyplew h.t.b. qa'siyetleri alıng'an.




#Article 40: Charles Darwin (201 words)


Charlz Robert Darvin (Charles Robert Darwin) (12 fevral, 1809 - 19 aprel, 1882) inglis ta'biyat izertlewshisi bolg'an. Ol evolyutsiya teoriyasın usınıwı menen belgili. Bul teoriya boyınsha barlıq tiri organizmler ulıwma bir tu'birden kelip shıqqan. Onın' aytıwı boyınsha, organizmler toparı en' jaqsı iykemlesken yamasa en' a'wmetli organizmlerdin' kemirek u'yrenisken organizmlerden ta'biyiy tu'rde saylanıp alınıw usılı menen o'zgergen. Ol ja'ne, geybir organizmlerdin' jaqsı iykemlesiwi mutatsiya (genler o'zgerisi) arqalı payda bolg'an normal o'zgerislerdin' sebebi ekenligin aytıp o'tken. Geybir o'zgerisler organizmlerdi a'wmetlirek qılıwı na'tiyjesinde, organizmnin' tiri qalıwı ushın ko'birek mu'mkinshilik jaratılıwı ha'm keyingi na'silge beriliwi mu'mkin. Organizmnin' jasaw da'rejesinin' to'menlewine sebepshi bolg'an o'zgerislerdin' keyingi na'silge beriliw mu'mkinshiligi to'men ha'm ol tez arada o'lip ketiwi ku'tiledi.

Ol bul teoriya haqqında birinshi ret 1838-jılı oylanadı. Tariyxshılardın' shamalawı boyınsha, onın' teoriyanı alg'a su'rmegenliginin' sebebi ol din haqqında sorawlardı tuwdınan ha'm adamlar bul teoriyanı unatpawınan qorqtı. Solay etip ol 1859-jılg'a shekem, basqa ilimpaz Alfred Wallas usınday pikirge iye ekenin esitpegenge shekem, baspadan shıg'armaydı. Wallas o'z pikirlerin baspadan shıg'arıwg'a jaqın edi, solay etip Darvin ol menen birge lektsiya beredi, keyin kitabın baspadan shıg'aradı. Kitaptın atı Tabiyiy tan'law usılı arqalı tu'rlerdin' kelip shıgıwı yamasa Jaqsı tu'rlerdin' jasaw ushın gu'reste saqlap qalınıwı edi. Bul kitap qısqasha Tu'rlerdin' kelip shıg'ıwı dep te ataladı.




#Article 41: Cristoforo Colombo (198 words)


Cristoforo Colombo (, ; aytılıwı: Xristofor Kolumb) belgili sawdager ha'm sayaxatshı. Ol 1451 jılı tuwılg'an ha'm 1506-jılı 20-Mayda Valladolid qalasında qaytıs bolg'an. Onı bir waqıtları Amerikanı ashqan birinshi Evropalı dep esaplag'an, bıraq ha'zirgi waqıtta Vikingler Amerikanı onnan aldın ashqanlıg'ı belgili.

Cristoforo Colombo İndiya ha'm Qıtayg'a qısqa jol tabıw u'mitinde Atlantika okeanınan ju'zedi. Ol İspaniya patshası Ferdinand II Aragon ha'm xanshayım Isabella I Castile larg'a o'simlikler ha'm altın alıp keliwdi qa'leydi. Ol jer shar formasında ekenligin biledi, bıraq onın' qansha u'lkenligin haqqında xabarı bolmaydı. Cristoforo Colombo Marko Polonın' Qıtaydın' shıg'ısınan ten'iz tapqanın esitken edi ha'm bul ten'iz Evropanın' batısında jaylasqan ten'izdin' o'zi dep isengen edi. Cristoforo Colombo Tınısh okeanı ha'm Amerika kontinenti haqqında hesh qanday mag'lıwmatqa iye emes edi ha'mde Atlantika okeanı tuwrıdan-tuwrı Qıtayg'a alıp barmaytug'ınlıg'ın bilmeytug'ın edi.

Sayaxatının' aqırında Christopher bir neshe atawlardı ushıratadı ha'm Shıg'ıs İndiyag'a jetip keldik dep oylaydı. Sonın' ushın ol sol jerdegi jergilikli xalıqtı İndiyalılar dep atag'an. Ulıwma Cristoforo Colombo Amerika kontinentine to'rt ma'rte sayaxat qılg'an. Kolumbiya ma'mleketide onın' atına atalg'an.

Cristoforo Colombonın' kelip shıg'ıwı haqqında ko'p tartıslar bar. Ko'pshiliktin' oylawı boyınsha ol İtaliyanın' Djenoa qalasında tuwılg'an. Ekspertler Cristoforo Colombonın' tuwılg'an jeri haqqında ko'p mag'lıwmatlardı u'yrenip shıqqan, biraq usı waqıtqa shekem aqırg'ı sheshimge kelmegen.




#Article 42: Dawletyarbek da'stanı (403 words)


Dawletyarbek da'stanı - tariyxıy da'stanlardın' ishinde bul epos u'lken qızıg'ıwshılıq tuwdıradı. Da'stan XVIII a'sir waqıyaların qamtıydı ha'm usı da'wirde Qon'ıratta tuwılıp o'sken, qaharmanlıq isler, ko'rsetken shayır, batır, shabondoz, sazende Dawletyarbektin' o'mirine arnalg'an.

Xorezm oazisi xalıqlarının' arasında, sonın' ishinde qaraqalpaqlarda baspag'a basılmay, tek qoljazba tu'rindegi da'stanlardı, olardın' jazba ha'm awızsha variantların ushıratamız. Solardın' birewi XVIII a'sirde ha'zirgi Qon'ırat rayonının' aymag'ında do'retilgen Dawletyarbek da'stanı ko'pten beri qaraqalpaq a'debiyatın izertlewshilerinin' dıqqatın o'zine awdarıp keledi ha'm bul da'stan qaraqalpaqlardın' tu'p do'retpesi ekenligi haqqında hesh qanday gu'man joq ekenligin aytıw kerek.

O'zbekstan İlimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bo'liminin' kitapxanasınla Dawletyarbek da'stanının' to'rt variantı saqlanadı. Urıstan burın 1930-jılları S.Mawlenov, Sh.Xojaniyazovlar ta'repinen Qarajan baqsı Qabulovtan Dawletyarbek da'stanının' birinshi variantı jazıp alındı. 1960-jılı Qon'ırat rayonında sho'lkemlestirilgen ekspedin'iya waqtında Qon'ırat kolxozında jasawshı Eshmurat degen kisiden alıng'an da'stannın' qol jazba nusqası pu'tinligi, xalıqlıg'ı jag'ınan ayrıqsha qızıg'ıwshılıq tuwdıradı. Ha'zirdin' o'zinde da'stannın' payda bolg'an ornı Qon'ıratta bizlerdin' anıqlawımızsha bizlerge belgisiz adamlardın' qolında. Dawletyarbek da'stanının' 4-5 qoljazbası saqlanadı. Dawletyarbek dastanının' do'regen jeri ha'zirgi Qaraqalpaqstannın' Qon'ırat rayonının' aymag'ı. Dawletyarbektin' urıwı balg'alı bolg'an, tariyxıy adam, shayır ha'm batır bolg'an kisi. Ol XVIII a'sirdin' ekinshi yarımında jasag'an Dawletyardın' Sarxun degen ataqlı, shapqısh atı bar boladı. Ol ju'yrekligi menen pu'tkil Xorezm oazisine dan'qın jayadı. Dawletyarbektin' Sarxunın qaraqalpaq shayırları obekt etip aladı. Xiywa xanı Aspandiyar Sarxunnın' xabarın esitip, o'zine almaqshı bolıp en' jaqın adamlarının' birin Qon'ıratqa jiberedi Qon'ırat wa'kili Xiywadan kelgen xannın' wa'kili menen birge Dawletyarbekten xang'a Sarxun atın beriwdi soraydı. Dawletyarbek xang'a atın bermeytug'ınlıg'ın aytadı. Olar Dawletyarg'a hu'jim etip, zorlıq ko'rsetpekshi boladı. Ashıwı kelgen Dawletyar a'dilsizlikke shıday almay, attı ku'sh penen almaqshı bolg'an xan wa'kilin o'ltiredi. Xang'a jaman atlı bolıp, jigitleri menen Qon'ırattan shıg'ıp ketedi. Atasının' dostı Tu'rkmen elinin' belgili adamlarınan birewi Ma'medjan Sa'rdardın' jurtında o'zine baspana tabadı. Dawletyarbek jigitleri menen birge Tu'rkmen elinin' jawı İran shaxlarına qarsı a'dillik, azatlıq, g'a'rezsizlik ushın urısqa qatnasadı. Dawletyarbek o'mirinin' aqırına shekem patriotizm, erkinlikti su'yiw, g'a'rezsiz jasaw ideyalarına sadıq bolıp turadı. Xalıqlar doslıg'ında u'lken ja'rdemdi sezedi.

Tu'rkmen elinin jawına o'z elinin jawınday qarap og'an qarsı Dawletyarbektin atlanısı onı tariyxtag'ı en' unamlı qaharmanlar da'rejesine ko'teredi. Dawletyarbek da'stannın' qısqasha ideyalıq mazmunı da, haqıyqat bolg'an tariyxıy waqıya da usınday. Dawletyarbek da'stanı XVIII a'sirdin' tariyxıy, haqıyqıy adamnın' ornın so'z etkenlikten epos boyınsha barlıq materiallardı teren'nen u'yreniw menen o'zbek, tu'rkmen, qaraqalpaq versiyalarının' o'zgesheliklerin, bir-biri menen baylanıs tamırların ashıwımız kerek.

Tariyxıy dastanlardın' jamiyet o'mirinde tutqan ornı, bul jardag'ı da'stanlarda tariyxıy waqıyalardın' su'wretleniw o'zgeshelikleri, tariyxıy waqıyalarg'a a'piwayı xalıqtın' ko'z-qarasları olardın' ko'rkem do'retpe iretindegi ideyalıq ha'm estetikalıq a'hmiyeti ele de izertlew jumısların talap etedi.




#Article 43: Duayt Devis (208 words)


Duayt Filli Devis (Dwight Filley Davis) - amerikalı tennisshi, siyasatshı, du'nya ju'zlik erler arasındag'ı ra'smiylestirilmegen komandalıq jarıstın' sho'lkemlestiriwshisi. Garvard universitetinin' talabası Devis laun tennis boyınsha dem alıs waqıtları Massachusetstegi lagerde qızıg'a basladı. 1898-jılı AQShtag'ı universitet chempionatında kurslası X.Uord penen birge chempion boldı. 1899-jılı Devis penen Uord AQSh chempionatında juplıq razryadta chempionlıqtı jen'ip aldı ha'm ol ataqtı u'sh jıl qatara uslap turdı. 1898-jılı Devis finalda M.Uitmen menen oynadı ha'm to'rt sette utıstı qoldan jiberdi. 1901 jılı X.Uord penen birge Uimbldonnın' Chellendjer raundında oynadı ha'm sol waqıtlardag'ı Angliyalı ag'alı-inili Doxertlarg'a utılıp qaldı.

En' u'lken tabıs o'zinin' du'zgen Shaqırıw kuboginde boldı, ol 1900-jılı birinshi ret oynadı. Ol Bostonda Amerikalılar menen Britaniya atawları arasında bolıp o'tti. Devis jekelik ha'm juplıq oyınlardı (X.Uord penen) utıp shıqtı. Biraq haqıyqatında Britaniyalılar ol jarısqa onsha ku'shli emes oyınshılar menen kelgen edi. Devis tennis karerasın qoyg'annan keyin siyasiy ha'm a'skeriy jumısların jaqsı alıp bardı.

General Devis AQShtın' qorg'anıw ministri (1925-1929 jj), keyin ala Fillipinde general-gubernator bolıp isledi. Devis shep qol menen oynap artqı sızıqta ha'm setkanın' qasında o'zine isenimli oyın alıp bardı. Onın' texnikasında en' ku'shlisi toptı shıyırıp uzatıp beriw edi. Urardın' aldında qoldın' barmaqları menen toptı shıyırıp jiberiwi bunday urıwlardan son' top qaptalg'a ushıp ketiwi mu'mkin edi, sonın' ushın bunday uzatıp beriw en' qıyın esaplanar edi.




#Article 44: Ekonomikalıq o'siw (607 words)


Ekonomikalıq o'siw - obektivlik nızamlılıq bolıp, ol xalıqtın' o'siwi, ilim-texnikanın' rawajlanıwı protsessleri, o'ndiris ko'leminin' belgili bir waqıt dawamında o'siwi sıyaqlı protsessler menen baylanıslı. Ekonomikalıq o'siw ulıwma usınıstın' o'siwin yamasa ulıwma potentsiallıq islep shıg'arıw ko'lemin bildiredi. Solay etip, ekonomikalıq o'siw o'ndiristin' o'siwin g'ana emes, al ekonomikalıq potentsialdın' o'siwin de an'latadı.

Ekonomikalıq o'siw degende tek te ma'mlekettin' real da'ramatlarının' o'siwi g'ana emes, sonday-aq jan basına tuwra keletug'ın real da'ramatlardın' o'siwin de tu'sinemiz. Ekonomikalıq o'siw eki tu'rli usıl menen anıqlanadı ha'm o'lshenedi:

Ekonomikalıq o'siwdi anıqlaw ha'm tiykarlap beriw protsesslerinde to'mendegilerge itibar beriw kerek: 

Milliy ekonomikanın' o'siwin o'lshewde ja'mi da'ramatlar ha'm o'nimlerdin' ha'r qıylı ko'rsetkishlerden paydalanıw mu'mkin. Ulıwma o'siw da'rejesi tiykarında jalpı ishki o'nim (JİO') mug'darı menen belgilenedi. Sonday-aq bul ko'rsetkishlerdin' mug'darı ha'm sheshiliwi tiyisli bolg'an wazıypag'a qarap, jalpı milliy o'nim (JMO') yamasa milliy daramat (MD) ko'rsetkishleride bolıwı mu'mkin. O'ytkeni olardın' barlıg'ı bir-birine og'ada jaqın' jalpı milliy o'nim ko'rsetkishlerge sap ishki o'nim ko'rsetkishleri sıyaqlı belgili bir ma'mlekettin' xalqı alıp atırg'an da'ramatlardın' mug'darın ko'rsetedi. Sonlıqtan da onnan xalıqtın' jan basına tuwra keletug'ın da'ramatlar dinamikası ha'm da'rejesin anıqlawda paydalanıw mu'mkin. Ekonomikalıq o'siw teoriyası ha'm modellerinde ulıwma makroekonomikalıq ko'rsetkishlerden ayırmashılıg'ı onshelli u'lken a'xmiyetke iye emes, o'ytkeni olardın' ayırmashılıg'ı ekonomikalıq o'siw shegarası ha'm faktorlarının' o'siw da'rejesin tan'lawda sheshiwshi protsess esaplanbaydı.

Ha'r qanday ma'mleket ekonomikalıq o'siwge umtıladı, o'ytkeni ekonomikalıq o'siw, birinshiden' milliy o'nimnin' ko'lemi ha'm da'ramattın' ko'beyiwine, ekinshiden' resurslardan na'tiyjeli paydalanıw, u'shinshiden' jan'adan-jan'a za'ru'rlikler ha'm imkaniyatlardın' payda bolıwına, to'rtinshiden' xalıq aralıq bazarda ma'mlekettin' abırayın ko'teriwge alıp keledi.

Ekonomikalıq o'siw usıllarınan durıs ha'm orınlı paydalanıw u'lken a'hmiyetke iye. Atap aytqanda, ma'mlekettin' a'skeriy potentsialın anıqlaw ha'm rawajlandırıw ma'selesi ko'rilgende ekonomikalıq o'siwdin' birinshi usılınan', ma'mleket xalqının' turmıs jag'dayı salıstırılg'anda ekinshi usıldan paydalanıw maqsetke muwapıq. Mısalı, Hindstanda jetistirilgen sap milliy o'nim Shveytsariyada jetistirilgen sap milliy o'nimnen 70 protsentke ko'p, biraqta Hindstan xalqının' jasaw da'rejesi Shveytsariya xalqının' jasaw da'rejesinen 60 ese to'men. 

Ekonomikalıq o'siwge ta'sir etiwshi faktorlar. Ekonomikalıq o'siw en' aldı menen paydalanıp atırg'an resurslardın' sanı ha'm sapasına, sonday-aq paydalanıp atırg'an texnologiyag'a baylanıslı. Egerde ko'rilip atırg'an faktorlar ha'm ekonomikalıq o'siwdin' quram bo'lekleri ja'mlestirilgen bolsa, ekonomikalıq o'siwdi ekstensiv ha'm intensiv o'siwge bo'liw mu'mkin.
Paydalanıp atırg'an resurslardın' mug'darı o'zgermey qalg'an jag'dayda islep shıg'arıw tolıq intensiv faktorlar esabına a'melge asırılg'an esaplanıladı. Ulıwma alg'anda ekonomikalıq o'siw bir neshe faktorlar tiykarında a'melge asırıladı:

Usı faktorlardın' barlıg'ı islep shıg'arıwg'a tikkeley ta'sir ko'rsetedi. Bul bolsa, ekonomikalıq o'siwdin' perspektivaların belgilewde islep shıg'arıw funktsiyalarınan ken' paydalanıw imkaniyatın beredi. Ekonomikalıq o'siwge ma'mlekettin' salıq sisteması da sezilerli da'rejede ta'sir etedi. Salıqqa tartıw stavkaların kemeytiw ha'm amortizatsiyag'a ajıratpalardın' o'simge qaray o'zgeriwi investitsiyalar ko'lemin ko'beytedi ha'm sol arqalı ekonomikalıq o'simdi xoshametleydi. Sotsiallıq ha'm ekologiyalıq mashqalalar ku'sheygen son'g'ı jıllarda derlik barlıq ma'mleketlerde ekonomikalıq o'siwge en' aldı menen' xalıqtın' abadanshshıg'ın ta'miyinlewdin' sha'rti sıpatında qaralmaqta.

O'ytkeni, ekonomikalıq o'siwdin' pa'tlerin arttırıw za'ru'rlikke aylanbaqta. Sol sebepli rawajlang'an ma'mleketlerde qollanılg'an ekonomikalıq o'siwdin' mug'darlıq teoriyası o'z ornın ekonomikalıq o'siwdin' sapa teoriyasına bosatıp berdi. O'tken a'sirdin' jetpisinshi jıllarının' aqırınan baslap jer ju'zinde rawajlanıw ideyası ken' taralmaqta. Bul ideyanın' tiykarg'ı maqseti keleshek a'wladlardın' za'ru'rligin' yag'nıy ekologiyalıq jaqtan sheklewler ha'm xalıqtın' ka'mbag'al qatlamlarının' za'ru'rliklerin esapqa alıw bolıp tabıladı. Qullası, ma'mleketlik siyasat ekonomikalıq o'siwdin' to'mendegi mashqalaların sheshiwge bag'darlang'an:

Ekonomikalıq o'siwdin' sotsiallıq bag'dardag'ı da'rejesi ku'sheygen sayın ekonomikalıq teoriya ha'm a'meliyatta xalıqtın' abadanshılıg'ı tu'sinigi ja'miyettin' sotsiallıq-ekonomikalıq rawajlanıwının' en' a'xmiyetli o'lshemi sıpatında tag'ı da aydınıraq ko'zge tu'spekte. Egerde burınları ol materiallıq ta'miyinlengenliktin' mug'dar ko'rsetkishlerin sa'wlelendirgen bolsa ha'zirgi waqıtta birinshi orıng'a ortasha o'mir ko'riw, o'lim da'rejesi, sonın' ishinde balalar o'limi, jumıssızlıq da'rejesi, da'ramatlardın' ten'sizligi, bilim da'rejesi, qorshag'an ortalıqgın' pataslanıwı ha'm basqa sol sıyaqlı ko'rsetkishler qoyılmaqta. Demek, ha'zirgi waqıtta ekonomikalıq o'siw jeke adamnın' rawajlanıwı ushın sharayat
jaratıp beriwi tiyis.

Ekonomikalıq o'siwdin' unamsız aqıbetlerinin' biri xalıqtın' sotsiallıq, mu'lklik qatlamının' ku'sheyiwi esaplanadı. Sonlıqtan da ma'mleket xalıqtın' tu'rli qatlamların sotsiallıq qorg'aw maqsetinde sotsiallıq siyasat alıp baradı. Bul protsesste xalıqtın' da'ramatlarının' mug'darı da anıqlanadı.




#Article 45: Ekonomikalıq tsikllar (360 words)


Ekonomikalıq tsikllar - ekonomikanın' bir neshe jıllar dawamında o'siwi h'a'm to'menlewin ko'rsetiwshi protsess esaplanadı. Ayırım ekonomikalıq tsikllar basqa birewlerinen o'siw da'wirinin' dawamlılıg'ı h'a'm aktivligi menen bo'leklenip turadı. Sog'an qaramastan olardın' barlıg'ı bir qıylı da'wirlerdi basıp o'tedi.

Ekonomistler ekonomikalıq tsikllardın' to'rt rawajlanıw da'wirin ko'rsetedi. Birinshi da'wir — ekonomikalıq rawajlanıwdın' en' joqarı da'rejege erisilgen da'wiri. Bul da'wirde ekonomikada tolıq jumıs penen ba'nt bolıw h'a'm o'ndiris tolıq quwat penen islep atırg'anlıg'ı menen ko'zge tu'sedi. Sonday-aq, o'nimlerdin' baha da'rejesi o'siw protsesi ta'sirinde boladı. Son'g'ı basqısh o'ndiristin' pa'seyiw da'wirin o'z ishine aladı. Bunda ba'ntlik da'rejesi to'menleydi biraqta bah'anın' o'siw da'rejesi
to'menlemeydi. O'ytkeni, bah'anın' o'siw da'rejesi o'ndiristin' to'menlew da'wiri belsene h'a'm uzaq dawam etkende g'ana to'menlewi mu'mkin. To'menlewdin' to'mengi tochkasında islep shıg'arıw h'a'm ba'ntlik en' to'mengi da'rejege tu'sedi h'a'm en' son'ında janlanıw da'wiri baslanadı. Janlanıw da'wirinde islep shıg'arıw h'am ba'ntlik da'rejesi a'stelik penen ko'terile baslaydı. Ba'ribir o'ndiris quwatlarınan tolıq paydalanbaydı h'a'm tolıq ba'ntlikke erisilmeydi. O'nimlerdin' bah'ası bolsa o'ndiris quwatlarınan tolıq paydalanıw h'a'm tolıq ba'ntlikke erisilgenge shekem bah'ası o'sip baradı.

Tiykarında ekonomikalıq tsiklları bir qıylı. Biraq ta olardın' ayırımları basqalarınan dawamlılıg'ı h'a'm belsendiligi menen ayırılıp turadı. Sonlıqtan da ekonomistler bul protsesske ekonomikalıq turaqsızlık da'wiri dep tu'sinik beredi h'a'm olardı tu'rlishe bah'alaydı. Mısalı, ayırımları turaqsızlıqtın' tiykarg'ı sebepshisi dep
texnikalıq jan'alanıwlardı ko'rsetedi. Olardın' pikiri boyınsha o'ndiriske ilim-texnikanın' jetiskenliklerin qollanıw h'a'r qıylı jıllar dawamında ekonomikadag'ı turaqsızlıqlardın' sebepshisi esaplanadı. Basqa bir topar alımlar ekonomikalıq tsikllardı siyasiy h'a'm tosınnan bolg'an jag'daylarg'a baylanıstıradı. Ekonomikalıq tsikllardı monetar siyasatqa baylanıstıratug'ın alımlar da bar. Yag'nıy, ma'mleket qanshelli ko'p pul basıp shıg'arsa, onın' qa'diri sonshelli to'menlep baradı h'a'm
kerisinshe, puldın' mug'darı qanshelli az bolsa, ol o'ndiristin' to'menlewinin' h'a'm jumıssızlar sanının' artıwın sonshelli tezlestiredi.

Ekonomikalıq tsikllardı bah'alawda h'a'r qıylı ko'zqaraslardın' bolıwına qaramay, ko'p g'ana ekonomistler o'ndiris h'a'm ba'ntlik da'rejelerin ulıwma qa'rejetlerdin' mug'darı ko'rsetedi degen pikirdi qollap-quwatlaydı. O'ytkeni, o'ndiristin' bazarg'a belgilep sho'lkemlestirilgen ekonomikada ka'rxanalar o'z tovarların olarg'a talap
bolg'an jag'dayda g'ana islep shıg'aradı. Xızmet ko'rsetiwde de mine usı ta'replerin esapqa ala otırıp jolg'a qoyadı. Anıg'ıraq aytqanda, o'ndiris qa'rejetleri ko'p bolsa, ka'rxanalarda tovar h'a'm xızmetlerdi ko'p mug'darda islep shıg'arıw paydalı emes. O'ndi-ristegi ba'ntlik h'a'm da'ramatlar da'rejesinin' to'menligi de mine usında. Ulıwma qa'rejetlerdin' mug'darı qanshelli ko'p bolsa, o'ndiristin' o'siwi u'lken payda keltiredi. Sonlıqtan da o'ndiris, ba'ntlik h'a'm da'ramatlardın' da'rejesi artıp baradı.




#Article 46: Er Shora da'stanı (331 words)


Son'g'ı jıllar dawamında qaraqalpaq folkloristleri ta'repinen jazıp alıng'an Er Shora da'stanının' Esemurat jıraw, O'teniyaz jırıw, Seytjan jıraw, Karam jıraw, Jannazar jıraw variantları bar. A.Divaev jariyalag'an Shora da'stanının' mazmunı to'mendegishe : Tama urıwınan Narik denen batırı o'zinin' tuwılg'an qalası Qazannan ag'ayinleri menen ja'njellesip, U'rgenishke Aqshaxannın' qarawına ko'ship ketedi, xang'a jaranıp onın' xızmetinde boladı. Bir ku'ni xan sayaxatqa ketkende, taxtın Narikke tapsırıp ketedi. Xannın' bir tazısı boladı, xan ketkende bul tazını hesh kimge bermewge Narikke tapsıradı. Narikti tın'lamay xannın' adamları tazını an'g'a alıp shıg'adı. Sonda xannın' tazısı qoyan quwıp ju'rip jog'aladı. Narik onı izleydi. So'ytip ju'rip ol tawdın' qarnındag'ı altıng'a jolıg'adı. Onnan ko'tergeninshe alıp bir jerge jasıradı. Tazını sorag'an xan Nariktin' altın tapqanına quwanadı, onı xoshametleydi. Aqshaxannın' jaqınları Narikti ku'nleydi. Narik Aqshaxang'a watanına ketetug'ının aytadı. Aqshaxan Narikti irkip qalıwdı oylaydı. Men'lisulıw degen qız Narikti irkip qaladı. Solay etip Narik batır Men'lisulıwg'a u'ylenedi. Nariktin' dushpanları onı Shangerey xannın' jurtına jumsap, o'ltirgisi keledi. Men'lisulıwdı Aqshaxang'a alıp beriwdi oylaydı. Narik sırdı bilip Shengerey xannın' jurtına ketpey qaladı. Men'lisulıwg'a kelgen Aqshaxang'a Men'lisulıw qasqır jep tırttıq pitken baytaldı ko'rip, Arıslannın' men basqanın' qaldıg'ın jemeymen-degen so'zlerin tımsal etip, patshayım qaldıqtan arıslan jerkengende, Nariktin' qaldıg'ın sizge paydalanıwg'a bolama?- degen sawal qoyadı. Xan so'zden utılg'an, Narik o'limnen qutılg'an. Ayı, ku'ni jetip Narikten Men'lisulıw ul tuwıp, atın Shora qoyg'an. Shora jasınan batırlıqtın' jolın quwadı. Ata-anasının' jurtın izlep ketip, Qazang'a atlanadı. Onın' do'gereginde bir qansha nog'ay batırları da jıynaladı. Jolda Shora Ormanbet biy waqıyasınan xabarı bar Arıw Maqtım degen qızdı ushıratadı, og'an o'zinin' Qazang'a baratırg'anın aytadı. Qız joldın' qıyınshılıqların aytadı. Shora Qazang'a Qar jawmaq tu'we, qan jawsa da baratug'ının aytadı. Ol Qazang'a barıp dushpanları menen qattı urıs ju'rgizedi. Da'stan Shoranın' dushpanlardı jen'ip, U'rgenishke qaytıp keliwi menen tamam boladı.

Shora tariyxta bolg'an adam. İlimpazlardın' tastıyqlawınsha a'sirese N.Baskakovtın' ko'rsetiwinshe eki Shora bolg'an. Birinshisi 1546-jılı Qazanda o'ltirilgen, rus jılnamalarına ushırasatug'ın Moskva partiyasının' bilimli ta'reptarı Chora Narikovich.   Ekinshisi 1500-jılları rus jılnamalarında ushırasatug'ın rus sawdagerlerine topılıs jasap otırg'an Azov boyı dalalarının' baspashılarının' baslıg'ı Qara Choro. Haqıyqatında elege shekem Er Shora da'stanında so'z etilgen Shoranın' qaysısı Shora ekenligi sheshilmegen.




#Article 47: Erkin ekonomikalıq zonalar (551 words)


Erkin ekonomikalıq zonalar - XX-a'sirdin ekinshi yarımında erkin ekonomikalıq zonalar du'nya xojalıg'ında ayrıqsha ko'rinis boldı. 90-jıllardın' ortasına kelip du'nyada 4 mınnan aslam ha'r qıylı tu'rdegi erkin ekonomikalıq zonalar (bajıxana zonası, texnopark, erkin sawda zonası, offshorlıq zona) boldı. U'lken xalıq aralıq korporatsiyalar kop mug'darda payda alıw ushın o'zinin' o'ndirisin ekonomikalıq zonalarda a'melge asradı.

Erkin ekonomikalıq zonalardın' artıqmashlıg'ı-bul zonada eldin basqa territoriyalarına qarag'anda artıqmashlıqqa iye bolg'an ha'r qıylı ekonomikalıq jen'illik, stimul ha'm qolaylıqlar jaratılgan boladı ha'm erkin ekonomikalıq rawajlanıwg'a mu'mkinshilikler bar. Sonday-aq erkin ekonomikalıq zonalardı - ha'r qıylı qolaylıqlar jaratılgan geografiyalıq territoriya dep qarasaqta boladı. Bul zonalarda ma'mleketlik ekonomikalıq protsesslerge ta'sir etiw masshtabı qısqaradı. Ko'pshilik rawajlanıp atırgan ma'mleketlerde erkin ekonomikalıq zonalar arnawlı ekonomikalıq zona dep te ataladı.

Erkin ekonomikalıq zona du'ziwshileri ashıq ekonomika siyasatı printsiplerin a'melge asırıwdag'ı qolaylıqlar dep qaraydı. Sebebi, bul zonada sırtqı du'nya menen ashıq baylanıs, bajıxana, salıq ha'm investitsiyalıq rejim ishki ha'm sırtqı investitsiyalar ushın ju'da' qolaylı.

Erkin ekonomikalıq zonalarda tiykarg'ı 3 ma'seleni sheshiw na'zerde tutıladı:

Erkin ekonomikalıq zona ashıwdın' en' a'hmiyetli sebebinin' biri bolıp, ayırım ellerdin' o'zinin' barlıq territoriyasında, ekonomikasında tolıg'ı menen sırt el kapitalı kirip, na'tiyjesine gu'manlang'an waqıtta ta'jiriybe esabında o'z territoriyasının' bir bo'leginde arnawlı erkin ekonomikalıq zonanı sho'lkemlestiriwi esaplanadı. Ja'ne de erkin ekonomikalıq zona du'ziwdin' ha'r qıylı maqsetleri bolıwı mu'mkin. Ma'selen, keyin qalg'an rayonlardı rawajlandırıwdı xoshametlew zonası, keyin qalg'an rayonlardı industrializatsiyalaw. Sonlıqtan ha'r bir eldegi erkin ekonomikalıq zonalardı sho'lkemlestiriw sebebi ha'm maqseti ha'r turli bolıp bir-birinen parıqlanadı. Ma'selen, sanaatı rawajlang'an AQSh, Ullıbritaniya usag'an ellerde erkin ekonomikalıq zonalar artta qalg'an rayonlardın' orta ha'm kishi biznesin rawajlandırıwg'a bagdarlang'an region siyasatın a'melge asırıw maqsetinde du'ziledi. Usı maqsetke kishi ha'm orta isbilermenlerge basqa rayonlarg'a qarag'anda kop erkinlik, finanslıq jen'illik ha'm basqa da qolaylıqlar tuwg'ızıladı. Bul zonanın rawajlanıwında sırt el kapitalın engiziw maqseti na'zerde tutılmaydı. Al, rawajlanıp atırg'an ellerde du'zilgen erkin ekonomikalıq zona sırt el kapitalın kirgiziw maqseti na'zerde tutıladı.

Erkin ekonomikalıq zonalardı ashıw 2 turli maqsette territoriyalıq ha'm funktsionallıq bolıp sho'lkemlestiriliwi mu'mkin.

Territoriyalıq jag'dayda sol territoriyadag'ı mekeme, ka'rxanalar o'zlerinin' ha'r qıylı funktsiya atqarıwına qaramastan jen'illiklerden paydalanadı.

Funktsionallıq usılda zona belgili bir funktsiya atqarıwshı ka'rxanalardı xoshametleydi.

Territoriyalıq sholkmlestirilgen erkin ekonomikalıq zonag'a Qıtaydın' erkin ekonomikalıq zonaları, Braziliyanın' Manaus zonası, al funktsionallıq sho'lkemlestirilgen erkin ekonomikalıq zonalarg'a ayırım ka'rxanalar, offshorlıq firmalar, Duty free du'ka'nları usag'an ka'rxanalar jaylasqan zonalar kiredi.

Erkin ekonomikalıq zonalardın' en' bir a'piwayı formasının' biri erkin poshlinasız bajıxana zonası. Bul zonalar erkin sawda zonalarına usap birinshi a'wlad zonalarına jatadı. Olar XVII-XVIII-a'sirlerden berli bar. Bul zonalarda tranzit yamasa konsignatsion saqlaw skladları bar. Onda eksport etiletug'ın tovarlar saqlanadı, yag'nıy tovarlardı eksport qılıw zonası desek te boladı. Bunday zonalardı jiyi bondolı sklad yamasa erkin bajıxana territoriyası dep te ataydı. Bul zonalar tovarlardı kirgiziw ha'm shıg'arıwda bajıxana salıg'ınan azat etiledi. Du'nyanın kop ma'mleketlerinde bunday zonalar bar.

Erkin ekonomikalıq zonanın ulıwma xarakterli belgisi - bul investitsiya ushın bajıxana, finans, salıq tolemlerinin' jen'illigi menen parıqlanıwı.

Jen'illikler tiykarınan 4 gruppag'a bo'linedi:

Usı atı atalgan jen'illikler ha'r qıylı sharayatta, ha'r qıylı kombinatsiyada qollanıladı. Bul jen'illikler sol zonaga sırt el kapitalı kirip keliwdegi en' baslı stimulı ornın atqara almaydı. Sebebi, og'an siyasiy turaqlılıq, investitsiyalıq garantiya (isenim) infrastruktura sapası, isshi ku'shinin' mamanlıg'ı usag'an fakorlar kesent keltiredi.

Erkin ekonomikalıq zonalar du'ziwde jetiskenliklerge erisiw ushın bir qatarda sa'tsizlikler de ushırasadı. Usınday sa'tsizliklerge ushırap Shrilankadag'ı, Liberiyadag'ı, Gvatemaladag'ı, Senegaldag'ı erkin ekonomikalıq zonalar o'z islerin toqtattı. Onın' tiykarında siyasiy, ekonomikalıq ha'm sho'lkemlestiriw sebepleri turadı. Siyasiy sebepke-siyasiy turaqsızlıq, grajdanlıq qozg'alıs, al ekonomikalıq sebepke-investor ushın tu'siniksiz, quramalı nızamlıqlardın' qollanıwı kiredi.




#Article 48: Evklid (142 words)


Evklid (grek.: Εὐκλείδης) (shama menen bizin' eramızg'a shekemgi 325 – 265 jıllar) Mısırdag'ı İskenderiya (Alexandria) qalasında jasag'an a'yyemgi grek matematigi. Ol haqqında az mag'lıwmat belgili bolsada, adamlardin' pikirinshe, ol Mısırda Ptolomey I faraon bolg'an waqıtta jasag'an. 

Ko'plegen adamlar Evklidti matematikanin' a'hmiyetli bo'limi bolg'an geometriyanın' atası dep esaplaydı. Onın' en' ataqlı jumısı bul Elements (Elementler). Ko'pshilik bul kitaptı tarıyxtın' en' belgili oqıwlıq kitabı dep esaplaydı. Kitap aksiomalardın' (ha'mme durıs dep esaplaytug'ın zatlar toparının') kishkene toparı menen baslanadı. Evklid usı aksiomalar tiykarında geometriyalıq obyektlerdin' ha'm pu'tin sanlardın' o'zine ta'n belgilerin ko'rsetip beredi. Ol jan'a joqarı pikirler bul pa's pikirlerden durıs ekenligin da'liyllep beredi. Bul aksiomalıq metod dep ataladı.

Evklid ja'ne konus kesiliwleri, sferikalıq geometriya ha'm kvadrat tegislikler u'stinde jumıslar jazg'an. 

Onın' qay jerde ha'm qashan tuwılg'anı ha'm qalay qaytıs bolg'anı belgisiz. 

Evklid sonday da'rejedegi hu'rmetli matematik bolg'an, onın' hu'rmetine alımlar to'mendegilerge Evklid atın bergen:




#Article 49: Fernando de Magallanes (129 words)


Ferdinand Magellan (1480 – aprel 27, 1521); (portugalsha: Fernão de Magalhães; ispansha: Fernando de Magallanes) portugaliyalıq ten'iz sayaxatshısı, keyinshelik İspaniya ushında xızmet etken. Portugaliya ushın islegen waqtında Hindistan, Spice atawları, Batıs Afrika ha'm Morokko sıyaqlı du'nyanın' tu'rli jerlerine sayaxat qılg'an. 

Ol keyinshelik Tınısh okeanına ju'zgen birinshi evropalı ha'mde du'nya ju'zin ju'zip sayaxat qılg'an birinshi adam bolg'an. Ja'nede ol Magellan bu'gazın birinshi kesip o'tken esaplanadı, sonın' ushın bug'azg'a onın' atı berilgen. Magellan Evropag'a qaytıwınan aldın Filipinda o'ltirilgen. Sayaxatta tiri qalg'an onın' 18 adamı Xuan Sebastiyan del Kano basshılıg'ında 1522-jılı İspaniyag'a qaytıp keledi. Bul keme du'nya ju'zin ju'zip sayaxat qılg'an birinshi keme esaplang'an. Keme ag'zalarının' biri Henry, Magellan onı birinshi sayaxatına Malay tili awdarmashısı sıpatında alıp ketken, u'yine qaytıp kelgende du'nya ju'zin ju'zip sayaxat qılıwdın' jolın biletug'in birinshi adam esaplanar edi.




#Article 50: Tomas Aquinas (170 words)


Tomas Aquinas () (1225-1274) - orta a'sir filosofiyasının' en' iri wa'kili, orta a'sir sxolastikasının' ta'rtipke salıwshısı. Orta a'sir teologı, filosofı ha'm ta'biyat izertlewshisi Ullı Alberttin' sha'kirti. Tomas Aquinas Xristian teologiyasının' tiykarg'ı printsiplerin, Aristotel ta'liymatına tiykarlana otırıp da'lilledi. Ol bolmıs tu'sinigine kewil bo'ldi. Bolmıs dep du'nyanı jaratqan xristian qudayın tu'sindi. Bolmıs ha'm ma'nisti ajıratıp, olardın' ulıwma ma'nisin ashıp tu'sindirip berdi.

Tomas Aquinas bolmıs aktuallıq da'rejelerden birinshisi retinde qaraydı. Onın' pikirinshe ha'r quday zattın' tiykarında bolmıs bar. Bolmıstın' to'mengi basqıshında forma tu'sindiriledi. Forma zattın' sırtqı ko'rinisi. Ekinshi basqıshında forma zattın' en' son'g'ı sebepshisi retinde ko'rinedi, ishki denesin du'zedi. (Mıs: o'simliklerdi alsaq boladı).

U'shinshi da'reje bul jerde forma ha'reket etiwshi sebep boladı. (Mıs: haywanat du'nyasın alsaq boladı). To'rtinshi forma materiyanı sho'lkemlestiriwshi printsip sıpatında emes, al materiyadan g'a'rezsiz turadı. Bul ruwx yamasa aqıl, Jan jasawshılardın' en' joqarg'ı da'rejesi.

Tomas Aquinas aqıldı Adam uqıplılıqlarının' en' joqarg'ı shegi dep tu'sindiredi. Ol o'z erki menen, aqıllıq da'rejesi menen jaqsılıqtı ha'm jamanlıqtı jaratadı.

Tomas Aquinas ta'liyamatı orta a'sirde u'lken a'hmiyetli orındı iyeledi. Onı Rim shirkewi ra'smiy tu'rde moyınladı.




#Article 51: Fransuz ko'terilisi (325 words)


Fransuz ko'terilisi bul Fransiya tariyxında 1789-1799-jılları dawam etken da'wir. Ol Fransiyag'a ko'plegen a'hmiyetli o'zgerislerdi alıp kelgen.

Ko'terilisnın' en' belgili waqıyalarının' biri bul 1789-jılı 14-iyulda Bastiliya tu'rmesinin' hu'jim etiliwidir. Bastiliya bul patsha shan'arag'ına boysınbag'anlardı qamap qoyatug'ın saray bolg'an, a'dette ol jerge adamlar o'lim jazasına jiberilgen. Ol Fransiyadag'ı u'shinshi yamasa en' pa's klass ta'repinen qıyratılg'an. Olar qamaqtag'ılardı bosatıp, keyin saraydı jag'ıp jibergen. Keyinirek olar Bastiliya gerbishlerinen ko'pir salg'an.

U'shinshi klass ja'miyettin' a'dilsiz bo'liniwi sebepli ko'teriliske shıqqan. Fransuz xalqının' shama menen 98%i u'shinshi klass bolg'an. Tek 1.5%i ekinshi klass ha'm 0.5%i birinshi klass esaplang'an. En' jarlı klass bolıwına qaramastan u'shinshi klass barlıq salıqlardı to'legen. Hu'kimet puldı baylıqqa ha'm urısqa sarplag'anı sebepli qarızdar bolıp qaladı. Patsha Lyudovik XVI salıqlardı ko'teriwdi qa'leydi. Ol barlıq u'sh qatlam adamlarınan du'zilgen birlikti yag'nıy General shtatlardı jıynaydı. Olar 1614-jıldan beri birge jıynalmag'an edi. Lyudovik XVI birinshi ha'm ekinshi qatlamlardı salıq to'lewge ma'jbu'rlemekshi boladı, biraq olar qarsı boladı. U'shinshi qatlam xalıqtın 98 in qurag'anlıg'ı ushın, bul General shtatlar birliginde ko'birek dawısqa iye bolıwdı qa'leydi biraq patsha og'an razı bolmadı.

Keyin u'shinshi qatlam o'zin Milliy birlik dep ataydı. Milliy birliktin' ag'zaları jan'a konstitutsiya u'stinde jumıs baslaydı. Bunnan keyin patsha u'shinshi qatlamdı General shtatlar birliginen shıg'arıp taslaydı.

Bul 1789-jılı Adam ha'm puxaralardın' huqıqı haqqında deklaratsiyanın' payda bolıwına alıp keledi. Ol Amerika ko'terilisinde qatnasqan Markiz de Lafayet atlı jas aristokratı ta'repinen jazılg'an edi. Deklaratsiya Frantsiyanı respublika dep ja'riyalaydı. Frantsiya Respublikası 'Azatlıq, Ten'lik ha'm Birlik' su'renine tiykarlang'an bolıwı ku'tildi. Bul ha'r bir adam azat, ten' huqıqlı ha'm barlıq ma'mleketlikler ten', ag'ayinler sıyaqlı bolıwı kerek degendi an'lattı. Biraq basshılar bunı tez arada Terrorg'a aylandırdıha'm onın' aqıbetinde 40,000 a'tirapında adamlar o'ltirildi, sonın' ishinde Mariya Antuanetta xanshayım ha'm Patsha Lyudovik XVI. O'ltirilgen adamlar patshanı qollap quwatlag'an, tiykarınan birinshi ha'm ekinshi qatlam adamları edi. Olar bul awdarıspaq dawamında gilyotina menen baslarınan ayrılg'an edi. Ko'terilisshiler ha'tte jan'a din menen jan'a kalendar islep shıg'ıg'a ha'reket etti.

Fransuz ko'terilisi Fransiyada monarxiyanı birotalag'a toqtattı. Biraq jıllar o'tip Napoleon Bonapart o'zin Frantsiya İmperatorı dep ja'ryaladı ha'm Respublikanı toqtattı.




#Article 52: G'a'rezsiz Ma'mleketler Doslıq Awqamı (581 words)


G'a'rezsiz Ma'mleketler Doslıq Awqamı - Usı aymaqlıq sho'lkem burıng'ı SSSR ayrım respublikaları ta'repinen du'zilgen edi. 

Onı sho'lkemlestiriwshi hu'jjetler 1991-jıl 8-dekabrde Minskte, Belorussiya, Rossiya ha'm Ukraina ta'repinen qol qoyılg'an G'a'rezsiz Ma'mleketler Doslıq Awqamın du'ziw haqqındag'ı pitim, 1991-jıl 21-dekabrde (Baltik boyı respublikaları ha'm Gruziyadan tısqarı) 11 burıng'ı Awqam respublikaları ta'repinen Alma-Atada qol qoyılg'an Pitimge Protokol ha'm 1991-jıl 21-dekabrde qol qoyılg'an Alma-Ata Deklaratsiyası esaplanadı. 1993-jıl 22-yanvarda Minskte bolıp o'tken G'a'rezsiz Ma'mleketler Doslıq Awqamı ma'mleket basshıları ken'esinde (Armeniya, Belorussiya, Qazaqstan, Qırg'ızıstan, Rossiya, Ta'jikstan ha'm O'zbekstan atınan) G'a'rezsiz Ma'mleketler Doslıq Awqamı (G'MDA) Ustavı qabıl etiledi.

Doslıq Awqamının' maqsetleri to'mendegilerden ibarat: 

G'MDA o'z jumısın xalıqaralıq huqıqtın' ulıwma ta'n alıng'an printsipleri tiykarında du'zedi. Sonday-aq ma'mleketler aralıq qatnasıqlarda xalıqaralıq huqıqtın' u'stinligi, o'z-ara bir-birleri ha'm Doslıq Awqamı ma'plerinen kelip shıg'ıw, birlikte ha'reket etiw ha'm bir-birin qollap-quwatlaw, ha'r bir ag'za ma'mleket xalqı ma'nawyatının' pu'tinligin saqlaw, ma'deniy qa'driyatlardı saqlaw ha'm ma'deniy almasıw tarawlarında birge islesiw kibi qosımsha printsiplar da islep shıg'ılg'an.

Ustavta Doslıq Awqamı ma'pleri ta'n alınadı ha'm 1991-jıl 8-dekabrde qol qoyılg'an pitim tiykarında ma'mleket-lerdin' birge islesiw tarawları belgilenedi. Olardın' ishine:

Doslıq Awqamdag'ı ma'mleketlerdin' o'z-ara ma'pleri, ulıwma maqsetleri, birge jumıs alıp barıw tarawının' bolg'anlıg'ı, onın' wa'killikleri ha'm huqıqıy subektligi sha'rtnama tiykarındag'ı xalıqaralıq hu'kimetler aralıq sho'lkem dep atawg'a imkan beredi.

Doslıq Awqamı Ustavınan kelip shıqqan halda sho'lkemlestiriwshi ha'm ag'za ma'mleketler parıqlanadı. Birinshi toparg'a 1991-jıl 8-dekabrde qol qoyılg'an Doslıq Awqamın du'ziw haqqındag'ı pitim ha'm og'an qosımsha 1991-jıl 21-dekabrde qol qoyılg'an Protokoldı Doslıq Awqamı Ustavının' qabıl etiliwine shekem qabıl etilgen ha'm ratifikatsiyalang'an ma'mleketler, anıg'ırag'ı Armeniya, Belorussiya, Qazaqstan, Qırg'ızstan, Rossiya, O'zbekistan ha'm Ukraina kiredi.

Doslıq Awqamına qabıl etiliw ag'za ma'mleketlerdin' kelisimi menen onın' maqset ha'm printsiplerin moyınlawshı, Ustavta ko'rsetilgen minnetlerdi og'an qosılıw jolı menen qabıl etiwshi ha'r bir ma'mleket ushın ashıq esaplanadı. Sonday-aq, ayırım ma'mleketlerdin' Doslıq Awqamının' ayırım jumıs tarawlarında qosılıwshı ag'za sıpatında is alıp barıwları imkanı da na'zerde tutılg'an.

Doslıq Awqamının' joqarg'ı organı ma'mleketlik baslıqlarının' Ken'esi bolıp, ol ag'za ma'mleketler ulıwma ma'pleri ko'leminde ma'mleketler jumısın dodalaw ha'm qarar qabıl etiw wa'killigine iye. Ken'es jılına eki ma'rte jıynaladı ha'm ag'za ma'mleketlerden birinin' baslaması menen gezeksiz jıynalıslar da o'tkiziwi mu'mkin.

Doslıq Awqamı hu'kimetleri basshılarının' Ken'esi atqarıw organlarının' ulıwma ma'pleri ko'leminde ekonomikalıq, sotsiallıq ha'm basqa tarawlardı retlestiredi. Ken'es jılına to'rt ma'rte jıynaladı ha'm ag'za ma'mleketlerden birinin' baslaması menen gezeksiz jıynalıslar da o'tkeziwi mu'mkin.

Eki ken'estin' de qararları o'z-ara kelisim (konsensus) tiykarında qabıl etiledi.

Sırtqı baylanıslardı retlestiriwshi organ - sırtqı isler ministrleri ken'esi; ja'ma'a' qa'wipsizlik ha'm a'skeriy siyasiy birge islesiw tarawında qorg'anıw ministrleri ken'esi; birlesken qurallı ku'shler joqarg'ı komandavaniyası, shegara a'skeriy komandavaniesi ken'esi du'zilgen. Sonday-aq, tarawlar boyınsha birge islesiwdi retlestiriw na'zerde tutılıp, temir jol transportı ken'esi, ma'mleketler aralıq ma'sla'hat ken'esi, ma'mleketler aralıq ekologiyalıq ken'es te bar.

Doslıq Awqamı ko'leminde ekonomikalıq minnetlemelerdin' orınlanıw barısında payda bolg'an dawlar ha'm sha'rtnama ja'ne basqa ekonomikalıq hu'jjetlerdi tallawdan kelip shıg'a-tug'ın parıqlardı sheship beriwshi ekonomikalıq sud, Doslıq Awqamı ag'zaları alg'an minnetlemelerden kelip shıg'ıwshı insan huqıqları ta'miyinleniwin qadag'alawshı İnsan huqıqları komissiyası bar.

Doslıq Awqamı ko'leminde turaqlı ha'reket etiwshi atqa-rıw organı 1993-jıl aprelde Minskte o'tken ma'mleketler basshıları ken'esinde du'zilgen koordinatsion-konsultativ komitet esaplanadı. Ol ma'mleket basshıları ken'esi tayınlay-tug'ın komitet koordinatorı ha'm ha'r bir ag'za ma'mlekettin' eki turaqlı wa'kilinen ibarat. Komitet Doslıq Awqamının' barlıq jumıs tarawları boyınsha usınıslar islep shıg'adı, ekonomikalıq birge islesiwdin' anıq tarawları boyınsha sha'rtnamalardın' orınlanıwına imkaniyat jaratadı, Doslıq Awqamının' barlıq organlarının' islewine imkan jaratadı. Onın' qasında Sekretariat du'zilgen. Komitet ha'm Sekretariat Minskte jaylasqan.

Doslıq Awqamı xalıqaralıq sho'lkem sıpatında o'zgesheliklerge iye. Onı sho'lkemlestiriwshi hu'jjet ha'm Ustavı Doslıq Awqamına ag'za ma'mleketlerdin' sho'lkem jumısına qosımsha qatnasıwg'a imkan beredi. Atap aytqanda, Minskte 1991-jıl 8-dekabrde qol qoyılg'an pitimnin' 10-statyası qatnasıwshılarg'a pitimdi tolıq emes, al onın' ayırım bo'limlerin toqtatıp qoyıw imkanın beredi.




#Article 53: Galileo Galilei (152 words)


Galileo Galilei (15 fevral, 1564 – 8 yanvar, 1642) İtaliyalı astronom (kosmostı uyreniwshi adam) ha'm ataqlı oyshıl bolg'an.

Ol juldızlardı ha'm basqa planetalardı baqlaw ushın teleskoptı oylap tapqan birinshi adam bolg'an. Ol Qus jolı ko'plegen mayda juldizlardan turatug'ının, aydın' to'beshikleri bar ekenligin ashqan ha'm Yupiterdin' to'rt joldasın tapqan. 

Galileo zatlardın' qalay qulawın ashqan. Bul qag'ıdalar fizikanın' bir bo'limi.

Galileo jaqtılıq tezligin anıqlawg'a ha'reket etken. Ol mınaday etken: Ol bir to'beshikke mingen ha'm onın' ja'rdemshisi ekinshi to'beshikke mingen, ekewinde de qaqpag'ı bar, basta jawılıp turg'an lampası bolg'an. Keyin ol o'z lampasının' qaqpag'ın ashqan. Ja'rdemshisine Galileonın' lampasın ko'rgennen keyin o'zinikin ashıwdı buyırg'an. Galileo keyin ja'rdemshinin' qaqpaqtı ashıw waqtın esaplag'an. Waqıttı ha'm to'beshikler aralıgın bilip, ol jaqtılıq tezliginin' anıqlag'an. 

Galileo a'lemnin' orayı jer emes, al quyash ekenligin aytqanlıg'ı ushın Katolik shirkewi onı qamaqqa alg'an ha'm o'ltiremiz dep qorqıtqan. Ol o'limnen qutılıw ushın o'z pikirinen qaytqanlıg'ın aytqan. Shirkew onı qalg'an o'mirin o'z uyinen shıqpastan o'tkerige ma'jbu'rlegen.




#Article 54: Gimalay tawları (112 words)


Gimalay bul Aziyada jaylasqan taw dizbekleri. Olar İndiyanın' arqasında jaylasqan. Du'nyanın' 15 en' biyik tawları Gimalayda jaylasqan. En' baslıları Everest, K2 ha'm Nanga Parbat. Everest tawi Jer betindegi en' biyik taw esaplanadi. Everest tawinin' biyikligi 8,849 metr. Gimalay 100den ko'birek tawlardan turadi. 

Geologiyaliq jaqtan Gimalay İndiya tektonik plitasinin' ta'sirinen payda bolg'an. Ol arqa ta'repke jilina 15 sm qozg'alip, 40-50 million jillar aldin Evraziya kontinentine qosilg'an. Gimalaydin' payda boliwi sol waqittag'i ten'iz tu'binin' jen'il taslari tawlarg'a ko'teriliwine sebep boldi. Bul processti da'lillew ushin ko'binese adamlar Everest tawinin' shin'i ten'iz taslarinan quralg'nin ko'rsetip o'tedi. 

İndiya plitasi elege shekem arqag'a qaray jilina 67 mm qozg'almaqta. Kelesi 10 million jil ishinde ol 1,500 km Aziyag'a kiredi.




#Article 55: Grammatika (140 words)


Grammatika belgili bir tilde durıs oqıw ha'm jazıw qag'ıydaları. 

Ma'selen, ispan tili grammatikası inglis tili grammatikasınan o'zgeshe. Olar ha'r qıylı qag'ıydalarg'a iye. İnglis tilinde bizler I like fast cars dep aytıwımızg'a boladı, biraq ispan tilinde bul me gustan los coches rápidos boladı. Ga'pte so'zlerdin' izbe-izligi o'zgerdi: eger grammatikasız, tek g'ana so'zler inglis tiline awdarılg'anda bul to me they please the cars fast degendi an'latar edi. Bul ga'p inglis tilinde nadurıs bolg'anı menen, ispan tilinde grammatikalıq jaqtan durıs esaplanadı. Sebebi ispan ha'm inglis tillerindegi ga'pte so'zlerdin' ornı haqqındag'ı qag'ıydalar ha'r qıylı.

Grammatika a'ste o'zgermekte. Bu'gingi ku'nde a'dette qollanılatug'ın ga'pler bunnan 100 jıl aldın adamlarg'a qolaysız ko'ringen bolıwı mu'mkin. Geybir adamlar so'ylesiwde basqalardan o'zgeshe grammatikanı qollanıwı mu'mkin. Olar I didn't do anything nin' ornına I didn't do nothing dep aytıwı mu'mkin. Sebebi bul olardın' shan'arag'ında yamasa olar jasaytug'ın ortalıqta a'dettegidey bolıwı mu'mkin.




#Article 56: HTML (119 words)


HTML () - gipertekstli hu'jjetler jaratıw ushın arnawlı til. Bul til teg (tag) dep atalıwshı arnawlı kodlardan ibarat. Bul kodlar web-bette ko'rinbeydi, biraq olardın' ja'rdeminde avtor brauzer aynasında web-bet qanday suwretleniwi kerekligin ta'ripleydi. Hu'jjettegi tekst parametrleri, grafikalıq obektlerdin' jaylasıwı, ren'ler, gipersiltemeler h.t.b. sol tegler ja'rdeminde beriledi. Demek, tegler – bul brauzer tu'sinetug'ın kodlar, xızmetshi so'zler.

HTML hu'jjeti  ha'm  tegleri arasındag'ı tekst bolıp tabıladı. Bul ashıwshı () ha'm jabıwshı () tegler ju'plıg'ı bolıp, bul hu'jjet HTML tilinde jazılg'anlıg'ın bildiredi. HTML hu'jjeti ...,  … , …  bo'limlerden ibarat boladı. Olardın' ishinde hu'jjettin' bası, atı ha'm denesi beriledi. Odan basqa shrift o'lshemin, bette jaylasıwın, ren'in, abzats, suwret parametrlerin belgilew, gipersiltemeler jaratıw, ha'r qıylı kesteler, formalar, freymler qoyıw ushın arnalg'an tegler ham bar.




#Article 57: Ha'disler (189 words)


Ha'disler - o'z da'rejesi boyınsha Qurannan son'g'ı muqaddes kitaplardın' biri.

Diniy alımlardın' pikirinshe, Ha'dis kitapları ko'p jıllar ha'm a'sirler dawamında jazılg'an. Tolıqtırılıp ken'eytilgen. En' tolıq jazılg'an Ha'dis Muxammed payg'ambar o'liminen bir a'sir son', VII a'sirde payda bolg'an degen mag'lıwmatlar da ushırasadı. İslam dini hu'kimranlıq etken ma'mleketlerde Quranı Ka'rimge tiykarlana otırıp, musılmanshılıq nızam-qa'deleri ken'eytiw ha'm teren'lestiriw maqsetinde Quran su'relerinin' mazmunın ko'pshilikke ele de aydınlastırıp beriw za'rirligi payda bolg'an. Sonlıqtan Ha'dislerdin' mazmunı payg'ambarlardın' o'miri menen baylanıslı.

Muxammed payg'ambar o'zi tiri waqtında sahabalarına mol-du'nyadan alınatug'ınlıg'ın jazıp barıwdı tapsırg'an. Usıg'an baylanıslı Ha'dislerdin' da'slepki nusqaları payda bolg'an. Geypara sahabalar Ha'dislerdi yadqa bilgen eken. Ha'dislerdi en' birinshilerden toplawshı sahabalardın' qatarına Abdulla ibn A'mir ibn Anas, Ali ibn Abu Ta'lib kiredi.

Qa'nige alımlardın' ko'rsetiwinshe, Ha'dislerdi toplawda arab hu'kimdarlarının' biri xalıfa Omar ibn Abula'ziz qolg'a alıptı. Al en' birishi Ha'dis jazıwdı İbn Shixab az Zahariy jolg'a tu'siripti. Ha'dis jazıwda u'sh jo'nelis bar eken.

Bunday ha'disler ko'plep ushırasadı. Ma'selen, Qırıq ha'dis (Qırıq namaz). Ha'distin' en' kerekli dep tabılg'an qırqın o'z aldına toplam etip shıg'arg'an.

XV a'sirde jasag'an shayır A'bdiraxman Ja'miydin' parsı-ta'jik tilinde jazılg'an Chil Ha'dis (Qırıq ha'dis), A'liysher Nawayının' tu'rkiy tilinde jazılg'an Qırıq ha'dis kitapları solardın' qatarına kiredi.




#Article 58: Ha'wjar (127 words)


Ha'wjar - da'stu'r qosıqlarının' ishinde belgili orın tutatug'ın qızdın' uzatılıwına baylanıslı aytılatug'ın ha'wjar qosıg'ı. Ha'wjardı qız u'yinen uzatılıp ketip baratırıp nalısh penen aytqan. Onın' qasındag'ı qız-kelinshekler qosıqtın' qaytarmasına xor menen maqullag'an. Son'g'ı 70-80 jıl ishinde ha'wjar aytıw basqa tu'r bolıp, toylarda belgili bir ataqlı atqarıwshı ta'repinen atqarılatug'ın bolg'an. Ha'wjar qosıqları ko'pshilik tu'rkiy xalıqlardın' folklorında orın alg'an. Geypara mısallar keltiremiz:

O'z a'kemnin' esigi, jupar esik ha'wjar, 
Kirsem, shıqsam shashamdı sıypar esik, ha'wjar, 
Qayın atamnın' esigi shen'gel esik ha'wjar, 
Kirsem-shıqsam shashamdı jular esik, ha'wjar.

Qoy su'yedi balasın qozım-ay dep, ha'wjar, 
Hesh na'rseni ko'rmegen bozım-ay dep, ha'wjar, 
Uzatqan qız jılap o'ksip-o'ksip, ha'wjar, 
Qa'ne menin' qızdag'ı nazım-ay dep, ha'wjar.

Torg'ay su'yer balasın, tolg'anım dep, ha'wjar, 
Tobılg'ının basında qong'anım dep, ha'wjar, 
Uzatqanda qız jılar o'ksip-o'ksip, ha'wjar, 
Sonda menin' qurayday, solg'anım dep, ha'wjar.




#Article 59: Ha'zil da'lkek qosıqlar (132 words)


Ha'zil da'lkek qosıqlar - Qaraqalpaq xalıq qosıqlarının' ishinde ha'zil da'lkek qosıqların ushıratamız. Bul qosıqlar belgili bir waqıyag'a eki adamg'a baylanıslı do'retilip, ku'lki tuwdıratug'ın yaki mıyıq tarttıratug'ın bolıp keledi. Toylarda u'ylenip atırg'an jigittin' jaqın juwıqları bir-birinin' u'stinen nama aladı. Bul qosıqlardın' qattıraq tiyetug'ın jerleri bar. Merekede ma'lel tuwdırıwı mu'mkin degen menen jeke siyrek bolsada bul qosıqlar ushırasıp otıradı. Mısalı:

.... Jol u'stinde targ'ıl mıshıq,
Otırıpsan' ha'wirın' ushıp...
... Jıg'ılıp qaldı go'ne tamnın' tiyinde,
Arman shaptın', berman shaptın',
Aqırında kempir taptıq,
Kempir ko'rsek qustay qattıq,
Kempir yarın' qutlı bolsın. 

Ha'zil da'lkekke arnalg'an xalıq qosıqları o'zinin' tematikası boyınsha ha'r qıylı bolıp keliwi mu'mkin. Og'ada jen'il ku'lki de, o'tkir ku'lkide ushırasatug'ını so'zsiz, ashıwlanıwlarda bolıp otıradı. Ha'zil da'lkek qosıqları qaraqalpaqlardın' en' jaqsı ko'retug'ın da'stu'ri. Sonlıqtan bolsa kerek, otırıspalarda ushırasıwlarda, toy-merekelerde basqılaw, ha'zil da'lkek qosıqların aytıw u'rdiske aynalg'an.




#Article 60: Hawa rayı (102 words)


Hawa rayı aspanda ne bolıp atırg'anlıg'ı haqqında aytadı. Hawa rayı degende samal, shaqmaq, dawıl, du'beley, jawın, burshaq ha'm qar tu'siniledi. Ku'nnin' energiyası hawa rayına ta'sir ko'rsetedi.
Klimat jıldın' ha'r qıylı waqıtlarında belgili bir territoriyada qanday hawa rayı ku'tiletug'ının ko'rsetedi.
Ha'r qıylı ma'wsimlerde ha'r qıylı azıq-awqattan paydalanıladı. 

Du'nya boylap hawa-rayı stantsiyalarında hawa-rayı tu'rleri o'lshenedi. O'lshew usılları bular samal tezligi, samal bag'darı, temperatura, hawa basımı ha'm ıg'allıq. Keleshekte hawa rayı qanday bolıwın anıqlaw ushın adamlar usı o'lshemlerden paydalanadı. Bul adamlar meteorologlar dep ataladı. Jaman hawa-rayı o'mirdin' ha'm xojalıqtın' buzılıwına sebep bolıwı mu'mkin. Ol ku'ndelikli turmısqa da jaman ta'sir ko'rsetiwi mu'mkin. Jaman hawa rayına mısallar:




#Article 61: Haywanlar sistematikası (232 words)


Haywanlar sistematikası - biologiya ilimi o'z-ara uqsaslıgı ha'm tuwısqanlıg'ına tiykarlang'an tiykarda organizmlerdi ayırım toparlar - taksonlarg'a ajıratıp u'yrenedi. 

Haywanlardı taksonlarg'a ajıratıw menen sistematika ilimi shug'ıllanadı. Haywanlar sistematikasında tiykarg'ı taksonlar tip, klass, tuqımlas, tuwıs ha'm tu'rden ibarat. Bir tu'rge kiriwshi haywanlardın' du'zilisi ha'm o'mir keshiriw ta'rizi bir-birine uqsas bolıp, ulıwma arealdı iyeleydi. Belgili tur ozinin' morfologiyalıq, fiziologiyalıq, ekologiyalıq ha'm na'sillik qa'siyetleri menen basqa tu'rlerden parq qıladı. Bir turdin' individleri bir-biri menen erkin shag'ılısadı ha'm olardın' a'wladı ko'beygish boladı.

Bir qansha ulıwma belgileri menen bir-birine usas bolg'an tu'rler bir tuwısqa, tuwıslar tuqımlasqa, tuqımlaslar toparlarg'a, toparlar bolsa klasslarg'a, klasslar tiplerge birlestiriledi. Ha'zir 24 tip bar.

Haywanatlar du'nyası bir kletkalılar ha'm ko'p kletkalılar genje du'nyalarına ajıratıladı. Bunnan tısqarı tu'rli taksonlar ushın aralıq taksonlarda kirgizgen. Olar takson atamasınan aldın ulken yamasa genje sozlerin qosıp isletiledi. Mısalı genje tip, genje tur h.t.b.

No'menklatura qag'ıydaları. Tu'rlerdin' atı binar no'menklaturag'a muwapıq latın imlasında eki atama menen belgilenedi. Olardan birinshisi tuwıs ataması bas ha'rip penen, ekinshisi turdin' atı kishi ha'rip penen jazıladı. Tu'rler adamlardın' familiyası menen atalatug'ın bolsa, er adam familiyasınan keyin i, xayal kisi familiyasınan e qosımshası (mısalı: ivanovi yaki ivanovae dep) jazıladı.

Turden joqarı taksonlar ataması tek bir soz benen korsetiledi. Mısalı: Diptera, Insecta h.b.

Eger tuwısı belgili, biraq tu'ri belgisiz bolsa, tuwıstan keyin sp. (species-tu'r) dep jazıp qoyıladı. Tekserilip atırg'an haywan usı tuwısqa kiriwshi barlıq tu'rlerden parq qılsa tuwıs atamasınan keyin sp.n. (species-nova - taza tu'r) belgisi jazıladı.




#Article 62: Jaylasqan kontinenti boyınsha ma'mleketler dizimi (229 words)


Jaylasqan kontinenti boyınsha ma'mleketler dizimi ha'm paytaxtları:

Evroaziya 3 kontinent sistemasındag'ı bir kontinent bolıp esaplanadı.

Africa is a continent in the systems with 5 or more continents.

Eurasia is a continent in the 5 continent systems, called simply Asia in one of them.

Aziya 5 kontinent sistemasındag'ı bir kontinent bolıp esaplanadı.

Evropa 6 kontinent ha'm 7 kontinent sistemalarındag'ı kontinent esaplanadı. Basqa sistemalarda ol Aziya, Evraziya yamasa Evrafraziyanin' bir bo'legi.

Amerika 4, 5 ha'm 6 kontinent systemalarındag'ı kontinent esaplanadı.

Arqa ha'm Oraylıq Amerika 7 kontinent sistemasindag'ı kontinentler esaplanadı. Basqa sistemalarda olar Amerikanin' bir bo'legi.

Qubla Amerika 7 kontinent sistemasındag'ı kontinent esaplandadı. Basqa sistemalarda ol Amerikanin' bir bo'legi.

Whilst Australia is a continent in the seven continent systems, it is also a part of the region of Oceania.

Several terms are in use to describe the region comprising Australia and the nations of the Pacific Ocean. The term Oceania is usually preferred, and this is the term in use by the United Nations. The term Pacific Islands generally excludes the islands of New Zealand, and the continent of Australia. The indigenous Māori of New Zealand are a Polynesian people.

Historically the region was called Australasia, although this often meant just Australia, New Zealand and sometimes Papua New Guinea. The term gives special emphasis to Australia and is falling out of favour.

The countries are listed below according to their UN classification:




#Article 63: Joqlaw qosıqları (263 words)


Joqlaw qosıqları - ha'm onın' o'zgeshelikleri haqqında birinshi ha'm tujırımlı pikir aytqan N.Da'wqaraev boldı. Onın' aytıwınsha qaraqalpaq da'stu'ri boyınsha adam o'lgen jerge erkekler eki bu'yirin tayanıp, daladan dawıs shıg'arıp baradı. Qatınlar u'yge kirgenen son' jılaydı. Biraz dawıs basılg'annan son' qatınlardın' ishinen birewi a'dette o'lgen adamnın' jaqını, qarındası, anası yaki o'lgen adamnın' jaqınlarınan birewi o'lgen adamdı aytıp jılaydı. Qosıqtın' bunday tu'ri qaraqalpaq tilinde joqlaw deydi. Joqlawdı tek qatınlar aytadı. Joqlawda o'lgen adamdı maqtaydı onın' islegen islerin, minezlerin aytadı, biraq jamanlamaydı. Joqlawdın' o'zine ta'n naması bolıp, ol qayg'ılı ırg'aq penen aytıladı. Ha'r to'rtinshi qatardan keyin ax-way, wayy-ay degen zarlanıw qosıladı. Joqlawdı aytatug'ın belgili adamlar boladı. Joqlawda ten'ew, salıstırıw ko'p gezlesedi. A'dette erkek adam, jas jigit bolsa qara qusqa, bu'rkitke, qoshqarg'a, narg'a, arıslang'a, hayal-qızlar bolsa perishtege, ayg'a, ku'nge, juldızg'a, qundızg'a, lashıng'a, kepterge, ko'girshinge ten'eydi. Og'ada arttırıp ten'ewler jiye gezlesedi.
Joqlaw geypara waqıtlarda ulıwmalıq, barlıq adamlarg'a baylanıslı qayg'ılı, uwayımg'a aynalatug'ın waqıyaları boladı. Ko'p g'ana joqlawlar hayallardın' o'z qostarın joqlawg'a arnalg'an. Olarda qostarının' sın-sımbatın hayran qalarlıq ten'ewler menen beriledi. O'z erlerin beglerim dep jılaydı.

On' jaqqa qurılg'an shımıldıq,
Talqısar menen talıqta,
Sol sıqıllı beglerim,
Keler meken juwıqta,
Esiktin' aldı shoq qamıs,
Ushınan tartsam beri bos,
Sen dunyadan ketkenli,
Kewilimnin' ba'ri bos. 

Joqlaw aytılıp atırg'anda qasındag'ılar shu'kir et dep, qalg'anları saw bolsın, jılama dep tewelle beredi. Sol waqıtta jılap otırg'an adam mınaday qatarlardı keltiredi.

Qoy dese xalqım qoyayın, 
Qoydan da juwas bolayın, 
A'rmanda ketken bawırımdı, 
Joqlawsız qalay qıyayın.

Ulıwma alg'anda joqlaw qosıqları adamnın' o'miri, u'rp-da'stu'r menen teren' baylanısqan, xalıqtın' og'ada teren' qayg'ılı, mun'ı, zarın, qamtıytug'ın tirishilik haqqında adamnın' qıyalların, tileklerin bildiretug'ın o'z aldına ko'rkemlikke iye, xalıqtın' hasıl do'retpelerinen esaplanadı.




#Article 64: Jumbaq (244 words)


Jumbaq - ko'rkem awızeki do'retpelerinin' belgili bir janrı bolıp esaplanadı. Uyqasımlı qatarlardın' ja'rdeminde bir na'rsege usatıw arqalı jasırg'an zattı tabıwdı qoyıw jumbaqlardın' tiykarg'ı mazmunın quraydı. Jumbaqlar adamlar arasında, a'sirese onın' jas buwını - balalar arasında ko'p aytılıwı, ko'p qollanılıwı menen ayrılıp turadı.

Qaraqalpaq folklorındag'ı jumbaq janrın folklordın' basqa janrları menen shatastırıw kerek emes. Biz jumbaq degende xalıq ta'repinen do'retilgen bir, eki, to'rt, altı, onnan da ko'p qatardan turatug'ın, o'z betinshe ko'riniske iye, bo'lek aytılıp sheshiwdi talap etetug'ın tayar qa'liplesken tekstke iye, u'lkenler, ko'binese balalar arasında aytılatug'ın o'z aldına bir janrdı tu'sinemiz. 

Jumbaqlar tematikası jag'ınan og'ada bay. Olardın' bir qatarı ay, ku'n, haqqında, juldızlarg'a arnalg'an. Mısalı: ku'n haqqında Aq sandıg'ım ashıldı, ishinen jipek shashıldı, Bir pa'rshe pa'tir, a'lemge tatır delinse, ay ha'm ku'n tuwralı Bir ko'lde eki jayın, biri ketse biri tayın degen jumbaqlar do'retilgen. Al juldızlar jo'ninde Tam basına tarı jaydım, Biz, biz, biz edik, biz mınlag'an qız edik, tan' atqansha jayıldıq, tan' atqan son' joyıldıq- degen jumbaq toqılg'an. Sonday-aq jumbaqlar burınnan son'g'ı o'z mazmunına iye aspan a'lemin qorshap alg'an ta'biyattı, haywanat ha'm o'simlikler dunyasın, adam ku'n-ko'risinin' barlıq ta'replerin, u'y ruzgershiligin zatlardın' ha'mmesin, o'ndiris quralların o'z qarmag'ına alıp, olardın' sır sandıg'ı etip, jas a'wladqa olardı sheshiwdi u'yretip baradı. Jumbaq balalardın' en' su'yikli janrı. Durısında da jas a'wladtın' g'ana emes, al ulıwma adamlardın' oy-o'risin, oylanıwın oy qortıwın salıstırmalı usıl menen belgili bir logikalıq juwmaqlarg'a kelip ta'miyinleytug'ın, ko'rinislerdi tolı sır menen o'zinshe ko'rkem bayanlawdı u'yretetug'ın qaraqalpaq ko'rkem awızeki xalıq do'retpelerinin' en' a'hmiyetli bir tu'ri bolıp esaplanadı.




#Article 65: Kalkulyatsiya (114 words)


Kalkulyatsiya - xojalıq qarjıların bahalaw ushın haqıyqıy o'zine tu'ser baha tek g'ana ta'miyinlew, islep shıg'arıw, ha'm satıw protsessleri menen baylanıslı qa'rejetlerdi buxgalteriya esabında ko'rsetiw na'tiyjesinde alınıwı mu'mkin. Esap-kitap tiykarında o'zine tu'ser bahanı anıqlaw.

Bahalaw ha'm kalkulyatsiyalaw buxgalteriya esabının' tiykarg'ı usılı bolıp, olarsız buxgalteriya esabının' a'hmiyetli ulıwmalastırıwshı qun o'lshemleri tuwrısındag'ı mag'lıwmatlardı payda etiw mu'mkin emes. Erkin ekonomikalıq sharayatta ha'r bir xojalıq ju'ritiwshi subekt aktivleri, passivleri, xojalıq protsessleri ha'm olardın' na'tiyjeleri o'zlerinin' anıq ko'rinisin qun formasında ko'rsetiwi lazım. Qa'rejetler ha'm islep shıg'arıw na'tiyjeleri salıq, bank ha'm basqa kredit mekemeleri, ka'rxanalar ha'm de sho'lkemler menen o'z-ara qatnasıqlar, xızmetler menen esap-kitaplar, jeke kapital ha'm kapital qoyılmalardın' ha'reketi tek g'ana qun formasında ko'rsetiliwi mu'mkin ha'm tiyisli bahalanıwda talap etedi. 




#Article 66: Karl Marx (188 words)


Karl Marks (nemisshe: Karl Marx; 5 May, 1818 – 14 Mart, 1883) nemis filosofı ha'm pul (ekonomika) ha'm ku'sh (siyasat) haqqında jazg'an siyasiy oyshıl bolg'an. Markstin' oyınsha ekonomikada jallanıp islew bolsa, barlıq waqıtta klasslar arsında gu'res boladı. Onın' en' belgili kitabı Communist Manifesto. Ol bul kitaptı 1848-jılı Friedrich Engels penen birge jazg'an. Kitap kommunizm ideaların ha'm maqsetlerin belgilep beredi. Onın' ideaları Marksizm dep ataladı.

Onın' en' a'hmiyetli jumısı bul Das Kapital kitabıdır. Ol kitaptın' u'sh toplamı u'stinde ko'p jıllar jumıs islegen. Kitapta kapitalizm haqqında ha'm og'an qarsı pikirler so'z etilgen. Kitaptag'ı idealar ko'p tartıslarg'a alıp kelgen: birewler onı qollap quwatlasa, qalg'anları qarsı bolg'an. Bunın' tiykarg'ı sebebi, kitapta ko'rsetilgen idealarg'a iseniwshiler ko'plegen ma'mleketlerdi o'zgertiw maqsetinde sotsiallıq ko'terilislerdı (ma'selen: Oktyabr ko'terilisi) baslag'an. Bul ma'mleketlerde kommunistlik sistema bolg'an ha'm hu'kimet basshıları olarg'a qarsı shıqqanlardı o'ltirgen yamasa qamaqqa alg'an.

Markstin' en' belgili teoriyası Materializm. Ol din, moral, sotsiallıq jag'day ha'm basqalar ekonomikag'a tiykarlang'anına isengen. 

Karl Marks 1818-jılı Germaniyada tuwılg'an, biraq onın' ideaları ko'pshilikke jaqpag'anlıg'ı ushın ko'p ko'shiwge ma'jbu'r bolg'an.

Marks uzaq waqıt Londonda jasag'an. Ol 1883-jılı sol jerde qaytıs boladı. Marks qaytıs bolg'annan keyin, onın' dostı Engels onın' ko'p jumısların aqırına jetkergen.




#Article 67: Karolus Magnus (217 words)


Karolus Magnus (latınsha: Carolus Magnus, ingl.: Charles the Great, nem.: Karl der Große, goll.: Karel de Grote) (742 yamasa 747 - 28 yanvar, 814) Awliye Rim İmperiyasına tiykar salg'an Franklar patshası bolg'an.

Franklar mdash; nemis xalqının' biri bolıp olardın' u'ylerin Reyn da'ryasının' arg'ı shetine Rim İmperiyasına ıdırap atırg'anlıg'ı sebepli ko'shirgen - olar 700-jıllarg'a kelip Galliya ha'm Reyn da'ryasının' shıg'ısın basqarg'an. Olar Papalıqti ha'm Rim Katolik dinin qorg'ag'an. Olardın' patshası Kelte Pepin o'lgennen keyin, onın' balaları Karolus Magnus ha'm Karloman patshalıqtı bo'lisiwi kerek bolg'an. Olar onı eki bo'limge bo'lgen: yarımı Karolus Magnus ushın ha'm ekinshi yarımı Karloman ushın.  Karloman 771-jılı 4-dekabrde qaytıs bolg'an ha'm Ullı Karl pu'tkil Frank patshalıg'ının' basshısına aylang'an.

Ol 786-jıldan baslap Franklardın' patshası ha'm 774-jıldan baslap Lombardlardın' patshası bolg'an.
Ol Leo III papası ta'repinen 800-jılı Christmas ku'ni taqtqa otırg'ızılg'an ha'm A'wliye Rim İmperiyasın basqarıp baslag'an. Ko'plegen urıslardan keyin, ol o'z İmeriyasın Batıs Evropa boylap jayıwg'a erisken.

Charles patshalıg'ı da'wirinde barlıq waqıt urısqan. Ol o'zinin' Joyeuse dep atalg'an qılıshın qatnasqan otız jıl urısta ha'm 18 gu'reste qollang'anlıg'ı menen  belgili. Ol aqırında Rim İmperatorı Oktavian Avgust onnan 800 jıl aldın erise almag'an jetiskenlik, yag'nıy Saksonlardı basıp alıwg'a erisedi. Ol Saksonlardı sonday-aq Katolik dinine qaratıwg'a miyassar boladı. Ol xalqı bilim beriw ushın ko'plegen mekteplerdi salg'an.

Ullı Karl 814-jılı qaytıs boladı, patshalıq onın' jalg'ız balası Lyudovik I ge qaladı.




#Article 68: Ken'esbay Raxmanov (743 words)


Ken'esbay Raxmanov (1942-2004) - shayır, jazıwshı, dramaturg ha'm jurnalist. 

Ken'esbay Raxmanov 1942-jılı 18-sentyabrde Kegeyli rayonının' Jalpaq jap awıl ken'esinde tuwılg'an. O'z awılındag'ı orta mektepti pitkerip, eki jıl awıl xojalıg'ında jumıs isleydi. 1961-jılı ha'zirgi A'jiniyaz atındag'ı pedinstitutqa oqıwg'a tu'sedi. 1969-jılı institutı pitkergen son' Qaraqalpaqstan radiotelevideniesinde da'slep redaktor, u'lken redaktor, son' bas redaktor bolıp isleydi. 1978-jıldan baslap S.Xojaniyazov atındag'ı jas tamashago'yler teatrının a'debiy bo'liminin' baslıg'ı boladı. 1981-1989 jılları A'miwda'rya jurnalının' poeziya bo'liminin' baslıg'ı, son'ıraq No'kis teleradio orayı direktorının' orınbasarı, Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamının' korkem a'debiyattı na'siyatlaw byurosının' direktorı boldı. Onın' en' da'slepki qosıg'ı Tawıq 1958-jılı Jetkinshek gazetasında ja'riyalandı. 1972-jıldan Jazıwshılar awqamının' ag'zası.

K.Raxmanov - lirik shayır.  Shayırdın' Bult ha'm quyash, Jambasqala, Sen haqqında qosıq, Ba'ha'r ha'm g'arrılar, Tan' ashıg'ı, Qardag'ı iz, Sho'l da'stanı, Jasasın paraxatshılıq, Tazadan kelgen oqıwshı poemaları bar.

K.Raxmanovtın' Ayralıq qosıg'ı, No'ser, O'mir ha'm o'lim, Aqıbet sıyaqlı prozalıq shıg'armaları bar.

Texnikumdı pitkergennen keyin Elmurat kolxozda agronom bolıp isleydi. Tillaxan awıldag'I mektepte baslawısh klasstın' mug'allimi boladı. Olar ju'da' sıylasıqlı boladı. Balaları erjetip, o'z aldına shan'araq ko'teredi. Son'g'ı waqıtları Tillaxannın' o'zine den sawlıg'ı to'menlep baratırg'anday seziledi, awqatqa ishteyi bolmaydı. Jazılmastay awırıwg'a tap boldım ba dep Tillaxan rayon orayındag'ı emlewxananın' shıpakerine barıp korinedi ha'm onın' ken'esi menen tekseriwden o'tedi. Tekseriw juwmag'ında keseli anıqlanadı. No'kistegi onkologiyalıq emlewxanag'a jiberiledi. Tillaxandı ko'zden o'tkerip bolg'an emlewxananın bo'lim baslıg'ı meditsina ilimlerinin' kandidatı Tilewbay Saparovich onda hesh bir awırıwdın' joqlıg'ın aytadı. Tilewbay tun'g'ısh perzenti edi, bunın' anıg'ına jetse de, onın o'zine de, basqag'a da bildirmeydi. Tillaxan ekinshi ret shıpakerge ko'rineyin dep onın' u'yin barg'anında, mashina avariyasınan qaytıs bolg'an Tilewbay keshe jerlengen eken, suwıq xabardı topa-torıstan esitken Tillaxan ishke kire almay-aq haldan ketip qulap, tun'g'ısh perzentinin' bosag'asında ma'ngige ko'z jumadı.

Awılda orta mektepti pitkerip shıqqan Qurbaniyaz No'kiske kelip, kiriw imtixanların tapsırıp, institutqa kiredi. A'kesinin' uyg'arıwı menen quda tu'sip, atastırg'an qızı Xanım da onın ma'sla'hati menen institutqa kiredi. Skripka boyınsha biletug'ın bolg'nalıqtan institut basshıları ha'weskerler do'geregin sholkemlestiriwdi Qurbaniyazg'a tapsırg'an. Talantlılardı tabıw qıyın boladı. Bir ku'ni koridorda baratırg'an Qurbaniyaz auditoriyalardan birinde qosıq aytqan qızdın' hawazın esitedi. Qosıqtı aytqan u'shinshi kurstın' studentkası Altınay Yusupova eken. Qurbaniyaz onın' menen gezlesip, qansha jalınıp, u'gitlegen menen jan'ag'ı aytqan qosıg'ın qaytıp aytpaydı, ha'weskerler do'geregine de qatnaspaydı. Aqırında Altınay oqıwın taslap awılına ketip qaladı. Qurbaniyazdı onın ushın ayıplaydı. Oqıwdan shıg'aradı. Qurbaniyazdın' tabanlılıq penen islewinin' na'tiyjesinde ba'ri anıqlanadı. Fakultet dekanı Ja'limbetov hayalın taslap, Altınaydı hayallıqqa almaqshı boladı. Ol jumıstan alınadı. Qurbaniyaz da, Altınay da qaytadan oqıwın dawam etedi. Xanım Qurbaniyaz benen Altınaydın baylanısı bar dep gu'manlanıp, basqa jigitke turmısqa shıg'ıp ketedi. Altınay Qurbaniyazg'a o'zinin' o'tmishin aytıp beredi. Da'wirxan menen Altınay bir mektepte oqıydı, ol onnan bir klass joqarı edi. Ekewi bir-birin su'yip qaladı. Biraq urıs bulardın' baxtına kesent etedi. Da'wirxan a'skerlikke ketip, qa'ytıp kelmeydi. Altınaydın aytqan qosıg'ı o'zinin' su'yiklisi Da'wirxang'a arnalıp, sag'ınısh, ayralıq azabı qıynag'na waqta eriksiz esine tu'sedi. Biraq ko'pshiliktin aldında aytıp ko'rmegen. Da'wirxan jas shayır, mektepte oqıp ju'rgen jılları qosıqları gazetalarda ja'riyalang'an. Da'wirxannın a'skerlikke ketip baratırg'anda berip ketken qol jazbaların ha'm su'wretin Altınay ele saqlap ju'r eken. Sonı Qurbaniyaz jazıwshılar ma'kemesine aparıp tapsıradı. Da'wirxannın qosıqları su'wreti menen a'debiy jurnalda basılıp shıg'adı. Qurbaniyaz benen Altınaydın' qatnasının' izi muhabbatqa aylanadı ham ekewi qosıladı.

K.Raxmanovtın' Kelin, O du'nyag'a mira't, Eglengen ba'ha'r, Tog'ız ton'qıldaq, bir shin'kildek, Jaralı ju'rekler, Laqqılar emlewxanada, Injıqtın muhabbatı sıyaqlı pesaları bar. Og'an Kelin, O du'nyag'a mira't pesaları ushın Berdaq atındag'ı ma'mleketlik sıylıq berildi.

quwanadı. A'dep olar kelininin' qılıqların ersi ko'redi. Ulbiyke kempir ayrım o'sekshilerdin' so'zine erip kelinine urısadı. Zarımbet kolxozda agronom, Ayshaxan sport bo'limin basqaradı. Bir ku'nleri Ayshaxannın' a'kesi Sabır Axmetovich u'yine keledi. Darımbet g'arrı o'zinin' qudası menen tanısıp quwanadı. Urısta mayor Sabır Axmetov komandirlik etken rotada kishi serjant Narımbet a'skeriy xızmette boladı.

anası Zıyada kelip bizin' qızdı ne qıldın', almasan' bir juwabın ber deydi. G'arrıbay Gu'misayg'a u'ylenbeytug'ının aytadı. Kempir ketkennen keyin Ayjamal, Rısgu'l degen qızlar G'arrıbaydı izlep keledi, olar da og'an qosılıwg'a ta'medar bolıp ju'rgen eken, sebebi a'kesinin' ma'jbu'rlewi menen olardı da ayttırıp barg'an edi. Unatpaytug'ın tu's bildirgen G'arrıbay olardı da u'yine qaytaradı. Ko'p tolg'aqtan keyin qızıl sıyır buzaw tuwadı. Usı waqıtları Qudıyar g'arrı Aysholpan degen qızdı ertip keledi, ol usı awılg'a jaqında kelegn mal da'rigeri eken, Sıyırdın' aman-saw bosang'anın bilgen Qudıyar g'arrı da, Aysholpan da quwanadı. Birinshi ko'riwden-aq G'arrıbay menen Aysholpan bir-biri menen til tabısıp so'ylesip kete beredi. Muhabbattın' ne ekenin usı waqıtqa
deyin bilmey ju'rgen G'arrıbay usı qız mende muhabbat payda qıldı, Aysholpansız endi jasay almayman deydi. Aysholpan da onı unatıp, ekewi turmıs quradı. G'arrıbaydın' quwanıshının' u'stine quwanısh qosıladı, onın' konkursqa jibergen awıl qurılısı boyınsha joybarı birinshi orıng'a ha'm aqshalay sıylıqqa miyasar boladı. 

Shayır, prozaik ha'm dramaturg K.Raxmanov qaraqalpaq a'debiyatında o'lmes shıg'armalar jaratıp, onın rawajlanıwında salmaqlı u'les qostı.




#Article 69: Klimat (148 words)


Klimat bul belgili bir territoriyada uzaq waqıt dawamındag'ı ortasha hawa rayı. 
Klimat atmosferanın' boljawg'a bolatug'ın uzaq waqıtlıq jag'dayı. Og'an taw, da'rya, jer sharının' jaylasıwı, plato, sho'listanlıq, basım ha'm tag'ı basqa fizikalıq belgiler ta'sir ko'rsetedi. 

Hawa rayı ha'm klimattın' tiykarg'ı elementleri: temperatura,hawa basımı, samal, jawın-shashın, ıg'allıq ha'm ku'n nurı. Bular adamlar hawa rayı ha'm klimat sharayatların su'wretlewine ja'rdem beredi.

Jaylasqan ornına qarap klimat qurg'aq, suwıq, tundra, tropikalıq, ekvatorlıq, Jer orta ten'izi klimatı, savanna dep atalıwı mu'mkin. 

Subarktikalıq klimatqa iye regionlar uzaq, a'dette ju'da' suwıq qıs ha'm qisqa jıllı jazı menen xarakterlenedi.

Ortasha klimat to'rt ma'wsimge iye. Ortasha klimatqa iye ma'mleketler: Tu'rkiya ha'm Evropa ma'mleketlerinin' ko'pshiligi.

Qurg'aq klimat bul sho'listanlıqtag'ı sıyaqlı ıssı klimat. Ol jerde tek bir yamasa eki ma'wsim boladı, ma'selen, Saudi Arabiyası ha'm Afrika ma'mleketlerinin' ko'pshiligi.

Jer orta ten'izi klimatında a'dette jaz ıssı ha'm qurg'aq, qıs suwıq ha'm ıg'al boladı.

Savanna klimatı a'dette tropikalıq ıg'al ha'm qurg'aq boladı.




#Article 70: Kommunikatsiya (106 words)


Kommunikatsiya bul pikir ha'm mag'lıwmattı jetkerip beriw ha'reketi. Kommunikatsiyanın' ulıwma tu'rleri to'menegishe:

Doslar menen so'ylesiw, kitap oqıw yamasa unatqan adamın'dı qushaqlawlar baylanıstın' a'piwayı tu'rleri bolıp esaplanadı.

Telefonlar (qon'ıraw etiw), kompyuterler (internet ha'm elektron xat), radio ha'm televidenieler texnologiyadan ja'rdeminde baylanıs jasawg'a mısal bola aladı.

Ta'biyiy baylanıs degende haywanlardın' bir-biri menen baylanıs jasawı tu'siniledi. Olar bir-birine o'zlerinin' qay jerde ekenligin (eger joytılıp qalg'an bolsa), jıllı jerlerge ko'shiw waqtı bolg'anlıg'ın, qa'wipli jag'daylardın' jaqınlıg'ın yamasa ananin' balasın shaqırıwın aytıwı mu'mkin. Haywanlar bir-birine tek g'ana belgi bermesten, olar o'zlerinin' territoriyasında bul jerler olarg'a tiyisli ekenligin basqa haywanlarg'a bildiriw ushın belgiler qaldıradı. A'dette topar basshısı basshı ekenin bildiriw ushın belgi qaldıradı.




#Article 71: Kontinent (131 words)


Kontinent yamasa materik bul jer ju'zindegi birlesken u'lken jer maydanları. Materiklerdin' sanı ma'selesinde adamlar ele bir anıq sheshimge kelmegen. Bazı birewlerdin' pikiri boyınsha ha'zirgi waqıtta jeti materik bar.

Okeaniya bul Avstraliya, Jan'a Zellandiya ha'm Tınısh okeanı atawların o'z ishine alatug'ın region. Geybir adamlardın' aytıwınsha Okeaniya materik emes, biraq a'dette materik sıpatında qaraladı. Basqa bir topar adamlardın' isenimi boyınsha, ol materik ha'm Avstraliya bul materiktin' bir bo'legi.

Geybir adamlar Arqa Amerika ha'm Qubla Amarikalardı bir materik dep esaplaydı. Birewler Evropa ha'm Azianı Evraziya dep atalg'an materiktin' bo'limleri esaplaydı. Evrazia ha'm Afrika Evrafraziya materigin quraydı dep esaplawshılar ha'm tabıladı.

Britaniya adamları kontinent (yamasa kontinentlik) haqqında so'yleskeninde ko'binese olar Evropanı na'zerde tutadı. Bul ma'ni aldıng'ıday ko'p qollanılmaydı, biraq elege shekem kontinent azangı awqatı (sırlı, djemli bulochkalar, pisirilgen Inglis azang'ı awqatı) sıyaqlı ibaralarda ushırawı mu'mkin.




#Article 72: Kriminologiya (329 words)


Kriminologiya ataması latınsha krimen - jınayat, grekshe logos - ta'liymat so'zlerinin' birikpesinen turıp, jınayat haqqında ta'liymat degendi an'latadı. Kriminologiya - jınayatshılıqtı, jınayatshının' shaxsın, jınayatshılıqtın' sebep ha'm sha'rayatın, onın' aldın alıwdın' metod ha'm usılların ilimnin' ulıwma metodologiyası sıpatında dialektikalıq ko'z qarastan izertleytug'ın ja'miyetlik-huqıqıy, teoriyalıq a'meliy ilim.

Kriminologiya tu'sinigin ha'm ta'biyatın ja'miyetlik, yuridikalıq yaki ta'biy pa'n sıpatında ta'n alıw mashqalası shet el kriminologiyasında elege shekem tartıslı. Kriminologiyanın' anglosaksoniyalıq sisteması onı sotsiologiyanın' bir tarawı dep esaplap sotsiologiyalıq kolledjlerde o'tedi. Frantsiya iliminde kriminologiyanın' klinikalıq ta'repine-psixologiyalıq, psixiatriyalıq anomaliya ta'repine, Germaniyada eki ag'ım-biologiyalıq ha'm sotsiologiyalıq ha'reket etedi.

Kriminologiya iliminin' obekti - predmetinen ken' bolıp jınayatshılıqtı, onın' aldın alıw ma'selelerin sheshiw menen baylanıslı barlıq ja'miyetlik qatnasıqlardı o'z ishine aladı (ekonomikalıq, ja'miyetlik-siyasiy, ideologiyalıq, ma'deniy, diniy ha'm basqa da qatnasıqlar).
Predmeti - jınayatshılıq, jınayatshılıqtın' sebebi ha'm sha'rayatı, jınayatshının' shaxsı ha'm jınayattın' aldın alıw sharalarınan ibarat.

Kriminologiya tek huqıqıy emes al, ja'miyetlik huqıqıy pa'n. Ha'rekettin' jınayat ekenligin jınayat huqıqı belgilesede, jınayat sebepleri ja'miyetshilikten kelip shıqqanı ushın kriminologiya sol ja'miyetlik qatnasıqlardın' jınayattı keltirip shıg'arıwshı sebeplerin u'yrenedi. Jınayat huqıqı menen baylanısı - Kriminologiya izertleytug'ın jınayat ha'm onı islegen shaxs jınayat huqıqınan
alınadı. Ja'miyetke qa'wipli ha'reket jınayat dep ta'n alıng'annan keyin g'ana kriminologiya ushın jol ashıladı. Jınayat huqıqı ha'reketti jınayat dep belgilep beredi. Kriminologiya jınayat huqıqına, nızam shıg'arıwshı uyımlarg'a jınayatshılıqtın' jag'dayı, strukturası, dinamikası, onın' aldın alıw sharaları haqqında mag'lumatlar, ja'miyetke qa'wipli ha'reketlerdin' keleshegine boljawlar beredi. Qaysı jınayatlardın' ja'miyetke qa'wipliligi asadı, qaysısı kemeyip baratırg'anın boljaydı. Jınayattın' aldın alıw onın' kelip shıg'ıw sebeplerin ha'm sha'rayatın joq qılıw jolları u'yrenedi ha'm huqıq qorg'aw uyımlarına usınıslar beredi. Kriminalistika menen baylanıslılıg'ı sonda, kriminalistika jınayatlardı islew sha'rayat ha'm sebepleri haqqında haqıqıy mag'lıwmatlardı, jınayat islew jag'dayların tipologiyalıq xarakteristikasın, jınayatshılıqtın' ha'reket etiw usılların h.t.b. keltirip baradı, usının' menen nızam qorg'aytug'ın ja'miyetlik qatnasıqlar qa'wipsizligin ha'm qorg'alıwın ta'miyinlew, jınayat islewdi qıyınlastırıw arqalı jınayatshılıqqa qarsı gu'resiwge ja'rdem beredi. Kriminologiya kriminogen jag'daydan kelip shıg'ıp jınayatshılıqtın' strukturasın ha'm dinamikasın ko'rsetiwshi mag'lıwmatlarg'a tiykarlanıp, olardın' tiykarg'ı bag'darların islep shıg'ıwdın' jolların jınayatshılıqtın' aldın alıw sharalarının' quramalı bo'legine kirgizip, bul sharalardın' aldın alıwda qanday na'tiyje berip atırg'anın ko'rsetip beredi.




#Article 73: Ku'lkili so'zler (314 words)


Ku'lkili so'zler - xalıq awzınan jıynaw ha'm baspa so'zde ja'riyalaw qaraqalpaq folklorının' basqa janrlarına qarag'anda son'ıraq qolg'a alındı.

Usının' na'tiyjesinde 60-jıllardın' basında ku'lkili so'zler boyınsha biraz materiallar jıynaldı. 1962-jılı birinshi iret Q.Maqsetov, N.Kamalov, Q.Mambetnazarovlar ta'repinen Qaraqalpaq xalıq do'retpeleri ha'm anekdotlar degen kitap basıldı. Usı kitapta Xoja Nasreddin, O'mirbek atına baylanıslı ko'plegen anekdotlar berilgen. Anekdottı o'z aldına janr retinde qaraw N.A.Baskakovtan baslansa (1951), ol haqqında qısqa pikir ju'ritiw Q.Mambetnazarovtın' erteklerge baylanıslı izertlewinde ko'rinedi. 1992-jılı Yu.Paxratdinovtın' O'mirbek laqqı ha'm yumor-satira ma'selesine kitabında O'mirbektin' ko'p g'ana tallaw islegeni ha'm olardın' ideyalıq ha'm ko'rkemlik o'zgesheliklerine durıs baha berilgen. Ku'lki so'zler bular belgili bir qısqa syujetke qurılg'an, aytılg'anda ku'lki tuwdıratug'ın, u'lken ko'lemli bolg'an awızeki prozalıq do'retpeler. Ku'lkili so'zlerdin' mazmunı og'ada bay. Olar ku'n ko'ristin', adam turmısının' ha'mme jaqları boyınsha da aytıla beriwi mu'mkin. Unamlı qubılıslar, waqıyalar haqqında da ku'lkili so'zler do'retilgen. Ha'r bir xalıqta ku'lkili so'zler belgili bir adamlardın' atına baylanıslı aytılıp, sonı qaharman qılıp aytıw da'stu'r bolıp ketken. Al qaraqalpaqlardın' ku'lkili so'zleri Xoja Nasraddin, Aldar ko'se atlarına baylanıslı aytılsa da bizin xalqımızdın ku'lkili so'zinin' tiykarg'ı qaharmanı - O'mirbek laqqı bolıp esaplanadı. Laqqı dep ku'lkili so'z aytatug'ın adamlardı o'z so'zi menen ku'ldiretug'ın basqıshıl, so'z basqısının' ustasın, sheberin aytadı. O'mirbek laqqı haqıyqatında da XIX a'sirdin' ekinshi yarımında Shımbay do'gereginde jasag'an adam. Ataqlı biy Erejep tentektin' zamanlası o'z da'wirinde-aq ushırma so'z aytıw boyınsha atı-hawazı pu'tkil elimizge jayılg'an ko'rkem so'z jarıstırıwda aldına adam salmag'an kisi bolg'an. Mısal: Tabag'ımdı taba almay ju'rmen ku'lkili so'zin alayıq. Onda O'mirbektin' bala waqtında qon'sıg'a bir tabaq duwrama alıp shıqqanı, shıqqan jerde to'gip alg'anı ga'p bolıp, mınaday juwmaqlap ku'lki so'z beriledi: - Bunı esiteken kempiri -To'ktin'be qırshın? - dep baqırıptı. - Sonda O'mirbek: - Yag'aw apa tabag'ımdı taba almay ju'rmen - depti. Joqarıdag'ı ku'lkili so'zlerdin' O'mirbektin' oylap tapqıshlıg'ı, danalıg'ı en' qıyın jag'dayda da onnan jol tawıp shıg'atug'ınlıg'ı ko'rkem so'zge asa uqıplılıg'ı adamlardı ha'tte esheyin ha'reketleri menen de ku'ldire alatug'ınlıg'ı ko'rinip turadı. O'mirbektin' ku'lkili so'zleri adamlarg'a ku'lkili la'zzet bag'ıshlaydı.




#Article 74: Ku'nxoja (383 words)


Ku'nxoja İbrayım ulı - qaraqalpaqlardın' Xorezmge kelip qonıslang'annan keyingi birinshi shayırı, baqsısı, xalıq ma'pin jırlawshı klassik shayırı bolıp tabıladı. Kunxojanın' o'mirbayanı haqqındag'ı mag'lıwmatlar onın' Jarımadım, Jaylawım qosıqlarında beriledi. Shayırdın' jasag'an Qaraqalpaqstanın' arqa ta'repi, Taxtako'pir rayonı aymag'ı Aral ten'izinin' boyları, Teris to'be, Uzın qayır, Erjan ataw, Toqtas Mantıq boylarında bolg'an. 

Kunxoja da'slep Moynaqta, Jan'adarya boyındag'ı mektep-meshitte oqıp sawat ashıp son' Qaraqum iyshan mediresesinde o'z bilimin jetistiredi. Medresede ol diniy bilimler menen qatar ta'biyattı, du'nyauıy ilimler menende shug'ıllanadı. Ja'ne de Xoja Axmet Yassawiy, Sulayman Baqırg'aniy, Suwpi Allayar, Nawayı, Fizuliy, Bedil, Maqtumqulı miynetleri menende tanısadı. Kunxoja jetilik ha'm joqshılıqqa qaramastan medresede oqıwın dawam etip onı pitkeredi. Keyin o'zinin' awılında ustazlıq etip balalardı oqıtadı, mektep sho'lkemlestiredi. O'zi baqsıshılıqtı ha'm qıssaxanlıqtı uyrenedi, xalıq aldında ko'rkem shıg'armalardı oqıp ha'm duwtar menen berip ju'redi. Duwtardı da jaqsı shertetug'ın sazende boladı.

Tariyxıy mag'lıwmatlar boyınsha Madreyim Muxammed Raxim xan 1810-1825 jıllarda, Allaqulı xan 1835-1842 jıllarda, Mademin Muxammed Amin xan 1845-1855 jıllarda Xiywag'a xanlıq etken. Shayır usı xanlardın' ba'rinde ko'rgen. Kunxoja o'mir su'rgen jıllarda qaraqalpaq xalqı siyasiy, ma'deniy, ekonomikalıq jaqtan awır jag'daylarda jasadı. Ku'nxoja Aydos biy, Ernazar biy baslag'an xalıq azatlıq ko'terislerdin' ba'rinin' de qatnasıwshı ha'm birden-bir ideologı bolg'an. Ko'terilis jen'iliske ushrag'anda shayır Kel, kel, Xoja o'zine kel!, Aydos biy keshti a'lemnene... Xojam, sag'an ne boldı?! sıyaqlı shıg'armaların jazdı ha'm xalıqtın' ruwxın ko'terdi. Kunxojanın' 1855-1856 jıllardag'ı Ernazar alako'z baslag'an xalıq azatlıq ko'terilislerin belsendilerinen biri bolg'anlıg'ın Berdaq shayırda bılay tastıyıqlaydı Ernazardın' zamanında Kunxoja o'tti.

Ku'nxoja o'zinen burıng'ı o'tken alım, ulama, shayır adamlardı ju'da' qa'dirlegen, olardı zıyarat etip turg'an. Ma'selen Xoja Axmet Yassawiy ha'm Ha'kim ata-Sulayman Baqırg'aniy a'wliyelerine barıp zıyarat etken, olardın' shıg'armaların qa'sterlep u'yrengen. Ku'nxoja mudamı allag'a sıyınıp jasag'an. İslam dini boyınsha ko'p na'rselerdi bilgen ulama adam bolg'an. 

Kunxoja qazaq xalqının' arasına barıp Aqto'be a'trapındag'ı awıllarda mektep ashıp qazaq balaların oqıtqan, qazaq xalqı arasında ag'artıwshılıq jumısların alıp barg'an. Qazaq xalqı Ku'nxojanı teren' hu'rmetlegen. Ku'nxoja Xorezmde, turkmen xalqı arasında qızıl orda xalqı arasında bolıp ko'p jerlerdi, ellerdi ko'redi, ilim uyretiwge ayrıqsha kewil bo'ledi. Qazaq xalqının' klassik shayırı Sherniyaz Jarılg'as ulı menen tu'sedi. Quderi aqın menen de aytısadı. 

Xiywanın' xanı Mademin xan shayır, sazende, baqsı qıssaxan adamlardı jıynap talantlılardı sınaqtan o'tkeredi. Xan saltanatın maqtatıw ushın jumıs sho'lkemlestiredi. Usıg'an Ku'nxojada shaqırtıladı. Sonda ol o'zinin' belgili Umıtpaspan, Tu'ye ekensen' qosıqların do'retedi. Tu'ye ekensen' qosıg'ın jazıwda Sherniyaz aqınnın' shıg'armalarınan u'lgi aladı.

Ku'nxoja shıg'armaları:

Berdaq G'arg'abay uli
A'jiniyaz Qosibay uli




#Article 75: Ku'nxoja - Ku'n qayda? (144 words)


Ordıq oraq, shaptıq otın, qazdıq jap,
Terdik masaq, iynimizge saldıq qap,
Jas o'mirde gu'ldey solıp, boldıq sap,
Bul ju'risten endi bizge ku'n qayda?

Oraq orıp, o'mir boyı boldıq qul,
Islesek te, alalmadıq qarapul,
Ne jananlar bayı o'lip, qaldı tul,
Endi bug'an jaynap-jasnar ku'n qayda?

Ku'ni-tu'ni ordıq pishen salını,
Gu'zdin' ku'ni jıydıq pisken tarını,
O'mirinshe bir toymag'an qarını,
Ash-jalan'ash biz sorlıg'a ku'n qayda?

Salıq salıp usı ha'lge ha'r dayım,
Salıg'ın salıwg'a biz boldıq qayım,
Bir jurtım bul waqta boldı uwayım,
Bul ju'risten endi bizge ku'n qayda?

İyinge tartarlıq ja'ne joq kiyim,
Ha'm de ag'ayin joq, qa'wender beyim,
Ko'silip jatarg'a ja'ne joq u'yim,
Bul ju'risten endi bizge ku'n qayda?

Tapqanımız jetpey qara tengege,
Awıstırıp kiyim alıp kiyerge,
Ha'm bazarlıq qatar-qurbı jen'gege,
Alıp barar endi bizge hal qayda?

Ashıg'ım bar edi, talmaday boyı,
Qatarınan artıq aqıl ha'm oyı,
Bolar dep quwang'an jaqsılıq toyı,
Jiyemurat ko'retug'ın ku'n qayda?




#Article 76: Leonard Euler (116 words)


Leonard Euler (aytılıwı: Leonard Oiler; 15 aprel, 1707 - 7 sentyabr, 1783) Shveytsariya matematigi ha'm fizigi. Ol o'mirinin' ko'p bo'legin Rossiya ha'm Germaniyada o'tkergen.

Euler differentsiyal esaplawlar ha'm topologiya sıyaqlı tarawlarda a'hmiyetli ashılıwlar jasag'an. Ol bu'gingi ku'ni matematikada qollanılıp atırg'an ko'plegen so'zlerdi kiritken. Ol matematikalıq funktsiya tu'sinigin kiritken. Ol o'zinin' mexanika, optika ha'm astronomiyadag'ı jumısları menen de belgili.

Euler 18-a'sirdin' en' a'hmiyetli ha'm barlıq da'wirdin' en' ullı matematiklerinin' biri esaplanadı. Ja'nede ol en' ko'p jazg'an matematiklerdin' biri. Onın' jumıslarının' toplamı 60-80-tomdı quraydı. Matematik Pierre-Simon Laplace aytqan: Eulerdi oqın', ol bizlerdin' ha'mmemiz ushın ustaz.

Euler Shveytsariyanın' 10 franklıq pul birliginin' altınshı seriyasında ha'm ko'plegen Shvetsiya, Germaniya ha'm Rossiya pochta markalarında sa'wlelengen. 2002 Euler asteroidi onın' hu'rmetine atalg'an.




#Article 77: Leonardo da Vinci (112 words)


Leonardo da Vinci (aytılıwı: Leonardo da Vinchi, 15 aprel, 1452 - 2 may, 1519) İtaliyanın' Florentsiya qalasında tuwılg'an italiyalı su'wretshi, skulptor, qurılısshı, do'retiwshi ha'm injener.

Leonardonın' en' ataqlı su'wretleri The Last Supper ha'm Mona Lisa.

Leonardo da Vinci su'wretshiliktin' jan'a stilin jaratqan. Onın' da'wirinin' su'wretshileri a'dette su'wrettin' artqı ko'rinisi sıpatında aq ren'nen paydalang'an. Bul tiykarg'ı obektte u'sh o'lshemli effekt payda eter edi. Ol, sonın' menen birge, ko'p sayalı bolg'an qaran'g'ı stilde su'wretler do'retiwi menen belgili bolg'an.

Leonardo da Vinci joqarı Renessans da'wiri su'wretshilerinin biri bolg'an. Onın' realistlik suwretlerge qızıg'ıwshılıg'ı u'lken bolg'anı sonshelli, ol adam denesi qalay islep turg'anlıg'ın ko'riw ushın deneni jarıp ko'rgen.

To'mendegi Renessans dawirinin' su'wretshilerinin' da Vinci menen baylanısı bolg'an:




#Article 78: Ma'mleketke kiriw ha'm onnan shıg'ıp ketiw ta'rtibi (182 words)


Ha'zirgi da'wirde derlik barlıq ma'mleketlerde o'z puqaraları ha'm sırt elliklerge de kiriw ha'm shıg'ıwdın' ruxsat etilgen ta'rtibi bar. Ol bazda bir qansha xalıqaralıq huqıqqa muwapıq ra'wishte a'piwayılastırılg'an.

Ma'mleket aymag'ına kiriw ha'm shıg'ıw ruxsat etiw ta'rtibi, ma'mleketke kiriw ha'm shıg'ıw waqtında o'z puqarası ha'mde sırt el puqarasın bul boyınsha sheklew mu'mkinligin de na'zerde tutadı. Xalıqaralıq-huqıqıy tarawda ma'mlekettin' o'z puqarası menen sırt el puqarasın ma'mleket aymag'ına kiriw ha'm shıg'ıw ta'rtibinde u'lken o'zgeshelikler bar. Bunday qag'ıydalar ishki ma'mleket huqıqında ba'rha'ma o'z sheshimin tappaydı, ma'mleketlerdin' sırtqı baylanısları salasında usı qag'ıydalar xalıqaralıq huqıqtın' ulıwma moyınlang'an printsipleri menen belgilenedi.

Eger sırt el puqarası basqa ma'mleket aymag'ınan shıg'ıp ketiw niyeti menen mu'ra'jat etse, tiyisli ma'mleketlik organlar onın' arzasın qarap shıg'ıwı sha'rt. Eger usı shaxstın' isi sudta qarap atırg'an yaki tergew alıp barılıp atırg'an yamasa sırt ellik puqaralıg'ına tiyisli bolg'an mmleket penen urıs jag'dayında bolsa, sırt el puqarasına ma'mleket aymag'ınan shıg'ıp ketiwge unamsız juwap beriw keshirimli sebep sıpatında ta'n alınıwı mu'mkin. Eger siyasiy baspana beriw tiykarları ma'mlekettin' milliy nızamshılıg'ınan kelip shıg'atug'ın bolsa, ma'mleketlerdin' belgili topardag'ı shaxslarg'a bunday baspana beriliw minneti bolsa xalıqaralıq huqıq normaları (sha'rtnama printsipleri ha'm a'det normaları)da belgilengen.




#Article 79: Ma'mleketlik shegara (403 words)


Ma'mleketlik shegaralardın tiykarg'ı wazıypası ma'mleketlik aymaq ko'lemin belgilewden ibarat. Ma'mleketlik shegara belgili sızıq ha'm usı sızıq arqalı o'tken vertikal tegislik bolıp tabıladı.

Ma'mleket aymag'ı qurg'aqlıq, suw ha'm hawa shegaraları kibi tu'rlerden ibarat.

Qurg'aqlıqtag'ı shegaralar qon'sı ma'mleketler menen sha'rtnama tiykarında ornatıladı. A'dette usı shegaralardın' relefi (tawlar, da'ryalar ha'm basqa arnawlı belgilerdi) esapqa alg'an halda o'tkiziledi ha'm orfografiyalıq shegaralar dep ataladı. Ayrım shegaralar eki noqattı bir-birine baylanıstırıp, tuwrı sızıq arqalı (geometriyalıq shegaralar), sonday-aq, meredian yaki paralellar arqalı (astronomiyalıq shegaralar)da o'tkiziledi.

Suw shegaraları da'rya, ko'l, ten'iz ha'm basqa suw hawızları arqalı o'tetug'ın shegara tu'rlerine bo'linedi. Da'ryalarda shegaralar qurg'aqlıq boyı ma'mleketlerinin' o'z-ara kelisiwi tiykarında ornatıladı: keme qatnaytug'ın da'ryalarda talvega boylap (da'ryanın' en' teren' jeri arqalı) yaki bas farvater (keme jolı) ortasınan, keme qatnamaytug'ın da'ryalarda da'rya ortasınan, ko'llerde ha'm basqa suw hawızlarında ma'mleket shegarası arqalı bir-birine baylanıstırıw menen ornatıladı.

Ma'mlekettin' ten'iz shegaraları onın' aymaqlıq ten'izinin' sırtqı shegaraları yaki shegaralas yaki qarama-qarsı jaylasqan ma'mleketlerdin' aymaqlıq ten'izleri shegarasın belgilewshi sızıqlar esaplanadı. Aymaqlıq ten'izdin' sırtqı shegaraları qurg'aqlıq boyı ma'mleketinin' nızam hu'jjetleri menen xalıqaralıq huqıqtın' ulıwma ta'n alıng'an printsip ha'm normalarına muwapıq ornatıladı. 1982-jılı qabıl etilgen Ten'iz huqıqı boyınsha BMSh Konventsiyasına ko're ha'r bir ma'mleket o'zinin' aymaqlıq ten'izi ken'isligin 12 ten'iz milyasınan aspag'an da'rejede belgilew huqıqına iye.

Ma'mleket hawa maydanının' ha'm biyiklik shegaraları ma'mleket aymag'ının' hawa shegaraları esaplanadı. Ma'mleketlik shegaralardın' qurg'aqlıq ha'm suw sızıqları boyınsha o'tetug'ın vertikal tegislik hawa maydanının' en shegaraların quraydı.

Ha'zirgi da'wirde ma'mlekettin' qurg'aqlıq ha'm ten'iz shegaraları qa'liplesken ta'jiriybege muwapıq shegaralas ma'mleketler arasında du'ziletug'ın sha'rtnamalar tiykarında ornatıladı.

Qurg'aqlıq shegaraları sızıqlarının' o'tkiziliwi xalıqaralıq sha'rtnamada izbe-iz ko'rsetiledi ha'm kartag'a tu'siriledi. Ma'mleketlik shegaralardı sha'rtnama tiykarında bunday anıqlaw protsessi delimitatsiya dep ataladı. Qurg'aqlıq shegaraları sızıqların anıqlaw ushın shegaralas ma'mleketler qospa komissiya du'zedi. Usı komissiya orınlarda shegara sızıqların arnawlı shegara belgilerin (demarkatsiya) ornatıw arqalı belgileydi.

Qon'sı ma'mleketler shegaralar qol qatılmaslıg'ın ta'miyinlew ushın sha'rtnama ta'rtibinde o'z-ara shegaralardın' ma'lim ta'rtibin belgileydi. Usı sha'rtnama ta'replerge shegara sızıqların lazım ta'rtipte saqlap turıw boyınsha huqıq ha'm minnetler ju'kleydi ha'm, sonday-aq, onı kesip o'tiwdin' tiyisli ta'rtibin belgileydi. Shegaralar ta'rtibin belgilew haqqındag'ı sha'rtnamalar, a'dette, orınlarda shegara sızıqlarının' kelip shıg'ıwı ha'm olardı belgilew, shegara belgilerin saqlap turıw, shegaralardı tekseriw boyınsha qosımsha komissiyalar haqqındag'ı, shegara suwlarınan, shegaralardı kesip o'tiwshi temir jol ha'm avtomobil jollarınan paydalanıw ta'rtibi, sonday-aq, aw, tog'ay ha'm awıl xojalıg'ı ja'ne ma'mleketlik shegaralarına jaqın jerlerde taw islerin iske asırıw haqqındag'ı qag'ıydalardı o'z ishine aladı. Ha'r qıylı shegara dawların o'z waqtında ta'repler kelisimi tiykarında sheshiw u'lken a'hmiyetke iye. Xalıqaralıq huqıqta qa'liplesken ta'jiriybege muwapıq, usı dawlardı ta'rtipke salıw maqsetinde shegara komissiyaları institutı du'zilgen.




#Article 80: Ma'mleketlik shegaralardı o'zgertiw (165 words)


Ma'mleketlik aymaqtın' shetleri jer maydanı kibi shegaralar menen belgilenedi. Usı shegaralar ma'mleket aymag'ın qon'sı ma'mleketler aymag'ı yaki onı aymag'ına tiyisli bolmag'an aymaqlardan ajıratıp turadı. Ma'mlekettin' xalıqaralıq shegaraları dep atalatug'ın bunday shegaralar xalıqaralıq ta'n alıng'an ha'm xalıqaralıq belgilengen bolıwı lazım.

Xalıqaralıq ta'n alıng'an ma'mleketleraralıq shegaralar o'tkiziliwi qon'sı ma'mleketler menen kelisilgen shegaralar bolıp tabıladı. Ma'mlekettin' xalıqaralıq ta'n alıng'an ha'm belgilengen shegaraları onın' aymag'ın ma'mleketlik aymaq esaplanbag'an aymaqtan da ajıratıp turadı (a'dette bul aymaqlıq ten'izdin' sırtqı shegaraları esaplanadı). Usı shegarlar usı ma'mleket ta'repinen demilitatsiyalang'an ha'm shegara sızıqlarının' o'tkiziliwi basqa ma'mleketler ta'repinen ashıq yaki u'ndemey ta'n alıng'an boladı, sebebi bul belgilengen xalıqaralıq-huqıqıy talaplarg'a juwap beredi.

Eger ma'mleketler arasındag'ı shegara da'rya shegarası bolsa ha'm onda keme qatnawı a'melge asırılsa, shegara sızıqları talvega boyınsha o'tkiziledi, da'ryanın' en' teren' bo'leginen yaki bas farvarterdin' ortasınan, basqa jag'dayda da'ryanın' ortasınan belgilenedi. Ulıwma alg'anda qon'sı ma'mleketlerdin' o'z-ara kelisiwine muwapıq basqasha ta'rtipte de bolıwı mu'mkin.

Da'rya shegaralarının' huqıqıy ta'rtibi ha'm ma'pli ma'mleketler ta'repinen o'z-ara kelisiwi tiykarında belgileniwi mu'mkin.

Ha'zirgi xalıqaralıq huqıqqa muwapıq shegaralardı eki tiykarg'a bola:




#Article 81: Mag'lıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları (159 words)


Mag'lıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları (MBBS) - mag'lıwmatlar bazasın du'ziw, olarg'a qosımsha mag'lıwmatlardı kiritiw ha'm bir mag'lıwmatlar bazasınan paydalanıw ushın ayrıqsha mag'lıwmatlar bazalar menen isleytug'ın programmalar za'ru'r boladı. 

Bunday programmalar jıyındısı mag'lıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları (MBBS) dep aytıladı. Basqasha aytqanda, MBBS - bul ko'p paydalanıwshılar ta'repinen mag'lıwmatlar bazasın jaratıw, og'an qosımsha mag'lıwmatlardı kiritiw ha'm mag'lıwmatlar bazasın birgelikte isletiw ushın za'ru'r bolg'an programmalar jıyındısı boladı. MBBS nın' tiykarg'ı quramının' bir bo'legi - mag'lıwmatlar bolsa, basqa bo'legi - paydalanıwshılar boladı. Bulardan basqa hardware - texnikalıq ha'm software - programmalıq ta'miyinlew MBBS nın' na'tiyjeli islewin ta'miynlewshi quramının' bo'lekleri esaplanadı. Hardware sırtqı qosımsha qurılmadan tursa, programma bo'legi bolsa mag'lıwmatlar bazası menen paydalanıwshı arasındag'ı dialogtı a'melge asıradı. Mag'lıwmatlar bazasının' du'zilisi u'yreniletug'ın obekttin' mag'lıwmatlarının' ko'rinisi, ma'nisi, du'zilisi ha'm ko'lemine baylanıslı boladı.

A'dette, paydalanıwshılar to'mendegi, kategoriyalarg'a bo'linedi:

Bunda programma du'zgen paydalanıwshı MBBS ushın jazg'an programmag'a juwap beredi, sistemalı programma du'ziwshi bolsa pu'tin sistemanın' islewi ushın juwapker esaplanadı. Mag'lıwmatlar bazası administratorı sistemanın' saqlanıw jag'dayına ha'm isenimliligine juwap beredi.




#Article 82: Manchester United (134 words)


Manchester Yunayted Futbol Klubı (ing. Manchester United Footbal Club) Angliyanın' futbol klubı esaplanadı, Manchester qalasındag'ı Old Trafford stadionında jaylasqan. Du'nyadag'ı en' ataqlı futbol klublarınan biri, du'nya boyınsha 330 millionnan artıq ıshqıbazları bar. [1]

Klub ja'nede Angliya futbolındada en' a'wmetlilerinen biri bolıp, 1986-87 jıldag'ı sezonnan baslap aqırg'ı 20 jıl ishinde ha'r qıylı turnirlerde 18 ret utiwg'a erisken, bunday  ko'rsetkish penen Angliya Premier Ligasındag'ı hesh qaysı komandası maqtana almaydı.[3] Olar ha'zirgi waqıtta Premier Liga chempionı ha'mde ulıwma Premier Liga/Futbol Ligasın 16 ma'rte utqan. 1968 jılı Angliya klubları arasında birinshi bolıp Evropa kubogin utqan, finalda Benfikanı 4-1 esabında jen'iliske ushıratqan. Ekinshi Evropa kubogin 1999 jili Bavariyanı 2-1 esabında jen'ip utıp alg'an. Sonday-aq klub Angliya Futbol Assotsiyatsiyası kubogin 11 ret utıp rekord ornatqan ha'm onı uslap kelmekte.[4]

Ser Aleks Fergyuson 1986 jıl 6-noyabrden baslap klubqa ustazlıq qılıp kelmekte.




#Article 83: Maqtumqulı (527 words)


Maqtumqulı (, ) - jasag'an zaman bir orıng'a biriktiriwshi da'wirdın' Xiywa ha'm Buxara xanlıg'ı shaxların'ın' tartıslı da'wirlerine tuwra keldi. Sonın' ushın da Maqtumqulı o'z da'wirinde ko'p g'ana daw ja'njellerdin' guwası boldı.

Onın' a'kesi Da'wletmamat Azadiy o'z da'wirinin' belgili shayırlarının' biri bolg'an. Sonın' ushın da ol tu'rkmen a'debiyatı tariyxında 'Uag'zı Azad' dep atalg'an ko'lemli da'stanı menen ma'lim.

Maqtumqulı usı Da'wletmamat Azadiy shan'aragında 1733-jılı A'tirek da'ryasının' boyında Hajıwg'awshan degen jerde tuwıldı. Ol o'z a'kesinin' ta'limi tiykarında tog'ız jasınan baslap-aq qosıq jazıw uqıbına erisken. Da'slep Charjaw janındag'ı İdiris baba medresesinde, son'ınan Xiywadag'ı Sherg'azı medreselerinde oqıp ta'lim alg'an.

Onın' jigitlik shag'ı og'ada qıyın da'wirlerge dus keldi. Endi g'ana el arasında atı shıg'ıp kiyatırg'anda ol basqınshılardın' awır jazalarına giripdar boldı. Sol waqıtlardag'ı tu'rkmen xalqının' basına tu'sken awır ku'nler onın' da basına tu'sti. Basqınshılar onın' barlıq qoljazbaların selge ıg'ızıp, moynına bug'aw salıp bende etip alg'an edi. Tu'rkmen elindegi bunday basqınshılıqlar bir jag'ınan tu'rkmen ruwlarının' bir-biri menen kelispewshiliklerinen kelip shıqqan bolsa, ekinshi jag'ınan basqa xanlıqlardın' bul xalıqtı boysındırıwg'a bolg'an qızıg'ıwshılıqlarınan kelip shıqtı.

Maqtumqulı sonın' ushında bul a'dalatsız gu'reslerde a'dewir jekkelengen edi. Sonın' ushında ol Men'li dep atalg'an o'z yarının' diydarına da jete almadı. Bir neshshe jıllar xan zindanlarında ayanıshlı o'mir keshirdi. Usınday qayg'ılı turmıslardın' ko'p ja'birin tartqan shayır 1772-jılı qaytıs boldı. Sonın' ushında onın' a'debiy miyrasları “A'dewir quramalı”. Ol so'zge sheshen ha'm danıshpan adam bolg'anı ushın da keyingi a'wlad ol haqqında a'dewir a'psanalar toqıg'an. Bul a'psanalardın' aytıwına qarag'anda Maqtumqulıdan aytılmag'an so'z qalmag'an. Ol ha'tte barlıq waqıyalardı aldın boljaytug'ın 'ko'zi ashıq' shayır sıpatında da ko'rinedi. Ma'selen Maqtumqulı aytıp ketken:

degen so'zler ha'r qıylı da'wirlerdin' o'zgeriwi boyınsha shayırdın' aldındag'ı da'wirlerdi boljap aytqan so'zleri sıpatında aytıladı. Yaki bolmasa:

A'miwda'rya aybatına quwanba,
Waqtın' jetse jer menen ten' bolarsan'.

Maqtumqulı Mag'ribtey aldın'dı bolja.
O'lgen son' alarsan' tilin'nen olja.

dep aytqan edi.

Maqtumqulı ko'rnekli tu'rkmen klassigi bolıw menen bir qatar ma'deniy miyrasları qaraqalpaqlar arasına da ko'birek tarqalıp ketken shayır. Bunın' en' baslı sebeplerinin' biri onın' do'retiwshilik o'mirinin' bir bo'legi Xiywa menen baylanıslı bolıp, sol da'wirde Xiywada oqıg'an qaraqalpaqlardın' oqımıslı toparları Xorezm ma'deniy orayları menen baylanısıp ko'pshiligi Maqtumqulı poeziyasın u'yrengenliginde bolsa, ekinshi jag'ınan qaraqalpaqlardın' tu'rkmenler menen shegaralas bolıp, ma'deniy qatnasıqlardın' durıs jolg'a qoyılıwında edi. Bunnan tısqarı Maqtumqulı poeziyasının' negizi qaraqalpaq poeziyasının' janrlarına ta'n bolg'an qosıq janrının' tiykarında qurılg'an edi. Sonın, ushında qaraqalpaq xalıq shayırı İbrayım Yusupov: 'Qaraqalpaqstan Maqtumqulının' ekinshi shayırlıq watanı' - dep bahalaydı. 1905-jılı xalıq poeziyasının' u'lgilerin jıynaw ushın qaraqalpaqlar arasına kelgen Peterburg universitetinin' studenti A. İ. Belyaev ta bul pikirdi quwatlaydı. Ol professor Meloranskiydin' belgili sha'kirtlerinin' biri bolıp 1917-jılı Ashxabadta 'Maqtumqulı ha'm qaraqalpaq a'debiyatı' - dep atalg'an maqala ja'riyalag'an. Demek Maqtumqulı ko'p g'ana shayırlar poeziyasında ustaz shayır sıpatında da ma'lim.

Maqtumqulı shınında da filosof shayır. Sonın' ushında ol o'l jasag'an zamanının' qayg'ı ha'siretleri menen quwanıshların og'ada teren' sezdi. Ma'selen onın' o'z zamanı haqqında jazılg'an 'Bolmadı' qosıg'ında:

Kim qıynaldı, kim jıladı, kim ku'ldi, 
Halın'dı sorag'an zaman bolmadı. 
Kimnin' baxtı jandı, kimisi ku'ldi, 
Xalıq ushın qa'sterli da'wran bolmadı.

XVIII a'sirde shegine jetken basqınshılıqlar Maqtumqulının' da'rtine da'rt qostı. Sonın' ushında ol da'wir qısmetlerin qosıq qatarları arqalı teren' bayanlay alg'an og'ada talanlı shayır edi. Onın' qosıqları til o'zgesheligi, stili ha'm kewil da'rtinin' ta'sirshen'ligi jag'ınan da ko'pshilik tu'rki xalıqlar ushın tu'sinikli edi. Sonın' ushında onın' qosıqları Orta Aziyanın' dalaları menen Qazaqstan sahraları qosıla tın'ladı. 




#Article 84: MATLAB (157 words)


Matlab - texnikalıq esaplawlar ushın joqarı o'nimdarlı til bolıp, ol matematikalıq esaplawlar ju'rgiziw, sheshimlerdi bir qansha qolaylı tu'rde sa'wlelendiriw ha'm programmalastırıw imkaniyatların o'z ishine aladı.
Sonday-aq

Matlab - bul mag'lıwmatlardın' tiykarg'ı tili massivler bolg'an interaktiv sistema. Bul texnikalıq esaplawlarg'a baylanıslı bolg'an ha'r qanday ma'selelerdi sheshiwge imkaniyat jaratadı. A'sirese vektorlar ha'm matritsalar u'stinde a'meller orınlag'anda programmalastırıw tili Fortran yaki C ge salıstırg'anda bir neshshe ese tez orınlaydı.

Matlab so'zi matritsalıq laborotoriya (inglis tiline: matrix laboratory) ma'nisin beredi. Matlab arnawlı tu'rde matritsalıq esaplawlar ushın zamanago'y programmalastırıw mu'mkinshilikleri LINPACK ha'm EISPACK qa jen'il kiriw imkanin jaratıw ushın jazılg'an.

Matlab jıllar dawamında ha'r qanday paydalanıwshılar ta'repinen jetilistirilip barılg'an. Joqarı oqıw orınlarında matematikler ma'seleler sheshiwde, mashina qurılıslarında ha'm ilimiy jumıslar alıp barıw ushın standart instrument wazıypasın atqaradı. O'ndiriste bul mag'lıwmatlardı qayta islew ha'm analizlewda joqarı o'nimdarlı izertlewler ushın arnalg'an til. Matlab ta toolboxes dep atalıwshı programmalardın' arnawlı gruppası tiykarg'ı orın tutadı. Olar ko'plegen paydalanıwshılar ushın arnawlı metodlardı izertlew ha'm qollanıwda a'hmiyetli. Yag'nıy:




#Article 85: Maxabxarata (461 words)


Maxabxarata (), ) - hind xalqının' a'yyemgi eposlarının' biri. Maxabxarata degen so'zdin ma'nisi - Bxarata a'wladlarının' jılnaması degendi an'latadı. Qa'nigelerdin' aytıwınsha bul epos bizinin' eramızg'a shekemgi X-XIII a'sirlerde jazılıptı. Ju'z mın' ba'yitten ibarat, du'nya xalıqlarının' ko'p tillerine awdarılg'an.

Hind ilimpazlarının' tastıyıqılawına qarag'anda bul epostın' syujetindegi waqıyalar tariyxıy waqıyalarg'a ku'ta' jaqın eken, epostag'ı qaharmanlar o'tmishte jasap o'tken adamlar eken. Barlıq Shıg'ıs an'ızları sıyaqlı Maxabxarata da miflik syujetler, fantastikalıq su'wretlewler ko'p ushırasadı. Epostag'ı tiykarg'ı mazmun Bxarata dinistiyasının' Hindstandag'ı bir neshe mın' jıllarg'a sozılg'an hu'kimranlıg'ın bayan etiwden ibarat.

Eposta hindlerdin' hu'kimdarlarının' biri Dushtyanta tuwralı waqıyalar sheberlik penen so'z etiledi. Bul patsha jolbarıs awında onın' izinen quwıp ju'rip, janındag'ı mergenlerden adasıp qalıptı. Du't tog'aydın' arasında og'ada go'zzal qızg'a gezlesipti. Onın' menen so'ylesip bul qızdın' anası peri ekenligin bilipti. Anası qızdı suw jag'asında qaldırıp, o'zi ko'kke ko'terilip ushıp ketipti. Jalg'ız adamlardan aman saqlaw ushın hesh kimge ko'rsetpey du't tog'ay ishinde ta'rbiyalap o'siripti. Qızg'a da'rwish Shakuntala dep at qoyıptı. Dushyanta ha'm qız biri-birin unatıptı. Da'rwish atası bul ekewinin' nekelesip qosılıwına ruxsat etipti. Eki jas bir ay dawamında da'riwishtin' shatpasında baxıtlı jasaptı. Usı waqıt ishinde Dushyantanın' mergen batırları bulardı izlep tawıptı. Al, Dushyanta o'z qalasına keter waqtında, da'rwish og'an qızdı sarayg'a alıp barmawdı ma'sla'hat etipti. Dushyanta o'z sarayına qaytıptı.

Tog'ız ay o'tken son' qız ko'z jarıptı. Ha'mledar eken. Ullı bolıptı. Al Dushyanta jeti jılg'a shekem su'yip nekelesip alg'an hayalınan ha'm ulınan xabar almaptı. Bala ku'shli, sulıw ha'm aqıllı bolıp o'sipti. Eposta so'z etiliwinshe, Qız Dushyanta menen nekeleskende og'an jeti jıl burın sha'rt qoyg'an eken. Al, Dushyanta bolsa sol sha'rke razı bolg'an eken. Qız patshag'a jeti jıl burın mınaday sha'rt qoyıptı:

Nekeden son' ul tuwsan',
Atası onı qollasın.
Taxt iyesi sol bolsın,
Basqa patsha bolmasın.

Dushyanta bulardın' halınan hesh xabar almaptı. Ku'ta' qa'weterlengen Shakuntala ilahiy ku'sh- Ta'biyatqa jalbıranıp, qollap-quwatlawın soraptı:

Ot ha'm Samal, Jer ha'm Samal,
Sizler gu'wa a'wel bastan,
Ha'mmege ten' Ay ha'm Quyash
Perzentime nurlı jol ash!

Sol zamanlardın' da'stu'ri boyınsha o'z perzentine atası at qoyıwı kerek eken. Al, balag'a bolsa at qoyılmag'an. Sonlıqtan Dushyantanın' keliwinen gu'der u'zgen Shakuntala ulın ertip patsha sarayına barıptı. Patsha hayalı Shakuntala ha'm ulın tanısa da, tanımag'anday tu'r bildirip Mına qan'g'ırıp kelgen gezendelerdi saraydan quwıp shıg'ın'lar dep xızmetkerlerine buyırıptı. Xızmetkerler buyrıqtı orınlaptı, ana
ha'm balanı saraydan quwıptı. Sonda qudiretli ko'kten bir saza esitilipti.

Jaqsı hayal-baxtın'dur, 
Perzent-tajı ha'm taxtın'dur,
Baxtın oylag'an shaxlar,
Ul ha'm hayal saqlar.
Neke suw ishken qolın'nan,
Keldi sadıq hayalın',
Bezip batır ulın'nan,
Qayda ketti qıyalın'.

Bunı esitken Dushyanta Shakuntala menen balasın qasına alıptı. Olardı xalqına tanıstırıp balasına Bxarata dep at qoyıptı. Usı Bxaratan baslap Hindstannın' danıshpan ha'm a'dalatlı, ma'rt patshalarının' ko'p a'sirlerge sozılg'an dinastiyası du'nyag'a kelegen eken.

Eposta Orta Aziyada jasag'an a'yyemgi qa'wimlerdi so'z etiwshi mag'lıwmat da'reklerdi de gezlestiemiz. Yudxishtxira patshalıg'ının' tariyxın so'z etiwshi bapta: Yudxishtxira patshanın' da'rgayında basqa xalıqlardın' qatarında saklar, taxorlar ha'm qan'lılar gezip ku'tip otırar edi.




#Article 86: Miynetke baylanıslı qosıqlar (135 words)


Qaraqalpaq xalıq qosıqlarının' belgili bir bo'limin miynetke baylanıslı qosıqlar quraydı. Bul qosıqlardı miynet quralları, miynettin' tu'rin, egin egiw, jer su'riw, jer suwg'arıw, oraq orıw, qos aydaw, mal bag'ıw, arba aydaw h.t.b. haqqında so'z etiledi. Miynetke baylanıslı qosıqlarda miynettin' tu'rin so'z etiw menen olarg'a ıshqı sezimleride aralastırıladı. Bul qosıqlar tek qurı miynet haqqında bolıp o'mirinin' basqa ta'shwishleri aralastırılmag'anda bul qosıqlardın' qızıg'ı da bolmag'an bolar edi. Muxabbat sezimleri ha'mmenin' dıqqatın o'zine awdaratug'ın otlı sezimler. Sonlıqtan miynetti so'z etiw menen birge muxabbat tuyg'ıları menen baylanıstırılıp keledi. Bunday qosıqlarg'a xalıqqa ken'nen tanılg'an mına qatarlardı keltiriwge boladı:

Arba aydasam altaqtag'a minemen,
Bir pul tapsam belbewime tu'yermen,
Arqası Dawqara qublası Shıg'ıs,
Eki ortada qos aydadım bir tınbay...

Ju'weri ektim kendir menen aralas, 
Bir yar tuttım orta boylı qa'lem qas, 
Jurt aytadı onın' yarı qara dep 
Qara bolsa ha'm hinji marjan aralas.




#Article 87: Muxabbatqa baylanıslı qosıqlar (134 words)


Muxabbatqa baylanıslı qosıqlar - Qaraqalpaq xalıq qosıqlarının' basım ko'pshiligi adamlardın' muxabbat sezimlerine arnalg'an qosıqlar quraydı. 

Jaslar o'zinin' jaqsı ko'rgen, su'ygen qızlarına, qızlar jaqsı ko'rgen jigitlerine arnap qosıqlar do'retken. Bul qosıqlar burınnan do'retilip aytılıp keldi. Jan'adan do'rey beredi. Muxabbatqa arnalg'an qosıqlarda jaslardın' ıshqı muxabbatın, qosılıw haqqında oyları, ayralıq, opadarlıq, opasızlıq, qıyanet haqqında da pikirler boldı. Muxabbatqa arnalg'an xalıq qosıqlarında ba'rinen de burın en' sulıw, en' taza, en' teren' muxabbatqa ma'ngi bolıw so'z etiledi.

XIX a'sirdin' aqırında N.Da'wqaraevtın' ko'rsetiwinen, Xorezm xalıq poeziyasının' ta'sirinde qaraqalpaqlar arasında muxabbatqa arnalg'an ba'ytler ken' taraldı. Sonın' menen birge xalıq arasında ashıq temasında arnalg'an jan'a ba'ytler do'redi:

Go'zzalım ha' go'zzalım, 
Yu'rın' baa'da go'zzalım, 
Bag'ın'ızg'a suw tu'shipti,  
O'rdek bolıp yu'zzellim t.b. 

Sonday-aq aldıma nege tez-tez kelmeysen' dep o'kpelegen qızg'a juwap:

Ko'k kene kepter emespen,
Ku'nde-ku'nde kelmegen, 
Ayda, jılda bir kelippen 
Aq ju'zindi ko'rmege




#Article 88: Muxammed Fizuliy (758 words)


Shıg'ıs klassikalıq poeziyasının' jarıq juldızlarınan bolg'an XVI a'sirde jasag'an ko'rnekli a'zerbayjan shayırı Muxammed Fizuliy so'z du'nyasında Orta ha'm Kishi Aziyanı o'zine qaratqan danıshpan-shayırlardın' biri edi. A'sirese Orta Aziya ma'deniyatı tariyxında onın' ornı a'dewir bo'lek. Fizuliy o'zi jasag'an zamanda emes, ba'lki son'g'ı da'wirlerde de tu'rki xalıqlar arasında u'lken baxıtqa eristi. Ma'selen XVII-XIX a'sirlerdin' o'zinde Fizuliy shıg'armalarının' o'zbek, qazaq, qırg'ız, tu'rkmen ha'm qaraqalpaq mektep medreselerinde sabaqlıq sıpatında qollanılıwı bunı anıq da'liylleydi. A'sirese XIX a'sirdegi qaraqalpaq klassikalıq poeziyasının' rawajlanıw bag'darında Nawayı ha'm Fizuliy poeziyasının' ustazlıq jolı ayrıqsha ko'zge tu'sedi. Bul haqqında qaraqalpaq klassik shayırı Berdaq:

Fizuliyden du'rlar shashtım,
Dilwarlardı izler edim.

Janına tiyse sahrayı qosıqlarım,
Oqıyın Fizuliydan tan' atqansha.

Muxammed Sulayman ulı Fizuliy 1498-jılı Karbala qalasında tuwılıp 1556-jılı qaytıs bolg'an. Ol negizi a'zerbayjanlıq bolıp, sol da'wirdegi ayırım topalan'lar na'tiyjesinde shan'arag'ı menen birlikte Bag'dad qalasına ko'ship ketken. Fizuliy jaslıg'ınan baslap ana tili sıpatında tu'rki tilin iyelegen bolsa, Bag'dadqa
barg'annan keyin arab, parsı ha'm grek tillerin u'yrengen. Usınday sebepler menen ol u'sh tilde qosıq jaza alatug'ın da'rejege erisken ha'm u'sh tilde (tu'rki, arabsha, parsısha) qosıqlar diywanın jazıp qaldırg'an.

Fizuliy jaslıg'ınan baslap filosofiyag'a qızıg'adı. Onın' jas waqıtlarında jazg'an 'Pikirler ju'yesi' - dep atalg'an shıg'arması a'yyemgi grek filosofları Platon, Aristotel ha'm Geraklid pikirleri menen baylanısqan. 

Fizuliy jasag'an Bag'dad qalası Shıg'ıstın' eski ma'deniy oraylarınan bolıp, bul qalada turli da'wirlerde ha'r qıylı ha'diyselerdi basınan keshirdi. 1508-jılı Bag'dadtı shax İslam Xatay bag'ındırıp, bul u'lkege qaraslı ayırım belgili qalalarg'a medreseler qurg'ızg'an edi. Usınday bir jag'daylarda Fizuliy Karbala ha'm Nadjib qalalarında ashılg'an medreselerge mudarris bolıp tayınlandı.

Son'ınan Bag'dadtı 1534-jılı tu'rkler bag'ındırg'annan keyin Fizuliy belgili tu'rk shayırları Hiyaliy ha'm Yaxyabekler menen jaqınnan tanısqan.

Fizuliy da'slep filosofiyalıq sezimlerge a'bden berilip ketip 'Ju'rek joldası', 'Oy ha'm sezim', 'Gezbe ha'm tan'wa' dep atalg'an shıg'armaların tap o'mirinin' aqırına shekem jazg'an. Bulardın' ha'r birin o'z aldına ta'n poemalar sıpatında bahalaw mu'mkin.

Fizuliy poeziyası Nizamiy Ganjaviy, Haqqaniy, Nasimiy ha'm A'liysher Nawayı poeziyasının' sintezi edi. Sonın' ushın da ol XVI a'sirdegi tu'rki poeziyanı en' biyik shın'larg'a ko'tere aldı.

G'a'zzel janrı Ku'nshıg'ıs a'debiyatında u'lken orındı tutqanı sıyaqlı Fizuliy qa'leminde de en' baslı orındı iyeledi. Parsı a'debiyatının' en' baslı janrlarının' biri bolg'an g'a'zzel Ataiy ha'm Sakkakiy da'wirine kelip tu'rki poeziyag'a da o'tken. Al Nawayı da'wirine kelip, bul janr pu'tkil tu'rki poeziyanı jer ju'zine tanıttı. Fizuliy da'wirinde bolsa ol o'z ra'n'be-ra'n'ligi menen ko'rin'di. G'a'zzeldin' en' baslı teması ıshqı muxabbat bolıp, ol ha'r bir da'wirdin' o'z da'rtin bere alg'an bolsa da keyingi da'wirde jazılg'an g'a'zzellerdi tek ıshqı muxabbat tiykarında jazılg'an shıg'armalar sıpatında qaraw qıyın. A'sirese Nawayı g'a'zzellerinde bul bag'dar a'dewir anıq seziledi. Al Fizuliy g'a'zzellerin bolsa insanlardın' muxabbat haqqındag'ı hawazı sıpatında qabıl etiw mu'mkin. Ko'p g'ana a'debiyatshılar onı 'Muhabbat jırshısı' - dep ataydı. Onın' g'a'zzelleri de bul pikirdi anıq da'liylleydi. Mısalı:

A'y samal g'amlı kewlimdi bir maydan shad et, 
Ol go'zzaldı menin' halımnan xabardar et. 
Men bir g'a'rip ol nigar jolında intizarman, 
Onın' dilbar jamalın ko'z aldımda ta'kirar et. 
Onın' da'rtinen nay bolıp nama shalayın, 
Ashıqlar diydarın bir-birine zar et. 
Ishqının' zardabınan men bul jaqta qa'ste boldım, 
Ashıqlar ıshqı keselin giripdar et.

Fizuliy basqa da shıg'ıs shayırları sıyaqlı g'a'zzellerden tısqarı muxammes, ta'jriband, ma'snawiy, murabba, rubayı janrlarında ko'p g'ana qosıqlar jazıp qaldırg'an shayır. Solardın' ishinde murabba ha'm rubayı janrları qaraqalpaq poeziyasına a'dewir jaqın. Shıg'ıstan tarqalg'an murabba janrı to'rt qatarlı qosıqlardan ibarat bolıp, qosıqtın' ba'nti birgelikli uyqaslı qatarlar menen tamamlanadı. Onın' ayırım belgileri qaraqalpaq xalıq da'stan'ı 'Qoblan'da: 'Ne ko'rdin' qara at, ne ko'rdin'?', A'jiniyazdın' 'Bozataw' poemasında: 'Xosh aman bol bizden qaldın' Bozataw' - degen qatarlarda ushırasadı.

Al Fizuliydin' murabbaları negizinen muhabbat temasına bag'ıshlang'an bolıp 'Ko'zim, janım, ku'nqarım, su'yikli da'wletli sultanım' -  dep atalg'an birgelikli radifli uyqaslar menen tamamlang'an. Forması jag'ınan xalıq poeziyasındag'ı muhabbat qosıqlarına a'dewir usap keledi. Mısalı:

Menin' kewlimdi soramadın' a'y qıylı pariyshanım,
Sen ushın qa'ste boldım, qalmadı belde da'rmanım.
Sensiz o'mirim menin qaran'g'ı, a'y go'zzal janım,
Ko'zim, janım, ku'nharım, suyikli da'wleti sultanım.

Fizuliydin' pikiri boyınsha yosh ha'mme waqıt o'mir ha'diyselerin da'rtli ha'm sezimtallı tu'siniw tiykarında payda boladı. Sonın' ushında shayırlar may ishiwden de qaytpaydı. May (ishkilik) adamlardı birden tolqınlandıradı. İshkilik ishken adamg'a du'nya go'zzallıg'ı azmaz boyanın'qırap ko'rinedi. Sonın' ushında ol ulken sezgilerge berilip ketiwi mu'mkin. Biraq du'nya haqıyqatlıg'ın sap aqılı menen seze almaydı. Al shayxlar bolsa ishpey jemey-aq ibadatqa beriledi. Demek olardın'da o'z aldına qoyg'an maqsetleri bar. Sonın' ushında Fizuliy shayırlıq penen shayxlıq arasında kelisim bolıwı kerek, - dep tu'sinedi. Sebebi bul eki taypada o'mirden a'dalat izleydi. Shayırlar go'zzallarg'a bolg'an ashıqlıg'ın jasırmastan ma's halında so'yleydi. Al shayxlar bolsa pu'tkilley qanaatshıl. Olar go'zzallarg'a qıya baqpaydı. Pu'tkil o'mirin qanaatlılıq, tartınshaqlıq ha'm uyalshaqlıq penen o'tkeredi. Olar bul jolda tek qu'diretli Alla taladan g'ana ma'det soraydı. Shayxlardın' ko'pshiligi ishkilik ishpeydi. Sonın' ushında olardın' aqıl-esi pu'tin adamlar yag'nıy o'mirdi bo'rttirip ko'rsetiwden, lapgo'ylikten qalıs adamlar degen pikirge keledi.




#Article 89: Mın' bir tu'n (696 words)


Mın' bir tu'n ( - kitāb 'alf layla wa-layla;  - Hezār-o yek šab)
Orta Aziyada arab tilindegi kitaplardın' tarqalıwı og'ada erte da'wirlerden baslanadı. Bulardın' ishinde İbn Kuteybanın' (828-899 j.) Shayırlar kitabı, Abul Faradjdın' (897 – 967 j.) Qosıqlar kitabı ayrıqsha orındı iyeleydi. Olardın' ko'pshiligi qoljazba tu'rinde tarqalg'an hikmetler edi. Son'ın ala arab tilinde jazılg'an bir neshe xalıq kitapları tarqala basladı. Olardın' arasında a'sirese Mın' bir tu'n (Alif La'yla wa' La'yla) ayrıqsha orındı iyeleydi. Bul kitap arab tilinde jazılg'an ertekke ta'kabbil-bir da'stan bolıwına qaramastan onın' syujetleri tek arab ellerinen alıng'an emes, ko'pshiligi hind o'mirinen alıng'an. Bul ma'seleni dodalag'an belgili rus alımı İ.M.Filshtinskiy o'zinin' Arab klassikalıq a'debiyatı - dep atalg'an miynetinde Mın' bir tu'n hind, arab, iran ha'm tu'rk syujetlerinin' qosılıspasınan payda bolg'an degen sheshimge keledi. Onın' aytıwı boyınsha bul kitapqa iranlılardın' Sha'riyar haqqındag'ı ertegi baslı syujet etip alıng'an. Hindlerdin' İran patshası Sha'riyar haqqındag'ı erteginde, Sha'riyar patsha ha'r ku'ni bir hayal alıp, azanda tan atqannan baslap olardı o'limge buyırg'an. Sonın' ushın da bunday jawız patshag'a hayal bolıwdı hesh kim de qa'lemegen. Usınday bir jag'dayda wa'zirdin' qızı Shaxrizada patshag'a hayal bolıwg'a ırazı ekenligin bildirgen. Shaxrizada aqsham patshag'a sonday bir tamasha-ertekti baslap, en' qızıq jerine kelg'ende tan'dı atırg'an. Patsha: Ertektin' qalg'an jerin esiteyin, son'ınan o'ltirtermen - dep oylag'an. Ekinshi aqshamda ertektin, onnan da qızıq jerine kelgende tan' atıp ketken. Solay etip ertek bir ha'pte, ay ha'm jılg'a dawam etken. Aqırında aradan eki jıl 281 ku'n yag'nıy bir mın, bir tu'nnen keyin ertek tamam boladı. Bul aralıqta patsha ertek syujetleri ta'sirinde basqasha adam bolıp ta'rbiyalanadı. Ol Shaxrizadanı su'yip qalıp o'z niyetinen qaytadı.

Bunnan tısqarı arablardın' 231 tu'n dep atalg'an qıssası da bar. Bul qıssanın' syujetleri de Sha'riyar ha'm Shaxrizadag'a og'ada jaqın. Bunda da go'zzal kelinshek 9 ay 9 tu'n dawamında patshag'a qızıq ertek aytıp berip o'limnen qutıladı. Bul mu'ddet ishinde kelinshek jas bosanadı. Patsha o'zinin' perzentli bolg'anın sezip, kelinshekti o'limnen azat etedi.

Arablardın' arasında ko'p tarqalıp ketken bul didaktikalık romanlardın' ko'pshiligi hind syujetleri tiykarında payda bolg'an.

Shıg'armanın kompozitsiyası og'ada sheberlik penen du'zilgen. Sebebi ha'r bir tu'n waqıyasın bayanlawdın' o'zinde de avtor o'z aldına u'lken maqset qoyadı. Birinshi jag'ınan shıg'arma syujetleri og'ada qızıqlı bolıp patshanı zeriktirmewi kerek. Eger patsha zerikken jag'dayda qızdı o'lim ku'tedi. Ekinshiden bul hikayatları menen shaxtı ta'wbege keltirip, qaytadan ta'rbiyalawı za'ru'r edi. A'lbette bul shıg'arma tutas bir mın' bir hikayattan ibarat bolg'anı ushın da onın' barlıg'ın oqıwshılarg'a aytıp jetkeriw mu'mkin emes. Geypara shıg'ıs izertlewshilerinin' aytıwına qarag'anda bul shıg'arma bir mın' bir kitaptan ibarat bolg'an. Son'ınan bul kitaptag'ı hikayatlar a'dewir qısqartılıp biriktirilgen.

Bunan tısqarı bul shıg'armadag'ı hikayatlarda bir romannın' bir-birine baylanısqan baplar sıyaqlı birin-biri tolıqtırıp baradı. Ma'selen kitaptın' bas betinen baslap-aq ushırasatug'ın Omar Nug'man patsha ha'm onın, a'wladları haqqındag'ı hikayatlarda arab patshalıg'ının' ishi menen tısına baha berilgendey ko'rinedi. Sebebi Omar Nug'man a'wladı arasındag'ı da jaqsılıq penen jamanlıq arasında gu'resiwshiler bolg'an. A'sirese onın' ulken balası Sharxan Allataala onın' ha'reketlerin hesh qanday su'ymeydi. Sonın' ushın ol ha'mme waqıt gu'nag'a batıw menen aq ju'redi. Ishqı jolında da talapları kelispeydi. A'kesi menen arazlasıp basqa jurtqa ketedi. Ol jaqta da hesh bir qızdı qa'lemey ju'rip, urı Ba'dawiy ta'repinen urlang'an anası basqa bolsa da a'kesi bir bolg'an qarındası Nuzhat az-Zamang'a u'ylenedi. A'lbette bul ma'selenin' to'rkinin Sharqan da, Nuzhat az-Zaman da bilmeydi. Solay bolsada Allataala bulardı jazalaydı.

Kitaptın' 57 aqshamdag'ı hikayatlar menen 77 aqsham aralıg'ındag'ı hikayatlar negizinen usı ma'seleler haqqında so'z etedi.

Bul hikayatlarda patshanın' en kishkene balası Daw-al Maqan og'ada aqıllı ha'm sabır taqatlı jigit sıpatında su'wretlengen. Ol o'zinin, jigit ag'asının' İerusalimde qattı qa'stelenip qalg'anın esitip jolg'a shıg'adı. Biraq baskeser urı Ba'dawiyge ushırap o'zinin' qarındası Nuzxat az-Zamannan ajıralıp qaladı. Bir monshashının' mehir muhabbatı ha'm doslıg'ı tiykarında g'ana ol o'limnen aman qaladı. Ko'p g'ana qalalardı aralap o'z qarındasın izleydi.

Ol ha'tte talantlı shayır sıpatında da ko'rinedi. Sebebi onın' o'z qarındasın izlegen da'rtli ku'nleri qosıqlar tiykarında berilgen. Mısalı:

Qarındastan ayrıldım, qaralı kewlim jubanbas, 
Shaxtın, qızın qaraqshı urladı desem inanbas. 
Ju'regime ot tiydi, jaman ёken jalg'ızlıq, 
Qan tiygen daqtı heshkim de qanı menen juwalmas.

En' izinde Daw al-Maqan o'z qarındasın izlep tabadı. Bul arada patsha Omar ibn an-Numandı o'zinin' qarsılasları za'ha'r berip o'ltiredi. Son'ınan elge patsha saylaw kerek bolg'anda xalıq onın' u'lken balası Sharqannın' a'detlerin unatpay kishkene balası Daw a'l-Muqandı patshalıqqa miyasar ko'redi. Kitapta bul ra'wiyatlar patshalar a'deti bayanı menen baylanısqan bolsa, son'g'ı hikayatlarında xalıq hikmetlerine a'dewir itibar beriledi.




#Article 90: Mırza Ulug'bek (551 words)


Mırza Ulug'bek (Shag'ataysha/ -
XV-a'sirdin' ko'zge ko'ringen alımlarınan ha'm patshalarınan biri. Ol Temuriylardan bolg'an sha'wketli patshalardın' biri Shaxruq Mırzanın' ulı A'mir Temurdin' aqlıg'ı. Haqıyqıy atı Muxammed Tarag'ay bolıp Temurdin' shıg'ıs ellerine bolg'an sawashlarının' birinde 1394-jılı 22 martta İrannın' Sultakiya qalasında tuwılg'an.

Temur sarayındag'ı da'stu'rlerge baylanıslı jas Ulug'bek Temurdin' ba'ybishe Saray mu'lk-analıqtın' ta'rbiyasına berilgen. Aradan bir jıl otkennen keyin 1395-jılı o'z aqlıg'ın a'ke-sheshesine qosıp Samarqandqa jibergen. 

Aradan to'rt jıl o'tkennen keyin 1398-jılı Samarqandtın' belgili alımı ha'm shayırı Shayx Azariy Ulug'bektin' mug'allimi sıpatında belgilenedi. Ulug'bek onnan til, a'debiyat ha'm tariyx ta'limin u'yrengen. Ol Temuriylar da'stu'rine ko're altı jasınan baslap-aq bir neshe sawashlarda qatnasqan. Yag'nıy jas ballar sawashlarda qaharmanlıq ko'rsetpese de, a'sker qorshawındag'ı arbalarda ju'rip o'z atalarının' qaharmanlıq ha'reketlerin baqlap barıwı tiyis bolg'an. Sebebi patsha bolatug'ın adamg'a o'zinin' jas waqıtlarınan baslap-aq sawash maydanların ko'zden keshiriw za'ru'r ekenligi uqtırılg'an. Usınday sebepler menen Ulug'bek altı jasınan on jas aralıg'ında Siriya (1400-1404), Qıtay (1404-1405) sawashlarında qatnasqan.

Bul arada A'mir Temur qazalanıp Maveranaxrdin' taxtın onın' aqlıqlarının' biri Xalil Sultan iyelegen edi. Bul jag'day shaxzadanın' o'z basımshılıg'ı menen bolg'anı ushında Temur a'wladları arasında u'lken kelispewshiliklerge alıp keldi.

Sonın' ushında Ulug'bek babası A'mir Temur qazalang'an ku'n 1403-jıldın' 18 fevralınan baslap tap 1409-jılı Xalil Sultan Shaxruq a'mirleri ta'repinen tutqıng'a alıng'ang'a shekem Xiratta o'z a'kesinin' panasında boldı. Xalil Sultan ha'kimliginen keyin Maveranaxr taxtı 1409-jıldın' aqırınan baslap Ulug'bekke na'sip etken edi. Bul waqıtta ol on u'sh jasar bala bolıp, sonda da A'mir Temurdin' aqlıg'ı bolg'anı ushın g'ana ma'mleketti basqarıwı kerek edi. Sonın' ushında ol ma'mleketti a'kesinin' en' jaqın adamlarının' ja'rdeminde basqardı. Sol tiykarda ol tap 1449-jıl 25-oktyabrge shekem qırıq jıl dawamında ma'mleketti basqaradı. En' son'ında o'z perzentinin' qaslıq etiwinen ashınarlı jag'dayda qaytıs bolg'an.

Ulug'bek qırıq jıl patsha bolıwına n'aramastan urıs qag'ısqa onshama kewli shappaytug'ın adam bolg'an. Sonın' ushında tariyxshılar ol haqqında orta da'rejedegi ha'kim ha'm a'wmeti onsha kelispegen sarkarda sıpatında ta'riypleydi. Biraq og'ada talantlı alım bolg'an. Sonın' ushın tariyxta onın' patshalıg'ınan ko're alımlıg'ı ko'birek tilge alınadı. O'zi patshalıq etken da'wirde ko'birek ilim ha'm pa'nge itibar bergen. Samarqandqa bir neshe ilim orayları ha'm medreseler qurg'ızg'an. Bunnan tısqarı ol talantlı astronom alım edi. Sonın' ushında Shıg'ıstag'ı en' eski astronomiyalıq observatoriyalardın' biri Samarqand qalasında sol da'wirde Ulug'bek ta'repinen saldırılg'an.

Astronomiya tarawındag'ı onın' en' ko'lemli miyneti 'Zichi jadidi Kuraganiy' (Ko'raganiydin' jan'a astronomiyalıq kestesi) 1437-jılı jazılg'an. Ekinshi en' ko'lemli miyneti tariyx ilimine bag'ıshlang'an bolıp XIII-XIV a'sirdegi mon'g'ol imperiyasın so'z etetug'ın 'Ulusiy arbayi Chingiziy' (Chingiziylardın' to'rt ulısının' tariyxı). Bul tu'rki mong'ol tariyxına bag'ıshlang'an og'ada a'jayıp kitaplardan biri bolıp, kiris bo'limi payg'ambarlar tariyxınan baslanıp, tu'rklerdin' an'ızg'a aylang'an babaları Efas ha'm Nux payg'ambarlardan baslanıp, son'ınan Tu'rk xan ha'm Shıg'ıs xan haqqında so'z baslaydı. 

Birinshi bo'lim, ullı jurt, yag'nıy Mon'g'olstan menen arqa-qıtay tariyxına bag'ıshlang'an bolıp Ugedey xan (1227-1241) jıllardan baslanıp, son'ı Orday xan zamanı menen tamamlanadı. 

Ekinshi bo'lim, Joshı ulısınan baslang'an Altın Orda tariyxı. Bul Orda Edil ha'm Jayıq boylarınan baslanıp Xorezm, Tu'rkstan u'lkenlerin o'z ishine alg'an. Kitaptag'ı bul ellerdin' tariyxı tap XV a'sirge shekemgi waqıyalardı so'z etedi.

U'shinshi bo'limde Elxaniylar hu'kimranlıg'ı so'z etilip eki a'sir aralıg'ındag'ı İran ha'm A'zerbayjan arasındag'ı tariyxıy waqıyalar so'z etiledi.

To'rtinshi bo'lim Shıg'atay ulısının' tariyxına bag'ıshlanıp (Qashqar, Jeti suw, Mavarunaxr ha'm Arqa Awg'anstan) xalıqlarının' mon'g'ollar qol astında bolg'an da'wirindegi tariyxı bayanlanadı.

Ulug'bek bul xanlıqlardın' tariyxın a'dewir jetik bilgen. Sonın' ushında tariyxshılar bul kitaptın' o'mir haqıyqatlıg'ınan jazılg'anlıg'ın da ta'n aladı. Mırza Ulug'bek o'z da'wirinin' ko'rnekli patshalarının' biri bolıwı menen birlikte ko'p ellerge atı jayılıp ketken alım da edi.




#Article 91: Mırzag'aliy Da'ribaev (972 words)


Mırzag'aliy Da'ribaev (1909-1942) - mektepte, Qızıl Qaraqalpaqstan gazetasında, Jazıwshılar Awqamında jumıs isleydi.

M.Da'ribaev 1909 jılı Qon'ırat rayonının' aymag'ında diyxan shan'araqsında tuwıldı. 

M.Da'ribaev a'debiyat maydanına poeziyalıq shıg'armaları menen keldi. Shayırdın' turmıstan alg'an jeke lirikalıq sezimin beriwshi Qızıl a'sker, Paxta ek, Kolxozshılar iske shıq, Hosh bol, joldas Xojamet da'slepki qosıqları ele tıyanaqlı ha'm ko'rkem formalarda tolıq qa'liplespese de qaraqalpaq a'debiyatına ja'ne bir shayırdın' kelgenligin da'lilledi. M.Da'ribaevtın' do'retiwshiligindegi baslı tema – xalqımızdın' turmısında, sanasında, sonday-aq ta'biyatındag'ı o'zgerisleri menen janalıqları boldı. Sonın' biri – miynet teması. Miynet qaraqalpaq xalqının' o'mirdi jan'adan qurıwdag'ı ha'm gu'llendiriwdegi tiykarg'ı quralı sıpatında jırlandı. M.Da'ribaevtın' lirikalıq qaharmanının' o'mir mazmunı, ar-namısı, adamgershiligi retinde miynettin' qabıllanıwı sol da'wir talabınan kelip shıqtı. Shayırdın' Ayımjamal poeması onın' liro-epikalıq janrdag'ı da'slepki adımı boldı. Poema tolıq tu'rinde 1937 jılı Qosıqlar toplamında basıldı. Ayımjamal poemasında adam ha'm ja'miyet arasındag'ı qarım-qatnas ma'selesi mashqala etip qoyıldı. Usı mashqalanın' negizinde jan'a adam psixologiyasın, minez-qulqın ashıp ko'rsetedi. Shıg'armanın' qaharmanı Ayımjamal A'wezmuratqa qalın' malsız o'z ıqtıyarı menen qosıladı. Jan'a tu'sinikte, isenim ha'm biri-birin sıylaw printsipinde qurılgan shan'araq shadlı turmısta jasaydı. Bir ku'ni Ayımjamal kolxoz malın talan-taraj etip ju'rgen dushpan bar ekenligin sezedi. Ol kolxoz ag'zası Qalnazar ekenligin da'lillep, a'shkara etedi. Kolxozdan quwılg'an Qalnazar bay kek tutıp, Ayımjamalg'a pıshaq uradı. A'wezmurat Qalnazar baydı tutıp, hu'kimetke tapsıradı. Poema ayırım kemshiliklerine (kompoziyiyalıq pıtıran'qılıq) qaramastan sol waqıttag'ı qaraqalpaq poeziyasının' sapalı o'sip baratırg'anlıg'ın ko'rsetiwshi shıg'armalardın' biri boldı. Hayal-qızlardın' oyanıwı, jan'a du'zimnin' ha'r ta'repleme bekkemleniwine olardın' sanalı qatnası poema syujetinin' orayında turdı. Biraq usı temanı ashıwda shayır tariyxıy ko'zqarasta keledi. Tariyxıy bag'dar beredi. Onın' elesinde ba'rhama eki zamannın' su'wreti sa'wlelenedi. Eki o'mir qatar su'wretlenip, jan'a turmıstın' ayrıqshalıgı ko'rkem obrazlar, konfliktler, ta'biyat ko'rinisleri menen belgilenedi. 

Peyzaj M.Da'ribaevtın' poeziyasında ayrıqsha orın tutadı. Onın' peyzajlıq qosıqlarının orayında go'zzallıqtı teren'nen sezinetug'ın, sanalı, intellekt adam turadı. Tuwılg'an jer ta'biyatının go'zzal kartinaların su'wretleytug'ın Egis ayları, Ba'ha'r, Ko'k ko'l h.t.b. lirikalıq qosıqları bar. M.Da'ribaev lirikalıq ha'm epikalıq qaharmanlardın' obrazın ta'sirli ha'm janlı etip ko'rsetiwde ko'rkemlew quralların sheber qollanadı. Shayır ha'r bir so'zdin' ma'nisin jan'alawg'a tırısadı. 

M.Da'ribaev A.S.Pushkinnin', M.Yu.Lermontovtın', N.A.Nekrasovtın', Shevchenkonın', A.Nawayı, Kemine, Jambıl h.t.b. shayırlardın' shıg'armaların qaraqalpaq tiline awdardı. M.Da'ribaev a'debiy sın maqalaları menen a'debiyatımızda a'debiy sınnın' qa'liplesiwine u'lken u'les qostı.

M.Da'ribaev jan'a o'mir xabarların, feleton, publitsistikalıq maqalaların,ocherk, gu'rrin'lerin da'slepki qosıqları menen qatar baspaso'z betlerinde 1930 jıllardın' birinshi yarımınan baslap ja'riyalay basladı. Onın' O'mirdin' sawlatı bilim (1932), G'ayratlı qaharman (1932) atlı publitsistikalıq ocherk, maqalaları, Allannın' sırı (1934) atlı satiralıq gu'rrin'i, 16 jıldın' oyranı, Azerbayjan awılında (1935) degen gu'rrin'lerinde de
gazeta ocherklerine ta'n publitsistikalıq xarakter basım. Ol Qarındasımnın' xatı (1940), Altın ju'zik (1939) usag'an legendarlıq xarakterdegi gu'rrin'lerdi de do'retti. Da'ribaevtın' Bizin' batır (16-jıldın' oyranı), Tariyxıy tamg'a gu'rrin'leri tariyxıy temadag'ı shıg'armalar qatarına kiredi. U'sh batırdın' anası, Atızdag'ı a'n'gime, İs u'stinde, Traktorshı ocherkleri qaraqalpaq miynetkeshlerinin' Ullı Watandarlıq urıs jıllarındag'ı qaharmanlıq miynetlerin sıpatlap beriwge qaratılg'an. Bul ocherklerde sol da'wirdin' talabına say jawıngerlik u'n, jıynaqlılıq, qısqa operativlik bar.

M.Da'ribaevtın' do'retiwshiliginde ha'm 1930 jıllardag'ı qaraqalpaq a'debiyatı tariyxında onın' Mın'lardın' biri (1940) proza janrının' u'lken tabısı sıpatında belgili orın iyeleydi. Povesttin' teması qaraqalpaq xalqının' Oktyabr revolyutsiyasınan burıng'ı turmısı, miynet adamlarına jergilikli baylar menen patsha chinovniklerinin' ko'rsetken zulımlıg'ı, qaraqalpaq hayal-qızlarının' ten'sizlik jag'dayı, jan'a turmıs dushpanlarına qarsı gu'res su'wretlengen. Shıg'armanın' bas qaharmanı Erpolat, Erpolattın' obrazında klaslıq ja'miyettin' qarama-qarsılıg'ı
bayan etilgen. Erpolat obrazı tabıslı shıqqan, ol o'zinde sol da'wirdin' ha'diyselerin ko'rsete aladı. Povestte İvan jergilikli xalıqtın' revolyutsiyalıq sanasının' oyanıwına ta'sirin tiygizgen revolyutsioner sıpatında ko'rinedi, (bul sol da'wirdin' idelogiyasına baylanıslı a'debiyattın' aldında turg'an wazıypalardan kelip shıqqan jag'day ekenligi o'z-o'zinen ma'lim.). İvan Erpolattın' a'dilsizlikke qarsılıg'ının' stixiyalıq xarakterge iye ekenligin, onın' u'stine jeke ma'pten kelip shıqqanlıg'ın ko're otırıp, onın' revolyutsiyalıq sanasın oyatıwg'a, ondag'ı g'a'zepti jolg'a salıwg'a tırısadı. Miyrigu'l – povesttin' bas qaharmanlarının' birewi, ol tiykarınan o'zinin' muhabbatı ushın azapqa tu'sken biyshara qız sıpatında ko'zge tu'sedi. Onın' obrazı povesttin' kompozitsiyası ushın ku'ta' a'hmiyetli. Erpolat penen Erjan sıypan' arasındag'ı qarama-qarsılıqlar Miyrigu'ldin' a'tirapında rawajlanadı. Eger de Miyrigu'l ha'reketshen' etip ko'rsetilgende onın' obrazı tabıslı shıqqan bolar edi. Hu'rziya tek Sırlı mazar degen bo'liminde g'ana ushırasadı, sog'an qaramastan povesttin' tiykarg'ı qaharmanlarının' biri. Jazıwshı Hu'rziya obrazı arqalı qaraqalpaq hayal-qızlarının' revolyutsiyalıq sanasının' oyanıwın ko'rsete alg'an. Povestte M.Gorkiydin' Ana, qazaq jazıwshısı B.Maylinnin' Shug'anın' belgisi shıg'armasının' ta'siri ku'shli boldı. Avtordın' jetiskenligi o'tkir ha'm qıyın konfliktler jasay alıwında ko'rinedi. Jazıwshı o'z qaharmanlarının' xarakterin ashıwda ishki keshirmelerin, sezimlerin ham oyların su'wretlewge jiyi-jiyi kewil bo'ledi, (mısalı, Mun'lı Miyrigu'l degen bapta Erpolat penen Miyrigu'ldin' Erjannın' miyrimsizligi tuwralı oyları) jazıwshı oqıwshının' sezimin bayanlawda peyzajlıq su'wretlewlerden paydalanadı. Povesttin' Ko'rgen bilgenin'di ayta ber, Aqsulıwdın' ashıwı, Mun'lı Miyrigu'l Sheshen'nin' may degeni toraq shıqtı, Tyurmadag'ı doslar, Jazıqsız gu'na'kar, Aymerekenin' aqılı, Tyurmadan turmısqa, Sırlı mazar t.b. baplardan ibarat. 

M.Da'ribaevtın' tamamlanbag'an Mın'lardın' biri povesti iri janrdag'ı da'slepki prozalıq do'retpelerdin' biri sıpatında qaraqalpaq a'debiyatında a'hmiyetli orın tutadı.

qoljazba tu'rinde saxnag'a qoyılmay qaldı. Ko'qlen pesasında 1905-07 jıllardag'ı rus revolyutsionerlerinin' ta'siri menen payda bolg'an Orta Aziyada, sonın' ishinde Qaraqalpaqstanda feodallıq u'stemlikke qarsı miynetkesh xalıqtın' qurallı ko'terilisin su'wretleydi. Pesa qaraqalpaq sannasında jasap turg'an u'sh-to'rt jıl ishinde u'sh ma'rtebe qayta islendi. Son'g'ı variantı 1941 jılı jazıp shıg'ıldı, ideyalıq ko'rkemlik da'rejesine bir qansha o'zgeris kirdi, syujetlik mazmunı biraz ıqshamlandı. Shıg'arma Ko'klennin' su'yiklisi Ayparag'a ashıqlıg'ınan baslanadı, bunda Ko'klennin' diyxanlardın' ko'terilisin basqarıw da'rejesine shekemgi o'siw jolı anıg'ıraq ko'rsetilgen. Ko'klen Shaniyaz baydan o'z haqısın ha'm joldaslarının' haqısın alıp beriw ha'reketleri obrazdın' evolyutsiyalıq o'siw jolında belgili orın iyeleydi. Shaniyaz bay Ko'klennin' su'yiklisi Ayparanı hayal u'stine almaqshı boladı. Ko'klen baydın' zulımlıg'ına qarsı shıg'ıp Ayparag'a u'ylenedi ha'm Qaratawdın' etegindegi shopanlar arasına jaylasıp ko'teriliske tayarlanadı. Ko'terilisshiler patsha soldatları menen de qarsılasıp jen'ip shıg'adı. Solay etip pesanın' ideyası tikkeley Ko'klennin' batırlıg'ı, azatlıq ushın gu'res jolına arnalg'an. Qaraqalpaq a'debiyatı ha'm iskusstvosı jurnalının' 1939 jıl 4-sanında M.Da'ribaevtın' A'rman pesası shıqtı. Bul Ernazar alako'z haqqındag'ı ekinshi pesa. M.Da'ribaevtın' Ernazar alako'z pesası 20-jıllarda jazılg'an edi. M.Da'ribaevtın' G'a'rip-ashıq da'stanı tiykarında do'retilgen usı atamadag'ı pesası 1939 jılı Xalıq Komissarlar Ken'esi qaptalındag'ı ko'rkem o'ner isi boyınsha ja'riyalang'an konkursta ekinshi orıng'a miyasar boldı. Pesa da'standı tikkeley qaytalamaydı, og'an jan'a dramalıq konflikt, a'debiy personajlar qosılg'an. Shıg'arma G'a'riptin' o'z su'yiklisi Shaxsanemnen ayrılıp qosıq aytıp otırıwınan baslanadı. Pesadag'ı waqıyalardı shiyelenistiriwshilerdin' biri Shahabbazdın' kishi hayalı Juwhagu'l. Ol G'a'ripke ashıqlıg'ı, maqsetine erisiwge umtılıwı arqalı onın' psixologiyası ashıladı. 




#Article 92: Na'jim Da'wqaraev (563 words)


Na'jim Da'wqaraev (1905-1953) —
qaraqalpaq milliy ma'deniyatının' tariyxına iz salıwshı, jazıwshı, ilimpaz, ja'miyetlik isker. Ol talantlı pedagog. Qaraqalpaqstandag'ı tun'g'ısh joqarı bilim oraylarının' sho'lkemlestiriwshisi. Ko'p jıllar dawamında qaraqalpaq tili ha'm a'debiyatı kafedrasın basqaradı, studentlerge qaraqalpaq tili, a'debiyatınan sabaq beredi.

Da'slepki mektep oqıwlıqlarının' avtorı. O'nın qa'lemine qırqqa jaqın ha'r qıylı atamadagı orta mekteplerge arnalg'an sabaqlıqlar ha'm oqıw quralları, metodikalık qollanbalar ha'm oqıw-ta'rbiya ma'selelerin so'z etetug'ın maqalalar tiyisli. Olar: baslawısh klasslar ushın Oqıw kitabı(1937), A'lipbe (1938), Qaraqalpaq tilinin' grammatikası ha'm orfografiyası (1938), 3-4-klasslar ushın Qaraqalpaq tili sabaqlıg'ı (1940), joqarı klasslar ushın A'debiyat xrestomatiyası (1940), Qaraqalpaq tilinin' sintaksisi (1939-1946), bir qatar oqıw bag'darlamaları, qaraqalpaq tilin, a'debiyatın oqıtıwdın jag'dayı tuwralı maqalalar.

Ko'rkem a'debiyat tarawında 20-jıllardın' aqırı, 30-jıllardın' basında Keshegi bir ku'nlerde qosıg'ı (1929), Ko'p ku'nlerdin' biri gu'rrin'i (1929) menen tanıldı. Keyingi da'wirde onın' Kim bilmeydi Ayshanı (1933), O'tkenlerden o'tkende (1933), Jan'a kanal (1940) qosıqları, Toyg'a barg'anda (1939), Baxıtlı miynet (1940), Umtılmaytug'ın miynetler (1948) ocherkleri, Partizanlar (1934), İnternatta (1933), Biybixan (1939), O'limdi pisent etpewshiler (1943), Batırlıq (1940) gu'rrin'leri, Alpamıs, Rabochiy ju'regi dramaları do'retildi. Bul jılları onın' awdarmasında İ.A.Krılovtın', A.S.Pushkinnin', N.A.Nekrasovtın, A.P.Chexovtın', L.N.Tolstoydın', A.P.Gaydardın', A.Nawayının', rus ha'm du'nya a'debiyatlarının' basqa da ko'plegen iri wa'killerinin' bir qatar qunlı shıg'armaları qaraqalpaq tilinde jarıq ko'rdi. N.Da'wqaraevtın'
basshılıg'ında V.Vishnevskiydin' Birinshi atlı armiya, Hamzanın' Maysaranın' hiylesi, K.Simonovtın' Rus adamları shıg'armaların saxnalastırıladı.

N.Da'wqaraev - qaraqalpaq a'debiyatının' tun'g'ısh ilimpazı. Og'an 1951-jılı ko'p jıllıq izertlew jumısının' juwmag'ı bolg'an Qaraqalpaq a'debiyatı tariyxının' ocherkleri atlı miyneti ushın filologiya ilimlerinin' doktorı ilimiy da'rejesin aldı.

Qaraqalpaq a'debiyattanıw ilimi menen kritikasının' tariyxı 20-jıllardan baslanadı. 30-jılları bul taraw o'zinin' qa'liplesiw basqıshında edi. Onın' qa'liplesiwinde N.Da'wqaraev, Q.Ayımbetov, İ.Sag'ıytov, O.Kojurov, Q.A'wezov, A.Begimov, M.Da'ribaev, A.Shamuratovlardın' xızmeti u'lken boldı.

N.Da'wqaraevtın da'slepki kritikalıq maqalaları menen retsenziyaları ayırım jazıwshılardın' tvorchestvosın, geypara shıg'armalardı bahalawg'a, olardı ken' ja'miyetshilikke tanıstırıwg'a bag'darlang'an. Onın ilimiy kritikalıq jumısları izertlew masshtabının' ken'ligi, pikir ha'm juwmaqlardın' konkretliligi, ilimiy jaqtan da'liyillengenligi menen ajıralıp turadı. Da'slepki ko'lemli miyneti 1946-jılı jazıp pitkerilgen XIX a'sirdegi qaraqalpaq a'debiyatı dep ataladı. Onda Ku'nxoja, A'jiniyaz, Berdaq shayırlardın' do'retiwshiligi 1-ret ilimiy talqıg'a alınadı. Son'ın ala bul miynet qayta islenip, 1951-jılg'ı Qaraqalpaq a'debiyatı tariyxının' ocherkleri atlı ko'p tomlıq jumısına engiziledi. Jumıs tiykarınan u'sh bo'limnen ibarat bolıp, qaraqalpaq folklorının', klassik a'debiyat miyrasların u'yreniw, jan'a da'wir qaraqalpaq a'debiyatının' payda bolıw, qa'liplesiw, rawajlanıw tariyxı ma'selelerine arnalg'an.

Jumıstın' birinshi tomında folklorlıq shıg'armalardın' mazmunı, tematikası, ideyalıq bag'darları xalıqtın' turmısı menen baylanıslı u'yreniledi, folklor u'lgilerinin' klassifikatsiyasın beredi. Ha'r bir janrg'a o'z aldına toqtap, olarg'a tolıq sıpatlama berip o'tedi. Avtor qaharmanlıq da'stanlardı qon'sılas xalıqlardın' materialları menen salıtırıp u'yrendi. XVIII-XIX a'sirlerdegi Qaraqalpaq klassikalıq a'debiyatın izertlewge arnalg'an jumıstın' ekinshi tomında avtor qaraqalpaq klassikalıq poeziyasının' da'wirdin' tariyxıy jag'dayı menen baylanıslı qarastıradı. Jiyen jıraw, Ku'nxoja, A'jiniyaz, Berdaq, O'tesh, Omar, Sarıbay, Qulmurat shayırlardın' shıg'armalarının' ideyalıq, tematikalıq ha'm ko'rkemlik o'zgesheliklerin izertlew jumıstın' tiykarg'ı wazıypası etip belgilengen.

Jumıs jan'a da'wir qaraqalpaq a'debiyatının' payda bolıw, qa'liplesiw ha'm rawajlanıw tariyxın, bul a'debiyattın' wa'killeri Ayapbergen Musaev, Abbaz Dabılov, Sadıq Nurımbetov, Jolmurza Aymurzaev h.t.basqalardın' do'retiwshiligin ilimiy-kritikalıq ko'z qarastan izertleytug'ın u'shinishi bo'lim menen juwmaqlanadı.

A'lbette N.Da'wqaraevtın' izertlew jumısında bir qatar kemshilikler de ushırasadı. Olar, atap aytqanda geypara teoriyalıq ma'seleler boyınsha pikir ju'ritiwdegi u'stirtinlik, folklorlıq do'retpelerinin' janrlıq belgisin anıqlawdag'ı ayırım aljasıwlar, milliy folklordın ha'm klassikalıq poeziyanın' geypara qubılısların bahalawdag'ı bir ta'replemelik ha'm basqa usı sıyaqlı momentlerden ibarat. Bul kemshilikler birinshi na'wbette ilimpazdın' jeke mu'mkinshiliklerine baylanıslı bolıw menen birge belgili da'rejede N.Da'wqaraev jumıs islegen waqıttın' ruwxınan, a'debiyat teoriyasınan' sol da'wirdegi rawajlanıw da'rejesinen, folklorlıq ha'm tariyxıy materiallardın' jıynalıw ha'm izertleniw jag'dayınan da g'a'rezli edi. Sonlıqtan onın' ilimiy miynetlerin bahalag'anda ilimpaz jasag'an ha'm miynet etken da'wirdin' mu'mkinshiliklerinde esapqa alıw kerek.




#Article 93: Nil (165 words)


Nil (Arabsha: النيل an-nīl) Afrikada jaylasqan da'rya. Ol Jer ju'zindegi en' uzın da'rya esaplanadı (6,650 km yamasa 4,132 milya) ha'm İskenderiya qalasının' qasınan o'tip Jer orta ten'izine quyadı. Onın' ataması grekshe Nelios so'zinen kelip shıqqan bolıp Da'rya Valley (River Valley) degendi an'latadı.

Aq Nil Ugandada Viktoriya ko'linen baslanıp Qubla Sudan ha'm Sudan arqalı Xartumg'a shekem baradı, sol jerde ol Ko'k Nil menen qosılıp Nildi payda etedi, keyin Mısır arqalı ag'ıp o'tedi. Ko'k Nil bolsa Efiopiya arqalı o'tedi. Ha'r ku'ni Nil da'ryası shama menen 300 million kub metr suwdı quyadı.

Nil a'gıp o'tip turg'an ma'mleketleri ushın ju'da' u'lken a'hmiyetke iye. Mısırda ko'plegen qalalar da'ryag'a jaqın salıng'an. Piramidalarda Nilge jaqın jaylasqan. Nil Mısırdı egin egiw ushın qollanılatug'ın suw menen ta'miyinleydi. Ma'mlekettin' ko'pshilik bo'limi sho'lde jaylasqan.

Nil da'ryasında yamasa onın' jag'alarında ha'r qıylı haywanlar jasaydı, olarg'a mısal retinde krokodiller, quslar, balıqlardı ko'rsetiwimiz mu'mkin. Nil tek g'ana haywanlardın' jasawın ta'miynlep qalmastan, sol jerde jasawshı adamlardı ishimlik suwı, ku'ndelikli jumısları (ma'selen kir juwıwda qollanıwı) ha'm eginlerdi suwg'arıwda suw menen ta'miyinleydi.




#Article 94: Nókis (418 words)


Nókis — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń paytaxtı.
Nókis Qaraqalpaqstan Respublikasınıń orayında jaylasqan bolıp, Ámúdáriyanıń oń jaǵasında jaylasqan. Ol teńizdiń betinen 76 metr uzaqlıta jaylasqan. Qalanıń batıs hám shıǵıs tárepleri Qızılqum shóli menen  qorshalǵan. Arqa bólegi Ámúwdáriyanıń deltasına tiyip turadı. Qızketken kanalı pútkil qaladan ótip turadı. Klimatı kontinentallı. 1930-jılı 12-noyabr kúni húkimet tárepinen paytaxttı Tórtkúlden Nókiske almastırıw haqqında másele qabıllandı. 1939-jılı Nókis qalası paytaxt boldı.
Qala Ózbekistan respublikasınıń arqasında, Aral teńizine jaqın, úsh — Qaraqum, Qızılqum hám taslı shól — Uʻstirt platosı, haʻm de keyingi jılları qosılǵan tórtinshisi — Aralqum hám Aqqum shólleri qorshawında jaylasqan.

Birinshi bolıp Nókis maydanlarında biziń eramızǵa shekemgi 3-4 ásirlerde adamlar jasay baslaǵan. Shursha qalasın tariyxı, Nókis maydanlarında adamlar 2000 jıldan aslam ómir súrgenligin aytadı. Arxeologiyalıq qazılıwlar, Shursha qalası biziń eramızǵa shekemgi 4-ásirde áyyemgi Xorezm mámleketiniń tiykarǵı bólegi bolıp esaplanǵanın kórtedi.
Nókis — qala atı. Nókis Qaraqalpaq násiliniń ulıwma atı bolıp esaplanadı. Tariyxıy ádebiyatlarda bul at salıstırmalı kemnen-kem esletiledi. Jergilikli adamlardıń maǵlıwmatları boyınsha „Nókis‟ ataması „toǵız adam‟ degen mánini bildiriwshi, persidlik at „Nukus‟ atamasına tiykarlanǵan eken. Bul at ta tarixıy bir ápsanaǵa tiykarlanǵan.

Házirgi waqıtta islep shıǵarıwdıń tiykarǵı bólegi paytaxtta jaylasqan. Olar zamanagóy úskeneler menen támiynelengen, islep shıǵarılıp atırǵan ónimler jergilikli xalıq tárepinen talaplar qanıqtırıp atır, taǵı da eksport qılınıp atırǵan tovarlar ólshemi de artıp atır. Házirgi waqıtta bárshe talaplarǵa juwap beriwshi transportlıq sistema da iske túsirilgen. Temir jol baylanıs sisteması qayta ońlanıp, Ushqudıq stantsiyası qosılgʻanna keyin, Tashkent penen Nókis qalaları arasındaǵı aralıq táwiraq qısqardı. Bunnan basqa da Nókis qalasınan zamanagóy samalyotlarda kóplegen jónelisler qaray ushıw imkaniyatına iye.

Savitskiy atındaǵı mámleketlik muzey, Berdaq muzeyi, „Tashkent‟ mimanxanası, bul Xalıqlar doslıǵı monumenti, Berdaq, Uluǵbek, Ájiniyaz estelikleri. Qala átiraplarında Shılpıq — zoroastriyzlıq Daxma, áyyemgi Mizdakxan esteligi. 

ÓzR Pánler akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi, 345 pán kandidatları, 30 pán doktorları. 4 joqarı oqıw orınları: Qaraqalpaqstan mámleketlik universiteti, Nókis mámleketlik pedogogikalıq institutı, Tashkent pediyatriya institutı Nókis filiali, Tashkent mádeniyat institutı Nókis filialı, 16 arnawlı bilimlendiriw orınlar. 80 akademiyalıq litseyler hám kásip-óner kolledjleri. 43 orta arnawlı mektepler. 45 oqıwǵa shekemgi orınlar.

Berdaq atındaǵı muzikaliq-drama teatrı, Jas tamashagóyler teatrı, Gosfilarmonıya, quwırshaq teatrı, 5 xalıq ansamblleri, respublikalıq radio hám televideniye, Qaraqalpaqfilm. Jazıwshılar awqamı, Suwretshilerler, jurnalistler, kompozitorlar hám arxitektorlar. Savitskiy atindagi kórkem-óner muzeyi.

Shama menen 230 sport zallar hám sport maydanları, sonıń menen birge qalalıq stadion, qalalıq sport zal, 2 tennis kortları, awır atletika zalları, gúres zalları, ippodrom, júziw basseynleri, grebli mektebi hám t.b.

Aeroport qálegen túrdegi samalyotlardı qabıllaw imkániyatına iye; temir jol vokzal; eki avtovokzal. Qalalıq jámiyetlik transport: mikroavtobuslar hám marshrutlı taksiler. 

Zamanagóy 7 — numeratsiyalı hám optikalıq baylanıs menen isleytugʻın ATS(latın, avtomatikalıq telefon stantsiyası), Internet provayderleri. 




#Article 95: O'ndiris revolyutsiyası (238 words)


O'ndiris revolyutsiyası bul zatlardın' islep shıg'arıw usılında u'lken ha'm tez o'zgerisler bolg'an tariyxıy da'wirge berilgen at. 

Bul 18-a'sirdin' ortalarında Ullı Britaniyada baslang'an ha'm 19-a'sirdin' baslarına kelip Evropa ha'm Amerikag'a jayılg'an. Bul ko'pshilik zatlardın' qol ku'shi menen kishkene ustaxanalarda emes, al zavodlarda ku'shli mashinalar ta'repinen ko'p mug'darda aytarlıqtay arzan islep shig'arılıwın an'latar edi. 

Jan'a pikirler ha'm ashılıwlar shaxtyorlıq, metal o'ndirisi ha'm tovarlardı jetkerip beriwde de payda boldı. O'ndiris revolyutsiyasının' en' a'hmiyetli ashılıwı puw dvigatelinin' oylap tabılıwı boldı. James Watt (Djeyms Watt) ta'repinen oylap tabilg'an puw dvigatel fabrikalardı isletiwde ha'm teren' shaxtalardı qazıwda qollanıldı. Bul sonın' menen birge temir jol dvigateli sıpatında qollanıldı. Janıwshı ko'mir ıssılıg'ı tiykarg'ı energiya jetkerip beriw o'zegine aynaldı.

Geybir tariyxshılardın' pikirinshe, o'ndiris revolyutsiyası 1820 jıllarda juwmaqlanga'nday bolg'an, biraq olar ha'zirgi waqıtqa shekem dawam etip atırg'an o'ndiris o'zgerislerinin' baslanıwı bolg'anlıgın moyınlaydı.

Tariyxshılar elege shekem o'ndiris revolutsiyanın' baslang'an waqtın ha'm ne sebepli ol birinshi bolıp Angliyada baslang'anlıg'ın haqqında elege shekem bir sheshimge kelmegen. Bul o'z na'wbetinde, tariyxshılar ta'repinen Bilim da'wiri dep atalg'an 17-a'sirdegi ilim arqalı waqıyalardı uyreniw ruxın payda etti. Angliya 1700-jıllar dawamında hesh qanday urısta qatnaspag'an siyasiy turaqlı ma'mleket bolg'an.

Angliya sonın' menen birge, o'z shegarasında o'ndiris ushın kerekli ko'plegen shiyki zatqa ha'm mashinalardı isletiw ushın energiyag'a iye bolg'an. Angliyada sonday-aq islep shıg'arılg'an zatlardı satıp alıwshı ha'm paxta, qant siyaqlı shiyki zatlar menen arzan bahada ta'miyinlewshi koloniyaları bolg'an. O'ndiris revolyutsiyası da'wirinde qulshılıq Britaniya İmperiyasının' ko'plegen jerlerinde a'melde bolg'an, bul jan'a o'ndirislerdi islep shıg'arıwg'a sarplanatug'ın puldın' tiykarı bolg'an.




#Article 96: O'zbekler (715 words)


  O'zbek xalqının' kelip shıg'ıwı (etnogenezi)

O'zbek xalqının' negizi b.e.sh. birinshi mının'shı jıllardın' ortalarınan baslap putin antik da'wir (IV-VI a'a') dawamında etnogenezi, xojalıq tu'ri, ma'deniyatı, turmıs ko'rinisi, ha'zirgi O'zbekstan jerinde jasag'an Evropalılar rasasındag'ı qa'wimler menen . Bul birikpe eramızg'a shekemgi V a'sirdegi sak-massagetler menen gunnılar aralas eftolitler ma'mleketinde bolg'an. Son' tu'rk kaganatının' quramındag'ı ko'shpeliler kelip bularg'a qosılıp, olarda o'tırıshılıqqa aylang'an. Shıg'ıstan tu'rk qa'wimler X-XI a'sirlerde karaxanidler ha'm seldjukler ma'mleketi da'wirinde ko'birek keledi, tu'rk tilleri Fergana, Zarafshan, Qashqadaryada tu'rk tilleri u'stemlikke erise basladı. Al Xorezm wa'layatında mong'ollar jawlap alg'annan keyin, XIII-XIV a'sirlerde burıng'ı Xorezm tili birotala toqtadı. Tu'rki tilinen oguz dialekti ornay basladı. Biraq jergilikli xalıqtın' ma'deniyatına etnikalıq quramına ta'sir jasamadı.

VI-VIII a'sirlerde arablardın' Orta Aziyanı jawlap alıwı aldında, tu'rk kag'anatları menen jergilikli aristokratlar eski tu'rkiy siyasiy birikpe tiykarında o'zbek, basqada Orta Aziya xalıqlarının' tili, ma'deniy birikpeleri negizi ku'sheyi baslag'an jerler ko'beydi. A'sirese bunday birikpeler Fergana, Buxara, Sogdiana, Xorezmde payda boldı. Bul da'wirde Orta Aziyag'a islamnın' tarqawı bunday bir-neshe etnikalıq bo'leklerdi bir dinge, olar arasındag'ı tillerdin' jaqınlasıwın tezletti.

Movarounnaxrg'a arqadan kelip, jergilikli u'stemlikke erisken o'zbeklerdin' keyingi etnik qatlamı, islamdı qabıl etken chagataylar toparı edi. Olardın' arasında tu'rk ha'm mong'ol birikpeleri (jalair, barlas h.t.b.) bar edi. Bul birikpeler XIV-XV a'sirlerde chagataylar dep ataladı. Bizin' da'wirimizge shekem sol chagatay urıwlarınan jetip kelgenleri: karluklar, barlaslar h.t.b. bolıp esaplanadı. XV a'sirdin' aqırında ha'm XVI a'sir baslarında Orta Aziyada siyasiy ha'm ekonomikalıq jag'day bosasqan. Ha'kimler, patshalar arasında biylik, ha'kimlik ushın talas tartıslar ko'beygen. Timuridlerdin' a'wladları Ferg'ana ha'kimi Babur ha'm Xirat ha'kimi Xusayn Bayqaralar Dashti qipchaqtan kelgen qu'diretli Shaybanixan basshılıg'ındag'ı jawınger o'zbeklerge qarsılıq ete almay sheginedi. O'zbekler dep tu'rki-mong'ol tu'rindegi kelgen urıwlar atalg'an. Olar Orta Aziyanı etnikalıq quramın antropologiyalıq tu'rin aytarlıqtay o'zgerte almadı. Olar tek XVII a'sirlerde g'ana O'zbekstannın' Zarafshan, Surxanda'rya, Qashqadarya ha'm Xorezm, Qaraqalpaqstan jerlerine aralasıp, jergilikli etnikalıq birikpelerdi irilendirdi. Etnikalıq ta'sir jasadı. Bul da'wirge tiyisli jazba estelikler Sheybaniynama, Nusratnama, Abdullanama h.t.b.

O'zbek ataması ele o'zinin' ilimiy tusinigine iye emes. Da'slep bul so'z Usman ibn Munkiz XII a'sir, miynetinde gezlesedi. Keyin Rashiddin jılnamalarında XIV a'sir, Jalalatdinnin' XII a'sir a'sker basshılarının' biri O'zbek dep tilge alınadı. Belgili tariyxshı Xamdulla Kazviniy XV a'sir Altın Orda a'skerlerin O'zbekler dep, al olarg'a tiyisli jerlerdi o'zbek ma'mleketi dep ataydı. XV-XVI a'sirlerge tiyisli jazba dereklerde de Sheybani qarawındag'ı barlıq urıw ha'm qa'wimler birikpesinde o'zbekler dep atag'an. Xiywa xanı Abulg'azı, XVII a'sir, o'zinin' tu'rkler shejiresinde Aq Orda xanı Tuqtag'u xan o'lgennen keyin onın' ornına 13 jasar O'zbek xan taxtqa otırg'an, son' barlıq Juchi elinin' barlıg'ın o'zbek eli dep ataydı. Geypara o'zbek shejiresinde o'zbek xalqın 92 urıwdan qurılg'an dep ko'rsetiledi. Biraq bul durıslıqqa kelmeydi. O'zbeklerdin' kelip shıg'ıwınday-aq, olardın' etnikalıq quramıda o'zgermeli. Geypara urıwlar irilenip, al geypara urıwlar maydalanıp, basqa urıwlarg'a aralasıp ketken. Mang'ıt ha'm qazaq urıwlarının' birikpeleri ha'm Sheybaniy xan qarawında tu'rki-mong'ol urıwlarınan payda bolg'an etnikalıq toparlar qıpshaq, mang'ıtlar, qanlılar, qon'ıratlılar, naymanlar sıyaqlı burıng'ı elatlar birikken O'zbek atamasına o'tken. Demek ha'r tu'rli urıw qa'wimlerden birikken etnikalıq birikpelerden‘ mang'ıt, qon'ırat, qıyat, qıpshaq, Qıtay, qan'lı, durmen, keneges, mın, qırıq, ju'z, loqay, nayman, chimbay, jalayır, karluk, no'kis, u'ysin, qatag'an h.t.b. Etnonimler o'zbek ha'm basqa da Orta Aziya xalıqlarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Bul etnikalıq birikpelerdin' atamaları turmısı, xojalıg'ı, da'stu'rleri, dini h.t.b. ko'rinisleri a'yyemgi orta a'sir ilimpazları Maxmud Qashg'ariy, M.Narshaxi, Beruniy miynetlerinde ko'rinedi. O'zbek urıw-qa'wimlerinin' atamaları a'sirese etnotoponimlerde, yag'nıy geografiyalıq atamalar menen elatlardın' h.t.b. atamasında ko'rinedi. Jan'a da'wirde XIV-XIX a'sirlerde de ha'm en' jan'a da'wirde de o'zbek ha'm basqa Orta Aziya xalıqlarının' qa'liplesiwi dawam etken. Etnikalıq birikpeleri o'zlerinin' o'zge atamaları menen birge xojalıg'ının' tu'rinde (otırıqshı, yarım otırıqshı) da'stu'rinde, tilinde de o'zgesheliklerin saqlag'an. Tariyxshılar pikirinshe o'zbek xalqı 3 subetnostan birikken. Birinshi subetnos - a'yyemgi da'wirlerden o'tırıqshı qa'wimlerge b.e. I-mının'shı jılları arqadan ko'ship kelip aralasqan tu'rki tilindegi qa'wimler birikpesinen qa'liplesken xalıq Sart dep atalg'an, ol ko'birek Fergana, Tashkent, Xorezm, Zarafshan wa'layatlarında jasag'an.

Ekinshi subetnos - Sheybaniyler kelmesten burıng'ı jergilikli tu'rki tilindegi qa'wimler menen jasag'an Sheybaniyler menen kelgen tu'rki qa'wimler aralaspası tu'rkler dep atalg'an. Olar XX a'sir baslarına shekem xojalıg'ında yarım ko'shpeliler, urıwlarg'a bo'linerlik o'zgeshikleri menen jasag'an. Bular Fergana, Samarqand, Jizzaq wa'layatlarında ko'birek aralasqan. O'zbek xalqının' tag'ı bir kishkene bo'legi - tatlar, bular Xorezm oblastında jasap ha'zir o'zbekke aylang'an.

U'shinshi subetnos, burıng'ı XV-XVI a'sirlerde Movarounnaxrge kelgen Deshti Qıpshaqtan ko'ship kelgen'lerdin' a'wladları. Olar o'zbekler dep atalg'an. 1920-jılg'a shekem, bular o'z urıw atamaların saqlag'an. Ma'selen, Buxarada 40, Xorezmde 20,
Deshti Kipchak urıw atları o'mir su'rgen.

Olarda endogamiya ta'rtibinde bolg'an. Olardag'ı Mang'ıt, Qon'ırat, Qıpshaq, Nayman mayda urıwları ha'm toponimler a'yyemgi etnonimlerdi ko'rsetedi.




#Article 97: Obligatsiya (835 words)


Obligatsiya – aqsha qarjıları iyesinin' onı o'tkergenin ha'm belgilengen protsentti to'legen halda (shıg'arıw sha'rtlerinde basqashası na'zerde tutılmag'an bolsa) onda na'zerde tutılg'an mu'ddette bahalı qag'azdın' nominal bahasın og'an qaplaw haqqında minnetlemesin tastıyıqlaytug'ın bahalı qag'az.

Obligatsiyalar a'piwayı ha'm utıslı, protsentli ha'm protsentsiz (maqsetli), erkin aylanıslı ha'm sheklengen aylanıslı etip shıg'arılıwı mu'mkin. Qaysı tovarg'a (xızmetlerge) shıg'arılsa, sol tovardı (xızmetlerdi) ko'rsetiw maqsetli obligatsiyalardın' sha'rtli rekviziti bolıp tabıladı.

Ka'rxanalar obligatsiyaları barlıq menshik tu'rindegi ka'rxanalar ta'repinen shıg'arılıwı mu'mkin. Obligatsiyalar iyelerine ka'rxananı basqarıwg'a qatnasıw huqıqın bermeydi.

Ka'rxanalardın' ha'm aktsionerlik ja'miyetlerdin' obligatsiyaların shıg'arıw haqqında sheshim tiyislisinshe administratsiya (basshılıq) ha'm atqarıwshı uyım (basqarma) ta'repinen qabıl etiledi ja'ne bayannama menen ra'smiylestiriledi.

Emitentlerdin' ustavlıq fondın du'ziw ha'm toltırıw ushın, sonday-aq olardın' xojalıq jumısı menen baylanıslı zıyanlardı jabıw ushın ka'rxanalardın' obligatsiyaların shıg'arıwg'a ruxsat etilmeydi.

Aktsionerlik ja'miyetler ustavlıq fondının' 20 protsentinen aspag'an summag'a ha'm shıg'arılg'an barlıq aktsiyalardı tolıq to'legennen keyin g'ana obligatsiyalardı shıg'arıwı mu'mkin. Olardın' ja'rdemi menen mobilizatsiyalang'an kapital aktsionerlik kapitalg'a aylanbaydı. Obligatsiyalardı shıg'arıw – kapitaldı qarız alıw formalarının' biri bolıp tabıladı. Obligatsiyalar emitentinin' ulıwma qa'rejetleri olarg'a xızmet ko'rsetiw ushın ulıwma jıllıq qa'rejetler, shıg'arıw ushın texnikalıq qa'rejetlerden ha'm obligatsiyalardı jaylastırıw ushın qa'rejetlerden quraladı.

Emitent ta'repinen ulıwma kepillik obligatsiyanı mu'ddetli qarız minnetlemesi sıpatında o'tew kepilligi bolıp tabıladı. Ol bankrot bolg'anda emitent o'z minnetlemelerin orınlamag'an jag'dayda mu'lktin' bir bo'legin saqlawshı huqıqın beredi, biraq bul mu'lkti qamawg'a alıw huqıqısız.

Aktsiyalar sıyaqlı, obligatsiyalar da ja'miyet ushın investitsiyalardın' a'hmiyetli da'regi bolıp xızmet etedi. Biraq bul bahalı qag'azlar o'z-ara a'dewir parq etedi.

To'mendegiler en' a'hmiyetli parqları bolıp tabıladı:

Obligatsiya bir qatar sha'rtli elementlerge: nominalg'a, protsent stavkasına, to'lew haqqında rejege, ta'miyinleniwge, emissiya sha'rtnamasına, reytingke iye.

Nominal – obligatsiya sertifikaiının' on' ta'repinde belgilengen aqsha summa, onı iyesi o'tew mu'ddeti kelgen ku'ni aladı.
Protsent stavkası. Emitent ha'r jılı to'lewge tiyisli bolgan nominal bahasının' kelisilgen protsenti. Protsent stavkası jıllıq etip belgilenedi, ol bo'lip – bo'lip, ma'selen, yarım jılda bir ret, yamasa shereginde bir ret to'leniwi mu'mkin.
O'tew sa'nesi – kalendarlı sa'ne, ku'n usı ku'ni, sa'nede aktsionerlik ja'miyet qarıydarg'a obligatsiya nominalına barabar summanı qaytaradı ha'm protsent to'lewdi toqtatadı.
Emissiya haqqında sha'rtnama – obligatsiyalıq zaymdı ko'pshilik shıg'arıwg'a kontrakt (sha'rtnama). Ol qarızdar menen trast kompaniyası arasında sha'rtnama tu'rinde orınlanadı. Son'g'ısı o'z gezeginde emitent ta'repinen o'z minnetlemelerin orınlawı aldında aktsionerlik ja'miyettin' quwatlılıg'ının' kepili bolıp tabıladı.

Emitent penen a'dewir tolıq tanısıw ushın trast kompaniyası onın' finans hu'jjetlerin, emitenttin' investitsiyalıq joybarının' biznes – jobasın u'yrenedi ha'm bunnan keyin g'ana o'z kelisimin beredi.

Usıg'an baylanıslı emissiya xaqqında sha'rtnamag'a trast kompaniyasının' bir qatar sha'rtleri kiritilgen bolıwı mu'mkin. Olardan xalıq aralıq a'meliyatta a'dewir jiyi ushırasatug'ınları to'mendegiler:

To'lew haqqında reje – emissiya haqqında sha'rtnamanın' punkti, og'an muwapıq emitent arnawlı o'tew fondın du'zedi, protsent ha'm nominal baha onnan to'lenedi. Bul fond trast kompaniyasının' qadag'alawında boladı.

Emissiya haqqında sha'rtnamada mu'ddetinen burın satıp alıw haqqında, yag'nıy o'z obligatsiyaların mu'ddetinen burın shaqırtıp alıwg'a emitenttin' huqıqı haqqında punkt bolıwı mu'mkin.

Ta'miyinlew – aktsionerlik ja'miyettin' obligatsiyalar shıg'arg'anda girew bolıp xızmet etetug'ın aktivleri yamasa mu'lki. Ta'miyinlewdin' bolıwına tiykarlang'an halda obligatsiyalar ta'miyinlengenler ha'm ta'miyinlenbegenler bolıp bo'linedi.

Ta'miyinlengen obligatsiyalar ja'miyettin' tiykarg'ı aktivlerine umtılıw huqıqın beredi ha'm usının' menen bir waqıtta onın' ayqın mu'lkinin' girewleri bolıwı mu'mkin. Eger korporatsiya o'z obligatsiyaların belgilengen mu'ddette o'tey almasa, onda olardı saqlawshılar girewdi o'z paydasına paydalanıw huqıqına iye. Ko'shpes mu'lk, basqa da bahalı qag'azlar, ko'shpeli mu'lk ta'miyinlew sıpatında bola aladı. Usıg'an baylanıslı to'mendegilerdi ajıratadı:

Ta'miyinlenbegen obligatsiyalar ulıwma kepillikke iye yamasa, basqasha so'z benen aytqanda, emitenttin' minnetlemeleri menen, yag'nıy onın' abıraylı ismi menen bekkemlengen qarız minnetlemelerinen ibarat. Bunı tek jaqsı abıroyg'a iye ka'rxanalar g'ana isley aladı. Bunda aldag'ı xojalıq jumısınan tu'simlerge barlıq u'mit etiledi.

Obligatsiyalar reytingi – olardın' investitsiyalıq sıpatlarının' arnawlı firmalar ta'repinen baxalanıwı. A'dette obligatsiyalardın' barlıq shıgarılg'anları emes, al ken' ekilemshi bazardag'ı iyeleri g'ana bahalanadı.

En' joqarı reytingke iye obligatsiyalar «investitsiyalıq klass» obligatsiyaları dep ataladı. Jetkilikli joqarı itimallıq da'rejesi bul klassqa kiritiw kriteriyi bolıp xızmet etedi, bunda emitent o'z minnetlemelerin normal konyunktura sharayatlarında, qolaysız konyunktura sharayatlarında da orınlaydı. To'men reytingli obligatsiyalar sawdagerlik obligatsiyaları bolıp esaplanadı.

Aktsiyalar sıyaqlı obligatsiyalar da nominal ha'm bazar bahasına iye. Obligatsiyanın' nominalına protsent esabındag'ı bazar bahası onın' (obligatsiyanın') kursı dep ataladı. Eger obligatsiyanın' bazar bahası nominalınan joqarı bolsa, onda onın' sıylıq penen satılatug'ının ko'rsetedi. Eger bahası nominalınan to'men bolsa, onda jan'a iyesi onı diskont penen satıp aladı. Eger qarıydar nominalın to'lese, onda paritet ornına iye. Obligatsiyanın' bazar bahası qanday bolmasın, ol boyınsha protsent nominalına esaplanadı.

A'piwayı aktsiyalar menen bolgan jag'day sıyaqlı, usınıwshıg'a obligatsiyalar ha'm atamalı (dizimge alınatug'ın) obligatsiyalar bolıp parqlanadı. Usınıwshıg'a obligatsiya iyesinin' ismi emitent ta'repinen dizimge alınbaydı.

Qarız mu'ddetine tiykarlang'an halda emitentler obligatsiyaları to'mendegishe bo'linedi:

Emitentler obligatsiyaları sonday-aq da'ramatlardı to'lew usılı boyınsha parıqlanadı. To'mendegidey obligatsiyalar bar:

Obligatsiyalar konvertatsiyalanatug'ın ha'm a'piwayı bolıp bo'linedi. Konvertatsiyalanatug'ın obligatsiyalar ko'binese konvertatsiyalanatug'ın artıqmashlı aktsiyalarg'a uqsas. İnvestitsiyalıq institut (investitsiyalıq diler yamasa investitsiyalıq kompaniya) konvertatsiyalanatug'ın obligatsiyalardı o'tew ushın konvertatsiyalanatug'ın baxalı qag'azlardın' iyesinen alıw ushın eki ku'n dawamında olardın' emitentine beriwi sha'rt. Olar belgili sha'rtler menen tap usı aktsionerlik ja'miyettin' artıqmashlı yamasa a'piwayı aktsiyalarına almasıwı mu'mkin. Bul konvertatsiyalanatug'ın obligatsiyalardı investor ushın a'dewir tartımlı etedi. A'piwayı obligatsiyalar usınday huqıqlarg'a iye emes. Obligatsiyalar olarg'a optsion menen satılıwı mu'mkin. Bul iyesine obligatsiyanı onın' emitentine belgili mu'ddetten son' qaytarıw huqıqın beredi. Emitent obligatsiyalardı nominalı boyınsha o'tewi sha'rt. Usılayınsha satıp alıw finans bazarlarında protsent stavkaları keskin ko'terilgende ko'binese maqsetke muwapıq boladı.




#Article 98: Oktavian Avgust (207 words)


Oktavian Avgust (23 sentyabr, b.e.sh. 63 – 19 avgust, 14) birinshi ha'm en' a'hmiyetli Rim İmperatorlarının' biri. Ol Rimnin' du'nya ju'zindegi en' qu'diretli imperiya bolıp jetilisiwinin' birinshi basqıshın basladı.

Oktavian Avgust Sezar Rim Respublikası diktatorı Yuliy Sezardın' saqlap alıng'an balası bolg'an. Oktavian ekinshi triumviratta (Rim İmperiyasın bir basshı sıpatında u'sh adamnın' basqarıwı), Mark Antoniy ha'm Lepiduslar menen bir qatarda basshıliqqa iye bolg'an. Avgust ha'm Antoniuslar b.e.sh. 44-jılı o'ltirilgen Yuliy Sezarg'a sadıq bolg'an. Onın' o'liminen keyin Sezar ta'repdarları ha'm Sezardın' qarsılası Pompeydin' ta'repdarları arasında Rim boylap puxaralıq urısı baslanadı. Triumvirat basshılıg'ı da'wirinde urıs toqtaydı, biraq Lepidustın' o'limi ha'm Mark Antoniydin' Mısırda Kleopatra menen bolıwı urıstın qayta dawam etiwine sebepshi boladı. 

Bul ku'shli qanlı urısta jen'iske eriskennen keyin, Oktavian b.e.sh. 31-jılg'ı Aktium urısı ta'repdarı bolg'an Senat ta'repinen birinshi Rim İmperatorı bolıp saylanadı ha'm Avgust atın aladı. Ol b.e.dın' 14 jılı onın' o'gey ha'm ku'yew balası Tiberius (Tiberiy) onın' ornına İmperator bolg'ang'a shekem basshılıq etedi.

Onın' patshalıg'ı da'wirinde, onın' hu'kimetine qarsı bolg'anlar massalıq tu'rde mın'lap o'ltirilgen. Ol Rim qaytadan Respublikag'a aylandırıwg'a wa'de etken, biraq bunın' ornına ol o'zine ko'p ataqlardı, sonın' menen birge Bas ruwxanıy atag'ın bergen ha'm awıllıqlardag'ı ko'plegen shirkewler onı qudaylarının' biri esaplag'an. İnglis tilindegi ha'm basqa da ko'plegen Evropa tillerindegi Avgust ayının' atı onın' atınan kelip shıqqan.




#Article 99: Omar Hayyam (368 words)


Parsı-ta'jik a'debiyatının' ko'rnekli wa'killerinin' biri Omar Hayyam 1048-jılı Nishapur qalasında tuwılg'an. Atası shatır tigiwshi bolg'anı ushın Hayyam degen ataq atasınan miyras bolıp qalag'an. Onın' jasag'an zamanı Orta Aziya G'aznaviyler hu'kimranlıg'ı da'wiri. Usı da'wirdin' belgili danıshpanlarının' biri Nizammulmu'lk (1017-1032) wa'zir da'rejesine jetip shıg'ısta u'lken medreseler qurıp, a'tirapına belgili adamlar jıynag'an. Omar Hayyam da jaslıg'ınan filosofiya, filologiya ha'm matematika t.b. ilimlerdi qunt penen u'yrengen. Son'ınan Nizammulmu'lktan İsfahang'a shaqırtıp observatoriyag'a basshılıq etiwdi o'tinedi. Omar Hayyam bir neshe ilimdi miyras qaldırg'an. Biraq onın' atın pu'tkil du'nyag'a tanıtqan rubayıları ekenligi bizge ma'lim.

Omar Hayyam da'wirinde sufizm ta'liymatı ken' taralg'an edi. Biraq ol real ta'biyat tendentsiyalarına su'yenedi. Ma'selen materialistlik tendentsiyalardag'ı filosofiyalardın' pikiri menen ortaqlasıp, Omar Hayyam du'nyanın' materiyanın' ma'n'giligin, bardan joq bolmag'anlıg'ın ha'm joqtan bar bolmaytug'ının ta'n aladı. Du'nyanı o'lmeytug'ın ruwxtan, ideyadan ibarat dep tu'sindiriwshi ta'liymatqa qarsı boladı.

Bul du'nyadan ketken menen du'nyag'a bir pul,
Jerden izimiz o'tken menen du'nyag'a bir pul,
Du'nya tu'rdı ha'm turadı biz bolmasaqta,
Jer astına tu'sken menen du'nyag' bir pul.

Shayırdın' pikiri boyınsha du'nya ma'n'gi bolıwı menen birge tek g'ana o'zgerip turadı, basqa-basqa tu'ske kirip turadı. Bular bolmıstın' tiykarg'ı nızamlıg'ı dep biledi. Solay etip ol erisilgen o'mirge qayıl bolıp o'mir keshiriw kerek ekenligin aytadı. Shayır du'nyadag'ı zulımlıqlardan, ten'sizlikten qattı nalıydı. Ol g'amnan, qayg'ıdan qutılıwdın' sha'rti go'zzal menen ma'y ish dep tu'sindiredi. Hayyam optimizimdi jaqlaydı. Sonın' menen birge g'am-qayg'ı jalg'ızlıq motivi jırlanadı. Ja'ne aytatug'ın na'rse ma'y (sharap) motivi parsı-ta'jik poeziyasında a'yyemgi, motivlerdin' biri. Negizinde shayır, jo'nsiz ma'y ishiw ta'repdarı emes, sharap o'z mo'lsherinde ishilgende g'ana jaqsı. Mo'lsherden zıyat ishimlik adamdı qor-zar etedi dep tu'sindiredi.

Sharap ishsen' aqıl dana menen ish,
Ya gu'l ju'zli qası qara menen ish,
Gey-geyde ish, awlaq jayda ishe ber,
Biraq, samsam shama menen ish,

Du'nyada adam tuwıladı, o'nedi , o'sedi, o'ledi, topıraqqa aylanadı. Jerde biz basıp ju'rgen topıraqta patshanın' bası, shopannın' barmag'ı aralasıp jatpag'anına kim kepil boladı. Ha'tte ma'y quyılg'an mına gu'zede bir waqıtları sulıw qız bolg'an shıg'ar-degen pikirge keledi.

Mınaw gu'ze mendey bolg'an yar qumar,
Su'ygeni de qara burım, xosh nigar,
Bul gu'zenin' tutqası da bir gezde,
Go'zzal moynın qushaqlag'an qol shıg'ar.

Mına gu'ze-patsha shıg'ar, xan shıg'ar,
Endi bunnan suw iship ju'r jalshılar,
Sharap quyg'an ıdıslardın' ishinde,
Sulıwlardın' erinleri bar shıg'ar.

Qullası Omar Hayyam XI a'sirde jasag'an so'z sheberi o'mirge filosofiyalıq pikir ju'rgizgen danıshpan shayır.




#Article 100: Operativ esap (102 words)


Operativ esap – islep shıg'arıwdın' ayırım bo'limlerinde ju'z berip atırg'an xojalıq protsess ha'm xojalıq aylanısı haqqında za'ru'r mag'lıwmatlardı tez jetkerip beriwge qaratılg'an baqlaw ha'm qadag'alaw usılı bolıp tabıladı. 

Xojalıq operatsiyaların a'melge asırıwda bul esap ja'rdeminde rejelestirilgen ko'rsetkishler haqıyqatında erisilgen ko'rsetkishler menen ha'm san ha'm sapa jag'ınan salıstıradı ha'm alıng'an mag'lıwmatlardan ka'rxana yamasa bo'limler ha'reketin basqarıwda paydalanıladı.

Operativ esaptın' qa'siyetlerinin' biri sonnan ibarat onda xojalıq operatsiyası tuwrısındag'ı mag'lıwmatlar tezlik penen dizimge alınadı ha'm tiyisli jerge jetkiziledi. Bunday mag'lıwmatlardan belgili ka'rxanalarda xojalıq operatsiyası, sonday-aq barlıq xalıq xojalıg'ına operativ basshılıq qılıw ushın paydalanıladı. Operativ esapta barlıq o'lshemler – natural, miynet ha'm pul o'lshemlerinen ken' paydalanıladı.




#Article 101: Orta a'sir sxolastikası (643 words)


Orta a'sir filosofiyası sxolastika degen atama menen ma'lim. Sxolastika ( - alim, mektep) yag'nıy filosofiyalıq mektep degendi an'latadı.

Sxolastikanın' tiykarg'ı o'zgesheligi, ol o'zin teologiyag'a xızmet etetug'ın ilim sıpatında belgili. XI a'sirden baslap orta a'sir universitetinde logika problemalarına qızıg'ıwshılıq a'dewir ko'terildi. XI-XIV a'sirlerdin' filosofiyasına Boetsiydin' logikalıq shıg'armaları u'lken ta'sirin tiygizdi, ko'plegen tu'siniklerdin' ma'nisin ashıp berdi. Sxolastikalıq dialektikag'a qarsı ha'r qıylı mistikalıq ag'ımlar turdı. XV-XVI a'sirlerde bul sonshelli gumanistlik aq su'yekler ma'deniyatı neplagon naturfilosofiya tu'rinde rawajlana basladı.

Orta a'sirde ta'biyatqa jan'a ko'z-qaras qa'liplesedi. Qudaylıq ku'shli jaratqan haqqındag'ı ta'liymat ta'biyattın' o'z erkinligin joqqa shıg'ardı, sebebi quday ta'biyattı g'ana emes, al zatlardın' ta'biyiylik awhalına qaramastan ha'reket etti. Sonın' ushın 1) tiykarg'ı dıqqat qudayda ha'm Adam janın biliwi qaratıldı. 2) Ta'biyiy qubılıslarg'a qızıg'ıwshılıq ku'sheydi, olar simvollar retinde sa'wlelendi.

Orta a'sir oyshılları Adam ma'selesine de toqtap o'tti, ha'm ha'r qıylı juwaplar berdi.

Birinshi anıqlaması Adam qudaydın' obrazı ha'm u'lgisi.

Ekinshi Platon, Aristotel ha'm olardın' dawamshıları ta'repinen berilgen Adam bul aqıllı maqluq dep tu'sindiredi.

Adam probleması menen xristian filosofiya qızıqsındı, olardın' pikiri boyınsha, Adam-pu'tkil ta'biyatta birinshi orındı iyeleydi, al grek filosofları Adam ta'biyattan u'stin turadı ol qudaydın' u'lgisi dep tu'sindiredi.

Orta a'sir filosofları ushın Adam basqa du'nyadan kelgen. Bibliya boyınsha Adam topıraqtan ha'm suwdan islengen, o'simliklerdey o'sedi ha'm azıqlanadı. Sonın' ushın xristian da'stu'rlerinde Adam ta'biyattın' patshası, do'retiwshisi.

Xristian ta'liymatının' tu'siniwinshe qudaydın' balası Logos, yamasa İisus Xristos adamg'a enedi, ol o'limi arqalı Adam tu'rlerinin' kristegi dozaq azabınan qutqarıwdı oylaydı, solay etip adamlarg'a jaqsılıq beriwdi qoyadı.

Xristianshılıqta quday barlıq du'nyanın' jaratıwshısı, ol ta'biyattan ajıratılg'an. Onda isenim bilimnen joqarı qoyıladı, yag'nıy aqıl etpeytug'ın na'rselerdi isenimge qoyıwdı talap etedi. Xristian antologiyasın belgileytug'ın ekinshi dogmatı denenin' qaytadan tiriliwi boladı. Orta a'sir sanası isenimli tu'rde adamnın' qaytadan sol denesinde tarqalıwı boladı dep aytadı. Xristian ta'liymatı boyınsha Jan deninin' sırtında jasawı mu'mkin emes. Usı dogmatlar Jan menen denenin' problamasın orta a'sirlik tu'siniwinin' negizine alındı.

Xristian dogmatların sistemag'a alıp kelgen filosoflardan biri Origen (III a'sir) onın' ta'liymatının' negizinde Adam haqqındag'ı tu'sinikti quraydı. Onın' pikirinshe Adam ruwxtan, jannan ha'm deneden turadı.

Orta a'sir filosofları adamnın' erki ma'selesin qayta talıqlap, aqıldan son' erikke o'tti. Ma'selen Avgustin ushın barlıq adamlar eriktin' qanday bolsada o'mir ma'nisi. Adamnın' ishki turmısın baqlay otırıp, a'sirese o'zinin', Avgustin: Adam jaqsılıqtı biledi, biraq onın' erki og'an bag'ınbaydı, islewdi qa'lemesede, ol isleydi dep juwmaq shıg'ardı. Adamnın' usı awhalın ol jannın' awırıwg'a ushırawı onın' o'zine bag'ınbawı yag'nıy o'zindegi joqarg'ı baslamag'a bag'ınbawı dep bildi.

Orta a'sir ta'liymatı boyınsha Adam o'z gu'nalıq qızıg'ıwshılıqlarınan qudaydın' ja'rdemisiz qutıla almaydı. Solay etip orta a'sir filosofiyası tutası menen teotsentrizm sıpatında xarakterleniwi tiyis.

Geologiya qudaynama-berilgen dinnin' isenim-ta'liymatın sistematizatsiyalaw. Orta a'sir filosofiyasının' barlıq tiykarg'ı tu'sinikleri quday menen baylanıstırıladı ha'm ol arqalı belgilenedi.

Orta a'sirdegi filosofiyalıq oy tek Batıs Evropada emes, ol Shıg'ısta, Vizantiyada rawajlanadı.

Vizantiyanın' filosofiyasının' Batıs penen uqsaslıg'ı bolg'an menen onın' bir qatar o'zgeshelikleri bar.

Bul jerde xristian dini ha'm onın' pravoslavyan formasında u'stemlik etti. Bilim beriwge ha'm ilimge u'lken hu'rmet penen qaradı. Vizantiya filosofları ilimnin' antikalıq tu'sinigin saqlap qaldı. Barlıq ilimler filosofiya degen atama menen birikti. Ma'selen İ.Damaskin filosofiyag'a altı anıqlama berdi:

Vizantiya filosofları grek filosoflarının' oylarının' barlıq baylıg'ın o'zlestirip aldı ha'm saqlap qaldı. Vizantiyaja jasag'an peolatonizm ag'zaları Platon ta'liymatın sistematizatsiyaladı. Onın' tiykarg'ı wa'killeri Platon (205-270 jj), Yamalik (275-380 jj) ha'm Prokl (412-485 jj). Olar ushın pu'tkil du'nya ierarxiyalıq sistemalardan turdı, onın' to'mengi qatlamı joqarısına minnetli. Onın' en' joqarı qatlamında bir pu'tinlik jaylasqan. Ol quday. Bul bir pu'tinlik ha'r qanday bolmıstın' sebebi. Ol bolmısqa tiyili emes, sonın' ushın ya aqıl bolıp, so'z bolıp og'an jetpeydi, quday haqqında hesh na'rse aytıwg'a bolmaydı. Ekinshi qatlam bul aqıl, onda ideyalar bar, bul taza bolmıs ha'm bir pu'tinlik ta'repinen jaratılg'an.

U'shinshi qatlam Jan, ol aqıl sıyaqlı endi birgelki emes, al janlı deneler arasında bo'lingen sebebi kosmos platonikler ushın jasawshı maqluq, jin-shaytanlardın', adamlardın', haywanatlardın', o'simliklerdin' janı, bunnan basqa ol ha'reket etedi, Jan ha'r qanday ha'rekettin' barlıq oylawlardın' ha'm qapagershiliklerdin' deregi.

To'rtinshi qatlam, en' to'mengi dene Jan sıyaqlı aqıldan jan'a o'z qa'siyetlerin aqıllılıqtı garmoniyanı aladı, dene jang'a tiykarlanıp onın' formasın aladı.




#Article 102: PTA turı qısqa tariyxı (209 words)


Tennisshilerdin' xalıq aralıq tennis federatsiyasına ha'm tur direktorlarına qatnası 1968 jılı shiyelenise basladı. Sebebi qızıg'ıwshı tennisshiler turniri tek g'ana professional tennisshiler ushın ashıq edi.

Tennis professionallarının' birden-bir talabı prizli bahalardı ko'beytiw  edi, biraq tennisshi a'meldarlarının' sportshılarg'a mensinbewshilik ko'z qarasları sebepli bul a'melge aspadı.

Sol ushında 1972 jılı  professional tennisshiler assotsiatsiyası du'zildi ha'm bug'an basshılıqtı oyınshılardın' o'zleri o'z qolına aldı. Professional tennisshiler assotsiatsiyasının' birinshi prezidenti bolıp belgili professional Kliff Drisdeyl saylandı. Professional tennis assotsiatsiyası menen xalıq aralıq tennis federatsiyası qarım-qatnas jumısları xalıq-aralıq oyınshılar ken'esi arqalı du'zilip bardı.

Du'nyag'a tanılg'an jekke adamlar Born Borg, Djon Makinroy, Djimmi Konnors ha'm İvan Lendler arqasında erler tennisi sponsorlardı ha'm televedenienı o'z dıqqatlarına qaratıp  turnirlerdi sho'lkemlestiriwshilerge  joqarı tabıslar keltire basladı. Bul xalıq aralıq oyınlar ken'esi 1973 jılı du'zilip, 80 jıllar aqırına kelip sportshılar tennis biznesin basqarıwda ten'dey huqıqqa iye bolıwların ha'm tabıslardı ten'dey bo'listiriwlerin talap etiwleri hesh kimge tan' qalarlıq na'rse emesliklerin atap ko'rsetti. AQShtın' ashıq chempionatında XATFsı menen o'z-ara tu'sinbewshilikleri arasında tennisshiler 1989 jılı press-konferentsiya o'tkizip professional tennisshiler assotsiatsiyası o'zlerinin' derlik turdı sho'lkemlestiriwin dag'azalap ko'rsetti ha'm erler tennisinin' tariyxında en' baslı sho'lkem bolıp qaldı. Amerikalıq korporatsiya IBM 1990 jılı  1-yanvardan baslap PTA sı turının' titullı sponsorı bolıp start aldı. Ha'zirgi waqıtqa deyin PTA turı altı kontinentte 30 dan aslam ma'mleketlerde  77 turnirlerdi qosıp turıptı. 




#Article 103: Pablo Picasso (143 words)


Pablo Ruiz Picasso (aytıwı: Pablo Pikasso; 25 oktyabr, 1881, Malaga, İspaniya - Aprel 8, 1973) İspaniyalı su'wretshi ha'm skulptor bolg'an. Ol XX-a'sirdin' ullı su'wretshilerinin' biri esaplanadı. Onın' tolıq atı Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Clito Ruiz y Picasso. Ol Kubizmnin' tiykar salıwshılarının' biri sıpatında belgili. Kubizm bul su'wretshinin' obektlerdi bo'liwi ha'm olardi abstrakt formada qayta birlestiriwi. Picasso shama menen 13,500 su'wret, 100,000 obraz yamasa gravyura, 34,000 kitap illyustratsiyasi ha'm 300 skulptura yamasa keramika do'retken.

Picasso ju'da' jas waqtınan baslap su'wret salıwdı ha'm sızıwdı bilgen. Onın' birinshi aytqan so'zi lapiz bolıp, ispan tilinde qa'lem degendi an'latadı.

Onın' do'retpelerinin' kollektsiyası Parijdegi Luvrda ko'rgizbe qiling'an waqitta ol 90 jasta edi. Ol jasap atırg'an (tiri) waqtında Luvrda ko'rgizbesi bolg'an birinshi su'wretshi bolg'an.

Picassonın' eki hayalınan to'rt balası bolg'an. Ol 1973 jılı ju'rek awırıwınan qaytıs boladı.




#Article 104: Publitsistika (159 words)


Publitsistika (latınsha - publikus) ja'miyetlik so'zinen alıng'an bolıp, turmısımızdın' ha'r qıylı tarawlarındag'ı a'hmiyetli ma'selelerdi, faktlerdi, qubılıslardı u'yreniwshi ha'm avtordın' sotsial idealı o'lshemi menen bahalawshı, ku'n ta'rtibinde turg'an ma'selelerdi sa'wlelendiriwi sebebinen da'wir ruwhın beriwshi, ken' ja'miyetshilikke arnalg'an shıg'armalar bolıp tabıladı. Publitsistika o'mirimizde bolıp atırg'an barlıq faktlerdin', qubılıslardın', waqıyalardın' tez arada ken' ja'miyetishilikke ma'limleniwi, olar haqqında pikirlew, juwmaqlar shıg'arıw, aldag'ı wazıypalardı anıqlaw ha'm orınlaw, ja'ne orınlanıw barısın xabarlaw ha'm analizlew, juwmaqlar shıg'arıw h.t.b. sıyaqlı o'mir ag'ısınday u'zliksiz protsess.

Publitsistikanın' maqseti, birinshiden, ekonomikalıq, siyasiy ha'm ma'deniy jan'alıqlardı, o'mirdegi sotsial a'hmiyetke iye barlıq faktlerdi, waqıyalardı, qubılıslardı operativ tu'rde xalıqqa jetkerip beriw. Ekinshiden, mag'lıwmat ha'm hu'jjetlerge su'yeniw arqalı ja'miyetlik pikirge ta'sir jasaw, insaniyattın' jaqsılıqqa, jarqın keleshekke talpınısların quwatlawdan ibarat.

Publitsistika da'wir menen ten' qa'dem taslap, turmıs mashqalaları haqqında pikirleydi. Jetiskenliklerdi en jaydırıw ha'm kemshiliklerdi saplastırıw jolların, bul ma'seleler ruwhıy turmıstın' basqa tarawlarında ken' tarqalmay atırıp-aq, juwaplar izleydi. A'debiyat, ko'rkem o'ner, arxitektura ha'm tag'ı basqa tarawlarda keleshekte u'lken polotnolardın' do'retiliwi ushın bay materiallardı toplap beredi.




#Article 105: Puqarasızlıq (148 words)


Puqarasızlıq shaxstın' hesh bir milliy ma'mlekettin' puqarasızlıg'ına iye bolmawı. Puqarasız shaxslar (apatridlar) huqıqsız bolmawı kerek. Ulıwma olardın' huqıqıy da'rejesi olar jasap atırg'an ma'mlekettin' ishki nızamları menen belgilenedi. O'zbekstanda puqarasız shaxslardın' da'rejesi sırt ellik puqaralardın' da'rejesine ten'lestirilgen. Bunda tek bir ayrıqshalıq bar, yag'nıy olarg'a sırt el diplomatiyalıq wa'kilxanaları ja'rdem ko'rsetiwge haqılı emes. Olar sırt el puqaraları kibi a'skeriy minnetke ha'm saylaw huqıqlarına iye emes. Puqarasız shaxslarg'a da sırt el puqaraları usap ayrım ka'siplik shekleniwler qollanıladı. O'zbekstan ishki ilajlar menen sheklenip, puqarasız shaxslarg'a tiyisli hesh bir xalıqaralıq sha'rtnamada qatnasqanı joq. Ma'selen, O'zbekstannın' puqaralıq haqqındag'ı nızamına muwapıq O'zbekstan aymag'ında tuwılg'an puqarasız shaxstın' perzenti O'zbekstan Respublikası puqarası esaplanadı.

İshki nızamlarda qanday hu'jjetler ha'm faktorlar shaxstın' anaw yamasa mınaw ma'mleket puqarası ekenliginin' da'liyli bolıp xızmet etiwin belgileydi. O'zbekstan Respublikasının' Puqaralıq haqqındag'ı nızamına muwapıq puqaralıqtı tastıyıqlawshı da'slep pasport, pasport alg'ang'a shekem tuwılg'anlıq haqqındag'ı guwalıq esaplanadı. Ko'p sırt el ma'mleketlerinde sudta puqaralıqtı anıqlaw protsedurası bar.




#Article 106: Qabusnama (537 words)


Qabusnama parsı-ta'jik tilinde jazılg'an Shıg'ıstın' ullı didaktikalıq shıg'armalarınan esaplanıp, XI a'sirde xatqa tu'sken. Kitaptın' avtorı Unsurul-Maomiy Qa'yqawıs Kaspiy ten'izinin tu'slik jag'alarında jasawshı qabilalardan bolıp, ilimdi teren' iyelegen o'z zamanının' belgili patshalarınan boldı. Ol ma'mleketti ilim tiykarında basqarıwdı qa'legen, adamlar arasındag'ı qarım-qatnas, a'dep-ikramlılıqqa u'lken ma'ni beretug'ın adam edi. Sonın' ushın da ol turmıstan alg'an o'z ta'jiriybelerin balasına da u'yretiwdi maqul ko'rgen. Sol tiykarda o'z balasına wa'siyatnama tiykarında bir kitap jazıp qaldırıwdı maqset etken. Biraq. bul kitaptı tek bir patshanın'o'z balasına jazg'an wa'siyatnaması sıpatında qarap bolmaydı. Sebebi kitap Orta a'sirdegi estetikadıq taliymatlardı tolıq o'z ishine alg'an.

Son'ın ala bul kitap u'lken dan'qqa iye bolıp du'nyanın' ko'p g'ana tillerine awdarıldı. Qa'llibek İsmayılov awdarmasındag'ı Qabusnama 1987, 1991-jıllarda eki ma'rtebe qaraqalpaq tilinde baspadan shıqtı.

Bul kitap negizinen didaktikalıq tiykarda jazılg'an bolıp adam balasının' turmısta tutatug'ın ornı bilim iyelew, dos tan'law, o'zinin' baxtı ha'm qa'dir qımbatı jolındag'ı gu'resleri haqqında so'z etedi. Sonın' ushın da avtor bul joldın' tiykarg'ı tu'yinleri ta'rbiyag'a baylanıslı dep biledi. Qırıq to'rt baptan ibarat bolg'an bul kitaptın' ha'r bir babında adamzat ta'rbiyasının' en' a'hmiyetli ma'seleleri sheshilip baradı. Sonlıqtanda bul baplardın' ha'mmesi de wa'siyat tu'rinde jazılg'an. Ma'selen: Ata-ananı hu'rmetlew haqqında, O'nerdin' artıqmashılıg'ı, Sheshenliktin' a'hmiyeti, G'arrılıq ha'm jigitlik, Sharap ishiw yaki ishpeslik qag'ıydaları, Miyman ku'tiw, Ishqı muhabbat haqqında, Monshag'a tu'siw, Uyqılaw, “Du'nya-mal jıynaw, Perzentti ta'rbiyalaw, Dos tan'law, İlim iyelew, Shayırlıq penen shug'ıllanıw, Xızmetkerlik ha'm tag'ı basqalar.

Avtor haqıyqıy adamlarda u'sh tu'rli belginin' saqlanıwın qa'leydi:

Mine usı u'sh tu'rli belgi haqıyqıy insanlarda saqlanıwı kerek.

Qa'yqawıstın' pikiri boyınsha Jomartlıq - degen kezsiz saqıylıq emes. Ba'lki bunın'da o'z aldına qoyg'an ma'qsetleri bar. Sonın' ushında ol jomartlıqtın o'zinde u'sh toparg'a bo'lip qaraydı. 

Sonın' menen birlikte Qabusnama avtorı ha'r bir topardın' minez-qulqın, olardın' ja'miyette tutqan orınlarında belgilep o'tedi. Adamlardın' ko'pshiligine jomartlıq penen hayyarlıq ta'n na'rse. Bul o'nerlerde batırlıq, ma'rtlik, sabır-qanaat, wa'de-opag'a qılap etpew, sap ju'reklilik, haqıyqatlıq ba'ri aralasıp ju'redi. Ja'ne de aytaman, qulg'a, gedeyge azap bermew kerek. A'zzilerge ma'det berip, olardı qollap quwatla. Jaqsılardı jamanlardın' azaplanıwınan qorg'aw kerek. A'y balam, a'mel adamlarının' ha'reketi hayyarlıqqa jaqın keledi. Sebebi a'meldin' o'zi de hayyarlıq penen jetilisip baradı. Biraq ken'peyillik, miyman-doslıq, saqıylıq, tuwrılıq, haqıyqat izlewshilik, tazalıq, jaqsı qurallanıw a'mel adamları ushın ta'ndur.

Sonın' ushında Qa'yqawıs aqıllılıqqa u'lken itibar beredi. Ol aqıldın' o'zinde ekige bo'lip qaraydı. 

Qa'yqawıs bul kitapta ko'birek ta'rbiya haqqında aytadı. Onın' pikirinshe adamdı ko'birek ta'rbiyalaytug'ın na'rse turmıs. Turmıstın' ta'rbiyası ha'r qanday dana mug'allimnen de ku'shli. Bul haqqında avtor to'mendegishe aytadı : Eger adamdı turmıs ustazı dana etpese, hesh qanday dana og'an aqıllı so'z u'yretiw ushın a'were bolmasın. O'ytkeni miyneti zayag'a ketedi - deydi.

Biraq adam parasatlı, hikmetli so'zlerdi tın'lawdan jalıqpawı kerek. Sebebi adam eki tu'rli boladı. Birewi - u'yretiwshi. Ekinshisi - u'yreniwshi. Tın'lay-tınlay dana bolarsan' - degen so'zler sonnan qalg'an. Qulag'ın'a qonımsız biyhuwda so'zlerdi esitiwden qash. Biraq hikmetli so'zlerdi u'yreniwden jalıqpa. Anadan tuwılg'an na'resteni jer astında saqlap, su't berip, sol jayda o'sirse, anası og'an hesh-qanday so'ylemese, adam so'zin esitpese, ol bala u'lkeygennen keyin saqaw boladı. Sonın' ushında so'z bala ushın jaslıg'ınan joldas bolıwı kerek.

Avtordın' aytıwınsha jaqsı so'z ta'rbiyanın' tiykarg'ı quralı. So'zdin' ma'nisli qollanıwı adam xarakterinde tiykarg'ı jolg'a salıp jiberedi. Bunnan tısqarı ol: Adam balası o'mirinshe ta'rbiyalanıp barıwı kerek. Jaman adam joq, jaman ta'rbiyalanıw bar - degen sheshimge keledi.

Qullası, Qa'yqawıstın' bul shıg'arması Shıg'ıs pedagogikasının' en' bir xarakterli kitaplarınan esaplanadı. Sonın' ushında bul kitap orta mekteplerde pa'n sıpatında oqıtıladı.




#Article 107: Qalila ha'm Dimna (406 words)


Hind xalıqlarının' a'jayıp jazba esteliklerinin' biri Qalila ha'm Dimna. Shıg'ıstı izertlewshi alımlardın' pikirinshe bul do'retpe III-IV a'sirlerde du'nyag'a kelgen. Hind hu'kimdarı Da'bshalimge Beydabo degen filosof jazıp tapsırg'an qusaydı. Mag'lıwmatlarg'a qarag'anda, bul tımsal janrında jazılg'an bolıp Qalila ha'm Dimna degen so'zler hind tilinen erkek jınıslı shag'al ha'm nashar jınıslı shag'allardın' atların bildiredi. Kitaptın' avtorı Beydabo bul do'retpesi tuwralı mınaday dep jazıptı: Bul kitiaptı haywanlar menen quslar tuwralı jazdım… İnsannın' haywanlardan joqarı uslaytug'ın to'rt na'rsesi bar: Danıshpanlıq, Aqıl, Qanaat, A'dalat.

Hind hu'kimranları bul kitaptı Danalıqtın' gilti dep bahalaptı ha'm basqa ma'mleketlerge, ko'pshilikke taralıwına tıyım salınıptı. İran patshası A'niwshırwan A'dil Qısraw bul kitaptı qolg'a tu'siriwge ha'm onın' mazmunın biliwge og'ada qızıg'ıptı. Og'an mu'mkinshilik bolmag'anlıqtan iranlı danıshpan Barzuyanı sol kitaptı ko'shirip jazıp alıwg'a qupiya tu'rde Hindstang'a jumsaptı. Barzum ju'da' ko'p qıyınshılıqlardan son' bir hind dostının' ja'rdemi menen hind patshasının' saray kitapxanasına kiriw mu'mkinshigine iye bolıptı. O'lim menen o'mirdin' arasında jasag'an ol birneshshe jılda Qalila ha'm Dimnanı ko'shirip alıw baxtına miyasar bolıptı.

Hind tilinde jazılg'an bul kitap son' parsı tiline awdarılg'an. Qalila ha'm Dimna tu'rkiy tillerge, sonın' ishinde o'zbek, a'zerbayjan ha'm qazaq tillerine bir neshshe ret awdarılıp, baspadan shıqqan. Qalila ha'm Dimna 1991-jılı qaraqalpaq tilinde de basıldı. Kitaptı Qallıbek İsmaylov qaraqalpaqshalag'an. 

Kitapta insan turmısının' tu'rli qatlamlarına mag'ana-ma'nis beriwge siltewshi mazmundag'ı hikayatlar (qısqasha gu'rrin'ler) ko'p. Olardın' ko'pshiligi erteklik sıpatqa iye. Waqıyalardın' barlıg'ının' derlik personajları haywanlar ha'm quslar. Ha'diyselerde sol personajlardın' tili menen bayan etiledi.

Ma'selen, Torg'ay ha'm Pil tuwralı hikayatta du'nyadag'ı en' ku'shsizlik-menmen bolıw, al en' ku'shli na'rse awızbirshilik, degen mazmundı ko'rkem bayanlaydı. Bul hikayatta jazılıwınsha haywanlar patshası Pil hesh kimdi ko'z ilmeydi. Uya qurıp, o'sip-o'niwdi maqset etken bir torg'aydan ma'yeklerin basıp sındırıp kete beripti. Torg'aydın' jalınıshlarına sira' da' qulaq aspaptı. Men patsha bolg'anlıqtan anaw-mınaw mayda-shu'ydege itibar bermeymen deydi eken ol. Patsha Pildin' bul menmenligine qa'ha'rlengen quslar awızbirshilikli tu'rde og'an hu'jim etip eki ko'zin ag'ızıp tu'siripti. Bug'an g'a'zeplengen Pil pu'tkil tog'aydı oyran qıla baslaptı, tereklerdi tu'p-tamırınan qoparıp bu'ldiripti. Quslarg'a qurbaqalar ja'rdem beripti. Sharpan ha'm sho'ller soqır Pil Ol jerge suw bar shıg'ar dep juwırıp barıp, teren' qa'ndekke jıg'ılıp o'lipti.

Ekinshi bir hikayatta aqıllı qoyannın' hiyle isletiw jolı menen jawız arıslandı o'lrigeni bayan etiledi. Sebebi, bul arıslan men patshaman dep ha'r ku'ni tog'aydın' bir haywanın jep awqatlanadı eken. Bunda da arıslan o'zinin' menmenliginnin' qurbanı bolıptı.

U'sh balıq tuwralı hikayatta bolsa, aqıl ha'm shıdamlılıq na'tiyjesinde balıqshılılardın' jılımınan qalay aman qalg'anlıg' so'z etiledi.

Tasbaqa ha'm shayannın' doslıg'ı, Pal satatug'ın sawdager ha'm onın' da'rwish qon'sısı tuwralı hikayatlarda da insannan o'mirinde, turmısında ushırasıp turatug'ın waqıyalar gu'rrin' etiledi.




#Article 108: Qaraqalpaq jazıwı (527 words)


Qaraqalpaq jazıwı ha'm onın' tariyxı

Jazıwda jumsalatug'ın barlıq ha'riplerdin' qabıl etilgen belgili bir ta'rtip penen izbe-iz jaylastırılıwı a'lipbe dep ataladı. Alipbe so'zi arab ha'riplerinin' atınan kelip shıqqan arabsha a – alif, b – be dep ataladı. Alfavit so'zi grek ha'riplerinin' atınan kelip shıqqan grekshe a – alfa, v – vita dep atalg'an. Orıssha azbuka so'zi de usınday jol menen qa'liplesken: eski slavyansha a – az, b – buki dep atalıp, azbuka sozi kelip shıqqan.

Qaraqalpaq xalqı 1924-jılı arab jazıwına tiykarlangan a'lipbeni qabıl etti. Bul a'lipbede da'slepki gazeta ha'm jurnallar, mektep sabaqlıqları jazıla basladı. Bıraq arab a'lipbesindegi ha'ripler to'rt tu'rli bolıp jazıladı: jeke turg'anda, so'zdin' basında, ortasında, aqırında turg'anda bo'lek tan'balar menen belgilenedi. Usı qıyınshılıqlar sebepli onı xalıqtın' tez o'zlestiriwi mu'mkin bolmadi. Sonlıqtan 1928-jılı latın jazıwına tiykarlang'an a'lipbe qabıl etıldi. Bul qabıl etilgen a'lipbeni qaraqalpaq xalqı tez o'zlestirdi. Qabıl etilgen a'lipbe boyınsha 1932 – ha'm 1938-jılları respublikalıq imla konferentsiyalar o'tkerilip a'lipbe kem-kem jetilistirilip barıldı. Biraq sol waqtag'ı da'wir siyasatı sebepli 1940-jılg'a kelip kirill jazıwına tiykarlang'an qaraqalpaq a'lipbesi qabıl etildi. Onda 35 ha'rip boldi. 1957-jılg'a shekem ol a'lipbede qaraqalpaq tilinin' o'zine ta'n o'zgesheliklerin bildiretug'ın ayırım seslerge (u', w, o', g', a', n') o'z aldına ha'ripler qabıl etilmedi. Tek 1957-jılı ha'zirgi ha'rekettegi a'lipbe qabıl etilip, onda 41 tan'ba boldı ha'm ol 1960-jıldan baslap qollanılıp keldi.

Burıng'ı Ken'es hu'kimeti tarqap, onin quramındag'ı awqamlas respublikalar o'z aldına ma'mleket bolıp du'zile basladı. 1993-jıldan baslap O'zbekistan Respublikasında latın jazıwına tiykarlang'an jan'a a'lipbege o'tiw boyınsha jumıslar baslandı. Bundag'ı go'zlengen maqset - jazıwdı ele de jetilistiriw, so'ylew tili menen jazıwdı jaqınlastırıw, texnikalıq qurallardı men'geriwdi jen'illestiriw. Du'nyanın' ko'pshilik xalıqları latın jazıwına tiykarlangan a'lipbelerden paydalanadı. 

Qaraqalpaqstan Respublikasında bul bag'darda bir qatar jumıslar a'melge asırıldı. Qaraqalpaqstanda “Latın jazıwına tiykarlangan a'lipbege o'tiw haqqındag'ı” O'zbekistan Respublikasının' 1993-jılı 2-sentyabrdegi nızamına muwapıq Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Ken'esi 1993-jılı 8-sentyabrde latın jazıwı negizinde jan'a qaraqalpaq a'lipbesin tayarlaw boyınsha sheshim qabıl etti. Usı tiykarda 1994-jılı latın jazıwına tiykarlang'an jan'a qaraqalpaq a'lipbesinin' joybarı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarg'ı Kenesinin' on jetinshi sessiyasında qabıl etildi. Onda 32 ha'rip boldi.

Bul qabil etilgen a'lipbede ayırım kemshilikler boldı. Sonlıqtan 1995-jılı 25-mayda bolıp o'tken Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarg'ı Ken'esinin' ekinshi sessiyasında “Latın jazıwına tiykarlang'an qaraqalpaq a'lipbesin engiziw haqqında” Qaraqalpaqstan Respublikasının' Nızamına o'zgerisler kirgiziw haqqında Qaraqalpaqstan Respublikasının' Nizami shig'arıldı. Latın a'lipbesindegi ayırım ha'riplerdi qabıl etiwde tu'rkiy xalıqlardın' a'lipbelerindegi payda bolg'an ta'jiriybege su'yenip qaraqalpaq a'lipbesi tiykarında is ju'rgiziwshi, ma'deniy jaqtan rawajlang'an ma'mleketlerdin' jazıwlarına jaqınlastırıw ko'zde tutıldı. Usı tiykarda 1995-jılı 25-mayda 1994-jılı qabıl etilgen alipbege ayırım o'zgerisler kiritildi. 1995-jılı 25-dekabrde ol a'lipbege ja'ne de o'zgerisler kirgizildi. 1996-1997-oqıw jılınan baslap Respublikada 1-klassqa barg'an mektep oqıwshıları jan'a alipbede oqıy basladı.

Latın jazıwına tiykarlang'an jan'adan qabıl etilgen a'lipbede dawısli seslerdi bildiriw ushın 9 ha'rip - a, , o, o', u, u', i, ı, e, dawıssız seslerdi bildiriw ushın 23 harip - b, d, f, g, g', h, x, j, k, q, l, m, n, n', p, r, s, t, v, w, y, z, sh qabil etildi.

A'lipbedegi ha'riplerdin' belgili bir ta'rtip boyınsha izbe-iz jaylasıwı sha'rtli tu'rde qabıl etiledi. Bul izbe-izliktin' turaqlı tu'rde mudamı saqlanıwı ameliy jaqtan u'lken a'hmiyetke iye boladı. Asirese, so'zlikler du'zgende, dizimler jazganda ha'riplerdin' a'lipbedegi orın ta'rtibi qatan' saqlanıp jazılsa, olardan paydalanıw an'sat boladı. A'lipbedegi ha'ripler qoljazba ha'm baspa tu'rine, bas ha'rip ha'm kishi ha'rip tu'rine iye boladi.




#Article 109: Qaraqalpaq jumbaqları (127 words)


 

Basında taqıya - ishi tolı waqıya.
(?)

Tonı zerden - jıltıraq 
Murtı kishi taraq,
Shıraylı jasıl qanatı,
Tapshı qa'ne nedur atı. 
(Jasıl-altın qon'ız) 

Qanatı gu'lge usar
Tumsıg'ı qilg'a usar 
(Gu'belek) 

Otırısı tu'lkidey,
Ot-sho'p jewi tu'yedey.
(Shegirtke) 

Qatar-qatar ka'rwan o'ter. 
(Qumırısqa) 

Tez-tez sekirip o'ter,
Uslayın desem qashıp keter. 
(Bu'rge) 

Iyis biledi, iyt emes
O'zi kishi biyt emes,
Adamdı jaqsı talaydı,
Qan ishpey hesh toymaydı. 
(To'sek qandalası) 

Ushqanda qus demen' 
Qong'anda gu'l demen',
Eger qashqanda siz onı
Quwip a'were bolman'. 
(Gu'belek) 

Tut japirag'ınan toqıp ko'ylek.
Terek shaqasında toqsan ma'yek.
(Tut jipek qurtı)  

Zuw etip baradı,
Zuw etip keledi,
Gu'lge qonadı,
Sherbet jıynaydı. 
(Pal ha'rre) 

Beli qilday
Basi xumday. 
(Qumırısqa)  

Kishkene g'ana ja'niwar,
Dizildap o'ter 
(Shıbın) 

Kishkene g'ana boyı,
Qarnına jetpeydi tonı. 
(Qon'iz) 

Shapalaq penen ursam,
Su'yeksiz eken-ezilip keter 
(Shıbınlar) 




#Article 110: Qaraqalpaq naqıl-maqalları (978 words)


Digirman gezeginen qalgan - bir kun ash qalar.
As arqaw, kiyim ko'rik
To'gin jer irisi, Egin el ırısı
Gap unda emes, biydayda.
Sabag'ında sayramasan', Qızılında qızarasan'
A'speklep suw ishken, Zorıg'ıp uw ishken menen ten'
At alsan' awılın' menen, Ayıbı tabılsa ag'ayinnin' moynına.
Arg'ımaq attın' quyrıg'ı, birde jipek, birde qıl
Tu'ri jaqsınin' belgisi, Birde to're, birde qul
Alasani atqa sanama, Jaqsini jatqa sanama
Arg'imaq atqa oq tiyse, Yabiday bolip tuwilmas Er jigitke oq tiyse, Jamanday bolip shuwlamas
At, toni bar kisinin', Toyip-jiying'a barisi bar Ul, qizi bar kisinin', Qudaliqa barisi bar
Ariq attqa qamish o'ter, Jirtiq u'yge tamshi o'ter
At aqyinada qulinlaydi, Biye jilinda qulinlaydi
Ayg'irdi neden qoysan', Atti da sonnan minesen'
Alti ku'n attan bolg'ansha, Bir ku'n buwra bol
Alistan shabing'an burinin', Ku'shi bolmaydi
At ju'yrigin tu'lki su'ymese, Awriw adam ku'lki suymes
Buganin ozi kartaysada, muyezi kartaymaydı.
Jaqsının' ozi qartaysada, so'zi qartaymaydı.
Buray-buray qar jawsa, Boran atti o'ltirer Az adamdi ko'p adamdi, U'lken oyg'a shu'mdirer
Buralqi mal miniwge jaqsi, Warsaqi so'z ku'liwge jaqsi
Bir biyede eki emshek, Biri ketse su'ti joq Bir tu'yede eki o'rkesh, Biri ketse ku'shi joq
Buganın xaramzadası, buzaudın arasında jurer.
Barimtadan alg'an mal emes, quwip alg'an qun emes
Tulpardin' u'yeri bir bolsada otlawi basqa
Tulpar tobin tabadi
Tulpar pitpeydi, Pitse ketpeydi
Torida tuwg'annin' o'zgeligi joq
Tuyag'i pu'tin tulpar joq,
Ta'p bergende tay ozar, Tabini qizsa at ozar
Esi ketken eshki jiyar, Eshki jiyip esin jiyar
Jaylauı otlı bolsa - malı sutli boladı.
Bakırauık tuyenin barı jaksı.
Nar jolinda ju'k jatpaydi
Koy semirse kabırgası kishireyedi.
Ala koydı bolek kirkkan, junge jaramaydı.
Uyge kutli konak kelse - koıy egiz tuuadi.
Bir minsen'de jorg'a min, Bu'lkildesin bu'yirin' Bir urtlasan'da may urtla, Gilkildesin ju'regin'
Qamshilatqan ju'yriktin', Ju'yrekke sani joq
Attın adımı ulken, tuyenin tabanı ulken.
At tuyaginan aksaydı.
Qirda qirq qoy suw ishse, Oyda otiz qoy ba'ha'r aladi
İt uredi, karuan juredi.
Bar qashag'an qutilmaydi, Joq qashag'an tutilmaydi
Tuyeni jel ushırsa, eshkini aspanda kor.
Shollesen shopan kasına, ash bolsan dıykan kasına.
Tulpardin' o'zi tuyag'i o'zine em
İttin auzı ala bolsa da, bori kelse birigedi.
U'yirli qoydan, Qasqirda qorqadi
Jazdin ku'ngi juwindi, Qistin' ku'ngi asqatiq
Emip bilgen kozı, eki saulıktı emer.
Askar koy tusten keyin maniraydı.
Aydaganin eki eshki, iskırganın jer jardı.
Ko'shkende ko'lik tiymegen, Qong'anda minip otiradi
Atin' ariq bolsa bir shap, Otinin' az bolsa bir jaq
Jorg'a mingen joldasina qaramas
Mal malga uksar, adam adamga uksar.
Altin alma alg'is al
Tu'ye qartaysa ko'sherine erer
Maylı nanın bolmasa, maylı sozin jokpa?
Kamısh bolsa uyrek xam bolar.
Jılagannın aldına okirgen tap bolar.
Shuberek tozar, tay ozar.
Aurıu astan, dau karındastan.
Tayak etten oter, soz suekten oter.
Kapı ashık bolsada - urıksat sora.
Bugungi mayek ertengi tauıktan jaksı.
Kushli bireuin utar, bilgen minın utar.
Anasına karap - kızına uilen.
Karuan oter - it urer, urer-urer, uni osher.
Kop jasagannan, kop korgen.
Taydı makta, atka min.
Teren darya tınısh agar.
Jılamagan balaga - emshek jok.
Kerek juktin auırı jok.
Balık bastan sasıp baslar.
Korpene karap ayagındı soz.
Jar kulasa - ılaka oler.
Kurallanganga dushpan ushıraspas.
İt xam aukatın tauar.
Shımshıktan korkkan biyday ekpes.
Bir kumalak bir kazan sıtti iriter.
Ata bolganda atannın kadirin bilersen, ana bolganda anannın kadirin bilersen
Xar bala uyde korgenin kılar.
Eldin aldı bolma - kozi tiyedi, eldin keyni bolma - sozi tiyedi.
Jambas ulken daret gezde kerek.
Akennin balası bolma - adamnın balası bol.
Oylamastan soylegen - aurıu aldın oler.
Issı sutke erinin kuydurgen - muzday suudı xam uplep isher.
Kuuganı xam, kashkanı xam gudaydı katerege salar.
İshki bir dushpannan - sırttın juz dushpanı.
Alif xam sızıktın parıxın bilmeu. (Okımsız)
Atan olse de - atandı korgen olmesin.
Digirman gezeginen qalg'an, Bir ku'n ash qaldi. 
As arqaw, kiyim ko'rik 
Tigin jer irisi, Egin el irisi 
Ga'p unda emes, biydayda 
Sabag'inda sayramasan', Qizilinda qizarasin' 
A'speklep suw ishken, Zorig'ip uw ishken menen ten' 
At alsan' awilin' menen, Ayibi tabilsa ag'ayinin' moynina. 
Arg'imaq attin' quyrig'i, birde jipek, birde qil 
Tu'ri jaqsinin' belgisi, Birde to're, birde qul 
Alasani attqa sanama, Jaqsini jatqa sanama 
Arg'imaq atqa oq tiyse, Yabiday bolip tuwilmas Er jigitke oq tiyse, Jamanday bolip shuwlamas 
At, toni bar kisinin', Toyip-jiying'a barisi bar Ul, qizi bar kisinin', Qudaliqa barisi bar 
Ariq attqa qamish o'ter, Jirtiq u'yge tamshi o'ter 
At aqyinada qulinlaydi, Biye jilinda qulinlaydi 
Ayg'irdi neden qoysan', Atti da sonnan minesen' 
Alti ku'n attan bolg'ansha, Bir ku'n buwra bol 
Alistan shabing'an burinin', Ku'shi bolmaydi 
At ju'yrigin tu'lki su'ymese, Awriw adam ku'lki suymes 
Bug'anin' o'zi qartaysada, Mu'yizi qartaymaydi 
Jaqsinin' o'zi qartaysada, So'zi qartaymaydi 
Buray-buray qar jawsa, Boran atti o'ltirer Az adamdi ko'p adamdi, U'lken oyg'a shu'mdirer 
Buralqi mal miniwge jaqsi, Warsaqi so'z ku'liwge jaqsi 
Bir biyede eki emshek, Biri ketse su'ti joq Bir tu'yede eki o'rkesh, Biri ketse ku'shi joq
Bug'anin' xaramzadasi, Buzawdin' arasinda ju'rer 
Barimtadan alg'an mal emes, quwip alg'an qun emes 
Tulpardin' u'yeri bir bolsada otlawi basqa 
Tulpar tobin tabadi 
Tulpar pitpeydi, Pitse ketpiydi 
Torida tuwg'annin' o'zgeligi joq 
Tuyag'i pu'tin tulpar joq, 
Ta'p bergende tay ozar, Tabini qizsa at ozar 
Esi ketken eshki jiyar, Eshki jiyip esin jiyar 
Jaylawi otli bolsa, Mali su'tli boladi 
Baqirawiq tu'yenin' bari jaqsi 
Nar jolinda ju'k jatpaydi 
Qoy semirse qabirg'asi kishireyedi 
Ala qoydi bo'lek qirqqan, Ju'nge jaramaydi 
U'yge qutli qonaq kelse, Qoy egiz tuwadi 
Bir minsen'de jorg'a min, Bu'lkildesin bu'yirin' Bir urtlasan'da may urtla, Gilkildesin ju'regin' 
Qamshilatqan ju'yriktin', Ju'yrekke sani joq 
Attin' adimi u'lken, Tu'yenin' tabani u'lken 
At tuyag'inan aqsaydi 
Qirda qirq qoy suw ishse, Oyda otiz qoy ba'ha'r aladi 
Iyt u'redi, qa'rwan ju'redi 
Bar qashag'an qutilmaydi, Joq qashag'an tutilmaydi 
Tu'yeni jel ushirsa, Eshkini aspanda ko'r 
Sho'lesen' shopan qasina, Ash bolsan' diyqan qasina bar 
Tulpardin' o'zi tuyag'i o'zine em 
Iytin' awzi ala bolsa da, Bo'ri kelgende birigedi 
U'yirli qoydan, Qasqirda qorqadi 
Jazdin ku'ngi juwindi, Qistin' ku'ngi asqatiq 
Eme bilgen qozi, Eki sawliqti emer 
Asqar qoy tu'sten kiyin man'iraydi 
Aydag'anin' eki eshki, Isqirg'in' jer jardi 
Ko'shkende ko'lik tiymegen, Qong'anda minip otiradi 
Atin' ariq bolsa bir shap, Otinin' az bolsa bir jaq 
Jorg'a mingen joldasina qaramas 
Mal - iyesin tapsa,so'z ju'yesin tabar.
Ko'p so'z - eshekke ju'k.




#Article 111: Qaraqalpaq tili (386 words)


  «Til millettiń ruwxıy ǵáziynesi»  
  
  Ana tilim-sen basqada ayırmam,     
  Sen turǵanda men de ádewir shayırman
  Sonsha qatal súrginlerde joǵalmay,
  Bul kúnlerge jetkenińe qayılman
                    I.Yusupov.
  Qaraqalpaq tili — Qaraqalpaqstan Respublikasında jasawshı qaraqalpaq xalqının‘ ana tili. Qaraqalpaq tili — Qaraqalpaqstan Respublikasının‘ qorg‘awında bolıp, bul haqqında arnawlı nızam shıg‘arılg‘an. Nızamda qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublikasının‘ pu‘tkil aymag‘ında ma‘mleketlik til sıpatında qollanılıwına huqıq tiykarları belgilengen. Qaraqalpaq tilinema‘mleketlik til biyliginin‘ beriliwi respublikanın‘ aymag‘ında jasawshı milletlerdin‘ ha‘m xalıqlardın‘ o‘z ana tilin qollanıwda olardın‘ konstitutsiyalıq huqıqların sheklemeydi. Bul nızam jeke adamlardın arasındag‘ı qarım-qatnasıqlardın‘, a‘skeriy bo‘limlerde, diniy ha‘m da‘stu‘riy u‘rp-a‘detlerdi belgilewde tillerdin‘ qollanılıwın qatan‘ bir ta‘rtipke salıp taslamaydı.

Qaraqalpaq tili shıg‘ısı boyınsha altay tilleri semyasının‘ tu‘rkiy tiller toparına kiredi. Qaraqalpaq milletinin‘ payda bolıwı menen onın‘ tilide qa‘liplesti. Qaraqalpaq milleti yamasa qaraqalpaq ataması XIV–XVI a‘sirlerde Nog‘aylı Ordasının‘ tarqawı menen payda boldı. 

Qaraqalpaq milliy tilinin‘ payda bolıwı menen a‘debiy tilinin‘ jazba turi de qa‘liplesti. A‘debiy tildin‘ jazba tu‘rinin‘ qa‘liplesiwi onın‘ ulıwma xalıqlıq awızeki so‘ylew tu‘rine tiykarlanadi. Qaraqalpaq tilinin‘ ulıwma awızeki so‘ylew tili arqa ha‘m qubla dialekt (jergilikli o‘zgeshelik) bolıp ekige bo‘linedi. Arqa dialektlik o‘zgesheliklerdi respublikamızdın‘ arqa rayonları, al qubla dialektlik o‘zgeshelikerdi To‘rtku‘l, Ellikqala, Beruniy rayonlarının‘ aymaqların qamtıydı. Qaraqalpaq a‘debiy tili usı eki o‘zgesheliktin‘ tiykarında, ko‘birek arqa dialektlik o‘zgesheliklerdi qamtıw arqalı qa‘liplesti.

Qaraqalpaq jazba tili XX a‘sirdin‘ basında-aq Orta Aziya xalıqları ushın ortaq shag‘atay jazıwı tiykarında payda boldı. Biraq bul jazba a‘debiy til jergilikli xalıqtın‘ basım ko‘psiliginin‘ sawatsız bolıwına ha‘m qaraqalpaq xalqının‘ ulıwma xalıqlıq so‘ylew tilinin barlıq jergilikli o‘zgesheliklerin o‘z ishine qamtıy alıwına baylanıslı turaqlı a‘debiy til retinde qa‘liplesken. Qaraqalpaq xalqının‘ bul eski jazba tili qaraqalpaq a‘debiy tilinin‘ eski jaziwi retinde uyreniledi. 
Jazba a‘debiy til dep ha‘r qanday a‘debiyatlardın‘, ko‘rkem shıg‘arma, ja‘miyetlik-siyasiy, ilimiy-texnikalıq, publitsistikalıq, oqıw qurallarının‘ ha‘m t.b. jazıw arqali iske asatugin a‘debiyatlardın‘ tiline aytiladi.

 A‘debiy tildin‘ jazba ha‘m awızeki so‘ylew tu‘rleri ha‘zirgi waqıtta radio ha‘m teleko‘rsetiwlerdin‘, gazeta-jurnallardın‘, ma‘mleketlik mekemelerdin‘, ma‘deniy orınlardın‘ a‘hmiyetli qatnas quralı retinde xızmet etedi. A‘sirese bul jag‘day „Qaraqalpaqstan Respublikasının‘ ma‘mleketlik tili haqqındag‘ı‟ Nızam qabıllang‘annan keyin jedel iske asırılmaqta. Sonlıqtan ha‘r bir sawatlı ha‘m ma‘deniyatlı insan a‘debiy tildin‘ qa‘dirine jetip, onın qag‘ıydaların jazıw ha‘m so‘ylewde duris ha‘m tilge bolg‘an hu‘rmetti arttıradı, so‘ylew ma‘deniyatlılıg‘ın ta‛miyinleydi.
      Qaraqalpaq haqqında sóz
Qara taban, qara puqara
Babam ǵaybar kisi bolǵan
Kóńli aq qalpaǵı qara
Jaw menen kóp isi bolǵan

Attan qulap, atırǵanda
Qan maydanda súyep onı

Dep soraptı onnan ulı

Wásiyat eken al sondaǵı
Aytıp ketken urpaǵına

Bek bol, bala qalpaǵıńa!...»




#Article 112: Qaraqalpaqlar (1349 words)


Ha'r qanday xalıq tariyxı o'zleri jasap atırg'an jeri, sol jerdegi ma'deniyat tariyxına baylanıslı izertleniwi kerek. Usı ko'z-qarastan qaraqalpaqlardın' ata-babası Tu'slik Rossiyada jasag'an, Orıs xalıqlarındag'ı Чёрные клобуки (qara klobuklar) menen baylanıslı degen pikirler durıs emes. Qaraqalpaq etnografiyası, Qaraqalpaqstan arxeologiyalıq estelikleri, folklorı, mifologiyaları ha'm eski jazba derekler qaraqalpaq xalqının' ata-babaları a'yyemgi jergilikli qa'wimler bolıp esaplanadı. Qaraqalpaqlardın' xalıq bolıp qa'liplesiwinde Tu'slik Aralda IX-XI a'sirlerde qa'liplesken. Sonın' menen birge qaraqalpaqlardın' etnogenezi ha'm etnikalıq tariyxı ju'da' uzaq da'wirden baslanadı. Bul xalıq bir neshe urıw ha'm qa'wimlerdin' birikpelerinen qa'liplesken. Ol haqqında ko'plegen dereklerdi qaraqalpaq urıw atamalarınan da ko'riwge boladı. Son'lıqtan ha'r qanday basqa xalıqlarday-aq qaraqalpaq xalqın bul atamadan, bir urıw bolmasa qa'wim birikpesinen kelip shıqqan degen pikirler qa'te. Biraq bunnan, qaraqalpaq xalqının' kelip shıg'ıwındag'ı a'yyemgi dereklerdi izertlew kerek emes degen pikir kelip shıqpawı kerek. Qaraqalpaq ata-babaları ha'm o'zleri a'yyemgi da'wirlerden berli Tu'slik Aral jag'larında jasaydı. Aral jag'aları ko'plegen xalıqlardın' ata-babalarının' gezlesken, qa'liplesken da'rbenti. Bul jerde Oraylıq Aziya, Sibir, Evraziya, Kavkaz, Orta Aziya ha'm Qazaqstan, aldın'g'ı Tu'slik Aziya xalıqlarının' ata-babaları qa'liplesken, a'yyemgi urıwlar, qa'wimler jasag'an. Olar bir tilde so'ylesip, bir antropologiyalıq tu'rde bolıp, o'z-ara jerleslik, xojalıq, ma'deniy birliklerin payda etken. Son'g'ı da'wirlerde olar ha'r-qıylı tariyxıy sebepler menen bo'lsheklenip Ural tawlarınan İndiyag'a shekemgi jerlerge ko'ship barıp, ol jerlerdegi jerglikli qa'wimler menen aralasıp, jergilikli xalıqlardın' qa'liplesiwine qatnasqan. Demek bul jerlerdegi jasap atırg'an xalıqlardın' hesh birin qanday da bir qa'wim birikpesinen emes, al ha'r tu'rli qa'wimler birikpesinen qa'liplesken xalıqlar dep tusiniwi kerek. B.e.sh. VII a'sirde du'zilgen zoroastrizm dininin' ta'liymatı u'yretiwshi kitap Avesto kitabı A'miwda'rya jag'alarında qa'liplesken. Demek bul jerde İran ha'm Tu'rki tilles qa'wimler b.e.sh. birinshi mın'ınshı jılları jasag'an. Olar ha'zirgi jergilikli xalıqlardın' ata-babalarının' qa'liplesiwinde qatnasqan. B. e. sh. V a'sirlerde jergilikli İran tilindegi Saklar, Massagetler, Xorezmliler menen Baktriyalılar arasında tu'rkiy tilles qa'wimlerde bolg'an. B. e. sh. birinshi mın'ınshı jıllardın' aqırlarında bul aralas qa'wimlerdin' bir toparı alanlar, aslar, sarmatlar dep atalg'an. Bul birikpedegi xalıqlar A'miwda'ryanın' eki jag'asında jasag'an. Arab jazba dereklerinde eftalitler, kidaritler (kerderler) dep ataydı arab ilimpazı Yakut. 1219-jılı kerderler Xorezmde aralasıp jasaydı. Olar tu'rkler menen shegaralasqan jerde qonıslasqan. Tili xorezmlide emes, tu'rki tilinde de emes dep ko'rsetedi. Bunın' sebebi ol da'wirdegi jergilikli xalıqlar etnikalıq ha'm tili jag'ınan ele tolıq o'z-ara aralasıp bir etnoslarg'a birige almag'an bolıwı mu'mkin. Son'lıqta olar aralas tilde so'ylesken. Kerderli-kidaritler Qaraqalpaqstanda jasag'an qaraqalpaq, qazaq, o'zbekler arasında elede bar.

Sak-massagetler, augasiler alasiaklar menen a'yyemgi orta a'sirlerdegi tu'rki tilles urıw ha'm qa'wimlerdin' ja'miyetlik du'zimi, xojalıqlardın' tu'rleri neke ha'm semya, da'stu'rleri menen diniy isenimleri haqqında derekler qaraqalpaqlar turmısında elede saqlang'an. Sako-massagetler, alasiak, alanlar shıg'ıstan kelgen gunnılar b.e.sh. II - b. e. IV a'sirlerde, son' tu'rkler menen (VI-VII a'sirlerde) aralasıwınan Aral jag'alarında kerderler, oguzlar, qıpshaqlar birikpesi payda bolg'an. Solardın' xojalıq tu'rleri son'g'ı Aral jag'alarındag'ı xalıqlarda da dawam etken. Sarmat - alan qa'wimine tiyis Samat urıwı qaraqalpaqlardın' mu'yten urıwlarının' birikpesinde qarasiak urıwı qaraqalpaqlardın' mang'ıt ha'm ashamaylı urıw birikpelerinde elege shekem o'mir su'rmekte. Augasiler menen oguz qa'wimlerinen qalg'an arxeologiyalıq estelikler ha'zirgi qaraqalpaqlardın' xojalıq tu'rleri, ma'deniyatları menen uqsas da'stu'rleri, qol o'nerindegi uqsaslıqlar ayqın bayqaladı. Olar xojalıqtın' bir-neshe tu'rleri menen shug'ıllang'an: mal sharwashılıg'ı, balıqshılıq, diyxanshılıq. Qaraqalpaqlar bunday xojalıq tu'rleri menen elede shug'ıllanadı. Ol haqqında awız eki a'debiyatta: u'sh ay shabag'ım, u'sh ay qabag'ım, u'sh ay sawınım, u'sh ay qawınım delinedi. Jıldın' to'rt ma'wsiminde belgili tag'amlar bolg'an.

X a'sir oguzler ma'mleketi Tashkent, Jambıl, U'stirt aralıg'ın qamtıg'an. Oguzlerdi yabı basqarg'an, oraylıq qalası Yangitkent, Sırda'ryanın' to'mengi salasında. Jergilikli qa'wimler tiykarında VIII-XI a'sirlerde qaraqalpaq xalqı qa'liplese baslag'an. XI a'sirlerde bularg'a seljduklar Sırda'rya jag'asınan kelip qosılg'an. Al XI a'sirde bulardı qıpshaqlar bag'ındıradı, olardın' tili en jaydı.

Maxmud Qashqariy XI a'sir oguzler qa'wimi tu'rklerdin' bir bo'legi, olar 22 urıwdan ibarat bolıp ha'r birinin' tan'baları bar, bassız bo'rik bolmas, tatsız turik bolmas dep naqıldı keltirip, oguz qa'wimlerinin' aralas urıwlar ekenligin ko'rsetedi. Oguz qa'wimlerinin' qaraqalpaqlardın' etnikalıq tariyxına qatnasqanınan shejirelerinde de aytıladı.

XI-XIII a'sirlerdin' basında Xorezm patshalıq da'wirinde qaraqalpaqlar o'z aldına wa'layat bolg'an. XIII a'sir basında mong'ollardın' jawlap alıw da'wirinde o'z watanı, Aral ten'izinin' tu'sliginde, o'z aldına wa'layat bolg'an. XIII-XIV a'sirlerdin' aqırlarına shekem A'miwda'ryanın' tiykarg'ı tarmag'ı Xojeli-Go'ne U'rgenish aralıg'ı menen Sarıqamıs, Uzboy arqalı Kaspiyge aqqan. Sonın' menen birge A'miwda'ryanın' bir tarmag'ı da'slep Maylıo'zey, Song, Kerder Aralg'a quyg'an. XVI a'sirdin' aqırı, XVII a'sirdin' basında A'miwda'rya tu'slikten arqag'a o'z ag'ısın o'zgertip ha'zirgi bag'darına tusedi. Sarıqamıs, Uzboy boylarındag'ı xalıqlar suwsızlıqtan ko'ship ketedi. Solardın' belgili toparı A'miwda'ryanın' to'mengi alabına, Xojeli, Qon'ırat, No'kis, Kegeyli, Shımbay rayonlarına qonıslasadı. Usı da'wirlerde Sırda'rya boylarındag'ı xalıqlar A'miwda'rya boylarına ko'ship keledi. Bul jag'day jergilikli xalıqlardın' milliy quramların ko'beytedi.

Qaraqalpaqlardag'ı erlerdin' kiyimleri: postın, bo'rik, beshpent, shekpen, shapan, hayal qızlardın' kiyimleri‘ sa'wkele, kiyimshek, jegde ko'ylekleri Orta Aziya ha'm Qazaqstan, Volga, Sibir, Kavkaz xalıqlarında da gezlesedi. Bul kiyimler jergilikli a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi qa'wimlerde, urıwlarda da bolg'an. Ma'selen, sa'wkele a'yyemgi b.e.sh. V a'sirlerde IV a'sirlerde saklarda, massagetlerde, al bo'rik bas kiyim oguzlerde IX-XIII a'sirlerde bolg'an.

XIII a'sir basında mong'ollar topılısında jergilikli xalıqlardı qozg'alısqa, ko'ship qonıwg'a alıp keldi. Etnikalıq quramına qıpshaq sahralarındag'ı tu'rki tilles xalıqlardın' ko'ship keliwine tag'ıda bir basqısh payda etti.

XVI a'sirdin' basında Sheybani xan, Orta Aziyanı jawlap alıwına baylanıslı Sarıqamıs ha'm Uzboy boylarındag'ı tu'rkmen, o'zbek, qazaq, qaraqalpaqlardın' ko'pshiligi ha'zirgi Qaraqalpaqstan jerine ko'ship kelip qonıslasqan. Sheybani xan da'wirinde Qıpshaq sahrasınan qan'lı, mang'ıt, qatag'an, kerder h.t.b. urıw ha'm qa'wim birikpeleri ko'ship keledi. Jergilikli xalıqlardın' etnikalıq quramına a'dewir o'zgertedi. XVI a'sirdin' A'miwda'rya o'z bag'darın U'stirt tu'sliginen arqag'a o'zgertip, ha'zirgi ang'arı menen Aralg'a quyadı. Son'lıqtan Sarıqamıs, Uzboy boylarındag'ı tu'rkmen, qaraqalpaq, o'zbek, qazaqlardın' ko'pshiligi ha'zirgi Qaraqalpaqstan jerine kelip qonıslasadı. 1985-jılı Qon'ırat qalasına jaqın ornalasqan ashamaylı awılının' turg'ını A'bdiraxman ulı To'legen 92 jasta Arallı o'zbek, etnograflarg'a bizin' ata-babalarımız bul jerge 10 ata bunnan burın (250 jıl) Ustirt tu'sligindegi, U'ysin, Qon'ırat, Eliken, Jiydeli Baysın qalasınan ko'ship kelgen, sebebi ol jerden suwsızlıqtan el ko'shipti degen. Qaraqalpaq qaharman da'stanı Alpamıstag'ı waqıya sol Jiydeli Baysınnan baslanadı. Alpamıs o'zbek xalqının' perzenti bolıp ko'rinedi. Qon'ırat qalasının' tu'sliginde, Jin'ishke arnasının' boyında jasag'an Qaniyaz ulı Qabıl ag'a, Arallı o'zbek 1904-jılı tuwılg'an, o'zinin' ata-babalarının' bul jerge Ustirt tu'sligindegi Balkan tawınan bunnan (1991-jılı) 8 ata burın (200-jılı burın) ko'ship kelgenin aytadı. Bul eki jası u'lkenlerdin' ma'limlemeleri XVI a'sirdin' aqırı, XVII a'sirdin' baslarına tuwrı keledi. XIV-XVI a'sirlerde tu'rki ha'm mong'ol tilindegi Qıpshaq sahrasında Orta Aziyada jasag'an biraz xalıqlar o'zbek dep atalg'an. Qaraqalpaq, qazaq, arallı o'zbekler menen bashkirlerde elege shekem Tu'men o'zbek tubi bir, tu'p atası Mayqı biy degen na'siyat so'zleri bar. Tu'men ataması orta a'sirlerde on mın' degendi an'latadı. Mayqı biydi ol xalıqlar o'zlerinin' ata-babaları dep esaplaydı. Mayqı biy XIII a'sirde jasag'an. Tu'men ataması XVI a'sirdegi ha'r tu'rli qa'wimler birikpesi 92 o'zbek urıw ha'm qa'wimlerinin' birikpesine jaqın keledi. Olar Orta Aziya ha'm Qazaqstannın' ko'plegen jerlerinde XII-XVI a'sirlerde jasag'an tu'rki xalıqları. Bular ha'r tu'rli jag'daylarg'a baylanıslı ko'ship, qonıp, aralasıp jasag'an. Mısalı, 1723-jılı Abulxayırxannın' Sırda'rya boyındag'ı xalıqlarg'a topılıp, ol jerdegi xalıqlardın' ko'pshiligin Orta Aziyag'a ko'ship ketiwge ma'jbu'rledi, son'lıqtan Sırda'ryalı qaraqalpaqlar, Arallı o'zbekler XVIII a'sirde Araldın' tu'sligine ko'ship kelip qonıslasadı. Bul jag'day jergilikli qaraqalpaq xalqının' etnikalıq quramın ko'beyitti. Sonın' menen birge qaraqalpaq etnosının' bo'lekleniwi, ata-makanınan ko'shiwlerine ma'jbu'r qılg'an. Go'ne U'rgenish ha'kimi Niyaz benen kelispewshilik bolıp Go'ne U'rgenishte jasap atırg'an qaraqalpaqlar 1670-jılları ko'shedi. Olar da'slep Aqmeshit, onnan Turkistan qalasına, onnan Chimkent, Tashkent, Chinaz, Jizzaq keyin Zarafshan jag'alarına (1770-1840 jj.) kelip qonıslasqan. Olardın' tilinde, da'stu'rlerinde azıraq o'zgerisler bolg'anlıg'ı menen sanasında urıw ha'm o'z etnos atamasın saqlap subetnos tu'rinde jasag'an. Diyxanshılıq, o'nermentshilik penen shug'ıllang'an.

Qaraqalpaqlardın' etnos bolıp qa'liplesken, Go'ne U'rgenish penen Aral ortalıg'ında jasag'anlıg'ı Berdaq shayır o'zinin' shejiresinde, A'jiniyaz shayır Ellerim bardı qosıg'ında ko'rsetedi. Ma'selen, Berdaq babamız o'zinin' shejiresinde

Mu'yten, Qon'ırat, Qıtay, Qıpshaq
Keneges, Mang'ıt, Aqpıshaq
Ba'ri atlı urıw qaraqalpaq
U'rgenishti jaylag'an eken...
Qaraqalpaq U'rgenishten qashtı
Buxara ta'repke astı dep ko'rsetedi.

Sonday-aq, ol ko'shken qaraqalpaqlardın' o'z ata-ma'kanına qaytıp ko'ship kelgenligin ko'rsetedi. Bul mısallardan etnos bir tutas jerde jasap, bir tilde so'ylep, etnikalıq birlikte bolıwı sha'rt emesligi ko'rinedi. Olardın' bir etnonimde, o'z-ara birlik haqqında tu'sinikte belgili bir ma'deniyatqa iye bolıp sha'rt ekenligi ko'rinedi. Etnogenez ha'm etnos o'zgermeliligi ko'rinedi. Belgili bir da'wirde etnos ha'r tu'rli jag'daylarg'a baylanıslı etnos ha'm subetnosqa bo'linedi. Bul etnostan bo'lingen subetnos burıng'ı atamasın saqlamawı, o'zgertpewi mu'mkin. Ol ekinshi bir etnostı qa'liplestiriwde mu'mkin. Ba'rinende beter hesh bir etnos urıw bolmasa bir qa'wimnen emes, bir neshe urıw qa'wimler birikpesinen qa'liplesetug'ınlıg'ı qaraqalpaqlardın' etnikalıq tariyxınan da ko'rinedi Mısalı, qaraqalpaqlardag'ı urıw ha'm urıw birikpeleri, Qon'ırat, Qıpshaq, Qanlı, Balg'alı, Qazayaqlı, Qanjıg'alı, U'ysin, Nayman, Qıyat, Mu'yten, Qatag'an, As etnonimler o'zbeklerde, tu'rkmenlerde, qazaqlar menen qırg'ızlarda, bashkirler menen Arqa Kavkazdag'ı nog'aylarda bolg'an. Bular o'z a'tirapındag'ı urıwlar menen birigip belgili bir etnostı qurag'an.




#Article 113: Qaraqalpaq xalıq qosıqları (438 words)


Qaraqalpaq folklorında qosıqlar o'z aldına u'lken bir janrdı quraydı. Qosıqlardın' o'zinin' tematikası boyınsha ha'r tu'rli bolıp, qaraqalpaq xalqının' turmısında u'lken orın tutqan. Durısında olar adam balasının' tuwılg'anınan baslap o'mirinin' aqırına shekem, onın' turmısı ha'm sezimleri menen bekkem baylanısıp keledi.

Folklorg'a qosıqlar menen jazba a'debiyattag'ı qosıqlardın' o'z ara baylanısı bolg'anı menen olardı bir birinen ayırıp turatug'ın o'zgeshelikler bar. Folklordag'ı qosıqlardın' baslı o'zgeshelikleri ko'binese xalıqtıq awzında jasap, xalıqtın' ku'n ko'risin, u'rp-a'det, da'stu'rleri, sezimleri menen tikkeley baylanıslı awızeki do'retiliwi. Geypara jag'dayda jazba kitabıy da'standag'ı qosıqlar, xalıq arasına ken'nen tarap, xalıq aldında aytılıp ju'rgen do'retiwshisi belgili qosıqlarda xalıq qosıg'ı bolıp ketiwi mu'mkin. Mısalı: Bozataw, Aqsu'ngil, Ayjamal qusag'an qosıqları usınday. Solay etip ulıwma xalıq qosıqları degende do'retiwshisi bir waqıtta bolsa da biz umıtılıp ketken, muxabbatqa, miynetke baylanıslı qosıqlardı, geypara tariyxıy waqıyag'a baylanıslı qosıqlardı, aqıl, na'siyat, terme qosıqların, besik jırın, balalar qosıqların, ha'wjardı, bet-asharlardı, joqlawlardı tu'sinemiz. Xalıq qosıqları degende xalıqtın' awızeki ha'm jazba do'retiwshisi belgisiz da'stanlardag'ı qosıqlar pu'tini menen kiredi. Mısalı: Alpamıs tag'ı yamasa G'a'rib ashıq h.t.b da'stanlardag'ı qosıqlar usılar qatarına jatadı. Xalıq qosıqları mazmunı ha'm qurılısı, ko'rkemligi jag'ınan a'piwayılıg'ı menen ayırılıp turadı. Xalıq qosıqlarının' o'zine ta'n haqıyqatlıqtı su'wretlew usılı bar. Mısalı, mına juwmaqqa na'zer awdarsan'ız sonı bayqaymız:

Azan menen mal aydadım padag'a,
Da'ste, da'ste gu'l tu'sipti qalag'a,
Aytıp barın' Matjan degen balag'a,
Atın taslap o'zi kelsin qalag'a

bunday qurılıs xalıq qosıqlarında ko'plep ushırasadı, usınday su'wretlew usılları olarg'a ta'n bolıp keldi. Qaraqalpaq xalıq qosıqların jıynaw 30-jıllardan baslap qolg'a alıng'an. 1940-jılı O.Kojurov ta'repinen baspag'a tayarlang'an Qaraqalpaq xalıq tvorchestvosı atlı toplamında qaraqalpaq xalıq qosıqlarınan u'lgiler basılıp shıqtı. 1951-jılı N.A.Baskakov I tomında Qaraqalpaq xalıq qosıqlarının' ko'p u'lgilerine qaraqalpaq xalıq arasınan 20-30-40 jıllarda jıynag'an materiaları edi. 50-jıllardın' basında qaraqalpaq xalıq qosıqların izertlew boyınsha jan'a da'wir baslandı. Bul u'sh tomnan ibarat Qaraqalpaq a'debiyatı tariyxının' ocherkleri atlı N.Da'wqaraevtın' doktorlıq dissertatsiyası boldı. Bul jumıstın' birinshi tomı pu'tini menen qaraqalpaq xalıq awızeki xalıq do'retpelerinen alıng'an edi. N.Da'wqaraevtın' bul miynetinin' 1-2 tomının' qısqasha variantı 1959-jılı qaraqalpaq tilinde Tashkentte basıldı. N.Da'wqaraev shıg'armanın' tolıq jıyag'ının' tomında 1977-jılı qaraqalpaq awızeki xalıq do'retpelerine arnalg'an jumısı qaraqalpaq tilinde tolıq basılıp shıqtı.

Folklor sektorının' xızmetkerlerine sol waqıttın' o'zinde belgili temalar u'stinde jumıs alıp barıw, keleshekte kandidatlıq dissertatsiya qılıp jaqlaw tapsırıldı. Qosıqlar teması u'stinde A'.Ta'jimuratov, N.Kamalov, M.Nizamatdinov urıstan keyingi da'wirdegi poeziyanı, O'.Erpolatov urıstan burıng'ı poeziyanı tema etip aldı.

Qaraqalpaq xalıq qosıqların A'.Ta'jimuratov da'stu'r qosıqlarınan bo'lip alıp mınaday tu'rlerge bo'ledi:

A'.Ta'jimuratov da'stu'r qosıqların mınaday tu'rlerge bo'ldi:

Joqarıdag'ı turmıs da'stu'r qosıqlarının' bo'liniwinde de geypara anıqsızlıqlar bar ekenin aytıw kerek. Mısalı aytıslar qalay bolsa solay o'z aldına janr. Ha'zirgi waqıtta aytısqa juwap aytıs, shayır aytısı, sheshenlik aytısı kirgizilip o'z aldına janr retinde u'yrenilip atır.  Sonın' menen birge aytıslarda (ba'dik, gu'lapsan, zikir salıw, yaramazan, pa'tiya) da'stu'r qosıqlarınan bo'linip qaralıp o'z aldına janr retinde u'yrenilmekte.




#Article 114: Qaraqalpaqstan (210 words)


Qaraqalpaqstan (O'zbekshe: Qoraqalpog`iston Respublikasi yamasa Қорақалпоғистон Республикаси). 
Qaraqalpaqstan Respublikası paytaxtı - Nókis qalasında 316 300 adam jasaydı. Basqa iri qalaları – Хo'jeli, Qon'ırat, Shımbay ha'm Taxıyatas.

Respublika 16 rayong'a bo'lingen.

Suveren demokratik Qaraqalpaqstan Respublikası Ózbekstan Respublikasının' arqa-batısında jaylasqan. 

Respublika shıg'ısında Ózbekistan, arqa ha'm arqa-batısında Qazaqstan, qubla ha'm qubla-batısında Tu'rkmenstan menen shegaralasqan. Ulıwma jer maydanı - 165 600 kv km.

Respublikalıq kesimdegi talqılawlarǵa bola, 2019-jıldıń 1-aprel halatına eń kóp xalıq sanı Nókis qalasında 316,3 mıń adamdı (respublika jámi  xalqı sanındaǵı úlesi 16,9%) hám Tórtkúl rayonında 211,1 adamdı (11,2%), kerisinshe eń kem xalıq sanı Moynaq 31,4 mıń adamdı (1,7%) sonday-aq, Taxtakópir rayonında 39,9 mıń adam (2,1%) dı quraydı. 

Qaraqalpaqstanda xalq sanı 2020-jılǵı maǵlıwmatlarǵa kóre 1,916,100 adam qurap, 51,0 % awıllarda, 49,0% qalalarda jasaydı.

Qaraqalpaqstan xalqın qaraqalpaqlar - 35,7 %, o'zbekler - 38,2 %, qazaqlar - 18,6%, tu'rkmenler - 5,1 %,  qalg'anlar - 1,7% quraydı.

Qaraqalpaqstan Respublikası tаbiyiy gаz, grаnit, hám nеft, bеtоnit, kаоlin, mramor, mеtаll kiritilgen fоsfоr mеtаllаrı kánlerine iye. 

Aral teńizi boylarında gáz hám bolıp, bu kánler házirgi waqıtqa shekem paydalanılmaǵan hám qayta islenbegen halda jatır.

Qarataw yáki Sultan wáyis baba dizbeklerinde altin untaqları bar.

Salishılıq Palız eginleri  Paxta ha'm gu'rish en' ko'p egiletug'in egin esaplanadı. Respublikada qaramal, tu'ye, qarako'l qoyı ha'm eshkiler ko'p bag'ıladı. 

Taxiyatas ha'm Tu'yemoyin elektr stantsiyaları bar.




#Article 115: Qaraqalpaqstan jasları gazetası (450 words)


Qaraqalpaqstan jasları gazetası uzaq tariyxiy shejiresine iye. Gazeta 1931-jılı 13-fevraldan baslap Qaraqalpaq komsomolları degen at penen shıg'a basladı. Ko'pshilik gazeta oqıwshılarının' tilek-o'tinishleri menen sol jıllardın' oktyabr ayında Jas Leninshi dep atalg'an. Ekinshi jer ju'zilik urıstın' baslanıwı menen 1941-jıldın' 20-avgustında VKP (b) Oraylıq Komitetinin' qararı menen Jas Leninshi gazetasının' shıg'ıwı waqtınsha toqtatıldı. Jas Leninshi gazetası 1959-jılı 12-iyulinen baslap qayta shıg'ıp turdı.

Qaraqalpaqstang'a miyneti sin'gen ma'deniyat xızmetkeri marxum İsmayıl ag'a Sultanov Qaraqalpaqstan baspa so'z tariyxındag'ı ornı girewli. Ol gazetanın' 50-jıllıq merekesinde gazetanın' birinshi sanına qalay verstka jasag'anlıg'ın jazıp Bu'gingidey yadımda degen maqalasında qaraqalpaqstan jurnalistikası tariyxın u'yreniwshiler ushın bahalı mag'lıwmatlar beredi. Maqalanın' mazmunı: 1930-jılı tamamlanayın dep turg'an waqıt. Baspaxana isshiları arasında Jan'a jıldan baslap komsomol gazetası shıg'adı eken degen so'z taraldı. Menin' sol waqıtlar ha'rip teriw tsexında u'yreniwshilikti tamamlap, jan'a g'ana miynetine qaray haqı alıw jumısına o'tken waqtım edi. Jan'a jıldan baslap, komsomol gazetasının' originalları ha'rip teriw tsexına birimlep kele basladı. Ol waqıtta original jin'ishke uzın qag'azg'a qol menen jazılatug'ın edi. Mashinka degennin' atı-zatı joq.

Birinshi sanda birneshe ku'n verstka jasaw menen, a'ytewir Qaraqalpaqstan komsomolları gazetasının' birinshi sanı fevral ayında jarıqqa shıqtı.

Demek Qaraqalpaqstan jasları gazetasının' da'slepki sanı 1931-jılı 13-fevralda Qaraqalpaqstan komsomolları degen at penen at shıqqan ha'm og'an İ. Fazılov redaktor etip belgilengen. Gazetanın' da'slepki verstkalawshısı, son'g'ılıg'ında bo'lim baslıg'ı, juwaplı xatshısı İsmayıl Sultanov bolg'an.

İzbasar Fazılov Qaraqalpaqstan jasları gazetasının' birinshi redaktorı.

Bunnan son'g'ı jılları gazetag'a Ru'stem Dawletmuratov, Ken'esbay Reymov, Shınargu'l Paxratdinova, Dariyxa U'bbiniyazova, Joldasbay Ta'jetdinov, Dawletbay Bekbawliev ha'm bu'gingi ku'ni İdiris Qosnazarov redaktorlıq wazıypasın atqarıp kelmekte.

A'lbette ha'r bir gazeta, o'z da'wirinin', ondag'ı alda turg'an wazıypalardın', bolıp o'tken tariyxtın' shejiresi, sol da'wirlerdin' aynası bolıp tabıladı. Qaraqalpaqstan jasları gazetasının' tariyxı da Qaraqalpaqstan u'lkesinin' tariyxı menen bekkem baylanısıp ketken. Gazeta ozinin' ıntıqtırıp ku'tken birinshi sanınan baslap-aq, o'z da'wirinin' maqset wazıypalarınan kelip shıg'ıp xalıqqa xızmet etti. Sol ushın da bul gazetanı respublika ko'leminde shıg'ıp turg'an en' u'lken gazetalar Erkin Qaraqalpaqstan, Vesti Karakalpakstana menen birgelikte tilge alsaq arzıydı. Gazetanın' bay tariyxında respublikamız ma'deniyatın, a'debiyatın rawajlandırıwda ko'zge tu'sken ko'p g'ana belgili adamlar usı gazeta arqalı turmısqa qa'dem qoydı.

Birinshi ma'sele boyınsha Jas Leninshi gazetasının' bes jıllıq isi haqqında joldas Fazıl ulı bayanlama jasadı. Joldas Fazıl ulı o'zinin' bayanlamasın bir yarım saat shamasında so'yledi.

Ekinshi ma'sele boyınsha Jas Leninshi gazetin sho'lkemlestiriwin bekkemlewde miyneti sin'gen Jas Leninshi xızmetkerleri ha'm bir qatar jas xabarshılardı sıylıqlaw haqqında oblastlıq komsomol komitetinin' qararın J. Dosımbetova oqıp esittirdi. 

Gazetada 1935-jılı K. Jaytawov, 1936-jılı Nawrız Japaqov, 1937-1938 jılları Sapar Qurbanov, 1939-1941 jılları Murzek Qa'limbetovlar redaktorlıq qılg'an.

K. Jaytawov redaktorlıq qılg'an 1935-jılları S. Allanazar ulı gazetanın' juwaplı xatkeri bolg'an. 1936-jılı Naurız Japaqov redaktor bolıp islegen jılları İsmayıl Sag'ıytov juwaplı xatker bolıp islegen.

Bul gazetada Qaraqalpaqstan Respublikası jaslarının' miyneti ha'm gu'res jolların korsetetug'ın u'lken shejire. Redaktsiya jumıslarının' durıs sholkemlestiriliwinde redaktsiya ja'ma'a'tinin', qala berdi redaktordın' u'lken ornı bar.




#Article 116: Qarız minnetlemesi (124 words)


Qarız minnetlemesi degende kapitalg'a menshik huqıqın bermeytug'ın, biraq emitentke qarızg'a berilgen finans resursları ushın aqsha qarjılardın' belgili summasın to'lew haqqında og'an belgili minnetleme ju'kleytug'ın kapitaldı tartıw deregi tu'siniledi.

Qarız minnetlemesi – bul onın' iyesine tiyisli nızamlastırılg'an, girew minnetlemesin bergen ka'rxananın' xojalıq xızmeti esabınan belgili da'ramat alıw maqsetinde aqsha qarjıları yamasa mu'lkti qoyg'anın da'liyleytug'ın hu'jjet (sertifikat, sha'rtnama ha'm t.b.).

Qarız minnetlemesi bazar qatnasıqları subektinin' mu'lklik jag'dayı menen baylanısqan. Qarız minnetlemesin shıg'arg'an ha'm son'ın ala xızmet ko'rsetken ta'rep (shaxs) emitent dep ataladı. Ko'pshilik jag'dayda emitent penen qarız minnetlemesin saqlawshı arasında kontrakt (sha'rtnama) du'ziledi, onda qarız minnetlemesin saqlawshının' huqıqları ha'm emitenttin' minnetleri kelisilgen boladı.

Qarız minnetlemesinin' payda bolıw za'ru'rligi bazar qatnasıqlarının' xojalıq ju'rgiziwshi subektinin' finans jag'dayı, investitsiyalarg'a talabın boljaw ha'm iyeleytug'ın finans pozitsiyası tiykarında emitent ta'repinen belgilenedi.




#Article 117: Qasım A'wezov (514 words)


Qasım A'wezov (1897-1938) Qaraqalpaqstannın' ma'deniyatın, a'debiyatın, iskusstvosın rawajlandırıwda belgili ja'miyetlik isker, jazıwshı, da'slepki jurnalist sıpatında u'lken u'les qostı. Ol qarqalpaq a'debiyatın, a'sirese dramaturgiyasın qa'liplestiriwshilerdin' biri. Bul iste tek sho'lkemlestiriwshi emes, al da'slepki qaraqalpaq dramasının' do'retiwshisi.

Qasım A'wezov 1897-jılı Shımbay rayonındag'ı ha'zirgi Ken'es sovxozının' Kirov atındag'ı bo'liminde tuwılg'an. 20-30 jılları Qaraqalpaqstanda, Qazaqstanda, Moskvada basshı orınlarda ko'p jıllar islewine baylanıslı Q.A'wezov bir qansha rus jazıwshıları menen Qazaqstan ha'm Orta Aziya jazıwshıları menen tanısıp, pikir alısıp, o'zinin' tvorchestvolıq isine ta'jiriybe toplaydı.

Qasım Awezov 1925-jılı 16-jılg'ı Shımbay waqıyası haqqında Каракалпакстан к 10-летию Казахстана (Alma-ata, 1930), Qaraqalpaqstan ma'deniyatı gu'llenip rawajlanıw jolında (1934) tag'ı basqa miynetler jazadı. 1928-1932 jılları Qaraqalpaqstan jazıwshılar birlespesinin' jumısına aktiv qatnasadı. Onın' dramalıq bo'limine basshılıq etedi. 1932-jılı 19-iyun qararı menen Qaraqalpaqstan oblastlıq partiya komiteti QarAPP tı tarqatıp, Qaraqalpaqstan jazıwshılarının' sho'lkemlestiriw komitetin du'zip, og'an Qasım A'wezov baslıq, A.Begimov juwaplı sekretarı etip saylanadı.

Q.A'wezov A.S.Pushkinnin' Evgeniy Onegin romanın awdarıwdı baslap, onnan ayrım u'zindiler ja'riyalaydı. A.Nawayının' Farhad ha'm Shiyrin da'stanın awdarıwg'a qatnasadı. Hamza Ha'kimzada Niyaziydin qosıqlarınan awdarmalar dag'azalap baradı. Molerdin Skapennin' hiylesi komediyasın basqa da bir qatar ko'rkem a'debiyat shıg'armalarınn' balalar ushın seriyalarınan ko'p shıg'armalardı rus tilinen qaraqalpaq tiline awdardı. 

Shıg'armada miynetkesh xalıqtın awır turmısı real beriledi. Esim bolısının' puxaraları Sayeke, Aynazar, Qabıl, Ayxan ha'm basqalar ha'r ta'repleme eziwden, azaplanıwdan a'bden tarıg'adı. Suwsızlıqtan eginleri quwrap, ashlıqtan boldırg'an olardı Esim japtın' ılaylı qazıwı haldan taydıradı. Olar o'zlerinin' kem-kem qıyınlap baratırg'an ku'n korisi tuwralı zamannın', el
basqarıwshılardın' a'dilsizligi tuwralı ayta baslaydı. Bunın' u'stine olardın' arasına birinen son' biri aqsaqaldın jasawılı Salıq O'ndiriyage, Qalmurat baydın' jalpıldag'ı Ma'demin diyxanlardın' baydan alg'an qarızın o'simi menen qaytarıp alıwg'a, Quaxmet iyshannın' suwpısı Turım qayır-sadaqa ushın pul jıynawg'a keledi ha'm barı-jog'ın tın'lamay olardı urıp-so'gip azaplaydı. Bul sıyaqlı ha'dden tıs jo'nsizlikler qazıwshılardın' ashıqtan-ashıq narazılıg'ın keltirip shıg'aradı. Ko'p uzamay-aq bul narazılıq aktiv gu'res xa'reketi menen almasadı. Olar qarız pul ha'm salıqlardı to'lewden bas tartıp, kelgen jasawıllardı quwıp saladı. Usınday waqıya shiyelenisken waqıtta qazıyashılardın' arasına ma'rdikarg'a ha'r jeti u'yden bir adam alıw haqqında Shımbay uezdi baslıg'ının' pa'rmanı kelip jetedi. Bul xabar olar arasında jan'a baslap tutanıp kiyatırg'an gu'res
otının' birden layalap alısıwına sebepshi boladı. Sa'yeke basqarg'an qazıwshılar toparı Arzımbet bolıstın' u'yine topılıp barıp, onın o'zin janındag'ı bay, iyshan ha'm ha'meldarları menen qosa urıp jıg'adı, tutqıng'a aladı. G'a'zebi qaynag'an xalıq Shımbayg'a basıp keledi, ken'eslerdi qıyratadı. Uezd baslıg'ı pristavtı o'ltiredi. Biraq ko'terilis oraydan shaqırtılg'an patsha soldatları ta'repinen qan to'gispe menen bastırıladı, onın' basshıları tutqıng' alınıp, To'rtku'ldin' tu'rmesine qamaladı. Pesa o'lim jazasına hu'kim etilgen ko'terilis basshılarının' Qızıl a'skerler ta'repinen azat etiliwin ko'rsetiw menen tamamlanadı. Onda qarapayım xalıq tilinen sheber paydalang'anı bayqaladı. Aysha, Qabıl, Qudıyar personajları daralang'an halında ko'rinbeydi. Geybir personajlardın' so'zleri uzaq sozılıp ketedi. Stilistikalıq kemshilikler, tu'siniksiz so'zler ushırasadı. Pesa ayrım kemshiliklerine qaramastan, da'slepki qaraqalpaq draması sıpatında joqarı bahalanıp kelmekte.

Shayırdın' qosıqları siyasiy mazmung'a iye, su'ren-shaqırıqlarg'a qurılg'an. Ulyanov-Lenin (1924), Qayta saylawda (1927), Miynet (1930), A'bdiqa'dir, Bayramgul Ayımbetova (1932), Quyash (1936) qosıqları usınday mazmung'a iye. Aydın, Erkin ko'l degen at penen shayır shıg'armaları 20-jıllardın' aqırı, 30-jıllardın' basında qaraqalpaq ha'm rus tillerinde basıldı.

Onın' ko'lemli poeziyalıq shıg'arması Qazıw lirikalıq poeması. Poema 1935-jılı Qızketken kanalının' ashılıw saltanatına arnalıp jazılg'an. Onda abadan turmıstın' girewi bolg'an suw ushın xalqımızdın' mashaqatlı miyneti su'wretlengen. Poema shaqırıq, su'ren, publitsistikalıq ruxta jazılg'an.




#Article 118: Qazaq tili (307 words)


Qazaq tili — Qazaqstan Respublikasının' memlekettik tili, sonımen qatar Resey, O'zbekstan, Qıtay, Mon'g'oliyya jəne t.b. elderde turatın qazaqtardın' ana tili. 

Qazaq tili tu'rki tilderdin' qıpshaq tobına jatadı, sonın' ishindegi qaraqalpaq, nog'ay, qarag'ash tilderimen birge kıpshaq-nog'ay topshasın quradı. Tag'ı da tatar, bashqurt, qarashay-balqar, qumıq, qaray, qırımlı (qırım-tatar) tilderine jaqın.

Qazaq jaziwı birneshe ret o'zgeriske ushıradı. 1929 jılg'a deyin Qazaqstanda qazaq arab jaziwın paydalandı. 20 g'. basında Axmet Baytursınulı usınısımen qazaq fonetiykasına negizdelgen arab-parsı a'lippesin (to'te jaziw) paydalang'an. Qazir de Qıtayda iste. 1929 jıldan 1940 jılg'a deyin latın grafiykası qoldanılıp, 1940 jıldan qazirge deyin kiyriyll a'lipbiyi qoldaniwda. Tu'rkiyya men Batıs elderdegi qazaqtar a'rtu'rli latın jaziwına negizdelgen a'lippelerdi paydalanadı.

Qazaq tili biwın u'ndestigine negizdeledi, yag'niy qazaqtın' to'l so'zderi ne birın'g'ay jiwan ne birın'g'ay jin'ishke bolıp keledi, ja'ne jiwan daiwıstı biwındardag'ı daiwıssız dıbıstar jiwan tu'rde aytıladı (mısalı: tıs, qurt), al jin'ishke daiwıstı biwındarda jin'ishke estiledi (mısalı: tis, ku'rt).

Qazaq tilinde ekpin ko'binese son'g'ı biwıng'a tu'sedi.

Qazaq tilinde 12 dawıstı dıbıs bar: а, ә, е, и, о, ө, ұ, ү, у, ы, і, э
Dawıstı dıbıs til, jaq ja'ne erinnin' qatısına qaray jıwan ja'ne jin'ishke, ashıq ja'ne qısan, erindik ja'ne eziwlik bolıp jikteledi:

Dawıssız dıbıs o'kpeden shıqqan aiwanın' aiwız qiwısında kedergige ushırap shıg'iwınan jasaladı.
Qazaq tilinde 26 daiwıssız dıbıs bar: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ.
Daiwıssız dıbıstar u'n men saldırdın' qatısına qaray uyan, u'ndi ja'ne qatan bolıp u'shke bo'linedi.

Qazaq tilinde so'z aldında turatın ko'mekshi so'zder (preposition) ornına, so'z artınan keletin shılaiw (postposition) ne tiyisti jalg'aiw qoldanıladı (mısalı: qazaq tili tiwralı maqalanı entsiyklopediyyag'a qosiw).

San esimi bar zat esim jekeshe tu'rinde beriledi (mısalı: «men eki maqala jazdım», biraq «maqalalarımda ko'p qate jiberippin»).

Qazaq tilinde kelesi so'z taptarı bar

Qazaq tilinde 7 septik bar. To'mende a'r septiktin' suraqtarı, jalg'aiwları men mısaldarı berilgen:




#Article 119: Qazaqlar (1589 words)


Qazaq xalqı (etnosı) - XV-XVI a'sirlerde ha'zirgi jasap atırg'an ken'isliktegi dalan'lıq ha'm qumlıqta qa'liplesken. Bul xalıq uzaq waqıttın' o'tiwi menen o'z-ara jerleslik, xojalıq ha'm ma'deniy birligi bar ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wimler birikpesinen qa'liplesken. Olardın' a'yyemgi zamanlardan berli tiykarg'ı xojalıg'ı mal sharwashılıq, al ja'rdemshi xojalıq retinde diyxanshılıq, an'shılıq, balıqshılıq penen shug'ıllang'an. Ja'miyetlik du'zimi urıw ha'm qa'wimlerge birikken, neke ekzogamiya (o'z urıwınan neke qadag'an) ta'rtibinde bolg'an. 

Ha'zirgi xalqının' sanı 20 mln. Olar ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wimler birikpelerine bo'lingen. Olardın' ha'r biri derlik o'z shejirelerin du'zgen. Qazaq xalqı ko'p urıw ha'm urıw birikpelerine bo'liwine qaramastan, olarda o'z-ara bir etnos ekenligi haqqında birlik sezimi qa'liplesken. Qazaq xalqının' urıw ha'm qa'wim birikpelerinin' atamaları (etnonimleri) olar haqqında jazba etnografiyalıq ha'm arxeologiyalıq, antropologiyalıq derekler Qazaqstan jerinde tas da'wirden berli u'zliksiz adam jasap kiyatırg'anlıg'ın ko'rsetedi. Ol a'yyemgi qa'wimlerdin' Neolit ha'm kola da'wirlerinde Sibir, Oraylıq Aziya, Ural menen ha'r tu'rli baylanısta bolg'an.

Kola da'wirindegi jergilikli qa'wimler, olarg'a kelip qosılg'an ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wim birikpeleri qazaq xalqının' ata-babaların ha'm qazaq xalqın qurag'an. Erte da'wirlerge tiyisli jazba dereklerde b.e.sh. VII-IV a'sirlerde ha'zirgi Qazaqstan jerinde ha'r tu'rli bir neshe qa'wimler jasag'anlıg'ı ko'rinedi.

Olardın' biri, Sak qa'wimlerinin' birikpeleri bolg'an. Olar Tu'slik-Shıg'ısta Tyan-Shang'a shekem, saklardan Tu'slik-Batısta massagetler jasag'an. Onın' quramında Amudaryanın' to'mengi alabında jasawshı Xorezmlilerden basqa, Amudaryanın' ortang'ı jag'alarında jasag'an derbikler ha'm Kawan daryasının' boyındag'ı daxlar (toxarlar) ha'm basqa Sak qa'wimleri kirgen. Solardın' biri Sak - apasiaklar, augasiler. Bular Amudarya ha'm Sırdaryanın' to'mengi alabında jasag'an. Bizin' eramızdın' birinshi a'sirinde massagetler saklar menen birikti. Sırdaryanın' ortang'ı jag'alarında, onnan shıg'ısqa qaray aslar jasag'an. Bulardı Qıtaydın' eski da'wirlerdegi avtorlardı usunlar dep ko'rsetedi. A'yyemgi Tu'slik Qazaqstannın' batıs ta'repindegi qa'wimler Kangoy ma'mleketine qarag'an. Al Batıs Qazaqstan dalan'lıqlarında b.e.sh. birinshi mın'ınshı jıldın' ortalarında Savromatlar (sarmatlar), al bizin' eramızdın' baslarında alanlar (Qıtay jılnamalarında olar Yantsay) jasag'an. Qazaqstan dalan'lıg'ındag'ı a'yyemgi qa'wimler ko'shpeli ha'm yarım ko'shpeli turmıs keshirgen. Sonın' menen birge, olardın' ko'pshiligi, apasiaklar, augasiler, daxlar darya jag'alarında jasag'an, sharwashılıq penen birge a'piwayı diyxanshılıq ha'm balıqshılıq xojalıqları menen de shug'ıllang'an. Turaqlı turmıs keshirip, qalalarda jasag'an. Ol haqqında olardan qalg'an arxeologiyalıq estelikler saqlang'an. Chu ha'm Talas boylarında jasag'an Usunlarda diyxanshılıq penen shug'ıllang'an. Usı a'yyemgi qa'wimler keleshekte ko'plegen Orta Aziya xalıqlarının' da ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Jergilikli qa'wimler menen birge qazaq xalqının' qa'liplesiwine gunnılar ha'm basqa kelgen qa'wimler de qatnastı. VI-VIII a'sirlerde tu'rk kaganatıda Qazaqstannın' tu'slik-shıg'ıs ha'm tu'slik Qazaqstan jerlerine shekem tu'rkler keldi, qazaq xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnastı. Bul da'wirlerde ha'zirgi Qazaqstan jerinde shıg'ıstan kelgen u'lken tu'rk qa'wim birikpeleri tyurgeshler, ta'liler, karluklar, chigilar h.t.b. jasadı. Jerleslik ha'm xojalıq birlikleri jergilikli qa'wimler menen sırttan kelgen qa'wimler arasında tu'rklesiw, etnikalıq baylanıslardı basladı. Tu'rk kaganatı qulap, tyurgeshler u'stemligi VIII a'sirdin' qırqınshı jıllarınan baslandı. Tyurgeshler u'stemligi qulap, olardın' ornına karluklar biyligi (766-940 jj.) ornadı. Bul da'wirlerde jergilikli xalıqlarda o'tırıqshılıq ha'm diyxanshılıq rawajlandı, qalalar ko'beyip, sawda o'sti. IX-X a'sirlerde Oraylıq Qazaqstan ha'm Sırdaryanın' to'mengi jag'alarında tu'rki tilles oguzler biyligi ornadı. Olardın' orayı Yangikent qalası (Jan'a kent - jan'a o'tırıqshılıq qonısı qalası). Onın' ha'kimi Yaga lawazımında boldı. Oguzlerdin' batısında pechenegler jasap, olar tu'rkmen ha'm qaraqalpaqlardın' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Sonday-aq, oguzler belgili da'rejede qazaq xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwine de ta'sir jasadı. Qazaqstannın' arqa ha'm arqa-shıg'ısında ko'shpeli sharwa kimak ha'm qıpshaqlar jasadı. Olar XI a'sirde Qazaqstannın' ko'plegen jerlerinde Tu'slik Rossiya jerlerinde jasadı. Olardın' siyasiy biyligi XII a'sirde ku'sheydi. Qıpshaqlar ko'birek qazaq xalqının' qa'liplesiwine, sonday-aq, olar o'zbek, qaraqalpaq, bashkir, qırg'ız ha'm basqa da ko'plegen tu'rki tilles xalıqlardın' qa'liplesiwine qatnastı. Qıpshaqlardın' ayrım toparları o'tırıqshılıqqa o'tti. X a'sirde Jetisuw ha'm Qashgariyada karaxanidler biyligi ornadı. Son' bular Orta Aziyadag'ı eki darya aralıg'ındag'ı Samanidler u'stemligin qulatıp, jergilikli xalıqlarg'a o'z u'stemligin ornattı. Bul da'wir Orta Aziya xalıqlarının' etnikalıq tariyxında belgili basqısh boldı. Til, ma'deniy, ekonomikalıq, etnikalıq baylanıslar Jetisuw, Shıg'ıs Turkistan ha'm Orta Aziyadag'ı eki darya aralıg'ındag'ı xalıqlar arasında ku'sheydi. XII a'sirde bul jerlerge Shıg'ıstan ata tegi mong'ollar bolg'an Kidanlar, bolmasa qara Qıtaylılar kelip Karaxanidler u'stemligin Jetisuwda, Tu'slik Qazaqstanda qulattı. Bularda qazaq xalqının' ha'm basqada Orta Aziya xalıqlarının' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Olar tu'rklesip, qazaq xalqının' ata-babalarının' XI-XII a'sirlerde qa'liplesiwinde a'hmiyetli bolg'an. Qazaq xalqının' qa'liplesiwine XIII a'sir basındag'ı mong'ol shabıwları irkinish jasadı. Sebebi qazaqlardın' ko'ship qon'ıwshılıg'ınan olardın' qonıslıqları buzıldı, xojalıqlarının' ekonomikası to'menlep ha'r qanday ja'miyetlik birikpeler baslandı. Mong'ollar 1218-jılı Qazaqstang'a topılıs jasadı. Egislik jerleri, suwg'arıw tarmaqları buzıldı. Jetisuw, Otrar ha'm tag'ı basqa qalaları qıyradı, xalqı qırıldı. Ko'plegen xalqı ha'r jaqqa posıp ketti.

Shın'g'ısxan 1227-jılı o'lgennen keyin Qazaqstannın' barlıq jeri Altın Ordag'a qosıldı. Biraq qazaqlardı jawlap alıwshılar qazaqlardın' ma'deniyatına, a'sirese tiline aytarlıqtay o'zgeris kirgize almadı. XIV a'sirde qıpshaqlardın' qazaqlar menen ma'deniyatı, tili jag'ınan jaqınlasıwı, aralasıwı ju'da' ku'sheydi. Shın'g'ısxan miyrasxorlarının' o'z-ara u'stemlik ushın talas-tartısları, Timurdın' Altın Ordanı qulatıwı na'tiyjesinde onın' quramındag'ı xalıqlar bir-neshe xalıqqa bo'lindi. Nogay xanlıg'ı XIV a'sir aqırı XV a'sir basında Volga, Kama, Ural daryalarının' aralıg'ında sho'lkemlesti. O'zbek xanlıg'ı Aral ten'izi ha'm
Sırdaryanın' to'mengi jag'alarınan arqag'a qaray Ural, Tobal, arqa-shıg'ıstag'ı İrtıshqa shekemgi aralıqta ornalastı. O'zbek ha'm Nogay xanlıg'ının' etnikalıq quramı uqsas boldı. Olardın' xalıqları ko'shpeli tu'rk qa'wimlerinen, qıpshaq, karluk, qan'lı, argın h.t.b. edi. Sonday-aq mang'ıt, ming, merkit h.t.b. mong'ol qa'wimleri boldı. Nogay ha'm o'zbek xanlıg'ına qosılmag'an jergilikli urıw ha'm qa'wim birikpelerinen dulat, usun qa'wimlerinin' ko'pshilik bo'lekleri boldı.

Abulxair xan 1468-jılı o'lgennen keyin onın' Qazaqstanda biriktirgen u'lken ko'shpeliler birikpesi tarqaldı. Qazaqlarda bir neshe iri feodallıq biylikler, bo'liniwshilikler payda boldı. Olar bir qazaq xanlıg'ına birikti. Ol xanlıq o'zinin' etnikalıq territoriyasına, o'z-ara tu'sinikli tiline uqsas xojalıq tu'rine, ma'deniyatına, turmısına iye xalıqqa basshılıq etti. Xalqının' tilinde dialektler boldı. Sebebi o'z tilindegi ko'p qa'wim birikpeleri bir tilge birikpesten, o'zlerinin' ayırım atamaların saqlag'an. Bul xanlıqtın' xalqı da'slepki da'wirlerde birese o'zbek dep, geyde qazaqlar depte, bolmasa o'zbek-qazaqlar dep ataldı. XVI a'sirdin' 30-jıllarınan baslap bul xalıqlar qazaqlar dep ataldı.

Qazaqstan jerindegi XV-XVI a'sir basındag'ı iri siyasiy waqıyalar qazaq xalqının' qa'liplesiwinin' barısın tamamladı. XVI a'sirlerde de qazaq xalqının' quramına iri ha'm mayda urıw ja'ne qa'wimlerdin' qosılıwı boldı. Mısalı, XVI a'sir ortalarında qazaq xalqının' quramına Nogay ulısının' shıg'ıstag'ı urıw ha'm qa'wim birikpeleri qosıldı. Sonday-aq, Sibirdegi Kuchum xanlıg'ı qulag'annan son' ol xanlıqtın' ko'plegen urıw ha'm qa'wimleri qazaq xanlıg'ına qosıldı. Jetisuw jag'alarındag'ı mong'ol xanlıg'ınanda ko'plegen urıw ha'm qa'wimler qazaqlarg'a qosıldı. Biraq qazaq xanlıg'ında urıw ha'm qa'wimlerge bo'liniwshilik bul da'wirde de ku'shli boldı. XVI a'sirde qazaqlardın' 3 iri qa'wimler birikpelerge ju'zge bo'liniwshiligi birigip boldı: Ullı Ju'z, Orta Ju'z, Kishi Ju'z. Ju'z ataması - bo'legi, ta'repi, jag'alıg'ı degen ma'nide qollanılg'an. Qazaqstanda a'yyemgi da'wirlerden berli bir-birinen qashıqlıqtag'ı 3 xojalıq wa'layatlıg'ı o'mir su'rdi: Jetisuw, Oraylıq Qazaqstan ha'm Batıs Qazaqstan. Olardın' ha'r birinin' qıslaw, jazlawları bolıp, olarda belgili urıw, qa'wim sharwaları ko'ship, qon'ıp jasag'an. Bul jerlerde qazaq xalqı qa'lipleskenshe, olardın' a'yyemgi ata-babaları bolg'an qa'wimler jasag'an ha'r bir urıw, urıwlar birikpeleri o'zlerinin' shejirelerin du'zgen. Ol shejirelerde qazaq xalqının' urıw ha'm qa'wimlerinin' kelip shıg'ıwının' ko'rsetiliwi menen birge, onda qon'sılas xalıqlar menen qazaq xalqının' etnikalıq, jerleslik, xojalıq birliklerin ko'rsetetug'ın derekler bar. Ma'selen, qazaq shejiresinde: Tu'gel so'zdin' tubi bir, Tu'p atası Mayqı biy delinedi.

Bunday ma'nidegi ga'pler qaraqalpaq, bashkir shejirelerinde de gezlesedi. Ha'zirgi 10 mln xalqı bar qazaq xalqı, basqa xalıqlarday-aq uzaq waqıttın' o'tiwi menen, o'z-ara jerleslik, xojalıq ha'm ma'deniy birligi bar ha'r tu'rli etnikalıq toparlardan qa'liplesken. Tiykarg'ı xojalıg'ı mal-sharwashılıq, ja'rdemshi xojalıq retinde diyxanshılıq, an'shılıq, balıqshılıq bolg'an. XVIII a'sirde qazaqlar Rossiya quramına o'te baslag'an, bul da'wirde de olardın' ja'miyetlik du'ziminde urıw, qa'wimge bo'liniwshilik dawam etti. Biraq qazaq xalqının' ko'plegen urıw, qa'wim birikpelerine bo'liniwine qaramastan olardın' arasında barlıg'ı bir xalıq (etnos) ekenligi haqqındag'ı tu'sinik, maqtanısh ku'shli boldı. Qazaq xalqı XX a'sir basına shekem 3 iri qa'wimler birikpeleri ju'zge bo'linedi: Ullı Ju'z, Orta Ju'z, Kishi Ju'z. Olardın' ha'r biri tag'ı bir neshe qa'wim urıw birikpelerine bo'lingen. Olardın' o'z-ara etnikalıq birlik jerlesligi haqqında shejireleri, tamg'aları, uranları bolg'an. Ullı Ju'z Jetisuw, İl, Talas daryalarının' jag'alarında Sırdaryanın' Orta ha'm Joqarg'ı jag'alarında jasag'an. Bular 1848-jılı Rossiya quramına o'tti. Bul jerlerde b.e.sh. birinshi mın'ınshı jıllardın' basında jergilikli a'yyemgi qa'wimler tiykarında qazaqtın' Ullı Ju'zinin' negizleri qa'liplesken. Ullı Ju'z Jalair, oshaktı, dulat, alban, qan'lı h.t.b. urıwlarg'a bo'lingen. Sonday-aq, Ullı Ju'zler menen birge, o'z aldına jasag'an katagan, bestamg'alı degen urıwlar jasag'an. Jalair, katagan, qan'lı h.t.b. urıwlar qaraqalpaqlarda, Nuratada jasawshı tu'rkmenler, bashkir, qırg'ızlarda bar. Jalair urıwının' adamları XIV-XV a'sirlerde Timur ha'm Timuridler qarawında bolg'an. Orta Ju'z qıpshaq, argın, nayman, kerey, qon'ırat h.t.b. etnikalıq bo'leklerge bo'lingen. Qıpshaq, nayman, qon'ırat, jalair, qan'lı urıwları qazaqlarg'a XIV-XV a'sirlerde Altın Orda da'wirlerinde qosılg'an. Bular Oraylıq Qazaqstanda, Sırdarya jag'alarında Qarataw ha'm Moyın qumda h.t.b. jerlerde jasag'an. Qazaqlardın' Orta Ju'zindegi qon'ırat, nayman, qıpshaq urıw birikpeleri qırg'ızlarda, o'zbeklerde, qaraqalpaqlarda, bashkirlerde, altaylılarda bar. Kishi Ju'z Batıs Qazaqstanda ornalasqan. Onın' quramında iri 3 urıw birikpeleri Jeti urıw (tabın, tama, kerderi, kereyit, jag'albaylı, telew h.t.b.), A'lim ulı (sho'mekey, kete, to'rtqara, qarasaqal h.t.b.) ha'm Bay ulı (aday, tana, baybaqtı, berish, sherkesh, nayman h.t.b.). Kishi Ju'z quramındag'ı kerderi, kereytler, telew (teli), nayman urıwları elede qaraqalpaqlar arasında o'mir su'rmekte. Kerderlerdin' qa'wim birikpeleri ha'm olardın' qonıslıqları a'yyemgi da'wirlerde Kidaritler dep atalıp, olardın' ko'pshiligi Amudaryanın' shep alabında jasag'an, son'lıqtan olardın' jasag'an jerlerindegi kanal, qala kerder kanalı (Quwanısh jarma), kerder qalası (Chimbay, Xawan qalaları) dep atalg'an. Bulardın' ha'kimlik, ekonomikalıq, ma'deniy orayları, oqıw orınları bolg'an. Kerderler ha'r tu'rli qa'wimler birikpesi degen menen o'z-ara tu'sinikli tili bolg'an, o'nermentshiligi rawajlang'an. Jerleslik, xojalıq, ma'deniy til birligi jag'ınan ha'r tu'rli qa'wimler birikpesinen etnogenez etnoslardın' qa'liplesiwi tariyxta belgili derekler tiykarı bolıp turg'an. Jawgershilik, suw apatshılıg'ı h.t.b. sebepler menen urıw bolmasa qa'wim birikpeleri bo'linip, o'zleri jasap atırg'an jerden ekinshi bir qa'wimler birikpesine barıp aralasadı. Uzaq da'wir o'zlerinin' til, ma'deniyat, xojalıq o'zgesheligin saqlaydı. Bir ha'kimlikte, jerleslikte qa'wimlerge on'ısıp ketedi. Tek g'ana etnonimin saqlap qaladı. Ol etnonim bo'leklerinin' basqa urıw, qa'wim birikpelerine aralasıp, olarda o'z etnonimin belgili da'wirlerge shekem saqlaydı. Usılayınsha bir urıw qa'wimler birikpelerinen qa'liplesken etnoslarda uqsas etnonimler payda boladı. Mısalı, Qon'ırat, qıpshaq, nayman, teli, jalay etnonimleri bashkir, qazaq, qırg'ız, o'zbek, qaraqalpaq, tu'rkmen etnonimlerinde gezlesedi. Sebebi bul etnoslardın' barlıg'ıda o'z-ara jerles, xojalıq ha'm ma'deniy baylanıstag'ı a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi iran ha'm tu'rk ja'ne basqa tillerdegi etnonimlerden qa'liplesken. Dunyada bir urıw bolmasa bir qa'wimler birikpesinen qa'liplesken xalıq joq. Barlıq xalıqlar ha'r tu'rli qa'wim ha'm urıw birikpelerinen qa'liplesken.




#Article 120: Qazaqstan (673 words)


Qazaqstan (Qazaqstan Respýblıkasy) — Evraziya materıginiń ortasında ornalasqan memleket 

Arqa jag'ında Rossiya Federatsiyası menen (6 467 km), qubla jag'ında Tu'rkmenstan (380 km), O'zbekstan (2 300 km) ha'mde Qırg'ızstan (980 km) respublikaları menen, shıg'ısında Qıtaymen (1 460 km) sheklesedi, batısta Kaspiy ten'izimen, on'tu'stikte Aral ten'izimen shayıladı. Jer maydanı — 2717,3 mın' sharshı kilometr. 

Jurt sanı 17713,7 mın' (2016 ). Onın' 9 008,0 mın' yamasa 66,01 % qazaqlar quraydı. Respublikada 131 ult pen ulıstın' o'killeri turadı. 

Paytaxtı — Nursultan qalası. A'kimshilik jag'ınan 14 oblısqa bo'linedi. Memlekettik tili — qazaq tili.

A'kimshilik-aymaqlıq qurılısı: To'mengi kestede. Awılıq aymaqqa birikken 7719 awılıq eldi mekender bar (2003).

Onın' ishinde, 10 063,9 mın' (57,3%) adamdı qalalıq turg'ınlar, 8537,5 mın' adamdı (42,7%) awıldıq turg'ındlar qurap otır.

Ag'ımdag'ı jıldın' qan'tar-maiwsımında AXAJ organdarı tirkeliw ko'rsetkishi boyınsha 397 000 tiwiw faktilerin tirkedi. Tiwg'andardın' sanı qalalıq ja'ne aiwıldıq eldi-mekenderde o'tken jıldın' tiyisti kezen'imen salıstırg'anda, 3,3%-g'a ja'ne 2,9%-g'a o'sti de, tiyisinshe 176 566 ja'ne 190 644 adamda quradı. Bala tiwiwdın' jalpı koeffiytsiyenti 1000 turg'ıng'a 21,8 (21,5) sa'biydi quradı.

Osı kezen' ishinde o'lgenler sanı 129 840 (124 978) adamdı qurap otır, sonın' ishinde qalalıq eldi mekenler u'lesi — 51186 (51661) ja'ne awıldıq jerler — 28654 (29317). O'limnin' jalpı koeffiytsiyenti 1000 turg'ıng'a 10,29 (10,33) adam.

O'liminin' negizgi sebepleri qan aynalımı ju'yesi awrwları bolıp tabıladı, olardın' u'lesine barlıq tirkelgen o'lim oqiyg'alarının' 52,9% (52,5%) tiyesili ekendigi xabarlanıp otır.

Osı kezen' ishinde respubliykada 1 jasqa deyingi 2049 (2087) balanın' shetineiwi tirkelgen. Na'resteler o'liminin' koeffiytsiyenti 1000 tiwg'ang'a 14,7 (14,5) shetineiw. Periynataldıq kezen'de payda bolatın jag'daylar na'resteler o'liminin' en' ko'p tarag'an sebepleri bolıp tabıladı, odan ag'ımdag'ı jıldın' qan'tar-maiwsımında 1037 (1021) na'reste shetinedi. Sa'nler tilimen aytqanda, barlıq na'resteler o'liminin' 50,6% (48,9%)-ı osı jag'dayg'a tiyesili bolıp tabıladı.

Biyılg'ı jartıjıllıqta nekelesiw menen ajırasiwlar sanı, tiyisinshe 54994 ha'm 17467 (48271 ha'm 15183) quradı. Nekelesiw menen ajırasiwdın' jalpı koeffiytsiyenti 1000 turg'ıng'a 8,5 (7,7) nekeni ha'm 2,3 (2,1) ajırasiwdı quradı.

Elde xalıq ko'shi-qonının' on' ayırımı saqtalıp keledi, 2006 jıldın' 1 jartıjıllıqtag'ı onın' shaması 18746 (14148) adamdı quradı. 2006 jılı qan'tar-maiwsım aralıg'ında Qazaqstang'a kelgenler sanı 2005 jıldın' tiyisti kezen'imen salıstırg'anda 5008 adamg'a yamasa 13,2%-g'a, al Qazaqstannan ketkenler sanı 9606 adamg'a yamasa 1,7 ese azaydı. TMD ellerinen kelgenler menen sol ellerge qonıs awdarg'anlar u'lesi olardın' jalpı sanına shaqqanda, 86,1% ha'm 87,9% (88,7% ha'm 66,4%) quradı.

Al el ishindegi ko'ship-qoniwshılardın' sanı 137220 (131019) adamdı qurap otırg'an jayı bar.

Qazaqstanda 100-dan astam ult (etnoslar men etniykalıq toplar) o'killeri turadı. 2020 jıldın' 1-shildesindegi jag'day boyınsha qazaqlardın' sanı 12 768,0 mın' adamdı, orıslar — 3544,1 mın', ukraiynlar — 241,7 mın', o'zbekler — 605,5 mın', uyg'ırlar — 248,4 mın', tatarlar — 229,1 mın', nemisler — 222,5 mın' adamdı quradı. Respublika xalqının' jalpı sanında en' ko'p u'les salmaqtı qazaqlar — 68,9% ha'm orıslar — 18,8% alıp otır. Basqa etnoslar menen etniykalıq toplar u'lesine respiwbliyka xalqının' 13,2% tiyesili bolıp tabıladı.

Qazaqstan jurtında 75 % musılmanlar, 21 % pravoslav xriystiyanlar, 2 % protestantlar bar.

 

Qazaqstan — 1995 jılg'ı tamız 30 respiwbliykalıq referendiwmda qabıldang'an Konstiytiwtsiyya boyınsha — o'zin demokratiyyalıq, zayırlı, quqıqtıq ja'ne a'leiwmettik memleket retinde ornıqtıradı. Qazaqstan Respiwbliykası — preziydenttik basqariw nısanındag'ı birtutas memleket. Respiwbliykanın' en' jog'arı o'kildi organı — Parlament. Ol respiwbliykanın' zan' shıg'ariw qızmetin ju'zege asıradı. Parlament turaqtı jumıs isteytin eki Palatadan: Senattan ja'ne Ma'jilisten turadı.

Senat a'r oblıstan, respiwbliykalıq man'ızı bar qaladan ja'ne Qazaqstan Respiwbliykasının' elordasınan eki adamnan, tiyisinshe oblıstın', respiwbliykalıq man'ızı bar qalanın' ja'ne Respiwbliyka elordasının' birlesken otırısında saylanatın depiwtattardan quraladı. Senattın' 15 depiwtatın Parlament o'kilettigi merzimine Respiwbliyka Preziydenti tag'ayındaydı.

Ma'jilis da'rejeli o'kilettilik ja'ne birtutas jalpıulttıq saylaiw okriwginin' aiwmag'ı boyınsha partiyyalıq tizim negizinde saylang'an 98 depiwtattardan quraladı, ja'ne 9 depiwtattı Qazaqstan xalqı Assambleyası saylaydı.

Preziydent U'kimetti Ma'jilistegi ko'pshilik alg'an partiyya usınısımen quradı. Respiwbliyka Premer-Miyniystri tag'ayındalg'annan keyingi on ku'n merzim ishinde Premer-Miyniystr U'kimettin' qurılımı men quramı tiwralı Respiwbliyka Preziydentine usınıs engizedi. Premer-Miyniystr Respiwbliykanın' bu'kil aiwmag'ında mindetti ku'shi bar o'kimder shıg'aradı.

Kazaqstan Respiwbliykasının' Konstiytiwtsiyyalıq Ken'esi jeti mu'sheden turadı, olardın' o'kilettigi altı jılg'a sozıladı. Konstiytiwtsiyyalıq Ken'estin' To'rag'asın Respiwbliykanın' Preziydenti tag'ayındaydı.

Qazaqstan Respiwbliykasında sot to'religin tek sot qana ju'zege asıradı. Zan'men qurılg'an Respiwbliykanın' Jog'arg'ı Sotı ja'ne Respiwbliykanın' jergilikti sottarı Respiwbliykanın' sottarı bolıp tabıladı.

Jergilikti memlekettik basqariwdı tiyisti aiwmaqtag'ı istin' jay-ku'yine jaiwaptı jergilikti o'kildik (ma'sliyxat) ja'ne atqariwshı organdar (a'kimdik) ju'zege asıradı.




#Article 121: Qoblan da'stanı (107 words)


Qoblan da'stanı qaraqalpaqlar arasında ken'nen taralg'an. Bul da'stannın' İ.A.Belyaev variantın esaplang'anda son'g'ı jılları jazıp alıng'an 7 variantı bar. Qoblan da'stanının' qaraqalpaqsha variantın' birinshi ret xatqa tu'sirgen qaraqalpaq awızeki a'debiyatın jıynawdın' da'slepki baslawshılarınan biri rus ilimpazı İ.A Belyaev boldı. İ A Belyaevtin' Qıpshaqta turatug'ın İmamqul degen jırawdan jazıp alg'an Qoblan da'stannın' qol jazbası menen onda da'stan Qoblannın' Ko'biklige atlanıwınan baslanıp, Alshag'ırdı joq etip, muratı-maqsetke jetiwi menen tamamlanadı. Bul nusqa birinshi ret jazıp alınıwı ha'm baspadan ko'riniwi jag'ınan u'lken a'hmiyetke iye. Sonın' menen birge Qoblan bul nusqası til o'zgesheligin izertlew ma'selesinde de ayrıqsha kewil awdararlıq. Qoblan da'stanının' ekinshi nusqası 1940-jılı ataqlı qaraqalpaq jırawı Nurabullaev Esemurattan N.Japaqov ta'repinen jazıp alındı.




#Article 122: Qoyqırılg'an qala (169 words)


Qoyqırılg'an qala bunnan 2,5 mın' jılg'a shamalas waqıt burın salıng'an ja'ha'n ma'deniyatında ko'rnekli esteliklerdin' biri esaplanadı. To'rtku'l qalasınan 22 km. arqa-shıg'ısta jaylasqan bul biybaha g'a'ziyne a'yyemgi grek ha'm rim ma'deniyatının' du'rdanaları menen bir qatarda turadı.

Qala birinshi ret 1936-jılı anıqlanıp, 1952-1957-jıllarda tolıq arxeologiyalıq jaqtan qazıp izertlendi. İlimiy izertlewler da'wirinde estelikten tabılg'an tabılmalar menen toplang'an mag'lıwmatlar arasında qalanın' atı jo'ninde birde derek ushıraspag'an. Sonın' ushın da jergilikli xalıq ta'repinen qoyılg'an Qoyqırılg'an qala atı menen u'lkemizde belgili bolıp qoymay, du'nya iliminde de solayınsha kirgizilgen. Qalanı qazıp izertlew na'tiyjesinde ko'plegen ko'rnekli ko'rkem-o'ner shıg'armaları, sonın' ishinde A'miwda'ryanın' to'mengi jag'alawındag'ı en' a'yyemgi freska (sabawg'a salıng'an sırlı su'wret), mayda skulptura, patsha mo'rleri menen olardın' tan'baları, qarıw-jaraqlar, gu'lal, tas ıdıslar, qola, temir, qımbat bahalı taslardan islengen bezeniw buyımları tabıldı. Olardın' arasında alımlardı ayrıqsha tan' qaldırg'an tabılmalardın' birine ku'nnin' biyikligin o'lshewge arnalg'an mu'yeshlik a'sbap — astrolobiyanın' tabılıwı menen astronomiyalıq a'sbaptı ornatıw ushın tırnaqtın' ashılıwı boldı. Estelikten tabılg'an maymıl statuetkası, Rim ma'deniyatına tiyisli shiyshe ıdıslar, Egipet fastaları Qoyqırılg'an qalanın' Hindistan, Egipet, Jer orta ten'iz qalaları menen baylanısların ko'rsetedi.




#Article 123: Quran (611 words)


Arab xalqı ma'deniyatının', ulıwma islam dinindegi xalıqlardın' muqaddes ma'n'gi miyrası – Quran. Diniy alımlardın' tastıyıqlawınsha, Quran Allah Taalanın' Muxammed payg'ambarg'a wahiy qılg'an, jer ju'zindegi ba'rshe adamzatqa jibergen son'g'ı diniy ko'rsetpelerinin' toplamı. Quranı Ka'rim Allahtın' kalamı (so'zi) bolıp, onın' ha'r bir so'zi Allah ta'repinen so'zbe-so'z aytılg'an ha'm Jabreyil perishte arqalı Muxammed payg'ambarg'a s.a.s. jiberilgen. Allah Taala ta'repinen aqırg'ı payg'ambar Muxammed sallalahuw alayhi wassalamg'a jiberilgen bul son'g'ı kitap tap qıyamet qayım bolg'ang'a deyin adamlar arasında ma'n'gi a'melge asırıladı. Quranı Ka'rim tek belgili qa'biyle, xalıq ha'm ellerge g'ana emes, al ba'rshe adamzatqa, jer ju'zindegi barlıq xalıqlarg'a jiberilgen.

Quranı Ka'rimnin' wahiy qılıp jiberiliwi muqaddes ramazan ayının' jigirma jetinshi ku'ni tu'nde baslag'an. Sonın' ushın da bul ay muqaddes esaplanadı, oraza tutılg'an ku'nlerdin' jigirma jetinshi tu'nlerinde Laylat ul Qa'dir, yag'nıy qudiret tu'ni, ilahiy qudiret payda bolg'an teberik tu'n dep ulıg'lanadı.

Quranda islam dini nızam-qag'ıydaları, isenim sha'rtleri, huqıq ha'm moral normaları, insan ushın paydalı bolg'an, ha'mme zamanlarg'a da tuwrı keletug'ın ha'm qıyametke deyin o'zgermeytug'ın hikmetli hu'kimler jazılg'an. Quranı Ka'rimnin' tiykarg'ı mazmunı ha'm maqseti adamzat ideologiyasında ko'p quraytug'ındı rawajlandırıw ha'm İslam dinin orınlaw.

Quranı Ka'rim 23 jıl dawamında ko'n'ilge sin'dirilgen. Muxammed payg'ambardın' s.a.s. buyrıqlarına muwapıq Quran ha'r qıylı ko'lemdegi 30 bo'limge 114 su'rege bo'linedi ha'm 77439 kaliyma, 325743 ha'ripten ibarat 6236 ayat jaylastırılıp, ha'r bir su'rege at berildi. Qurannın' son'g'ı ayatı Muhammed payg'ambardın' s.a.s. o'liminen 18 ku'n burın kewilge ornatıladı. Qurannın' birinshi su'resi - Fatiyha, songisi bir ju'z on to'rtinshisi An-nas su'resi.

Qurandag'ı su'reler Mekke ha'm Ma'diyne su'relerine bo'linedi. 86 su're, 4780 ayat Mekkede 610-622-jıllarda, 28 su're, 1456 ayat Ma'diynede 622-632-jıllarda ko'n'ilge jaylastılıg'an.

Quran Muhammed payg'ambar s.a.s. ta'repinen ja'mlenip toplam halına keltirilgen edi. Payg'ambar s.a.s. qaytis bolgan waqıtta Quran sahabalar, qarıy-hafızlar ta'repinen tolıq yadqa alınıp, qurma ag'ashının' qabıqlarına, tastaxtalarg'a, teri ha'm basqa na'rselerge jazıp qoyılg'an edi. Sol da'wirlerde Quranda tolıq yadqa bilgen saqaba ha'm hafizlardan 30 adam sanaqta bar edi. Payg'ambardın' s.a.s. 24 wahiy jazıwshı ka'tipleri bolg'an. Olar gezekpe-gezek ka'tiplik qılg'an. Muxammet (sallalahuw aleihi wassalam) payg'ambardın' en' belgili ka'tibi Zayd ibn Sabit radiyallahuw anhuw bolg'an.

Mag'lıwmatlarg'a qarag'anda, Muxammed payg'ambar s.a.s. oqıwdı-jazıwdı bilmegen. Payg'ambar s.a.s.ayatlardı perishte Jabreyilden (aleyhissalam) esitip, yadlag'an ha'm saqabalarına aytıp, uyretip turg'an, olar bolsa yadlap alg'an. Payg'ambar s.a.s. ha'r bir jan'a ayattı qaysı su'rege tiyisli ekenligin ha'm ornın ka'tiplerge tu'sindirip turg'an. Quran su'releri usılayınsha 23 jıl dawamında yadqa alıng'an ha'm xatqa tu'sirilgen.

Quranı Ka'rim tariyxta u'sh ma'rte toplam halına tu'sirilgen. Birinshi ma'retebe Muxammed payg'ambar s.a.s. zamanında, ekinshi ma'rte xaliyfa Abiw Ba'kir Sıdıq da'wirinde, u'shinshi ma'rte xaliyfa Usman Zunnurayn zamanında Quraysh qira'a'ti (dialektinde) toplanıp kitap halında keltirilgen.

Quranı Ka'rim xaliyfa Usman buyrigi boyınsha arabsha kufiy ha'ripte altı nusqada jazılg'an. Olardın' besewi quraysh qira'a'ti menen oqıwdı u'yretug'ın qarıy-hafızlar menen birge Mekke, Sham, Kufa Basra ha'm Ma'diynege jiberilgen. Altınshısın xalifa Usman o'zleri ushın alıp qalg'an. A'ne usı altınshı kitap u'stinde xalifa Usman sheyit boladı ha'm qanı Quran betlerine to'gilgen.

Xalifa Usman Quranin Amir Temur Basradan Samarqandqa keltirilgen. 1869-jılda Tu'rkstan general-gubernatorı Konstantin Kaufmannın' buyrıg'ı menen podpolkovnik Serov onı Peterburgke alıp ketti.

Bul Quran eki ta'repine jazılg'an 353 paraq - yag'ınıy 706 betten ibarat bolıp, onın' biyikligi 68 santimetr, eni bolsa 53 santimetr.

Quran a'sirler dawamında musılmanlardın' en' qa'dirli kitabı bolıp keldi, bir de bir kimse og'an ozgeris kirgize almadı, zıyanın tiygize almadı. Bul tuwralı Allah Taalanın' arnawlı ayatı tu'sirilgen: A'lbette, bul zikirdi (yag'ınıy Qurandı) Biz o'zimiz na'zir qıldıq ha'm onı o'zimiz saqlaymız (15-Hisir su'resi, 9-ayat).
Ulamalardın' ta'riyplewinshe Quranı Ka'rimnin'

Quranı Ka'rimnin' so'zlerine bir o'zgertiw kigiziw, bir ha'ribin, ha'tteki ha'ripler belgisin o'zgertiw mu'mkin emes, qatan' qadag'an etilgen.

Quran ta'liymatının' oraylıq ideyası bir Quday tuwralı ta'liymat. Sonday-aq, onda iyman, Allag'a isenim, a'lemnin' jaratılıwı, perishteler, payg'ambarlar, axıret-qıyamet, qayta tiriliw, a'jel, İslam dininin' tiykarları ha'm basqada diniy ko'rsetpeler belgilip berilgen. Ondag'ı morallıq, huquqıy, ja'miyetlik, ekonmikalıq o'lshemler islam dininin' nızamları jıynag'ı - sha'riyatqa negiz etip alıng'an.




#Article 124: Qırg'ızlar (1307 words)


Orta Aziya xalıqlarının' ishinde qırg'ız xalqının' ata-babaları menen qırg'ızlardın' xalıq bolıp qa'liplesiwi tartıslı, tolıq sheshilgen ma'sele emes. Bunın' bir sebebi eki etnikalıq birikpenin' bir at penen Tu'slik Sibirde, Enisey jag'asında ha'm Shıg'ıs Orta Aziyada gezlesiwi. Qırg'ız xalqının' kelip shıg'ıw ma'selesine bag'ıshlang'an İlimiy Ken'es 1956-jılı Bishkek qalasında o'tti. Bul Ken'estin' juwmag'ında, qırg'ız xalqının' qa'liplesiwinde Oraylıq Aziya tiykarg'ı orınlardın' biri dep esaplanadı. Olardın' Orta Aziyag'a qashan, qay bag'dar menen kelgenligi haqqında eki tu'rli pikirler boldı. Birinshi pikir A.N.Bernshtam ta'repi, bular 1300-1400 jıllar qırg'ızlar Tyan-Shang'a qonıslasqan dep esaplaydı. Ekinshi pikirdegi ilimpazlar qırg'ız ata-babaları ha'm ozleri a'yyemgi zamannan ha'zirgi territoriyasında jasamaqta dep esaplaydı. Qırg'ızlardın' Enisey boyınan Oraylıq Tyan-Shang'a XIII a'sirde kelgen, a'sirese Qıpshaqlardın' keliwi menen baylanıslı degen pikir u'stemlik etti. Bul avtorlar qırg'ızlardın' ha'zirgi territoriyasına Tu'slik Sibirden ko'ship keliwin tek siyasiy jag'dayg'a baylanıstırdı. Biraq etnikalıq tariyx bul sotsiallıq, ekonomikalıq, ma'deniy, turmıslıq ha'm etnikalıq traditsiyalar menen tıg'ız baylanıslı. Tyan-Shan, Pamir-Alay ha'm Sayan-Altay jerleri a'yyemgi bir neshe qa'wimler ta'repinen o'zlestirildi. Bul jerlerdegi jaylawlar menen jollar, egislik jerler menen jabayı an'lar makanları, adamlardın' qonıslıqları qırg'ız xalqının' ata-babaları ha'm qırg'ız xalqının' qa'liplesken jerindegi estelikler dep esaplanıwı kerek. Sebebi ha'r qanday etnostın qa'liplesiw territoriyası bolıwı sha'rt. Sonlıqtan qırg'ızlardı Tyan-Shang'a kelip bolıp qa'liplesken xalıq dep esaplaw anıqlawdı talap etedi. Qırg'ız xalqı Enisey boyınan kelgen ha'm jergilikli a'yyemgi, Orta a'sirlerdegi qa'wimlerdin' aralasıwınan qa'liplesken. Qırg'ız xalqının' qa'liplesiwi etnikalıq tariyxı jergilikli xalıqlar menen ha'r tarmaqlı qarım-qatnas na'tiyjesinde qırg'ız xalqı Tu'slik Sibir, Orta Aziya, Qazaqstan xalıqları menen ha'r tu'rli baylanısta, sonın' menen birge etnikalıq qarım qatnasıqta bolg'an. Qırg'ızlardın' a'yyemgi ata-babaları a'yyemgi saklar, usunlar, dinlikler menen unnılardan quralg'an.

Qırg'ızlardın' xalıq bolıp qa'liplesiwinde etnikalıq tariyxında quralg'an. Qırg'ız etnonimi, XVI-XVII a'sirlerde de Tu'slik Sibirde, Shıg'ıs Turkistanda, Ural a'tirapında yag'nıy bir-birinen ashıq jerlerde gezlesedi. Bul qırg'ız xalqının' qa'liplesiw ma'selesi uzaq da'wirdi Oraylıq Aziya ha'm Orta Aziyadag'ı urıw, qa'wim xalıqlarının' qa'liplesiwi menen baylanıslı ekenligin ko'rsetedi. Biraq uqsas etnonimler tiykarında xalıqtın' qa'liplesiw ma'selesin sheshiw mu'mkin emes. Olardın' ja'miyetlik du'zimi, xojalıg'ının' ma'deniyatının' rawajlanıw da'rejesi ha'r tu'rli. Onnanda beter xalıq atınan onın' kelip shıg'ıwın anıqlaw mu'mkin emes. Ma'selen, bir da'wirde Oraylıq Aziyadag'ı qıpshaqlardın' bir toparı o'zlerin qırg'ızlar dep atag'an. Demek belgili bir da'wirde qırg'ızlar ha'm qıpshaqlar bir siyasiy birikpede bolıp, biraq olardın' ha'r biri o'z etnoniminde o'mir su'rgen. Ol siyasiy birikpe X-XI a'sirlerde bir neshe tu'rki tilles qa'wimlerden ibarat bolıp, onın' tu'slik shegerası ha'zirgi Qırg'ızstang'a jetken. Ol siyasiy birikpe Qırg'ız dep atalg'an, biraq ol atama etnonim emes edi. O'zgeshe ma'deniyatına, ha'r tu'rli urıw qa'wimlerdin' bir etnos ekenligi haqqındag'ı tu'sinik, yag'nıy qırg'ız xalqının' qa'liplesiwi XIV-XVI a'sirlerde bolg'an. Qırg'ızlardın' etnikalıq quramı ko'plegen urıw ha'm qa'wim birikpelerden ibarat bolg'an. Qırg'ızlar on' ha'm sol qanat bolıp eki qa'wim, urıw birikpelerine bo'lingen, olar tu'rki tilinde so'ylegen. Bul qa'wimler jergilikli bolıp, hesh jerdan ko'ship kelmegen. Mısalı, qırg'ızlardın' iri urıw birikpelerinin' biri, qıdıq quramında qıpshaq, qatagan, sart, jalayır h.t.b. urıwlar bolg'an. Ol urıwlardın' birikpeleri o'zbek, bashkirlerde, qazaqlarda h.t.b. bolg'an. Al qaraqalpaq ha'm qırg'ızlar arasındag'ı uqsas etnonimler jigirmadan asadı. Mısalı, Bes-kempir, Qalmaq, Qaramoyın, Tog'ızaq h.t.b. Bashkirlar menen qırg'ızlardag'ı uqsas etnonimler 15 ten asadı. Qan'lı, Qıpshaq, Qalmaq, Nayman, Sart, Uysin, Estek h.t.b.

Ko'p ilimpazlar qıpshaq etnonimin bashkir, o'zbek, qaraqalpaq, qazaq, qırg'ız, Altayda, Qırım tatarlarında, gagauzlarda barlıg'ın ko'rsetedi. Ol xalıqlar bir-birinen qashıq jerlerde jasaydı, son'lıqtan qırg'ız, o'zbek bolmasa qaraqalpaq xalqının' ata-babaların sol jerlerden izlew na'tiyje bermeydi. Sebebi qay jerde uqsas urıw bolsa, sol jerde xalıqtın' qa'liplesken jeri emes, al subetnos bolmasa urıwlardın' belgili bir da'wirlerde bo'lingenliginen ha'r jerde, ha'r xalıq quramında bolıwı mu'mkin. Bul tek olar arasında etnikalıq baylanıstan azıraq derek berse de, ol jag'day xalıqtın' qa'liplesiw ornın', waqtın anıqlay almaydı. Ma'selen, qazaq, qırg'ız, o'zbek, qaraqalpaqlardın' etnonimleri, Qıpshaq, Nayman, Sart, Qon'ırat h.t.b. bashkir, xakas, tuvalılar, buryatlar menen yakut etnonimlerinin' arasında ko'riniwinen Orta Aziya xalıqlarının' ata-babaların Tu'slik Sibirden izlewge bolmaydı. Sebebi ol jerdegi xalıqtın' xojalıq tu'rleri, sog'an baylanıslı xalıqtın' materiallıq ha'm ruxıy miyrasları Orta Aziya xalıqlarının' xojalıq tu'rlerine o'zlerine ta'n ma'deniyatına sa'ykes kelmeydi. Son'lıqtan ha'r bir xalıqtın' o'zi jasap atırg'an jerinen onın' milliy ma'deniyatınan ajıratug'a bolmaydı. Biraq bul pikirden, Orta Aziya xalıqlarının' ata-babalarının' qa'liplesiwine Sibirden etnikalıq baylanıs bolmadı degen pikirden juwmaq shıqpawı kerek. Ol etnikalıq baylanıs jergilikli xalıqlardın' qa'liplesiwinde sheshiwshi derek emes dep biliwi kerek. Ko'ship qonıw ha'm qonıslasıw waqtın, sebebi ko'ship kelgen jerindegi xalıqqa qalay, qansha da'rejede aralasıwın anıqlaw qıyın. Sonın' ushın etnonimlerdin' uqsaslıg'ı xalıqtın' kelip shıg'ıwın anıqlawda tiykarg'ı derek emes. Bul ma'selede tiykarg'ı derek jerleslik, xojalıq, ma'deniyat birligi bolıwı kerek.

Qırg'ızlardın' etnikalıq quramı ha'm etnikalıq tariyxı haqqındag'ı derekler jazba derekler menen a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi tu'rki ha'm mong'ol tilindegi xalıqlardın' etnonimlerinde saqlang'an. Ol derekler qırg'ızlardın' qa'liplesiwindegi baslı basqıshlardı, qatlamlardı anıqlawda baslı derekler boladı. Da'slepki qırg'ız xalqının' qa'liplesiw basqıshı VI-XI a'sirler. Ol da'wirlerde jergilikli a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi tu'rki xalıqlarına tiyisli etnonimler qıpshaq, qanlı, uysın, az, teli h.t.b. bolıp esaplanadı. Qıpshaqlar qırg'ız xalqının' etnikalıq tariyxında baslı orınlarda bolg'anlıg'ına gu'man joq. Qırg'ız xalqının' tilinde qıpshaq tili ustem. Qıpshaqlar qırg'ız xalqınan (aq qalpaqtan) bo'linip shıqqan degen pikirde bar.

Qırg'ız xalqının' etnikalıq tariyxındag'ı ekinshi basqısh qatlam, XII-XIV a'sirler. Bul da'wirde tu'rki ha'm mong'ol xalqına tiyisli etnonimler gezlesedi. Tu'rki etnonimlerge Qon'ırat, Qatag'an, Qıtay, Nayman h.t.b., al mong'ol etnonimlerine - barg'ı, barın h.t.b. Bul da'wirde qırg'ız qa'wimlerinin' birigiwi tamamlanıwı menen birge qırg'ız xalqı qa'liplese baslaydı.

U'shinshi qatlam XV-XVIII a'sirler bolıp, bul da'wirlerde qırg'ız xalqı ha'm onın' o'zine ta'n' ma'deniyatı qa'liplesti. Bul da'wirde jergilikli tu'rki tilles qa'wimlerdin' qırg'ız xalqına tolıq birigiwi tamamlandı. Sonday-aq, qırg'ızlarg'a qazaq, nogay urıwları aralasadı.

Qırg'ız xalqının' etnogenezi ha'm etnikalıq tariyxı o'zinin' o'zgesheligine iye. Biraz ilimpazlar qırg'ız atamasının' qay jerlerde gezlesiwine, ol atamanın' kelip shıg'ıwına ko'birek kewil bo'lgen. Al xalıqtın' qa'liplesiwi tariyxına, xojalıg'ının' tu'rlerine, ma'deniyat o'zgesheligine az dıqqat bo'lgen. Enisey boyındag'ı qırg'ızlardı Tyan-Shandag'ı qırg'ızlar menen baylanıstırıwshılarda az emes. Biraq bul shamalawlar na'tiyje bermedi. Ko'plegen ilimpazlar qırg'ız xalqı ekinshi mının'shı jıllardın' da'slepki da'wirlerinde Orta Aziya ko'shpelilerinin' arasında qa'lipleskenligin da'lillemekte. Usı da'wirde Qazaqstan ha'm Qırg'ızstannın' tusligindegi tu'rklesken qa'wimler mong'ollar birikpesin quraydı. XVI a'sirge shekem bul jerler Mong'olıstan dep ataldı. Qırg'ızstanda jer shariyatına baylanıslı (tawlıq) xalıqlardın' ekonomikalıq jaqtan birigiwine ja'rdemlesiwshi oypatlıq bolmadı. Usı
sebepten olarda ko'shpelilik ha'm olarg'a ta'n ja'miyetlik du'zim, ideologiya ko'birek saqlang'an. Degen menen xojalıqlardın' irileniwi, sol sebepli jaylaw ha'm egislik jerlerdin' keneyiwi bo'leklengen jergilikli İran ha'm tu'rki ko'shpelilerinin' birigiwine, solardın' tiykarında qırg'ız xalqı XIV-XVII a'sirlerde qa'liplesken.

Qırg'ız xalqının' xojalıg'ında b.e.sh. VII a'sirlerdegi saklar, b.e.sh. III a'sir b.e. IV a'sirlerindegi ta'n mal sharwashılıg'ı, o'nermentshiligi ko'birek saqlang'an. Sebebi qırg'ız xalqının' ata-babaları ha'm o'zlerinin' qa'liplesiwine qatnasqan tu'rki qa'wimlerde sol xojalıq tu'ri menen de shug'ıllang'an. Sebebi Qırg'ızstanda XIX a'sirde de o'ndiris quralları to'men edi. Qırg'ızstan jer sha'riyatı qısı, jazı mallardı (qoy, janlıq, tu'ye, jılqı) jaylawda saqlawg'a mu'mkinshilik berdi. Sharwalar ayırım mayda oypatshılıqta diyxanshılıq penen de shug'ıllandı. Diyxanshılıq penen shug'ıllanıp o'tırıqshı turmıs keshirgen qırg'ızlar iri qara mal asıradı. Ha'r bir urıw birikpelerinde belgili jaylawlar ha'm taw bawraylarında jaylasqan qıslawlar boldı. Mallardın' xasıldarlıg'ın saqlaw usılları, olardı ha'r qanday awrıwlardan saqlaw usılları bolg'an. Qan alıw, sınıqshı, operatsiya islew h.t.b. xalıqtın' veterinariyalıq usılları bolg'an. Sonın' menen birge awırg'an maldı mazarlardan aylandırıw, ayırım o'simlerdin' tu'tini menen emlegen. Degen menen jılda mallar qırg'ıng'a ushırag'an. Qırg'ızstan Rossiyag'a qosılıw menen veterinariya isleri azda bolsa tarap, mallardın' qırılıwı azayg'an.

An'shılıq qırg'ız xalqının' ata-babalarının' tiykarg'ı xojalıq tarawının' biri bolg'an. Bul xojalıq tu'ri XIX a'sirde de belgili da'rejede saqlang'an. An'shılıq quralları anshı qus (bu'rkit, qarshıg'a, anshı iyt), qaqpan, duzaq, mıltıq, qorshap urıw arqalı an'shılıq islegen. Ol qurallar menen taw eshkilerin, qasqır, tu'lki, suwınlardı uslag'an. Haywanatlar go'shin pisiriwde a'yyemgi usıl haywanat qarınlarında pisirgen. Qarıng'a qızdırılg'an taslardı almaslap salıp, qaynatqan. Suwıg'an tastı alıp, basqa qızg'an tastı salg'an. Qarındag'ı suw qaynap go'sh pisken. Bunday usılda jılqı terisinen de qazan islep go'sh pisirgen. Anshılardan awıl adamları sıralg'ı alg'an. An'shı o'z oljasınan awıl adamlarına sıralg'ı bermewge haqısı bolmag'an.

Mal sharwashılıg'ında, diyxanshılıq ha'm an'shılıqta xalıq kalendarı bolg'an. Bunda xalıq xojalıg'ının' ma'deniyatının' tariyxı sa'wlelengen. Noyabr ayında taw eshkilerine an'shılıq qadag'an bolg'an, sebebi bul da'wirde olar balalaydı. Sonday-aq, aspan planetalarının' jılısıw, orınlasıw jag'dayına qarapta waqıt o'lshegen, jıl esabın alıp barg'an. A'sirese urker juldızının' jılısıwına qarap jıl ma'wsimlerin belgilegen. Bul usıllar o'zbek, ta'jik, qazaq, qaraqalpaqlarda a'yyemgi da'wirlerden berli o'mir su'rmekte. Sonın' menen birge bul xalıqlar arasında etnikalıq ha'm ma'deniy baylanısları ko'rinedi. Bul pikirler qırg'ızlardın' toqımashılıq, temir, ag'ash ustashılıg'ında, zergershiliginde turaq jayları (otaw) kiyimlerinde (sa'wkele) de ko'rinedi.




#Article 125: Qızılqum (232 words)


Qızılqum shólistanı tiykarınan qumlı tegisliklerden turadı, bul qumlı tegislikler Qızılqum arqa-batıs bólegin óz ishine alıp maydanı 3,5 mln ga jerdi iyeleydi. Arqa-batıs Qızılqum keń tegislik bolıp (75—100 m) jaylasqan. Aral teńizi shól zonalar menen qorshalģan teńizdi arqa-batısın Qızılqum hám batısında Ámiwdarya deltası menen shegaralanģan. Qızılqumda tóbeshikli jerler ushırasıp olardıń biri Beltaw, onıń eni 1-2 km uzınlıģı batıstan-shıģısqa deyin 100 km di iyeleydi. Ortasha biyikligi 70—80 m (teńiz betinen) bálentlikte, al arqa tárepi teńizge qaray jıljımaqta. Keń maydandı iyeleytuģın Jańadarya úlken tegisliklerdi úz ishine aladı, ol jerde tiykarınan taqırlı taslandı jerler esaplanadı.

Shıģıs tárepinde Sultanuzdag tawı, ol Ámiwdaryanıń góne deltasınan baslap shıģıstan-batısqa deyin Xojakólge shekem sozılģan bolıp uzınlıģı 40 km, eni 10—15 km aralıqqa deyin sozılıp, onıń teńiz betinen 485 m bálentlikte jaylasqan. Taw shoqqılarınan Nurataw, Sultanuzdag hám olardıń arasınan áyyemgi tóbeshiklerinen paleozoydan qalģan porodaları ushırasadı. Topıraq quramı sazlı hám taslı jerlerden turadı. Suw deregi tiykarınan grunt suwları nátiyjesinen bolıp, onıń tereńligi 6—60 m tereńlikte jaylasqan. Qızılqumda mıńlaģan qudıqlar qurılģan, olardıń kópshiliginde dushshı suw bolıp onı mal sharwashılıģında shopanlar keńnen qollanadı. 

Klimatı júdá qurģaq bolıp, keskin kontinentallı, Chabazģan meteostantsiyası maģlıwmatı boyınsha ortasha jıllıq temperatura 10—12°C qa jetedi (maksimal +41,5—+45°C, minimal +22—+28°C), qısı suwıq bolıp arqadan arktika suwıq aģımı keledi. Qıs ayları qardıń qaplap jatıwı 8-22 kún. Birinshi qar oktyabrden túsip, eń sońı aprelde toqtaydı. Jıllı kúnler 157-191 kún dawam etedi. Atmosferalıq jawın-shashın jılına 67—136 mm di quraydı. Ulıwma jawın-shashın jıllıq muģdarı az jawadı.




#Article 126: Ra'wiyatlar (318 words)


Ra'wiyatlar tariyxıy orınlarg'a, tariyxıy adamlarg'a, tariyxıy waqıyalarg'a baylanıslı ko'rkemlik pa'rwaz benen aytılatug'ın ishinde qıyalıy na'rseleri bar awızeki a'ngimeler. Haqıyqatında usı belgileri menen ra'wiyatlar an'ızlardan ayırılıp turadı. Ra'wiyatlar tariyxta bolg'an adamlardın', urıwlardın', qa'wimlerdin', xalıqlardın' atamalarının' kelip shıg'ıwı menen, tariyxta bolg'an orınlardın', da'ryalardın', ko'llerdin', jerlerdin', qalalardın' atları menen, tariyxta belgili bolg'an tariyxıy waqıyalar menen baylanısta aytıladı. Bulardın' tariyxıy haqıyqatshılıq penen qosa qosımtaları da az emes. Degen menen ra'wiyatlar haqıyqatlıqtı qıyal ku'shi menen su'wretlewi jag'ınan ko'zge tu'sedi. Usı waqıtqa shekemgi ra'wiyatlar o'z aldına janr retinde qaralmay erteklerdin' ishinede an'ızlar menen qosa toplamlarda t.b. jıynaqlarda basılıp keldi. Qaraqalpaq xalqının' onın' ishindegi tolıp atırg'an urıwlardın' payda bolıwı haqqında ko'plegen ra'wiyatlar bar. Mısalı: Qaraqalpaq atamasının' kelip shıg'ıwı basına kiygen qalpaqtan da'lilenedi. Al urıwlardın' ha'r qaysısının' payda bolıwı haqqında o'z aldına ra'wiyat bar. Mısalı: Qon'ırat urıwının' atamasının' kelip shıg'ıwında Berdaq Shejiresindegi” Qon'ırat atlı adam ma'nisinde bolsa, Abulg'azı Bahadırxan keltirgen ra'wiyatta Chorlıq mergennin' ulı Qon'ırattın' atına baylanıslı payda bolg'an. Qıpshaq so'zinin' kelip shıg'ıwıda Berdaq Shejire sinde mınaday ra'wiyat bar:

Shaq yash bala erke ug'lı,

Qıpshaqlar tu'rki ma'nisi,
Shunnan qıpshaq bolg'an eken. 

Solay etip Berdaqtın' Shejire sinde Qıpshaq so'zinin' kelip shıg'ıwı qıp so'zinen shaq degen adamnın' qosılıwı sebepshi bolg'an. Qon'ırat, Shımbay, Xojeli, Gu'ldirsin h.t.b. qalalardın' payda bolıwı haqqında da bir neshe ra'wiyatlar do'retilgen. Gu'mis ko'l, Ko'kli ko'l, Qan'lı ko'l t.b., ayırım gu'mbezlerdin', minaralardın' atlarına baylanıslı da bir neshe ra'wiyatlar bar. Mısalı: Nazlımxan sulıw, To'rebekxanım ha'm t.b. Ko'p g'ana ra'wiyatlar batır, biyler, jırawlar, baqsı, shayırlar tuwralı da do'retilgen. Mısalı: Maman biy, Aydos biy, Ernazar biy, To're biy, Turımbiy, Amanbay batır, O'tesh batır, Soppaslı Sıpıra jıraw, Nurabulla jıraw, Berdaq shayır, A'jiniyaz shayır ha'm t.b. tuwralı. Joqarıdag'ı atamalarg'a baylanıslı ra'wiyatlar ha'mmesinen de haqıyqat tariyxıy bolg'an, bir na'rsenin' atlarına baylanıslı ko'rkem etip do'retilgen, a'ngimelerden bayqaymız. Solay etip bir ra'wiyattın' bir neshe tu'rleri bolıwı mu'mkin. Qansha pa'rwaz, qansha qıyal menen torlanıwına qaramastan ra'wiyatlar o'zlerinin' tariyxıylıg'ı menen ayrılıp turadı. Olar qaraqalpaq xalqının' tariyxın u'yreniwinde onı ken' teren' tu'sindiriwde u'lken qosımsha derek bolıp esaplanadı.




#Article 127: Rabg'uziy (257 words)


Burxanatdin Rabatiy Nasritdin Rabg'uziy XIV a'sirdin' orta gezinde Xorezmde o'mir su'rgen belgili so'z ustalarının' biri. Ol jaslıg'ınan a'debiyat, tariyx ha'm filosofiyag'a qızıg'ıp, el awzınan ko'p g'ana an'ız ha'm qıssalardı jıynap, onı xatqa ko'shirip aytıp ju'rgen. Ol arab tilinde jetik bolg'anlıg'ı ushında sol tu'rdegi ko'p kitaplardı oqıp, ondag'ı a'wliye ha'm payg'ambarlar haqqındag'ı qıssalar jo'ninde bir kitap jazıp, bul tuwralı o'z xalqı menen pikirlespekshi boladı. Sebebi sol waqıttın' o'zinde arab tili qudaydın' tili esaplanıp, Quran su'releri ha'm basqa ra'wiyatlar basqa tilge awdarılıw mu'mkinshiligine iye emes edi.

Rabg'uziy bul ra'wiyatlardın' en' kerekli jerlerin alıp, o'zinshe onı a'debiy usılda islep tu'rki tilinde a'piwayı xalıqqa tu'sinikli bolg'an qıssalar du'rkinin payda etpekshi boldı. Onın' aldına qoyg'an ma'qseti, en' da'slep adamlardı du'nya ha'm jaratılıstın' payda bolıwı haqqında tanıstırıw edi. Son'ınan jin, shaytan, perishte ha'm a'zireyiller haqqında qıssalar toqıp, o du'nyanın' jaqsılıq ha'm jamanlıq a'lamatları tuwralı pikirler ju'rgizedi.

O'zi Rabat u'lkesinin' qazısı bolıp islep turg'anda bul kitaptı jazıwdı qolg'a alg'an ha'm sol jerdin' a'miri Toqbug'ag'a sıylıqqa bergen. Rabg'uziy qıssalarının' XV a'sirde ko'shirilgen bir nusqası Londonda Britaniya muzeyinde saqlanbaqta. Al XVI a'sirde Xiywada tabılg'an bir nusqa O'zbekstan İlimler Akademiyasının' A'bu Rayxan Beruniy atındag'ı Shıg'ıstanıw institutında saqlang'an.

negizgi nusqalarda Qissaiy Rabg'uziy dep ataladı. Rabg'uziy qıssaları negizinen 72 qıssadan ibarat bolıp, bulardın' ishinde u'lken ha'm kishi qıssalar da bar. Ma'selen, Shiys, Muwsa, Salıx, Yusip haqqındag'ı qıssalar ko'lemi jag'ınan a'dewir bar. Ha'tte Yusip haqqındag'ı qıssa bir lirikalıq povest da'rejesine ko'terilgen.

Qıssalar negizinen payg'ambarlardı na'siyatlaw tiykarında jazılg'an bolıp Muwsa, Nuh, Salıx, İbrayım, Isaq, İsmayıl, Yaqıp, Yusip, Lot, Ayub, Dawıt, Sulayman, İysa, Yunus payg'ambarlar ha'm a'nbiyalardın' o'mirine bag'ıshlang'an hikayatlar menen tolıqtırılg'an.




#Article 128: Raphael (766 words)


Raffaello Sanzio, a'dette Raphael atı menen belgili bolıp (aytılıwı: Rafael; 6 aprel, 1483 - 6 aprel, 1520) Renessans da'wiri su'wretshisi ha'm arxitektorı bolg'an. Ol Leonardo da Vinci ha'm Michelangelo menen bir qatarda Joqarı Renessans da'wirinin' ullı su'wretshilerinin' biri esaplanadı.

Ol o'zinin' Madonna, Christ Child ha'm Vatikandag'ı su'wretleri menen ju'da' belgili.

Raphael İtaliyadag'ı Umbria rayonının' Urbino qalasıda tuwılg'an. Onın' a'kesı Giovanni Santi (1494) ha'm su'wretshi bolg'an al anası Magia di Battista Ciarla (1491). Giovanni Santi Raphaeldin' birinshi ustazı esaplanadı, biraq ol Raphael 11 jasında qaytıs boladı.

Perugino su'wret salıwdın' joqarı usıllarina iye bolıwı ha'm su'wretlerdi waqtında pitkere alıwı menen basshilar arasinda belgili bolg'an. Ol bir neshe portretlerdi jaratqan, biraq onın' su'wretlerinin' ko'pshiligi dinge tiykarlang'an. Ol ta'repinen jaratılg'an Madonna ha'm balanın' kishkene su'wretleri shan'araq kapellasında jeke sıyınıw ushın qollanılg'an. Perugino belgili bolg'anlıg'ı sebepli bay basshılardan ha'm shirkewlerden ko'plegen buyrıtpalar alg'an, sonlıqtan ol shirkewde altar u'stinde su'wretler jaratqan. Bulardi islewi ushın og'an sha'kirtlerinin ja'rdemi kerek bolg'an.

Raphael Peruginodan ko'p na'rse u'yrengen, yag'nıy su'wret salıwdı, adam denesinin' anatomiyasın, boyaw ximiyasın ha'm su'wretke boyawdı tegis qabatta jayıw usılında u'yrengen. Peruginonın' salg'an su'wretlerinde ko'pshilik jag'dayda adamlardın' betleri su'ykimli ha'm jumsaq ko'ringen. Raphaeldin' salg'an su'wretlerinde de bunday belgilerdi ko'riwimizge boladı. Leonardog'a usag'an geybir su'wretshiler o'z stillerin tez o'zgertken ha'm su'wretleri arqalı o'zlerinin' jeke oyın ko'rsetken. Biraq Raphael Perugino uyretken stilde su'wret salıwdı dawam etedi. Ol bug'an basqa su'wretshilerdin' jumısların ko'riwi arqalı u'yrengen jan'a ideyalardı g'ana qosqan. Leonardo ha'm Michelangelolardan ayirmashılıg'ı, Raphael du'nyanın' su'wret salıw sanaatına hesh qanday jan'alıq kiritpegen. Ol tek o'z isinin' sheberligi ha'm adamlar onın' su'wretlerin jaqsı ko'rgenligi ushın g'ana ataqlı bolg'an.

Onın' en' birinshi belgili jumıslarının' biri bul Rıtsardın' tu'si kishi su'wreti sanaladı. Bunda uyqlap atırg'an rıtsar su'wretlengen. Onın' tu'sinde eki sulıw hayal ko'ringen. Birewi jen'il tegis kiyim kiygen ha'm og'an gu'l usınıs etpekte. Ekinshisi qara kiyim kiygen bolıp, rıtsarg'a qılısh ha'm kitap usınıs etpekte. Sulıw hayaldın' artında da'rya ta'repke ketken soqpaq ko'ringen. Ekinshisi tik tawlarg'a alıp barıwshı soqpaq. Raphael tan'law haqqında oylang'an edi. Rıtsar jen'il joldan barıwı kerek pe, yamasa o'zgerisler kiritiwge ha'reket etiwi tiyis pe?

Raphaeldin' basqa erte su'wretleri bular Three Graces ha'm A'wliye Maykl.

Raphaeldin' birinshi a'hmiyetli do'retpesi 1504-jılı salıng'an The Marriage of the Virgin bolg'an. Bul su'wret Peruginonın' Sistine Chapel ushın jaratqan İsa Ma'six a'wliye Mayklg'a gilt bermekte su'wretinin' ta'siri astında payda bolg'an. Ha'zir bul su'wret İtaliyanın' Milan qalasında Brera gallereyasında jaylasqan.

Shama menen 1504-jılı Raphael İtaliyanın' Florentsiya qalasına Pinturicchio atlı su'wretshi menen ketedi. Florentsiya o'zinin' sanaat jumısları, su'wretshilerdin' ustaxanaları, jan'a Renessans da'wiri imaratları ha'm u'lken shirkewi menen belgili bolg'an. Raphael Michelangelo, Leonardo da Vinci ha'm basqa da ko'rnekli su'wretshilerdin' ha'm skulptorlardın' jumısların ko'riwdi qa'legen.

Florentsiya qalası A'wliye Mariyag'a bag'ıshlang'an bolg'anlıg'ı sebepli, ol jerde Madonna ha'm balanın' ko'rinislerin jasaw da'stu'rge aylang'an edi. Derlik ha'r bir ko'shenin' mu'yeshinde Madonna ha'm balanın' suwreti yamasa aqshıl ren'li ha'ykeli jaylasqan edi.

Florentsiyada bolg'an waqtında Raphael o'zinin' ko'plegen belgili Madonna su'wretlerin salg'an. Onın' en' belgili su'wretleri to'mendegiler:

Ol Rimde waqtında og'an Sant'Agostino shirkewinde Isaiah payg'ambardın' freskosın salıw jumısı tapsırıladı. Su'wret u'stinde jumısı dawamında ol o'zinin' dostı arxitektor Donato Bramanteni ko'riwge baradı. Bramante Michelangelo Sistine kapellasının' joqarg'ı betine su'wret salıp atırg'an waqıtları Vatikanda edi. A'lbette, Raphael ataqlı usta ne islep atırga'nın ko'riwdi qa'leydi ha'm Michelangelo joq waqtında, Bramante Raphaeldi kapellag'a alıp baradı. Raphael Michelangelonın' payg'ambarlardı su'wretlegen usılın ko'rip qattı ta'sirlengenligi sonshelli Sant'Agostino shirkewine qaytıp, o'zinin' salg'an su'wretin diywaldan qırshıp taslaydı. Raphaeldin' su'wreti Michelangelonın' stilinde salıng'anlıg'ın ko'riw an'sat. Raphael bunnan uyalmag'an. Bul arqalı ol ullı ustag'a hu'rmetin bildirgen.

Raphaeldin' en' belgili su'wretlerine Stanze atı menen belgili bolg'an Vatikan sarayında Julius II nin' bo'lmeleri diywallarına salıng'an freskolar kiredi. Stanza della Segnatura ha'm Stanza d'Eliodoro su'wretler Raphaeldin' o'zi ta'repinen jaratılg'an, al Stanza dell'Incendio Raphael ta'repinen dizaynlang'an bolıp, onın' ja'rdemshileri ta'repinen salıng'an.

Stanza della Segnaturadag'ı freskolardın' birewi ullı a'hmiyetlilikke iye. Bul Afina mektebi dep atalatug'ın su'wret. Bunda A'yyemgi Gretsiyadan bir topar sawatlı adamlar: filosoflar, shayırlar, dramaturglar, matematikler ha'm basqalar su'wretlengen. Olar ortadag'ı adamdı - filosof Platondı tın'lamaqta. Su'wret sol waqıtları, yag'nıy erte 1500-jılları, Rim adamları arasında A'yyemgi Afinanın' ilimi menen ten' bolg'an pikir ha'm oqıwdın' jan'a oyanıwı bolg'anlıg'ın an'latadı.

Bul ko'rinisti anıq ashıp beriw ushın, Raphael o'zi tanıg'an adamlardın' ju'zlerinen paydalang'an. Sınıq murınlı Michelangelo iyegin qolına tirep otır. Uzın shashlı ha'm tegis saqallı uzın boylı Platon bul Leonardo da Vincidin' portreti.

Su'wrettin' en' bir ta'sirlendiriwshi ta'repi bul Raphaeldin' adamlar turg'an imarattı salıw usılı. Arxitektura tap real bo'lmeni ashıp turg'anday ko'rinis beredi.

Keyingi arxitektor Maderna Raphael rejelestirgenindey, imarattı uzaytırg'an.

Raphaeldin' en' keyingi sanaat jumısı Transfiguratsiya su'wreti bolg'an, biraq Raphael onı pitkeriwinen aldın qaytis boladı. Bul jumıs Raphaeldin' ko'mekshilerinin' biri bolg'an Giulio Romano ta'repinen keyinshelik pitkerilgen.

Raphael o'zinin' 37-tuwılg'an ku'ninde qaytıs boladı ha'm Rim Panteonında jerlenedi. Onın' jerleniwi Vatikanda o'tkeriledi ha'm Transfiguratsiya su'wreti onın' jerlew arbasının' basına qoyılg'an.




#Article 129: Rawajlanıwdın' o'zbek modeli (249 words)


O'zbekstan – o'zine ta'n g'a'rezsiz rawajlanıw jolın tan'lap alg'an ma'mleket. Bul jol – ja'ha'nde o'zbek modeli dep ta'n alıng'an rawajlanıw jolı. Onin' ratsional mazmunı ja'miyetti revolyutsiyalıq ta'rtipte emes, ba'lki evolyutsion ra'wishte reformalastırıwdı na'zerde tutadı.

Ga'rezsizliktin' da'slepki jıllarında Prezident İslam Karimov basshılıg'ında reformalar strategiyası islep shıg'ıldı. Bunda rawajlang'an ma'mleketlerdin' bazar qatnasıqlarına o'tiw ta'jriybesi, ma'mleketimiz bastan keshirgen tariyxıy sınawlar ha'm olardın' sabaqları, xalqımızdın' turmıs ta'rizi tiykar etip alındı. Usınday jag'dayda jurtbasımız ta'repinen ja'miyettegi reformalastırıwdın' teren' ilimiy tiykarlang'an to'mendegi belgili bes printsipi ju'zege keldi.

Birinshi printsip. Ekonomikanın' siyasattan u'stinligi. Ekonomikalıq reformalar hesh qashan siyasattın' son'ında qalmaw kerek, ol birde-bir ideologiyag'a bag'ındırılıwı mu'mkin emes. Ishki ha'm sırtqı ekonomikalıq qatnasıqlar ideologiyadan azat bolıwı lazım.
Ekinshi printsip. Ma'mleket – bas reformatorshı. Ol reformalardın' joqarı da'rejede alıp barılıwın belgilep beriwi kerek, jan'alanıw ha'm o'zgerisler siyasatin islep shig'ıwı ha'm onı izbe-izlilik penen a'melge asırıwı lazım. 
U'shinshi printsip. Ja'miyet turmısının' barlıq tarawlarında nızamnın' u'stemligi. Demokratiyalıq jol menen qabıl etilgen Konstitutsiya ha'm nızamlardı hesh ga'p-so'zsiz ha'mme hu'rmet etiwi ha'm qabıl etiwi sha'rt, nızam boyınsha is alip barılıwı kerek. 
To'rtinshi printsip. Xalıqtın' demografiyalıq jag'dayın esapqa alg'an halda, ku'shli sotsialliq siyasat ju'rgiziw. Bazar qatnasıqların ja'riyalaw menen bir qatarda, xalıqtı, a'sirese kem ta'miyinlengen shan'araqlardı, balalar ha'm u'lken jastag'ı adamlardı sotsiallıq qorg'aw ma'selesinde aldın ala ta'sirli sharalar ko'riliwi lazım. 
Besinshi printsip. Bazar ekonomikasında obyektiv ekonomikalıq nızamlardın' talapların esapqa alg'an halda, puxta oylanıp basqıshpa-basqısh o'tiw. 

Usı printsipler O'zbekstannin' o'z g'a'rizsiz ha'm rawajlanıw jolının' tiykarın, o'tiw da'wiri da'stu'rinin' tiykarın quraydı. Olardın' a'melge asırılıwı ma'mleketimizde sotsial-siyasiy turaqlılıqtı, en' baslısı, bazar qatnasıqların izbe-iz alıp barıwdı tamiyin etedi.




#Article 130: Rembrandt (123 words)


Rembrandt avtoportreti.
Rembrandt Harmenszoon van Rijn (İyul 15, 1606 - Oktyabr 4, 1669) belgili Gollandiyalı su'wretshi.

Ol Leiden qalasında tuwılg'an. 1631-jılı Amsterdamg'a jasaw ushın ketedi, sebebi ol jerde ko'plegen adamlar ol haqqinda esitken ha'm olardın' portretin salıwın qa'ler edi. Ol Saskia van Uylenberg atli hayalg'a uylenedi. Olardın' to'rt balası bolg'an, biraq olardan u'shewi ju'da' erte qaytıs boladı. Saskia qaytıs bolg'annan keyin, Rembrandt Hendrickje Stoffels atli o'zinin' xızmetker hayali menen jasaydı ha'm olardın' Kornelia atlı qızı boladı. Rembrandt 1669-jılı 4-oktyabrde Amsterdamda qaytis boladı.

Rembrandt ko'plegen ju'da' belgili su'wretlerdi salg'an. Olardın' birewleri ju'da' u'lken, birewleri qaran'g'ı ha'm qayg'ılı bolg'an. Ol ju'da' jaqsı su'wretshi bolg'anı sonshelli, ko'plegen su'wretleri adamda waqıyada qatnasıp atırg'anday sezim tuwdırg'an. Rembrandt ta'repinen salıng'an su'wretlerdi du'nya ju'zi boylap belgili sanaat gallereyalarinda ko'riwge boladi.




#Article 131: Retsenziya (192 words)


Retsenziya tiykarınan alg’anda maqalag’a uqsas keledi, biraq ekewinin’ arasında u’lken ma’nili ayırmashılıq bar. Eger maqalada tuwrıdan-tuwrı alg’anda ja’miyet o’mirinen alıng’an qubılıslar menen faktler qarastırılatug’ın bolsa, retsenziyanın’ obyekt isi, sol haqıyqattın’ ko’rkem shıg’armada yamasa muzıka shıg’armasında, spektaklde t.b. suwretleniwinde bolıp tabıladı. Retsenziyanın’ g’a’rezsiz janr bolıp qa’liplesiwi de sol ayırmashılıg’ınan, tek ja’miyetlik ma’nisi bar shıg’armalardı, spektakllerdi retsenziyalag’an durıs. Retsenziyalap otırg’an miynetke obektivli baha beriw, o’mirdin’ sol shıg’armada gu’rrin’ etilgen qubılısların o’zinin’ qalay tu’siniwin bayanlap shıg’arıwı sha’rt.
Retsenziyanın’ eki tu’ri boladı. 

Sın-bibliografiyalıq a’debiy retsenziyada kitap, kitapsha, gazeta-jurnallarda, jıynaqlarda ja’riyalang’an bir yamasa birqansha maqalalar ha’m tag’ı basqa ko’rkem-publitsistikalıq shıg’armalar qaralıp tallanadı. Retsenzist shıg’armanın’ avtorı o’mirdin’ belgili bir qubılısın durıs ko’rsete aldı ma, ol o’zinin’ shıg’armasın qanday ideyalıq pozitsiyadan jazg’an, onın’ temasın qanday da’rejede teren’ ashıp ko’rsetken, o’mir shınlıg’ı haqıyqat suwretlengen be, shıg’armanın’ ko’rkemlik ha’m publitsistikalıq da’rejesi qanday degen sawalg’a juwap beriwge minnetli. Retsenziyanın’ sın eskertkishleri oqıwshılarg’a durıs bag’ıt beriwi tiys.
Sonın’ menen qatar miynetkeshlerdi a’debiyat jan’alıqları menen sol waqıtta tanıstırıp otırıw da, sın-bibliografiyalıq retsenziyanın’ minnetine jatadı.

Spektakllerge, kinofilmlerge, kontsertlerge, konkurslarg’a ha’m o’ner o’mirindegi basqa da waqıyalarg’a jazılatug’ın retsenziyalar da usı maqsetlerdi go’zleydi. Bul retsenziyalarda teatr kollektivlerinin’, dramaturglerdin’, stsenaristlerdin’ ja’ne o’nerdin’ basqa da wa’killerinin’ tvorchestvosına tallaw jasaydı.




#Article 132: Saadiy Sheraziy (519 words)


Saadiy Sheraziy Shıg'ısta og'ada ken' taralg'an shayırlardın' biri. Ra'wiyatlarg'a qarag'anda Saadiy uzaq o'mir su'rgen (ayırım ra'wiyatlarg'a qarag'anda onın' 120 jıl jasag'anı so'z etiledi). Ol o'mirinde ko'p sayaxat qılg'an. Onın' mong'ollar jawgershiliginen son'g'ı sayaxatı - ma'jbiriy sayaxat ha'm Watanınan ma'jbiriy bas alıp ketken. 30 jılg'a shekem tu'rli ma'mleketlerde ju'rgen. Tu'rli adamlardı ko'rgen. Basınan tu'rli qıyınshılıqlardı o'tkizgen. Saadiy shama menen 70 jaslarında o'z ata qalası Sherozg'a qaytadı ha'm sol uzaq ha'm awır saparı dawamında ko'rgen, bilgen, esitken, bastan keshirgenleri negizinde 1257-jıl Bostan, 1258-jılı Gu'listan dep atalg'an shıg'aramaların jazadı.

Ol Bostan shıg'armasının' birinshi babında ka'mbag'al adamlarg'a qayırqomlıq qılıw so'z etiledi. Bir waqıtları Damashqta ju'z bergen ashlıq ha'm sol ashlıq da'wirinde ko'pten beri ko'rispegen dostı menen ushırasıp qalg'anı haqqında so'z etiledi. Da'slep, Saadiy qurg'aqshılıq ha'm ashlıq na'tiyjesinde ju'z bergen kartinanı to'mendegishe sa'wlelendiredi:

Damashıqta sonday qa'ha'tshılıq boldılar,
Su'ygenler yarın ha'm umıttılar,
Aspan jerge sonsha baqıllıq ko'rsetti,
Egin ha'm daraqlar la'bi, mazası qashtı.
Eski saylarda ha'm suwlar qurıdı,
Jetimlerdin' ko'z jasınan basqa suw qalmadı.

Ba'lki jesir hayaldın' ahı edi, tek te,
Daraqlar da'rwishler sıyaqlı ko'rimsiz edi,
Zorlardın' da ku'shi ketip, da'rmanı qurıg'an edi,
Qırlarda geshir, na' bag'larda miywe ko'rinbes edi.
Bag'lardı shegirtkeler jese, shegirtkeni adamlar jer edi.

Ma'mlekette a'ne sonday awhal hu'kim su'rip turg'anda Saadiy aldına bir bay dostı kirip keledi. Onın' awhalı burıng'ıdan pu'tkilley o'zgerip ketken, tek g'ana terisi menen su'yegi qalg'an, sonday da'reje de arıq, onın' ne ushın qalay bunday awhalg'a tu'sip qalg'anın soraydı. Ol bul sorawdın' orınsızlıg'ınan qapa bolıp: Adamlardın' awhalın ko'rip atırg'anın' joqpa? Bunnan artıq azap bolmaydı. Jawın jawmay atır dep juwap beripti. Og'an Saadiy Sheraziy:- Qıyın bolsa kambag'allarg'a qıyın, sen baysan'g'o deydi. Bug'an ol bılay dep juwap beredi:

Bul bolsa da ma'rdanalar,
Turalmas qarap, eger ıg'ıp ketse doslar,
Ju'zim joqshılıqtan emes zayıran,
Jalan'ash, ashlarg'a o'rtener jan,
Aqıllı kisi xoshlamas hesh qashan,
Elin ha'm o'zin jismine bir ziyan,
Shu'kir ta'nim saw quwatlıman,
Dilim titirener o'zgeler da'rtimen,
İlajsız kesel janında bolsa eger,
Kisi sappa saw bolsa da qayg'ı basar,
Ko'ringende ashlar, g'rib ha'm jag'daysız,
Za'ha'r bolg'ay awzımdag'ı ha'r tislem nan,
Eger ba'nt bolıp zindanda dostı jatsa.
Qaysı kisi gu'lzarda sayranlar eter.

Saadiy bul hikayada waqıya ha'm adamlardın' sırqı su'lderin real su'wretlew menen sheklenbesten, olardın' ishki du'nyasın, psixolgiyasın da turmıstag'ıday etip sa'wlelendiredi. Bunday hikayalar Bostan da ju'da' ko'p. Saadiydegi realistlik tendentsiya onın' joqarı gumanistlik ideyaları menen xızmet etedi. Xalıqtın' awır awhalın real sa'wlelendiriw menen birge, u'stem toparlardı adamgershilikke, insapqa, a'deplikke shaqıradı.

Saadiy Gu'listan shıg'armasında da realistlik tendentsiyanı ko'remiz. Ol xalıqlıq pozitsiyasında turıp zalımlardı, olardın' iplas ha'reketlerin hesh ekilenbesten so'z etedi. Ma'selen ondag'ı bir hikayatta Hajjoj degen zalım arab patshası g'a'rib bir da'rwishten o'zinin' haqqına bir duwa qılıwın soraydı. 
Da'rwish: -ey, quda, bunın' janın al! degen duwa qıladı. 
Hajjoj hayran bolıp: - Quda haqı bul qanday duwa?- deydi. 
Da'rwish bolsa:- Bul ha'm sen ushın ba'rshe musılmanlar ushın en' jaqsı duwa! -dep juwap beredi. 

Ja'ne bir hikayatta bir insapsız patsha bir parsıdan İbadatların' ishinde en' jaqsısı qaysı dep soraydı. İbadatshı bolsa: Senin' ushın ku'nnin' yarımında uyqlaw. Sebebi, sol waqıtta sennen adamlarg'a za'llel kelmeydi - dep juwap beripti.

Saadiy hikayatlarının' formalarınan ko'rinip turg'anınday, olar xalıq awızeki do'retplerindegi hikayatlarg'a ha'm ku'ldirgi a'n'gimelerge ju'da' jaqın keledi. Shayırdın' Gu'listan ha'm Bostan atlı danıshpanlıq shıg'armları du'nya a'debiyatında teren' iz qaldırdı.




#Article 133: Salqın urıs (287 words)


Salqın urıs ekinshi jer-ju'zlik urıstan keyingi da'slepki jıllardın' ahmiyetli o'zgesheligi bolıp tabıladı. Salqın urıs tın' kelip shıg'ıwına Sovetler Soyuzı ha'm AQSh ortasındag'ı uzaq dawam etken kelispewshilikler sebep boldı. AQSh tın' Sovetler Soyuzında 1917-jıl rus revolyutsiyası na'tiyjesinde ornatılg'an bolsheviklik du'zimin diplomatiyalıq tu'rde tek g'ana 1933-jılı ta'n aldı.
Ha'tteki bunnan keyinde SSSR g'a gu'man menen qarap keldi. Biraqta ekinshi jer ju'zlik urıs waqtında bul eki ma'mleket bir-biri menen awqamlas bolıp Berlin og'ı ma'mleketleri menen tabıslı gu'resiw ushın o'z kelispewshiligin jasırdı. Urıstan keyin olar ortasındag'ı qarama-qarsılıq jan'adan birinshi orıng'a shıqtı. AQSh du'nyanın' basqa ma'mleketleri menen o'zinin' erkinlik ten'lik ha'm demokratiya kontseptsiyasın iske asırıwg'a shaqırdı. Puxaralıq urıslar ha'm imperiyanın' qulawınan keyingi tınıshsız du'nyag'a Amerika turaqlılıqtı ornatıwg'a onı tek g'ana paraxat jol menen iske asırıwg'a umtıldı. 1929-1940 jıllardag'ı Ullı depressiya (Tu'skinlik) sabaqların tu'singen AQSh o'zinin' awıl xojalıq ha'm sanaat o'nimlerin emes, pu'tkil ekonomikada g'a'rezsizlik ornatıw ushın eksportqa za'ru'r bolg'an Batıs Evropa elleri o'nimlerine jan'a bazarlardı du'ziwde bajıxana tosqınlıqların qısqırtıwg'a ha'reket etti. Xalıq aralıq sawda erkinligi AQSh tın' ekonomikalıq o'siwinin' stimulı ha'm basqada AQSh penen awqamlas ma'mleketlerde turaqlılıq ha'm doslıq qatnasıqlardın' deregi sıpatında ko'zge tu'sti.

Al SSSR dın' o'z programması boldı. Ku'shli Oraylasqan Rus tariyxıy da'stu'ri, Patshashılıq hu'kimi Amerikalıq demokratiyadan ku'shli o'zgeshelendi. Klasslıq gu'res ha'm Kommunistlik idieologiyag'a tiykarlang'an qudiretli ma'mleket II jer ju'zilik urıs waqtında ha'm urıstan keyingi da'wirde de Sovetlik siyasattı dawam etti. Basqınshılıq urıs 20 mln Ruslardın' o'mirin qurban etti. Sovetler Soyuzı o'z ekonomikasın tiklewge ha'm qıyın jag'daydan shıg'ıwg'a ha'reket etti. Sovet ma'mleketi ko'binese batıs shegaralardan qa'wiplendi. Germaniyanın' basqınshılıg'ın saplastırg'annan keyin, bunday basqınshılıqtı boldırmawg'a qarar etti. Sonlıqtan Shıg'ıs Evropada Sovet ma'mleketi talap etken siyasiy rejimlerdin' ha'm jabıq shegaralardın' bolıwı talap etildi. Biraqta Amerika Qurama Shtatı urıs barasında Polsha Chexoslovakiya ha'm basqada Oraylıq ha'm shıg'ıs Evropa ma'mleketlerinin' g'a'rezsizligin ha'm suverenitetin talap etti.




#Article 134: Sarkadalılar (146 words)


Sarkadalılar denesinde qattı qabıq bolmaydı, kletka tsitoplazması tek tsitoplazma membranası menen sırtqı ortalıqtan ajıralıp turadı. Sarkadalılar yamasa tamır ayaqlılarda ha'reket organellası - jalg'an ayaq (psevdopodiy) lardın' bolıwı ta'n belgi esaplanadı. Ol tsitoplazmadan payda bolg'an turaqsız o'simshelerden ibarat. Sarkadalılarda qaplag'ısh pellikula bolmaydı. Biraq geyparalarında qabıq, baqanshaq bolıwı mumkin. Jalg'an ayaqlar pa'rik ta'rizli (lobopodiylar), sabaq ta'rizli (filopodiylar), nur ta'rizli (askopodiylar) ha'm tor ta'rizli (retikulopodiyler) pishinde bolıwı mumkin. Jalg'an ayaqlar azıqtı sin'irip alıw wazıypasında atqaradı.

Sarkadalılar kletkasında bir yamasa bir neshe yadro bar. Dushshı suw ha'm topıraqta jasawshılarda qısqarıwshı vakuoli boladı. Barlıq bir kletkalılar sıyaqlı bularda dene sırtı menen dem aladı.

Sarkadalılar kobinshe ekige bo'liniw, geyde bu'rtikleniw arqalı jınıssız ko'beyedi. Jınıslı ko'beyiwi qamshılı yamasa amyoba ayaqlı (qamshısız) gametalar payda qılıw jolı menen o'tedi.

Bularg'a 11 mın'nan ziyat tu'r kiredi. Dushshı suwlarda, ten'iz, okean ha'm topıraqta erkin jasaydı. Ayırım tu'rleri parazit esaplanadı.

Sarkadalılar tamır ayaqlılar, nurlılar ha'm quyashsımaqlar klasslarına bo'linedi.




#Article 135: Seyfulg'a'bit Ma'jitov (1551 words)


Seyfulg'a'bit Ma'jitov (1865-1938) ko'p jıllıq do'retiwshilik xızmeti menen qaraqalpaq a'debiyatında u'lken shayır, da'slepki dramaturg, prozanı baslawshılardın' biri sıpatında tanıla aldı. Sonın' menen birge ol jurnalist, pedagog, awdarmashı retinde de belgili. Sonlıqtan onın' do'retiwshiligi ha'r ta'repleme ken' ha'm bay. Da'slepki qaraqalpaq mekteplerinin' bir qatar oqıw quralların, birinshi qaraqalpaq a'lipbesin du'ziwshisi S.Ma'jitov bolıp esaplanadı. Ol a'sirler dawamında xalıq o'miri menen ajıralmas baylanısta jasap kiyatırg'an qaraqalpaq a'debiyatın, tatar, rus a'debiyatların su'yip u'yrendi. 

S.Ma'jitov 1865 jılı Qazan guberniyasının' Arsha rayonı O'rtem awılında jarlı diyxan semyasında tuwılg'an. Seyfulg'abittin' a'kesi Ma'jit A'bdulra'kip ulı o'z semyasın asharshılıktan aman saqlaw ushın ushın tuwılg'an awılın taslap, Rossiyanın' shıg'ısına qaray ko'shedi. Aqto'bege kelip qonıs basadı. O'zi ushın qolaylı ka'sip izlegen Ma'jit Orenburg-Aqto'be-Besqala arasında ka'rwan qatnatıwshı sawdagerlerdin' birine jallanıp isleydi. Solay etip ka'rwan menen birge U'stirt arqalı birinshi ret Besqalanın' biri Qon'ıratqa keledi. Qon'ıratta Tallıq boyındag'ı Ku'len awılına 1880 jılı qonıs basadı. Onın baslawısh bilimge iye sawatlı 15 jasar balası Seyfulg'a'bit Ku'lennin' u'y xızmetine qabıl etiledi. Ol esapshı, ja'rdemshi ba'shir xızmetlerinde isleydi. 1912 jılı Qon'ırat qalasına ko'ship keledi. Bul jerde ol jan'a tiptegi mug'allimler menen tanısadı. Rossiyada tatar tilinde shıg'atug'ın gazeta- jurnallardı aldırıp oqıp turadı. S.Ma'jitov u'zliksiz oqıp, u'yrenip barıwı na'tiyjesinde dunyadag'ı har qıylı tariyxıy waqıyalardan, Rossiya turmısınan, birinshi du'nya ju'zilik urıstın' barısınan, el ishindegi ha'reketlerden xabardar bolıp turadı.

S.Ma'jitovtın' qaraqalpaq folklorın, klassikalıq a'debiyatın rus, tatar, o'zbek basqa da tuwısqan xalıqlar a'debiyatın, miynetkesh xalık turmısın bir qansha jaqsı biliwi, poeziyaga bolg'an qızıg'ıwshılıq onı XX a'sirdin' da'slepki jıllarında-aq shayır bolıp jetilisiwine alıp keldi.

S.Ma'jitovtın' da'slepki poeziyalıq shıg'armaların tiykarınan ja'miyetlik-siyasiy lirika, filosofiyalıq lirika ha'm tımsallar dep u'shke bo'lip qaraw mu'mkin. Onın' da'slepki qosıqlarına Gu'zde sharwa , Jalqaw diyxang'a, İniyat bolısqa, Ne jaman, Doslıq paydası, G'amın' bar, Ba'ha'r paslı, Qıs, Jerdi bejer, Da'rkar, Jigit tag'ı basqa qosıqları kiredi.

Sharbag'ın' tap-taqır jatqanın' qalay
Uran'da g'a'llen' joq qabın' da solay
Qarızın' atın'dı aldı jayg'a qaramay,
Abıray barda uyqın'dı ashsan' bolmay ma
Uyin' tur qıysayıp tek jıg'ılmag'a,
Sandıg'ın qaqpaqsız otın bolmag'a
Endi waqıt keldi bir oylanbag'a
Abıray barda uyqın'dı ashsan' bolmay ma

Shayır bunda jarlı diyxan ta'repinde turıp, bul arqalı miynetkesh xalıq turmısın, onın' arzıw-a'rmanların, keleshekke isenimin, abadan turmıs ushın umtılıwshılıg'ın sa'wlelendiredi. Onın' Ma'ha'l degen ne, Ma'rt jaqsı, İnan makkam, Kesh bolmasın, İlingen bar, Tiri qorqaq, O'ner usag'an filosofiyalıq mazmundag'ı qosıqlarında Abdulla Toqay, sonday-aq Shıg'ıs klassikleri A'jiniyaz, Berdaq, Maqtumqulı, Nawayı, Fizulı, Omar Hayyam shıg'armalarının' progressivlik da'stu'rinin' unamlı ta'siri, qaraqalpaq folklorı, xalıq danalıg'ın o'zine teren' o'zlestirgenligi seziledi. S.Ma'jitovtın' Ma'rt jaqsı qosıg'ı menen Berdaqtın' Jaqsıraq qosıg'ın salıstıra oqıw Berdaq poeziyasın dawam ettiriwdin' novator u'lgisin ashıwg'a konkret mısal bola aladı.

Burıngı qaraqalpaq a'debiyatı, satira ha'm yumorg'a qansha bay bolsa da onın' janrlıq formalarının biri tımsallar onshelli ko'p emes. A'debiyatımızda tımsalshılıqtın' payda bolıw ha'm qa'liplesiw protsesin bir jag'ınan bir jag'ınan qaraqalpaq folklorına, klassikalıq a'debiyatına, ekinshi jag'ınan rus ha'm basqa tuwısqan xalıqlar a'debiyatının' ta'sirine baylanıslı
dep esaplawg'a boladı.

Bunda S.Ma'jitovtın' U'sh balıq, Altın jegen bo'ri, Tu'lki menen Qaplan, Birlik paydası, Nadan molla usag'an bir qansha tımsallardı do'retiwi bul janrdın' a'debiyatımızda belgili forma retinde 20-jıllarda qa'lipleskenin ko'rsetedi. Shayırdın' tımsalları ta'sirli turmıslık epizodlar tiykarında nadanlıqtı, ala awızlıqtı, maqtanshaqlıq ha'm go'deklik usag'an adamgershilikke zıyanlı ko'rinislerdi a'shkaralaydı, ko'pshilikti o'ner u'yreniw, sanalı bolıw, birlik penen is etiw, kishi peyillik ha'm ma'rtlik usag'an gumanistlik qa'siyetlerdi iyelewge shaqıradı.

S.Ma'jitovtın' a'debiy xızmeti tiykarınan xalıqtın' ku'ndelikli o'mirin, arzıw-a'rmanların, baxıtlı turmıs ushın umtılıwshılıg'ın su'wretleytug'ın siyasiy-ja'miyetlik, filosofiyalıq lirikadan ta'rip aytıs, satiralıq qosıqlardan ibarat boldı. Folklor S.Ma'jitovtın' tiykargı oqıw, u'wreniw mektebi boldı. Sonlıqtan onın' da'slepki ko'pshilik qosıqları xalıq poeziyası
u'lgisinde jazılg'an.

XX a'sirdin' 20-jıllarına shekem qaraqalpaq miynetkeshleri derlik sawatsız, jan'a mug'allim kadrları jetispeytug'ın bolg'anlıqtan burıng'ı kadrlar arasınan uqıplı progressiv toparın mug'allim etip tayarlaw ma'qsetinde ko'pshilik jaslar 1920 jılı Xiywada ashılg'an mug'allimler tayarlaw kursına oqıwg'a jiberildi. Bul kurstı tamamlag'an S.Ma'jitov Qon'ırat okruglik bilimlendiriw bo'liminin' baslıg'ı bolıp isledi. S.Ma'jitov 1924 jılı Orta Aziya xalıqlarının' ana-tilinde oqıw kitapların du'ziwge qatnasıw ushın Tashkentke shaqırılıp, og'an qaraqalpaq tilinde oqıw kitapların du'ziw wazıypası tapsırıldı. Ol Tashkentte 1925-26 jılları usı kitaplardı jazıw menen shug'ıllanadı ha'm qaraqalpaq tilinde da'slepki A'lipbe (1925) ja'ne Egedeler sawatı (1925) sabaqlıqların du'zedi. Bul kitaplap bilim ha'm ta'rbiya beriwde da'slepki oqıw quralı retinde u'lken a'hmiyetke iye boldı. S.Ma'jitov bunnan keyin Qaraqalpaqstannın sol waqıttagı orayı To'rtku'lge jumısqa shaqırıladı, ol Erkin Qaraqalpaqstan gazetasında juwaplı sekretar bolıp xızmet etedi. Son' Qıpshaq rayonında suw xojalıg'ı boliminde isleydi. 1935-37 jıllar onın' o'mirinde bir qansha awır jıllar boldı. Ol 1938 jılı 73 jasında qaytıs boldı.

S.Ma'jitovtın' poeziyası o'zinin' jazg'an oqıw kitaplarında, yag'nıy A'lipbe Egedeler sawatı kitaplarında, 1930 jılı shıqqan Qaraqalpaq a'debiyatı jıyıntıg'ı toplamında, Erkin Qaraqalpaqstan gazetasında, Qızıl mug'allim jurnalında basılıp shıqtı. S.Ma'jitovtın biraz qosıqları Qopalı degen a'debiy laqap penen dag'azalandı. Onın' Erkinlik tan'ı, Erkinlikti ku'sew, Shıraylı zaman, Harıp edik usag'an qosıqları 20-jıllardag'ı poeziyag'a qosqan u'lesi boldı. Bul shıgarmalardag'ı jan'alıq olardın revolyutsiyalıq motivinde emes, al shayırdın sheberlik penen jan'a zamandı jan'asha jırlay biliwinde, mazmundı ko'rkem detallar arqalı ashıp alıwında boldı.

Sallanıp aldında qızıl tuw turg'an,
Tan' menen jaltırar, altın puw urg'an,
Ha'mme ashıq atqan tan'g'a umtılg'an,
Umtıldı, ba'rshe xalıq, bizge ne boldı.

Ta'biyat qubılısı bolg'an Tan' ken' tu'rdegi ja'miyetlik qubılıstın' metaforası sıpatında qosıqtın' ko'rkemliligin ta'miynlewge qatnastırılg'an.

Lirikalıq qaharman ju'regindegi qaraqalpaq miynetkeshlerinin' o'tkendegi turmısına ayanısh, jan'a zaman haqqındag'ı oy-sezimler, hayal-qızlar erkinligi, ilim-bilim iyelew, hadal miynet islew ha'm t.b. ja'miyetlik-siyasiy qubılıslar shayır poeziyası tematikasınan orın aldı. S.Ma'jitovtın' 20-jıllardag'ı do'retiwshiliginde didaktikalıq qosıqlar belgili orındı iyeleydi. Didaktikalıq qosıqlarında shayır qaraqalpaq folklorının', klassik poeziyasının' en' jaqsı da'stu'rlerin dawam ettirdi. Xalıq danalıg'ınan sheber paydalandı. Shayırdın' ulken jan'alıg'ı qaraqalpaq poeziyasında filosofiyalıq qosıqlar jazıwdı baslap berdi. Bul da'wirdegi poeziyadan shayır do'retiwshiliginin' tag'ı bir xarakterli o'zgesheligi xalıqlıq motivinde, muzıkalılıg'ının' ku'shliliginde, ba'ntlerdin' aqırg'ı qatarlarının' belgili bir uyqasqa ja'mlenip sulıw formanı payda etiwinde dewge boladı. Lirikada dramalıq elementlerdin' ken' qollanılıw qubılısı S.Ma'jitov do'retiwshiliginde de azlap gezlesedi. Dramalıq elementler ritorikalıq soraw tu'rinde Erkinlik tan'ı, Diyxang'a is battı ma qosıqlarında sonday-aq tımsallarında, balalarga arnalg'an qosıqlarında gezlesedi.

Balalar ushın bahalı shıg'armalar do'retiwde qaraqalpaq a'debiyatında 1920-30 jıllarda S.Ma'jitov u'lken orın tuttı. S.Ma'jitovtın' balalarg'a arnap Oqıw basqa, oyın basqa, Jaslarg'a, Oqıwg'a kel, Paydasın biliw, Atalar ay, O'ner bilim, Hal soraw, Balalarg'a, Taza jıl, To'rt ma'wsim, Tuwrılıq ha'm qalpallıq, Quslar keldi, Oqıwdandur ha'm t.b. qosıqların jazdı. Ol balalar qosıqlarında jaslardı oqıwg'a, bilim alıwg'a, xalıqqa hadal xızmet etiwge u'yretedi. O'tken a'sirdin' 20-jılları qaraqalpaq tariyxında balalardın' jan'asha tıyanaqlı bilim alıwı menen baylanıslı bolganlıg'ı ha'mmemizge ma'lim. Bul ja'miyetlik-siyasiy, tariyxıy a'hmiyetke iye bolg'an qubılıs S.Ma'jitov do'retiwshiliginde de o'z ko'rinisin taptı.

Aldın'da tuwg'an turg'anda,
Bilim bazarın qurg'anda,
Dalbay bılg'ap shaqırg'anda
Aq sun'qarday iliwge kel.

Qosıq qatarları ku'nnin' a'hmiyetli ma'selesin so'z etiwi menen g'ana emes, al ideyalıq mazmundı ko'rkemliktin' sha'rtlerinin' biri bolg'an ko'rkemlew qurallarının' (bilim bazarı, dalbay bılg'aw, aq sun'qarday iliwge kel) ja'rdeminde sa'wlelendiriwi menen de itibarg'a ılayıqlı. S. Ma'jitovtın' lirikalıq qosıqlarında ta'biyattı su'wretlew ko'rkem jazıldı. Balalar ushın jazgan qosıqlarında da ta'biyat ko'rinisi, tuwılg'an eldin' ta'biyatına teren' su'yiwshilik ta'sirli ashıp berildi. S.Ma'jitov do'retiwshiligi qaraqalpaq balalar a'debiyatının' payda bolıwı ha'm qa'liplesiwinde a'hmiyetli orın tuttı.

S.Ma'jitov ullı tımsalshı İ.A.Krılovtın' bir qatar shıg'armaların qaraqalpaq tiline awdarıp bastırıp shıg'ardı. Avtordın' Aqquw, shayan ha'm shortan, Maymıl menen ayna, Diyxan menen maymıl t.b. tımsallarının qaraqalpaq kitap oqıwshılarının' arasında ken'nen ma'lim bolıwında S.Ma'jitovtın' xızmeti u'lken.

S.Ma'jitov xalıq shayırlarının' tariyxıy shıg'armalar do'retiw jolı menen qaraqalpaqlardın' o'tken o'mirinen Harıp edin', Bolıp o'tti degen tariyxıy jırların jazdı. Bul shıg'armalarının' tiykarg'ı mazmunın jan'a o'mirge jan'asha ko'zqaras, bilim ma'deniyattı iyelewge shaqırıq, hayal-qızlardın' baxıtlı o'miri quradı.

S.Ma'jitovtın' a'debiy xızmetinin' joqarı ideyalıq, ko'rkem sheberlik, tematikalıq, janrlıq jaqtan en bir rawajlang'an da'wiri XX a'sirdin' 20- 30 jılları boldı. Tatarsha pesalardın' du'zilisi menen burınnan tanısqan, tatar tilinde qoyılg'an spektakllerdi ko'rgen ha'm jazıwshılıq uqıbına iye S.Ma'jitov jergilikli tamashago'ylerge o'z turmısınan alıng'an pesalardı ko'rsetiw za'ru'rliginen kelip shıg'ıp qaraqalpaqsha pesalar jazıwg'a qol urdı. Onın' ko'plegen kishi ko'lemdegi pesaları 1920-24 jıllarda Qon'ırat ha'weskerlerinin' dramtruppalarında qoyılıp turdı. Bul pesalarının' bir qatarlarının' tu'p nusqası saqlanıp qalmadı, ayırımları son'g'ı jılları do'retilgen ko'pshilikke ma'lim pesalarına tiykarg'ı material boldı. S.Ma'jitovtın' 20-jıllardın' ekinshi yarımında jazılg'an Ernazar alako'z (1926), Sabaq, Jigit boldıq, Son'g'ı selten' (1928) pesaları a'debiyatımızdag'ı da'slepki en' iri dramalıq shıg'armalar qatarına kiredi. Ernazar alako'z pesasında 1856 jılı Xiywa xanına qarsı qaraqalpaq xalqının' qaharmanı Ernazar alako'z basshılıg'ındag'ı gu'res sa'wlelendirilgen. Bag'dagu'l (1934) pesası tamashago'yler ta'repinen ku'ta' qızıg'ıwshılıq penen ku'tip alındı. Bul pesa saxnag'a 40 tan aslamıraq qoyıldı. Pesada jigit qızlardın' o'z muhabbatına erisiw jolındag'ı gu'resiwleri, o'mirdegi ushırasıw mu'mkin bolg'an keskin qarama-qarsılıqlar qaharman obrazları arqalı sheber ashıp berilgen. Pesanın' kompozitsiyasında avtordın' sheberligi kartinalardın', aktlerdin' qoyılıw orınlarında, dekoratsiyalardın' jiyi o'zgerip turıwın talap ete bermeytug'ın da'rejede qurılıwında, ha'r bir kartinanın' bay ha'reket, tartıslı waqıyalar menen ta'miyn etiliwinde seziledi. Ko'rkem dialog, monologlardın' ko'pligi, qosıq testlerinin' xalıq namalarına ılayıq jazılıwı na'tiyjesinde pesa qaraqalpaq tamashago'ylerin o'zine ko'p tartadı. Bul 20-30 jıllardag'ı jan'a janr bolgan qaraqalpaq xalıq do'retpesinin' xalıqlıq iskusstvo da'stu'rinin' ılayıqlı ta'sirinin' ayqın mısalı boladı. Qaraqalpaq muzıkalı draması o'zinin' payda bolıw ha'm qa'liplesiw basqıshında muzıkalıq derekti usılay xalıq do'retpesinen, qaraqalpaq klassik shayırlarınan aldı. Pesada sada haqıyqatlıq, gumanistlik oy, joqarı adamgershilik ta'repdarları Qojan, Bag'dagu'l, Sa'meke, Na'zigu'l, Aymereke, Ma'tirzalar biri-birinen xarakterleri, psixologiyaları jag'ınan ajıralıp turadı. Sonday-aq jeke ma'pi ushın gu'resiwshi, o'mirde jasawdın' ma'nisi baylıq ha'm ha'zlikte dep biliwshi Sha'mshet bolıs, Ma'teke, Oyaz obrazları sheber, ko'rkem shınlıq tiykarında do'retilgen.

S.Ma'jitovtın' Son'g'ı selten' pesası Qaraqalpaqstandag'ı puxaralar urısına arnalıp jazılg'an edi. Ol qaraqalpaqlardın' o'tken o'mirine baylanıstırıp Tazagu'l (Qara ju'rekler) degen pesa jazıp edi, biraq bul ta'sirli pesa jeke adamg'a sıyınıwshılıqtın' aqıbetinde saxnadan alıp taslandı.

S.Ma'jitov qaraqalpaq dramaturgiyasının' payda bolıwı ha'm qa'liplesiwine u'lken u'les qostı. A'.O'tepovtın' dramaturg bolıp jetilisiwine ko'p ja'rdem etti. Ol qaraqalpaq xalıq melodiyasın jaqsı bilgen, o'zinin' ha'm A'.O'tepovtın' pesalarına namalar jazg'an.

S.Ma'jitov o'zinin' shayırlıq o'nerin qaraqalpaq xalıq shayırlarının' u'lgisin u'yreniw, olardın' qosıq u'lgisinde shıg'armalar jazıwdan basladı. O'zinin' a'debiy xızmeti menen daslep qaraqalpaq xalıq shayırlarının' biri sıpatında tanılıp, jazba a'debiyattın' iri wa'kili da'rejesine ko'terildi. Degen menen S.Ma'jitovtın' do'retiwshilik o'siw jolında biraz qarama-qarsılıqlar, ta'sirsiz jazılg'an shag'armalar ushırasadı. 




#Article 136: Shawdırbay Seytov (1518 words)


Shawdırbay Seytov 1937-jılı 16-martta No'kiste tuwılg'an. Ol da'slep Moskvadag'ı M.Gorkiy atındag'ı a'debiyat institutın pitkeredi. Son'ınan Qaraqalpaq ma'mleketlik universitetin pitkergen. A'miwda'rya jurnalının redaktsiyasında, televedine ha'm radio esittiriw komitetinde, Qaraqalpaqstan baspasında, Qaraqalpaqstan ASSR Jazıwshılar awqamında jumıs isleydi. 1970-jıldan baslap burıng'ı Awqam jazıwshılar sholkeminin' ag'zası.

Ol a'debiyat maydanına Soqpag'ım menin' qaydasan'? (1966) degen toplamı menen jar salıp kelgen shayır. Onın' U'shpelek (1964), Tawlardan saza (1970), Jollpar (1988) qosıqlar toplamı, Qashqın, Ko'p edi tırnalar (1969), Ig'bal soqpaqları romanı (1975), Xalqabad (1978, 1981, 1989) roman-tetralogiyası, Shırashılar romanı, İsine tirkelip tigilsin povesti (1986), Jamanshıg'anaqtag'ı Aqtuba romanı (1992) baspadan shıqtı.

Sh. Seytovtın' Da'rbent poemasında xalıqlar ortasındag'ı urıslardı eske tusiriw arqalı paraxatshılıq so'zine ulken ma'ni beredi.

Sh. Seytov o'zinin' a'debiy do'retiwshiligin poeziyadan baslaydı. Onın' poeziyasında prozaizm basım bolsa, prozasında lirizm ku'shli. Ol gumanistlik problemalardı ko'rkem so'z kestelerinde sheber bere alg'an shayır ha'm jazıwshı.

A'sirese, Sh.Seytov ko'pshilikke jazıwshı sıpatında tanılg'an. Ol prozadag'ı o'z soqpag'ın aytarlıqtay shınıg'ıwlar-gu'rrin'ler jazıp u'yreniw mektebinen o'tpey-aq, povestler do'retiw menen baslag'an. Ol tez waqıt ishinde Ko'p edi ketken tırnalar, Qashqın povestleri menen jazıwshılıq talantın ko'rsete aldı. Bul povestler onın' tun'g'ısh ta'jiriybeleri bolıwına qaramastan sa'tli shıqtı. Bul eki povesttin' ideyası, ko'rkemlik qasiyetleri haqqında Z.S.Kedrina, M.Parxomenko, M.K.Nurmuxammedov, S.Axmetov, Z.Nasrullaeva, J.Narımbetovlar unamla pikirler aytadı.

Jazıwshı 70-jıllarg'a kelip birotala romanlar do'retiw jolına o'tip, da'slep Ig'bal soqpaqları, son'ınan Xalqabad roman tetralogiyasın, Shırashılar, Jamanshıg'anaqtag'ı Aqtuba romanların jazadı. Olardın' ideya-tematikalıq bag'darları, janrlıq qa'siyetleri, syujetlik-kompozitsiyalıq qurılısı bir-birin qaytalamaydı, ha'r biri o'z aldına qaytalanbas ko'rkem du'nyalar esaplanadı.

Jazıwshı Sh.Seytovtın' Ig'bal soqpaqları romanı 1975-jılı baspadan shıqqan edi. Ol qaraqalpaq prozasında da'slepki liro-psixologiyalıq roman sıpatında a'debiyatshı ilimpazlar ta'repinen unamlı bahalandı.

Roman xat penen ashılıp, xat penen tamamlanadı.Onda jaslardın' muhabbattan, ka'sipten, qullası o'mirden o'z ornın tabıwdag'ı qıyınshılıqları, mashaqatlı jolları su'wretlenip, waqıya qaharmannın' awızeki gu'rrin'i formasında birinshi betten bayanlanadı.

Shıg'arma da'slepki betlerinde Ma'qset qarapayım shayır ta'biyatlı bir jigit sıpatında ko'rinedi. Lekin ol o'z a'tirapındag'ı waqıyalardı gu'zetip baradı. Turmıstag'ı a'dalatsızlıqlarg'a, nahaqlıqqa qarsı shıgadı, olar tuwralı teren'irek oylap, juwmaq shıg'arıwg'a ha'reket etedi. Joraları menen haytlap ketip qarawındag'ı mallardın' joytılıp ketiwi, Maltabar menen Pirnazarovtın' Haytmurat g'arrıg'a qırsıg'ıp Ma'qsetti qamap taslawı onın' o'mirinde u'lken burılıs jasaydı. Qarawındag'ı mallardı da qaytıp alıp qoyadı. Bul tosınnan bolg'an waqıyalar Ma'qsettin' o'mirin astın-u'stin qıladı. Qamaqtan azat etilgeni qarawındag'ı mallardı alıp qoyadı. Tap sol waqıtta Muratta Ma'qsetti o'z menen alıp ketiwge keledi. Ma'qsettin' o'mirindegi adasıwlar usınnan keyin baslanadı. Qalag'a kelgennen son'g'ı ku'nleri zerikerli boladı. Da'slepki ku'nleri jumıs tappay sandaladı. Restorang'a shveytsar bolıp kiredi. Ol jerde de talabı ju'rispeydi. Awıllaslarınan esitken ga'pine shıdamay restorandı ta'rk etedi. Keyin qurılısqa jumısqa o'tedi. O'mirdegi ornın tapqanday boladı. Degen menen bug'an da ishley kewli tolmaytug'ın edi. Ta'g'dirdin' tu'rli-tu'rli taqıwmetine tap bolg'an Ma'qsettin' ar-sarı shıg'adı. Ta'g'dir taynapır taslardı talayına talmay zın'g'ıtar edi. Murattın' u'yleniw toyınan xabarsız qalıp dayısının' o'kpelewi, onın' ju'zine qaray almay ju'rgende Maltabardın' tap bolıwı, o'z na'psi ushın Miyrigu'ldin a'jag'asıman dep tanıstırıwı, tag'ı da bunın' menen turmay iplas iske qol urıwı, Dilaramg'a doslasqanda jen'gesinin' Maltabar menen qashıp ketiwi, so'ytip ju'rgende Nazlının' tap bolıwı, dayısının' jaqsı niyet penen baslag'na isleri Ma'qsettin' janın jegidey jeydi. Aldında eki jol bar. Biri - jaylawg'a qaytıw, ekinshisi - Dilaram menen qalıw.  Kewli, ju'regi ken'islikti ku'segen Ma'qset jaylawg'a qaytıwg'a bel baylaydı. Keyingi waqıtları o'mirindegi awdarıspaqlar, tosınnan bolg'an jag'daylar, waqıyalar na'tiyjesinde Ma'qsettin' xarakterinde printsipial o'zgerisler ju'z beredi. Ata ka'sibine bolg'an sadıqlıq, Nazlıg'a bolg'an muhabbat Ma'qsetti tuwılg'an ata ma'kanına baslaydı. Sh.Seytov qaharmannın' o'z ka'sibine, o'z su'ygenine qayta oralıwın su'wretlew arqalı insannın' tuwılg'an jerge, ata ma'kang'a muhabbatın ulıg'laydı. İnsannın' o'mirdegi ornın, baxtın onın' ka'siptegi, muhabbattegi ornı menen belgileydi.

Avtor Miyrigu'l menen Nazlı ha'm Dilaramlardın' obrazların bir-birine qarama-qarsı qoyıp su'wretleydi. Olardın' ishki du'nyasın sa'wlelendiriwde kontrastlıq usıldan sheber paydalanadı. Mısalı, Miyrigu'l waqıtsha ha'zlikti go'zlep iplas joldan ju'rse, Nazlı ha'm Dilaram o'mirdegi insan ornın joqarı qoyadı, o'mirdin' ullılıg'ın teren' tu'sinedi. A'sirese, Dilaram obrazında o'mirden o'z orının tappay dag'dırg'an adamnın' ta'g'diri tipiklestirilip beriledi.

Jazıwshının' Xalqabad romanı da'slep A'miwda'rya jurnalında, keyin qayta islenip kitap halında baspadan shıqtı. Roman Shar buzıw (1978), Mashaqatlı asırımlar (1981), O'rdek qırg'ınnan son' ha'm Atlan shap (1989) dep atalg'an to'rt kitaptan ibarat. Kitapta XX a'sirdin' 50-jıllarına deyingi waqıyalar su'wretlendi.

alıp, ilgerilewin dawam etedi. Bul tema da'slep rus jazıwshısı M.Sholoxovtın' Ashılg'an tın' romanında sa'wlelendiriledi.

Jazıwshı O'rdek qırg'ınnan son' dep atalg'an romanında Stalinlik repressiya jıllarının qorqınıshlı haqıyqatlıg'ın ken' planda suwretlep beredi. Bir jag'ınan urıs qa'wpi, ekinshi ta'repten qorqınıshlı repressiyalar el ag'aların tolg'andıradı. Eldegi hu'kim surgen siyasat el basshıları Qunnazar, Bazarbay, Sayımbetlerdi de bir-birine isenbeytug'ın da'rejege alıp keledi. Bul da'wir qurbanı bolg'an qarapayım miynetkesh Bazarbay qılıy obrazı oqıwshıda ku'shli ta'sir qaldıradı. Qansha azap shekse de hu'jdansızlıqqa barmag'an jazıqsız repressiya qurbanı. Turaqlılıg'ı, qaysarlıg'ına, tuwrı so'zliligine bola qamaqtan azat etilgen Bazarbay o'z ar-namısın qorg'aydı. Shan'arag'ının' ar-namısın ayaq astı etkeni ushın kimdi ayıpların bilmey sarsıladı. …ne ushın hayalımdı o'ltiremen, aqırı, ol mag'an jaqsılıq isleymen dep, ta'nin jallawg'a shekem bardı g'o!... Bunın' a'dep Sa'metin o'ltiriw kerek edi!... Bunday namısınan janın, ma'pin artıq qoyatug'ın, qorqaq, na'ma'rt o'letizina ko'p, bulardı o'ltirip ushlıg'ına jete almaysan'! Amanlıqtan kegimdi qaytarsam shu'kir!...(348-bet)-dep oylanadı.

Da'wir siyasatının' qurbanı bolg'an Bazarbaydın' tragediyası haqqında avtor hesh na'rse aytpaydı: onı ya qaralamaydı, ya aqlamaydı. Su'wretlengen waqıya haqqında avtor pozitsiyası anıq ko'rinbeydi. Biraq Bazarbay oqıwshıda qanxor emes, al o'z ar-namısın qorg'ag'an obraz sıpatında ta'sir qaldıradı. Bar iseniminen ayrılıp, hu'jdan buyrıg'ı menen o'z kegin aladı. Bul jag'ınan Bazarbay obrazı Jamanshıg'anaqtag'ı Aqtuba romanındag'ı Biybiraba obrazına jaqın keledi. Nızam o'z ku'shin jog'altıp, insan ma'plerin qorg'ay almag'anlıqtan ar-namısı taptalg'an Biybiraba o'z dushpanlarınan o'zi o'sh alıwg'a kirisedi. Pu'tkil o'mirin ku'lge aylandırg'an Temirxandı o'ltirip, Berdashtan o'sh alıwg'a barg'anda onın' o'zin atıp o'ltiredi.

Jamal sottın' obrazı repressiya jıllarında xalıqtı basqarg'an el basshısı. Onın' qarmag'ına ilingen ne bir azamatlar xalıq dushpanı retinde atılıp ketedi. O'zinin' kewilindegisin orınlamag'an adamdı ayamaydı. Xalıqtın' ta'g'dirin oyınshıq etken Jamal sot watan gedayı bolıp jasaydı. Xalıq dushpanı etip neshe u'ylerdi qan'ıratqan, xalıqtın' ko'zin qorqıtqan Jamal sot xalıq g'a'zebine ushıraydı, o'z jazasın aladı.

Tetralogiyanın Atlanshap dep atalg'an to'rtinshi kitabında Jaqsılıq kolxozı miynetkeshlerinin' Ullı Watandarlıq urıs jıllarındag'ı turmıs menen tanısamız. Bul romanda jazıwshı kolxoz baslıg'ı Ma'diyardın' shan'arag'ı, hayalı Aysultan, onın' balası Da'niyar menen kelini Aqjarqın, sonday-aq Sayımbet, Gu'ljan, Asqarbay, Eshbaydın' ta'g'dirleri suwretlenedi. Romanda barlıg'ı eki juzden aslam qaharmanlar qatnasadı.

Roman negizinen No'kistegi Qızketken kanalı boyında jaylasqan Aqtuba elatındag'ı waqıyalar su'wretlenedi. Aqtuba elatı a'dewir tolısıp, xalıqtın' ko'beyiwine qaramastan, ha'r kim ha'r jaqtan jıynalg'anlıqtan jaylar plansız salınıp, on'lı basshılıq etetug'ın hu'kimeti de joq. Barı-jog'ı bir univermag, voenkomattın' eski imaratı jaylasqan bul elattın' en' bardamlı, awqatlı adamı A'mirxan usı univermagtın' baslıg'ı. Ol perzentsizligi sebepli da'slepki hayalınan ajırasıp, qıysıq ko'shege kirip ketedi. Aqshanın' puwına ma'sirip, shalqıydı. Obal-sawap, ar-namıs degendi umıtıp, hayal-qızlardın' ar-namısın ayaq astı etedi. Sulıw qız-jawanlardı satıwshı etip, solardın' arqasında sawdasın ju'rgizip otıradı. Onın' o'z printsipi bar. Romannın' ko'rkemlik qunı da A'mirxan xarakterinin' jaratılıwı menen baylanıslı. A'mirxan hayal-qızlardın' ar-namısın ayaq astı etip bılg'awshı, ha'dden tıs jawız iplas adam. Basqalardın ta'g'diri og'an bir pul.

Jalg'an siyasat hu'kim su'rgen sotsial ortalıq xalıqtı milliy isenimnen ayırıp, ne bir ha'melparaz, jawız, jalataylardı ta'rbiyalap shıg'aradı. Romanda olardın' tipik obrazı jaratılg'an. Bul - A'mirxan obrazı Ol qaladag'ı univermagtın' baslıg'ı, u'lkenlerge so'zi o'timli, du'kandagı o'timli zatların o'z paydasına astırtın satıp, bos du'kang'a ot berip, basqalarg'a jala jawıp qamatıp jiberetug'ın jawız adam. Trest baslıq Ların, qa'legen jarılqag'an adamın tiyisli jerine so'zin o'tkerip jumıstan o'zgerte aladı. Kewlindegisin mashaqatsız, aqsha ku'shi menen iske asıradı. Aybo'rektin' ar-namısın xorlag'anda sol A'mirxan. Bul ushın Aybo'rek ku'yewi ekewi onnan o'sh alıw waqtın ku'tip jasaydı. A'mirxannın' esiginde qulı boladı. Barlıq iplaslıqlarına, xorlıqlarına
shıdap jasaydı. Son'ında bul islerin A'mirxannın' o'zine qaytarıp isleydi. Du'kan o'rtenip, jumıssız qalg'an Jerdash hayalı Aybo'rektin' arqasında minzavodqa jumısqa kiredi. A'mirxannan ozıw ushın hayalının' iplaslıqlarında keshiredi. Barlıg'ına ko'nedi. Tek onnan o'shin alsa boldı. Jas biygu'na qız Biybirabanın' ta'g'dirin ba'sekege tigip, jalg'ız balasın o'zi menen baja bolıwg'a ko'ndiredi. Biybirabanı aldap ko'l boyına alıp barg'anda Berdashtın' o'zin qız balta menen shawıp o'ltiredi. A'mirxan bul ba'sekede jen'ilip ha'm balasınan, ha'm du'nyasınan ayırıladı. Jerdash betine hesh kim jel bolıp tiymegen A'mirxannın' bar pulın reketirlardın' ja'rdeminde aladı.

Romanda oraydan basqarıwdag'ı jiberilgen qa'telikler, adamlarg'a haywanlarsha qaraw, ma'mleket mu'lkin tonawshılık, paraxorlıq, urlıq, zorlıq-zombılıq, jalataylıq, menmenlik, bassınıwshılıq ha'wij alsa, ekinshi jag'ınan usı iplaslıqlarg'a eti o'lip ketken, ma'n'gu'rlik, sadalıq, soqır sezim bir-birine qarsı qoyıp su'wretlengen.

adamlardın' altın tisin qoparıp, sonın' esabınan bayıp otırg'anlardı da, tiryek satıwshılardı da tutadı, biraq bul adamlardın' İİM xızmetkerleri menen baylanıslı ekenligin, olardın payda sherigi ekenligin bilmeydi. Na'tiyjede o'zi xaq niyetli Nazardı qalay qamatıp jibergen bolsa, o'zi de tap sonday metod penen qamalıp ketedi. Povest A'bilqasımnın ku'ndeligi formasında beriledi.Jazıwshı ku'ndeliktin' jazılıw stilin, tilin, qaharmannın' oyların o'zine ta'n muqamda asha bilgen.

Bas qaharman Esjan g'arrı o'mirinen tan'lap alıng'an bir aqshamlıq waqıya romannın' syujetlik o'zegin quraydı. Ol kishkene g'ana, bar bolg'anı jeti u'yli qaraqalpaq awılında jasaydı. Son'g'ılıg'ında jawgershilik sebepli awılda tek eki xojalıq g'ana qaladı. Romanda ja'miyettegi o'zgerislerden uzaqta, biyta'rep jasap atırg'an Esjan g'arrının' revolyutsiyalıq ha'reketlerge aralasıwı qızıqlı bayanlanadı.

Esjan g'arrı o'zine ta'n xarakterge iye. Ol sadalıg'ı menen aq ko'kirekligi basım, qarapayım awıl adamı. Onın' o'mirdin' ma'nisi, mazmunı haqqında o'z tu'sinigi, filosofiyası bar. Ku'ndelikli turmıstın' g'alma-g'alı, o'z mashqalası menen tınısh jasawdı qa'leydi. Og'an basqa hesh na'rse kerek emes. Ha'r ku'ni mal-halg'a, qora-qopsıg'a qaraw, jaz bolsa egin-teginge qaraw, qıs tu'sip muz qataman degenshe ha'r ku'ni keshte da'ryada kemeler qayırlap qalmaw ushın shıra jag'ıw - onın' ku'ndelikli talabı, turmıslıq mashqalası. Shırashılıq etkeni ushın xojeyinnen azın-awlaq pul aladı. Sog'an qa'na'a't etip jasay beredi.

Sh.Seytov qaraqalpaq a'debiyatının tuwısqan xalıqlar a'debiyatı ullı klassik a'debiyatı ha'm ja'ha'n a'debiyatı u'lgilerin qaraqalpaq tiline awdaradı. Ol N.A.Nekrasov, A.S.Pushkin, M.Yu.Lermontov, L.N.Tolstoy, S.Ayniy, A.Matchannın' shıg'armaları menen qaraqalpaq oqıwshıların tanıstıradı. O'z gezeginde jazıwshının' shıg'armaları rus, o'zbek, tatar, qazaq tillerine awdarılg'an.




#Article 137: Sheshenlik so'zler (185 words)


Adamlar arasında hayran qalarlıq og'ada tapqırlılıq, ustalıq penen aytılatug'ın teren' ma'nili ko'rkem so'zler bar. Olar qanday da bir adam o'mirindegi, onın' ta'g'dirindegi ma'selelerdin' sheshiliwinde ayrıqsha orın tutadı. En' u'lken da'lil, tiykar sıpatında xızmet atqaradı. Olardı qaraqalpaq xalqı sheshenlik so'zler dep ataydı. Olardın' en' u'lkenin sheshenlik so'zler, a'sirese Jiyrenshe sheshen atına baylanıslı so'zlerdi ko'rsetiw mu'mkin.

Xalıq erteklerinde, da'stanlarında, an'ız, a'ngime, a'psanalarında, ra'wiyatlarında sheshenlik so'zler u'lgilerin ko'p ushıratamız. Olar o'zlerinin' mazmunı, qurılısı, tu'ri boyınsha aytıs janrınan tikkeley basqasha o'z aldına bir tu'rdi, janrdı qurap turadı. Sheshenlik so'zler ma'nisi, salmag'ı, ko'rkemligi jag'ınan teren' oydı an'latıwı jag'ınan naqıllarg'a jaqınlawday, biraq naqıl emes, qıyın bir istin', qıyın bir ma'selenin' o'z aldına bir sheshimi sıpatında beriledi. Mısalı: Edige da'stanındag'ı u'sh balası bar kempirdin' eshkinin' ayaqların bo'lisiwi, sınıq ayaq kempirge tiyisli bolıp, shu'berek baylap qoyg'an ayaq tu'tinlikti basın alıp, nog'aylılardın' qırmanın o'rtep ketiwi, patshag'a dawlasıp barg'anda, sınıq ayaq gu'nalı bolıp, gu'nanın' kempirge sho'giwi, ol o'limge giriptar bolg'anda Nuratdin aytqan sınıq ayaq, o'li ayaq, su'yep barg'an saw ayaq to'reli so'zi menen kempirdin' gu'nadan azat etiliwi usınday. Sonday Sharyar da'stanındag'ı Ja'ha'ngirdin' Sharyardı atası Darapsha menen tanıstırıwdag'ı aytqan so'zleri de sheshenlik ha'm to'relik so'zlerge kiredi.




#Article 138: Shıbın-shirkeyler (366 words)


Shıbın-shirkeyler - haywanlar arasında sanının' ko'pligi ha'm ko'p tu'rliligi menen ayrılıp turadı.

Jer betinde 1,4 milliyong'a jaqın shıbın-shirkeyler tu'ri tarqalag'an bolıp, barlıq haywanatlar yarımınan aslamın quraydı.

Tabiyatta shıbın-shirkeyler awqatlanıw dizbegi arqalı barlıq tiri organizmler menen tıg'ız baylanisadı. Ko'pshilik quslar, jer-bawırlawshılar. Jer suw haywanlar, ayrım su't-emiziwshiler balıqlar shıbın-shirkeyler menen awqatlanadi.

Shıbın-shirkeyler o'zide o'simlikler basqa haywanlar esabınan tirishilik etedi.

Shıbın-shirkeyler o'simlik ha'm haywanlar ha'mde olardın' qaldıqlarının' quramındag'i organikalıq zatlardı o'zlestiriw arqalı tabiyatag'ı zatlardın' aylanısında qatnasadı. Haywanatlar o'ligi ha'm tezegi, o'simlik qaldıqları menen awqatlanıwshı shıbın - shirkeyler ta'biyattı tazalawshı sanitarlar wazıypasın atqaradı. Topıraqta jasawshı shıbın-shirkeyler ha'm olardın' lichinkaları topıraqtı organikalıq ha'm mineral zatlar menen bayıtadi ha'm onı jumsartıp, suw ha'm hawa kiriwin jaqsılaydi. Ko'pshilik gu'lli o'simlikler shıbın-shirkeyler arqalı shan'lanıp, mol zu'ra'a't ha'm sapalı tuqım beredi. Derlik barlıq sobıqlılar, ko'pshilik quramalı gu'lliler, g'awasha gu'lliler, a'tir gu'lliler, lala gu'ller, paliz eginleri shıbın-shirkeyler arqalı shan'lanadi. Jon'ıshqa ha'm jabayı jon'ıshqa siyaqli ot-sho'p o'simliklerin shan'landiradi. Greshixa, ayg'abag'ar ha'm a'njirdin' shan'landırıwshısı jabayı ha'rreler bolıp esaplanadı.
 
Tut jipek qurtı shıbın-shirkeyler arasinda en' ertede ma'deniylestirilgen tu'ri bolip tabiladı. Ol ha'm ta'biyatta jabayı halında ushraspaydı. Onin' tiykarg'ı watanı Gimalay bolıp, bunnan 5000 jıl burın qıtaylılar qolg'a u'yretip , ko'beytip baslag'an. Ha'zir jipek qurtı Yaponiya, Qitay, Braziliya da ko'beytiriledi.

Jipekshilik yag'nıy pilleshilik xalıq-xojalıg'ının' bir tarawı bolıp, tut jipek qurtın bagıw ham onı qayta islewdi o'z ishine aladi. Qurtlar pille orap bolg'anan keyin, pille jiynap alinadi. Bul pillelerdin' tiykarg'ı bo'limi jipek alıw ushın jip iyiriw fabrikalarına jiberiledi. 1 kg pilleden 90 g jen'il ha'm ta'biyiy qattı jipek alınadi.

Ayırım shıbın-shirkeyler ju'da' tez ko'beyip, awıl-xojalıq eginlerine ju'da' u'lken zıyan beredi. Awıl-xojalıq eginleri ziyankeslerinin' duzilisi 700 den artıq shıbın-shirkeyler tu'ri kirgizilgen. Bul hazirge shekem belgili bo'lg'an shıbın-shirkeylerdin' 0,5 % quraydı. Da'nli eginlerge Aziya shegirtkesi ha'm tasbaqa burgesi, g'awasha tu'ngi gu'belegi, ovosh ham palız eginleri ham miyweli daraqlarg'a ha'm turli shırınja biytler, miywelerge alma qurtı, kartoshka kolorado qon'izi ulken zıyan tiygizedi. Pitenin' aqshil ha'm juwan lichinkası da'nnin' ishki bo'limin jeydi. Un qon'ızlarının' lichinkaları unnın' ishinde jasaydı.

U'ylerde ju'da' mayda sarı ren'li u'y ku'yesi gu'belekleri ushırasadı. Gu'belekler qurtlar ha'm ju'nnen islengen qimbat bahalı kiyimlerdi jep zıyan keltiredi.

Zıyankes shıbın-shirkeylerge qarsı biologiyalıq gu'res alıp barıladı. Zıyankes shıbın-shirkeylerge qarsı gu'reste trixogramma ha'm altin ko'z qon'ızlardan paydalanıladı. Olar arnawlı laboratoriyalarda ko'beyttiriledi.
Awıl-xojalıg'ına payda keltiretug'ın shıbın-shirkeylerdi qorg'aw za'ru'r.




#Article 139: Shıg'ıs jıl esapları (605 words)


Du'nyada ha'r qanday xalıqtın' o'zine ta'n bolg'an (du'nya tanıw, ta'biyattag'ı o'zgerislerdi boljaw) usılları bolg'an. Ha'tte a'yyemgi da'wirden baslap o'z akademiyasına iye bolg'an Xorezmde ta'biyat sırların boljaw, geografiyalıq ha'm astronomiyalıq tusiniklerge iye bolıw og'ada aldıg'a ketken.

Qaraqalpaqstanda jasawshı xalıqlar erte da'wirlerden baslap-aq ku'n, tu'n, ay ha'm jıl ha'reketlerin u'yrengen. Quyash, Ay ha'm juldızlardın' ja'rdeminde waqıttı belgilegen. Juldızlar ja'rdeminde tu'ngi jol bag'darların anıqlag'an. Sutkanı bes mezgilge, aydı to'rt ha'ptege bo'lip qaraw usılı burınnan-aq Ku'nshıg'ıs ellerinde bar ha'diyse. Biraq bulardın' atamaları parsı tilindegi sanaq san yak (bir) arab tilindegi sham (ku'n) tiykarında berilgen bolıp yakshamba (ekshembi) tu'rinde berilip son'ınan tu'rkiy tilindegi' xalıqlarg'a da aralasqan. Parsı tili tiykarında ruz (ku'n), max (ay), sal (jıl) atamaları da kirip kelgen. Sol atamalar tiykarın'da Ruznama (ku'ndelikli waqıyalar yaki bolmasa gazeta), maxnama (bir ay ishindegi ha'diyseler yaki bolmasa jurnal), salnama (jıl nama) ha'm tag'ı basqalar.

Bulardan tısqarı ku'n, ay ha'm jıl o'zgesheliklerin belgilewshi ayırım kalendarlar payda bolg'an. Bul kalendarlardın' tiykarg'ı shıg'ısı, arab, hind, qıtay, iran ha'm yaponiya ellerinde payda bolıwına qaramastan derlik Aziyanın' barlıq jerlerine tarqalg'an. Bular Ku'nshıg'ıs kalendarı dep atalıp, bizin' ata-babalarımız negizinen ta'biyat o'zgesheliklerin usı kalendar tiykarıida u'yrenip barg'an.

Qu'nshıg'ıs kalendarında ku'ndi belgilew negizinen arab ha'm parsı so'zlerinin' qosılıspasınan kelip shıqqan. Ma'selen: arabsha sez Sham (ku'n)ge, parsılardın' san esabı qosılg'an. Yag'nıy: yak (bir), duw (eki), siy (u'sh), chaxor (to'rt), panj (bes) ha'm tag'ı basqalar. Usı tiykarda esaplang'anda: Shamba - ku'nnin' baslanıwı, Yakshamba - birinshi ku'n, Duwshamba - ekinshi ku'n, Seshamba - u'shinshi ku'n Chaxorshamba to'rtinshi ku'n, Panjshamba - besinshi ku'n Juma - altınshı ku'n.

Negizinen alıp qarag'anda juma kuni shembi dem alıs ku'ni bolıp esaplang'an. Bul ku'ni adamlar bazar-
osharlar menen shug'ıllang'an. Al ha'zirgi qaraqalpaqlardın', Qaraqalpaqstan xalıqlarının' tu'sinigi boyınsha ha'pte sanaw: 
Du'yshembi – birinshi ku'n
Siyshembi – ekinshi ku'n
Sa'rshembi – u'shinshi ku'n
Piyshembi – to'rtinshi ku'n
Juma – besinshi ku'n
Shembi – altınshı ku'n
Ekshembi – jetinshi ku'n. 

Bunnan keyingi u'lken waqıt birligi - Ay. Orta esap penen otız ku'ndi o'z ishine aladı. Qaraqalpaqlar basqa da xalıqlar sıyaqlı bir jılda 360 ku'n bar dep esaplap, onı 12 ayg'a bo'lip qarag'an. Bul aylar ha'r bir jıldın' ha'r bir ma'wsimlerine tuwra keledi. Yag'nıy jıl: ba'ha'r, jaz, gu'z, qıs sıyaqlı to'rt pasılg'a bo'linip, ha'r ma'wsim u'sh ayg'a bo'lingen. Ha'r ayda ku'n sanının' ten' bolmaslıg'ı musılman kalendarında da ko'zde
tutılg'an. Ma'selen: 
Da'liw – yanvar
Hut – fevral
Hamal – mart
Sa'wir – aprel
Jawza – may
Saratan – iyun
Ha'set – iyul
Su'mbile – avgust
Miyzan – sentyabr
Aqırap – oktyabr
Qawıs – noyabr
Jeddi – dekabr

Lekin xristian kalendarı tiykarında belgilengen Jan'a jıl yanvar ayı Musılman kalendarının' Jan'a jıl esabına tuwrı kelmeydi. Shıg'ıs kalendarı boyınsha Jan'a jıl Hamal yag'nıy mart ayının' 21-mart ku'ninen baslanıp 19-aprelge shekem dawam etedi. Sebebi bul ku'ni jer betindegi barlıq tirishilik ha'reketke kelip, qurt-qumırısqalar oyanıp, o'simlikler bo'rtik ashıp, Nawrız kirip keledi. Sonın' ushında bul ku'ndi Jan'a jıl - dep qabıl etken maqul. O'ytkeni Jan'a jıl shıg'ıs kalendarında birinshi yanvardan emes, ba'lki 21-mart Nawrızdın' birinshi ku'ninen baslang'an.

Shıg'ıs kalendarı boyınsha: 
Hamal – 21-mart - 19-aprel aralıg'ı
Sa'wir – 20-aprel - 20-may
Jawza – 21-may - 21 iyun
Saratan – 22-iyun - 22-iyul
Ha'set – 23-iyul - 23-avgust
Su'mbile – 24-avgust - 22-sentyabr
Miyzan – 23-sentyabr - 22-okyabr
Aqırap – 23-oktyabr - 21-noyabr
Qawıs – 22-noyabr - 21-dekabr
Jeddi – 22-dekabr - 19-yanvar
Da'liw – 20-yanvar - 18-fevral
Hut – 19-fevral - 20-mart

Hijriy jıl 354 kunge sa'ykes keletug'ın bolg'anı ushında hijriy aylardın' o'zleri de a'dewir o'zgeriske ushıraydı. Ha'r jılı 4 ku'nge ten' o'zgeris payda bolatug'ın bolg'anı ushında hijriy aylar belgili bir pasıl yaki ma'wsimge bag'ınbaydı. Sonın' ushında Ramazan (oraza) bıyıl ba'ha'rde kelse, aradan ko'p jıllar o'tiwi menen jazda yaki qısta da keliwi mu'mkin. Basqa aylarda da tap sonday o'zgerisler boladı.




#Article 140: Siyasiy baspana (210 words)


Siyasiy baspana beriwdin' tiykarg'ı xalıqaralıq huqıqıy aqıbeti bunday baspana berilgen shaxstın' ma'mleket ta'repinen beriliw minneti esaplanadı.

Siyasiy baspana beriw menen qandayda bir shaxsqa ma'lim bir ma'mleket aymag'ında turaqlı jasawg'a ruxsat beriwdi parıqlaw lazım. O'ytkeni basqa jag'dayda ma'mleket hesh qanday xalıqaralıq huqıqıy minnetleme almaydı.

Ko'binese baspana alıwg'a o'z ma'mleketinde siyasiy jınayatshı esaplang'an shaxs dawager boladı. Bunday jag'dayda ko'p dawlar ju'z beredi. Aymaqlıq baspana haqqındag'ı deklaratsiyada tastıyıqlang'an printsipke muwapıq aqırında usı ma'sele baspana bergen ma'mleket ta'repinen sheshiledi.

Ulıwma jınayat islegen puqaralarg'a siyasiy baspana berilmesligi haqqındag'ı qag'ıydalar ulıwma moyınlang'an qag'ıyda esaplanadı.

Siyasiy baspana beriwdin' ekinshi xalıqaralıq huqıqı aqıbeti sonnan ibarat, qanday da bir shaxsqa siyasiy baspana bergen ma'mleket usı shaxstın' huqıqları sırt el ma'mle-ketlerge burılg'an jag'dayda kvazidiplomatiyalıq qorg'anıw huqıqına iye boladı.

Siyasiy baspana beriwdin' u'shinshi aqıbeti qandayda bir shaxsqa baspana bergen ma'mleket usı shaxstın' ha'reket ushın juwapker boladı. Basqasha so'z benen aytqanda, baspana bergen ma'mleket bunday shaxslar ta'repinen qashıp shıqqan ma'mleketke qarata jınayı ha'reketler islewge jol qoymawı sha'rt.

Tikkeley xalıqaralıq huqıq normalar tiykarında shaxstın' baspana huqıqı berilmeydi. Shaxstın' bunday huqıqları ishki ma'mleket huqıqında o'z sheshimin tabadı. Xalıqaralıq huqıq normaları tek ma'mleketlerdin' belgili topardag'ı shaxslarg'a baspana beriw huqıqın ha'm basqa ma'mleketlerdin' usı huqıqtı hu'rmetlew minnetin tastıyıqlaydı. Eger siyasiy emigranttı baspana izlewge ma'jbu'rlegen jag'day saplastırılsa yaki siyasiy emigrant baspana bergen ma'mlekette naturalizatsiyalansa, siyasiy baspana tamamlanadı.




#Article 141: Soppaslı Sıpıra jıraw (590 words)


Soppaslı Sıpıra jıraw XIV a'sirde jasag'an ko'rnekli so'z sheberlerinin' biri bolıp, onın' miyrası elege shekem tolıq izertlengen emes.

Qaraqalpaq jırawlarının' xronologiyalıq kestesi tiykarınan usı jırawdın' ismi menen baslang'an bolıp, onın' ha'tte qaysı zamanda jasag'anlıg'ı belgisiz bolıp keldi.

Bul haqqında en' da'slepki ilimiy pikir ju'rgizgen alım Na'jim Da'wqaraev bolıp, ol jırawlar miyrasın tariyxıy da'wirlerge sa'ykes u'yrenip, onın' XIV a'sirde jasag'an belgili so'z sheberi ekenligin anıqladı. Soppaslı Sıpıra jıraw Toqtamıs xannın' aqılgo'y adamlarının' biri bolıp, o'miri Sarayshıq, Astraxan, Jan'akent ha'm U'rgenish a'trapında o'tedi. Qıpshaq qa'wimleri arasınan shıqqan so'zge sheshen danıshpan adamlardın' biri bolg'an. So'zinin' o'tkirliligi jag'ınan xanlar arasında bolg'an ayırım qarama-qarsılıqlardı da a'dil tu'rde sheship bere alg'an adam.

Onın' atı qaraqalpaq, qazaq, nog'ay, tatar ha'm bashqurt ma'deniyatının' tariyxında da ushıraydı. Biraq barlıq dereklerde de: Soppaslı Sıpıra jıraw qaraqalpaq jırawlar mektebinin' tiykarın salıwshı dep atap ko'rsetedi.

O'zbekstan İlimler Akademiyasının' Qaraqalpaqstan filialında No'kis Ma'mleketlik universitetinin' qaraqalpaq a'debiyatı kafedrasında xalıq jırawlarının' miyraslarına arnalg'an qol jazba fondları sho'lkemlestirildi. Bul fondlarda Soppaslı Sıpıra jırawdın' otızdan aslam tolg'awları saqlanbaqta.

Xalıqtın' tu'sinigi boyınsha Soppaslı Sıpıra jıraw bir ju'z alpıs jas jasag'an qariya. Onın' o'zinin' aytqan so'zlerine qarag'anda tog'ız ma'rtebe xanlardın' basqaspa ma'jilislerine qatnasıp, toqsan altı xandı ko'rgen. Ha'r ma'jiliste on bir patshanın' aldında so'z so'ylep, tog'ız xannın' sarqıtın jep, toqsan ku'nlik saparda bolg'anlıg'ı aytıladı.

Biraq tariyxıy derekte Soppaslı Sıpıra jırawdın' ko'p jasag'anı qartayg'an wag'ında Astraxannan Tu'rkistang'a sapar shegip kelip ju'rgen de ıras bolg'anı menen onın' jas mo'lsheri menen ha'dden zıyat ko'p xanlardı ko're beriwi de shınlıq turmıstan ko're mifologiyag'a a'dewir jaqın turadı. Bul jag'daylar onın' Baban'man degen tolg'awında anıq berilgen:

Men baban'man, baban'man,
Men nelerdi ko'rmedim,
Men qaylarda ju'rmedim,
A'key xan menen Sha'key xan,
Munı ko'rgen baban'man.
Shına qızdan tuwg'an ul
Senin' baban' Shıng'ıs xan.
Munı ko'rgen baban'man.
Bularda o'tip ketken son'.
Ma'demin xan Ten'ge jan,
Munı ko'rgen baban'man.
Jasar jasım jasadım,
Bir ju'z altmısh jasadım
Shirkewli degen sha'ha'rde,
Toqqız xannın' sarqıtın,
Bir ma'yliste asadım.
Bularda o'tip ketken son',
Xan Shıng'ıstın' wag'ında,
On bir patsha bar edi,
Edildin' qubla jag'ında
Xannın' altın sarayında,
On bir patsha ja'm boldı,
On bir patsha aldında
Qobız alıp so'z so'ylep
Tolg'aw aytqan baban'man.

Mine, bunnan ko'rinip turıptı, ol o'zi XIV a'sirde jasag'an Toqtamıs xannın' zamanlası bolıwına qaramastan, onnan bir a'sir burınıraq jasag'an Shıng'ıs xandı da ko'rdim - dep aytadı. Biraqta Soppaslı Sıpıra jıraw xan aldında qısılıp, biy aldında bu'gilip otıratug'ın adam emes. Onın' tolg'awlarının' negizi xanlarg'a qaratılg'anı menen olardın' kemshiliginde anıq sezedi. Olardan qorqıp bul kemshiliklerdi de jasırıp otırmaydı. Sonın' ushında so'zdin' hag'ın aytadı.

Ko'pshilik a'debiyatshılarda Edige da'stanın Soppaslı Sıpıra jıraw jazg'an eken degen pikir bar. Bulda haqıyqatlıqqa jaqın keledi. Sebebi, Soppaslı Sıpıra jırawdın' qaysı bir tolg'awın alıp qarasan'ızda sol Edige da'stanının' bo'lekleri bolıp shıg'adı. Bunı da aldına tolg'aw dep te aytıw mu'mkin. Yaki Edige da'stanının' ayırım bo'lekleri dep te ataw mu'mkin. Edige shınında da xalıqtın' ko'rkem tili menen kestelengen da'stan. Sonın' ushın da bunı tek awızeki xalıq do'retpesi dep aytıw da qıyın. O'ytkeni, bunday ko'rkemlik tek jeke do'retpelerden g'ana bolıwı mu'mkin.

Da'stan A'mir Edige haqqında jazılg'anı menen de onın' barlıq tariyxıy jolın qamtıy almag'an. Bunda tek g'ana bir syujetlik sızıq ol da bolsa Edigenin' Toqtamıs penen Sa'temir xan (Temurla'n') menen bolg'an mu'na'sibetleri. Hiylekerlikleri na'tiyjesinde jekke adamnın' a'zzileniwi. Sonın' ushın da qaraqalpaqsha Edigenin' a'ytewir xalıqshıllıq ko'zqarastan jazılg'anlıg'ı bayqaladı. Bunnan tısqarı da'stan ha'dden zıyat ko'rkem so'zler menen kestelengen.

Soppaslı Sıpıra jıraw negizinen Toqtamıs xannın' zamanlası bolg'anlıg'ı ma'lim. Sonın' ushında onın' tolg'awlarının' basım ko'pshiligi sol da'wirdin' tariyxıy adamları bolg'an Toqtamıs penen Edigege qaratılg'an.

Onın' poeziyasının' en' sıpatlı ta'repi sonda, ol basqa saray jırawları sıyaqlı xannın' siyasatın maqtaw jolınan barmaydı. Xan bolıwına da qaramastan onın' kemshiliklerin ju'zine aytadı. Bul onın' haqıyqıy xalıqshıl jıraw bolg'anlıg'ınan derek beredi.




#Article 142: Sporalılar (198 words)


Sporalılar tipi parazit halda tirishilik etetug'ın a'piwayılardı o'z ishine alıp, rawajlanıw tsiklinde zarodıshtan quralg'an ayrıqsha ko'beyiw da'wiri bolıp, ol tıg'ız qabıq penen oraladı. Bunday tıg'ız qabıq penen oralg'an zarodıshqa spora delinedi. Ha'r bir sporada bir yamasa bir neshe zarodısh bolıwı mu'mkin. Sporalılar parazitlikke iykemlesiwi na'tiyjesinde olardın' qozg'alıw organellaları, awız, as pisiriw vakuolları jog'alg'an.

Sporalılardın' ko'beyiwi jınıslı (gregarinlerde - Greqarina) yamasa jınıslı ko'beyiwdin' jınıssız ko'beyiw men almasıw arqalı boladı (konditsiyalar - Coccidia, gemosporidiyalar - Haemosporidia). Rawajlanıw tek bir xojeyinnin' denesinde o'tse, ekinshi xojeyinnin' ziyanlanıwı sırtqı jag'dayg'a tu'sken sporanı jutıwdan boladı (gregarinler, kontsidiyalar).

Geypara sporoviklerde rawajlanıw xojayin almasıw jolı menen boladı: gemosporidiyalarda rawajlanıw peshshenin' ha'm adamnın' denesinde boladı da, zarodısh qabıq penen jabılmaydı (tsista joq). Sebebi, zarodısh sırtqı jag'dayg'a shıqpay bir organizmnen ekinshi organizmge o'tedi.

Jınıssız ko'beyiw bir neshe ma'rtebe bo'liniw jolı menen bolıp, bunday ko'beyiwge «shizogoniya» delinedi. Geypara sporoviklerde jınıssız ko'beyiw tek g'ana ekige bo'liniw jolı menen boladı. Jınıslı ko'beyiw jınıs kletkalarının' o'z-ara qosılıwı na'tiyjesinde boladı.

Bul organizmlerdin' zigotası sırtınan qabıq penen oralıp ootsista da'wirine o'tedi. Ootsista bir neshege bo'linip, tu'rdin' taralıwında a'hmiyetke iye bolg'an zarodıshlardı yamasa sporozoidlardı payda etedi. Sporozoidlar payda bolıwı menen tirishilik tsikli tamamlanadı.

Sporalılar tipi gregarinler (Greqarinina) ha'm koktsidiya ta'rizliler (Coccidiomorpha) bolıp eki klassqa bo'linedi.




#Article 143: Statistikalıq esap (131 words)


Statistikalıq esap – belgili sharayatta xalıq xojalıg'ının' barlıq ha'm ayırım tarawlarında sotsiallıq rawajlanıw nızamlıqların mug'darlıq ko'riniste u'yrenedi. Statistikalıq esap ja'miyetlik ha'diyselerdi u'yreniw ha'm qadag'alaw sistemasınan ibarat.

Xojalıq esabının' bul tu'ri pu'tkil xalıq xojalıg'ın ha'm onın' tarawların rawajlandırıw protsesslerin u'yreniwge bag'darlang'an, ol ka'rxanalarda, sho'lkemlerde ha'm mekemelerde bolatug'ın ha'r qıylı massalıq qubılıslardı baqlaw ushın paydalanıladı.

Satitistikalıq ko'rsetpeler sotsiallıq ha'diyselerdi mug'dar ha'm sapa ta'repinen ko'rsetedi. Ma'selen, statistikalıq esap sanaat ka'rxanalarda tovar islep shıg'arıw mug'darı, miynet haqı, ka'sipler boyınsha sanı ha'm basqa mag'lıwmatlardın' mug'dar, sapa ta'replerin u'yrenedi. Sonday-aq onın' ja'rdeminde halıq sanı, materiallıq ha'm ruwxıy da'rejesinin' o'siwi haqqında mag'lıwmatlar alınadı.

Statistika xojalıq ha'reketi haqqındag'ı da'slepki mag'lıwmatlardı g'a'rezsiz du'zilgen baslang'ısh hu'jjetler tiykarında aladı. Bunnan tısqarı, ol mag'lıwmatlardı buxgalteriyalıq ha'm operativ esabı mag'lıwmatların paydalanıw jolı menen de aladı. Statistikalıq esapta mag'lıwmatlardı alıwdın' tiykarg'ı deregi esabat mag'lıwmatlar esaplanadı.




#Article 144: Sulayman Baqırg'aniy (345 words)


XII a'sirdegi sufistlik taliymattın' ko'rnekli wa'killerinen biri bolg'an Sulayman Baqırg'aniy shama menen 1123-jılı Xorezmnin' Baqırg'an awılında tuwıldı. Ol 1186-jılı qaytıs bolg'an. Alımlar Sulayman Baqırg'aniydin' payg'ambar jasında qaytıs bolg'anlıg'ın shamalay otırıp tuwılg'an jılı haqqındag'ı pikirdi shamalaydı. Ol Xoja Axmet Yassawiydin' en' sadıq sha'kirtlerinin' biri bolg'an. 

Sulayman Baqırg'aniydın' jerlengen jeri Qon'ırat penen Moynaq qalasının' ortalıg'ında. Ha'zirde ka'ramatlı Ha'kim ata atı menen atalg'an u'lken a'wliyeshilik bolıp esaplanadı.

Sulayman Baqırg'aniy qosıqları eski tu'rki tilindegi Qıpshaq dialektinde jazılg'anlıg'ı ushın da xalıq so'ylew tiline a'dewir jaqın. Oqıw ushın og'ada tu'sinikli. Mısalı:

Ha'r kimdi ko'rsen' Xızır bil,
Ha'r tu'ndi ko'rsen' Qa'dir bil.

degen qosıq qatarlarında u'lken hikmet bar. Bunın' en' baslı ma'nisi adam balasının, o'z ha'ddinen aspay kishi peyil bolıwı, yag'nıy ha'r qanday adamg'a mensinbey qarawshı bolma, sebebi ha'r adamnın, da o'zine jarasa qa'dir qımbatı boladı. Sonın' ushın da olardı joqarı ma'rtebeden turıp sına. Al ha'r o'tken ku'n ha'm tu'nlerin'e shu'kirshilik etip, ha'r bir tu'nnin' o'zin Qa'dir tu'n ko'rgendey sezgeysen' - deydi.

Sonın, menen birlikte ol o'z qosıg'ı arqalı o'z da'wirine bolg'an ko'z-qaraslarında ashıq-aydın aytadı. Yag'nıy ha'r qanday adamnın' isenimge bag'ıshlang'an o'z da'rti bolıwı kerek, - deydi. Mısalı:

Dawa tilsim sanı joq, ıshqısızdın' janı joq, 
Da'rtsizlerge dawa joq, ta'wibimnen soradım men.

Negizinen Allatalanı shın kewlinen su'yiwge bag'ıshlanadı. Bul jag'day onın' to'mendegi g'a'zzel ba'yitlerinde og'ada ayqın kerinedi. Mısalı:

Qul Sulayman so'zlerdi, sırın xalın'tan giznedi, 
Suwretsizdi izledi, kerek diydar kersem men.

Demek onın' suwretsizdi izlewi Allatalanı izlewi, onın' jolında o'zin pida' etpekshi bolg'anlıg'ında seziledi.

Sulayman Baqırg'aniy bulardan tısqarı Aqırzaman ha'm Biybi Ma'ryam qıssalarında jazg'an. Aqırzaman qıssasının' aytıwına qarag'anda: Aqıyırdın' wag'ında adamlar hadal-haramdı ayıra almay buzılıp ketetug'ını, alımlardın' aynıwı, er ha'm hayallardın' buzıqlıqqa jol qoyıwı, Ta'jjaldın' Rum ha'm Xorasang'a bolg'an saparı, İysannın' Ta'jjaldı o'ltirip Ma'diydi imam etiwi, du'nyanın' apatshılıg'ına sebepshi bolg'an Yajujdin' payda bolıwı, İsrafıl qırg'ınının' kelip shıg'ıwı, A'zireyildin' o'z janın o'zi alıwı, Kekte tek qudadan basqa tiri jannın' qalmawı, adamlardın' qaytadan tiriliwi, Qudanın' dostı Muhammed payg'ambardın' o'z u'mmetlerine bolg'an' g'amxorlıg'ı haqqında so'z boladı.

Al Biybi Ma'ryam qıssasında Ma'ryam degen hayaldan atamız İysanın' tuwılıwı, Allatalanın' og'an İnjil kitabın ina'm etiwi, onda sonday ka'ramatlardın' payda bolıp ko'zsizlerge ko'z, mayıplarg'a ayaq-qol ina'm etiw qu'diretinin' bolg'anlıg'ı haqqında aytıladı.




#Article 145: Suwpı A'lliyar (253 words)


Sufizm ta'liymatının' en' ko'zge ko'ringen wa'killerinen biri bolg'an Suwpı A'lliyar XVI a'sirdin' son'g'ı da'wirinde Samarqandtın' Jan'aqorg'an rayonının' Mın'lar awılında du'nyag'a kelgen. Ol jaslıg'ınan baslap-aq sufizmge shın kewlinen berilgen bolıp, da'slepki bilimdi Samarqandta alg'an. Son'ınan Buxarag'a sapar shegip, ol jerde shayxlarg'a xızmet etip, Orta Aziyag'a sufizm ta'liymatın rawajlandırıwg'a at salısadı. O'z niyetin iske asırıw ushın sol jaqta qalıp ketedi. Solay etip Suwpı A'lliyardın' o'zi de Buxaranın' belgili shayxları qatarına erisedi. Xoja Axmet Yassawiy sıyaqlı jaslıg'ınan berilgen shayırlıq talantın sufizmdi rawajlandırıwg'a bag'ıshlaydı. O'zin haqıyqıy sufist sıpatında tanıstıradı. Sonın' ushında og'an Suwpı A'lliyar laqabı berilgen.

Suwpı A'lliyar arab, parsı ha'm tu'rki tillerin jaqsı bilgen. O'z o'mirin sufizm ta'liymatına bag'ıshlap Murad-u'l-arifin, Tuxfat-u'l-talibin, Mas-lak-u'l-muttaxin atlı kitaplardı jazg'an. Bul kitaplar negizinen arab ha'm parsı-ta'jik tilleinde jazılg'an. Suwpı A'lliyar o'z ta'liymatın jergilikli a'piwayı xalıqlarg'a teren'irek tu'sindirip beriw ushın tu'rki tilinde de bir kitap jazıp qaldırg'an. Bul kitaptın' atı Sabat-u'l-ajizin - dep ataladı. Bul kitap XIX a'sir ha'm XX a'sirdin' bas gezinde ko'p g'ana baspaxanalarda basılg'an. Sol tiykarda Sabat-u'l-ajizin 1991-jılı Tashkentte qaytadan basıldı. Bul kitaptın' negizgi ideyası xalıqtı sabır-taqatlı bolıwg'a shaqırıwg'a bag'ıshlang'an. Mısalı:

A'y insan bolsan. eger er kibi, 
Salmaqlı bolg'aysan' misli jer kibi.

Kel ha'y bende, o'zin'di sal qudag'a, 
Qazag'a razı bol, sabır et ba'lag'a.

Al u'shinshi du'rkin g'a'zzellerinde Suwpı A'lliyar Adam balasın joldan shıg'aratug'ın eki na'rse bar:

adam ushın ta'n emes. Esapsız baylıq ha'm go'zzallıqtı talap etedi. Adamlar bay ha'm go'zzal bolmasada bul isti islewge esh boladı. Solayınsha olar qattı gu'na'g'a batadı.

Bul pikir Suwpı A'lliyardın' to'mendegi g'a'zzelinde tolıq aytılg'an:

Adamzattı ha'lek etti ekkisi, 
Biri tamag'ıdur, biri - xirisi.




#Article 146: Sın'sıw (134 words)


Sın'sıw qız uzatılıp ketiw aldında qız ta'repinen aytılg'an. Ma'selen ha'wjar qosıg'ı uzatılıwshı qızdın' dosları, qurdasları menen yaki ko'pshilik bolıp xor menen aytılsa, sın'sıw uzatılıwshı qızdın' jeke o'zi ta'repinen atqarıladı. Qızlar uzatılıp ketip baratırg'anda o'z tuwılıp o'sken u'yi, ata-anası, tuwg'an-tuwısqanları, awıl-eli menen xoshlasıp sın'sıp qosıq aytqan. Mısalı:

Kerilip o'sken keregem,
Buralıp o'sken bosag'am,
Shayqalıp o'sken shan'lag'am,
Shayıljıg'an el-atım,
To'rden de shıg'ıp baraman,
Esikten orın alaman,
Atası basqa jat elde,
Ne qılıp kele bolaman. 

Solay   etip   sın'sıw   (nalısh)   qosıg'ında   qız   endigi   baratug'ın   u'ydin' adamlarının' minez qulqın, jag'day ta'rtibin bilmegenlikten qıynalıp nalısh etedi, ja'ne de sın'sıw qosıg'ında o'zinin' jaqın adamaları menen jılap xoshlasadı.

Sın'sıw qosıqları ha'zirgi zamanımızda aytılmag'an menen burıng'ı da'wirdegi xalqımızdın' qız uzatıw toyında uzatılıwshı qız ta'repinen ishki mun'ın, debdiwin shıg'arıp aytıwı da'stu'r bolg'an. Sonlıqtan sın'sıw qosıqları biybaha miyrasımız sıpatında sın'sıw qosıqları bu'gingi kunimizge jetip otır.




#Article 147: Ta'jikler (715 words)


Ta'jik xalqının' ata-babaları b.e.sh. birinshi mın'ınshı jılları Ta'jikstannın' tawlı ha'm tegislik jerlerinde, sonday-aq, O'zbekstannın' Zarafshan, Qashqadarya, Fergana oypatılıg'ında jasag'an İran tilindegi sak h.t.b. qa'wimlerden qa'liplesken. Etnonim ta'jik, VIII a'sirdegi Orxan jazba esteligindegi tazik etnonimi menen baylanıslı, ta'jik etnonimi menen tat etnonimde o'z-ara baylanıslı. Tat etnonim otırıqlı o'zinen burıng'ı ma'deniyatlardı qabıl etken, tu'rki xalqın an'latqan. Al ta'jik etnonimi İran tilindegi xalıqtı an'latqan. Da'wirlerdin' o'tiwi menen Orta Aziyanın' tu'sliginde ha'r babasında jasawshı tat, ta'jik, chag'atay etnonimleri etnikalık g'ana ma'nisin an'latbag'an. Al ol etnonimler arasındag'ı xojalıq ma'deniy quramalı baylanıslardı an'latqan. Olardın' qaysı tilinde so'ylewin esapqa almag'an. Tu'rki qa'wimlerdin' ko'beyiwi menen otırıqlı xalıqtın' ko'pshiligin ta'jik dep atag'an.

Eski jazba estelikler Ferganada - parkanlar, eki darya ortalıg'ında ha'm Zarafshan, Qashqadarya tarmaqlarında - sogdianlılar, ha'zirgi Ta'jikistan tegislerindegi ha'm Arqa Afganistanda - Baktrialılar, Pamir - Altay ha'm Fergana tawlı jerlerinde Sak qa'wimleri
jasag'an. Bulardın' ba'ride ta'jik xalqının' qa'liplsiwine qatnasqan. Ko'rsetilgen walayatlar b.e.sh. VI a'sirlerde Persiya imperiyası Axamenidlerge qaraslı bolg'an. Al b.e.sh. IV a'sirlerde Aleksandr Makedonskiy jawlap alg'an. Ol o'lgennen son' onın' Shıg'ıstag'ı ma'mleketi qulap, bir neshe mayda ma'mleketke bo'linedi. B.e.sh. III a'sirlerde Baktriya ha'm Sogdiana jerlerinde Grek-Baktriya patshalıg'ı du'zilgen. Strabon ha'm Qıtay jazba derekleri Baktriya ha'm Sogdiana xalıqları b.e.sh. II a'sirde sırt el ustemligine qarsı, o'zlerinin' erkinligi ushın azatlıq ha'reketler islegen. Bul ha'reketlerge massagetlerde bir bo'legi toxarlar bul ha'reketke ko'birek
qatnasqan. Bulardın' azatlıq ha'reketlerinin' na'tiyjesinde Grek-Baktriya patshalıg'ı quladı. Son'g'ı da'wirlerdegi jazba derekler ol eldi endi Toxaristan dep atadı. Toxarlar Baktriyalılarg'a qosılıwı menen olar Ta'jik xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwine
qatnastı.

IV-V a'sirlerde Orta Aziyag'a, sonın' Sogdiana jerinde ha'm Toxaristang'ada arqadan etnikalıq toparlar Aq gunnılar - xianitler, kidaritler ha'm eftalitler keledi. VI-VII a'sirlerde, tu'rk kaganatı da'wirinde bul jerlerge tu'rkler keledi. Bul qa'wimler birigip
sasanidli İran patshasının' jawlap alıw siyasatına qarsı gu'resti. Kelgen qa'wimlerdin' ayırım bo'lekleri jergilikli xalıqlarg'a aralastı. Arablardın' Orta Aziyanı jawlap alıw da'wirinde, VIII a'sirde Ta'jikistanda tiykarınan 3 etnikalıq wa'layat boldı: Sogdianlar - arqada, Zarafshan basseyninde, Toxaristan - tu'slikte, Amudaryanın' joqarg'ı jag'alarında, Fergana - arqa shıg'ısta. Bir Qıtay sayaxatshısı, 630-jılı Orta Aziyada bolg'an. Onın' ko'rsetiwinshe Sogdianalılar menen toxarlardın' shegarası Baysın tawına jaqın bolg'an. Bul 3
wa'layattın' etnikalıq quramı quramalı bolg'an. Olarda İran tilindegi qa'wimler menen birge tu'rki tilindegi qa'wimlerde bolıp, bularda ta'jik xalqının' etnogenezinin' qa'liplesiwine qatnasqan. Sogda, Toxaristan ha'm Fergana wa'layattın' ma'deniyatlarında o'zgeshelikler bolg'an. Ol o'zgeshelikler jazıwlarında, aqshalarında, dinlerinde bolg'an. Sogdianlılardın' a'jayıp esteliklerine Varaxsha, a'yyemgi Pendjikent, Mug tawında qulag'an qorg'an qaldıg'ın h.t.b. Ma'selen, VIII a'sirge shekem Toxaristanda buddizm o'mir su'rgen. Sonday-aq, Toxaristanda arqa İndiya ma'deniyatının' ta'siri bolg'an. Ta'jikistannın' tusligindegi Baktriyadan XIX a'sirdin' 70-jılları xalıqtan Amudarya o'ljasın satıp alg'an. O'lja altınnan islengen zatlar Sak-a'sker, ol ko'rinis altın taxtayg'a oyıp salıng'an, b.e.sh. VI-V a'sirlerge tiyisli estelikler. Bul o'ljalar arasında to'rt at jegilgen, olarda adamlar otırg'an, altın arba ko'rinisin elesletetug'ın kishkene zat bar. Bul altın zatlar Orta Aziyanın' jergilikli xalıqlarının' ata-babalarına tiyisli estelikler. Solar az qolları menen islep o'nerin solar arqalı o'zlerinin' ideologiyaların sa'wlelendirgen.

Gissardag'ı Tupxon Sayında jaylasqan mazardan Ta'jikistannın' Baktriya wa'layatının' tariyxı ushın en' a'hmiyetli a'yyemgi estelikler tabılg'an. Ol adamlar Evropalı rasasında bolg'an - a'yyemgi da'wirlerden baslap Tu'slik Ta'jikistanda ko'plegen qa'wimler ha'm xalıqlar kelgen. Bulardın' arasında bir-birine jaqın Orta Aziya xalıqları bolıwı menen birge alıstan kelgen jawlap alıwshılarda boldı. Biraq arxeologiyalıq derekler, bul jerden hesh bir waqıtta bir xalıqtın' ketip, olardın' basqa xalıqtın' payda bolg'anlıg'ın ko'rsetpeydi. Dinler o'zgergen (zoroastrizm, buddizm, islam), til ayrım o'zgeriske ushırag'an. Biraq jergilikli xalıqtın' ma'deniyatı a'yyemgi da'wirden berli o'mir su'rip kelgen. Baktriyalılar, Sogdianalılar h.t.b. jergilikli qa'wimler olardın' birikpeleri ta'jik xalqının' tikkeley ata-babaları bolıp esaplanadı.

Ta'jikistan territoriyası ma'deniyatına ha'm tajik xalqının' qa'liplesken jerlerine qarap arqa wa'layat (Sogda, Fergana) ha'm Tu'slik (Baktriya - Toxaristan) dep ekige bo'liw elege shekem saqlang'an. Ma'selen, Gissar tawının' biyik jerinin' eki ta'repinde tajiklerdin' turaq jaylarının' eki tu'ri ko'rinedi. Zarafshan, Fergana ha'm Qashqadarya oazisinde turaq jaylar ushın taslar qollanıladı. Al Tu'slik Ta'jikistanda, Afganistang'a Pakistan ha'm Arqa İndiyag'a Qıtaydag'ıday qalın ılay paqsalardan salıng'an. Olardın' to'belerinde biyik morılar, olar ishke jaqtılıqta tu'sirgen. Ta'jikistanda waqıttı adam denesine baylanıslı o'lshew usılı bolg'an. Ta'jikistanda bunday tag'ıda bir neshe a'yyemgi miyraslar saqlang'an. Sogda ta'jiklerinde kelinshek, qaraqalpaqlardag'ıday tu'nde uzatıladı. Al Tu'slik Ta'jikistanda a'yyemgi Toxaristan jerinde kelinshek ku'ndiz uzatıladı.

Orta Aziyanı arablardın' jawlap alıwı ha'm xalıqlardın' bir ornınan irkinish etti. Biraq olarg'a qarsı xalıqtın' azatlıq ha'reketleri jergilikli xalıqlardın' o'z-ara ja'mlesiwin tezletti. Samanidler ma'mleketinin' IX-X a'sirlerde du'ziliwi menen tajik xalqının'
qa'liplesiwi tamamlandı. Bulardın' qa'liplesiwine İran tilindegilerden basqa tu'rkler, arablar h.t.b. qatnasqan. Demek tajik ataması - otırıqshı xalıq, diyxanshılıq penen shug'ıllang'an, ha'r tu'rli tildegi ha'm rasadag'ı xalıqlardan IX-X a'sirlerde qa'liplesken.




#Article 148: Tariyxıy qosıqlar (170 words)


Qaraqalpaq xalıq qosıqlarının' bir tu'ri tariyxıy qosıqlar bolıp esaplanadı. Folklordag'ı tariyxıy qosıqlar tariyxıy waqıyag'a baylanıslı do'retiledi. Tariyxıy qosıqlarg'a Qaraqalpaq, Baysıng'a, Jeti u'yge bir beldar, Kegeylinin' qazıwı, Ma'rdikar, A'wezjan” t. b. qosıqlardı kirgiziwge boladı. Mısalı:       

Ana jurtı Tu'rkstandı tasladı,
Esengeldi mehrim joldı basladı, 
Qıtay, Qon'ırat eki eldin' da'stanı, 
Xalıq awızında an'ız boldı qaraqalpaq. 

Qıyın boldı qaraqalpaqtın' halları, 
Jolı uzaq, asqar miner tawları, 
Qıtay, qıpshaq, keneges balları, 
Mın' balanı jawg'a berdi qaraqalpaq.

Qaraqalpaqtın' ko'ship, ku'shi bo'linip, 
Urıs bolıp biygu'na qan to'gildi, 
Jawg'a ketken mın' balanı esitip, 
Qon'ırattın' namısı keldi qaraqalpaq.

Qırıq jıl ma'kan  etti, Jan'a da'ryanı, 
Xalıqtın' to'men boldı turmıs awhalı, 
Qırıqbir degen jılda esin jıynadı,
Xorezmge qayta ko'shti qaraqalpaq.

Ayta bersen' ada bolmas bul so'zler,
Go'neden shıqqalı dunyanı gezdi,
Bes ju'z on bir jılda Xiywag'a keldi,
Xorezmge qonıs bastı qaraqalpaq. 

Ha'r bir tariyxıy qosıq belgili bir da'wirlerden tariyxıy waqıyalardı o'zinshe ko'rkem so'z ja'rdeminde so'z etedi. Qaraqalpaq qosıg'ında qaraqalpaqlardın' jasag'an jerleri tuwralı so'z boladı, olardan Go'ne, Jiydeli, Baysın, Qırım, Oral tawı, Edil, Jayıq boyıları, Sırda'rya, Tu'rkistan, Xorezm, Xiywa degen atamalardı so'z qıladı.




#Article 149: Telefeleton (346 words)


Baspaso'z, radio ha'm televidenienin' a'meliy ha'reketinen kelip shıg'ıp, sonday juwmaq shıg'arıw mu'mkin, feleton - yumorlıq-satiralıq elementlerge bay bolg'an, biraq, onsha u'lken bolmag'an, kishi ko'rkem-publitsistikalıq shıg'arma.

Gazeta feletonındag'ı barlıq qa'siyetler telefeleton ushın da xarakterli. Lekin, basqa telejanrlardag'ı sıyaqlı telefeleton da ha'miyshe gazeta ha'm radiofeletonına ta'n a'hmiyetli sızıqlardan paydalanıw menen birge jan'a uqsatıwlar, tek o'zine ta'n ra'wishte ko'rinis beredi.

Telefeleton ja'miyettegi shan'araqlıq qatnasıqlardag'ı, sonday-aq, adamlardın' jeke turmısındag'ı yaki ayırım adamlardag'ı kemshilik ha'm nuqsanlardı ashıp beriwge haqıyqıy (hu'jjetli) hawaz jazıwlardan yamasa dramalıq epizodlardan paydalanıw menen o'zinin' ko'rkem publitsistikalıq janr ekenin ko'rsetedi.

Telefeletonnın' tiykarg'ı sıpatlarının' biri – publitsistikalıq ko'rinis ha'm hu'jjetlilik. Sonday-aq, telefeletonnın' maqset ha'm wazıypası - faktler tiykarında logikalıq talqılaw jolı menen tın'lawshılarg'a ulıwma ta'sirdi qa'liplestiriw ha'm ha'r ta'repleme bag'darlaw bolıp tabıladı. Telefeletonnın' publitsistikalıq ko'rinislerinde de tiykarınan hu'jjetlilik ha'reket etedi. Hu'jjetlilik eki tu'rli ko'riniste boladı.

Telefeletonnın' janr qa'siyetlerin xarakterlewshi u'sh tiykarg'ı metodologiyalıq jag'daylar bar.

Jıldamlıq ha'm aktuallıq ta feletonnın' ajıralmas sıpatlarının' biri. Feleton - sınnın' tiykarg'ı qurallarının' biri eken, onda onı o'z waqıtında paydalanıw kerek. Sebebi, feletonnın' teması da a'hmiyetli elementleri o'zine ja'mlestiredi.

Telefeleton ha'r qıylı jen'il-jelpi ku'lkili waqıyalar haqqında emes, ba'lki ja'miyetlik qımbatqa iye bolg'an tema, faktler ha'm olardı teren' ulıwmalastırıw tiykarında jazıladı. Feletonda tema tiykarındag'ı mashqalanı anıq belgilewdin' o'zi jetkiliksiz. Onı feleton orayına qoyıw ha'm teren' ashıp beriw talap etiledi.

Telefeletonda tiykarg'ı ideya, bas maqsettin' anıq belgileniwi, sınnın' nıshang'a da'l tiygiziliwi ja'rdem beredi. Sonday-aq, feletonnın' ideyalıq-emotsional ta'sirshen'ligin jetilistiredi.

Telefeletonnın' estetikalıq ta'sirshen'ligi belgiletstug'ın qurallardan ja'ne biri - simbollıq bolıp esaplanadı. Telefeletonda simbollıqtın' tu'rli ko'rinisleri payda boladı; publitsistikalıq pikirdi obrazlı bayan etiw, salıstırıw, ko'rkem forma elementlerinen paydalanıw ha'm basqa usınday qurallar. Feletonda simbollıqtın' joqarg'ı ko'rinisi adam obrazı. Ko'rkem obraz tipiklestiriw tiykarında do'retiledi.

Ko'p jag'daylarda ko'rkem tipiklestiriwdi ulıwmalastırıw tu'sinigi menen aralastırıp aladı. Ulıwmalastırıw ilimiy-ja'miyetlik ha'rekettin' ha'mme tarawına ta'n bolg'an on'-o'ris usılı. Publitsistika janrları, sonın' ishinde, feletonda da ulıwmalastırıwdan ken' paydalanıladı. Feletonda da tema tan'law ha'm faktlerdi publitsistikalıq ulıwmalastırıw a'hmiyetli rol atqaradı. Tipiklestiriw bolsa, ulıwmalastırıwdı ko'rkem o'ner da'rejesine ko'teredi. Bul konkretlikke iye bolg'an individual obraz do'retiw esaplanadı.

Telefeleton jurnalistika ha'm ko'rkem a'debiyattın' tiyisli qa'siyetlerin o'zinde ja'mlestirgen qıyın janr. Bul feletonshıdan u'lken turmıslıq ta'jiriybe, joqarı ilimiy-ja'miyetlik bilim ha'm a'debiy sheberlik talap etedi.




#Article 150: Teleintervyu (352 words)


Teleintervyu - informatsiyalıq janr bolıp, onda telejurnalistikanın' o'zine ta'nligi da'rhal ko'rinedi. Teleintervyudın' du'zilisi eki bo'limnen turadı: jurnalisttin' komponent shaxsqa berip atırg'an sorawları ha'm bul sorawlarg'a alıng'an juwapları, intervyu alıp atırg'an jurnalisttin' tiykarg'ı maqseti – intervyu berip atırg'an shaxstan ilajı barınsha ko'birek mag'lıwmat alıw ha'm teletamashagoylerge tu'sinikli etip jetkerip beriw.

Teleintervyudın' gazetadag'ı intervyudan ayırmashılıg'ı gazetada jurnalist intervyudı o'zi bayan etedi, yag'nıy sorawlardı ha'm alg'an juwaplardı qa'legen ta'rtip ja'ne bag'darda bere aladı. Televideniede bolsa intervyu alıp atırg'an payıtta teletamashagoy ta'repinen qabıl etiledi, gazetadag'ı jurnalist intervyu alıng'annan keyin g'ana ol u'stinde jumıs alıp baradı. Telejurnalist bolsa, kerisinshe, intervyu alıw ushın aldın tayarlanadı. İntervyu bergen shaxstın' juwapların, oy-pikirlerin gazetashı-jurnalist tuwrılap, du'zetip beriwi mu'mkin, televideniede bolsa bul juwaplardı du'zetip, durıslap bolmaydı. Olar qalayınsha tasmag'a jazılg'an bolsa, yamasa tuwrıdan-tuwrı efirden berilgen bolsa, televizor ko'riwshiler ta'repinen solayınsha qabıl etiledi.

İntervyu da g'a'rezsiz ko'rsetiw sıpatında da basqa ko'rsetiwler quramında beriliwi mu'mkin. G'a'rezsiz ko'rsetiw sıpatında teleintervyu kompozitsion ha'm mazmunlıq jaqtan tamamlanıwı menen ajıralıp turadı. Basqa janrlarda paydalanatug'ın intervyu bolsa eki funktsiyanı orınlawı mu'mkin:

Teleintervyuda jurnalist sorawlardın' avtorı, atqarıwshı, sho'lkemlestiriwshi ha'm ma'lim da'rejede ko'rsetiwdin' rejisserı rolin atqaradı. Sonın' ushın komponent shaxslar menen so'ylesiwge tayarlang'an waqıtta, ol to'mendegi talaplarg'a juwap beriwi lazım:

İntervyu aldınan bir neshe minut, mu'mkinshiligi bolg'ansha intervyu beriwshi menen ra'smiy emes formada so'ylesip alıw, onı tasmag'a jazıp alıwg'a tayarlaw kerek. Onda jurnalisttin' sa'wbetlesi intervyudın' maqseti ha'm tayarlang'an sorawları menen tanısıp shıqsa maqsetke muwapıq boladı. İntervyu bolatug'ın ornında ashıq kewil, doslıqlarsha ortalıqtı ju'zege keltiriw za'ru'r. Eger tayarlıq jaqsı alıp barılsa, intervyu beriwshi mu'layım boladı,  pikiri so'z etilip atırg'an sorawlarg'a qaratılg'an, basqa so'z benen aytqanda, ha'r ta'repleme intervyu ushın tayar boladı ha'm hesh bir tele texnikag'a jaltaq bolmay, berilgen sorawlarg'a ta'biyiy ja'ne isenimli juwap bere aladı.

İntervyu alıp atırg'an waqıtta telejurnalist te o'zin erkin sezse, onın' sa'wbetlesi de o'zin biyma'lel, erkin tutadı.

İntervyu qaharmanına beriletug'ın sorawlar anıq ja'ne a'piwayı bolıwı kerek. Beriletug'ın sorawlar a'piwayı ja'ne konkret formada g'ana, paydalı ma'limleme alıw mu'mkin.

Teleintervyu jurnalisttin' yaki sonın' sa'wbetlesinin' monologına aynalıp qalmawı kerek. Ha'dden tısqarı berilgen sorawlar da intervyudın' kompozitsiyasın buzıp jiberedi. Jurnalist a'depli, o'tkir zeyinli, ju'da' sheberlik penen so'ylesiwdi alıp barıwı lazım.

İntervyu alıwda telejurnalistke mınaday a'meliy qag'ıyda ha'm usıllarg'a a'mel etiw usınıladı:




#Article 151: Telereportaj (442 words)


Telereportaj - jurnalistikanın' en' quramalı janrlarınan esaplanadı. Bu'gingi ku'nde telereportaj turmıs waqıyaların haqıyqat sa'wlelendiriwi sha'rt. Waqıyanın' kemshilik ta'repin de jetiskenlik ta'repin de televidenienin' sa'wlelendiriw quralları menen su'wretlew za'ru'r. Waqıyag'a ha'r qanday ton kiydiriw ha'm faktlerdi bo'rttiriw yamasa pa'seytiriw menen telereportajdın' ta'sirshen'ligin asırıp bolmaydı.

Reportaj tiykarında latınsha jetkeriw, ingliz tilinde bolsa xabar beriw ma'nisin bildiredi. Ol ha'zirgi zamanago'y jurnalistikada en' jawınger, jıldam janrlardan esaplanadı. Ol barlıq janrlarg'a qarag'anda o'mirge biraz jaqın turıp, waqıya ju'z berip atırg'an ornınan ja'ne ju'z berip atırg'an waqıtta alıp beriliwi menen basqa janrlardan ajıralıp turadı.

Reportaj bolıp atırg'an waqıya haqqında da'rriw tu'sinik beredi, onın' dawıslı jag'dayın ko'shiredi ha'm tın'lawshılardı bul waqıyanın' jag'dayı, sharayatına alıp kiredi. Lekin, telereportaj waqıyanın' anıq ko'rinisi emes, ol turmıstın' ko'p qırlılıg'ın xabarshı qarım-qatnası arqalı ko'rsetip beredi.

Telereportajdın' za'ru'rli ta'repleri onın' waqıyanın' barısın beriw ha'm tezligi bolıp esaplanadı. Ol ha'miyshe jan'alıqlar haqqında xabar beredi. Reportaj u'zliksiz ra'wishte televidenienin' barlıq su'wretlew quralları birlestirilgen, dawıslı so'z, ko'rkem ha'm hu'jjetli shawqımlar, muzıka, en' baslısı, qaytalanbas ko'rinis.

Jurnalisttin' so'zi ha'm akustikalıq su'wretlew qatlamı waqıyanı qabıl etiwdi qıyınlastırmaslıg'ı, kerisinshe, onın' mazmunlıg'ın ku'sheytiriwi ha'm rawajlandırıwı kerek.

Telereportajda  jurnalisttin' roli ayrıqsha isshen' ha'm juwapkershilikli bolıp tabıladı. Ol waqıyanın' qatnasıwshısı, gu'wası bolıp g'ana qalmay, teletamashagoylerge bul waqıyanın' ortalıg'ına kirip shıg'ıwg'a, onı tu'p tiykardı seziw ge ko'meklesiwi kerek. Waqıya ko'riwshiler ta'repinen tuwrı qabıl etiliwin ta'miyinlew ushın xabarshı onı anıq ha'm tu'sinikli so'z etiwi lazım. Bul talap ayrıqsha ju'da' za'ru'r a'hmiyetke iye.

Telereportaj sonday anıq jazılıwı, jazıw tasmasına tu'siriliwi ha'm efir arqalı beriliwi kerek, tamashago'y onı bir ko'riiwden-aq qabıl etiwi mu'mkin bolsın. Sebebi, telereportajda tamashago'ylerge bir ma'rte qatnas jasaw mu'mkin, olar telereportajdı qayta ko'riw mu'mkinshiligine iye emes. Sonın' ushın anıq ha'm a'piwayı turaqlı montaj tiykarı talap esaplanadı.

Xabarshının' sholıwı anıq ha'm qatan'  ta'rtiplengen bolıwı kerek. Telereportajdın' temporitmin teletamashagoylerge waqıyanın' barısın baqlap ha'm qa'telespey qabıl etiliw mu'mkinshiligin jaratıw za'ru'r. İntanatsion qurılısı da waqıya mazmunına say keliwi kerek.

Teleko'rsetiwdin' teksti, jıynalg'an ha'm reportaj g'a jazılg'an ko'rinisli ja'ne dawıslı materialdı beriw, jurnalisttin' hawazı ha'm intonatsiyası, dinamikası. Usı barlıq usıllardı biri-birine u'zliksiz, sheberlik penen baylanıstırıw na'tiyjesinde telereportajdın' pu'tinligi ta'miyinlenedi.

Eger sol elementlerdin' birewi ulıwma materialg'a tuwrı kelmese, tamashago'yler waqıya tuwralı qa'te tu'sinikke iye bolıwı mu'mkin.

Telereportajdın' mınaday tu'rleri bar:

Mazmun boyınsha telereportajlardı mınaday tu'rlerge bo'liw mu'mkin.

Orınlanıwı boyınsha tuwrıdan-tuwrı jetkeriletug'ın reportaj ha'm magnit tasmasına jazılg'an reportajlardı ayırıwı mu'mkin.

Tuwrıdan-tuwrı efirge jiberiletug'ın reportaj translatsion ta'rizde berilip, efirde, a'dette, o'zgerissiz ko'rsetiledi.

Magnit tasmag'a jazılg'an reportaj bolsa, avtordın' ideyası ja'ne wazıypaları ko'zde tutılg'an jag'dayda montaj etiledi. Onda waqıya barısının' ta'rtibi de, bazı ta'repleri de o'zgertilip efirge jiberiledi.

Video kassetag'a jazılg'an telereportajda montajdın' roli u'lken. Montaj waqıyanın' en' za'ru'r bolg'an jag'dayların tın'law ha'm waqıttı qısqarttırıw mu'mkinshiligin beredi. Montaj printsip ta'repinen tekst redaktorlawına uqsap ketedi.

Telereportajdı montaj etip atırg'an payıtta mına qag'ıydalardı yadta tutıw kerek:




#Article 152: Telesa'wbet (295 words)


Telesa'wbet - telejurnalistikanın' analitikalıq janrlarınan bolıp, ol siyasiy, ja'miyetlik, ekonomikalıq, ma'deniy ha'm basqa tarawlarda bar bolg'an mashqalalardı ko'rip shıg'ıp, talqılap, bul mashqalalardın' sheshiw jolların izlewge qaratılg'an. Bazı jurnalistler telesa'wbetti lektsiya dep tu'sinedi. Bul durıs emes. Telesa'wbet en' a'wele, teletamashago'y menen bolg'an janlı, erkin so'ylesiw bolıp tabıladı.

Ayırım jurnalistlerimiz bolsa, bir sa'wbet dawamında ko'p temalardı sa'wlelendiriwge, ko'p mashqalalardı ko'rip shıg'ıwg'a ha'reket etedi. Biraq, ta'jiriybe sonı ko'rsetedi, sa'wbette bir anıq temanı ha'r ta'repleme sa'wlelendiriw kerek.

Telesa'wbettin' tabıslı shıg'ıwı ushın aydınlıq faktorıda rol oynaydı. Aydınlıq bolsa, da'slep, avtordın' pikirleri anıq ha'm izbe-iz bayan etilgende, keltirilgen da'lillerdin' logikalıg'ında ko'rinedi. Telesa'wbettin' tabıslı avtordın' turmıstan alıng'an orınlı sabaqların keltiriwi ja'ne erkin mısallardı keltiriwine de baylanıslı. Telesa'wbettin' teması qanshama teren' bolsa, sonshama ko'p mısallar keltiriw ha'm basqa su'wretlew qurallarınan paydalanıw kerek. Telesa'wbette arnawlı terminlerdi, qıyın so'zlerdi isletpewge ha'reket etiw za'ru'r.

Telesa'wbet oqıw formasında emes, ba'lki so'ylew, sa'wbetlesiw formasında o'tkiziliwi a'hmiyetli bolıp tabıladı. Onı tayarlaw barısında telejurnalist tamashago'ylerdin' ha'reketin de seziwi, so'z bolıp atırg'an temag'a ko'riwshilerdi tartıw maqsetinde o'z pikirlerin janku'yerlik, emotsional qa'lipte bayan etiliwi lazım. Telesa'wbet dawamında bildiretug'ın pikir-talaslarg'a avtordın' o'z qarım-qatnası bolıwı kerek.

Tema boyınsha mınaday telesa'wbet tu'rlerin ajıratıw mu'mkin;

Bag'dar boyınsha teoriyalıq, ulıwmalıq ha'm publitsistikalıq sa'wbetlerge ajıratıw mu'mkin.

Teoriyalıq sa'wbetler ja'miyetlik-siyasiy, ma'deniy ha'm xalıq aralıq turmıstın' sheshiliwi tiyis ma'selelerdi tu'sindiriw wazıypasın, ulıwmalıq sa'wbetler bolsa, zamanago'y ilim ha'm texnika, sonın' ishinde meditsina, bilim sistemalarındag'ı mashqalalardı ko'rip shıg'ıw ha'm olardın' sheshiliwine ja'ma'a't pikirin keltirip shıg'arıw wazıypasın, publitsistikalıq sa'wbetler bolsa ha'zirgi ku'nnin' za'ru'r ma'selelerin ko'terin'ki ruxta, teletamashago'ylerge bildirgen jag'dayda, emotsional ta'rizde ashıp beriw wazıypasın orınlaydı.

Telesa'wbet tu'rlerinen ja'ne biri – ortalıq sa'wbeti bolıp tabıladı. Bul sa'wbet o'zine ta'nligi menen basqa telesa'wbetlerden ajıralıp turadı. Ortalıq sa'wbeti inde 3-4 qatnasıwshı qatnasadı. Bul sa'wbette ko'terilip shıqqan mashqala ha'r qıylı qa'nigeler ta'repinen teren' talqılanadı. Sonın' ushın bunday sa'wbetlerde pikirlerdin' salıstırılıwı ha'm ulıwma bir juwmaq shıg'arıwı ta'biyiy boladı.




#Article 153: Telesholıw (332 words)


Telesholıw - telejurnalistikanın' a'hmiyetli janrlarınan biri bolıp, turmısımızdın' ha'zirgi ku'ninde bolıp atırg'an ha'diyselerdi ha'm waqıyalardı tu'sindiriw ja'ne talqılaw wazıypaların o'z aldına wazıypa etip qoyadı.

Sholıwda barlıq waqıtta sebep bolıwı kerek. Onın' tiykarg'ı maqseti – faktlerdi  tuwrı ha'm sheberlik penen tan'lang'an ja'ne salıstırılg'an jag'dayda teletamashago'yler sanasında waqıyalar, ja'miyetlik awhal tuwralı ma'lim ha'm anıq ta'sir qalıdırıw bolıp esaplanadı.

Aktuallıq telesholıwdın' za'ru'r ta'replerinin' biri ku'nnin' a'hmiyetli mashqalalarına mu'na'siybetin bildiriw-telesholıwdın' barlıq waqıtta dıqqat orayında turadı.

Telesholıwdın' ja'ne bir za'ru'r qa'siyeti - onın' tezliginde boladı. Ju'z bergen waqıya haqqında xabar beriw ha'm onın' izinen da'rhal bul waqıyanı teletamashago'ylerge tu'sindirip, sholıp beriw, telesholıwdın' ayırmashılıqlarının' biri esaplanadı. Bul o'z na'wbetinde telesholıwshıdan u'lken juwapkershilikti talap etedi. Waqıyalar qa'nshelli tez talqılanıp, sholıw islense, teleauditoriyag'a sonshelli ta'sir ko'rsetedi. Keshigip berilgen sholıwg'a, teletamashago'yler bahası tu'sken na'rsedey qaraydı.

Telesholıwdın' za'ru'r elementlerinen biri onın' argumentatsiyası, yag'nıy da'lil keltiriwi bolıp esaplanadı. Da'liller sıpatında telejurnalist ma'lim faktler, sanlar, tsitatalar, hu'jjetler ha'm jazıwlardı keltiriwi mu'mkin.

Telesholıwda bazı za'ru'r, dıqqatqa ılayıq bolg'an fakt ha'm tiykarg'ı pikirler qaytarılıwı lazım. Sonday-aq, telesholıwshı so'z ustası, jag'ımlı hawaz iyesi, tartımlı ko'riniske iye bolıwı da'rkar. Ol tu'sinikli, ko'rinislik ra'wishte, erkin, janlı ha'm isenimli so'ylewi lazım.

Teması boyınsha telesholıwlar mınaday tu'rlerge bo'linedi;

Ko'lemi ta'repinen telesholıwlardı qısqa, jıldam (waqıyalı), ku'nlik ha'm ha'ptelik (aylıq) sholıwlarg'a ajıratıw mu'mkin:

a) qısqa jıldam sholıwlar (2-3 minutlı), a'dette, xabar izinen beriledi. Olar teletamashago'ylerdin' itibarın waqıyanın' en' za'ru'r ha'm a'hmiyetli ta'replerine qaratıwdı maqset etip qoyadı;

b) ku'ndelikli sholıw ku'n dawamında en' qızıq ha'm a'hmiyetli waqıyalardı ha'r ta'repleme ta'riplewge ha'm olardın' ma'nisin  tu'sindiriwge umtıladı. Onın' efir ko'lemi 3 minuttan 6 minutqa shekem bolıp, efirge arnawlı rubrikalar astında 
jiberiledi;

v) ha'ptelik (aylıq) sholıwlar menen bir waqıt (ha'pte, ay) ishinde bolıp, o'tken waqıyalardı talqılaw ha'm bahalaw wazıypasın atqaradı. Bul sholıwlarda a'hmiyetli waqıyalardın' usılları belgilenip, olarda ulıwmalılıq da'rejesi basqa sholıwlarg'a qarag'anda joqarılaw boladı. Efirde dawam etiw waqtı 10-15 minut.

Sholıwlardın' toparında baspaso'z, yag'nıy gazeta sholıwı ayrıqsha orın tutadı. Bazar ekonomikasında qag'az bahasının' joqarılap ketiwi, gazetalardın' tirajı keskin qısqarıwı teleradioefirde baspaso'z sholıwlarının' ko'beyiwine alıp keledi. Telesholıwlar payda bolıwı menen gazetada basılg'an ma'limlemeni xalıqqa jetkeriw mashqalası birotala sheshildi.




#Article 154: Televiziyalıq esap (136 words)


Televiziyalıq esap - telejurnalistikanın' da'stu'riy ha'm jeke janrlardan bolıp, en' a'wele, ma'lim fakt ha'm waqıyalar (konferentsiyalar, jıynalıs, ma'jilisler, saparlar) menen baylanıslı.

Usı ma'niste ol telexabarg'a ju'da' jaqın. Lekin, onın' qa'siyeti ha'm xabardan ayırmashılıg'ı ma'limleme sıpatlamasının' bayan etiliwinde. Ma'selen, xabarda waqıyanın' qay jerde, qashan bolg'anlıg'ı haqqında mag'lıwmat berilse, televiziyalıq esap bul haqqında qosımsha ma'limleme beredi ha'm onın' maqset ja'ne a'hmiyeti tuwralı teletamashagoylerdi xabardar etedi. Televiziyalıq esapta waqıya xronika su'wretlengen ta'rizde bayan etiledi ha'm onda jıynalg'anlar jıllı ku'tip aldı, Ashılıwda qatnastı, Qutlıqlaw so'zi menen shıqtı, So'zge shıqqanlar maqulladı kibi so'z dizbekleri ko'p ushıraydı.

Telejurnalistika teoriyası ha'm praktikasında televiziyalıq esap eki tu'rge ajıratıladı.

Birinshiden - waqıyanın' a'piwayı sa'wlesi beriledi.

Ekinshiden - avtordın' gu'rrin'i menen birgelikte tasmag'a jazılg'an shıg'ıwlardın' en' qızıq ha'm itibarg'a ılayıq u'zindiler berip barıladı. So'ylewdin' intonatsion qa'siyetleri, ta'sirshen'ligi ma'limlemeni bayıtadı, waqıyanın' tolıq ha'm izbe-iz bahalawg'a ja'rdem beredi.




#Article 155: Televiziyalıq ocherk (676 words)


Televiziyalıq ocherk - telejurnalistika janrları arasında en' qıyın, en' ziyrek, ıqsham, ha'zirjuwap janr. Televiziyalıq ocherk russha Чертить, очерчивать so'zinen alıng'an bolıp, a'tirapına sızıq tartıw, sızıw, bayan etiw, su'wretlew degen ma'nislerdi bildiredi. Usı ko'z-qarastan qarag'anda, televiziyalıq ocherk juwmaqlastırılg'an faktler, waqıya ha'm ha'diyselerdin' en' za'ru'r belgileri, adamlar xarakterindegi en' tiykarg'ı qa'siyetlerdi ko'rkem-publitsistikalıq sa'wlelendiredi ha'm teletamashago'yde ayrıqsha ha'm tamamlang'an ko'rinis ja'ne qısqa, ıqsham, konkret tu'sinik payda etedi. Televiziyalıq ocherktin' qısqalıq da'slep tema ha'm obekttin' tiykarg'ı negizin anıq belgilep alıwdan ibarat.

Televiziyalıq ocherkte qatan' belgilep alıng'an na'rse - bul tiykarg'ı mazmundı sa'wlelendiriwde avtor ko'rkem-publitsistikalıq qısqalıq ha'm anıqlıqqa a'mel etedi. Ocherk - qısqalıq mazmundı qısqartırıw esabın emes, ba'lki sol mazmunnın' en' tiykarg'ı man'ızın, a'hmiyetli qa'siyetlerin, en' xarakterli ko'rinis, so'z ha'm so'z dizbeklerinde, tipik turmıslıq sıpatlarda anıq ashıp beriw, o'mir ko'rinisleri tiykarında tuwılg'an jan'a pikir-talaslar qaymag'ın anıq obrazlı so'z etiw.

Televiziyalıq ocherkte insan obrazı oraylıq orındı iyeleydi. Onda gu'rrin'degi sıyaqlı insannın' individual obrazı do'retiledi. Sonday-aq televiziyalıq ocherktegi tiykarg'ı ideyalıq tiykar insan obrazı menen baylanıslı ra'wishte tuwrıdan-tuwrı a'shkara, yag'nıy publitsistika so'z etiledi. 

Televiziyalıq ocherkshi qahraman obrazın, yag'nıy prototipindegi bul tiykarg'ı jetekshi qa'siyetti televiziyalıq ocherk talabına muwapıq eki jol menen ko'rkem ko'rinisli ha'm publitsistikalıq su'wretlewler arqalı sa'ykeslendiredi.

Publitsistika latınsha publikus so'zinen alıng'an bolıp, ja'miyetlik degendi bildiredi. Ol avtordın' waqıya ha'm ha'diyseler, qahraman xarakteri, onın' ta'g'diri, televiziyalıq ocherkte sa'wlelendirilip atırg'an ja'miyetlik mashqalalar haqqında waqıya dawamında u'zliksiz ashıq bayan etilgen ja'miyetlik, ulıwmalıq pikir-talaslar bolıp tabıladı. Publitsistika da'slep, avtordın' waqıya u'zliksiz aralasıwınan payda boladı. Jurnalist televiziyalıq ocherkshi waqıyada personaj sıpatında qatnasadı, qahraman ha'm basqa adamlar menen birge ha'reket etedi. Sa'wbetlesedi, ol yaki bul ha'diyse, faktler tuwralı pikir usınıslardı bayan etedi. Bunday qa'siyetti a'sirese saparnama televiziyalıq ocherklerinde da'rhal ko'riw mu'mkin.

Portret televiziyalıq ocherklerde avtor waqıyag'a tuwrıdan-tuwrı aralasıwı mu'mkin. Publitsistikalıq pikir-talaslar televiziyalıq ocherkte qatnasıwshı personajlar so'ylewinde, tilinde de bayan etiledi. Bazıda avtor o'z pikir usınısların personaj tili arqalı ma'lim etedi. Bunday jag'daylarda qahraman xarakteri menen publitsistikalıq pikir-talaslar ortasında sa'ykessizlik kelip shıg'adı. Bunday pikir-talaslardı teletamashago'y isenimsizlik penen qabıl etedi. Televiziyalıq ocherk qahramanı tilinde aytılıp atırg'an publitsistikalıq pikir-talaslardın' ta'sirshen'ligi onın' obraz xarakteri logikasına anıq say bolıwı esaplanadı.

Sonday-aq televiziyalıq ocherkte publitsistikanın' ta'sirshen'ligi, onın' original obrazlı ha'm de jan'a pikirlerden ibarat bolıwdı talap etedi. Televiziyalıq ocherkte haqıyqıy obrazlı su'wretlengen publitsistika aqıl ha'm sezimge ta'sir etiwshi haqıyqıy ku'shke aylanadı.

Publitsistikalıq simbollıq ren'-beren' boyawlarda sa'wlelenedi.

Televiziyalıq ocherktın' ideyalıq tematikası, su'wretlew usılı, janr ha'm basqa qa'siyetlerge bola, ha'r qıylı tu'rlerge bo'linedi. Bulardın' janr qa'siyeti ta'repinen mınaday u'sh tu'ri bar;

Portret frantsuzsha su'wretlew degen ma'nisti bildiredi. Portret tu'sinigi jurnalistika do'retpelerinde adamnın' sırtqı ko'rinisi, qa'ddi qa'wmeti, kiyiniwlerinin' o'zine ta'nligi, ko'rkem so'z arqalı konkret ha'm janlı tu'rde sa'wlelendiriliwi. Televiziyalıq ocherkte portret so'zi joqarıdag'ı ma'nisti bildiriwi menen birge janr tu'ri sıpatında da qollanıladı. Portret televiziyalıq ocherkte tiykarınan bir adamnın' o'miri, ta'g'diri oraylıq orındı iyeleydi. Basqa personajlar qahraman obrazın ashıwg'a xızmet etiwshi qural rolin atqaradı. Portret televiziyalıq ocherki bul ta'repinen gu'rrin'ge uqsaydı. Onda tema ha'm mashqalanı biri-birinen ayırıw kerek. Portret televiziyalıq ocherkimizde adamlarımız ko'rinisi, miynet ha'reketindegi za'ru'r jan'alıq ashıp beriliwi lazım. Usı ko'z-qarastan alıp qarag'nımızda, portret televiziyalıq ocherktin' tiykarın turmıslıq ma'seleler quraydı.

Jol televiziyalıq ocherki. Avtordın' awıllar, qalalar ha'm ma'mleketler aralıq sapar payıtında jıynag'an-ko'rgenleri, ushırasqanları, pikir-talasları, u'yrengen ha'm esitkenlerdin' ja'ne ko'rgenlerdin' ko'rkem-publitsistikalıq ko'rinisine saparnama (jol televiziyalıq ocherki ) dep aytıladı.

Saparnama eski janr. Saparnamanın' janrlıq qa'siyetlerinen biri sonda, saparnama sayaxatta baqlang'an ha'r qıylı fakt ha'm ha'diyselerdin' biri-birine birikpegen jartı-jartı bo'leginen ibarat emes, ba'lki ja'miyetlik bahag'a iye turmıs materialları ma'lim ideyalıq maqset tiykarında saralanıp, tipiklestirilip, sa'wlelendirilip tamamlang'an shıg'arma. Saparnamada avtor pikirleri qıyın insanlıq keshirmeler sıyaqlı ren'-beren' qa'liplerde payda boladı. Jol ocherkinde portret televiziyalıq ocherki ha'm mashqalalı televiziyalıq ocherk, ma'limleme, reportaj, sa'wbet, feleton, pamfletke ta'n stil qa'siyetleri ushıraydı.

Mashqalalı televiziyalıq ocherk. A'hmiyetli, siyasiy, ja'miyetlik, ruwxıy mashqalalar; adamlar obrazları; simbollıq publitsistikalıq qurallar arqalı arnawlı izertlengen televiziyalıq ocherkler mashqalalı televiziyalıq ocherkler dep ataladı. Televiziyalıq ocherk orayında turg'an a'hmiyetli turmıslıq mashqala esittiriw kompozitsiyasın, syujet bag'darın belgileydi. Turmıslıq materiallar berilgen mashqala tiykarında ayırılıp alınadı, tipiklestiriledi. Televiziyalıq ocherkte syujet. waqıya, xarakter, ideya rawajlanıwı bolıp esaplanadı. Mashqalalı televiziyalıq ocherkte tiykarg'ı mashqalanın' ma'nisin, onın' ja'miyet rawajlanıwındag'ı rolin anıqlaw, bul mashqalanı ju'zege keltirgen turmıslıq-ja'miyetlik bag'darlardı tekseriw ha'm sheshiw jolların ko'rsetiw tiykarında televiziyalıq ocherk syujeti rawajlanadı. Televiziyalıq ocherkte mashqala, birinshiden adamlar obrazları, ekinshiden, avtordın' publitsistikalıq talqı ha'm ko'z-qarasları arqalı sa'wlelenedi, usınıladı.




#Article 156: Telexabar (271 words)


Xabar - telejurnalistikanın' ken' tarqalg'an, waqıyalıqtın' en' za'ru'rli ha'diyse ja'ne faktler haqqında qısqa ha'm anıq mag'lıwmat beretug'ın janrlardın' biri. Ol tiykarınan Ne? Qaerde? Qashan? degen sorawlarg'a juwap beredi. Ayırım jag'daylarda waqıyanın' sebepleri, sharayatları ha'm na'tiyjeleri haqqında da aytıp o'tiledi.

Xabarda en' za'ru'rligi, obektivlik (haqıyqatlılıq) ha'm faktlerdin' anıq bolıwı kerek. Xabardın' faktologikalıq tiykarın qurag'an isimler, geografiyalıq atamalar, tsifrlar a'bden tekserilgen, qayta-qayta anıqlang'an bolıwı kerek.

Xabar u'stinde islep atırg'an jurnalist telefon arqalı alıng'an mag'lıwmatlardan paydalanbay, ba'lki o'z ko'zi menen ko'rgen waqıya ha'm ha'diyseler haqqında jazıwı lazım. Eger ol basqa bir tiykardan paydalansa, (gu'wanın' gu'rrin'i, baspaso'z materialı, arnawlı xızmetkerdin' pikiri), a'lbette bul derekti aytıp o'tiw da'rkar.

Sonı da umıtpaw kerek, waqıyanın' barısın ashıp beretug'ın ha'm de za'ru'r, ja'ma'a't itibarına ılayıq bolg'an xabar g'ana xabar dep esaplanadı.

Xabar u'stinde islep atırg'an jurnalist en' da'slep qısqa waqıt ishinde (xabar, a'dette 1-1,5 minut boladı) maksimal ko'lemdegi ma'limlemeni jetkeriw ha'm onı televidenie ko'riwshiler ta'repinen qabıl etiwdi ta'miyinlewi za'ru'r. 

Xabardın' kompozitsiyasın du'zgen elementlerden kirisiw, tiykarg'ı ha'm juwamqlaw bo'limleri arasında kirisiw bo'limi ayrıqsha itibarg'a ılayıq. Sol xabardın' isleniwi televizor ko'riwshilerdin' bul xabardı ko'riw yaki ko'rmewshiligin belgileydi.

Xabardın' kirisiw bo'limi ha'r qıylı boladı. En' ko'p ushırasatug'ın kirisiw bo'liminde qanday da bir waqıya haqqında mag'lıwmat beriledi, son'ınan a'hmiyetli faktlerden  a'hmiyetli da'rejesi kemirek bolg'an faktlerge qarag'anda bul mag'lıwmat tiykarg'ı bo'limde logikalıq rawajlanıp baradı. Bul o'z na'wbetinde xabardın' haqıyqatlıg'ın arttıradı.

Ayırım jag'daylarda belgili bir tanımalı shaxstın' pikirine tiykarlang'an kirisiw bo'limi de ushırasıp turadı. Xabardın' qanday da bir du'ziw formasın tan'lawg'a tek g'ana janr ha'm efir kanalının' o'zine ta'n talapları ba'lki konkret materialdın' mazmunı, avtordın' do'retiwshilik stili de ta'sir ete aladı.

Bu'gingi ku'nde telexabardın' aldına qoyılatug'ın  tiykarg'ı talaplardın' biri onın' maksimal tezligin asırıw bolıp tabıladı. 




#Article 157: Ten'iz maydanı (452 words)


Ha'zirgi ten'iz huqıqı ma'lim xalıqaralıq-huqıqıy normalar biyg'a'rez sisteması sıpatında 1982-jılı qabıl etilgen Ten'iz huqıqı boyınsha BMSh konventsiyasında kodifikatsiyalang'an. Onda barlıq ten'iz maydanları, sonın' ishinde ten'iz ha'm okeanlar tu'bi ha'm ta'biyiy baylıqları, olardın' u'stindegi hawa boslıg'ı huqıqıy da'rejesi ha'm huqıqıy ta'rtibi belgilengen. Usı universal kodifikatsiyalang'an Konventsiya teksti, qatnasıwshı ma'mleketler ta'repinen konsensus tiykarında Ten'iz huqıqı boyınsha III Konventsiyada islep shıg'ılıp, ten'iz maydanlarınan tınısh maqsetlerde ha'm adamzat pa'rawanlıg'ı ushın paydalanıw ha'm onı qadag'an etiwdi retlestiriwshi ken' ko'lemdegi xalıqaralıq-huqıqıy normalardı kodifikatsiyalaw ha'm progressiv rawajlandırıwdın' ayqın mısalı bolıp tabıladı. Konventsiya eki tu'rdegi, yag'nıy:
birinshiden, qurg'aqlıq boyı ma'mleketleri aymag'ının' quram bo'legin du'ziwshi ha'mde;
ekinshiden, ma'mleketler yurisdiktsiyası ko'leminen tısqarıda jaylasqan ten'iz maydanları huqıqıy da'rejesi ha'm huqıqıy ta'rtibin belgileydi.

Konventsiyag'a muwapıq, jag'a boyı ma'mleketinin' suvereniteti (ha'm onın' milliy yurisdiktsiyası) onın' qurg'aqlıq aymag'ı ha'm ishki suwları tısqarısına, arxipelag-ma'mleket bolsa onın' arxipelag suwları shegarası tısqarısına ha'm og'an tutasqan aymaqlıq ten'iz dep atalıwshı ten'iz poyasına jayıladı. Atap ko'rsetilgen suverenitet aymaqlıq ten'iz, onın' tu'bi ha'm ta'biyiy baylıqları, u'stindegi hawa boslıg'ına da tarqaladı. Aymaqlıq ten'iz u'stindegi suverenitet ten'iz huqıqı boyınsha Konventsiya ha'm xalıqaralıq huqıqtın' basqa normalarına muwapıq a'melge asırıladı. İshki suwlar ha'm aymaqlıq ten'iz ja'ne tiyisli ra'wishte arxipelag suwlar ha'm aymaqlıq suwlar, sonday-aq, olardın' u'stindegi hawa boslıg'ı, tu'bi ha'm jer astı baylıqları bunnan kelip shıg'ıwshı barlıq aqıbetler menen tiyisli ma'mleket aymag'ının' bo'legi esaplanadı. Usı maydanlardın' huqıqıy ta'rtibi tiyisli ma'mleket ta'repinen o'z xalıqaralıq-huqıqıy minnetlemelerinen kelip shıg'ıp ha'm og'an say ra'wishte erkin tiykarlarda ornatıladı. Usınday aymaqlıq ten'izge tiyisli xalıqaralıq minnetlerinen biri, yag'nıy basqa barlıq ma'mleketler kemelerine tınısh o'te alıw huqıqının' beriliwi minnetlemesi mazmunı ha'm onnan paydalanıw sha'rayatları Konventsiyada ko'rsetilgen.

Konventsiya aymaqlıq ten'izdin' ishki ha'm sırtqı shegaraların ha'm olardın' delimitatsiya ta'rtibin belgileydi. Sonday-aq, Konventsiya arxipelag-ma'mleket ha'm arxipelag-suwlar tu'sinikleri a'hmiyetin anıqlaydı. Aymaqlıq suwlar shegarasınan (sonın' ishinde, onın' u'stindegi hawa boslıg'ı, tu'bi ha'm ta'biyiy baylıqları), yag'nıy jag'a boyı ma'mleketleri milliy yurisdiktsiyası ko'leminen tısqarıdag'ı ten'iz maydanı xalıqaralıq maydandı quraydı. Onın' yuridikalıq da'rejesi ha'm huqıqıy ta'rtibi tek xalıqaralıq huqıq penen belgilenedi, usı jag'dayda xalıqaralıq ten'iz huqıqı normaları ta'repinen ornatıladı. Ma'lim bir ma'mleket suvereniteti astında bolmag'an bunday maydanlar xalıqaralıq maydanlar yaki ulıwma paydalanıw maydanları esaplanadı.

Olardın' huqıqıy ta'rtibi ma'mleketler ha'm ayırım tiyisli wa'killikke iye bolg'an xalıqaralıq sho'lkemler (atap aytqanda, Evropa Awqamı) ta'repinen kelisilip, Konventsiya qag'ıydalarında o'z sheshimin tabadı. Ulıwma alg'anda bunday ta'rtip xalıqaralıq ten'iz maydanınan paydalanıwshı barlıq ma'mleketler ushın ornatılg'an. Biraq xalıqaralıq ten'iz maydanlarının' ayırım bo'limleri huqıqıy ta'rtibin ornatıwda jag'a boyı ma'mleketleri ha'm usı ma'mleketlerdin' ayrıqsha ma'pleri esapqa alınadı. Sonnan kelip shıg'ıp bul tu'rdegi maydanlar ushın ayrıqsha huqıqıy ta'rtip belgilenedi.

Xalıqaralıq ten'iz maydanı quramında:

Ten'iz huqıqına tiyisli basqa a'hmiyetli tu'siniklerge ashıq ten'iz tu'sinigi kiredi. Ashıq ten'iz huqıqıy ta'rtibin du'ziwshi en' a'hmiyetli bo'limlerden biri ashıq ten'iz erkinligi tu'sinigi menen sa'wleleniwshi ta'rtip esaplanadı.

Ten'iz ha'm okeanlardı tınısh maqsetlerde, atap aytqanda, u'yreniw, qorg'anıw ha'm ten'iz ortalıg'ın saqlaw maqsetlerinde paydalanıwdı retlestiriwshi en' a'hmiyetli xalıqaralıq-huqıqıy tiykarları usılardan ibarat.




#Article 158: The Beatles (271 words)


The Beatles 1960-jıllardın' ataqlı toparı. Topardın' ag'zaları John Lennon (Djon Lennon), Paul McCartney (Pol MakKartney), George Harrison (Djordj Xarrison) ha'm Ringo Starr bolg'an. Topar o'z jumısın Angliyanın' Liverpul qalasında baslag'an.

Topardın' du'nya ju'zi boylap atag'ı ku'sheygen ha'm olar bu'gingi ku'n muzıkasında da u'lken a'hmiyetke iye. Du'nya rekordlarının' Ginness kitabı boyınsha olardın' qosıqları barlıq da'wirdin' en' jaqsı satılıwshı toparı esaplanadı.

Brian Epstein (Brayan Epshtein) olardın' menedjeri bolg'an. George Martin (Djordj Martin) olardın' ko'pshilik qosıqların shıg'arg'an. Olardın' derlik barlıq muzıkası Abbey Road Studiyasında jazılg'an.

Olar 13 albom ha'm ko'plegen filmler jaratqan. Olardın' albomların ha'm qosıqların (single) esaplag'anda bir milliardtan ko'birek kopiyaları satılg'an. Ja'nede olar Apple Records dep atalg'an qosıq jazıw studiyasın iske tu'sirgen. Olar eki film jaratqan, A Hard Day's Night (Qıyın ku'nnin' tu'ni) ha'm Help! (Ja'rdem berin!). Keyinirek olar Magical Mystery Tour (Sıyqırlı Sırlı Sayahat) arnawlı teleko'rsetiwin sho'lkemlestirgen. Yellow Submarine (Sarı suw astı kemesi) atlı multfilm olardın' muzıkasına tiykarlang'an edi. Let it be filmi olardın' jan'a albomı u'stinde jumısın ko'rsetken.

Topar 1970-jılı ajıralg'an, sebebi stress ha'm dan'q olar ushın ju'da' ku'shli basım o'tkizgen edi. Olardın' jası u'lkeygen sayın ajıralıp, basqalar menen islewdi qa'ledi. Topardın' to'rt ag'zasının' ha'r biri jalg'ız qosıq aytıw karerasın basladı.

John Lennon 1980-jılı 8-dekabrde o'ltirilgen, biraq Beatlesdin' qalg'an u'sh ag'zası 1990-jılı taza eki albom jaratıw ushın birlesken. Olar John Lennonnın' eki qosıg'ının' tiykarınan paydalang'an ha'm o'zlerinin' bo'limin qosqan, solay etip qosıqta barlıq to'rt ag'zanın' dawısları payda bolg'an. Qosıqlar Free As A Bird (Qustay erkin) ha'm Real Love (Shın muhabbat) dep atalg'an. 1996-jılı prodyuser George Martin sıyaqlı Paul McCartneyge 1 jıldan son' rıtsar atag'ı berilgen. George Harrison 2001-jılı 29-noyabrde saratan keseliginen qaytıs bolg'an. 

The Beatles toparının' bir neshe ataqlı qosıqları:




#Article 159: To'lepbergen Ma'tmuratov (258 words)


To'lepbergen Ma'tmuratov XX a'sirdegi qaraqalpaq poeziyasına 60-jıllardın' ekinshi yarımınan baslap keldi. Onın' qosıqlarındag'ı ku'shli lirizm, teren' filosofiya birden ha'mmenin' dıqqatın o'zine tartadı.

Bul du'nyada kereksiz zat joq,
Ko'p kerekli zatlarg'a at joq,
Kereksiz zat bolmag'anlıqtan,
Mına Adam kosmosqa shıqqan,
Ko'kirek degen a'lemnen de ken',
Kereksiz zat og'an kemde-kem.

Shayır 1939-jılı 1-sentyabrde Qarao'zek rayonında tuwılg'an. Awıllıq mektepti pitkergennen son' Tashkent Ma'mleketlik universitetinin' jurnalistika fakultetinde oqıydı. 1963-jılı tamamlaydı. Keyin Jas Leninshi (Ha'zirgi Qaraqalpaqstan jasları), Sovet Qaraqalpaqstan(ha'zirgi Erkin Qaraqalpaqstan) gazetalarında isleydi. Qaraqalpaqstan televidenie ha'm radio esittiriw ma'mleketlik komitetinde A'debiy esittiriwler bo'liminin' baslıg'ı, A'miwda'rya jurnalında poeziya bo'liminin' baslıg'ı, juwaplı xatker, bas redaktordın' orınbasarı lawazımlarında isleydi. 1984-jılı tosattan qaytıs boladı.

Ol azg'ana o'mirinin' ishinde Aq terek pe ko'k terek?(1964), Lirika (1966), Go'zzallıq oyandı(1970), Aysa'nem (1973), Ashılısıw (1977), Arzıw sha'meni (1983), Jaqsılıq sarayı (1988), Juldızlar janar (1989) sıyaqlı qosıqlar toplamın baspadan shıg'ardı.

T.Ma'tmuratov Qaraqalpaqstan jaslar awqamı sıylıg'ı, Berdaq atındag'ı Ma'mleketlik sıylıg'ı, O'zbekstan respublikasına miyneti singen ma'deniyat xızmetkeri hu'rmetli ataqları berildi.

Ol a'debiyatımızg'a 60-jılları O, qanday a'jayıp degen qosıg'ı menen keldi. Bunnan keyin T.Ma'tmuratovtın' qosıqları birden a'debiy ja'ma'a'tshiliktin' dıqqatın o'zine tarttı. Onın' qosıqlarındag'ı filosofiyalıq teren'lik, so'z saplawdag'ı sheberlik poeziyag'a u'lken talant iyesinin' kelip atırg'anlıg'ın xabarladı. Ol joqarı optimistlik ruwx penen qosıqlar, poemalar do'rete basladı.

T.Ma'tmuratov 60-70-jıllar qaraqalpaq lirikasınq jan'a formaları menen bayıttı, milliy da'stu'rlerdi ja'ha'n poeziyasının' da'stu'rleri menen birlestire alg'an shayır. Shayırdın' Perizat, Aysa'nem, Urıs da'rtleri, Jaqsı adamnın' ju'regi, Menin' juldızım, Sadıqlıq, G'arrının' a'n'gimesi poemaları bar.

Biraq bunda saxnanı tu'sindiretug'ın bayanlawlar, waqıyalardı ko'rinislerge bo'liwler, avtor so'zinin' (Remark) qawsırmada beriliwi qusag'an da'slepki poemanın dramalıq tiline ta'n bolg'an belgiler joq. Shıg'armanın tilindegi dramalıq qa'siyetler qaharmanlardın' dialoglarında ko'rinedi.




#Article 160: To'mengi A'miwda'rya (280 words)


Bul territoriya Aral ten'izi menen shegaralasıp, batısı U'stirt, qubla-batısı Tu'rkmenstan, al qubla-shıg'ısı Qaraqalpaqstan territoriyasındag'ı Qızılqum menen shegaralasadı. A'miwdarya deltası 100 km ken'likete jaylasqan. Geomorfologiyalıq jaqtan A'miwdarya deltası bo'linip, Janlı bo'legi bul jaramsız jerler, awıl-xojalıg'ında paydalanbaytug'ın jerler kiredi, ko'pshilik ko'ller qamıslı tog'aylar menen qorshalg'an. Da'rya boylarında ma'deniy eginler ko'p egiledi, ol jerlerde ko'binese paxtashılıq penen salıgershlik ha'm palız eginleri egiledi, sonın' menen birge sharwashılıqta jaqsı rawajlang'an.

Bul territoriyalarda to'beshikli qaldıqlar ushırasadı, olardan Qusxanataw, Qırantaw bular belgili maydandı iyelep jatır. Topıraq quramı qumlı do'n'li topıraqlardan quralg'an allyuvial jatqızıqlardan turadı. Suw deregi tiykarınan grunt ha'm jer u'sti suwları menen ta'miynlenedi. A'miwdarya deltasında bir qansha mayda ko'ller jaylasqan, ol a'sirese arqa rayonlarda ko'plep ushırasadı. A'miwdaryanın' on' jag'ında Qızketken, Quwanıshjarma ha'm Kegeyli kanalları, shep jaqta Su'wenli ha'm Rawshan kanalları tarmaqlanıp ag'adı. Awıl-xojalıg'ı ku'shli pa't alıw na'tiyjesinde suwg'armalı jerlerdin' ko'plep ashlıw sebebinen jer astı suwları birqansha ko'terilip ketti. Onın' qa'ddi 2-6 m, ayrım jerlerde odan da joqarı. Jer suwlarının' ko'teriliwin darya suwları ta'miynleydi. Jawın-shashın suwlarının' grunt suwları ushın roli ullı emes. Jer astı suwlarının' ko'teriliwi awıl-xojalıq eginlerine birqansha ta'sir ko'rsetedi. Bunday jag'dayda kollektor-drenajlar islenedi.

To'mengi A'miwdarya deltası temperaturası keskin kontinental, jazı qurg'aq, qısı suwıq. Qon'ırat meteostantsiyası bergen mag'lıwmatları boyınsha ortasha jıllıq temperatura 10-18°C may-sentyabrde 20°C qa shekem jetedi, maksimal temperatura iyun, iyul, avgust aylarında +43,9°C qa jetedi, al minimal temperatura dekabr, yanvarg'a shekem -26,7°C boladı. Suwıq tu'siw waqtı 18-27 oktyabr aralıg'ında, en' son'g'ı ba'ha'rgi suwıq 23-marttan, 25-aprelge shekem bolıp o'tedi. Atmosferalıq jawın-shashın jılına 86-117 mm di quraydı. Shımbay meteostantsiyasının' bergen mag'lıwmatları boyınsha ortasha jıllıq temperatura 4,5-11,8°C, maksimal iyulde +42,1°C, minimal yanvarda -26,7°C, birinshi suwıq tu'siw oktyabrde ha'm tamam bolıwı aprelde. Jawın-shashınnın' mug'darı jılına ortasha 100,7 mm, sonın' belgili mug'darı ba'ha'r ayına tuwra keledi yaki 43,1 mm.




#Article 161: To'rtku'l rayonı (194 words)


To'rtku'l rayonı - Qaraqalpaqstan Respublikasının' rayonı.

A'miwda'ryanın' on' jag'asında jaylasqan bolıp, arqa-shig'ısında Buxara walayatı, arqa ha'm arqa-batısında Ellikqala ha'm Beruniy rayonları menen shegaralasıp keledi. Xorezm walayatı menen ta'biyiy A'miwda'rya arqalı shegaralasadı.

Rayonnın' jer maydanı 6,1 mın' km kv. Ten'iz betinen en' biyik noqatı 176 m bolıp, ol To'rtku'l qalasının' shıg'ısında jaylasqan biyiklik.
 
Rayonnın' jer beti tegislikten ibarat bolıp, tu'slikten arqag'a barg'an sayın pa'seyedi. Shıg'ıs bo'limi Orta Aziyadag'ı u'lken sho'listanlıq bolg'an Qızılqum arqalı o'tedi.

Xalqı 141,7 mın', xalqının' ortasha tıg'ızlıg'i 23,2 adam/1 km kv tuwra keledi. Rayon u'lesine Qaraqalpaqstan aymag'ının' xalıq sanının' 10,0 % tuwra keledi.

Rayon u'lesine Qaraqalpaqstan aymag'ının' 3,7 %, suwg'arılatug'ın egislik maydanlardın' 7,2 % tuwra keledi. Rayon aymag'ındag'ı egislik maydan barlıq aymaqtın' 5,2 % quraydı.

Awıl xojalıg'ının' qa'niygelesken tarawı paxtashılıq bolıp, onın' egislik maydanı barlıq egislik maydanınan 59,8 % quraydı. Paxtashılıq boyınsha To'rtku'l rayon Qaraqalpaqstandag'ı en' iri paxtashılıq rayonları qatarına qosıladı, To'rtku'l rayonı ha'r bir gektar jerden zu'ra'a't alıw boyınsha 1-shi orında turadı.
 
Rayon ulesine respublikada jetistirilgen paxtanın' 13,5 %, pille boyınsha 23,0 %, go'sh jetistiriw boyınsha 8,9 %, su't jetkeriw boyınsha 16,6 %, miywe boyınsha 10,0 %, qaramal bas sanı boyınsha 4,2 % qarako'l qoylari bas sanı boyınsha 19,6 % quraydı.




#Article 162: Totınama (519 words)


Arab jazba esteliklerinin' belgili shıg'armalarının' biri Totınama. Ko'pshilik alımlar bul kitap en' da'slep: Hind a'debiyatında payda bolg'an - dep jorıydı. Bul kitap hind a'debiy esteliklerine og'ada jaqın bolıwına qaramastan, onın' Hind tilindegi jazba nusqaları tabılmag'an. Sonın' ushında bul kitap en' da'slep arab tilinen parsı ha'm tu'rkiy tillerine awdarılg'an. Son'g'ı da'wirde hind tilinde tarqalg'an ayırım nusqaları da bar. Biraq negizinen arab nusqası tiykarında Orta Aziyag'a tarqalg'an.

Ha'tte bul kitap Tu'rkiy Totınama - dep atalg'an at penen 1904-jılı Tashkentte arab shriftinde, eski o'zbek tilinde basılg'an.' Bul Totınamanın' arab nusqalarının' parqı sonda, baslı 	qaharmanlardın' atları ayırım o'zgerislerge ushırag'an. Hind tilindegi nusqalarda baslı qaharmanlar hind, arab tilindegisinde arab, tu'rkiy tilindegisinde tu'rk bolıp keledi. Bul jag'daydı Totınamanı izertlewshi alım D.İomudovskiy de biykarlamaydı.

Usı tiykarda Totınamanın' ayırım nusqaları qaraqalpaqlar arasına da tarqalg'an. Onın' ayırımları u'zik-julıq halında, ma'selen besinshi, altınshı, jigirma birinshi, jigirma jetinshi, otız to'rtinshi aqshamda aytılg'an hikayatlar ertek tu'rinde qaraqalpaq xalıq erteklerine kirgen. Totınama shınında da Ku'nshıg'ıs an'ızlarınan ibarat. Bunın' baslı qaharmanı adam emes, al totı qus. Sog'an qarag'anda bul kitaptı hindlerdin', Qaliyla ha'm Dimna kitabının' dawamı dep atasa da boladı. Qaliyla ha'm Dimnanın' baslı qaharmanı haywanatlar bolg'anı sıyaqlı bunın' en' baslı qaharmanı Totı qustan ibarat.

Adamzat bina' bolg'annan baslap haqıyqat ha'm a'dalat ushın' gu'resken. Biraq bazıda adamnın' kewli jaman. Ol geyde jamanlıqqa da, a'dalatsızlıqqa da iytermeleydi. Adamlar bir-birewge sadıq bolıw ushın gu'resken. O'zleri qa'lep alg'an go'zzallardın' ku'yewlerine sadıq bolıp qalıwın qa'legen. Biraq bir jerde otıra bergen adamg'a baxıt joq. Sonın' ushında ma'rt adamlar ko'birek sayaxatlarda boladı. Bir el ekinshi el menen sawda qatnasların jasaydı. Yaki sawashlar uzaqqa sozıladı. Sonlıqtan'da burıng'ı zamanda sulıw qatınlardı saqlaw a'tashtandag'ı qozdı saqlaw menen bara-bar bolg'an. Bul arada bazı qatınlar oparızlıqqa beriliwi de mu'mkin. Totınama usınday ma'selelerdi aqıl menen sheshiwge bag'darlang'an bir shejire. Mısal ushın bul shıg'armanın' syujetin alıp qarayıq. Shıg'arma syujetlik ha'm kompozitsiyalıq jag'ınan Mın' bir tu'nnen hesh qanday parıq qılmaydı. Bunda kelinshek patshag'a ertek aytıp berip otırmastan, ba'lki totı qus kelinshekke qızıqlı hikayalar aytıp beredi.

Erte da'wirde er adamlar ko'birek saparg'a shıg'atug'ın bolg'anı ushın u'ylerinde ko'birek totı qus saqlag'an. Sebebi ha'r qanday u'y xızmetkeri pulg'a satılıp, yaki bolmasa xojayın menen hayalı arasında ja'njeldin' bolmag'anın qa'legeni ushın da hayaldın' qılmısların ko'rmegen bolıp, jalg'an so'yleytug'ın bolg'an. Al totı quslar ko'rgen bilgenlerin tuwrı aytqan. Sonın' ushında Shıg'ıs an'ızlarında totı qus ha'mme waqıt haqıyqatlıqtı ashıp beriwshi. Totınamanın' baslı qaharmanları da tap sonday.

Al totı qus bolsa o'nin' uzaq hikayasın baslaydı. Hikaya tamam bolg'an waqtında tan' atıp ketedi de, Hajat ol ku'ni jigit penen ushırasa almay qaladı. Ekinshi ku'ni de tap usınday waqıya ju'z beredi. Hayal totı qustan ruxsat sorag'an wag'ında qızıq bir hikaya tayın boladı da, onın' sheshimi tan' atqansha dawam etedi.

Totı qus solayınsha otız bes aqsham dawamında hayalg'a hikaya aytıp beredi. Ja'ne bunın' bir xarakterli jeri barlıq hikayatlar hayallardın, g'arlıg'ına qarsı qaratılg'an boladı. Sonın ushında Hajat totı qustan otız bes hikayattı esitkennen keyin ta'wbege kelip, qaytadan ta'rbiyalanadı. Totı qus en' aqırında ruxsat bergen jag'dayda da o'z pikirinen qaytadı.

Bunnan tısqarı bul shıg'armada ha'r qanday haqıyqat ushın bolg'an gu'restin' parasat penen alıp barıw za'ru'rligi aytılg'an. Sebebi birinshi totı qus haqıyqattı ayttı. Biraq jazıqsız o'lip ketti. Al ekinshi totı qus parasat penen is alıp bardı. Dushpanın o'z ideyasında ta'rbiyalap barıp ko'ndirdi.




#Article 163: Toy baslaw (193 words)


Toy qaraqalpaq xalqının' en' u'lken quwanıshlarının' belgisi. Xalıqta sonday so'z bar: Jıyg'an tergenin' toyg'a buyırsın degen, usı quwanısh belgisi bolg'an toylarda xalıqtın' ko'p g'ana u'rp-a'deti, da'stu'rleri islenedi. Toy ha'r qıylı sebepler menen beriledi. Qız uzatıw toyı, bala u'ylendiriw toyı, jas toyı, jay toyı, u'y toyı, su'nnet toyı t. b. toylar. Olardın' ishinde en' u'lkeni en' qızıqlısı balanı u'ylendiriw toyı. Usı u'yleniw toyında qaraqalpaq xalqının' da'stu'r qosıqları toy baslaw, ha'wjar, sın'sıw, bet ashar aytıladı. Toydın' bolg'anınan boladısı qızıq degendey kelinshek kelerdin' aldında, toydın' baslanıwında xızmet etiwshi qon'sılar en' birinshi Qutlı bolsın toyların'ız qosıg'ın aytadı.

Toyların'ız, toyların'ız,
Jarasadı boyların'ız,
Biz otırmız toyxanada,
Baxıtlar bolsın ziyada,
Hawazlar jan'lap dunyada,
Qutlı bolsın toyların'ız. 

Burıng'ı zamanlarda toy baslaw qosıg'ı basqasha bolg'an bolıwı mu'mkin. Mısalı: Alpamıs da'stanının' mazmunına na'zer awdarsaq toy baslaw qosıg'ı Ultannın' toyında jigit penen qızdın' da'sme-da's qosıq aytıwınan baslang'anday ko'rinedi. Sog'an qarag'anda burında toydı qız jigitler ha'wjar aytıwdan baslag'an bolıw kerek. Da'wir o'zgerisleri menen toydı baslaw, yag'nıy toydın' sa'n'ine qosıq yaki saz benen baslaw baqsı, jıraw, sazendelerdin' payına tiygen bolıwı mu'mkin. Qısqası toy baslaw qanday tu'rde bolmasın onda o'z aldına bir da'stu'r, o'z aldına saltanat ko'rinip turadı. Toydın' poeziya yaki muzıka menen baslanıwında bul sezilip turadı.




#Article 164: Transnatsional korporatsiyalar (1048 words)


Transnatsional korporatsiyalar (TNK) BMSh ekspertlerinin' pikirinshe Du'nya ekonomikası dvigateli bolıp tabıladı. Bunday etip BMShnın transnatsional korporatsiyalar haqqındag'ı dokladın'da aytılgan edi. 90-jıllar ortasında du'nyada 40 mın' TNK funktsiyalastırıldı. Olar o'zlerinin' ma'mleketi shegarasındag'ı 250 mın' ka'rxananı qadag'alap turadı. Olardın' sanı son'g'ı jıllarda (1970-jılda 7 mın firma bolg'an) 5 esege shekem astı. 

Ha'zirgi waqıtta firmalardın' xalıq aralıq statusı haqqındag'ı ko'rsetkish guwalıq etedi, yag'nıy rezident-ma'mleketler shegarasında onın' tovar satıw protsent o'lshemi ko'rsetkishi. Usı ko'rsetkish boyınsha Shveytsariyanın Nestle (98 %) firması
lider esaplanadı. BMSh metodologiyası ha'm strukturası boyınsha xalıq aralıq korporatsiyalardın' aktivlerin anıqlawga boladı. En' iri shet el transnatsional korporatsiyalar aktivleri arasında (finans sektorın esaplamag'anda) transnatsional bankler (TNB) anglo-gollandiyalıq kontserni Royal Dutch Shell, son' AQShtın' Ford, General Motors, Exxon ha'm IBM firmaları iyeleydi.

Transnatsional korporatsiyalardın' huquqlı rejimi ha'r qıylı ma'mleketlerde o'zlerinin' filiallarının' ha'm onın' kompaniyalarının' ko'megi menen payda bolıwı aktiv iskerlikti boljaydı. Bul kompaniyalar belgili da'rejede o'z betinshe o'ndirislik xızmet ha'm tayar o'nim jetistiriw, ilimiy izertlew isleri ha'm tutınıwshılarg'a xızmet ko'rsetiw menen shug'ıllanadı. Olar bir pu'tin iri
o'ndirislik kompleks du'ze otırıp, aktsionerlik kapital u'stinen usı sho'lkemlestiriwshi ma'mleketler birdey huqıqka iye. Sol waqıtta filiallar ha'm o'zlerine tiyisli kompaniyalar artıqmash milliy qatnasıqqa iye ka'rxanalar menen aralas bolıwı mu'mkin.

Transnatsional korporatsiyalardın' kelip shıgıwının' ulıwmalasqan sebebi bolıp, milliy ma'mleket shegarasında o'sip atırg'an o'ndiriwshi ku'shlerdin' rawajlanıwı tiykarında kapital ha'm o'ndiris internatsionalizatsiyası bolıp tabıladı. 

O'ndiris ha'm kapitaldın' internatsionalizatsiyası shet ellerde o'zinin' iri kompaniyalarının' bo'limlerin doretiw jolı menen xojalıq baylanısları ekspansiyasının' xarakterin u'yrenedi, bunnan milliy korporatsiyalar transnatsional formaga o'zgeredi. Kapital shıg'arılıwı xalıq aralıq korporatsiyanın' rawajlanıwı ha'm formallasıwındag'ı a'hmiyetli faktor bolıp qaladı.

Transnatsional korporatsiyalardın' payda bolıw sebepleri quramına joqarı payda alıwg'a umtılıw jatadı. O'z gezeginde bekkem konkurentsiya bul gu'reste qarsı turıw o'ndiris kontsentratsiyası ha'm kapitaldın' xalıq aralıq masshtabta ha'm TNKnın' payda bolıwına mu'mkinshilik jaratadı. 

Obektiv protsesslerdin' na'tiyjeli bolatug'ın, du'nya xojalıg'ında bolıp otetug'ın, transnatsional korporatsiyalar spetsifikalıq qa'siyetler qatarına iye. TNK xalıq aralıq miynetti bo'listiriw ha'm onı rawajlandırıwdın' aktiv qatnasıwshısı.

Transnatsional korporatsiya kapitallarının' ha'reketi, haqıyqatında da ma'mlekettegi bolıp atırg'an korporatsiyalar negizindegi protsesslerden g'a'rezsiz boladı. TNK filiallardın' jaylastırılıwına tiykarlang'an ha'm bir qansha ma'mleketler boylap o'zlerinin' kompaniyaların ornalastırıwga tiykarlang'an xalıq aralıq o'ndiris smetasın quraydı.

Transnatsional korporatsiyalar joqarı kvalifikatsiyalı personal ha'm iri investitsiya talap etetug'ın bilim ko'lemi, u'lken o'ndiris tarawları, joqarı texnologiyalıq tarawlarg'a kirip keledi.

Ku'shli o'ndirislik bazag'a iye transnatsional korporatsiyalar tovar bazarı, o'ndiristi joqarı na'tiyjelilikte jobalastırıwdı ta'miyinleytug'ın sawda-siyasat o'ndirisligi alıp baradı. Jobalastırıw en' bas kompaniyadan baslanıp, onnan kishi bolg'an firmalarg'a shekem tarqatıladı.

Transnatsional korporatsiyalar ta'repinen xalıq aralıq ha'm kontinental masshtabtag'ı ilimiy-izertlew jumısları ha'm kapital qoyıw tarawında dinamikalıq siyasat ju'rgiziledi. Xalıq aralıq korporatsiyalardın' payda bolıwı ha'm rawajlanıwı haqqında konkret mısal etip TNK Elektromons u'skenelerinen du'nya bazarındag'ı elektropriborlardın' o'z qollarındag'ı 25% in atap o'tsek boladı.

Sonın' menen birge Qubla Evropa ha'm İtaliyadag'ı elektrotovar islep shıg'arıwshı AEG - Germaniyada elektrotovar islep shıg'arıwshı bolıp esaplanadı. Usı u'sh firmanın birlesiwi na'tiyjesinde Elektrlyuks o'zinin' tarawında du'nya boyınsha liderge aylandı. Ol du'nya ma'mleketlerinde elektrotexnika o'ndiredi.

Praktikada tez-tezden anaw yaki mınaw transnatsional korporatsiya xızmeti forması arasında da'l shegara belgilew qıyın. Olar differentsiallanbay qollanıladı, tez buzıladı. Bul formalardın' rawajlanıwının' a'hmiyetli o'zgesheligi bolıp, orayg'a umtılıwshı tendentsiyalardı sa'wlelendire otırıp, transnatsional korporatsiyalardın' o'zleri arasındag'ı qollanıwı esaplanadı. Arnawlı ken' tarqalıwdı litsenzion kelisimler aldı. 1990-jılı TNKnın' litsenzion kelisimler ko'lemi 1970-jıldag'ı ko'rsetkishti 10 esege u'lkeytti.
 
Litsenzion kelisim yuridikalıq sha'rtnama bolıp, bunnan litsenziar litsenziatqa belgili waqıtka sıylıq ushın anıq huqıqlar belgilep beredi. Litsenziyanın beriliwi transnatsional korporatsiya ishindegi firma dogovorları sıyaqlı texnologiya beriliwi kanalları boyınsha a'melge asırıladı.

Litsenzion kelisimnin arnawlı turi bolıp - franchayzing (franshiza) esaplanadı.

Franchayzing - bul uzaq muddetke esaplang'an litsenzion kelisimi. Bunda franchayzerler klient-firma ushın anıq huqıqlar belgileydi. Bul huqıqlar o'z ishine sawda markasının' qollanılıwı yamasa firma atının' qollanıwın, sol sıyaqlı texnikalıq ja'rdem boyınsha xızmetler, jumısshı ku'shinin' kvalifikatsiyası koteriliwine, anıq bolg'an tolemdi basqarıw ha'm sawda qılıwdı o'z ishine aladı.

Texnikalıq ja'rdem ko'rsetiw kontraktları boyınsha transnatsional korporatsiyalar berilgen firmanın qandayda bir spetsifikalıq aspekt xızmetine qatnasıwshı texnikalıq xızmet ko'rsetiwdi a'melge asıradı. Bunday kelisimler mashina ha'm uskenelerdin' remontı ha'm profilaktikası nou-xau dı qollanıwdag'ı ma'sla'ha'tlar, sapanı qadag'alaw ha'm avariyanın aldın' alıw menen
baylanıslı. Bir qansha ken' tarqalıwdı zavodlardın' gilt astına beriliwi iyelik etip atır. Bul jag'dayda transnatsional korporatsiya barlıq xızmetlerdin' a'melge asıwın oz moynına aladı, sebebi bular belgili bir obekttin' jobalastırılıwı yamasa qurılıwın ta'miyinleydi. TNKnın ozi rawajlang'anlıg'ı sıyaqlı bir pu'tinlikte ha'r qıylı ekonomikalıq baylanıslar forması da rawajlanıp atır.

Transnatsional korporatsiyalar ta'repinen bolg'an ja'ne bir jetiskenlik bul shet ellerde arnawlı investitsion kompaniyanın qurılıwı. Onın' sha'rtli wazıypası bolıp regionlıq bazarda o'zlerinin' o'niminin' ha'reketke keliwinin' stimulı bolıp investitsiyalardın' o'zlerinin' ha'm partner ka'rxanalardag'ı strukturası bolıp tabıladı. Bunday jaylasıwdı alkogolsız ishimlik shıg'aratug'ın Pepsi-Cola, Coca-Cola (Afrika) satatug'ın iri xalıq aralıq kompaniyalar qollanadı.

Transnatsional korporatsiyalar zamanagoy du'nya xojalıg'ında ha'reket etiwshi ta'rep bolıp qaladı. Olar xalıq aralıq ekonomikalıq qatnaslar sistemasında bahalaw qıyın bolg'an roldi oynaydı.

Jetekshi o'ndirisi rawajlang'an ellerdin' shet eldegi xızmeti ha'm olardın' TNKsı sırtqı ekonomikalıq baylanıslar xarakterin anıqlaydı.

Bul eller eksportında ma'mleketlerdin' o'zlerinin' shet eldegi filiallarına qoyg'an xızmet ha'm tapsırmalar roli ullı bolıp tabıladı. 80-jıldın' 2-yarımında firma ishindegi sawda 14% ten 20% eksportqa (AQSh) shekem, al Yaponiya 23-29% ha'm Germaniya 24-28 % eksportka shekem qoydı. Barlıq transnatsional korporatsiyalardın' shet el investitsiyaları jıyındısı ha'zirgi waqıtta sawdag'a
qarag'anda joqarıraq rol oynaydı. TNK barlıq du'nyanın jeke sektorının' o'ndirislik kapitalının' 3 bo'legin, shet eldegi tuwrı investitsiyanın 90 % ten aslamın qadagalaydı.

Transnatsional korporatsiyanın tarawlıq-o'ndirislik strukturası belgili da'rejede ken'. Xalıq aralıq kompaniyalardın' 60 %i o'ndiris tarawında, 37 %i xızmet ko'rsetiw salasında ha'm 3 % i sanaat ha'm awıl xojalıg'ında. 

Transnatsional korporatsiyalardın' investitsiyaları regionlıq tarawlarg'a bagıtlang'anlıg'ı belgili. Haqıyqatında da olar jan'a industrial eller sanaatın qayta islewshi tarawlarg'a kapital qoyadı ha'm belgili da'rejede rawajlang'an ha'm rawajlanıp kiyatırg'an ellerge de kapital qoyadı. Bul jag'dayda kapital alıwshı eller arasında ba'seke ketedi.

Al, rawajlanıwı to'men eller siyasatı basqasha, yag'nıy transnatsional korporatsiyalar ken'eyip atırg'an o'ndiriske maqset tovar eksportın o'siriw. Bul jag'dayda sol TNK nın o'zleri arasında jergilikli bazarda tovarların ha'reketke keltiriw ushın bekkem ba'sekedegi en jaydırıw payda boladı.

Transnatsional korporatsiyalar ulıwmalasqan u'lken xalıq aralıq ekonomikalıq baylanıslar sistemasında anıqlawshı faktor bolıp qaladı, ol du'nyadag'ı ma'mlekettin' ornın belgileydi. BMSh aspektlerinin' aytıwı boyınsha TNK aktiv o'ndirislik, investitsiya, sawda xızmeti, du'nyadag'ı ekonomikalıq integratsiyaga ta'sir etetug'ın ha'm o'ndiristi xalıq aralıq qadag'alawdı ha'm o'nimdi
bo'listiriwshi funktsiyasın atqarıw mu'mkinshiligin beretug'ın qadag'alawshı bolıp qaladı.

Transnatsional korporatsiyalar tek ma'mleket qaraytug'ın tarawlarg'a da basıp kirip atır dedi BMSh ekspertleri YuİKTAD dokladına (1993-j). Bunda soz transnatsional korporatsiyalardın' du'nya ekonomikasının' tolıq integratsiyag'a baratırg'anı haqqında emes. Al, haqıyqatında TNK xızmeti integratsiyag'a aparıwshı maksimal payda alıwga qaratılg'an internatsionalizatsiya. Bulardın' jaqsı ta'replerin atap ote otırıp, xalıq aralıq ekonomikalıq qatnaslarda sol ma'mleketlerdin' ekonomikasına negativ ta'sirin ko'rsetiw kerek ha'm ol o'zleri funktsialastırıp atırg'an ma'mleketler qa'nigeler sanı ko'rsetedi: 




#Article 165: Tu'rkmenler (892 words)


Tu'rkmen so'zinin' ma'nisi ele anıqlanbag'an. Bul etnonim birinshi ret X a'sir aqırındag'ı arab jazba dereklerinde gezlesedi. Biraq Turkmenistan tariyxshısı A.Djikiev tu'rkmen ataması V-VI a'sirlerden baslap bar deydi. Bul atamada tu'rk qa'wimlerinin' Oguz ha'm Karluklari h.t.b. atalg'an. Olar Orta Aziyadag'ı o'tırıqshı İran tilindegi qa'wimler arasında jasag'an, diyxanshılıq penen shug'ıllang'an. Tu'rkmen ataması XI-XII a'sirlerde Orta Aziyanın' batıs bo'limindegi qa'liplesken xalıq dep ataladı. Tu'rkmen dep Kishi Aziyag'a, Azerbayjan ha'm Arqa İrakke XI a'sirde ko'ship barg'an, oguz sharwalarıda atalg'an. Jaqıng'a shekem tu'rkmenler (oguzler) Orta Aziyag'a XI a'sirdegi Seldjuklerdin' topılısı menen keldi degen pikirler boldı. Biraq tu'rkmen xalqın tolıg'ı menen oguzler dep esaplawg'a, olardın' Aral jag'alarınan seldjukler ha'reketi menen kelgen dep esaplawg'a bolmaydı. Sebebi tu'rkmen xalqının' ata-babaları jergilikli Aral-Kaspiy aralıg'ındag'ı qa'wimler daxlar, massagetler bolıp esaplanadı. Sonday-aq, olardın' ata-babalarının' qa'liplesiwine jergilikli otrıqshı diyxanshılıq penen shug'ıllang'an Tu'slik Turkmenistandag'ı ha'm Xorasan ja'ne Parfiyadag'ı jasag'an qa'wimler qatnasqan. Bularg'a V a'sirdegi eftalitler, VI-VIII a'sirlerdegi tu'rkmenler, mong'ollar tilindegiler Aral jag'alarınan kelip aralasqan. Biraq Kaspiy jag'alalarında ko'shpelilerge Kopet-Dag alabındag'ı otırıqshılarg'a ko'shpeli tu'rki tilles xalıqlardın' ta'siri az boldı. XIV a'sirde de Kaspiy jag'alarında İran tilindegi sharwalardın' bolg'anı ma'lim. Degen menen
tu'rkmen xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwinde tu'rki qa'wimleri a'hmiyetli orın tutqan. Oguzler IX a'sirlerde Turkmenistang'a kelgende bul jerde tu'rkler bar edi. Tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwine XI a'sirde seldjuklerdin' shıg'ıstan, batısqa jıljıwı a'dewir ta'sir jasadı. Aral jag'alarındag'ı oguzler, seldjukler qısqısınan turkmenistandag'ı ko'birek jılıstı ha'm jergilikli qa'wimler menen aralastı. A.Djikiev tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwi usı jerlerde X-XI a'sirlerde qa'liplesti dep pikir ju'rgizedi. Biraq A.Djikievtin' ilimiy basshı, t.i.d. G.P.Vasileva ko'plegen etnografiyalıq ha'm jazba derekler tiykarında tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwi XV-XVI a'sirlerde boldı dep ko'rsetedi. Tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwine qıpshaq qa'wimlerinin' qatnasqanın' da'liyileydi. G.P.Vasilevanın' pikiri isenimlirek, sebebi XV-XVI a'sirlerde Turkmenistandag'ı ko'shpeliler o'tırıqshılıqqa o'tip, jergilikli xalıqlar menen birikti. Al Turkmenistannın' arqasındag'ı dalan'lıq penen sahralardag'ı burıng'ı oguz qa'wimlerinin' ayrım bo'limleri ha'm basqada sharwa qa'wimler (alan, qıpshaqlar h.t.b.) ja'nede ayrım xorezmlilerden taza qa'wimler birikpeleri olardın' atamaları payda boldı. XV-XVI a'sirlerde Orta Aziyadag'ı tu'rkmenler Kaspiy ten'izinin' shıg'ısın, Sarı qamıs ko'linin' jag'alarında, Qaraqumda qonıslasqan. Sonday-aq, arqa batıs Xorezm oazisi, Tu'rkmenistannın' tu'slik oazisin jayladı. Bul jerler de ele İran tilindegi xalıqlar bar edi. Bul da'wirde Mang'ıshlaq ha'm U'stu'rtti Salar, Choudır h.t.b. oguz qa'wimleri jasadı. Bulardın' aralarında da tu'rki tilles qa'wimler menen birge İran, Mong'ol tilindegi qa'wimler bar edi. U'lken Balkanda jasag'an tu'rkmen qa'wimlerinin' biri Salar urıw birikpesi jasag'an. Bul birikpege jaqın Ersarı birikpesi ornalasıp, ol teke, iomud bolıp ekige bo'lingen. Salar ha'm Erasarı eki u'lken urıwlar birikpesi o'z ara jerleslik ha'm etnikalıq jaqınlıqta bolg'an.

XV-XVI a'sirde Mang'ıshlaq ha'm Ustyurttin' arqa bo'liminde jasag'an Choudırlar, olarg'a etnikalıq jag'ınan jaqın abdal ha'm arabashılar jasag'an. Bular birigip Xasan a'li dep ataldı. Basqa Tu'rkmenlerdin' barlıg'ı Soyun xanlıqlar dep atalg'an. Demek tu'rkmenler jasag'an jerinde o'z-ara etnikalıq jaqınlıg'ı jag'ınan 4 subetnosqa bo'lingen. Salar, Ersarı, Xasan ali, Soyunxanlı. Tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwine a'yyemgi ju'rgilikli qa'wimlerden baslap XVIII a'sir ha'm XIX a'sirdin' basına shekemgi da'wirde ha'r tu'rli urıw, qa'wimler qatnasqan.

Tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwinde belgili basqıshları bar. Abdal, Yazır, Alan ha'm tag'ı basqa urıw ha'm qa'wim atamaları oguzler kelmesten burıng'ı jergilikli urıw ha'm qa'wim atamaları. Olar eftelit, as, alan h.t.b. jergilikli İran tilindegi qa'wim urıw atamaları bolıp esaplanadı. Tu'rki tilindegi oguzlerdin' 24 qa'wim atamalarınan tu'rkmenlerde 8 qa'wim ataması, 10 urıw ataması saqlang'an.

Geypara tu'rkmen etnonimleri, keneges,chagatay, qıpshaq h.t.b. tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwine qon'sılas xalıqlardan orta a'sirlerde ha'r tu'rli sebepler menen kelip aralasqanlıg'ın ko'rsetedi.

Etnonim tat tu'rkmenler etnonimlerine oguzlerden son'g'ı da'wirde aralasqan. Tatlar a'yyemgi jergilikli İran tilindegi otırıqshılar diyxanshılıq penen shug'ıllang'an. Olar o'zbek, azerbaydjan etnonimlerinin' arasında elede o'mir su'rmegenshe tu'rkmenlerdin' a'yyemgi İran tilindegi qa'wimler menen etnikalıq ma'deniy baylanısta bolg'anlıg'ın tu'rkmenlerdin' da'stu'rlerinde ko'rsetedi. Ma'selen: Nawrız bayramı jergilikli a'yyemgi İran tilindegi qa'wimler payda bolg'an. Bul bayram tu'rkmenlerdin' de milliy bayramı bolıp o'mir su'rmekte.

Tu'rkmenlerdin' a'yyemgi orta a'sirlerdegi 3 qa'wim birikpesinen qa'lipleskenligin, olardın' a'tirapındag'ı xalıqlar menen ma'deniy ha'm etnikalıq baylanısta qa'lipleskenligin olardın' xojalıqlarında ko'rsetedi. Tu'rkmenler erte zamanlardan berli diyxanshılıq, mal-sharwashılıq ja'nede basqa xojalıq tu'rleri menen shug'ıllang'an. Orta Aziya ha'm Qazaqstanda IX a'sir aqırı XX a'sir baslarında 3 xojalıq ma'deniy tu'rde bo'linedi. Birinshi, oaziste otırıqlılar qoldan suwg'arıw arqalı diyxanshılıq penen shug'ıllanıwshılar, Ekinshi, yarım o'tırıqshılar olar diyxanshılıq ha'm mal-sharwashılıq penen shug'ıllang'an. U'shinshi, ko'shpeli
sharwalar olardı da belgili bo'legi qudıq, bulaq, ko'k suwları menen azıraq diyxanshılıq islegen. Tu'rkmenlerde bul 3 xojalıq tu'rinde bolıp ko'binese yarım otırıqshılıq turmıs keshirgen. Mal sharwashılıg'ında qoy-janlıq, tu'ye, azıraq jılqı ha'm qara mallar saqlang'an. 

O'nermentshilik ha'lsiz rawajlang'an. O'nermentshilik penen xojalıqtı asıraw da'rejesine jetpegen. O'nermenshi, diyxanshılıq, mal sharwashılıg'ı menen de shug'ıllang'an. Temirshilik, zergerlik, gu'lalshılıq, gilem ha'm kiyizlerdi satıw ushın da tayarlag'an. Bunday xojalıq qonıslas xalıqlar menen uqsas, o'zgesheliklerge iye. Materiallıq miyrasları tu'rkmen xalqının' ata-babaları, xalıq bolıp qa'liplesiwi ha'zirgi territoriyasında qa'lipleskenligin ko'rsetedi. Sonın' menen birge qon'sı xalıqlar menen etnikalıq ha'm ma'deniy baylanısta bolg'anlıg'ın ko'rsetedi.

O'zbeklerdin' etnikalıq quramına XIX a'sirlerde oguz, tu'rkmen, bayat, aq-qoylı, a'rsarı, yabı h.t.b. etnonimler bolg'an. Olar orta a'sirlerdegi oguz ha'm tu'rkmenlerdin' toparınan shıqqan. Oguz tu'rkmenler menen o'zbek xalqının' qa'liplesiwinde g'ana emes, oguzler ta'siri o'zbeklerdin' ana tilinin' qa'liplesiwinede ta'sir etti. Sebebi, oguzler basqada orta a'sirdegi tu'rki tilles qa'wimler sıyaqlı, qıpshaq, qan'lı h.t.b. Orta Aziya ha'm Qazaqstan xalıqlarının' ertedegi ata-babaları bolıp esaplanadı. Ma'selen, qırg'ız xalqının' da'stanı Manasta qırg'ız xalqının' da'slepki ata-babalarının' birin Uguzxan dep ataydı. Sonday-aq, tu'rkmen, qırg'ızlarda uqsas etnonim atamalar da ushırasadı. Tu'rkmenler menen qaraqalpaqlar arasında a'yyem zamannan berli etnikalıq xojalıq ma'deniy baylanıslar bolg'an. Qazaq ha'm qaraqalpaqlardag'ı iri etnonimler balg'alı, qanjıg'alı, qostamg'alı, qazayaqlı, qon'ırat, qıpshaq, qıyat, naymanlar tu'rkmen arasında da bar. Burıng'ı bunday bir etnonim ha'r qanday sebepler menen bo'lsheklenip Orta a'sirlerde tu'rkmen, qazaq, o'zbek, qaraqalpaq h.t.b. xalıqlardın' qa'liplesiwine qatnasqan. Tu'rkmen ha'm qaraqalpaqlardın' turaq jayları, kiyimleri uqsas bolg'an, merekeleri birge o'tken. Baqsı-jırawlar namaları uqsas, tu'sinikli bolg'an.




#Article 166: U'stirt (278 words)


U'stirt bul u'lken tegisliklerdi iyelep, Kaspiy ha'm Aral ten'izi aralıg'ında jaylasqan. U'stirt Tu'rkmenstan, Qazaqstan ha'm Qaraqalpaqstan Respublikaları territoriyaların o'z ishine aladı. 

Ulıwma maydanı 20 mln ga, onın' 7 mln gektarı Qaraqalpaqstan territoriyasına tiyisli. Bul territoriya Aral ten'izinin' qubla-shıg'ıs bo'legi Qon'ıratqa shekem bolıp, U'stirte Sarıqamıs ko'li jaylasıp onın' jartısı Tu'rkmenstan Respublikası territoriyasına tiyisli. U'stirt tegislikleri Aral ten'izi menen A'miwda'rya deltası jiyeklerine shekem baradı, onın' jiyekleri tik jarlıqlar menen shegaralang'an.

U'stirttin' ten'iz betinen 100-300 m ba'lentlikte jaylasqan biyikleride bar. Sonın' menen birge oylı shuqırlarda ushırasadı, qurg'aq ko'ller, taqır, qumlar ha'm duzlı Barsa kelmes ka'nleride bar. Biyik do'n'li Aseke-audan (29-100m ten'iz betinen), qublada Qarabawır biyikligi (292 m) jaylasqan.

Klimatı keskin kontinentallı bolıp, jaz ayları ıssı, qurg'aq, al qıs ayları suwıq keledi, jıllıq ha'm sutkalıq amplituda ıssı qurg'aq hawalı, qısı suwıq bolıp Orta Aziya sho'llerindegi klimatqa uqsas, bunda arqa batıs suwıqları esedi. U'stirtte barqulla ku'shli samal esip (shıg'ısqa qaray) ayrım waqıtları samaldın' tezligi 200 m/sek. Churuk ha'm qos bulaq meteostantsiyalarının' mag'lıwmatları boyınsha U'stirtte ortasha jıllıq temperatura 8-12C, yanvarda absolyut mininal (-32-38C), al iyulda maksimal (+40+45C), ba'ha'rde 16 C (qublada 22-aprelge deyin), ortasha jıllı ku'nler 155-165 ku'n, qublada 196 ku'n dawam etedi.

Atmosferalıq jawın-shashınnın' mug'darı U'stirt tegisliginde 90-120mm, tiykarınan ba'ha'r ha'm gu'zde tu'sedi, qardın' jatıwı 14-50 ku'n dawam etedi. Birinshi qar Churuk meteostantsiyasının' mag'lıwmatı boyınsha 30-noyabrden 29-fevralg'a shekem qaplap jatqan.

U'stirt topırag'ının' o'zgesheligi boyınsha rayonlarg'a bo'linedi, bular ku'l ren' topıraqlar shıg'ıs jag'ında oraylıq U'stirtte, arqa u'stirt shor jerli yamasa Barsa kelmes duzlılıg'ı kiredi. Topırag'ının' mexanikalıq quramı sazlı, orta ha'm awır suglinli, kebirli ha'm taslı topıraq, taqırlı, lugovo taqır ha'm qumlı jerler ushırasadı. Topıraq quramına qarap o'simlik qatlamıda ajıraladı. Juwsanlı boyalıshlı asossatsiya shorsız jerlerde ushırasadı, biyurgin duzlı, juwsan, keyrewik, biyurgun az shorlang'an jerlerde ushırasadı.




#Article 167: Ullı jipek jolı (1683 words)


Ullı jipek jolı - a'sirler dawamında Shıg'ıs ha'm Batıstı baylanıstırdı. B.e.sh. II a'sirden baslap sawda jollarının' bul birikpesi Qıtaydı a'dewir qashıqlıqtag'ı Rim imperiyası menen baylanıstırdı, diniy, ma'deniy ha'm ko'rkem ideyalardın' tarqalıwına mu'mkinshilik berdi.

I-II a'sirlerde Ullı Jipek jolı boyınsha sawda isleri joqarı da'rejege jetti. Qıtay menen sawdada tiykarg'ı da'ldalshılar Orta Aziya sawdagerleri boldı. 

III-VI a'sirlerde Ullı Jipek jolı boyınsha buddizm monaxları Qıtaydan-Hindstang'a barg'an. 

VIII-X a'sirlerde Ullı Jipek jolının' a'hmiyeti ja'ne de ku'sheygen. Qıtay menen Vizantiya ha'm Arablar menen baylanıslar ornatılg'an. 

Ullı Jipek jolında tiykarg'ı tovar jipek bolg'an. Xan da'wirinde jipek gezlemelerinin' eni 0,5 metr uzınlıg'ı 9 metr bolg'an. Bunnan basqa Qıtaydan farfor, keramikalıq ıdıslar, altın, temir, gu'rish ha'm basqada zatlar sırtqa shıg'arılg'an. Vietnam qımbat bahalı taslar, bezeniw zatları ha'm basqa zatlardı jetkerip bergen. 

Hindstan altın, gu'mis, temir, gilemler ha'm basqa da qımbat bahalı zatlar menen sawda islegen. Persiya ha'm aldın'g'ı Aziya elleri qural-jaraq, gilemler ha'r qıylı ıdıslar, qımbat bahalı taslar menen sawda islerin alıp barg'an. 

Orta Aziyadan gezlemeler, gilemler, atlar, miyweler, vino, Samarkand qag'azı eksport islengen. A'sirese Qıtayda Orta Aziya atları ju'da' qımbat bahalang'an. 
	
Ullı jipek jolı boyınsha sawda islerinde sheklerden paydalang'an. Jol boyınsha 25-20 km. qashıqlıqta ka'rwan sarayları jaylasqan. Bul jerde sawdagerler ha'm xızmetkerler ushın barlıq qolaylıqlar jaratılg'an. 

Jipekten basqa batıs jerlerde qural-jaraqlarg'a talap joqarı boldı. Tyan-Shan ha'm Pamir tawları arqalı jollardı qadag'alaw qıtaylılardın' qolında boldı. 

Ullı jipek jolı boyınsha baylanıslar I-II a'sirlerde joqarı da'rejege jetti. Parfiya Qıtay jipeklerin satıp ala basladı. Parfiyalılardan jipek jolı haqqında rimliler xabardar boldı. Tariyxshı Flor jazıp qaldırıwı boyınsha rimliler ko'rgen birinshi jipek Parfiyalılardın' altınnan toqılg'an bayrag'ı boldı. 

Evropag'a jipek jetkerip bergen Parfiyalılar boldı. Jipek sawdası olarg'a ju'da ko'p payda keltirdi.

III-VI a'sirlerde jipek jolı boyınsha budda monaxları Qıtaydan İndiyag'a barg'an ha'm keyinge qaytqan. Ullı jipek jolının' xalıqaralıq a'hmiyetinin' o'siwi VII-X a'sirler menen baylanıslı. Usı waqıtları Qıtaydın' Vizantiya ha'm arablar menen baylanısı ornatıladı. Orta Aziya xalıqlarının' onı qorshag'an u'lkeler menen sawda baylanısları b.e.sh. III-II mın' jıllıqqa barıp taqaladı. 

Sawda baylanıslarının' payda bolıwına Orta Aziya, Badaxshan ha'm Xotan jerlerinde lazurit, nefrit ha'm basqa da qımbat bahalı taslardın' qayta isleniwi qolaylı mu'mkinshilikler jaratıp berdi. 

Hindstan ha'm Qıtaydan jipek gezlemeleri menen birge, paxta gezlemeleri Ullı jipek jolı boyınsha sırtqa shıg'arılg'an. Sogdıdan Qıtayg'a gilemler alıp kelingen.

Ullı jipek jolı boyınsha tek tovarlar g'ana emes, al azıq-awqat o'nimleri alıp shıg'ılg'an. Hindstannan tek paxta gezlemeleri emes, sonın' menen birge paxta tuxımları da sırtqa shıg'arılg'an. Usıg'an baylanıslı Buxara, Samarqandtan baslap Tashkent, Fergana alabına shekem paxta egilgen. Bunda paxta tuxımları Hindstan, İrannan alıp kelingenligi belgili. Jipek jolının' barlıq boyı boyınsha paxta egilgenligi anıq.

Sonın' menen birge Ullı jipek jolı boyınsha Yaponiya ha'm Qıtayda ju'da' ken' tarqalg'an o'nim gu'rish penen sawda isleri alıp barılg'an. Gu'rish Samarqand, Buxara, sonday aq Hindstang'a shekemgi ellerge alıp barılg'an.

Jipek jolının' o'mir su'riwi ha'r qıylı ellerdin' sawdagerleri arasında g'ana emes, al ha'r bir eldin' sawda turmısına o'zgerisler kirgizdi. Jipek jolı boyınsha elatlı punktler, u'lken qalalar payda boldı ha'm olar ka'rwan jolg'a xızmet etti. 

Ka'rwan jolı o'z da'wirinin' ulıwma adamzatlıq nızamlar menen jasadı, sonın' menen birge o'zinin' nızamların ha'm da'stu'rlerin payda etti. Ka'rwanlarg'a xızmet etken ha'r qıylı sotsiallıq qatlam wa'killeri boldı. Ka'rwan jollarda diniy topardın' wa'killeri de boldı. Olar haqıyqıy ma'nisinde dindi tarqatıwg'a xızmet etti. Ka'rwan jipek jolının' boylarında buddizm dini ken' tarqalg'an. Termez, Dalvarzinto'be a'tiraplarında arxeologlar ta'repinen Buddag'a bag'ıshlang'an xramlar ko'plep tabılmaqta.

Ka'rwan jolı boyınsha buddizm Qıtay qalalarına shekem barıp jetti, onnan arman qaray Yaponiya ha'm Qubla-Shıg'ıs Aziya, İndoqıtay ellerine tarqaldı.

Jipek jolı boyınsha tek budda monaxları g'ana emes, al musılman mollaları, da'rwishler de gezip ju'rgen ha'm islamdı ken' aymaqqa tarqatqan. İslam dini Orta Aziya ha'm Volga boylarınan Qashg'arg'a shekem jetip bardı. 

Jipek jolı boyında jaylasqan ma'mleketler boylap tek dinlerdin' tarqalıwı bolıp g'ana qoymastan, ma'deniy, sonın' ishinde muzıka, jazıwlar, u'rp-a'det, da'stu'rler almasıwlar a'melge asırıldı.

Jipek jolının' a'hmiyetinin' biri sonnan ibarat, ol xalıqlardın' aralasıwına mu'mkinshilik jaratıp berdi. Jaqın ha'm Uzaq Shıg'ıs elleri, Orta ha'm Oraylıq Aziya aymag'ında jasag'an xalıqlardın', rasalardın' aralasıwı, ma'deniy almasıwlar bolıp o'tti. 

Jipek jolı hesh kimdi sırtqa ılaqtırıp taslamastan, ha'mmesin birlestirdi, tuwısqan ha'm jaqın barlıq xalıqlardı o'zinin' qa'wenderligine aldı. Jipek jolı boyınsha qay jerge barmasın Qıttaydan Jer Orta ten'izi ha'm Hindstan bag'darında, yamasa kerisinshe bag'darda ba'rqulla ha'reketler bolıp turdı.

Qubla joldın' Baqtriya bo'limi boyınsha ha'reketlerdın' izleri ataqlı Afganstandag'ı Telyato'be (I-II a'sirler) ha'm Bagram (III a'sir) qoyımshılıqlarınan tabıldı. Bul jerdegi tabılmalardan bezeniw zatları o'nermentshilik buyımları, bronzadan islengen o'nimler, aynalar ha'm basqalardan ellinistlik zatlar ayırılıp turadı. 

Jipek jolının' ta'g'dirine sol da'wirdegi siyasiy awhalda o'zinin' ta'sirin tiygizgen. Ma'mleketler arasındag'ı urıslar sawda jolının' bag'darın o'zgertip turg'an. Ma'selen, Qıtay tariyxshısı Pey Tszyuya joldın' arqa bo'limin bayan ete otırıp shıg'ıs Tu'rkistan ha'm Sogdı orayların Qara ten'iz boyları ha'm Vizantiya menen baylanıstırg'an a'yyemgi ka'rwan joldın' qayta tiklengenligin jazıp qaldırg'an. Bul jol boyınsha ha'rekettin' qayta tikleniwi Ullı jipek jolı boyınsha siyasiy jag'daydın' o'zgeriwi menen baylanıslı boldı. Sasaniyler İranının' jipek sawda jolın jawıp taslawı, aylanıp o'tetug'ın joldı talap etti. Na'tiyjede Tu'rk, Sogdı elshileri ta'repinen bunday jol tabıldı. Ol Tu'rk qag'anı jaylasqan Sogdıdan Sırda'rya arqalı Aral ten'izin shetlep o'tip, Emba ha'm Ural da'ryaların boylap, Volga ha'm Alanlar arqalı ha'zirgi Turkiyanın' aymag'ındag'ı Trapezuntqa shekem barıp jetken.

İzertlewshilerdin' pikirinshe sawda jollarının' boylarında b.e.sh. IV-III a'sirlerde sawda qonısları payda bolg'an. Sogdılar bul qonıslarda shan'araqları menen jaylasqan. Bul Shıg'ıs Tu'rkistan, Jetisuw, Mongoliya rayonları. Koloniyalarda iri sawda isleri alıp barılg'an, onın' gu'llengen da'wiri VI-IX a'sirlerge tuwra keledi. Koloniyalar o'z betinshe ha'kimiyatqa, a'skeriy toparlarına ha'm bekinislerine iye bolg'an.

Shıg'ıs Tu'rkistan ten'gelerinde Buxaranın' eki o'rkeshli tu'yeleri, atlarının' payda bolıwı tosınnan emes. Olar bul jerge qonıs basqan Sogdılar ta'repinen kirgizilgen bolıwı mu'mkin. Bul fakt Buxara Sogdılarının' Shıg'ıs penen tıg'ız sawda baylanıslarının' bolg'anlıg'ınan guwalıq beredi. Bul jerde erte waqıttın' (b.e.sh. IV-III a'sirler) o'zinde Batıs ten'geler bo'linip shıg'a baslag'an. Bul xalıqaralıq sawdag'a bag'dar alg'anlıg'ınan guwalıq beredi. 

Usıg'an baylanıslı Orta Aziyadag'ı eki da'ryanın' A'miwda'rya (Oks) ha'm Sırda'rya (Yaksart) keme ju'ziw ushın qolaylı ekenligi haqqında antik avtorlardın' mag'lıwmatları u'lken qızıg'ıwshılıq tuwdırdı. Buxara Sogdısı Buxaradan arqada Xorezmge, sarmatlar Qaraten'iz a'tiraplarına, basqa batıs bag'darında Margiana, Parfiyag'a, qublada Sogd, Baqtriyag'a o'tetug'ın jollardın' kesispesinde jaylasqan. 

İzertlewshiler Oks boyınsha Kaspiyge suw jolı bolg'an bolıwı mu'mkin dep esaplaydı. Bul jol antik da'wirden XIV a'sirge shekem o'mir su'rgen. Oks boyınsha bul arqa jol Parfiyanı shetlep o'tip, Baqtriyadan Okstın' joqarısına qaray, Sogd Buxarası arqalı A'yyemgi Xorezmge, Kavkazg'a, Qara ten'iz boyındag'ı ellerge barg'an bolıwı mu'mkin. 

A'yyemgi ka'rwan jollar haqqındag'ı ilimiy izertlewlerdi joldın' tiykarg'ı bo'limi Tu'rkistannan, yag'nıy Qazaqstan, Orta Aziya ha'm Shıg'ıs Tu'rkistannan o'tkenligi ko'rsetiledi. O'ytkeni bul jerlerdin' ta'biyg'ıy baylıqları ha'mmenin' dıqqatın o'zine tartqan. Sonın' menen birge bul joldı qayta rawajlandırıw ta'reptarları onı Batıs penen Shıg'ıstı baylanıstırıwdı ekonomikalıq jaqtan na'tiyjeli ekenligin ko'rsetpekte. Basqa so'z benen aytqanda qurg'aqlıqtan o'tetug'ın Ullı jipek jolının' ten'iz jolına qarag'anda artıqmashlıg'ın ko'rsetpekte. 

Jipek jolının' a'hmiyetinin' to'menlewinin' tiykarg'ı sebebi XVI a'sirde Evropadan Qıtayg'a shekem bolg'an ten'iz jolının' ashılıwı ekenligi aytıp kelinbekte. 

Qıtaydan baslang'an bul jol Kumul, Aqsuw arqalı Qashg'ar, Farob, Shash, Samarqand, Buxara, U'rgenish ha'm basqa ko'plegen qalalar arqalı o'tip, birinshi na'wbette o'zlerinde islep shıg'arılg'an tovarlar menen ka'rwan ju'klerin ko'beytip, Batıs ma'mleketlerine shekem baratug'ın edi. Bul joldan o'tetug'ın sawdanın' a'hmiyetli bolg'anlıg'ı ushın onın' tınıshlıg'ı ha'm turaqlıg'ı ushın ma'mlekettin' hu'kimdarları ta'reptar bolg'anlıg'ı haqqında mag'lıwmatlar bar. 

Dereklerde ko'rsetiliwinshe, A'mir Temur da'wirinde Qıtaydan baslap Evropag'a shekem sozılg'an jolda sawda ka'rwanlarının' qa'wipsizligi ta'minlengenligi ushın bul jollarda sawda qatnasıqları rawajlanıp ekonomikalıq jaqtan jetilisiwine, ju'da' ko'plegen ma'mleketlerdin' ma'deniyatının' gu'llep jasnawına sebep bolg'an edi. 

Qıtay tovarlarının' Tu'rkistang'a alıp keliniwinin' qısqarıwına XIV a'sirde Qıtayda ha'kimiyat basına shıqqan Mın' diynastiyası xanlarının' Mong'olıstan jerlerine basqınshılıq urısları zıyanın tiygizgen. Na'tiyjede Qıtay menen Tu'rkistan arasındag'ı sawda qısqarıp, Qıtay tovarlarının' Batısqa barıwı azayadı. Tu'rkistannın' Qıtay menen sawdasının' qısqarıwı belgili da'rejede Tu'rkistan sawdasına ta'sirin tiygizdi. biraq a'yyemgi ka'rwan jollarında sawda dawam etken.

Tu'rkistannın' en' shetki u'lkesi bolg'an Shıg'ıs Tu'rkistanda da XVII a'sirlerde sawda qatnasıqları bolıp turg'an. 1603-1605 jılları bul ma'mleket qalalarına Hindistannan ka'rwan menen kelgen portugaliyalı sayaxatshı Benedekt Goes Yarkent, Qashqar, Aqsuw, Turfan qalaları u'lken sawda orayları ekenligin ha'r jaqtan kelgen sawdagerler menen tolı ekenligin jazadı. XVIII a'sirde Manchjurlar basıp alg'ang'a shekem bul u'lkenin' ekonomikalıq awhalı haqqında Grigoriy Nikolaevich Potanin rus arxiv materialları boyınsha to'mendegi mag'lıwmatlardı keltiredi Qubla qalalarda jasawsha buxaralılar (kishi buxaralılar, yag'nıy qashg'arlılar) o'zlerinin' erte bilimliligi menen maqtanadı, shayırlardı u'yrenedi, bag'shılıq, toqımashılıq, gezleme toqıw ha'm de sawdegershilik penen shug'ıllanadı. Olardın' ka'rwanları orta a'sirdegi Genuya (İtaliya) respublikasınday Aziyanın' en' iri jerlerine shekem barg'an. Buxaralı sawdagerlerdi Astraxanda, Tobolda, Kyaxtada ha'm Arxangelskta ushıratıw mu'mkin .

Shıg'ıs Tu'rkistan sawdagerleri XVIII a'sirdin' birinshi yarımında tiykarınan o'z elinde islep shıg'arılg'an tovarlar menen sawda etken. Chin imperiyası, 1759-jılı Shıg'ıs Tu'rkistandı tolıq basıp alg'annan keyin Jung'ar ha'm Yarkend xanlıqları joq etildi.

Shıg'ıs Tu'rkistan arqalı Rossiya-Qıtay sawda qatnasıqları 1851 jılg'ı kelisimnen son' ra'smiy tu'ske kirgen bolsa da, ba'rqulla Chinlar ta'repinen tu'skinlikke tu'sip turg'an. Rossiya usı da'wirde Qıtayda ju'z bergen ekonomikalıq ha'm siyasiy awır jag'daydan paydalanıp, 1860-jılı Beyjinde, 1864-jılı Guljada du'zilgen kelisimler arqalı sawda qatnasıqlarında a'dewir tabıslarg'a eristi. Bul da'wirde orta aziyalı sawdagerlerdin' abıroyı Shıg'ıs Tu'rkistannın' qublasında u'stinlikke iye edi. Lekin 1864 jılı Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq ha'reketinin' baslanıwı ha'm de Batıs Tu'rkistanda Rossiyanın' basqınshılıq ju'rislerinin' baslanıwı menen Qıtay-Orta Aziya sawdasında sheshiwshi o'zgerisler ju'z berdi.

Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq gu'resleri na'tiyjesinde payda bolg'an Jetiasar ma'mleketi (1864-1878 jj) o'z g'a'rezsizligin ja'riyalap, birinshi ku'nlerden aq Orta Aziyadag'ı 3 xanlıqqa elshiler jiberdi, siyasiy ha'm ekonomikalıq qatnasıqlar ornatıwg'a eristi. Rossiya Qazaqstan ha'm Orta Aziyanın' a'dewir jerlerin iyelep alg'annan keyin, 1869 jılı Shıg'ıs Tu'rkistang'a sawda ka'rwanların jiberip, Jetiasar ma'mleketi menen ma'nisibetlerin ornatıwg'a kiristi. Bul ma'mleket ha'kimi Yakubbek sawda baylanısların tiklewde Rossiya ta'repinen qoyılg'an sha'rtlerge tolıq razılıq beriw esabına o'z ma'mleketinin' g'a'rezsizligin ta'n alıwdı talap etti. Rossiya bul talaptı qabıl etpegenligi ushın rus sawdagerlerinin' erkin ha'reket etiwine jol qoymadı. Shıg'ıs Tu'rkistanda payda bolg'an ja'ne bir xanlıq İliy sultanlıg'ının' (1864-1871) Rossiya ta'repinen basıp alınıwı Jetiasar ma'mleketinin' Shıg'ıs Tu'rkistannın' arqa menen bolatug'ın sawda baylanısın qıyınlastırdı. Onın' u'stine Gulja g'a'llesinin' Qıtay jazalawshı a'skerlerine satılıwı menen Chinler Jetiasar ma'mleketin joq etiw imkaniyatına iye boldı. Bul da'wirde Rossiya-Qıtay sawdası Tu'rkistan aymag'ında o'z-ara sheklengen ko'lemde zat almasıw menen dawam etip turdı.

Shıg'ıs Tu'rkistannan o'tetug'ın Rus-Qıtay mu'na'sibetlerinin' tikleniwi Jipek jolında ja'ne janlanıw payda etti. Usı mu'na'sibet sebepli jergilikli zatlarg'a talap ku'sheye basladı. Na'tiyjede sawda jolında o'nermentshilik rawajlanıp, kishi-kishi fabrika ha'm ka'rxanalar qurılıp, ishki bazardı rawajlandırıwg'a imkaniyat tuwıldı. Bay sawdagerler shiyki zat ha'm jergilikli o'nermentshik tovarların Qıtay ha'm Rossiyada sata basladı. Tilekke qarsı, bul qayta tiklengen sawda baylanısları uzaqqa sozılmadı. Oktyabr awdarıspag'ınan son' burıng'ı Ken'es ha'kimiyatında jeke menshiktin' joq etiliwi menen eski sawda jolının' a'hmiyeti tu'pten o'zgerdi. Jan'a payda bolg'an Ken'es ha'kimiyatı Batıs Tu'rkistan aymag'ın o'zinin' shiyki zat bazasına aylandırıwg'a urındı ha'm bug'an eristi.




#Article 168: Veksel (874 words)


Veksel bul ko'rsetilgen mu'ddet kelgennen keyin belgili aqsha mug'darın veksel iyesine (veksel saqlawshıg'a) to'lew haqqında veksel beriwshinin' minnetlemesin tastıyıqlaytug'ın bahalı qag'az.

Vekseller qaznalıq ha'm kommertsiyalıq, a'piwayı ha'm o'tkiziletug'ın bolıp bo'linedi.

A'piwayı veksel veksel saqlawshıg'a belgili mu'ddette ha'm belgili orında yamasa onın' buyrıg'ı boyınsha belgili aqsha mug'darın to'lew haqqında veksel beriwshinin' (qarızlanıwshının') a'piwayı ha'm hesh qanday sha'rtlesilmegen minnetlemesinen ibarat jazba hu'jjet bolıp esaplanadı.Usınday vekselde en' basınan baslap eki adam: veksel beriwshi (onın' o'zi o'zine berilgen veksel boyınsha tikkeley ha'm so'zsiz to'lewge minnetlenedi) ha'm birinshi satıp alıwshı, veksel saqlawshı (ol veksel boyınsha to'lem alıw huqıqına iye) qatnasadı.
A'piwayı vekseldin' basqa aqsha qarız minnetlemelerinen parqı sonnan ibarat:

O'tkiziletug'ın veksel (trassant) – bul belgili mu'ddette ha'm belgili orında yamasa alıwshının' buyrıg'ı boyınsha ogan belgili aqsha mug'darın to'lew haqqında veksel beriwshinin' to'lewshige so'zsiz buyrıg'ınn ibarat jazba hu'jjet.

O'tkiziletug'ın veksel qarız alg'an haqqında tilxat bolg'an a'piwayı vekselden tiykarg'ı parqı sonnan ibarat, ol bir shaxstın' biyliginen ekinshi shaxstın' biyligine baylıqlardı jiberiw, o'tkeriw ushın arnalg'an.

O'tkiziletug'ın veksel beriw (trassirovkalaw) – ol boyınsha aktsept ha'm to'lem kepili minnetlemesin o'z moynın'a alıw degendi an'latadı.

Kommertsiyalıq veksel degende anıq sawda kelisimi tu'siniledi. Kommertsiyalıq veksel finans sitemasında tovarlardı ha'm xızmetlerdi tutınıwshıg'a (satıp alıwshıg'a) jetkerip beriwshi (satıwshı) ta'repinen beriletug'ın kreditti bir ma'rtelik ra'smiylestiriw quralı sıpatında ken' paydalanıladı. Ha'r qanday qarız instrumentinde sıyaqlı, bunda da zıyat ha'm kemis finans pozitsiyalarına iye subektler boladı.

Vekselde eki en' a'hmiyetli wazıypa – kredit xa'm esap – kitap wazıypaları birlestirilgen. Bir ta'repten, bul tovar kelisimi ta'replerinin' birinin' ekinshi ta'repke kredit beriw usılı, al ekinshi ta'repten, veksel aqsha surrogat bolıp tabıladı, ol almasıw sıpatına bola aqshanın' ornın basatug'ın to'lem quralı bolıp xızmet etedi. Bunnan tısqarı, Oraylıq bankte kommertsiyalıq banklerdin' ja'rdeminde vekseller esabı aqsha aylanısı kanallarına naq aqshanın' tu'siw usıllarının' biri bolıp tabıladı. Veksel – dawsız ha'm so'zsiz qarız minnetlemesi bolıp tabıladı. Bul sonı an'latadı, ta'repler to'lewdi bir waqıyanın' bolıwına baylanıslı etip qoya almaydı. Veksel boyınsha to'lem onı shıgarıp qoyıw sebeplerine qaramastan a'melge asırılıwı tiyis. Qararda qarızdar qarızdan bas tartqan jag'dayda onı tez ha'm jıldam o'ndiriwi ta'rtibin belgileydi. Vekseldin' dawsızlıg'ı to'lemnen bas tartıwg'a yamasa qarızdı prolongirovat etiwge bolmaytug'ınlıg'ında ko'rsetedi. Veksel – bul ıqtıyarlı to'lem minnetlemesi, yag'nıy ol boyınsha qarızdarlıq vekseldin' payda bolıw sebeplerine aynalg'an ayqın tovar jetkerip beriwlerden kelip shıqqan tikkeley qarız minnetlemelerinen tolıq payda boladı. Veksel o'z qarızın ekinshi shaxsqa to'lew esabına birinshi iyesi ta'repinen o'tkeriwden tovar kelisimi menen baylanıs tolıq jog'aladı. Veksel boyınsha qarızdar og'an huqıqtı jan'adan satıp alg'an basqa shaxsqa qarız summasın to'lewge minnetli, eger ha'tte ol birinshi baslang'ısh kelisimde bas tartqan bolsa da (tolıq jetkerip bermew, sapa normativlerine sa'ykesizlik, basqa sort ha'm t. b.). Al bul jag'dayda vekseldin' birinshi iyesine o'tew haqqında qayta talap etiw huqıqı qarızdarda qaladı. Tovar jetkerip beriwshilerdin' sha'rtliligi – vekseldin' a'hmiyetli sha'rti. Bir Qatar ma'mleketlerde veksel boyınsha o'z minnetlemelerin qarızdarlardın' orınlanıwına baylanıslı payda bolg'an tartıslardı sheshiw ushın arnawlı veksel sudı bar. Veksel sudının' tiykarg'ı artıqmashlıgı sonnan ibarat, onda tek vekselge tiyisli ma'seleler g'ana qarap shıg'ıladı. Vekseldin' qatnasıwında tovar kelisiminin' shartlerin orınlamaw yamasa azı – kem orınlaw jag'dayları menen baylanıslı barlıq basqa ma'seleler bul jag'dayda puxaralıq nızamlar menen reglament etiledi.

Vekseldin' rekvizitleri veksel jag'dayı menen qatan' belgilengen, vekselde o'z imzasın qoyg'an barlıq shaxslar usı payıtqa o'z minnetlemelerine muwapıq juwap beredi. Keyinirek vekseldin' mazmunına kirigiziliwi mu'mkin bolgan o'zgerisler og'an o'z imzasın qoyg'an shaxslardın' minetlemelerinde hesh qanday sa'wlelenbeydi. Vekseldi shıgarıp qoyıw, aylanıs etiw ta'rtibi, ta'replerdin' huqıqları menen minnetleri arnawlı veksel rejesi menen ta'rtiplestiriledi. Xalıw aralıq sawda qatnasıqlarının' ha'm veksel aylanısının' ken'nen rawajlanıwına baylanıslı 1930-jılı 7-iyunde Jenevada vekseller haqqında Xalıq aralıq konventsiyag'a qol qoyıldı. Ol milliy veksel nızamların muwapıqlastırdı.

Veksel haqqında Xalıq aralıq Konventsiyag'a muwapıq formulyarda bekitilgen segiz minnetli rekvizit bar. Veksel usınday bolıp esaplanadı; eger:

Summa az degende eki ret: bir ret sanlar menen, ekinshi ret jazıw ha'm bas ha'rip penen ko'rsetilgen bolıwı tiyis. Eger summalar arasında tuwrı kelmewshilik bolsa, onda jazıw menen jazılg'an summa tuwrı bolıp esaplanadı. Eger jazıw menen jazılg'an summalar arasında tuwrı kelmewshilik bolsa, onda az summa tuwrı bolıp esaplanadı. Veksel valyutası sırt el valyutasında belgilengen bolıwı mu'mkin. To'lemnin' eki valyutasına da ruxsat etiledi, biraq olar arasında ha'm da'nekeri turıwı tiyis, biraq yamasa da'nekeri turmawı tiyis.

Veksel boyınsha protsent to'lep veksel valyutasına kiriwi mu'mkin, al ayırımları ko'rsetilgen bolıwı da mu'mkin. Son'g'ı jag'dayda bul jazıw tap veksel valyutası ra'smiylestiriletug'ın qag'ıydalar boyınsha ra'smiylestiriledi;

Bunnan tısqarı, vekselde to'lem a'melge asırılıwı tiyis bolg'an shaxstın' ataması (a'dette, bank) ko'rsetilgen bolıwı mu'mkin;

Onı ko'rsetiwdin' ko'plegen usılları bar: belgili ku'nge, du'zilgennen sonshelli waqıtta, usınılg'annan sonshelli waqıtta. Ko'binese vekselde ayqın kalendarlı sa'ne ko'rsetiledi. Maydın' basında, iyunnin' ortasında, oktyabrdin' aqırında tu'rinde sa'neni belgilewge boladı, bul tiyislisinshe aydın' birinshi, on besinshi ha'm son'g'ı ku'nin an'latadı. Berilgen ku'nnen esaplang'an mu'ddetli veksel bir aydan keyin, altı aydan keyin ha'm t.b. jazıw formasına iye. Bul vekseldi shıg'arg'an sa'nenin' baslang'ısh punkti bolıp xızmet etetug'ının an'latadı. To'lem mu'ddeti aydın' ko'rsetilgen ku'nnen keyingi ku'ni keledi. Eger sol ayda tiyisli ku'n bolmasa, to'lem mu'ddeti sol aydın' son'g'ı ku'ni keledi. Eger to'lem mu'ddeti dem alıs ku'nine tuwrı kelse, onda onnan keyingi jumıs ku'ni to'lem to'lenedi. Aydın' son'g'ı ku'ni basqasha boladı, bul jag'dayda ga'p bunnan aldın'g'ı jumıs ku'ni haqqında baradı. Eger veksel talap etiw ku'ni mu'ddeti menen du'zilgen bolsa ha'm hesh qanday basqa mu'ddet ko'rsetilmese, onda ol du'zilgen ku'nnen baslap jıl dawamında to'lewge talap etilgen bolıwı tiyis. Veksel iyeleri onı tapsırg'anda onı to'lew mu'ddetin qısqartıw ta'repine o'zgertiwi mu'mkin. Veksel shıg'arıwshı sonday – aq sonday ku'ndi ko'rsetiwi mu'mkin, onnan burın veksel to'lewge talap etiliwi mu'mkin emes;




#Article 169: Vesti Karakalpakstana gazetası (373 words)


Vesti Karakalpakstana () gazetası - 1919-jılı iyun ayının' 20-sa'nesinen baslap İzvestiya atamasında shıg'a baslaydı. 

Gazetanın' birinshi sanı To'rtku'lde Kirov atındag'ı tipografiya jarıq ko'rdi. Gazeta shıqqan waqıtta A'miwda'rya atqarıw komitetinin' ha'm a'skeriy bolimshenin jawınger organı edi. Bul gazetanın' orıs tilinde shıg'ıwının' bir sebebi poligrafiyalıq bazalardın' qıyınshılıg'ı bolsa ja'ne bir sebebi xalıqtın' ko'pshilik bo'legi orıs mekteplerinde oqıg'anlıg'ı boldı. İzvestiya gazetası o'zinin' birinshi sanınan baslap-aq, sol da'wirdin' aldın'g'ı ideyaların u'git-na'siyatladı, janede ja'miyetlik qatnaslardı agitatsiyaladı, usılar menen qatar xalıqtı ulıwma du'nyadag'ı, ma'mlekettegi, regiondag'ı waqıyalar menen xabardar etip bardı. Bul da'wir puqaralıq urıs bolg'anlıg'ı sebepli, gazeta jan'a hu'kimettin' ornawına baylanıslı propagandalıq jumıs alıp bardı. Haqıyqatın aytıw kerek gazeta jaqın ku'nlerge shekem baspashılar ha'reketleri dep kelingen ha'reketlerdi o'zinin' ha'r bir sanında ja'riyaladı. Da'slepki ku'nlerden baslap mu'mkinshiligi bolg'anınsha ha'r bir sanın Moskvag'a, VTsİKg'a bir nusqadan jiberip turg'an.

Gazeta o'z tariyxında atamaların bir neshe ma'rtebe o'zgertken. Tun'g'ısh İzvestiya atamasında gazeta eki jıl shıg'adı. 1921 jılı 12-sentyabrde A'miwda'rya oblastı atqarıw komiteti İzvestiya gazetasın Krasnıy Amudarinets atamasına ozgertiw jo'ninde qarar qabıl etedi. Son' Amudarinskaya jizn atamasına 1922-jılı aprel ayında o'zgerdi. Onı biz M. Nurmuxamedovtın' 1922-jıldın' aprelinen baslap Qaraqalpaqstanda Amudarinskaya jizn atlı gazeta shıg'ıp turdı degen qatarlarınan koriwimizge boladı. Amudarinskaya jizn atamasınan son' bir neshe jıllar Trudyashiysya karakalpak bolıp shıg'ıp turadı. 1931-jılı 12-sentyabrden gazeta Sovetskaya Karakalpakiya atamasında O'zbekstan Respublikası oz g'a'rezsizligin ja'riyalag'ang'a shekem kommunistlik partiyanın' jawınger quralı wazıypasın atqardı. Xalıqtın' sana sezimi, oylawı baspa soz betinde jan'asha ko'z-qarasta sa'wlelene basladı. Barlıq baspalar o'z mazmunı, bag'darın tu'pkilikli o'zgerte basladı. Solay etip, bul gazetada 1991-jılı Sovetskaya Karakalpakiya atamasın o'zgertiw boyınsha konkurs ja'riyalanadı. Gazeta oqıwshılarınan redaktsiyag'a ha'r qıylı usınıstag'ı 101 atama kelip tu'sedi. Solardın' ishinen Vesti Karakalpakstana atamasın do'retiwshi ja'ma'a't maqul ko'rdi.

Usı tiykarda Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarg'ı Ken'esinin' 1992-jılı 8-avgustte Sovetskaya Karakalpakiya gazetasının' atamasın Vesti Karakalpakstana etip ozgertiw jo'nindegi qararı shıg'adı. Usı qarar negizinde gazeta ataması Vesti Karakalpakstana bolıp 1992-jıldın' 15-sentyabrinen shıg'a basladı.

Ha'zirgi waqıtta ushırasıp atırg'an qıyınshılıqlarg'a qaramay respublikanın' orıs tilinde jarıq koretug'ın jalg'ız gazetası u'zliksiz shıg'ıp kelmekte. 1994-jılı iyun ayında (usı jılı 1-marttag'ı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarg'ı Ken'esinin' qararı menen) Vesti Karakalpakstana gazetasının' 75 jıllıg'ı ken' tu'rde belgilenip o'tti. Son'g'ı jılları Vesti Karakalpakstana gazetası Erkin Qaraqalpaqstan gazetaları bir ja'ma'a't bolıp is alıp barıp atır, degen menen eki basılım o'z aldına shıg'ıwın dawam ettirip atır. Bu'gingi ku'nde bul gazetalardın' bas redaktorı shayır, jurnalist Ken'esbay Karimov bolıp esaplanadı.




#Article 170: William Shakespeare (353 words)


William Shakespeare (aytılıwı:William Shekspir; aprel, 1564 - 23 aprel, 1616) inglis jazıwshısı. Ol pesalar ha'm poeziya jazg'an. Ko'plegen adamlar onı ha'mme da'wirdin' en' ullı inglis jazıwshısı ha'm du'nyanın' ullı jazıwshılarının' biri esaplaydı. Ol tragediya, komediya ha'm tariyxıy shıg'armalar jazg'an. Onın' poeziyası ha'm pesaları muxabbat, qızg'anısh, ashıw ha'm basqa da sezimlerge iye adamlar haqqında. Du'nya ju'zi boylap mektep oqıwshılar ol haqqında uyrenedi. Ol jumısların 1590-1613 jıllar aralıg'ında do'retken.

Shakespeare 1564-jılı aprel ayında Angliyanın' Stratford-upon-Avon qalasında tuwılg'an, John Shakespeare ha'm Mary Ardennin' balası. Shakespeare 1582-jılı 28-noyabrde o'zinen 8 jas u'lken Anne Hathawayge uylenedi. Anne u'sh aylıq ha'mledar edi. Olardın' u'sh balası bolg'an: Susanna ha'm egizekler Hamnet ha'm Judith. Uylengennen keyin Shakespeardin' atı 1592-jılg'a shekem shıqpaydı, sebebi ol Londonda jazıwshılıq penen shug'ıllanadı.

Shakespeare Lord Chamberlain adamları dep atalatug'ın aktyorlıq toparda islegen. Topar, sol waqıtları basqalar sıyaqlı, og'an pul ajıratqan Lord Chamberlainnin' atı menen atalg'an. Bul topardın' ataqlı bolg'anı sonshelli, 1613-jılı Elizaveta I xanshayımının' o'liminen keyin, jan'a patsha James I topardı qollap quwatlag'an. Topar atı Patsha adamları atına o'zgertiledi.

Londonda Shakespearedin' a'wmeti ku'sheygen. Ol Londondag'ı Blackfriars degen jerden uy satıp alg'an ha'm u'lkenligi boyınsha Stratfordtag'ı ekinshi orında bolg'an New Placeti iyelegen.

Shakespeare jumıs islewdi 1613-jılı toqtatqan ha'm 1616-jılı qaytıs bolg'an. Ol o'limine shekem Anne menen jasag'an. Onın' qa'bir tasında (a'wliyede jatqan jerindegi tasında) bılay jazılg'an (inglisshe):

Good Friend, for Jesus' sake forbear
To dig the dust enclosed here:
Blest be the man who spares these stones, 
And cursed be he that moves my bones.

Bul hesh kimnin' qa'bir tastı qozg'awı yamasa onın qa'birin ashıwg'a haqlı emesligin an'latadı. Egerde kimde-kim onın' denesin qozg'awg'a ha'reket etse, bul adamdı a'wmetsizlik ku'tedi. Geybir adamlardın' aytıwınsha, Shakespeare jazg'an basqa jumısları onın' qa'birinde, biraq hesh kim bunı teksermegen, a'wliye tasındag'ı so'zlerden qorqqan bolıwı mu'mkin. Tariyxshılar Shakespeare ta'repinen jazılg'an hesh bir jumıs onın' menen birge jerlengenine isenbeydi.

Shakespearedin' pesalarının' tolıq dizimi:

Shakespearedin' o'liminen 150 jıllardan keyin, geybir ilimpazlar Shakespeare dep atalg'an jumıslar haqıyqatında William Shakespeare ta'repinen jazılmag'anlıg'ı haqqında ayta basladı. Bunday dep aytıwı ushın bir neshe sebepler bar edi. Ma'selen, Shakespearedi jazg'an adam basqa ma'mleketler (a'sirese İtaliya) haqqında ko'p mag'lıwmatqa iye bolg'an, biraq bizlerge belgili bolg'anınday William Shakespeare hesh qashan Angliyadan basqa jaqqa shıqpag'an.




#Article 171: Xalıq aralıq tennis federatsiası (105 words)


Xalıq aralıq tennis federatsiası (XTF) - Ha'zirgi ku'ndegi 190 nan aslam ellerdin' milliy federatsiyaların biriktiriwshi du'nya ju'zlik tennistin' baslı sho'lkemi.

Xalıq aralıq tennis federatsiyasının' shtab jayı - Londonda jaylasqan.

XTF o'zinin' iskerlik ta'sirinin' ko'leminde ha'zirgi waqıtta tennislik kalendarı boyınsha to'rt iri chempionatlardı o'z ishine aladı, U'lken shlem (Uimbldon turniri ha'm AQSh, Frantsiya, Avstraliyalardın' ashıq chempionatları).

Federatsiya kubogi (hayal-qızlar arasında) ha'mde ra'smiylestirilmegen du'nya ju'zlik komandalıq birinshilik - Devis kubogin, olimpiadalıq tennis turnirların, Du'nya ju'zlik jaslar kubogi (World Youth Cup by NEC) ha'm jaslardın' du'nya ju'zlik chempionatı NTT (NTT World Tennis Event).

XTFnın' birden-bir tiykarg'ı wazıypası tennis qag'ıydalarının' durıs orınlawın baqlap barıw, jetilistiriw ha'm tayarlaw bolıp esaplanadı.




#Article 172: Xalıq aralıq tennis federatsiası qısqasha tariyxı (118 words)


Xalıq aralıq tennis federatsiası (XTF) qısqasha tariyxı - sport du'nyasında en' eski xalıq aralıq birlesiwlerdin' biri bolıp esaplanadı. Amerikalı Dyuen Uilyams 1911-jılı birlesken du'nya ju'zlik tennis sho'lkemin qurıw haqqindı en' birinshi bolıp o'z pikirin bildirdi. Sol waqıtları Frantsiyalıq tennis federatsiyasının' prezidenti Anri Vallet ha'm Shveytsariyanın' tennis assotsiatsiyasının' hu'rmetli xatkeri Sharl Bardlar amerikalının' pikirin ju'da' qızg'ın qollap quwatladı.

Sonın' menen qatar 12 elden  kelgen delegatlar ishinde AQShtan wa'kil bolmadı. 

Milliy Federatsiyalarının' 12 el wa'killeri - Avstralaziya (Jan'a Zelandiya ha'm Avstraliyalarının' birlesken federatsiyası), Avstriya, Belgiya, Rossiya, Shvetsiya, Shveytsariya, Frantsiya ha'm Qubla Afrikalılar taza sho'lkemnin' tiykarın salıwshı hu'jjetlerge qol qoyıstı.

Sol waqıttan berli XTF sı tennisti rawajlandırıw ha'm en jaydırıw jolında du'nya ju'zinde en' iri ha'm ku'shli sportlıq sho'lkem bolıp qaladı.




#Article 173: Xalıqaralıq da'ryalar (353 words)


Xalıqaralıq da'ryalar - eki yamasa bir neshe ma'mleketler aymag'ın kesip o'tetug'ın yaki ajıratıp turatug'ın da'ryalar.

A'dette xalıqaralıq da'ryag'a qarata qurg'aqlıq boyı ma'mleketi (bazda ken'irek a'hmiyetke iye bolg'an xalıqaralıq ashıq suw ag'ımları so'z tirkeshi qollanıladı) o'z ıqtıyarı menen usı da'ryanın' onın' aymag'ı ko'lemindegi bo'leginin' huqıqıy ta'rtibin belgileydi. Sonın' menen birge xalıqaralıq huqıqqa muwapıq ma'mleket o'z aymag'ının' ta'biyiy sharayatların, eger bul basqa ma'mleket aymag'ı ta'biyiy sharayatlarına zıyan tiygizetug'ın bolsa, o'zgertiwi mu'mkin emes. Sonın' ushın, xalıqaralıq da'rya bo'leginin' onın' aymag'ınan ag'ıp o'tiwshi suwınan paydalanıwshı qurg'aqlıq boyı ma'mleketi basqa usı da'rya suwınan paydalanıwshı ma'mleketke zıyan tiygiziwi yaki da'ryanın' og'an tiyisli bo'leginen tiyisli tu'rde paydalanıwınan tosqınlıq jasawı mu'mkin emes. Basqasha aytqan-da, usı jag'dayda qurg'aqlıq boyı ma'mleketlerinin' huqıq ha'm minnetleri o'z-ara baylanıslı ha'm bul o'z na'wbetinde xalıqaralıq da'ryalar suwınan paydalanıwdı xalıqaralıq-huqıqıy ta'rtipke salıw za'ru'rligin tuwdıradı.

Biraq bul tarawda ulıwma xalıqaralıq huqıq da'rejesinde, ha'tte u'lgili kelisimdi de islep shıg'ıwdın' imkaniyatı joq, sebebi, birinshiden, ko'plegen (ataw ha'm arxipelag) ma'mleketler aymag'ında xalıqaralıq da'ryalar ulıwma joq; ekinshiden, ha'r bir usınday da'ryanın' esapqa alınıwı lazım bolg'an jag'daylar usı waqıtqa shekem ha'r qıylı, olardı sanalı ulıwmalastırıwdın' ilajı joq.

Xalıqaralıq da'ryalardan paydalanıwdı xalıqaralıq-huqıqıy ta'rtiplestiriw qurg'aqlıq boyı ma'mleketleri ta'repinen du'ziletug'ın sha'rtnama tiykarında a'melge asırıladı. Usınday sha'rtnamalarda, eger qurg'aqlıq boyı ma'mleketleri ta'repinen maqsetke muwapıq dep tabılsa, qurg'aqlıq boyında jaylasqan ma'mleketlerdin' de nızamlı ma'pleri esapqa alınıwı mu'mkin.

Xalıqaralıq da'rya tu'sinigi onı qurawshı suwlarg'a bola negizgi anıqlıq kirgiziwin talap etedi:

Da'rya joqarısı ha'm to'meninde jaylasqan ma'mleketler ma'pleri de bir-birinen biraz parıqlanadı. Atap o'tilgen ha'm basqa ko'plegen usıllar na'tiyjesinde xalıqaralıq da'ryalardan paydalanıwdı huqıqıy retlestiriwge erisiw ko'p is ha'reketti talap etiwshi, ma'pli ma'mleketler arasında bir qatar dawlardı keltirip shıg'arıwshı ha'reket esaplanadı. 

Aymaqlıq daw ma'mleket aymag'ının' anaw yamasa mınaw bo'legin yuridikalıq tiyisliligin belgilewshi xalıqaralıq huqıq normalarının' yaki ha'reketine qarata ta'replerdin' tu'rli ko'zqaraslarınan kelip shıg'adı. Bul jag'dayda sonı tastıyıqlaw lazım, aymaqlıq dawdı ta'n alıw ele yuridikalıq tiyisliligi tuwel belgilenbegen ma'lim aymaqtın' bolg'anlıg'ın ta'n alıw menen barabar.

Barlıq kelispewshilikler aymaqlıq dawdı keltirip shıg'armaydı. Ma'mleket shegaraları demorkatsiyasın a'melge asırıw barısında orınlarda shegara sızıqların belgilew waqtında tez-tez kelispewshilikler ju'zege keledi, biraq olar shegaralar demorkatsiyası ushın du'zilgen qospa komissiya ta'repinen sheshiledi. Aymaqlıq dawlar qalg'an barlıq xalıqaralıq dawlar kibi dawlardı tınısh jol menen sheshiw printsipi tiykarında iske asırılıwı lazım.




#Article 174: Xalıqaralıq huqıq (309 words)


Xalıqaralıq huqıq ma'mleketler aralıq yaki ken'irek ma'nide xalıqaralıq qatnasıqlarg'a ta'n bolg'an waqıya ha'm protsesslerdin' huqıqıy qa'siyetlerin qarastıratın ilimi.

Xalıqaralıq huqıqıy normalarda milliy ma'mleketlerdin' o'z-ara qatnasıqlarındag'ı quramalı protsesslar o'z sheshimin tabadı. Olardın' tiykarında qa'liplesip atırg'an, xalıqaralıq subektiv niyetin emes, al ja'miyetlik rawajlanıwının' obektiv faktorlarına say keletug'ın huqıqıy sana xalıqaralıq huqıqta o'z sa'wlesin tabadı.

Ha'zirgi xalıqaralıq qatnasıqlarg'a ta'sir jasawshı ko'plegen faktorlar ishinde xalıqaralıq huqıq u'stinligi haqqındag'ı qag'ıyda XXI a'sirdegi tsivilizatsiya ha'm huqıqıy sana da'rejesine ko'birek say keledi.

Xalıqaralıq huqıq iliminde xalıqaralıq huqıq tu'sinigine ha'r qıylı ta'riyipler berilgen. Solardan bir qatarın to'mende ko'rsetilgen:

Birinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıqtı ma'mleketlerdin' niyetin muwapıqlastırıw tiykarında du'zilgen ha'm rawajlanatug'ın ma'mleketlerdin' tınısh-tatıw jasawı, xalıqlardın' ten' huqıqlıg'ı ha'm o'z ta'g'dirin o'zi belgilewin ta'miyinlew maqsetinde xalıqaralıq qatnasıqlardı retlestiriwshi yuridikalıq normalar sisteması sıpatında ta'riyplew mu'mkin.

Ekinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul ma'mleketler ha'm usı huqıq  sistemasının' basqa subektları arasındag'ı qatnasıqlardı retlestiriwshi yuridikalıq normalar sisteması.

U'shinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq ja'miyetlik rawajlanıw nızamlıqlarının' ta'siri menen baylanıslı ra'wishte xalıqaralıq qatnasıqlardı retlestiriwshi ha'm ma'mleketler niyetinin' salıstırmalı sa'ykesligin bildiriwshi sha'rtnamalar, a'det normaları ha'm printsiplar sisteması.

To'rtinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul xalıqaralıq (ma'mleketler aralıq ha'm basqa tu'rdegi) qatnasıqlardı retlestiriwshi normalar jıyındısı ha'm sisteması.

Besinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul huqıqtın' biyg'a'rez tarawı bolıp, o'zinde bir pu'tin ha'm tutas printsiplar ha'm normalar sistemasın, yag'nıy en' da'slep ma'mleketler arasındag'ı xalıqaralıq qatnasıqlar tarawın retlestiriwshi, yuridikalıq ma'jbu'riy bolg'an a'dep-ikramlıq qag'ıydalardı bildiredi.

Altınshı ta'riyp: Xalıqaralıq huqıq ju'da' ken' ha'm tu'rli tarawlardı o'z ishine alıwshı ayrıqsha huqıqlar sisteması. Sonın' menen birge tek normalar jıyındısı bolıp qalmastan, olardın' sisteması da.

Xalıqaralıq huqıqqa berilgen joqarıdag'ı ha'm basqa ko'plep ta'riyplerdin' avtorları imkanı bolg'anınsha ko'birek xalıqaralıq huqıqqa ta'n bolg'an waqıyalardı qamtıp alıwg'a ha'reket etken. 

Ha'zirgi xalıqaralıq huqıq ekinshi jer ju'zlik urıstan keyin Birlesken Milletler Sho'lkeminin' Ustavı qabıl etilgennen son' ju'zege kelip, rawajlang'an. Sol sebepli, Ha'zirgi xalıqaralıq huqıq tu'sinigi xalıqaralıq qatnasıqlarının' ulıwma moyınlang'an priniplerı menen normaları rawajlanıwının' jan'a basqıshın sa'wlelendirgen halda, xalıqaralıq huqıq ha'reketinin' xronologiyalıq ko'lemin belgileydi.




#Article 175: Qashqınlar (202 words)


Qashqınlar - quwdalanıw aqıbetinde, a'skeriy ha'reketler yaki basqa ayrıqsha jag'daylar na'tiyjesinde turaqlı jasap turqan ma'mleketin taslap ketken shaxslar. Qashqınlar mashqalası bir qatar xalıqaralıq sha'rtnamalar menen retlestiriledi. BMSh ko'leminde qashqınlar mashqalasın sheshiwge ja'rdem beriw ushın qashqınlar isi boyınsha Bas komissariat basqarması (QBKB) du'zilgen. 1951 jıl 28-iyulda ko'p ta'repleme Qashqınlar da'rejesi haqqında konventsiya qabıl etilgen.

Konventsiya ha'm QBKB Ustavı qashqın tu'sinigine dini, puqaralıg'ı, belgili toparg'a kiriwi yaki siyasiy ko'zqarası aqıbetinde quwdalawg'a tolıq tiykarlı qa'wip astındag'ı da'slep puqarası bolg'an ma'mleketten tısqarıda jasawshı ha'm usı ma'mleket hu'kimeti qorg'awınan paydalana almaytug'ın yamasa bunday qorg'awdan paydalanıwdı qa'lemeytug'ın shaxslardı kirgizedi. Olar ko'bnese de facto puqaralıg'ı joq shaxs dep ataladı, sebebi olardın' siyasiy da'rejesi puqaralıg'ı joq shaxslardın' siyasiy da'rejesinen hesh na'rse menen o'zgeshelenbeydi.

Siyasiy qashqınlar kategoriyasına tiyisli bolıw siyasiy baspana alıwg'a dawagerlik etiwge tiykar sıpatında qaralıwı mu'mkin. Biraq, usı ma'selenin' aqırg'ı na'tiyjesi qashqınlar turg'an ma'mlekettin' nızamshılıg'ı ha'm siyasatına baylanıslı.

Qashqınlar mashqalasın tu'rli faktorlar ta'siri (qashqınlardın' sotsiallıq ha'm milliy quramı, olardı o'z jurtın taslap ketiwge ma'jbu'rlegen sebepler ha'm basqalar) astında birden-bir ta'rtip penen sheshiwge bolmaydı. BMShnın' ayırım organlarında xalıqtın' g'alaba ketiwi yaki keliwi haqqındag'ı ma'seleni insan huqıqların ayaq astı etiw menen baylanıstırıp bir neshe ma'rtebe ko'terip shıg'ılg'an. G'alaba ketiw (keliw) tu'sinigi qashqınlar mashqalasın ha'm halıqtın' ekonomikalıq migratsiya mashqalasın sezilerli da'rejede birlestiredi.




#Article 176: Xalıqaralıq sha'rtnama (128 words)


Xalıqaralıq sha'rtnamalar haqqında 1969-jılg'ı Vena Konventsiyası qag'ıydalarına muwapıq, xalıqaralıq sha'rtnama - ma'mleketler ha'm xalıqaralıq huqıqtın' basqa subektleri arasında bir, eki yamasa bir-biri menen baylanıslı bir neshe hu'jjetlerde iske asırılg'anına ja'ne onın' anıq atına qaramastan jazba tu'rde du'ziletug'ın xalıqaralıq huqıq penen retlestiriwshi pitim esaplanadı.

Xalıqaralıq sho'lkemnin' sha'rtnamalar du'ziw huqıqıy mu'mkinshiligi usı sho'lkem qag'ıydaları menen retlestiriledi. Eger ma'mleketlerdin' xalıqaralıq sha'rtnamalar du'ziwge bolg'an huqıq uqıbı sheklenbegen ha'm olar ha'r qanday ma'sele boyınsha sha'rtnamalar du'ziw huqıqına iye bolsa, xalıqaralıq sho'lkemlerdin' sha'rtnama du'ziw huqıqı uqıbı olardın' tiykarg'ı hu'jjetleri menen belgilenedi.

Xalıqaralıq sha'rtnama - awızeki du'zilgen basqa pitimlerden, yag'nıy djentelmenlik pitimler (ma'lim teksten ibarat, biraq xalıqaralıq sha'rtnamanın' basqa atributların, atap aytqanda og'an yuridikalıq ku'sh beriwshi, ku'shke kiriw sharayatların ha'm ha'reket mu'ddetin belgilewshi qag'ıydalardı o'zinde sa'wlelengen awızeki pitim)den o'zgeshe bolg'an ma'mleketler arasında du'zilgen jazba pitimler.




#Article 177: Xojamet Axmetov (522 words)


Xojamet Axmetov (1908-1932) - jan'a da'wir qaraqalpaq a'debiyatının baslawshısı.

Ol 1908 jılı Qon'ırat rayonının' Sorko'l degen jerde jarlı diyxan semyasında tuwılg'an. 1923 jıldan Qon'ırattag'ı qalalıq mektepke qatnap oqıydı. 1924 jıldan Qon'ırattag'ı internatqa kirip sonda ta'rbiyalanadı. 1925 jılı To'rtku'ldegi awılxojalıq texnikumına o'tip oqıydı. Son' o'z qa'lewi menen pedtexnikumg'a o'tedi. 1929 jılı pedtexnikumdı pitkerip, Taxtako'pir rayonlıq komsomol komiteti, son' Kegeyli rayonlıq komsomol komitetinin' sekretarı bolıp isleydi. Shayırdın' da'slepki qosıqları 1927-28 jıllardan texnikumnın' diywalı gazetalarında, Erkin Qaraqalpaqstan gazetası, Qızıl mug'allim jurnallarında  ja'riyalana basladı. Onın' jalınlı shaqırıq, agitatsiyalıq mazmundag'ı qosıqları miynetkesh adamlar sanasın jan'a zaman talabına say tayarlawda ayrıqsha a'hmiyetke iye boldı. Shayır Jol bermen' degen qosıg'ında bılay deydi:

Qallash qulag'ın'a salar bir na'rse,
Elde bar jemxorlar ha'm de aq sa'lle
Bulardın' ba'rinin' dedigi birge,
Ken'es saylawında bug'an jol bermen'

Qallash batraq, senin' ken'es saylawın'
Jas u'lkenge kimdi qoysan' qa'lewin'
Sag'an dushpan baylar tabı zor jawın',
Ken'es saylawında bug'an jol bermen'.

Bul qosıqta jalınlı shaqırıq mazmunı o'zine ta'n intonatsiya ha'm ırg'aqtı payda etedi. Ku'shli ideyanın' ta'sirli bolıp shıqqanı qosıqtın' formasının' ko'rkemliliginde, yag'nıy mazmun menen formanın' birliginde. Bunın'day gu'res ruhı onın' Jamayım (1928), Sha'rtles, Xabarshılar (1929), O'sher boldı (1930), Bul minnetin' (1928), Jaslar wazıypası degen qosıqlarında da orın alg'an. Ayawsız satira, jalınlı shaqırıq, jawıngerlik, ruh X.Axmetov poeziyasının' tiykarg'ı
o'zgesheliklerinen esaplanadı. Shayır qaraqalpaqlardın' burıng'ı ha'm revolyutsiyadan keyingi turmısın su'wretlep birqansha qosıqlar jazdı. Kolxozshılar keledi, Batraklar qosıqlarında usı temanı alg'a qoyadı. X.Axmetovtın' do'retiwshiliginde u'lken orın tutatug'ın temalardın' biri - miynet teması. Bul tema kolxoz qurılısı, paxta egis h.t.b. ko'riniste sa'wlelengen.Menin' su'ygen miynetim (1931) qosıg'ı miynetke bolg'an su'yiwshilikti jırlaydı.

Miynetkeshpen, miynet ushın tuwg'anman,
Miynet ushın beldi bekkem buwg'anman
Ag'am, anam, tuwısqanım miynetkesh.
Shın dedigim men de sonnı quwg'anman.

Shayır miynetti bilimnin' de, o'nerdin' de tiykarı dep tu'sinedi ha'm bunı qosıq qatarlarında sheber sa'wlelendiredi. Qosıq qatarlarının' ishindegi seslik qaytalawlar qosıqqa sulıwlıq berip tur. Qozg'al erte egisin'e tayarlan qosıg'ı shayırdın' ku'ndelikli aktual temaga arnalgan operativ shıg'armalarının' biri. Bul qatar (Qozg'al erte egisine tayarlan) shıg'armanın' atı ha'm ha'r strofanın' ba'nti bolıp kelip, qosıqtın' tiykarg'ı ideyasın juwmaqlastırıp berip tur. Shayır qosıqta jan'a miynetti jırladı, adamlardı miynet etiwge shaqıradı. Durıs bo'lin' degen qosıg'ında shayır adamlarg'a miynetine jarasa haqı beriw, yag'nıy kim islemese tislemeydi degen ideyanı sa'wlelendiredi. Qosıqtın' mazmunlı qısqa qatarları, tez intonatsiyası, shaqırıq ruhı, tasıyıqlawshı sıpatı tiykarg'ı ideyanı bildiriwde a'hmiyetke iye. Jamayım degen qosıgında bilim, ag'artıw islerin so'z etedi. Kel qurdaslar qosıg'ı da (1928) shayırdın' ag'artıw temasına arnalg'an jaqsı qosıqlarının' biri. Shayır qaraqalpaq xalqının' ma'deniy turmısındag'ı jan'alıqlardı qollap quwatlawshı agitatsiyalıq-propagandalawshılıq mazmundag'ı qosıqlar do'retti. Latınlas, Shıqsın onın' ta'ripi qosıqlarında arab alfavitinin' ornına alıng'an latın alfavitin propagandalaw mazmunına qurılg'an. Bu'gin qosıg'ı sol da'wir poeziyasının' a'hmiyetli temalarının' biri - hayal qızlar ten'ligi temasına arnalg'an. A'miwda'rya (1931) degen qosıg'ında A'miwda'ryanın' xalıq xojalıg'ındag'ı a'hmiyetin bayan etedi. Xabarshılar qosıg'ı X.Axmetovtın' siyasiy lirikasının' o'tkir shıg'armalarının' biri. Qosıqta xabarshılardın' ja'miyetlik turmısta tutqan ornı ko'rkem sa'wlelendirilgen. Shayır do'retiwshiliginde Bilim menen jansın sham qosıg'ı ayrıqsha orın iyeleydi. Bul qosıqta jaslardı oqıwg'a shaqırıw ideyası alg'a qoyılg'an.

Bilim-tamaq, bilim-nan,
Bilimsizdin' isi qam,
U'yren o'ner bilimdi,
Bilim menen jansın sham.

X.Axmetov – gu'resshen' jalınlı shayır. Onın' barlıq do'retiwshiliginin' bastan aqırına shekem gu'res ideyası su'wretlengen. Siyasiy lirika – shayırdın' tiykargı janrı boldı. Publitsistikalıq, agitatsiyalıq shaqırıq, qosıqlardın' tastıyıqlawshı xarakteri, jedelli ritm, oratorlıq intonatsiya, qısqa qatarı onın' shıgarmalarının baslı belgisi boldı.




#Article 178: Yosif Stalin (223 words)


Yosif Stalin (Orıssha, tolıq : Иосиф Виссарионович Сталин, tuwılg'anda Джугашвили (Dzhugashvili), Gruzinshe: იოსებ ჯუღაშვილი (Ioseb Jughashvili); (18 dekabr, 1878 – 5 mart, 1953) Kommunist diktator Ioseb Jugashvilidin' qabıl etken atı. Ol Vladimir Leninnen keyingi Sovet hu'kimetinin' ekinshi siyasiy basshısı bolg'an. Ol totalitar basshı bolg'an ha'm tariyxta ju'da' belgili. Ol millionlap adamlardın' o'ltiriliwine sebepshi bolg'an. Ol kommunizmnin' basqasha tu'ri Stalinizmdi baslag'an.

Stalin ekinshi du'nya ju'zlik urıstan aldın Gitler menen birge islesken ha'm 1939-jılı olar ekewi Polshanı basıp alıw ha'm o'zleri arasında ekige bo'lisiw haqqında pitim du'zgen. Usılay etip ekinshi du'nya ju'zlik urıs baslang'an.

Keyinirek, 1941-jılı, Gitler Stalinge qarsı shıg'adı ha'm SSSRdı basıp alıw ushın hu'jim jasag'an. Bunnan keyin, SSSR Germaniyanı qıyratıw ushın Antigitlerlik koalitsiya menen islese basladı. Aqırı Germaniya jen'iledi, biraq urıs dawamında SSSR basqa ma'mleketlerge salıstırg'anda adam sanı boyınsha en' ko'p jog'altıwg'a ushırag'an edi.

Ekinshi du'nya ju'zlik urıs juwmaqlang'anda, Sovet armiyası ko'plegen Evropa ma'mleketlerin: Polsha, Chexoslovakiya, Vengriya ha'm Germaniyanın' bir bo'limin iyelep, bul ma'mleketlerde kommunizm qura basladı.

Stalin o'limine shekem Sovet hu'kimetin basqarıwdı dawam ettirdi. Stalin ma'mlekettin' waqıt ha'm energiaysın qural jaraqqa, ko'likke ha'm qurallı ku'shke qaratıp, militarizatsiyanı baslag'an. Bug'an erisiwde Stalinnin' en' a'hmiyetli usılı bul Amerikadan yadro quralı jasırın mag'lıwmatların urlap, o'zlerinin' bombasın islep shıg'ıwı boldı. Usı sebepli Salqın urıs baslanadı ha'm ol 1990-jılı SSSRdın' ıdırawına shekem dawam etedi.

Stalin 1953-jılı insulttan qaytıs boldı. Onnan keyin Sovet hu'kimetin Nikita Xrushev dawam ettirdi.




#Article 179: Yusup Has Ha'jip (662 words)


Yusip Has Ha'jib XI a'sirde jasag'an shıg'ıs ellerinin' ko'pshiligine belgili bolg'an ko'rnekli shayır ha'm alımlardın' biri. Ol jasap turg'an zaman tu'rkiy xalıqlar birlespesinin' en' rawajlang'an zamanı Qaraxakiyler ma'mleketinin' ilim ha'm pa'n jag'ınan o'sip, joqarg'ı basqıshqa ko'terilgen da'wiri edi. Sonın' ushında bul a'jayıp shayır tu'rkiy tilindegi jazba poeziyanın' baslawshıların'ın' biri boldı.

Yusup Has Ha'jib Balasag'uni Qutadg'u biliktı hijri esabı menen 462-jılı, jan'a jıl esabı boyınsha 1070-jılları jazıp pitkergen. Bul haqqında avtordın' o'zi de on segiz ayda jazıp pitkerdim degen pikirdi aytqan. Bunnan tısqarı onın': Jasta eliwge kelip qaldı. Bir waqıtları qara g'arg'a edik. Endi aqıl da a'bden tolısıp, shash ta ag'arın'qırap, aq quwg'a aylanıp baratırmız degen so'zlerine qarag'anda, bul da'standı ol eliw jaslar shamasında jazıwg'a kirisken. Usınday mag'lıwmatlarg'a tiykarlanıp Qutadg'u biliktin' 1070-jılları jazılıp pitkerilgenligin esapqa alg'anda, onın' avtorı bolg'an Yusup Balasag'unidin' 1015-jılları tuwılg'anlıg'ın tastıyıqlawg'a boladı.

Yusip Has Ha'jibtin' Qutadg'u bilik (Baxıtqa baslawshı bilim) shıg'armasının' ha'zirge shekem tek u'sh nusqası g'ana tabılg'an. Bunın' en' birinshisi - Ve-sh nusqası. Bul kitap 1439-jılı Gerat qalasında ko'shirilgen bolıp, son'ınan belgisiz sebepler menen Stambulg'a alıp ketiledi. Bul kitap sol jerde diplomatiyalıq xızmette ju'rgen belgili Avstriya alımı İosif fon Xammer Purgishtal qolına tu'sedi de, onı satıp alıp Venadag'ı korollik kitapxanag'a sıylıqqa beredi. Solay etip bul kitap Qutadg'u biliktin' Vena nusqası dep ataldı.

Ekinshisi Kair nusqası bolıp, bul qoljazba negizinen arab ha'ribi menen ko'shirilgen. 1896-jılı nemis alımı B. Morits ta'repinen tabılg'an. Usı nusqa tiykarında ko'shirilgen belgili rus alımı V. V. Radlov qoljazbası SSSR İlimler Akademyasının' Shıg'ıstanıw institutının' Peterburg bo'liminde saqlanadı.

U'shinshisi Namangan nusqası 1914-jılı A.Z.Valitova ta'repinen O'zbekstaniın' Namangan qalasınan tabılg'an. Bul kitap 1967-jılı belgili o'zbek alımı Qayum Karimov ta'repinen transkriptsiyalanıp baspadan shıqtı.

Da'standa avtor negizinen to'rt tu'rli ma'seleni ortag'a qoyadı. 

Eldi basqarıw ushın usı to'rt talap og'ada za'ru'r bolıp esaplanadı. Birinshiden, eldi basqarıw ushın patsha a'dil bolmag'ı lazım. Bul bag'dar da'standa Ku'ntuwdı patsha obrazı arqalı berilgen. Ekinshiden, el xalıq abadan jasawı ushın ma'mlekettin' g'a'ziynesi mol bolıwı ha'm bul baylıqtı o'z ornında jumsawshı bilimli adamlar kerek. Patshalıqtın' g'a'ziynesi esap-sanaq arqalı alıp barılsa g'ana el baxıtlı, da'wletli boladı. Bul ha'diyseler patshanın' wa'ziyri Aytoldı obrazı arqalı beriledi. U'shinshiden, ma'mleket aqıl ha'm parasat arqalı basqarılıwı kerek. Bul ma'sele wa'zirdin' aqıllı ulı Ug'dulmish obrazı arqalı sheshiledi. To'rtinshisi, ha'r qanday adamnın, qa'na'a't insaplı bolıwı kerekligi wa'zirdin' tuwısqanı da'rwish Odg'urmish obrazı arqalı berilgen.

Da'stan sol da'wirdin', en' ko'lemli shıg'armalarının' biri bolıp altı mın' bes ju'z jigirma ba'yitten ibarat. Shıg'armanın' baslı qaharman'ı Ku'ntuwdı isimli patsha. Ol o'zinin' a'dilligi menen pu'tkil du'nyag'a ma'lim bolıp, ko'p g'ana adamlar onı ko'riwdi ha'm pikirlesiwdi a'rman etken.

Biraq, Has Hajib aytqanday, bir adamn ın' danalıg'ı, a'dalatlıg'ı hesh na'rse bolmas eken. Onın' ideyaların iske asırıw ushın ja'rdemshi danıshpanlar kerek. Aytoldı tap usınday keyiptegi adamlardan biri bolıp, Ku'ntuwdını izleydi ha'm tabadı. Ku'ntuwdı onı ko'p ma'rtebe sınap ko'rgenen keyin o'zine wa'zir etip tayınlaydı. Aytoldı elge ushıp kelgen bir baxıt qusı sıyaqlı xalıqtın' bereketi birden tasıp kete beredi. Shıg'armanın' basınan aqırına shekem avtor o'z pozitsiyasında anıq turadı. Ol bul kitaptı tek na'siyat ushın g'ana jazbag'an. Yag'nıy, bul du'nyanı tanıwdın' o'zi negizinen bilim iyelew. Bilimsiz adamnın' nadanlıg'ı ko'p. Sonın' ushında du'nya go'zzallıg'ı bilimnen baslanadı. Bilim adamlardın' ko'zin ashadı. Jaqsı ha'm jamanlardın' parqın tu'siniwge ja'rdemlesedi. Jamanlıq jolı menen tabılg'an baylıq adamlardın' abıroyın tu'siredi degen pikirdi aytadı. Avtor bul haqqında:

Gu'mis tez sawılar ha'm pa'nt beredi, 
Danalıq so'z gu'mis alıp keledi. 
O'mirge miyrasdur danalar so'zi, 
So'z benen ashılar aqıldın' ko'zi. 
Sonlıqtan sezimdi tarqatıp elge, 
Miyras etkim keldi keyingilerge... 
Ko'p adamlar bilmesede o'zimdi, 
Qaldırmaqshı boldım, so'ytip so'zimdi, 
Na'siyatlar jaqpas nadanlar ushın, 
Men jazdım haqıyqıy adamlar ushın' 
Bul so'zlerdi bilimlige arnadım, 
Bilimsizdin' tilin bile almadım…

Yusip Has Ha'jib bul kitaptın' jazılıwı haqqında ayta kelip: Meni qartayg'an halımda g'ana bul du'nyanın' ta'shwishlerin jaqsı sezdim. Jaqsılar menen bir qatarda bul du'nyada jaman adamlar da a'dewir ko'p eken. Eger bular bir shımshım bolsada danalıqtan sabaq alsa, bunday bolmas edi degen oy qıyalıma keldi. Solay etip bul shıg'armanı jazıwg'a kiristim. Sonshama ha'diyselerdi sezip ju'rgen bolsamda bul ku'nge shekem bir qatar jazbag'anım ushın o'zimdi keyidim - dep aytadı. Qullası, Yusip Has Ha'jibtin' Qutadg'u biliktı og'ada erte da'wirlerde jazılıp qalıwına da'stan, danıshpanlıq haqqındag'ı en' a'jayıp shıg'arma bolıp esaplanadı.




#Article 180: İbrayım Yusupov (268 words)


 İbrayım Yusupov  - túp atı Ibrayim Yusupovich Yusupov, ( 5 may 1929 — 24 iyul 2008) - qaraqalpaq shayırı, awdarmashı hám dramaturg, pedagog. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı. Ózbekstan Qaharmanı.

Ol qayda islese de, shólkemlestiriwshilik qábiletleri, bilim hám tájiriybesi menen balshıq jerde xalıqtıń abıraysı hám húrmetine iye boldı.
Qaysın Kuliyev Elshi Gamzatov, Chingiz Aytpatov hám Ibrayim Yusupov qatnasıwında Qrimda SSSR shayırları hám jazıwchilarining ushırasıwlarınan biri:  Ibrayim Yusupov turkiy tilli xalıqlar poeziyasınıń Nawayi hám Maqtumquli menen birge payǵambari. Ibrayim Yusupov háykeli Tashkent degi jazıwshılar qıyabanında ornatılǵan.

Yusupovning birinshi dóretpeleri 1949 jılda baspadan shıǵarılǵan. Olkáraınan  eski tutovnikda kuz (G'arri tuttag'i guz),  baxıt Lyrics ( baxıt lyrics),  Shıǵıstan sayaxatchiga ( Knnshygys kóz jas o'shysina),  Seven pass ( Jeti Asirim),  sahra ármanlari ( Dalamanrmanlar),  ásir dawamında ( zaman) sıyaqlı qıssaları hám qıssaları kompleksi jazıldı.  poeziya,  Tamıris hám basqa dástanlar,  Yosh. Qaraqalpaq muzıkalı drama teatri ushın  qırıq qiz ( qırıq qiz),  aktrisaning táǵdiri ( aktrisalar balası),  Joker Umirbek ( mmirbek laqa) pesalari jazılǵan. Yusupov sonıń menen birge, orıs hám basqa ádebiyatlardıń eski dóretpelerin qaraqalpaq tiline awdarma etken: A. S. Pushkin, M. yu. Lermontov, T. G. Shevchenko, Abay, G. Tukay, Shekspir hám basqalar.

Ibrohim Yusupovning uqıpı Ózbekstan ǵárezsizligi jıllarında úlken kúsh menen kórinetuǵın boldı. Ramil Islamov óziniń 80 jıllıǵı munasábeti menen sonday dedi:  qosıq hám dástanlarında, publitsistik maqalalarında ol óz xalqiniń erkin ómirin, mámlekette júz berip atırǵan túpkilikli ózgerislerdi maqtanısh menen kuyladi.

I. Yusupovning opatı munasábeti menen mámleket Prezidenti I. Karimov ta'ziya bildiriw etdi. Nókis qalasındaǵı  Shorsha Baba áwliyeine kómiw etilgen.

Áke: Yusup Oxun Sayekeev (1875-1932-jıllar ómiriniń shamalıq jılları).

Ana: Xonbibi Hojamurat qızı (1898-1974-jıllar ómiriniń shamalıq jılları).

Turmıs Jorası: Bibizada Jumanazarova (1934-1980).

Balalar :




#Article 181: İnfuzoriyalar (106 words)


İnfuzoriyalar tipine 8000 nan aslam tu'r kiredi. Olar ten'izde, dushshı suwlarda, ızg'ar topıraqta jasawg'a iykemlesiw menen birge, geyparaları omırtqasız ha'm omırtqalı organizmlerde de parazitlik etedi.

İnfuzoriyalardın' denesinde ko'p sandag'ı tu'rlishe jaylasqan kirpiksheler ornalasadı. Bul a'piwayılar ushın denede sapa jag'ınan ha'r tu'rli bolg'an kishkene generativ yadronın yamasa mikronukleustin' ha'm u'lken vegetativ yadronın yamasa makronukleustin bolıwı ta'n. İnfuzoriyalardın' ko'pshiliginde kirpiksheler o'mir boyına saqlanadı da olar kirpikliler – tsiliata (Ciliata) klassına birigedi. Geypara infuzoriyalarda kirpikler tirishilik tsiklinin' belgili bir da'wirinde payda bolıp, son' joq boladı. Bunday infuzoriyalar sorıwshı infuzoriyalar – suktoriya (Suctoria) klassına toplanadı.

Solay etip, infuzoriyalar tipi kirpikli infuzoriyalar (Ciliata) ha'm sorıwshı infuzoriyalar (Suctoria) bolıp eki klasska bo'linedi.




#Article 182: İskender Zulqarnayın (101 words)


İskender Zulqarnayın (20/26 iyul, b.e.sh. 356 - 10 iyun, b.e.sh. 323) Makedoniya patshası bolg'an. Ol Pella qalasında tuwılg'an ha'm ol patsha Filip II nin' balası bolg'an. Ko'p uqıplardı balalıg'ında Afinada uyrengen. Ol o'zinin' a'skeriy uqıplılıg'ı menen belgili. Ol Persiya atalg'an u'lken imperiyanı basqarıwdı qa'ledi. Ol tariyxta Gannibal Barka, Yuliy Sezar, Shın'g'ıs xan, Subedey, Napoleon I ha'm basqalar menen bir qatarda en' ullı a'skeriy basshılar diziminde orın alg'an. Ol o'mirinin' aqırına shekem Evropalılarg'a belgili bolg'an Orta Shıg'ıs jerinin' ko'pshilik bo'limin basıp alg'an edi, bul o'z ishine Persia, Mısır ha'm Kishi Aziyanı alg'an. Ol Vavilonda b.e.sh. 323-jılı belgisiz sebepler menen du'nyadan ko'z jumg'an.




#Article 183: İtimallıqlar teoriyası (167 words)


İtimallıqlar teoriyası - tosınnanlı qubılıslardag'ı (ha'diyselerdegi) nızamlıqlardı izertlewshi matematikalıq ilim bolıp tabıladı.

Tosınnanlı ha'diyse (waqıya) degende ju'zege asıwı ha'm aspawı mu'mkin bolg'an ha'r qanday waqıyanı tu'sinemiz.

Ha'r qıylı fizikalıq ha'm texnikalıq ma'selelerdi ilimiy jaqtan izertlegende tosınnanlı qubılıslar dep atalıwshı ayrıqsha tu'rdegi qubılıslar menen ushırasıwg'a tuwra keledi.

Tosınnanlı qubılıs-bir sınawdı (ta'jiriybeni, eksperimentti) bir neshe ma'rte ta'kirarlag'anda ha'r ret ha'r qıylı o'tetug'ın qubılıs bolıp tabıladı.
Mısallar:

İtimallıqlar teoriyası basqa matematikalıq ilimler sıyaqlı praktikanın' talabınan kelip shıqqan ha'm rawajlanbaqta.

Massalıq tosınnanlı qubılıslarg'a baylanıslı ma'selelerdi sistemalı tu'rde izertlep baslaw ha'm sa'ykes matematikalıq apparattın' payda bolıwı XVII a'sirge tiyisli. Ataqlı fizik Galiley XVII a'sirdin' basında fizikalıq o'lshewlerdegi qa'teliklerdi tosınnanlı qubılıs dep qarap ha'm olardın' itimallıqların bahalap, onı ilimiy jaqtan izertlewge ha'reket etken.

İtimallıqlar teoriyasının' ha'zirgi so'z mag'anasında payda bolıwı XVII a'sirdin' ortalarına tiyisli bolıp, Paskal, Ferma ha'm Gyuygenslerdin' qumar oyınlar teoriyası tarawındag'ı izertlewlerge baylanıslı.

Son'g'ı jılları texnikalıq mashqalalardı sheshiwge baylanıslı itimallıqlar teoriyasının' taza tarawları pa'n sıpatında o'z aldına payda bolıp atır. Ma'selen Massalıq xızmet ko'rsetiw teoriyası, İnformatsiyalar teoriyası, Tosınnanlı protsessler teoriyası h.t.b.




#Article 184: İzbasar Fazılov (276 words)


İzbasar Fazılov (1909-1961) - xalıqqa belgili shayır sıpatında XX a'sirdin' 30-jıllarında tanıldı. Ol qaraqalpaq a'debiyatına Qara qoy qosıg'ı menen kirip keldi. Qosıq shayırdın' o'z basındag'ı turmıstan alıng'an, anıq bir waqıyanı sa'wlelendirgen ko'rkem shıg'arma bolıp qaldı. İ.Fazılov 30-jılları To'rtku'l awıl xojalıq texnikumın pitkerip. Jas leninshi, Qızıl Qaraqalpaqstan gazetalarında isleydi. Onın' birinshi qosıqlar toplamı 1934- jılı Jen'is jolında degen at penen To'rtku'lde basılıp shıqtı. Ekinshi qosıqlar toplamı 1936 jılı Qosıqlar degen atamada Moskvada basılıp shıqtı. İ.Fazılovtın' shıg'armaları xalıq arasına ken'nen taradı, o'z qosıqları menen xalıq massasın jan'a turmıstı tu'siniwge shaqırdı.Bul na'rse sol da'wir talabınan kelip shıqqan unamlı qubılıs edi. Ol ko'rkem shıg'armalar do'retiw menen birge qaraqalpaq a'debiyatı ma'selerin so'z etiwge arnalg'an a'debiy-sın maqalalar da jazdı. Jeke adamg'a sıyınıwshılıq degen at penen tariyxta o'shpes iz qaldırg'an 30-jıllardag'ı repressiyalıq ha'reketler, g'alaba quwdalawlar İ.Fazılov o'miri ha'm do'retiwshiligine de o'z sayasın saldı. 1937 jılı ol milletshiler sıpatında qaralanadı. Sonnan qaytıp ol a'debiyatqa eliwinshi jıllardın' ekinshi yarımında aralastı. A'miwdarya jurnalının' poeziya bo'limin basqardı. Jurnalistlik jumısın shayırlıq penen baylanıstırıp alıp bardı. 1959 jılı Qosıqlar degen at penen u'shinshi qosıqlar toplamın jarıqqa shıg'aradı.

İ.Fazılovtın' a'debiyat maydanındag'ı tabısı onın 30-jıllardag'ı do'retpelerinin' salmag'ı menen belgilenedi. Onın' Sa'nem qarındas (1928) qosıg'ı qaraqalpaq poeziyasında hayal-qızlardın' ten'ligin jırlawg'a arnalg'an en' jaqsı shıg'armalardın' biri boldı. Bunda qaraqalpaq qızlarının' eki o'miri qatar qoyılıp salıstırılıp su'wretlenedi. İnim, Qızım qosıqlarında jaslardı ilim-bilim iyelewge shaqırıw ideyası sa'wlelendiriledi. Qaraqalpaq jaslarının' el qorg'awg'a shın ju'rekten tayarlıq sezimlerin bildiriwshi Tayarman qosıg'ı da dıqqatqa ılayıq. Kolxoz qurılısı teması İ.Fazılov do'retiwshiligi tematikasında oraylıq orınlardın' birin iyeledi. Diyxan (1929), Atızda (1930), Kolxoz o'sedi (1930), Awıl, Egiske ha'zirlen shıg'armaları sol da'wirdin' talabınan kelip shıqqan halda kolxoz o'mirin sa'wlelendiriwge arnalg'an. Shayırdın' Kolxoz ba'ha'ri atlı poeması awıl turmısının' tutas bir ko'rinisin sa'wlelendiriwi menen o'zgeshelenedi.




#Article 185: Ekonomika (434 words)


Ekonomika sotsialliq ilimnin’ tovarlardin’ ha’m xizmetlerdin’ o’ndirisin, bo’listiriliwin ha’m tutiniliwin izertleytug’in tarawi. Ekonomika termini Grek tilinde oikos (u’y) ha’m nomos (nizam yamasa da’stu’r) degen so’zlerden alinip, “u’y (xojalig’i) ta’rtipleri” degendi an’latadi.

Zamanago’y ekonomikanin’ ko’pshilik bo’legin qamtiytug’in aniqlama Lionel Robbins ta’repinen 1932 jilg’i essesinde berilgen: “ekonomika adam ha’reketin paydalaniw jollari ha’m jetispeytug’’in, basqa paydalaniliw mu’mkinshiligi bolg’an, resurslar qatnasi sipatinda izertlewshi ilim”. Jetispewshilik (deficit) - bar bolg’an resurslar barliq talap ha’m mu’ta’jliklerdi qanaatlandiriwg’a jeterli emesligin bildiredi. Eger jetispewshilik ha’m bar bolg’an resurslardin’ basqa paydalaniwi bolmasa ekonomikaliq mashqala da bolmaydi. Solay etip ekonomikanin’ pa’ni resurslar ha’m qa’lewler ta’sir etiwshi tan’lawlardi (sheshim qabil etiw) u’yreniwdi o’z ishine qamtiydi.

Ekonomika tarawlari bir neshe tu’rlerge bo’liniwi mu’mkin: sonin’ ishinde:

Ekonomikanin' paydali ta'replerinin' biri ekonomikalardin' u'lken ja'miyette ekonomikaliq sistemalar sipatinda qalay islewin ha'm ekonomikaliq qatnasiwshilardin' (agentlerdin') arasinda qanday qatnaslar barlig'in tu'sindiredi. Ekonomikaliq analizdin' metodlari tez pa't penen jinayat, bilim, shan'araq (xojaliq), den-sawliq, huqiq, siyasat, din, ja'miyetlik institutlar, ha'm uris siyaqli sotsiyalliq kontekstte sheshim qabillawshi adamlardi (offitsial adamlardi qamtiydi) qamtiytu'gin tarawlarda qollanilmaqta.

O'ndiris ha'm bo'listiriw haqqinda talqilawlar uzaq tariyxqa iye bolsa da, ekonomika ilimi zamanago'y manisinde bo'lek pa'n sipatinda da'stu'rge muwapiq Adam Smittin' Xaliqlar Baylig'i 1776-jili basilip shiqqannan payda boldi. Onda Smit ekonomika ilimi pa'nin minaday ku'ndelikli ha'm aniq ma'nislerde sipatlaydi:

Smit pa'ndi 'siyasiy ekonomika' dep atadi, lekin bul termin uluwma paydalaniwda 1870-jildan keyin aste-aqirin 'ekonomika' termini menen o'zgertildi.

Ekonomikalardin' ha'r qiyli tu'rlerinin' arasinda uliwma mashqalar to'mendegiler:

Bul mashqalalarg'a jantasiwg'a analaitikaliq qural bolip o'ndiris-mu'mkinshiligi shegi (O'MS). En' a'piwayi tu'rinde ekonomika tek g'ana eki o'nim islep shig'ariwi mu'mkin. Sonda, O'MS bul eki tovardin' ha'r qiyli mug'darlarin ko'rsetiwshi tablitsa yamasa sizilma (to'mendegidey). Texnologiya ha'm bar bolg'an o'ndiriwshi resurslar (jer, qarji, ha'm keleshektegi isshi ku'shi) berilgen dep esaplanadi, ha'm bul mu'mkin bolg'an ja'mi o'nimdi shekleydi.

Sizilmada: Food - awqatliq zatlar; Computers - kompyuterler; Outside the PPF: Impossible points - O'MSten tisqarida : Mu'mkin bolmag'an noqatlar; Inside the PPF: productively inefficient points - O'MStin' ishinde: effektiv bolmag'an noqatlar. A noqati misal ushin, eger o'ndiris effektiv alip barilsa FA awqatliq zatlari ha'm CA kompyuterleri islep shig'ariliwi mu'mkinligin ko'rsetedi. Sonday-aq FB awqatliq zatlari ha'm CB kompyuterleri islep shig'ariliwi mu'mkin (B noqati). Bul iymek siziqtag'i ha'r bir noqat ekonomika ushin maksimal potentsial ja'mi o'nimdi ko'rsetedi. Bul basqa tovardin' mu'mkin bolg'an o'nim mug'dari berilgen jag'dayda bir tovardin' maksimal islep shig'ariliwin bildiredi. 

Jetispewshilik bul sizilmada adamlardin' qa'lewi, biraq ja'mi alg'anda O'MSnen tisqarida tutina almawi arqali ko'rsetilgen. Eger bir tovardin' o'ndirisi iymek siziq boylap o'sse, basqa tovardin' o'ndirisi kemeyedi, keri baylanis. Bunday boliw sebebi bir tovardin' o'ndirisin ko'beytiw basqa tovardin' o'ndirisinen , oni kemeytken halda resurslardi jalp etiwdi talap etedi. Iymek siziqtin' qa'legen noqattag'i iymekligi bul eki tovar arasindag'i bir-birine almastiriwdi beredi.




#Article 186: Bas bet/Saylandı maqala (117 words)


Ser Isaac Newton (4-Yanvar' 1643 – 31-Mart 1727) - Angliyalı fizik, matematik, astronom, ta'biyiy filosof, alximik, teolog ha'm adamzat tariyxinda en' a'hmiyetli insanlardin' biri. Onın' 1687-jılı basılıp shiqqan Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (Tabiyiy filosofiyanın' matematikalıq printsipleri) kitabı ilim tariyxında en' a'hmiyetli kitap esaplanadı. Bul kitabında Newton dunya-ju'zlik tartılısıw (gravitatsiya) ha'm qozg'alıstın' u'sh nizamın sipatlap berdi. Bul jumisı menen ol zamanag'oy injener isinin' tiykarı ha'm kelesi u'sh a'sir dawamında fizikalıq du'nyag'a ilimiy ko'z qarastı belgilep bergen klassik mexanikanın' tiykarın saldı. Newton jerdegi ob'ektlerdin' ha'm aspan denelerinin' ha'reketleri birdey ta'biyiy nızamlarg'a boysınatug'ınlıg'ın o'zinin' gravitatsiya teoriyası menen Keplerdin' planetar qozg'alıs nizamları sa'ykesligin da'lillewi menen ko'rsetip berdi. Bul arqali ol geliotsentrizm haqqındag'i aqırg'ı isenbewshiliklerdi joq etti ha'm ilimiy revolyutsuyanı tezletti.  dawamı...




#Article 187: Nikola Tesla (101 words)


Nikola Tesla (Serb kirill a'lipbesinde: Никола Тесла) (10 Iyul' 1856 – 7 Yanvar' 1943) - oylap tabiwshi ha'm mexanika ha'm elektr tarawi injeneri. Avstriya Imperiyasi, Xorvatiya Krajinasi, Smiljanda tuwilg'an ol Avstriya Imperiyasinin' puxarasi bolg'an etnik Serb edi ha'm keyinirek Amerika puxarasi boldi. Tesla tez-tez zamanogo'y dunyanin' en' a'hmiyetli ilimpazi ha'm oylap tabiwshisi, jerdin' betine jaqtiliq keltirgen adam dep qaraladi. Ol 19 a'sir aqiri 20-a'sirdin' basindag'i elektr ha'm magnetizm tarawlarina qosqan a'hmiyetli u'lesleri menen belgili. Teslanin' patentleri ha'm teoriyaliq isleri o'zgermeli ag'im elektr toki (AC) sistemalari, sonin' ishinde Ekinshi Sanaat Revolyutsiyasin alip kelgen polifaza tok tarqatiw sistemalari ha'm AC motordin' tiykarin saldi.




#Article 188: Isaac Newton (116 words)


Ser Isaac Newton (4-Yanvar' 1643 – 31-Mart 1727) - Angliyalı fizik, matematik, astronom, ta'biyiy filosof, alximik, teolog ha'm adamzat tariyxinda en' a'hmiyetli insanlardin' biri. Onın' 1687-jılı basılıp shiqqan Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (Tabiyiy filosofiyanın' matematikalıq printsipleri) kitabı ilim tariyxında en' a'hmiyetli kitap esaplanadı. Bul kitabında Newton dunya-ju'zlik tartılısıw (gravitatsiya) ha'm qozg'alıstın' u'sh nizamın sipatlap berdi. Bul jumisı menen ol zamanag'oy injener isinin' tiykarı ha'm kelesi u'sh a'sir dawamında fizikalıq du'nyag'a ilimiy ko'z qarastı belgilep bergen klassik mexanikanın' tiykarın saldı. Newton jerdegi ob'ektlerdin' ha'm aspan denelerinin' ha'reketleri birdey ta'biyiy nızamlarg'a boysınatug'ınlıg'ın o'zinin' gravitatsiya teoriyası menen Keplerdin' planetar qozg'alıs nizamları sa'ykesligin da'lillewi menen ko'rsetip berdi. Bul arqali ol geliotsentrizm haqqındag'i aqırg'ı isenbewshiliklerdi joq etti ha'm ilimiy revolyutsuyanı tezletti.




#Article 189: Dante Alighieri (107 words)


 Durante degli Alighieri (May/Iyun' c.1265 - Sentyabr' 14, 1321), Dante Alighieri ati menen belgili, Florentsiyaliq Orta A'sirlerdin' shayiri. Onin' tiykarg'i jumisi Divina comeddia (basinda Commedia ha'm keyinirek Boccaccio ta'repinen Divina dep atalip, Divina Commedia), tez tez Italyan tilindegi en' ulli a'debiy shig'armasi ha'm du'nya a'debiyatinin' ga'wharlarinin' biri esaplanadi. Italyanshada ol Ulli shayir (il Sommo Poeta) ati menen belgili. Dante, Petrarch ha'm Boccaccio sonday-aq u'sh fontan yamasa u'sh taj atlari menen belgili. Dante, sonday-aq Italyan tilinin' atasi dep ha'm ataladi. Onin' birinshi o'mir bayani Giovanni Boccaccio (1313-1375) ta'repinen Trattatello in laude di Dante kitabinda jazildi.

Onin' qa'biri basinda Dantenin' dostisi, Bernardo Canacciog'a tiyisli Florentsiyag'a bag'ishlang'an minaday qatarlar bar:




#Article 190: Aktsiz (270 words)


Aktsiz ( — kesemen) degen ma'nini an'latadı.
Bul salıq geypara konkret tovar tu’rlerin o’ndiriwshi ha’m tutınıwshılardan alınadı. Mısalı, sigareta, spirtli ishimlikler, benzin ha’m t.b.
Sotsiallıq qamsızlandırıwg’a, qarjı, barlıq firma ta’repinen is haqı belgili bir payız ko’rinisinde ajıratıladı. Bul qarjı byudjet basqa tu’sirimlerinen «ajıratılıp» ketpeydi, al pensiya, balalarg’a beriletug’ın napaqalar, kesellik byulleten ha’m dekret otpusklerine jumsalatug’ın arnawlı fondtı du’zedi.
Endi salıqlardan to’lenetug’ın qarjılardın’ nelerge jumsalatug’ının ko’remiz.
Ma’mleket byudjeti qa’rejetleri jumsalıwına qarap, o’ndiristin’ rawajlanıwı ushın ketetug’ın sarplamalar, atap aytqanda, invistitsiya sarplamaları, soyiallıq-ma’deniy sarplamalar, yag’nıy ma’mleketke qaraslı sotsial-ma’deniy xızmet tarmaqların, sonın’ ishinde, den sawlıqtı saqlaw, sotsiallıq ta’miyinlew, bilimlendiriw ha’m ma’deniyattı pul qarjıları menen ta’miyinlep turıw sarplamaları, ma’mleketti basqarıw qa’rejetleri yamasa ha’r qıylı kategoriyadag’ı ma’mleket ma’kemeleri qa’rejetleri: huqıq qorg’aw ha’m a’skeriy ka’rejetlerge jumsaladı.
Ma’mleket o’zinin’ byudjet siyasatın eki usıldan paydalanıp du’zedi.
Salıqqa tartıwdı basqarıw. Egerde ma’mleket ekonomikası inflyatsiyadan zıyan ko’rip atırg’an bolsa, onda bul jag’dayda ma’mleket pul massasın kemeytiwge ha’reket etedi. Bunın’ ushın ol salıqlardı ko’beytedi. Firma ha’m xalıqtın’ aylanısqa shıg’aratug’ın pulları kemeyedi.
Kerisinshe, ma’mleket salıq to’lew quwatın arttırıw ushın, yag’nıy o’ndiris ha’m tutınıwdın’ to’menlewin saplastırıw ushın salıq stavkaların kemeytiwi mu’mkin. Bul iske juwap retinde firmalar tovar o’ndiriwge ko’birek qarjı qoyadı, xalının’ tutınıw aktivligi artadı. Ekonomikada janlanıw payda boladı.
byudjet tu’sirimlerinin’ qa’rejetlerinin’ ornın toltıra almawı aqıbetinde byudjet kemshiligi ju’zege keledi. Eger kemshilik ko’lemi jaratılg’an milliy o’nim qunının’ 2-5 % ne ten’ bolıp, bunnan artıp ketpeytug’ın bolsa, bul ekonomika ushın a’dettegi hal esaplanadı.
Tu’sirim ha’m qa’rejetlerdi muwapıqlastırıw arqalı kemislik saplastırıladı, tu’sirim ko’beytiledi yamasa qa’rejetler kemeytiledi. Ma’mleket kemshiliktin’ ornın toltırıw ushın bahalı qag’azlar obligatsiyalar shıg’aradı ha’m olardı firma, bank ha’m xalıqqa satadı. Usı bahalı qag’azlar ja’rdeminde olardın’ iyeleri ma’mleketten u’zliksiz ra’wishte payız ko’rinisinde tu’sirim alıp turadı.




#Article 191: Meteorit (813 words)


Meteoritler - tiykarınan tastan, temir, tas-temirden ha’m bazı bir muzdan ibarat boladı.
tariyx adamlar bir neshe ret aspan denelerinin’ Jer «qıdırıp kelgen» «wa’kili» nin’ muzdan ibarat bolg’anlıg’ın ko’rgen. Jerdin’ betine tu’sip atırg’an meteorittin’ aspanda qaldırg’an izi - bolid.
Bazda aspannın’ tasları bir qansha u’lken bolıp Jer atmosfera qatlamınan o’tip baratırg’anda janıp u’lgermeydi ha’m bolid tu’rinde Jerdin’ betine tu’sedi. Olar meteoritler degen at penen ataladı. 
Birinshi bolıp aspannan tastın’ tu’siwinin’ mu’mkin ekenligin Peterburg Ilimler akademiyasının’ xabarshı ag’zası Xladniy o’zinin’ 1794-jılı basılıp shıqqan «Pallas ta’repinen tabılg’an temir bo’leginin’ kelip shıg’ıwı ha’m ol menen baylanıslı ta’biyat qubılısları haqqında» shıg’armasında ilimiy jaqtan tiykarladı. E.F.Xladniy Krasnoyarsk u’lkesine tu’sken temir meteoritti uzaq waqıt u’yrenip, onın’ aspannan tu’skenligine tolıq isenim payda etti ha’m joqarıda tilge alıng’an ilimiy shıg’armanı jazıw menen meteoritika birinshi bolıp tiykar saldı.

Meteoritlerdin’ basqa da atları bar bolıp: aerolitler, siderolitler, uranoliti, meteorilitler, betiller (baituloi), aspnlıq, hawa, atmosferalıq ya’ki meteorlıq taslar dep te ataydı.

Aspan taslarının’ Jerge tu’siwi ju’da’ a’yyemnen beri baqlang’an bolıp, bul taslar quday Jerlilerge inamı dep qarar ha’m muqaddes dep esaplanatug’ın edi.
Aspanda ha’r qıylı u’lkenlikke iye bolg’an ha’r qıylı taslar mın’-mın’lap tabılatug’ın bolıp, olar da planeta sıyaqlı Quyash a’tirapında aylanadı. Olardın’ ishinde ha’r qıylı orbita menen birge, orbitaları jalg’ız bolg’anları da ko’plep ushıraydı. Mısalı: ıdırag’an kometa («quyrıqlı juldız») orbitasında mın’lap ha’r qıylı u’lkenliklerdegi aspan deneleri de ushıraydı. Orbitası boyınsha qozg’alatug’ın bunday mayda deneler Jerge jaqınnan o’tip baratırıp onın’ ku’shli ta’sirine beriledi ha’m o’z «jolların» planetamız ta’repke qaray burıwg’a ma’jbu’r boladı.
Meteoritler Jer atmosferasına sekundına onlag’an kilometr tezlik iye halda kirse de hawanın’ u’lken qarsılıq olardın’ tezden «ha’wirden tu’siredi». Esaplawlardın’ ko’rsetiwinshe Jerge urılıw payıtında olardın’ ortasha tezlik sekund 200-300 metr quraydı. Stanyakovish tezligi sekundına 4 kilometrge shekem bolg’an taslardın’ Jerge urılıwı partlanıw menen tamam bolatug’ınlıg’ın jaqtan tiykarladı. Partlawg’a meteorit urılıw payıtında krater (ha’wiz) payda etip, onın’ bo’lekleri bir neshe kilometrge shekem atılıp ketedi. Tezligi sekundına 4 kilometrden artıq bolg’an aspan tasının’ Jerge urılıwınan ajıralıp shıqqan energiya mug’darı sonday massalı partlawshı zatlardan (partlaw payıtında) ajıralg’an energiyadan bir neshe ese artıq boladı. Bunday u’lken tezlik penen urılıwshı meteorit energiyasının’ bir bo’limi onı tolıq puwlandırıp jiberiwge sarıp etilse, qalg’an bo’limi krater payda qılıw ha’m topıraq qızdırıwg’a ketedi. Bunday u’lken tezlikke erisiwshi meteorittin’ massa ju’da’ u’lken (shama menen 100 tonna) bolıwı esaplawlardan ma’lim. Sonın’ ushın da massası 100 tonnadan artıq aspan «miyman»ların Jerde tabıwg’a bolmaydı, olar «avtograf» sıpatında Jerde u’lken kraterler g’ana qaldıradı. 
Meteorit Jerge urılg’anda onın’ tezligine baylanıslı ha’r qıylı u’lkenliktegi ura (oyıqtı) payda etedi. Uranın’ teren’ligi urılıw ornının’ jumsaqlıg’ına da baylanıslı. 
Esaplawlardın’ ko’rsetiwinshe planetamızg’a jılına 500 den artıq bunday taslar kelip tu’sedi. Biraq Jer betinin’ shama menen 70 payız suw menen qaplang’anlıg’ın itibarg’a alsaq, bul taslardın’ 350 ge jaqını ten'iz ha’m okean tu’plerinen orın alıp, izsiz jog’alatug’ınlıg’ı ma’lim boladı. Qalg’an qurg’aqlıqqa tu’setug’ın 150 tastın’ ba’rshesi de adamlar jasaytug’ın orınlarg’a tu’se bermeydi. 

Planetamızda tabılg’an iri meteoritler ishindegi en’ irisi tu’slik-batıs Afrika «o’kpelew qa’dem»in qılg’an bolıp, bul temir meteorittin’ boy ha’m uzınlıq shama menen 3 metr, eni bolsa 1 metrden artıq. Bul gigant temir «miyman»nın’ awırlıg’ı 60 tonna. Alım Gordon anıqlawı boyınsha meteorit Jer atmosferasına kirmesten aldın 100 tonna shıg’atug’ın bolg’an.

Ullı Karl zamanındag’ı qol jazbalardın’ birinde bolsa aspannan u’lkenligi sa’l kem u’ydey keletug’ın muz bo’leginin’ tu’skenligi haqqında jazıladı. 1908-jılı Sibir taygasına «miyman» bolg’an basqa bir aspan denesinin’ neden ibarat bolg’anlıg’ın anıqlaw alımlar arasında on jıllap sozılg’an talıqlawlarg’a sebep bolıp, ha’zirge shekem o’z sırın saqlamaqta.

Meteorit payda qılg’an iri kraterlerdin’ biri Arizona shtatında (AQSH) tabılg’an bolıp, onın’ diametr 1300 metrge, teren’ligi bolsa 175 metrge jetedi.

Aspan «miyman»larının’ biri 1514-jılı Germaniya tu’sken tas meteorit bolıp, ol tu’sken orıng’a jaqın jaylasqan shirkew ornatılg’an ha’m qaytadan «aspang’a ushıp ketpesligi» ushın temir shınjırlar menen baylap qoyılg’an. Bul shirkew de qudayg’a tabınıwshılar ushın muqaddes orıng’a aylang’an.

İri meteorit payda qılg’an kraterlerden ja’ne biri Texas shtatında tabıldı. Onın’ diametri 162 metr bolıp, teren’ligi 5 metrdi quraydı. Krater ha’m onın’ a’tirapındag’ı maydanda shama menen bir yarım mın’ temir meteorit bo’lekleri tabılg’an.

Sibir «miymanı» Podkamennaya Tunguska da'rya on’ jag’asında jaylasqan Vanovare awılınan ju’z kilometrge jakın arqa-batısqa ertelep, Quyash biraz ko’terilgende kelip tu’sken. jer silkiniw salıp, planetamızg’a «qa’dem qoyg’an» bul aspan denesi keyinirek Tungus meteoriti meteoriti atı menen ilimde ken’ tanıldı.

Shixuaxua (Meksika) tabılg’an Morita dep atalatug’ın tuwrı konus ta’rizli meteorittin’ awırlıg’ı 11 tonna bolıp, ha’zir Mexiko saqlanadı. 
Argentina Kampo-del-Selo («Juldızlı maydan») maydanında tabılg’an aspan «wa’kili» nin’ awırlıg’ı 13 tonnanı, Amerikanın’ ta’biyat tariyxı muzey saqlanıp turg’an 1902-jılı Oregona tog’aylarınan tabılg’an Villamette temir meteoritinin’ awırlıg’ı 14 tonnanı quraydı. 
Sinszyan (Qıtay) oblastının’ Armanti qalashası qasına tu’sken meteorittin’ awırlıg’ı 20 tonna, Tanganika tu’sken Mbozi atlı basqa bir meteorittin’ boyı 4 metr shamasında bolıp, eni ha’m qalın’lıg’ı 120 santimetr, awırlıg’ı bolsa 25 tonna. 
Meksikanın’ Sinapoa shtatına tu’sken aspan tası da basqalarınan qalıspaydı. Onın’ boyı 4 metrdi, eni shama menen 2 metrdi, qalın’lıg’ı bolsa 1 metr 60 santimetrdi qurap, awırlıg’ı 27 tonna shıg’adı. 
Shıg’ıs Grenlandiya tu’sken meteorit Jerge urılg’anda bo’leklenip ketti. 

Pu’tkil insaniyat tariyxında meteorlardın’ 15 danası g’ana adamlar jasaytug’ın orınlarg’a tu’skenligi anıq esapqa alıng’an. Sonnan to’rtewinde adamlar jen’il jaraqatlang’an ha’m kontuziya alg’an.




#Article 192: NASA (100 words)


NASA () — 
AQShtın’ aeronavtika ha’m a’lemdi izertlew boyınsha milliy basqarması bolıp, AQShtın’ federallıq hu’kimetine qaraslı agentlik esaplanadı.
NASA  ha’m tag’ı da ko’plegen teleskoplar ha’m interferometrler ta’repinen alıng’an ba’rshe su’wret ha’m videomateriyallardın’ hesh qanday avtorlıq huquqı qorg’almag’an ha’m ja’miyetlik u’les esabında tarqatıladı ha’m erkin nusqalawg’a boladı 

NASA “kosmoslıq jarıs“ payıtları, Sovetlik awqamı ta’repinen shıg’arılg’an jerdin’ birinshi jasalma joldası payda bolg’annan keyin 1958-jılı 29-iyul ku’ni payda bolg’an.

NASA du’nyadag’ı kosmoslıq agenlikler arasında en’ iri byudjetke iye bolg’an agentlik bolıp esaplanadı. 
NASA 1958-jıldan 2008-jılg’a deyingi aralıqta kosmoslıq programmalarg’a shama menen  $810,5 mlrd doll. Aqsha jumsadı(inflatsiya esabınan).

Ha’zirgi waqı/tta NASAnın’  basshısı Maykl Griffin. 




#Article 193: Planeta (393 words)


Planeta (grek tilinen πλανήτες αστέρες — shoq juldız) — aspan denesi joqarı massalı ha’m termoyadrolıq reaktsiya ju’z bermeytug’ın orbita boylap qozg’alatug’ın juldızlar. Aspan denelerinin’ qaysılarına planeta dep qaraw haqqında astronomlar arasında soraw elege deyin sheshilmey kiyatır.
XXVI xalıq-aralıq astronomiyalıq awqam(MAC) assambleyinde planetalar juldız emes deneler a’tirapında aylanıwshı, sferag’a jaqın formag’a, belgili bir massag’a iye ha’m basqa denelerden ko’re boslıqqa iye, orbitag’a jaqın jaylasqan deneler dep tastıyqlang’an. Bunday erkin boslıq planetalardın’ rawajlana baslag’an waqtında ju’z beredi. Assambleyde Pluton(karlikli planeta) planeta bolıp esaplanbaydı dep anıq aytıldı.
Bizlerge belgili bolg’an planetalrdın’ massaları ha’m o’lshemleri ta’wiraq kishi, juldızlarda. Quyash sistemasındag’ı tek g’ana bir planeta – Yupiter ayırım xarakteristikaları boyınsha karlik-juldızg’a jaqınlasıp kiyatır. 

A’yyemgi zamanlarda jaqtı noqat ko’rinisnde ko’rinisindegi, juldıg’a uqsap ketetug’ın, bes aspan jaqtılawshı tawılıptı, biraq ha’reketsiz juldızlardan parqı, ha’r ku’ni ay a’tira’pında aylag’an: Merkuriy, Sholpan, Mars, Yupiter, Saturn. 
Leykin, aytıw kerek, juldızlarg’a salıstırg’anda Quyash penen Ay da o’zinin’ ornın o’zgertedi, sonın’ ushında jeti planetanın’ quramına kiredi.
XVI a’sirge shekem, ba’rshe planetalar Jer a’tirapında aylanadı dep esplanıp kelingen. Nicolaus Copernicus(aytılıwı-Nikolay Kopernik) o’z miynetlerinde tek g’ana Ay Jer a’tirapında aylanadı, basqa planetalar Quyash a’tirapında aylanadı dep jazg’an. 
Usı ga’pi menen ol Quyash penen Aydı bul planetalar sanınan ajırattı.

Jan’a da’wirde ja’ne de u’sh planeta ashılg’an:

Quyash sistemasındag’ı planetalar eki toparg’a bo’linedi — jer toparı planetaları ha’m gigant planetalar. Jer toparına kiriwshi planetalar xarakterli u’lken ortasha tıg’ızlıqqa iye.
Merkuriydi basqa planetalarg’a qarag’anda tıg’ızlıg’ı u’lken dep oylasqa boladı, planetlardın’ shama menen 60 % quraytug’ın tıg’ızlı temir yadrog’a iye; Sholpan, massa ha’m tıg’ızlıg’ı ta’repinen Jerge uqsas, yadro orayında, Jerge salıstırg’anda, bay temirge iye, al onın’ qabıg’ındag’ı silikatlar tıg’ızlıg’ı Jergedegige salıstırg’anda sa’l ko’birek; Jerdin’ ortasha tıg’ızlıg’ı ha’r kub santimetrde 5,5 grammg’a ten’ bolıp, massası shama menen 6*1024 kilogramm. Onda tek suyıq haldag’ı suwdın’ ko’lemi 1 million 370 mın’ trillion (1,37*1018) kub metr bolıp, ulıwmalıq maydanı 3 mın’ 610 milliard kvadrat metrge ten’. Basqasha aytqanda, ol Jerdin’ tolıq betinin’ 71 protsentin quraydı. Qurg’aqlıqtın’ ortasha biyikligi ten’iz betinen 875 metr, al du’nya okeanının’ ortasha teren’ligi 3800 metrge shekem baradı; Marstın’ betinin’ topırag’ı u’lgisinin’ analizi onın’ quramında temir (12-15% qa shekem), kremniy (20% qa shekem), alyuminiy (2-4% qa shekem), kaltsiy (3-5% qa shekem), magniy (5% qa shekem), altı gu’kirt (3% qa shekem) ha’m az mug’darda fosfor, rubidiy ha’m strontsiylardın’ bar ekenligin ko’rsetti.

Gigant-planetalarda ju’da’ kishi ortasha tıg’ızlıqqa ha’m o’zgeshe atmosferalıq quramg’a iye. Bul olar Quyashtag’ı quraytug’ın zatlarg’a uqsas zatlardan quraytug’ınlıg’ın. Ha’m tiykarınan vodorod ha’m geliy. 




#Article 194: Arximed (218 words)


 
Arximed (Grekshe: Ἀρχιμήδης 287 b.e.sh. — 212 b.e.sh.) — ullı grek fizik alımı, matematik, mexanik ha'm injener. Ol Sitsiliya atawının' shıg'ıs jag'asındag'ı birinshi grek koloniyalarının biri Sirakuzadan. Geometriyada ko'plegen jan'alıqlar ashqan. Bir neshe a'meliy oylap tabıwları menen mexanika ha'm gidrostatika tiykarların salg'an.

Arximed haqqında bizge Polibiy, Tit Libiy, Tsitseron, Plutarx, Vitruviy ha'm basqalar ta'repinen mag'lıwmatlar qaldırılg'an. Bul alımlardın' ha'mmesi so'z etilgen waqıyalardan keyin jasap o'tkenligi ushın bul mag'lıwmatlardın haqqanıylıg'ı haqqında bir na'rse dew qıyın.

Arximed Sirakuzada tuwılg'an. Arximedtin' a'kesi matematik ha'm astronom Fidiy bolg'an. Plutarxtın' tastıyıqlawı boyınsha ol Sirakuzanın' patshası Gieron menen jaqın ag'ayin bolg'an. Arximedtin' jaslıg'ınan matematika, mexanika ha'm astronomiyag'a qızıg'ıwshılıg'ına sebepshi a'kesi bolg'an. Bilim alıw ushın Arximed sol waqıttın' Egipttegi ilim ha'm ma'deniyat orayı bolg'an Aleksandriyag'a baradı.

Plutarxtın' aytıwı boyınsha Arximed matematikag'a qattı qızıqqan, ha'tteki awqatlanıwdıda umıtqan.

Arximedtin' miynetleri sol da'wir matematikasının' ha'mme tarawlarına tiyisli bolg'an: geometriya, arifmetika ha'm algebranın' ko'plegen qızıg'arlı jan'alıqları Arximedke tiyisli.

Arximed ko'plegen mexanik konstruktsiyaları menen atı shıqqan. Rıchag Arximedke deyinde ma'lim bolıwına qaramastan, tek Arximed g'ana onın' tolıq teoriyasın jarattı ha'm onı a'wmetli tu'rde a'melge asırdı. Plutarxtın' aytıwı boyınsha Arximed Sirakuza jag'alarında bloklı-rıchaglı mexanizmler qurıp awır ju'klerdi ko'teriw ha'm orın almastırılıwın an'satlastırg'an. Elege deyin onın' oylap tapqan vinti Egipette joqarıg'a suw shıg'arıw ushın isletiledi.

Arximed ha'reketlengende Ku'nnin ha'm aydın shıg'ıw ha'm batıwın, bes planetanın' ha'reketin ha'm aydın' tutılıwın ko'rsetetug'ın planetariyanı qurg'an.




#Article 195: Guid (113 words)


GUID (Globally Unique Identifier) — 128 bitli unikal statistikalıq identifikator. Onın' baslı o'zgesheligi — identifikatorlardın' tuwra kelip qalıw sebebinen payda bolatug'ın konfliktten qa'wiplenbesten ken'eyiwshen' servisler ha'm programmalar jaratıw mu'mkinshiligin beriwshi unikallıg'ında. Ha'r bir dara GUID din' unikallıg'ına kepillik berilmese de, ulıwma unikal giltler sanı sonshelli u'lken (2128 yamasa 3,4028×1038), du'nya ju'zinde birdey eki gilttin' jaralıw itimallıg'ı ju'da' az.

Tekstte GUID figuralı qawsırmalar menen qorshalg'an ha'm defisler menen toparlarg'a ajıratılg'an on altılıq sanaq sistemasındag'ı sanlar menen ko'rsetiledi:

İdentifikator strukturası:
  GUID STRUCT
      Data1   dd
      Data2   dw
      Data3   dw
      Data4   dw
      Data5   db 6
  GUID ENDS

Microsoft GUID tı OLE, COM ha'm DCOM texnologiyalarında paydalanadı — ma'selen, (CLSID) klassları, (IID) interfeysleri, (LIBID) tipler bibliotekası identifikatorları sıpatında.




#Article 196: Latın Amerika (126 words)


Latın Amerika Amerika kontinentinde jaylasqan. Adamlardın' ko'pshiligi Latın Amerika qaysı ma'mleketlerdi o'z ishine alatug'ınlıg'ı haqqında bir pikirge iye emes. Geybir adamlar Qubla Amerika, Orta Amerika ha'm Meksikalardı Latın Amerikasına kiredi dese, basqaları Karib atawların da kiritedi. Al basqa adamlar bolsa, İspansha, portugalsha ha'm fransuzsha so'yleytug'ın barlıq Amerika ma'mleketlerin Latın Amerika dep esaplaydı.

Latın Amerika so'z dizbegindegi 'latın' so'zi Latın tilinen kirip kelgen. Latın Amerikada ko'plegen adamlar so'yleytug'ın ispan, portugal ha'm fransuz tilleri Roman tilleri esaplanadı. Roman tilleri Latın tilinen kelip shıqqan. Latın Amerika xalqı tolıg'ı menen Roman tillerinde so'ylemeydi, xalqının' bir bo'limi jergilikli Amerikalılıqlar tilinde de so'yleydi.

Latın Amerikalılıqlardın' ko'pshiligi Rim katolikleri.

Geybir adamlar Latın Amerikag'a kirmeytug'ın, Amerika kontinenti ma'mleketlerin Germanik Amerika dep ataydı. Germanik Amerika ma'mleketlerinde adamlar German tillerinde: inglis, gollandiya ha'm daniya tilinde so'yleydi.




#Article 197: Halıq ushın (588 words)


Halıq ushın

Jigit bolsan' arıslanday tuwılg'an
Xızmet etkil udayına halıq ushın,
Jigit bolsan' arıslanday tuwılg'an
Hesh qashanda jumıs etpes o'zi ushın.

O'zi ushın is eter aqılg'a zayıl,
Bolıp usınday zamang'a qayıl,
El qıdırg'an qıdırımpaz gil sayıl,
Jumıs etpes hesh waqıtta halıq ushın.

Zalımlar tın'lamas maxımnın' zarın,
Olar oylar o'zlerinin' on'arın,
Hesh waqıtta zalım qolında barın
Jaratpaslar bar bolsada halıq ushın.

Jetersen' muratqa xızmetler etsen',
Elatın' siltese g'ayrı elge ketsen'
Dushpanın' ha’r qashan basına jetsen'
Ayanbag'ıl hızmetin'di halıq ushın. 

Berdimurat, oylap aytqıl so'zin'di, 
Ko'terme lap urıp, tekte o'zin'di, 
Qızartpag'ay halqın' senin' juzin'di
Qoldan kelse xızmet etkil el ushın. 

Jigit bolar jigit adam ertedi, 
Aytqan so'zin paldan sheker etedi, 
Aytsa bir so'z ıqrarına jetedi, 
Sog'an megzes xızmet eter halıq ushın. 

Oyshıl jaqsı jigit bilimpaz keler, 
Aytqan ga'plerine tusimpaz keler, 
Aqılsızdın' qasiyeti az keler, 
Aqmaqlar hesh xızmet etpes halıq ushın. 

Aqıl adam so'zler ertpes izine, 
Sho'p salmas yarının' ha'rgiz ko'zine, 
Baqmas na'mahremnin' hasla juzine, 
Shular xızmet eter ba'rha’ halıq ushın. 

Ermes jaqsı pasıqlardın' so'zine, 
Ko'p berilmes o'z basının' ha'zine, 
G'ayrat berip o'lgeninshe o'zine, 
Xızmet eter mudam ullı halıq ushın. 

Jaqsının' uyine adam ko'p keler, 
Jaman bolsa onın' ko'zi jep keler, 
Qurı tili menen ag'a - dep keler, 
Bular xızmet etpes heshwaq halıq ushın. 

Jaqsı adam dushpanların kuldirmes
Qoldan kelse ana da'wran surdirmes. 
Bo'ri arıg'ı hesh waqıtta bildirmes, 
Sol jigittin' janı qurban halıq ushın. 

İsin'de jigitler, qamlıq bolmasın, 
G'umshalansa gulin' ha'rgiz solmasın, 
Bilek kushli bolıp halın' talmasın, 
Xızmet a'yle qolın'ızda bar ushın. 

Doslıq penen ha'r bir iske taq tursan'
Jan ayamay el-jurt ushın is qılsan', 
Qayg'ılanbay ullı iske qol ursan', 
Sonda menin' kewlim piter halıq ushın. 

G'osh jigittin' ma'det bolsa elatı, 
Hesh waqıtta kemlik qılmas quwatı, 
Izinde qaladı jigittin' atı, 
Qalıs xızmet etse eger halıq ushın. 

Bul zamanda ja'biriw-japa shegermen, 
Qara ko'zden qanlı jaslar to'germen, 
Zalımlardın' jabirin aytıp so'germen, 
Kuygenlikten jan qıynalar halıq ushın. 

Bolmadı bir darqan ma'nzil ma'kanım, 
Za'ha’r- zaqım boldı iship-jegenim, 
Bolmadı aytsam da menin' degenim, 
Kewil jubatpasam tekte halıq ushın. 

Quwat bergey alla na'zik bellerge, 
Ma'wsim bergei taza ashılg'an gullerge, 
Bahıt kelermeken bizin' ellerge??? 
O'lgenshe aytarman so'zdi halıq ushın. 

A'jel jetip o'lsem bul kunde o'zim, 
Keynimde qalarlar tariyip bop so'zim, 
Ko'rdi ne zamandı tirimde ko'zim, 
Parqın bilgen xızmet eter el ushın. 

Berdimurat tin'lap so'zin’di ko'rgil. 
Jurgen soqpag'ın'nan izin'di ko'rgil, 
G'amgu’n shekpe, g'ariplerge qol bergil, 
Sonda is etkenin' mo'minler ushın. 

Ko'rsen' qaytarmag’ıl dostın' na’zerin, 
Qoldan kelse, qurg'ıl shalıq bazarın, 
O'tkermegil dosqa ga'ptin' hazarın, 
Doslar xızmet eter yaranı ushın... 

Jamanlarda qasınan qon'sı ko'shirer, 
O'zinin' dedikli antın ishirer, 
Jaqsı adam bolsa giyne keshirer, 
Sonda rawajlanar kewlin' el ushın. 

Jaman adam bilmes ga'pinin' parqın, 
Ba'rqulla jamanlar ag'ayın-halqın, 
Ko'teremen deyip o'zinin' dan’qın, 
Udayına zıyan eter halıq ushın. 

Jaqsı adam so'z ma'nisin an'laydı, 
Jaman adam pasıq so'zdi tın'laydı, 
Aytsan' ha'rgiz aqılın'dı almaydı, 
Kewlim menin' wayran bolar sol ushın. 

Dushpannan g'a’plette tappadım sawa, 
Qurg'aq so'zdi aytıp , demen'ler awa,
Jas ulkenlerin'nen alın’lar duwa, 
Paydası bolarma g'a’rip el ushın. 

Er jigittin' atın hayal shıg'arar, 
Jamanı sezilse jigit ne qılar? 
Jarı jolda jaman sırın aldırar. 
Olardın' keregi bolmas halıq ushın. 

Jamannan ul tuwsa atag'a tartar, 
Kun sanap ga'zzaplıq hısleti artar, 
Halıqqa jaqpas, kesapatlı jol tutar, 
Ondaydın' paydası bolmas halıq ushın. 

So'yle Berdimurat, so'zleme yalg'an, 
Bul dun'ya uzaq jol atan'nan qalg'an. 
Qor bolmas jaqsının' aqılın alg'an, 
Jaqsılar xızmetin etpes o'zi ushın. 

Oylansam so'z keler izbe-iz o'zi, 
O'zi emes duzeter aqıldın' tezi, 
Joyılmas jaqsının' aytqan ha’r so'zi, 
Kewilim barjay tabar aytsam sol ushın. 

Shayır edim, ko'zim ko'rgenin jazdım, 
Ko'kiregimnin' sezip bilgenin jazdım, 
Zaman hısletinen sarg'aydım-azdım, 
Bolarma dep jaqtı ku’nler halıq ushın. 

Atım Berdimurat, men halıqtın' qulı, 
Sa'ha’rde sayrag'an shayda bu'lbili, 
On gulinen ashılmadı bir guli, 
Degenine jete almadı halıq ushın.




#Article 198: Metr (138 words)


Metr (belgileniwi: m; grekshe μέτρον — o'shew) — SI degi uzunlıq o'lshew birligi. 1 metr — jaqtılıq nurının' vakuumda, 1/299 792 458 sekund ishinde basıp o'tken jolına ten'.

Pikometr (belgileniwi: pm) — 10-12 metrge ten’.
Mısalı: Gyeliy atomı radiusı 31 pm.

Nanometr (belgileniwi: nm) — 10-9 metrge ten’. Yag’nıy, 1 metrdin’ milliarddan bir bo’limi.
Mısalı: Qattı zatlardag’ı atomlar arasındag’ı aralıq nanometrlarde o'lshenedi.

Mikrometr (belgileniwi: µm) — 10-6 metrge ten’. Yag’nıy, 1 metrdin’ millionnan bir bo’limi.
Mısalı: Shudring tamshısı shama menen 10 µm ge ten’.

Millimetr (belgileniwi: mm) — 10-3 metrge ten’. Yag’nıy, 1 metrdin’ mın’nan bir bo’limi.

Santimetr (belgileniwi: sm) — 10-2 metrge ten’. Yag’nıy, 1 metrdin’ ju’zden bir bo’limi.

Detsimetr (belgileniwi: dm) — 10-1 metrge ten’. Yag’nıy, 1 metrdin’ onnan bir bo’limi.

Kilometr (belgileniwi: km) — 103 metrge ten’. Mısalı: Transportlarda a’dette basıp o'tilgen jol kilometrlarde o'lshenedi.




#Article 199: Adam Smith (462 words)


Adam Smit (shoqındırılg'an 16-iyun 1723-jılı 17-iyul 1790 [a'yyemgi usılda 5-iyun 1723–jıl 17-iyul' 1790]) Shotlandıyalıq moral filosofı ha'm sıyasıy ekonomikanın' tiykarın salıwshısı edi. Shotlandiya Ag'artıwshılıg'ının' tiykarg'ı alımlarının' biri bolg'an Adam Smit Moral seziminin' teoriyası ha'm Xalıqlar baylıg'ının' ta'biyatın ha'm sebeplerin izertlew atli kitaplarinin' avtori. Keyingisi, a'dette Xaliqlar baylig'i dep qisqartilip atalatug'in kitabı, onin' magnum opusi (ullı jumısı) ha'm ekonomikanın' birinshi zamanago'y jumısı esaplanadi. Adam Smit zamanag'oy ekonomika iliminin' atası esaplanadı. 

Smit Glazgo ha'm Oksford universitetlerinde moral filosofiyasın u'yrendi. Oqıwdı pitkergennen keyin ol Edinburgta tabıslı lektsiyalar oqıdı, bul onı Shotlandiya ag'artıwshılıg'ı waqtında David Hume menen birge islesiwge basladı. Smit Glazgoda moral filosofiyasın oqıtıp professorlıq jumısına eristi ha'm usı waqıtta Moral sezimi teoriyası kitabın jazıp baspadan shıg'ardı. Ol keyingi o'mirinde jeke oqıtıwshı boldı ha'm bul og'an Evropa boylap sayaxat etiwine ha'm sol waqıttın' intellektual jetekshilerin ushıratıwg'a imkaniyat berdi. Smit u'yine qaytıp keldi ha'm kelesi on jıldı Xalıqlar baylıg'ın jazıwg'a bag'ıshladı (tiykarınan o'zinin' lektsiyalarınan alıng'an). Kitap 1776-jili baspadan shıqtı. Ol 1790-jılı qaytıs boldı.

Adam Smitti Shotlandiyanın' Kirkaldi qalasında Margaret Duglas du'nyag'a keltirdi. Onın' atası, ol da Adam Smit dep atalıp, yurist, jamiyetlik xızmetker bolg'an ha'm Margaret Duglasqa 1720-jılı u'ylengen. Onin' atası Smit tuwılmastan altı ay burın qaytıs bolg'an. Smittin' aniq tuwılg'an ku'ni belgisiz, biraq onin' shoqındırılıwı 1723-jılı 16-iyunda Kirkal'dida jazılg'an. Smittin' balalıg'ı haqqında azg'ana belgili bolsada, Shotlandiyalı jurnalist ha'm Smittin' omir bayanın jazıwshısı John Rae Smittin' to'rt jasında tsiganlar ta'repinen urlap ketilgenin h'am keyinirek basqalardın' qutqarıwg'a barg'anlıg'ı sebepli azat etilgenin jazıp qaldırdı. 

Smit anasına ayrıqsha jaqın boldı, ha'm anası onı ilimiy islerge iytermelegen bolıwı itimal. Smit 1729 ha'm 1737-jilları aralıg'ında Kirkal'dida Burg mektebine qatnadı ha'm ol jerde latın tili, matematika, tariyx ha'm jazıw ma'deniyatın u'yrendi. Rae Burg mektebin Shotlandiyanın' sol da'wirdegi en' zor orta mekteplerinin' biri dep jazg'an.

Smit on to'rt jasında Glazgo Universitetine oqıwg'a kirdi ha'm Francis Hatcheson qol astında moral filosofiyasın u'yrendi. Bul jerde ol erkinlik, oylaw, tu'siniw ha'm juwmaq shıg'arıw, sonday-aq erkin pikirge qızıg'ıwshılıg'ın rawajlandırdı. 1740-jılı, Smitke Snell Ekzibishion granti berildi ha'm ol Glazgo Universitetinen Oksford Universitetinin' Balliol Kolledjine oqıwg'a ketti. 

Smit Glazgoda oqıtıw Oksfordqa salıstırg'anda bir qansha joqarı dep esapladı, ha'm oz'inin' ta'jiriybesin aqılıy qısılıw dep taptı. Xalıqlar baylıg'ınin' V-kitabı II-babında Smit: Oksford Universitetinde ja'miyetlik professorlardın' ko'pshiligi ko'plegen jıllar dawamında ulıwma oqıtıp atırg'anday bolıp ko'riniwdi de toqtatqan dep jazdı. Sonday-aq jazılıwınsha Smit doslarına bir ma'rte Oksford ra'smiy xizmetkerlerin onın' David Humenin' Adam ta'biyatının' traktatı oqıp atırg'anın bilip qalıp, keyin kitaptı tartıp alıp onı qatal jazalag'anın aytıp bergen. William Robert Scott [Smittin'] Oksford waqtı onın' o'mirlik isine azg'ana ja'rdem berdi, eger ulıwma bergen bolsa dep jazdı. Sog'an qaramastan, Smit Oksfordta waqtında Universitettin' u'lken kitapxanasınan o'zin bir neshe pa'nler boyınsha oqıtıwg'a kitaplar alıp oqıw imkaniyatına iye boldı. Onın' xatlarında jazıwınsha o'z aldına oqımag'an paytlarında ol baxıtsız edi. Oksforda waqtının' aqırında Adam Smit nerv keselliginin' simptomların bastan keshirdi. Ol 1746-jili grantı tamamlanbastan burın Oksfordtan ketti. 




#Article 200: Ayt sen A'jiniyazdın' qosıqlarınan (116 words)


Ayt sen A'jiniyazdın' qosıqlarınan

Ayt sen A'jiniyazdın' qosıqlarınan
Jılasın yar ıshqı bawırın keskenler
En'iresin elinen ayra tu'skenler
Ayt sen A'jiniyazdın' qosıqlarınan

Sazın samal yadlap, so'zin el bilgen
Bir shayır du'nyag'a keldide ketti
Tal artınan tolg'an ayg'a telmirgen
Bir dilbar tu'sime endide ketti

Qosıq da'rya-da'rya nur bolıp aqsın
Ishqısız janlarg'a ıshq otın jaqsın
Qız jigitke jilwa naz benen baqsın
Ayt sen A'jiniyazdın' qosıqlarınan

Ayt sen Bozatawdı namag'a salıp
Jılamag'annın' bawırı tas bolsın
Qaraqalpaqtın' go'ne da'rti qozg'alıp
Shadlı da'wranına bu'gin ma's bolsın

Shayır gezgen sho'lde bostanlar bayıp
G'amlı ku'nler boldı ko'zlerden g'ayıp
Bir ilxam perisin ko'rdim a'jayıp
Ayt sen A'jiniyazdın' qosıqlarınan

Juldızlardı jerge u'n'iltpek bolsan'
Jaman shayırlardı tu'n'iltpek bolsan'
Eger men o'lgende tiriltpek bolsan'
Ayt sen A'jiniyazdın' qosıqlarınan




#Article 201: Immanuel Kant (395 words)


Immanuel Kant (22-Aprel 1724 jılı  12-Fevral 1804 jılı) 18shi a'sirdegi nemis filosofı, Prussiyanın' Königsberg (ha'zir Kaliningrad, Rossiya) qalasında tuwılg'an. Ol Evropanın' ha'm Ag'artıw da'wirinin' en' abıroylı ha'm ta'sirshen' oyshıllarının' biri bolıp esaplanadı.

Immanuel Kanttin' a'kesi Johann Georg Kant degen adam bolg'an. 1732-jili, Immanuel Frederick kolledjine oqiwg'a jiberiledi. 1740-jili ol Konisberg qalasindag'i Albertus Universitetine oqiwg'a kiredi ha'm ol Gottfried Leibniz ha'm onin' sha'kirti Christian Wolff filosofiyasin u'yrenedi. 1746-jili a'kesi o'lgennen keyin Kant universitetti taslap jeke sabaq berip basladi. Azmaz waqittan keyin ol Gertsog Kayzerling ha'm onin' shan'arag'ina jeke sabaqlar berdi. 1755-jili Kant lektor bolip islep basladi ha'm usi jumisti 1770-jilg'a shekem dawam ettirdi. 1766-jili ol Patsha Kitapxanasinin' ekinshi kitapxanashisi bolip bekitildi. Keyinirek Kant Konisberg Universitetinin' Logika ha'm Metafizika fakul'tetine dekan bolip saylandi. Kant o'miri dawaminda Konisberge qalasinan ju'z kilmoetr ko'birek qashiqliqqa shig'ip ko'rmegen. Kant o'lerinde tek bir so'z aytqan: Jeterli.

Kant oz'inin' nemis idealistleri qatarina kirgiziliwine qarsi boldi. Kanttin' en' ataqli miyneti 1781-jili basilip shiqqan Taza oylawdin' kritikasi (Kritik der reinen Vernunft) kitabi esaplanadi. Kant o'z oylaw jolin filosofiya emes, kritika dep atadi. Onin' oyinsha kritika bul haqiyqiy filosofiyanin' tiykarin saliwg'a tayarliq basqishi esaplanadi. Al haqiyqiy filosofiyanin' tiykarin saliw ushin, adamlar adam oyi qanday mu'mkinshiliklerge iye ha'm ol qanday da'rejede sheklengenligin biliwi za'ru'r. Joqarida keltirilgen kitabinda ol adamnin' oyinin' seziw ha'm bir zatti oylawdag'i bir neshe sheklerin ko'rsetip berdi. Seziwde adam oyinin' eki shegi bar: waqit ha'm prostranstvo?. Yag'niy fizikaliq ob'ektler joq, tek g'ana sananin' sezimler arqali zatlardi seziw shekleri g'ana bar. Kanttin' oyinsha oylawda on eki taza ratsional tu'sinikler yamasa kategoriyalar bar ha'm olar to'rt tarawg'a bo'linedi: sapa, san, salistirmaliliq ha'm kategoriyaliliq. Kant adam oyi bul pikirlerdi ha'mme na'rselerge isletedi dep esapladi. 

Bizlerdin' oylarimiz bul tek g'ana bizlerdin' fantaziyamiz ba? Kant bul sorawg'a yaq dep juwap berdi. Onin' oyinsha sananin' sol sezim ha'm ratsional sheklerisiz, bizler hesh na'rseni oylay almaymiz. Sonday-aq, Kant usi sheklengenligimiz sebepli bizler bile almaytug'in zatlar boliwi mu'mkin, ha'm sonday-aq bizler bile alatug'in zatlarda boliwi mu'mkin dep isendi. Bular jeke fantaziyalar boliwi da mu'mkin emes, sebebi bul shekleniwler ha'mme adam sanalari ushin belgili bir waqiya ushin birdey. Kant bizler tikkeley bile almaytug'in zatlardi Ding an sich -- zattin' o'zi dep atadi. Bizler zattin' o'zi haqqinda oylawimiz mu'mkin, biraq oni bile almaymiz yamasa ol tuwrali hesh qanday ta'jiriybege iye bola almaymiz. Quday, jannin' sheksiz jasawi, o'limnen son'g'i o'mirge uqsag'an zatlar zattin' o'zine kiredi, sonin' ushin Kanttin' oyinsha olar filosofiya ushin tuwri ob'ektler emes.




#Article 202: Huang Xianfan (185 words)


Huang Xianfan (黄現璠/黄现璠; 13 noyabr,1899 – 18 yanvar'1982) Qitaydag'ı tariyxshılar, antropologlar ha'm Zhuanginda tariyxnın' tiykarın salıwshısı edi. Huang Xianfan Qıtay tariyxı(Ⅰ-Ⅲ,Beijing, 1932-1934) ha'm Zhuanginda tariyxı(1957,1988) atli kitaplarinin' avtori. Keyingisi, onin' magnum opusi ha'm Zhuanginda tariyxnın' birinshi zamanago'y jumısı esaplanadi. Huang Xianfan zamanag'oy Zhuanginda tariyx iliminin' atası esaplanadı. 
 

Huang Xianfanni Qitaydag'ı Guangxi qalasında Fusui du'nyag'a keltirdi. Huang anasına ayrıqsha jaqın boldı, ha'm anası onı ilimiy islerge iytermelegen bolıwı itimal. Huang 1922 ha'm 1926-jilları aralıg'ında Guangxi'dida Nanning mektebine qatnadı ha'm ol jerde matematika, tariyx ha'm jazıw ma'deniyatın u'yrendi. Nanning mektebin Guangxiyanın' sol da'wirdegi en' zor orta mekteplerinin' biri dep jazg'an.  

Huang Beijing normal universitetlerinde tariyasın u'yrendi(1926-1935) ha'm usı waqıtta Qıtay tariyxı kitabın jazıp baspadan shıg'ardı. Bul jerde ol erkinlik, oylaw, tu'siniw ha'm juwmaq shıg'arıw, sonday-aq erkin pikirge qızıg'ıwshılıg'ın rawajlandırdı. 1935-jılı, Huangke Guangxi Ekzibishion granti berildi ha'm ol Beijing normal universitetinen  Yaponiyanin' Tokiyo imperatorı universitetlerinde oqıwg'a ketti ha'm ol jerde Yaponiya tariyx ha'm jazıw ma'deniyatın u'yrendi.(1935-1937). Oqıwdı pitkergennen keyin ol Guangxita tabıslı lektsiyalar oqıdı. Huang 1938 ha'm 1982-jilları Guangxida Qitaydag'ı tariyxyasın oqıtıp professorlıq jumısına eristi ha'm usı waqıtta Zhuanginda tariyxı kitabın jazıp baspadan shıg'ardı. Ol 1982-jılı qaytıs boldı.    




#Article 203: Evropa (211 words)


Evropa (Yunanshe Yeigore, — Batis) —  Yevroaziya materiginin' Batis Tarepi. Aymag'i 10507 min' km. Kontinent Arqa yarim sharda joylasqan, Aziya menen shegarasi shartli rawishte Ural tawlarinin' shig'is Etegi, Emba daryasi, Kaspiy Ten'izi, Kumamanish batig'i arqali ham Don daryasinin' quyiliw jerinen otkizilgen.

Xalqi 2000-jilga kelib 725,5 mln. ga jetdi. Yevropanin' diyerli ha'me Xalqi katta evropoid irqinda bolib, bir neshe kishi irqlarga bolinedi. Skandinaviya mamleketleri, Buyuk Britaniya, Irlandiya, Islandiya, Niderlandiya, Estoniya ham Latviya Aymag'inda atlantika-boltiq irqina tiyisli Xalq jasaydi. Yevropanin' Orayliq  shig'is jag'inda orta evropa irqindag'i  turli xalqlar bar. Adriatika ten'izi shig'isindagi mamleket lerda, Yunanistan, Bolgariya, Avstriya  Italiya (Tirol), Qara den'iznin' Arqa, shig'isinda istiqomat qiladi. balqan-kavkaz iqkina kiredi. Ispaniya, Italiyanin' ulken qismi, Fransiyada, oq dengiz-boltiq irqindagi xalqlar jasaydi.

Yevropada arktika, subarktika, va subtropik Aymaqlar tipleri bar. Subarktika Aymag'inda (Islandiya, Fennoskandiya,) iyulda ortasha temparatura 10—15 °C. Qis Batisinda jumsaq, shig'isda suwiq; jagin 400–1000 mm,  Arqada Klimati suwiq, Qublada jilli, Batisinda ten'iz Klimati, shig'isda motedil kontinental, qis suwiq, jaz Arqada salqin, Qublada issi. Subtropik Aymaqda Orta den'iz tipli, qis jilli, serjawin (yanvarda ortasha 4— 12°), jaz issi va quruq. qis Shig'is Yevropada suwiq. En' joqari temparatura (48 °C) Pirenei yarim aralininda kuzetilgen. Yevropada jilliq jawin mug'dari Batisdan shig'isqa kemeyib baradi. Shig'is Yevropada jilliq jawin miqdori 300–500 mm, Kaspiy den'izi boyinda 200 mm.  Mamleketler dizimi  * Albaniya




#Article 204: Ukraina (314 words)


Ukraina (; ) — Evropani'n' qubla-shi'g'i'si'nda jaylasqan ma'mleket. Mayd. 596,06 km2. Xalqi 45,5 mln adam.  (2013.01.15). Paytaxti — Kiyev q. 23 wa'layatdan ibarat — Vi'nni'cya, Voli'n, Dnipro, Doneck, Ji'tomi'r, Ujhorod, Zaporijjya, Ivano Frankivsk, Ki'yiv, Kropi'vni'cki'y, Luhansk, Lviv, Mi'kolayiv, Mariupol, Odesa, Poltava, Rivne, Sumi', Ternopil, Xarkiv, Xerson, Xmelni'cki'y, Cherkasi', Chernivtsi, Cherni'hiv wa'layatlari, Ki'yiv q.larina bo'linedi.

U. — respublika. A'meldegi konstitutsiyasi 1996 j. 28 iyunda qabil etilgen. — prezident (2005 j. yanvardan Viktor Yushchenko), wol tuwri ha'm jasirin dawis beriw joli menen 5 j. mu'ddetge saylanadi. Qanun shig'ariwshi hakimiyatdi joqari Rada (parlament),  ha'kimiyatdi bas wa'zir basshiliginda wa'zirler Mekemesi amelge asiradi.

klimati, igalli jumsaq kontinental. Batisdan shig'isqa qaray klimatdin' kontinentalligi kusheyedi. Arqadan qub.ga qaray jaz benen qistin' temperaturadagi farqi artib, qar qaplaminin' qalinligi ha'm saqlaniw muddeti, jawin mug'dari, nisbiy ig'aliliq kemeyip baradi.

Yanvardin' ortasha t-rasi' shig'isda —7°, —8° , iyulda batisda 18—19°, jan.sharkda 23—24°. Jilliq jawin arqa.batisda 600—700m.

Tiykarg'i' xalqi' — ukrainlar (78% ga jaqin); rus, belorus, moldavan, qrim tatarlari, bolgar, venger, rumin, polyak, gagauz, o'zbek (11,5 min') h.t.b. (ha'mmesi 130 millet wa'killeri) ha'm jasaydi.              

Ukraina. — industrialagrar ma'mleket. Milliy daramad tiykarinda sanaat 30%, awil xojalig'i. 14%, xizmet ko'rsetiw 56% di  quraydi.

Awir industriyada i.sh. sanaatinin' u'lesi ju'da u'lken. Ma'selen, ka'nshilik sanaati, qara ha'm rengli metallurgiya, kemesazlik, awir mashinasazlik, neft ximiyasi' ha'm koks ximiya sanaati, sonin'day, a'skeriy sanaat rawajlang'an.            

U. Aymag'inda  paleolit da'wrindegi turar jay qaldiqlari, adam ha'm haywan musinsheleri saqlanip qalgan. Birinshi uyler Vizantiya arxitekturasi tasirinde tiklengen. Kiyevdagi Ayo Sofiya sabori ha'm Altin darwaza (11-a.
nin' 1yarmi) usi dawirge tiyisli yadgarliklardir. Uliwma, U. Arxitekturasi Evropa arxitekturasi ruxinda rawajlanip kelgen, maselen, tasdan qala ha'm saraylar qurilgan, su'wret ha'm ameliy bezew aserleri jaratilgan. 14—16a.lerde Volin, Podolye ha'm Galitsiyada ko'plegen istehkam  monastirler barpa etildi. 16-a. 2yarimi ha'm 17-a. baslari U. Arxitekturasinda oyaniw dawrinin' tasiri seziledi, xalqshillik unsurleri ko'rine baslanadi. 18-a. baslarinda Sol sahil U.da barokko uslubi u'stu'nlik qilg'an bolsa, tez arada rokoko u'sliwbi ha'm kirib keldi, du'nyawiy arxitektura rawajlandi. 

 




#Article 205: Cristóbal Balenciaga (704 words)


Kristobal Balensiaga Eyzagiyr (Cristóbal Balenciaga Eizaguirre) (21-yanvar' 1895, İspaniya – 23-mart, 1972, İspaniya) İspaniyalıq moda dizayneri ha'mde Balenciaga moda u'yinin' tiykarshısı sanaladı.

Cristobal Balenciaga Eisaguirre İspan ha'm Fransuz modası a'leminin' XX a'sirdegi ko'rnekli wa'killerinin' biri. Ol 1895-jıldin' 21-yanvar sa'nesinde İspanyanin' Baskler u'lkesindegi Guetaria qalashasında du'nyag'a keldi. Onın' son'g'ılıqta belgili couturier (joqari moda dizaineri) bolıp jetisiwine onın' tigiwshi anası baslı sebepshi boldı. Ol kishkene balalıq da'wirinen baslap-aq o'z anasınan tiginshilik kasibinin' sırların qunt penen u'yrenip bardı. On eki jasinda-aq jas Balenciaga shakirt sıpatinda moda a'lemine qadem qoyıp, Markiza de Kaza Torrestin' na'zerine tu'sedi. Sal o'tepey-aq, zeyni o'tkir ha'm alg'ır Balenciaga Markiza de Kaza Torrestin' qollap-quwatlawı arqasında o'z ta'jiriybesin ja'nede bayıtıw maqsetinde paytaxt Madridke jol aladi. Madridtegi qaynag'an ha'm ala-sapranlı turmıs ishinde bolajaq couturier tiginshilik ha'm pishim sırlarinin' o'zine ele tanis bolmagan ta'replerin bar jigeri menen o'zlestiredi.

Tuwma uqıplılıq, jaslıqtan sheberlik penen o'zlestirilgen ta'jiriybe ha'm o'z ustinde tınbay izleniwshilik Balenciaganın' joqarı moda a'lemine isenim menen kirip keluwin ta'minlep berdi. Aqır aqıbetinde jas, g'ayratli, kushke tolg'an, o'zine isengen, jan'a g'ana jigirma to'rt jastı qarsılag'an Balenciaga o'zinin' birinshi modalar atelesin ha'm o'zi ta'repinen jaratılg'an kiyim baslardı satıw ushun arnalg'an du'kanın İspanyanın' San Sebastyan qalasında ashıwg'a miyasar boladı. Bul ele baslanıwı edi, endi keshegi “shet-shebirlik” Balenciaganın' EISA atlı modalar atelesi ha'm buyırıtpa arqalı tigilgen kiyim-kenshekler satılatug'ın dukanlarının' tarmaqları Madrid ha'm Valensiyada boy tikledi. Olardın' dan'qi kun sayın İspanyanın' abroylı ha'm aqsu'yek ja'myetshiligi arasinda mısılsız da'rejede artıp bardı. Sonlıqtan da sal kem jigirma jıl dawamında Balenciaganın' sheber qollarınan jaralgan o'zine ta'n ta'kirarlanbas pishinler İspan korolinin' shan'araq ag'zaları ha'm putkul aqsu'yekler wakillerinin' iyinlerin bezep turdı. 

Baxıtqa qarsı İspanyada baslang'an puxaralar urısı go'zzalıq jaratıwg'a umıtılıwshı Balenciaga ushın bir qansha qolaysızlıqlar tuwdırdı. Sol sebepli couturier ana watanı İspanyani ilajsız taslap, “moda a'leminin' ju'regi” bolg'an Parijge ko'ship o'tedi. Fransuz modasının' o'zgesheligi, onin' ha'tteki o'tkir ko'zler de ilg'ay almaytug'in ha'mde tu'sindirip bolmaytug'ın jumbaqlı qa'siyetleri Balenciaganın' fransuz modasına degen su'yispenshiligin ja'ne de arttırıp jiberdi. Couturierdin' Fransuz paytaxtindag'ı birinshi modalar atelesi 1937-jıldin' Avgust ayında George V gu'zarında ashılıp, sol jerdin' o'zinde onin' “İspan Oyaniwshiliq Ma'denyati” ta'sirinen ilxamlanıp jaratılg'an modalar toplamı fransuz ja'miyetshiligi na'zerine usınıldı. Bul modalar toplami fransuz baspa so'zi ta'repinen joqarı yoshqınlıq penen jarıtılıp, couturierge “moda tarawında tu'p burılıslardı ko'zlewshi” degen ta'rip beriledi. Parijdin' Balenciaganı moda a'lemine tanıtıwda salmaqlı ulesi bar desek qa'te bolmaydi. Sebebi onın' moda tarawındag'ı jetiskenlikleri bul qala menen tola baylanislı. Ekinshi du'nya ju'zlik urıstan son' couturierdin' bul qaladag'ı iskerligi sol da'wirdegi modanın' rawajlanıwında a'hmiyetli ro'l oynadı. Onın' moda a'lemindegi o'zine ta'n ornı ha'm abroyı sol waqittag'ı modanın' ko'rnekli wa'killeri ta'repinen joqarı baxalandı. Ma'selen Christian Dior mınanday degen edi: “Joqari Moda bul orkestrg'a megzes bolıp, onda dirijer bolıw tek Balenciaga ushun. Al qalg'anlar, yag'nıy bizler, barı-jog'ı sol orkestradag'ı a'piwayı muzikantlarımız. Jane de anig'ıraq aytatug'ın bolsaq, bizler tek g'ana onın' dirijerlıq tayaqshasınan shiqqan ko'rsetpelerge a'mel qılıwshılarmız”.  Al Coco Chanel İspan couturieri haqqında qısqasha mınanday degen edi. “Men tek g'ana Balenciaganı haqıyqıy jetik couturier dep bilemen. Al qalg'anlar bolsa barı-jog'ı bir a'piwayı nusqa jasawshılar”. Bul couturier ustaz sipatında da moda a'leminde ayrıqsha orning'a iye. Onin' shakirtleri Oscar de la Renta, Andre Courreges, Emanuel Ungaro, Mila Schön ha'm Hubert de Givenchy lar bolip esaplanadi. 

Belgisiz sebeplerge ko're, 1968-jılida Cristóbal Balenciaga o'zin moda aleminen shetke alıp Parij, Barcelona ha'm Madridtegi moda uylerin, birinin' izinen birin jawıp, o'z iskerligin tamamlaydı. En' ashınarlısı, ol moda a'lemi menen “modani men iyttin' o'mirine uqsataman” degen so'zler menen xoshlasadi. Bul couturier 1971-jıli Coco Chaneldi son'gı saparg'a uzatıw waqtında jamiyetshillike son'gı ma'rtebe ko'rinis qılıp, 1972-jıldın 24-Mart sa'nesinde İspanyanin Javea qalasinda dunyadan o'tedi.         

Bul couturierdin' moda du'nyasinda qaldirg'an o'zine ta'n jo'nelisi bolıp ol h'ayallar dene qurilisının' sirtqi go'zzalıg'ın ken', erkin h'a'reketleniwdi sheklemeytug'ın, ha'm kimono pishindegi kiyim baslar menen ashıp beriwdi hosh ko'rer edi. Onın' usınday pishinleri XX a'sirdin' ekinshi yarımınan keyin ken' u'rdis aldı. Ma'selen, onın' 1951-jılg'ı h'ayallar u'st-bası toplamındagi basım kopshilik pishimleri ken' iyinli ha'mde ken' belliklerden ibarat bolgan edi. Al 1955-jılg' toplamdag'ı jaketler domalaq shar pishininde bolgan bolsa, 1957-jılg'ı toplamda qap pishinindegi ha'm kelte jen'li toplamdı ko'remiz. Aradan bir jıl o'tip kutire ken' belikli, jen'siz belgili “Baby Doll” pishinin jaratıwg'a eristi. Ol kobinese o'z toplamları ushın qalın' ha'm iyiliwshen' emes gezlemelerden paydalang'andı abzal ko'rgen. Bul sawlatlı pishinlerdi ardaqlawshıları ha'm onın' qarıydarları dizimin biri-birinen abroylı insanlar qurag'an. Olar Pauline de Rothschild, Bunny Mellon, Marella Agnelli, Gloria Guinness, Mona von Bismarck ham Jackie Kennedy.




#Article 206: Amerika Qurama Shtatları (141 words)


Amerika Qurama Shtatları (sonday-aq Qurama Shtatlar, AQSh, yamasa Amerika atamaları menen belgili) federal konstitutsional respublika esaplanıp, eliw shtat ha'm federal okrugtı o'z ishine alg'an. Ma'mlekettin' ko'pshilik bo'limi Arqa Amerikanın' ortasında jaylasqan bolıp, batısında Tınısh al shıg'ısında Atlantik okeanları ma'mleket jag'aların juwıp tursa, arqada Kanada menen qublada Meksika menen shegaralarg'a iye. Alyaska shtatı kontinenttin' arqa-batısında jaylasqan bolıp, Kanada menen shıg'ısta, al batısta Rossiya menen arasında tek Bering bug'azı jaylasqan. Hawaii shtatı Tınısh okeanının' ortasında jaylasqan arxipelag esaplanadı.

Amerika Qurama Shtatlarina 50 shtat kiredi: Alabama, Alaska, Arizona, Arkansa, Kalifornia, Kolorado, Konnektikut, Delaueyr, Florida, Jeorjiya, Gavaii, Aydaxo, Illinoy, Indiana, Ayova, Kanzas, Kentaki, Luyziana, Meyn, Merilend, Massachusets, Michigan, Minnesota, Mississipi, Missuri, Montana, Nebraska, Nevada, New Hempshir, New Meksiko, New York, Arqa Karolina, Arqa Dakota, Ohayo, Oklahoma, Oregon, Pennsil'vania, Roud Atawi, Qubla Karolina, Qubla Dakota, Tenessi, Texas, Yuta, Vermont, Virjinia, Washington, Batis Virjinia, Viskonsin, ha'm Vayoming.




#Article 207: Christian Dior (300 words)


Christian Dior (21-yanvar 1905, Granville, Manche – 23-oktyabr 1957), ataqlı fransuz moda dizayneri, pu'tkil du'nyag'a dan'qı shıqqan Christian Dior moda uyinin' tiykarshısı sanaladı.

Fransuz couturieri, Christian Dior 1905-jıldın' 21-yanvar sa'nesinde Normandiyanın' Granvil qalashasında tuwılg'an. Onın' ata-anası qalashadag'ı bay ha'm o'zine toq insanlardan bolg'an. Bolajaq couturierdin' a'kesi ximyaliq to'ginlerdi islep shig'arıwshı o'ndirislik basqarmanın' baslıg'ı, al anasi bolsa u'y biykelik qılg'an. Dior bes jasqa tolg'an waqıtta onın' shan'arag'ı Parijge ko'ship o'tedi. Jas Dior balalıq da'wirinen baslap arxitektor bolıwdı a'rman etken, biraq onın' ata-anası o'z balasın diplomatiya tarawı wa'kili sıpatında ko'riwdi qa'legen edi. Sol sebepli jas Dior ata-anasının' qa'lewi bolg'an Parijdegi Erkin Siyasiy Pa'nler Mektebine (Ecole des Sciences Politiques) oqıwg'a tusedi. Biraq Diordın' diplomatlıq xizmetke degen qızıg'ıwshılıg'ı bolmag'anlıg'ı sebepli bul oqıw onın' ushın waqıttı ma'nisiz o'tkeriwden basqa hesh na'rse emes edi. Siyasiy pa'nlerdi ha'm xalıq aralıq huqıqtı o'zlestiriwdin' ornına Dior ha'r qiyli ko'rgizbelerge ha'm muzeylerge barıp o'zinin' ma'deniy du'nyasın arttırıp barg'an. Sonın' menen bir qatarda ol qosıqshılıq ha'm su'wretshilik tarawı sırların o'zlestirgen. 

Diordın' ma'deniyatqa ha'm ko'rkem-o'nerge degen qızıg'ıwshılıg'ı onı 1928-jılı o'zinin' jeke ma'denyat gallereyasın ashıwg'a alıp keldi. Bul gallereyada Deren, Matiss, Picasso ha'm tag'ıda basqa ma'deniyat ha'm ko'rkem o'ner tarawının' ko'zge ko'ringen wa'killerinin' saylandı miynetleri orın alg'an edi. Biraq 1930-jıllarda baslang'an qarjı krizisi bul gallereyanı pul menen ta'miynlep turg'an Diordın' akesi ushın da sa'tsiz bolıp, gallereyanın' jawılıwına alıp keldi. Bul waqiyadan son', Dior jeti jıl dawamında a'wmetsiz ha'm qıyın kunlerdi bastan keshiredi. Qıyınshılıqlar ha'm olardın' arqasında arttırılg'an miynetlik ta'jiribe aqırı o'z paydasın beredi. Sebebi 1936-jılı Dior Fransiyanın' jetekshi gazetalarinan biri bolg'an Le Figarog'a moda tarawı boyınsha su'wretler sızıwshı (fashion illustrator)qa'niyge bolıp jumısqa ornalasadı. O'z ka'sibin tez o'zlestirgen Dior endi o'zinin'  sızg'an su'wretlerin basqa da moda tarawı boyınsha qa'niygelesken jurnal ha'm gazetalarg'a usınıp o'z abroyın asıradı. Sonın' arqasında Dior sol da'wirdin' belgili couterieri Robert Piguetke sha'kirt tu'sip ol menen bir jıl dawamında birge islesedi.




#Article 208: Andy Warhol (122 words)


Andy Warhol (aytılıwı: Endi Warxol, haqıyqıy atı (rusinshe): Андрій Верхола; 6 avgust, 1928 – 22 fevral, 1987) Amerikalıq su'wretshi, kino shıg'arıwshı bolg'an ha'm pop-art ha'reketinin' jetekshi wa'kilerinin' biri edi. İIllyustrator retinde tabıslı karyera islegennen keyin, Warhol du'nya ju'zine avangard film shıg'arıwshı, muzıka prodyuseri, jazıwshı retinde tanıldı. 

Warhol haqqında bir neshe ko'rgizbeler uyımlastırılıp, kitaplar ha'm dokumentli filmler shıg'arılg'an. О'miri ha'm do'retiwshiligin eske alıw maqsetinde onın' tuwılg'an qalasi Pittsburgh, Pennsylvaniada Andy Warhol Muzeyi sho'lkemlestirilgen. 

Warhol jaratqan su'wretke to'lengen en' u'lken pul $100 milliondı qurap, bug'an 1963-jılı jaratılg'an Segiz Elvisler su'wreti ılayıq ko'rildi. A'dette su'wrettin' bahası $100 milliong'a jetiwi bul u'lken jetiskenlik esaplanadı ha'mde bug'an tek Jackson Pollock, Pablo Picasso, Vincent van Gogh, Pierre-August Renoir, Gustav Klimt ha'm Willem de Kooningler jumısları g'ana erise alg'an.




#Article 209: Frank Lloyd Wright (120 words)


Frank Lloyd Wright (aytılıwı: Frenk Lloyd Rayt, 8 iyun, 1867 – 9 aprel, 1959) Amerikalı arxitektor, interyer dizayner ha'm jazıwshı bolg'an. Ol 1,000nan aslam proyektlerdin' dizaynın jaratqan bolıp, solardın' ishinen 500den aslamı tolıq tamamlang'an esaplanadı. Wright organik arxitekturanı qollap-quwatlag'an (mısal retinde Sarqıramadag'ı u'y), Prairie mektebinin' arxitektura ha'reketinin' jetekshisi bolg'an (mısal retinde Robie uyi, Westcott u'yi ha'mde Darwin D. Martin u'yi), Yusoniya u'yinin' konseptin islep shıqqan (mısal retinde Rosenbaum u'yi). Wright sonday-aq o'zinin' imaratlarının' mebel ha'm ren'li aynalar sıyaqli interior elementlerinde o'zi dizayn qılg'an.

Wright 20lag'an kitap ha'm ko'plegen maqalalarg'a avtorlıq qılg'an, sonın' menen birgelikte ol AQSh ha'm Evropada belgili lektor bolg'an.

O'miri dawamında danqı shıqqan bolg'anına qaramay, Wrighttı Amerika Arxitektorlar İnstitutı 1991-jılı barlıq waqıttın' en' ullı arxitektorı dep ta'n alg'an.




#Article 210: Jorge Luis Borges (102 words)


Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo (24 avgust, 1899 – 14 iyun, 1986), a'dette Jorge Luis Borges (aytılıwı: Xorxe Luis Borxes) atı menen belgili Argentinalıq jazıwshı ha'm shayır bolg'an. Onın' shan'arag'ı 1914-jılı Shveytsariyag'a ko'shedi ha'm sol jerde ol mektepke baradı. 1921-jılı Argentinag'a qaytqanınan keyin Borges o'zinin' qosıqların ha'm esselerin syurealist a'debiy jurnallarda shıg'ara baslaydı. Ol sonday-aq kitapxanashı ha'm lektor bolıpta islegen. 1955-jılı ol Ma'mleketlik kitapxanası (Biblioteca Nacional) direktorı ha'm Buenos Aires universitetinin' a'debiyat boyınsha professorı etip tayınlanadı. Onın' shıg'armaları AQSh ha'm Evropada basqa tilledge awdarılg'an. Borgestin' o'zi de bir neshe shet tillerdi erkin da'rejede bilgen. Ol Shveytsariyanın' Jeneva qalasında 1986-jılı qaytıs bolg'an.




#Article 211: Gabriel Garcia Marquez (108 words)


'+Gabriel José de la Concordia García+ Márquez y￦q(tuwılg'an: 6 mart, 1927) Latın Amerikasında Gabo laqabına iye Kolumbiyalı jazıwshı, dramaturg ha'm jurnalist. Ol 20-a'sirdin' en' ko'rnekli jazıwshılarınan biri dep esaplanıp, 1982-jılı Nobel sıylıg'ın alıwg'a miyassar bolg'an. Ol jurnalistika menen shug'ıllanıw ushın universitettegi yuridika fakultetindegi oqıwın taslap ketken. 1958-jılı Mercedes Barchag'a u'ylengen, olardın' Rodrigo ha'm Gonsalo degen balaları bar.

Ol jurnalist retinde ko'plegen qısqa gu'rrin'ler ha'm basqa a'debiy shıg'armalardı jazg'an, biraq onın Ju'z jıllıq jalg'ızlıq (1967) ha'm Xolera waqtındag'ı muhabbat (1985) romanları og'an du'nya ju'zlik danq alıp keldi. O'zinin' shıg'armalarında Márquez siyqırlı realizm a'debiy stilinen ko'p qollang'an, ha'm bul stildin' basqalardan o'zgesheligi a'piwayı ha'm real jag'daylarda sıyqırlılıq elementlerinen paydalanıwı bolg'an.




#Article 212: Friedrich Nietzsche (392 words)


Friedrich Wilhelm Nietzsche (aytılıwı: Fridrix Wilhelm Nitzshe, 15 oktyabr 1844 - 25 avgust 1900) - nemis avtorı ha'm filosofı bolg'an. Ol bir neshe kitaplar jazdı ha'm sol kitapları arqalı dun'yanı o'zgertiwge u'mitlendi. Ko'pshilik adamlar onın' kitapların qızıqlı ha'm a'debiyat, sonday-aq filosofiyanin' ulli shig'armalarinan dep esaplaydi.

Nitzshe ko'pshilik shıg'armalarında adamlar qalay jasawı kerekligi haqqında jazdı. Ol sol waqitta belgili bolg'an moral' haqqindag'ı ko'pshilik pikirlerdi kritikaladı, sebebi ol nenin' tuwrı yamasa nenin' natuwrı ekenligi haqqında anıq faktler barlıg'ına isenbedi. Onın' tu'siniginshe adamlar moral tuwralı o'zlerinin' faktlerin payda etiwi kerek dep esapladı.

Ol sonday-aq Xristian dininin' pikirlerin kritikaladı. Onın' iseniwinshe, Xristian dininin' tiykarg'ı pikiri bolg'an a'zzi adamdı ko'rgende sol adamg'a ashiniw paydasiz. Onın' pikirinshe, a'zzi adamlar basqa adamlardın' jaqsı ko'riwine o'zlerin qorg'aw ushın tayanadı dep esapladı. Nitzshe adamlar onnan u'stin boliwi kerek dep isendi.

Ol adamlar o'zlerinin' denesin ha'm o'zleri jasap turg'an haqıyqıy du'nyani jaqsı seziwi kerek dep oyladı. Ol o'zinin' oqıwshılarına erteklerde jasamawdı ha'm bolıwı mu'mkin bolmag'an oylar menen sheshim qabillamawdı ma'sla'ha't etti. Ol beyish haqqındag'i pikirler dun'yadag'ı qıyınshılıqlardı qalay jen'iwdi bilmegenlikten payda bolg'an dep isendi. 

Nitzshenin' oyınsha du'n'ya bir baylanislı zat dep esapladı, sonin' ishinde adamzat ha'm ta'biyatta bir biri menen baylanıslı dep esapladı. Ku'shke erk pikirin oylap taptı. Bul pikir boyınsha ha'mme adamlar ha'm zatlar o'zlerin jen'iwge, yamasa o'zlerinen erkti aliwg'a ha'reket etedi. Sol sebepli, eger dun'ya pu'tin bir zat bolsa, tap usi ku'sh du'nyanı du'nya qiladi.

Nitzshenin' pikirinshe adamlar o'zlerin erkin jılawlawda tabisqa erisedi ha'm jen'iske erisken waqtında adamlar basqasha ha'm jaqsıraq boladı. Bir ku'n kelip usig'an erisetug'ın adamdı Nitzshe superadam (yamasa nemisshe Ubermensch) dep atadı. Nitzshe superadamlar basqa ortasha adamlarg'a salıstırg'anda ku'shlirek boladı ha'm basqa adamlardın' tuwrılıq ha'm natuwrılıq haqqındag'ı pikirleri menen sheklenbeydi dep oyladı.

Qudaydin' o'limi

Germaniya kancleri ha'm jolbasshısı bolg'an Adolf Gitler Nitzshenin' miynetlerin oqıdı. Gey bir adamlardın' aytıwinsha Gitler Nitzshenin' pikirlerin tu'sinbedi, biraq ozinin' ha'reketlerin Nitzshenin' miynetleri arqalı tuwri dep ko'rsetiwge ha'reket etti. 

Nitzshe miyneltlerin ju'da jalınlı ha'm qızıqlı etip jazdı. Biraqta, o'mirinin' aqırında jazg'anları kem kemnen a'piwayı bolıp bardı. Qırıq jasında Nitzshe jinli bolip ketti. Adamlardın' iseniwinshe, bir kuni Italiyanın' Turin qalasında ol bir adamnın' o'z atın qamshılap atırg'anin ko'rip, attı qutqarıwg'a juwırdi ha'm attı moynınan qushaqlap onı qutqarıwg'a ha'reket etti. Sonnan keyin Nitzshe hesh qanday miynetler do'retpedi, sonday-aq, ol o'zine qarawg'a imkaniyati bolmadi. Bul awırıw sifilis, yamasa miy isiniwinen payda bolg'an boliwi mu'mkin degen pikirler bar. 

Onın' miynetleri ha'm pikirleri elege shekem ilimpazlardı qızıqtırıp kelmekte.




#Article 213: Shın'g'ısxan (202 words)


Shın'g'ısxan (shama menen 1162 - avgust, 1227) - Mong'ol urıwların birlestirgen ha'm Mong'ol İmperiyasın payda etken du'nyanın' en' ku'shli a'skeriy jolbasshılarının' biri. Onın' balaları ha'm aqlıqları onın' tajına miyrasxorlıq etti ha'm du'nyadag'ı en' u'lken imperiyanı payda etti.

Shın'g'ısxannın' aqlig'i, Qublay Xan, Qıtayda Yuan Dinastiyasının' (1271-1368) birinshi İmperatorı boldı. Shın'g'ısxannin' jerlengen jeri usı ku'nge shekem belgisiz. Ol sawashta ko'plep tabislarg'a eristi ha'm ko'plep dushpanların o'ltirdı, solardin' ishinde ol Jin Dinastiyasında jen'di. Ol Qitaydın' ko'pshilik bo'legin ha'm Qıtayg'a qon'sılas ma'mleketlerdin' ko'pshiligin basıp aldı. Na'tiyjede ol kushli imperiya payda etti. 

Shın'g'ısxang'a tuwılıwında Temujin isimi berildi. Urıw basshısı sıpatinda ko'p jerlerdi basıp alıp, u'lken tabıslarg'a eriskennen keyin adamlar oni Shın'g'ıs dep atay basladi, shin'g'is degen Ja'ha'n basqariwshısı degendi an'latadı. Bir neshe on jıllıqta Shın'g'ıs u'lken a'skeriy ju'risler qılıp, ko'p adamlardı o'ltirip ju'da u'lken jerlerdi basıp aldı. Usının' menen ol o'zine tariyx kitaplarında jabayı monster degen ataqqa iye boldı.

Shın'g'ıs xan (mong. Чингис Хаан, Chingis Khaan; 1162 - 18 avgust, 1227) — Mongol imperatorı ha'm Mongol qa'wimlerin birlestirip, Mongol İmperiyasının' tiykarın salg'an a'skriy basshı. Onnan keyingi bolg'an xanlar Mongoliyanı adamzat tariyxındag'ı en' ullı imperiyag'a aylandırdı. 

Shın'g'ıs xan Qitaydag'ı Yuan dinastiyasının' birinshi imperatorı Qublay xannın' atası bolg'an. Ha'zirgi waqıtqa shekem Shın'g'ıs xannın' qay jerde jerlengenligi anıq belgili emes.




#Article 214: Tınısh okeanı (141 words)


Tınısh okeanı bul batısta Aziya ha'm Avstraliya, shıg'ısta Amerikalar, qublada Qubla okeanı, ha'm arqada Arktika okeanı aralıg'ında jaylasqan suw ko'lemi esaplandı. Ol en' u'lken okean esaplanıp, jer ju'zi betinin' u'shten-birin iyeleydi. Ol Horn tumsıg'ı, Chili/Argentinadan qublag'a Antarktikag'a sızılg'an sızıqta Atlantika okeanına, ha'm Tasmaniya, Avstraliyadan qublag'a Antarktikag'a sızılg'an sızıqta Hind okeanına qosıladı.

Atlantika okeanı ken'eygen sayın, Tınısh okeanı a'ste kishireyip barmaqta. Bul ten'iz tub'in Jerdin' orayına qaray bu'klew arqalı bolip atır. Bul urılıw ju'da qattı bolıp basım jıynalg'an waqıtta ıssı taslardın' ham' shan'nın' u'lken jarılıwı arqalı ko'plep jer silkiniwler ha'm vulkanlar payda etedi. Suw astında jer silkiniw bolg'anda, bul tez qozg'alıs tsunami payda etedi. Usi sebepli tsunamiler basqa jerlerge qarag'anda Tınısh okeanı jag'alarında ko'p bolıp turadı. Jerdin' ko'pshilik vulkanları Tinish okeanı atawlarında jaylasqan, yamasa okean jag'alarınan bir neshe ju'zlegen kilometr qashıqlıqtag'ı kontinentlerde jaylasqan. Tektonik plitalar Tınısh okeanı kishireyiwine tag'ı bir sebep esaplanadı.




#Article 215: Al-Qudıs (320 words)


Yerusalim (, ) İsraildin' paytaxtı esaplanadı, xalıqaralıq ja'miyet ta'repinen ta'n alınbag'an bolsada. Ol dun'yadag'ı adamlar u'ziliksiz jasap kelgen en' ayyemgi qalalarının' biri.

Yerusalimen' u'lken u'sh din - Ma'sixshilik, İslam ha'm Yahudiylik - ushin muqaddes qala esaplanadı. Ol Bibliyalıq waqıtlarda evreylerdin' diniy ha'm siyasiy orayı bolg'an. Bul qala xristianlar ushin da a'hmiyetli sebebi İysa Ma'sixtin' o'mirindegi ko'p waqıylar usı jerde bolg'an. Musulmanlardın' iseniwinshe Muhammad Payg'ambar usı jerde aspan'ga (mirajg'a) ko'terilgen.

Yerusalim Jer Orta Ten'izinen 64 kilometr qashıqlıqta jaylasqan. Ol a'tiraplarında ko'p oypatlıqları bar to'beshikli qala esaplanadı.

Ierusalim ju'da' eski qala. Ol u'sh din ushin ju'da a'hmiyetli: Iudaizm, Xristian dini ha'm Islam dini. Bibliada jaziliwinsha Izraildin' ekinshi patshasi Dawit Patsha bul qalani butparastlardan tartip alg'an ha'm o'z sarayin salg'an. Dawittin' uli Solomon Patsha Ierusalimde Xram qurdi. Keyinirek Iudanin' bas qalasi bolip turg'an waqitta, Ierusalim Vavilon patshasi Nebuchadnezzar II ta'repinen qiyratildi. Dawit Patsha sarayi ha'm Solomon Xrami o'rtep jiberildi ha'm evreyler Vavilong'a alip ketildi. Jetpis jildan keyin Persiya Patshasi Kir evreylerge Ierusalimge qaytiwina ha'm Xramdi qayta quriwg'a ruxsat beredi.

Keyinirek qala Rimliler ta'repinen basip alindi. Rim Imperatorina bag'ing'an Ulli Patsha Gerod, evreylerge unaw ushin Xramdi u'keytti. Xram ullilig'i ha'm suliwlig'i menen dan'q shig'ardi. Iysa Masix b.e. 33 jil a'tirapinda Ierusalimde o'lgen. B.e. 70-jilinda evreyler Rimlilerge qarsi ko'terilis qildi, biraq Rimliler qalani ha'm Xramdi qiyratti. Ierusalimde jasag'an evreyler qulg'a aylandi. Rimliler Ierusalimdi Latin at penen atadi. Sonnan berli Xram qayta qurilmadi, ha'm onin' tek g'ana diywalinin' bo'legi ha'zirge shekem saqlang'an. 

Rim Imperiasi ekige bo'linip ketkennen keyin Ierusalim Vizantiya Imperiasina tiyisli boldi. Keyinirek olardan Musulmanlar basip aldi. Musilmanlar Muhammad Payg'ambar Ierusalimde beyishke barg'an dep isendi.

Keyinirek, Rim Papasi Ierusalimdi qaytarip aliw maqsetinde Batis Evropadan Krest atlanisshilarin jiberdi. Olar azg'ana waqit bul maqsetke eristi, biraq aqirinda Sarakenlerge ta'slim boldi. 20-a'sirge shekem Ierusalim Osman Imperiyasinin' bo'legi bolip keldi.

Ierusalimnin' Taza Qalasi eski tas diywallarda sirtta jaylasqan bo'legi esaplanadi. Taza qala 1800 jillarda salinip basladi. Mishkenot Sha'annanim, Mea Shearim, ha'm Buxara bo'legi taza qalanin' en' birinshi rayonlarinan esaplanadi.




#Article 216: Nicolaus Copernicus (114 words)


Nicolaus Copernicus (19 Fevral 1473 - 24 may 1543) (yamasa Kopernik) astronom bolg'an. Adamlarg'a Kopernik quyash ha'm jer haqqindag'i pikirleri menen belgili. Onin' tiykarg'i pikiri du'nya geliotsentrik (helios = quyash). Onin' toeriyasi boyinsha ku'n quyash sistemasinin' orayinda, ha'm planetalar onin' a'tirapinda aylanadi. Bul pikir onin' De revolutionibus orbium coelestium (Aspan denelerinin' revolyutsiyasi haqqinda) kitabinda baspadan shiqti. 

Kopernik 1473 Thorn (Torun), Patsha Prussiyasinda azg'ana aldin Pol'sha Patshalig'inina kirgen Nemis-tilinde-soyleytug'in aymaqta tuwilg'an. Birinshi ol Krakovta, al keyin Italiyada oqidi. Italiyada ol shirkey yuristi sipatinda oqiwdi tamamladi. Shirkewde o'zi menen islegenlerdi dawalaw ushin meditsinani da u'yrenedi. Kopernik o'mirinin' ko'pshilik bo'legin Frauenburg (Frombork), Warmiada jumis islew ha'm izertlewler alip bariw menen o'tkerdi, ha'm sol jerde 1543-jili qaytis boldi. 




#Article 217: Henry Ford (154 words)


Henry Ford (30 Iyul, 1863 - 7 Aprel', 1947) - Amerikaliq injener ha'm isbilermen bolg'an. Ol 1896 jili mashina islep shig'ara basladi ha'm Ford Motor Company kompaniyasinin' tiykarin saldi. Ol ha'r bir jumisshi bir na'rse islep shig'ariw protsessinde tek g'ana kishkene bo'legin ornatatug'in sistema pikirin rawajlandirdi. Onin' pikiri mashinalardi ko'plep islep shig'ariwg'a imka'n tuwdirdi. Bul konveyerde jiynaw dep ataldi. Bul usil ha'zirgi ku'ndede zavod, fabrikalarda ko'plep zatlar islep shig'ariwda ken'nen qollaniladi. Sol waqitta bul usil innovatsiya bolip, og'an tez waqitta ha'm basqa kompaniyalardan arzan bahada ko'p mashina islep shig'ariw imka'niyatin berdi. Ol Klara Brayantqa u'ylendi ha'm onnan Edsel Brayant Ford isimli uli boldi. Ford Detroit, Michigang'a mexanik kar'erasin baslaw ushin u'yinen shig'ip ketti. 

Ford jiynaw liniyasi pikirinin' payda boliwina ja'rdem berdi, ha'm 1913-jili o'z zavodinda paydalanip basladi. Bul usil menen mashina islew ko'p waqit talap etpedi. Ol zavodina qozg'aliwshi konveyer ornatti. Mashinalar konveyerde qozg'aladi, ha'm ha'r bir jumisshi mashinanin' bir bo'legein ornatiwg'a juwapker boldi. 




#Article 218: Johann Gutenberg (321 words)


Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg (ko'birek Johann Gutenberg ismi menen belgili) (shama menen 1390-jillar - 3-Fevral' 1468), Nemis temir-ustasi ha'm oylap tabiwshisi bolg'an. Ol 1450-jillarda baspa boyinsha islegen miynetleri menen belgili, sonin' ishinde ol topografiyani oylap tabiwi menen dan'q arttirdi. 
Gutenberg Mainz qalasinda, sawdager Friele Gensfleisch zur Ladennin' sem'yasinda tuwildi. Gutenbergtin' a'kesi jasap turg'an jerinin' atina zum Gutenberg dep familiyasin o'zgertti. 
Gutenberg baspa ushin metall sortin; siyalardi; (metal ha'riplerdi) ju'da' aniq teriw jolin; ha'm baspa mashinanin' jan'a tu'rin oylap tapti. Ol baspa mashinasinin' pikirin vino islep shig'ariwshilardin' press mashinasinan aldi. Ko'plegen adamlar Gutenbergti qozg'aliwshi teriw baspa isin oylap tapti dep oylaydi, lekin ol aldin Qitayda oylap tabilg'an edi; baspani ko'rin'.

Qozg'almali baspadan aldin adamlar blokli baspadan paydalandi. Blokli baspada basip shig'ariwshi mashina bir bo'lek metal yamasa ag'ashtan toliq bir bet basilip shig'ar edi. Qozg'almali baspa mashinada, bo'lek ha'ripler (A, B, C ...) metal yamasa ag'ashtan islendi, ha'm olar ha'r qiyli so'zlerde qayta qayta paydalaniliwi mu'mkin boldi. Birgelikte alip qarag'anda, Gutenbergtin' oylap tabiwlari basip shig'ariwdi tezletti. Renessans Evropada informatsiya jariliwi ju'zege keldi - qisqa waqit ishinde adamlar ko'plep jan'a kitaplar basip shig'ardi.
Jan'a kitaplardin' ko'plep sanda basiliwina Gutenberg basip shig'arg'an Bibliya - Gutenberg Bibliyasi - sebep boldi.Bul adamlar ko'p sanda basip shig'arg'an birinshi Bibliya edi; onin' basip shig'ariwin Gutenberg 1455-jildin' 23-Fevral'inda baslag'an. Gutenberg isbilermenlikti bilmegenligi sebepli o'zinin' oylap tabiwinan ko'p aqsha isley almadi. Onin' nizam menen problemalari bolip, mashinalarin ozinin' sherigi Johann Fustqa aldirip qoydi. Sol waqittag'i Arxiepiskop Gutenbergke ashindi, ha'm og'an ha'r jili kiyimler, vino, ha'm aziq-awqatlar menen napaqa beriwge wa'de berdi. Gutenberg 1468-jili Mainz, Germaniyada qaytis boldi. 
O'z waqtinda Gutenberg tabisqa erispedi, lekin onin' oylap tabiwi ju'da' a'hmiyetli boldi. Qisqa waqit ishinde, jan'aliqlar ha'm kitaplar Evropa boylap ju'da' tez tarqala basladi. Ilimpazlar bir biri menen jaqsi baylanisa aldi, ha'm na'tiyjede ilim ha'm texnologiya tez rawajlana basladi. Ko'plep adamlar oqiwdi u'yrendi. 
Bu'gingi ku'nde elege shekem Gutenberg Bibliyasinan 60 danasi saqlanip qalg'an. Olar qozg'almali baspa mashinadan shiqqan en' eski kitaplar esaplanadi. 




#Article 219: Wolfgang Amadeus Mozart (302 words)


Volfgang Amadey Mozart (27-Yanvar' 1756 - 5-Dekabr' 1791) Avtsriyali kompozitor ha'm pianist bolg'an. Ko'pshiliktin' pikirinshe ol barliq waqittin' en' zor kompozitorlarinin' biri esaplanadi. Ol 1756-jili 27-Yanvar'da Zaltsburg qalasinda tuwilg'an. Ol qisqa o'miri dawaminda 600 den aslam muzika shig'armalarin do'retti. Solardin' ishinde Don Jiovanni ha'm Siyqirli Sirnay operalari bar. Onin' birinshi miyneti to'rt jasinda jazilg'an minuet (oyin) esaplanadi; aqirg'i miyneti juwmaqlanbag'an Rekviem esaplanadi. Mozart kishkene waqtinan pianino shertip bilgen ha'm ol zor pianist, ha'm de ataqli kompozitor sipatinda dan'q shig'ardi. Ol 1791-jili 5-Dekabr' saat tu'ngi 1 lerde revmatik isitpadan qaytis boldi.

Mozarttin' muzikasi Gaydn muzikasi siyaqli Klassikaliq stil'degi muzikalardin' en' zori esaplanadi. Ol muzika do'retip baslag'an waqitta Barok periodi o'z juwmag'ina jetip , muzikag'a bolg'an ko'z qaras o'zgerip atirg'an waqitlar edi. Muzikanin' formasi, balansi (ten' salmaqliliq) ha'm elegantlilig'i kontrapunt stil'den jaqsiraq dep esaplandi. Mozart tap sol waqitta ataq shig'arg'an pianino ushin muzika jazg'an birinshi ataqli kompozitor boldi. Ol sol waqitta muzikanin' barliq tu'rlerin: simfoniya, opera, solo kontsert, kamera ushin muzika, atap aytqanda tarli kvartet ha'm tarli kvintetler, ha'm pianino ushin sonatalar do'retti. Ol ko'plep diniy muzikalar, sonin' ishinde messalar, ha'm sonday-aq oyinlar, divertimenti ha'm serenadalar do'retti.
Mozart jas waqtinda simfoniyalar a'dette qisqa, a'piwayi muzika shig'armasi esaplanar edi. Mozart simfoniyani yarim saatqa sheken soziliwi mu'mkin bolg'an sheberlik penen islengen shig'armag'a aylandirdi. A'sirese onin' aqirg'i u'sh simfoniyasi en' zor (shedevr) shig'armalar esaplanadi. Onin' kontsertleri, a'sirese pianino kontsertleri aldin jazilg'an muzikalardan bir qansha alding'a rawajlang'an edi. Mozart ko'binese baladay ha'reket etkeni menen, ol adam xarakterin jaqsi tu'siner edi. Buni onin' operalarinda xarakterlerdi ko'rsetiw ushin kirgizgen elespesiz effektlerinen ko'rse boladi. 
Mozarttin' operalari onin' zor miynetleri esaplanadi. Ol adamlardin' xarakterlerin jaqsi tu'sindi ha'm olardi operalarda aship beretug'in muzikalar do'retti. A'sirese u'sh operasinda: Don Jiovanni, Le Nozze di Figaro (Figaronin' u'yleniwi) ja'm Cosi fan tutte operalarinin' ha'r qaysisinda bir neshe xarakterler jag'daydi o'z ko'z qarasinan aytip turg'anlig'in ko'riwge boladi. 




#Article 220: Thomas Edison (234 words)


Thomas Alva Edison (11 Fevral', 1847 - 18 Oktabr', 1931) Amerikali oylap tabiwshi bolg'an. Ol ko'p zatlardi oylap tapqan. Ko'pshilik adamlar oni elektrik lampochka oylap tapqan dep oylaydi, biraq negizinde ol tek g'ana oni jaqsiraq etiwge, oni ko'birek janip turiwina u'lesin qosti. 
Edison patentleri sani boinsha rekord iyesi. Onin' patentleri sani 1093. 
Thomas Alva Edison Milan, Ohayo qalasinda tuwilg'an. Edison 7 jasinda ata-anasi menen Port Guron, Michigang'a ko'ship o'tti. Edison awiriwi sebepli oqiwdi kesh basladi. U'sh aydan keyin Edison oqiwdan shetletildi, sebebi ol sabaqta mug'allimine itibar beriwge qiynaldi. Onin' Kanadada mug'allim bolip islegen anasi Edisondi u'yinde oqitti ha'm onin' jaqsi oqiwshi bolip shig'iwina ja'rdem berdi.
Edison 12 jasinda awiriwg'a ushiradi. Usi awiriwi ha'm poezd konduktori onin' qulag'inan tartiwi sebepli Edisonnin' shep qulag'i uliwma ha'm on' qulag'i 80 protsent geren' bolip qaldi. Ol Morze kodin ha'm telegraftin' paydalaniliwin u'yrendi, ha'm telegraf operatori sipatinda jumis islep basladi. 16 jasinda Edison o'zinin' birinshi oylap tabiwi avtomatik qaytalawshini oylap tapti. Bul qaytalawshi adamsiz stantsiyalar ortasinda telegraf signalin jiberedi, ha'm bul qa'legen adamnin' kodti awdarmalawg'a imka'niyat tuwdirdi.

Keyin Edison New-York, New-Yorkqa ketti ha'm ol jerde ha'r qiyli u'skenelerdi on'law menen shug'illlandi. Al tu'nleri ol o'z proektleri u'stinde tinbay isledi. 29 jasinda Edison karbon o'tkizgish u'stinde islep basladi. Bul o'tkizgish Alexander Graham Bell oylap tapqan telefon dawisin ku'sheytip berdi. 1877 jili Edison dawisti jazdirip ha'm qayta oynaytug'in birinshi mashina - fonografti oylap tapti. Bul oylap tabiw oni du'nya ju'zine tanitti. 




#Article 221: Giuseppe Verdi (839 words)


Guispeppe Verdi (9 yamasa 10 Oktabr 1813 - 27 Yanvar 1901) Italiali opera kompozitori bolg'an. Verdi ha'm Richard Wagner bir-birine uqsamg'ani menen, olar 19-a'sirdin' en' ulli kompozitorlari boldi. Verdi jas waqtinda Italianin' ataqli opera kompozitorlari bolip Gaetano Donizetti ha'm Vincenzo Bellini esaplanatug'in edi ha'm olar operalarin bel canto da'stu'rinde jazatug'in edi. Sol sebepli olardin' operalarinda suliw namalar bolip atqariwshilarg'a o'z dawislarin ko'rsetiwge jazilatug'in edi ha'm ko'binese olar atqarg'an qosiqlar operanin' ma'nisine sa'ykes kelmes edi. Verdi o'zinin' uzaq o'miri dawaminda operani eski da'stu'rlerge bag'inbaytug'inday etip o'zgertti. Ol dramani operanin' en' a'hmiyetli bo'legi qildi ha'm ondag'i namalar dramani ku'sheytip beriwshi bo'legi boldi. 
Verdi ateist bolg'an. 

Verdi tuwilg'an kishkene awil Italianin' arqa ta'repindegi Po da'ryasinin' oypatlig'inda jaylasqan. Bul ju'da jarli awil edi. Onin' a'kesi kishkene fermag'a ha'm miymanxanag'a iyelik etti. Kishkeneliginde og'an spinet alip berildi ha'm ol oni o'mir boyi saqlag'an. 9 jasinda ol tez tez shirkewde organ shertiwshi bolmag'an ku'nleri organ shertip ju'rdi. 
Bir neshe jillar o'tip ol Busettoda orkestrg'a nama jazdi. Antonio Barezzi ismli adam ko'plep a'hmiyetli adamlardi biletug'in edi ha'm ol Verdige ko'p ja'rdem berdi. Keyinirek Verdi onin' qizina u'ylenedi. Barezzi oni Milang'a oqiwg'a jiberedi, biraq Verdi pianinoda oynawdi muzika mektebinde u'yrenbegenligi sebepli konservatoriyag'a kire almaydi. Ol jeke sabaqlar aldi ha'm opera, a'debiyat ha'm siyasat boyinsha ko'p u'yrenedi. 1839 jili ol opera jazadi: Oberto, conte di San Bonifacio. Bul opera Milannin' du'nyag'a belgili opera u'yi bolg'an La-Scalada qoyildi. Bul onin' en' ulli operalarinan emes edi, sonda da bul opera oni ko'pshilikke tanitti ha'm onnan La Scala ushin ja'ne u'sh opera jaziw ilitmas etildi. Onin' ekinshi operasi sa'tsiz shiqti ha'm tamashago'ylerge jaqpadi. Sonday-aq usi waqitta onin' jeke o'mirindi baxitsizliq ju'z berdi: onin' eki balasi ha'm hayali qaytis boldi. 

Verdi o'zinin' baxitsizlig'in jen'ip 1842-jili jan'a opera Nabucconi jaratti. Bul opera ju'da' sa'tli shig'ip oni du'nyag'a tanitti. Ol ju'da' qatti isledi ha'm ha'r jili eki opera jazdi. Ol tek g'ana muzika jazip qoymastan onin' atqariwshilarin da sho'lkemlestiriwine tuwri keldi. Bul ju'da u'lken mashaqatli is edi. Onin' Ernani (1844) operasi sol da'wirdegi en' zor operalarinan biri edi. 1847-jili ol ja'ne bir sa'tli opera Macbethti do'retti. Bul opera Shekspirdin' spektakline tiykarlang'an bolip, ha'zirge shekem en' su'yikli operalardin' biri esaplanadi. Ol kem kemnen zor kompozitor bolip barar edi. 
A'sirler dawaminda Italia o'z hu'kimdarlarina iye bir neshe ma'mleketlerden turatug'in edi. 1850-jillari ma'mlekette ju'da u'lken siyasiy o'zgerisler boldi. Verdi o'z operalarinda ko'binese u'lken xorlar ushin namalar jazdi. Bul namalardin' ko'pshiligi azatliq ushin gu'res haqqinda bolip, ko'pshilik onin' namalari adamlardi ko'teriliske shaqirdi dep oyladi. Nabucco operasinan Va pensioro qosig'i Vavilonda qulliqta ju'rgen Evrey qullar tuwrali edi. Adamlar bul qosiqti o'zlerinin' jag'dayina sa'ykeslestirip o'zgertip ko'shelerde aytip ju'rdi. Verdi milliy qaharmang'a aylandi. 1861-jili Italia bir ma'mleket bolip birlesti.
Guiseppe Strepponi Nabuccoda Abigaille rolin atqarg'an soprano edi. Verdi og'an ashiq bolip qaladi. Ol aldin basqa adam menen turmis qurg'an ha'm u'sh balasi bar edi, sol sebepli ol o'zin Verdige ilayiq emes dep oyladi. Sog'an qaramay olar 1859-jili turmis quradi. Verdi og'an u'lken hu'rmet ko'rsetpesede, ol Verdidi 1897-jili qaytis bolaman degenshe ko'p qollap quwatladi. Verdi onin' menen Busettog'a ko'shedi. Usi waqitlari Verdi ju'da' ko'p sayahatta boladi, lekin hayalin taslap keter edi. Hayali Busettoda o'zin baxitli sezbedi, sebebi ol jerdegi adamlar oni jaman ko'retug'in edi. 
Usi waqitta u'sh ataqli operalar: Rigoletto 1851-jili ha'm Il trovatore (Trubadur) ha'm La traviata, ekewide 1853-jili jazildi. Bul operalarda ju'da' ataqli ko'plep namalar bar, olar dramag'a toli ha'm olardag'i xarakterler muzika arqali ju'da sheberlik penen ko'rsetilip berilgen. Muzikasi 2 a'sir dawam etip kelgen da'stu'rge uqsap recitativ ha'm ariag'a aniq bo'linbegen, arialar kelesi muzikag'a kirip ketetug'in bolip jazilg'an. Ol dramag'a uqibi ku'shli edi, biraq ol prodyuserler onin' jazg'anlarin o'zgertpewi ushin qatti gu'resiwine tuwri keldi. 
Verdi tsenzura menen men ko'p gu'resti. Onin' Rigoletto operasi Viktor Hugonin' Le roi s'amuse gu'rrin'ine tiykarlang'an. Ol waqitlari patshani o'ltiriwge ha'reket etiw jaqsi tema dep esaplanbaytug'in edi. Verdi patshani gertsog penen, ha'm basqa da o'zgerisler qiliwina tuwri keldi. Traviata operasi ol waqitlari jen'iltek dep esaplang'an Alexandre Dumas fils romanina tiykarlang'an. Opera birinshi qoyilg'anda tamashago'yler ku'lkiden o'zlerin toqtata almadi, sebebi onda ko'p jewden o'liwi kerek bolg'an bas qaharman hayal dim semiz edi. Sog'an qaramastan, keyinshelik opera ju'da' u'lken ataqqa eristi.

Verdi bul waqitqa kelip ju'da' ataqli boldi ha'm onnan Parijdegi Opera ushin opera do'retiw iltimas etildi. Ol jerde Verdi operalarin Frantsuz stilinde do'retiwine tuwri keldi. Bul stil'de opera bes aktten ha'm baletten turatug'in edi. Parijde jazg'an operalarinin' hesh qaysisi aldin'g'ilarinday tabisli shiqpadi. Ol Italian teatrlari ushin u'lken ilh'am menen jazdi. Simon Boccanegra ju'da quramali opera, biraq ondag'i xarakterler muzika ja'rdeminde ju'da' suliw sa'wlelendirilgen. Un ballo in maschera (Niqapli ziyapat) Shvetsiyanin' patshasi Gustav III nin' o'limi tuwrali edi. Bul opera da tsenzuradan o'tpedi ha'm ol operani Bostonda bolatug'in waqiya etip o'zgertiwine tuwri keldi ha'm bul operanin' mazmunina jaman ta'sir etti. 1860-jillari onin' en' zor operalari Sankt Peterburg ushin jazilg'an La Forze del Destino (Ta'g'dir ku'shi), Parij Operasi ushin Don Carlos, ha'm Egipettegi Kairdin' jan'a opera u'yi ushin jazilg'an Aida esaplanadi. Aida onin' en' zor operalarinan esaplanadi, biraq oni qoyiw qiyin keshti. Verdi dirijer Mariani menen ja'njellesip qaldi ha'm Mariani Kairg'a bariwdan bas tartti. Bunin' u'stine gazetalar Verdidi Marianidin' su'yiklisin tartip aliwda ayipladi. Bul u'lken ja'njelge aylanip ketti.




#Article 222: René Descartes (400 words)


René Descartes (aytılıwı: Rene Dekart) (31-Mart 1596 - 11-Fevral 1650) fransuz filosofi ha'm fizigi bolg'an. Ol matematika, fizika ha'm a'sirese filosofiya ilim tarawlarinda ju'da a'hmiyetke iye kitaplar jazdi. Onin' dualizm pikiri jan, sana, dene teoriyalarin bir tu'sinikke ja'mledi. Bul tu'sinik sana ha'm zattin' dualistik teoriyasi dep ataladi. Onin' belgili filosofiyaliq pikiri Cogito ergo sum (Men oylayman, sol sebepli men barman). 

Dekart o'zinin' Metod haqqinda oylar (1637) kitabinda o'zi oylap tapqan ilimiy metod tuwrali jazdi. Ol sonday-aq deneler (Geometriya), jaqtiliq (Optika), ha'm hawa-rayi (Meteorologiya) tuwrali da ilimiy miynetler do'retti. Ol geometriyada denelerdi koordinatalar ja'rdeminde ko'rsetiw jolin oylap tapti. Sonday-aq raduganin' ne ekeni haqqinda teoriyanin' da tiykarin saldi. Dekarttin' fizikadag'i ilimiy miynetleri keyinirek ju'da belgili fizik Ser Isaak Newton ushin ju'da a'hmiyetke iye boldi. Newton ha'm sonday-aq James Hook Dekart tuwrali jazg'anda: Men ilimde aldig'a bara aliwim, ilim gigantlari iyninde otirg'anim sebepli! dep jazg'an.

Birinshi Filosofiya haqqinda Oylaniwlar (1641) kitabinda Dekart filosofiyaliq sorawlardi o'zinin' jaratqan ilimiy metodlari menen talqiladi. Ol skeptisizmge (skeptisizm du'nya haqiyqiy emes dep u'yretedi) qarsi pikir ju'ritti.

Onin' pikiri boyinsha ol o'zi bar boliwi sha'rt, sebebi ol o'zinin' oylap turg'anin sezdi; ha'm eger ol oylap turg'an eken, demek ol haqiyqiy (bar). Sebebi eger ol bar bolmaganinda, qalayinsha ol oylap turg'anin seziwi mu'mkin. Ol bul ko'z-qarasti qisqartip, Latinshada minaday dep jazdi: Cogito ergo sum (Men oylayman, sol sebepli men barman).

Ol sonday-aq Qudaydin' bar ekenligin o'z oylawin seziwi usilina uqsas usilda ko'rsete aliwina isendi. Dekarttin' oyinsha Quday bul sheksizlik penen birdey; ol sheksizlikti ko'riw mu'mkin dep esapladi, sebebi ol u'lkenirek zatti tabiw mu'mkin, al biraq en' u'lken zatti tabiw mu'mkin emes dep oyladi. Onin' oyinsha eger Quday bar bolsa, onda bul du'nyada bar boliwi sha'rt, sebebi Quday jaqsi ha'm eger bul du'nya haqiyqiy bolmag'aninda, Quday adamlarg'a bul du'nya bar dep oylawg'a jol qoymag'an bolar edi.

Juwmaqlap aytqanda, Dekarttin' oyinsha eger ol oylay alsa, onda ol o'zi haqqinda qa'legen na'rseni bilip aliwi mu'mkin (misali o'zinin' eki qoli, eki ayag'i bar ekenin). Sonday-aq ol Quday bar ekenligin bilgenligi sebepli, ol eki na'rseden turiwi sha'rt: oylaw qa'biletine iye sana ha'm oylaw protsessinen ga'rezsiz biraq og'an birlesken dene. Bul pikir Kartezian Dualizm dep ataladi.

Dekarttin' sol waqittag'i filosoflardan o'zgesheligi, ol Aristoteldin' emes al Platonnin' pikirlerine uqsas pikirlerdi ko'p paydalandi. Ko'pshilik oni ratsionalist dep esaplaydi, sebebi ol sorawlarg'a juwaplardi o'zinin' sanasinan qidirdi. Dekart skeptisizmge qarsi gu'reskeni menen, onin' skeptisizmdi o'z oylarinda sa'wlelendirip beriwi ju'da' u'lken ataqqa iye boldi ha'm bul oylar Kartezian Skeptisizm dep ataldi.




#Article 223: Sigmund Freud (175 words)


Sigmund Freud (aytılıwı: Zigmund Freyd) (Moravia, 6-May 1856 - London, 23 Sentabr 1939) Avstriyali nevrolog (nerv sistemasin emleytug'in adam) bolg'an. Ol ruwhiy awiriwdi ha'm nerv keselliklerin psixoanaliz ja'rdeminde emlew jollarin oylap tapti.

Freydtin' psixologiyag'a qosqan u'lesi bul onin' adamlardin' o'zleri basqara almaytug'in sananin' bo'legin u'yreniwi boldi.

Freyd o'zinin' birinshi kitabin jazg'annan keyin Martha Bernaysqa u'ylendi ha'm olardin' alti balasi boldi.

Freyd 1930-jillari Avstriyada jasadi. Anchlusstan keyin Avstriya ha'm Germaniya birlesti. Ol evrey bolg'anlig'i sebepli Gestapo oni tekserip basladi, ha'm ol o'zinin' shan'arag'i qa'wip astinda ekenligin sezdi. Freydke bir neshe adamlardi o'zi menen alip ketiwine ruxsat berildi. Ol on alti adamdi, solardin' ishinde o'zinin' xizmetkerin, hayalinin' sin'lisin, doktorin ha'm shan'arag'in 1938-jili Venadan Angliyag'a alip ketti. Ol o'z tuwisqanlari Adolfina, Paulina, Marie ha'm Rozalardi taslap ketti. 

Freyd adam sanasi (onin' ha'reket etiwi ha'm qurilisi) teoriyasinin' tiykarin saldi. Ol sonday-aq adam is-ha'reketi sananin' qurilisina ta'sir etiwi ha'm sol waqittin' o'zinde sananin' qurilisinin' juwmag'i degen teoriyanida rawajlandirdi.

Bul onin' klinikada ruwhiy awiriwlardi dawalaw ushin ayirim usillardi abzal ko'riwine alip keldi. Ol adamnin' minez-qulqi onin' balalig'indag'i ta'sirlerinen rawajlanadi dep esapladi. 




#Article 224: Adolf Hitler (167 words)


Adolf Hitler yamasa Gitler (aytılıwı: Adolf Xitler) (20-Aprel 1889 - 30-Aprel 1945) Ekinshi Du'nya Ju'zlik Urısta Germaniya basshisi bolg'an. Gitler sonday-aq NSDAPtin' (ko'binese Nazist Partiyasi dep ataladi) basshisi boldi. Bul partiya demokratiya joli menen saylang'an. Ol 1933-jili Germaniya Kantsleri boldi. Bul Germaniya Konstitutsiyasina qarsi emes edi. Ol 1934 diktatorg'a (toliq basqariwshi) aylandi. Ol o'zin Germaniya Imperiasinin' Fuhreri (basshi, jetekshi) dep atadi. Ol 1945-jilg'a shekem Germaniyani basqardi.

Natsistler U'shinshi Reich (Reix dep oqiladi) dep atalg'an diktatorliqti payda etti. 1933-jili olar barliq basqa partiyalardi japti. Olar o'z dushpanlarin o'ltirdi yamasa kontsentratiya lagerlerine jiberdi. Gitler ha'm onin' adamlari kishi milletler ha'm basqa etnik, diniy, ha'm siyasiy birlespelerdi quwdaladi. Holocaust (Holokost dep oqiladi) dep atalg'an waqiyada, Natsistler alti million Evreyler, tsiganlar, gomoseksualistler ha'm basqa da toparlardi o'ltirdi. Germaniya Polshag'a basip kirgenligi sebepli du'nyada Ekinshi Du'nya Ju'zlik Uris baslandi. Bul urista Evropanin' ko'plep jerleri wayran boldi, 50 millionnan aslam adam nabit boldi. Usi Uris dawaminda Gitler nemis quralli ku'shlerinin' Bas Komandiri boldi ha'm barliq a'hmiyetli sheshimlerdi qabil etti. Bul Fuhrerprinziptin' bo'legi edi.




#Article 225: Napoleon I Bonapart (167 words)


Napoleon I Bonapart (Frantsuzsha: Napoleon Bonaparte; 15-Avgust 1769 - 5-May 1821), Frantsiyanin' a'skeriy ha'm siyasiy basshisi bolg'an. Ol sonday-aq, Napoleon I sipatinda Frantsuz Imperatori bolg'an. Onin' ha'reketleri 19 a'sirdin' baslarinda Evropa siyasatin belgilep berdi.

Ol Korsikada tuwilg'an. Onin' ata-anasi Italiyali aq-su'yek adamlar bolg'an. Ol Frantsiyada a'skeriy tayarliqtan o'tedi. Bonapart Birinshi Frantsuz Respublikasi da'wirinde ju'da a'hmiyetli adam boldi. Sol waqitta ol Birinshi ha'm Ekinshi Awqamlar u'stinen jen'iske eristi. 1799-jili ol siyasiy awdarispaq qildi ha'm natiyjede ol Birinshi Konsul boldi. Bes jildan son' Frantsuz Senati oni Imperator dep ja'riyaladi. 19-a'sirdin' birinshi 10 jillig'inda, Frantsuz Imperiyasi Napoleon basshilig'inda ko'plep urislarg'a qatnasti. Bul urislar Napoleon urislari dep ataladi. Evropanin' u'lken ma'mleketlerinin' ha'mmesi bul urislarg'a qatnasti. Bir neshe jen'islerden son, Frantsiya Evropa kontinentinde ju'da a'hmiyetli orindi iyeledi. Napoleon ko'plep awqamlar du'ziw joli menen Frantsiyanin' Evropa siyasatina ta'sirin ku'sheytti. Ol sonday-aq o'z doslarin ha'm shan'araq ag'zalarin basqa Evropa ma'mleketlerin basqariwg'a eristi. 

Napoleon urislari du'nya-ju'zinin' a'skeriy mekteplerinde u'yreniledi. Onin' qarsilaslari oni tiran dep esleydi, lekin ol sonday-aq Napoleon kodin islep shiqqani menen de belgili.




#Article 226: Vladimir Lenin (306 words)


Vladimir Lenin
Vladimir Ilyich Ulyanov, (22-Aprel, 1870 - 21-Yanvar, 1924) Lenin (Russhada: Ленин) ati menen belgili Rus revolyutseneri, ha'm de Bolshevik partiyasi ha'm Oktyabr Revolyustsiyasi basshisi bolg'an. Ol Sovetler Awqami (Russha: СССР) ha'm 1917-jildan Rossiya Kommunist hu'kimetinin' birinshi basshisi bolg'an. Leninnin' pikirleri Leninizm dep ataladi.

Lenin 1870-jili 22-aprelde Rus Imperiyasinin' Simbirsk qalasinda tuwilg'an. Onin' anasi mektepte mug'allim, al a'kesi bilimlendiriw boyinsha ha'meldar bolg'an (a'kesinin' jumisi oni ha'm onin' shan'arag'in ja'miyettin' joqarg'i da'rejesinde boliwina sebep bolg'an).

Lenin mektepte jaqsi oqidi ha'm ol Latin ha'm Grek tillerin u'yrendi. 1887-jili ol Rus Imperiyasinin' patshasi Tsarg'a qarsi ko'teriliske qatnasqani ushin, Kazan Ma'mleketlik Universitetinen quwildi. Ol o'z u'stinde ko'p isledi ha'm 1891-jili ol yurist litsenziyasin aldi.

Lenin universitetten quwilg'an jili onin' ag'asi Aleksandr, Tsar Aleksandr III ini bomba jariw joli menen o'ltiriwge qatnasqani ushin darg'a asip o'ltiriledi. Sonday-aq a'japasi Anna Tatarstang'a jiberiledi. Bul Leninnin' qatti ashiwin keltirdi, ha'm ol a'jag'asi o'limi ushin qas aliwg'a sha'rt etedi. 

Sankt-Peterburgta nizamdi u'yrenip atirg'an waqtinda Lenin, nemis filosoflari Karl Marks ha'm Fridrix Engels kitaplarin u'yrendi. Karl Markstinin' pikirleri Marksizm dep ataladi. Marksizmdi maqtap jaziw Rossiyada nizamg'a qarsi edi, sol sebepli Lenin Sibirge su'rginge jiberildi. Bul jaza dim qatal jaza edi, sebebi Sibir ju'da' suwiq hawa-rayi, o'z aldina bo'lek ha'm onnan qashiw mu'mkin emes edi.

Sibirde su'rginde waqtinda 1898-jili Iyulda Lenin, Nadejda Krupskayag'a u'ylenedi. 1899-jili ol Rossiyada Kapitalizmnin' Rawajlaniwi degen kitap jazadi. 1900-jili Lenin azat etiledi ha'm ol u'yine qaytadi. Keyin ol Evropa boylap sayaxat qiladi. Ol Iskra (qaraqalpaqsha: ushqin) dep atalg'an Marksist gazetasin basip shig'ara basladi. Ol sonday-aq Rossiya Sotsial Demokratiyaliq Miynet Partiyasinin' a'hmiyetli ag'zasi boldi.

Fevral Revolyutsiyasi na'tiyjesinde Tsar Nikolay II taxttan ketkennen keyin, Lenin Rossiyag'a qaytip keledi. Ol Nikolay II ni taxttan awdarg'an hu'kimetti a'piwayi miynetkeshler ta'repinen awdariliwin qa'leytug'inin jazadi. 

Lenin Birinshi Du'nya Ju'zlik Uristi toqtatiw maqsetinde Germaniya menen Bretsk-Litovsk Kelisimine qol qoyadi. Bul kelisim Germaniya hu'jimlerin toqtatqani menen, Rossiya ko'plep jerlerinen ayriladi.




#Article 227: Ulli Britanyanin` ekonomikasi (3623 words)


Ulli Britanya ekonomikasi  nominal jalpi ishki o`nm (JIO`)  ko`lemi jag`inan dunyadag`i en`iri 6-orinda turatug`un milliy ekonomika esaplanadi ha`m valyuta satip aliw kushi pariteti jag`inan 7-orinda ha`mde Evropada nominal jalpi ishki o`nm (JIO`)  ko`lemi jag`inan Frantsiya ha`m Germanyadan keyingi 3-orinda, valyuta satip aliw kushi pariteti jag`inan Germanyadan keyingi  2-orinda turadi. Qisqasha aytqanda Ulli Britanya Jalpi ishki o`nimi adam basna esaplag`anda dunyadag`i  20- joqari  orinda ha`m valyuta satip aliw kushi pariteti17-  joqari orinda turadi.Britanya ekonomikasi Anglya,Shatlandiya,Wels ha`m Arqa Irlandiya ma`mleketleri ekonomikasinan quralg`an . Ulli Britanya Milletler Doslig`inin` ,Evropa awqaminin`,Ulli 7 liktin`, ULLI 8 liktin`,ULli 20 liqtin`, Xalq araliq Aqsha-kredit Fondinin`,Ekonomikaliq birge islesiw ha`m Rawajlaniw sho`lkeminin` (EBRSH) , Dunya Bankinin`, Dunya Sawda Sho`lkeminin`, B.M.Sh nin`  ag`zasi  esaplanadi.

Ulli Britanya dunyadag` en` globallasqan mamleketlerdin` biri esaplanadi. London Nyu-Yorktan keyingi iri finansliq oray ham Evropadag`i jalpi ishki o`nimi ulken bolg`an qala.2010 jildin` Dekabrina kelip Ulli Britanya ko`lemi boyinsha 3- Orinda turatug`un ma`mlekettin` ha`m ishine ha`m sirtina bag`darlang`an shet el investitsiyasina iyelik etken(eki jag`dayda da AQSh ha`m Frantsiyadan keyin). Olshew metodlarina tiykarlanip, Ulli Britanyanin` aerokosmikaliq sanaati dunyadag`i ekinshi yamasa ushinshi milliy aerokosmikaliq sanaat esaplanadi . Farmatsevtika sanaati Ulli Britanya ekonomikasinda a`himiyetli ro`l oynaydi ha`m ma`mleket farmatsevtikaliq RD global shig`inlarinin` 3-joqari bolegine iye (AQSh ha`m Yoponyadan keyin). Ulli Britanya ekonomikasi Arqa ten`izde tabilg`an neft ha`m gaz rezervi esabinan ko`terildi,ol 2007-jili £250 milliardqa bahalandi . Ulli Britanya ha`zirgi waqitta “Dunya Bankisinin` Biznes Islew Ko`rsetkishi Jen`illigi “nin`  dunya boyinsha 4-orninda ,al evropada bolsa 1-orinda turadi.
  

Ekinshi jer juzlik uristan son`, bul jerde uzin pa`seyusiz  interval boldi (1945-1973) ha`m 1950-1960-jillari rawajlaniw boldi. EBRSHnin` tastiyqlawinsha  o`siwdin` jilliq normasi 1960 ha`m 1973-jillar aralig`inda ortasha 2.9% ti qurag`an , sonda da bul ko`rsetkish  basqa Evropa mamleketleri misalig`a  Frantsiya, Batis Germanya ,Italya  ko`rsetkishlerinen a`dewir arqada edi.

JIO` 1.1% ke tusip ketti ,uliwma ko`rsetkishler 1970-jillarda basqa Evropa ma`mleketlerine qarag`anda pa`s boldi; ha`tteki recesiya 1975-jili tawsilg`an bolsada,ekonomika eki eseli infyacia ha`m jumissizliqtin` o`siwi sebebinen ele qawip-qaterde edi. Uliwma ekonomikaliq suret jaman ahwali, tez o`sip baratirg`an inflyacya ha`m Fund sterlingtin` birden tusip ketiwi Ulli Britanyani  £ 2.3 mlrd liq (hazirgi valyuta menen  £ 12.5 mlrd) XVF nin` ja`rdemin qabil etiwge iytermeledi.   
XVF kancler Denis Xilidi ekonomikaliq jag`daydi jaqsilaw ushin reformalar bo`legi sipatinda tezlik penen ma`mleket shig`inlarin azaytiwg`a ha`m qatan` ekonomikaliq sharalardi qollawg`a    ha`m qutqariw sha`rt spatinda ma`jbur etti. Tez arada ,1979-jili hukimet quladi.

Jan`a neoliberal ekonomika 1979-jili Margaret Tetcherdin` saylaniwi menen baslandi, ol 3-may kun Miynet partiyasinin` 5 jilliq basqariwinan son` Konservatilik partiyani hukimetke qaytariw ushin uliwmaliq saylawda jen`ip shiqti.1980-jillar dawamindako`plegen mamleketlik karxanalar privatizatsiyalang`an, saliqlar azatirilg`an bazarlar ta`rtipke saling`an. JIO` basta 5.9% ke tusip ketti biraq 1988-jili en` jori da`ejesinde 5% ke o`sti,bul basqa evropa ma`mleketlerinen en` joqari ko`rsetkish esaplandi.

Sog`an qaramastan, Missis Tetcherdin` Ulli Britanya ekonomikasin modernizatsiyalawi birtegislikten alis boldi; onin` inflyaciyag` qarissi guresi massaliq jumissizliqqa alip keldi, jumissizlar sani 1982-jili 3000000 g`a jetti bul bolsa 3 jil alding`a salistirg`anda 1500000g`a ko`p. Bul tiykarinan go`nergen ha`m ekonomikaliq rentabelli bolmag`an zavodlar ha`m ko`mir ka`nlerinin` jabiliwi menen baylanisli. 1984-jil dawaminda jumissizliq o`zinin` maksimal da`rejesine derlik 3300000 g`a jetti,  bul  ko`rsetkish 10 jilliqtin` son`g`i 3 jilinda birden tusip ketti, 1989-jldin` aqirina kelip jumissizliq da`rejesi 1600000 nan sa`l aslam bolip turdi. Biraq sog`an qaramastan 1990-jildin` ekinshi yariminda Ulli Britanya dunya recesiyasi menen parallel turde ekinshi bir basqa recessiyag`a tusip qaldi ha`m ekonomikanin` en` joqari da`rejesinen 8% ke en` to`men da`rejesine tusip ketti, 1993-jildin baslarinda recessiya tamamlang`an waqitta bolsa  jumissizliq 1600000 atrapinan 3000000 g`a artip ketti, ham keyingi ekonomikaliq tikleniw juda` kushili boldi. 1980-jillardag`i recessiyag`a qarag`anda  tikleniw tezboldi ha`m jumissizliq da`rejesi real to`menledi, 1997-jili  jumissizliq 1700000 g`a tusti.

Miynet partiyasi 18 jil dawaminda oppozitsiyada o`tkergen son` 1997-jildin` may ayinda Tony Bleir basshilig`inda hukimetke qaytti. Bleirdin` 10 jil iyellegen lawazimi dawaminda 40 izbe-iz kvartal ekonomikaliq o`siw boldi, bul 2008-jildin` 2-kvartalina shekem dawam etti. Aqirg`i 15 jil sol waqittag`i joqari rawajlang`an ekonomikalar ishinde ekonomikaliq o`siw tempi joqari ma`mleketlerdin` biri boldi, ha`m a`lbette basqa Evroppa ellerinin` ishinde en` joqarisi boldi.1990-jillar basinda JIO` nin` o`siwi az muddetke 4% ke jetti, son` a`sten tusti. O`siwdin` joqari da`rejesi alding`i 10 jilliqqlarg`a qarag`anda to`men boldi, misali`a 1970-jillari o`siwdin` joqar da`rejei 6.5% bolg`n, bra sonda da  bul o`siw bir tegislew ham izbe-iz boldi. XVF nin` mag`lumatlarina ko`re 1992-2007-jillar aralig`inda jilliq o`siw da`rejesi ortasha 2.68% ti qurag`an, ha`m alding`ig`a qarag`anda finansliq sektordin` o`siwi ulken ro`l oynaydi. Bul sozilg`an o`siw da`wri 2008-jili Ulli Britanya nin` kutilmegende recessiyag`a kirip qaliwi menen tawsildi- onin` 20 jilliq ishinde birinshi ret dunya juzlik krizisi sebebinen boldi. 2008-jili jamiyetlik mulkke aylandirilg`an Northern Rock tin` qulawinan baslap, basqa banklarda belgili bir bo`legi milliylestiriliwi shart boldi.  Bazar kapitalizaciyasi jag`inan dunyadag`i 5-orinda turg`an Skotland Grouptin` Royal Banki 2008-jili 13-oktyabrde milliylestrildi. 2009-jildin` ortalarinda Finans ministrligi RBS din` akciyalarinin` kontrolliq paketinin` 70.33% ine, ha`m Lloyds Banking Group tin` UK Financial Investments Limited inin` 43% ine iyelik etti. Recessiya 2008-jili yanvarda 1600000 bolg`an jumissizliqtin` 2009-jili oktyabrde 2500000g`a oskenin ko`rsetti.

Ulli Britanya ekonomikasi inflyatsiya, protsent stavkasi ha`m jumissizliq ta`replerin esaplag`anda Evropa awqamindag`i basqa ekonomikalar ishinde en`kushililerdin` biri esaplanip keldi, olardin` barlig`i  2008-09jillardag`i recessiyag`a shekem salistirmali turde pa`s boldi. Jumissizliq 1990-jillardan berli en` joqari dareje (7.8%)  2.5 mln nan sa`l to`menge  jetti, sonda da basqa Evropa ellerinen adewir pa`s edi. Sog`an qaramastan procent stavkasi 0.5% ke qisqartildi. 2008-jili avgustta XVF Ulli Britanyanin` ekonomikaliq jetiskenligi eki soqqi sebebinen to`menlegenin eskertti; finansliq krizis ha`mde shiyki zatlardin` bahasinin` ko`teriliwi.
Bul eki waqiyada Ulli Britanyag`a basqa rawajlang`an ellerge qarag`anda ko`brek ziyan jetkizdi, sebebi Ulli Britanya daramatti tayar o`nim ha`m tovarlardin`, a`srese aziq awqat o`nimlerinin` jetispewshiligi waqtinda finansliq xizmet arqali aldi. 2007-jili Ulli Britanya dunyadag`i to`lem balansi dificitligi jag`inan 3- orindag`i el edi, tiykarinan o`ndiris tovarlarinin` dificitligi sebebinen boldi. 2008-jildin` may ayinda XVF Ulli Britanya hukimetine saliq-byudjet siyasatin sirtqi balansti ko`teriw ushin ken`eytiwdi ma`sla`xat etedi. Ulli Britanyanin` “ha`r jumisshig`a tuwra keletug`un miynet o`nimdarlig`i” son`g`i 20 jilliqta jaqsi o`sip keliwine ha`m Germaniyadag`i miynet o`nimdarlig`ina jetiwine qaramastan, ol ele jumisshilari 35 saatliq ha`ptege iye bolg`an Franciyanin` da`rejesinen 20% atrapinda izde kelmekte. Hazirgi waqitta Ulli Britanya “ha`r saat jumis waqti ishindegi jumis o`nimdarlig`i “ (eski) Evropa awqami(15 ma`mleket)ortasha ko`rsetkishleri menen birdey. 2010-jili Ulli Britanya Adam Rawajlaniwi Ko`rsetkishleri jag`inan 26-orindi iyelledi.        

Ulli Britanya  Milliy Statistika Basqarmasi(MSB) nin` mag`lumatlarina ko`re Ulli Britanya 2008-jildin` 2-kvartalinda recessiyag`a tusip, odan 2009-jildin` 4-kvartalinda shiqqan. 2009-jildin` noyabrinde  MSB ko`rip shiqqan tsifralar Ulli Britanya negative o`siwdin` 6 izbe-iz kvartalinda ziyan ko`rgen. 2009 din` noyabr ayinin` aqirina kelip ekonomika 4.9% ke qisqardi, bul bolsa esap kitaplar baslang`aninan baslap 2008-2009-jillardag`i recessiyani en` uzag`i etti. 2009din` dekabr ayinda Milliy Statistika Basqarmasi 2009-jildin` 3-kvartali ushin mag`lumatlardi ko`rip shiqti ,ha`m ekonomikanin` 0.2% ke qisqarg`anin, alding`i kvartalg`a salistirg`anda 0.6% ke tuskenin ko`rsetti. 

Ulli Britanya da`slepki waqittanaq o`z inin` evropadag`i qon`silarinan artta qalmaqta dep aytilmaqta edi, sebebiub 2008-jildag` recessiyag`a keshrek tusken edi.Sog`an qaramastan, Germanyanin` JIO`i jilliq esaplarg`a ko`re 4.7% ke ha`m Ulli Britanyanikine salistirg`anda 5.1% ke tusken, ha`zirde Germanya JIO`nin` 2-kvartalliq o`siwdi iyellegen. Komentatorlardin` shamalawinsha, basqa iri Evroppa ellerine qarag`anda Ulli Britanya 1979-jildag`i Tetcher hukimetinen siyasatinan baslap kelatrg`an ma`mleket siyasasati na`tiyjesinde  recessiyadan sa`l ko`brek ziyan ko`rdi, bul siyasatta hukimet manufakturani ta`minlewden bas tartipo`z diqqatin finansliq sektorg`a qaratqan. EBRSH boljawina qarag`anda Ulli Britanya 2010-jili 1.6% o`siwi mumkin. Miynet Kushin Izzertlew din` esaplawlarina qarag`anda jumissizliq da`rejesi 2009-jildin` 4- kvartalinda tusken, solay qilg`an Evropadag`i 3 iri ekonomikalardin` ishinde birinshisi boldi. Milliy Statistika Basqarmasi (MSB) mag`lumatlarina ko`re  Jalpi Ishki O`nim 2009-jildin` 2-kvartalinda 0.6% ke ,keynen 3-kvartalda bolsa 0.2% ke tusken. 2009 din` birinshi kvartalda 2.4% ke tusken. BBC qabarlawinsha recessiya baslanbasinan aldin ekonomika o`zinin` en` joqari da`rejesinen 5.9% in quramaqta.

Taliqlawlarg`a qarag`anda, hukimettin` aqirg`i cikldegi awir qarzlaniwi juda` qiyin strukturaliq dificitqa alip kelmekte, alding`i krizislardi esletip, bul jag`daydi irkilissiz jamanlastiradi ha`m Ulli Britanya ekonomikasin onin` EBRSH boyinsha sheriklerine salistirg`anda qolaysiz poziciyag`a  ornatiwi mumkin. Tikleniw ushin uriniwlar bolip atirg`an waqitta, basqa EBRSH milletleri globalliq qulawdan aldin salistirmali  ku`shili finansliq controldin`  qarama-qarissi siyasatlar tiykarinda manevr islew ushin ulkenrek imkanyatlardi uriqsat etip aldi.

FTSE 100 ha`m FTSE 250 2009 din` 9-sentyabrinde FTSE100  50000  ha`m FTSE 250 9000 ko`rsetkishti ko`rsetip bir jil ishinde en` joqari ko`rsetkishke eristi.8-sentiyabrde Milliy Ekonomikaliq ha`m Sotsiyalliq Izzertlew Instituti  ekonomika avgust ayina shekemgi 3 ay ishinde 0.2% ke o`sken dep esaplamaqta edi, biraq qate da`lillengen edi. Ol “normal ekonomikaliq jag`day” ele qaytpag`anin eskertsede, onin` ko`zlerinde Ulli Britanya recessiyasi rasmiy turde tamamlang`an edi. Tap sol kuni, ko`rsetkishlerde Ulli Britanya  sanaat o`ndirisinin` o`siwi iyul ayinda  18 ay ishindegi en` joqari tempke shiqqanin ko`rsetti. 2009din` 15- sentyabrinde EA Ulli Britanya iyul-sentyabr aralig`inda 0.2% ke o`sedi dep qate boljag`an, sol kuni Anglya Banki direktori Mervin King Ulli Britanya JIO`i ha`zir o`spekte dedi. Welsta keyingi waqitta jumissizliq da`rejesi tusti.Ko`plegen Ulli Britanyali komentatorlar barliq belgilerdin`- o`siw a`dewir mumkinligin- ko`rsetiwine tiykarlanip 3-kvartalda Ulli Britanya recessiyadan ra`smiy turde shig`ip ketiwine isenim bildirgen edi, biraq negizinde hukimet shig`imlari ekonomikani recessiyadan qutqariwg`a jetkilikli emes edi. Tcifralar tiykarinan 2009din` sentyabr ayinda usaqlap satiwda hesh qanday o`siwdin joqlig`in ha`m avgust ayinda bolsa sanaat o`ndiris ko`leminde 2.5%  pa`seyiwdi ko`rsetti. Korip shig`ilg`an Ulli Britanyada mamlekettin` go`ne avtomabillerdi utilizaciyalaw sxemasi ushin jumsag`an naq puli ja`rdem bergen bolsada, ko`rsetkishler  2009din` 3-kvartalinda 0.2% ke qisqarg`anin tastiyqladi. Sondada bul waqitsha waqiya 4-kvartalda 0.4% lik qatan` o`siw menen dawam etti. Ulli Britanya sanaatshilarinin` organi, IFD (Isbilermenler Federatsiyasi Duziw) hukimetten ko`p mug`dardag`i naq pul ushin qabarlasti:”Kelesi aydag`i  pre-byudjet bayanatinda bizne investiciyasi ushin ja`rdemdi ken`eytiwsiz, o`siw ushin impulstin` qayjerden keliwin ko`riw qiyin.Amerikanin` kreditlik reyting sho`lkemi Moody`s 2010nin sentyabr ayinda  tiykarinan hukimet is ha`reketleri sebebinen turg`in qarjilardi boljay otirip, Ulli Britanyag`a AAA kreditlik reytingti berdi. Ol ja`ne keleshekte o`siw ushin ekonomika iyilushen` ha`mde xojaliq qarizlari ha`m to`men eksport , finansliq sector siyaqli ulken o`siwdi qisqartiwshi faktorlar ekenligin xabarladi.2- Jer juzlik urisinan berli Ulli Britanya o`zinin` en` qiyin recessiyasina 2008-jili kirip qaldi. Sog`an qaramastan Ulli Britanya ekonomikasi 2010-jildin` 2-kvartalinda 1.2% ke ha`m 3-kvartalda 0.8% ke o`sti, bul 2010nin` 1-kvartalindag`i ko`rsetkishten 0.4% ke ha`m 2009din` 4-kvartalindag` ko`rsetkishten 0.4% ke tez o`sip,  son`g` 10 jil dawamindag`i en` tez izbe-iz o`sim boldi. Biraq Ulli Britanya o`z esap-kitabnda en` suwiq dekabirge iye bolg`annan keyin 2010nin` 4- kvartalinda Ulli Britanya  ekonomikasi  0.5% ke qisqardi. 2011din` da`slepki 3 ayinda  Ulli Britanya  ekonomikasi eki eseli recsssiya qaupin qisqartip, 0.4% ke o`sti. 2-kvartal da`slep 0.3% o`siw alip keldi, biraq keynen 0.1% ke tuskeni baqlandi. Bul 3-kvartalda 0.5% penen dawam ettirildi. 2011de Ulli Britanya ekonomikasi bari-jog`i 1.0% ke g`ana o`sti.

Awil xojalig`i intensiv, joqari mexanizatsiyalang`an ha`m Evropa standartlarina juwap beretug`un taraw esaplanadi, 1.6% ten az bolg`an jumisshi kushi (535000 jumisshi)  menen 60%  atrapinda aziq-awqat o`nimlerin jetistiredi. Ol Ulli Britanyanin` milliy qosilg`an qunina 0.6% atrapinda ules qosadi. O`ndiristin` ushten eki bo`legi sharwashiliqqa , ushten bir bo`legi da`n eginlerine arnalg`an. Awil xojalig`i Evropa Awqaminin` Uliwma Awil xojalig`i Siyasati menen subsiditsiyalang`an. 
Ulli Britanya a`himiyetli biraq qisqarip ketken baliqshiliq sanaatin saqlap kelmekte. Onin` flotlari  Kingston-apon-Xall, Grimsby, Flitvud, Great Yarmuz, Peterhid, Fraserburg ha`m Lowestoft siyaqli qalalarda qaniygelesken, ha`m uylerine Sole balig`inan baslap Selyotka balig`ina shekemgi baliqlardi alip qaytadi.
Ko`k Kitap(Milliy Statisyika Basqarmasi ta`repinen ha`r jili basip shig`arilatug`un kitap)2006da “awil xojalig`i, an`shiliq, tog`ayshiliq ha`m baliqshiliq 2004-jili Ulli Britanya ekonomikasina (2006-jil bahalari boyinsha) £10323 mln jalpi baha qosti.

Ulli Britanya aero-kosmikaliq sanaati ko`lemi o`lshew metodlarina tiykarlang`anda dunyadag`i 2- yamasa 3- Orinda turadi. Bul sanaat 113000 atirapinda adamdi  tuwridan tuwri ha`m 276000 atrapinda adamdi qosimsha jumis penen ta`minlemekte ha`m 20mlrd funt atirapinda jilliq aylanisqa iye. Ulli Britanya kompaniyalari, olardan BAE systems(dunyadag`i 2- qorg`aniw podryadchigi), ha`m Rolls-Royse(dunyadag`i ekinshi orindag`i  aviatsiya motorlarin islep shig`ariwshi)  bul sanaatta ulken oring`a iye. Shet el aerokosmikaliq kompaniyalarida Ulli Britanyada aktiv esaplanadi, olardin` biri EADS ha`m onin` filyali Airbus, Ulli Britanyada 13000 nan ko`p adamdi jumis penen ta`minlemekte.
Ulli Britanyada farmacevtika sanaati 67000 atrapinda adamlardi jumis penen ta`minleydi ha`m Ulli Britanya JIO` ine £8.4 mlrd ti qurban etken ha`mde izzertlewler ha`m rawajlaniwg`a uliwma bahasi £3.9mlrd qa ten` bolg`an investitsiya kirgizgen. 2007- jili Ulli Britanyanin` farmacevtik o`nimler eksporti 14.6 mlrd funtti quradi, ha`m farmacevtikaliqo`nimlerde 4.3mlrd liq sawda qosimshasin payda etti. Ulli Britanya dunyadag`i 3- orindag`i GlaxoSmithKline ha`m dunyadag`i 7-orinda turiwsh AstraZeneca kompaniyalarina uy esaplanadi.

Ko`k kitap 2006 xabar beriwinshe bul sector 2004-jili Ulli Britanya ekononikasina £21,876 mln li jalpi o`nim bahasin qosqan. 2007jil Ulli Britanya uliwma ko`lemi 9.5 kvadrillion Bib(Britanya issiliq birligi) bolg`an energiya islep shig`ariwg`a iye bolg`an, onin` qurami may(38%), tabiyg`iy gaz(36%), ko`mir(13%), atom(11%) ha`m qayta tikleniwshi energya derekleri(2%). 2009-jili Ulli Britanya kunine 1.5 mln barrel neft qazip alg`an ha`m kunine 1.7 mln barrel tuting`an. Bul sanaat ha`zirde pa`seyiwde bolip, Ulli Britanya 2005-jildan berli neft importshisi bolip kelmekte. 2010 jilda bolsa Ulli Britanya EA ndag`i barliq ma`mleketler ishinde en` irisi esaplanip, 3.1 mlrd barrel da`lillengen neft zapasina iye.

Ulli Britanya bir Qatar energetic kompanyalardin` watani esaplanadi, solardan 6 neft ha`m gaz  “supermajorlar”dan ekewi-BP ha`m Royal Dutch Shell – ha`m BG Group.

       
 

  

Nyu-York penen bir qatarda London qalasi dunyanin` en` iri finansliq oray esaplanadi 

Bul taraw Ulli Britanya ekonomikasina 2004-jili qosqan jalpi bahasi £ 86 145 mlng`a ten`. Ulli Britanyadag`i finansliq ha`m biznes xizmetlerinin` eksporti ma`mlekettin` to`lem balansina a`himiyetli bolili ules qospaqta. 
London xalqaraliq biznes ha`m sawdanin` tiykarg`i orayi ha`mde (Nyu-York sity ha`m Tokyo menen bir qatarda)  global ekonomikanin` ush “basqariw oraylari”nin` biri esaplanadi. Londonda 500de aslam bankler o`z ofislari menen jaylasqan, ha`m ol xalqaraliq bank isinin`, qamsizlandiriwdin`, evro obligatsiyalarinin`, Shet el sawda ha`m energiya resurslari birjasinin`
orayi esaplanadi. Londonnin` finansliq xizmet industriyasi tiykarinan London sityda ha`m Canary Wharfta jaylastirilg`an. Qaladag`i imaratlar London Fond Birjasi, London Xalqaraliq Finansliq Resurslar ha`m Qasiyetleri Birjasi, London Metalllar Birjasi, Londondag`i Lloyds, ha`mde Anglya Banki. Canary Wharf 1980-jillari rawajlana basladi ha`m ha`zirde Barclays Bank, Citygroup ha`m HSBC , ja`ne Ulli Britanya Finansliq Xizmet Ha`kimiyati siyaqli iri finansliq institutlarina uy esaplanadi. London ja`ne basqada biznes ha`m professional xizmetler ushin iri oray esaplanadi, ha`mde dunyadag`i en` ulken 6 yuridikaliq firmalardin` to`rtewinin` bas-karargaxlari usi jerde jaylasqan.
Ulli Britanyadag`i basqa bir neshe iri qalalar ulken finansliq sektorg`a ha`m olarg`a baylanisli xizmetlerge iye. Edinburg Evropadag`i iri finansliq oraylardin` biri ha`m Shotlandiyanin` Royal Bankinin` ha`mde Standart Life (Standart O`mir) din` bas-karargaxlarina uy esaplanadi. Leeds ha`zirgi waqitta  London sirtindag`i iri biznes ha`m finansliq xizmetlerdin` oray esaplanadi, ha`m Londonnan keyingi Ulli Britanyadag` en` iri yuridikaliq xzmetler orayi esaplanadi.

Ko`shpes mulk ha`m ijara qatnaslari sektori turarjaylardin` tapsiriliwin ha`m basqada sog`an uqsas biznesti qollap quwatlaw qatnasiqlardi o`z ishine aladi. Ko`k kitap 2006nin` xabar beriwinshe  ijara qatnasiqlari tarawi 2004-jili Ulli Britanya ekonomikasina £83.037 mln jalpi baha qosqan ,sol waqitta basqa ko`shpes mulk ha`m biznesti qollap quwatlaw is ilajlari  £175.333mln jalpi baha qosqan.
Ulli Britanya ulk bazari 2008-jilg`a shekemgi 7 jil dawaminda juda` tez pa`t penen o`sip ketti ha`m sol da`wir dawaminda ayrim aymaqlarda mulktin` bahasi 3 eselenip ketti. Mulk bahalarinin` o`sip ketiwine bir neshe sebepler bar edi: procent stavkasinin` to`menlewi, kredit qatnaslarinin` o`siwi, ekonomikaliq o`siw, satip aliw-ijara mulk investitsiyalarinin` birden o`siwi, Londondag`i shet el investitsiyalari ha`m taza uyshiliktin` jetkerip beriwdi sheklewge qaratilg`an rejelestiriwler.

Ulli Britanya ekonomikasi ushin turizm juda` ahimiyetli. 2004-jili 27 mlnnan aslam turistlerdin` keliwi menen Ulli Britanya dunyadag`i 6- iri turistlik ba`ndirgi(oray) ge aylandi. London belgili araliqta, ol 2006-jilidag`i 15.6mln miymanlari menen dunyadag`i en` ko`p barilatug`un qala esaplanadi, 2- orndag`i Bankoktan(10.4 mln) ha`m 3-orindag`i Parijdan(9.7mln) aldin turadi.
  

Ko`k kitap 2006nin` xabarlawinsha transport ha`m saqlaw-toplaw xojalig`i 2004-jili Ulli Britanya ekonomikasina £49.516mln ko`leminde jalpi baha qosti, al baylanis tarawi bolsa £29.762mln mug`darinda jalpi baha qosti.
Ulli Britanya tiykarg`i jollardan 46.904km radial jollar tarmag`inan iba`rat, Avtomagistral tarmag`i 3497km g`a ten`. Bul jerde ja`ne qatti material menen qaplang`an 213750km jollarda bar. Ulli Britanyada 16116 km lik temir jol tarmag`i  ha`m Arqa Irlandiyada 303km marshrut bar, ol kunine 18000nan aslam jolawshi poezdlarin ha`m 1000 juk poezdlarin alip o`tedi. Qalali temirjol tarmaqlari londonda jaqsi rawajlang`an. 2025-jilg`a shekem taza tez jurer linyalarin quriw ushin jobalar ko`rip shig`ilmaqta.

Jol Agentligi atqariwshi agentlik esaplanadi ha`mde jeke menshik ha`m M6Tool qollaniwshi jollardan tisqari Magistral ha`m Avtostradalarg`a juwapker esaplanadi. Transport ministrliginin` jaziwinsha jol ha`reketinin` tig`ilisi en` tiykarg`i transport mahqalalarinin` biri esaplanadi, ha`m egerde ol toqtatilmasa 2025 jilg`a kelip zayalang`an waqit ushin Anglya qosimsha £22mlrd shig`in shig`ariwina tuwra keledi. Ma`mleket ta`repinen sponsorlang`an 2006-jilg`i  Eddington dokladina muwapiq, eger jollardi bahalaw ha`m transport tarmag`in ken`eytirw menen shug`illanilmasa, tig`ilis ekonomikag`a ziyan jetkeriw qawpinde turipti.2009 din` oktyabr ayinan 2010nin` sentyabrine shekemgi bir jil ishinde Ulli Britanya airoportlari uliwma 211.4 mln passajirlarg`a xizmet ko`rsetti. Sol da`wiredegi en` iri airoportlar London Hitrow airoporti(65.6mln passajir), Gatvik airoporti(31.5mln passajir) ha`m London Stansted airoporti(18.9 mln passajir) esaplanadi.    London Hitrow airoporti paytaxttan 24km batista jaylasqan, bul airoport dunya juzi boyinsha en` ulken mug`dardag`i xalqaraliq passajirler ha`reketine iye, ja`ne BMI ha`m Virgin Atlantic ha`mde Ulli Britanya flagin alip juriwshi ”British Airways” aviakompaniyalarinin` orayi esaplanadi.

Bul taraw  motor sawdasi, avto remont, jeke ha`m uy xojalig`i tovarlari sanaatlarin  o`z ishine aladi.Ko`k kitap 2006da xabarlaniwinsha 2004-jili bul sector Ulli Britanya ekonomikasina £127.520 mlnliq jalpi bahani qosqan.
Ulli Britanya aziq-awqat bazarinda 5 kompanya ustemlik etedi-Asda(“Wal-Mart stores”qa tiyisli), The Co-operative Food, Morrisons, Sainsbury's ha`m Tesco - olar birgelikte bazardin` 80%  ulesine iyelik etedi.
London iri usaqlap satiw oray esaplanadi ha`m 2010-jili uliwma shig`inlari £64.2 mlrd atirapinda bolip, dunyadag`i basqa qalalardin` ishinde en` joqari aziq-awqatliq bolmag`an usaq sawdasina iyeliketti. Ulli Britanyada orinlasqan Tesco da`ramat ko`lemi boyinsha dunyadag`i (Wal-Mart Stores ha`m Carrefour lardan izde) 3-orindi iyelleydi, ha`m Ulli Britanya bazarinda 30% li ulesi menen ha`zirde lider bolp esaplanadi.

London sirt el valyutalar sawdasi ushin paytaxt esaplanadi. En` joqari kunlik mug`dari trillion AQSh dollarig`a jetken, bul ko`rsetkishke Nyu-York sawdag`a kirisken waqitta jetisedi. Ulli Britanyanin` pul birligi Funt sterling esaplanadi ha`m £ belgisi menen belgilenedi. Anglya Banki orayliq bank bolip, pul birliktin` basip shig`ariliwina jwapker esaplanadi. Shotladiya ha`m Arqa Irlandiya Bankleri Anglya bankinin` aqsha pullarin mashqalani qaplaw ushin rezerfte saqlaw sha`rti menen o`zlerinin` aqsha pullarin basip shig`ariw huquqin saqlamaqta. Funt sterling basqa ma`mleketler ta`repinen saqlaw valyutasi retinde de qollaniladi, ha`m dunyadag`i AQSh dollari ha`m Evro lardan keyingi 3- orindi iyelleydi. 
Ulli Britanya valyuta shig`ariw boyinsha evrrog`a qosiliwdi tan`lamadi. Alding`i  primyer ministr Tony Bleyr hukimeti Sheshiwshi ag`zaliq  “5 ekonomikaliq test” orinlaniwi kerek dep ja`miyetlik referendum o`tkeriwdi o`z juapkershiligine alg`an edi. Salistrmali jaqin waqitlarg`a shekem Ulli Britanya  funt sterlingin biykar etip  Evrog`a qosiliw yamasa qosilmaw haqqinda debat bolip o`tti. 2007-jili Ulli Britanya primer ministry Gordon Brawn waqtinda o`zi g`aznashiliq kancleri sipatinda ornatqan belgili testler ustinde referendum o`tkeriwge wa`de beredi. Testlerdi bahalawda sheshim jaqinlasqan waqitta Gordon Brawn Ulli Britanya ele evrog`a qosilmay turiwi kerek dep juwmaq shig`ardi. Ol ag`zaliqti keleshekti ko`re aliw ushin  sheklep, evrog`a qosilmaw haqqindag`i sheshim Britanya ushinda Evropa ushinda duris bolg`anlig`in aytti. Tiykarinan, ol turar jay bahalarinin` silkiniwi birden qosiliwg`a tosiq bolip turg`anin bayan etti. Ja`miyetlik pikirler sorawnamasi ko`plegen Britanyalilar  belgili waqit jalg`iz pul birlikke qosiliwg`a qarissi ekenligin ko`rsetti ha`m bul pazitsiya ha`zirde ja`need bekkemlengen. 2005-jili Ulli Britanya xalqinin` yariminan ko`bi (55%) evroni qabillawdan bas tartqan bolsa, 30% i razi bolg`an. Ha`zirgi hukimet, Konservativlik ha`m Liberal Dimokratyaliq koalitsiya, ag`zaliqqa qarissi shiqpaqta.       

Ulli Britanya ekonomikasinin` kushi ma`mleketten ma`mleketke regionnan regiong`a turlenedi.
Arqa Ten`iz neft ha`m gaz (ra`smiy turde qosimsh-rayon etip qosilg`an) ta`sirin esaplamag`anda, Anglya en` joqari Jalpi Qosilg`an Baha (JQB) g`a iye, neft ha`m gaz ulesi belgilengennen keyin, Shotlandiya 2009-jili bahalang`anda jan basina shama menen £24000 tuwri keliwshi joqarilaw ko`rsetkishke iye bolsada, ol jaqin arqada. Shotlandiya aqirg`i 12 ay ishinde xalq sanini 1.4% ke tusip o`siwi en` joqari tempine iye doldi. Ol xalq saninin` o`siw tempi 1.9% ke tusip ketken Anglyanin` en` na`tiyjeli bolg`an Arqa Baris regionin artta qaldirdi. Ulli Britanya quramindag`i 4 ma`mleket ushin 2009-jilg`i jan basina tuwri keletug`un JQB (neft ha`m azden tsqari) to`mendegishe:

Anglyadagi en` joqari jan basina tuwra keletug`un JQB Londong`a tiyisli. Endigi keste Anglyanin` 9 statistikaliq regionlarindag`i (2009) jan basina turi keliwshi JQB ni ko`rsetedi

Evropa awqamindag`i en` bay 10 aymaq ishinde ekewi Ulli Britanyada jaylasqan. Ishki London xalqinin` jan basina  € 65 138 JIO` menen nomeri 1 esaplanadi, Berkshir, Bakkingemshir ha`m Oksfordshir xalqtin` adam basina  € 37 379 JIO` menen nomeri 7 esaplanadi. Edinburk ha`m Evropadag`i iri finansliq oraylardin` biri esaplanadi.

Ma`mlekettin` ekonomikadag`i qatnasi Finans Ministrligin basqariwshi G`aznashiliq Kancleri ta`repinen a`melge asiriladi. Aqirg`i jillari, Ulli Britanya ekonomikasi bazar liberalizaciyasi ha`m pa`s da`rejeli saliqqa tartiw ha`mde qag`iyda principleri menen basqarilip kelinbekte. 1997-jildan baslap, Anglya Banki  baslig`it a`repinen basqarilatug`un Anglya Bankinin` Valyuta-Kridit Siyasati Komiteti ha`r jili kancler ta`repinen usinilatug`in ekonomikadag`i uliwma inflyatsiyaliq maqset ko`rsetkishlerine jetisiw ushin za`rur bolg`an da`rejede protsent stavkalarin ornatiwg`a juwapker bolip kelinbekte. Shotlandiya hukimeti , Shotlandiya parlamentinin` maqullaw sha`rti menen  Shotlandiyadag`i to`lenetug`un daramat salig`inin` bazaliq stavkasin plyus yamasa minus funttag`i 3 pensqa o`zgertiw kushine iye, biraq bul kush elege shekem a`melge asirilmag`an.Ulli Britanyada 1986/87 ha`m 2006/07aralig`indag`i 20 jil ishinde JIO` nin` ortasha 40% ma`mleket shig`imlarin quraydi.2007-2010 finansliq krizis ha`m 2000nin` aqirlarindag`i global recessiyanin` na`tiyjesinde 2009-10 jillari ma`mleket shig`imlari JIO` nin` 48%li tariyxiy drejege ko`terilip ketti, bir jag`inan bul qatara bank bankrotliqlari na`tiyjesi edi. 2007-jili Ulli Britanya JIO`nin` 35.5% ine ten` mamleketlik qarzina batqan edi. Bul ko`rsetkish 2009din` iyulinda JIO`nin` 56.8% ine ten` tsifrag`a ko`terildi. 2010nin` iyulinda Ulli Britanya ma`mleket sektorinda shama menen 6051000 jumisshini jumis penenta`minlegen(salistirmali turde jeke menshik sektorda 23107000 jumisshi jumis islegen). 

Ulli Britanyada saliqqa tartiw keminde eki turdegi hukimetke to`lemlerdi to`lew mumkin: aymaqliq hukimet ha`m orayliq hukimet ( HM Revenue  Customs). Aymaqliq hukimet orayliq hukimet fondinin` grantlari  , biznes normasi, munitsipal saliq ha`m tez-tez to`lemler ha`m jiyinlar misaliga ko`shedegi stoyankalar esabinan finanslanadi. Orayliq hukimet kirimi tiykarinan daramat salig`i, Milliy qamsizlandiriw saliqlari, Qosilgan baha salig`i, kooperatsiya ushin saliq ha`m janilg`i ushin saliq esaplanadi.

   

Aziq-awqat ha`m ishimlikler eksporti £9.7 mlrdqa bahalandi (2005)
Ulli Britanyada qural jaraq eksporti toliq ko`lemde £7.1 mlrdqa bahalandi (2005)
 
Milliy Statistika Basqarmasina mag`liwmatlarina ko`re Ulli Britanya eksporti jog`alaliwi joqari da`rejedegi sawda mosheynichestvosin sebebinen 10% ke tez pa`t penen o`sti.

Ulli Britanya jaqsi ta`minlengen sotsiyalliq infrastrukturasi menen rawajlang`an ma`mleket esaplanadi, sonin` ushinda jarliliq haqqindag`i sa`wbetler abolyut jarliliqqa qarag`anda salistirmali jarliliq haqqinda boliwg`a tendenciyag`a iye. EBRSH nin` mag`lumatlarina ko`re Ulli Britanya rawajlang`an eller jarliliq reytinginin` to`mengi yariminda turadi, Germanya, Italya ham AQSh ma`mleketlerinen jaqsiraq, ha`mde Franciya, Avstriya, Slovakya ha`m Skandinavya ellerinen jamanraq.

Ulli Britanyada jarliliq tiykarinan uyxojalig`inin` ortasha 60% in quraytug`unlig`i aniqlanadi. 2007-2008 jillari esaplarg`a ko`re g`arezli perzenti joq jalg`iz eresek adamg`a ha`ptesine £115; g`arezli perzenti joq jubaylarg`a ha`ptesine £199; 14 jastan tomen, g`arezli bolg`an eki perzentke iye bolg`an jalg`iz eresek adamg`a ha`ptesine £195; 14 jastan tomen, g`arezli bolg`an eki perzentke iye bolg`an jubaylarg`a ha`ptesine £279 berilip turg`an. 2007-2008 jillari 13,5mln adam yamasa xaliqtin` 22% usi siziq astinda jasag`an. Bul jarliliq da`rejesi Evropa Awqaminda 4 ma`mleketten basqa barlig`inan salistirmali  joqariraq. Sol jili, 4mln bala, uliwma balalar saninin` 31% i jarliliq sizig`inan to`men bolg`an shan`araqlarda jasag`an, son` uy-jay bahalari na`zerge aling`an. Bul 1998-99 jillardan berli 400000 bala saninin` azayiwi esaplanadi.  

 




#Article 228: Ulli Britanyanin` Ekonomikasi (3626 words)


Ulli Britaniyanin` ekonomikasi 

 
Ulli Britanya ekonomikasi  nominal jalpi ishki o`nm (JIO`)  ko`lemi jag`inan dunyadag`i en`iri 6-orinda turatug`un milliy ekonomika esaplanadi ha`m valyuta satip aliw kushi pariteti jag`inan 7-orinda ha`mde Evropada nominal jalpi ishki o`nm (JIO`)  ko`lemi jag`inan Frantsiya ha`m Germanyadan keyingi 3-orinda, valyuta satip aliw kushi pariteti jag`inan Germanyadan keyingi  2-orinda turadi. Qisqasha aytqanda Ulli Britanya Jalpi ishki o`nimi adam basna esaplag`anda dunyadag`i  20- joqari  orinda ha`m valyuta satip aliw kushi pariteti17-  joqari orinda turadi.Britanya ekonomikasi Anglya,Shatlandiya,Wels ha`m Arqa Irlandiya ma`mleketleri ekonomikasinan quralg`an . Ulli Britanya Milletler Doslig`inin` ,Evropa awqaminin`,Ulli 7 liktin`, ULLI 8 liktin`,ULli 20 liqtin`, Xalq araliq Aqsha-kredit Fondinin`,Ekonomikaliq birge islesiw ha`m Rawajlaniw sho`lkeminin` (EBRSH) , Dunya Bankinin`, Dunya Sawda Sho`lkeminin`, B.M.Sh nin`  ag`zasi  esaplanadi.

Ulli Britanya dunyadag` en` globallasqan mamleketlerdin` biri esaplanadi. London Nyu-Yorktan keyingi iri finansliq oray ham Evropadag`i jalpi ishki o`nimi ulken bolg`an qala.2010 jildin` Dekabrina kelip Ulli Britanya ko`lemi boyinsha 3- Orinda turatug`un ma`mlekettin` ha`m ishine ha`m sirtina bag`darlang`an shet el investitsiyasina iyelik etken(eki jag`dayda da AQSh ha`m Frantsiyadan keyin). Olshew metodlarina tiykarlanip, Ulli Britanyanin` aerokosmikaliq sanaati dunyadag`i ekinshi yamasa ushinshi milliy aerokosmikaliq sanaat esaplanadi . Farmatsevtika sanaati Ulli Britanya ekonomikasinda a`himiyetli ro`l oynaydi ha`m ma`mleket farmatsevtikaliq RD global shig`inlarinin` 3-joqari bolegine iye (AQSh ha`m Yoponyadan keyin). Ulli Britanya ekonomikasi Arqa ten`izde tabilg`an neft ha`m gaz rezervi esabinan ko`terildi,ol 2007-jili £250 milliardqa bahalandi . Ulli Britanya ha`zirgi waqitta “Dunya Bankisinin` Biznes Islew Ko`rsetkishi Jen`illigi “nin`  dunya boyinsha 4-orninda ,al evropada bolsa 1-orinda turadi.
  

Ekinshi jer juzlik uristan son`, bul jerde uzin pa`seyusiz  interval boldi (1945-1973) ha`m 1950-1960-jillari rawajlaniw boldi. EBRSHnin` tastiyqlawinsha  o`siwdin` jilliq normasi 1960 ha`m 1973-jillar aralig`inda ortasha 2.9% ti qurag`an , sonda da bul ko`rsetkish  basqa Evropa mamleketleri misalig`a  Frantsiya, Batis Germanya ,Italya  ko`rsetkishlerinen a`dewir arqada edi.

JIO` 1.1% ke tusip ketti ,uliwma ko`rsetkishler 1970-jillarda basqa Evropa ma`mleketlerine qarag`anda pa`s boldi; ha`tteki recesiya 1975-jili tawsilg`an bolsada,ekonomika eki eseli infyacia ha`m jumissizliqtin` o`siwi sebebinen ele qawip-qaterde edi. Uliwma ekonomikaliq suret jaman ahwali, tez o`sip baratirg`an inflyacya ha`m Fund sterlingtin` birden tusip ketiwi Ulli Britanyani  £ 2.3 mlrd liq (hazirgi valyuta menen  £ 12.5 mlrd) XVF nin` ja`rdemin qabil etiwge iytermeledi.   
XVF kancler Denis Xilidi ekonomikaliq jag`daydi jaqsilaw ushin reformalar bo`legi sipatinda tezlik penen ma`mleket shig`inlarin azaytiwg`a ha`m qatan` ekonomikaliq sharalardi qollawg`a    ha`m qutqariw sha`rt spatinda ma`jbur etti. Tez arada ,1979-jili hukimet quladi.

Jan`a neoliberal ekonomika 1979-jili Margaret Tetcherdin` saylaniwi menen baslandi, ol 3-may kun Miynet partiyasinin` 5 jilliq basqariwinan son` Konservatilik partiyani hukimetke qaytariw ushin uliwmaliq saylawda jen`ip shiqti.1980-jillar dawamindako`plegen mamleketlik karxanalar privatizatsiyalang`an, saliqlar azatirilg`an bazarlar ta`rtipke saling`an. JIO` basta 5.9% ke tusip ketti biraq 1988-jili en` jori da`ejesinde 5% ke o`sti,bul basqa evropa ma`mleketlerinen en` joqari ko`rsetkish esaplandi.

Sog`an qaramastan, Missis Tetcherdin` Ulli Britanya ekonomikasin modernizatsiyalawi birtegislikten alis boldi; onin` inflyaciyag` qarissi guresi massaliq jumissizliqqa alip keldi, jumissizlar sani 1982-jili 3000000 g`a jetti bul bolsa 3 jil alding`a salistirg`anda 1500000g`a ko`p. Bul tiykarinan go`nergen ha`m ekonomikaliq rentabelli bolmag`an zavodlar ha`m ko`mir ka`nlerinin` jabiliwi menen baylanisli. 1984-jil dawaminda jumissizliq o`zinin` maksimal da`rejesine derlik 3300000 g`a jetti,  bul  ko`rsetkish 10 jilliqtin` son`g`i 3 jilinda birden tusip ketti, 1989-jldin` aqirina kelip jumissizliq da`rejesi 1600000 nan sa`l aslam bolip turdi. Biraq sog`an qaramastan 1990-jildin` ekinshi yariminda Ulli Britanya dunya recesiyasi menen parallel turde ekinshi bir basqa recessiyag`a tusip qaldi ha`m ekonomikanin` en` joqari da`rejesinen 8% ke en` to`men da`rejesine tusip ketti, 1993-jildin baslarinda recessiya tamamlang`an waqitta bolsa  jumissizliq 1600000 atrapinan 3000000 g`a artip ketti, ham keyingi ekonomikaliq tikleniw juda` kushili boldi. 1980-jillardag`i recessiyag`a qarag`anda  tikleniw tezboldi ha`m jumissizliq da`rejesi real to`menledi, 1997-jili  jumissizliq 1700000 g`a tusti.

Miynet partiyasi 18 jil dawaminda oppozitsiyada o`tkergen son` 1997-jildin` may ayinda Tony Bleir basshilig`inda hukimetke qaytti. Bleirdin` 10 jil iyellegen lawazimi dawaminda 40 izbe-iz kvartal ekonomikaliq o`siw boldi, bul 2008-jildin` 2-kvartalina shekem dawam etti. Aqirg`i 15 jil sol waqittag`i joqari rawajlang`an ekonomikalar ishinde ekonomikaliq o`siw tempi joqari ma`mleketlerdin` biri boldi, ha`m a`lbette basqa Evroppa ellerinin` ishinde en` joqarisi boldi.1990-jillar basinda JIO` nin` o`siwi az muddetke 4% ke jetti, son` a`sten tusti. O`siwdin` joqari da`rejesi alding`i 10 jilliqqlarg`a qarag`anda to`men boldi, misali`a 1970-jillari o`siwdin` joqar da`rejei 6.5% bolg`n, bra sonda da  bul o`siw bir tegislew ham izbe-iz boldi. XVF nin` mag`lumatlarina ko`re 1992-2007-jillar aralig`inda jilliq o`siw da`rejesi ortasha 2.68% ti qurag`an, ha`m alding`ig`a qarag`anda finansliq sektordin` o`siwi ulken ro`l oynaydi. Bul sozilg`an o`siw da`wri 2008-jili Ulli Britanya nin` kutilmegende recessiyag`a kirip qaliwi menen tawsildi- onin` 20 jilliq ishinde birinshi ret dunya juzlik krizisi sebebinen boldi. 2008-jili jamiyetlik mulkke aylandirilg`an Northern Rock tin` qulawinan baslap, basqa banklarda belgili bir bo`legi milliylestiriliwi shart boldi.  Bazar kapitalizaciyasi jag`inan dunyadag`i 5-orinda turg`an Skotland Grouptin` Royal Banki 2008-jili 13-oktyabrde milliylestrildi. 2009-jildin` ortalarinda Finans ministrligi RBS din` akciyalarinin` kontrolliq paketinin` 70.33% ine, ha`m Lloyds Banking Group tin` UK Financial Investments Limited inin` 43% ine iyelik etti. Recessiya 2008-jili yanvarda 1600000 bolg`an jumissizliqtin` 2009-jili oktyabrde 2500000g`a oskenin ko`rsetti.

Ulli Britanya ekonomikasi inflyatsiya, protsent stavkasi ha`m jumissizliq ta`replerin esaplag`anda Evropa awqamindag`i basqa ekonomikalar ishinde en`kushililerdin` biri esaplanip keldi, olardin` barlig`i  2008-09jillardag`i recessiyag`a shekem salistirmali turde pa`s boldi. Jumissizliq 1990-jillardan berli en` joqari dareje (7.8%)  2.5 mln nan sa`l to`menge  jetti, sonda da basqa Evropa ellerinen adewir pa`s edi. Sog`an qaramastan procent stavkasi 0.5% ke qisqartildi. 2008-jili avgustta XVF Ulli Britanyanin` ekonomikaliq jetiskenligi eki soqqi sebebinen to`menlegenin eskertti; finansliq krizis ha`mde shiyki zatlardin` bahasinin` ko`teriliwi.
Bul eki waqiyada Ulli Britanyag`a basqa rawajlang`an ellerge qarag`anda ko`brek ziyan jetkizdi, sebebi Ulli Britanya daramatti tayar o`nim ha`m tovarlardin`, a`srese aziq awqat o`nimlerinin` jetispewshiligi waqtinda finansliq xizmet arqali aldi. 2007-jili Ulli Britanya dunyadag`i to`lem balansi dificitligi jag`inan 3- orindag`i el edi, tiykarinan o`ndiris tovarlarinin` dificitligi sebebinen boldi. 2008-jildin` may ayinda XVF Ulli Britanya hukimetine saliq-byudjet siyasatin sirtqi balansti ko`teriw ushin ken`eytiwdi ma`sla`xat etedi. Ulli Britanyanin` “ha`r jumisshig`a tuwra keletug`un miynet o`nimdarlig`i” son`g`i 20 jilliqta jaqsi o`sip keliwine ha`m Germaniyadag`i miynet o`nimdarlig`ina jetiwine qaramastan, ol ele jumisshilari 35 saatliq ha`ptege iye bolg`an Franciyanin` da`rejesinen 20% atrapinda izde kelmekte. Hazirgi waqitta Ulli Britanya “ha`r saat jumis waqti ishindegi jumis o`nimdarlig`i “ (eski) Evropa awqami(15 ma`mleket)ortasha ko`rsetkishleri menen birdey. 2010-jili Ulli Britanya Adam Rawajlaniwi Ko`rsetkishleri jag`inan 26-orindi iyelledi.        

Ulli Britanya  Milliy Statistika Basqarmasi(MSB) nin` mag`lumatlarina ko`re Ulli Britanya 2008-jildin` 2-kvartalinda recessiyag`a tusip, odan 2009-jildin` 4-kvartalinda shiqqan. 2009-jildin` noyabrinde  MSB ko`rip shiqqan tsifralar Ulli Britanya negative o`siwdin` 6 izbe-iz kvartalinda ziyan ko`rgen. 2009 din` noyabr ayinin` aqirina kelip ekonomika 4.9% ke qisqardi, bul bolsa esap kitaplar baslang`aninan baslap 2008-2009-jillardag`i recessiyani en` uzag`i etti. 2009din` dekabr ayinda Milliy Statistika Basqarmasi 2009-jildin` 3-kvartali ushin mag`lumatlardi ko`rip shiqti ,ha`m ekonomikanin` 0.2% ke qisqarg`anin, alding`i kvartalg`a salistirg`anda 0.6% ke tuskenin ko`rsetti. 

Ulli Britanya da`slepki waqittanaq o`z inin` evropadag`i qon`silarinan artta qalmaqta dep aytilmaqta edi, sebebiub 2008-jildag` recessiyag`a keshrek tusken edi.Sog`an qaramastan, Germanyanin` JIO`i jilliq esaplarg`a ko`re 4.7% ke ha`m Ulli Britanyanikine salistirg`anda 5.1% ke tusken, ha`zirde Germanya JIO`nin` 2-kvartalliq o`siwdi iyellegen. Komentatorlardin` shamalawinsha, basqa iri Evroppa ellerine qarag`anda Ulli Britanya 1979-jildag`i Tetcher hukimetinen siyasatinan baslap kelatrg`an ma`mleket siyasasati na`tiyjesinde  recessiyadan sa`l ko`brek ziyan ko`rdi, bul siyasatta hukimet manufakturani ta`minlewden bas tartipo`z diqqatin finansliq sektorg`a qaratqan. EBRSH boljawina qarag`anda Ulli Britanya 2010-jili 1.6% o`siwi mumkin. Miynet Kushin Izzertlew din` esaplawlarina qarag`anda jumissizliq da`rejesi 2009-jildin` 4- kvartalinda tusken, solay qilg`an Evropadag`i 3 iri ekonomikalardin` ishinde birinshisi boldi. Milliy Statistika Basqarmasi (MSB) mag`lumatlarina ko`re  Jalpi Ishki O`nim 2009-jildin` 2-kvartalinda 0.6% ke ,keynen 3-kvartalda bolsa 0.2% ke tusken. 2009 din` birinshi kvartalda 2.4% ke tusken. BBC qabarlawinsha recessiya baslanbasinan aldin ekonomika o`zinin` en` joqari da`rejesinen 5.9% in quramaqta.

Taliqlawlarg`a qarag`anda, hukimettin` aqirg`i cikldegi awir qarzlaniwi juda` qiyin strukturaliq dificitqa alip kelmekte, alding`i krizislardi esletip, bul jag`daydi irkilissiz jamanlastiradi ha`m Ulli Britanya ekonomikasin onin` EBRSH boyinsha sheriklerine salistirg`anda qolaysiz poziciyag`a  ornatiwi mumkin. Tikleniw ushin uriniwlar bolip atirg`an waqitta, basqa EBRSH milletleri globalliq qulawdan aldin salistirmali  ku`shili finansliq controldin`  qarama-qarissi siyasatlar tiykarinda manevr islew ushin ulkenrek imkanyatlardi uriqsat etip aldi.

FTSE 100 ha`m FTSE 250 2009 din` 9-sentyabrinde FTSE100  50000  ha`m FTSE 250 9000 ko`rsetkishti ko`rsetip bir jil ishinde en` joqari ko`rsetkishke eristi.8-sentiyabrde Milliy Ekonomikaliq ha`m Sotsiyalliq Izzertlew Instituti  ekonomika avgust ayina shekemgi 3 ay ishinde 0.2% ke o`sken dep esaplamaqta edi, biraq qate da`lillengen edi. Ol “normal ekonomikaliq jag`day” ele qaytpag`anin eskertsede, onin` ko`zlerinde Ulli Britanya recessiyasi rasmiy turde tamamlang`an edi. Tap sol kuni, ko`rsetkishlerde Ulli Britanya  sanaat o`ndirisinin` o`siwi iyul ayinda  18 ay ishindegi en` joqari tempke shiqqanin ko`rsetti. 2009din` 15- sentyabrinde EA Ulli Britanya iyul-sentyabr aralig`inda 0.2% ke o`sedi dep qate boljag`an, sol kuni Anglya Banki direktori Mervin King Ulli Britanya JIO`i ha`zir o`spekte dedi. Welsta keyingi waqitta jumissizliq da`rejesi tusti.Ko`plegen Ulli Britanyali komentatorlar barliq belgilerdin`- o`siw a`dewir mumkinligin- ko`rsetiwine tiykarlanip 3-kvartalda Ulli Britanya recessiyadan ra`smiy turde shig`ip ketiwine isenim bildirgen edi, biraq negizinde hukimet shig`imlari ekonomikani recessiyadan qutqariwg`a jetkilikli emes edi. Tcifralar tiykarinan 2009din` sentyabr ayinda usaqlap satiwda hesh qanday o`siwdin joqlig`in ha`m avgust ayinda bolsa sanaat o`ndiris ko`leminde 2.5%  pa`seyiwdi ko`rsetti. Korip shig`ilg`an Ulli Britanyada mamlekettin` go`ne avtomabillerdi utilizaciyalaw sxemasi ushin jumsag`an naq puli ja`rdem bergen bolsada, ko`rsetkishler  2009din` 3-kvartalinda 0.2% ke qisqarg`anin tastiyqladi. Sondada bul waqitsha waqiya 4-kvartalda 0.4% lik qatan` o`siw menen dawam etti. Ulli Britanya sanaatshilarinin` organi, IFD (Isbilermenler Federatsiyasi Duziw) hukimetten ko`p mug`dardag`i naq pul ushin qabarlasti:”Kelesi aydag`i  pre-byudjet bayanatinda bizne investiciyasi ushin ja`rdemdi ken`eytiwsiz, o`siw ushin impulstin` qayjerden keliwin ko`riw qiyin.Amerikanin` kreditlik reyting sho`lkemi Moody`s 2010nin sentyabr ayinda  tiykarinan hukimet is ha`reketleri sebebinen turg`in qarjilardi boljay otirip, Ulli Britanyag`a AAA kreditlik reytingti berdi. Ol ja`ne keleshekte o`siw ushin ekonomika iyilushen` ha`mde xojaliq qarizlari ha`m to`men eksport , finansliq sector siyaqli ulken o`siwdi qisqartiwshi faktorlar ekenligin xabarladi.2- Jer juzlik urisinan berli Ulli Britanya o`zinin` en` qiyin recessiyasina 2008-jili kirip qaldi. Sog`an qaramastan Ulli Britanya ekonomikasi 2010-jildin` 2-kvartalinda 1.2% ke ha`m 3-kvartalda 0.8% ke o`sti, bul 2010nin` 1-kvartalindag`i ko`rsetkishten 0.4% ke ha`m 2009din` 4-kvartalindag` ko`rsetkishten 0.4% ke tez o`sip,  son`g` 10 jil dawamindag`i en` tez izbe-iz o`sim boldi. Biraq Ulli Britanya o`z esap-kitabnda en` suwiq dekabirge iye bolg`annan keyin 2010nin` 4- kvartalinda Ulli Britanya  ekonomikasi  0.5% ke qisqardi. 2011din` da`slepki 3 ayinda  Ulli Britanya  ekonomikasi eki eseli recsssiya qaupin qisqartip, 0.4% ke o`sti. 2-kvartal da`slep 0.3% o`siw alip keldi, biraq keynen 0.1% ke tuskeni baqlandi. Bul 3-kvartalda 0.5% penen dawam ettirildi. 2011de Ulli Britanya ekonomikasi bari-jog`i 1.0% ke g`ana o`sti.

Awil xojalig`i intensiv, joqari mexanizatsiyalang`an ha`m Evropa standartlarina juwap beretug`un taraw esaplanadi, 1.6% ten az bolg`an jumisshi kushi (535000 jumisshi)  menen 60%  atrapinda aziq-awqat o`nimlerin jetistiredi. Ol Ulli Britanyanin` milliy qosilg`an qunina 0.6% atrapinda ules qosadi. O`ndiristin` ushten eki bo`legi sharwashiliqqa , ushten bir bo`legi da`n eginlerine arnalg`an. Awil xojalig`i Evropa Awqaminin` Uliwma Awil xojalig`i Siyasati menen subsiditsiyalang`an. 
Ulli Britanya a`himiyetli biraq qisqarip ketken baliqshiliq sanaatin saqlap kelmekte. Onin` flotlari  Kingston-apon-Xall, Grimsby, Flitvud, Great Yarmuz, Peterhid, Fraserburg ha`m Lowestoft siyaqli qalalarda qaniygelesken, ha`m uylerine Sole balig`inan baslap Selyotka balig`ina shekemgi baliqlardi alip qaytadi.
Ko`k Kitap(Milliy Statisyika Basqarmasi ta`repinen ha`r jili basip shig`arilatug`un kitap)2006da “awil xojalig`i, an`shiliq, tog`ayshiliq ha`m baliqshiliq 2004-jili Ulli Britanya ekonomikasina (2006-jil bahalari boyinsha) £10323 mln jalpi baha qosti.

Ulli Britanya aero-kosmikaliq sanaati ko`lemi o`lshew metodlarina tiykarlang`anda dunyadag`i 2- yamasa 3- Orinda turadi. Bul sanaat 113000 atirapinda adamdi  tuwridan tuwri ha`m 276000 atrapinda adamdi qosimsha jumis penen ta`minlemekte ha`m 20mlrd funt atirapinda jilliq aylanisqa iye. Ulli Britanya kompaniyalari, olardan BAE systems(dunyadag`i 2- qorg`aniw podryadchigi), ha`m Rolls-Royse(dunyadag`i ekinshi orindag`i  aviatsiya motorlarin islep shig`ariwshi)  bul sanaatta ulken oring`a iye. Shet el aerokosmikaliq kompaniyalarida Ulli Britanyada aktiv esaplanadi, olardin` biri EADS ha`m onin` filyali Airbus, Ulli Britanyada 13000 nan ko`p adamdi jumis penen ta`minlemekte.
Ulli Britanyada farmacevtika sanaati 67000 atrapinda adamlardi jumis penen ta`minleydi ha`m Ulli Britanya JIO` ine £8.4 mlrd ti qurban etken ha`mde izzertlewler ha`m rawajlaniwg`a uliwma bahasi £3.9mlrd qa ten` bolg`an investitsiya kirgizgen. 2007- jili Ulli Britanyanin` farmacevtik o`nimler eksporti 14.6 mlrd funtti quradi, ha`m farmacevtikaliqo`nimlerde 4.3mlrd liq sawda qosimshasin payda etti. Ulli Britanya dunyadag`i 3- orindag`i GlaxoSmithKline ha`m dunyadag`i 7-orinda turiwsh AstraZeneca kompaniyalarina uy esaplanadi.

Ko`k kitap 2006 xabar beriwinshe bul sector 2004-jili Ulli Britanya ekononikasina £21,876 mln li jalpi o`nim bahasin qosqan. 2007jil Ulli Britanya uliwma ko`lemi 9.5 kvadrillion Bib(Britanya issiliq birligi) bolg`an energiya islep shig`ariwg`a iye bolg`an, onin` qurami may(38%), tabiyg`iy gaz(36%), ko`mir(13%), atom(11%) ha`m qayta tikleniwshi energya derekleri(2%). 2009-jili Ulli Britanya kunine 1.5 mln barrel neft qazip alg`an ha`m kunine 1.7 mln barrel tuting`an. Bul sanaat ha`zirde pa`seyiwde bolip, Ulli Britanya 2005-jildan berli neft importshisi bolip kelmekte. 2010 jilda bolsa Ulli Britanya EA ndag`i barliq ma`mleketler ishinde en` irisi esaplanip, 3.1 mlrd barrel da`lillengen neft zapasina iye.

Ulli Britanya bir Qatar energetic kompanyalardin` watani esaplanadi, solardan 6 neft ha`m gaz  “supermajorlar”dan ekewi-BP ha`m Royal Dutch Shell – ha`m BG Group.

       
 

  

Nyu-York penen bir qatarda London qalasi dunyanin` en` iri finansliq oray esaplanadi 

Bul taraw Ulli Britanya ekonomikasina 2004-jili qosqan jalpi bahasi £ 86 145 mlng`a ten`. Ulli Britanyadag`i finansliq ha`m biznes xizmetlerinin` eksporti ma`mlekettin` to`lem balansina a`himiyetli bolili ules qospaqta. 
London xalqaraliq biznes ha`m sawdanin` tiykarg`i orayi ha`mde (Nyu-York sity ha`m Tokyo menen bir qatarda)  global ekonomikanin` ush “basqariw oraylari”nin` biri esaplanadi. Londonda 500de aslam bankler o`z ofislari menen jaylasqan, ha`m ol xalqaraliq bank isinin`, qamsizlandiriwdin`, evro obligatsiyalarinin`, Shet el sawda ha`m energiya resurslari birjasinin`
orayi esaplanadi. Londonnin` finansliq xizmet industriyasi tiykarinan London sityda ha`m Canary Wharfta jaylastirilg`an. Qaladag`i imaratlar London Fond Birjasi, London Xalqaraliq Finansliq Resurslar ha`m Qasiyetleri Birjasi, London Metalllar Birjasi, Londondag`i Lloyds, ha`mde Anglya Banki. Canary Wharf 1980-jillari rawajlana basladi ha`m ha`zirde Barclays Bank, Citygroup ha`m HSBC , ja`ne Ulli Britanya Finansliq Xizmet Ha`kimiyati siyaqli iri finansliq institutlarina uy esaplanadi. London ja`ne basqada biznes ha`m professional xizmetler ushin iri oray esaplanadi, ha`mde dunyadag`i en` ulken 6 yuridikaliq firmalardin` to`rtewinin` bas-karargaxlari usi jerde jaylasqan.
Ulli Britanyadag`i basqa bir neshe iri qalalar ulken finansliq sektorg`a ha`m olarg`a baylanisli xizmetlerge iye. Edinburg Evropadag`i iri finansliq oraylardin` biri ha`m Shotlandiyanin` Royal Bankinin` ha`mde Standart Life (Standart O`mir) din` bas-karargaxlarina uy esaplanadi. Leeds ha`zirgi waqitta  London sirtindag`i iri biznes ha`m finansliq xizmetlerdin` oray esaplanadi, ha`m Londonnan keyingi Ulli Britanyadag` en` iri yuridikaliq xzmetler orayi esaplanadi.

Ko`shpes mulk ha`m ijara qatnaslari sektori turarjaylardin` tapsiriliwin ha`m basqada sog`an uqsas biznesti qollap quwatlaw qatnasiqlardi o`z ishine aladi. Ko`k kitap 2006nin` xabar beriwinshe  ijara qatnasiqlari tarawi 2004-jili Ulli Britanya ekonomikasina £83.037 mln jalpi baha qosqan ,sol waqitta basqa ko`shpes mulk ha`m biznesti qollap quwatlaw is ilajlari  £175.333mln jalpi baha qosqan.
Ulli Britanya ulk bazari 2008-jilg`a shekemgi 7 jil dawaminda juda` tez pa`t penen o`sip ketti ha`m sol da`wir dawaminda ayrim aymaqlarda mulktin` bahasi 3 eselenip ketti. Mulk bahalarinin` o`sip ketiwine bir neshe sebepler bar edi: procent stavkasinin` to`menlewi, kredit qatnaslarinin` o`siwi, ekonomikaliq o`siw, satip aliw-ijara mulk investitsiyalarinin` birden o`siwi, Londondag`i shet el investitsiyalari ha`m taza uyshiliktin` jetkerip beriwdi sheklewge qaratilg`an rejelestiriwler.

Ulli Britanya ekonomikasi ushin turizm juda` ahimiyetli. 2004-jili 27 mlnnan aslam turistlerdin` keliwi menen Ulli Britanya dunyadag`i 6- iri turistlik ba`ndirgi(oray) ge aylandi. London belgili araliqta, ol 2006-jilidag`i 15.6mln miymanlari menen dunyadag`i en` ko`p barilatug`un qala esaplanadi, 2- orndag`i Bankoktan(10.4 mln) ha`m 3-orindag`i Parijdan(9.7mln) aldin turadi.
  

Ko`k kitap 2006nin` xabarlawinsha transport ha`m saqlaw-toplaw xojalig`i 2004-jili Ulli Britanya ekonomikasina £49.516mln ko`leminde jalpi baha qosti, al baylanis tarawi bolsa £29.762mln mug`darinda jalpi baha qosti.
Ulli Britanya tiykarg`i jollardan 46.904km radial jollar tarmag`inan iba`rat, Avtomagistral tarmag`i 3497km g`a ten`. Bul jerde ja`ne qatti material menen qaplang`an 213750km jollarda bar. Ulli Britanyada 16116 km lik temir jol tarmag`i  ha`m Arqa Irlandiyada 303km marshrut bar, ol kunine 18000nan aslam jolawshi poezdlarin ha`m 1000 juk poezdlarin alip o`tedi. Qalali temirjol tarmaqlari londonda jaqsi rawajlang`an. 2025-jilg`a shekem taza tez jurer linyalarin quriw ushin jobalar ko`rip shig`ilmaqta.

Jol Agentligi atqariwshi agentlik esaplanadi ha`mde jeke menshik ha`m M6Tool qollaniwshi jollardan tisqari Magistral ha`m Avtostradalarg`a juwapker esaplanadi. Transport ministrliginin` jaziwinsha jol ha`reketinin` tig`ilisi en` tiykarg`i transport mahqalalarinin` biri esaplanadi, ha`m egerde ol toqtatilmasa 2025 jilg`a kelip zayalang`an waqit ushin Anglya qosimsha £22mlrd shig`in shig`ariwina tuwra keledi. Ma`mleket ta`repinen sponsorlang`an 2006-jilg`i  Eddington dokladina muwapiq, eger jollardi bahalaw ha`m transport tarmag`in ken`eytirw menen shug`illanilmasa, tig`ilis ekonomikag`a ziyan jetkeriw qawpinde turipti.2009 din` oktyabr ayinan 2010nin` sentyabrine shekemgi bir jil ishinde Ulli Britanya airoportlari uliwma 211.4 mln passajirlarg`a xizmet ko`rsetti. Sol da`wiredegi en` iri airoportlar London Hitrow airoporti(65.6mln passajir), Gatvik airoporti(31.5mln passajir) ha`m London Stansted airoporti(18.9 mln passajir) esaplanadi.    London Hitrow airoporti paytaxttan 24km batista jaylasqan, bul airoport dunya juzi boyinsha en` ulken mug`dardag`i xalqaraliq passajirler ha`reketine iye, ja`ne BMI ha`m Virgin Atlantic ha`mde Ulli Britanya flagin alip juriwshi ”British Airways” aviakompaniyalarinin` orayi esaplanadi.

Bul taraw  motor sawdasi, avto remont, jeke ha`m uy xojalig`i tovarlari sanaatlarin  o`z ishine aladi.Ko`k kitap 2006da xabarlaniwinsha 2004-jili bul sector Ulli Britanya ekonomikasina £127.520 mlnliq jalpi bahani qosqan.
Ulli Britanya aziq-awqat bazarinda 5 kompanya ustemlik etedi-Asda(“Wal-Mart stores”qa tiyisli), The Co-operative Food, Morrisons, Sainsbury's ha`m Tesco - olar birgelikte bazardin` 80%  ulesine iyelik etedi.
London iri usaqlap satiw oray esaplanadi ha`m 2010-jili uliwma shig`inlari £64.2 mlrd atirapinda bolip, dunyadag`i basqa qalalardin` ishinde en` joqari aziq-awqatliq bolmag`an usaq sawdasina iyeliketti. Ulli Britanyada orinlasqan Tesco da`ramat ko`lemi boyinsha dunyadag`i (Wal-Mart Stores ha`m Carrefour lardan izde) 3-orindi iyelleydi, ha`m Ulli Britanya bazarinda 30% li ulesi menen ha`zirde lider bolp esaplanadi.

London sirt el valyutalar sawdasi ushin paytaxt esaplanadi. En` joqari kunlik mug`dari trillion AQSh dollarig`a jetken, bul ko`rsetkishke Nyu-York sawdag`a kirisken waqitta jetisedi. Ulli Britanyanin` pul birligi Funt sterling esaplanadi ha`m £ belgisi menen belgilenedi. Anglya Banki orayliq bank bolip, pul birliktin` basip shig`ariliwina jwapker esaplanadi. Shotladiya ha`m Arqa Irlandiya Bankleri Anglya bankinin` aqsha pullarin mashqalani qaplaw ushin rezerfte saqlaw sha`rti menen o`zlerinin` aqsha pullarin basip shig`ariw huquqin saqlamaqta. Funt sterling basqa ma`mleketler ta`repinen saqlaw valyutasi retinde de qollaniladi, ha`m dunyadag`i AQSh dollari ha`m Evro lardan keyingi 3- orindi iyelleydi. 
Ulli Britanya valyuta shig`ariw boyinsha evrrog`a qosiliwdi tan`lamadi. Alding`i  primyer ministr Tony Bleyr hukimeti Sheshiwshi ag`zaliq  “5 ekonomikaliq test” orinlaniwi kerek dep ja`miyetlik referendum o`tkeriwdi o`z juapkershiligine alg`an edi. Salistrmali jaqin waqitlarg`a shekem Ulli Britanya  funt sterlingin biykar etip  Evrog`a qosiliw yamasa qosilmaw haqqinda debat bolip o`tti. 2007-jili Ulli Britanya primer ministry Gordon Brawn waqtinda o`zi g`aznashiliq kancleri sipatinda ornatqan belgili testler ustinde referendum o`tkeriwge wa`de beredi. Testlerdi bahalawda sheshim jaqinlasqan waqitta Gordon Brawn Ulli Britanya ele evrog`a qosilmay turiwi kerek dep juwmaq shig`ardi. Ol ag`zaliqti keleshekti ko`re aliw ushin  sheklep, evrog`a qosilmaw haqqindag`i sheshim Britanya ushinda Evropa ushinda duris bolg`anlig`in aytti. Tiykarinan, ol turar jay bahalarinin` silkiniwi birden qosiliwg`a tosiq bolip turg`anin bayan etti. Ja`miyetlik pikirler sorawnamasi ko`plegen Britanyalilar  belgili waqit jalg`iz pul birlikke qosiliwg`a qarissi ekenligin ko`rsetti ha`m bul pazitsiya ha`zirde ja`need bekkemlengen. 2005-jili Ulli Britanya xalqinin` yariminan ko`bi (55%) evroni qabillawdan bas tartqan bolsa, 30% i razi bolg`an. Ha`zirgi hukimet, Konservativlik ha`m Liberal Dimokratyaliq koalitsiya, ag`zaliqqa qarissi shiqpaqta.       

Ulli Britanya ekonomikasinin` kushi ma`mleketten ma`mleketke regionnan regiong`a turlenedi.
Arqa Ten`iz neft ha`m gaz (ra`smiy turde qosimsh-rayon etip qosilg`an) ta`sirin esaplamag`anda, Anglya en` joqari Jalpi Qosilg`an Baha (JQB) g`a iye, neft ha`m gaz ulesi belgilengennen keyin, Shotlandiya 2009-jili bahalang`anda jan basina shama menen £24000 tuwri keliwshi joqarilaw ko`rsetkishke iye bolsada, ol jaqin arqada. Shotlandiya aqirg`i 12 ay ishinde xalq sanini 1.4% ke tusip o`siwi en` joqari tempine iye doldi. Ol xalq saninin` o`siw tempi 1.9% ke tusip ketken Anglyanin` en` na`tiyjeli bolg`an Arqa Baris regionin artta qaldirdi. Ulli Britanya quramindag`i 4 ma`mleket ushin 2009-jilg`i jan basina tuwri keletug`un JQB (neft ha`m azden tsqari) to`mendegishe:

Anglyadagi en` joqari jan basina tuwra keletug`un JQB Londong`a tiyisli. Endigi keste Anglyanin` 9 statistikaliq regionlarindag`i (2009) jan basina turi keliwshi JQB ni ko`rsetedi

Evropa awqamindag`i en` bay 10 aymaq ishinde ekewi Ulli Britanyada jaylasqan. Ishki London xalqinin` jan basina  € 65 138 JIO` menen nomeri 1 esaplanadi, Berkshir, Bakkingemshir ha`m Oksfordshir xalqtin` adam basina  € 37 379 JIO` menen nomeri 7 esaplanadi. Edinburk ha`m Evropadag`i iri finansliq oraylardin` biri esaplanadi.

Ma`mlekettin` ekonomikadag`i qatnasi Finans Ministrligin basqariwshi G`aznashiliq Kancleri ta`repinen a`melge asiriladi. Aqirg`i jillari, Ulli Britanya ekonomikasi bazar liberalizaciyasi ha`m pa`s da`rejeli saliqqa tartiw ha`mde qag`iyda principleri menen basqarilip kelinbekte. 1997-jildan baslap, Anglya Banki  baslig`it a`repinen basqarilatug`un Anglya Bankinin` Valyuta-Kridit Siyasati Komiteti ha`r jili kancler ta`repinen usinilatug`in ekonomikadag`i uliwma inflyatsiyaliq maqset ko`rsetkishlerine jetisiw ushin za`rur bolg`an da`rejede protsent stavkalarin ornatiwg`a juwapker bolip kelinbekte. Shotlandiya hukimeti , Shotlandiya parlamentinin` maqullaw sha`rti menen  Shotlandiyadag`i to`lenetug`un daramat salig`inin` bazaliq stavkasin plyus yamasa minus funttag`i 3 pensqa o`zgertiw kushine iye, biraq bul kush elege shekem a`melge asirilmag`an.Ulli Britanyada 1986/87 ha`m 2006/07aralig`indag`i 20 jil ishinde JIO` nin` ortasha 40% ma`mleket shig`imlarin quraydi.2007-2010 finansliq krizis ha`m 2000nin` aqirlarindag`i global recessiyanin` na`tiyjesinde 2009-10 jillari ma`mleket shig`imlari JIO` nin` 48%li tariyxiy drejege ko`terilip ketti, bir jag`inan bul qatara bank bankrotliqlari na`tiyjesi edi. 2007-jili Ulli Britanya JIO`nin` 35.5% ine ten` mamleketlik qarzina batqan edi. Bul ko`rsetkish 2009din` iyulinda JIO`nin` 56.8% ine ten` tsifrag`a ko`terildi. 2010nin` iyulinda Ulli Britanya ma`mleket sektorinda shama menen 6051000 jumisshini jumis penenta`minlegen(salistirmali turde jeke menshik sektorda 23107000 jumisshi jumis islegen). 

Ulli Britanyada saliqqa tartiw keminde eki turdegi hukimetke to`lemlerdi to`lew mumkin: aymaqliq hukimet ha`m orayliq hukimet ( HM Revenue  Customs). Aymaqliq hukimet orayliq hukimet fondinin` grantlari  , biznes normasi, munitsipal saliq ha`m tez-tez to`lemler ha`m jiyinlar misaliga ko`shedegi stoyankalar esabinan finanslanadi. Orayliq hukimet kirimi tiykarinan daramat salig`i, Milliy qamsizlandiriw saliqlari, Qosilgan baha salig`i, kooperatsiya ushin saliq ha`m janilg`i ushin saliq esaplanadi.

   

Aziq-awqat ha`m ishimlikler eksporti £9.7 mlrdqa bahalandi (2005)
Ulli Britanyada qural jaraq eksporti toliq ko`lemde £7.1 mlrdqa bahalandi (2005)
 
Milliy Statistika Basqarmasina mag`liwmatlarina ko`re Ulli Britanya eksporti jog`alaliwi joqari da`rejedegi sawda mosheynichestvosin sebebinen 10% ke tez pa`t penen o`sti.

Ulli Britaniya jaqsi ta`minlengen sotsiyalliq infrastrukturasi menen rawajlang`an ma`mleket esaplanadi, sonin` ushinda jarliliq haqqindag`i sa`wbetler abolyut jarliliqqa qarag`anda salistirmali jarliliq haqqinda boliwg`a tendenciyag`a iye. EBRSH nin` mag`lumatlarina ko`re Ulli Britanya rawajlang`an eller jarliliq reytinginin` to`mengi yariminda turadi, Germanya, Italya ham AQSh ma`mleketlerinen jaqsiraq, ha`mde Franciya, Avstriya, Slovakya ha`m Skandinavya ellerinen jamanraq.

Ulli Britanyada jarliliq tiykarinan uyxojalig`inin` ortasha 60% in quraytug`unlig`i aniqlanadi. 2007-2008 jillari esaplarg`a ko`re g`arezli perzenti joq jalg`iz eresek adamg`a ha`ptesine £115; g`arezli perzenti joq jubaylarg`a ha`ptesine £199; 14 jastan tomen, g`arezli bolg`an eki perzentke iye bolg`an jalg`iz eresek adamg`a ha`ptesine £195; 14 jastan tomen, g`arezli bolg`an eki perzentke iye bolg`an jubaylarg`a ha`ptesine £279 berilip turg`an. 2007-2008 jillari 13,5mln adam yamasa xaliqtin` 22% usi siziq astinda jasag`an. Bul jarliliq da`rejesi Evropa Awqaminda 4 ma`mleketten basqa barlig`inan salistirmali  joqariraq. Sol jili, 4mln bala, uliwma balalar saninin` 31% i jarliliq sizig`inan to`men bolg`an shan`araqlarda jasag`an, son` uy-jay bahalari na`zerge aling`an. Bul 1998-99 jillardan berli 400000 bala saninin` azayiwi esaplanadi.  

 




#Article 229: Moskva (101 words)


Moskva - Rossiyanın' paytaxtı.

Moskva — RF paytaxti, Moskva walayati ortalig'i, federal ahmiyetine iye qala. RFnin' Ulken siyasiy, ekonomikaliq, ilmiy va madeniy Ortalig'i. Moskvada Rossiya Federatsiyasi Prezidenti, Federal Majlis, RF hukumeti, Konstitutsiya Sud, Oliy Sud, Oliy arbitraj sudi, RF Prokuraturasi qarargahlari jaylasqan. 10 ma-muriy okrugga bo'lingen. Qala shegarasi, Moskva qalqa avtomobil jolinan o'tedi. Maydani (M. meriyasiga karasli bolgan Zelenograd ham b. aholi punktlarinan tiskari) 994,0 km2, Moskva halqa avtomobil joli doirasida 878,7 km2. Xalqi sani : 10,305,135 mln (2010) ziyad. Rossiyanin' Yevropa jag'inda Smolensk-Moskva qirlari, Oka-Moskvoretsk tekisligi ham Meshchyora pasttekisligi tutesken jerde, Oka ham Volga daryalari arasinda, Moskva daryosi sohillarinda jaylasqan. 




#Article 230: İran (168 words)


İran İslam Respublikası ( —  Jomhuriye Eslâmiye Irân, ya'ki İran () — Aziyanın' qubla-batısında jaylasqan ma'mleket. Paytaxtı — Tehran qalası.

Terretoriyasının' u'lkenligi boyınsha du'nyada 16-nshı orında turadı. jurtın' ulıwma maydanı 6420 km. Tu'rkmenistan, Afg'anstan, Pakistan, İrak, Tu'rkiya, ha'm A'zerbayjan menen shegaralasqan.

Xalqı 70,496 milliyon adamnan aslam bolıp, sonın' 71 %-ti qalalarda jasaydı. Paytaxtı Tehran qalası (7,1 millliyonnan aslam). Paytaxtda jurtdın' 10 procentden aslam xalqı ja'mlengen. İrı qalaları İspahan, Shiraz, Nishapur, Abadan, Qum, Bender-Abbas, Mashxed. Xalıqtın' o'siw ko'rsetkishi 4 %-ke ten'. boljawlarg'a ko're, 2015-nshi jılg'a shekem İranın' xalqı 78 mln adamg'a jetiwi mu'mkin. jas ko'rsetkishi boyınsha İran du'nyanın' en' jas jurtı esaplanadı (xalıqtın' 50 %-ni 15 jasqa shekem bolg'anlar quraydı). Xalqının' 99,5 %-ti musulmanlardan iba'rat.

iran xalgi 50 %  turk adam ke ardabi , tehran, qum. tabriz. zanjan. rast. gazvin. esfahan. mashahd . shiraz. ilam . yasuj. mazandaran glalarunda yashalar.  90 % shiya dili var  7 %- sonidur.1,602,110
Image:Poets Mausoleum Tabriz.JPG | Tebriz1,398,060 
Image:Caravansarai Karaj.jpg | Ka'raj1,460,961
Image:Eram garden.JPG | Shiraz1,227,331 
Image:Qom masjed-e-hazrat-masumeh.jpg | Qum1,046,578
Image:Ahvaz Bridge.jpg | Ahvaz841,145
 




#Article 231: Shomanay (130 words)


Shomanay - Qaraqalpaqstan Respublikasi'ni'n' qubla-bati'si'nda jaylasqan qala. No'kis qalasi'nan bati'sta, 70 km uzaqli'qta jaylasqan. Qubla ta'repi Tu'rkmenistan Respublikasi' al bati'si'nda bolsa U'stirt tegisligi mene qorshalg'an. Shama menen 28 178 (2014) adam jasaydi'.
Shomanay rayonı ha'kim ta'repinen basqarıladı, ha'zirgi waqıtta rayon ha'kimi waziypasın Baxodir Yangiyboyev atqarıp kelmekte.
Shomanay rayonı telefon kodi +99861 346

Qalag'a 1950-ji'li' tiykar sali'ng'an, 1963-ji'ldan baslap rayon statusi'na o'tken.
Shomanaydi'n qubla-bati's ta'repinde, Tu'rkmenistan Respublikasi' menen shegaralas jaylasqan Aybu'yir kolxozi' 2005-ji'l fevral ayi'nda Tu'rkmenistan Respublikasi'ni'n qaramag'i'na o'tkerildi

Shomanaydi'n' klimati kontinental esaplanadi'. Qi'si' suwi'q, jazi, i'ssi'. Yanvar ayinin' ortasha temparaturasi -5 gradus atirapinda boladi, al iyul ayinda bolsa +40 gradus atirapi'. Ji'lli'q jawi'n-shashinnin' mug'dari' 117 mm atirapinda.

Rayon ekonomikasi'n u'lken bo'limin diyqanshiliq ham sharwashiliq quraydi'.

Rayonda 3 ka'sip-o'ner kolledji, 32 orta bilim beriw mektebi, ja'nede muzika ham ko'rkem-oner mektebi bar.




#Article 232: Tashkent (816 words)


Tashkent — Orayliq Aziyanın' en' u'lken tariyxıy qalalarınan biri - O'zbekistannın' paytaxtı. Orta Aziyanın' Iri sanaat-transport ha'm ma'deniyat oraylarınan biri. Ma'mleketdın' Arqa-shıg'ıs bo'leginde, Tyanshan tawları eteklerınde, 440–480 m biyiklikde, Chırshıq da'ryası alabında jaylasqan. Xalqı 2,340,900 adam (2013). Qala Qazaqstannın' shegarasına jaqın jaylasqan.
Aymag'ı 327,9 km².

Tashkent ko'binshe e.a. V-III a'sirlerde payda bolg'anı gu'man etiledı. Ta'riyxiy ma'g'lıwmatlarda Shash, Shas, Shashkend atları menen atalg'an. Shash tashkentdin' en' qadımgı atı . arablar onı Shash ko'rinisinde jazg'an. Shashkend atı keyınlew tashkentke  o'zgertilgen . ta'rixiy mag'lıwmatlarda, qalanın' atın Qıtay jazıwshıları Sho-shi, Sho-si,  ya'ki Shi  ko'rinisinde transkripsiya etken, bul da qıtaysha tas  degendı an'latadı. Firdovsi o'z Shahnaməsinda Shahari Shash dep atag'an. XVI a'sirden baslap qala ha'zirgı atı menen aytıla baslag'an.

Tashkentde 1917-shı jıl inqilabı bolıp o'tken ha'm 1966-j ıllı jer qozg'alısınan son' qalada bar bolg'an shıraysız arxitekturalıq abidalari joq bolıp ketken. Qalada sovet da'wrindegı qurılg'an ma'deniyat muzeylerı qayta qurılg'an. 

Ta'riyxıy qalanın' geybir qadimgi esteliklerı qalanın' batıs bo'legınde jaylasqan. Ta'riyxıy esteliklerdın biri, XVI a'sirde qurılg'an Kukeldash Medresesidir. Bul estelik Kaffali shash movzoleyi atı menen da tanılg'an ha'm onnan muzey esabında paydalınaladı. Burada jaylasqan Qast-İmam estelıgınde qayri-musulmanlardın kiriwı qadag'an etilgen, ziyaratshilar ol jerge kiriw, ushın ruxsat aliwları kerek.

Tashkent qalası Tyan Shannın' batıs bawırlarınnan baslanıp Sırda'rya eteklerine tu'setug'ın ken' tawaldı tekislıgının' bir bo'legınde jaylasqan. Shıg'ısda u'sh — Ugam, Piskom ha'm Chatqal taw dizbekleri menen oralg'an bolıp, bul dizmbeklerdı sol atlar menen atalıwshı da'ryalar ag'ıp o‘tıwshı daralar ajratıp turadı. Bul da'ryalar qosılıp Chırshıq da'ryası payda boladı. Chırshıq daryası Charvaq ha'wızının' tar darasınan o‘tıp, G‘azalkentden to'menrekke tu'skende kengligi geybir jerlerde 20 kmden asatug'ın ta'riyxıy tekislik boylap ag'adı. Batısda Chırshıq alabına Qızılqumnın' qızıp turg'an hawası urıladı. Bul qayırdın' bir bo'legın Chırshıq da'ryasının' ha'zırgı o‘zenı iyellegen. Qubla bo'legınde bolsa alapqa kirip barıwshı Axangaran da'ryası jaylasqan. Usı tekislik arqasında jaylasqan Aris da'ryasının' alabı benen birge bul tabiyiy suw tarmaqları worta Aziya diyqanshılıq oazıslerının' shekke kontinentınde jaylasqan.

Klimatı kontinental, jaziyrama, ıssı jaz ku'nlerı ha'mde suwıq qıs klimatı menen qala basqa ja'han qalalarınan ajralıp turadı. Jıllıq ortasha temperatura 13,5 °C. Jazda bolsa 35 °C jetıw menen birge, qıs aylarında bunın' teskerısın gu'zetıw mu'mkin. Hawa temperaturası - 25,-30 C° shekem boladı. Tiykarınan jawınlar noyabr ha'mde mart aylarında gu'zetıledı. en' pa's t-ra —29°. Iyuldın' ortasha trası 27,5°, en' joqarı t-ra 42°. Jılına 360– 390 mm jawın jawadı. Chırshıq da'ryasınan shıg'arılg'an ha'm ulıwma qala boylap o'tetug'ın Bozsuw, Salor, Anxar, Qarasuw, Aqqorg'an, Bo'rijar, Aqtepa, Qaraqamıs ha'm basqa kanallar onın' mikro klimatına unamlı ta'sir ko'rsetedı.

sanaat karxanaları — tıgıwshilik, temekı, ayaq kiyim fabrikaları, toqimashiliq kti, metallsazlıq, mashinasazlıq zavodları ha'm b. rawajlang'an. Iri sanaat ka'rxanaları — Uzbekqishloqmash, ekskavator zavodı, qurılıs materialları islep shig'arıladı.

Tashkentde ma'kan haqqında anıg'ıraq jazba mag'luwmatlar daqalardagı qazılıq da'fterlerınde, 19-a.dın' 2nshı yarmında bolsa orıssha basılımlarda qayt etilgen. Og'an ko're, 1865 j. Tashkentde 140 ta ma'kan jıyını bolg'an, Xalqı 76 mın adam. Tu'rkistan u'lkesı statistikası jılnamasında (1876) Tashkentde 149, ma'kan jıyını (Shayxantaxur daqasında 48, Sebzor daqasında 38, Ko'kshe daqasında 31 ta, Besag'ash daqasında 32 ta) bolg'anlıgı jazılg'an. N. G. Mallitskiy 1927 y. Baspa etken jurnalda bolsa Tashkentde 280 ma'kan jıyını ha'm qala qalqına tiyislı 171 mavze atı bar (q. plansxema). Mavzelar, a'detde, qalalıqlardın' qala sırtında jaylasqan egınzarları ha'm bag'lardan iba'rat bolg'an; shoralar da'wrınde mavzeler ma'mleket tarepinen  tartıp alıng'an.

Tashkent worta Aziyadag'ı en' iri transport orayı, aeroportı xalqara axmiyetke iye. Qalada temir jol vokzalı, 2 aeroport, avtovokzal, 5 avtostansiya isleydı. Tashkentden Aziya ha'm Evropanın' ko'plegen qalalarına samolyot jolawshıların tasıwshı reyslar qatnaydı.

Qaladan bir necha kerekli avtomobil jolları baslanadı, olardın' en' Irısı — u'lken O'zbekistan traktı. Tashkent Xalqa avtomobil joli bar. Qala jolawshılar ishkı qatnawı metropoliten, trolleybus, avtobus, tramvay, taksi arqalı a'melge asırıladı.

G'a'rezsizlik jıllarında Tashkentdegı islam madeniyatı esteliklerının' ko'bisi, ma'selen, Ko'kaldash, Abulqasim, a'sirese, Hazıretı Imom mavzeynde jaylashgan Moyi Mu'barek, Baraqxan medreselerı qayta qurılıp, aldın'g'ıday shıqaydı payda yetdi. Olar bir waqıtlar mın'lap woqıwshılardı o'z qushag'ına alg'an ha'm lıq tolı bolg'an jerler bolıp,  orıs istilası da'wrında bir mu'ddet kimsesiz, xarabag'a ha'm aylantırılg'an.

XIX asırde Tashkentde ta'lim-tarbiya tarawı Tashkent-Buxara, Tashkent-Qoqand ma'deniy-ma'newiy baylanıs dizimınde rawajlanıp barg'an. Bul ha'diysede Tashkent medreselerı ha'm mudarrislerının' ornı u'lken bolgani tabiyıy.

Tashkentde 16 muzey (O'zbekistan ma'mleketlik, A'debiyat, O'zbekistan kino o'nerı, o'zgeshe ha'm zergerlik buyımları ha'm b. mu'zeyler) bolıp, olarda 800 mın'g'a jaqın eksponat qoyılg'an, 166 jama'at kitapxanası (13,8 mln.), 9 ma'deniyat sarayı, 65 ma'deniyat u'yı bar.

Tashkentde 13 teatr (O'zbek milliy teatri, Alisher Nawayı atındag'ı O'zbek ma'mleketlik akademik opera ha'm balet u'lken teatri, Mu'qimiy atındag'ı O'zbek ma'mleketlik mu'zikalı teatrı, Abror Hidoyatov atındag'ı jaslar teatrı, Joldas Aqunbabayev atındag'ı O'zbek ma'mleketlik respublika jas tamashago'yler teatrı, Tashkent ma'mleketlik orıs akademik drama teatrı, quwırshaq teatrı, Orıs ma'mleketlik respublika jas tamashago'yler teatrı, operetta teatrı ha'm b.) bar.

Tashkentde 18,6 min' orınlı (10 mın' adamg'a 86,8 orın) 99 emlewxana, 16,5 mın' vrash, 25,2 mın' worta mag'lıwmatlı tibbiy  shıpakerler isleydı. Qalada 115 poliklinika, 594 da'rixana xizmet ko'rsetedi. Respublika da'rejesındegı tez tibbiy ja'rdem, urologiya, ko'z mikroxirurgiyası, kardiologiya, xirurgiya, onkologiya orayları Tashkentde jaylashqan.

Tashkentde 5 sanatoriya, 19 sanatoriyprofilaktoriy, dem aliw u'yi bar, solardan, Chinabad sanatoriyası, Tibbiy tiklenıw ha'm fizioterapiya ilmiy tekseriw inistitutı qasındagı emlew klinikasi ha'm balalar statsionarları ha'm b. Xizmet ko'rsetedı. Tashkent jaqınında Tashkent mineral suwı balneologik kurortı jaylasqan.




#Article 233: İslam dini (760 words)


Ïslam (arab.: إسلام‎) — älemdik monoteïsttik-ïbrahïmdik din. Xrïstïandıqtan keýin dünïyedegi eñ köp taralğan din bolıp tabıladı. «Ïslam» sözi «beýbitşilik», (Allahtıñ zañdarına) «moýınsınw, bağınw» bolıp tabıladı. Al şarïğat termïnologïyasında ïslam — tolıq moýınsınw, Allahtıñ aldında parızdardı orındaw, odan basqa qudaýlarğa tabınbaw bolıp esepteledi. Ïslam dinin ustanwşı jan musılman dep ataladı. Musılmandardıñ negizgi dinï kitabı Quran Kärim (arab.: القرآن الكريم‎) — klassïkalıq ädebï arab tilinde (arab.: الفصحى‎) Allah tarapınan tüsirilgen.
Ïslamdıq közqaras boýınşa, jaratwşı Allah ärdaýım adamzat balasın twra jolğa salıp turw üşin är türli paýğambarlar jiberip otırğan. Olardıñ işinde Ïbrahïm (Avraam), Musa (Moïseý), Ïsa (Ïïsws) t.b. bar. Musılmandardıñ senimi boýınşa eñ soñğı paýğambar ol Allahtıñ elşisi Muxammed  bolıp sanaladı.

Ïmam Mwslïm xadïster jïnağında Omar ïbn äl-Xattabtan jetken xadïste Muxammed paýğambar  Ïslamnıñ üş märtebesin aýtıp, olardıñ negizderin ataýdı.

Ïman (arab.: الإيمان‎) — musılmandıqtıñ eñ ülken därejesi. Ïman altı negizden quralıp, köbinese adamnıñ işki qasïyetterin retteýdi:
Allahqa ïman keltirw
Periştelerge ïman keltirw
Qasïyetti kitaptarğa (Quran, İnjil, Täwrat, Zabwr) ïman keltirw
Paýğambarlarğa ïman keltirw
Aqıret künine ïman keltirw
Tağdır men qazağa ïman keltirw
Ïman sözi - arab tilindegi «ä-mä-nä (arab.: آمن‎)» etistiginen şığıp, ïfğal (arab.: إفعال‎) babında qoldanılğan masdar (arab.: مصدر‎ — tübir söz) bolıp sanaladı. Al jalpı ïman uğımı — bir adamnıñ söýlegen sözin qwattaw, aýtqanın qabıl etw, şın köñilimen qabıl etw, kümänğa jol bermesten naqtı, jürekpen, şın ıqılaspen senw degen mağınalardı beredi. Ïman etken kisi «mwmïn (arab.: مؤمن‎)», ïman etilgen närselerge de «mwmïnwn bï… (arab.: مؤمن بـ‎)» deýdi.

Alláh (arab.: الله‎‎‎) — «läfz äl-djälälä» (ulıqtıq sözi), bir ğana qudaý bar ekenin bildiretin arab sözi. «Allah» sözi keýbir ğalımdardıñ paýımdawınşa arabtıñ «ïläh (qudaý)» sözine «ال» artïklin jalğaw arqılı paýda bolğan. Bul esim Allahtıñ eñ äwelgisi jäne eñ ulısı sanaladı. «Allah» esimin tek qana Allahqa qoldanwğa boladı. Ädettegide «Allah» sözimen qosa «Tağala» nemese «Swbxanahw wä Tağala» degen onıñ ulıqtığın bildiretin sözder qoldanıladı.

Musılmandardıñ senimi boýınşa, Allah - bükil älemniñ jaratwşısı jäne bïlewşisi. Allahtan basqa eşkim bundaý küş ïyesi emes. Allahtıñ bolwı ğalam üşin öte kerek närse, onıñ joqtığı mümkin emes. Allahqa teñ eşkim joq, jäne bunı dinine qaramastan adamzattıñ köpşiligi moýındaýdı. Allah söziniñ zor mañızı bar. Barlıq öte jaqsı attar jäne sïpattardıñ ïyesi, ol jalğız. Allah mäñgi, ol twılmağan jäne twmaýdı da. Onıñ oýına adamnıñ aqılımen jetw mümkin emes. Biraqta Onı Quranda jazılğan, Sünnetten jetken sïpattarmen sïpattawğa boladı. Allahtıñ Jaratwşı, barlığın baqılawşı ekenine Quran Kärimdegi mına ayattar dälel boladı:

Allahtıñ tawxïdi (birqudaýşılıq) mınadaý bölikterden quralğan:
Allahtıñ bükil älemniñ Jaratwşısı, Rïzıqtandırwşısı jäne Basqarwşısı ekenine, öltiretin de, tiriltetin de tek qana Allah ekenine, qïındıqta kömektesip, duğa-tilekti orındaýtın tek qana Allah ekenine, Odan basqanıñ bul isterge küşi men qudireti jetpeýtinine senw;
Barlıq qulşılıqtı tek qana Allahqa arnaw; öz-öziñdi tömen sanaw, bağınıştılıq, maxabbat, ïilw jäne säjde etw, qurban şalw men ant işwdi eşbir serigi joq Allahqa arnaw;
Allah Tağalanıñ Kitabında jäne Paýğambarınıñ Sünnetinde kelgen esim-sïpattarın moýındap, Onı barlıq kemşilik atawlıdan, jaratılıstarğa uqsawdan päktew;

Yağnï jerde de, aspanda da oğan qulşılıq qılınadı. «Allah» söziniñ mağınası: Jaratılıstar maxabbatpen, ulıqtawmen jäne bağınıştılqpen qulşılıq qılatın Qudaý. Barlıq körkem sïpattar jïnalğan Qudaý, Kämil, Ulıq jäne Körkem. Barlıq jaratılıstardı bilimimen qamtığan Bilwşi, küşinen eşteñe aýra almaýtın Qudiretti[6].

 
Arab tilinde «şïrk» (arab.: شِرْكٌ‎) sözi «eki zattı teñ qılw» degen mağına beredi. Al şarïğatta bul termïnniñ jalpı jäne jalqı mağınası bar:
Şïrktiñ jalpı mağınası: Allahtıñ jeke özine tän bolğan sïpatın nemese aýırmaşılığın basqağa telw. Bundaý şïrktiñ üş türi boladı:
Birewdi Allahtıñ jaratwşılıq-rabbılıq sïpatına teñew, nemese osı sïpattarmen Allahtan basqanı sïpattaw;
Tek Allahqa ğana tïyesili bolğan esim-sïpattardı basqa birew de ïyelenedi dep eseptew;
Allah Tağalağa qulşılıqta serik qosw, yağnï qulşılıqtıñ kez-kelgen türin Allahtan basqağa arnaw[7];
Şïrktiñ jalqı mağınası dep Allahtan basqadan Oğan duğa etkendeý duğa qılw, Odan qalaý şapağat tileseñ solaý şapağat tilew, Oğan qalaý ümit etseñ solaý ümit etw, Onı qalaý jaqsı körseñ basqanı solaý jaqsı körw. Quran men Sünnette şïrk twralı aýtılsa negizinen osı tüsiniledi[7].
Basqa jağınan alsaq şïrk eki türge bölinedi: ülken jäne kişi şïrk.
Ülken şïrk (arab.: الشرك الأكبر‎) dep Allahtan basqağa qulşılıq etw, basqanı Allahqa teñewdi ataýdı. Ülken şïrk adamdı Ïslamnan şığarıp, onıñ tozaqta zaptalwına sebep boladı;
Kişi şïrk (arab.: الشرك الأصغر‎) dep ülken şïrkke aparatın isterdi nemese Quran men Sünnette «şïrk» dep atalğan, biraq därejesi ülken şïrkke jetpeýtin närselerdi ataýdı[8].
Ïslamï senim (aqïda) boýınşa Allahqa serik qoswdıñ zardabı öte awır, tipti sol şïrkte qaýtıs bolğan adam mäñgi-baqï tozaqta qaladı dep eseptelinedi. Allah aýtadı:

Muxammed paýğambar aýtqan:

Allahtıñ körkem esimderine senw musılmannıñ janına jäne onıñ Jaratwşığa degen ğïbadatına ülken äser etedi. Allahqa jan-tänimen qulşılıq qılwdağı män-mağınanı tabw — bul äserdiñ bir nätïjesi bolıp tabıladı[7]. Sonımen qatar Allahqa senw, Onıñ esim-sïpattarına senw — adam balasına Allahtan qorqınış sezimin uyalatatın eñ ülken faktorlardıñ biri, sebebi adam Jaratwşısın köbirek tanığan saýın, Odan qorqınışı köbeýe beredi.




#Article 234: Tokiyo (108 words)


Tokiyo (yapon tilinde:東京, Tōkyō) — Yaponiyanın' paytaxtı bolıp, so'zbe-so'z awdarma qılg'anda „Shıg'ıs paytaxt“ ma'nisin bildiredi. Tokiyo Yaponiyanın' wa'layat ha'mde qala statusına iye administrativ birligi bolıp esaplanadı. Tokiyo — Yaponiyanın' paytaxtı. Ma'mleketdin' siyasiy, ekonomikaliq orayı. Xalqının' sanı ha'm sana'atdın o'siw ko'rsetkishleri boyınsha du'nyadag'ı iri qalalar arasında jetekshi orınlardan birin iyeleydi. Honshu atawının' qubla shıgıs bo'leginde, Kanto tegisliginde, Edogawa, Arakawa, Sumida, Tama da'ryalarının' Tokiyo qoltıg'ına quyılıw jerinde jaylasqan. Klimatı subtropik, mussonlı, en' suwıq ay — yanvardın' ortasha trası 3,G, en' ıssı, ay — avg .diki 25,6°. Jıllıq jawın 1343 mm. Serjawın ma'wsimde tez-tez tayfun boladı. T. seysmik zonada jaylasqan. Xalqı 13,23 mln. adam (2013 j. 1 aprel). Paytaxt prefekturası (Shutoken).

 




#Article 235: Arqa Koreya (163 words)


Koreya Xalıq Demokratik Respublikası (KXDR) ya'kı Arqa Koreya — Koreya yarımatawında, Qubla Koreya arqasında jaylasqan ma'mleket. Maydanı 120,54 min' km². Xalqı sanı 24 486 550 adam. Paytaxtı — Pxenyan qalası. 9 ta administratıv provinsıyaga ha'm 4 orayg'a boysınıwshı qalalar (Pxenyan, Keson, Xamxın, Chxonjin). Ma'mleket baslıg'ı — prezident. Ma'mleket hu'kimetının' joqarı organı ha'm nızam shig'arıwshı organı — bir palatalı joqarı Xalıq jıyını esaplanadı.

U'lkenın' maydanı 122.762 km² aymag'ının' 80%-tı tawlardan ha'm jaylawlardan iba'rat. u'lkenın' arqa-batısında orta biyiklıktegı 1000 m bolg'an Kema jaylawı jaylasqan. Bul jaylawdın' arqasında ma'mleketdin' en' biyik shoqqısı bolg'an Pektu tawı (2774 m) jaylasqan.

Etnik ta'repten strukturası arqa Koreyanın 99.8%-i koreyalıqlar, 0.2%-bolsa qıtaylılar, yaponlar, vietnamlılar ha'm evropalılardan ibarat.

Tiykarg'ı sanaat tarmaqları: qara ha'm ren'lı metallurgiya, mashinasazlıq, Ximiya sanaatı. Qurılıs materialları islep shig'ariladı, ag'ashtı qayta islewshı, ximiya ha'm neft ximyası, toqimashılıq, azıq-awqat sanaatı rawajlang'an. Awıl xojaliginda diyqanshılıq birinshı orında turadı. Salı, texnika eginlerı, paxta, temekı ha'm basqalar jetistiriledı. Elektr energiyası islep shıg'arıladı, ko'mir, temir, rux, molibden, volfram, qorg'asın, mıs, alyuminiy, magniy, altın, grafit, pirit, tuz qazıp shıg'arıladı.




#Article 236: Shımbay (248 words)


Shımbay — Qaraqalpaqstan Respublikası Shımbay rayonındag'ı qala. (1974-dan), rayon ortalıg'ı. A'miwda'rya deltasında, Kegeyli kanalinin' ha'r ekki shetinde, No'kis temir jol. stansiyasinan 56 km. Xalqı 46,2 min' (2004). qalası.17-a.de baliqshilar ha'm shorwadarlar qalası bolip du'zilgen. 
Shımbay qalası respublikamızdıń arqa bóliminde, Ámiwdáriyanıń oń jaǵalawında paytaxtımız Nókisten 60 shaqırım uzaqlıqta jaylasqan. Shımbaydıń jaylasqan ornı Ámiwdaryadan 45 shaqırım, al Shımnay qalasınan Aral teńızine shekemgi aralıq 60 shaqırımdı quraydı. Shımbay qalasınıń ishinen úlken irrigaciyalıq áhmiyetke iye Kegeyli kanalı ótip, qalanı eki bólekke ajıratıp turadı. Sol sebepli qala átirapında jer astı izey suwları júdá jaqın jer qatlamında jaylasqan. Shımbay qalası h.m onıń átirapındaǵı elatlar erteden qaraqalpaqlardıń eń tıǵız jaylasqan mákanı bolıp esaplanadı. Ásirese Shımbay qalası aymaǵı átirapında xalqımızdıń eski salt-dástúrleri hám ádebiy tilimizdiń sóylew tazalıǵı saqlanıp kiyatırǵan qalalardıń biri bolıp esaplanadı.
Shımbay qalasınıń payda bolıwına hám tez pát penen ósip rawajlanıwına onıń qonıslasıw goegrafiyalıq ornı unamlı tásir tiygizgen bolıwı kerek.
Birinshiden, Ámiwdáriyadan Shımbayǵa shekem Qızkentken (házirgi Doslıq) hám Kegeyli kanalları suw jolı menen kishigirek suw kemeleri júze alatuǵın bolǵan. Charjawdan, Xiywadan, Xojeliden kemeli sawdagerler Shımbay bazarına turaqlı kelip sawda-satıq islep turǵan. Ekinshiden, Shımbaydıń turǵan ornı, sol úlken sawda jolınıń dárbenti bolǵan. Bul jol eki tárepten kelip qosılatuǵın bolǵan. Birewi Shoraxan, Xiywa tárepten Qallı jaǵıstıń ústi, ekinshisi Góne Úrgenish, Xojeli tárepten Nókis arqalı Shımbayǵa ótip Shımbay arqalı Aq Qalaǵa, Perobckiyge, Qızıl Ordaǵa, onnan Orenburgke sawdagerlerdiń kárwan jolı bolǵan. Úshinshiden Shımbaydıń jaylasqan jeri ortalıq jer bolǵan. Ol dáwirde Shımbaydıń átirapında xalıq kóp bolǵan. 
Sonlıqtan bul qala hákimshilik, ekonomikalıq mádeniy orayǵa tezirek aynalǵan. Qalada kóplegen sawda orayları
  




#Article 237: Qıtay Xalıq Respublikası (131 words)


Qıtay (is juzinde Qıtay Xalıq Respublikası yamasa, qısqartılması QXR -Shıǵıs Aziyada jaylasqan jer aymaǵı, ekonomikası, xalıq sanı boyınsha jetekshi orında turıwshı mamleketlerdiń birim. Jer aymaǵınıń úlkenligi boyınsha dúnyada úshinshi: orında (9 598 962 km.kv- 2020) .Xalıq sanı boyınsha  birinshi orında (1,415 milliard) 
Paytaxti : Pekin qalasi. Iri qalalari : Shanghai, Guangjow, Shuncin, Chendu, Tyanczin, Xarbin, Nankin, Lxasa.
Tiykarǵı xalqı qıtaylardan ibarat.

Qıtay Xalıq Respublikasi, mámleket konstitutsiyasına tiykar,- sociallıq mámleket esaplanadı.Qıtay hukimiran mámleketler qatarında bolıp, potenciallıq hám ekonomikalıq hukimranlıqqa iye.BMSH nıń Qáwipsizlik Keńesi aǵzası.

Onnan bólek Qıtay kosmoslıq húkimranlıqqa da iye. Qıtay yaderli qural iyesi hám júda úlken armiyası bar bolǵan mámleket

Qıtay ekonomikası nominal IASH boyınsha ekinshi orında turadı, hám IASH(QQP) boyınsha birinshi orında.QXR islep shıǵarıw tarawında jetekshi orınlardı iyeleydi.

Qıtay Xalıq Respublikası BMSH, Aziya-Tınısh okeanı Ekonomikalıq Shólkemi(ATES),G20,XSSH,SHBSH,BRICS kibi shólkemler aǵzası.




#Article 238: Moynaq (111 words)


Moynaq Qala. Moynaq rayoninin' ortalig'i. Qaraqalpaqstannin' en' arqasinda jaylasqan. qala. Aral ten'izinin' suwi uzaqlasbasdan aldin ten'izdin' qubla-batis jag'asinda jaylasqan. No'kis qalasinan 180 km uzaqliqda, jaqin temir jol stansiyasi — Qon'irat (100 km). Yanvardin' ortasha t-rasi —7,4°, iyuldiki 26,3°. Ku'shli samallar bolib turadi. Xalqi sani— 13,5  (2018). O'tmishte qala sanaatinda o'nermentshilik tiykarg'i orinda turg'an. Konserva k-ti, paxta tazalaw, Nan zavodlari, baspaxana, madeniy ha'm servis xizmetin ko'rsetiw shahabshalari bar, uliwma bilim beriw mektebleri, sanaat transport kasip-o'ner kolledji, biznes mektebi, kitapxana, klub, madeniyat ha'm istiraxat bag'i, stadion, poliklinika emlewqana bar. Aral den'izinin' Moynaqdan uzaqlasiwi, qiyin ekologik jag'day qala qurilisina, sanaatdin' rawaji ha'm madeniy turmisina o'z tasirin o'tkizdi.   
hazirgi waqitta ustirt tegisliginde gaz chigip atir




#Article 239: Qaraózek (298 words)


Qaraózek qala. Qaraqalpaqstan Respublikasındag'ı rayon. Qaraózek rayonı orayı.  Xalqı sanı : 55,000 nan aslam (2019-jılǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda). Klimatı : keskin kontinental. Qaraózek rayonı - Arqadan Moynaq, Batısdan Nókis qalasí Shımbay, Kegeyli, Nókis rayonları, Qubla ham shıǵıstan Ámiwdárya, Beruniy rayonları, Qubla-batıstan Nókis qalası, shıǵıstan Taxtakópir rayonı menen shegaralas. Maydanı. 5,9 mín' km^2. Rayonda 1 qala (Qaraózek), 8 awıl puqaralar jıyını (Mádeniyat, Berdaq, Esimózek, Quralpa, S.Kamalov, A.Dosnazarov, Qaraózek, Qoybaq) bar. Rayon orayı — Qoraózek qalası. 
Tabiyatı. Jer júzesı, tekislik. Rayonınıń arqa shıǵıs bólegin Beltaw qırlarınıń qumlıqları, qubla jaǵında úlken Aymaqtı Tasquduq qumlıqları iyelegen. Awıl xojalıǵı eginlerinen tiykarınan paxta, salı hám biyday eginleri egiledi. 1928-jılı 16-oktyabrde Qaraózek rayonı jańadan dúziledi. Zayir posyolkası qaptalınan aǵıp ótetuǵın ózektiń boyınan rayon orayın salıw jobalastırılǵan hám rayon usı ózektiń atı menen Qaraózek dep atalǵan. 1957-jıldıń avgust hám sentyabr aylarında Qaraózek rayonı aymaǵınan mayda Калинин (házirgi S.Kamalov APJ), Москва (házirgi Berdaq APJ), 1964-jılı Mádeniyat ha'm Qaraózek, 1975-jılı Kegeyli rayonındaǵı Qaraqalpaqstannın' 40 jıllıǵı (házirgi Qoybaq APJ) sovxozları jańadan shólkemlestirildi hám rayon aymaǵına kirgizildi. Qaraózek rayonınan ilimpazlardan Sabır Kamalov, Allayar Dosnazarov, Ózbekstan qaharmanı Ǵayratdin Xojaniyazov, shayırlardan Tólepbergen Mátmuratov, Tolıbay Qabulovlar, jazıwshıdan Sarıgúl Baxadirova, qosıqshılardan Qaraqalpaqstan xalıq artisti Ótebay Temirxanov, jas talant iyelerinen Baxadır Razımbetov, palwanlardan Ernazar shoyınshı menen Ómirbek Aytimovlar jetilisip shıqqan. Qaraózekten Nókis qalasına shekemgi aralıq 81 km. Rayonda Paxta tazalaw, gerbish zavodları, qurılıs shólkemleri, 2 avtokárxana, MTP, sawda dúkanları, mádeniy hám turmıslıq xizmetlerdi kórsetiw shaxabshaları bar. Kishi biznes kárxanaları, mikrofirmalar xizmet kórsetedi. Rayonda 33 ulıwma orta bilim mektebi, 1 jas óspirimler sport mektebi, 1 balalar muzıka mektepleri, 1 pánlerdi tereń oqıtıwǵa qániygellestirilgen mektep, 2 kásiplik texnikumlar, mádeniyat úyleri, hám kitapxanalar bar. Oraylıq emlewxana, poliklinika, dárixana hám basqa da meditcinalıq shaqapshalar xalıqqa xizmet kórsetedi. Jáne de Qaraózekten Nókis qalasına shekem avtobus hám marshrutlı ta'ksiler qatnaydı. Rayonda 2 hásiretli ana háykeli, 2 fontan, hám 2 fudbol stadionlari bar.

  




#Article 240: Sony Ericsson (102 words)


Sony Mobile Communications AB  — telekommunikatsion kompaniya. Mobil telefonlar ha'm og'an aksessuarlar islep shıg'aradı, oraylıq-qa'rarga'hi Yaponiyanın' paytaxtı Tokiyoda jaylasqan.

tiykarı Sony Ericsson atı du'ziliwide qayırqom shirket formasında 1 oktyabrde 2001-shi jılda Sony shirketi ha'm Shvetsiyanın' telekommunikasiya kompaniyası bolg'an Ericsson shirketi ta'repinnen qoyılg'an. 2012-shi jılda 16 fevral Sony shirketi Ericssonın' shirketindegi aksiyaların satıp aladı.

Sony Mobile Communications shirketinin' Tokiyo (Yaponiya), Chennai (Hindistan), Lund (Shvetsiya), Pekin (Qıtay) ha'm Silisium oazisinda (AQSH) izleniw ha'm orayları bar. Du'nya bazarındag'ı u'lesi jag'ınan Sony Mobile 2012-shi jıldın I sheregi na'tiyjesine ko're du'nyanın' 10-shı iri mobil telefon kompaniyası ha'm 2012-shi jıldın' 3-shi shereginde du'nyanın' 3-shi u'lken smartfon kompaniyası bolg'an.




#Article 241: Buddizm (490 words)


Buddizm (sanskritshe – बुद्ध धर्म, buddha dharma buddanın' ilimi) – du'nya ju'zine ken'in taralg'an negizgi 3 dinnin' biri. B. z. b. V–VI İndiyanın' bu'gingi Bihar shtatında payda boldı. Buddizmnin' negizin salıwshı Siddhartha Gautama dep esaplanadı. Buddizm basqa ilim-an'lawlardı boyına oday sin'irdi ja'ne onın negizgi qag'ıydası jan iyesine jamanlıq jasamaw bolg'anlıqdan, jer ju'zine sog'ıssız taradı. Ha'zirgi gezde Buddizm dinin 1 mlrdqa jaqın adam uslanadı. Buddalıq diniy ilim ko'z-qaraslardın' quramalı sisteması b. t.

Ol diniy shıg'armalar jıynag'ı Tripitakada (U'sh sebet) bayanlang'an. Buddizmnin' na'siyatlarının' o'zine ta'n o'zgeshelikleri bar. Buddizmde du'nyanı jaratıwshı Quday jayındag'ı ideya aytılmaydı. Buddizm o'tkinshi o'mirdin' azapları – awrıw, g'arrılıq, o'limnen qutılıw jolın izleydi. Ol o'mirdin' ha'sireti – na'psinin' tilegine baylanıstı dedi. Adamnın' denesi waqıtsha o'mir su'redi. Al na'psi qanaatsız tilegi menen, o'limnin' qorqınıshı menen ılg'ıy azap tuwg'ızadı. Sonlıqtan na'psinin' tileginnen qutılıw kerek. Ol ushın to'rt hasıl haqiyqattı biliw qa'jet:

Ahimsanı ju'zege asırıw ushın Buddizm Vedanı joqqa shıg'aradı. budda iliminde etika ma'selelerine ko'p kewil bo'lingen. Buddizmnin' negizine qorshag'an ortadan bo'linbey qarastırılatug'ın jeke adamdı asıra maqtaw ja'ne bolmıstı pu'tkil du'nya menen baylanısıp jatqan erekshe psixologiyalıq protsess retinde qabıllaw printsipleri alıng'an. Buddizmdegi negizgi en' iri bag'ıtlaar - hinayana ja'ne mahayana. Buddizm o'zinin' rawajlanıw barısında u'sh da'wirden o'tti: hinayana, ha'r kimdi tuwıw – o'liw aylanısınnan qutılıwdı u'yretetug'ın baslang'ısh danalıq mektebi (b.z.b. V a'. – b.z. bası); ekinshi, bodhisattva – qutqarıwshı ko'megi menen qutılıw; u'shinshi, mahayana (b. z. V a'.-ına deyin) gezi. mahayana negizinde budda (iso'kirek ko'zi ashılg'an) bolıwg'a mu'mkinlik beretug'ın jan'a paydalı usıllar diniy na'siyat berildi (V a'.-dan keyin). Ol vajrayana dep ataladı. Aziyanın' ko'plegen ellerinde Buddizm ha'zirgi gezdin' o'zinde ja'miyetlik ja'ne jalpı ma'ml. o'mirge a'hmiyetli ta'sir etip otır. Bul ellerdin' bir qatarında Buddizm memleketlik din bolıp esaplanadı. Imperialistler Buddizmnin' ta'sirin esapqa ala otırıp, bul dindi o'zinin' reaktsiyashıl sıyasıy maqsetlerine paydalanıwg'a tırısadı. Son'g'ı on jıllıqta neobuddizm yamasa metabuddizmnin' bir qatar jan'a bag'ıtları payda boldı. Ha'zirgi waqıtta budda uyımları Aziya ellerinde ha'r tu'rli ja'miyetlik rol atqaradı. Olardın' geybirewleri kolonializmge qarsı, ultlıq g'a'rezsizlik ushın gu'reske belsene qatısıwda. Bizdin' elimizde budda lamaitlerdin' izin quwıwshılardın' kishkene toparları Qalmaq, Buryat, Tuvada turadı. Buddizm ko'z-qarasına du'nyadan beziwshilik, jeke o'zine ta'nlik ta'n. Qanawshı ja'miyette baylıq, ku'sh, hu'kimet kimnin' qolında bolsa, sog'an jalbırı- nuw jer betindegi azap shekkeni ushın gu'nadan qutqaradı dep tu'sindiredi. Sonlıqtan adam o'tkinshi, jalg'an o'mir su'retug'ın mısal denesin oylamay, ma'n'gi o'mir su'retug'ın janın qutqarıwdın' qamın oylawı kerek. Bul – qanawshılar menen kelisiwdi diniy na'siyat beretug'ın Buddizm dinnin' reaktsiyalıq jaqlarınnan biri. Ol dindi qabıllag'an ellerdin' o'mirine a'dewır ta'sir jasadı. Buddizm taralıwı sinkretikalıq ma'deniy komplekslerdin' qurılıwına ta'sir etti. Bulardın' jiıyındısı budda uyımı – 1950 j. qurılg'an buddashılardın' du'nya ju'zlik doslıg'ı.

Bir-birine belgili bir qatnastag'ı ja'miyetlik fenomenler. Buddizmnin' ja'miyetlik o'mirge ja'ne adamnın' o'mirlik minnetlerin anıqlawı tikkeley usı diniy isenim menen tıg'ız baylanıstı. Onın asa man'ızlı qag'ıydası turmıs men azap shegiwdi uqsastırıwında. Buddizm ja'miyetlik qatnaslardı o'zgertiwge, onı jaqsılawg'a ku'sh salmaydı. Ol adamlarg'a awqamnın' mu'sheleri retinde jaqsı halda ko'riniwi ushın du'zeliwge minnetlemeydi. Buddizm adamdı o'zi tuwg'an, o'mir su'rip otırg'an ja'miyetlik shınlıqtan alıslatıwg'a tırısadı. Usı orayda, Buddizmde ja'miyetlik doktrinanın' barlıgın sha'rtti tu'rde g'ana moyınlawg'a boladı.




#Article 242: Real Madrid C.F. (101 words)


Real Madrid Club de Fútbol (Real Madrid qirallik klubi), kobinshe aytilatugin Ati — Real Madrid Ispaniyanin' professional futbol klubidir. Bul klub 32 marte La Liga chempionligina, 18 marte Copa del Rey kubogina , 9  Ispaniyanin' superkubogina, 10 marte UEFA Chempionlar Ligasi chempionligina, 2  marte UEFA kubogina , 1 marte UEFA superkubogina ham 3 marte Qitalarara kubokka iye bolip, Ispaniyanin' en' kushli klubi hamde FIFA tarepinen XX a'sirdin' en' jaqsi klubi dep tabilgan. Real dunyadagi en' iri byudjetli futbol klublarinan biri esablanadi. Real Madrid — Ispaniya joqarg'i divizionin bir marte de ta'rk etpegen uch klubdan biridir (basqalari - Barselona ha'm Atletik Bilbao). 

  




#Article 243: Mekke (270 words)


Mekke ( Makkah Al-Mukarramah) — Musulmanlardın' muqaddes qalası. Saudiya Arabıstanının' batısında, Qızıl ten'iz qırg'ag'ınan 70 km uzaqlıqda tawlar arasında jaylasqan bul qalanı arablar Umm ul-Qurro, Umm ul-Madoin, ya'ki qalalar anası dep ju'ritediler. Quranda „Bakka“ atı menen atalg'an. Ol Hijazdın' administrativ ha'm sawda orayı, musulmanlar haj qılatug'ın — musulmanshılıqdın' besinshi sha'rti orınlanatug'ın jer. Quranı karim 114 su'resinin' 86 tısı Mekkeda nazil bo'lgan. Mekkeda Kaba menen bosh masjid — Haram masjidi bar. Mekke — islam dininin' Muxammed payg'ambarı (sav)dın' watanları, arablardın' qa'dimgi
ziyaratga'hi. Musulman ra'wayatlarına ko're, Mekkeda adamata ha'm Mamahawa ha'mde Shis, Ibrahim, Ismail ha'm Hojar jasaganlar. Mekke qalasına qashan tiykar salıng'anı belgili emes.

 

Tolıq atı Mekke al-Mukarrama bolg'an qala Saudiya arabıstanı patshallıg'ının' batısında Ma'dina ha'm Taif qalaları arasında jaylasqan. Arab tilinde oray mag'anasın bildiriwshi qala Ummul Qura, Beyt ul-a'min, Bakka dep atalg'an.

Mekke en' birinshi suwsız sho'l bolg'an son'ınan İbrahim payg'ambardın' o'mir joldası Ha'jar xanım ulı İsmayıl payg'ambar menen ol jerge kelip ha'm Allahg'a duwa etip og'an suw beriliwin soraptı. Allah Taala da duwasın qabul etip ha'm bu'gin Zam-zam atlang'an bulaq qalada payda bolg'an. Mekke sonınan basqa arab qalifalıqlarına da qosıla basladı. Mekke orta a'sirlerde
ma'mleket qalifalarına boysınıwshı bolsa da son'ınan Allah Taala ta'repinnen elshi bolg'an Muxammed a'leyhissalam keledi ha'm İslam dininin' so'nip qalıwınan sonınan jaralg'an ilk Musılman Xilafatinın' paytaxtı bolg'an. Mekkenı belgili etken orada jaylasqan Kaba esaplanadı. Quranı Karimde Allah Taalanın u'yi atalıwshı Kaba İbrahim payg'ambar ta'repinnen en' birinshi tigilgeni aytıladı.  Bul ku'n pu'tin du'nyada namaz oqıg'an ha'm duwa tutqan musılmanlar o'zlerin nag'ız Qublag'a ya'ki Mekke qalasında jaylasqan Kaba u'yine (Bakka) qarap oqıydılar.

Mekke qalasında 1,700,000 adam jasaydı. Ha'j ziyaratı waqtında qalanın' xalqı keskin artadı. Saudiya Arabıstanı patshası Mekka ha'm Ma'dina qalalarının' ha'kimi esaplanadı.




#Article 244: O'lim jazası (126 words)


O'lim jazasi bul ma'mleket jaza retinde kimdidur o'ltiriwine aytiladi. Bul jaza en' awir jinayatlar, misalig'a birewdi ol'tirgen adamg'a beriledi.

O'lim jazasi keyingi a'sirlerde azayip barmaqta. Bunin' sebebi o'lim jazasi haqqinda qizg'in tartisli ma'sele esaplanadi.

Du'nyanin' u'shten bir ma'mleketlerinde o'lim jazasi ruxsat etiledi. Qitay, Yaponiya ha'm Iran o'lim jazasin qollanatug'in ma'mleketler qatarina kiredi. Kanada, Avstralia, Meksika ha'm Evropa Awqamina kiriwshi ha'mme ma'mleketler o'lim jazasin toqtatqan ma'mleketler qatarina kiredi.

Ko'pshilik ma'mleketler o'lim jazasin adam o'ltirgenlerge, zorlag'anlarg'a yamasa terroristlerge paydalanadi. Avtoritar yamasa Totalitar ma'mleketler kishi jinayatlar ushinda, misali ushin urliq islew yamasa hu'kimetke qarsi bolg'anlarg'a qollanadi.

Bazi bir adamlar o'lim jazasin paydalaniw jaqsi, sebebi bul jaza awir jinayatlardin' aldin aladi dep esaplasa, basqa adamlar o'lim jazasi ayipsiz adamg'a beriliwi mu'mkin dep esaplaydi. 

Ha'zirgi ku'nde o'lim jazasinin' to'mendegi tu'rleri qollaniladi:




#Article 245: U'lken partlanıw (125 words)


U'lken jariliw bul du'nyanin', ha'm son'inan juldizlar toparinin' (galaktika) kelip shig'iwi tuwrali ilimiy teoriya.

U'lken jariliw teoriyasi boyinsha du'nya ju'da issi, kishkene ha'm tig'iz bolg'an. Onda juldizlar, atomlar, forma yamasa struktura bolmag'an. 14 milliard jil aldin ol ju'da tez u'lkeydi (usi sebepten U'lken jariliw dep ataladi), na'tiyjede atomlar payda boldi, ha'm bul juldizlardi ha'm galaktikalardi payda etti. Du'nya ha'zirgi ku'ndede u'lkeyip ha'm suwip barmaqta.

Ilimpazlar U'lken jariliwdi ko'plegen ha'r qiyli baqlawlar juwmaqlari arqali tiykarlaydi. En' tiykarg'i baqlaw bul en' alis galaktikalardin' alislawi. Egerde obyekt jerden alislap baratirg'an bolsa, ol qizil bolip ko'rinedi. Qatti qizil obyektler tezirek alislap baratirg'an bolip esaplanadi. Usilay o'lshew usili menen ilimpazlar juldizlardin' jerden qanday tezlikte alislap baratirg'anin esaplay aladi, ha'm na'tiyjede U'lken jariliw 13.8 milliard jil aldin bolg'an degen juwmaqqa keldi.




#Article 246: Film (380 words)


Kinofilmler, tag'ı filmler retinde bilgen, vizual kommunikatsiyanın' tu'ri ol jıljıytug'ın su'wretlerdi ja'ne dawıstı a'n'gimelerdi aytıw yamasa xabarlaw ushın qollanadı (adamlarg'a oqıg'ang'a ko'meklesedi). Du'nyanın' ha'r bo'leginde adamlar kinofilmler qaraydı oyın-sawaldın tu'ri retinde, shadlanıw alıwdın' jolı. Geybir adamlar ushın shadlanıw ku'liwdi bildire aladı, al basqalar ushın bul jılawdı bildire aladı, yamasa qorıg'ıwdı seziw.

Kinofilmlerdin' ko'bi jasaladı onda olar kinolarda yamasa kinofilm teatrlarında u'lken ekranlardın' u'stinde ko'rsetile aladı. Keyin kinofilmler kinofilm ekranlarının' u'stinde waqıt aralıg'ında ko'rsetiledi (bir neshe ha'ptelerden bir qatar aylarına jalg'asadı), kinofilmler aqılı televidenienin' yamasa sım televideniesinin' u'stinde ko'rsetiledi, ja'ne satqan yamasa jallag'an DVD disklerdin' yamasa videokasseta lentalarının' u'stinde, onda adamlar kinofilmlerdi u'yde qaray aladı. Siz kinofilmlerdi tag'ı ju'ktey yamasa jibere alasız. Keyin kinofilmler televidenie stantsiyasının' u'stinde ko'rsetiledi.

Kinofilm kamerası yamasa video kamerası su'wretlerdi ju'da' tez aladı, a'dette 25 su'wret (ramkalaar) ha'r sekund. Kinofilm proektorı, kompyuter, yamasa televidenie su'wretlerdi anaw shamada ko'rsetkende, bul zatlardın' jıyında su'wretlerdin' o'te jıljıw ko'rsetkeni sımbattı ko'rinedi. Dawıs sol waqıtta bolmasa jazıladı, yamasa keyin qosıladı. Kinofilmdegi dawıslar a'dette adamlardın' so'ylew dawıslarınan turadı (ol dialog dep ataladı), saz (ol kinofilm naması dep ataladı), ja'ne dawıs effektleri, kinofilmde bolıp atatug'ın ha'reketlerdin' dawısları (esiklerdin' ashılıwı yamasa mıltıqlardın' atıwı sonday sımbattı).

Stsenariyshi stsenariydi jazadı, ol kinofilmnin' a'n'gimesi so'zler menen aktyorlar aytadı. Onnan son' prodyuser adamlardı iske jallaydı kinofilmnin' u'stinde ja'ne barlıq aqshanı aladı aktyorlar ushın ja'ne u'skene to'lew kerek boladı. A'dette prodyuserler bul aqshanı aladı, bankten qarızg'a alıw arqalı yamasa investorlardı alıw arqalı aqshanı kinofilmge o'ndirisine qarızg'a beredi. Biraz prodyuserler kinofilm studiyası ushın jumıs isleydi; basqa prodyuserler g'a'rezsiz (olar kinofilm studiyası ushın jumıs islemeydi).

Aktyorlar ja'ne direktorlar stsenariylerdi ya aytıwdı ja'ne ya islewdi tabıp alıw ushın oqıydı. Aktyorlar stsenariyden so'zlerdi este qaldıradı olar kinofilmde aytadı, ja'ne ha'reketler oqıydı stsenariy olarg'a islegendi aytadı. Onnan son' direktor aktyorlarg'a ya isleytug'ının aytadı ja'ne kamerag'a tu'siriwshi olardın' qozg'alıs su'wretlerin qozg'alıs su'wret kamerası menen aladı.

Filmge tu'siriw pitken gezde, redaktor jıljıytug'ın su'wretlerdi birge tolıq a'n'gimeni aytıw jolda saladı ishinde jıyın waqıt sanında. Audio injenerler ja'ne dawıs injenerleri saz jazadı ja'ne qosıq salıwdı ja'ne bunı jıljıytug'ın su'wretlerge biriktiredi. Kinofilm islengende, kinofilmnin' ko'plegen ko'shirmeleri kinofilm labaratoriya arqalı jasaladı ja'ne kinofilm orawına qaray salınadı. Onnan son' kinofilm orawı kinolarg'a jiberiledi. Proektor dep atalatug'ın elektrikalıq mashina kinofilm arqalı jarıqtı ju'da' ashıq jarqıratadı, ja'ne qaran'g'ı bo'lmede otıratug'ın adamlar bunı u'lken ekrannın' u'stinde ko'redi. Janr kinofilmnin' tu'ri yamasa kinofilmnin' stili ushın so'z.




#Article 247: Bank (1959 words)


Bank (italiyansha bankol — stol) — aqsha qarjıları men qorların jıynaw, beriw, ma'mleketler, ka'rxanalar (firmalar), mekemeler ja'ne jeke adamlar arasındag'ı o'z-ara to'lemler men aqshalay esap ayırısıwda da'ldallıqtı ju'zege asırıw, aqshanın' belgili bir tu'rin aylanısqa qosıw, aqsha men qunlı qag'azlar shıg'arıw, altın menen, shetellik valyuta menen tu'rli operatsiyalar jasaw ja'ne basqa da xızmetler atqaratug'ın qarjı mekemesi. 

Banktin' payda bolıwı men rawajlanıwı tovar-aqsha qatnaslarının' rawajlanıwı menen tıg'ız baylanıslı. Bankler ka'rxanalardın', firmalardın', kompaniyalardın', sonın' menen qatar turg'ınlardın' waqıtsha paydalanılmay bos turg'an qa'rejetlerin jıynаıp, qa'jet etiwshilerge o'sim menen waqıtsha kredit beriw arqalı qarjı mu'ta'jligin o'teydi. 

So'ytip, Bankler aralıq xızmet atqarıp aqsha bazarında tovarg'a aynalatug'ın jan'a talap men minnetlemeni qayta tikleydi. Minnetleme men talaptın' payda bolıw protsessi qarjılıq-da'ldallıq xızmettin' negizin Bank - erekshe ka'rxana.

Eger a'piwayı ka'rxana xızmetinde aqsha to'lem rolın atqarsa, al Bank xızmetinde ol tovar ornına ju'redi. Bankler waqıtsha paydalanılmay turg'an bos aqsha qa'rejetlerin o'zine jıynaw, klientlerge sshet ashıp, kassalıq xızmet ko'rsetiw, qısqa ja'ne uzaq mu'ddetke nesiye beriw, kredit bo'liw, investitsiyalıq xızmet atqarıw (uzaq mezgilli quramalı shıg'ınlardı qarjı ajıratıw, qunlı qag'azlar shıg'arıw) t.s.s. o'z arnawlı xızmetlerge birge, bazar ekonomika jag'dayında lizinglik, faktoringli, traslıq, ken'esshilik, informatsiyalıq, t.b. xızmetlerdi de atqaradı.

Bank ju'rgizetug'ın operatsiyalar passivli (resurslardı banktegi sshetke engiziw) ja'ne aktivli (Bank resursların ornalastırıw) bolıp bo'linedi. Negizgi passivli operatsiyalardın' qatarına Banktin' o'z kapitalı (ustavlıq qor, rezervlik qor), depozitler qabıllaw ja'ne bankaralıq aqsha bazarınan qosımsha resurslar alıw jatsa, al, negizgi aktivli operatsiyalarg'a bankaralıq kredit beriw, investitsiyalıq (tikkeley ja'ne portfeldi) qarjı bo'liw, t.b. jatadı. Kommertsiyalıq Bankler bular menen qatar da'ldallıq ja'ne isenimlik (kommanditlik) operatsiyalardı da jasaydı.

Atqaratug'ın xızmeti men sıpatına qaray — ortalıq emmisiyalıq (Ultlıq bank, onın jergilikli filialları), kommertsiyalıq, investitsiyalıq, salalıq, al menshik tu'rine qaray ma'ml., aktsion., korporativlik, aralas, ma'mleketaralıq Bankler bolıp bo'linedi. Birinshi ret Bankler orta a'sirde Arqa İtaliyada, keyinirek Germaniya men Niderlandtın' sawda ortalıqlarında payda boldı.

Bank isinin' ilgeri rawajlanıwına, a'sirese, 1716—1720 jılı Frantsiyadag'ı Djona Lo bankinin' ta'siri zor boldı. Ol birinshi ret aqsha emissiyasın ju'zege asırdı. Onın' shıg'arg'an banknotları aylanıs barısında ma'ml. qag'az aqshag'a aynaldı. Baslı maqseti payda tabıwdı ko'zlegen B. sanaat men sawda kapitalistlerinin' mol aqsha qarjıların o'zine tarta basladı. Olar qarızg'a metall aqsha beriwden endi iri o'ndirisshilerge qarızdarlıq minnetlemeler arqalı kredit beriwge ja'ne klientinin' ag'ımdag'ı sshetine aqsha awdarıwg'a ko'shiwdi, so'ytip qarız kapitalının' qozg'alısın uyımlastıratug'ın erekshe qarjı ka'rxanası retinde o'ris aldı.

Mısalı, 1979 jılı Yaponiyadag'ı 13 “qalalıq bank” (Mitsubisi bank, Sumitomo bank, t.b.) pu'tkil kredit sistemasındag'ı aktivlerdin' 46%-sın o'z qolında usladı. Al Ullı Britaniyanın' kreditlik sistemasın 4 bank monopoliyası: Nashnl Vestminster bank, Barkleyz bank, Midlend bank ja'ne LLoidz bank biyleydi. Nyu-Yorktegi asa iri bankler — Cheyz Manxetten bank men Kemikl bank qarjılıq-monopolistik Rokfeller toparı arqalı jumıs isledi. Ol iri sanaat salaların (“Boing”, “Gerkules”, “Monsanto” kompaniyalardı, t.b.) o'z uwısında uslap otır. Qazaqstang'a bank kapitalının' kiriwi ja'ne onın territoriyasında kredit jelisinin' jasalıwı 19 a'sirdin' son'ında baslandı. Rossiya imperiyasının' kredit sistemasının' bir bo'legi bolg'an Qazaqstannın' kredit jelisi memleketlik bankinin' bo'limshelerinen, aktsionerlik kommertsiyalıq banklerdin' filiallarınan, sonday-aq kredit kooperatsiyasınan ja'ne usaq kredittin' basqa da mekemelerinen quraldı.

Tek Qazaqstan jekke ma'mleketke aynalg'annan keyin g'ana eldin' jeke bank sisteması qurıldı, shetellik iri banklerdin' wa'killikleri ashıla basladı. (Du'nya ju'zlik bank, Doyche bank, t.b.) Qazaqstanda 1991 jılı baslang'an Bank reformasının' na'tiyjesinde qos da'rejedegi bank sisteması qurıldı. Joqarı (birinshi) da'rejedegi Bank — QR Ultlıq banki. Onın minnetleri, xızmetinin' bag'ıtları, huqıqlılıq ma'rtebesi ja'ne wa'killigi QR Prezidentinin' “Qazaqstan Respublikasının' Ultlıq banki tuwralı” Nızam ku'shi bar Jarlıg'ında (30.3.1995) belgilengen. O'zge Banklerdin' ba'risi bank sistemasının' to'mengi (ekinshi) da'rejesine jatadı. Ko'binese olar “kommertsiyalıq Bankler” dep ataladı. Sebebi, olardın' ustavlıq qorları ma'ml. menshikten shıg'arılıp, u'les aktsion. kapitaldan quraladı.

Ultlıq B. emmisiyalıq aylanısqa aqsha shıg'arıwg'a, retlep otırıwg'a huqıqlı. Sonday-aq, kommertsiyalıq Bankler men olardın' bo'limsheleri ushın minnetli ekonomikalıq normativlerdi belgileydi, xızmetlerin baqlaydı ja'ne aqsha men altın qorın saqlaydı. Ekinshi da'rejedegi Bankler xalıq sharası men xalıqqa san-salanı xızmet ko'rsetetug'ın kommertsiyalıq-nesiyelik mekemelerge aylandırılg'an. Qazaqstanda birinshi ret kommertsiyalıq Bankler (Interinvestbank, Kramdsbank) 1989 jıldan payda bola basladı. 1992 jılı olardın' sanı 232-ge/232-g'a jetip, 1994 jılı tosattan qısqardı. 1999 jıldın' basında Ultlıq Bank men Hu'kimettin' arnawlı aqsha-nesiye siyasatının' na'tiyjesinde (ustavlıq kapitaldı o'siriw arqalı) Bankler sanı burıng'ıdan da azayıp, olardın' o'z kapitalı 53,7%-g'a (41,2 mlrd-. ten'ge), aktivlerinin' jalpı ko'lemi 10,4%-g'a (186 mlrd-. ten'ge) jetti. Depozit ko'lemi ultlıq valyuta esabında 22 mlrd-tan astı (1999, yanvar). Ultlıq Banktin' perspektivalıq jobasında Banklerdi odan ha'm toplandıra tu'siw ko'zlengen. Usıg'an oray olardın' ustavlıq kapitalının' en' to'm. mo'lsherin 300 mln. ten'gege jetkizip, onı a'ste-aqırın 1 mlrd-. ten'gege deyin o'sire beriw shegaralang'an. Qazaqstandag'ı ekinshi da'rejedegi Banklerdin' en' irileri qatarına Qazkommertsbank, Qazaqstannın' xalıqlıq banki, Turana'lembank, t.b. jatadı (1999).

Bank sistemasının' man'ızlı elementi — bankler bolıp tabıladı.

A'yyemgi a'sirler tariyxı keyingi urpaqqa banklerdin' qashan payda bolg'anlıqı tuwralı g'ana emes, sonday-aqolardın' qanday operatsiyalardı orınlag'anlıqı tuwralı da tolıq ma'g'lıwmatlar qaldırmag'an sıyaqlı.

Geybir alımlardın' pikirinshe, birinshi ret bankler kapitalizmnin' manufaktura jag'ında ja'ne en, baslısı, İtaliyanın' bo'leklegen qalalarında (Venetsiya, Genuya) XIV—XV a'sirlerde payda bolg'an. Olardın' miynetlerinde bank tovar sharwashılıg'ının' erekshe institutı retinde tovar sharwashılıg'ının' erte da'wirinde, yag'nıy tovar-aqsha qatnaslarının' rawajlanıwına baylanıssız, aqsha aynalısın retlew ushın payda bolg'an delinedi.

XVI—XVII a'sirlerde Venetsiyada, Genuyada, Milanda, Amsterdamda, Gamburgta, Nyurnbergte sawdager-klientler arasında qolma-qol aqshasız esap ayırısıwlardı ju'zege asırıw ushın jirobankler qurıladı. Jirobankler o'zlerinin' klientleri arasında belgili salmag'ı bar bahalı metallardan jasalg'an aqsha birlikleri arqalı esap ayırısıwlar ju'rgizdi. O'zlerinin' bos aqsha qa'rejetlerin jirobankler ma'mleketke, qalalarg'a ja'ne artıqshılıg'ı bar kompaniyalarg'a qarızg'a berdi.

Al geybir mamanlar, bankti odan da erte mu'ddette — feodalizm jag'ında payda bolg'an dep aytadı. Olar feodallıq sharwashılıq jag'ında banklerdin' to'lemdegi da'ldallıq xızmetinin' qa'jetliginen payda bolg'anlıqın tilge tiyek etedi.

Degen menen de, dereklerge su'yene otırıp, banklerdin' payda bolıwının' ey mın' jıllıq tariyxı bar ekenligin aytıwg'a boladı.
O'kinishke oray, «bank» so'zinin' o'zi bizge onın ma'ni g'ana belgisiz etip qoymay, birinshi ret nesiyelik mekeme tuwralı bizdin' boljawımızdın' haqıyqatlıg'ına gu'man tuwg'ızadı.

Bizdin' tu'sinigimizde, bank ug'ımı ayırbaslawshılardın' ja'ne olardın' almasıw orınlarının' bolıwı menen bayanlanadı. Birinshi ret banklerdin' İtaliyada payda bolıw sebebi, onın sol waqıtlarda du'nya ju'zlik sawda ortalıg'ı bolg'anlıqın esapqa alıp, ha'r eldin' aqshaları men tovarlarının' sol elge qaray atlıg'ıp, bankirlerdin' sawda operatsiyalarına tikkeley qatısıwına baylanıstı tu'sindiriledi.

Tariyxshılardın' pikirinshe, b.e.sh. 2300 jıl burın xoldeylerdin' sawda kompaniyaları payda bolıp, olar o'zlerinin' tikkeley xızmetleri menen qatar, qarızlar bergen. Olar b.e.sh. VI a'sirde A'yyemgi Vavilonda qaray operatsiyaları: amanatlardı qabıllaw ja'ne olarg'a payız to'lew operatsiyalarının' jasalatug'ın eske sala ketedi. Bunday operatsiyalar b.e.sh. IV/IX a'sirde A'yyemgi Gretsiyada da jasalg'an. Bir ayta ketetug'ını, a'yyemgi grekler qaray qabılday otırıp, belgili bir haqı to'lew arqalı aqshalar almasıwın ju'rgizip otırg'an ko'rinedi.

Sonın' menen, bul birinshi ret banklik operatsiyalardı orınlag'an kimler? — degen soraw tuwadı. Tariyxshılardın' pikirinshe, olar bo'leklegen gewdeler ja'ne qolında toplang'an aqshalay qa'rejetleri bar shirkew mekemeleri eken. Shirkewler qunlılıqlardı saqlaytug'ın en' isenimli orınlaar bolg'an. Sol waqıtları belgili grektin' shirkewleri (Delfa, Delo, Samo, Efse) aqsha saqlaw menen aynalısqan. Efsedegi Artemid shirkewinde kishi Aziya jag'alawındag'ı ellerdin' amanatları, al Delfadag'ı Apollon shirkewinde barlıq evropalı Gretsiyanın' bos aqsha qa'rejetleri toplanıptı.

Birinshi ret bankler jıynаılg'an zor aqsha baylıqlarının' qozg'alıssız jatıwg'a bolmaytug'ının, olardı waqıtsha paydalanıwg'a berip, payda tabıw qa'jetligin tu'sinedi.
A'yyemgi bankler nesiyelik operatsiyalar ju'rgiziw menen qatar qaray iyelerine az-azdan esap ayırısıw xızmeti de ko'rsetti. Esap ayırısıwlar banklerdegi qaray iyelerinin' bir sshetinen basqa bir sshetke awdarıw arqalı ju'rgizildi.

Bank xızmetlerinin' qolaylılıg'ı isker adamlardın' na'zerinen tıs qalmadı. Banktin' klientler qatarı aqırınlap u'lkeye tu'sti. Bankler ez gezeginde klientler arasında jasalatug'ın kelisim sha'rtlerdi qurıwda isenim xızmetlerin ko'rsetip, sawda-satıqta da'ldalshı xızmetin atqardı. Esap ayırısıwlardı jen'illetiw maqsetinde a'yyemgi bankler o'zlerinin', banklik biletlerin shıg'ardı. Olar tolıq qunlı aqshalar menen qatar aynalısta ju'rdi. Anglishan elinde birinshi ret aktsionerlik bank — Anglishan banki 1694 jıllı qurılıp, hu'kimetten banknot shıg'arıwg'a huqıq aladı.

So'zsiz, bunın bo'ri birinshi ret banklerdin' kapitalizmnin' manufaktura jag'dayında, bankirler u'yleri retinde payda bolg'anın gu'walandırmaydı. Bundag'ı nesiye beriwshi men qarız alıwshılardın' bolıwı banklerdin' payda bolıwının' tek negizi g'ana bayanlaydı.

Solay bolsa, usı jerde nesiye beriwshinin' qanday jag'daylarda bankke aynalg'anı tan'landıradı. Sonın' menen bizge belgisiz bolatug'ın kelesi bir na'rse — bul nesiyenin' jeke sıqılı men banklik nesiye arasındag'ı ayırmashılıqtın' bolıwı. Banklik nesiye boyınsha nesiyelik qatnastın' bir ta'repi jeke gewde emes, nesiyelik mekemenin' sala bolg'anı tu'siniksiz bolıwı mu'mkin.

Bul sorawg'a juwap beriw ushın ha'zirgi gezdegi so'zliklerdegi bank ug'ımına ma'n bereyik. Anıqlag'ısh basılımlarda bank «iri nesiyelik mekeme» retinde bayanlanadı. Nesiyelik istin' rawajlanıw da'rejesine baylanıslı ja'ne nesiye beriwshilerdin' nesiyelik operatsiyaları bir sistemag'a aynalıw na'tiyjesinde jeke nesiye beriwshi o'zinin' nesiye beriwin toqtatadı. Nesiye tek g'ana tutınıw maqsetine g'ana berilmey, sharwashılıq operatsiyalardın' qajetliligi de qanag'atlandıra baslaydı. Nesiyelik kelisimler jasaw menen birge nesiye beriwshi o'zinin' klientlerinin' tapsırmaları boyınsha esap ayırısıw ja'ne basqa da operatsiyalardı ju'zege asıradı. So'ytip, bankler aqsha sharwashılıg'ının' usı rawajlanıw etabına o'te otırıp, barlıq operatsiyalardı birdey ko'rsetetug'ın birtutas ortalıqqa aynaladı. Demek, birinshi ret bankler kapitalizmnin' manufaktura etabınan da burın, yag'nıy ma'mlekettin' qurılıwı da'wirinde payda bolg'an degenge negiz bar. Bunday qatnaslardın' qul iyeleniwshilik ja'miyetinde bolg'anlıqına tariyx gu'wa.

A'yyemgi Rimde bank ja'ne nesiye huqıg'ının' normaları bolg'an. Usı normalarg'a sa'ykes, b.e.sh. III a'sirde almasıw isine beyimlengen Rimli bankirlerdi kumuliyar dep atadı. Olarg'a nesiyelik operatsiyalardı ju'rgiziwge ruxsat etilmegen. Tariyxshılardın' aytıwınsha, A'yyemgi Vavilon bankleri tek g'ana nesiye berip qoymay, sonday-aq jer to'lemshilerin satıp alıw-satıw, ja'ne basqa da operatsiyalardı orınlag'an.

Banktin' payda bolıwı tuwralı qarastırg'anlar onın ma'nin ashıwg'a jaqınlaydı, biraq da banktin' tolıq Ma'ni elede bolsa jumbaq bolıp qala bermek.
Banklik mekemelerdin' xızmeti san ha'r tu'rli. Ha'zirgi ja'miyette bankler ha'r tu'rli operatsiyalar menen aynalısadı; Bankler arqalı xalıq sharwashılıg'ın qarjı ajıratıw, bahalı qag'azlardı satıp alıw-satıw, gey jag'daylarda da'ldallıq kelisimler men mu'lkti basqarıwg'a baylanıslı xızmetler ju'zege asırıladı.

Banktin' ma'nin ashıwg'a eki jaqtı topardan keliwge boladı: nızamlı ja'ne ekonomikalıq. Birinshi jag'dayda, en' baslısı «banklik operatsiyalar» ug'ımının' ma'nisi artadı. Olardın' qatarına bank xızmeti tuwralı nızamda ko'rsetilgen operatsiyalar dizimi jatadı.

Qay Jag'ınan alsaq da banktin' ma'nin nızam toparınan qaraw jetkiliksiz bolıp tabıladı. Banktin' ma'nin anıqlaw onın xızmetinin' nızam menen qatnasın biliw menen g'ana sheklenbeydi. Banktin' ma'nin, og'an ruxsat etilgen operatsiyaların anıqlaytug'ın nızam, emes, onı istin' ekonomikalıq jag'ı ja'ne banktin' jaratılısı anıqlaydı.

Banktin' ma'nin tallag'anda onın baslapqı atqarg'an xızmetlerin (valyuta almasıwı, nesiye beriw, esap ayırısıw) joqqa shıg'arıwg'a bolmaydı. Jalpı, gez kelgen qubılıstın' ma'nin tanıp biliwde, onın qanday operatsiyalardı orınlaytug'ını yamasa orınlag'anlıqı tuwralı sorawg'a juwap izlewdin' qa'jeti shamalı, bul jerde en' baslısı, onın sapasına ja'ne basqa institutlardan o'z-ara ayırmashılıg'ına ma'n bergen durıs.

Banktin' ma'nin basqa institutlardan o'z-ara ayırmashılıg'ına baylanıstı qarastırsaq, bank erekshe o'nim shıg'arıw menen aynalısatug'ın ka'rxana bolıp sanaladı. KSRA jag'ında ka'rxana retinde tek fabrika, zavod, yamasa materiallıq o'nim jasaytug'ın o'ndiris salası tu'sinilgen. Biraq ekonomikanın' basqada buwınlarına «ka'rxana» degen ataqtı iyeleniwge hesh qanday da tıyım salınbag'an.

A'yyemgi Rusta «ka'rxana» dep qanday da bir is penen yamasa xızmet penen aynalısatug'ın subektti aytqan. Sonlıqtan da belgili bir xızmet penen aynalısatug'ın bank sımbattı subektke «bank — bul ka'rxana» dep aytıw, o'zinshe durıs na'rse. Bul menen biz noqat qoyıwg'a tiyis emespiz, sebebi «ka'rxana» — bul bizdin' oyımızdag'ının' ba'risin tolıg'ı menen ashpaydı.

Sonın' menen birge ol durıs anıqlawdı qa'jet etedi, sebebi, bank shın ma'ninde fabrika da, zavodta emes. Ol bulardan o'z erekshe xızmet ko'rsetiwine qaray ajıratıladı. En' baslısı — banktin' sanaatlıq ka'rxanalardan o'z-ara ajıratılatug'ını, onın xızmetinin' o'ndiris salası emes, aynalıs ja'ne almasıw salasında ju'zege asıwına baylanıstı bolıwı.

Banktin' erekshe ka'rxana retinde shıg'aratug'ın o'nimi materiallıq o'ndiris sapasının' o'nimlerinen o'z-ara ajıratıladı, ol jay g'ana tovar shıg'armaydı, onın tovarı erekshe, yag'nıy aqsha, to'lem quralları tu'rinde shıg'adı.

Xızmet ko'rsetiw maydanındag'ı banktin' sanaatlıq ka'rxanalardan o'zgesheligi onın' nesiye beriwinen bayqaladı. Onın negizgi o'nimi «nesiye» bolg'anlıqdan, bankti — «nesiyelik mekeme» dep atag'an.

Sonday-aq, bank sanaatlıq ka'rxanalardan o'zinin' emissiyalaw sıpatına da baylanıstı ajıratıladı. Ol tek g'ana aktsiyalar men basqa da bahalı qag'azlar shıg'arıp qoymaydı, sol sımbattı basqa emitentlerdin' bahalı qag'azların esapqa alıw ja'ne saqlawg'a baylanıslı operatsiyalardı jasaydı.

Bankti sawda, da'ldalshı ka'rxanası dese boladı. Jalpı, banktin' sawda menen uqsas bolıwı ku'tpegenlik emes. Shınında da, bankler de resurslardı satıp alıp, olardı satıw menen aynalısadı.

Sawda ka'rxanası da o'z gezeginde bankke uqsaydı, yag'nıy ol da banktin' geybir xızmetlerin ko'rsetedi. Mısalı iri sawda ka'rxanaları da bank sımbattı belgili mo'lsherde aqshalay yamasa zattay nesiye beriwi mu'mkin. Sawda ka'rxanasınan banktin' diywalnı ayırmashılıg'ın onın negizinen bayqawg'a boladı. Banktin' negizi dep onın baslı o'nimi — nesiye isi tu'sindiriledi.

Sonın' menen, ha'zirgi tu'sinikte «kommertsiyalıq bank» — bul erekshe o'nim shıg'arıw menen aynalısatug'ın ka'rxana yamasa qolma-qol ja'ne qolma-qolsız aqshada to'lem aynalısın retlewdi ju'zege asıratug'ın aqsha-nesiye institutı bolıp tabıladı.

Banklik xızmet — bul banklik operatsiyalardı ju'zege asırıw menen baylanıslı xızmetti bildiredi. Atalg'an nızamnın' 30-babına sa'ykes banklik operatsiyalarg'a bular jatadı:




#Article 248: Vodafone (129 words)


Vodafone İngilis GSM shirketi, bolıp du'nyanın' 5 kontinentinde 31 ma'mleketde qizmet ko'rsetedi. ha'm bul tarawda liderdir. Ha'm du'nyanın' en' u'lken GSM operatorıdır. Vodafone Basshısı Ser Con Bond' dir.

Vodafone so'zi: Voice den kelgen, VO, waqıtdan, DA ha'm phone telepon, degenen kelip shıqqan. Vodafone MakLaren-Mersedes Benzdin' ha'm Chempionlar Ligası ra'smiy sponsorı.

Vodafone 30 sentyabr 2010 itiba'ran ortasha 343 miliyon Abonenti ha'm 40 ortaqlıg'ı bolg'an, du'nyanın' en' u'lken mobil operator shirketi bolg'an.
  
Qısqa waqıtda 1991-jılda erkin bir shirketde Vodafone Group Plc atın alg'an shirket, 1999-jılda AirTouch Communications firmasına birleskenen son' sektorda o'siw baslandı. Vodafone, bu'gungi ku'nde bul tarawda aldında Evropa, Amerika ha'm Uzaq shıg'ıs putin du'nyada qizmet ko'rsetedi du'nyanın' en' u'lken shirketlerinin' biri.

Evropa ha'm Amerika bazarlarının' lideri bolg'an Vodafone song'ı jıllarda shıg'ıs ma'mleketlerinde de a'hmiyetli investitsiyalar qoyıwg'a dıqqat qaratıp atır.

  




#Article 249: Milan (457 words)


Milan (, ya'ki joldın ortası, — İtaliyanın' ekinshi u'lken qalası, Lombardiya regiyonının' paytaxtı.

Milan - moda paytaxtı, belgili insaniyat orayı. Milanda Leonardo Da Vinchidin' biybaxa o'neri bolg'an Sirli sham jarıqlıg'ı saqlanadı.

Milan italyanları ha'm shet elli-lerge o'z belgili festivaları - moda ko'rgizbeleri, ha'm ma'deniy waqıyalarg'a jalp etedi. Duom esteligi, Viktor Emmanuel galeriyası ha'm La Skala teatrı da sol jerde jaylasqan. Milanın' Duom maydanında bir neshe diqqatqa ılayıq a'bida estelikler bar -  Viktor Emmanuil esteligi, Emmanuil galereyası.

Duomo esteligi Milanın' tiykarg'ı tamasha qılınatug'ın jeri. Har ku'n sag'at 9.00-12.00 ha'm 14.30-18.00 ge shekem ashıq boladı. Esteliktin' birinshi tasın 1386-shi jılda baslansa da, ol 1813-shi jılda qurıp pitkerilgen. Estelik du'nyada gotika uslubı en' ko'p qolanılg'an  esteliklerden biri.

Erkole Roza ta'repinnen qurılg'an Viktor Emmanuil esteligi Duomo meydanının' orayı ha'm turistlerdin' en' toplanatug'ın jeri.

Viktor Emmanuil galereyası jen'is tawı motivli kiriw menen baslanadı ha'm kishi ko'shelerde dawam etedi. Ha'r ku'ni galereya qalanın' ma'deniy o'mirinin' orayına aylanadı. Bul aralıqda belgili, kafe ha'm restoranlar jaylasqan. Galereyanın' orayı gu'nbezinin' aldında bolsa mozaykalı o'gizdi ko'riwge boladı. Ra'wayatlarg'a qarag'anda, eger 3 sag'at esteliktin' ishinde jasap, onın' basında qonsan'ız arzıwınız a'melge asadı eken.

Eger Roma İtaliyanın' paytaxtı bolsa, Milan en' u'lken italyan regionu bolg'an Lombardiyanın' paytaxtıdır. Milan İtaliyanın' u'lkenligi boyınsha ekinshi qalası ha'm u'lkenin' siyasiy-ekonomikalıq orayı. qala ten'iz qa'dinen 100 metr ba'lentlikde jaylasqan. nemisshe Mayland atalg'an Milan so'zinin' mag'ınası latın tilinen awdarg'anda ken'likte jarıspa degen mag'ananı an'latadı. Milan eramızdan aldıng'ı 6-5-shı a'sirlerde gallar (francuzlar) ta'repinen salınıp. Uzun tariyxı boyunsha pu'tin Evropa basqınshıları Milandı basıp alıwg'a ha'reket qılg'an. Milan bir neshe da'wir, u'lken Rim İmperiyasının' paytaxtı bolıp. 1157-shi jılda Milan g'a'rezsiz bolsa da, bu, ko'p waqıtg'a sozılmadı. 1277-shi jıldan 1500-jılg'a shekem Milandı Viskont ha'm Sforts su'lalası basıp alg'an. Ha'mde bul da'wirlerde de qalada bir neshe ta'riyxiy estelikler qurılg'an.

Milan qalası Italiyanın' arqasında, Padana tekisliginde (it. Pianura Padana), Olana ha'm Lambro saylarının' boylarında jaylasqan.

Milan qa'dimnen İtaliyanın' en' u'lken avtomobil magistralı orayı bolg'an. Basqada, A1 (Rim - Neapol), A4 (Turin - Triest), A7 (Genua), A8/A9 ha'm dairaw A50(batıs)/A51(shıg'ıs)/A52(arqa) avtomobil magistralları bir birine baylanısqan.

Milan eki Malpensa ha'm Linate du'nya ju'zlik hawa portlarına iye. Milannan biraz aralıq uzaqda jaylasqan Malpensa du'nya ju'zlik hawa portı ha'zirgi waqıtda tranzit ushıwlar u'shın bir mo'njellengen. qalada intensiv temir jol baylanısı (Malpensa express) bar. Linate Hawa portı qala orayında jaylasqan ha'mde evropadag'ı ha'm jerli ushıwlarg'a, Orio al Serio bei Bergamo bolsa daqa kishi hawa bolıp ko'binshe ushıw, karter ushıwlarg'a ha'm ju'k tasıwlarında xizmet ko'rsetedi. Milanın' hawa portları elde 30 million jollawshını tasıw mu'mkinshiligine iye.

Oraylıq Milan  (it. Milano Centrale) — 1931 shi jılda qurılg'an, evropanın en' u'lken temir jol vokzallarınnan sanaladı. Vokzal Art Deco u'slubında qurılg'an. Gu'mbezinin' uzınlıg'ı 341 m, ba'lentligi 66.500 m², ima'ratdın' fasadı 200 m,  24 platformag'a ha'm ku'ndelik 330 000, jollawshı tasıw mu'mkinshiligine iye.

Evropada u'lken tramvay ha'm traleybus orayı esaplanadı.

Traleybus kestesi

 

 


#Article 250: Rotterdam (121 words)


 Rotterdam (gollandsha — Rott da'ryasına qurılg'an ko'pir) — Niderlandiyanın' batıs bo'legindegı qala, Reyn da'ryası deltasının' arqasında. Kanal arqalı arqa ten'iz penen baylang'an. Xalqı sanı 600,1 mın' adam, (2007). Batıs evropanın' en' iri portı. Transport jollarının' iri orayı. Aeroportı xalqara ahmiyetke iye. Ma'mleketdin' a'hmiyetli sawda-sanaat orayı. Sanaatı shetden keltiriletug'ın zatlarg'a ko'binshe isleydi. GFR ha'm Belgiyanın' iri ka'rxanalarına Rotterdamnan neft quwırları o'tken. iri neftdi qayta islew ha'm neft ximiyası ka'rxanaları islep turıptı. Tu'rli mashinasazlıq (kemesazlıq ha'm avtomobilsazlıq, elektrotexnika ha'm b.), ximiya, jenil, azıq-awqat sanaatı ka'rxanaları bar. Metropoliten qurılg'an. Unt, ko'rkem o'ner akademiyası, kemesazlıq ha'm navigatsiya inistitutı, tariyx, ten'iz ha'm etnologiya muzeylerı bar. qala 13-a.den belgili. Arxitekturalıq esteliklerden gotika shirkewı (15-a.) ha'm basqa Shirkewler, digirmanlar (17—18-a.ler) saqlang'an. Rotterdamda milliy ha'm xalqara sawda operatsiyaları o'tkiziledi. 




#Article 251: Lyublyana (146 words)


Lyublyana — Sloveniyanın' paytaxtı. Lyublyanitse da'ryası boyında, onın' Sava da'ryasına quyılıwı jaqınında jaylasqan. Xalqı 270,5 mın' adam (2000). Transport jolları tu'yini. Aeroporti xalqara a'hmiyetke iye. Mashinasazlıq ha'm metallsazlıq (iri gidrokuwırlar zavodı, elektrotexnika buyımları, priborlar i.sh.) sanaatları rawajlang'an. Ximiya, poligrafiya, farmatsevtika, ka'n-ayaq kiyim, ag'ashsazlıq, toqımashılıq, azıq-awqat sanaatı ka'rxonaları bar. Sloveniya pa'n ha'm ko'rkem o'ner akademiyası, u'niversitet (1595), filarmoniya (1702), yadro izertlew inti ha'm b. ilmiy izertlew mekemeleri, milliy, etnografiya muzeylerı, kitapxanalar, milliy ha'm zamanago'y galereyalar bar. Turizm rawajlang'an. Xalqara yarmarkalar o'tkiziledi. L. slavyanlar awılı spatında 1144 jıldan belgili bolg'an. 13-a.din' 2-yarımınan qala, Krayna tariyxiy wa'layatının' administrativ orayı. . 1335—1918 jıllarda (waqıtı menen) gabsburglar hu'kimranlıgı astında bolg'an. 1918 jılda Serb, xorvat ha'm slovenlar patshalıg'ı (1929 jıldan Yugoslaviya) payda bolıwı menen L. — Sloveniya, 1992 jıldan ga'rezsiz Sloveniya Respublikası paytaxtı. Arxitekturalıq esteliklerden Grad qasiri (9—19-a.ler), yepiskop sarayı (16—18-a.ler), shirkewler, San-Nikolay soborı (18—19-a.ler), ratusha, opera teatrı ima'ratı ha'm b. saqlang'an.

 




#Article 252: Tuva Respublikası (100 words)


Tuva — Rossiya Federatsiyasi aymag'indagi respublika bolip, Aziya ortasinda, Shig'is Sibir qublasinda jaylasqan. Maydani 170,5 min' km². Xalqi 305,5 min' (2002). Paytaxti — Qizil qalasi. 16 rayon, 5 qala, 2 qalashaga bolinedi.

Respublikanin' basligi — prezident. Nizam shig'ariwshi ha'kimiyatti Oliy xural (parlament), al basqariwshi hakimiyat rolin prezident basshilig'indag'i hu'kimet a'melge asiradi.

Tuva tawli respublika (aymag'inin' 82% tawlardan ibarat). Orayliq ha'm batis bo'limlerini batis Sayan, Altay, TannuOla taw tizbegleri ha'm Shig'is Tuva tawlari araliginda Tuva sayligi bar. Qub.da MongunTayga massivi — respublikanin' en' balend jeri (3970 m), Shigisda Sharqiy Sayan jan. yon bagʻirlari, Tojin sayligi, Shig'is Tuva ha'm Sangilen tawliklari jaylasqan.   




#Article 253: Wikipediya:interwiki (112 words)


Interwiki bir neshe wiki-saytlardagi qalegen maqalalardi birlestiriwshi siltemedir. Wikipediyanin' bir maqalasindagi interwikiler usi maqalanin' basqa tildegi variantlarina alib baradi.

Interwikilar maqalaning shep tarepinde, basqa tillerde dep jaylasqan boladi. Ol jerden basqa til bo'limlerine o'tiw mu'mkin.

Bir tildegi maqalaga interwiki qoyiw ushun usi tildegi tiyisli maqalani tawip, maqala aqirina minanday kodti jazip qoyiw kerek: , bul jerde til kodi ISO 639 boyinsha beriledi. Maselen, ingliz tili ushin til kodi en, polyak tili ushin - pl.

Misallar: Telefon haqindagi maqalada xuddi usi maqalanin' ingliz tilindegi variantiga alib bariwshi interwiki minanday jaziladi: .

Eger maqala ishine silteme qilip interwiki qoymaqshi bolsan'iz, til kodi oldinan ekki toshki jaziw kerek: . Natijede bunday silteme payda boladi: .




#Article 254: Ózbekstan (346 words)


Ózbekstan - Oraylıq Aziyadag'ı mámleket. Ózbekstannın' paytaxtı — Tashkent qalası. Mámleket tili — Ózbek tili. Aymağı — 448,960 km2. Xalqı sanı (2019-jıl mart ayına kóre) — 34,001,400 . Pul birligi — swm. Ózbekstan Respublikası 12 wa'layat ha'm Qaraqalpaqstan Respublikasınan iba'rat. Ózbekistannın' ulıwma shegarası 6,221 kilometrge, Batıs jag'ınan, shıg'ısqa 1,425 kilometrge, arqadan qublag'a 925 kilometrge sozılg'an. Batıstan ha'm Arqadan Qazaqstan (shegara uzınlıg'ı 2203 km.) menen, shıg'ısdan Qırg'ızıstan (shegara uzınlıg'ı 1099 km.) ha'm Ta'jikistan (shegara uzınlıg'ı 1161 km.) menen, qubladan bolsa, Tu'rkmenstan (shegara uzınlıg'ı 1621 km.) ha'm Afg'anstan (shegara uzınlıg'ı 137 km.) menen shegaralas.

 

Ózbekstannıń maydanı 447400 km2 ge teń. Bul dúnya boyınsha 56 -orında hám xalqı boyınsha 42-orında turadı.  ǴMDA mámleketleri arasında ol aymaǵı boyınsha 4-orında hám xalqı boyınsha 2-orında turadı. 

Ózbekstan keńlikler  37 ° hám  46 ° N hám uzınlıqlar  56 ° hám 74-meridian shıǵıs| 74 ° E] ]. Ol batıstan shıǵısqa 1425 km hám arqadan qublaǵa 930 km ge sozılǵan. Arqa hám arqa-batısda Qazaqstan hám Aralqum shóli (burınǵı Aral teńizi) menen qubla-shıǵısta,Turkmenistan hám Afganistan qubla-batısda,Tadjikistan ga shekem qublası -shıǵısda hám Kirgizstan den arqa-shıǵısda, Ózbekstan eń iri Oraylıq Aziya mámleketlerinen biri hám qalǵan tórtewi menen shegara qatar Oraylıq Aziyadaǵı birden-bir mámleket bolıp tabıladı. Sonıń menen birge, Ózbekstan qublada Afganistanmenen qısqa shegaranı 150 km iyeleydi.

Ózbekstan qurǵaqlay, teńizge shıǵıw imkaniyatı joq mámleket. Bul dúnyadaǵı eki ikki márte teńizge shıǵıw múmkinshiligine iye bolmaǵan mámleketlerden biri (yaǵnıy basqa teńizge shıqpaǵan mámleketlikler menen oralǵan teńizge shıǵıwsız mámleket), ekinshisi Lixtenshteyn. Bunnan tısqarı,endoreyik háwiz lar qatarında jaylasqanlıǵı sebepli, onıń hesh bir dáryası teńizge alıp barmaydı. Onıń aymaǵınıń 10 procentten kamrog'ini dárya oypatlıqları hám oazislerdegi intensiv túrde suwǵarılatuǵın erler hám ilgeri Aral teńizi dúnyadaǵı eń jaman ekologiyalıq páleketlerdiń birinde qurıtılǵan.  Qalǵanları sheksiz Qızılqum shóli hám tawlar bolıp tabıladı.

Ózbekstandaǵı eń bálent noqat Xazret Sultan- teńiz júzesinen 4643 metr,Surxondaryo wálayati dıń qubla bóleginde jaylasqan. Tadjikistan menen shegaralas,Dushanbe dıń arqa-batısiy bóleginde (ilgeri Kommunistlik partiyanıń 22-s'ezdining shıńı dep atalǵan ). 

Ózbekstanda ıqlım kontinental bolıp, hár jılı kem Jawıngershilik kútilip atır (100-200 millimetr yamasa 3, 9 -7, 9 dyuym). Jazdıń ortasha joqarı Gradus 40 ° C ga jetedi , qishning ortasha tómen temperaturası -23 ° C átirapında 


#Article 255: A'miwda'rya rayonı (360 words)


Amiwdarya rayonı Qaraqalpaqstan Respublikasındag'ı rayon. Arqada, Ellikqala, Batısdan No'kis rayonı ha'm qubla shıg'ısdan Xorezm walayatının' Gu'rlen rayonı, qubla ha'mde batısda Tu'rkmenistannın' Gubadag‘ rayonı menen shegaralas. Mayd. 1,02 mın' km2. Xalqı sanı - 126,1 mın' (1999). Rayonda 10 awıl Puqaralar jiyini bar. (Babur, Do‘rman, Quyıko‘pir, Nazarxan, Qıtay, Shayko‘l, O‘rta-qala, Qan'lı, Qılıshbay, Qıpshaq), Rayon orayı — Mang'ıt qalası. 

Geografiyası. A'miwda'rya r-nı. relyefi, tiykarınan, tekis-likden ibarat. A'miwda'ryanın' shep jag'ası boylap Jumırtaw tizbegi jaylasqan. Klimatı keskin kontinental. Yanv.dın' ortasha t-rası — 16, — 2G, iyuldi-ki 27 — 32°. Jılına ortasha 100 – 110 mm jawın jawadı. A'miwda'rya r-nda Qıpshaqarna, Mang‘itarna, Qilishniyozboyarna kanalları, Qarako‘ljap, Bag‘jap, Seitjap, Aqaltın, Alielijap, Eshjanjap, Shorjap, Halimbegjap, Qumjap, Chadlı-jap, Qızıljap, Ku-lotyop, Chorshijap, Qirqarqanyop, Quyi Tuvligayop, Jumurjap, To-shjap, Alimboyyop, Bo‘zsuv japları bar. Bul kanal ha'm japlar ba'rshe xo‘jalıq jerlerin suw menen ta’miynleydi. Jerlerdi shorlanıw ha'm batqaqlanıwdan saqlaw maqsetinda kollektorlar qurılg'an. Rayon aymag'ındag'ı qalsapa, Orqako‘l, Qarachatal, Chayko‘l, Tuzloq, Tojiqalko‘l, Baytuko‘l, Uzunko‘l, Sarichnugulko‘l, Aqseytbaba ha'm Atajan ko‘llerinde balıq, u'yrek ha'm b. quslar ko‘p. Ko‘llerdegi qamıs ha'm jakannan qurılıs materiali sıpatında paydalanıladı. Rayon aymag'ı, tiykarınan, saz ha'm qumlaq topraqlı bolıp, tal, terek, tut, gu'jim, qarag‘an, torang‘ıl, aqbas, jantaq, ajrıq, pechek, sora, qamıs, chırmawıq, semizot, jakan, atqulaq ha'm b. o'sedi. Qaban, shakal, sag'al, kemiriwshilerden tishqan, kala-mush, quslardan qırg'awıl, u'yrek, g‘az, g'arg‘a, zog‘cha, chumshıq, kepter, qumrı, ko‘kqarg‘a, sarı chumshıq, to‘rg‘ay ha'm b. Jasaydı. 

Xalqı, tiykarınan, o‘zbekler; qaraqalpaq, qazaq, tu'rkmen, qırg‘ız, worıs, tatar, koreys, ta'jik ha'm b. millat wa'kil-leri ha'm jasaydı. 1 km² ga ortasha 132 adam tuwrı keledi. qalalılar 30,6 mın' adam, awıl xalqı 95,5 mın' adam.

Ekonomikası ko‘p tarmaqlı. Sano-at karxanalarınan Mang‘it paxta ta-zalaw, gerbish zavodları, xizmet k-di, Mang‘it jip-jiyirıw ha'm tigiwshilik ka'rxanaları, Qaraqalpaqstanda en' iri xo‘jaliklararo qurılıs basqarması ha'm 3 du'zetiw-qurılıs mekemeleri ha'm iri qurılıs k-ları bar. A. r-nda Taxiyatas GRES ha'm Mang‘ıt GES energi-yasınan paydalanadı. 

Awıl xojalıg'ının' tiykarg'ı tarmaqları Paxtashılıq, Pilleshilik, bag'shılıq, Palızshılıq, Sharwashılıq, awıl Xojalıg'ında suwg'arılatug'ın jerler 39,1 mın' gektar. Eginzarlar 19,1 mın' ga sodan 21,6 mın' ga jerge paxta, 1,5 mın' jerge palız o'nimleri, 1,5 mın' jerge shalı 2,4 mın' ga jerge ma'kke egiledi. A'miwda'rya r-nda diyxan-fermer xojalıg'ı ha'm shirketler birlespesi. 296 diyxan-fermer xojalıg'ı ha'm b. bar. Rayon jeke xojalıqlarında 46,2 mın' qaramal, 4,7 mın' qoy ha'm eshki, 77,1 mın' pa'rrende bar.    




#Article 256: Tu'rk qag'anlig'i (249 words)


Tu'rk qag'anlig'i (552—747) — Tu'rkiyler ta'repinen Evroaziyada jaratilgan u'lken imperiya. Olarga Ashina basshiliq qilgan. 
VI-asir wortalarinda Altay ha'm qubla sibirde jasag'an tu'rkiy qawimlerdi birlestirgen jan'a ma'mleket ju'zege keldi. Bul ma'mleket tariyxqa Tu'rk qag'anlig'i ati menen kirgen. Wonin' tiykarin saliwshi Bumin edi. 552-jili Bumin (qag'an) dep jariyalandi. Altay qag'anliqtin' worayi yetip belgilendi Tu'rklerdin' batisqa qaray ju'rgizgen atlanislarina Istemi basshiliq qiladi. Wog'an (Yabg'u qag'an) degen ataq beriledi. Tez arada Jetisuw ha'm shig'is Tu'rkistang'a tutasqan yellerde jasawshi tu'rkiy qawimler bag'indiriladi. 555-jili-aq tu'rkler Sirdarya ha'm Aral ten'izi boylarina shekem sozilg'an ken' u'lkelerdi iyelep aladi. Qag'anliqtin' shegarasi Eftallar ma'mleketinin' aymaqlarina shekem barip jetedi. 558-Jili tu'rkler Jayiq (Ural) ha'm Yedil (Volga) boylarin basip aladi.  575-576-jillarda Arqa Kavkazdin' ken' jerlerin iyelep, Qirim yarim atawina kirip baradi. Na'tiyjede eftallar ma'mleketinin' arqadag'i aymaqlari qa'wip astinda qaldi. Bunday qolayli waqittan paydalang'an sasaniyler Toxarstan ha'm Shag'aniyandi eftallardan tartip aladi. Tu'rk qag'anlig'inin' eftallar menen soqlig'isiw aniq edi. Bunday qiyin siyasiy awhal qag'anliqti Iran, sonin' ala Vizantiya menen jaqinlastiradi. Iran a'skerlerinin' Balxqa hu'jiminin' ja'rdemi menen tu'rkler 563-jili Eftallar ma'mleketinin' jerlerine bastirip kiredi. Parak (Shirshiq) alabi ha'm wonin' worayi Shash qalasi basip alinadi. Sirdaryadan wo'tip Zarafshan alabina kirip baradi. Wolar Samarqand, Kesh ha'm Naqshabti, iyelep, Buxarag'a jaqinlasadi. Segiz ku'n dawam etken qatti sawashta eftallardin' a'skerleri jen'iledi. Solay etip, qubladan Iran sasaniylerinen, arqadan Tu'rk qag'anlig'inan 563-567- jillarda soqqig'a ushrag'an Eftallar ma'mleketi birotala joq boladi. Na'tiyjede Amiwdaryanin' qubla jag'alarina shekemgi wa'layatlar Iran, wonin' won' jaqtag'i jag'alari boylap Kaspiy ten'izine  shekem sozilip  jatqan jerler Tu'rk qag'anlig'inin' soramina wo'tedi. Eftallar patshalig'i qulag'annan keyin, awhal tu'p tamirinan wo'zgeredi.  




#Article 257: Atmosfera (117 words)


Atmosfera - Jerdin' do'geregin qorshap turatug'in hawa qatlami. Onin' qalin'lig'i (Jer u'stinen biyikligi) 20 min' kilometrge jetedi. Atmosferanin' massasinin' 9/10 bo'legi 20 kilometrde (troposfera qatlaminda) jaylasip, adamzat ja'miyetinin' xojalik islerine azi-kem ta'sirin ko'rsetedi. Hawa tu'rli ga'zlerdin' mexanik birlespesi bolip, oni usi ximiyaliq elementler du'zedi: azot – 78,08 %, kislorod – 20,95 %, argon – 0,93 %, ko'mir ga'zi – 0,03 %. Az mug'darda neon, geliy, kripton, vodorod, ksenon, ha'm azon bar. Bulardan basqa-da hawanin' arasindag'i ximiyaliq elementlerdin' ga'z tu'rindegi birlespeleri – metan, ga'z, ku'ku'rt angidridi, azotin' zakisi, ha'm radon kiredi. Hawanin' tiykarindag'i ximiyaliq elementler ku'n radiyatsiyasinin' ta'siri, sebebinen landshaft jagdayi ha'm adamnin' xojaliq isleri na'tijesinde pataslanip duradi. Ma'selen, ma'mleketlerde sanaat ka'rxanalarinin' ko'beyiwi menen ko'mir ga'zi payda boladi.   




#Article 258: Sultan wa'yis tawi (123 words)


Sultan wa'yis tawi - Jergilikli tilde Qarataw depte ataydi. Qaraqalpaqstandagi taw dizbegı. Qızılqumnın' Arqa-batisinda, A'miwda'ryanin' on' qirg'ag'inda. Ken'lik boylap 40—45 km uzaqliqg'a sozilg'an, eni 10—15 km. Taw onshelik balent emes, atrapindagi tekislikden 350—400 m ko'terilip turadi. En' ba'lent jerleri: Qarashing'il (485 m), Ashitaw (473 m). Qubl ta'repi tik ko'terilgen. Batis ta'repi bir qansha biyikliklerge (Shayxjali, Qoyanshiq, Zangibaba, Jumirtaw) bolingen. Jılına 80—100 mm jawın jawadı. Jıllıq ortash temperatura 12°—13°, yanvardnin' ortasha t-rasi —5°, —8°, iyuldiki +26°—+28°. Uzinlig'i. 5—12 km li saylar (Jamansay, Qizilsay, Qazansay, Sultonbobosoy, Kaxralsay, Aximbeddinsoy)da tek jawingershilik waqtinda suw ag'adi. Tektonik ta'repden antiklinal struktura. Ku'shli burmalangan paleozoy da'wri metamorfik, sho'gindi, vulkan taw jinislari (slanets, kvarsit, Ha'ktas ha'm b.)dan ibarat. Sho'l topraqlarinda shuvoq, ren' kebi efemer o'simlikler, bulaqlar atrapinda ha'r tu'rli sho'pler o'sedi. 




#Article 259: Alfred Nobel (110 words)


Alfred Nobel (21-oktyabr 1833 - 10-dekabr 1896) - Shvetsiyalıq ximik, injener ha'm dinamittin' oylap tabiwshısı esaplanadı. Sonday-aq, ol Bofors kompaniyasına iyelik etken ha'mde 350 patenti bolg'an.

Alfred Nobel 1833-jıl oktyabrdin' 21-de Shvetsiyanın' paytaxtı bolg'an Stokgolm qalasinda du'nyag'a kelgen. Ol shan'araqta u'shinshi bala bolg'an. 1842-jıl Nobel shan'arag'ı ol waqıt [Rossiya İmperiyasının' paytaxtı bolg'an Sankt Peterburgg'a baradi. Ol waqitta Alfredtin' a'kesi Sankt Peterburgta mashinasazliq ha'm partlatqishlar islep shig'ariwshisi bolip islegen. Alfred professor Nikolay Zininnen ximiya sabaqlarin alg'an. Alfred, on segiz jasında tolg'anda Amerikag'a kelgen son', to'rt jıl ishinde ximiya ilimın u'yrengen. 1867-jıl dinamitti oylap tapqanı, Nobeldi du'nyaga belgılı etti. Alfred Nobel 1895 jıl noyabrdın' 27-nde Frantsiyanın' paytaxtı bolg'an Parij qalasinda wa'siyatna'ma imzalag'an. 




#Article 260: Selena Gomez (321 words)


Selena Marie Gomez (22-iyul, 1992) amerikalik aktrisa va musiqachidir. Gomez debut roli Barney  Friends serialidagi Gianna roli boʻldi (2002—2004). Bundan keyin Gomez Spy Kids 3-D: Game Over (2003) va  (2005) kabi filmlarda kameo rollarni ijro etdi. 2006-yilda Gomez Disney Channel'ning The Suite Life of Zack  Cody va Hannah Montana seriallarida mehmon yulduz sifatida qatnashdi. Gomez bundan keyin Disney Channel'ning Wizards of Waverly Place serialida suratga tushdi. Teleserial tanqidiy va tijoriy muvaffaqiyat boʻlib, Gomez'ga qator mukofot va nomzodliklarni keltirdi. Gomez keyin  (2008) va Disney Channel Games (2008) va boshqa qator Disney serial va filmlarida suratga tushdi. 2009-yilda Gomez Princess Protection Program va  filmlarida rollar oʻyna, Selena Gomez  the Scene guruhi tarkibida Kiss  Tell studiya albomini chiqardi. Albom tijoriy muvaffaqiyat boʻlib, Billboard oʻnligiga kirdi.

Bundan keyin Gomez birinchi marta Disney'dan tashqari Ramona and Beezus filmida suratga tushdi. 2010-yili Selena Gomez  the Scene ikkinchi, A Year Without Rain albomini chiqardi. Albom Billboard beshligiga kirib, ichidagi ikkita singl Top 40 chartga chiqdi. 2011-yilda Gomez pop-musiqachi Justin Bieber bilan munosabatda ekanligi tasdiqlangach, yana omma eʼtiboriga tushdi. Juft media tomonidan Jelena deb ataldi. Gomez oʻsha yili Monte Carlo (2011) va The Muppets (2011) filmlarida ijro etdi. 2011-yilda Selena Gomez  the Scene uchinchi, When the Sun Goes Down albomini chiqardi. Albomdagi Love You Like a Love Song singli hit boʻlib, unga RIAA tomonidan 4× platina unvoni berildi. Shu albomdan keyin Gomez musiqa taʼtiliga chiqishini va aktrisalikka berilishini eʼlon qildi. Keyin u Hotel Transylvania (2012) va Spring Breakers (2013) filmlarida rol oʻynadi, oxirgi filmda Gomez nisbatan ulgʻaygan ayolni tasvirladi.

Gomez musiqa taʼtilini 2012-yil oxirida yakunlabi, yangi, Stars Dance solo albomi ustida ish boshlaganini bildirdi. 2013-yil aprelida chiqqan Come  Get It singli Billboard Hot 100 chartining tepa oʻnligiga koʻtarilgan birinchi Selena Gomez ashulasi boʻldi va RIAA tomonidan ikki karra platinaga baholandi. Albomning ikkinchi singli, Slow Down 2013-yil iyunida chiqarildi. Butun albom iyulda chiqdi. Musiqa va kinodan tashqari, Gomez yana filantroplik bilan shugʻullanadi: u atrof-muhitni himoyalash xayriya tadbirlarida ishtirok etib turadi.




#Article 261: Florida (138 words)


Florida - Amerika Qurama Shtatlarınan bırı. Paytaxtı - Tallahassee qalası. AQSh quramina 21 avgust 1959 jilda kirgen, onnan aldın - Florida Territory dep atalg'an. 'Paskva Florida' waqtında onin' ten'iz qirqag'ina jetip kelgen Juan Pons De Leyon ta'repinen Florida dep atalg'an. Mayd. 152 min' km2. Xalqi 16,7 mln. adam (2002). Qala xalqi 85%. En' iri sanaat qalasi — Jacksonville. Relyefi tegislik. Klimati subtropik, qublada tropik klimat, yanvardin' ortasha temperaturasi arqada 12°, qublada 21°, iyulda 26° ha'm 29°. Jilliq jawin 900 — 1400 mm. Florida aymag'inin' u'lken jeri tog'ay ha'm batpaqliqtan ibarat. Daryalari qisqa ha'm suwli. Ko'l ko'p. Q.da subtropik o'simlikler jetekshi orinda. Jil boyi paliz eginleri jetistiriledi. Arqada jag'inda paxta, goza, temeki, qublada shekerqamis egiledi. Qalalar atirapinda sut sharwashilig'i ha'm perrendeshilik rawajlangan. Baliq awlanadi. Faydali qazilmalardan fosforit qazip alinadi. Aziq-awqat, sellyuloza qag'az, ag'ash ustashilig'i, ximiya, radioelektronika, raketasazlik sanaatlari rawajlang'an. 




#Article 262: Arkadıy Raykin (111 words)


Raykin Аrkаdıy isааkоvish (24. 10. 1911 J. Tuwılg'an, Rigа)— Sovet estrаdа a'rtіstі, KSRО xаlıq a'rtistı (1968). 1935 J. Lеningradtın' teatr texnikumın pitirgen. Onan keyin jumısshı jаslаr tеаtrı menen lenin kоmsomоlı аtındаg'ı tеаtrdа оynаp ju'rip, estrаdаg'а dа bеlsеnе qаtnastı. 1939 J. qurılg'аn leningradtın' estrаdа ha'm miniyatyurа teatrındа aldın a'rtist bolıp, keyinen sol teatrdın' ko'rkemlik jag'ın basqarg'an. Parodiyashı rеtındе baslag'an Raykin o'z tvorshestvasinin' alewmetik- satiralıq bag'ıtın ku'sheyte aldı. Rаykin teatrının' spektakıllerı qatarındа «Du'nya ju'zin 80 ku'ndе аrаlаw» (1951), «Ku'lgen аyip еmes» (1953), «Jıl mezgilerі» (1956), «Еki den eliwge deyin» (1961), «Svetapor» (1969) t.b. bаr. Gastiro'lik sapar menen shet elerdе (Polshа, Bolgariya, Vengriya, Ruminiya, Аngliya t. b.) o'ner ko'r- setken. 3 orden menen sıylıqlang'an.

 
 




#Article 263: Stratosfera (102 words)


Stratosfera - 11-55 km aralıqda jaylasıp, bunda hawa qatlamı siyrek boladı ha'm temperatura az o'zgeriwı menen (mudamı – 500 C) bolıp turadı. Temperaturanın' o'zgeriwın saqlawı azon gazinın' ko'p muqdarda ha'm onın' ultra nurları sın'dırmewı menen baylanıslı. Temperatura 40-60 km biyiklıkde – 150 C shekem artadı. Stratosferada suw puwları payda  bolıwına sha'rayat joq. Sonın' ushın bul qatlamda bulutlar ha'm atmosfera ıgallıg'ı payda bolmaydı. Jaqın waqıtlarda ha'm stratosfera hereketsız qatlam esaplang'an. Son'gı meteorologik raketalardın' maglıwmatları bunda hawanın' ishjen hereketının' barlıg'ın ju'zege shıg'ardı. Bul hadıyselerdın' basqa bunda meteorlardın' tuwrı ren'lı bulutlardın' (perlamutr) payda bolıwı keshedı. Olar ko'bınshe 20-25 km biyiklık aralıg'ında jaylasıp, muz kristallarınnan du'zılgen.

 




#Article 264: Ta'biyiy ga'z (158 words)


Ta'biyiy ga'z - tu'rlı organik ga'zler qatnaspası. Metan bul ga'zlerdın' top quramalı u'leslerinen sanaladı. Tabiyiy ga'zde, metannan tış, onın' en' jaqın gomologlarınnan — etan, propan, butan bar. 

Uglevodorodtın' molekulyar massası qanshalıq zor bolsa, tabiyiy ga'zde onın' mug'darı sonshelı azıraq boladı. Tabiyiy gazdın' tu'rlı jatpaları quramı boyınsha turlıshe. Yag'nıy, tabiyiy gazdın' suyıq ha'm qatı jag'ulıwg'a qarag'anda zor u'stınlıklerı bar. Onın' yagnıy jılılıgı shaqtı zor, jang'anda ku'lı qalmay, yag'nıy produktları ekologik jaqtan ko'p zıyanlamaydı. 

Ta'biyiy ga'z jılılıq elektrostantsiyalarında, zavodtın' qazan ustanovkalarında, promıslennost' islerınde: domna, marten, kıysa erıtıw h.t.b. islerde qollanıladı. Ko'nkırıste tabiyiy ga'z paydalanıw ju'da u'lken a'hmiyetlı esaplanadı. 

Ha'zırgı waqıtta ga'z (joqarı basım astında ballonnarg'a toltırıp) avtotransportta qullanıla basladı. Ol benzindı ekonomlawga, dvigateldın' tozıwın kemeytıwge ha'm jag'ılg'ınin' tejelıwıne jardem beredı arqasında hawa basseynının' tazalıg'ın saqlawg'a imkanıyat beredı. 

Ta'biyiy ga'z — ximiya promıslennostı ushın a'hmiyetlı, bul ma'selede onın' ro'lı joqarı. Metannan vodorod, atsetilen, qorı alınadı. Etandı fıltırlep etilen alınadı, onın' negızınde ko'p tu'rlı sintezler basqarıladı. Tabiyiy ga'zdegı basqa uglevodorodlar da paydalanıladı.




#Article 265: Velosiped (129 words)


Velosiped ( — tez, ayaq) pedallar arqalı adam mu'skilerı ku'shi menen ha'reketleniwshı, jer sırtında ju'riwge mo‘njellengen, do‘ngeleklı transport. Qolda (na'gıranlar velosipedı) ha'm motor (dvigatel) ja'rdemınde ha'reketlentiriletug'ın velosipedler de bar. Velosiped do'ngelek, rama, er, ro'l, pedal, sebi ha'm ekki shar (juldızsha)dan ibarat. Pedal basılganda og'an biriktirilgen shar shınjırı aylanadı, shınjır bolsa arqa do'ngelek og'ına mekemlengen shestirnanı aylantıradı. Velosiped qol ya'ki ayaq tormızı benen toqtatıladı. Do'ngelektın' o'lshemıne qarab, erkekler, a'yeller ha'm balalar velosipedlerı; wazıpasına qarap, universal, sport, mo'njelengen (sirkte, ju'k tasıwda isletıletug'ın, tirkeme arbalı, veloriksha), velosiped-drezina (relsda ju'rıw ushin) boladı. Da'stlepkı velosipedtı Karl Drais (Germaniya, 1818) oylap tapqan. Ha'zirgi ekki do'ngeleklı velosipedlerdın' tezligi 10—30 km/saat, awırlıgı 8—16,5 kg. Motorlı velosipedler saatına 30—50 km tezlik benen ha'reketlenedı. Sport velosipedı a'dewır jen'ıl boladı, tezligi saatına 70 km den ha'm onanda ko'birek bolıwı mu'mkin.
 

 
 
 




#Article 266: Gazeta (300 words)


 

Gazeta (ital. gazzetta — shaqa pul) — ku'ndelik waqıyalar tuwrısında materiallar, xabar qılınatug'ın (waqtlı) baspa shıg'arma. Onın' wazıypası jamiyetdin' jan'alıqg'a bolg'an zaru'rligin, intellektual talapların qandırıwdan ibarat. Gazeta tek ja'miyetlik-siyasıy, o'mir obyekti bolıp qalmay, Sol menen birge Gazeta  —  manawiy tovar ha'm esaplanadı. Gazeta sıyımlılıg'ı 2 betden 100 betke shekem ha'm onnan ko'p bolıwı mu'mkin.

Gazeta ja'miyetlik-siyasıy, ekonomikalıq, ma'deniy ha'm ilmiy o'mirge tiyisli kerekli jan'alıqtı hazirjuwaplıq benen tu'rli a'debiy janrlarda a'lemge jetkizedi ha'm sol jol menen o'z oqıwshılarına ku'ndelik turmıs waqıyalarına mu'na'sibet ha'm tu'sinik payda bolıwına, siyasıy, ekonomikalıq, ideya ha'm etiqadlar payda bolıwına ta'sir ko'rsetedi, jamiyetshilik oyının' belgisi sıpatında payda boladı. Huqıyqıy demokratik jamiyetde Gazeta jumısına tiyisli nızam tiykarında keshedi. Ol o'zi tarqapatqan jan'alıqtın' halıs ha'm haqqanıylıg'ı ushın nızam aldında juwapker esaplanadı, xalıq ma'deniy qu'dretin ju'kseltiriwge, a'lemdi ja'miyetlik rawajlandırıwg'a ko'meklesedi, ha'kimiyat benen ja'miyet ortasında halıs xatker wazıypasın o'teydi. Ja'miyet ha'm xalıq atınan basqarıw mekemelerinin' jumısın tekseriw astına aladı. Demokratik jamiyetde sertifikatlang'an siyasiy erkinlik, ma'selen xabar agentlikleri erkinligi Gazeta jumısının' sapalı bolıwı ushın qolay imka'niyat jaratadı.

Gazetada tu'rli janr ha'm jollardan, a'sirese xabar ha'm b. publitsistik janrlardan paydalanıladı. Olarda xabar agentliklerinin' ra'smiy xabarları, esabatlar, reportajlar waqıyalardı hazirjuwap tarizde jarıtıwga xizmet qıladı; sa'wbet (intervyu), mu'na'sibet ha'm b. waqıyalar ha'm olardı keltirip shıg'arıwshı sebepler tu'sinikler beriledi; maqala, obzorlar ha'm intervyulerde waqıyalıq dodalanadı; bulardan tısqarı Gazetada rolik, osherk, pamflet, felyeton kibi publitsistik janrlardan ha'm paydalanıladı; sonın'day onda gazetxan-lardın' xatları, shıg'armada jazılg'an, sızba ha'm fotosu'wretler basıladı. Gazetanı bezetiw o'zgeshe bolıp, bul a'weli Gazeta mazmunın gazetxang'a qızıqlı ha'm ha'mebap tarizde jetkiziw, kerekli xabar ha'm pikrlerge olardın' itibarın jalp etiwge qaratıladı. Gazeta jumısın bas redaktor, bo'limler operatorlar, tu'rli jo'nelistegi ju'rnalistler (reportyor, sholıwshı ha'm b.)dan iba'rat jumısshılar ta'repinen du'ziledi ha'm basqarıladı.. Ko'plegen Gazetalardın' belgilengen ju'rnalistleri, ma'mleketdin' ishinde ha'm sırt ellerde o'z ju'rnalistleri boladı. Gazetalar faks, Internet dizimi, telefon ha'm teleks a'sbapları arqalı du'nyanın' turli shekkelerinen kerekli jan'alıqlardı alıp turadı.
 




#Article 267: Juldız (186 words)


Juldız– ju'da ku'shlı qızg'аn gаzden (plazmadan) ibarat, o'zınеn jaqtılıq shıg'аrаtug'ın ha'm tаbiyiy jаqtаn Quyashqa uqsаs аspаn dеnеlеrı. Kun Jеrgе jаqın bоlg'аnlıqtаn g'аnа u'lkеn bоlıp ko'rinedı. Ku'nnеn jеrgе dеyingı аrаlıg'ı jаrıq 81/3 m, аl еn' jаqın Sеntyаbrdаg'ı α juldızınа dеzіngı аrаlıqtı 4 jıl 3 аydа ju'rіp o'tеdı. Juldızlаr jеrdеn ju'da uzaq jaylasqanlıqtan, tеlеskоp ja'rdeminde qаrаg'аnnın' o'zіndе dе toshkıdey g'аnа bоlıp ko'rіnеdı. Аysız tu'nde qаrаg'аndа 5 mın'gа jaqın juldızdı, аl ku'shlı tеlеskоp аrqalı mıllıyаrdlаg'аn juldızdı ko'riwgе bоlаdı. Еrtе zаmаnnın' o'zіndе-aq аdаmlаr juldızdı аspаndı Shоqjuldızg'a bo'lgеn. Hа'zіrgі waqıtta 88 shoqjuldız bаr.Juldızlаrdın' negіzgı sipаtlаmаlаrı  оlаrdın' mаssаsı, rаdiyusı ha'm jаrqırаwı. Bul shаmаlаr, ko'bіnеsе ku'nnın' mаssаsı, rаdiyusı ha'm jаrqırаwının' ulеslеrı ko'rsetiledı. Nеgіzgı pаrаmetrlеrdеn bаsqа effеktıvlіk tеmperаturа, spеktrlіk klаss, аbsоlyutlіk juldızlıq shаmа, tu'rlі-tu'rlilik ko'rsеtkіshі tarіzlі pаrаmеtrlеr dе qоllаnılаdı. Juldızlаr a'lеmı ha'r tu'rli. Gеybır juldızlаr kunnеn mın' еsе u'lkеn (ko'lеmі bоyınshа) a'dewır jаqarı bоlıp kеlsе (аyrım juldızlаr), аl gеybіrеwіnіn' ko'lemі mene shıg'аrаtın sa'wlеsının' enеrgiyası ku'nnеn a'dewır аz bоlıp kеlеdı. Juldızlаrdın' jаrqırаwı dа tu'rlіshе bоlаdı. Altın Balıqtın' juldızı ku'nnеn 400 mın' еsе аrtıq jаrqırаydı. Juldızlаrdın' siyrеtіlgеn gаzlаrden, sоndаy-аq ju'da tıg'ız gаzlerden qurаlg'аn tu'rlеrı dе bоlаdı. Jаltırаwı pеriodlı tu'rdе o'zgеrіp turatın juldızlаr аynımаlı juldızlаr dеp аtаlаdı.   




#Article 268: Qońırat rayonı (433 words)


Qon'ırat rayonı - Qaraqalpaqstan Respublikasındag'ı rayon. 1927 jıl. 3 iyulda du'zılgen. 1963 jil. Xo'jeli rayonına qosıp jiberilgen. 1964 j. 22 fevralda qaytan duzilgen. Arqa -shıgısdan Moynaq rayonı, shıg'ısdan A'miwda'rya arqali Bozataw, qubla.-shigisdan n A'miwda'rya arqali Bozataw, qubla.-shigisdan Qanliko'l, Shomanay rayonları, qubladan Tu'rkmenistannin' Tashawız wa'layati, Batıs ha'm Arqadan Qazaqstan Respublikasinin' Atıraw ha'm Aqto'be wa'layatları menen shegaralas. Mayd. 74,49 mın' km2. Aymaq jag'inan Qaraqalpaqstan Respublikası rayonları ishinde en' U'lkeni. Xalqı sanı 113,2 mın' adam (2005). Rayonda 1 qala. (Qon'ırat), 6 qalasha (Jaslıq, Altınko'l, Aqsholaq, Elabad, Qaraqalpaqstan, Qubla-U'stirt), 9 awıl puqaralar jiyini (Ajiniyaz, Nawrız, O'rnek, Ra'wshan, Suelli, Ustirt, Xorezm, Qıpshaq). Rayon orayı — Qon'ırat qalası.

Geografiyası. Jer bederi. tiykarınan, U'stu'rt platosınan ibarat. Ortasha bal. 150—200 m. en' ba'lent jeri 290 m (rayonnın' batıs bo'limindegi Qaraba-wır qırında). Oraylıq bo'liminde Barsa-kelmes, shıg'ısında Qarawımbet tuz ka'ni, qublasında Asaka-awdan batıg'ı, Tu'rkmenistan menen shegaralasqan. aymag'ında Qaplanqır tekisliginin' ha'm Sarıqamıs ko'linin' arqa bo'limi jaylasqan. Klimatı keskin kontinental, qurg'aq. Jazı ıssı, qısı suwıq. Yanv,dın' ortasha t-rası —4,2° den —6° g'a shekem, iyuldiki 26,2°, ayrım, 28°. En' pa'st t-ra yanvarda —24°, en' joqarı t-ra iyulda 41°. Jıllıq ortasha jawın 114, 200 mm. Ve-getatsiya da'wri 155—165 ku'n. Suwg'arılatug'ın zonalarda 183 ku'n. Rayon xojaliqları Suelli magistral kana-lı, Ra'wshan, altınko'l kanallarınan suw aladı, sonınday, rayon aymag'ında Mashan ko'li ha'm arqa bo'leginde suwelli ko'linin' qubla Shekkesi tutasqan. Tabiyiy o'simlikleri, tiykarınan, sho'l o'simlikleri: shuvaq (gul-shuvoq), sora, qırqbuwın, qara seksewil ha'm b., A'miwda'rya boylarında tog'aylar bar. Jabayı haywanlardan sayg'aq, qasqır, tu'lki, qumtıshqan, jılan, kesirtkeler; kemiriwshilerden ondatra, tıshqanlar; quslardan qırg'awıl, g'arg'a, u'yrek, balıqshı, u'yrekmurın, suwlarında balıqlar bar.

Xalqı, tiykarınan, qaraqalpaqlar, o'zbekler ha'm qazaqlar, sonın'day, koreys, tatar, worıs ha'm b. millet wa'killeri ha'm jasaydı. Xalqının' ortasha tıg'ızlıg'ı 1 km2ga 1,52 adam (2005). Xalqının' 41% (44 mın' adam) awılarda, 59% (69,2 mın' adam) qalalarda jasaydı.

Rayon awıl xojalıg'ının' tiykarg'ı tarmag'ı - Paxtashılıq, G'a'lleshilik, shalıshılıq, Go'sh-su't, sharwashılıg'ı, shirket ha'm fermer xojalıqları, 6  MTP, Qon'ırat mashina-traktor parkı xizmet ko'rsetedi. Qon'ırat r-nda 40mın' gektar jer suwg'arıladı. 4 mın' gektar jerge paxta, 4 mın' gektar jerge shalı, 5,6 mın' gektar jerge biyday, 500 mın' ga jerge, ma'kke, ju'weri, ha'm b. awıl xojalıg'ı eginleri egiledi. 170,9 mın' gektarg'a jaqın jer tog'ayzar. (tiykarınan, seksewil, toran'g'ıl ha'm b. ibarat.) qalg'an jerler, pishenzar ha'm jaylawdan ibarat. Rayondag'ı jeke xojalıqlarda 27,6 mın'ga jaqın qaramal, 12,6 mın'ga jaqın siyir, 58,9 mın'g'a jaqın qoy ha'm eshki, 1,2 mın'g'a jaqın jılqı bag'ıladı, moynaq balıq zavodının' qon'ırat filiyalı islep turıptı.

Sana'atı. Sana'at karxanalarınan paxta tazalaw, un tartıw, soda, temir -beton buyumları zavodları, U'stu'rtgaz  u'nitar karqanası, Qon'ırat soda zavodı Ustu'rt parmalaw ka'rxanası, qonırat texnologik suw menen ta'miynlew basqarması, lokomotiv ha'm vagon on'law deposı, avtoka'rxanalar, qurılıs mekemelerı, TuzLTD Qazqonıratkarbid qospa ka'rxanaları, Iygilikga'z qospa karxanalasının' filliyali ha'm b. bar.




#Article 269: Shomanay rayonı (376 words)


Shomanay rayonı — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń qubla -batıs bólimindegi rayon. 1950 jıl 6 oktyabrde du'zilgen. 1960-jıl 5-fevralda 

Qońırat hám Xoʻjeli rayonlarına qosıp jiberilgen edi. 1976 jıl 9 yanvarda qaytadan dúziledi. Shıǵıstan Xójeli, Qanlikól, Arqa hám batıstan Qońırat rayonı, qubladan Túrkmenstan menen shegaralasqan. Ulıwma aymaǵı 0,64 mıń km². Xalq sanı 55,8 quraydı (2019). Rayonda 1 qala (Shomanay), 6 awıl puqaralar jıyını (Birleshik, Diyxanabad, Ketenler, Mamıy, Aqjap, Sarmanbaykoʻl) bar.

Tábiyatı. Relyefi, tiykarınan, pásttekislikten ibárat, diyxanshılıq ushın qolay jerler. Aymaǵı batısdan Usturt platosına tutasıp ketedi. Klimatı keskin kontinental. Jıllıq ortasha temperatura 11°. Yanv.dıń oʻrtasha temperaturası —6,9°, eń pas tra —30°. Iyuldıń oʻrtasha temperaturasi 27,1°, eń joqarı tra 40°. Jılına 125 mm jawın tusedi. Vegetatsiya dáwiri 190 kun. Tuproqlari boʻz, taqirli  shól hám shoʻrlanǵan shól otlaqlı topraqlardan ibarat. Jabayı oʻsimliklerden jantaq, seksewil, aqbas, julgʻın, qamǵaq, páshek, qarabaraq hám basqalar ósedi. Jabayı haywanlardan saǵal, qaban, qoyan, qırǵawıl, borsıq, hár túrli jılanlar, kesirtkeler hám basqalar ushıraydı.

Xalqı qaraqalpaq hám oʻzbekler, sonday aq, qazaq, turkmen, orıs, tatar hám basqa millet wákilleri de jasaydı. Xalqtıń ortasha tıǵızlıǵı 1 km²ge 64,7 adam. Awıl xalqı 41 mıń, xala xalqı 15,4 adamdı quraydı.

Xojalıǵı. Rayonda Shomanay mamıgʻı aksiyenerlik jámiyetine qaraslı paxta tazalaw zavodı, gerbish zavodı, xoʻjalıqlar aralıq kóshpe mexanizatsiyalasqan kolonna, awıl qurılıs montaj karxanası bar. Avtokárxana, MTP, sawda, mádeniy hám xalqǵa xizmet koʻrsetiw shaxabshaları islep turiptı. 200 dan ziyat isbilermen iskerlik koʻretedi. Shumanay rayonı, tiykarınan, Awıl Xojalıǵı islep shıǵarıwǵa mónjellengen. 6 shirket xoʻjaliǵi, 200 den artıq fermer xoʻjalıǵı bar. 4 ta jeke sharwashılıq ferması bar. Paxtashiliq — rayon ekonomikasında jetekshi tarmaq. 7 mıń gektar jerge paxta, 4,5 mıń gektar jerge biyday, sonday-aq, sabzawat, palız, jemxashak hám basqalar ekinler egiledi. Pille jetistiriledi.  Jeke xoʻjalıqlarında qaramal, qoʻy, párrande baǵıladı. 36 Ulıwma bilim beriw mektebi (10 mıńnan artıq oqıwshı), balalar múzika hám sport mektepleri, 3 kasip óner kolledji (2 mıńǵa jaqın oqıwshı), bioekosan orayı, h.t.b xızmet kórsetpekte. Sonday-aq Mádeniyat sarayı, oraylıq kitapxana, Gulpak xalq ayaq oyın dástesi, mádeniyat úyleri, sport kompleksi, stadion, sport zalları, sport maydanshaları hám basqalar bar.

Oraylıq emlewxana (240 oʻrin), 2 awıllıq emlewxana, 5 vrashlıq punkti, 2 poliklinika, sonday-aq , meditcina orınlarda 1 mıńnan artıq vrash hám shıpakerler isleydi.

Áyyemgi tariyxiy esteliklerinen rayon aymaǵında Jampiqqalʼa (tariyxda Aybuyir atı menen belgili, E. Sh. 5—4-asrlar), Janaqalʼa (19-asr basları, jergilikli xalq onı jáne Úlken tam, Qoʻhna Shomanay dep te ataydı) bar.

  
 

                                      




#Article 270: Xo'jeli rayonı (319 words)


Xojеli rayonı - Qaraqalpaqstan Respublikasındagı rayon. 1926 j. 14 yanvarda payda etilgen. A'miwda'ryanın' shep  jagasında jaylasqan. Arqadan No'kis, qubla-shıg'ıstan Qarao'zek, Batısdan Qanliko'l, Shomanay rayonları, Batıs ha'm qubladan Tu'rkmenistannın' go'neu'rgensh  rayonı menen shegaralas. Aymag'ı. 0,85 mın' km2. Xalqı sanı 146,4 mın' adam (2004). Rayonda 9 awıl puqaralar jıyını (A'miwda'rya, Begjap, Janajap, Kenages, Kalab, Naymanko'l, Sarayko'l, Sarishu'nko'l, Samanko'l), 1 qala (Xojeli), 1 qalasha (Vodnik) bar. Rayon orayı — Xojeli qalası. 

Tabiyati. Relyefi, tekislikden ibarat. Klimatı keskin kontinental. Jilliq ortasha tra 11°. Yanvardın' ortasha trasi —6,9°, en' pa's tra —32°. Iyuldın' ortasha trasi 27,1°, en' joqarı tra 44. Vegetatsiya dawrı 196 kun. Jılına 120 mm jawın jawadı. Rayon aymag'ı arqalı Qon'ırat ha'm b. kanallar ag'ıp o'tedi. O'simliklerden qamıs, qoytiken, ro'bek, biydayiq, ajrıq, qarabaraq, aqbas, qarag'ay, julg'un, toran'g'ıl, jabayı jiyde, tal, selin ha'm b. o'sedi. Jabayı haywanlardan, tiykarınan kemiriwshiler, sudrelip ju'riwshiler; quslardan u'yrek, g'az, aqqus, birqazan, chittek, inuya, diyqanchımshıq, qızılıshtan, sassıqpopishak, zarg'aldaq ha'm b. Ushraydı. Topraqları, tiykarınan, qumlı sho'l topraqlar. Paydalı qazılmalardan aqtas, alınadı. (Sarichunko'l, Naymanko'l).

Xalqı, tiykarınan, qaraqalpaqlar ha'm o'zbekler, sonın'day, qazaq, tu'rkmen, worıs, tatar, koreys ha'm b. millet wa'killeri ha'm jasaydı. Xalqının' ortasha tıg'ızlıg'ı 1 km² ga 172 adam (2004).

Ekonomikası. Rayonda 10 sana'at ka'rxanası (sodan, un ha'm jarma kar-ları, shalı okdash, aralas jem zavodları ha'm b.), 4 avtoka'rxana, poshta, elektr baylanısı ka'rxanaları, temir jol, transportı, ga'z quwurları (RFnın' woraylıq r-nları ha'm Uralg'a ga'z jetkezip beretug'ın kompressor st-yalar), tigiwshilik fabrikası, gilemshilik ka'rxanası ha'm b. Xizmet ko'rsetedi.
          
Awıl Xojalıg'ının' tiykarg'ı tarmag'ı — paxtashılıq. G'a'lle, palız eginleri ha'm kartoshka, shalı, ma'kke, ju'weri, eginleri ha'm egiledi. 11 shirket, 5 fermer xojalıq birlespesi bar. 490 diyqan xojalıg'ı payda etilgen. Rayondag'ı 329 dana fermer xojalıg'ı diyqanshılıq, 69 xojalıq sharwashılıq, 16 sı bag'darshılıq penen shug'ullanadı. Rayonda 22,5 mın' gektar jerge awıl xojalıg'ı eginleri egiledi. Awıl xojalıg'ındag'ı, jeke xojalıqlarda qaramal, qoy ha'm eshki, jılqı, pa'rrende bag'ıladı. Pilleshilik penen ha'm shug'ullanıladı.

Rayonda 72 ulıwma ta'lim mektebi, 2 bekitilgen internet mektebi, miyribanlik u'yi, 4 oqıwshılardı kasipge bag'darlaw orayı islep turıptı.

 
 




#Article 271: Qanliko'l rayonı (157 words)


Qanliko'l rayonı  Qaraqalpag’istan  Respublikasinin’  orayliq   bo’liminde  jaylasqan. 1970-jil  7-dekabrde  Qon’irat  ha’m  Shomanay   rayonlarinin’  bo’limlerinen  Leninabat  ati  menen  ajralip shiqqan. 1993-jil  9-yanvardan  Qanliko’l  rayoni   dep  ataldi. Jer  maydani  0,74 min’ km². Xalqi  41,3 min’  adam (2005), tiykarinan  qaraqalpaqlar  ham  qazaqlar  janede bul  jerde  o’zbekler, tu’rkmenler, kareysler, tatarlar, ruslar  ham  basqada  millet wakilleri  jasaydi. Xalqinin’  ortasha  tig’izlig’I  1km² qa  55,8  adam. Rayonda  1 qala, 4 awil  puqaraliq  jiyini  bar. Rayonnin’  orayi – Qanliko’l  qalasi. Rayon  aymag’I  to’mengi  Amiwdaryanin’ shep  qirg’ag’indag’I  Serenum  tegisliginde. Relefi: tiykarinan  pastegislik, ko’shpe  qumlar  bar (Arzimbetqum  massivi). Qurilis  materyallarinan  gil  ha’m  qum  bar. Egislik  maydanlarin  Begjap, M.Nurmuxammedov, Qanliko’l, Bazarbay  ha’m  basqa  kanallar  arqali  suwg’ariladi. Respublika  ahmiyetindegii  magistrall  kanallarinan  Suwenli, Kindiko’zek, Qiyatjarg’an, Ajiniyaz  kanallari  rayon  aymag’inan  o’tken. Rayonda  paxtashiliq, salishiliq   ha’m  sharwashiliq  rawajlang’an. Rayon  xalqi  pille,  miywe  ha’m  paliz  o’nimlerin  jetilistiredi. Janede  bul  jerde  ko’p  jilliq  terekler, bag’lar, tutzarlar, jaylawlar  bar. Rayonda  tiykarinan  7 fermer  xojalig’I  is  ju’ritedi. Rayon  xalqinin’  ko’pshiligi  qaramal, qoy-eshki, tawiq, jilqi, tu’ye  bag’adi.

  




#Article 272: Shımbay rayonı (366 words)


Shımbay rayonı Qaraqalpaqstan Respublikasındagı rayon. 1927 jıl. 3 iyulda payda etilgen, Arqa Batısdan Moynaq, Batısdan Bozataw ham Qubladan Kegeyli, shıg'ıs ha'm arqa shıg'ısdan Qarao'zek, rayonları menen shegaralas. Mayd. 3 min' km2. Xalqı 92,8 mın' (2004). Rayonda 8 awıl puqaralar jiyini (Baxtlı, Kenes, May, Mayjap, Tagjap, Tazajol, Qizilo'zek, Qosterek) bar. Rayon orayı — Shımbay qalası. 

Geografiyası. rayon aymag'ı A'miwda'ryanın' to'mengi ag'ımının' on' qırg'ag'ındag'ı tekislikde, Kegeyli kanalı qırg'ag'ında jaylasqan. Bal. 60–70 m. Batıs ha'm arqa. bo'limleri batqaqlasqan tog'aylardan iba'rat. Arqa batısındag'ı qum to'beleri onsha ba'lent bolmag'an (250 m) Qosxana tawlarına birlesedi.

Klimatı keskin kontinental. Jer astı suwları jaqın. Jazı ıssı, qurg'aq. Qısı suwıq. Jıllıq ortasha tra 11°. Yanv.dın' ortasha trası —6,9°. En' pa's, t-ra —32°. A'miwda'rya qırg'ag'ında ko'lmek ko'p. Rayon aymag'ında Qazaqda'rya ha'm onın' bir bo'limi Erkinda'rya ag'adı. Olardan Tasjarma, Qızılo'zek, Qoshqarjıqqan kanalları shıqarılg'an. 1939—40 jıllarda qurılg'an Mayjap ha'm abatjap kanallarınan ha'm eginlerdi suwg'arıwda paydalanıladı. Rayon aymag'ı arqali Kegeyli kanalı o'tedi (rayon aymag'ındag'ı uzınlıg'ı 70 km). Qızketken, O'rjap ha'm b. kanallar, Qarako'l, Maqpalko'l, Sharda'rya, Tabanko'l uqsag'an ko'ller bar. Olardan ha'm eginlerdi suwg'arıwda paydalanıladı. Topraqları, tiykarınan, boz, qon'ır, otlaqlı, batpaqli topraq; ayrım jerlerde shor topraqlar ha'm taqır, jerler ha'm bar. Ta'biyiy o'simliklerden qamıs, qog'a, julg'un ha'm b. o'sedi. Jabayı haywanlardan qoyan, borsıq, tu'lki, qoban, sag'al, qasqır, kiriptiken, ko'rtıshqan, ha'r tu'rli jılanlar, kesirtkeler; quslardan u'yrek, g'az, birqazan, qızılayaq, jılqıshı, qırg'awıl, torg'ay, kepter, qirgʻiy, ha'm b. Jasaydı.

Xalqı, tiykarınan, qaraqalpaqlar; o'zbek, worıs, qazaq, tatar, koreys ha'm b. millet wa'killeri ha'm jasaydı. Xalqının' ortasha tıg'ızlıg'ı 1 km² ga 31 adam. Xala xalqı 46,2 mın' adam, awıl xalqı 46,6 mın' adam (2004).

Rayon xojalig'ida awıl xojalıg'ı tiykarg'ı orındı iyelleydi. Paxtashılıq ha'm shalıshılıq, sharwashılıq ha'm palızshılıq jaxsı rawajlang'an. Pilleshilik penen ha'm shug'ullanıladı.

Rayonda komunalıq xizmet ko'rsetiw shahapshaları, paxta tozalaw, paxta mayı, gerbish, qurılıs materialları, keramika, asfalt beton zavodları ha'm b. bar.

Shımbay r-da 9 shirket, 570 dan ziyad fermer xojalıg'ı xizmet ko'rsetedi. Awıl xojalıg'ında paydalanılatug'ın jerlerge paxta, shalı, sabzawat ha'm palız, ma'kke ju'weri, biyday, eginleri egiledi.

Rayon jeke xojalıqlarında qaramal, qoy ha'm eshki, pa'rrende bag'ıladı.

Shımbay r-da pedagogika, Ka'sip o'ner kolledji Ulıwma bilim beriw mektepleri,  Qaraqalpaqstan awıl xojalıg'ı ilimiy izertlew institutı, 6 kitapxana balalar ma'deniyat sarayı. Mu'zika ha'm ko'rkem o'ner mektebi, 4 ma'deniyat u'yi 5 emlewxana, poliklinika 11 awıl vrachlıq punktı xalıqa xizmet ko'rsetpekte.




#Article 273: Qarao'zek rayonı (278 words)


Qaraózek rayonı - Qaraqalpaqstan Respublikasınıń arqa tárepinde jaylasqan rayonlardan biri.

Arqadan Moynaq, Batisdan Shımbay, Kegeyli, Nókis rayonları, Qubla ham shıǵıstan Ámiwdárya, Beruniy rayonları, Qubla-batıstan Nókis qalası, shıǵıstan Taxtakópir rayonı menen shegaralas. Maydanı 5,9 mıń km2. Xalqı 51 mıńnan aslam (2019).

Qaraózek rayonında 1 qala (Qaraózek),

Rayon orayı — Qaraózek qalası.

Jer júzesi tekislik. Rayonıń arqa shıǵıs bólegin Beltaw qırlarınıń qumlıqları, qubla jaǵında úlken aymaqtı Tasquduq qumlıqları hám Sultan Uways taw dizbegi iyelegen.

Qaraózek rayonınıń klimatı keskin kontinental esaplanadı. Qısı suwıq, jazı qurǵaq ıssı. Yanvar ayınıń ortasha temparaturası -10 gradus átirapında boladı, al iyul ayında bolsa +40 gradus átirapında. Jıllıq jawın-shashınnınń muǵdarı 115 mm atirapında. Jawın jawıw muǵdarı kóbinese báhár hám gúz máwsimine tuwrı keledi.

Qaraózek rayonınan ilimpazlardan Sabır Kamalov, Allayar Dosnazarov, Ǵayratdin Xojaniyazov, shayırlardan Tólepbergen Mámuratov, Tolıbay Qabulovlar, jazıwshıdan Sarigúl Baxadirova, qosıqshılardan Qaraqalpaqstan xalıq artisti Ótebay Temirxanov, jas talant iyelerinen Baxadır Razimbetov, palwanlardan Ernazar shoyınshı menen Ómirbek Aytimovlar jetilisip shıqqan.

Rayon ekonomikasın úken bólimin diyqanshiliq hám sharwashiliq quraydı. Rayonda Paxta tazalaw, gerbish zavodları, qurılıs shólkemleri, 2 avtokárxana, MTP, sawda dúkanları, mádeniy hám turmıslıq xizmetlerdi kórsetiw shaxabshaları bar. Kishi biznes kárxanaları, mikrofirmalar xızmet kórsetedi.

Rayonda 33 ulıwma orta bilim mektebi, 1 jas óspirimler sport mektebi, júziw sportı sarayı, balalar múzika mektebi, 2 kásiplik texnikumları, mádeniyat úyi hám kitapxanalar bar. Rayonda Restoranlar, kafeler, dem alıw orınları, oraylıq emlewxana, poliklinika, dárixana hám basqa medicinalıq shaqabshalar, oraylıq bazar hám xalıqqa xizmet kórsetiw orınları bar. Qaraózek rayonınan eń aǵla mekteplerden 16-mektep (qaraózek rayonı), 1-mektep, 2-mektep, ham 28-mekteplerdi atap ótiw orınlı. Jáne de Qaraózekten Nókis qalasına shekem avtobus hám marshrutlı taksiler qatnaydı. Rayonda 1 hásiretli ana háykeli, 2 fontan, hám 2 fudbol stadionları bar.

Bul maǵlıwmatlar Qaraózek rayonı gazetası bolǵan Miynet bayraǵı gazetasınan alındı.

 




#Article 274: Taxtako'pir rayonı (119 words)


Taxtako'pir rayonı - Qaraqalpaqstan Respublikasındagı rayon. 1928 jıl. may ayında duzilgen. 1963 jıl. Shımbay rayonına birlestirilgen. 1965 jıl. o'z atı menen shımbay rayonınan ajralıp shıqqan. T.t. Qubladan Beruniy, qubla-shıg'ıstan Ellikqala, Batıstan Qarao'zek, Arqa-Batısdan Moynaq rayonı, Arqa.shıg'ısdan Qazaqstan Respublikası ha'm shıg'ısdan Nawayı walayatı menen shegaralas. Mayd. 21,1 mın' km2. Xalqı 42,6 mın' (2004). Rayonda 1 qala (Taxtako'pir), 8 awıl puqaralar jiyini (Beltaw, Jan'ada'rya, Mulik, Atako'l, Taxtako'pir, Qaraoy, Qarateren', Qon'ıratko'l) bar. Rayon orayı — Taxtako'pir qalası. Tabiyati. Rayon Aymag'ı A'miwda'rya to'mengı ag'ımı shep jag'asında jaylasqan. Relyefi, tekislik ha'm Beltov qırlarınan ibarat. shıg'ısı Qızılqum sho'li menen baylanısadı. 

Egislik jerlerinin kopshilik bolimi shorlangan jerlerdi quraydi. Qumga jaqin jaylasqan aymaqlardagi uyler agash kemiriwshi qurt qumirsqadan, TERMITden jabir korip, baspanasiz qalip, koship ketiwge majbur bolmaqta.

  




#Article 275: Beruniy rayonı (202 words)


Beruniy rayonı Qaraqalpaqstan Respublikasindag'ı rayon. Arqa Batıstan Taxtako'pir, Batısdan No'kis rayonı ha'm shıg'ıs ha'm qubla shıg'ısdan To'rtku'l, Ellikqala rayonları menen shegaralas. Mayd. 3,94 mın' km². Xalqı sanı 94,7 mın' (2000). Rayonda 1 qala (Beruniy) ha'm 11 awıl puqaralar jıyını (Beruniy, Biybazar, Doslıq, Nawayı, azat, altinsay, Sarkop, Tınshlıq, Shabbaz, Shimom, Qızılqala) bar.  Rayon orayı — Beruniy qalası. 

Tabiyatı. rayonın' arqasında Qızılqum sho'li, batısında Baday tog'ay qorıxanası ha'm Sultan wayıs tawı bar. Yanvardın' ortasha t-rasi —5°, —10°, iyuldiki 28°. Jılına 100–200 mm jawın jawadı. Vegetatsiya da'wrı 200—220 ku'n. Rayon qublasınan A'miwda'rya ag'ıp o'tedi. Rayonda Aqshako'l, A'mirabat ko'llerı bar. A'miwda'ryadan Qazaqjap, Bestam, Nayman kanalları shıg'arılg'an.  Nayman kanalınan Qattıag'ar, Suwqumjarg'an japları suw aladı. Rayonda Nayman—Bestam nasoz stansiyası islep turıptı. Topraqları shorlı, qumlaq, boz topraqlı. Jabayı haywanlardan,  sag'al, borsıq, qoyan, tasbaqa, pa'rrendelerdan qırg'awıl ha'm b. Jasaydı. Rayon aymag'ında Badaytog'ay ma'mleketlik qorıqxanası jaylasqan.

Xalqı, tiykarınan. o'zbekler; qaraqalpaq, qazaq, tu'rkmen, tatar, worıs ha'm b. millet wa'killeri ha'm jasaydı. 1 km² g'a 27,5 adam tuwri keledi. qala xalqı 50,9 mın' adam, awıl xalqı 42,8 mın' adam (2000).

Awıl Xojalıg'ı rayonın' ekonomikasının' negızın paxtashılıq  quraydı, sol sebeplı rayon sanaatı ha'm paxtanı qayta islewge mo'njelengen. Paxta tazalaw, payta mayı zavodları, temirbıton, gerbish ha'm asfalt zavodları bar.
Sharwashılıq, jipekshılık, bag'shılıq, palizshılıq ha'm rawajlang'an.     
 




#Article 276: Ha'rip (268 words)


  Ha'rip () — alifbede bolg'an, jazıwda so'z dawısların (fonemalardı), olardın' variantların ha'm geybir qosılmalardı ko'rsetıw ushın xizmet qılatug'ın, baspa ya'ki jazba grafik belgı. Geybir Ha'ripler (grafemalar) 2 dawıstı shig'arıwı mu'mkin: yo (y+o), yu (y+u), ya (y+a), s (t+s) ha'm basqalar.  

Latın: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.

Kirill: А, Б, В, Г, Ґ, Д, Е, Є, Ж, З, И, І, Ї, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ъ, Ь, Ђ, Љ, Њ, Ћ, Џ.

Аrаb: (оn'nаn shepke jаzılаdı) ﺍ, ﺏ, ﺕ, ﺙ, ﺝ, ﺡ, ﺥ, ﺩ, ﺫ, ﺭ, ﺯ, ﺱ, ﺵ, ﺹ, ﺽ, ﻁ, ﻅ, ﻉ, ﻍ, ﻑ, ﻕ, ﻙ, ﻝ, ﻡ, ﻥ, هـ, ﻭ, ﻱ.

Grеk: Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω.

Armen: Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Ը, Թ, Ժ, Ի, Լ, Խ, Ծ, Կ, Հ, Ձ, Ղ, Ճ, Մ, Յ, Ն, Շ, Ո, Չ, Պ, Ջ, Ռ, Ս, Վ, Տ, Ր, Ց, Ւ, Փ, Ք, Օ, Ֆ

Ivrit: (оn'nаn shepke jаzılаdı) א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.

Gruzin: ა, ბ, გ, დ, ე, ვ, ზ, ჱ, თ, ი, კ, ლ, მ, ნ, ჲ, ო, პ, ჟ, რ, ს, ტ, უ, ჳ, ფ, ქ, ღ, ყ, შ, ჩ, ც, ძ, წ, ჭ, ხ, ჴ, ჯ, ჰ, ჵ.




#Article 277: Úrgenish (129 words)


Urgenish —  O'zbekistanda jaylasqan qala,  Xorezm wa'layatı administrativ orayı.
 
Xalqı sanı 2014 jıl 1 yanvarında 137,3 mın'. Adam bolg'an., на 2010 jıl — 135,1 mın'. Adam bolg'an.
 

U'rgenish qalası bunnan 360 jıl aldın ha'zirgı ornına kelıp jaylasqan. qala aldın Tu'rkmenistan aymag'ında jaylasqan bolıp ha'm 3000 jıllıq tariyxg'a iye. Xiywa xanı A'bilg'azı Baxadırxan 360 jıl aldın A'miwda'rya o'zenın Kaspiy ten'izine o'zgertirip qala qalqı suwsızlıqdan qıynalg'anı ushın U'rgenishtı A'miwda'ryanın' on' qırg'ag'ina ko'shırıwge buyrıq bergen.

u'rgenish qalası Tashkentten batısqa 1100 km uzaqlıqta jaylasqan. Ha'm 12km batısda А'miwda'rya jaylasqan, qaladan shavat kanalı ag'ıp o'tedı. U'rgenishte «U'rgenish» aeroportı, ha'm Tu'rkmenabad — Beynew temir jolı o'tken.
 

Xalqı quramı 90 %  — o'zbekler, 5 % — orıslar, 3 % — qazaq, tu'rkmen, koreys, 2 % — nemis ha'm еvreylerden ibarat.

Sanaat qarqanaları:, paxta tazalaw, paxtamay-ekstaktı, qurılıs ka'rqanaları, shiyki zat, tigiwshilik fаbrikaları; ha'm qurılıs materilların islep shıg'arıw rawajlang'an.




#Article 278: Jayıq (dárya) (165 words)


Jayıq da'ryası – Rossiya Federatsiyası (Bashqurtıstan, Chelyabinsk, Оrenburg wa'layatları) menen Qazaqstan Respublikası (Atıraw, Batıs Qazaqstan wa'layatları) aymag'ında jaylasqan da'rya.
 
Da'rya Evropa menen Aziya du'nya bo'liklerіn bo'liwshi Ural tawları menen bіrgе shеgаrа bоlıp еsaplanadı.

Qubla Urаl tаwı ha'm Kaspiy oypatı, Rossiya Federatsiyasının' Bashqurtıstan Respublikası, Chelyabinsk, Оrenburg ha'm Qazaqstanın' Bаtıs Qаzаqstаn, Аtıraw wa'layatları aymag'ınan аg'ıp, Atıraw qalasına jaqın ornalasqan Ka'spiy tеn'izinın' bo'ligіne quyadı. Ulıwma uzınlıg'ı 2428 km, suw jiynаlаtug'ın аlаbının' аymag'ı 237 mın' km², Qazaqstan aymag'ındag'ı uzınlıg'ı 1084 km. Jаyıq ko'bіnеse qаr suwı menеn (80%) tolısadı. Suw tаsqını gеzіndе оrtа аg'ısı tusındа аrnаsı 10 km-gе, аl а'tirapındа bіrnеshе оnlаg'аn km-gе dеyin jаyılаdı. Da'rya jоqаrg'ı аg'ısındа – noyabrdın' bаsındа, оrtа, to'mengі bo'legindе noyabrdın' аyag'ındа muz qаtıp, muzdın' еriwі to'mengi bo'legіndе martdın' аyag'ındа baslanıp, joqarg'ı bo'legindе apreldın' оrtasınа dеyіn sоzılаdı. Da'ryadan bеkіrе, chоqır, mayshаbаq, ko'kserke, Ka'spiy qarako'zi, taban bаlıq, sazan, awlanadı. Jayıqtın' bоyındа jaylasqan Rossiya qalalаrı: Vеrxnеurаlsk, Mаgnıtоgоrsk, Оrsk, Nоvоtrоysk, Orenburg, Qazaqstan qalaları: Оrаl (kеmе qаtnawı bаslаnatın jеr), Аtırаwdan. Evropa  menen Aziyanın' shа'rtli shеgаrаsı jаyıq da'ryası bоyı menen o'tеdі.  




#Article 279: Duwtar (140 words)


Duwtar () — Orta Aziya, İran ha'm Qubla Aziyada tarqalg'an, eki tarli mu'zika a'sbabı. Atı parsı tilinen „eki tar“ ( دو duw — „eki“, تار tār — „tar“) dep awdarıladı. Biraq Xirat duwtarı on to'rt tarli boladı. Duwtar XV asr a'tiraplarında payda bolg'an.
 

Duwtar tut, erik, g'oza ag'ashlarınan sog'ıladı. Duwtardın' qarnı on'g'a jaqın jupqa taxtakeshtı egıp, bir-birine japıstırılıp sog'ıladı.  Onın' u'stinen qappaq jawıladı ha'm tayyar bolg'an qarın da'stegıne jalg'anadi.

Targir ya'ki tar ilgek duwtardın' eki sımın ko'terip turadı. Duwtardın' da'stesı jinishke uzın boladı. Basqa tarlı a'sbaplarda a'detde metal perdeler bolsa, duwtarda da'stesıne oralg'an 15 ke jaqın jipek perde boladı. Zamanago'y duwtarlardın' perdelerı ayrım gezlerde ag'ash ya'ki su'yekten sog'ıladı.

Duwtar da'stesı su'yek, sa'dep benen bezeledı. Duwtar tarları aldınları ishekten, keyin jipekten tayarlanatug'ın edı. Zamanago'y duwtar tarları neylonnan qılınadı.

Duwtardı tu'rlı jollar menen shertıw mu'mkin. Jekke shertıw, qos shertıw, piripirek, rez uqsag'an usıllar menen shalınadı.

   




#Article 280: Marko Polo (170 words)


Marko Polo (Marco Polo) - (15-sentyabr, 1254, Veneciya — 8-yanvar, 1324) — italiyalıq sayaxatshı ha'm jazıwshı. Marko Polo 1271—75 jıllarda veneciyalıq sawdagerler menen birge kemede Kishi Aziya yarım atawının' qubla-shıg'ıs qırg'aqlarına, Ol jerden Bag'dad, Basra, Tebriz ha'm Kerman qalasına kelgen, son' Balx, Qashqar, Xotan, Kampichu (Gan-chjou) qalalarına ha'm Gobi sho'lin kesip o'tip Qaraqurımg'a jetip barg'an. Marko Polo Qıtayda 17 jıll jasag'an, Qu'bilayxan sarayında 1292 jılg'a shekem onın' xizmetinde bolg'an. Ol ma'mleketdin' tu'rli wa'layatların barip ko'rgen. Marko Polo Xanbaliq (Pekin) qalasınan myanmarlıqlardın' birinshi ma'mleketi Pagannın' 11 —13-asirlerde paytaxtı bolg'an Pagan qalasına (ma'mleket orayına) sayaxat qılıp, ja'ne arqag'a qayıtqan. Son' qubla Qıtay ten'izi, Bengaliya qoltıg'ı, Arabıstan ten'izi, iran arqalı 1295 j. Watanına qaytıp barg'an.

Rustichano menen birge Marko Polo kitabın (1298) jazıp qaldırg'an. Bul shıg'arma Kavkaz xalıqları, iran, Qıtay, Mangoliya, Hindistan, Indoneziya ha'm b. ma'mleketler geografiyası, etnografiyası ha'm tariyxı haqında kerekli mag'lıwmatlar beredi; ja'nede, onda xalıq miyrasları, ra'wayatlar, ertekler ha'm bar. Basqa Evropa tillerine awdarılg'an bul kitap 14—16-a.lerde jasag'an ten'izshiler, jazıwshılar ha'm sayaxatshılar (ma'selen X. Kolumb ha'm L. Ariosto)g'a ta'siri u'lken bolg'an.




#Article 281: Ekskavator (439 words)


Ekskavator (lat. yexsauo — oyaman, qazaman) — taw jınsları ha'm jerdi (gruntdı) qazıw, olardı ju'k mashınlarına ju'klew ya'ki toplaw ushın mo'njellengen qazıw ha'm ju'klew mashinası. Jer qazıw mashinaların jaratıw ideyasın 16-asirde Leonardo da Vinchi E. draglayn sxeması ta'rzinde ilgeri su'rdi. E.dın' sızbasın birinshi ma'rte worıs oyshılı A.A. Betankur 19-asir 20-j.larında islep shıqqan. 1834 jıllda AQSH da V. Otisom patent alg'an; 1910 jılda birinshi elektr dvigatellı E., 1912 jılda dizel janılg'ısında isleytug'ın, 1920-jıllarda reliste ha'reketlenip, tollı burılatug'ın Ekskovator islep shıg'arıldı. Keyinshelik E.dın' du'zilisi rawajlandırılıp barıldı.

E. bir kovshlı (u'zliksiz ya'ki siklli isleytug'ın) ha'm ko'p kovshli (u'zliksiz isleytug'ın) tu'rlerge bo'linedi. E.dın' tiykarg'ı bo'limleri; kovsh (sho'mish), sharnirli qulash, ku'sh qurılması (dvigatel), burılatug'ın korpus ha'm ju'riw bo'limi (gusenitsa, do'n'gelekler). Bir kovshli E.dın' is sikli ka'n jınsı ya'ki gruntdı kesiw ya'ki qazıw, tolg'an kovshdı bosatıw ha'm kovshdı zaboyg'a qaytarıwdan iba'rat. Ekskovatordın' quwatı, tu'ri ha'm is sha'rayatına qarap, is sıklı 15—80 sek dawam etedı. Ju'rıw bo'limlerinin' tu'rine ko're, gusenitsalı, do'n'geleklı, adımlawshı, relste ju'retug'ın, suwda su'zetug'ın, do'n'geleklı gusenitsalı; ku'sh qurılmasının' tu'rine ko're, bir dvigatellı ha'm ko'p dvigatellı; ishki janıw dvigatellı, elektr, gidravlik, pnevmatik ha'm aralas dvigatellı; basqarıw tu'rine qarap, qolda, gidravlik, pnevmatik, elektr menen ha'm aralas basqarılatug'ın; is organının' tu'rine ko're, tuwrı ha'm teskerı ku'rekli, draglaynlı, greyferlı ha'm basqa Ekskovatorlar boladı. Tuwrı ku'rekli Ekskovator ken' tarqalg'an.. Olarda tu'rli is organları bu'rılatug'ın platforma menen sharnirlı birigedı ha'm joqarı (30—100 MPa) basımlı nasozlar menen ha'reketlenedi. Waziypasına qarap, bir kovshlı Ekskovatorlar, qurılısta, karyerda, tu'nnelde isletiletug'ın, ka'n ashatug'ın, su'zip ju'riwshi ha'm basqa tu'rlerge bo'linedi. Tunnel ha'm shaxta Ekskovatorları ko'bisi jer astı islerinde qollanadı. Bir kovshlı E.lar kovshının' sıyımı — 160 m³g'a shekem boladı.

Ko'p kovshlı E.lar is a'nja'mlarının' tu'rine qarap, shınjırlı ha'm rotorlı tu'rlerge bo'linedı. Shınjırlı Ekskovatorda kovshlar (12—40 ta) jo'neltiriwshi rama gelteklerı boyınsha ha'reketleniwshi u'zliksiz shınjırg'a bekkemlenedı. Rotorlı E.larda is organı 6—12 (ayrıw waqıtları 24 ke shekem)  kovısh ornatılg'an rotordan iba'rat. Bunda grunt to'giw konveyerına berilip 150 m ge shekem tasıladı. Onın' qazıw ballı. 50 m ge shekem, shuqırlıg'ı bolsa 25 m ge shekem boladı. Rotorlı E.lar ko'birek ka'nlerde isletiledi. Ha'reket jo'nelisine qarap, ka'ndegıne, boylamasına qazıytug'ın ha'm burılatug'ın tu'rlerge bo'linedi. . Shınjırlı E.larda kovıshlar (12—40) jo'naltiriwshi rama gelteklerı boyınsha ha'reketleniwshi u'zliksiz shınjırg'a bekkemlenedı. Rotorlı E.larda is organı 6—12 ta ayrım waqıtları (24 ke shekem) kovısh ornatılg'an rotordan iba'rat. Bunda grunt to'giw konveyerine berilip 150 m ge shekem tasıladı. Onın' qazıw bal. 50 m ge shekem, shuqırlıg'ı bolsa 25 m ge shekem boladı. Rotorlı E.lar ko'birek ka'nlerde isletiledi. Ha'reket jo'nelisine qarap, do'ngelen'ine, boylamasına qazatug'ın ha'm burılatug'ın tu'rlerge bo'linedi. Ko'p kovıshlı E.lardın' is o'nimda'rlıg'ı 15000 m³/sag'at qa shekem jetedi. Ekskovatorlar Rossiya, AQSH, Germaniya, Frantsiya, Yaponiya, Polsha, Chexiya ha'm basqa ma'mleketlerde islep shıg'arıladı. Tashkent ekskovator zavodında ha'm Ekskovatorlar islep shıg'arılg'an (1945—90) jıllarda.




#Article 282: Elektr togı (144 words)


Elektr togı — elektr zaryadlarının' ta'rtipli ha'reketi. Elektr togı payda bolıwı ha'm ha'r waqıtta payda bolıp turıwı ushın: 

Zaryadlı za'rreler tok tasıwshılar dep ataladı. Metallar ha'm yarımo'tkizgishlerde tok tasıwshılar elektronlardan, elektrolitlarda teskeri ha'm kerisinshe ionlardan, ionlasqan ga'zlerde teskeri ha'm keri ionlar ha'mde elektronlardan iba'rat.

Zaryadlı za'rrelerdın' elektr maydan ta'sirinde jismge tiyisli ko'shiwi na'tiyjesinde payda bolatug'ın Elektr togı otkiziwshenlik togı dep, zaryadlang'an makroskopik zat (ma'selen, suyıqlıq ya'ki ga'z)lerdın' ko'shiwinen ju'zege keletug'ın elektr togı konveksion tok dep ataladı. Sıljıw togı dep atalatug'ın tok ha'm bar. Bul tok zaryadlar ha'reketine baylanıslı bolmay, kerisinshe elektr maydan ku'shlengenliginin' waqıt boyınsha o'zgeriwine baylanıslı (proportsional) boladı. Sıljıw togı magnit maydan payda qılıw imka'niyatı ushın g'ana o'tkeziwshenlik ha'm konveksion tokqa ekvivalentdir.

Elektr togının' payda bolıwına tok sebepli ju'z beretug'ın to'mendegi ta'sir ya'ki ha'diyselerge qarap biliw mu'mkin: 

Zaryadlardın' tartipli ha'reketine o'zgermes tok dеp ataladi. toktın' jo’nelisi spatında terkeri zaryadlardın' ha'reket jo’nelisi qabıl qılıng'an.

 




#Article 283: Ha'rre (347 words)


Ha'rre, (Apis mellifera L.) —  jer ju'zinde 20 milliyonan aslap ha'rreler bar. ha'rrelerdın' watanı qubla Aziya esaplanadı. Ha'zirgi da'wirde qubla ken'liklerden shekke arqag'a shekem tarqalg'an. Ha'rreler, ko'binshe, shan'araq bo‘lıp jasaydı. Bir shan'araq bir ana (xalıq tilinde patshası dep ha'm ju'ritiledi), bir neshe mın' isshi ha'm bir neshe ju'z erkek ha'rreden iba'rat. Ana Ha'rrenin' uzınlıg'ı. 20 — 25 mm, salmag'ı 200 — 250 mg , ba'harden gu'zge shekem ma'yek qo‘yıw ha'm shan'araqtı basqarıw waziypasın isleydi. Qanatı denesının' yarımın qaplaydı, nektar, gu'l shan'ın jiyiriwshi apparatının' ju'kligi menen parıq qıladı. Bir sutkada 2 — 2,5 mın' ma'yek qoyadı. Eger lichinkalardı isshi ha'rreler pal ha'rre su'ti menen azıqlantırıp tursa 16 ku'nde ana ha'rre shıg'adı. Bir shan'aqda jazda 60 — 80 mın', qısta 10—15 mın' isshi ha'rre boladı, sag'atına 60 km tezlikde usha aladı, shan'araqta 2 — 3 km ha'm onnan artıq uzaqlıqg'a ushıp barıp, nektar ha'm gu'l shan'ın jıynaw, nektardı palg'a aylantırıw, mum islew, lichinkalardı bag'ıw, ketek qurıw, uyanı qo‘rıqlaw kibi islerdı a'melge asıradı. Ha'rreler qadimnen qimbatbaxa zat bolg'an palı, propolis, mum, ana ha'rreleri su'ti, ha'rre za'hari ha'm palın alıw, sonın'day awıl xojalıg'ı eginlerin miyweli bag‘lardı shan'latıw ushın bag'ıladı (palha'rreshilik). Ha'rre shan'arag'ı bir ma'wsimde 683140 — 150 kg pal toplaydı, bunnan 100 kg ha'rre shan'arag'ına sarıplansa, 40 — 50 kg ajıratıp alınadı. Ha'rre shan'araq ag'zalarının' xizmet jumısları o‘zara baylanıslı bolg'anlıqtan olardın' birewi ha'm o‘zinshe g'a'rezsiz o'mir keshire almaydı. Na'ssileri: O‘rta Rossiya tog'ayı (qaramtir) ha'rre na'sili (A.m. millifera) — en' ko‘p tarqalg'an na'ssilerge kiredi. Ol irri, paldarlıg'ı joqarı, suwıqqa shıdamlı, ha'r bir shan'araqtan 100 kg ga shekem pal alıw mu'mkin. Kavkaz (Gruziya) taw-qon'ır ha'rre na'silli (A. m. cavcasica) — ko'binshe, Zakavkaze, Worta Aziyada tarqalg'an. Karpat ha'rresi na'silli — Batıs Ukrainanın' tawlı rayonları ha'm Karpat artında ko‘p ushraydı. Ren'i qaramtır, tabiyatı jumsaq, quyrıg'ı uzın. Italiya sarı ha'rresi na'silli (A.m. ligustuca)nın' kelip shıg'ıwı Italiya esaplanıp, Kanada, AQSH, Avstraliya ha'm Jan'a Zelandiyada tarqalg'an. Keyinshelik Finlyandiya, Yaponiya, Qıtay ha'm Hindistang'a ha'm keltirilgen.  Shıg'ıs ha'rresi na'silli — Uzaq Shıg'ıs (Pri-more, Xabarovsk)da ko‘p tarqalg'an. Na'sil Ukraina, Worta Rossiya, Italiya ha'm Kavkaz ha'rreleri qatnasında jetistirilgen, paldarlıg'ı ortasha. Kraina ku'lren' ha'rre na'silli (A.m. carnica) — Yugoslaviya, Avstriya tawlarında ken' tarqalg'an.                




#Article 284: Traktor (484 words)


Traktor (ing . tractor, lat. traho — tartaman, tasıyman) — dvigatel ja'rdeminde ha'reketleniwshi do'n'gelekli ya'ki gusenitsalı (shınjırlı) o'ziju'retin mashina. Traktor qurılıs, awıl xojalıg'ı. isleri ha'm basqa islerdi islew, tirkeme, ornatıw ha'm yarım ornatpa a'sapların tartıw ha'm ha'reketlendiriw, kerekli (statsionar) mashinalardı iske tu'siriw ushın mo'njellengen.

Puw mashinası ornatılg'an birinshi do'n'gelekli Traktor 1830 jılda Angliya ha'm Frantsiyada payda bolg'an, transport ha'm a'skeriy iste isletilgen. 1890 jılda AQSH da awıl xojalıg'ı. islerinde qollanılg'an. Gusenitsalı Traktordı Rossiyada D. A. Zagryajskiy (1837) ha'm A. P. KostikovAlmazovlar (1889) oylap tapqan. 1988 jılda worıs mexanigi F.A. Blinov puw mashinası ornatılg'an gusenitsalı Traktor sog'ıp sınawdan o'tkizgen. 1895 jılda worıs oyshılı Ya. V. Mamin ishki janıw dvigateli ornatılg'an o'ziju'rer do'ngelekli arba oylap tapqan. AQShdag'ı XartParr (HartParr) firması 1901 jıldan baslap ishki janıw dvigateli ornatılg'an do'ngelekli Traktor islep shıg'ara basladı. 1912 jıldan AQShda, keyinshelik Germaniya ha'm basqa ma'mleketlerde gusenitsapı Traktorı islep shıg'arıla baslandı. O'zbekistanda 1967 jıll. Tashkent traktor zavodında paxtag'a modifikatsiya qılıng'an do'ngelekli Traktorlar islep shıg'arıla basladı.

Ju'riw bo'liminin' tipine qarap, awıl xojalıg'ı. ha'm sanaatda isletiletug'ın Traktorlar parıqlanadı. Traktordı jaratıw ha'm islep shıg'arıw. tipaj (ko'rgizbe) dizimi boyınsha a'melge asırıladı. Standartqa baylanıslı, tipaj dizimi to'mendegi tartıw klasları (modelleri)ne bo'lingen: 0,2; 0,6; 0,9; 1,4; 2; 3; 4; 5; 6; 8; 10; 15; 25; 35; 50. Bunnan 0,2—8 ge shekem tartıw klasındag'ı Traktorlar, ko'binshe, awıl xojalıg'ında qalg'anları sanaatda isletiledi. Olar arasında anıq parıq qılınbaydı, sebebi sanaat Traktorlarının' ayrımları awıl xojalıg'ı. Traktorları tiykarında islep shıg'arıladı. Awıl xojalıg'ı Traktorlarının' o'zine mas o'zgeshelikleri, olar awıl xojalıg'ındagı texnologik ha'diyselerdin' agrotexnik talaplarına mas boladı; sanaat T.larının' o'zine jarasa o'zgeshelikleri eginlerdi suwg'arıw ha'm batpaqlıqlardı qurıtıw ha'mde jollar qurıw ha'm b. islerde isletiletug'ın bo'lek bo'limler (buldozer, trelyov ornatılatug'ın ha'm basqalar)dın' barlıg'ı esaplanadı.

Gusenitsali Traktordın' ju'riw bo'legi o'rmelewshi gusenitsa (shınjır) menen ornatılg'an. Gusenitsalardın' tayanısh sırtı u'lken, topraqqa salistırma basımı kem, toproq benen jaqsı tislesedi. Sol sebepli tartıw ku'shi u'lken, kem shataqsıraydı, o'tiw qıyın jerlerde ju're aladı. Biraq do'n'gelekli Traktorg'a manyovrshanlıg'ı ha'mde turg'ınlıg'ı pa's boladı. Do'n'gelekli Traktor manyovrshan, universal, jen'il, isletiw an'sat. Onıng jol tırqıshı u'lken bolg'anı ushın eginlerge zıyan jetkizbey ju're aladı. Egin qatar aralarg'a qarap bir aqdag'ı do'n'gelekler arasında o'zgertiriw mu'mkin. To'rt do'n'gelekli Traktorlarda 2 dana ya'ki 4 dana do'n'gelek jetekshi, u'sh do'n'geleklerde 2 dana do'n'gelek jetekshi bolıwı mu'mkin.

Awıl qojalıg'ı Traktorları barlıq islerge mo'nljellengen (topraqqa jukbasıwg'a islew beriw, egiw ha'm b. ushın), u'niversal shapıq (egetler arasında islew beriw ushın); bo'lek (bag'-palız, eginzar ha'm basqalar ushın) bo'linedi. Barlıq islerge mo'njellengen Traktorlar Jer aydaw, egin egiw, jappasına kultivatsiya qılıw, jıyım-terim ha'm b. Awır islerde qollanıladı. Dvigateli ku'shli, tartıw ku'shi u'lken, jol tırqıshı u'lken boladı. U'niversal shapıq Traktorları, ko'binshe, shabıq qılıw ha'm zu'ra'atdi jıynawda isletiledi. Tartıw ku'shi barlıq islerge mo'nljellengen T.lartikinen kishi, jol tırqıshı a'dewir u'lken boladı. Uzatpalar sanı ko'p, do'ngelekler arasında qatar aralarının' kengligine maslap o'zgertiriw mu'mkin. Bo'lek T. u'niversal shopiq ya'ki aydaw T.ları tiykarında jaratıladı ha'm, ko'binshe, ju'riw bo'liminin' du'ziliwi menen parıqlanadı. Maselen, paxtashılıqqa maslastırılg'an TTZ60.11 ya'ki TTZ80.11 tipindegi Traktorlarda bir aldıng'ı ha'm ekk jetekshi keyingi do'n'gelekler boladı, keyingi ko'prik bolsa teleskopik qılıp jasaladı.

 




#Article 285: Oraza (113 words)


Оraza — islаm dininın' bеs sha'rtinen u'shinshisi bоlıp sanaladı. Ramazan аyındа oraza tutıw —musılmаnlаrdın' pаrzı bоlıp esaplanadı. Rаmаzаn оrazası хijrаtdın' ekinshi jıllındа pаrız qılıng'аn. Rаmаzаn аyı musılmаnlаr ushın en' tazadan pa'kleniw аyı esaplanadı. Islаm dininde usı аydа tuwılg'аnlar, du'nya ju'zin nurg'а bo'lewge layıq boladı dep esaplanadı. Qurаnı-Kаrim dа tap sol аydа payda bolg'an. Mın' аydаn keletug'ın bоlg'an Qаdır tu'n kеshеsi dа sol аydın' ishindе qаmtılg'аn. Ishki du'nya buzıw jаmаn tu'siniklerden, sırtqı qıymıl-hа'rаkеtlеrdеn tаzаlаnıw, оraza, Rаmаzаn аyında a'melge asadı.

Оrazanın' shа'rayattаg'ı mа'nisi - millеtlli аdаmlаrdın' jaqsı niyet bеnеn tаn' аtqаnnаn bаslаp, ku'n bаtqаng'а shekem оrazanı buzıwshı na'rsеlеrdеn, tаqlаp аytqаndа, jep-ishiwden jаn'а nа'pis qumаrlarınаn tıyılıw. Dеmеk, оrazanın' pаrzı - jеp-ishiw jаn'а na'pis ba'lesinen tıyılıw, saqlanıw. 

 




#Article 286: Grek-Rim gu'resı (275 words)


Grek-Rim gu'resı — sport tu'ri, ekki adam (sportshı)nın' belgilengen qag'ıydalar tiykarında jen'impazlıq ushın belesiwi. Grek rim gu'resi tu'rnirleri diametri 9 m (o'lshemi 12x12 m)li sport maydanında o'tkiziledi. Erkekler 55, ten 120 kg g'a shekemgi salmaq kategoriyasında gu'resedi. Belesiw waqtı 2 minutdan 3 taym, taymlar arasındag'ı demalıs 30 sek. Grek rim gu'resınde erkin gu'resden parıqlı ra'wishte belesiwshinin' ayaq bo'liminen uslap usıllar a'melge asırıwg'a ruxsat etilmeydi. Qollang'an usıllar 5 (sap jen'is), 4 (texnik u'stinlik ya'ki shetletiw), 3 ha'm 1 ashko menen baxalanadı. Jen'impaz toplag'an ashkolarına ko're anıqlanadı. Eger gu'resshilerden biri 5 ashkog'a mas usıl qolasa, 1,2-taymda izbe-iz jen'impaz dep tabılsa, belesiwshiden 6 ashko parıp penen ozıp ketse, ja'nede, to'reshiler, trenerler ha'm shipaker buyrıg'ına ko're belesiw mu'ddetinen aldın toqtatıladı. Ta'riyxiy ko'p xalıqlardın' milliy gu'res tu'rlerinde zamanago'y grek rin gu'resinde qollanılatug'ın usıllar bolg'an (q. gu'res). Mısırdag'ı mil. av. 260 jıllarg'a tiyisli estelik taslarındag'ı su'wretlerde ha'zirgi grer rim gu'resi usılında belesip atqan palwanlar su'wretlengen. Gretsiyada o'tkizilgen olimpiyada oyınları da'stu'rine eramızdan aldıng'ı 708 jıldan baslap grek rim gu'resine uqsas gu'res tu'rniri kiritilgen. Rimde eramızdan. al. 284 jıldan grek rimdi esletetutıg'ın tu'rnirler o'tkizilgen. Grek rim gu'resının' zamanago'y qag'ıydaları 19-asir baslarında Frantsiyada islep shıg'ılg'an ha'm sol qag'ıydalar tiykarında Parijde 1848 jılda ashılg'an gu'res zalında tu'rnirler o'tkiziw a'detke aylang'an. Onda Evropanın' basqa ma'mleketlerinen kelgen palwanlar ha'm qatnasqan. Grek rim gu'resı tu'rnirleri 1896 jıldan zamanago'y olimpiyada oyınları da'sturinen orın alg'an ha'm sol jıldan Xalqara Olimpiyada sho'lkemi kelisimine ko're, grek rim gu'resi dep atala baslang'an. Grek rim gu'resı boyınsha 1904 jıldan professional (1950 jıldan ta'jriybeshı) gu'resshiler ortasında ja'han chempionatları o'tkizip kelinedi. Grek rim gu'resı ha'm erkin gu'res tu'rlerin rawajlandırıw maqsetinde 1912 jılda Xalqara jas gu'resshiler assotsiatsiyası (G'PA) du'zilgen, og'an 154 ma'mleket (O'zbekistan 1992 jıldan) ag'za (2004).

 




#Article 287: Polyak tili (139 words)


Polyak tili — hind-Evropa tilleri shan'arag'ının' batıs slavyan tilleri toparındag'ı til; Polsha Respublikasının' ra'smiy tili. Polsha, AQSH, Braziliya, Franciya, Kanada ha'mde geybir MDX ma'mleketlerinde tarqalg'an. So'zlesiwshilerdin' ulıwma sanı 45 mln. Adamnan aslam. Polyak tili u'lken polyak, kishi polyak, mazovets, sileziya, kashuba laqjalarına bo'linedi. Fonetik belgileri: a'detde so'zlerinin' aqırınan ekkinshi buwıng'a tu'sedi; u'nli dawıslardın' reduksiyag'a ushrawı; u'nlilerde sozıqlık-qısqalıq oppozitsiyasının' joqlıg'ı; u'nli dawıslardın' qattı,likyumshoqlı oppozitsiyasig'a iyeligi. Morfologik belgileri: qısqarg'an predikativ bo'llekler joqlıg'ı; san so'z kategoriyasının' bo'lek tu'rleniwge iyeligi; u'sh bo'lektin' barlıg'ı ha'm basqalar.
 
A'debiy til u'lken polyak, kishi polyak, mazovets shevaları tiykarında rawajlanbaqda. A'debiy tildin' en' kerekli da'wirlestiriliwi: qa'd. Polyak tili — 1500 jılg'a shekem; worta P.t. — 16-a'.den 18-a. din' 2 nshi yarımına shekem; jana polyak tili — 18-a.din' 2 yarımınan ha'zirge shekem. Jazıwı latın grafikası tiykarında. Onda polyak tiline g'ana tiyisli bolg'an geybir dawıslar diakritik belgili ha'rifler menen belgilenedi.
 

 
 
   




#Article 288: Zalsburg (135 words)


Zalsburg (nem. Salz—tuz ha'm burg)  — Avstriyanın' oraylıq bo'leginde jaylasqan qala. Zalsax da'ryasının' ha'r ekki bo'leginde, 1300—2000 m ba'lentlikde, Zalsburg saylıg'ında jaylasqan. Zalsburg jerının' administrativ orayı. Xalqı sanı 144,2 mın' adam (2000). Transport jolları tu'yini. Aeroportı xalqara a'hmiyetke iye. Toqımashılıq, azıqawqat, mashinasazlıq, poligrafiya, ag'ashsazlıq sanaatı ka'rxanaları bar. Mu'zika a'sbapları islep shıg'arıladı; marmar qayta islenedi. 3. ornında qadimde keltler jasag'an, rimlikler Zalsburgdı Yuvavum dep atag'an. 11—12a.lerden 3. atra'pinan ko'plep tuz qazıp alına baslag'an. 1805 jıldan 3. Avstriya, 1810 jıldan Bavariya, 1815 jıldan ja'ne Avstriya quramına kiredi. Zalsburgda V. Motsart tuwılg'an u'y, Karolina Avgusta muzeyi bar. Arxitekturalıq esteliklerden eski qala bo'leginde (da'ryanın' shep bo'legi) barokko uslıbındag'ı sobor (1611—28), arxiyepiskop qarargahı (1120), sherkewler ha'm b. saqlang'an. Jan'a zamanago'y imaratlar daryanın' on' bo'leginde jaylasqan. . Festivallar uyinde mu'zika ha'm teatr o'nerinin' xalqara festivallari bolıp o'tedi. Zalsburgda Turizm orayı bar.




#Article 289: Bioximiya (236 words)


Bioximiya sonın'day Biologik ximiya tiri organizmler ha'm hujayralarda ximiyalıq ha'diyselerdi u'yreniwshi ilim. Bioximiya qag'ıydaları ba'rshe tiri organizmler ha'm ha'diyselerdi basqaradı. Mag'lıwmatdın' bioximiyalıq signal arqalı o'tkiziliwi ha'm ximiyalıq energiyanın' metabolizm ha'mde basqa bioximiyalıq ha'diyseler arqalı basqarılıwı ha'm bir neshe basqa faktorlar bul ilimnın' qıyınshılıq da'rejesinin' da'rejesinin' ko'rsetkishi.

Bioximiya rawajlana barıp, 3 tiykarg'ı tarmaqqa bo'linip ketdi. Statistik B. (ximiyalıq topografiya) organizmlerdin' ximiyalıq quramı ha'm olardı quraytug'ın zatlardın' ximiyalıq du'zilisin; dinamik B. organizm bo'limleri ha'm toqımaları du'zilisi ha'm janalanıp turıwı ushın kerekli organik zatlardın' sintezleniwi  (assimilyatsiya)ni, ja'nede organizm ushın kerekli bolg'an energiya payda bolıw ha'diysesinde zatlardın' bo'liniwi (dissimilyatsiya)nı u'yrenedi.

Funksional B. tiri organizmnin' ayrım organları ha'm sistemaları funksional ha'reketine tiykar bolatug'ın ximiyalıq o'zgerisler (mas, mu'skil qısqarıwı, nerv impulyelarının' o'tiwi, biologik aktiv zatlardı endokrin sistemada sintezi ha'm olardın' ta'siri)n u'yrenedi. B. fiziologiya menen u'zliksiz baylanıslı. Haywanlar, o'simlikler ha'm mikroorganizmler bo'limlerinde bolatın zatlar almasınıwı ha'diyseleri bir tu'rli bioximiyalıq reaksiyalarg'a tiykarlang'an, biraq ha'r bir tu'r ha'm organizmnin' o'zine mas morfologik ha'm fiziologik o'zgeshelikleri sebepli bul ha'diyseler tu'rlishe keshedi. A'ne sol o'zgesheliklerdi o'simlikler Bioximiyası, haywanlar Bioximiyası ha'm mikroblar Bioximiyası u'yreniledi.  Medicina Bioximiyası ya'ki klinik B. bolsa kesel organizmdegi bioximiyalıq o'zgerislerdi teksiredi, kesellik analizin anıqlaydı, tuwrı dawalawdı bioximiyalıq usıllar menen baqlap turadı. Bulardan tısqarı, texnik B. ha'm bar, u biologik materiallardı islewdegı B.lıq ha'diyselerdi, texnikada B.viy usıllar ha'm reaksiyalar ja'rdeminde tu'rli zatlar alıwdı, biologik preparatlardan paydalanıw qag'ıydaları ha'm metodların u'yrenedi. B. biologiya Menen ximiya aralıg'ındag'ı pa'n bolg'anı ushın sol pa'nlerdin' maglıwmatları ha'm ideyalarına tiykarlanadı.




#Article 290: Bavariya (168 words)


Bavariya (nemis. Bayern) — Germaniya Federativ Respublikasının' (GFR) qublasında ha'm qubla-shıg'ıs bo'leginde jaylasqan jerlerinen biri. Ol tutqan maydanı boyınsha GFR-din' dizimindegi en' u'lken jer bolıp esaplanadı.

Administrativ bo'liniwi: jeti sanlı administrativ okrugqa — Jokarg'ı Frankoniya, Worta Frankoniya, to'mengi Frankoniya, joqarg'ı Pfals, to'mengi Bavariya, joqarg'ı Bavariya, shvabiya.
Paytaxtı — Myunxen qalası. Xalqının' quramın ko'binshe to'rt millet quraydı — bavarlar, frankonlar, shvablar ha'm sudet nemislerı.

Maydanı 70,6 mın' km2. Xalqı 14,5 mln. adam (1991). Bul jerde Alp tawlarının' en' ba'lent jeri Sugchpitsse 2963 m-ge jetedi. Yanvardın' ortasha temperaturası 0 °C,—3 °C, iyuldiki +15 °C, +29 °C. Jıl dawamında 935 mm jawın jawadı.. Bavariyanın' terretoriyasının' 1/3 bo'legi tog'aydan ibarat, taw jaylawlıqlarının' en'-ko'p bo'legi sol jerde jaylasqan. Ullı da'rya Dunay ha'm sol jerden ag'ıp o'tedi. Bavariya GFR-din' industriyal-agrar jeri. Sanaatdın' mashın qurılısı, elektrotexnika, toqımashılıq, azıq-awqat, neft qaytadan islew sanaatları rawajlang'an. Awıl xojalıg'ında da'nli eginler, qant, kartoshka ha'm basqa eginler egiledi. Mayn da'ryasının' boylarında ju'zimshilik penen ha'm shug'ılanıladı. Temir jollarının' ko'bisi elektrifikatsiyalastırılg'an. Dunay ha'm Mayn da'ryalarında ag'ım ku'shli ag'adı. Bavariyada 3 u'niversitet bar.




#Article 291: Bratislava (142 words)


Bratislava — Slovakiya Respublikasının' paytaxtı, Avstriya ha'm Vengriya shegarasına jaqın jaylayqan. Ma'mleketdin' iri ekonomikalıq ha'm ma'deniy orayı. Xalqı sanı 452 mın' adam (1997). B. 10-a. baslarında Ullı Moraviya knyazlıg'ındag'ı qala spatında tilge alınadı. Bul knyazlıqdı vengerler ja'ksan etkenen son' (907), B. Pojon atı menen Vengriyag'a qosıldı. Worta asirlerde bolsa nemisler qolına o'tip, Presburg dep atalg'an. 1536 jılda gabsburglardın' Vengriyadag'ı orayına aylandı. 1541—1784 jıllarda B. Vengriya patshallıg'ı paytaxtı, 18-a. Aqırınan Slovakiya milliy azatlıq ha'reketleri orayı bolg'an. 1918 jılda Chexoslovakiya du'zilgennen son', Slovakiya Respublikasının', 1992 jıldan g'a'rezsiz Slovakiya Respublikası paytaxtı.

Bratislava transport jolları tu'yini. Dunay boyındag'ı iri portlardan biri. mashinasazlıq ha'm stanoksazlıq, elektrotexnika, ag'ashsazlıq, toqımashılıq, azıq-awqat, poligrafiya, qurılıs materialları ha'm basqa sanaat tu'rleri rawajlang'an. Ximiyo ha'm neft ximiyası sanaatı orayı. Slovakiya FA (1953), Slovakiya muzeyi, universitet, politexnika inistitutı, ekonomika, teatr inistitutları bar. Arxitekturalıq esteliklerden gotika u'slıbındag'ı sobor (1221), Mixaylov da'rwazası (14—18-a.lar) ha'm b. saqlang'an. 




#Article 292: Bramante Donato (101 words)


Bramante Donato (1444, MonteAzdrualdo, Urbino jaqınındag'ı ha'zirgi Ferminyano — 1514.11.3, Rim) — italiyalıq arxitektur. Oyanıw da'wri arxitektorlıg'ının' iri wa'kili. Da'stlep rassom spatında ijad qılg'an. B. 1477 jıldan Milanda jasap, SanSatiro (1479—83), Santa Mariya della Gratsiye (1492 jıldan) ha'm b. Shirkewlerdi qayta qurg'an. 1499 jılda. Rimge ko'ship, bul jerde oyanıw da'wri ushın belgili bolg'an en' kerekli su'wretlerdi jaratqan: 1500—04 jıllarda Santa Mariya della Pache monastiri ha'wlisindegi SanPyetro in Montorio (Tempyetto) butxanasın qurg'an. 1514 jılg'a shekem A'wliye Pyotr soborı proyekti u'stinde islegen. 1503 jılda Vatikan sarayın qayta qurıwda qatnasqan (Belveder ha'm SanDamazo imaratları saqlanıp qalg'an). B. O'neri Evropa arxitekturlıg'ının' rawajına u'lken ta'sir ko'rsetken.
 

   
 




#Article 293: Elektr apparatlar (141 words)


Elektr apparatlar — tu'rli qurılmalar, mashinalar, mexanizmler ha'm basqalardın' elektr ha'm noelektr parametrlerin o'zgertiriw, du'zetiw, o'lshew, gu'zetiw ha'mde olardı artıqsha ku'shleniwlerden qorg'aw ushın mo'njellengen elektr qurılmalar. Waziypasına ko're, kommutatsion, iske tu'siriwshi du'zetiwshi, sheklewshi, oʻlchovchi, gu'zetiw tu'rlerine bo'linedi. Isi qanday fizik ha'diysege tiykarlang'anlig'ına qarap, E.a.dı elektromagnit, issıllıq, induksion ha'm basqalar tu'rlerge ha'm bo'liw mu'mkin. Ayrım waqıtları, bir apparatdın' isi bir neshe fizik ha'diyselerge tiykarlang'an boladı. Avtomatik ha'm noavtomatik E. a. ha'm parıqlanadı. E. a. jumlasiga basqarıw knopkaları, rubilniklar, ajratkishler, viklyushateller (kommutatsion E.a.), kontaktorlar, kontrollyorlar, magnitli iske tu'sirgishler, reostatlar ha'm basqalar (iske tu'siriwshidu'zetiwshi E.a.), du'zetkishler, stabilizatorlar ha'm basqalar, elektr reaktorlar, eriwshen' saqlag'ıshlar, razryadnikler ha'm basqalar (sheklewshi E.a.), tok transformatorları, ku'shleniw transformatorları (o'lshewshi E.a.) ha'm basqa qurılmalar kiredı. E.a. elektr tarmaqların qorg'aw dizimlerinde, islep shıg'arıw ha'diyselerinde qollanilatug'ın iske tu'siriw qurılmalarında, transport, avtomatika ha'm telemexanika dizimlerinde, baylanıs, radio ha'm televideniye tarmaqları ha'm basqalar ko'p isletiledi. 




#Article 294: Elektrod (153 words)


Elektrod (elektro... Ha'm yun. poyok — jol) — 1) birlestiriw, japıstırıw, sıbaw elektrodı — birlestiriw, eritiw ya'ki kesip tu'siriw waqtında detalg'a elektr togı beretug'ın element (plastinka, rolik ya'ki sterjen). Metall, kamnenkem waqıtlarda ko'mir sırtına legirlewshi, oksidlewshi ha'm barqararlawshı ximiyalıq zat qaplap tayyarlanadı. Elektroddın' eriytug'ın, erimeytug'ın (volfram ha'm uglerodlı polat sterjenler) ha'm kontakt birlestiriw ushın mo'lnellengen tu'rleri bar. Metall E. 0,3–12 mm diametrli qılıp sog'ıladı; 2) p  elektrodı — jay peshi konstruksiyasının' elementi; onnan elektr tog'ı peshtin' is boslıg'ına uzatıladı. Ko'mir, grafit, metalldan tayyarlanadı; 3) galvanik E. — ionlı o'tkizgishge batırılg'an element; elektron o'tkizgish esaplanadı. Elektroliz waqtında galvanik tok siltemeleri ha'm basqalarda isletiledi; 4) elektron a'sbap E. i — plastinka, tar, silindr ha'm basqa tu'rlerde sog'ıladı. Tu'rli maqsetlerde isletiledi. Mas, katod, fotokatod kibi Elektrodlar elektronlar siltewi esaplanadı; torlar (basqarıwshı, ekranlawshı, atstidinatron) ha'm elektron toplar a'sbap ishinde is waqtında elektrodlar ha'm ionlardın' ha'reketin basqarıp turıwshı elektr maydanlar payda qılıw ushın qollanıladı. Anod elektronlar kollektorı esaplanadı.




#Article 295: Dinamika (217 words)


Dinamika (grek. dynamis — ku'sh) — mexanikanın' jisimler mexanik ha'reketin olarg'a ta'sir qılatug'ın ku'shler menen baylanıslı u'yrenetug'ın bo'limi. Dinamikada statikanın' qıyın ku'shler sistemasın qa'dimgi qalına keltiriw qag'ıydalarınan ha'm kinematikadag'ı ha'reketdi ko'rsetiw usıllarınan ken' paydalanıladı. D.nın' ulıwma waziypası berilgen (qoyılg'an) ku'shler boyınsha ha'reketdi anıqlaw, eger ha'reket belgili bolsa, jisimge qoyılg'an ku'shlerdi tabıwdan ibarat. A'detde, Dinamika degende jaqtıllıq tezliginen a'dewir kishi tezlikde ha'reketlenetug'ın ha'r qanday jisimnin' ha'reketin u'yrenetug'ın qa'dimgi (klassik) Dinamika tu'siniledi.

U'yreniletug'ın obyektdin' bo'limlerine qarap: 1) moddiy noqat ha'm moddiy noqatlar sisteması Dinamikası; 2) qattı jisim Dinamikası; 3) o'zgeriwshen' massallı jisim Dinamikası; 4) elastik ya'ki plastik deformatsiyalanatug'ın jisim Dinamikası; 5) suyıqlıq ha'm ga'z Dinamıkası (mas, gidrodinamika, aerodinamika, ga'z dinamikası) boladı. Dinamikada aldın noqat ha'reket qag'ıydaları anıqlanadı, keyin noqatlar sisteması ushın bul qag'ıydalar ulıwmastırıladı, massa jisımlerinin' ulıwma ko'rinisi spatında qaraladı.

Dinamika tiykarın Nyutonnın' mexanika qag'ıydaları payda qıladı.

Dinamikada ikkita birlikler sisteması isletiledi: 1) fizik sistema [uzınlıq birligi (1 metr), waqıt birligi (1 sekund), massa birligi (1 kilogramm-massa) alinadı]; 2) texnik sistema [uzınlıq, waqıt birligi ha'm ku'sh birligi (1 kilogramm-ku'sh)]. Dinamikada ulıwma noqatlar ha'm sistemalardın' ha'reketi Nyutonnın' qag'ıydaları tiykarında du'zilgen differensial ten'lemeler tiykarında anıqlanadı. Dinamikada ulıwma noqat tebrenbe ha'reketin teksiriw ushın differensial ten'lemelerden paydalanıladı ha'm ha'reket qag'ıydaları keltirip shıg'arıladı. Bunnan tısqarı dinamikada ha'reketdi teksiriw ushın ko'binshe saddalashtırılg'an u'sh tu'rli usıl ha'm keltiriledi. Bular Dinamikanın' ulıwma teoremaları degen atı menen kiritilgen.

 
   

 




#Article 296: Venger tili (149 words)


Venger tili — (o'z atı: Magyar) vengerler tili. Fin-ugor tilleri toparının' ugor bo'limine kiredi. Ol ko'binshe Vengriyanın' o'zinde ha'm ol menen shegaralas bolg'an Rumıniya, Chexiya, Slovakiya, Serbiya ha'm Ukrainanın' Zakarpate wa'layatlarında tarqalg'an. Venger tilinde 14,83 mln. adam so'ylesedi.

Venger tili fonetikası ushın u'nlilerdin' ha'm palatal, ha'm labial uyg'ınlasıwı gu'zetiledi. Bul ha'diyse so'z negizlerinde qosımsha arttırılg'anda gu'zetiledi. morfologik jaqtan qaralsa agglyutinativ. atlar san (birlik ha'm ko'plik), kelisim (20 g'a jaqın) menen tu'rlenedi. Olarda grammatik parıq joq. Spat ha'm sanlar basqa so'zler menen birlesiw arqalı birigedi. atlar suffiks ha'm negizler birigiwi arqalı jasaladı. Feller san (birlik ha'm ko'plik), u'sh shaxe, u'sh zaman, (anıqlıq, bu'yrıq, sha'rt) penen tu'slenedi. Ja'rdemshi so'zler — ko'mekshi, baylawshı, ju'klemeler, anıq ha'm gu'man artikllerinen ibarat. Leksikasında ko'pg'ana tu'rkiy ha'm nemis tillarinen o'zlesken so'zler bar.

Venger tili jazba estelikleri 14-a. dın' 2-yarmına tiyisli bolıp, qabir taslarında ushraydı. 17-a. den venger a'debiy tili rawajlana baslag'an. Jazıwı latın alifbesi tiykarında jazıladı.




#Article 297: Neorealizm (259 words)


Neorealizm (neo... Ha'm realizm) — 1) 20-a.din' 40-jılları ortasınan 50-jillar ortasına shekem italiya kinosında belgili bolg'an ag'ım. Demokratik milliy o'ner ushın gu'res ha'diysesinde quralg'an. Ijtimaiy adalat ha'm insannin' qadir-qimbati ideyalarin qorg'aydi. O'mirlik faktlar tiykarinda qurilg'an filmler ko'bisi jas ijrashilar qatnasinda jaratildi. N.nin'  manifesta R.Rosse-lininin' Rim — ashiq qalai (1945) filmidir. Ch. Dzavattini, L. Viskonti, V. De Sika, J. de Santis, P. Jer-mi kibiler N.din' kino o'nerindegi tiykarg'i wa'killeri. N. Italiya kine-matografiyasi ha'm b. ma'mleketlerdin' ilgar kinosi rawajina u'lken ta'sir ko'rsetdi; 2) a'debiyatda N. Jaziwshilari ijodi demokratik jo'nelisi, azatliq ideallari ha'm ijtimayiy adalatqa insaniy isenimi menen ajralip turadi. . Qarsiliq ko'rsetiw ha'reketi, fashizmga qarsi gures temasi V. Pratolinining lirik esteliklerinde, R. Vigano, I. Kalvino romanlarinda, J. Bassani ha'm b.ning da'stanlarinda su'wretlengen. N. O'nerinde o'tkir ijtimoiy ma'selelerge bag'ishlangan asarlar ha'm bar: V. Pratolininin' Ka'mbag'al su'yiskenler qissasi (1947) ha'mda Metel-lo romani (1954); K. Levi ocherklari; E. de Filipponing Neapol — millioner komediyasi (1945); P. P. Pazolini sheriyati ha'm b.; 3) Italiya su'wret o'neri (1940—50 j.lar)dagi jo'nelis; Italiya kinosi, a'debiya-ti ha'm teatridagi ag'im ha'm ayrim bir waqitdagi jo'nelishlerden atin alg'an. 2-jahan urisi jillari Qarsiliq ko'rsetiw ha'reketi natijesinde uliwma demokratik qadiriyatlar tikleniwi, 19—20-a.lar Evropa o'nerinin tu'rli ag'imlar (ma'selen, romantizm ha'm ekspressionizm)nin usillarin qollawlar N.ning rawajlaniwina tiykar boldi. Neorealist-rassomlar (R. Guttuzo, G. Mukki, A. Pitssinato ha'm b.) waqiyaliqti, onin' ba'rshe qarama-qarsiliqlar keskinligin o'nerde jana ruxiy qadriyatlar ha'm jana qahramonlar — miynet aqilli, oning o'mirlik qatiyati ha'm ishki qudrati menen haqqoniy su'wretlewge intil-diler. N. ga jaqin qadiriyatlar uristan keyingi demokratik su'wret o'nerinde ha'm b. ma'mleketler (Mas, Frantsiyada B. Taslitskiy, A. Fujeron ha'm b.)da ham su'wretlendtin boldi.




#Article 298: Alp tawları (239 words)


Alp tawları , ), Batis Evropanın' en' ba'lent taw shoqqısı. Ol Frantsiyanın', italiya, Shveytsariyanın', Germaniyanın', Avstriyanın', Lixtenshteynin' ha'm Sloveniyanın' bir bo'legin iyeleydi. Alp tawları bir-birlerinen pa'st shinkler arqalı ajralıp turg'an tawlardın' diziminen ibarat. Uzınlıg'ı 1200 km, ken'ligi 50–260 km. En' iri shinkleri — Simplon (2005 m), Sen-Gotard (2108 m), Brenner (1371 m) ha'm b. Tawlar jo'nelisine ko'ndelen' jaylasqan shuqır salmalar (Bo-den ko'linen Komo ko'line shekem) Alp tawlarının' batıs ha'm shıg'ıs bo'limlerine ajıratıp turadı.. Alp tawlarının' en' ba'lent bo'limlerinde muzlıqlar ha'mda muzlıq payda qılg'an relyef tu'rleri ko'p. Shıg'ıs Alp tawları (4049 m, Ber-nin tawı) batıs Alp tawları (4807 m, Monblan tawına)n pa'sirek. Olar ha'm ayrım dizbeklerge bo'linip ketken. Alp tawları eteklerinde ha'ktas, dolomitler ken' tarqalg'an, karst rawajlang'an. Taw eteklerinde klimat ortasha, taw biyikliklerinde ha'miyshe qar ha'm muzlıqlar bar, klimatı ha'm suwıq. Muzlıqlardın' ulıwma maydanı. 4140 km². Muzlıqlar ha'm a'bediy qarlardın' to'mengi shegarası 2500– 3200 m ba'lentlikde. . En' ko'p jawın arqa ha'm qubla jan bawırlarında jawadı (2000– 3000 mm). Alp tawlarınan ag'ıp tu'setug'ın da'ryalar (Reyn, Rona, Drava, Adije ha'm b.) sersuw, serostona, gidro-energiya imka'niyatlarına bay. Ko'rkem ko'ller ko'p: Jeneva, Syurix, Boden, Lago-Majore ha'm b. Tabiyiy o'simlik tu'rleri ba'lentlik kontinemtlerin payda qılg'an. Taw yeteginen 800 m ba'lentlikge shekem ma'deniy landshaftlar, 1200 m ba'lentlikler-de ken' japıraqlı tog'aylar,, 1300–1700 m ba'lendliklerde iyne japıraqlı tog'aylar bar. 2600 m den 3200 m ge shekem aralıqlar subalp putazarları, jaylawlar menen ba'nt. Taw dizbeglerinde tunneller qazılıp, temir jol ha'm avtomobil jolları o'tkizilgen. Al-pinizm ha'm turizm ken'nen rawajlang'an.




#Article 299: Nagoya (114 words)


Nagoya (Yapon tilinde: 名古屋市, Nagoya-shi) Yaponiyani'n' u'lkenligi boyi'nsha u'shinshi qalasi'. Xonsyu atawi'nda, Ise qolti'g'i' qi'rg'ag'i'nda jaylasqan. Aichi prefekturasi'ni'n' paytaxti' bolg'an bul qalani'n' porti' Yaponiyani'n' Tokiyo, Osaka, Kobe, Yokogama, Chiba ha'm Hakatadag'i' u'lken portlari' menen ten'lesedi. Sol menen birge Yaponiyani'n' ushinshi u'lken metropoliteti Chuwkyou metropoliteni'ni'n' worayi'nda jaylasqan. 2000-i'nshi' ji'l statistika mag'li'wmatlari'na ko're Chuwkyou metropoliteni' 8.74 million xali'qqa iye bolg'an bolsa sonnan 2.17 millioni' Nagoya qalasi'nda jasag'an. Mashinasazli'qti'n' tu'rli bo'limleri (ma'selen, elektrotexnika, radioelektronika, kemesazli'q, avtomobilsazli'q ha'm basqalar), qara ha'm ren'li metallurgiya, neft ximiyasi' rawajlang'an. Toqi'mashi'li'q (ju'n ha'm jasama gezlemeler islep shıg'ari'w), azi'q-awqat, poligrafiya, farfor-keramika sanaati' ka'rxanalari' bar. Universitet, botanika bag'i', muzeyler, metropoliten bar. Arxitekturali'q yesteliklerden Acuta  iyba'datxanasi' (mil. baslari'nda quri'lg'an), qashr (1612), Tofukudzi iyba'datxanası (735) saqlang'an. 




#Article 300: Nankin (155 words)


Nankin (Qıtaysha Nanszin — qubla paytaxt) — Qıtaydın' shıg'ıs bo'legindegı qala. Szyansu provinsiyasının' administrativ orayı. Xalqı 5,3 mln. kishi (1998). Yanszi da'ryası to'mengi ag'ımındag'ı kerekli transport jolları tu'yini. Aeroport bar. Ten'iz kemeleri kire alatug'ın port. Ma'mleketdin' iri ekonomikalıq, ilimiy ha'm ma'deniy oraylarınan. Stanoksazlıq, elektr ha'm radio apparaturaları islep shıg'arıladı. avtomobilsazlıq ha'm awıl xojalıg'ı mashinasazlıg'ı, metallurgiya, ximiya, sement, toqımashılıq, azıq-awqat sanaatı ka'rxanaları, issıllıq elektr stansiyası bar. Qurılıs materialları islep shıg'arıladı. O'nermentshilik rawajlang'an. 

Nankinda Qıtay FAning filiali, topraqshunaslıq ha'm geografiya institutları, u'niversitet ha'm basqa joqarı oqıw jurtları, kitapxana, muzeyler, botanika ha'm haywanat bag'ları, ra'satxana bar.

Nankinge mil. al. 472 jılda tiykar salıng'an. Tu'rli da'wirlerde qala atı ha'r tu'rli atalg'an. 1368—1421 jıllarda ma'mleket paytaxtı. 1421 — 1911 jıllarda Szyannan nayıplıgının' orayı. 1853—64 jıllarda Taypinler ma'mleketi paytaxtı. 1911 — 12 jıllarda Sun Yatsen baslıq Qıtay Respublikası hu'kimetinin' qarargahi. 1912 jıldan Szyansu provinitsiyasının' administrativ orayı. Administrativ ha'm tariyxiy esteliklerden Imperator qalası (14—15-a'sirler), qala diywalı (uz. 34 km), iba'datxanalar, baralar saqlang'an.




#Article 301: Raketa (139 words)


Raketa (ital. rocchetta — pilpirek) — belgili raketa janılg'ısı (is jisimi) jang'anda payda bolatug'ın ku'sh ta'sirinde ha'reketlenetin ushıwshı apparat. Raketa janılg'ısı tu'rine ko're, qattı jag'ılgılı ha'm suyıq janılg'ılı tu'rlerge bo'linedi. Basqarılatug'ın ha'm basqarılmaytug'ın tu'rleri bar. Basqarılatug'ın ushıp ketip atqanda o'z jo'nelisin (trayektoriyasın) o'zgertiriwi mu'mkin. Bir basqıshlı ha'm ko'p basqıshlı Raketalar bar. Ko'p basqıshlı R. zaxira janılg'ı saling'an bo'lme, dvigatel qurılması, janılg'ı beriw dizimi, basqarıw organları, apparatları ha'm basqalardan iba'rat. Ol raketanın' belgili basqıshda ushıwın ta'minleydi. Janılg'ı zaxirası tawsılgasın, birinshi basqısh Raketanın' ushıwda dawam etetug'ın basqa basqıshlarınan ajıraladı. Raketanın' baslang'ısh (start) massası bir neshe mın' tonnag'a shekem bolıwı mu'mkin. Raketa a'skeriy iste ha'm kosmonavtikada qollanadı. Raketa belgili ushırıw qurılmalarınan ushırıladı. Raketa a'skeriy maqsetlerde, kosmosda, h.t.b islerde, xojalıq maqsetleri ushın  isletiledi. Kosmik Raketalardın' jaratılıwı worıs alımları K.E.Siolkovskiy, N.I.Kibalchich, FL.Sander, V.P.Ptushko, S.P.Korolyov, sırt el alımları R.Goddard, G.Obert ha'm b. atı menen baylanıslı. 




#Article 302: Reaktiv dvigatel (249 words)


Reaktiv dvigatel — (a'detde, janılg'ı janıwınan payda bolatug'ın gazеyimon birikpeler) ag'ımı esabına reaktiv ku'sh (tartıw ku'shi) payda qılatug'ın dvigatel. Reaktiv dvigatelde tu'rli tu'rli energiya (issıllıq, yadro, quyash ha'm elektr energiyası, ximiyalıq energiya)nın' mexanik energiyag'a aylanıwı esabına is birikpeleri ag'ımının' kinetik energiyası payda boladı, bunnan tısqarı, is birikpeleri dvigatelden atılıp shıqqanda teskeri ku'sh payda bolıp, dvigateldi iyteredi. Sonın' ushın R.d.di qıyın dizim dep aytıw mu'mkin. Bul dizim birlemshi (dastlepki) energiya siltemesi (Mas, quyash energiyası), is birikpeleri ha'm energiyanı bir tu'rden ekkinshi tu'rge aylantırıwshı qurılma (yag'nıy R.d.din' o'zi) nen ibarat boladı.

Reaktiv ha'reket ideyası qadimnen belgili. Geron jaratqan shardı R. d.nin' keleshegı dep aytıw mu'mkin. 10-a.den Qıtayda paroxlı raketalar payda boldı ha'm Shıg'ısda, keyinshelik Evropada mushaqbazlıq, signal ha'm urısvar raketalar spatında bir neshe asir dawamında qollanilip keldi. Ha'm, 20-a. basına kelip (1903) K.E. Siolkovskiy suyıq janılg'ılı R.d.nın' tiykarın saldı. R. Goddard 1926 j. suyıq janılgılı raketalardı ushirdi. V. P. Glushko ja'hande birinshiler qatarında suyıqlıqlı reaktiv dvigateldi jaratdı. Onın' basshılıgında elektrotermik R.d. Jaratıldı ha'm sınaldı. 2-ja'han urısı (1939—45) jıllarında hawareaktiv dvigatelleri samolyotlarg'a ornatıldı. Urısdan keyingi jıllarda elektr raketa dvigatelleri ha'm yadro raketa dvigatelleri jaratıldı. R.d. barg'an sarı rawajlantırılıp barılmaqda.

R.d. isep atqan waqıtda atrapdag'ı (hawa)dan paydalanıwı ya'ki paydalanbawına qarap, 2 tiykarg'ı toparg'a bolinedi. Atira'pdag'ı hawadan paydalanatug'ın R.d. hawareaktiv dvigateli, paydalanilmaytug'ını raketa dvigateli (RD) dep ataladı. Barsha hawareaktiv dvigatellerinde energiya siltewi — janılg'ıg'a dvigatel bortında boladı, is bo'imlerinin' ko'p bo'legi (hawa) bolsa atrapdan alınadı. RD da bolsa is bo'leklerinin' ba'rshe komponentleri onın' bortında boladı. R. d. texnika (aviatsiya, kosmonavtika ha'm b.) da qollanadı.




#Article 303: Ernest Rutherford (375 words)


 
Ernest Rutherford (aytılıwı: Ernest Rezerford; 1871-jıl 30-avgust Spring Gruv, 1937-jıl 19-oktyabr Kembridj) — inglis fizigi, kelib shıg'ıwı Jan'a Zelandiyalıq.
 
Yadrolıq fizikanın' «atası» retinde tanılg'an, atomnın' planetar modelın jaratqan. 1908-jılda ximiya boyınsha Nobel sıylıg'ı jen'impazı bolg'an. London patshallıq ja'miyeti ag'zası (1903 jıldan). R. 1907— 19 jıllar Manchester, 1919 jıldan  dan Kembridj u'n-ti professorı ha'm bir waqıtdın' o'zinde Kavendish lab. direktorı. R. 1903 jılda F. Soddi menen birgelikde radioaktiv jemiriliw nazariyasın jaratdı ha'm bir element atomının' basqa element atomına aylanıwın ispatlab berdi. 1911 jılda atomnın' Quyash sistemasına uqsas planetar modelin jaratdı. Sol modelge tiykarlanıp 1913 jılda N Bor atom du'zilisinin' kvant nazariyasın ha'm spektrlar nazariyasın jaratdı. 1919 jılda azotdı kislorodg'a aylantırg'an birinshi jasama yadro reaksiyasın a'melga asırdı; bul menen ha'zirgi zaman yadro fizikasına tiykar saldı. Sol waqıtdan baslap R. atom yadroların tez ju'riwshi za'rreler ta'sirinde jasama jol menen o'zgertiriw ma'seleleri menen shug'ıllana basladı. 1921 jılda ol neytral za'rreler — neytronlardın' barlıg'ı tuwrısındag'ı pikirdi wortag'a tasladı. 1932 jılda R.din' sha'kirti J. Chedvik neytrondı oylap taptı.

Rutherford ko'pqana fizikler (G. Mozli, J. Chedvik, J.D. Kokroft, M.L. E.Olifant, N. Bor, X. Geyger, O. Gan, P.L.AGyapitsa ha'm b.)dı tarbiyalap jetistirdi. Nobel sıylıg'ı laureatı (1908).
 

Rutherford jan'a Zelandiyanın' Nelson qalası jaqınımdag'ı kishi Srping Gruv (ing. Spring Groove; ha'zirgi Brightwater) awılında tuwılg'an. Atası — James Rutherford, anası — Martha Thompson. Ernest 12 balanın' 4-shisi bolg'an.

Atom du'zilisi ha'm radioktivlikdi izert qılıw boyınsha belgili inglis alımı, yadro fizikasının' jaratıwshılarınan biri. E. Rutherford London patshalıq ja'miyeti — Angliya pa'nler akademiyasının' ag'zası edi, ja'handegi tu'rli ma'mleketlerdin' 30 dan artıq akademiyaları ha'm ilimiy jamiyetlerinin' veteran ag'zası edi. 1908-jılda ol radioaktivlikdi izert qılıwg'a tiyisli isleri ushın Nobel sıylıg'ı jen'impazı boldı. 1898-jılda Rutherford radioaktivlik ha'diysesin u'yreniwge kirisdi. Onın' bul tarawdag'ı birinshi u'lken oylap tabıwshılıg'ı uran shıg'aratug'ın nurlanıwdın' bir bo'lekli emesligin anıqlaw edi.
Sonday qılıp, pa'nge radioaktivlik haqqında birinshi martta α- va β- nurlar haqqındag'ı ideya kirdi. (Alfa jemiriliw ha'm Beta jemiriliw). Sol jıldın' o'zinde Rutherford o'z ilimiy jumısın baslag'an Kembridj (Cambridge) dag'ı Cavendish laboratoriyasın taslap, Kanadag'a ko'ship o'tdi. Bul jerde ol Monreal u'niversitetinin' professorı qılıp tayınlanadı. Alımnın' ko'pqana kerekli oylap tabıwshılıqları a'ne sol ilimiy oray menen baylanıslı. 1900-jılda ol jan'a radioaktiv element — Toriy emanatsiyasın oylap taptı. 1901—1903 jıllarda inglis alımı Frederick Soddy menen birgelikde teksiriwler alıp bardı, natiyjede bir elementdin' basqa elementke tabiyiy aylanıwı oylap tabıldı ha'm atomlardın' radiokativ jemiriliw nazariyası islep shıg'ıldı.




#Article 304: Xabarovsk (143 words)


Xabarovsk (1893 jılg'a shekem Xabarovka) — Rossiya Federatsiyasındag'ı qala. (1880 j.dan), Xabarovsk u'lkesi orayı, Amur da'ryasının' on' jag'asındag'ı port. Uzaq shıg'ıstın' a'hmiyetli transport jolları tu'yini. Temir jol stansiyası. Aeroport bar. Xalqı sanı 583,1 mın' adam (2002). qala 1858 jıldan Xabarovka a'skeriy postı tiykarında payda bolg'an, 1880 jıldan Primorye wa'layatının' administrativ orayı. 1884 jıldan Priamurye general-gubernatorlıg'ı orayı. 1893 jıldan worıs sayaxatshısı Ye.P.Xabarov sharapına X. dep atalg'an. 1902 jılda Xabarovskda Arsenal a'skeriy zavodı qurılg'an. 1904 jıldan Amur a'skeriy flotının' bazası. 20-a. baslarında X. Uzoq shıg'ıstın' iri sawda orayına aylandı. 1926—38 jıllarda Uzaq shıg'ıs u'lkesı orayı. Mashinasazlıq ha'm metallsazlıq (stanoksazlıq, kemasazlıq ha'm keme on'law, kabel ha'm b. zavodlar), neftdi qayta islew, jenil, azıq-awqat sanaatı ka'rxanaları bar; qurılıs materialları islep shıg'arıladı, ximiyafarmatsevtika zavodı xizmet ko'rsetedi. 8 joqarı oqıw jurtı, 7 u'n-t institut, 3 teatr, u'lketanıw, a'debiyat,  muzeyler, teleoray bar. qala a'tirapinda 3 sanatoriya, dem alıw orayı bar.




#Article 305: Xanchjou (104 words)


Xanchjou — Qıtaydın' shıg'ıs bo'legindegi qala, Chjetszyan provinsiyasının' administrativ orayı. Xalqı sanı 606,1 mın'. Adam (1998). Transport jolları tu'yini. Shıg'ıs Qıtay ten'izi qırg'ag'ındag'ı, Fuchuntszyan da'ryası ha'm ullı kanal boyındag'ı iri port. Jipek sanaatı orayı. Mashinasazlıq, ximiya, Metallurgiya rezina, aynashisha, sement, teri sanaatı ka'rxanaları bar. Shay qayta islenedi. Eksport ushın bambuk buyımlar ha'm jipekshilik tovarları islep shıg'arıladı. u'niversitet bar. Klimat kurortı. Qalag'a 6-a.de tiykar salıng'an. 1129—1279 jıllarda qubla Sun patshalıg'ı paytaxtı bolıp, Linan dep atalg'an. Mong'ollar istilası waqıtında wayran qılınıp, 1356 jılda qayta qurılg'an. Arxitekturalıq esteliklerden Sixu ko'linin' arqasında, Gushan tawı bawırında worta asirlerde qurılg'an bog'arxitekturalıq ansambli, ja'nede, budda iba'datxanası, pagodalar saqlang'an. Turizm  tarawı rawajlang'an. 




#Article 306: Suwenli kanalı (130 words)


Suwenli kanalı — Qaraqalpaqstan Respublikasındag'ı iri magistral kanal. A'miwda'ryanın' qadimde Suwenli dep atalg'an iri tarmag'ı ornında qurılg'an. Taxiyatas gidrouzelinen 300 m uzınlıqdag'ı suw uzatıw kanalı arqalı suw aladı. Suw uzatıw kanalının' bas bo'leginde 110 m uzınlıqda (tubinin' ken'ligi 51 m) suwdag'ı sho'gindilerge tındırg'ısh qurılg'an. Ulıwma uzınlıg'ı 128 km. En' ko'p suw o'tkiziw imka'niyati 133 m³/sek, 42–55 km de 115 m³/sek, kanal tubinin' ken'ligi 16–22 m, shuqırlıg'ı. 2,5–5 m.

Da'ryada suw kemeygen ba'har aylarında suw alıwdı jaqsılaw maqsetinde kanal basında 54 m³/sek suw alatug'ın Fayt (1962), 66 m³/sek suw alatug'ın Bekjap (1965) nasoz st-yaları qurılg'an. Kanalda bas suw alıw imaratlarınan tısqarı 4  gidrouzel bar. Ja'nede, kanalda 8  ko'pir, 3 ta akveduk, 30 ta tu'rli nasoz qurılmaları bar. Suwenli kanalı dizimi Shomanay, Xo'jeli, Qon'ırat rayonlarındag'ı 102 mın'nan artıq, jerlerdi suw menen ta'miynleydi.




#Article 307: Taxiyatas ıssıllıq elektr stansiyası (139 words)


Taxiyatas ıssıllıq elektr stansiyası — Qaraqalpaqstan Respublikasının' Taxiyatas qalasınan 4 km uzaqlıqda jaylasqan, A'miwda'ryanın' shep qırg'ag'ında qurılg'an. Qala ha'm stansiya qurılıwı 1956 jıldan baslanıp, stansiyanın' 12 MVt quwwatlı birinshi agregatı 1961 jılı. 10 sentyabrde iske tu'sirilgen. Sol jılı stansiyanın' ornatılg'an quwwatları 28 MVt birinshi na'wbeti qurılıwı tamamlang'an. 1964 jılda onın' 24 MVt quwwatlı 2nawbeti iske tu'sirildi. 1969 jılı 200 MVt quwwatlı 3na'wbet, 1974 jılda 110 MVt quwwatli 4na'wbeti iske tu'sirildi. 1980—1985 jıllarda stansiyanın' 1 ha'm 2 motorları demontaj qılındı. 1990 jılda 420 MVt quwwatlı 5 ha'm 6 matorları qurılısı tamamlandı ha'm stansiyanı ken'eytiriw isleri aqırına jetkizildi. Stansiyada ornatılg'an quwwatlar 730 MVt dı payda yetedi. Quwwatlar 220, PO, 35 kV ku'shleniwlerde uzatıladı. Ag'ar suw menen ta'miynlengen. Tiykarg'ı janılg'ısı tabiyiy ga'z, zaxira janılg'ısı mazut. 2003 jılda 2905 mln. kVt sag'at elektr energiyası islep shıg'arg'an.. Stansiya O'zbekistan Respublikasının' birg'ana energetika sistemasına u'lengen. 




#Article 308: Taxiyatas gidrouzeli (159 words)


Taxiyatas gidrouzeli — A'miwda'ryanın' to'mengı bo'liminde qurılg'an gidrotexnika ima'ratı; qurılıs 1966 jılda baslang'an, 1976 jılda qurıp pitkezilgen. Topraqlı tog'an ha'm tosıqlı darwazalardan iba'rat. Tog'annın' ulıwma uzınlıg'ı 1650 m, eni 32 m, balentligi 4 8 m. Darwazalı bo'liminın' uzınlıg'ı 470 m, 25 darwazadan iba'rat, ha'r bir darwazanın' uzınlıg'ı 16 m. Suw biyikligi tog'an astınan ortasha 5,2 m ge ko'teriledi. Gidrouzel darwazaları tolıq ashılg'anda onnan 10500 m³/sek suw o'tiwi mo'njellengen. Ekki aqırg'ı darwaza balıq o'tkiziwge maslap qurılg'an. Gidrouzel tog'anı A'miwda'ryanın ekki bo'legin baylanıstıratın ko'pir wazıypasın ha'm atqaradı. Avtomobiller qatnaydı. Gidrouzeldin' shep bo'leginde shlyuz qurılg'an. Onın' boyı 65 m, eni 18 m. T.g . barpa etiliwi menen da'ryanın' on' qirg'ag'ınan baslanatug'ın Qızketken kanalına 7 darwazalı suw shıg'arg'ıshrastlag'ısh qurıldı. Ha'r bir darwazanın' uzınlıg'ı 10 m. Du'zetkishtin' maksimal suw sarıplawı 425 m³/sek. Tog'annan 300 m to'mendegı da'ryanın' shep qırg'agınan baslanatug'ın Suwenlli kanalına suw beretug'ın suw o'tkiziw kanalı qazılg'an. Gidrouzel Qaraqalpaqstan Respublikası, Xorezm wa'layatı, Tu'rkmenistannın' Tashawız wa'layatında qariyp 1 mln. gektar jerlerdi suwg'arıw imka'niyatın beredi.




#Article 309: Bekabad (rayon) (107 words)


Bekabad rayonı — Tashkent wa'layatındag'ı rayon.1926j. 29 sentyabrde.
du'zilgen (1962 j. 24 dek.de Sirdarya wa'layatı Yangiyer rayonına qosip jiberilgen, 1963 j. 17 aprelde qayta du'zilgen). Arqada Tashkent wa'layatinın' Bo'ka rayonı, batisda Sirdarya wa'layati, shıg'ıs ha'm qublada Ta'jikistan Respublikası menen shegaralas. Mayd. 0,76 min' km2. Xalqı 127,7 mın' (2000). B.t. da 1 qalasha (Zafar) ha'm 12 Awil puxaralar jiyini (Baharistan, Bekabad, Gulistan, Dalvarzin, Jumabazar, Madeniyat, Mehnatabad, Oxunbabayev, Pushkin, Shanaq, Yangi hayat, Qiyat) bar. Ortalig'i—Zafar qalashasi. Tabiyati. Rayon aymag'i Dalvarzin sho'li ha'm Mirzasho'lde jaylasqan. En' shig'isinda jer ju'zesi bir az orqir. Klimati keskin kontinental. Yanv.din' ortasha t-rasi —2,5°, iyuldiki 28,5°. Jilina 227 mm jawin jawadi. Vegetatsiya da'wri 220 ku'n.

 




#Article 310: Atıraw (163 words)


Atıraw — Qazaqstannın' Batısında, jayıq daryasının' jag'asında
jaylasqan qala. Atıraw wa'layatı ortayı, Temir jol stansiyası. Neftdi qayta islew ha'm Ximiya sanaatı rawajlang'an. 1640-jılı tiykar salıng'an ha'm Rossiya hukimetinin' keyinirek worta aziyag'a basqınshılıq jurislerinde istehkam bolg'an. Xalqı sanı 217 312
(2013) 2007-jıllı 1-yanvarda qalanın' Xalqı 207,2 mın' bolg'an, usı qatarda: Atıraw qalası — 175,1 mın' adam; Balıqshı kenti — 17,1 mın' adam; Jumısker kenti — 6,7 mın' adam; Awıl xalqı — 28,2 mın'. 
Ekonomikası 2007-jıllı 1-yanvarda isbilermenler sanı 5195 di quradı, solardın' 4875 kishi biznes, 275 worta, 45 si u'lken. 2006- jıllı 3319,5 mın' tonna neft tovarı qayta islendi, odan 493,7 mın' tonna motorlı otın ( benzin); 1122,2 mın' tonna gazoyl; 1389,9 mın' tonna mazut; 123,6 mın' tonna neftli koks alındı. Elektr quwatın islew 1442,9 mln kVt/ sag'at; ıssıllıq quwatı — 1624,4 mın' kKaldı quradı. Atıraw qalasının' ekonomikasının' rawajlanıwına „KazMunayGaz“, „Atıraw munay o'ndew zavodı“, „Kaztransoyl“, „Atırawbalıq“, „Zaman grupp“, MChB, „Atıraw jarıq“, „Oblıstransgaz“, „Atırawsushar“, „Atıraw suw arnası“, h.t.b. mekemeler ko'p u'lesin qosıp atır.
Klimatı kontinentallı.




#Article 311: Tractor Sazi FK (112 words)


Tractor sazi Tabriz ya'ki Traktor Sazi Tebriz Traktorsazi Takımı (A'zerbayjansha'da qısqasha: Tirəxtur, Farıssha: تراکتورسازی تبریز), İran'ın' Tebriz' qalasının' futbol klubı. İran Birinshi futbol Ligası jen'impazı. Traktör Sazi, Tebriz qalasında İran Traktör Manufacturing Company din' sponsorlıg'ı menen 1970 jılda qurulg'an. Ha'zirde kulubdın % 30' ti Gharzol hasane Javanan Kheir Co shirketine tiyisli.

Traktorsazi klubının' u'y oyınlarına ortasha ha'r oyında 80.000 tamashago'ydi sıydıra aladı. Klub, 2013-jılda Aziya Chempiyonlar Ligası'nda birinshi ma'rte qatnasqan.

Yaşa yaşa Tiraxtur  yaşa yaşa Tiraxtur   Dayim Yaşa Tiraxtur

Yaşa Yaşa Traktör  Yaşa yaşa Traktör   Daima Yaşa Traktör

Yurdumuzun iftixarısan   Azər elin qəhrəmanısan

Yurdumuzun iftiharısın   Azer elin Kahramanısın

Yellər yatar tufan yatar   Yatmaz Tiraxtur bayrağı

Yeller yatar tufan yatar   Yatmaz traktör bayrağı




#Article 312: Zlatan Ibrahimović (328 words)


 
Zlatan Ibrahimović (; 1981 jıldın' 3 mart, Shvetsiya, Маlmö qalası) — Shvetsiya futbolshısı.
 

A'kеsі Shеfik – bosniyalıq musılman, anası yurkа – bosnıyalıq xоrvаt qızı. Sol waqıtdag'ı siyasiy jag'daylаrg'а baylanıslı оlаr shvеtsiyadа ko'risip, u'ylengen. 8 jasındа Zlatan Bаlqаn atawının' wa'kіlerinen qurılg'аn «Balkan» dеgеn jaslar futbol komandаsınа аlınadı. Bіrdеn оnı u'lkеnlеr kоmаndаsınа o'tkizilgen sоn', bіr оyındа basshı оnı nеgіzgі qurаmg'а shıg'аrmаy qoyadı. Birinshі taym tawsılg'andа bаlqаnlıqlаr 0:4 еsabı menen utılıp atqan boladı. Еkіnshі taymda oyıng'a julqınıp shıqqan ibrаgimоvich bіrіnіn' аrtınаn bіrіn 8 gol uradı. So'ytip ulıwma еsapta оnın' kоmаndаsı 8:4 еsabı menen utıp shıg'adı.
 

Niderlandiyag'а kеlіwі mеnen Zlаtаn оyın ta'jiriybesіz qaldı. Bas trener Kо Аdriаnsе onı nеgіzgі quramg'а ko'p shıg'arа bermedі. Bіrаq uzаq o'tpеy Аdriаnsе oz оrnınаn bоsаp, qizmetin Rоnаld kumаng'а tapsırdı. Кumаn Zlatanın' bоyınаn shabıwılshılıq tаlаnt ko'rе bilgеn bоlıwı керек, ha'r oyın sayın оnı negizgі sаpqа qoyatın bоldı. 2001/02-Jılg'ı sezondа «Ajax» Niderlandiya chempionı аtaladı.

Kеlеr jıllı ibrаgimоvich o'zіn Еvrоpаg'а tolıqlay tanıstırdı. Chempionlаr Ligаsındаg'ı «Liong'а» qаrsı o'tkіzgеn birinshi oyında оl 2 gоl urаdı. Жалпы сол jıllı Еvrоpаnın' bаslı клуbtın' tu'rnіrindе «Аyaks» ¼ finalg'а deyin jetedі. Оndа оlаr bolajaq chеmpiоn «Мilang'а» jol bеrеdі. Аl chеmpiоnаttа «PSVdаn» achko sаnınan kеmlеw qаlıp, еkіnshі оrındı iyeleydi.

Bаsında оl tаg'ı dа klubtın' to'mengi qurаmındа ju'rdі. Ko'p оyındı jaslar menen ko'rdi. Bіrаq sоl jıllı оl 16 gоl mеnen juwmaqladı. Аl kеlеr jıllı оl «Yuventus» tamashago'ylerinin' оyınshа komandаnın' shıraylı futbоlshısı dеgеn аtаqqа qоl jеtkіzеdі. Sоndаy-аq оl Shvеtsiyanın' «Аltın tоp» sıylıg'ın dа jеn'іp аlаdı. Tu'rinlіklerdin' qoyg'an lаqаp аtı bоyınshа «Sıg'аn» 70 oyında 23 gоl urg'an. Kеyіn sibаylаs-jеmqоrlıqqа jоl bеrdі dеgеn ayıp benen «Yuventustan» chempiomlıq аtаq аlınıp tаstаldı. Ja'ne klub еkіnshі diviziong'а tu'sіrіldі. Оndа оynаg'ısı kеlmеgеn ibragimovich 2006 Jıldı «Intеr» quramındа basladı. Тransferlik qunı – 24,8 million dоllаr.

(2009-Jıl) Ibrahimovich «Barsеlоnаmenen» bеs jılg'a shа'rtama imzaladı. Mилаnnın' «Intеrі» hu'jimshi ushın 46 million dоllаr mеnen 20 milliоng'а baqalаng'аn Sаmuel Etto', onı аldı.

Оl kеlmеy atırıp «Bаrsа» tariyxındаg'ı еkі rеkоrdtı jаn'аrttı. Bіrіnshі оl – klubtın' еn' ko'p аqshаg'а sаtıp аlg'аn оyınshısı. Еkіnshі – оnın' kоmаndа ıqlasbentlerіnе tаnıstırıw saltаnаtınа 62 mın' tamashago'y kеlgеn. 




#Article 313: Aleksandr Raykov (125 words)


Aleksandr Vadimovich Raykov (, ; 9-dekabr, 1989-jıl, Tashkent, O'zbekistan SSR, SSSR) — O'zbekistanlı intellektual oyınshı ha'm telesholıwshı. 2010-jıl 14-noyabrde, 20 jasında «CHGK»nın' sport ma'wziysindegi tu'rnirde «Nikita Mobayl Te Te» komandası quramında ja'han chempionı boldı ha'm usı intellektual turnir tarawı boyınsha Ol en' jas bilimdanlar qatarına kirdi.

Aleksandr Raykov 1989-jıldın' 9-dekabr ku'ni Tashkent qalasında, worıs shan'arag'ında tuwılg'an. Babası - Boris Nikolayevich Raykov rassom bolg'an ha'm SSSR rassomlar quramı ag'zası bolg'an. Aleksandr Raykov Tashkentdin' Mırza Ulug'bek rayonındag'ı 225-sanlı mektepte oqıg'an. M. V. Lomonosov atındag'ı Moskva ma'mleketlik U'niversitetinin' Tashkentdegi filialının' psixologiya fakultetin pitirgen.

Aleksandr Raykov Worıssha Wikipedia qatnasıwshılarınan biri esaplanadı (aldın Raykoffff, keyin bolsa  niki astında). O'zbekshe Wikipediada ha'm azıraq u'lesin qosqan..  O 2013-jılda Uzinfocom kompyuterli ha'm informatsion texnologiyalar orayında «Wikipedianı qalay toltırıw mu'mkin» atlı temada seminar-trenın' o'tkizdi.




#Article 314: Mickey Mouse (109 words)


Mickey Mouse — Walt Disney ta'repinen 1928-ji'l 18 noyabrde jarati'lg'an personaj.

Mickey Mouse cartoons (1928-1953)

Mickey's Christmas Carol (1983)

The Prince and the Pauper (1990)

Runaway Brain (1995)

The Mickey Mouse Club (1955-1959)

Mickey Mouse Works

House of Mouse

Mickey Mouse Clubhouse

Mickey Mouse (2013-)

Minnie's Bow Toons

Mickey's Once Upon A Christmas (1999)

Mickey's Magical Christmas: Snowed in at the House of Mouse (2001)

Mickey's House of Villains (2002)

Mickey, Donald, Goofy: The Three Musketeers (2004)

Mickey's Twice Upon A Christmas (2004)

Mickey Mouse

Minnie Mouse 

Donald Duck

Daisy Duck

Huey, Dewey, Louie

Clarabelle Cow 

Horace Horsecollar

Chip n Dale 

Scrooge McDuck 

The Walt Disney Company. Walt Disney.




#Article 315: Armatura (156 words)


Armatura ( — qurallani'w, anja'mlar), temir-beton konstruksiyalar armaturasi' — betonni'n' sozi'li'wg'a (kemnen-kem qi'si'li'wg'a) bekkemligin asi'ri'w ushi'n mo'nljellengen quramali' bo'limi. Tiykari'nan polatdan sog'i'lg'an iyiliwshen armatura (sterjen ya'ki payvandlang'an tor), ayri'm bikr armatura (prokat qostavrlar, shveller, bu'rsheklik) isletiledi. Bekkemligi ha'm plastikligi boyi'nsha sterjenge uqsas (diametri 6+90 mm), shibiqsiman (diametri 3+8 mm) ha'm zoriqpa (900 Mn/sm2 ha'm onnan arti'q ku'shke shi'daytug'i'n) armaturalarga bo'linedi. Polat armaturalar ayri'w qallarda ayna arasi'na ha'm shoyan quymalardi'n' sozili'w zonasi'na ha'm qoyi'ladi'. Tu'rkistanni'n' qa'dimgi bina'kar ustalari' ha'm armaturadan ken' faydalang'anlar. Sinshli diywal arasi'na qoyi'latug'i'n sinsh, paxsa diywal arasi'na qoyi'latug'i'n shax-shabba ha'm qami'slar, i'layg'a qosi'latug'i'n saban asa da'wirdin' armaturasi' edi.

Ja'nede armatura atamasi' a'sti'nda mashina, konstruksiya, quri'li'slardi'n' tuwri' islewin ta'miynlewshi ja'rdemshi quri'lma ha'm detallar toplami' ha'm tu'siniledi. Ma'selen, vodoprovod armaturasi' (klapanlar, kranlar, suw o'lshegish ha'm h.k.); qazanxana armaturasi' (termometrler, manometrler, saqlawi'sh klapanlari'); isi'ti'w dizimi armaturasi' (termoregulatorler, termostatlar ha'm b.); ga'z dizimi armaturasi' (kran ha'm klapanlar, reduktorlar ha'm b.); elektr texnikasi' armaturasi' (patronlar, o'shirip jaqqi'shlar, rozetkalar, qa'ndiller ha'm b.)

 




#Article 316: Ballon (172 words)


Ballon (nem.) (texnikada) — avtomobil, traktor ha'm basqalar mashinalardi'n' g'ildiregi ga'rdishine kiygiziletug'i'n rezina ya'ki rezinatoqi'mali' pnevmatik qabi'q; g'ildirektin' jol menen tislesiwin ta'minleydi, qi'ysi'q jollardag'i' tu'rtki ha'm soqqi'lardi' jumsatadi'. Kamerasi'z ha'm kamerali tu'rleri boladi'. Kamerali balonlar, tiykari'nan, kamera, pokrishka ha'm bort lentasi'nan iba'rat. Pokrishka karkas, protektor, jastiqsiman qatlam (breker), diywallar ha'm bortlardan du'ziledi. Karkas pokrishka ushi'n tiykar waziypasi'n atqaradi' ha'm kord qatlamlari'nan sog'i'ladi'. Pokrishka kamerag'a nasoz ja'rdeminde jiberilgen hawa basi'mi'na qarsiliq ko'rsetedi ha'm oni' du'giliwden saqlap turadi'. Kamerasiz balonlarda hawani'n' ishki basi'mi' ta'sirinde pokrishka bortlari' g'ildirek gardishi shetlerine bekkem tiyip turadi', bul bolsa za'rur germetiklikdi (hawani'n' sizip shi'qpawlig'in) ta'miynleydi.

Balon mashinani'n' tormoz joli uzi'nlig'ina, janilg'i sarpi'na ha'm basqalar omillarg'a sezilerli ta'sir ko'rsetedi. Waziypasi'na qarap, b.lar jen'il avtomobiller ha'm ju'k avtomobillerge, a.x. mashinalari' (traktorlar, paxta teriw mashinalari' ha'm basqalar) ga, jol qurilis mashinalari'na, mototsikller ha'm velosipedlerge mo'njellengen tu'rlerge bo'linedi. Aviatsiya, bir relsli (monorelsli) transport ha'm basqalar uchun mo'njellengenleri bo'lek b.lar esaplanadi'.

B. ko'p qatlamli' rezinatoqimali tovarli' boli'p, tiykari'nan, kaushik,2. Balonlarda rezina, ximiyali'q talalar ha'm armatura materiallari (kordlar)dan avtomatpotok liniyalari'nda tayyarlanadi' (ja'ne q. Kauchuk, Rezina).




#Article 317: Oksidleniw da'rejesi (210 words)


Oksidleniw da'rejesi, — oksidleniw sani' oksidleniw-qaytari'li'w reaksiyalari'nda atomni'n' elektrostatik zaryadi' mug'dari'. Ximiyali'q birikpeni u'li'wma ionli du'ziliske iye dep oy qi'lsaq, oni'n' qurami'ndag'i' birde-bir elementdin' sha'rtli zaryadi' sol elementdin' oksidleniw da'rejesi dep ataladi'. Elementlerdin' O. d.n aniqlawda ha'r da'yim kislorodti'n' O.d.n —2, vodorodtikin +1 dep qabul qi'li'nadi'. Metall ionlari'ni'n' O.d. Olardi'n' zaryadi'na ten' deb ali'nadi'. Ma'selen, suw N2O da vodorodti'n' O.D.+1, kislorodtiki —2. Kaliy yodid KJ da kaliydin' O.d. +1, yoddiki —1 dir. Erkin elementlerdin' O.d. O g'a ten' qabul qi'li'ng'an. Ha'r qanday molekula qurami'ndag'i' ba'rshe atomlardi'n' O.d. Jiyindisi 0 ga ten' . Ma'selen, xromat kislotada (N2SgO4) xrom atomi'ni'n' O.d. (+1)2+x+(—2)-4=0, bunnan x=+6. Sol jol menen H2SO4 da SHHHr O.d. +6, KMpO4 da Mp di'n' O.d. +7 g'a tengligin ani'qlaw mu'mkin. Ximiyali'q birikpede atomlardi'n' O.d. Joqari' (+), pa's (—),, 0 ha'm ha'tteki kasr sang'a ten' boli'wi' mu'mkin. S2N2 da uglerod (S)din' O.d. — 1 ga, KJNi(CN)4]ﬂ a nikel Ni din' O.d. 0 ga ten' . Ko'pshilik qallarda molekula qurami'ndag'i' atomlardi'n' O.d. Olardi'n' valentliklerine, yag'niy sol element payda qi'latug'i'n haqiyqi'y baylani'slar sani'na ten' bolmaydi'. Organik birikmelerda uglerodti'n' valentligi 4 ga ten' , biraq O.d. tu'rli birikpelerde tu'rlishe. Mas, SN4 da uglerodti'n' O.d. —4 ga, SO2 da +4 g'a, NSON da 0 g'a, NSOON da +2 g'a, S2N4 da —2 g'a ten' .




#Article 318: Lokomotiv (264 words)


Lokomotiv (lat. loco moveo — orni'nan qozg'altaman) — temir izler, temir jolda ayri'm vagonlar ya'ki poyezdlardi' tarti'p ju'riwge mo'njellengen transport tu'ri. Dizel-poyezdlar, turbo poyezdlar, elektrpoyezdlar qurami'na kiretug'in motorli' vagonlar ha'mde avtodrezina ha'm motodrezinalar ha'm L. Waziypasi'n o'teydi. Biraq motorli' vagonlar ha'm drezinalarda jolawshi'lar ha'm ju'k tasi'w ushi'n ori'nlar ha'm jaylar boladi'. Uluwma temir joldag'i' ba'rshe tarti'w transporti' L. esaplanadi. da'stlepki L. 19-a'sir basi'nda ulli' Britaniyada, keyinshelik (1834) Rossiyada (parovoz) jasalg'an ha'm diyerli 1 a'sir dawaminda temir jolda tarti'w transporti' esaplang'an. 20-a. basi'nda parovozlardi'n' qollaylasqan teplovoz ha'm elektrovoz siqib shi'g'ara basladi.

A'melge asi'ratug'i'n isine qarap, L.ler magistral ha'm sanaat L.lerine bo'linedi. Magistral L.ler uli'wma paydalanatug'i'n t.jolda, sanaat L.leri bolsa zavodlar, ka'nler, shaxtalar, qurilis maydanlari' ha'm b.da isletiledi. Magistral L.din' ju'k tasi'ytug'i'n ha'm jolawshi' tasi'ytug'i'n poyezdlardi tarti'w ushi'n, manevr qiliw (poyezdlar du'ziw), vagonlardin' ornin almastiriw ushi'n mo'mjellengen tu'rleri bar. L. ensiz ha'm enli izlarda ju'riw ushi'n ha'm mo'mjellep islep shi'g'ari'ladi'.

Birlemshi energiya siltewi tu'rine qarap, L. issilliq ha'm elektr L.lerine bo'linedi. Issilliq L.leri — parovoz, teplovoz, motovoz, gaz-turbovoz. Bularda energiya islep shi'g'aratug'i'n bo'lek ku'sh quri'lmasi' boladi'. Elektr L.leri kontakli ha'm akkumulya-torli elektrovozlardan iba'rat. Parovozdi' puw mashinasi', teplovoz ha'm motovozdi ishki jani'w dvigatel, gaz-turbovozdi gaz turbinasi', elektrovoz ha'm elektr poyezdti' elektr dvigateli ha'm akkumulyator ha'reketlentiredi. Tiykarg'i' L.lerden ti'sqari' ha'r tu'rli aralas L.ler ha'm bar: dizel-elektrovozlar, teplovozlar, kontaktli-akkumulyatorli elektrovozlar ha'm b. (bular onsheli ken' tarqalmag'an). Ha'zir, ko'binshe, teplovoz ha'm elektrovozlardan paydalani'ladi', tezligi 200 km/saatdan asatug'i'n aviatsiya gaz turbinali turbovozlar (Angliya, Rossiya), magnit ha'm hawa jasti'qli' L. (tezligi 500 km/sag'at g'a shekem) jarati'lg'an (Yaponiya), jani'lg'i' elementlar ha'm yadro reaktorlardan paydalani'p isleytug'i'n energetik qurilmali L. proyekti u'stinde isler ali'p bari'lmaqta.




#Article 319: I.V.Savitskiy atındag'ı Qaraqalpaqstan ma'mleketlik ko'rkem-o'ner mu'zeyi (283 words)


Qaraqalpaqstan Ma'mleketlik ko'rkem-o'ner mu'zeyi, I.V.Savitskiy ati'ndag'i' Qaraqalpaqstan ma'mleketlik ko'rkem-o'ner mu'zeyi — respublikadag'i' iri mu'zeylerden; No'kis q.da 1966 j.da quri'lg'an, 1984 j.dan N.V.Savitskiy ati' menen ataladi'. Mu'zeyge I.Savitskiydin' ko'mek-ha'reketi ha'm ol toplag'an qaraqalpaq xalq a'meliy ko'rkem o'ner kompozitsiyalari' negizinde tiykar sali'ng'an. Mu'zeydin' uluwma maydani' 6,9 mi'n' kv.m. Mu'zey xalq a'meliy ko'rkem o'neri, qad. ha'm orta a'sirler Xarezm ko'rkem o'neri, 1920—30-j.lar o'zbek ha'm oris su'wret o'neri, qaraqalpaq zamanago'y ren'su'wreti ha'm haykeltarasli-g'i, ilmiymarifiy bo'limler, kitapxana (10 mi'n' dana kompozitsiya), fond ha'mde on'law ustaxanasi'na iye. Fondinda 85 mi'nnan artiq eksponat bar (2004). Mu'zey fondinda 1920— 30-j.larda avangard rassomlar jaratqan kompozitsiyalar toplangan. Qaraqalpaq xalq ustalari ta'repinen jaratilg'an zergerlik, ag'ash oymakerligi, kashtadozliq, toqimashiliq (a'sirese, Qara u'y bo'limleri) ha'm b. kompozitsiyalar a'meliy ko'rkem o'ner bo'liminde toplang'an. Qad. Xorezm ko'rkem o'neri bo'limi mu'zeydin' arxeologik bo'limleri ta'repinen qolg'a kiritilgen tabilmalar esabi'na ja'nede bayi'maqta. Su'wret o'neri bo'limi toplami, asirese, serqirra: toplamdi' qaraqalpaq rassomlari' (I.Savitskiy, K,.Soipov, J. Quttimuradov, D.To'raniyazov ha'm b.), Worta Aziya rassomli'g'ini'n' kekse a'wladi' A.Volkov, M.Qurzin, A.Ni-kolayev (Us to Mo'min), N.Karaxan, O'.Tansiqbayev ha'm b.di'n' u'lken a'hmiyetke iye kompozitsiyalari' quraydi'. Sonin'day, 1920—30-j.larda aktiv ijad etken oris rassomlari' A.Shevchenko, R.Falk, V.Muxina, I.Grabar asarleri menen bir qatarda ijadi diyerli u'yrenilmegen.

R.Mazel, K.Red-ko, A.Safronov ha'm b.din' kompozitsiyalari' ha'm qoyilg'an. mu'zey eksponatlari' monografiya (etyud, siziqtan tortib to jetik asarlar) ta'rtibinde toplang'ani' menen ha'm qimbatlidir. Ja'ne mu'zeydin' o'zine xaslig'i eksponatlardi'n' tig'iz jaylasiwi, ekspozitsiyalarda toplamdi' tolaqonli ko'rsetiliniwine eriskenindedir. Mu'zey sanʼat asarlaridi toplaw, targib etiw, kataloglar shap etiw, ko'rgizbeler o'tkiziw menen shug'illanadi'. Mu'zey qasi'nda gilemshilik ustaxanasi' islep turipti; No'kis mu'zeyinin' dostlari' klubi jumis ali'p baradi', ko'rgizbeler sho'lkemlestiredi. Mu'zey Xalqara mu'zeyler sho'lkemi (IKOM) ag'zasi'.

Mu'zey 1968—69 j.larda Moskvadag'i' Shig'is mu'zeyinde Qaraqalpaq topla-mi'n ilk bar usi'nadi'. 1970 j.dan respublika ha'm si'rt ma'mle-ketler (AQSH, Frantsiya, Germaniya, Italiya, Yaponiya, Rossiya ha'm b.)dag'i' ko'rgizbelerde qatnasadi'.




#Article 320: Shanxay (140 words)


Shanxay — (),  pinyin: Shànghǎi, [zãhe], Zånhae) - Qıtaydın' en' iri qalası. Xalıq sanı boyınsha du'nyanın' en' iri qalası.

Qıtay ku'nshıg'ısında, Yantszi da'ryası deltasında ornalasqan.

Xalıq sanı 23 800 000 adam (2012).

Du'nyanın' en' u'lken portı. Qıtay Xalıq Respublikasının' a'hmiyetli ma'deniy ha'm ekonomikalıq bo'legi.

XXI a'sırdin' basında shanxay kishi balıqshı qaladan top du'nyanın sanaat orayına aylandı.

Qıtaysha qala atı eki ierolif penen jazıladı. Birinshi ieroglif - janında, ekinshi - den'iz degen so'z. Solay etip tu'rli awdarmalarg'a qaramastan shanxay mag'ınası - ten'iz janında qala.

Qıtay tilinde Shanxay Hu (沪) bolıp jazıladı.

Qala bolg'anga shekem Suntszan wa'layatına kirgen.

Sun dinastiyası da'wirinen berli (960 jıldan) Shanxay iri portg'a aylandı.

XV a'sirden Lutszagen - Yantszı jılg'asının' en' iri portı. Son'ıraq ol o'z a'hmiyetin jog'altqan.

XIX a'sirde - Birinsh afyun sog'ısı waqıtında Ullı Britaniya Shanxaydı basıp aladı.

Ekinshi Ja'han urısında Shanxayg'a sog'ıstan qashqan muxajırlar keledi.




#Article 321: No'kis pedagogika instituti (218 words)


No'kis pedagogika instituti, Ajiniyaz Qosibay uliʻ atiʻndag'iʻ No'kis ma'mlekelik pedagogika instituti — pedagog kadrlar tayyarlaytugi'n joqariʻ oqiʻw jurti. 1943 j. Qaraqalpaqstan ma'mleketlik oqitiʻwshilar instituti (1934) negizinde Qaraqal-paqstan ped. instituti atiʻ menen du'zilgen. Da'stlep To'rtku'l ha'm Shiʻmbayda bolg'an. 1945 j.dan No'kis q.da. 1976 j. institut Qaraqalpaqstan u'niversitetine aylantirilganlig'i mu'nasibeti menen ol tugetildi. 1990 j. ha'zirgi atiʻ menen qayta du'zildi. 1993 j.dan Qaraqalpaq shayiri Ajiniyaz Qosibay uli atiʻ menen atalg'an. Institutda 11 fakultet (qaraqalpaq tili ha'm a'debiyati; tabiatshunasliq; filologiya.; rus-inglis filol.si; mu'zika, su'wret o'neri ha'm sizbashiliq; tarixgeof.; mat.-informatika; baslangʻish ta'lim metodi-kasi; mektepke shekemgi tarbiya; qa'niygesi-ped.; dene tarbiya), sirtqi, maxsus sirtqi ha'm magistratura boʻlimleri, 35 kafedra, 38 kabinet, 13 lab., 3 lingafon ka'bineti, 215 kompyuter ka'bineti, kishi baspaxana,7 internet tarmag'iʻ, 2 elektron kitapxana, zamago'y 2 sport zali, Tu-ran stadioni, 3 kitapxana, 4 qiroatxana, 4 ustaxana, oqi'w ta'jriybe xoʻjaliqlari, sogʻlamlastiriw lageri, Tumaris ha'm Ziywar ansamblleri bar. Ku'ndizgi boʻlimde 20, sirtqi bo'limde 10, sirtqi bo'limde 5 taʼlim jo'nelisi boyi'nsha bakalavrlar ha'm 3 tarawlar boyiʻnsha magistrlar tayyarlanadi. 1993 j.dan aspirantura bar. 2002/03 oqiw jili institutda 4906 student ta'lim aldi, 431 oʻqitiwshi, sodan, 1 O'zbekistan FAning akademigi, 17 fan d-ri ha'm prof., 111 pa'n laureati ha'm dotsent isledi. Tu'rli jo'nelislerde i.t. isleri alip bariladi. Shet ma'mleketler ha'm G'MA ma'mleketlerinin' joqari' ta'lim ma'kemeleri menen ilmiy-pedagogik sheriklik qi'ladi. Sho'lkemlestirilgenen beri institut 20 miʻn'nan artiq qa'niyge tayyarladi' (2003). 




#Article 322: Mizdaxqan (143 words)


Mizdaxqan — Xorezmdegi iri orta a'sir qala qarabası. Xojeli qalasınan 7—8 km batısda jaylasqan. Antik da'wirge tiyisli awıl qarabası ornında 5—6-a.lerde ba'rpa etilgen qa'sir tiykarında payda bolg'an ha'm mongollar hu'kimranlıg'ının' aqırına shekem (14-a). Mizdaxqan 2 biyikden iba'rat. Olardan biri (Gewir qala) M.nın' yeski bo'limi bolıp, onın' qalın' paxsa diywalı ha'm arkının' qaldıqları saqlang'an. Mizdaxqannın' 2 biyikligi qabristang'a aylang'an. Onın' maydanının' bir bo'liminde Nazlımxan Sulıw maqbarası (13-a. aqırı — 14-a. bası) jaylasqan. M.dı arxeologik ta'repten u'yreniw isin 1928 j. A. Yu. Yakubovskiy baslag'an. 1962, 1964—65 j.larda Mizdaxqanda S. P. Tolstoye basshılıg'ında Xorezm arxeologiya etnografiya ekspeditsiyası] qazıwmalar o'tkizgen. Na'tiyjede Mizdaxqanın' ta'riyxi ha'm Xorezmnin' islom dinine shekem bolg'an yeski dinine tiyisli ko'plep qımbatlı mag'lıwmatlar alındı. 10-a.da M. abad qala bolıp, atirapında 12000 turar jay qorg'anları jaylasqan.

Mizdaxqandag'ı qabristang'a zardushtiylik dinine sıyınılg'an marhumlar ossuariylarg'a salıp ko'milgen. Ossuariylarda ren'beren' mazmundag'ı na-qshlar ha'm yeski xorezmiy tilinde jazılg'an bitikler saqlang'an.




#Article 323: Giza piramidaları (128 words)


Giza piramidaları (arapsha جيزة يسروبوليس )  - Mısır, Qahira janındag'ı giza jassı tawlıg'ında ornalasqan ima'rat kompleksi.

Bul ha'ykeller burıng'ı Giza qalasınan 8 km uzaqlıqta sho'l ta'repke qaray jo'nelisinde jaylasqan.

Misırda ko'pshilik arxeologlar mag'lıwmatı boyınsha piramidalar BEQ XXVI—XXIII a'sirde qurılg'an, biraq ko'p geologlar, tarixshılar, injenerler sonın' menen kelispewshi burın'ıraq bolg'anın ko'rsetedi.

Xeops piramidası, Giza ullı piramidası - du'nyanın' jetti ka'ramatının' birinshi saqlang'an ka'ramatı boladı.

Bul Burıng'ı Misır nekropole -  qa'birler Xeops piramidasınnan, keyinde Xa'fra piramidasınnan, ha'm Menkauer piramidasınnan, solay aq kishkene piramidalardan (patshabika, uzın piramidalarınnan) turadı.

Piramidalardın' tu'sligi aq izvesttas menen qaplang'an. Biraq Burıng'ı Misır ma'mleketi tarqalg'annan son', izvesttas jerli jasawshılar ta'repinnen urlang'an.

Zur Sfinks ku'nshıg'ıs jaqta ornalasqan, biri ku'nshıg'ısqa qaray. Ko'p alimlar qarası boyınsha Sfinksdın' betti Xa'frag'a uqsag'an.

Menkaur iba'datxanasının' monolitı platoda en' awır, onın' awırlıg'ı 200 tonna.




#Article 324: Qaraqalpaq xalqi'ni'n' qa'liplesiwi ha'm siyasiy turmi'si' (209 words)


Qaraqalpaq xalqi'ni'n' qa'liplesiwi ha'm siyasiy turmi'si — Tariyxi'y dereklerde ha'zirgi Qaraqalpaqstan aymag'i'nda adamlar neolit da'wirinen baslap-aq jasag'anli'g'i' ayti'ladi'. Bizin' erami'zg'a shekemgi II-VIII a'sirlerde Aral boyi' dalalari'na tu'rkiy qa'wimler kelip jasag'an. Jergilikli xali'qti'n' kelgen qa'wimler menen qosi'li'wi'wi' na'tiyjesinde Aral boyi'nda peshenegner ha'm wog'uzlar qa'liplesken. Peshenegler negizinde VIII-X a'sirlerde qaraqalpaqlardi'n' xali'q boli'p qa'liplesiwi baslang'an. X a'sir baslari'nda pesheneglerdin' bir bo'limi Volga arti'na, Tu'slik rus dalalari'na ko'ship wo'tken. Wog'an og'uzlar ha'm qi'pshaqlardi'n' qi'si'wi' sebep bolg'an. XII a'sir rus ji'lnamalari'nda Черные клобуки, qaraqalpaq dep tilge ali'ng'an. Qaraqalpaq xalqi'ni'n' ati' usi' atamadan ali'ng'an. Solay yetip, wolar qi'pshaqlar menen aralasi'p, wolardi'n' tilin qabi'l yetken. Qi'pshaqlardi'n' uri'w-qa'wim qurami'na kirgen peshenegler qaraqalpaqlar, dereklerde ,,qara bo'rkli,, dep atalg'an. XII a'sir baslari'nda Shi'ng'i'shxan Xorezmshahlar ma'mleketi paytaxti' U'rgenish qalasi'n iyelegennen keyin, Aral boyi' qaraqalpaqlari'ni'n' bir bo'legi Volga ha'm Ural (Jayi'q) da'ryalari' boylari'na, Si'rda'rya oazislerine ko'ship ketken. Alti'n Orda ha'lsiregenennen keyin, woni'n' qurami'nan bir qatar ma'mleketler bo'linip shiqti, wolardi'n' biri XIV a'sir aqi'rinda du'zilgen Nog'ay xanli'g'i' yedi. Woni'n' shegarasi' - Volga da'ryasi'nan Irtish da'ryasi'na shekem, Kaspiy ha'm Aral ten'izi boylari'nan Kama da'ryasi'na shekemgi aymaqlardi' wo'z ishine alg'an. Qaraqalpaqlar ko'ship barg'an aymaqlar XV - XVI a'sirlerde Nog'ay xanli'g'i'na kirgen. Nog'ay ha'm qaraqalpaq xali'qlari' siyasiy birgelikte, birlespe boli'p jasag'an. XVII a'sirdin' barlari'nda nog'aylar Volga ha'm  Ural da'ryalari' boylari'na basti'ri'p kirgen qalmaqlar ta'repinen qi'yrati'ladi'.




#Article 325: Kollektor (129 words)


Kollektor (lot. collector — yigigich) — 1) elektr tok chastotasin mexanik o'zgartirgich; elektr mashina rotori (yaqori) bilan konstruktiv birlashtirilgan. Bir-biridan va rotor korpusidan elektr jihatdan izolyasiyalangan tok oʻtkazuvchi plastinkalardan iborat. Har qaysi plastina yakor chulgʻamining bir yoki bir necha oʻramlariga ulanadi. Rotor aylanganda K. plastinalari sirtida kontakt choʻtkalari birin-ketin sirpanib, chulgʻamni tashki elektr zanjiriga ulaydi; 2) tashqi elektr zanjiri bilan asbobning kollektorli zonasini bogʻlaydigan tranzistor elektrodi (tranzistor K.); 3) kanalizatsiya tarmogʻinit kanalizatsiya hovoʻzlaridan oqova suvlarini yigʻadigan qismi (quvur, hovoʻz). K. yigʻma elementlar (beton, temir-beton va keramik bloklar) dan quriladi; 4) aloqa kabeli (kabel K.) yoki vodoprovod, gaz va boshqa quvurlar yotqiziladigan (umumiy K.) yer osti galereyasi; 5) baʼzi texnik qurilmalarning nomi (mas, ichki yonuv dvigateli chiqarish K.i); 6) biror narsani yigʻuvchi va tarqatuvchi tashkilot yoki shaxs (mas, kutubxona K.i).




#Article 326: Neft (309 words)


Neft (, ,) — Jer astınnan qаzıp alınatın, o'zgeshe, qаrаsuw mаysıman suyıqlıq, uglevodorodlar qosılması.

Jer Sharının' qubla yarımsharında tаrаlg'an.

Boljawlar boyınsha, nеft so'zi akkad tilinde barlıqqa kelgen, Burıng'ı Iran akkad tilli xalqları o'z imperiyasına karta ha'm neft so'zin o'zlestirgen. Worıs tiline neft so'zi Irаn elinnen kelgen bolıp, Kotov Sayaxatı degen kitapta (1625 jıl) neft birinshi ma'rte tilge alıng'an, . Pаrsı tilinen Grek tiline νάφθα «neft», onnan Latın tiline naphtha degen so'z kelip shıg'adı. Ko'shirme mag'ınada qaraqalpaq tilinde qаra altın so'zi de qollanıladı.

Neftdin' quramı: uglerod - 80-87%, vodorod - 10-14%, kislorod – 3%,  ku'kirt – 5%, azot – 2%. Suwmala ha'm Asfalt o'nimleri ko'birek joqarı molekulyar du'zilisge qosılmalar da kerek. Neft sonday ju'zlershe qosılmalardan turadı. Neft jang'anda 37-49 MDj/g Jıllılıq ayrılıp shıg'adı. Neft quramına kirgen ku'kirt ha'm onın' qosılmaları zıyanlı, olar metallarda korroziya keltirip shıg'aradı.

Ko'pshilikte neft suwg'a sin'еdi. 1 tonna neft suw u'stinde 12 km plyonka payda etiwge boladı. Neft suwda erimeydi, biraq benzol, xloroformda tez eriydi.

Neft - kerekli pаydalı qazılmalardın' biri. Ta'biyatda neftdin' 4 toparı tabılg'an: metanlı, oleinlı, naftеnlı, aromatik. En' ko'p benzin metan neftinde shıg'adı. Neft benen birge iyiriwshen' gaz da shıg'arıladı, ol еsh qana neftde yerimeytin boladı. Iyirshen' gaz quramına etan, propan, butan, pentan, kirgenlikten ol ximiya o'nimleri ushın paydalınıladı.

Neft — tu'rli molekulyar mаssalı ha'm tu'rli temperaturalarda qaynay alatın uglevodorodlar aralaspası bolg'anlıqtan, onı ko'p tu'rli fraktsiyalarga (distillyatlarga). Al olardan 40 tan baslap 200 °С qa shekem temperatura intervalında qaynay alatın C5—C11 uglevodorodlarınnan alınatın benzin; 150—250 °С temperaturada qaynay alatın C8—C14 uglevodorodlarn turg'an ligroin; qaynaw temperaturası 180—300 °С bolg'an C12—C18 uglevodorodların ishine alg'an kerosin, al onnan son' gazoil alınadı. Bular neftdin' ju'da qurılmalı produktleri dep aytıladı.
Benzin dvigatelli avtomashinalar ha'm samolyotlar ushın janılg'ı etip paydalanıladı. Ol solay aq maylardı, kaushikdi eritiwshi etip, qurılg'an h.b. ushın qollanıladı.  Ligroin traktor janılg'ısı bolıp sanaladı. Kerosin — traktor, reaktiv samolyot ha'm raketa   janılg'ısı. Gazoil dizel janılg'ı etip qollanıladı.




#Article 327: Elektromagnetizm (121 words)


Elektromagnetizm - elektrik qubılıslar arasında payda bolatug'ın elektromagnitlik ta'sir etiwshi, fizikanın' tarmag'ı.

Elektromagnitlik ta'sir etiwshi elekromagnitlik qır (elektr qırı, magnit qırı) ha'm jaqtılıqdı bildiredi.

Elektromagnitlik ta'sir etiwshi, ku'shli ta'sir etiwshi, ku'shsiz ta'sir etiwshi ha'm gravitatsiya bolıp - to'rt tu'rli fundamental'  ta'sir etedi.

Elektromagnetizm so'zi -  ἤλεκτρον, ēlektron (g'alabalıq) ha'm μαγνῆτις λίθος magnētis lithos (timer maydanı) yunan so'zlerinnen kelip shıqqan.

Elektromagnitizm elektr ha'm magnit ku'shlerin taswirlewshi Lorents ku'shin payda etedi.

Elektromagnitlik ta'sir etiwshi ko'ndelen' turmıstag'ı ayberlerdin' ishki o'zliklerinde en' a'hmiyetli rol' oynaydı: molekulalar arasındag'ı ku'shlerdi bildiredi.

Elektromagnitizm bar ximik protseslerde top rol' oynaydı.

Jaqtılıq tezligine jaqın tezlengendegi elektromagnit ko'rinislerge Albert Eynshteynnın' bo'lek shag'ıstırmalıq teoriyası du'zbeleri menen su'wretlenedi.

Joqarı energiyada elektromagnitlik ta'sir etiwshi ha'm ku'shsiz ta'sir etiwshi birlesedi.

Elektromagnitlik ko'rinislerde taswirlewshi top nızamlar:




#Article 328: Etika (214 words)


Etika (grek. ethos – дағды, a'dep-urip) – izertlew ilimi, adamnın' minez-qulqı bolıp tabılatın a'yyemgi teoriyalıq pa'nlerdin biri. termin ha'm ayrıqsha izertlew pa'ni retinde o'z baslawın Aristotel hikmetlerinen aladı. “ Etizm” termini Aristoteldin' ar-hu'jdan ma'selesine arnalg'an u'sh shıg'armasının' (“Nikomax etikası”, “ebdem etikası”, “u'lken etika”) atawına kіrgen. Aristotel etizm tuwralı so'z qozg'ag'anda negizgi u'sh ma'selege toqtalıp, etik. teoriya, etik. Kitaplar, etik. Is-ta'jiriybe  tuwralı aytadı. Ol basta grek tilindegi etizmnin' latın tilindegi baslaması retinde azday qollanılsa, keyinnen bilim beriw da'sturinde Etizm – ilim ma'ninde,  – onın' pa'ni retinde qarastırıldı. A'dette, etizmlik oy-pikirler adamlardın minez-quliqlari menen salt-da'sturlerinin arturli ekenligin bayanlawdan baslanadi. Sokrat ha'r-tu'rli minez-quliqlardı bag'alap, saralaw ushın parasatqa ju'giniw kerek dep bildi. platon adam jan-jaqti uyimlastırılg'an ma'mlekette omir surip, onın basshiligin dana-filosoflar atqarg'anda g'ana ruwxaniy ja'ne minez-qulıq ka'milligine jete aladı dep biledi. Parasat iyesi retinde oz mu'mkinliklerin ju'zege asırg'an adam, o'z o'mirinin jog. Maxsetin anıqlap, ma'mlekettin negizi bolıp tabılatın  siyasatqa, ekonomika E-lıq normalar menen jetekshilik ornatadı. Etizm ug'ımı tuwralı D.Yumnın' “Adamnın' ta'biyatı” tuwralı traktatında jan-jaqtı aytıladı. 

Etikanın' du'zilisi. etika u'sh bo'limnen turadı:

Teorialıq etika— etikanın' negizgi ug'ımı, onın' izertlew ponın, İlim retinde rawajlanıw tariyxın izertleydi. normativli etika — negizgi etikalıq kategoriyalardı: мейірімділік пен катыгездік, ізгілік пен жауыздык, ар-үждан, үят, абырой, парыз және т.б. қарастырады. Эмпириялық этика — белгілі бір кезеңдердегі адамзат үйымдарының накты адамгершілік келбеті туралы түсінік береді.




#Article 329: Qaraqursaq (301 words)


Qaraqursaq urug`i asli kelib chiqishi O`zbekning Kungirot urug'idan bo'lgan Qоstamg'аlı yani jufta Tamg'ali uru'giga borib taqaladigan urug'lardan biri bo'lib xozirda Qazayaqli urug'ining katta qismi Qoraqalpoqiston Respublikasida yashab istemol qlishadi.
XIX asr boshlarida hindistonlik Mir Izzatulloq tarafidan afgʻon Turkistonidagi Oʻzbeklar haqidagi tartib etilgan jadval biroz eʼtiborga molik bo'lib. Bunga koʻra, u erdagi qabilalar quyidagilardir. Shibirgʻon yaqinidagi Saripulda Ming qabilasining Ochamayli aymogʻi; uning yonida Sayyod degan joyda Ochamayli va Qazayogʻli, Ming, undan quyiroqda Qipchoq urugʻi, Qunduzda tamoman Qatagʻon, Balx hududida Saroy va Moʻytan urugʻlari, Badaxshonda Eshkamish va qatagʻonlarning Burga hamda Timish nomli aymoqlari yashaydilar. Norinda Chigʻatoy urugʻi. Mir Izzatulloh Moʻytan va Qatagʻon urugʻlarining aymoqlariga oid belgilarni beradi. Moʻytan etti aymoqdir: Tilikxona, Koʻrmishli, Qazayogʻli, Qaraqursaq, Chagʻar, Sum, Oqshayiq, Chuchen, Qatagʻon urugʻi esa uch aymoqdir: Besh qaban, Saljovut, Toʻrt ota. Besh qabanning toʻrt boʻlagi bor: Laqqa (Laqay), Yangi Qatagʻon, Qesmavir, Qayon, Manas. Qesmavirning toʻrt tiragi bor: Oq togʻliq, Andijoni, Qalasi, Bumin. Manasning uch tiragi bor: Temish, Sarbagʻish, Burga. Toʻrt otaning toʻrt boʻlagi bor: Sariq Qatagʻon, Churoq, Boshsiz, Mardod. Churoqning ikki tiragi bor: Qiz otizi, Shoʻlang. Mardodning uch tiragi bor: Iuchata, Boʻzon, Joʻtuduq.

O'zbek urug'ining eng katta urug'laridan biri bo'lgan Qo'ng'irot urug'i esa  14 asrda yoziib qoldirilgan nasafnomaga asosa quydagilarga bo'linib ketadi

Qoʻngʻirot qabilasi. Buning katta aymoqlari besh tarmoq boʻlib, birinchisi: Qonjigʻali. U 14 tarmoqdan iborat: Oʻris, Qoraqursoq, Choʻllik, Quyon, Quldovli, Miltek, Koʻr toʻgʻi, Gala, Toʻpqora, Qoraboʻz, Noʻgʻoy, Bilgalik, Doʻstalik, Ikkinchisi: Uyunli aymogʻi. 9 tarmoqdan iborat: Oq tana, Qora Churan, Turkman, Quvuq, Beshbola, Qoraqalpoq, Kajay, Xoʻjabacha; uchinchisi — Qoʻshtamgʻali aymogʻi 9 tarmoqdir: Qoʻlobi, Barmoq, Goʻjaxoʻr, Koʻl-Chub urgʻon, Qaraqalpoq. Qoʻshtamgʻali, Safarbiz, Dilbari, Jachaqli; toʻrtinchisi — Oqtamgʻali aymogʻi 7 tarmoqdir: Tortuvli, Ogʻamayli, Ishiqoli, Qozonjili, Oʻykuli, Boʻkachli, Qiyugali; Beshinchisi— Qir aymogʻi besh tarmoqdir: Guzili, Koʻsavli, Ters, Baliqli, Quba.

Qoʻngʻirotning butun urugʻi shuʼbalari-tarmoqlari Amudaryo havzasida, Buxoroning Gʻuzor, Sherobod, Qoʻrgʻontepa viloyatlarida boʻladilar. Buxoroda koʻchmanchi umr kechiradilar. Xorazmdagilar esa oʻtroqdirlar.

Qоn'ırаt urug`i




#Article 330: Qazayaqlı (358 words)


Qazayaqli urug`i asli kelib chiqishi Qoraqalpoqning Kungirot urug'idan bo'lgan Qоstamg'аlı yani jufta Tamg'ali uru'giga borib taqaladigan urug'lardan biri bo'lib xozirda Qazayaqli urug'ining katta qismi Qoraqalpoqiston Respublikasining Kegeyli tumanining Qazayaqli ovulida va shu atroflarda yashab isteqomat qilishsa yana bir katta qismi Surxondaryo va Qashqadaryoning Qıtay urug'i bilan qo'shilib Qazayaqlı (tiyrеlеri) ni tashkil qiladi.
Qazayaqlı (tiyrеlеri) xam bir qancha mayda urug`larni o`z ichiga olgan bo'lib bular Qalsеn Ku'yik Мırzаy Qılmоyın Bayqarag'an Baqsıqarag'an bo'lib xisoblanadi va bu urug`larning katta qismi xozirda bu Qozoqiston Qoraqolpoqiston va O'zbekiston xududlarida yashab isteqomat qilishadi.
XIX asr boshlarida Hindistonlik Mir Izzatulloq tarafidan afgʻon Turkistonidagi Qoraqalpoqlar haqidagi tartib etilgan jadval biroz eʼtiborga molik bo'lib. Bunga koʻra, u yerdagi qabilalar quyidagilardir. Shibirgʻon yaqinidagi Saripulda Ming qabilasining Ochamayli aymogʻi; uning yonida Sayyod degan joyda Ochamayli va Qazayogʻli, Ming, undan quyiroqda Qipchoq urugʻi, Qunduzda tamoman Qatagʻon, Balx hududida Saroy va Moʻytan urugʻlari, Badaxshonda Eshkamish va qatagʻonlarning Burga hamda Timish nomli aymoqlari yashaydilar. Norinda Chigʻatoy urugʻi. Mir Izzatulloh Moʻytan va Qatagʻon urugʻlarining aymoqlariga oid belgilarni beradi. Moʻytan etti aymoqdir: Tilikxona, Koʻrmishli, Qazayogʻli, Chagʻar, Sum, Oqshayiq, Chuchen, Qatagʻon urugʻi esa uch aymoqdir: Besh qaban, Saljovut, Toʻrt ota. Besh qabanning toʻrt boʻlagi bor: Laqqa (Laqay), Yangi Qatagʻon, Qesmavir, Qayon, Manas. Qesmavirning toʻrt tiragi bor: Oq togʻliq, Andijoni, Qalasi, Bumin. Manasning uch tiragi bor: Temish, Sarbagʻish, Burga. Toʻrt otaning toʻrt boʻlagi bor: Sariq Qatagʻon, Churoq, Boshsiz, Mardod. Churoqning ikki tiragi bor: Qiz otizi, Shoʻlang. Mardodning uch tiragi bor: Iuchata, Boʻzon, Joʻtuduq.

Qoraqalpoq urug'ining eng katta urug'laridan biri bo'lgan Qo'ng'irot urug'i esa  14 asrda yoziib qoldirilgan nasafnomaga asosan quyidagilarga bo'linib ketadi.

Qoʻngʻirot qabilasi. Buning katta aymoqlari besh tarmoq boʻlib, birinchisi: Qonjigʻali. U 14 tarmoqdan iborat: Oʻris, Qoraqursoq, Choʻllik, Quyon, Quldovli, Miltek, Koʻr toʻgʻi, Gala, Toʻpqora, Qoraboʻz, Noʻgʻoy, Bilgalik, Doʻstalik, Ikkinchisi: Uyunli aymogʻi. 9 tarmoqdan iborat: Oq tana, Qora Churan, Turkman, Quvuq, Beshbola, Qoraqalpoq, Kajay, Xoʻjabacha; uchinchisi — Qoʻshtamgʻali aymogʻi 9 tarmoqdir: Qoʻlobi, Barmoq, Goʻjaxoʻr, Koʻl-Chub urgʻon, Qaraqalpoq. Qoʻshtamgʻali, Safarbiz, Dilbari, Jachaqli; toʻrtinchisi — Oqtamgʻali aymogʻi 7 tarmoqdir: Tortuvli, Ogʻamayli, Ishiqoli, Qozonjili, Oʻykuli, Boʻkachli, Qiyugali; Beshinchisi— Qir aymogʻi besh tarmoqdir: Guzili, Koʻsavli, Ters, Baliqli, Quba.

Qoʻngʻirotning butun urugʻi shubalari-tarmoqlari Amudaryo havzasida, Buxoroning Gʻuzor, Sherobod, Qoʻrgʻontepa viloyatlarida boʻladilar. Buxoroda koʻchmanchi umr kechiradilar. Xorazmdagilar esa oʻtroqdirlar.

Qоn'ırаt urug`i




#Article 331: Yumorbek (213 words)


Юморбектиң юморбаяны(автогеография) Мен Абдижамил Махсетов (аты, фамилиясы өзгертилип берилди) 1981-жылы 23-декабрьде Шымбай қаласында туўылған екенмен. Бирақ, оны өзим анық билмеймен, себеби ол ўақытлары дым кишкентай едим. Юморбектиң авторлары: әкем - Әбдиғаний аға, анам - Оразгүл апа («аға», «апа» қосымталары шәртли түрде қосып айтылады). Шаңарақта он еки перзенттиң жетиншиси – мен. Мен бирден бундай ҳәзилкеш болып туўылмадым, дәслепки ўақытлары улыўма сөйлей алмайтуғын едим, еки жасқа толғаннан соң әсте-әсте сөйлеп басладым. Балалығымда «қумырысқа урыстырыў», ылайда «паңкөтек», қыста қарда «трактордың изин соғыў» менен турақлы шуғылланғанман. 1988-жылы Шымбайда 1-класста оқыўды баслап, 11-классты Нөкисте жуўмақладым. (Он жылда алпыс километр ) 2002-жылы Қарақалпақ Мәмлекетлик Университетин питкерип - география пәнинен оқытыўшы болып иследим. 2010-жылдан баслап «Юморбек» лақабы менен, юмор-сатира тараўында ислеп киятырман. 2014-жылдан баслап көркем-өнерди исбилерменликке айландырып «Юморбек-Махсет» ЖШЖ де ис жүритип, ҳәзирде сол жәмийетте дөретиўшилик пенен шуғылланып атырман. Ең баста сахнаға шықсам «ҳаў мынаў, ким мынаў қандай қызықшы, мынандай-әм қызықшы барма?» дейтуғын еди, ал ҳәзир, қудайға шүкир сахнаға шықсам адамлар: «ҳаў мынаў ана кимғо», «ким еди», «ҳееее, әнәбир қызықшы не», «әнәбиреўғо», -деп дәрриў таныйды. Бос ўақытларымда ҳеш нәрсе ислемеймен, себеби, бир нәрсе ислесем - бос емес болып қаламан. Баўыр, бөтеке, бүйреклердиң баҳасын еситип ишки дүньямның бай екенин сездим. Спорттың – футбол, бокс түрлерин телевизордан тамашалаўға қызығаман.Шаңарақлыман: үш перзенттиң әкеси, бир ҳаялдың күйеўимен.Өмирдеги ураным: Бәри жақсылыққа!Дөретиўшиликтеги ураным: Изленбесең - изленбейсең!




#Article 332: Qalli Ayimbetov (180 words)


Qalli Ayimbetov(1908-09.04.1973) ataqli agartiwshi ,ja'miyetlik g'ayratker ,filologia ilimleri doktori,professor ,dilma'sh ,qaraqalpaq folkloristikasinin' tiykarin saliwshilardin' biri.

Qalli Ayimbetov-1908-jili A'miwdariya walayati Shimbay wezdinin'  Jalpaq shek awilinda ( ha'zirgi Shimbay rayoninin Baxitli APJ ) a'piwayi diyxan shan'arag'inda duniyag'a kelgen. Alim bes jasqa tolg'anda 1913-jili a'kesi duniyadan o'tedi. A'kesinin' o'liminen keyin ,awil aqsaqallari oylasip anasin kuwewinin agasi O'teniyazg'a  nekesin qiyadi.1923-jili anasi qaytis bolip ,Q.Ayimbetov pu'tkilley  O'teniyaz agasinin' qolinda ta'rbiyalanadi.Onin' jasliq da'wiri alag'at zamanlarg'a, Ma'rdikar jili, Aq qapshiq jillarina  tuwra keledi, sonliqtan bolajaq alim jaslayinan ko'p qiyinshiliqlardi basinan keshirgen.  Ol balaliginan ju'da' qizigiwshan ,qatiqulaq bolip o'sedi. Ol a'wele Shimbaydag'i   mektep internatta ,son'inan  1929-jili To'rtkul ped.texnikuminda al 1930-1933-jillarda Qazaqstannin' Almata qalasindag'i pedagokika institutinda (ha'zirgi Abay atindag'i Qazaq Milliy pedagoka universtiteti) oqip ta'lim aladi.  .  Ol KazPide akademik Evgeniy  Viktorivich Tarle ,Saken Seyfulin,Sanjar Japbar uli  Aspandiyarov ,Muxtar A'wezov qusag'an jetekshi alimlaimlardan sabaq aladi.
Ayimbetov 1926-jili N.A.Baskakov ,1929-jili A.L.Melkov,1933-jili А.А.Sokolov ,1939-jili S.G.Malovlar basshiliq  etken rus ilmiy ekspeditsiyalarinda qatnasip,qaraqalpaq xalqinin' tariyxi ,etnografiyasi ha'm a'debiyati tuwrali baqali mag'liwmatlar jiynag'an. 1929-jili To'rtkulde oqip ju'rgeninde To'rtkul qalasinan ashilg'an Qaraqalpaqstan tariyxi ha'm u'lke taniw muzeyi maslaxatsishi ,al 1930-jili muzey baslig'i lawaziminda islegen.

A'kesi




#Article 333: Muratbay Nızanov (218 words)


Muratbay Nızanov 1951-jılı Qaraqalpaqstan Respublikasının` Kegeyli rayonında Bozko`l awılken`esi aymag`ında tuwıldı. Joqarı mag`lıwmatlı. 1980-jıldan O`zbekstan Jurnalistler Awqamının`, 1991-jıldan.

O`zbekstan Jazıwshılar Awqamının` ag`zası. M. Nızanov 1967-jıldan 1971-jılg`a deyin M.Jumanazarov atındag`ı paxtashılıq xojalıg`ında isshi, a`skeriy xızmetten kelgennen keyin 1973-1982-jıllar aralıg`ında rayonlıq sport ja`miyetinin` instruktorı, xalıq qadag`alaw komitetinin` is ju`rgiziwshisi, rayonlıq gazeta xızmetkeri bolıp isledi. 1982-jıldan respublikalıq , sol jıldın` o`zinde gazetasına o`tip, a`debiy xızmetker lawazımında xızmet atqardı. 1983-jıldın` noyabrinen Qaraqalpaqstan televideniesinde bo`lim baslıg`ı, bas redaktor, 1991-1994-jılları jurnalının` bas redaktorı, 1994-2002 jılları baspasının` direktorı, 2002-2003 jılları.

Qaraqalpaqstan teleradiokompaniyası baslıg`ının` orınbasarı, 2003-jıl 17-marttan kinostudiyasının` direktorı lawazımında islep atır.M. Nızanov respublikag`a belgili satirik, prozaik ha`m shayır, dramaturg, kinostsenarist. Onın` bu`ginge shekem 24 kitabı baspadan shıqtı. Olar (1979), (1984), (1987), (1989), (1990), (1992), (1993), (1993), (1994), (o`zbek tilinde 1995), (1988), (1996), (1997), (2002), (o`zbek tilinde 2003), (2004), (2005), (2005), (2007), (2007), 8-tom (2008), Tan`lamalı shıg`armalar 8-tom (2009), (2009), (2010) kitapları bolıp tabıladı. Jazıwshının` komediyası 1991-jılı Berdaq atındag`ı sazlı teatrda, 1994-jılı ol degen at penen akademiyalıq teatrında qoyıldı. Sonday-aq, 2005-jılı komediyası ja`ne de Berdaq sazlı teatrında saxnalastırıldı. M. Nızanov talantlı kinostsenarist. Onın` jigirmadan aslam hu`jjetli fil`mleri, mul`tfil`mleri, atlı ko`rkem fil`mleri ekranlastırıldı. M. Nızanovtın` shıg`armaları 1980-jıllardan baslap tuwısqan tillerde, ayrıqsha, o`zbek, qazaq, tatar, nog`ay tillerinde basılıp shıqtı. O`zbek tilinde jarıq ko`rgen brashyurası, , kitapları bunın` ayqın da`lili. Sonday-aq, onın` gu`rrin` ha`m povestleri, jurnallarında turaqlı ja`riyalanıp kiyatır.




#Article 334: Áyyemgi Greciya (2658 words)


Áyyemgi Greciya — Balkan ya.a.ń qubla.da, Egey teńizindegi atawlar, Frakiya  qırǵaqlari, Kishi aziyanıń batısındaǵı teńiz qırǵaqlarında jaylasqan áyyemgi grek mámleketleri aymaǵınıń ulıwma atı.

Tariyxi. Arxeologik maʼǵluwmatlarga koʻre, Gr. Aymaǵında adamlar paleolit dawrinen jasap kelmekte. Xalkidika ya.o.nan neandertal adaminiń bas súyegi shıqqan. Neolit dawrinde Gr. Xalqı diyxanshılıq, sharwashilıq penen shugʻıllanıp, otırıqshı turmıs keshirgen. Greciya jez dáwiri mádeniyati shártli ráwishte Kritmiken mádeniyati yáki Egey mádeniyati dep atalǵan. Eramızǵa shekemgi 3-mıń jıllıqta Greciya etnik quramı rangbereń(pelasglar, leleglar va bosqalar) boʻlgan; olardı protoyunon qáwimleri — axeylar, ioniyaliklar qısıp shıǵarıp oʻz quramlarına sińdirip jibergenler.B E.SH 20—17-ásirlerde Krit a.da axeylardiń dáslepki mámleketleri (Knos, Fest, AgiaTriada, Mikena, Tirinf, Pilos hám basqalar) payda bolǵan. E. SH 1260 jıl Mikena, Tirinf, va basqalar mámleketler Troyani basıp alıp, oni wayran etken (qarań Troya urısı). Doriy qawimleriniń kirip keliwi (E. SH 1200 jıl) aqibetinde mámleketler bóleklenip, urıwshılıq munásibetleri janlangan. E. SH 9-ásirge kelip. Arqa Gr.da — eoliylar, Oʻrta Gr. Hám Peloponneste — doriylar, Attika hám atawlarda — ioniyaliklar jasaǵan: 8—6-ásirlerde Grekler Orta teńiz, Marmar hám Qara teńiz qırǵaqların kolonizatsiya qilǵanlar. Bul dáwirde Gr.da polislar (qala mámleketler) qáliplesken. Diyxanlar hám ónermentlerdiń urıw zadaganlari menen gúresi natiyjesine qarap polistegi mámleket hákimiyati ya demokratik (Afinada) yáki oligarxik (Sparta, Krit o.da) tárizde bolgan. Ekonomikalıq jaqtan rawajlanǵan polislarda (Korinf, Afina hám basqalar) qulshilik keń tarqalgan; Sparta, Argos hám bosqalarda urıwshilik duzimi qaldiqlari saqlanıp qalǵan. E. SH 6-ásirda polislar Sparta bosshıliginda Peloponnes awqamına hám Fiva basshılıǵindaǵı Beotiya awqamına birleskenler. 5— 4-ásirler polislardıń eń rawaj tapqan dáwiri sanaladi. Ol Grek parsı urıslarinda (500—449) greklerdiń jeńisi nátijesinde Afinaniń júkseliwi hám Delos awqamınıń (Afina boshchiligida) payda bolıwı menen baylanıslı bolǵan.

Perikl húkimranlıǵı dáwiri (443— 429) Afina kúsh qúdiretiniń eń kúsheygen, siyasiy dúzimniń eń demokratlasqan hám madeniyatdiń rawaj tapqan dáwiri esaplanadi. Afina Gr. Tiykarǵı ekonomikalıq hám mádeniy orayına aylanadi, Ol teńizde húkimranlıqtı oʻz qolına algan. Afina menen Sparta oʻrtasinda Gr.da gegemon boʻlıw, savda jollarına iyelik qiliw ushın gúres Peloponnes urusi (431—404)ga alıp kelgen, Ol Afinaniń jeńilisi menen tamamlanadı. Spartaning yunon mám. ri ishki islerine aralasıwı E. SH 395—387 Jıllardaǵı Korinf urısin keltirip shıǵarǵan. 4-ásirde Fiva vaqtinchalik yuksalgan. Levktra jangida (miloddan avvalgi 371 yil) fivaliklar Sparta qoʻshinini tormor keltirishgan. 4-asr oʻrtasida Yu.ning shim.da Makedoniya yuksalgan. Uning podshohi Filip II Xeroneya jangida (338) yunon shaharlari koalitsiyasi ustidan gʻalaba qozonib Yu.ni tobe etgan. Aleksandr (Iskandar) saltanati parchalangach, ellinizm davrida (3—2-asrlar) Yu.da hukmron boʻlish uchun kurashayotgan harbiylashgan tipdagi davlatlar va ittifoqlar koʻp boʻlgan (Makedoniya, Axey ittifoqi, Etoliya ittifoqi). Miloddan avvalgi 197 yil Kinoskefal jangida Rim qoʻshinlari Makedoniya ustidan gʻalaba qozongach, Rim Yu.dagi oligarxiyani quvvatlab, mamlakatning ichki ishlariga aralasha boshlaydi. Miloddan avvalgi 148 yil Makedoniya, Illiriya va Epir Rim provinsiyasiga aylantirilganlar. 146 yildan (Axey ittifoqi rimliklar tomonidan tormor etilgandan soʻng) Yu.Rimga tobe boʻlgan (miloddan avvalgi 27 yildan uning hududida Rimning Axaya provinsiyasi barpo etilgan), faqat nomiga Afinagina erkin shahar deb hisoblangan. Milodiy 4-asrdan Yu.Vizantiyaning asosiy tarkibiy qismini tashkil etgan.

Adabiyoti. Yu.da yozma badiiy ijodning ilk namunalari taxminan 2700—2800 yillar muqaddam paydo boʻla boshlagan. Bu adabiyot miloddan avvalgi 3-asrda Rim madaniyatining barpo etilishida, tarkib topishida ham muhim ahamiyat kasb etgan. Iliada hamda Odiseya dostonlari yunon yozma adabiyotining bizga qadar yetib kelgan eng qadimiy namunalaridir. Bu kabi yuksak badiiy asarlar uzoq muddatli adabiy harakatning davomi, uning yetuk mahsuli sifatida maydonga kelgan. Odisseya dostonida Demodok kabi ajoyib baxshilar — rapsodlar botirlik haqida dostonlar aytib, davra ahllarini rom qilgan. Platon, Herodot kabi allomalar va shu zamonning baʼzi yozuvchilari Homerdan ilgari Orfey degan shoir yashab oʻtganligini xabar qiladilar. Biroq bu shoirning goʻzal navolari haqida afsonaviy rivoyatlardan boshqa tarix sahifalarida bironta ham misra saqlanib qolmagan.

Yunon xalqi oʻrtasida keng tarqalgan rivoyatlarda Orfeydan tashqari yana bir qancha shoirlar: Muze, Evmolp, Tamir, Olen va boshqalar tilga olinadi.

Barcha xalqlarning tarixida boʻlgani kabi yunon adabiyoti ham xalq ogʻzaki ijodi zaminida vujudga kelgan. Tarix sahifalarida yunon folkloridan juda kam namunalar saqlanib kelgan boʻlsada, shularga asosan ibtidoiy qabilachilik davrlarida yunon xalqining anʼanasi boy va rangbarang ogʻzaki adabiyoti — ertaklari, maqollari, matallari, topishmoqlari, qoʻshiqlari boʻlganligini aniqlash mumkin. Ibtidoiy jamiyatdagi mavjud ogʻzaki adabiyot shu jamiyat kishilarining tabiat haqidagi tushunchalarini ifoda etgan.

Yunon mifologiyasi uzoq tarixga ega. Shu uzoq muddat davomida ijtimoiy ongning oʻsishi bilan miflar ham oʻzgargan, yangi maʼnomazmun kasb etgan. Yunon kishisi ibtidoiy qabilachilik davrida tevarak atrofdagi tabiiy hodisalarning hammasini jonli his qilib, ularga sigʻinishgan, ulardan madad tilashgan, yovuz kuchlarni moyil qilish uchun qurbonliklar qilingan. Tabiat hodisalari qarshisida ibtidoiy insonning butun hayoti qoʻrquv va tahlikada oʻtgan. Keyinchalik qabilachilik tuzumining yemirilishi va harbiy aristokrat tabaqalarning kuchayishi natijasida quyi tabaqa vakillarining ahvoli yanada ogʻirlashgan, boylarning zulmi kuchaygan. Bu holat insonlarning diniy eʼtiqodlariga ham oʻz taʼsirini oʻtkazgan. qadimiy inson tasavvurida falak hukmronlari — odam qiyofasidagi Olimp maʼbudalari paydo boʻlgan. Zevs — momaqaldiroq hamda bulutlar hukmdori, maʼbudlar maʼbudi; Poseydon — dengiz hukmroni; Aid oxirat xoqoni, Zevsning rafiqasi Gera — osmon maʼbudasi, maʼbudalar malikasi va h.k.

Maʼbudlarni odam qiyofasida tasavvur etish, oʻz navbatida, mifologiyani haqiqiy hayotga yaqinlashtirgan va uning obrazlariga chinakam hayotiylik bagʻishlagan. Iliada dostonida muallifning butun diqqati asarning bosh qahramoni Axillning gʻazabiga qaratilgan boʻlib, qolgan voqealar faqat 50 kun ichiga sigʻdirilgan. Tinglovchi va kitobxon toʻla taassurotga ega boʻlishi uchun asar davomida muallif yoʻlyoʻlakay chekinishlar yasab, turlituman hodisalar bilan asosiy voqeani toʻldirib borgan. Xuddi shu uygʻunlik, muxtasarlik Odisseya dostonida ham bor. Jafokash Odisseyning oʻz vataniga qaytishi, har safar mobaynida uning boshidan kechgan mushkulotlar, uchragan ajoyibot, gʻaroyibotlar — asarning asosiy mavzusidir.

Qahramonlarning qiyofasini ular, ning tabiati, xattiharakatini koʻrsatish bobida — realistik tavsifi nihoyatda sezilarli. Dostonlarda hayotning turli pogʻonalarida turuvchi ilohiy kuchlar, odam bolalari: Olimp togʻining maʼbud va maʼbudalari, devlar, parizodlar afsonaviy maxluqlar, podshohlar, pahlavonlar, oddiy jangchilar, malikalar, kanizaklar, qul va choʻrilar, goʻdaklar va h.k. koʻz oʻngida gavdalanadi. Yunon xalqi asrlar davomida botirlik haqidagi oʻz tuygʻu va orzularini ana shunday qahramon nomi bilan bogʻlab kelgan.

Yunon xalqining botirlik, gʻayrat va jasorat tushunchalarini yozuvchi Axill obrazida talqin etgan boʻlsa, shu xalqning hayot bobida orttirgan donishmandligi, aql va zakovatini Odissey obrazi orqali koʻrsatgan. Boshqa qahramonlardan tashqari (har ikkala) dostonda ikkinchi darajali shaxslar bor: Agamemnon — takabbur, Menelay — botir, Diomed — sergʻayrat, Nestor — nuroniy, Baris — xudbin, olifta, Gektor — oriyatli va h.k.

Yevropa xalqlari oʻz taraqqiyotlari davomida katta ishtiyoq bilan necha bora yunonlar hamda rimliklar yaratgan sanʼat va adabiyotga murojaat etib, ular asosida qalblarini bezovta qilgan tuygʻu va gʻoyalarni hal etishga uringanlar. Uygʻonish davrining buyuk allomalari qoʻlida antik (qadim) dunyoning ilmu fani, sanʼat va adabiyoti, falsafiy taʼlimotlari eng kuchli qurol boʻlib xizmat qilgan. Uygʻonish soʻzining dastlabki maʼnosi ham qadimgi madaniyatni qayta tiklash, yangidan oyoqqa turgʻizish demakdir.

Meʼmorligi va tasviriy sanʼati. Yunon meʼmorlari va tasviriy sanʼat namoyandalari koʻp asrlar osha turli xalqlar uchun goʻzallik, uygʻunlik, yuksak did namunasini oʻtagan sanʼat yodgorliklarini yaratgan. Asarlar asosan sodda afsonaviy mavzularga asoslangan boʻlsada, borliq va inson muvozanatini his etib, tabiiy muhit, inson tanasining tabiiy goʻzalligi va uygʻunligini anglab aks ettirdi. Bu nisbatlar meʼmorlikda ham aniq ifodasini topgan. Yunon badiiy yodgorliklari Bolqon ya.o. dagina emas, shuningdek, Kichik Osiyo, Janubiy Apennin ya.o., Oʻrta dengiz orollari hamda Shim. Qora dengiz sohillarida ham saqlangan.

YU. sanʼati Miken madaniyati negizida paydo boʻlgan; mikenlar bilan miloddan avvalgi 2—1-ming yillik sanʼatining oʻzaro bogʻliqligi kulollik va meʼmorlik boʻyama naqshlarida koʻzga aniq tashlanadi. Yunon sanʼati taraqqiyoti (miloddan avvalgi 11—1-asrlar) tarixan gomer, arxaika, klasika, ellin kabi bir necha davrlarga ajratiladi.

Homer davri (miloddan avvalgi 11—8-asrlar) da boʻyama naqshli kulollik taraqqiy etgan, geometrik uslub miloddan avvalgi 7-asrgacha hukm surgan, eng taraqqiy etgan davri (8-asr)da %abr yodgorliklari vazifasini oʻtagan roʻzgʻorga moʻljallangan dipilon koʻza va idishlar bezagi, naqsh va inson shaklining aniq ritmi, chiziqlar ifodaliligi bilan ajralib turadi. Geometrik uslubda terrakota haykallar va idishlarga haykaltaroshlik bezaklari (qopqoq, shakldor dastalar) ham yaratildi. Meʼmorlik haqida maʼlumotlar deyarli yoʻq, baʼzi bino qoldiqlari, ibodatxonalarning terrakota modeli va adabiy yozma manbalarda ayrim maʼlumotlar uchraydi.

Arxaika (miloddan avvalgi 7—6-asrlar) davrida polislar shakllandi, shaharlar yuzaga keldi, shaharsozlikning asosiy belgilari muqaddas joy (akropol) va jamoat savdo markazlari (agora) boʻlib, ular atrofida turar joy mavzelari joylashtirilgan, shaharlar bunyod etilgan. Yetakchi oʻrinni ibodatxonalar (haykallari boʻlgan xudolar uyi) egallagan.

Ibodatxonalar bilan bir qatorda turli vazifalarni bajaruvchi jamoat binolari (teatr, stadion, palestr va boshqalar) bunyod etilgan. Inshootlar toshdan qurishga oʻtilgach, order turlari shakllandi (qarang Meʼmorlik orderlari), ibodatxonalar boʻrtma tasvirlar, haykallar bilan bezatildi; dahshatli maxluqlar bilan olishayotgan xudolar va qahramonlar (Gerakl, Tesey, Persey va boshqalar)ning qatʼiy tasvirlari yaratildi; ularning hajmdorligi ibodatxonalardagi meʼmoriy shakllar bilan uygʻun. Ioniy uslubidagi ibodatxonalarning haykaltaroshlik frizlari dinamikasi va murakkab kompozitsiyasi bilan ajralib turadi. Dastlabki oʻzaro bogʻlanmagan kam shaklli frizlardan oʻzaro uygʻun va koʻp shaklli yaxlit kompozitsiyalarga oʻtish kuzatiladi, ilk frontonlardagi relyeflar (Kerkira o.dagi Artemida ibodatxonasi) dumaloq haykallar bilan almashadi.

Haykaltaroshlikda kichik bronza haykallar (Fivalik Apolon, miloddan avvalgi 7-asr 1-yarmi)dan yalangʻoch oʻsmir (kuros)lar va uzun koʻylakli qiz (kora)lar shaklini yasashga oʻtildi. Harakatsiz shakllar oʻrniga harakatlarni shartli ifodalash yuzaga keldi (Delosli Nike, miloddan avvalgi 6-asr oʻrtalari). Haykaltaroshlar inson mimikasini ifoda vositasi sifatida kam qoʻllasalarda, ayni vaqtda boy hajm, kiyimlar burmalarining goh qatʼiy, goh nafis talqini bilan ifodali obraz qurilishiga erishdilar. Arxaika haykallarida ayrim mahalliy farklar kuzatiladi: ioniy uslubidagi kora va kuroslar lirik va hayotbaxsh obrazlari, shakllarning mayinligi bilan qatʼiy qiyofali va keskin shaklli doriy uslubidagi haykallardan ajralib turadi. Bu davrda yunon koʻzalari (amfora va boshqalar) tugal shakllandi, buyumlarga butun yuzasi qoplab gilama usulida mujassamotlar yaratildi, shartli qatʼiy chiziqlar va geometrik uslubdagi naqshlar oʻrnini syujetli sahnalarning tez-tez qoʻllanishi egaladi. Korinf, keyinroq Afina (7—6-asrlar)da qora shaklli uslub qaror topdi (Klitiy, Eksekiy, Amasis va boshqalar), qora shakli uslubdan qizil shakli uslubda koʻzalar yasashga oʻtish yuzaga keldi (Andokid va boshqalar).

Klasika (miloddan avvalgi 5-asr — 4-asr 3-choragi)da shaharlar rivojlandi, muntazam tarhli shahar tipi shaklandi (Milet, Pirey), shaharlarni toʻgʻri burchakli koʻchalar toʻri bilan qismlarga boʻlish, turar joylarni majmua tarzida qurish kabi asosiy qoidalar yuzaga keldi. Polislarning oʻziga xos ramzi boʻlgan ibodatxonalarning tipik xususiyatlari individuallik bilan qoʻshilib ketgan, bir tipdagi qurilishlarda yagona order tuzilishidagi nisbat va koʻlamlarnigina oʻzgartirib takrorlanishi bilan har bir shahar — davlat bosh inshootlarida oʻziga xos meʼmoriy qiyofalar yaratishga erishildi. Shu jihatdan umumiy tarhli va order elementlari boʻlgan Afina Afayi (taxminan miloddan avvalgi 500—480, Egin o.da), Gera II (Poseydon ibodatxonasi, miloddan avvalgi 5-asr 2-choragi, Poseydoniyada), Zevs (miloddan avvalgi 468—456, Olimpiyada) ibodatxonalari oʻziga xos sifatlari bilan bir-biridan farqlidir.

Miloddan avvalgi 6—5-asrlar chegarasida tasviriy sanʼatda keskin oʻzgarishlar roʻy berdi, haykaltarosh va rassomlar inson qiyofasi va uning harakatini mukammal ifoda etdilar, fronton, frizlarda koʻp shaklli lavhalarni dadil bajardilar. Klasika boshida yuzaga kelgan qatʼiy uslub hususiyatlari koʻzalarga ishlangan tasvirlarda aniq ifodasini topdi (Epiktet, Yevtimid, Yefroniy). Qizil shakllar uslubida ijod qilgan Brig afsonaviy mavzular bilan bir qatorda maishiy lavhalar (bazm, maktabdagi mashgʻulotlar, stadiondagi atletlar)ni ham yaratdi. Qatʼiy uslub miloddan avvalgi 5-asr 1-yarmidagi haykaltaroshlikda ham koʻzga tashlanadi; Egin o.dagi Afina Afayi ibodatxonasi frontoni, Olimpiyadagi Zevs ibodatxonasi fronton va metoplari kabi sanʼat durdonalari yaratildi. Klassikaning ilk davrida qahramonlar obrazlari bilan bir qatorda koʻtarinki ruhdagi real obrazlar ham yuzaga keldi (Miron va boshqalar). Inson tanasini mukammal ishlanishi yunon sanʼatiga umrboqiy gʻoyalar (goʻzallikning xunuklik ustidan gʻalabasi)ni ifodalash imkonini berdi. Miloddan avvalgi 5-asr oʻrtalarida klassika sanʼati (yuksak klassika deb nomlangan) gullab yashnadi. Perikl davrida Afina Elladaning siyosiy va badiiy markaziga aylandi. Vayron boʻlgan Akropolda Fidiy boshchiligida mohir meʼmorlar va haykaltaroshlar ishladi: tasviriy ansambllar hosil qilindi, yangi ibodatxonalar bunyod etildi, haykallar oʻrnatildi, goʻzallik va uygʻunlik tarannum etildi (maʼbudlarning yuksak mavqei, tantanalarda viqor bilan yurishlari, kentavrlar bilan olishuvlari va boshqalar). Ozod ellin fuqarolik ruhi, gʻoyaviy, axloqiy va jismoniy mukammalligi Fidiy asarlarida, Parfenon bezaklarida, Poliklet haykallari, Polignot koʻzalari, freskalar, terrakota haykallari, relyef va tangalarda yorqin ifodalangan.

Miloddan avvalgi 4-asr boshlarida yunon polislari demokratiyasi inqirozi bilan ayrim shaxslar xohishi polislar xohishini siqib chiqardi. Diniy inshootlar qurish oʻrnini insonning kundalik hayoti bilan uzviy bogʻliq boʻlgan inshootlar (palestr, teatr va boshqalar) qurish egalladi (jumladan, Epi davrdagi teatr, miloddan avvalgi 350—330 va boshqalar).

Vazifasiga mos aniq kompozitsiyali yunon teatrlari jahon meʼmorligidagi tomosha inshootlarining keyingi taraqiyotiga asos boʻldi. Memorial ansambllarda inson shaxsini abadiylashtirish anʼanalari yuzaga keldi (mas, Galikarnaslt maqbara, taxminan miloddan avvalgi 353). Tasviriy sanʼatda inson xarakteriga qiziqishning ortishi haykaltaroshlik portretlarini rivojlanishini taʼminladi. Afsonaviy kompozitsiyalarda kurash dramatizmi, insonning ruhiy qudrati va jismoniy shijoatini tasvirlagan Skopas ijodida voqelikdagi qarama-qarshiliklar oʻtkir ifodasini topdi, bu jihatdan Praksitel haykallari, Lisipp asarlari diqqatga sazovor.

Ellin davri (miloddan avvalgi 4-asr oxiri — 1-asr) yunon madaniyati mintaqalarining kengayishi uning Aleksandr davlati va uning vorislari davlati tarkibiga kirgan xalqlar madaniyati bilan oʻzaro qoʻshilishi bilan belgilanadi (qarang Ellinizm). Afina badiiy hayot markazi mavqeini yoʻqotdi. Kichik Osiyoning yirik shaharlari yangi qarash (nuqtai nazar)larni yaratuvchiga aylandi, qurilish beqiyos darajada oʻsdi, koʻplab muntazam tarhli yangi shaharlar yuzaga keldi (Istanbul va boshqalar), yirik inshootlar qurildi (Istanbuldagi Faros mayogʻi), mahobatli meʼmoriy ansambllar bunyod etildi (Pergamdagi Akropol) oddiy uydan bosh saroygacha boʻlgan turar joy tipi shakllandi, anʼanaviy ichki hovli tarhli uylar ustunlar bilan oʻralgan peristilga aylantirildi. Elin haykallaridagi qiyofalar qoʻrquv, davrni fojiaviy anglash bilan yoʻgʻrilgan. Ellin davri sanʼatiga mintaqaviy maktablar, yoʻnalishlarning hamda badiiy obrazli masalalarning rangbarangligi xos: haykal portretlar rivojlandi, klassikaning inson — fuqaro uygʻunligi oʻrniga buyuklarni ulugʻlash qaror topdi. Ijtimoiy kelib chiqishi har xil boʻlgan odamlarga, ularning yoshidaga xarakterli xususiyatlarga qiziqish ortdi. Yunoniston Rim tomonidan zabt etilishi bilan ellinlar sanʼati gʻoliblar madaniyatining rivojlanishi bilan qoʻshilib, uni oʻzining koʻp asrlik anʼanalari bilan boyitdi, shuningdek, oʻzining mustaqilligini ham yoʻqotib bordi.

Teatri — yunon dramasi va teatri Dionis sharafiga oʻtkaziladigan qishloq xoʻjaligi bayramlaridan boshlangan. Uning asosida tabiatning qishki oʻlik mavsumi va bahorgi uygʻonish davri bilan bogʻliq qadimiy yer egalarining oʻyinlari yotadi. Miloddan avvalgi 4—1-asrlargachaYunon teatri. 1. Getera niqobi. 2. Tropik kahramonniqobi. 3. Andromedaning teatr libosidagi tasviri (vazadagi rasm). 4. Tragik aktyor (fil suyagidan ishlangan haykalcha).dramatik chiqishlarda xor asosiy rol oʻynagan. 6-asrning 2-yarmida alohida ijrochi — aktyor (dramaturgning oʻzi) paydo boʻldi. Esxil sahnaga 2 aktyorni olib kirdi. Sofokl esa sahna dekoratsiyasida tasviriy bezaklardan keng foydalandi, fojialarda 3 aktyor paydo boʻldi. Aktyorlar, asosan, niqob kiyib oʻynaganlar. Teatr yunonlar hayotida alohida oʻrin egalladi. Ayniqsa, quldorlik davri gullagan paytda teatr ahamiyati yanada ortdi. Teatr, asosan, 3 qism: orxestr, tomoshabinlar uchun joy va chodirdan iborat boʻldi. Bulardan eng qadimiysi orxestryumaloq maydon boʻlib, unda aktyor va xor ijrochilari tomosha koʻrsatganlar. Dastlab barcha tomoshabin orxestr atrofida oʻtirganlar, keyinchalik omma uchun alohida joylar ajratilgan. Teatr binolaridan qadimiysi Afinadagi Dionis teatri binosi hisoblanadi. Keyingi eng katta Afina teatri miloddan avvalgi 4-asrning 2-yarmida qurildi. Teatrda tragediya va komediyadan tashqari mifologik syujetga ega satirik spektakllar ham qoʻyilgan. Dastlab ayollar rolini erkaklar niqob kiyib ijro etgan, Esxil, Sofokl, Yevripid, Aristofan kabi buyuk dramaturglarning ijodida Yu. quldorlik demokratiyasining ravnaqi va ziddiyatlari aks etdi. Mifologik syujetli pantomimik raqslar keng tarqaldi. Ularda ayol aktyorlar ham qatnashdi. Ellinizm davrida (miloddan avvalgi 3—1-asrlar) teatr Sharqda yunon madaniyatini targʻib qilishda asosiy vositalardan biriga aylandi. Teatrlar nafaqat yirik savdo markazlarida, balki kichik shaharlarda ham qurila boshladi. Dionis sharafiga oʻtkaziladigan bayramlarda tragediya va komediyalar namoyish etildi. Qishloq komediyasi yoʻqola bordi. Yangi komediyalar (Menandr, Filemon va boshqalar) oʻzaro hayotiy munosabatlarni, inson ichki kechinmalarini aks ettirdi. Miloddan avvalgi 5-asrda Yu.da mimlarmaishiy va hajviy harakterdagi kichik sahnalar yuzaga keldi. Ellinizm davrida ilk bor professional aktyorlar ijod qildi. Aktyorlar uyushmasi paydo boʻldi. Bu davrda aktyorlar katta hurmatga, yuridik huquqga ega boʻlganlar. Tomosha koʻrsatish uchun aktyorlar hatto urush paytlarida ham xohlagan yerlariga borish, oʻzlari va narsalariga daxlsizlik huquqi berilgan. Aktyorlarning oʻzlari esa har qanday harbiy xizmatdan ozod etilganlar (miloddan avvalgi 3-asr boshlarida bu haqda maxsus qonun qabul qilingan). Yu. teatri jahon teatrining rivojlanishida muhim rol oʻynadi.

Musiqasi. Yu. musiqasini badiy (mas, Iliada Odiseya) va ilmiy (Platon, Aristotel, Pifagor, Aristoksen) meros hamda tasviriy sanʼat yodgorliklari orqali tasavvur qilish mumkin. Yu.da musiqa sanʼati ijtimoiy hayotda muhim oʻrin olib, uni oʻrganish yoshlar tarbiyasi tizimiga kiritilgan, qoʻshiqchilik va sozandalik boʻyicha turli musobaqalar oʻtkazilgan. Turli xalq qoʻshiqlari — georgik (dehqonchilik bilan bogʻliq), epitalama (nikoh toʻylarida aytiladigan), trenos (yigʻi), embateriy (harbiy) kabi janrlar, Apolon (pean), Dionis (difiramb, fallik^) va boshqalar xudolarga bagʻishlangan aytimlar keng oʻrin olgan. Shoirxonanda (aed, rapsod — Homer va boshqalar)lar oʻzi yaratgan epik qoʻshiqlar va dostonlarni cholgʻu (torlitirnama forminks va boshqalar)larni chalib ijro etgan. Musiqaning odamlarga sehrli taʼsiri, mashhur xonanda va sozandalar (Olimp, Marsiy, Orfey va boshqalar) faoliyatiga doir bir necha rivoyat va afsonalar bizgacha yetib kelgan.

Olimp avlos chalish yoʻllarini hamda garmoniya (enarmonika) qonunlarini, lesboslik Terpandr kifarani kashf qilganlar. Olimpning shogirdi kritlik Talet xor qoʻshiqchiligini kiritgan. Musiqa, ayniqsa, xor qoʻshiqchiligi katta ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlib, vatanparvarlik ramzi darajasiga koʻtarilgan. Harbiy (marshsimon) kuylari bilan birga lirika yoʻnalishidagi janrlar (mas, Sapfoning ishqiy qoʻshiqlari, Pindarning gimn va odshtari, elegiya) rivoj topgan.

YU. tragediya va komediyasida musiqa muhim dramaturgik vazifalarni bajargan. Uning ijodkorlari (Esxil, Frinix, Sofokl, Yevripid va boshqalar) kuylarni ham yaratib, dramatik asarlarga xor va raqslar, yakka xonandalik shakllarini kiritgan. Antigona (Sofokl) tragediyasidagi xor Afinaning milliy madhiyasiga aylangan. Ellinizm davrida katta cholgʻu ansambllar, organ kabi musiqa cholgʻu asboblari paydo boʻlgan.




#Article 335: Nurman Musaev (587 words)


Nurman Musayev(1950-2006) - Belgili kompozitor, jurnalist, shayır hám qosıqshı, Qaraqalpaqstanda xizmet ko'rsetken ko'rkem wo'ner xizmetkeri sıylıg'ı lawriyatı(1996).

Nurman Musaev 1950-jılı ǵı «Shamıra» awılında dáslepki muǵallimlerden bolǵan Reymbay Musaev hám Qurbangúl Allaniyazova shańaraǵında tuwılǵan. Nurmannıń jaslayınan talantı oyanıwında úlken atası Qutlımurat baqsınıń shertken namaları, aytqan dástan hám qosıqları, mektepte muzıka muǵallimi Qálender Batırbaevtıń sabaqları úlken tásir etken, dep aytsa boladı. Sonday-aq, ol úyine tez-tez kelip turatuǵın qońıratlı Orınbay, Jańabay, Mádireyim, Teńel baqsılar menen Jumamurat hám Baltabay ǵirjekshilerdiń biytákirar sheberliklerin qayta-qayta tıńlap ósken. Mektepte oqıp júrgen dáwirinen-aq bir qatar jarıs hám tańlawlarda qatnasıp, gazetalarda maqalalar, qosıqlar járiyalaǵan, atap aytqanda, sol dáwirlerde Ózbekstan balalar jurnalı «Gúlxan» menen tıǵız baylanısta bolǵan. 

Nurman Musaev mektepti pitkerip, Tashkent Mámleketlik mádeniy-aǵartıw fakultetiniń xalıq sazları orkestri dirijyorı bólimine oqıwǵa kiredi, 1970-jılı ol oqıp atırǵan bólim Nizamiy atındaǵı Tashkent Mámleketlik pedagogikalıq institutına kóshiriledi. Studentlik dáwirinen-aq kompozitorlıq studiyaǵa qatnasıp, A.I.Petrosyanc, A.Leviev, F.Nazarov, S.N.Abramova, A.B.Yurgaev, V.Ibragimov, K.Usmanov hám t.b. ustazlardan sabaq alǵan. Sonday-aq, qaraqalpaqsha hám ózbekshe qosıqlarǵa namalar dórete baslaǵan. Sol waqıtları T.Qabulov sózine jazılǵan «Student jigit» qosıǵı Tashkentte jas kompozitorlar tańlawında 2-orındı alǵan. Bul onıń iri tańlawlardaǵı dáslepki sıylıǵı edi.

Instituttı pitkergennen keyin N.Musaev jollama menen Ózbekstan teleradiokompaniyasına kelip, xalıq sazları orkestrinde dirijerdıń járdemshisi bolıp jumıs baslaydı. 1973-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniyat ministrliginiń shaqırtıwı menen xalıq dóretiwshiligi úyine jumısqa alınadı hám mádeniy-aǵartıw texnikumında da ustazlıq qıladı.

N.Musaev Respublikamızdıń muzıka mádeniyatına salmaqlı úles qosqan kompozitorlardıń biri boldı. Ol 200 den aslam qaraqalpaqsha hám ózbekshe qosıqlarǵa namalar jazdı. Ol dáslepki namaların jaratqan waqıtlardan-aq ataqlı kompozitorlar – A.Xalimov, X.Turdıqulov, A.Sultanov hám t.b. ol tuwralı eń jaqsı pikirlerin bildirgen. Onnan keyingi dáwirde jazǵan namalarınan – «Qaraqalpaqstanımda», «Men diyqannıń ulıman» (T.Qabulov sózi), «Emlewshi qız» (A.Kamalov), «Azamatım» (N.Musaev), «Quwanıshım bol meniń» (J.Izbasqanov), «Ulın joqlap ana qosıq aytadı» (A.Kamalov), «Seni súygen edim student waqta» (T.Qabulov), «Keńlerge keń, tarlarǵa tar dúnya», «Dúnya ózi alaǵat eken» (K.Ernazarov), «Alıstan ay kórindi», «Yarım, sen bilmesseń» (T.Qabulov) hám basqa da qosıqların belgili atqarıwshılar B.Matchanov, T.Doshumova, X.Allayarov, B.Karimova, R.Qutekeeva, K.Serjanov, G.Ayımbetova, D.Mambetmuratov hám t.b. koncertlerde, radio-televideniede, gastrollarda, túrli tańlawlarda, Moskva qalasında, Tatarstan, Bashqurtstan, Daǵıstan úlkelerinde hám bizge qońsılas ellerde sheberlik penen atqarıp, milliy kórkem ónerimizdiń dańqın dúnyaǵa taratıwǵa úlken úles qosqan. Bul tuwralı, máselen, Qaraqalpaqstanǵa xızmet kórsetken artist X.Allayarov: «Men N.Musaevtıń qosıqların Uzaq Shıǵıstan baslap Pribaltika úlkelerine shekem gastrollarda aytqanman», – dep atap ótken edi. 

Nurman Musaev Ózbekstan jurnalistler awqamınıń aǵzası sıpatında Qaraqalpaqstan muzıka mádeniyatınıń haqıyqıy úgitlewshisi sıpatında gazeta-jurnallarda áhmiyetli maqalaları menen belsene qatnastı. Radio hám televideniede tayarlanǵan «Nama menen sáwbet», «Saz úyreniw mektebi», «Qosıǵım – baxıtım», «Ustazdan saxnaǵa deyin», «Lapız», «Dóretiwshi tulǵa», «Óner sheberleri» hám t.b. kóplep tereń mazmunlı kórsetiwler menen esittiriwlerdi shólkemlestiriwde hám ótkeriwde pidákerlik miynet isledi.

Ol jazıwshı-shayırlar qatarında óziniń tásirli qosıqları arqalı keń jámiyetshilikke jaqsı tanılǵan. Onıń kóplegen qosıqlarına belgili kompozitorlar Q.Zaretdinov, Sh.Paxratdinov, K.Hilalov hám t.b. namalar dóretken. Máselen, «Keshir janım, men seni baxıtlı ete almadım» (K.Hilalov, N.Musaev) qosıǵı házirge shekem jaslar arasında «xit» dárejesin joǵaltqan joq. «Diyqan ulı», «Awa, deymen», «Gúbelek» atlı qosıqlar toplamları, sonday-aq, «Mehribanım anam», «Ǵárezsizlik perzentlerimiz», «Biz doslıqtı jırlaymız», «Ássalam, Nawrız», «Jańa jıl» atlı almanaxlar menen orta mektep sabaqlıqlarına kirgizilgen qosıqları onıń ádebiyat tarawında da úlken wákil ekenligin bildiredi. N.Musaevtıń radio-televidenie ushın jazǵan satira-yumorlıq miniatyuraları, balalarǵa arnalǵan bir qatar dóretpeleri, sonday-aq, «Ashkózler» atlı librettosın ayırıqsha atap ótiw orınlı.

N.Musaev óz miynet jolında kórkem háweskerler jámáátlerine de kóp járdemler berdi, atap aytqanda, «Svetofor», «Ǵumsha», «Awıl tańları», «Párwaz» sıyaqlı tańlawlardıń shólkemlestiriwshisi hám ótkeriwshisi sıpatında belsendilik kórsetti.

N.Musaev talantınıń jáne bir qırı – ol ájayıp atqarıwshı da edi. Máselen, onıń atqarıwındaǵı «Qaraqalpaq haqqında qosıq», «Bir dostıń bolsın» (), «Ellerim bardı», «Sayatxan», «Daǵları», «Saltıq» xalıq qosıqların, qońıratlı baqsılar repertuarınan alǵan qosıqların jergilikli xalıq elege shekem esten shıǵarmaǵan.




#Article 336: AĞA-ÍNÍ BARBAROSSA (283 words)


Barbarossa, Barbarus- Osmanlı túrk imperiyasi áskeriy-teńiz flotı ģayratkerleri- aģa-ini Baba Uruj(1473-1518) hám Xayriddin(1483-1546) larģa berilgen atama. Barbarossa sózi negızı nemisshe sóz bolip, qızılsaqal degen mánini ańlatadi. Germanıya korolı Fridrix I qızģısh saqallı bolģanı ushın usılay atalģan eken. Soģan kóre, evropalılar qızģısh saqallı Baba Uruj hám Xayriddindi de Barbarossa dep ataģan eken .Baba Uruj hám Xayriddin Egey teńizindegi Mitilena atawinda islamģa kirgen kambaģal grek-gúlal shańaraģında dúnyaģa kelgen. Baba Uruj shama menen 20 jaslarında inisi Xayriddin menen birge túrk áskeriy kemelerinen birine jumısqa kiredi. Tez arada ekewide oģada márt hám qábiyletli ekenliklerin kórsetip, úlken ataq hám mártebege erisedi hám Aljir hámde Tunis korolları tárepinen Arqa Afrika mámleketlerin ispan basqınshılarınan azat etiw ushın járdemge shaqırıladı. Baba Uruj hám Xayriddin qurģaqlıq hám teńizde ispanlar ústinen izbe-iz jeńiske erisedi.

Arqa Afrikada islamiy sultanlar húkimranlıģın tiklewge erisedi. Baba Uruj sawashlardıń birinde dúnyadan ótkennen soń, Turkiya sultani onıń inisi Xayriddindi Aljirge nayip etip tayınlaydı. Xayriddin 19 jil dawamında Aljirde nayıplıq qilip, Jer Orta teńizinde Evropa mámleketleri áskeriy-teńiz floti húkimranlıģına qarsı jeńisli urıslar alıp baradı. 1525-jılı Muqaddes Rim imperiyasi imperatori Karl V (1500-1558) den jeńiliske ushırap , tutqınģa túsken Franciya koroli Francisk I diń sultan Sulayman Qanuniyģa qilģan múrájàátina kóre, Xayriddin óz floti menen Nitca (Fr) qalasına barıp, onı basıp aladı. Soń, Karl V floti pútkilley qıyratılıp, Francisk I di tutqınlıqtan qutqaradı da, Franciya taxtına qayta otırģızadı. 1534-jılda sultan Sulayman Qanuniy Xayriddindi Stanbulģa shaqırıp, Osmanlı túrk imperiyasi áskeriy-teńiz flotı admiralı (komandiri) etip tayınlaydı. 

Ol 10 jıl usı lawazımda qalıp, Jer Orta teńizinde Evropa mámleketleri floti ústinen izbe-iz jeńiske erisip, Grek arxipelagındaģı atawlardıń birqanshasın, Italiyaniń ayirim qirģaq boyi jerlerin iyeleydi. Osmanlı imperiyasi áskeriy-teńiz flotınıń Jer Orta teńizindegi ústinligin qayta tikleydi. Ol ómiri aqırına deyin izzet-húrmetli, jeńisli turmis keshirip ,1546-jılı dúnyadan ótedi. Ol Turkiyadaģı Besiktas qalasındaģı arnawlı maqbaraģa jerlenedi.




#Article 337: Nókis FM (220 words)


 Nókis FM  - 2009-jili 5-sentyabrde Qaraqalpaqstan Respublikasinda birinshi jaslar bap, 24 saat dawaminda xizmet ko'rsetetug'in zamanago'y radiostanciya iske qosildi. Radio tiykarshisi ha'm direktori Baxitbek Elmanov bul radiog'a No'kis fm degen atama berdi. 100.4 tolqinlari arqali No'kis qalasinda jan'laytug'in bul radio ko'p waqit o'tpey-aq o'zinin' min'lag'an tin'lawshilari iye boldi.

Radio tolqinnin' iske qosiliwin Qaraqalpaqstan Respublikasi Joqari Ken'esi, Qaraqalpaqstan Respublikasi Ministrler Ken'esi, O'zAAA aymaqliq basqarmasi, O'zbekstan Jaslar awqami Qaraqalpaqstan Respublikaliq Ken'esi, Ma'halle fondi qollap-quwatladi. 2009-jili 5-sentyabr kuni radio test rejiminde o'z jumisin basladi. radionin' en' da'slepki baslawshilari bolip jumis basladi. Ha'zirgi ku'nde No'kis fm ku'ni-tu'ni 24 saat dawaminda efirge uzatiladi. Radioda tiykarinan ha'rqiyli kewil ashar ha'm siyasiy esittiriwler, kewilge qonimli jasi u'lkenler ha'm jaslar ushin arnalg'an qosiqlar, seriallar ha'm basqada ko'plegen bag'darlama, rubrikalar orin alg'an. Radioda esittiriwler qaraqalpaq, o'zbek ha'm oris tillerinde alip bariladi. 

Elmanov Baxitbek Tilewmuratovich Nókis FM radiosi ha'm Jaslar tv telekanalinin' tiykarshisi. Tiykarg'i qa'niygeligi ta'riyxshi. Da'slep o'zinin' miyneymt jolin mektepte ta'riyx pa'ni oqitiwshisi sipatinda baslag'an. Ol barqulla jaslardi qollap-quwatlap, olar menen birge islesiwdi jaqsi ko'retug'in bolg'an. Kamolot jaslar ja'miyetlik ha'reketinde de ko'plegen jemisli miynet etti. Jaslayinan radio ashiwdi arziw etken. Bul ushin tinbay miynet etip, izleniste bolg'an. Jaslar ushin ko'plegen joybarlardi a'melge asirip, ko'plegen talant iyeleri menen birgelikte bir neshe teatr studiyalardi da sho'lkemlestirgen.     

Banu-Dilbar

Farid Orinbaev

Islam Satullaev

Elmira Ataniyazova

Abbas Usnatdinov

Ulmeken Saparova

Nargiza Xojanazarova

Resmiy veb-sayt 




#Article 338: Qaraqalpaqstan Tеlеvideniyesi (134 words)


Qaraqalpaqstan Tеlеvideniyesi () — regionlıq telekanal hám  teleradiokompaniyasi, Ózbekstan quramındaǵı Suveren Qaraqalpaqstan Respublikası  aymaǵında efirga uzatıladı. Efir waqtı kúnine 18 saat bolıp, tiykarınan qaraqalpaq, ózbek, qazaq hám orıs tillerinde esittiriwler alıp barıladı. Qaraqalpaq tilindegi eń birinshi, eń iri hám bas telekanal. Teleradiokompaniya tiykarınan Nókiste jaylasqan.

Qaraqalpaq televideniesiniń birinshi esittiriwleri 1964 jıl 5 noyabrden baslap qaraqalpaq hám orıs tillerinde kúnine bir neshe minut efirga uzatıla baslandı. 1965-jıldan bul televidenie háptesine tórt ret 2,5 saat dawamında efirga shıǵa basladı. Keyingi jıllarda efir waqtı hám kúnleri arttı. Ózbekstan ǵárezsizlikke eriskennen soń, Qaraqalpaqstan televideniyası Ózbekstan TRK (házirgi ) quramına kirdi. 2002 jılda Qaraqalpaqstan Respublikası teleradiokompaniyası dúzildi.

Telekanal tematikası universal bolıp tabıladı. Telekanal social, siyasiy, ilimiy hám bilimlendiriwge baylanıslı programmalar hám esittiriwlerdi, jergilikli hám shet el filmlerin, seriallar hám multfilmlerdi (sonday-aq qaraqalpaq tilinde), jańalıqlardı hám basqada esittiriwlerdi efirga uzatadı.




#Article 339: Televideniye (2351 words)


Televideniye ( den  far den + ) - texnologiyalar  Telekommunikatsiya, háreketleniwshi suwretti aralıqtan uzatıw ushın mólsherlengen. Kóplegen jaǵdaylarda, súwret penen birge dawıs soundtrack uzatıladı. Kúndelik turmısda bul termin  televiziyalıq programmalar islep shıǵarıw hám tarqatıw menen shuǵıllanatuǵın  shólkemleri ni ulıwma tárzde belgilew ushın da isletiledi.XX asr televizorınıń ekinshi yarımınan baslap  ko'ngil ashıw, tálim,  ushın  jańalıqlar hám  reklamalar arnalǵan.

VCR hám optikalıq videodisk sıyaqlı televizorlardı saqlaw texnologiyaları hám kinematografiya ónimleriniń bar ekenligin asırıp,film filmlerin tekǵana kino larda tamasha qılıw múmkinshiligin jarattı. 2013 jılǵa kelip dúnya boylap  úy xojalıqları nıń 79 procentinde keminde bir televizor bar edi. 1950-jıllardan baslap televizor  jámiyetshilik pikiri ni qáliplestiriwde zárúrli rol o'ynab, 2010 jıl ortalarında bul poziciyaǵa Internet ıyelewdi basladı. Texnologiyalardıń biznes hám siyasat daǵı ornı kútá úlken, bunı  BMT aytıp ótkeni sıyaqlı, hár jılı 21-noyabrde bayramlanatuǵın unutilmas kún -Pútkil dunya televiziyalıq kúni esaplanadı. 

Televideniye oylap tabılıwı XIX ásirdiń ortalarında baslanǵan háreketsiz suwretler aralıǵına uzatıw texnologiyasın islep shıǵıwdan aldın júz berdı. Olardan birinshisi 1843 jılda patentlengen Aleksandr Beynning faks mashinası esaplanadı. XIX ásirdiń bunday apparatlarınıń kópshiligi fotomekanik processlerge tiykarlanǵan bolıp, suwretti elektr signalına aylandırıw ushın sáykes keletuǵın Supero'tkazuvchilar hám izolyatsiya etilgen jaylardıń kombinatsiyasına ótkeriw imkaniyatın beredi. Televideniya 1873 jılda Selena fotoko'rgazmasi Willoubi Smitning ashılıwı hám 1887 de Heinrich Xertsning sırtqı foto tásiri sebepli ámelge asırıldı. Ekinshi jáhán urısı baslanıwına shekem mexanik televizordıń tiykarǵı elementi bolǵan 1884 de skanerlew diskınıń oylap tapqanı Pol Nipkov tárepinen islep shıǵılǵan rawajlanıwǵa qosımsha dúmpish boldı.

Tiykarǵı maqala : 

Nipkovning diskına tiykarlanǵan mexanik televidenie sisteması derlik tek 1925 de Ullı Britaniyada jan Bard, Charlz Jenkins — AQShda, Ovanes Adamyan hám ózbetinshe túrde Leo Therman — SSSRda ámelge asırıldı. Dúnyanıń birinshi háreketleniwshi suwretti uzatıw 1923 de amerikalıq Charlz Jenkins tárepinen mexanik skanerdi ótkeriw ushın isletilingen, biraq uzatılǵan suwret siluet edi, yaǵnıy semitonlar joq edi. Háreketleniwshi yarım tonna suwretlerdi uzatıw ushın uyqas bolǵan birinshi mexanik sistema 1926 jıl 26 yanvarda 1928 jılda Baird Television Development Company ni tiykar salǵan Shotlandiya oylap shıǵarıwshısı jan Baird tárepinen jaratılǵan.

Mexanik televideniediń basqa sistemaları da bar edi: Manfred von Ardennning 1931 jılda jańalıq ashılǵan  Running Beam hám Scophony mexanik televideniyasınıń ingliz sisteması 405 qatarda pikseller menen derlik 3 metr ólshem degi ekranda suwretlerdi jaratılıwma múmkinshilik berdi. Biraq, mexanik sistemalardıń hesh biri arzanlaw hám isenimli elektron televidenie sistemaları menen básekilasha almadı. 10 oktyabr 1906 oylap shıǵarıwshıları Maks Dikmann, Karl Ferdinand Braunning shákirti hám G. Glagee suwretlerdi uzatıw ushın Braun trubasidan paydalanıw ushın patentti dizimnen ótkerdi. 1907 de Dikman 3×3 sm ólshem degi jigirma dyuymli vakuumlı trubka ekranı hám sekundada 10 kvadrattı almastırıw tezligi menen televizor qabıl etiwshin kórsetti.

Búgingi kunga shekem paydalaniletuǵın elektron televidenie texnologiyaları ushın birinshi patentti Peterburg texnologiya institutı professorı Baris Rozing qabılladı, ol  suwretti elektr uzatıw usılı ni patentlew ushın 1907 jıl 25 iyulda tapsırdı. 9 may 1911 tájiriybesinde-ol qarańǵı fonda tórt nur sızıqlar tor formasında suwret aralıq uzatıw erisiw eristi. Bul dúnyadaǵı birinshi teleko'rsatuv edi. Usınıń menen birge, suwretti qayta qayta tiklew ushın katot nurları trubkasi isletilingen hám uzatıw ushın mexanik tekseriw isletilingen. Keyinirek, ol basqa suwretlerdi uzatıwdı ǵalabalıq túrde kórsetti, lekin tek háreketsiz. Rozingni baspa etkennen keyin, mexanik hám elektron apparatlardıń rawajlanıwı tezlashdi. 1926 da Kenjiro Takayanagi katekana yapon katekana hecasining háreketsiz suwretin katekana nur naychasi járdeminde kórsetti.

Tariyxda birinshi bolıp katot nurları trubkasi járdeminde háreketleniwshi suwretti uzatıw 1928 jıl 26 iyulda Tashkentte oylap shıǵarıwshılar B. P. Grabovskiy hám I. F. Belyanskiy tárepinen  radiotelefot dep atalǵan apparat tárepinen ámelge asırılǵan uzatıw esaplanadı. Tájiriybe tiykarında ótkerilgen Tashkent tramvay trastining aktına kóre, alınǵan suwretler qopal hám uǵımsız bolǵan bolsa -de, áyne Tashkent tájiriybesi zamanagóy elektron televideniediń tuwılıwı dep esaplanıwı múmkin. Professor Rozingning talabına qaray radiotelefotni patentlew ushın arza B. Grabovskiy, N. Piskunov hám V. Popov 9 noyabr 1925 jıl. V. Makoveyevning yadlarına kóre, SSSR baylanıs ministrligi tapsırig'iga qaray, Moskva hám Leningrad baylanıs institutları televideniesi bólimleri tárepinen sovet pániniń ústinligin belgilew ushın ótkerilgen tájiriybeler boyınsha saqlanıp qalǵan barlıq hújjetler úyrenildi. Juwmaqlawshı hújjette sistemanıń islewi hújjetler yamasa tuwrıdan-tuwrı gúwalardıń kórsetpeleri menen tastıyıqlanbaǵanlıǵı belgilengen.

Grabovskiyning oylap tapqanınıń áhmiyeti haqqında basqa pikir amerikalıq fizikalıq hám jazıwshı Mitchel Uilson edi.  Meniń akam, meniń dushpanim romanında ol  telefot ni zamanagóy televizordıń predmeti retinde suwretlab berdi.

Mexanik menen báseki aqırında onıń paydasına qarar elektron televidenie, suwret ayqınlıǵı haqıyqıy revolyuciya, 1931 jılda oylap tabıw etilgen  ikonoskop, boldı, Rossiya emigrat Vladimir Zvorykin, korporatsiyasi Amerika Radio korporatsiyasi sol waqıtta islegen Baris Rosing shákirti [10], prezidenti Rossiya imperiyasi taǵı bir ana edi — David Abramovich Sarnov. Ol Zvorykin islenbelerin úlken muǵdarda finanslıq támiynlewdi hám AQShning jańa baylanıs sistemasın jaratıwdı támiyinledi.

Ikonoskop-elektron televiziyalıq esittiriwdi shólkemlestiriwge múmkinshilik jaratıwshı birinshi uzatıw televiziyalıq trubkasi. Tap sol apparat ushın patent sovet alımı Semen Kataev tárepinen tayarlanǵan amerikalıq analogni kórsetiwden aldın 51 kún aldın alınǵan. Kataev óziniń ámeldegi úlgisin RCA kompaniyasınan eki jıl ótkennen jaratılıwma eristi. Usınıń menen birge, patent arzası Zvorykin 1923 jıl ishinde 15 jıl patent mekememesinde jatıptı. 1932-de, Nyu-Yorkdagi Empire State Building-de ornatılǵan 2, 5 kw transmitterli ikonoskop járdeminde elektron televizordıń birinshi eksperimental uzatılıwı 240 qatarına bólinedi. Signal Zvorykin kineskopiga tiykarlanǵan RCA tárepinen islep shıǵarılǵan televizorlarǵa 100 km aralıqta qabıllandı.

Mexanik supurishga asoslangan birinchi wcfl televizion stantsiyasi 12 iyun 1928 yilda Chikagoda efirga uzatildi. Uning yaratuvchisi Ulysses Sanabria edi. 19 may 1929, u birinchi marta WIBO radiostantsiyasi va WCFL stantsiyasidagi video signalini eshitishni boshlagan radio to'lqinlarining bir qatorini tasvir va ovozni uzatish uchun ishlatgan. Ushbu voqea zamonaviy televizorning boshlanishi deb hisoblanishi mumkin.

AQShda elektron televideniyanı úzliksiz efirga uzatıwdı baslaw Ullı depressiyadan kelip shıǵıp, bul ushın uyqas sistemalar payda bolıwına tuwrı keldi. DFR ( Deutscher Fernseh — Rundfunk- nemis televiziyalıq esittiriw) — dúnyadaǵı birinshi telekanal 1934 jılda Germaniyanıń Rrg teleradiokompaniyasi tárepinen jumısqa túsirildi. 1936 Berlin Olimpiadası tuwrıdan-tuwrı teletranslyatsiya etilgen birinshi boldı. Usınıń menen birge, 180 qatarda skanerlengen elektron televidenie kameraları hám aralıq kino menen arnawlı kino -televidenie sisteması isletilingen bolıp, ol eń qızıqlı minutalardıń ólpeń tákirarlanıwın ámelge asırıwǵa múmkinshilik berdi. DFR 1944 jılǵasha efirga uzatıldı, bombardimon nátiyjesinde Berlin telekanali joq etildi.

SSSRda — Moskva hám Leningradda — elektron texnologiyalar boyınsha eksperimental programmalardı ámelge asırıwshı teletsentrlar ashıldı. Leningradskiy 240 liniyasida bólekleniw standartı menen jergilikli úskenelerden paydalanǵan. Moskva teletsentri 343 liniyasida  Amerika standartında efirga uzatıldı hám RCA úskeneleri menen úskenelestirildi.

SSSRda úzliksiz elektron teleko'rsatuvlar birinshi ret 1 sentyabr 1938 tájiriybeli Leningrad teletsentri (OLTTS) tárepinen baslandı. Bul programmalardı qabıllaw ushın VNIIT tájiriybeli ustaxonalarda 20 ta  vrk (Pútkilittifoq radio komiteti) televizorınıń 13×17, 5 santımetr ekran menen islep shıǵarılǵan [18].  Radist zavodı 17 TN-1 televizorların islep shıǵardı, sonıń menen birge, oltc programmaların qabıllaw ushın uyqas. Olardan geyparaları televizor orayında monıtor retinde isletilingen, qalǵanları bolsa mádeniyat saraylarında hám zavod klublarında jámáátlik kóriw ushın isletilingen. Transfer háptesine eki ret ámelge asırıldı.

Moskva qalasında úzliksiz elektron esittiriw 1939 jıl 10 martda baslandı. Sol kúni Moskva telestansiyasi Shabolovka qalasında Shuxov minarına ornatılǵan 17 kVt quwatqa iye transmitter járdeminde KPSS (B) XVIII Kongressining ashılıwı haqqındaǵı hújjetli filmdi efirga uzatdı. Keleshekte 4 saat dawamında háptesine 2 ret ótkerildi. 1939 jıldıń báhárinde Moskvada 100 den artıq  TK-1 televizorları RCA hújjetleri menen islep shıǵarılǵan 14×18 santımetrli ekranǵa iye edi. Leningraddagi  vrk  sıyaqlı, bul televizorlar jámáátlik qarawlar ushın isletilingen. Birinshi ǵalabalıq elektron TV  KVN-49, 625 liniyalari zamanagóy standart dekompozitsiyasi ushın mólsherlengen, 1949 jılda SSSR payda .

Tiykarǵı maqala : 

Reńli suwretti uzatıw texnologiyalarınıń rawajlanıwı mexanik televidenie dáwirinde baslanǵan, biraq elektron televideniyanı mexanik reń ajıratıw menen birlestiretuǵın gibrid sistemalar birinshi bolıp efirga uzatılıwı múmkin edi. 17 oktyabr 1950, AQShda CBS telekanali tárepinen tort aydan kemrek waqıt dawamında isletilingen hám qara hám aq televizorlarǵa tolıq uyqas kelmewi sebepli biykar etilgen izbe-iz reńli translyatsiyalar menen dúnyadaǵı birinshi reńli televiziyalıq standart qabıllandı.

Úsh jıl ótkennen, SSSRda soǵan uqsas sistemada izbe-iz reń almasinuvi menen úzliksiz eksperimental reńli esittirisler baslandı. Qabıllaǵısh  Rainbow 18 sm qiyiqi menen qara hám aq kineskop menen úskenelestirilgen, bunnan aldın 1500 rpm chastotalı sinxron elektr motor úsh jup reńli filtrli disktı aylantırǵan. Reńli qabıllaw tek Moskva elektr tarmaǵı aymaǵında usınıldı, sebebi sinxronizatsiya studiya kameraları menen birge AC deregi menen ámelge asırıldı. Esittiriw 5 dekabr 1955 gacha dawam etdi, bul princip SSSRda kelesheksiz dep tapildi.

Tórt sistemanıń salıstırıwiy analizleri uzaq aralıqlarǵa efirga uzatıwda frantsuzning abzallıqların anıqladi. 1967 de Frantsiya hám SSSRda búgingi kungacha ámelde bolǵan reńli televiziyalıq esittiriwdiń SECAM standartı tastıyıqlandi. SSSRdagi SECAM sisteması boyınsha birinshi esittiriw 50 noyabr 7 jılında bayramlanǵan oktyabr revolyuciyasınıń 1967-jıllıǵına baǵıshlandi.

Tiykarǵı maqala : 

Birinshi mexanik hám elektron televidenie sistemaları, sonday-aq reńli, analog edi. Cifrlı televidenie analog signaldan parıq etedi, sebebi analog signal efirga uzatılmaydı, lekin cifrlı, suwret hám dawıstıń túp analog signalların suwretleytuǵın maǵlıwmatlar aǵımı. Cifrlı televideniediń analog televidenie arqalı tiykarǵı abzallıǵı -programmalardı óndiristiń barlıq basqıshlarında buzılıwlardı toplawǵa hám olardı juwmaqlawshı qarıydarǵa jetkizip beriwge salıstırǵanda joqarı qarsılıq. Taǵı bir zárúrli ábzallıq — baylanıs kanalları arqalı uzatılatuǵın maǵlıwmatlardıń kishi muǵdarı, sonıń menen birge, qosımsha xızmetler alıw ushın keń múmkinshilikler. Bir analog televiziyalıq kanaldıń chastota diapazonında standart ayqınlıqtıń bir neshe cifrlı telekanallari uzatıladı, bul bolsa bir telekanalning signalın tarqatıw ǵárejetlerin sezilerli dárejede azaytadı. Analog esittirisler menen ilgeri bánt bolǵan intervallardı azat etiw arqalı, mısalı, birpara mobil baylanıs sistemaları (UMTS) ushın isletiliwi múmkin bolǵan  chastota dividend dep ataladı.

Cifrlı televideniyanı ámelge asırıw qábileti tek Real waqıtta video signallardı qayta islew ushın uyqas bolǵan kúshli kompyuterlerdi Jaratqannan keyin payda boldı. Cifrlı esittiriwdiń ǵalabalıq texnologiyaları tek 1990-larda payda boldı, biraq ámeldegi sistemalar hám standartlardı jaratıw boyınsha dáslepki jumıslar 1970-lerdiń basında baslanǵan. Cifrlı televidenie birinshilerinen biri Yaponiyanıń NHK telekompaniyasi bolıp, ol tájiriybeli úskeneler úlgilerin jarattı. Derlik bir waqtıniń ózinde 1972 jılda NHK jumısları menen, Mark Krivosheev cifrlı televidenie keleshegi standartların proektlestiriw baslıqlıǵında XQXQning 11-izertlew komissiyasında máslahátlashuvlar baslandı. Komissiya jumısınıń birinshi nátiyjeleri 1982 jılda baspadan shıǵarılǵan ıyt usınısları edi. Cifrlı kodlaw boyınsha 601 hám uzatıw ushın cifrlı maǵlıwmatlardı nátiyjeli qısıw boyınsha izertlewlerdi baslaw.

Kóbinese birdey cifrlı kontent bir waqtıniń ózinde cifrlı hám cifrlı -analog transformaciyadan keyin hár qıylı kanallar arqalı uzatıladı hám barlıq túrdegi apparatlardı qabıl etedi. Standart anıqlıqtaǵı analog esittiriwden cifrlı nomerge ótiw 21-ásirdiń birinshi on jıllıǵında kópshilik mámleketler tárepinen baslanǵan. Atap aytqanda, AQShda ulıwma ótiw 2009 jılda tamamlandi, qalǵan tómen quwatlı analog transmitterlar 2021 jılǵa shekem cifrlı esittiriwge ótiwdi juwmaqlawları kerek. Rossiya hám Kitay 2015-jılǵa kelip pútkilley cifrlı televideniege ótiwdi joybarlawtirdilar. Biraq, kóplegen analog qabıl etiwshilerdiń bar ekenligi sebepli, Rossiyanıń kópshilik aymaqlarında analog transmitterlar islewdi dawam ettirmoqda. 2016 -jılda Rossiya Federatsiyasi baylanıs ministri Nikolay Nikiforov Rossiyada 2018 tárepinen analog esittiriw mámleket tárepinen qollap-quwatlaw toqtatıw, keyin ol paydasız boladı, dep ayttı.

Televizor suwret elementlerin radio signalları yamasa sımlar járdeminde izbe-iz uzatıw principine tiykarlanadı. Suwrettiń elementlerge bóliniwi Nipkova disk, katot nurları trubkasi yamasa yarım ótkeriwshi matritsasi járdeminde ámelge asıriladı. Suwret elementleriniń sanı radiokanalning tarmaqlı keńligi hám fiziologikalıq kriteryalarǵa muwapıq saylanadı. Uzatılatuǵın chastotalardıń sızıǵın kemeytiw hám televizor ekranınıń titirew seziwsheńliginı kemeytiw ushın interlaced sweep isletiledi. Bunnan tısqarı, háreketti uzatıwdıń jumsaqlıǵın asırıw imkaniyatın beredi.

Analog televiziyalıq trakt ulıwma formada tómendegi apparatlardı óz ishine aladı.

Bunnan tısqarı, televiziyalıq esittiriwdi jaratıw ushın radio uzatıw traktına uqsas dawıslı qollanba isletiledi. Dawıs ádetde chastota modulyatsiyası arqalı bólek chastotada uzatıladı. Cifrlı televidenieda, kóbinese kóp kanallı audio, maǵlıwmatlar aǵımınıń suwreti menen birge uzatıladı.

Ámeldegi signal uzatıw principine qaray, televizor efir ( er), kabel, jasalma joldas yamasa Internet-televidenie bolıwı múmkin. Birinshi ush túr analog hám cifrlı esittiriwge sáykes keledi. Zamanagóy teleko'rsatuvlarda kontentni jetkizip beriw texnologiyaları kóbinese túrli basqıshlarda eń nátiyjeli usıllardan paydalanǵan halda birlestiriledi.

Televizor (yamasa efir) televideniesi 48, 5 ten 790 MGts ge shekem bolǵan chastota diapazonlarında televiziyalıq minarlar hám radiorele infratuzilmasi járdeminde radio kanalı arqalı qarıydarǵa televizor signalın uzatıwǵa tiykarlanǵan. Bul shegara bahaları analog televidenie signalların uzatıw ushın xos bolıp tabıladı-cifrlı televidenie signalları 470 ten 790 MGts (dekimetr tolqınları ) chastotalarında uzatıladı.

Signaldı qabıllaw ushın ishki yamasa sırtqı antenna isletiledi. Kóp xojalıqlı úylerde kóbinese jalǵız tártip degi turaq-jaylar ushın koaksiyal kabelni preamp hám kabel menen úskenelestirilgen kollektiv antenna ornatıladı.

Tiykarǵı maqala :

Efir televizorınan ayrıqsha bolıp esaplanıw, sımı koaksiyal yamasa optikalıq -talshıqlı tarmaqlar arqalı tuwrıdan-tuwrı aqırǵı qarıydarlarǵa tarqaladı. Eter aralıǵı joq ekenligi sebepli joqarı signal sapası hám jaqsı shawqım qarsılıgı támiyinlenedi. Bunnan tısqarı, kabel texnologiyası pulli kanallardı jaratıw ushın keń múmkinshilikler jaratadı. Kabel televideniesining kemshilikleri tarmaqlardı jaylastırıw zárúrshiligi sebepli kontentni jetkizip beriwdiń joqarı ǵárejetlerinen ibarat. Usınıń sebepinen, efir televideniesi ushın ámeldegi bolǵan keń auditoriyaǵa erisiw múmkin emes.

Tiykarǵı maqala: 

Jasalma joldas televidenie-ekvator ústinde geostatsionar jaqın jer orbitasida kosmosda jaylasqan hám qabıllaw úskeneleri menen úskenelestirilgen jer jasalma joldasları bir ornı retinde paydalanadı qarıydar ushın uzatıw orayı TV signal uzatıw sisteması. Úlken aymaqlardıń joqarı sapalı televiziyalıq signalları menen oranıwın támiyinleydi, bul ádetiy tárzde qayta awdarmalaw qıyın.

Analog televidenie jasalma joldas arqalı tarqatıladı, ádetde NTSC -, PAL - yamasa SECAM-de kodlanǵan yamasa shifrlanǵan -televiziyalıq esittiriw standartı. Cifrlı televidenie signalı yamasa multipleksli signal ádetde QPSK yamasa 8 SPK standartlarına muwapıq modulyatsiya etiledi. Ulıwma alǵanda, jasalma joldas arqalı uzatılatuǵın cifrlı televidenie ádetde MPEG, DVB-S hám DVB-S2 sıyaqlı global standartlarǵa tiykarlanǵan.

Internetge keń polosali jalǵanıwdıń tarqalıwı cifrlı televidenie quramın tikkeley aqırǵı paydalanıwshılarǵa cifrlı tarqatıw imkaniyatın berdi. Kópshilik provayderlar tárepinen 2010-lardıń basınan berli usınıs etilgen tezlik standart sapa hám joqarı anıqlıq menen úzliksiz esittiriwdi támiyinleydi. Usınıń menen birge, televidenie programmaların tolıq tamasha qılıw dástúriy tarmaqlar hám sımsız Internet protokollarında da múmkin. Efir, kabel hám jasalma joldas televideniesidan ayrıqsha bolıp esaplanıw, óz programmaların qatań túrde kestege ótkeriw, Internet-televidenie paydalanıwshılar ushın qolay bolǵan waqıtta esittiriw tarmaǵından qaramastan, óz basımshalıq menen programmalardı tańlaw imkaniyatın beredi. Bunnan tısqarı,  World Wide web dıń global qamrovi kontentni tarqatıwdıń derlik sheksiz aymaǵın beredi. Nátiyjede, Internet arqalı tarqatiletuǵın teledastur dúnyanıń qálegen noqatında, tarmaqqa kirisiw múmkinshiligi ámeldegi bolǵan orında kóriw múmkin.

Tiykarǵı maqala:  hám 

Úzliksiz kommerciya televideniesi esittiriwiniń baslanıwı menen keyingi kórsetuvlar hám tarqatıw ushın televiziyalıq programmalardı saqlap qalıw zárúr edi. VHF diapazonında efirga uzatılatuǵın birinshi telestantsiyalar radio tolqınlardıń tuwrı tarqalıwı sebepli sheklengen radiusqa iye edi. Usınıń sebepinen, tamashagóylarning keń qamrovi tek ǵana basqa telestantsiyalarga fizikalıq jetkizip beriw yamasa tek 1950-lerdiń ortalarına kelip shıqqan televiziyalıq signal uzatıw radiorele liniyalarini jaratıw arqalı ámelge asırıldı. Televiziyalıqtıń rawajlanıwı baslanıwında suwretti dizimge alıw texnologiyası júdá tómen sapanı támiyinledi. Hám tek 1956 jılda Ampex kompaniyası kommerciya maqsetlerinde paydalanıw ushın uyqas bolǵan birinshi VCR jaratılǵannan keyin, televidenie programmaların saqlaw texnikalıq mashqala bolıp qaldı.

Videoyozuvning rawajlanıwı hám ishki videomagnitofonlardıń payda bolıwı avtomatikalıq túrde televizor programmaların qolay waqıtta kóriw ushın jazıp alıw imkaniyatın berdi. Tap sol texnologiya videokassetalar ushın jazılǵan filmlerdiń video -ijarası sanaatınıń baslanıwı edi. Keyinirek tarqatıw optikalıq video disklardıń payda bolıwı menen baylanıslı bolıp, olar úy teatri sapasın haqıyqıy kino joybarı menen salıstırıwlanatuǵın dárejege kóteriwge múmkinshilik berdi. Zamanagóy teleko'rsatuvlarda televizordıń ajıralmaytuǵın bólegine aynalǵan videoyozuv hám videomontajning cifrlı texnologiyaları qollanılıp atır. Házirgi waqıtta PTV formatında aldınan jazıp alınǵan cifrlı televidenie programmaların jazıp alıw hám jırlaw bunday funktsiyaǵa iye televizorlar yamasa qabıllaǵıshlarda múmkin.




#Article 340: Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı (389 words)


Ajiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı ( ashılǵan kúnden baslap rawajlanıwdıń bir neshe basqıshları bolıp ótti. 1934-jıl Tórtkúlde tayınlıq bólimi ashıldı. 1935-jıl 1-sentyabr kúni bul bólimniń 42 dana pitkeriwshisi Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutında 12 dana professor -oqıtıwshılar menen sabaq aparıldı. 1944-jıl Nókis qalasına kóship ótkennen keyin Institut Qaraqalpaqstan mámleketlik pedagogikalıq institutına aylandırıldı. Birinshi rektor I. Rafikov edi.

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleket universiteti (Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleket universiteti) 1970-jıllardıń ortalarına shekem iskerlik júrgizgen, 1976 -jılda bolsa Nókis mámleket universiteti mártebesi berilgen, 1990 — jıllardıń baslarında bolsa Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleket universiteti. 1991-jılda Ózbekstan ǵárezsizlikke eriwgech, Qaraqalpaq mámleket universiteti negizinde házirgi kúnde Nókis mámleket pedagogika institutı (NGPI) qayta dúzildi, 1992 — jıldan berli XIX ásir ortalarındaǵı Orolbo'yi hám qaraqalpaq poeziyasınıń jaqtı klassiklaridan biri bolǵan Ajiniyoz atı menen atalǵan.

Instituttıń ulıwma maydanı 65075 m2, atap aytqanda, oqıw maydanı — 25700 m2. 2019 da institut 9 fakultetke iye (fizika-miynet, matematika -informatika, mektepge shekem hám baslanǵısh tálim, pedagogika, tariyxıy -geografiyalıq, filologiya, shet el tiller, ximiya -biologiya, fizikalıq mádeniyat ) hám 27 kafedralar. Bakalavriat baǵdarları hám 14 magistratura qánigelikleri boyınsha qánigeler tayarlanıp atır. Universitet professor -oqıtıwshıları : 18 pán doktorı, professor, 127 ilim kandidati, dotsent. 450 dan artıq oqıtıwshılar bakalavriat hám magistratura studentlerin pán tiykarların oqıtadılar. Institut 5 oqıw ımaratlarında jaylasqan. 2018 jıldan baslap Nókis mámleket pedagogika institutı rektori fizika-matematika pánleri kandidati, dotsent bayram Perdebaevich Otemuratov esaplanadı. Xalıq aralıq studentler sanı 50 den artıq. Trening qaraqalpaq, ózbek, qazaq, turkpen, orıs, ingliz tillerinde alıp barıladı.

Óltiriw bul busts arasında belgili adamlar túsinigi: ulug ' Watan urısı qaharmanı p. Nripeisov, Uzbekisan Allaniyaz Uteniyasov heroes, Vera Pak, Tolepbergen Kaipbenov, Joim Yusupov, Ierarxik Sózlik. Akademikalıq Marat Nurmukhammedov, Sabyr Kamalov, Ol Bazarbaev, Isenim Bakhiev, Husniddin Khamidov, Dauletov Hám de Abbot. Chempionı tailoi atletika Jangubaev Bahadır.

Licey 1999 jılda islengen bolıp, 400 orınǵa mólsherlengen. Liceydiń oqıw procesi mámleket tálim standartına jáne onı eki jóneliste ámelge asırıwǵa tiykarlanǵan: anıq pánler (texnikalıq jónelis — fizika, matematika, informatika; ekonomikalıq jónelis — matematika, anglichan tili, ana tili, ádebiyat) jáne social-gumanitar (tariyx, anglichan tili, ana tili, ádebiyat).

Keyingi jıllarda instituttı Ubaydullaev K. Ol., Tetyushev AP, Kamalov S. K., Rzaev K. R., Izimbetov T. hám T. T. E. basshılıǵında professor -oqıtıwshılar institutı birinshi basshıları : Rafikov I., Bazarov D., Dosumov ya. M., Bekimbetov T., Urumbaev D. A. 1976 jıl pedagogika institutı negizinde Nókis mámleket universiteti dúzildi. Ózbekstan ǵárezsizlikke eriwgech, házirgi kúnde Nókis mámleket pedagogika institutı qayta tiklendi.




#Article 341: Jaslar TV (144 words)


Jaslar tv telekanalı Respublikamızdaǵı qaraqalpaq tilinde jumıs alıp baratuǵın mámleketlik emes jaslarbap birinshi kanal.

Telekanal tiykarshısı Baxıtbek Elmanov. Dáslebinde radio 3 ay dawamında test rejiminde efirge uzatıldı. 8-mart sánesinde baslawshılar tárepinen tayarlanǵan kishkene rubrikalar efirge uzatıla basladı. Aradan kóp waqıt ótpey-aq, «Jaslar TV» telekanalı jaslarımızdıń, sonıń menen qatar jası úlkenlerdiń de súyikli telekanalına aylanıp úlgerdi. Búgingi kúnde qaraqalpaq tilinde alıp barılıp atırǵan bir-birinen ájayıp kewil ashar kórsetiwleri, baǵdarlamaları, estrada qosıqshıları tárepinen tayarlanǵan sazlı máwritler, jáhan, ózbek hám qaraqalpaq kino álemindegi hár qıylı janrdaǵı kino hám serialları menen telekanal jaslar menen qatar jası úlkenlerdiń de kewlinen teńdey orın alıp kelmekte!

Búgingi kúnde telekanaldan kóp ǵana kórsetiwler hám baǵdarlamalar orın alǵan. Telekanaldıń jáne bir jetiskenligi basım kópshilik kórsetiwler tuwrıdan-tuwrı efirde alıp barıladı. Telekanal saat dawamında xalqımızǵa sapalı xızmet kórsetip kelmekte!

Lazzet Esemuratova, Ulboǵan Erimbetova, Farid Orınbaev, Islam Satullaev, Elmira Ataniyazova, Abbas Usnatdinov, Gawxar Sultamuratova, Muslima Mámbetniyazova.

 




#Article 342: Qaraqalpaq mámleketlik universiteti (235 words)


Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti () - Qaraqalpaqstan Respublikası, Nókis qalasındaǵı universitet.

Universitette 700 kisi, sonday-aq jańa qánigelikler boyınsha birinshi jumısqa qabıllandı : Agronomiya-75 kisi, buxgalteriya esabı -75 kisi. Qaraqalpaq universitetiniń birinshi rektori Ch. A. Abdirov boldı. Keyinirek Ózbekstan pánler akademiyası akademigi bolıp, ol Ózbekstanda ilim rawajlanıwına salmaqlı úles qosdı.
Jaslıgınan qaramastan, Nókis mámleket universiteti sol zamatiyoq Nijneamudaryo wálayatı xalıq xojalıǵı ushın qánigeler tayarlaw boyınsha iri orayǵa aylandı. Onıń ilimiy potencialı Ózbekstannıń Arqa aymaqlarında islep shıǵarıw kúshleriniń rawajlanıwın jedellashtirishda zárúrli faktor boldı. Nókis mámleket universiteti islengennen tek altı jıl dawamında 19 qánigelik boyınsha 4 mıńǵa jaqın qánige yamasa respublika xalıq xojalıǵında islegen derlik hár segizinshi qánige tayarlandi.
Nókis mámleket universiteti xızmetkerleri pánlerdiń túrli tarawları boyınsha ilimiy-izertlew jumısları temasın turaqlı túrde keńeytirdiler. Onıń laboratoriyalarında monokristallarni jetistiriw hám olar tiykarında yarım ótkeriwshilerdi jaratıw, lazer nurlanıwınıń g'o'za hám gúrish zúráátliligin asırıwǵa tásiri, shólni ózlestiriwdiń biologiyalıq tiykarları, Ataw máseleleri sıyaqlı zárúrli máseleler úyrenildi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵi Keńesiniń 1992 jıl 25 yanvar daǵı 274-sanlı sheshimi menen Qaraqalpaq shayırı Berdaq (Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleket universiteti) atı berilgen.
Tashkent mámleket agrar Universiteit Nókis filialı. Tashkent mámleket agrar Universiteit Nókis filialı Nókis mámleket universitetiniń awıl xojalıǵı baǵdarı fakultetleri negizinde Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 1992 jıl 28 fevraldagi Pármanı menen islengen. Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Sovetiniń  Ózbekstan Respublikası joqarı oqıw orınlarına 2003/04 oqıwǵa qabıllaw tuwrısında gi sheshimine tiykarınan. 2003 jıl 14 iyunda Qaraqalpaqstan mámleket universiteti agrar fakulteti negizinde Tashkent mámleket agrar Universiteit Nókis filialı qayta dúzildi.




#Article 343: Piyazov Jen'isbek Burkitovich (207 words)


Piazov Jenisbek Burkitovich 9 may 1998 jılda tuwılǵan. Ózbek hám qaraqalpaq opera qosıqshısı ( jetkilikli), respublika vokalchilari tańlawınıń 1-sıylıqı laureati,  qazaq romantikasi XII xalıq aralıq tańlawı, orıs romantikasining jas atqarıwshıları XIII Moskva xalıq aralıq tańlawı jeńimpazı. Xalıq aralıq vokalchilar tańlawınıń Gran-pri jeńimpazı. Muslima Magomayeva (2012). Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2012).

Pirazov Jenisbek Burkitovich 2007 jılda Nókis mádeniyat hám kórkem óner kolledjin tamamlaǵan. Sol jılı ol  jas opera respublika tańlawında 1-dárejeli diplom menen táǵdirlandi hám Ózbekstan mámleket konservatoriyasiga  qosıq jırlaw qánigeligi boyınsha qabıllandı. 2007 de Nál sıylıqına bálent dawıs hám opera uqıpı ushın iye boldı. 2009 da Opera hám balet Bolshoy teatrida vokalchi retinde jumısqa qabıllandı. A. Navaiy. 2010 da ol belgili opera ustası D. Vdovin hám belgili dirijyor yu basshılıǵında Belorussiyaning Minsk qalasında master-klassda o'qidi. Dúnyanıń eń intalı jas vokalchilaridan biri bolǵan poyafzal. Shanxay sheriklik shólkemine aǵza mámleketlikler basshıları Keńesine kórkem óner ustaları hám jas atqarıwshılar qatnasıwında bolıp ótken konsert programmasında qonaqlardı maqtaw ushın Mámleket húrmet-Maba medalı menen táǵdirlengen. 2011 jılda Ózbekstan mámleket konservatoriyasini  akademikalıq qosıqshı qánigeligi boyınsha tamamlaǵan. 2011-2012 jıllarda Germaniyanıń Myunxen qalasında jaylasqan Gut-Immling xalıq aralıq opera festivaliga usınıs etildi. Óz ara doslıq solisti Jenisbek Piyazov dúnyadaǵı eń belgili opera qosıqshıları menen bir saqnada úlken opera atqarıw etdi. Pirazov Jenisbek Burkitovich-Ózbekstan mámleket konservatoriyasi oqıtıwshı.




#Article 344: Qaraqalpaqlar tariyxi haqqinda (214 words)


Qaraqalpaq xalqi'ni'n' qa'liplesiwi ha'm siyasiy turmi'si'

Qaraqalpaq xalqi'ni'n' qa'liplesiwi ha'm siyasiy turmi'si' — Tariyxi'y dereklerde ha'zirgi Qaraqalpaqstan aymag'i'nda adamlar neolit da'wirinen baslap-aq jasag'anli'g'i' ayti'ladi'.

 Bizin' erami'zg'a shekemgi II-VIII a'sirlerde Aral boyi' dalalari'na tu'rkiy qa'wimler kelip jasag'an. Jergilikli xali'qti'n' kelgen qa'wimler menen qosi'li'wi'wi' na'tiyjesinde Aral boyi'nda peshenegner ha'm wog'uzlar qa'liplesken.
 Peshenegler negizinde VIII-X a'sirlerde qaraqalpaqlardi'n' xali'q boli'p qa'liplesiwi baslang'an.
 X a'sir baslari'nda pesheneglerdin' bir bo'limi Volga arti'na, Tu'slik rus dalalari'na ko'ship wo'tken. Wog'an og'uzlar ha'm qi'pshaqlardi'n' qi'si'wi' sebep bolg'an.
 XII a'sir rus ji'lnamalari'nda Черные клобуки, qaraqalpaq dep tilge ali'ng'an. Qaraqalpaq xalqi'ni'n' ati' usi' atamadan ali'ng'an. 
Solay yetip, wolar qi'pshaqlar menen aralasi'p, wolardi'n' tilin qabi'l yetken. Qi'pshaqlardi'n' uri'w-qa'wim qurami'na kirgen peshenegler qaraqalpaqlar, dereklerde ,,qara bo'rkli,, dep atalg'an. 

XIII a'sir baslari'nda Shi'ng'i'shxan Xorezmshaxlar ma'mleketi paytaxti' U'rgenish qalasi'n iyelegennen keyin, Aral boyi' qaraqalpaqlari'ni'n' bir bo'legi Volga ha'm Ural (Jayi'q) da'ryalari' boylari'na, Si'rda'rya oazislerine ko'ship ketken. Alti'n Orda ha'lsiregenennen keyin, woni'n' qurami'nan bir qatar ma'mleketler bo'linip shiqti, wolardi'n' biri XIV a'sir aqi'rinda du'zilgen Nog'ay xanli'g'i' yedi. Woni'n' shegarasi' - Volga da'ryasi'nan Irtish da'ryasi'na shekem, Kaspiy ha'm Aral ten'izi boylari'nan Kama da'ryasi'na shekemgi aymaqlardi' wo'z ishine alg'an. Qaraqalpaqlar ko'ship barg'an aymaqlar XV - XVI a'sirlerde Nog'ay xanli'g'i'na kirgen.
 Nog'ay ha'm qaraqalpaq xali'qlari' siyasiy birgelikte, birlespe boli'p jasag'an. XVII a'sirdin' baslari'nda nog'aylar Volga ha'm Ural da'ryalari' boylari'na basti'ri'p kirgen qalmaqlar ta'repinen qi'yrati'ladi'.




#Article 345: Ekinshi Jáhán urısı (657 words)


URIS BASLANIWI QISQASHA TUSINIK

Fashizim (italyansha so'z bolip «awqam topar» 1919-jili Italyada payda boladi)
Natsiz (nemecshe so'z yag'niy milletshilik bir millettin' dunyag'a ustem boliwi)
Gitler o'z milletin (nemets) dunyag'a ustem boliwi kerek, al basqa milletler og'an qul boliwi kerek deb bilgen!

Uris baslaniwina tiykarg'i sebeb dunyag'a jeke ustemlik❗️
Uristin' birinshi oshag'i Yaponiya 1931-jili tosattan uris jariyalamay Qitayg'a hujim qiladi Yaponiya armiyasi Qitaydiñ Arqa-batisina hujim qiladi. 
Keyingi jillar dawaminda Yapon armiyasi sol waqittaği paytaxti Nankindi basip aladi. Tariyxta 1-marte yapon armiyasi ulken kõlemli milletshilik qirğinin qiladi Nankin qalasinda. Jergilikli 500 000 xaliqti jawizlarsha õltiredi. Bul waqiya tariyxta  degen at qaldirdi.
 
Ekinshi,Ushinshi oshaqlar Germaniya ha'm Italiya.

Ol Germaniyada askeriy diktatura ornatip urisqa tayarlana baslaydi. 
Al sol waqittaği Evropaniñ kushli mamleketlerinen bolgan Brittaniya ham Fransiya bunday aqwaldi kõrib bilip hesh qanday ilajlar qilmaydi. Sebebi olar Gitlerdi SSSR ge hujim qilmaqshiligina isener edi. 

Bul waqitta Italyada Benito Mussoliniy degen Fashizim idiyasin alğa surgen adam hakimyat basina kelgen edi. Usilay Jawiz maqsetleri bolgan 3 mamleket birlesedi. 

Bunday sharayatta Stalin qawipten ma'mleketti asraw ushin 1939-jili 23-avgust kuni Stalin Gitler menen 10 jilg'a hujim qilmawliq haqqinda shartnama duzedi.(jãne sirli shartnamada bar edi ogan kõre Stalin ham Gitler Evropani bõlib aliwi tiyis edi)

Gitler SSSR di jaman kõrer edi Al Shartnama  bolsa Germaniyaniñ 2 frontta urisiwiniñ aldini aliw ushin kerek edi. (yağniy Batis tarepte Evropa menen urisip atirğan waqitta Shiğista SSSR armiyasi menen urisiw qawipli edi) Al Gitler SSSR ushin 1940 jilda Barbarossa dep atalğan hujim rejesin duzgen edi ogan kore SSSR di 3-4 ayda iyelep aliw tiyis edi.

Stalin bunin arqasinda birinshi jahan urisinda ayrilg'an arqa Belarusiya, arqa Ukrayina ni iyelep, Finlandiyag'a uris ashti! 

Nemetsler tezlik penen 1939 jili 17-sentyabrde aq Polshaniñ  tiykarği armiyasin jeñdi biraq palyaklar uristi dawam ettirdi.
Soñ shiğis tãrepten SSSR armiyasi kirip keldi oktyabr aylarina kelip barliq palyak armiyasi nemetsler ham sovedlerdiñ tutqinina tusti. Soñ 1940-jilda bul tutqinlardi nemets ham sURIS BASLANIWI QISQASHA TUSINIK

Fashizim (italyansha so'z bolip «awqam topar» 1919-jili Italyada payda boladi)
Natsiz (nemecshe so'z yag'niy milletshilik bir millettin' dunyag'a ustem boliwi)
Gitler o'z milletin (nemets) dunyag'a ustem boliwi kerek, al basqa milletler og'an qul boliwi kerek deb bilgen!
Uris baslaniwina tiykarg'i sebeb dunyag'a jeke ustemlik❗️
Uristin' birinshi oshag'i Yaponiya 1931-jili tosattan uris jariyalamay Qitayg'a hujim qiladi 
Ekinshi,Ushinshi oshaqlar Germaniya ha'm Italiya.

Bunday sharayatta Stalin qawipten ma'mleketti asraw ushin 1939-jili 23-avgust kuni Stalin Gitler menen 10 jilg'a awqamshiliq shartnamasini duzedi.
Bunda olar Polshani bo'lip almaqshi boldi.

Stalin bunin arqasinda birinshi jahan urisinda ayrilg'an arqa Belarusiya, arqa Ukrayina ni iyelep, Finlandiyag'a uris ashti! 

Nemetsler tezlik penen 17-sentyabrde aq Polshaniñ  tiykarği armiyasin jeñdi biraq palyaklar uristi dawam ettirdi.
Soñ shiğis tãrepten SSSR armiyasi kirip keldi oktyabr aylarina kelip barliq palyak armiyasi nemetsler ham sovedlerdiñ tutqinina tusti. Soñ 1940-jilda bul tutqinlardi nemetsler atip tasladi( 14,7 miñ saldat ham 11 miñ puqara )
 
Gitler Fransiyağa hujim qiliwğa asiqpadi sebebi qis jaqinlap qalğan edi.

Stalin Germaniyaniñ SSSR  hujim qiliwi mumkin ekenligin biler edi sol sebebten 1940- jili Germanyağa hujim qilmaqshi boladi biraq generallar keñesinde armiya tayin emes ekenligi sebepli bul is qaldiriladi. Gitlerde SSSR den hujim boliwini bilgen edi biraq Finlandiyani jeñe almağan soñ ol buğan isenbedi. Biraq õzi birinshi hujim qilatin boldi.
 Gitler SSSR ge hujum waqtinda batistan Brittaniyaniñ qosiliwi mn eki fron urisinan qorqip dãslep Brittaniyani jeñbekshi boldi.1940-jili 10-iyunda Brittaniyag'a flot ham aviyatsiya arqali hujimge o'tti biraq (bul aperatsiya  atin aldi).Brittaniya floti ham aviyatsiyasi kushli edi.  Gitler Brittaniyani aliw qiyinlasti oktyabrde hujim sãtsiz jumaqlandi.
Endi Gitler Rassiya mashqalasin sheshiw ushin 1940-jili dekabrde  dep atalğan rejesin duzip shiqti.

Gitler bul hujim ushin 4 mln liq armiya menen SSSR diñ 3 trepleme hujimdi basladi. Nemets tiñ miñlagan samalyotleri tunde SSSR ayradromlarina hujim qilgan edi usilay al tezlik penen hujim jasaldi.
 Usilay Rus xalqi ushin ekinshi watandarliq uris baslandi (Birinshi watandarliq uris 1812-jili Napaliyong'a qarsi bolip edi)
Usilay etip sol waqitta SSSR quraminda bolg'an xaliqlar ushin bizler ushinda watan ushin uris baslandi! 

Ekinshi jahan ursinin tiykarg'i awir jug'in SSSR xaliqlari ko'terdi, bul urista puxaralarin qospag'anda 27mln saldat qurban boldi 90mln jaradar ham izsiz jog'aldi. 




#Article 346: Ekinshi Jáhán urısında qaraqalpaq jawıngerleri (612 words)


QARAQALPAQSTANLI JAWINGERLERDIN' FRONTDAG'I ERLIKLERI

Fashistler Germaniyasi SSSR ge hujim qilğan waqitta  4 000 nan aslam Qaraqalpaqstanli jawingerler batis shegaralarimizda a'skeriy xizmette edi. Olar uris baslaniwi mn sawashqa tusti. 336-Bombalaytug'in aviapolktin' ushiwshisi U.Kojurov 1941-jili 23-iyunda jawingerlik tapsirmani orinlap, dushpan ayradromin bombalawg'a qatnasti. Onin' birneshe mashinasin qaytarip, samalyotti o'z bazasina qondirdi.

Batareya komandiri leytenant A.Iskenderov fashistler menen da'slep Bug daryasinin' boyindag'i bolg'an sawashta ko'rsetken qahramanlig'i ushin «Erligi ushin» medali menen siyliqlandi. Ol 1943-jili 2-martta Дорогобуж rayoni ushin bolg'an urista qahramanlarsha qaza tapti. MOSKVANI QORG'AW USHIN BOLG'AN URIS

Fashistler da'slepki 3 ha'pte ishinde el ishine 300-600 shaqirim kirip keldi. 1941-jildin' guzinde Qizil Azmiyanin' sheginiwi na'tiyjesinde fashistler Armiyasi Leningradti (hãzirgi Sank-Peterburg) qorshap aldi ha'm Moskvag'a qa'wip tuwg'izdi.

Gitler o'z kushlerinin' jartisin Moskvani iyelewge topladi. Biraq jawingerler fashistlerdin' 60 tan artiq diviziyasin qiyratti ham sheg'indirdi. 

Moskvani qorg'awda belsene qatnasqan Taxtako'pirli minamyotshik A'bdimurat Allanazarov 1942-jili 8-mart kuni Sosnov awili ushin bolg'an sawashta qahramanlarsha qurban boldi. Moskva tu'bindegi urista Qaraqalpaqstanli jawinger Jen'isbay Jumag'ulov fashistlerdin' bir topari 25 metrdey jaqinlasip kelgen waqitta ba'lent hawaz benen «Qang'a-qan. Watan ushin» dep dushpang'a pulyomottan oq jawdirdi, sebebi onin' jawiger doslari awir jaradar bolip, pulyomottin' qasinda boyalip jatir edi. Ol Qizil askerler kelemen degenshe o'z ornin ma'rtlershe qorg'adi.Moskvani qorg'aw ushin belsene qatnasqan 8- gvardiyashi Panfilov diviziyasi (Qazaqstanda duzilgen) (usi diviziyağa arnalğan Panfilov shilar degen kinoda shiqti 2019-jili) ayriqsha qahramanliq ko'rsetti. Usi diviziyanin' 1074-atqishlar polkinin' jawingeri No'kisli Nazar O'tewliev  Klin, Kalinin, Rjev qalalarin dushpannan azat etiw ushin bolg'an sawashta da belsene qatnasti, «Erligi ushin» medali menen siyliqlandi. Ol 1942-jili 28-avgust kuni sawashta qaza tapti. Qaraqalpaqstanli jigit serjant Rajap Begshanov (To'rtko'l rayoninan) tin' dan'qi putkil Batis frontqa jayildi. R.Begshanov diviziyanin' en' jaqsi snyapershisi bolip, ol 132 fashistti joq etti. Rajap Begshanov Qizil Juldiz ordeni SSSR qahramani atag'in aldi.

STALINGRAD SAWASHI

Stalingradtag'i tariyxiy sawashlarg'a 10 000 nan aslam Qaraqalpaqstanli ãskerler qatnasti. Olardin' biri ma'rt jawinger A'bdinay Da'ribayev «Stalingrad qalasi ushin aqirg'i tamshi qanim qalg'ansha urisaman. Menin' Qaraqalpaqstanim usimanda, mine, mina akoplarda» -dep ant berdi. Ol usi qaladag'i nayzalasiw sawashinda alti fashisti tuyrep o'ltirdi. Biraq ol dushpan og'inan ma'rtlershe qaza tapti.

A'bdinay ag'anin' qani ushin kek aliwg'a onin' qanalas inileri Qidirbay, Genjebay, Xojamurad- ushewi izli-izinen urisqa atlandi. Genjebay Kursk sawashinda qahramanlarsha qurban boldi. Stalingrad sawashinda Qaraqlpaqstan xalqinin' baxadir perzentleri To're Berdanov, Aysultan Alpesov, Kamal Aynazarov, Asamatdin Toreev, Baltabay To'reev, Asan Yusupov, Abdiganiy Qulimbetov, Qarlibay Mamutovlar qurban boldi. Stalingradti putkil el bolip qorg'adi. Qaraqalpaqstan xalqi da bug'an ilayiqli ules qosti. 

Stalingrad sawashinda qurban bol g'an min'lag'an ullardin' hurmetine hazirgi Bolgagrad (buringi Stalingrad) qalasinin' orayliq ko'shesinin' biri «QARAQALPAQSTAN» ko'shesi dep ataldi.

LENINGRADTI (SANKT-PETERBURG) AZAT ETIW USHIN BOLG'AN SAWASH.

Leningradti azat etiw ushin uris 300 ku'n ham tun dawam etedi. Qaraqalpaqstanli kapitan A.Orazimbetovtin' Leningrad ha'm Pskovtag'i urislarda qahramanliq ati shiqti. Ol 1944-jili mart ayinda o'z komandirinin' tapsirmasi boyinsha jawinger L.Fomishev penen ekewi barlawg'a shig'adi. Ol dushpannin' qarday jawg'an og'i astinda jawingerlik tapsirmani orinlaydi ham basinan jaralang'an joldasi leningradli serjant L.Fomishevti qawipli zondan alip shig'adi. Sawashta ko'rsetken erligi ushin A.Orazimbetovqa «Qizil Juldiz» ordeni beriledi. Qalani azat etiwde erligi ushin ko'plegen qaraqalpaq jawingerleri mamleketlik siyliqlarg'a miyassar boladi. Solardan Japaq Iskenderov «Dan'q»ordenin aliwg'a miyassar boldi.

UKRAINA HA'M EVROPA ELLERI AZATLIG'I

Qaraqalpaqli jawingerler Ukrinani azat etiwde ayriqsha qahramaliq ko'rsetti. Ma'selen: serjant Maxash Balmag'ambetov(1914-Qarao'zek. 1977-jil) o'z bo'limshesi menen Dnepr on' jag'alig'indag'i Borodaevka awilinda qasinda jawingerlik pozitsiyani uslap turdi. Erligi ushin «Qizil Juldiz» yag'niy qahraman atagi berildi.

Juman Qaraqulov 327-Sevastopel atqishlar polkinida a'skeriy waziypasin orinladi, oqti qarday boratip turg'an dushpan pulyomotinin' ustine o'z denesin taslap pulyomotshini toqtatti ham o'zide sol jerde qurban boldi.Ol bul isi menen Aleksandr Matrosovtin' erligin qaytaladi. 1945 de ogan qahraman atag'i berildi.

Usilay qaraqalpaqstanli jawingerlerde evropani azat etiwge o'z uleslerin qosqan.

SOVETLER AWQAMI QAHRAMANI.

O.Abdullaev 
M.Balmag'ambetov 
B.Babaev
I.S.Banifatov 
D.V.Bernatskiy 
M.A.Bulatov 
O.Jumaniyazov 
J.Qaldiqaraev 
J.Qaraqulov 
I.D.Lebedov 
I.F.Maxorim 
I.Nawrizbaev 
P.Q.Nurpeysov 
A.A.Pishulin 
N.A.Saraev 
A.M.Simonov 
B.E.Tixomolov 
A.D.Trashkov 
A.S.Umerkin 




#Article 347: Ekinshi Ja'ha'n urisi baslaniwi (537 words)


Uris baslaniwi haqinda qisqasha tu'sinik

Fashizim (italyansha so'z bolip «awqam topar» degen maģanani bildiredi. Bunday topar dáslep 1919-jili Italya mamleketinde payda boladi)
Natsizim (nemetshe so'z bolip, yag'niy milletshilik bir millettin' dunyag'a ustem boliwi degen mağanani bildiredi)
Gitler (Natsislik ideyasi basshisi) o'z milletin (nemets) dunyag'a ustem boliwi kerek, al basqa milletler og'an qul boliwi kerek deb bilgen!

Uris baslaniwina tiykarg'i sebep dunyag'a jeke ustemlik❗️
Uristin' birinshi oshag'i Yaponiyada baslandi.

Keyingi jillar dawaminda Yapon armiyasi sol waqittaģi paytaxti Nankindi basip aladi. Tariyxta birinshi márte yapon armiyasi ulken kólemli milletshilik qirģinin qiladi. Nankin qalasinda jergilikli 500 000 xaliqti jawizlarsha óltiredi. Bul waqiya tariyxta  degen at qaldirdi.
 
Ekinshi hám Ushinshi oshaqlar Germaniya ha'm Italiya mámleketleri edi.

Ol Germaniyada askeriy diktatura ornatip urisqa tayarlana baslaydi. 
Al sol waqittaģi Evropaniń kushli mamleketlerinen bolgan Ulli Brittaniya ham Fransiya bunday aqwaldi kóre tura hesh qanday ilajlar qilmaydi. Sebebi olar Gitlerdi SSSR ge hujim qilmaqshiligina isener edi. 

Bul waqitta Italyada Benito Mussaliniy degen fashizim idiyasin alģa surgen adam hakimyat basina kelgen edi. Usilay Jawiz maqsetleri bolgan 3 mamleket birlesedi. 

Bunday sharayatta Stalin qawipten ma'mleketti asraw ushin 1939-jili 23-avgust kuni Stalin Gitler menen 10 jilg'a hujim qilmawliq haqqinda shartnama duzedi.(jáne sirli shartnamada bar edi oģan kóre Stalin hám Gitler Evropani bólip aliwi tiyis edi)

Gitler SSSR di jaman kórer edi. Al Shartnama  bolsa Germaniyaniń 2 frontta urisiwiniń aldini aliw ushin kerek edi. (yaģniy Batis tarepte Evropa menen urisip atirģan waqitta Shiģista SSSR armiyasi menen urisiw qawipli edi) Al Gitler SSSR ushin 1940 jilda Barbarossa dep atalģan hujim rejesin duzgen edi oģan kóre SSSR di 3-4 ayda iyelep aliw tiyis edi.

Stalin bunin' arqasinda birinshi ja'ha'n urisinda ayrilg'an arqa Belarusiya, arqa Ukrayina ni iyelep, Finlandiyag'a uris ashti! 

Nemetsler tezlik penen 1939 jili 17-sentyabrde aq Polshaniń  tiykarģi armiyasin jeńdi biraq palyaklar uristi dawam ettirdi.
Soń shiģis tárepten SSSR armiyasi kirip keldi oktyabr aylarina kelip barliq palyak armiyasi nemetsler ham sovedlerdiń tutqinina tusti. Soń 1940-jilda bul tutqinlardi nemetsler atip tasladi( 14,7 miń saldat ham 11 miń puqara )
 
Gitler Fransiyaģa hujim qiliwģa asiqpadi sebebi qis jaqinlap qalģan edi.

Stalin Germaniyaniń SSSR ge  hujim qiliwi mumkin ekenligin biler edi sol sebepten 1940- jili Germanyaģa hujim qilmaqshi boladi biraq generallar keńesinde armiya tayin emes ekenligi sebepli bul is qaldiriladi. Gitlerde SSSR den hujim boliwini bilgen edi biraq Finlandiyani jeñe almaģani sebepli ol buģan isenbedi. Solay etip ózi birinshi hujim qilatin boldi.
 Gitler SSSR ge hujum waqtinda batistan Brittaniyaniń qosiliwi menen eki front urisinan qãweterlenip dáslep Ulli Brittaniyani jeńbekshi boldi.1940-jili 10-iyunda Brittaniyag'a flot ham aviyatsiya arqali hujimge o'tti biraq (bul aperatsiya  atin aldi). Ulli Brittaniya floti ham aviyatsiyasi kushli edi.  Gitler Brittaniyani aliwi qiyinlasti oktyabrde hujim sãtsiz jumaqlandi.
Endi Gitler SSSR mashqalasin sheshiw ushin 1940-jili dekabrde  dep atalģan rejesin duzip shiqti.

Gitler bul hujim ushin 4 mln liq armiya menen SSSR aymaģina 3 tárepten hujimdi basladi. Nemetslerdiń mińlagan samalyotlari tu'nde SSSR aiyradromlarina hu'jim qilğan edi usilay tezlik penen hujim jasaldi.
 Usilay Rus xalqi ushin ekinshi watandarliq uris baslandi (Birinshi watandarliq uris 1812-jili Napaliyon g'a qarsi bolip edi)
Usilay etip sol waqitta SSSR quraminda bolg'an xaliqlar ushin bizler ushinda uris baslandi! 

Ekinshi ja'ha'n ursiniń tiykarg'i awir jug'in SSSR xaliqlari ko'terdi, bul urista puqaralarin qospag'anda 27 mln áskerleri qurban boldi.  80 mln jaradar ham izsiz jog'aldi.

Maqala avtor:  Sultan Urazbaev

Paydalanilģan derekler;

avtori: Михаила Сукнева




#Article 348: Ekinshi ja'ha'n urisinda Qaraqalpaqstanli jawingerler erligi (614 words)


 

Fashistler Germaniyasi SSSR ge hujim qilģan waqitta  4 000 nan aslam Qaraqalpaqstanli jawingerler batis shegaralarimizda a'skeriy xizmette edi. Olar uris baslaniwi mn sawashqa tusti. 336-Bombalaytug'in aviapolktin' ushiwshisi U.Kojurov 1941-jili 23-iyunda jawingerlik tapsirmani orinlap, dushpan ayradromin bombalawg'a qatnasti. Onin' birneshe mashinasin qaytarip, samalyotti o'z bazasina qondirdi.

Batareya komandiri leytenant A.Iskenderov fashistler menen da'slep Bug daryasinin' boyindag'i bolg'an sawashta ko'rsetken qahramanlig'i ushin «Erligi ushin» medali menen siyliqlandi. Ol 1943-jili 2-martta Дорогобуж rayoni ushin bolg'an urista qahramanlarsha qaza tapti.

Moskvani qorģaw ushin bolģan uris

Fashistler da'slepki 3 ha'pte ishinde el ishine 300-600 shaqirim kirip keldi. 1941-jildin' guzinde Qizil Azmiyanin' sheginiwi na'tiyjesinde fashistler Armiyasi Leningradti (házirgi Sank-Peterburg) qorshap aldi ha'm Moskvag'a qa'wip tuwg'izdi.

Gitler o'z kushlerinin' jartisin Moskvani iyelewge topladi. Biraq jawingerler fashistlerdin' 60 tan artiq diviziyasin qiyratti ham sheg'indirdi. 

Moskvani qorg'awda belsene qatnasqan Taxtako'pirli minamyotshik A'bdimurat Allanazarov 1942-jili 8-mart kuni Sosnov awili ushin bolg'an sawashta qahramanlarsha qurban boldi. Moskva tu'bindegi urista Qaraqalpaqstanli jawinger Jen'isbay Jumag'ulov fashistlerdin' bir topari 25 metrdey jaqinlasip kelgen waqitta ba'lent hawaz benen «Qang'a-qan. Watan ushin» dep dushpang'a pulyomottan oq jawdirdi, sebebi onin' jawiger doslari awir jaradar bolip, pulyomottin' qasinda boyalip jatir edi. Ol Qizil askerler kelemen degenshe o'z ornin ma'rtlershe qorg'adi.Moskvani qorg'aw ushin belsene qatnasqan 8- gvardiyashi Panfilov diviziyasi (Qazaqstanda duzilgen) (usi diviziyağa arnalğan Panfilov shilar degen kinoda shiqti 2019-jili) ayriqsha qahramanliq ko'rsetti. Usi diviziyanin' 1074-atqishlar polkinin' jawingeri No'kisli Nazar O'tewliev  Klin, Kalinin, Rjev qalalarin dushpannan azat etiw ushin bolg'an sawashta da belsene qatnasti, «Erligi ushin» medali menen siyliqlandi. Ol 1942-jili 28-avgust kuni sawashta qaza tapti. Qaraqalpaqstanli jigit serjant Rajap Begshanov (To'rtko'l rayoninan) tin' dan'qi putkil Batis frontqa jayildi. R.Begshanov diviziyanin' en' jaqsi snyapershisi bolip, ol 132 fashistti joq etti. Rajap Begshanov Qizil Juldiz ordeni SSSR qahramani atag'in aldi.

Stalingrad (ha'zirgi Volgagrad qalasi) sawashi

Stalingradtag'i tariyxiy sawashlarg'a 10 000 nan aslam Qaraqalpaqstanli ãskerler qatnasti. Olardin' biri ma'rt jawinger A'bdinay Da'ribayev «Stalingrad qalasi ushin aqirg'i tamshi qanim qalg'ansha urisaman. Menin' Qaraqalpaqstanim usimanda, mine, mina akoplarda» -dep ant berdi. Ol usi qaladag'i nayzalasiw sawashinda alti fashisti tuyrep o'ltirdi. Biraq ol dushpan og'inan ma'rtlershe qaza tapti.

A'bdinay ag'anin' qani ushin kek aliwg'a onin' qanalas inileri Qidirbay, Genjebay, Xojamurad- ushewi izli-izinen urisqa atlandi. Genjebay Kursk sawashinda qahramanlarsha qurban boldi. Stalingrad sawashinda Qaraqlpaqstan xalqinin' baxadir perzentleri To're Berdanov, Aysultan Alpesov, Kamal Aynazarov, Asamatdin Toreev, Baltabay To'reev, Asan Yusupov, Abdiganiy Qulimbetov, Qarlibay Mamutovlar qurban boldi. Stalingradti putkil el bolip qorg'adi. Qaraqalpaqstan xalqi da bug'an ilayiqli ules qosti. 

Stalingrad sawashinda qurban bol g'an min'lag'an ullardin' hurmetine hazirgi Bolgagrad (buringi Stalingrad) qalasinin' orayliq ko'shesinin' biri «QARAQALPAQSTAN» ko'shesi dep ataldi.

Leningrad  (Sank-Peterburg )  azat etiw ushin bolģan sawash.

Leningradti azat etiw ushin uris 300 ku'n ham tun dawam etedi. Qaraqalpaqstanli kapitan A.Orazimbetovtin' Leningrad ha'm Pskovtag'i urislarda qahramanliq ati shiqti. Ol 1944-jili mart ayinda o'z komandirinin' tapsirmasi boyinsha jawinger L.Fomishev penen ekewi barlawg'a shig'adi. Ol dushpannin' qarday jawg'an og'i astinda jawingerlik tapsirmani orinlaydi ham basinan jaralang'an joldasi leningradli serjant L.Fomishevti qawipli zondan alip shig'adi. Sawashta ko'rsetken erligi ushin A.Orazimbetovqa «Qizil Juldiz» ordeni beriledi. Qalani azat etiwde erligi ushin ko'plegen qaraqalpaq jawingerleri mamleketlik siyliqlarg'a miyassar boladi. Solardan Japaq Iskenderov «Dan'q»ordenin aliwg'a miyassar boldi.

Ukraina hám Evropa elleri azatliģi

Qaraqalpaqli jawingerler Ukrinani azat etiwde ayriqsha qahramaliq ko'rsetti. Ma'selen: serjant Maxash Balmag'ambetov(1914-Qarao'zek. 1977-jil) o'z bo'limshesi menen Dnepr on' jag'alig'indag'i Borodaevka awilinda qasinda jawingerlik pozitsiyani uslap turdi. Erligi ushin «Qizil Juldiz» yag'niy qahraman atagi berildi.

Juman Qaraqulov 327-Sevastopel atqishlar polkinida a'skeriy waziypasin orinladi, oqti qarday boratip turg'an dushpan pulyomotinin' ustine o'z denesin taslap pulyomotshini toqtatti ham o'zide sol jerde qurban boldi.Ol bul isi menen Aleksandr Matrosovtin' erligin qaytaladi. 1945 de ogan qahraman atag'i berildi.

Usilay qaraqalpaqstanli jawingerlerde Evropani azat etiwge o'z uleslerin qosqan.

🎖O.Abdullaev 🎖M.Balmag'ambetov 🎖B.Babaev 🎖I.S.Banifatov 🎖D.V.Bernatskiy 🎖M.A.Bulatov 🎖O.Jumaniyazov 🎖J.Qaldiqaraev 🎖J.Qaraqulov 🎖I.D.Lebedov 🎖I.F.Maxorim 🎖I.Nawrizbaev 🎖P.Q.Nurpeysov 🎖A.A.Pishulin 🎖N.A.Saraev 🎖A.M.Simonov 🎖B.E.Tixomolov 🎖A.D.Trashkov 🎖A.S.Umerkin 🎖F.F.Shepurin

Maqala avtori:  Sultan Urazbaev




#Total Article count: 348
#Total Word count: 121028