#Article 1: 1907 Kinston oertkwiek (113 words)


Di 1907 Kinston oertkwiek we shiekop di kiapital a di ailan a Jumieka wid magnityuud 6.5 pah di muoment magnityuud skiel pah Monde 14 Janiweri, about 3:30 pm luokal taim (20:36 UTC), eh-kansida bai nof raita a di taim fi bi wan a di wol dedlies oertkwiek rikaad ina ischri. Ebri bildin ina Kinston get damij bai di oertkwiek ah sobsikuent fayadem, we laas fi chrii howa bifuo hefoert eh-mek fi put dem out. Ikolminiet ina di det a 800 tu 1,000 piipl, ah lef apraximetli 10,000 uomles ah $25,000,000 ina matiirial damij. Likl afta, wah sunaami eh-ripuot pah di naat kuos a Jumieka, wi maximom wiev ait about 2 m (6–8 ft).




#Article 2: 2010 Kinston anres (114 words)


Di 2010 Kinston anres, dob luokali az di Tivoli Ingkoerjan, wena aam kanflik bitwiin di Showa Pasi jrog kyaatel ah Jumieka milichri ah poliis fuos ina Kinston, di kiapital a Jumieka. Di kanflik eh-bigin pah di 23 Mie 2010 az sikioriti fuos taat fi saach fi mieja jrog laad Kristifa Dudus Kuok, afta di Yunaitid Stiet rikues ih exchradishan, ah di liida a di kriminal giang we atak sebral poliis stieshan. Di voilens, we muosli tek plies uoba 24–25 Mie, kil akliis 73 sivilian ah wuun akliis 35 muo. Fuo suoja/poliis get kil tu ah muo dah 500 ares eh-mek, az Jumiekan poliis ah suoja fait gonman ina di Tivoli Gyaadn dischrik a Kinston.




#Article 3: Aabit (102 words)


Ina fizix, aabit a di gravitieshanal koerv paat a wah abjek rong wah paint ina spies, fi egzampl di aabit a planit rong wah staar, ar nachral satilait rong wah planit. Aabit a planit tipikali iliptikal, ah di senchral mas we aabit de a di fuokal paint a di ilips. Korant andastandin a di mikianix a aabital muoshan bies pah Alboert Ainstain jinaral tiiri a relitiviti, we akount fi graviti az juu tu koervacha a spies-taim, wid aabit we fala jiodiisix. Fi iiz a kialkiulieshan, relitiviti kamanli apraximiet bai di fuos-bies tiiri a yunivoersal gravitieshan bies pah Kepla laa a planiteri muoshan.




#Article 4: Aat (290 words)


Aat a wah difrah-difrah rienj a yuuman aktiviti fi kriet vijual, aaditeri ar pofaamans aatifak – aatwok, we hexpress di aata himajinietiv ar teknikal skil, inten fi bi aprishiet fi deh byuuti ar imuoshanal powa. Ina deh muos jinaral faam dem aktiviti ya hingkluud di prodokshan a wok a haat, di kritisizim a haat, di todi a di ischri a haat, ah di hestetik diseminieshan a haat.

Di huolis faam a haat we dakiument a vijual aat, we ingkluud krieshan a himij ar abjik ina fiil we hingkluud pientin, skolpcha, printmekin, fotografi ah adaels vijual miidia. Aachitecha muotaim ingkluud az wan a di vijual aat; ousomeba, laka dekorietiv aat, ar advataizin, ihinvalv di krieshan a habjik we praktikal kansidarieshan a yuus isenshal—ina wie we no yuujal ina pientin, fi egzampl. Myuuzik, tieta, flim, daans, ah hadaels pofaamin aat, azwel lichicha ah hadaels miidia laka intaraktiv miidia, deh ingkluud ina braada difinishan a haat ar di haats. Optel di 17t senchri, haat kuda eh-refa tu heni skil ar maastari ah neh difranshiet frah kraaf ar sayans. Ina madan yuusij afta di 17t senchri, we hestetik kansidarieshan paramount, fain aat get separiet out ah distingguish frah skil we akuaya jinarali, laka dekorietiv ar aplai haat.

Aat kiah kiaraktaraiz ina toermz a mimiisis (di riprizentieshan a rialiti), expreshan, komiunikieshan a himuoshan, ar adaels kualiti. Juurin di Ruomantik piiriad, aat eh-komiin laka speshal fakolti a di yuuman main fi klasifai wid rilijan ah sayans. Duo di difinishan a wa ah wa kanstityuut aat dispyuut ah chienj-chienj uoba taim, jinaral diskripshan menshan di aidie a himajinetiv ar teknikal skil we stem frah yuuman iejensi ah krieshan.

Di niecha a haat, ah rilietid kansep laka krietiviti ah intopritieshan, expluor ina branch a filasafi nuo az estetix.




#Article 5: Abaiyojenisis (271 words)


Ina di nachral saiyans dem, abaiyojenisis, ar di arijin a laif, a di stodi a ou laif pan di ort kuda eva divelop outa non-livin mata. Ano di siem ting az evaluushan, faa dat a di stodi a ou difrent gruup a livin tingz chienj uova taim. Amiino asid, binuon az di bildin blak fi laif, okor ina niecha, chuu kemikal riakshan we no rilietid to laif. Ina evri livin ting, amiino asid aaganaiz ina pruotiin; di kanschrokshan a dem ya pruotiin kom bout chuu di akshan a nyuukliik asid. Dat go fi miin se di kwestyan bout ou laif pan di ort kom bout afi du wid ou di fos nyuukliik asid kom bout. 

Saiyantis don figa out som tingz bout di arijin a laif, bot som ada wan a stil di sobjek a korent risaach. Di fos livin ting dem pan di ort a wehn prabli singgl sel pruokariyuot. Di oules fasl maikruob-laik objek dem diet bak tu 3.5 Ga (bilian ier uol), jos a fyuu onjrid milian ier yongga dan di ort. Bai 2.4 Ga, di riesho a stiebl aisotup fi kaaban, aiyan, ahn solfa shuo di akshan a livin tingz pahn inaagyanik minaral ahn sediment ahn di molekyula baiyomaaka dem indikiet fuotosintesis, we shuo se laif pahn ort wehn kaman bai da taim ya. 

Pan di neda an, di egzak aada a di kemikal iven tdem we liid tu di fos nyuukliik asid stil a wahn mischri. Nof difrent aipatisis bout orli laif mek op aredi; di muos kaman  wan dem a di aiyan-solfa worl tiyori (metabolizm widout jinetiks) ahn di RNA worl aipatisis (RNA laif faam)




#Article 6: Abalishanizam (203 words)


Abalishanizam wehna muuvment fi hen di slieb chried ahn himansipiet di sliebdem ina westan Yuurop ahn di Amorkadem. Nobadi moch no protes di slieb sistim tel di 18t senchri, wen rashanalis tinkadem a di hInlaitnment kritisaizi fi vayaliet yuuman rait, ahn Kwieka ahn ada els ivanjelikal rilijos gruup kandemi az an-Kristian. Duo antisliebri sentiment wehn waidpred bai liet 18t senchri, iab likl imidiet ifek pahn di sentadem a sliebri iself — di Wes Indiz, Sout Amorka, ahn di sodorn Yunaitid Stiet. Di himpuotieshan a hAfrikan slieb wehn ban ina di British kalanidem ina 1807, ahn ina di Yunaitid Stiet ina 1808. Ina di British Wes Indiz, sliebri abalish ina 1827 ahn ina di French pozeshandem 15 ier lieta.

Ina Britn, Wiliam Wilbafuos (William Wilberforce) wehn tek aan di kaaz a abalishan ina 1787 afta di faamieshan a di Komiti fi di Abalishan a di Slieb Chried, ush ihn liid ina Paalimenchri kiampien fi abalish di slieb chried ina di British Empaya wid di Slieb Chried Ak 1807. Ihn alzwel kiampien fi di abalishan a sliebri ina di British Empaya, ahn ihn lib fi siit ina di Sliebri Abalishan Ak 1833.

Wel-nuoon Abalishanisdem inkluudn buot blak piipl, ahn wait piipl we nehn sopuot sliebri:
 




#Article 7: Iebriam (137 words)


Iebriam de ina di Buk a Jenisis an a di fos piechriaak a di Izrelait, di Ishmelait, di Midianait ah di Idomait piipldem. Ih rigyaad az di piechriaak a Juu, Kristian ah Muzlim piipl ah di smadi uu ep difain monotiyizim. Iebriam wena di tent jinarieshan frah Nuowa ah di 20t frah Adam. Ih faada wena Tera, an ih bredadem wena Niegor ah Haran. Askaadn tu Jenisis, Gad sen Iebriam fran ih yaad ina Ur Kasdim ah Haran tu Kienan, di lan we Yaawe pramis tu ih disendantdem. Deso, Abraham enta ina wan kovnant: ina exchienj fi rekanaiz Yaawe az Gad, im uda get bles wid nof pitni ah di lan uda bilangx tu dem. Juudizim, Kristianiti, ah Izlam muotaim refa tu az di Iebriamik rilijandem, kaa Iebriam plie mieja ruol ina aal a dem uoli buk.




#Article 8: Abraham Lincoln (176 words)


Abraham Lincoln wehna di sixtiint (16t) president a di Yunaitid Stiets. Im liid di konchri outa di bigis intornal kraisis I eva go chuu, di Amerikan Sivl Waar, we prizaab di yuuniyan an en slievri. Bifuo im get ilektid ina 1860 az di fos Ripoblikan president, Lincoln wehna wan laaya, Illinaai stiet lejislieta, wan memba a di Yunaitid Stiet Ous a Reprizentitiv, an wan tuu taim ansoksesful kyandidet tu di U.S. Senit. Im a when wan buol opuonent a di expanshan a slievri ina di Yunaitid Stiets. Lincoln win di Ripoblikan paati naminieshan ina 1860 an get ilek az president lieta da siem ier de. Im taim ina afis akyupai muosli wid di siseshanis Kanfedaret stiet dem fram di sivl waar. Im inchraduus meja fi abolish slievri, chuu di Imansipieshan Praklamieshan ina 1863 an di promuoshan a di Tortiint Amenment tu di kanstityuushan. Di siem taim wen di Sivl Waar out fi don, Lincoln bikom di fos Amerikan president fi get asasiniet. Abraham Lincoln kansistenti rangk bai skala az wan a di grietis U.S. Prezident dem.




#Article 9: Adalf Itla (188 words)


Adalf Itla, nuo az Adolf Hitler (Joerman pronongxieshan: [ˈadɔlf ˈhɪtlɐ], 20 Iepril 1889 – 30 Iepril 1945), wena Aschrian-baan Joerman palitishan ah di liida a di Nashinal Suoshalis Joerman Woka Paati (Joerman: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, abriviet NSDAP), papiula nuo az di Naatsi Paati. Ih wena di ruula fi Joermani frah 1933 tu 1945, saab az chansla frah 1933 tu 1945 ah az ed a stiet (Führer und Reichskanzler) frah 1934 tu 1945.

Itla wena dekariet vechran a Wol Waar II, ah ih jain di Naatsi Paati ina 1920 ah bikomz di liida ina 1921. Afta ih get lakop fi a fiel kuu ina 1923, ih gien supuot bai promuot Joerman nashinalizim, anti-semitizim, ah anti-kamiunizim wid kiarizmatik arachri ah prapagianda. Ih get apaint chansla ina 1933, ah kwik-taim extablish ah mek rialiti ih vijan a tuotalitierianizim, aatokratik, singgl paati, nashinal suoshalis diktietaship. Itla poersyuu farin palisi wid di diklier guol fi siiz Lebensraum (libn spies) fi Joermani, ah dairek di rizuos a di stiet tuwaad dis guol. Ih riibil di Wehrmacht (defens fuos) ah invied Puolan ina 1939, we liid tu di outbriek a Wol Waar II ina Yuurop.




#Article 10: Adolt (199 words)


Bailajikali, wah adolt ar big piipl ar big smadi a yuuman biin ar ada aaganizim we riich sexyual machyuoriti. Ina yuuman kantex, di toerm adolt adishanali ab miinin asosiet wid suoshal ah liigal kansep. Ina kanchraas tu maina (anda-iej), liigal adolt a smadi uu atien di iej a majariti ah dierfuor rigyaad az indipendant, self-sofishant, ah .
 
Yuuman adoltud ingkompas saikalajikal adolt divelopment. Definishan a adoltud muotaim inkansistent ah kanchradikchri;  smadi maita bi bailajikali adolt, ah ab adolt biyevia a-gwaan laka big smadi bot deh stil chriit az pitni ef deh anda di liigal iej a majariti. Kanvoersli, smadi maita bi adolt liigali bot no pozes non a di machyuoriti ah rispansibiliti we difain big piipl 
kiarakta.

Ina difrah-difrah kolcha deh ab ivent we riliet tu di taim wen smadi paas frah pitni fi bikom adolt ar kom a iej. Noftaim dis rikuaya di smadi fi paas wah siiriz a tes fi dimanschriet se dat smadi pripier fi adoltud, ar wans deh riich soertn iej, sohtaim ina kanjongshan wid dimanschriet se deh pripier. Muos madan sasayati ditoermin liigal adoltud bies pah wen smadi riich di liigal spesifai iej widoutn rikuaya no dimanschrieshan a fizikal machyuoriti ar priparieshan fi adoltud.




#Article 11: Afrika (103 words)


hAfrika a di wol sekan-laajis ahn sekan muos-papyulos kantinent, afta Ieja. Roun 30.2 milian km² (11.7 milian sk mi) inkluudn ajiesent ailandem, ikiba 6% a di hort tuotal sorfis yeria ahn 20.4% a di tuotal lan yeria. Wid bout 922 milian piipl (ina 2005) ina 61 teritori, iakount fi bout 14.2% a di wol yuuman papyulieshan. Di kantinent soroun bai di Meditarienian Sii tu di naat, di Suez Kianal ahn di Red Sii tu di naatiis, di hIndian Uoshan tu di soutiis, ahn di hAtlantik Uoshan tu di wes. Dem ab 53 konchri, hinkluudn Madagiaska ahn vierios ailant gruup, asuosiet wid di kantinent.




#Article 12: Aibiirian Peninsiula (100 words)


Di Aibiirian Peninsiula, de diip ina di soutwes a Yuurop an ab di nieshan dem we niem Spien, Puotigal, Anduora, Jibralta, an wah likl paat a Frans. Ia di peninsiula we de di muos wes outa di wuola di sodan peninsiuladem ina Yuurop. Iab baada we de a di soutiis an iis wi di Meditarienian Sii an a di naat, wes, soutwes a di Atlantik Uoshan. Di Piraniiz mountn faam di naatiis ej a di peninsiula, an baada i aaf frah di res a Yuurop. Ia di sekan laajis peninsiula ina di wuola Yuurop wid wah ieria a 585,860 km².

 




#Article 13: Aikuu (120 words)


Aikuu (Japaniiz , pluural aikuu) a shaat-shaat faam a Japaniiz puoychri.  Itipikali kiaraktaraiz bai chrii kualiti:

Madan Japaniiz aikuu (現代俳句 gendai-haiku) ingkriisinli anlaikli fi fala di chradishan a 17 on ar fi tek niecha az deh sobjik, bot di yuus a joxtapozishan kantiniu fi bi hana ina buot chradishanal ah madan aikuu. A wah kaman posepshan, alduo relitivli riisant, se dat di imij joxtapuoz mos bi dairekli abzoerv ebridie abjek ar okorans.

Ina Japaniiz, aikuu chradishanali print ina singgl voertikal lain wails aikuu ina Ingglish muosli apier ina chrii lain fi paralel di chrii friez a Japaniiz aikuu.

Priiviosli iweh kaal hokku, aikuu get di korant niem frah di Japaniiz raita Masaoka Shiki a di hen a di 19t senchri.




#Article 14: Aislan (105 words)


hAislan (ofishali di Ripoblik a hAislan) a wah ailan-nieshan ina di Naat Aklantik, bitwiin Yuurop ah Griinlan. Di kiapital a Raikiavík, ah di ofishal languij a hAislandik. Di papilieshan a 319,756 askaadn tu hestimet mek ina Disemba 2008.

hAisland fos sekl ina di naint ah tent senchri bai di Vaikindem. Lieta iyunait wid Naawie ina 1262, ah den wid Denmaak ina 1380, ah iweh-de anda Dienish ruul fi muo dah faib senchri. Ina 1918, hAislan geti hindependans, bot stil anda di Dienish kroun. Wails Denmaak akiupai bai Naatsi Joermani, hAislan akiupai bai Britn, ah lieta, bai di Yunaitid Stiet. Ina 1944, hAislan bikom iwuon ripoblik.




#Article 15: Aizak Mendiz Belisario (153 words)


Aizak Mendiz Belisario ar Isaac Mendes Belisario (1795–1849) wena Jumiekan aatis a Juwish disent. Ih weh aktiv ina Kinston rong di taim a Imansipieshan ah ih wok, ina pient ah ina print, provaid wah rier ah rich yai-witnis dakiument a laif ina Jumieka. Ih a wan a di hoerlies aatis fi tek wah Jumieka-senchrik apruoch tu di ailan kolcha. Ih puotfolio a litograf Skech a Kiarakta, ina Iloschrieshan a di Abit, Akiupieshan, ah Kastyuum a di Nigro Papilieshan ina di Ailan a Jumieka, (Sketches of Character, In Illustration of the Habits, Occupation, and Costume of the Negro Population in the Island of Jamaica), weh poblish ina kalaborieshan wid di litografa Adalf Dyuupali (Adolphe Duperly) ina 1837-38, dakiument aktiviti a di slievdem imidietli afta deh imansipieshan. Som a di print a di hoerlies vijual riprizentieshan a di maskaried faam Jangkunu. Belisario wok aafa wah yuuniik puochret a Jumiekan kolcha a wah pivatal istarikal muoment.




#Article 16: Aizak Nyuutn (280 words)


Aizak Nyuutn (Isaac Newton) (4 Janiweri 1643 – 31 Maach 1727) ena wah Ingglish fizisis, matimatishan, aschranama, nachral filasifa, alkimis, a tioluojan, ah wan a di muos influenshal mandem ina yuuman ischri. Ih buk, Philosophi Naturalis Principia Mathematica, we poblish ina 1687 a wan a di muos influenshal buk ina di ischri a sayans, kaa a im pudong di grongwok fi klasikal mikianix. Ina di buk, Nyuutn diskraib yunivoersal gravitieshan ah di chrii laa a muoshan we daminiet di sayantifik vyuu a di fizikal yunivoers fi di nex chrii senchri. Nyuutn shuo se ebmli badi kanchuol bai di siem set a nachral laa, wen ih demanschriet di lingk bitwiin Misa Kepla laadem bout planit muoshan an fiim tiiri bout gravitieshan, fi kyaaswe dout bout iiliosenchrizim ah advaans di sayantifik revaluushan. Ina mikianix, ih lie out di prinsipl a kansavieshan a momentom ah anggiula momemtom. Ina aptix, ih bil di fos praktikal riflekin teliskuop, ah ih divelop wah tiiri a kola bies pah di abzavieshan we ih mek se wah prizim brokdong wait lait ina di koladem we faam di vizibl spekchrom. Azwel ih mek wah impirikal laa fi kuulin ah stodi di spiid a song. Ina matimatix, Nyuutn shier kredit wid Gatfriid Laibnits fi divelop difrenshal ah intigral kialkiulos. Ih demanschriet di jinaral bainuomial tiorem, divelop di “Nyuutn metad” fi fain out di apraximet ziiro valiu a wah fongshan, ah ih du soh wok pah di stodi a powa siiriz. Tu disya die, piipl kansida Nyuutn wan a di tap-tap sayantis a aal taim. Ina wah 2005 soervie we di Raayal Sosayati a Britn du, piipl se Nyuutn ab grieta ifek pah di ischri a sayans muo dah Alboert Ainstain.




#Article 17: Alan Turing (192 words)


Alan Matisn Tyuuring (Ingglish: Alan Mathison Turing, OBE, FRS, pronongxieshanˈtjʊ(ə)rɪŋ, 23 Juun 1912 – 7 Juun 1954) wehna British matimatishan, lajishan, kriptanalis ahn kompyuuta sayantis.

Tyuuring aafn kansida fi bi di faada a madorn kompyuuta sayans. Ihn pravaid a hinfluenshal faamalaizieshan a di kansep a di algoridim ahn kompiutieshan wid di Tyuuring mashiin. Fi ihn ruol ina di madorn kompyuuta, Time Magazine niem Tyuuring wan a di 100 muos influenshal piipl ina di 20t senchri, ahn se: Di fak rimien dat ebribadi uu tap pahn kiibuod, opn predshiit ar  wod-pruosesin pruogram, a wok pahn wahn inkaanieshan a Tyuuring mashiin.

Wid di Tyuuring tes, miintaim, ihn mek a signifikant ahn kiaraktaristikali provakativ kanchribyuushan tu di dibiet rigyaadin aatifishal intelijens: weda i wi eba pasobl fi se dat a mashiin kanchos ahn kiahn tingk. Ihn lieta wok a di Nashinal Fizikal Labrichri, we ihn kriet wan a di fos dizain fi a stuor-pruogram kompyuuta, di ACE, alduo i neba akchual get bil ina i ful faam. Ina 1948, ihn muuv gaa di Yuniversiti a Manchesta fi wok pahn di Manchesta Maak 1, dat taim de imorjin az wan a di wol orlies chuu kompyuuta.




#Article 18: Aligzanda di Griet (206 words)


Aligzanda di Griet, aalso nuon az Aligzanda III a Macedon, wehna wan ienchent Griik king a Macedon. Im a when wan a di muos soksesful milichri komaanda dem fi aal taim an az faar az wi nuo im neva luuz a bakl. Bai di taim im ded, im kangka di Achaemid Porzhan empaiya, we get ad tu di Yuuropian terichri dem ina Macedon. Alexander kom fi tom king afta im faada, Philip II, ded, Philip when yuunifai muos a di siti steit dem in aGriis aanda Macedonian ruulaship ina wan fedarieshan niem di Liig a Corinth. Alexander difiit an uovachuo di di Porzhan empaiya.Im kangkwes dem inkluud Anatolia, di Levant, Iijip, Bactria an Mesopotamia, an mi exten di bounjri a im uona empaiya az fur az Punjab, Indiya. Im legisi an kangwes dem liv aan lang afta im an wehna di staat a nof senchri a Griik seklment an kolchral influens uova wuoliip a faar lan. Di piiriyad niem di Elenik piiriyad, an it a wan kombinieshan a Griik, Migl Iistan, Ijipshan an Indiyan kolcha. Alexander fiicha big big ina ischri, Griik an non-Griik kolcha. Im kangkwes dem inspaiya wan litareri chradishan ina we im kom kraas az wan lejenderi iiro ina di chradishan a Achilles.




#Article 19: Aligzanda Bostamanti (562 words)


Sar Wiliam Aligzanda Claak Bostamanti ar Sir William Alexander Clarke Bustamante, GBE (24 Febiweri 1884 – 6 Aagos 1977) wena Jumiekan palitishan ah lieba liida uu wena di fos praim minista a Jumieka. Bostamanti hana ina Jumieka wid di taikl Nashinal Iiro a Jumieka ina rekanishan a ih achiivment.

Ih weh baan az William Alexander Clarke tu Mieri Wilsn (Mieri Wilson), a mix ries, ah ar ozban Kanstantain Claak (Constantine Clarke), wah Airish Ruoman Kiaklik planta, ina Anuova parish. Ih eh-se ih tek di soerniem Bostamanti fi hana wah Panish sii kiaptin uu eh-fren im wen im a yuut.

Afta ih don chrabl di wol, ingkluudn wok az poliisman ina Kyuuba ah az dayatishan ina wah Nyuu Yaak Siti aspital, Bostamanti ritoern baka Jumieka ina 1932.

Bostamanti marid Gladis Langbrij (Gladys Longbridge), ih langtaim sekriteri, pah 7 Septemba 1962.

Ih bikoms wah liida ina aktivizim gens koluonial ruul. Ih gien rekanishan chuu ih rait nof leta pah rapid bout di ishudem tu di Dieli Gliina (Daily Gleaner) nyuuzpiepa. Ina 1937 ih get ilek az chrejara a di Jumieka Woka Yuunian (Jamaica Workers' Union, JWU), we eh-foun bai lieba aktivis Alan G.S. Kuumz (Allan G.S. Coombs). Juurin di 1938 lieba ribelian, ih eh kuiktaim bikom aidentifai az di spuoxman fi straikin woka, uu weh muosli a Afrikan ah mix-ries disent. Kuumz JWU eh-bikom di Bostamanti Indoschrial Chried Yuunian (Bustamante Industrial Trade Union, BITU) afta di rivuolt, ah Bostamanti eh-bikom nuo az Di Chiif.

Ina 1940, ihe weh imprizn pah chaaj a sobvoersiv aktiviti. Di waidpred anti-koluonial aktivizim gwaan tel ifainali rizolt ina Paaliment grant yunivoersal sofrij tu Jumieka ina 1944.

Afta ih riliis from prizn ina 1943, Bostamanti foun di Jumieka Lieba Paati di siem ier. Priviosli ih eh-bilang tu di Piipl Nashinal Paati (foun ina 1938 bai ihs kozn Naaman Manli (Norman Manley). Bostamanti paati win 22 outa 32 siit ina di fos Ous a Riprizentitiv ilek bai yunivoersal sofrij. Ih eh-bikom di anofishal gobament liida, a-riprizent ih paati az Minista fi Komiunikieshan, antel di pozishan a Chiif Minista weh-kriet ina 1953. Ih huol dis pozishan antel di JLP get difiit ina 1955. Ina 1947 ah 1948, ih weh-ilek az meya a Kinston.

Duo ih inishali supuot di Fedarieshan a di Wes Indiz, juurin di 1950z, Bostamanti grajuali opuoz di yuunian. Ih ajitiet fi Jumieka fi bikom indipendant frah Griet Britn. Ih eh-se dat di JLP udn kantes no bai-ilekshan tu di fedaral paaliment. Ih raival ah kozn, Primier Naaman Manli, kaal wah refarendom pah di ishu ina 1961; Jumiekandem vuot se di nieshan fi witjraa frah di Fedarieshan.

Afta Jumieka weh-grant indipendans ina 1962, Bostamanti saab az di fos Praim Minista antel 1967. Ina 1965, afta ih sofa wah schruok, ih witjraa frah aktiv patisipieshan ina poblik laif, ah di chuu powa weh-huol bai ih depiuti, Danal Sangsta (Donald Sangster).

Ina 1969, Bostamanti weh-prokliem Nashinal Iiro a Jumieka, tugiada wid Naaman Manli, di blak libarishanis Maakos Gyaavi ah tuu liida a di 1865 Morant Bie Ribelian, Paal Buogl ah Jaaj Wiliam Gaadn. Ih puochret gries di $1 Jumiekan dala kain.

Bostamanti ded ina 1977 ah weh-beri ina di Nashinal Iiroz Paak ina Kinston.

Wah Jumiekan kiandi, Bostamanti bakbuon, niem aafa im. Ia wah aad, grieta kuoknat a shuga kanfekshan we deh se riprizent di foermnis a ih kiarakta. Bostamanti weh-kansida a bosta, a champian a di kaman man ah tof aatikl..




#Article 20: Anduora (108 words)


Anduora afishali niem di Prinspaliti a Anduora  (Katalan: Principat d'Andorra) a wahn likl lanlak konchri we de ina di soutwes a Yuurop ina di iis Piraniiz mountan dem an baada wid Spien an Frans. I bout 470 km² wid wahn estimietid papulieshan a 84,484 ina 2008. I kyapital niem Anduora la Veya (Andorra la Vella). I a wahn welti konchri kaz a di touris dem an kaa i a wahn plies wid likl tax. Di smadi dem ina Anduora ab di ayes laif ekspetansi ina di wol wi wahn abrij a 85 ier dem a bert. Anduora a di six sumaales nieshan ina di uol a Yuurop tu.




#Article 21: Angga (114 words)


Angga ar raat adawaiz nuo az ignaransi a wah intens imuoshanal rispans. A naamal imuoshan we invalv chrang ankomfatebl ah imuoshanal rispans tu posiiv provokieshan. Noftaim ihindikiet wen smadi poersnal bongjri vayaliet.  Som ab a laan tendensi fi riak tu angga chuu ritalieshan. Angga kiah yuutilaiz ifektivli bai set bongjri ar eskiep frah dienjaros sitieshan. Raymond Novaco frah UC Irvine, uu sens 1975 eh-poblish wah wuoliip a lichicha pah di sobjik, schratifai angga ina chrii modaliti: kagnitiv (apriezal), somatik-afektiv (tenshan ah ajitieshan), ah biyeviaral (witjraal ah antaganizim). William DeFoore, wah angga-manijment raita, diskraib angga az wah presha kuka: wi kiah onggl aplai presha gens wi angga fi a soertn amount a taim tel iexpluod.




#Article 22: Antaatika (173 words)


Antaatika a di sodan muos kantinet pan di Ort, we de uova moch a di Sout Puol an i soroun bai di Sodorn Uoshan. I meja 14.4 milian km² (5.4 million sk mai), an a di fif bigis kantinent ian ieriya afta Ieja, Afrika, Naat Amerika, ahn Sout Amerika. Bout 98 % a Antaatika cova wid ais, we avrij at liis 1.6 kilamit (1.0 mai) tik.

Wen yu kansida di avrij, Antaatika a di kuolis, jraiyis ahn windies kantinent, an i ab di aiyis avrij elivieshan outa aal a di kantinent dem. Antaatika rigyaad az wahn dezort, wid prisipitieshan evri ier a bout 200 mm (8 inch) lansaid di kuos, ahn moch les di faara inlan yu go. Nobadi no liv pahn Antaatika, bot eniwe frahm 1.000 tu 5,000 piipl tan de a wuoliip a difrent difrent risaach stieshan we skyata kraas di kantinet chuuwout di ier. Ongl di animal dem uu adap tu di kuol tempricha dem kyahn sovaiv de, laik pingguin, siil, mas, liichin, ahn sohn wuoliip a taip a alji.




#Article 23: Antiiga ah Baabyuuda (150 words)


Antiiga ah Baabyuuda (Panish fi ienshent ah bied-op) a wah ailan nieshan we de pan di iistan baadalain a di Kiaribiyan Sii wid di Atlantik Uoshan. Az di niem paint out, ikansis a tuu mieja ailan - Antiiga ah Baabyuuda - ah soh wuoliip a likl ailet tu. Di wuola dem de kluos tu deh wananeda ina di migl a di Liiwad Ailanz, ah de bout 17 digrii naat a di ikwieta. 

Antiiga ab a papilieshan a bout 82,000, mekop muosli a piipl a Wes Afrikan, British, ah Puotigiis disent. Di ailandem a paat a di Lesa Antiliiz aachipelago. Tu di sout a Antiiga ah Baabyuda a Guadiluup, Daminiika, Maatiniik, Sin Luusha, Sin Vinsn ah di Grenidiinz, Baabiedoz, Grinieda ah Chrinidad ah Tubiego. Mansarat de tu di soutwes; Sin Kits ah Niivis plos Sin Yuustieshos de tu di wes, and Sah Baatelmi, Sin Maatn ah Anggila de tu di naatwes.




#Article 24: Arabik languij (123 words)


Arabik (العَرَبِية, al-ʻarabiyyah alʕaraˈbijja ar عربي ,عربى ʻarabī ˈʕarabiː) a di Klasikal Arabik languij a di 6t senchri ah imadan disendant exkluudn Maaltiiz. Arabik spiik ina waid aak we chrech kraas Westan Ieja, Naat Afrika, ah di Aan a Afrika. Arabik bilang tu di Simitik branch a di Afroiejatik fambili.

Di litareri languij, kaal Madan Standad Arabik ar Litareri Arabik, a di onggl ofishal faam a Arabik. Iyuuz ina muos raitdong dakiument azwel ina faamal spiikin okiejan, laka lekcha ah nyuuz braadkyaas.

Arabik a Senchral Simitik languij, kluosli rilietid tu Aramieyk, Iibruu, Ugaritik ah Finiishan. Standad Arabik distingk frah ah muo kansoervativ dah aal a di spiikin varayati, ah di tuu egzis ina stiet nuo az daiglasia, yuuz said-bai-said fi difrah sasayatal fongshan.




#Article 25: Arawak (274 words)


Di Arawak Nietiv Piipl ar jos Arawak a weh wan a di indijinos piipldem ina Sout Amoerka ah di Kiaribiyan. Jinarali, di wandem frah Sout Amoerka weh-niem Lokono, ah di wandem frah di Kiaribiyan weh-niem Taino.

Di toerm Arawak arijinali aplai spisifikali tu di Sout Amoerkan gruup uu self-aidentifai az Arawak, Arhuako ar Lokono. Fi deh languij, di Arawak languij, gii niem tu di Arawakan languij fambili. Arawakan spiika ina di Kiaribiyan eh azwel nuo istarikali az di Taíno, di toerm miinin se gud ar nuobl we som ailanda yuuz fi distingguish deh gruup frah di niebarin Ailan Kiaribdem. Ina 1871, etnalajis Daniel Giarisn Brintan (Daniel Garrison Brinton) propuoz se fi kaal di Kiaribiyan papiules Ailan Arawak juu tu deh kolchral ah lingguistik similariti wid di mienlan Arawak. Sobsikuent skala shaatn dis kanvenshan tu Arawak, we kriet kanfyuujan bitwiin di ailan ah mienlan gruupdem. Ina di 20t senchri, skala laka Oervin Rouz (Irving Rouse) rizyuum fi yuuz Taíno fi di Kiaribiyan gruup fi emfasaiz deh distingk kolcha ah languij.

Di Paniadem we araiv a Ba'aamaz, Kyuuba, ah Ispanyuola (tide Ieti ah di Daminikan Ripoblik) ina 1492, ah lieta a Puoto Riiko, neh kyaa no uman wid dem pah deh fos expidishandem. Di expluoradem briid wid Taíno uman, uu bier mestiizo pitni az rizolt. Wails iweh tingk se Taíno weh extingk az wah distingk papilieshan sens di 16t senchri, nof piipl ina di Kiaribiyan ab Taíno ansischri.

A bout 10,000 Lokono lib praimerili ina di kuostal ieria a Venizuela, Gayana, Surinam, ah French Gayana, ah nof muo Lokono disendant de raichuu di riijan. Nolaka nof adaels indijinos gruup ina Sout Amoerka, di Lokono papilieshan a-gruo.




#Article 26: Archimedes (170 words)


Archimedes a Syracuse (s. 287 BK) wehna wahn Griik matamatishan, fizisis, injinier, inventa, an aschranama. Alduo nobadi no nuo moch bout im laif, wi stil kansida im wan a di bes saiyantis dem ina klasikal antikwiti. Ina Fiziks, im lie di foundieshan fi aijrostatiks, statiks, an di explanieshan a di prisipl a di liiva. Archimedes pruuv se di sfier av tuu tord a di valyum an sorfes ieria az di silinda, an dis a wan a di grietis matamatikal achiivment dem im av. Im dizain nof mashiin, laik siij injin an di skruu pomp we niem afta im. Archimedes ded ina di Siij a Syracuse wen wahn Ruoman suolja kil im iivn duo im get aada fi lef im aluon. Di fyuu kapi a di ritn wok a Archimedes we sovaiv chuu di Migl Iej ton wahn influenshal suos a aidia fi saiyantis ina di Renasaans. Ina 1906, dem discova di Archimedes Palimpsest we gi nyuu vijan ina ou Archimedes get di matamatikal rizolt dem we im kum op wid.




#Article 27: Aristakl (181 words)


Aristakl (Ἀριστοτέλης Aristotélēs; 384 BK - 322 BK) wena wah Griik filasafa, wan a Plieto schuudent ah di tiicha a Aligzanda di Griet. Ih rait pah nof sobjek, ingkluudn fizix, metafizix, puoychri, tieta, myuuzik, lajik, rechrik, palitix, gobament, etix, bailoji, ah zuulaji. Wid Plieto ah Sakratiiz, Aristakl a wan a di muos impuotant figa ina Westan filasafi. Im a di fos smadi we mek wah kompriensiv sistim a Westan filasafi we ingkluud moraliti ah estetix, lajik, ah sayans, palitix ah metafizix. Ih vyuu pah fizikal sayans shiep midiival tingkin, ah demde influens go aal tu di renesans, we deh get riplies wid Nyuutuonian Fizix. Ina bailajikal sayans, som a ih obzavieshan get kanfoerm az rait ina di 19t senchri. Ina metafizix, Aristakl ab nof influens pan filasafikal ah tiolajikal tingkin ina di Izlamik ah Juuwish chradishan ina di Migl Iej, ah ikantiniu fi influens Kristian tialaji, espeshali Iistan Aatadax tialaji, an di skalastik chradishan a di Ruoman Kiaklik Choch. Outa aal a di raitn we Aristakl du, skaladem biliib se muos a dem laas, ah onggl bout wan-tod a dem sovaiv.




#Article 28: Aritmitik (158 words)


Aritmitik (frah Griik ἀριθμός arithmos, nomba) a di uolis ah muos elimenchri branch a matimatix. Ikansis a di stodi a nomba, espeshali di prapati a di chradishanal aparieshandem bitwiin dem —adishan, sobchrakshan, moltiplikieshan ah divijan. Aritmetik a wah elimenchri paat a nomba tiori, ah nomba tiori kansida fi bi wan a di tap-lebl divijan a madan matimatix, saida aljibra, jaamichri, ah analisis. Di toerm aritmitik ah aya aritmitik eh-yuuz optel di bignin a di 20t senchri az sinanim fi nomba tiori ah sohtaim stil yuuz fi refa tu wah waida paat a nomba tiori.

Di biesik aritmitik aparieshan a adishan, sobchrakshan, moltiplikieshan ah divijan, alduo dis sobjek aalso ingkluud muo advans aparieshan, laka manipiulieshan a posentij, skwier ruut, exponenshieshan, ah lagaridmik fongshan. Aritmitik pofaam askaadn tu soertn aada a aparieshan. Heni set a abjek we aal fuo aritmitik aparieshan (exep divijan bai 0) kiah pofaam pah, ah we demaya fuo aparieshan obie di yuujal laa, kaal a fiil. 




#Article 29: Aruuba (122 words)


Aruuba a wah 33 kilomiita (32 mail) lang ailan ina di Lesa Antiliiz we de ina di Sodan Kiaribiyan Sii, 27 km (17 mail) naat a di Paraguaná Peninsiula, Falcón Stiet, Venizuela. Tigeda wid Kiurasao ah Bonier, ifaam we deh kaal di ABC ailanz a di Liiwad Antiliiz, di sodan ailan chien a di Lesa Antiliiz. 

Aruuba a wah self-ruulin riijan ina di Kindom a di Nedalanz, we naav no adminischrietiv sobdivijan. Aruuba difrah frah di resa di Kiaribiyan riijan faa iab jrai klaimit; di lan jrai-jrai ah kiaktos de ebriwe. Di jrai klaimit buus tuoris araival duo, kaa dem kiah aazwie expek waam, soni weda. Iab lan ieria a 193 km2 (75 sk m) ah de outsaid a di orikien belt.




#Article 30: Asid (127 words)


Asid (frah di Latn acidus/acēre miinin sowa) a kimikal sobstans uufa akwios saluushan kiaraktaraiz bai a sowa ties, di abiliti fi ton bluu litmos red, ah di abiliti fi riak wid bies ah soertn metal (laka kialsiom) fi faam saalt. Akwios saluushan a wah asid we ab pH a les dah 7 ah azwel koluokwial refa tu az 'asid' (laka se 'dizalv ina asid'), wails di schrik definishan refa onggl tu di salyuut. Asid yuujali kantien wah aijrojen atam ban tu a kimikal chokcha we stil enajetikali fievarebl afta laas a H+ (pazitiv aijrojen ayon ar pruotan). Luowa pH miin aya asiditi, ah so a aya kansenchrieshan a pazitiv aijrojen ayon ina di saluushan. Kimikal ar suostans we ab di prapati a asid se fi bi asidik.




#Article 31: Atila di On (107 words)


Atil wehna di empara a di On piipl fram 434 til im ded ina 453. Im wehna wan liida a di Onik Empaiya we chrech fram Jormani tu di Yuural Riva an fram di Riva Danuub tu di Baltik Sii. Juurin im ruul im a wehn wan a di muos skieri enimi ina di Westan an Iiistan Ruoman Empaiya: Im invied di Baalkan tuu taim an maach chuu Gaul (Madorn Frans) az faar az Orleans bifuo im get biit op an luuz a di bakl a Chalons. Ina Westan Yuurop piipl memba im az wikid an gravalishos. Som ischri diskraib im az wan griet an nuobl king.

 




#Article 32: Agostos (362 words)


Agostos, baan Gaius Octavius Thurinus, weh adap bai ih griet-ongkl Julios Siiza ina 44 BKI, ah bitwiin datde taim de ah 27 BKI, get di nyuu ofishal niem Gaius Julius Caesar. Afta 27 BKI, ih weh niem Gaius Julius Caesar Augustus. Chuu im ab sumoch niem, ikaman fi jos kaal im Aktievios wen yaa refa tu di iventdem bitwiin 63 ah 44 BKI. Ih ton di fos empara a di Ruoman Empaya, we im ruul bai ihself frah 27 BKI tel ih ded ina  14 KI. Yong Aktievios kom ina ih legisi (ded lef) wen Siiza get asasiniet ina 44 BKI.

Ina 43 BKI, Aktievian jain fuos wid Maak Antuoni ah Marcus Aemilius Lepidus ina wah milichri diktietaship we kaal di Sekan Trayomviret. Di trayomviret ivenchal kalaps chuu ebribadi wena resl fi powa: Lepidus go ina egzail, ah Antuoni komit suisaid afta ih luuz a di bakl a Aktiom bai di fliit a Aktievian we Agripa eh-liid ina 31 BKI. Afta di Sekan Trayomviret kalaps, Aktievian ristuor di outwod luk a di Ruoman Ripoblik, wid gobament powa ina di Ruoman Senit, bot ina praktis ih ritien aatakratik powa sieh wie. Ih powa koh frah di finanshal sokses ah rizuos we ih get chuu kangkues, di rilieshanshipdem we ih ab ina di empaya, di laayalti a di milichri suoja ah vechrandem, ah di rispek a di piipl. 

Agostos expan di Ruoman empaya, sikior di bongjridem, ah mek piis wid Paatia chuu diplumasi. Ih rifaam di Ruoman sistim a taxieshan, divelop nof ruod netwok wid ofishal kuuria sistim, setop wah aami (ah wah likl nievi), setop di Prituorian Gyaad, ah mek ofishal poliis ah faya-faitin fuos fi Ruom. Muos a di siti get bil bak anda Agostos; an ih rait wah rekaad a ih wuona akomplishment, kaal di Res Gestae Divi Augusti, we sovaiv tu dis die. Wen ih ded ina 14 KI, di Senit diklier se Agostos a wah gad, uu deh (di Ruoman piipl) fi priez. Ih niemdem, Agostos ah Siiza tekop bai ebri ada empara afta im, ah di mont we yuus fi niem Sextilis, get riiniem Aagos ina fiim hana. Ih pozishan eh-tek uoba bai ih stepson ah sonahlaa, Taibiirios.




#Article 33: Avisena (281 words)


Abū ‘Alī al-Ḥusayn ibn ‘Abd Allāh ibn Sīnā, nuo az Abū Alī Sīnā (Poerjan ابوعلی سینا), ar Ibn Sīnā (arabik ابن سینا), ar Avitzianós (Griik Aβιτζιανός), ar latnaiz Avisena (s. 980 - 1037) a weh wah Poerjan palimat ah di bes fizishan ah filasafa fiih taim. Im a weh wah aschranama, kimis, jaalajis, lajishan, pielientalajis, matimatishan, fizisis, puoyt, saikalajis, sayantis, ah tiicha. Im eh-todi medisn anda wah fizishan niem Koushyar. Ih rait nieli 450 ese pan a waid rienj a sobjek, bot a onggl 240 sovaiv. 150 a di wandem we sovaiv a pah filasafi ah 40 a dem de pah medisn. Ih muos fiemos wok a Di Buk a Iilin, wah filasafikal ah sayantifik ensaiklopidia, ah Di Kianan a Medisn, we a weh wah standad medikal texbuk ina nof midiival yunivoersiti. Ah tu, im a weh di smadi we taat Avisenian lajik ah di filasafikal skuul a Avisenizim, we influens nof Mozlim ah Skalastik tingka. Wi kansida Avisenna di Faada a Madan Medisn ah klinikal faamakalaji, espeshali fi di inchadokshan a sistimatik experimentieshan ah kuantifikieshan ina di todi a fizialaji, ih diskovri se infekshos diziiz kantiejos, ah di inchadokshan a kuarantiin fi lesn di pred a kantiejos diziiz, di inchadokshan a experimental medisn, evidens-bies medisn, klinikal chrayal, randomaiz kanchuol chrayal, ifishensi tes, klinikal faamakalaji, nyuurosaikayachri, rix fakta analisis, di aidie a di sinjuom, ah di impuotans a dayetix ah di influens a klaimit ah invairament pah elt. Im a di faada a fondamental kansep bout momentom ina fizix, an a weh di payanier a aruomaterapi fi im invenshan a stiim distilieshan ah exchrakshan a nof isenshal ail. Ih divelop di kansep a yunifaamitierianizim ah di laa a suupazishan ina jaalaji.




#Article 34: Ba'ai Fiet (125 words)


Di Ba'ai Fiet (nastaliq بهائیت fa Bahá'iyyat, Arabik بهائية Bahá'iyya IPAc-en bəˈhaɪ, a monotiyistik rilijan we emfasaiz di pirichual yuuniti a aal yuumankain. Chrii kuor prinsipl extablish di biesis fi Ba'ai tiichin ah dakchrin: di yuuniti a Gad, dat a onggl wan Gad uu a di suos a aal krieshan; di yuuniti a rilijan, dat aal mieja rilijan ab di siem pirichual suos ah kom frah di sieh Gad; ah di yuuniti a yuumaniti, dat aal yuuman eh-kriet iikual, kopl wid yuuniti ina daivoersiti, dat daivoersiti a ries ah kolcha wot aprishieshan ah axeptans. Askaadn tu di Ba'ai Fiet tiichin, di yuuman poerpos a fi laan fi nuo ah fi lob Gad chuu soch metad az Praya, riflekshan ah fi bi a saabis tu yuumaniti.




#Article 35: Baabiedoz (224 words)


Baabiedoz de iis a di Kiaribiyan Sii, an a wah indipendant kantinental ailan nieshan ina di Westan Atlantik Uoshan. Ide bout 13° naat a di ikwieta ah 59° wes a di praim meridian; istil kansida paat a di Lesa Antiliiz. Di ailandem we kluosis tui a Sin Vinsn ah di Grenidiinz, ah Sin Luusha tu di wes. Chrinidad ah Tubiego de tu di sout, ah nou ab set maritaim baada wid Baadiedoz. Di tuotal lan ieria a bout 430 skwier kilamita (166 skwier mail). Baabiedoz lan muosli flat, wid soh fyuu aya ieria ina di migl a di konchri. Di ayis paint a Mount Ilabi ina Sint Anju Parish. 

Di jaalajikal kompozishan a Baadiedoz a frah non-volkianik arijin, ah mekop a muosli laimstuon-karal faam ina sobdokshan a di Sout Amoerkan pliet we kalaidop ina di Kiaribiyan pliet. Di ailan ab chrapikal klaimit, wid chried win aafa di Atlantik Uoshan we kip di tempicha mail. Som a di lesa divelop paat a di konchri ab chrapikal udlan ah manggruov. Ada paat a di inlan we di agrikolchral indoschri fuokos ab wuoliip a shuga kien estiet ah waid, jengkl sluopin paascha lan, we ab bunununus vyuu dong tu di kuos. 

Baabiedoz ab wah ai Yuuman Divelopment Index. Ina 2006, irangk 31s ina di wuol wol, an tod ina di Amoerkaz, biyain Kianada ah di Yunaitid Stiet.




#Article 36: Bab Maali (3616 words)


Bab Maali (im baan Rabat Nesta Maali, Febiweri 6 1945, a Nain Mailz, Jumieka), wehna Jumiekan rege-haatis ahn sang raita.
Ihm ded pahn Mie 11 1981 ina Mayami, Flarida.
Ihm wehna wan a di bigis rege-haatis. Ihm mek rege myuuzik wel papila chuu di wuol werl but ihm no onggl pred fiim myuuzik, ihm pred Jah mechiz chuu di werl tu.

Rabat Nesta Maali (Robert Nesta Marley) eh-baan pan ih maternal grampa faam a Nain Mail, Sint An Parish, Jumieka, tu Naaval Singklier Maali (Norval Sinclair Marley, 1885-1955) ahn Sidela Buka (Cedella Booker, 1926-2008). Naaval Maali (Norval Marley) ena wah wait Jumiekan arijinali frah Sosex, Ingglan, uufa fambili kliem Sirian Juwish arijin. Naaval kliem se ihm ena kiaptin ina di Rayal Mariinz; a di taim wen ihm marid tu Sidela Buka (Cedella Booker), wah Afro-Jumiekan den 18 ier uol, ih weh emplai az plantieshan uobasier. Duo Bab Maali eh niem Nesta Robert Marley, wah Jumiekan paaspuot ofishal uda lieta rivoers ih fos ah migl niemdem. Naaval provaid finanshal supuot fi ih waif ah pitni bot skiesli si dem kaaz ih weh gaan we muotaim. Bab Maali aten Stepni Praimri ah Juunia Ai Skuul we saab di kiachment ieria a Sint An. Ina 1955, wen Bab Maali a 10 ier uol, ih faada ded fram aat atak a di hiej a 70.

Maali ah Nevl Livinstan (Neville Livingston) (lieta nuo az Boni Wiela) ena kombolo frah dem a pitni a Nain Mail. Dem eh-taat fi plie myuuzik tugiada wails deh de a Stepni Praimri ah Juunia Ai Skuul. Maali lef Nain Mail wid ih mada wen im a 12 ah muuv gaa Chrench Tong, Kinston. Sidela Buka ah Tadios Livinstan (Thadeus Livingston) (fi Boni Wiela faada) eh-ab wah daata tugiada uu deh niem Poerl, uu wena yongga sista tu buot Bab ah Boni. Nou dat Maali ah Livinstan ena-lib tugiada ina di siem ous ina Chrench Tong, deh myuuzikal expluorieshan diipn fi hingkluud di lietis RB fran Amoerkan riedio stieshan uufa braadkyaas kuda kech Jumieka, ah di nyuu Skia myuuzik. Di muuv tu Chrench Tong pruuv fi bi faachunet, az Maali kuiktaim fain ihself ina vuokal gruup wid Boni Wiela, Piita Toch, Bevali Kelso ah Juunia Bratwiet. Juo Igz, uu wena paat a di soxesful vuokal ak Igz ah Wilsn (Higgs and Wilson), eh-rizaid pah 3d Schriit, an ih singin paadna Rai Wilsn eh-riez bai fi Juunia Bratwiet grani. Igz ah Wilsn uda ryoers a di bak a di ousdem bitwiin 2n ah 3d Schriit, an a neh lang bifuo Maali (nou ih de-rizaid pah 2n St.), Juunia Bratwiet ah deh adawandem ena-kanggrigiet rong disaya soxesful dyuo. Maali ah di res neh plie no hinschument a disaya taim, az deh weh muo hinchestid fi bi a vuokal aamani gruup. Igz eh glad fi elp dem divelop deh vuokal aamani, alduo muo impuotant, ih eh-taat fi laan Maali ou fi plie gitaar—bai so dwiin ih kriet di bedrak we wuda lieta lou Maali fi kanschok som a di bigis-selin rege sing ina di ischri a die jahra.

Ina Febiweri 1962, Maali rekaad fuo sing, Joj Nat, Wan Kop a Kaafi, Yu Stil Lob Mi? ah Tera, a Fedaral Styuujo fi luokal myuuzik projuusa Lezli Kang (Leslie Kong).[24] Chrii a di sing eh-riliis pah Bevaliz ah Wan Kop a Kaafi” riliis anda di suudonim Babi Maatel (Bobby Martell).[25]

Ina 1963, Bab Maali, Boni Wiela, Piita Toch, Juunia Bratwiet, Bevali Kelso, ah Cheri Simit eh kaal Di Tiiniejaz. Deh lieta chienj di niem tu Di Wielin Ruudbwaiz, den tu di Wielin Wielaz, a we paint deh diskova bai rekaad projuusa Kaxuon Dad (Coxsone Dodd), ah fainali tu Di Wielaz. Deh singgl Sima Dong fi di Kaxsuon liebl bikom Jumiekan #1 ina Febiweri 1964 bai sel wa estimiet a 70,000 kapi.[26] Di Wielaz, nou rekaad regiula fi Styuujo Wan, fain dehself a-wok wid extablish Jumiekan myuuzishan laka hOernis Rangglin (Ernest Ranglin arienja Iat Fi Bi Aluon” [It Hurts To Be Alone],[27] di kiibuodis Jaki Mitu (Jackie Mittoo) ah saxofuonis Ruolan Alfanso (Roland Alphonso). Bai 1966, Bratwiet, Kelso, ah Simit eh-lef Di Wielaz, lef di kuor chriyo a Bab Maali, Boni Wiela, ah Piita Toch.[28]

Ina 1966, Maali marid tu Rita Andisn (Rita Anderson), ah muuv nier ih mada rezidens ina Wilmintan, Delawier ina di Yunaitid Stiet fi wah shaat taim, wentaim ih wok az wah DuPant lab asistant ah pah di asembli lain a wah Kraisla plaant, anda di ielias Danal Maali.[29]

Duo ih eh-riez az Kiaklik, Maali bikom inchestid ina Rastafarai biliif ina di 1960z, wen ih get we fran ih mada influens.[30] Afta ih gubak a Jumieka, Maali faamali kanvoert tu Rastafarai ah bigin gruo ih jredlax. Di Rastafarai proskripshan gens ier kotin bies pah di biblikal Samsn, uu az Nazirait, eh-expek fi mek soertn rilijos vou, ingkluudn di richual chriitment a ih ier az diskraib ina Chapta Six a di Buk a Nomba:

Afta finanshal kantenshan wid Dad, Maali an ih ban tiimop wid Lii “Skrach” Peri (Lee Scratch Perry) an ih styuujo ban, Di Opsetaz. Alduo di alayans laas les dah wan ier, wa deh rekaad nof piipl kansida az Di Wielaz fainis wok. Maali ah Peri splitop afta wah kas-kas rigyaadin di asainment a rekaadin raits, bot deh rimien fren ah fren ah wuda wok tugiada agen.

Bitwiin 1968 ah 1972, Bab ah Rita Maali, Piita Toch ah Boni Wiela rii-kot soh uol chrak wid JAD Rekaad ina Kinston ah Landan fi atemp fi komoershalaiz Di Wielaz song. Boni lieta asoert se demaya sing shuda neba riliis ina albom ... deh wena onggl demo fi rekaad kompini lisn. Ina 1968, Bab ah Rita visit singraita Jimi Naaman (Jimmy Norman) a ih apaatment ina di Brangx. Naaman eh-rait di extendid lirix fi Kai Winding Time Is on My Side (kova bai di Ruolin Stuonz) ah ih eh aalso rait fi Jani Nash ah Jimi Enjrix.[31] Wah chrii-die jam seshan wid Naaman ah adawandem, ingkluudn Naaman kuo-raita Al Pyfrom, rizolt ina wah 24-minit tiep a Maali a-pofaam wuoliip a ih uona ah Naaman-Pyfrom kompozishan. Dis tiep, askaadn tu Rege aakaivis Raja Stefenz (Roger Steffens), rier sens iweh influens bai pap muo dah rege, az paat a efoert fi Maali brok ina di Amoerkan chaat.[31] Askaadn tu wah aatikl ina Di Nyuu Yaak Taimz, Maali experiment pah di tiep wid difrah-difrah song, bai adap wah duu-wap stail pah Tan Wid Mi ah di sluo lob sing stail a 1960z aatisdem pah Splish fi Mi Splash.[31] Aatis stil fi extablish ihself outsaida ih nietiv Jumieka, Maali lib ina Rijmount Gyaadn, Bluumzberi, juurin 1972.[32]

Ina 1972, Bab Maali sain wid CBS Rekaad a Landan ah imbaak pan a UK tuor wid Amoerkan suol singa Jani Nash (Johnny Nash).[33] Wails deh de a Landan di Wielaz ax deh ruod manija Brent Klaak (Brent Clarke) fi inchajuus dem tu Kris Blakwel (Chris Blackwell) uu eh-laisn som a deh Kaxuon riliis fi ih Ailan Rekaadz. Di Wielaz eh-inten fi diskos di rayalti asosietid wid demde riliis; steda dat di miitn rizolt ina di aafa a wah advans a £4,000 fi rekaad wah albom.[34] Sens Jimi Klif, fi Ailan tap rege staar, eh riisantli lef di liebl, Blakwel eh-praim fi a ripliesment. Ina Maali, Blakwel rekanaiz di eliment we eh-niid fi kech di rak aadiens: Mi wena diil wid rak myuuzik, we a riili rebl myuuzik. Mi eh-fiil se dat uda riilli bi di wie fi brokout Jumiekan myuuzik. Bot yu niid smadi uu kuda bi datde imij. Wen Bab waakiin ih riili wena dat imij.[35] Di Wielaz ritoern a Jumieka fi rekaad wid Ari J ina Kinston we rizolt ina di albom Kech a Faya.

Praimerili rekaad pah wah iet-chrak Kech a Faya maak di fos taim wah rege ban eh-ab axes tu stiet-a-di-aat styuujo ah weh akaad di siem kier az deh rak ah ruol pierdem.[35] Blakwel eh-dizaya fi kriet muo a jrif-jrif, ipnatik-taip fiil dan a rege ridim,[36] ah rischrokcha Maali mix ah arienjmentdem. Maali chrabl gaa Landan fi syuupavaiz Blakwel uovadobin a di albom we ingkluud we ih tempa-tempa di mix frah di bies-ebi song a Jumiekan myuuzik ah we ih omit tuu chrak.[35]

Di Wielaz fos albom fi hAilan, Kech a Faya, weh-riliis wolwaid ina hIepril 1973, pakij laka rak rekaad wid wah yuuniik Zippo laita lifop-tap. Inishali hi sel 14,000 yuunit, neh mek Maali ton no staar, bot irisiiiv pazitiv kritikal risepshan.[35] Iweh-fala lieta datde ier bai di albom Boernin we ingkluud di sing Ai Shat di Sherif. Erik Klaptan (Eric Clapton) get di albom fran ih gitaaris Jaaj Teri (George Terry) uu weh-uop se ih uda eh-injai hi.[37] Klaptan eh suutebli impres ah chuuz fi rekaad wah kova voerjan a Ai Shat di Sherif we bikom ih fos US it sens Layla tuu hier hoerlia ah riich #1 pah di Bilbuod At 100 pah 14 Septemba 1974.[38] Nof Jumiekandem neh kiin pah di nyuu rege song pah Kech a Faya, bot di Chrench Tong stail a Boernin fain fan kraas buot rege ah rak aadiens.[35]

Juurin dis piiriad, Blakwel giwe ih Kinston rezidens ah kompini edkwaataz a 56 Uop Ruod (deh taim nuo az Ailan Ous) tu Maali. It ouz Tof Gang Styuujo, ah di prapati bikom no honggl Maali afis, bot azwel ih yaad.[35]

Di Wielaz eh-skejuul fi hopm sebmtiin shuo ina di US fi Slai ah di Fambili Stuon. Afta fuo shuo, di ban get faya bikaa deh weh muo papiula dah di akdem deh wena-opm fa.[39] Di Wielaz brokop ina 1974 ah iich a di chrii mien memba go poersyuu suolo kiarier. Di riizn fi di brokop shroudop ina kanjekcha; som piipl biliiv se a chuu disagriiment mongx Boni, Piita, ah Bab kansoernin pofaamans, wails adawandem kliem se Boni ah Piita simpli prefa suolo wok.

Dispait di brokop, Maali kantiniu rekaad az Bab Maali  Di Wielaz. Ih nyuu bakin ban eh-ingkluud di bredadem Kaaltan ah Astan Fambili Man Baret pah jom ah bies rispektivli, Juunia Maavin ah Al Andisn pah liid gitaar, Tairuon Douni ah Oerl Waya Lindo pah kiibuod, ah Alvin Siiko Patisn pah pokoshan. Di Ai Chriiz, kansis a Judi Muowat, Maasia Grifit, ah Maali waif, Rita, provaid bakin vuokal. Ina 1975, Maali ab ih intanashinal briekchuu wid ih fos it outsaida Jumieka, No Uman, No Krai, frah di Nati Jred albom.[40] Dis fala bai ih briekchuu albom ina di Yunaitid Stiet, Rastaman Vaibrieshan (1976), we riich di Tap 50 a di Bilbuod Suol Chaat.[41]

Pah 3 Disemba 1976, tuu die bifuo Sumail Jumieka, wah frii kansoert aaganaiz bai di Jumiekan Praim Minista Maikal Manli fi atemp fi hiiz tenshan bitwiin tuu waarin palitikal gruup, Maali, ih waif, ah manija Dan Tiela weh-wuundid ina asaalt bai anuon gonmandem ina Maali yaad. Tiela ah Maali waif sostien siiros injri, bot lieta mek ful rikovri. Bab Maali risiiv maina wuun ina ih chis ah haam.[42] Piipl tingk se di atemp pan ih laif palitikal motiviet, az nof piipl eh-fiil se di kansoert eh riilli wah rali fi supuot Manli. Nondiles, di kansoert prosiid, ah Maali wid ih hinjri pofaam az skejuul, tuu die afta di hatemp. Wen deh ax ou komz, Maali rispan se, Di piipl uu a-chrai fi mek dis wol wosara naa tek no die aaf. So ou mi fi do so? Di membadem a di gruup Zap Pow plie az Bab Maali bakop ban bifuo wah festival kroud a 80,000 wails di membadem a Di Wielaz eh stil misn ar a-aid.

Maali lef Jumieka a di hen a 1976, ah afta wah mont-lang rikovri ah raitin sojorn a di sait a Kris Blakwel Kompas Paint Stuujo ina Nasaa, Ba’aamaz, araiv a Ingglan, we ih spen tuu hier ina self-impuoz egzail.

Wails ina Ingglan, ih rekaad di albomdem Exidos ah Kaya. Exidos tan pah di British albom chaat fi fiti-six kansekiutiv wiik. Ihingkluud fuo UK it singgl: Exidos, Wietin in Vien, Jamin, ah Wan Lob (a rendishan a Koertis Miefiil it, Piipl Get Redi). Juurin ih taim a Landan, ih get ares ah kanvik fi pozeshan a wah sumaal kuantiti a kianabis.[45] Ina 1978, Maali ritoern a Jumieka ah pofaam a waneda palitikal kansoert, di Wan Lob Piis Kansoert, agen ina wah efoert fi kaamdong di waarin paatidem. Nier di hen a di pofaamans, bai Maali rikues, Maikal Manli (liida a di den-ruulin Piiplz Nashinal Paati) an ih palitikal raival Edwad Siaga (liida a di hopuozin Jumieka Lieba Paati), jain deh wananeda pah stiej ah shiek an.[46]

Anda di niem Bab Maali ah di Wielaz ilebm albom eh-riliis, fuo laiv albom ah sebm styuujo albom. Di riliisdem ingkluud Babilan bai Bos, wah dobl laiv albom wid totiin chrak, eh-riliis ina 1978 ah risiiv kritikal akliem. Dis albom, ah spisifikali di fainal chrak Jamin wid di aadiens ina frenzi, kiapcha di intensiti a Maali laiv pofaamans.

Sovaival, wah difayant ah palitikali chaaj albom, eh-riliis ina 1979. Chrak laka Zimbabue, Afrika Yunait, Wiek Op ah Lib, ah Sovaival riflek Maali supuot fi di schrogl a di Afrikandem. Ih apierans a di Amandla Festival a Bastan ina Julai 1979 shuo ih chrang opozishan tu Sout Afrikan apaataid, we ih eh aredi shuo ina ih sing Waar ina 1976. Ina hoerli 1980, ih weh invait fi pofaam a di 17 Iepril selibrieshan a Zimbabue Indipendans Die.

Opraizin (1980) wena Bab Maali fainal styuujo albom, an a wan a ih muos rilijos prodokshan; ihingkluud Ridemshan Sing ah Fieba A-Lob Ja.[49] Kanfrontieshan, riliis postyuumosli ina 1983, kantien anriliis matiirial rekaad juurin Maali laiftaim, ingkluudn di it Bofalo Suoja ah nyuu mix a soh singgl priivosli onggl avielebl ina Jumieka.

Ina Julai 1977, deh fain se Maali eh-ab wah taip a malignant melanuoma anda di niel a wan a ih tuo. Kanchrieri tu oerban lejen, dis liijan neh kaaz praimerili bai no injri juurin wah futbaal mach dat ier, bot insted a wena simtom a di aredi-egzis kiansa. Maali tondong ih dakta advais fi get ih tuo ampiutiet, a-sait ih rilijos biliif, ah insted di niel ah niel bed eh-rimuuv ah kin graaf tek fran ih tai fi kiba di ieria.[51][52] Dispait ih ilnis, ih kantiniu tuor ah weh ina di pruoses a skejuul wah wol tuor ina 1980.[53]

Di albom Opraizin eh-riliis ina Mie 1980. Di ban kompliit wah mieja tuor a Yuurop, we deh plie deh biggis kansoert bifuo 100,000 piipl ina Milan. Afta di tuor Maali gaa Amoerka, we ih pofaam tuu shuo a Madisn Skwier Gyaadn ina Nyuu Yaak Siti az paat a di Opraizin Tuor.

Bab Maali apier a die Stanli Tieta (nou kaal Di Benidom Senta Fi Di Pofaamin Aats) ina Pitsboerg, Penslvienia, pah 23 Septemba 1980; ihuda bi ih laas kansoert. Di onggl fotograaf nuo bout frah di shuo weh-fiicha ina Kevin Makdanal dakiumenchri flim Maali.[54]

Shaatli afta, Maali elt ditiiriariet az di kiansa eh-don pred raichuu ih badi. Di res a di tuor eh-kiansl ah Maali go siik chriitment a di Bavierian klinik a Josef Iselz, we ih risiiv wah kanchovoershal taip a kiansa terapi (Iselz chriitment) paatli bies pah avaidans a soertn fuud, jingx, ah adaels sobstans. Afta ih fait di kiansa widoutn soxes fi iet mont Maali buod plien fi gu uom a Jumieka.[55]

Wails Maali wena-flai uom frah Joermani gaa Jumieka, ih vaital fongshandem get wosara. Afta ih lan a Mayami, Flarida, deh tek im gaa aspital fi imidiet medikal atenshan. Bab Maali ded pah 11 Mie 1981 a Siidaz a Lebanan Aspital ina Mayami (nou Yunivoersiti a Mayami Aspital) a di iej a 36. Di pred a melanuoma tu ih longdem ah brien kaaz ih det. Ih fainal wod tu ih son Zigi se Moni kyaah bai laif.[56]

Maali risiiv stiet fiunaral a Jumieka pah 21 Mie 1981, we kombain eliment a Iityuopian Aatadaxi[57][58] ah Rastafarai chadishan.[59] Ih beri ina chapl nier ih boertplies wid ih red Gibsn Lez Paal (som akount se a wena wah Fenda Schratokasta).[60][61]

Pah 21 Mie 1981, Jumiekan Praim Minista Eduad Siaga diliva di fainal fiunaral yuuloji tu Maali, a-diklier se:

Bab Maali wena memba fi som ier a di Rastafarai muuvment, uufa kolcha wena kii heliment ina di divelopment a rege. Bab Maali eh-bikoms wah dai-aatid propuonent a Rastafarai, a-tek deh myuuzik outa di suoshali dipraiv ieria a Jumieka ah laanchi pah di hintanashinal myuuzik siin. Wantaim ih gi di falarin rispans, we tipikal, tu wah kuestian put tu im juurin wah rekaadid intavyuu:

Askaadn tu Maali bayagrafa, ih eh-afiliet wid di Twelb Chraib Manshan, wan a di Manshan a Rastafarai. Ih weh ina di dinaminieshan nuo az Chraib a Juozif, bikaa ih weh-baan ina Febiweri (iich a di twelb sek kompuoz a memba baan ina difrah mont). Ih signifai dis ina ih albom laina nuot, a-kuot di puoshan frah Jenisis we ingkluud Jiekob blesn tu ih son Juozif.

Aachbishop Abuna Yesehak baptaiz Maali ina di hIityuopian Aatadax Choch, pah 4 Novemba 1980, shaatli bifuo ih det. 

Bab Maali marid tu Alfarita Kanstantia “Rita” Andisn (Alpharita Constantia Anderson) ina Kinston, Jumieka, pah 10 Febiweri 1966.[66] Maali eh-ab uoliip a pitni: chrii wid ih waif Rita, tuu adap frah Rita priivos rilieshanshipdem, ah nof adaels wan wid difrah-difrah uman. Di Bab Maali ofishal websait aknalij ilebm pitni.

Demde lis pah di ofishal sait a:

Ada sait nuot adishanal indivijal uu kliem fi bi fambili memba,[67] az nuot biluo:

Asaid frah myuuzik, futbaal plie mieja ruol raichuu ih laif.[70] Azwel az plie di giem, ina paakin lat, fiil, ah aal insaida rekaadin styuujo, wen im a-gruo op ih eh-fala di Brazilian klob Santos ah deh staar plieya Pelé.[70] Maali sorong imself wid piipl frah di spuot, ah ina di 1970z mek di Jumiekan intanashinal futbaala Alan “Skil” Kuol ih tuor manija.[70] Ih tel wah joernalis, “Ef yu waah fi get fi nuo mi, yu wi afi plie futbaal gens mi ah di Wielaz.”[70]

Maali wena Pan-Afrikanis, ah biliiv ina di yuuniti a Afrikan piipl wolwaid. Ih biliif ina Pan-Afrikanizim eh-ruut ina ih Rastafarai rilijos biliif.[71] Ih weh sobstanshali inspaya bai Maakos Gyaavi, ah eh-ab anti-impiirialis ah pan-Afrikanis tiim ina nof a ih sing, laka Zimbabue, Exidos, Sovaival, Blakman Ridemshan, ah Ridemshan Sing. Ridemshan Sing jraa influens frah wah spiich Maakos Gyaavi gi ina Nuova Skuosha, 1937.[72] Maali huol se indipendans fi Afrikan konchridem frah Yuropiyan daminieshan wena vikchri fi aal demde ina di Afrikan dayaspora. Ina di sing Afrika Yunait, ih sing bout dizaya fi aal piipl a di Afrikan dayaspora fi kom tugiada ah fait gens Babilan; simila, ina di sing Zimbabue, ih maak di libarieshan a di wuola di kantinent a Afrika, an ivuok kaal fi yuuniti bitwiin aal Afrikan, buot widin ah outsaida hAfrika.[73]

Maali kansida kianabis wah iilin oerb, wah sakriment, ah ied fi meditieshan; ih supuot di liigalizieshan a di jogz.[74] Ih eh-tingk se mariwaana yuus eh prevalent ina di Baibl, an ih riid pachiz laka Saamz 104:14 az fi shuo apruuval fii yuus.[74] Maali bigin fi yuuz kianabis wen ih kanvoert tu di Rastafarai fiet frah Kiaklikizim ina 1966. Ih weh-ares ina 1968 afta deh kech im wid kianabis, bot ih kantiniu fi yuuz mariwaana askaadn tu ih rilijos biliif. Bout ih mariwaana yuus, ih se, Wen yu sumuok oerb, oerb riviil yuself tu yu. Aal di wikidnis yu du, di oerb riviil iself tu yuself, yu kanshans, shuo op yuself klier, bikaa oerb mek yu meditiet. A onggl wah nachral ting an igruo laka chrii.[75] Maali si mariwaana yuus az wah vaital fakta ina rilijos gruot ah kanekshan wid Ja, an az a wie fi filasafaiz ah bikomz waiza.[76]

Wah stachiu weh-inaagiuriet, nex tu di Nashinal Stiediom pah Aata Wint Jraiv ina Kinston fi komemoriet im.[85] Ina 2006, di Nyuu Yaak Siti Dipaatment a Edikieshan kuo-niem puoshan a Choch Avinyuu frah Remsen Avinyuu tu Iis 98t Schriit ina di Iis Flatbush sekshan a Bruklin az Bab Maali Bulivaad.[86][87] Ina 2008, wah stachiu a Maali weh-inaagiuriet ina Banatski Sokolac, Soerbia.[88]

Intanashinali, Maali mechiz aalso kantiniu fi rivoerbariet mongx vierios indijinos komiuniti. Far instans, di Astrielian Abarijinii kantiniu fi bon wah siekrid fliem fi hana ih memri ina Sidni Viktuoria Paak, wails soh memba a di hAmarindian Uopi ah Avasupai chraibdem rivier ih wok.[77] Aalso wuoliip a chribiut tu Bab Maali de raichuu India, ingkluudn restarant, otel, ah kolcharal festival.[89][90]

Maali eh aalso ivalv ina gluobal simbal, we moerchandaiz sotel, chuu difrah-difrah miidiom. Sieka dis, aata Diev Tamsn (Dave Thompson) ina ih buk Rege ah Kiaribiyan Myuuzik, lament wa ih posiiv fi bi di komoershalaiz pasifikieshan a Maali muo militant hej, wen ih stiet:

Uoliip a flim adaptieshan eh-ivalv azwel. Far instans, wah fiicha-lent dakiumenchri bout ih laif, Rebl Myuuzik win vierios awaad a di Grami. Wid kanchibyuushan frah Rita, Di Wielaz, ah Maali lovadem ah pitni, iazwel tel nof a di tuori wid ih uona wod.[92] Ina Febiweri 2008, direkta Maatn Skuorsiesi anongs im intenshan fi projuus wah dakiumenchri muuvi pah Maali. Di flim eh-set fi riliis pah 6 Febiweri 2010, pah wa wuda eh bi Maali 65t baandie.[93] Ousomeba, Skuorsiesi jrapout juu tu skejuul prablem. Ih weh-riplies bai Janatan Deme,[94] uu jrapout juu tu krietiv difrans wid projuusa Stiiv Bing juurin di bignin a hedit. Kevin Makdanal riplies Deme[95] ah di flim, Maali, eh-riliis pah 20 Iepril 2012.[96] Ina Maach 2008, Di Wainstain Kompini anongs plan fi projuus wah bayopik a Bab Maali, bies pah di buk No Uman No Krai: Mi Laif Wid Bab Maali bai Rita Maali. Rudi Langlie wi projuus di skrip bai Lizi Buordn, ah Rita Maali wi bi egzekiutiv projuusa.[97] Ina 2011, ex-gialfren ah flimmeka Esta Andisn, wid Jian Godoi, mek di dakiumenchri Bab Maali: Di Mekin a wah Lejin, we primier a di Ednboerg Intanashinal Flim Festival.[98]

Ina Aktuoba 2015, Jumiekan aata Maalan Jiemz navl Wah Briif Ischri a Sebm Kilin, wah fikshanal akount a di atemp asasinieshan a Maali, win di 2015 Man Buka Praiz a wah serimoni a Landan.




#Article 37: Bagavad Giita (153 words)


Di Bagavad Giita (भगवद्गीता, IAST bhagavad-gītā, IPA-sa ˈbʱəɡəʋəd̪ ɡiːˈt̪aː; lit. Sing a di Bagavan (Lord)) , noftaim refa tu simpl az di Giita, a wah 700-shloka (voers) Induu skripcha ina Sanskrit we a paat a di Induu epik Mahabaraata.

Induu chradishanalis asoert se di Giita kom ina egzistans ina di tod ar fuot mileniom BKE. Skala axep diet frah di fif senchri tu di sekan senchr BKE az di prabebl rienj.

Di Giita set ina naritiv friemwok a dayalag bitwiin Pandava prins Arjuna ah ih gaid ah chariatier Laad Krishna. Fi fies di juuti az waria fi fait di Daama Waar (Yudhha) ar raichos waar bitwiin Pandava ah Kauravadem, Arjuna kongsl bai Laad Krishna fi fulfil ih Kshatriya (waria) juuti az waria ah extablish Daama. Di Bagavad Giita get expuoz tu di wol chuu Sanjaya, uu sens ah kagnaiz aal di iventdem a di baklfiil. Sanjaya a Dhritarashtra advaiza ah azwel ih chariatier.




#Article 38: Bailoji (227 words)


Bailoji a di saiyans we stodi di livin aaganizim dem. Bifuo di naintiin senchri, bailoji wehn kom aanda di jenaral stodi a aal nachral hobjek kaal Nachral Ischri. Wahn French nachralis niem Jean-Baptiste Lamark mek op di niem we wi yuuz nou. Bailoji a nou wahn tandad sobjek ina skuul ahn yuunivorsiti evri we ina di worl, an uoba milian piepa get poblish evri ier ina nof Bailoji ahn Medisn jornal.

Bailoji egzamin di schrokcha, fongkshan, gruot, arijin, evaluushan, dischribyuushan ahn klasifikieshan fi evri livin ting. Madorn bailoji bies pahn faiv mien prinsipl: Sel tiyori, evaluushan, jiin tiyori, enaji, ahn uomiyostiesis. 

Chradishanali, bailoji brok op ina nof nof difrent ieriya, bies pan difrent aaganizm: Batani, di stodi a di plaant dem; zuulaji, di stodi a di animal dem; ahn maikrobailoji, di stodi a di wuoliip a maikro-aaganizm. Dem ya fiil ya brok dong forda bies pan di skiel pahn we di aaganizm dem get stodi, an di metad dem we wi yuuz fi stodi dem: Baiyokemismischri egzamin di fondamental kemischri a laif; molekyula bailoji stodi di komplex intarakshan a di sistim dem bitwix difrent bailajikal malikyuul; sel bailoji egzamin di biesik bildin blak a evriting we livin, di sel; fiziolaji egzamin di fizikal ahn kemikal fongkshan a di tisyu ahn aagan sistim ina evri aaganizm; ahn ikalaji stodi ou di difrent aaganizm dem intariliet wid dem envairanment.




#Article 39: Bale (202 words)


Bale (IPAc-en bæleɪ, IPA-fr balɛ) a taip a pofaamans daans we arijiniet ina di Italian Renesans kuot a di 15t senchri ah lieta divelop ina kansoert daans faam ina Frans ah Rosha. Isens bikom pred aal uoba az wah ai teknikal faam a daans wid iwuona vokiabileri bies pah French toerminalaji. Iab gluobal influens ah elp fi difain di foundieshanal tekniik yuuz ina nof adaels daans jaahra. Fi bikom wah bale daansa rikuaya nof ier a chrienin. Bale tiich ina difrah-difrah skuul rong di wol, we istarikali ingkaapariet fi deh uona kolcha fi ivalv di aat.

Bale kiah refa azwel tu wah bale daans wok, we kansis a di kuoriagrafi ah myuuzik fi bale prodokshan. Wah wel-nuo egzampl a dis a Di Notkraka (The Nutcracker), wah tuu-ak bale we eh arijinali kuoriagraaf bai Marios Petipa (Marius Petipa) ah Lev Ivanov wid myuuzik skuor bai Piotr Ilyich Chaikavski (Pyotr Ilyich Tchaikovsky). Balet kuoriagraaf ah pofaam bai chrien aatis. Chradishanal klasikal bale yuujali pofaam wid klasikal myuuzik akompniment ah yuuz ilabret kastyuum ah stiejin, wails madan bale, laka di nioklasikal wok a Moerkan kuoriagrafa Jaaj Balanshiin (George Balanchine), muotaim pofaam ina simpl kastyuum (e.g., liotaad ah taits) ah widoutn yuuz ilabret set ar siinri.




#Article 40: Bangk a Jumieka (348 words)


Di Bangk a Jumieka a di senchral bangk a Jumieka lokiet ina Kinston. Iwe-exstablish bai di Bangk a Jumieka Ak 1960 ah weh-opin pah 1 Mie 1961. Irispans fi di maniteri palisi a Jumieka pah di inschrokshan a di Minista a Finans.

Di Bangk a Jumieka, extablish bai di Bangk a Jumieka Laa (1960), bigin aparieshan ina Mie 1961, we toerminiet di Koransi Buod Sistim we eh-egzis frah 1939. Di extablishment a di Senchral Bangk eh fi rekanaiz di niid fi wah apruopriet regiulietid finanshal chokcha fi ingkorij di divelopment pruoses, potikiula az Jumieka weh bout fi embaak pah di ruod tu palitikal indipendans.

Di Senchral Bangk ruol ten fi bi muosli riaktiv bai niecha az di instityuushan grapl wid wuoliip a nashinal ah intanashinal divelopment. Ousomeba, ina riisant ier, maniteri palisi implimentieshan kiaraktaraiz bai muo pruoaktiv stans, az di Senchral Bangk aktivli siik fi ingkorij di apropriet invairament fi ikanamik gruot ah divelopment. Az a rizolt, di Senchral Bangk inchajuus wah pruogram fi finanshal rifaam — Di Finanshal Sekta Rifaam Pruogram (FSRP) ina 1985. Dis inishitiv eh-iem fi muo ifektiv intimidieshan, chuu di ingkorijment a maakit fuos ah di chrentnin a di Senchral Bangk kiapasiti fi impliment maniteri palisi.

Di Bangk a Jumieka ron bai Buod a Direkta ed bai di Gobna a di Bangk a Jumieka. Di Buod a Direkta kompuoz a di Gobna uu a aalso Chieman a di Buod, di Siinia Depiuti Gobna, di Finanshal Sekriteri ah six ada direkta. Aal a dem apaint bai di Minista a Finans fi faib ier toerm. Dan Wiebi (Don Wehby), chiif aparietin afisa a GriesKenedi Limitid (GraceKennedy Limited) ah faama senita, eh-kaal fi di separieshan a di pozishan a gobna ah chieman.

Brayan Winta (Brian Wynter), faama depiuti gobna, weh-niem az di nyuu Gobna a di Bangk, ifektiv 1 Disemba 2009.

Optel den, Aajri Andisn (Audrey Anderson), siinia depiuti gobna, weh in chaaj a di Bangk.

Di muos riisant Gobna a di Bangk a Jumieka wena Derik Miltan Latibodier (Derick Milton Latibeaudiere) uu eh-tekop daade puos pah 1 Iepril 1996 ah uu rizain pah 30 Aktuoba 2009.




#Article 41: Baxin (154 words)


Baxin a wahn maashal aat ahn kombat spuot we tuu piipl chruo ponch a wananeda, yuujali wid globz aan. Istarikali, di guol a fi wiikn ahn nakdong di opuonent.

Amatior baxin a buot Olimpik ahn Kamanwelt spuot ahn a kaman fixcha ina muos intanashinal giemz—iazwel ab iwuona Wol Champianship. Baxin syuupavaiz bai wahn refarii uoba a siiriz a wan- tu chrii-minit intaval kaal rong. Di rizolt disaid wen wan opuonent diim inkiepebl fi kantiniu bai a refarii, diskualifai fi brok ruul, rizain bai chruo iin di towil, ar pronongx di wina ar luuza bies pah di joj skuorkyaad a di hen a di kantes. Ina di ivent buot faita gien iikual skuor frahn di jojdem, di fait kansida a jraa (profeshanal baxin). Ina Olimpik baxin, juu tu di fak se a wina mos diklier, ina di kies a jraa - di jojdem yuuz teknikal kraitiiria fi chuuz di muos dizorvin wina a di bout.




#Article 42: Benggali languij (134 words)


Benggali (bɛŋˈɡɔːli) ar Bangla (bɑːŋlɑː; বাংলা Bangla ˈbaŋla) a di languij nietiv tu Banggladesh ah di Indian stiet a Wes Benggal. Di Benggali alfabet yuuz fi raiti. Standad Bangla ina Banggladesh ah Bengali Wes Benggal maak bai nof difrans ina wod, yuusij, axent, ah fonetix. Bangla a di nashinal languij ina Banggladesh ah sekan muos spiik languij ina India. Wid bout 250 milian nietiv ah bout 300 milian tuotal spiika wolwaid, a di sebmt muos spiik languij ina di wol bai tuotal nomba a nietiv spiika ah di ilebmt muos spiik languij bai tuotal nomba a spiika. Di impuotans a dis languij tu di konchridem a Sout Ieja iloschriet bai di ischri a di nashinal antemdem a Banggladesh ah India, ah di nashinal sing a India, aal a dem fos kompuoz ina Benggali languij.




#Article 43: Bifuo-Ischri (169 words)


Bifuo ischri a wahn torm yuuz fi diskraib di piiriad bifuo ischri rait dong. I kyahn yuuz fi refa tu aal taim sins di taat a di yuunivors, alsuo di torm yuuz muo aafn fi diskraib di piiriad sins wen laif de pan di ort. Bifuo ischri wid yuuman divaid op wid di Chrii iej sistim, bot skala uu stodi bifuo-yuuman taim piiriad yuuz di klier Rak rekaad n di intanashinal schraatom bies we difain i ina di jaalajikal taim skiel. Di chrii iej sistim a di divijan a bifuo-ischri wid yuuman ina chrii kansekitiv taim piiriad, we niem afta di mien tuul mekin teknalaji in adat de taim de:

Di invenshan a raitin matiirial (an di taat a istarikal taim) difrent frahn kolcha tu kolcha, bot muosli klasifai ina aida di branz iej ar di aiyan iej. Muo ahn muo, istuorian dipen pahn evidens frahn di nachral an suoshal saiyans, an no jos ritn rekaad. Wid dis, dem mek di difrens bitwiin ischri an bifuo ischri les klier.




#Article 44: Bigi Smalz (154 words)


Bigi Smalz (riil niem Kristafa Waalis, haalso nuo haz The Notorious B.I.G., ar Frank White, baan Mie 21 1972, ina Bruklin, Nyuu Yok Yunaitid Stiet), ehn Merkan rapa a Jumiekan disen.
Ihn ehn ded pahn Maach 11 1997 ina Las hAnjalas, Kialifuonya.
Ihn ehn wahn a di bigis orli hip-hap-haatis. Ihm mek hip-hap myuuzik ahn ehn riili hinfliwenshal in hIis Kuos hip-hap.

Ihn taat rap ina 1990, ahn ihn riliis im fors halbom, Redi fi Dai ina 1994, we ehn sel kwajruupl platinom. Wahn ier lieta, ihn fuom di gruup Junior M.A.F.I.A.. Ihn haalso hinvalb ina wahn fiuud wit di rapa Tuupak Shakuor, we hakiuuz im a ab naalij bout wahn rabri, ina we Shakuor halmos ehn ded. Shakuor ded frahn wahn sekan shuutin pahn Septemba 13 1996, ahn Bigi ded six mont lieta ina waneda shuutin. Tuu wiik hafta im det, dehn riliis im sekan halbom, Laif hafta Det, we ehn sel daiman. 




#Article 45: Biif (170 words)


Biif a kolineri niem fi miit frah kiakl. Biif kiah aavis frah bul, efa ar stier. Iaxeptibiliti az fuud suos vieri ina difrah-difrah paat a di wol.

Biif mosl miit kiah kot ina ruos, shaat rib ar stiek (file miniah, soerlain stiek, romp stiek, rib stiek, rib yai stiek, anga stiek, esechra.) Som kot get pruoses (kaah biif ar biif joerki), ah chrimin, yuujali mix wid miit frah uola, liina kiakl, mins, (grainop) ar yuuz ina sachiz. Di blod yuuz ina som varayati a blod sachiz. Adaels paat we iit ingkluud di axtiel, liva, tong, chraip frah di retikiulom ar ruumen, glan (potikiulali di pangkrias ah taimos, refa tu az swiitbred), di aat, di brien (alduo ifabid we dienja de frah buovain sponjifaam ensefalopati, BSE), di kidni, ah di tenda testikl a di bul (nuo ina di Yunaitid Stiet az kyaaf fraiz, prieri aista, ar Rak Mountn aista). Som intestin kuk ah iit siemso, bot muotaim kliinout ah yuuz az nachral sachiz kiesin. Di buondem yuuz fi mek biif stak.




#Article 46: Bizantiin Empaya (136 words)


Di Bizantiin Empaya sohtaim refa tu az di Iistan Ruoman Empaya, wena di kantiniuyeshan a di Ruoman Empaya ina di Iis juurin Liet Antikuiti ah di Migl Iejiz, wen di kiapital siti wena Kanstantinuopl (madan-die Istanbul, arijinali foun az Bizantiom). Isovaiv di fragmentieshan ah faal a di Westan Ruoman Empaya ina di 5f senchri KE ah kantiniu fi egzis fi aneda touzn ier tel ifaal tu di Ataman Toerx ina 1453. Juurin muos a iegzistans, di empaya wena di muos powaful ikanamik, kolcharal, ah milichri fuos ina Yuurop. Buot Bizantiin Empaya ah Iistan Ruoman Empaya a ischriografikal toerm kriet afta di hen a di relm; isitizndem kantiniu fi refa tu deh empaya az di Ruoman Empaya (Ienshent Griik: Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων, chr. Basileia tôn Rhōmaiōn; Latin: Imperium Romanum), ar Romania (Ῥωμανία), ah tu dehself az Ruoman.




#Article 47: Bizniz (396 words)


Eni bizniz (we dem kaal entapraiz aar form somtaim) a wahn aaganaizieshan dizain fi provaid gudz, sorvis, aar di tuu a dem tu kansyuuma. Bizniz de bout nofnof ina di kiapitalis iikanamidem, we muos a dem av praivit uona an set op fi mek prafit fi bil op di welt a dem uona. Bizniz kiahn aal bi nat-fi-prafit aar bilang tu govament. Eni bizniz we uon bai muor dan wan sumadi dem kaal it kompini alduo da torm ya av a muor egzak miinin dahn dis.   

Di etimaliji a bizniz tai tu di stiet we onggl wan sumadi aar di uol sosayati bizi a du wok we praktical, we mek moni pan di maakit ahn we prafitebl.  Di torm bizniz av at liis chrii wie we it kiahn yuuz, bot it depen pan di skuop – dat a definetli wan wie fi yuuz it fi taak bout wan speshal aaganaizieshan; di jenaralaiz wie fi yuuz it fi taak bout wan speshal maakit sekta, di myuuzik bizniz an kompoun faam, laka agribizniz; an di braadis miinin we kova aal a di aktivitidem we di gudz ahn sorvis komyuuniti soplayadem du. Bot, di egzak definishan a bizniz, laka eniting els ina di filasafi a bizniz, ha fi du wid dibiet ahn di kompleksiti a difrentdifrent miinin.

Alduo di difrentdifrent faam a bizniz uonaship dipen pahn jurisdikshan, dem av a fyuu kaman faam:

Uol iip a ada divijan ahn sobdivijan a bizniz de.  Di afishal lis a bizniz taip fi Naat Amorka a jenarali di Naat Amorkan Indoschri Klasifikieshan Sistim (North American Industry Classification System), aar NAICS.  Di ikwivalent Yuuropian Yuunian lis a di Statistical Klasifikieshan a Iikanamik Aktiviti ina di Yuuropian Komiuuniti (Classification of Economic Activities in the European Community).

Di ifishent en ifektiv aparieshan a wahn bizniz ahn di stodi a de sobjek ya niem manijment. Di mien branchdem a manijment a fainanshal manijment, maakitin manijment, yuuman risuos manijment, schratiijik manijment, prodokshan manijment, aparieshans manijment, sorvis manijment an infamieshan teknalaji manijment.

Ina riisent dekied, aset ahn entapraiz we ron bai difrentdifrent stiet magl aaftabizniz entapraiz. Ina 2003, di Piiplz Ripoblik a Chaina rifaa 80% a dem entapraiz we bilang tu di konchri ahn magl dem pahn wahn kompini taip a manijment sistim.  Uol iip a stiet instichuushan ahn entapraiz ina Chaina ahn Rosha chansfaam ina jaint-stak kompini wid paat a dem shier listid pahn poblik stak maakit.




#Article 48: Bliez Paskal (172 words)


Bliez Paskal (French: Blaise Pascal, pronongxieshan: [blɛz paskal]), 19 Juun 1623, ina Clermont-Ferrand, Frans – 19 Aagos 1662) wena French matimatishan, fizisis, ah rilijos filasafa. Ih wena chail pradiji uu edikiet bai ih pa, wah sibl soervant. Paskal hoerlies wok weh ina di nachral ah aplai sayans we ih mek impuotant kanchribyuushan tu di kanschrokshan a mikianikal kialkiulieta, di todi a fluid, an ih klarifai di kansep a presha ah vakiom bai jinaralaiz di wok a Ivanjilista Toricheli (Evangelista Torricelli). Paskal azwel rait wah difens a di sayantifik metod.

Paskal wena matimatishan a di fos aada. Ih elp fi kriet tuu mieja nyuu ieria a risaach. Ih rait wah signifikant chriitis pah di sobjik a projektiv jamechri a di iej a sixtiin, ah lieta karispan wid Pier di Foerma (Pierre de Fermat) pah prababiliti tiori, ih influens chrang-chrang di divelopment a madan ikanamix ah suoshal sayans. Ih fala Gialiliyo ah Toricheli, ina 1646 bai rifyuut fi Aristakl falaradem uu eh-hinsis se niecha abor vakiom. Ih rizoltdem kaaz nof kas-kas bifuo deh axep.

 
 
 




#Article 49: Blak (173 words)


Blak a di daakis kola, di rizolt a di absens ar kompliit abzaabshan a lait. Ia di apozit a wait (di kombain spekchrom a kola ar lait). Laka wait ah grie, a wah iekruomatik kola, litarali kola widoutn kola ar hyuu. A wan a di fuo praimeri kola ina di CMYK kola magl, tugiada wid sayan, yelo, ah majenta, yuuz ina kola printin fi projuus aal di ada koladem.

Blak ena wan a di fos kola yuuz bai aatis ina Niolitik kiev pientin.  Ina di 14t senchri, ibigin wier bai rayalti, di kloerji, joj ah gobament ofishal ina moch a Yuurop. Ibikom di kola wier bai Ingglish ruomantik puoyt, binizman ah stietsman ina di 19t senchri, ah ton ai fashin kola ina di 20t senchri.

Ina di Ruoman Empaya, i eh-bikom di kola a muonin, ah uoba di senchri iweh friikuentli asosiet wid det, iivl, wich ah majik.  Askaadn tu soervie ina Yuurop ah Naat Amoerka, a di kola muos kamanli asosiet wid muonin, di hen, siikrit, majik, fuos, vailens, iivl, ah eligans.




#Article 50: Brazil (134 words)


Brazil (Puotigiis: Brasil), a di laajis konchri ina Sout Amoerka ah a di onggl nieshan we chat Puotigiis ina di Amoerkaz. Brazil a wah fedarieshan wid tuenti-six stiet, wah fedaral dischrik ah myuunisipalitidem. Brazilia a di kiapital fi Brazil.

Brazil ena kalani a Puotigal frah Pejro Alvares Kabral (Pedro Álvares Cabral) riich de, frah 1500 tu 1815, ah a den iton yunaitid kindom wid Puotigal. Ina 1822 di konchri ton indipendant az wah Brazilian Empaya, bot den bikom ripoblik sens 1889, duo di Kanggres bakdiet di ratifikieshan tu di fos kanstityuushan frah 1824.

Brazil a wan a di foundin nieshan a di Yunaitid Nieshan, di G20, Mercosul, an di Yuunian a Sout Amoerkan Nieshan, ah a wan a di BRIC a BRICS konchridem. Brazil aalso ab uoliip a hanimal, nachral invairament, ah nachral rizuos. 

 




#Article 51: British Empaya (139 words)


Di British Empaya kompraiz di dominian, kalani, protektaret, mandiet, ahn ada els terichri ruul ar administa bai di Yunaitid Kingdam (UK), we harijiniet wid di uobasiiz kalanidem ahn chriedn puos extablish bai hIngglant ina di liet 16t ahn horli 17t senchri. A di ait iwehna di laajis empaya ina ischri ahn, fi uoba a senchri, wehna di fuomuos gluobal powa. Bai 1922, di British Empaya gien kanchruol uoba papiulieshan bout 458 milian piipl, kwaata a di wol papiulieshan, ahn kiba muo dan 13,000,000 skwier mail (33,670,000 km²): apraximetli kwaata a di hOrt tuotal lan ieria. Siek a dat, ipolitikal, linggwistik ahn kolcharal legisi waidpred. A di piik a ipowa, dehn aafn se das di son neba set pahn di British Empaya kaa ispan kraas di gluob enshuor se di son alzwie de shain pahn akliis wan a inof-nof terichri.




#Article 52: British Voerjin Ailanz (117 words)


Di British Voerjin Ailanz a wah British Uobasii Terichri we de ina di Kiaribiyan Sii, tu di iis a Puoto Riiko. Di ailandem a paat a di Voerjin Ailan aachipelago; di res a ailandem a paat a di Yunaitid Stiet Voerjin Ailanz. Di ailandem kansis a di mien ailan a Taatuola, Voerjin Gaada, Anegiada, ah Yos Van Daik, ah uoba 50 ada likl-likl ailan ah kie. Nobadi no lib pah bout 15 a di ailan. Di bigis ailan, Taatuola, a bout 20 km (bout (12 mail) ah 5 km (bout 3 mail) waid. Di ailandem ab a tuotal papilieshan a bout 22,000, ah bout 18,000 a dem lib pah Taatuola. Ruod Tong, di kiapital, de pah Taatuola.




#Article 53: Buk a Maaman (130 words)


Di Buk a Maaman a di siekrid tex fi di choch-dem we ichop wid di Lata Die Sient muuvment. Ipoblish fos ina Maach 1830 bai Joseph Smith anda di taikl Di Buk a Maaman: Wan Akount we Rait bi di An a Maaman pan Pliet we Tek fram di Niifai Pliet-dem. Azkaadn tu Smith, di buk en rait fos taim ina wan langwij we nobadi kudn anastan (im kaali Rifaam Ijipshan) pan wan set a guol pliet im se im discoba ina 1823 an den chranzliet likl afa dat. Smith kliem se di Pliet-dem en beri ina wan il nier im yaad ina Manchesta, Nyuu Yaak, an se im fain dem chru di gaidans a wan ienjel niem Moroni, wan ienshent Morkan prafit-istuorian kom bak tu laif fi elp Smith.




#Article 54: Chaini filasafi (113 words)


Chaini filasafi arijiniet ina di Spring ah Aatom ah Waarin Stiet eradem, juurin di piiriad nuo az di Onjrid Skuul a Taat, we weh kiaraktaraiz bai signifikant intilekchual ah kolcharal divelopment. Alduo nof a Chaini filasafi bigin ina di Waarin Stiet piiriad, eliment a Chaini filasafi eh-egzis fi sebral touzn ier; som kiah fain ina di Yi Jing (di Buk a Chienj), wah ienshent kompendiom a divinieshan, we diet bak tu akliis 672 BKE. A weh juurin di Waarin Stiet era we wa Sima Tan eh-toerm di mieja filasafikal skuul a Chaina, Kanfyuushanizim, Liigalizim, ah Dowizim, araiz, tugiada wid filasafi we lieta jrap ina abskioriti, laka Agrikolcharalizim, Mohizim, Chaini Nachralizim, ah di Lajishandem.




#Article 55: Chaini languij (112 words)


Chaini (汉语/漢語; Hànyǔ ar 中文; Zhōngwén) a gruup a rilietid bot ina nof kies myuuchali aninteligibl languij varayati, we faam wah branch a di Sino-Tibetan languij fambili. Chaini spiik bai di Han majariti ah nof ada etnik gruup ina Chaina. Nieli 1.2 bilian piipl (rong 16% a di wol papilieshan) spiik soh faam a Chaini az deh fos languij.

Di varayati a Chaini yuujali diskraib bai nietiv spiika az dayalek a wah singgl Chaini languij, bot lingguis nuot se deh daivoers az wah languij fambili.
Lingguis ina Chaina noftaim yuuz wah famiulieshan inchajuus bai Fu Maoji ina di Insaiklopidia a Chaina: 汉语在语言系属分类中相当于一个语族的地位。 (Ina languij klasifikieshan, Chaini stietos ikuivalent tu wah languij fambili.)




#Article 56: Charlemagne (342 words)


Charlemagne wehna di king a di Frank piipl fram 768 tu di taim wen im ded. Im manij fi expan di Frangkish kindom dem tu wan Frangkish empaiya. We inkluud muos a Westan an Senchral Yuurop. Juurin im rien, im kangka Itali an get Kroun az Imperator Augustus bai Puop Leo III pan di 25t a Disemba 800 az di raival a di Byzantiin Empaiya ina Kanstantinuopl. Wi asuosiet im ruul wid di Carolingian Renasaans, wan rivaival a aat, rilijan, an kolcha chuu di miidiom a di Kyaklik Choch. Chuu im farin kangkwes an intornal rifaam dem, Charlemagne elp fi difain Westan Yuurop an di Migl Iej. Im get di taikl Charles I ina di riinal lis a Frans, Jormani, an di Uoli Ruoman Empaiya. Im a  di son a King Pippin di Short an Bertrada a Laon, im get di puos afta im faada ded an ruul di plies wid im breda Carloman I. Im neva grii gud wid Charlemagne, bot waar neva brok chuu Carloman ded sodn ina 711. Charlemagne kyari aan di palisi dem we im faada wehn staat, tuwaadz di piepasi az di protekta. Im tek we powa fram di Lombard famili ina Itali, an wiej waar pan di Saracens, uu yuuz tu chobl chobl im empaiya fram Spien. A wehn ina wan a dem waar ya we Charlemagne expiiriens di wos biit op ina im laif, a di Bakl a Roncesvalles (778) we wi memba ina di Sand a Roland. Im kyampien gens di piipl tu di iis, espeshali di Saxon dem, an afta wan lang waar put dem aanda fi im govament. Im fuos dem fi kanvort tu Kristiyaniti, an intigriet de mina im empaiya fi piev wie fi die Ottonian dainasti we kum op lieta. Tide, im binuon az di faada a di French an Jorman manaaki dem, an tu az di faada a Yuurop: Di empaiya we im ron yuunifai muos a Westan Yuurop fi di fos taim sins di Ruoman empaiya, an di Carolingian renasaans enkorij di faamieshan a wan kaman Yuuropian aidentiti.




#Article 57: Charles Darwin (160 words)


Charles Robert Darwin (Febiweri 12, 1809 – Iepril 19, 1882) wehna wahn Ingglish nachralis uu prizent gud evidens fi se evri spiishi a laif ival uova taim fram kaman ansesta, chuu di proses niem nachral silekshan. Di fak se evaluushan akor ton jenaral chuut ina di saiyantifik kamyuuniti an moch a di jenaral poblik ina im laiftaim, an im tiroi a nachral silekshan kom fi bi di mien bies fi madorn evaluushaneri tiori. Darwin egzamin yuuman evaluushan an sexual silekshan ina di Descent of Man, an Selection in Relation to Sex, fala wid The Expression of the Emotions in Man and Animals. Di risaach we im du pan plaant get poblish ina wahn siiriz a buk, an ina im laas buk, im egzamin ortworm an di ifek we dem av pan sail. Darwin a wan a onggl faiv 19t senchri non-raayl piipl uu get wahn steit finaral, an get beri ina Westminster Abbey, nier tu John Nerschel an Isaac Newton.




#Article 58: Chrinidad ah Tubiego (103 words)


Di Ripoblik a Chrinidad ah Tubiego a wah aachipelajik stiet ina di sodan Kiaribiyan,  naatiis a di Sout Amoerkan stiet a Venizuela ah sout a Grinieda ina di Lesa Antiliiz. Azwel ishier maritaim bongjri wid Baabiedoz tu di naatiis ah Gayana tu di soutiis. Di konchri kova wah ieria a 5,128 skwier kilamita (1,979 sk ml) ah kansis a tuu mien ailan, Chrinidad ah Tubiego, ah nof sumaal lanfaam. Chrinidad a di laaja ah muo papilos ah a di mien ailan; Tubiego moch sumaala, kompraiz bout 6% a di tuotal ieria ah 4% a di papilieshan. Di nieshan de houtsaida di orikien belt.




#Article 59: Kliopachra VII (378 words)


Kliopachra VII a weh di laas fiero fi di Tolimiek dainasti ina Iijip. Shi yuusfi shier powa wid ar faada, Tolimi XII, ina di fos paat a ar rien bot den lieta wid ar bredadem, Tolimi XIII ah Tolimi XIV, uu shi weh marid, bot ivenchali shi get fi ruul bai arself. Az fiero, shi eh-ab sex (kansiumiet rilieshanship) wid Gayos Juulios Siiza ah chrentn ar grip pah di chuon. 

Tu tide die ya, Kliopachra a stil papila figa ina Westan kolcha. Ar legisi sovaiv ina nof-nof aatischri ah wuoliip a jramatizieshan a ar tuori ina lichicha ah ada miidia, ingkluudn di chrajidi bai Wiliam Shiekspier we niem Antuoni ah Kliopachra, di apra Kliopachra bai Juul Masene (Jules Massenet), ah di flim Kliopachra we mek ina 1963. Ina muos a di dipikshandem, Kliopachra kom kraas az priti-priti an ar abiliti fi tek wan powaful man afta di neda a pruuf se shi eh-luk gud fi chuu. Afta dat, shi put ar son, Siizarian, pan di siem lebl az Siiza, so ih kuda ruul wid ar ina niem. 

Afta deh asasiniet Siiza ina 44 BKE, shi go de wid Maak Antuoni ina apozishan tu di man we weh fi tek uoba Siiza pozishan, Gayos Juulios Siiza Aktievian, uu binuon az Agostos. Kliopachra briid ah get twin wid Maak Antuoni, Kliopachra Siliin II ah Aligzanda Iilios, ah den wah nex wan, Tolimi Filadelfos. Di bredadem uu shi weh de wid afta dat neva gi ar no pikni. Afta shi luuz di bakl a Aktiom tu di aami we Aktievian ron, Antuoni komit suisaid. Askaadn tu di chradishan a di taim, Kliopachra kil arself wid asp bait pan 12 Aagos 30 BKE. Iijip den ton Ruoman pravins niem Iejiptos. Alduo Kliopachra weh-ab di ienshent Ijipshan taikl a fiero, di Tolimiek dainasti weh Elenik. Dat go fi se Kliopachra yuusfi taak Griik langiij, iibm duo shi nuo az di fos liida a di dainasti fi laan Ijipshan. Shi adap kaman Ijipshan biliif an diyiti. Ar piechran gades wena Aisis, ah ina ar rien pipl yuusfi tingk se shi a di riinkaanieshan ah imbadiment a di Gades a wizdom. Ar det maak di en a di Tolimiek Kindom ah di Elenik piiriad ah di taat a di Ruoman iira ina di iistan Meditarienian.




#Article 60: Sairos di Griet (265 words)


Sairos di Griet, adawaiz nuo az Sairos II a Persia ah Sairos di Elda, wena di fos Zoroaschrian Poerjan empara. Im a weh di founda fi di Poerjan Empaya anda di Akiminid dainasti, we kombout widoutn eni ada istarikal empaya. Iwena wah wol empaya wid mieja istarikal impuotans. A weh anda fiim ruul we di empaya kova aal a di siblaiz stietdem we eh-egzis ina di Nier Iis. Ihexpan nof-nof, ah ivenchali kangka muos a Soutwes Ieja ah muos a senchral Ieja, frah Iijip ah di Elispant ina di wes tu di Indus Riva ina di iis, fi mek di bigis empaya ina di wol op tu da paint de. Di rien a Sairus laas bout 30 ier. Ih eh-bilop ih empaya chuu waar ah kangka fos di Midian Empaya den di Lidian Empaya, ah den di Nio-Babiluonian Empaya. Aida bifuo ar afta Babilan, ih liid wah expidishan ina Senchral Ieja. Sairos neba go ina Iijip kaa ih get kil ina bakl, wen im ena-fait aaf di Sidiandem langsaid di Sir Daria ina Disemba 530 BKI. Ih pozishan go tu ih son, Kambaisiiz II, uu manij fi had tu di empaya wen ih kangka Iijip, Nyuubia, ah Sirenaika, alduo ih neh ruul fi lang. Az a milichri liida, Sairos lef nof gud lesn pah di aat a liidaship ah disijan mekin. Sairos di Griet eh-rispek di kostom ah rilijandem a di landem we ih kangka. Apaat fran ih uona nieshan, Iran, Sairos lef gud-gud legisi pah Juwish rilijan (chuu di Iidik a Restarieshan), yuuman raits, palitix, ah milichri chratiji, ah pan Iistan ah Westan siblizieshan.




#Article 61: Daminiika (143 words)


Daminiika, ofishali Di Kamanwelt a Daminiika, a wah ailan nieshan ina di Kiaribiyan Sii. Ina Italian, di niem miin Sonde, we a weh di die wen Kristifa Kolombos sait di ailan. Di bifuo-Kolombos niem a di ailan wena Wai'tu kubuli, we miin Ar badi taal. Di indijinos piipl pah di ailan, di Ailan Kiarib, lib ina terichri komiin laka di Indian risoerv ina Naat Amoerka. Di ofishal languij a Ingglish, bot piipl, espeshali di uola fuok dem, taak wah French Kryuol, ah som taak Ailan Kiarib.

Daminiika nikniem di Niecha Ail a di Kiaribiyan kaa di ailan losh ah priti. I ab wuoliip a rienfaris, we fulop a rier plaant, animal, ah bod spiishiz. Di Sisru Paarat, di nashinal bod, de pan di nashinal flag. Di ikanami a di konchri dipen muosli pah tuorizim ah agrikolcha. 

Ina 1978 Daminiika get indipendans frah Britn.




#Article 62: Daminikan Ripoblik (130 words)


Di Daminikan Ripoblik a savrin nieshan pah di ailan niem Ispanyuola, paat a di Grieta Antiliiz aachipelago ina di Kiaribiyan Riijan. Di westan tod a di ailan akiupai bai Ieti - dis mek Ispanyuola wan outa tuu Kiaribiyan ailan we akiupai bai tuu konchri, Sin Maatn a di eda wan.

Di Daminikan Ripoblik a di sait a di fos poermanent Yuropian seklment ina di Amoerkaz: Santo Dominggo, di kiapital a di konchri. Fi muos a di indipendant ischri a di konchri, di nieshan expiiriens palitikal kas-kas ah toermail; isofa chuu nof nan-riprizentitiv ah tiranous govament. Sens di milichri diktieta Rafael Lionidas Chruhiyo Moliina (Rafael Leonidas Trujillo Molina) ded ina 1961, di konchri a-muuv tuwaad a muo libral ikanimik magl, we meki di bigis ikanimi ina di riijan, ah tuwaad dimokrasi.




#Article 63: David Hilbert (109 words)


David Hillbert (Janiweri 23 1862 – Febiweri 14, 1943) a wehn wahn Jorman Matamatishan uu wi rekagnaiz az wan a di bigis, muos influenshal matamatishan a di 19t an 20t senchri. Im divelop ar diskova nof fondamental aidia ina ieria laik invieriant tiori an di axiomataiziehshan a jaamechri. Im mek op di tiroi bout Hilbert Spies we a wan a di foundieshan dem a fongkshanal analisis. Im an im styuudent dem kanchribyuut tu di establishment a riga an som tuul tu di mats we wi yuuz ina madorn fiziks. Im binuon az wan a di founda dem a pruuf tiori, matamatikal lajik, an di distingshan bitwiin mats an metamatamatix.




#Article 64: Jumiekan Languij Yuunit (248 words)


Di Jumiekan Languij Yuunit (JLU) a wah Yuunit ina di Dipaatment a Languij, Lingguistix ah Filasafi, a di Yunivoersiti a di Wes Indiz (UWI), Muona, Jumieka. Iweh setop wid ifek frah Septemba 2002.

Ina Mie 2001, riprizentieshan eh-mek tu di Jaint Silek Komitii a di Paaliment a Jumieka pah di jraaf Chaata a Raits (Kanstityuushanal Amenment Bil) pah di niid fi ingkluud widin di chaata friidom frah diskriminieshan pah di grounz a languij. Di paint eh-mek se nof sitizn a Jumieka no gat no kampitensi ina hIngglish, di languij ina we saabis a di stiet naamali provaid ina. Di vaas majariti a soch poersn a spiika a Jumiekan, waidli refa tu az Patwa. Iweh aagiu se fielia fi provaid saabis a di stiet ina languij ina soch jinaral yuus ar diskrimineteri chriitment bai afisa a di stiet bies pah di inabiliti a sitizn fi yuuz Ingglish, ena vailieshan a di raits a sitizn so afek. Di propuozal eh-mek se friidom frah diskriminieshan pah di grounz a languij fi insoert ina di Chaata a Raits. Fi supuot soch rait, iweh-rikomen se wah languij planin iejensi fi setop fi diil wid ishu laka:

Di Chierman a di Komitii, Seneta A. J. Nikalsn, Q.C., Atoerni Jineral ah Minista a Jostis, ripuot di rikomendieshan a di Komitii wid rigyaad tu di setn op a di languij iejensi magl pah di Antilian Lingguistik Instityuut a di Nedalanz Antiliiz ah plej se Di Minischri a Jostis stan redi fi asis az maita bikom nesiseri.




#Article 65: Di Olokaas (154 words)


Di Olokaas (frah di Griik ὁλόκαυστος holókaustos: hólos, huol ahn kaustós, bon), azwel nuo az Di Shoah (Iibruu: השואה, HaShoah, kalamiti; Yidish: חורבן, Churben ar Hurban, frahn di Iibruu fi dischrokshan), wena di jenosaid a apraximekli six milian Yuropiyan Juu juurin Wol Waar II, wah pruogram a sistimatik stiet-spansa extoerminieshan bai Natsi Joermani raichuu Natsi-akiupai terichri. Apraximekli tuu-tod a di papilieshan a nain milian Juu uu weh rizaid ina Yuurop bifuo di Olokaas perish. Som skala mentien se di difinishan a Di Olokaas shuda azwel ingkluud di Natsi jenosaid a milian a piipl ina adaels gruup, ingkluudn Romani (muo kamanli nuo az Jipsi), Suoviet prizna a waar, Puolish ah Suoviet sivilian, uomosexyual, piipl wid disabiliti, Jyuova Wiknis ah ada palitikal ah rilijos opuonent; deh get extoerminiet rigyaadles a weda deh ab Joerman ar non-Joerman etnik arijin. Bai dis difinishan, di tuotal nomba a Olokaas viktim uda bi betwiin 11 milian ah 17 milian piipl.




#Article 66: Dipluumasi (102 words)


Dipluumasi (frah di Griik δίπλωμα, ofishal dakiument we kanfoer privilij) a di aat ah praktis a kandok nigoshieshan bitwiin riprizentitiv a stiet. Iyuujali refa tu intanashinal dipluumasi, di kandok a intanashinal rilieshan chuu di intaseshan a profeshanal diplumat wid rigyaad tu ishu a piis-mekin, chried, waar, ikanamix, kolcha, invairament, ah yuuman raits. Intanashinal chriiti yuujali nigoshiet bai diplumat praya tu indaasment bai nashinal palitishan. Ina infaamal ar suoshal sens, dipluumasi a di implaiment a tak fi gien schratiijik advantij ar fi fain myuuchual axeptebl saluushan tu kaman chalinj, wan set a tuul bi di friezin a stietment ina nan-kanfrantieshanal, ar manazebl wie.




#Article 67: Diskriminieshan (120 words)


Diskriminieshan a chriitment ar kansidarieshan, ar distingshan for ar gens, poersn ar ting bies pah di gruup, klaas, ar kiatigari we sed poerson ar ting posiiv se deh bilangx tu reda dah pah indivijual merit. Dis ingkluud chriitment a wah indivijual ar gruup, bies pah deh akchual ar posiiv membaship ina soertn gruup ar suoshal kiatigari, ina wie we wos dah di wie piipl yuujali chriit. It invalv di gruup inishal riakshan ar intarakshan gwain aan fi influens di indivijual akchual biyevia tuwadz di gruup liida ar di gruup, rischrik memba a wan gruup frah apachuniti ar privilij we avielebl tu wah nex gruup, liid tu di exkluujan a di indivijual ar entiti bies pah lajikal ar irashanal disijan mekin.




#Article 68: Dmitri Mendeleev (222 words)


Dmitri Iwanowitsch Mendeleev (8 Febiweri 1834 – 2 Febiweri 1907, wehna wan Roshan kemis an inventa. Im nuon az di smadi we mek di fos vorjan a di piiriadik tiebl a eliment. Im yuuz di tiebl fi pridik di prapati dem fi di eliment dem we neva get discova yet. Bitwiin 1859 an 1861, im wok pan di kyapilariti a likwid an ou di tespekchroskuop wok. Ina liet Aagos 1861 im rait im fos buk pan di spekchroskuop; im get nof rietins fi di buk. Im ton profesa a kemischri a di St. Petersburg Steit Instityuut a Teknalaji an St. Petersburg Steit Yuunivorsiti ina 1863. Ina 1865 im ton Dakta a Saiyans fi im Disatieshan “Pan di Kombinieshan a Waata wid Alkoal”. Im get tenya ina 1867 an bai 1871 chransfaam Sient Petersburg ina wan intanashinali rekagnaiz senta fi kemischri risaach. Aft aim rizain fram St. Petersburg Yuunivorsiti, im get a puos az Direkta a di Byuuro a Wiet an Meja. Ina disya ruol ya im get di jab fi mek nyuu standad fi di prodokshan a vadka. Chuu im wok ina di Byuuro, ina 1894 nyuu standad fi vadka get inchrajuus ina Roshan laa an aal a di vakda we mek wehn afi bi 40 % alkoal bai valyum. Ina 1907, Mendeleev ded a di iej a 72 ina St. Petersburg.




#Article 69: Doch (129 words)


Doch a wahn Wes Jormanik langwij we uoba 22 milian piipl taak az dem mada tong, wid aneda 5 milian piipl a taak i az sekan langgwij. Muos nietib taaka lib ina di Nedalanz, Beljiom, ahn Surinam, wid sohn likl likl gruup ina som paat a Frans, Jormani, ahn fyuu ada faam Doch koloni. Doch kluos tu di ada Wes Jormanik langgwij dem, laka Ingglish, Wes Frishan (Frysk) an Jorman.

Doch a di mudda langgwij fi no kriol langgwij, an tu fi Afrikaanz, we a wan a di hofishal langgwij dem fi Sout Afrika an it di muos piipl andastan ina Namibia. Fi di muos paat, piipl we taak Doch an Afrikaanz kyan andastan dem wananeda, alduo di aatagrafi an di dikshineri fi di langgwij dem av difrant regyulieta.




#Article 70: Dowizim (169 words)


Dowizim (azwel kaal Towizim) a rilijos ar filasafikal chradishan a Chaini arijin we emfasaiz libm ina aamani wid di Dou (aalso ruomanaiz az Tou). Di toerm Dou miin wie, paas, ar prinsipl, ah ikiah fain azwel ina Chaini filasafi ah rilijan outsaida Dowizim. Ina Dowizim, ousomeba, Dow dinuot sinting we a buot di suos a, ah di fuos baka, ebriting we egzis. Alduo di Dou iself no si az  indipendant diviniti, muo kompier wid di Budis kansep a daama ah kaama, Dowizim nondiles a Palityistik rilijan we kantien moltityuud a gad.

Laozii chradishanali rigyaad az di founda Dowizim ah ih kluosli asuosiet ina dis kantex wid arijinal ar praimaadial Dowizim. Weda ih akchuali eh-egzis dispyuut; ousomeba, di wok achribiut tu im – di Dou Dii Jing – diet tu di liete 4t senchri BKE.

Dowizim jraa ikazmalajikal foundieshan frah di Skuul a Nachralis (ina di faam a imien eliment – yin ah yang ah di Faib Fiez), we divelop juurin di Waarin Stiet piiriad (4t tu 3d senchri BKE).




#Article 71: Edga Alan Puo (118 words)


Edga Alan Puo ar Edgar Allan Poe (19 Janiweri 1809 – 7 Aktuoba 1849) a weh wah Moerkan puoyt, shaat tuori raita, hedita ah litareri kritik, uu kansida az paat a di Moerkan Ruomantik Muuvment. Ih binuon fi ih mischri tuoridem we fulop a piipl a-ded aaf. Puo a weh wan a di hoerlies Moerkan praktishana a di shaat tuori, an ih kansida az di inventa fi di ditektiv-fikshan jaahra. Ih get rietinz tu fi ih kanchribyuushan tu di op ah komin jaahra, sayans fikshan. Ih wena di fos big Moerkan raita fi chrai mek a livin aafa suoso raitn wan; das wamek ih henop a-lib aad laif, wid a rof karier kaa im nehna mek no moni.
 




#Article 72: Egzistenshalizim (117 words)


Egzistenshalizim a toerm aplai tu di wok a soertn liet 19t- ah 20t-senchri Yuropiyan filasafa uu, dispait profoun dakchrinal difrans, shier di biliif se filasafikal tingkin bigin wid di yuuman sobjik—no mierli di sobjik we tingk, bot di yuuman indivijual uu ak, fiil, ah lib. Wails di supriim valiu a egzistenshalis taat kamanli aknalij fi bi friidam, ipraimeri voerchiu a aatentisiti. Ina di vyuu a di egzistenshalis, di indivijual staatn paint kiaraktaraiz bai wa eh-kaal di egzistenshal atityuud, ar a sens a disuorientieshan ah kanfyuujan ina di fies a aparentli miininles ar abzoerd wol. Nof egzistenshalis azwel rigyaad chradishanal sistimatik ar akademik filasafi, ina buot stail ah kantent, az tuu abschrak ah rimuot frah kangkriit yuuman expiirians.




#Article 73: Ilizibet I a Ingglan (331 words)


Ilizibet I (7 Septemba 1533 – 24 Maach 1603) wena di Kwiin a Ingglan ah Kwiin a Airilan frah 17 Novemba 1558 tel shi ded. Shi adawaiz kaal di Voerjin Kwiin, Gluoriana, ah Gud Kwiin Bes. Ilizibet ena di fif ah laas manaak a di Tyuuda dainasti. Shi wena di daata a Enri VIII, ah weh baan prinses, bot ar mada, hAn Buolin (Anne Boleyn), eh-get exikyuut chrii ier afta shi baan, ah deh diklier se Ilizibet eh ilijitimet. Ar breda, Edwad VI, kot ar outa di sokseshan. Ina 1558 deh pudong ih wil ah Ilizibet get fi soksiid ar aaf-sista, di Kiaklik Mieri I. Wan a di fos tingdem we shi du az kwiin a weh fi supuot di set op a di hIngglish Pratistant choch, fi we shi ton Supriim Gobna. Piipl ena-expek Ilizibet fi marid, bot no mata omoch pitishan kom frah paaliment, shi tan de singgl. So shi gruo, so shi ton fiemos fi ar voerjiniti, ah wah kolt kumop rong ar we get selibriet ina puochret, pajent, ah di lichicha a di die. Ina gobament Ilizibet eh muo madaret dan ar faada ah breda ah sista dem. Wan a ar matodem go, “video et taceo” (“Mi si ah no se notn”). Di biitn we di Panish Aamaada get ina 1588 asosiet wid ar liidaship ah stil luk pan az wan a di bigis vikchri ina Ingglish ischri. Di taim we shi ruul kaal di Ilizibiitan Iira, we fiemos fi di kualiti Ingglish jraama we kom bout, bai plierait laka Wiliam Shiekspier ah Krixtifa Maalo, ah fi di akomplishment a man laka Fransis Jriek uu eh-expluor pah di sii. Tuwaad di hen a ar rien, soh briid a ikanamik ah milichri prablem wiikn ar papilariti tu di paint we ar piipldem kudn wiet fi shi ded. Afta di shaat rien a Ilizibet sista an breda dem, ar 44 ier pan di chuon eh-bring gud stabiliti fi di kindom ah elp fi faaj wah sens a nashinal aidentiti.




#Article 74: Elvis Presley (154 words)


Elvis Aaron Presley, (migl niem somtaim rait az Aron) nuo az Elvis Ieran Prezli, Janiweri 8, 1935 – Aagos 16, 1977, wehn a Morkan singa, hakta, ahn myuuzishan. Im a kolcharal aikan,  dehn dis kaal im Elvis, ahn ihn somtaim refa tu az Di King a Rak ahn Ruol ar dis Di King.

Ina 1954, Prezli taat ihn kiarier az wan a di fos pofaama a rakabili, wahn optempo fyuujan a konchri ahn ridim ahnd bluuz wid wahn chrang bak biit. Ihn navl verjan a egzisn sang, mixop blak and wait soundem, mek im papiula—ahn kanchravorshal—azwel ihn aninibitid stiej ahn telivijan pofaamansdem. Ihn rikaad chuun ina rak ahn ruol stailii, wid chrak laka Hound Dog ahn Jailhouse Rock lieta kom fi hembadi di stailii. Prezli ab wahn vorsatail vais ahn ab anyuujal waid sokses a-enkompas ada jaanra, hinkluudn gaspl, bluuz, balad ahn pap. Tu diet, ihn get indok ina fuo myuusik aal a fiem.




#Article 75: Epik puoychri (299 words)


Epik puoym, epik (frah Latn epicus, frah di Ienshint Griik ajitiv epikos, frah  epos, wod, tuori, puoym), epos (frah Latn epos, fra Griik epos), ar epopee (frah French épopée, frah nio-Latn epopoeia ) a lenti naritiv puoym, aadinerili kansoernin siiros sobjek we kantien ditiel a eruoyk diid ah ivent signifikant tu wah kolcha ar nieshan. Milman Pari (Milman Parry) ah Alboert Laad (Albert Lord) aagiu se di Uomerik epikdem, di hoerlies wok a Westan lichicha, weh fondamentali wah uoral puoytik faam.  Demaya wok faam di biesis a di epik jaahra ina Westan lichicha.  Nieli aal a Westan epik (ingkluudn Voerjil Enyiid (Virgil's Aeneid) ah Danti Divain Kamedi (Dante's Divine Comedy) self-kanshosli prizent iself az kantiniuyeshan a di chradishan we eh-bigin bai demya puoym. Klasikal epik implai daktilik examita ah rikount wah joerni, aida fizikal (tipifai bai Odisios ina di Adisi) ar mental (tipifai bai Akiliiz ina di Iliad) ar buot. Azwel epik ten fi ailait kolcharal naam ah fi difain ar riez kuestian bout kolcharal valyuu, potikiula az deh potien tu eroizim.

Aneda taip a epik puoychri a epyllion (pluural: epyllia), we a briif naritiv puoym wid a ruomantik ar mitolajikal tiim. Di toerm, we miin likl epik, eh-kom ina yuus ina di naintiint senchri. Irefa praimerili tu di erudait, shaata examita puoym a di Elenistik piiriad ah di simila wok kompuoz a Ruom frah di iej a di nioterik; tu wah lesa digrii, di toerm ingkluud soh puoym a di Ingglish Renesans, potikiula demde we influens bai Uovid. Di muos fiemos egzampl a classical epyllion mosa Kiatulos (Catullus) 64.

Som a di muos fiemos egzampl a hepik puoychri ingkluud di ienshent Indian Ramayana ah Mahabarata, di Ienshent Griik Iliad ah di Adisi, fi Voerjil Enyiid, fi Danti Divain Kamedi, fi Jan Miltan Paradais Laas, ah di Puotigiis Lusiad.




#Article 76: Evan Juonz (103 words)


Evan Juonz (Evan Jones) baan a Puotlan, Jumieka ina 1927. Im gruo op pan wahn banaana faam ahn gaa skuul a Manruo Kalij. Afta dat, im go Aavafod (Haverford) Kalij ina Penslvienia ahn Wadam (Wadham) Kalij, a hAxford, we im get ihn BA anaz, ina 1952. Im tiich Ingglish Lichicha a di Jaaj (George) Skuul, an op a Wezlian (Wesleyan) Yunivorsiti we de ina Kanektikot. Im muuv gaa Ingglan ina 1956, an a wahn indipendant raita uova de. Tuu a im papyula puoim dem niem, “Di Banaana Man Sang,” an di “Sadnis a di Banaana Man,” we get poblish ina puoim kalekshan regla. 




#Article 77: Foerdinan Majelan (139 words)


Foerdinan Majelan (Ingglish: Ferdinand Magellan Puotigiis: Fernão de Magalhães; Panish: Fernando de Magallanes) (Pring 1480 – 27 Iepril 1521, Maktan Ailant, Cebu, Filipiinz) weh baan bout 1480 a Sabrosa, nier Chaves, ina di pravins a Tras-os-Montes, wan a di wailis dischrik a Puotigal. Ousomeba, ih ivenchual tek Panish nashinaliti fi get fi saab di Panish Kroun, so ih kuda eh-chrai fain wah weswod ruut tu di Spais Ailanzdem a hIndoniija. A so ih eh-bikoms di fos smadi fi liid expidishan kraas di Pasifik Uoshan. Dis tu wena di fos soksesful atemp fi soerkomnavigiet di Oert. Aalduo ih neh kompliit di wuola di vaayij (deh kil im juurin di Bakl a Maktan ina di Filipiinz), Majelan eh-chrabl bifuo iiswod tu di Spais Ailanzdem, so ih wena wan a di fos smadi fi kraas aal a di miridiandem a di Gluob.




#Article 78: Fikshan (189 words)


Fikshan a di klasifikieshan fi heni tuori we kriet bai di imajinieshan, reda dah wa bies schrikli pah ischri ar fak. Braadli spiikin, fikshan maita diskraib no jos wah klaas a naritiv, bot azwel eni piipl, plies, ivent, ar midia kantent diraiv frah imajinieshan. Fikshan kiah expres ina varayati a faamat, ingkluudn raitn, laiv pofaamans, flim, telivijan pruogram, vidio giem, ah ruol-plieyn giem, duo di toerm arijinali ah muos kamanli refa tu di mieja naritiv faam a lichicha, ingkluudn di navl, novela, shaat tuori, ah plie. Fikshan kanstityuut wah ak a krietiv invenshan, so dat fietfulnis tu rialiti no kiah tipikali asyuum; put wah nex wie, fikshan kiah no expek fi prizent onggl kiarakta uu a akchual piipl ar diskripshan we fakchuali chuu. Di kantex a fikshan jinarali opm fi intoerpritieshan, juu tu fikshan friidom frah heni nesiseri kanekshan ina rialiti; ousomeba, som fikshanal wok a-kliem fi bi, ar maakit az, istarikali ar fakchuali akiuret, so kamplikietop di chradishanal distingshan bitwiin fikshan ah nan-fikshan. Fikshan a klasifikieshan ar kiatigari, reda dah wah spisifik muod ar jaahra, anles iyuuz ina narawa sens az sinonim fi wah potikiula litareri fikshan faam.




#Article 79: Flim (101 words)


Fiicha flim, muuvi, muoshan picha ar fotoplie, a siiriz a stil imij we, wen deh shuo pah skriin, kriet di iluujan a muuvin imij juu tu di fai finamina. Dis aptikal iluujan kaaz di aadiens fi posiiv kantinuos muoshan bitwiin separet abjek vyuu ina rapid sokseshan. Di pruoses a flimmekin a buot wah aat ah wah indoschri. Flim kriet bai fotografin akchal siin wid muoshan picha kiamara; bai fotografin jraayn ar minicha magl wid di yuus a chradishanal animieshan tekniik; bai miinz a CGI ah kompyuuta animieshan; ar bai kambinieshan a som ar aal a demya tekniik ah adaels vijual ifek.




#Article 80: Fos Maruun Waar (560 words)


Di Fos Maruun Waar wena kanflik bitwiin di Jumieka Maruundem ah di British ina Jumieka we kech klaimax ina 1731.

Ina 1655, di British difiit di Panish kalanisdem ah tek kanchuol a muos a Jumieka. Afta di Panish ron gaan, di Afrikan we deh eh ab az sliev jainop wid di Amarindian papilieshan (ah soh ada wandem uu eh priivos exkiep frah slievri) ina di iistan paat a Jumieka fi faam die Winwad Maruun komiuniti. Di ieria nuo az di Bluu Mountn dem. Di British fuos neh iebl fi extablish kanchuol uoba di wuol ailan, sens waga-waga puoshan lef ina di an a di Maruun. Fi 76 ier, a nof piiriadik skoermish gwaan bitwiin di British ah di Maruun, sieh taim okiejanal sliev rivuolt a-bosout. Ina 1673 wan soch rivuolt ina Sint An Parish wid 200 sliev kriet wah nex difrah gruup a Liiwad Maruun. Demya Maruun yuunait wid wah gruup a Madagiaska uu eh sovaiv di shiprek a deh sliev ship ah faam deh uona Maruun komiuniti ina Sin Jaaj parish. Nof muo ribelian chrentn di nombaz a dis Liiwad gruup. Muos nuotebl, ina 1690 wah rivuolt a Sotn plantieshan, Klarindan, wid 400 sliev buusop di chrent a di Liiwad Maruun.[1] Ina Septemba 1728, di British sen muo chuup gaa Jumieka, bai so dwiin deh chienj di balans a powa wid di Winwad Maruun.

Di Liiwad Maruun inabit kakpit, kiev, ar diip raviin we eh iizi fi difen, iibn gens chruup wid supiiria fayapowa. Soch kain a gerila waarfier ah di yuus a skout we bluo abeng (kou aan, wa eh yuuz az chompit) fi waan wen British suoja a-kom, lou di Maruun fi ivied, lamp, froschriet, ah difiit di fuos a Empaya.

Ina 1739–40, di British gobament ina Jumieka rekanaiz se ino iebl fi difiit di Maruun, so deh kom tu griiment wid dem adawaiz. Di Maruun eh fi tan ina deh faib mien tong (Akompong, Chrilaani Tong, Muor Tong, Skats Paas, Nani Tong), ah lib anda deh uona ruula ah wah British siupavaiza.

Ina exchienj, deh weh fi grii fi no aaba no nyuu ronwe sliev, bot foerdamuo deh fi elp kech dem. Dis laas klaaz ina di chriiti nachrali kaaz ropshan bitwiin di Maruun ah di res a di blak papilieshan, alduo frah taim tu taim sliev exkiep frah plantieshan ah stil fain deh wie gaa Maruun seklment.

Waneda provijan a di griiment eh se di Maruundem wuda saab fi protek di ailan frah invieda. Dis a kaa di Maruun eh rispek bai di British az skil waaria.

Di smadi rispans fi di kampramaiz wid di British ena di Liiwad Maruun liida, Kojo, wah shaat, tompa man uu fi nof ier eh fait skilful ah briev fi mentien ih piipl indipendans. Az ih get uola, ousomeba, Kojo get ingkriisinli disiluujan. Ih get ina kas-kas wid ih leftenantdem ah wid ada Maruun gruup. Ih weh fiil se di onggl uop fi di fyuucha wena anarebl piis wid di henimi, siem ting we di British ena tingk. Di 1739 chriiti shuda penichriet ina dis lait.

Wan ier lieta, di iibn muo ribelios Windwad Maruun a Chrilaani Tong grii fi sain chriiti tu anda presha frah buot wait Jumiekan ah di Liiwad Maruun, duo deh neh tuu api bouti. Dis diskantentment wid di chriiti bilop-bilop tel ibrokout ina di Sekan Maruun Waar. Ischri a di Akompong (Chrilaani Tong) Maruun.




#Article 81: Frans (199 words)


Frans (ofishali di French Ripoblik) a wah konchri ina westan Yuurop. Ibaada Beljiom, Logzimboerg, Joermani, Suitsalan, Itali, Spien, ah Anduora. Ikiapital a Paris, ah di ofishal languij a French.

Frans a di laajis konchri ina di Yuropiyan Yuunian ah di sekan laajis ina di wuola Yuurop. Frans a wah mieja powa fi uoliip a senchri wid wah chrang ikanamik, kolchral, milichri, ah palitikal influens. Ina di 17t ah 18t senchri, Frans eh-kalanaiz uoliip a Naat Amoerka ; ina di 19t ah 20t senchri, Frans eh-bil di sekan laajis empaya a di era. Di empaya eh-ingkluud uoliip a Naat, Wes, ah Senchral Afrika, Soutiis Ieja, ah uoliip a di Pasifik ailandem. 

Frans a wah divelop nieshan ah ab di fif laajis ikanami bai naminal GDP. Ia di konchri we ab di muos tuoris ina di wol, ah ab rofli 82 milian farina we koh visit ebri ier. 

Frans a wan a di nieshandem we staat di Yuropiyan Yuunian ah di Yunaitid Nieshanz. Frans aalso a memba a Frangkofonii, di G8, NATO, OECD, WTO, ah di Latn Yuunian. Ia wan a di poerminent memba a di Yunaitid Nieshanz Sikioriti Kongsl ah ab di laajis nomba a nyuuklier wepan ina di wol.  




#Article 82: French Revaluushan (416 words)


Di French Revaluushan (French: Révolution française; 1789–1799) wehna piriad a radikal suoshal ahn palitikal opiival ina French ahn Yuropiyan ischri. Di absaluut manaki wa behna ruul Frans fi senchri kalaps ina chrii ier. French sasayati go chuu hepik chransfamieshan az fyuudal, aristakratik ahn rilijos pribilij ivapariet anda sostien asaalt frahn sohn libaral palitikal gruup ahn di massiv outa chriit. Aul aidie bout airaki ahn chradishan sokom tu nyuu Inlaitnment prinsipl a sitiznship ahn inielienobl raits.

Di French Revaluushan taat ina 1789 wid di kanvokieshan a di hEstiet-Jinaral ina Mie. Di fos ier a di Revaluushan witnis som a di membadem a di Toerd Estiet a prokliem di Tenis Kuot Uot ina Juun, di asaalt pahn di Bastiil ina Julai, di pachiz a di Diklarieshan a di Raits a Man ahn di Sitizn ina Aagos, ahn a hepik maach pahn Voersai wa fuos di raayal kuot bak a Paris ina Aktuoba. Di nex fyuu ier ehn daminiet bai tenshan bitwiin difrahn-difrahn libaral asembli ahn di kansoervativ manaki out fi blak eni mieja rifaam. A ripoblik ehn prokliem ina Septemba 1792 ahn King Louis XVI get exikyuut di nex ier. Extoernal chret alzwel plie a daminant ruol ina di divelopment a di Revaluushan. Di French Revaluushaneri Wardem taat ina 1792 ahn holtimetli fiicha spektakiula French vikchri dat fasilitiet di kangkwes a di hItalian peninsiula, di Luo Konchridem ahn muos terichri wes a di Rain — achiivment wa behn difai priivos French govanmentdem fi senchri. Intoernali, papiula sentiment radikalaiz di Revaluushan signifikantli, ahn kolminiet ina di raiz a Maximilien Robespierre ahn di Jakobindem ahn voerchual diktietaship bai di Kamiti a Poblik Siefiti juurin di Rien a Tera frahn 1793 tel 1794 ina wa taim bitwiin 16,000 ahn 40,000 piipl get kil. Afta di faal a di Jakobindem ahn di exikyuushan a Robespierre, di Dairekchri asyuum kanchruol a di French stiet ina 1795 ahn uol powa tel 1799, wen iget riplies bai di Kansiulet ahn Napuolian Buonapaat.

Di madan era anfoul ina di sheda a di French Revaluushan. Di gruot a ripoblik ahn libaral dimakrasidem, di pred a sekiularizam, di divelopment a madan aidialaji ahn di hinvenshan a tuotal waar aal maak dehn baanin juurin di Revaluushan. Sobsikwent ivent wa kiahn chries bak tu di Revaluushan inkluud di Napuolianik Waardem, tuu siparet ristuorieshan a di manaki ahn tuu adishanal revaluushan az madan Frans tek shiep. Ina di falarin senchri, Frans uda govan a wan paint ar aneda az ripoblik, kanstityuushanal manaki ahn tuu difrahn empaya (di Fos ahn di Sekan).




#Article 83: Fried (141 words)


Fried a fiilin injuus bai posiiv dienja ar chret we okor ina soertn taip a aaganizim, we kaaz chienj ina metabalik ah aagan fongshan ah oltimetli chienj ina biyevia, weda fi flii, aid ar friiz frah posiiv chraamatik ivent. Fried ina yuuman biin kiah okor ina rispans tu spisifik stimiulos we okor ina di prezant, ar ina antisipieshan ar expektieshan a fyuucha chret posiiv az rix tu badi ar laif. Di fried rispans araiz frah di posepshan a dienja we liid tu kanfrantieshan wid ar exkiep frah/avaid di chret (adawaiz nuo az di fait-ar-flait rispans), we ina exchriim kies a fried (ara ah tera) kiah bi a friiz rispans ar paralisis. 
 
Ina yuuman ah hanimal, fried madiuliet bai di pruoses a kagnishan ah laanin. So biin fried kiah joj az rashanal ar apruopriet ah irashanal ar inapropriet. Irashanal fried kaal fuobia.




#Article 84: Friedrich Nietzsche (180 words)


Friedrich Wilhelm Nietzsche (Aktuoba 15, 1884 – Aagos 25, 1900) wehna wahn 19t senchri Jorman filasifa an klasikal filalojis. Im rait nof kii tex pan rilijan moraliti kantemporeri kolcha, filasafi an saiyans. Im yuuz a yuuniik Jorman langwij stail wid nof metafa an aforizm. Di wok we Nietzsche du go biyan jos filasifi, an influens egzistenshalizm an puosmadanizm. Nietzsche binuon fi im intorpritieshan a chrajidi az di afamieshan a laif, di rijekshan a Plietanizm, an di rijekshan a Kristianiti an igalitierianizm (espeshali ina di faam a demakrasi an suoshalizm). Nietzsche staat aaf im laif az wahn klasikal filolajis bifuo im ton tu filasifi. Wen im ton 24 im get puos az di Chier a Klasikal Filolaji a di Yuunivorsiti a Basel (di yonggis smadi fi eva get da pozishan ya), bot im rizain ina 1879 chuu im wehn ac elt prablem, we wuda plieg im fi di wuola im laif. Ina 1889 im shuo sain se im mad, an im liv out di res a im laif ina di kier a im mada an sista til im ded ina 1900.




#Article 85: Frejrik Shuopah (257 words)


Frejrik Shuopah adawaiz nuo az Frédéric Chopin, 1 Maach 1810 – 17 Aktuoba 1849, wena kompuoza ah voerchuoso pianis a di Yuropiian Ruomantik piiriad. Ih wel rigyaad az di grietis Puolish kompuoza, ah wan a di grietis tuon puoyt ina myuuzik.

Shuopah baan ina di vilij a Żelazowa Wola, ina di Dochi a Waarsaa, tu ih Puolish mada ah French-expiechriet faada, ah ina ih hoerli laif ih rigyaad az chail-pradiji pianis. Ina Novemba 1830, a hiej tuenti, ih go a farin; afta di sopreshan a di Puolish Novemba Opraizn a 1830–1831, ih ton wan a di nof expiechriet a di Puolish Griet Emigrieshan.

A Paris, Shuopah mek a komfatebl libm az kompuoza ah piano tiicha, siem taim im a-gi wan-ah-tuu poblik pofaamans. Duo im a haadent Puolish piechriat, ina Frans ih yuuz di French voerjan a ih niemdem ah hivenchual, fi avaid afi rilai pah hImpiirial Roshan dakiument, ton French sitizn. Afta bad-lokid ruomantik invalvment wid sohn Puolish uman, frah 1837 tu 1847 ih de ina wan piis a torbiulent rilieshanship wid di French raita Jaaj San (Aurore Dudevant). Aazwie ina friel elt, ih ded a Paris ina 1849, a di iej a toti-nain, frah kranik pulmaneri tiubakulosis.

Shuopah hextant kompozishandem rait praimeri fi di piano az suolo inschrument. Duo deh teknikali dimaandin, ih stail emfasaiz nuans ah hexpresiv dep. Shuopah hinvent myuuzikal faam laka di balaad ah ih weh rispans fi mieja hinovieshan ina faam laka piano sonaata, waals, naktoern, etyuud, impramtyuu ah priilyuud. Ih wokdem a fongdieshan ah maastapiis a Ruomantisizim ina 19t-senchri klasikal myuuzik.




#Article 86: Fuok myuuzik (244 words)


Fuok myuuzik ingkluud buot chradishanal myuuzik ah di jaahra we ivalv frahi juurin di 20t senchri fuok rivaival. Di toerm arijiniet ina di 19t senchri bot noftaim iaplai tu myuuzik we uola dah dat. Som taip a fuok myuuzik azwel kaal wol myuuzik.

Chradishanal fuok myuuzik kiah difain ina sebral wie az myuuzik we chranzmit uorali, ar az myuuzik wid anuon kompuoza. Ikanchraas wid komoershal ah klasikal stail.  Muotaim wan miinin kiah se bout uol sing, widoutn no nuon kompuoza; waneda miinin a myuuzik we chranzmit ah ivalv bai pruoses a uoral chranzmishan ar pofaam bai kostom uoba lang piiriad a taim.

Frah bout di migl a di 20t senchri wah nyuu faam a papila fuok myuuzik ivalv frah chradishanal fuok myuuzik.  Dis pruoses ah piiriad kaal di sekan fuok rivaival ah riich di ziinit ina di 1960z. Dis faam a myuuzik sohtaim kaal kantempareri fuok myuuzik ar fuok rivaival myuuzik fi distingguishi frah hoerlia fuok faam.  Sumaala simila rivaival okor elswe ina di wol a ada taim, bot di toerm fuok myuuzik no tipikali aplai tu di nyuu myuuzik we kriet juurin demde rivaival. Dis taip a fuok myuuzik ingkluud azwel fyuujan jaahra laka fuok rak, fuok metal, ilekchrik fuok, ah adaels kain. Wails kantempareri fuok myuuzik a jaahra we jinarali distingk frah chradishanal fuok myuuzik, ina Ingglish ishier di sieh niem, ah muotaim ishier di sieh pofaama ah venyuu az chradishanal fuok myuuzik. Aal wan dege sing maita blen di tuu tu.




#Article 87: Gialiliyo Gialileyi (227 words)


Gialiliyo Gialileyi (15 Febiweri 1564 - 8 Janiweri 1642) weh wan Italian fizisis, matimatishan, aschranama, ah filasifa uu eh-plie mieja ruol ina di Sayantifik Revaluushan. Ih eh-ab nof achiivment, laka di impruuvment a di teliskuop ah di aschranamikal abzavieshandem we dat mek pasibl. Deh kaal Gialiliyo di “faada a madan abzavieshanal aschranimi”, di “faada a madan fizix”, ah di “faada a sayans”, ah di “faada a madan sayans”. Di muoshan a abjek we aksalariet a di sieh riet, we tiich ina nieli ebri ai skuul ah inchadokshan kalij fizix kuos, weh todi bai Gialiliyo az di sobjik niem Kinimatix. Ih kanchribiut tu abzavieshanal aschranimi wid di teliskapik kanfamieshan a Viinos fiezdem, di fuo bigis satilait rong Jupita, ah di abzavieshan ah analisis a sonspat. Gialiliyo kumop gens nof apozishan wen ih champian iiliosenchrizim. Nof piipl weh stil biliiv se di oert stie wan plies widoutn muoshan a di senta a di yunivoers, ah ina Febiweri 1616 di choch se iiliosenchrizim eh rang ah kanchreri tu skripcha. Wen ih get ina chobl wid di choch, ih tel dem se im a-go tap priich gens di jiosenchrik vyuu. Wen ih go difen ih vyuudem ina ih muos fiemos wok, Dayalag Kansoernin di Tuu Chiif Wol Sistim, we poblish ina 1632, ih henop spen di res a ih laif anda ous ares, kaa di Ingkuizishan fain im gilti a erisi.




#Article 88: Gaschroyintestinal chrak (123 words)


Di daijestiv chrak a wahn sistim a sohn aagan we de ina motiselila animal we tek iin fuud, brok i dong fi exchrak enaji ahn nuuchrient, an den sen out di wies we lef bak. Di mieja fongkshan a di daijestiv chrak a injeshan, daijeshan, abzaapshan, ahn defikeishan. Di chrak difrent frahn animal tu animal. Som animal av tomok wid moltipl chiemba, ahn som a dem av onggl wan chiemba. Ina wahn naamal yuuman big man, di chrak a bout 6.5 miita (20 fut) lang, an i kansis a di opa ahn luowa gaschroyintestinal chrak dem. Di chrak kyahn brok dong ina chrii mien paat, bies pan di embriyolajikal arijin a iich segment a di chrak: di frontgut, di miglgot, an di bakgot.




#Article 89: Gatfriid Laibnits (216 words)


Gatfriid Vilem Laibnits (Joerman: Gottfried Wilhelm Leibniz pronongxieshan: [ˈlaɪpnɪts]; azwel Leibnitz ar von Leibniz;  Julai 1646 [OS: 21 Juun] – 14 Novemba 1716) wena Joerman filasafa ah matimatishan uu weh rait muosli ina Latn ah French.

Ih hakiupai a iikual gran plies ina buot di ischri a filasafi ah di ischri a matimatix. A im eh-invent infinitezimal kialkiulos indipendant frah Nyuutn (Newton), ah ih nuotieshan a di wan ina jinaral yuus sens da taim de. Ih alzwel invent di bainari sistim, foundieshan a voerchual aal madan kompyuuta aachitecha. Ina filasafi, ih muosli memba fi aptimizim, dat a ih kangkluujan se wi yunivoers, ina rischrik sens, a di besis pasobl wan Gad kuda eh-mek. Saida Renei Deikaat ah Baruk Spinuoza, im a wan a di chrii grietis 17t-senchri rashanalis, bot ih filasafi azwel luk bak tu di skolastik chradishan ah antisipiet madan lajik ah analisis. 

Laibnits mek mieja kanchribyuushan tu fizix ah teknalaji, ah antisipiet nuoshan we soerfis lang-lang taim afta ina bailoji, medisn, jaaloji, prababiliti tiiri, saikalaji, lingguistix, ah infamieshan sayans. Ihn azwel rait  pah palitix, laa, etix, tiyalaji, ischri, filasafi ah filalaji, iibm okiejanal voers. Fiim kanchribyuushan tu dis wuoliip a sobjik kiata-kiata ina ih joernaldem ah ina nof touzn leta ah anpoblish maniuskrip. Op tu 2008, no kompliit edishan a Laibnits raitndem no de.




#Article 90: Gatik aat (141 words)


Gatik aat wena stail a Midiival aat we divelop ina Nadan Frans outa Ruomanesk aat ina di 12f senchri KE, liid bai di kangkorant divelopment a Gatik aachitecha. Ipred aal uoba Westan Yuurop, bot neba kwait riplies di muo klasikal stail a Itali. Ina di liet 14t senchri, di sofistikietid kuot stail a Intanashinal Gatik divelop, we kantiniu fi ivalv tel ina di liet 15t senchri. Ina nof ieria, espeshal Joermani, Liet Gatik aat kantiniu wel ina di 16t senchri, bifuo iget sobsyuum ina Renesans aat. Praimeri midia ina di Gatik piiriad ingkluud skolpcha, panil pientin, stien glaas, fresko ah iluuminietid maniuskrip. Di iizi fi rekanaiz shif ina aachitecha frah Ruomanesk tu Gatik, ah Gatik tu Renesans stail, tipikali yuuz fi difain di piiriaddem ina aat ina aal midia, alduo ina nof difrah wie figaretiv aat divelop a wah difrah pies.




#Article 91: Gotaama Buda (129 words)


Gotaama Buda, ar Siddhārtha Gautama, ar Siddhattha Gotama (Sanskrit: सिद्धार्थ गौतम) wena wah pirichual tiicha ina di nadan riijan a di Indian sobkantinent uu staat Budizim. Ih luk pah bai Budis piipl az di Supriim Buda a fiwi iej. Nobadi no riili shuor wen ih baan ar ded: muos hoerli 20t senchri istuorian se im eh-lib frah c. 563 BKI tu 483 BKI; Budis biliiv se di tuoridem bout ih laif, diskuos, ah monastik ruuldem eh-put tigeda bai ih falaradem. Nof kalekshan bout ih tiichindem eh-paas dong chuu uoral chadishan, ah neba raitdong tel bout 400 ier afta. Muo ah muo skala a se deh kyaah tuu shuor bout notn we raitdong bout Gotaama ah deh stie we frah eni salid kliem bout di istarikal fak a ih laif.




#Article 92: Geber (100 words)


Abu Musa Jābir ibn Hayyān al azdi (arabik جابر بن حيان, porjan جابر بن حیان) nuo az Geber (s. 721 – s. 815) a wehn wahn mieja palimat: wahn kemis an alkemis, aschranama an aschralaja, injinier, jialajis, filasifa, fizisis, faamasis an fizishan. Nof piipl kansida im di faada a kemschri. Geber a wehn di fos praktikal alkemis. Som skala an istuorian biliiv se Geber a wehn di nikniem di wahn gruup a Ismaili raita ina di 9t an 10t senchri dem, an se im ded wan senchri bifuo di raitin dem we wi fiil se im du wehn put tigeda.




#Article 93: Genghis Khan (162 words)


Genghis Khan a wehn di founda, Khan (ruula) an Khagan (empara) a di Monggol Empaiya, di bigis kantigyuos empaiya ina ischri. Im kom tu powa chuu di yuunifikieshan a nof nuomadik chraib ina Naatiis Ieja. Afta im mek di Monggol empaiya an get prokliem “Genghis Khan”. Im staat di Monggol inviezhan a di Kara-Khitan Khanate, Caucasus, Khwarezmid Empaiya, Westan Xia an Jin dainasti dem. Juurin im laif di Monggol empaiya ivenchali akyupai wan gud puoshan a Senchral Ieja. Bifuo im ded, im asain Ogedei Khan az im soksesa an split im empaiya ina Khanates mongx im son an granson dem. Im ded ina 1227 afta im biit op di tanguts. Im get beri ina wan anmaak griev somwe ina Mongguolia. Im disendant dem go aan fi chrech di Monggol empaiya kraas muos a Yuriezha wen dem kangka ar mek vassal stiet outa aal a madorn-die Chaina, Koria, di Kaakasos, Senchral Ieja, an nof paat a madorn Iistan Yuurop an di Migl Iis.




#Article 94: George Washington (249 words)


George Washington (Febiweri 22, 1732 – Disemba 14, 1799) wehna di komaanda a di Kantinental aami ina di Amerikan Revaluushaneri Waar (1775 – 1783) an im sorv az di fos president fi di Yunaitid Stiets a Amerika (1789 – 1797). Di Kantinental Knaggres apaint Washington az di Komaanda-in-Chiif a di Amerikan revaluushaneri fuos de mina 1775. Di nex ier, im fuos di British outa Bastan, luuz Nyuu Yaak Siti, an kraas uova di Delawier Riva ina Nyuu Jorzi, fi win gens di enimi yuunit dem lieta dong ina di ier. Im gud scratiji dem mek di Revaluushaneri fuos dem kyapcha di tuu mien British kombat aami dem a Saratoga an Yorktown. Im riizn wid kanggres, di koluonial stiet dem, an di French alai dem fi uol tugeda di aami an wan frajail nieshan we wehna chrai sovaiv disintigrieshan an fielya. Az president, im elp establish nof a di kostom dem a di egzekitiv dipaatment fi di nyuu govament. Im wehn sopuot plan fi bil wan chrang senchral govament, set op wan gud tax sistim, an fi mek wan nashinal bangk. Washinton avaid di temptieshan a waar an staat wan dekied a piis wid Britn chuu di Jay chriiti ina 1795. Im ded ina 1799, an di finaral yuulaji we Henry Lee gi se outa evri Amerikan, im wehna di fos ina waar, di fos ina piis, an di fos ina di aat a im konchri man dem. Washington get rangk kansistentli az wan a di best U.S. prezident dem.




#Article 95: Gialaxi (158 words)


Gialaxi a gravitieshanal boun sistim a staar, stela remnant, intastela gias, dos, ah daak mata. Di wod gialaxi diraiv frah di Griik galaxias (γαλαξίας), litarali milki, a refrans tu di Milki Wie. Gialaxi rienj ina saiz frah dwaaf wid jos fyuu touzn (103) staar tu jayant wid wan onjrid chrilian (1014) staar, iich wan a-aabit igialaxi senta a mas. Gialaxi kiatigaraiz askaadn tu deh vijual maafalaji az iliptikal, spairal ah iregla. Nof gialaxi biliiv fi ab blak huol a deh haktiv senta. Di Milki Wie senchral blak huol, nuo az Sajitierios A*, ab mas fuo milian taim grieta dah di Son.[6] Az av Maach 2016, GN-z11 a di uolis ah muos distant abzoerv gialaxi wid komuuvin distans a 32 bilian lait-ier frah Oert, ah abzoerv az ieh-egzis jos 400 milian ier afta di Big Bang. Priiviosli, az av Julai 2015, EGSY8p7 ena di muos distant nuo gialaxi, estimiet fi ab lait chrabl distans a 13.2 bilian lait-ier awe.




#Article 96: Gluobalaizieshan (167 words)


Gluobalaizieshan ina di litaral sens a di pruoses a chransfamieshan a luokal ar riijanal finamina tu gluobal wan dem. Ikiahn bi diskraib az di pruoses we di piipl a di wol yunifai ina singl sasayati ahn fongshan tigeda.

Di anti-gluobalaizieshan muuvment a muuvment a muuvment dem we kritikal a di gluobalaizieshan a kiapitalizam. Patisipant dem bies dehn kritisizam pahn wahn nomba a rilietid aidie. Wa dehn shier se a dat patisipant dem tan ina apozishan tu di anregiulietid politikal powa a laaj, molti-nashinal kaaparieshan dem ahn tu di powa exasaiz chruu chried agriiment. Pesifikali, dehn akyuuz kaaparieshan dem fi a siik fi maximaiz prafit a di hexpens a sabotaaj wok siefiti kandishan ahn tandad, lieba aiya ahn kampensieshan tandad, envairamental kansavieshan prinsipl, ahn di hintegriti a nashinal lejislietiv aatariti, indipendans ahn savrinti. Dehn si riisant divelopment az anprisidentid chienj ina di gluobal iikanami, ahn dehn kiaraktaraizi az torbo-kiapitalizam (Edward Luttwak), maakit fondamentalizam (George Soros), kiasiino kiapitalizam (Susan Strange), kiansa-stiej kiapitalizam (John McMurtry), ahn az MakWol (Benjamin Barber).




#Article 97: Gobna-Jinaral a Jumieka (118 words)


Di Gobna-Jinaral a Jumieka riprizent di Jumiekan manaak ah ed a stiet, korantli Kwiin Ilizibet II.

Di Kwiin, pah di hadvais a di praim minista, apaint wah gobna-jinaral az ar riprizentitiv ina Jumieka. Buot di Kwiin ah di gobna-jinaral uol nof powa, bot deh aadli exasaizi, yuujal onggl ina imoerjensi ah ina som kies [ush?] waar.

Di gobna-jinaral riprizent di manaak pah serimuonial okiejan laka di hopnin a paaliment, di prezentieshan a hanaz, ah milichri paried. Anda di kanstityuushan, ih get aatariti fi ak ina som mata, fi egzampl fi apaint ah disiplin afisa a di sibl saabis, pruoruog paaliment, ah so fuot, bot onggl ina fyuu kies ih gat powa fi ak dege pah ih uona diskreshan.




#Article 98: Griet Dipreshan (250 words)


Di Griet Dipreshan wehna sivier wolwaid ikanamik dipreshan ina di dikied wa prisiid Wol Waar II. Di taimin a di Griet Dipreshan vieri kraas di nieshandem, bot ina muos konchri itaat ina bout 1929 ahn laas tel di liet 1930s ar hoerli 1940s. Iwehna di langis, muos waidpred, ahn diipis dipreshan a di 20t senchri. Ina di 21s senchri, di Griet Dipreshan kamanli yuuz az exampl fi ou for di wol ikanami kiahn diklain. Di dipreshan arijiniet ina di Yunaitid Stiet, wen stak prais taat fi jrap roun Septemba 4t 1929 ahn ibikomz wolwaid nyuuz wid di stak maakit krash pahn Aktuoba 29, 1929 (nuo az Blak Chuuzde). Frahn de so, ipred kwik-kwik tu muosli ebri konchri ina di wol.

Di Griet Dipreshan ab divastietin ifek ina voerchuali ebri konchri, rich ahn puo. Poersnal inkom, tax rivinyuu, prafit ahn prais jrap, wails intanashinal chried plonj bai muo ahn 50%. Anemplaiment ina di Y.S. riez tu 25%, ahn ina som konchri riez az ai az 33%. Siti aal roun di wol get lik bad, speshal demde dipend pahn ebi indoschri. Kanschrokshan voerchuali shet dong ina nof konchri. Faamin ahn ruural ieriadem sofa az di krapdem prais jrap bai apraximekli 60%. Wid plometin dimaan ahn fyuu altanet suos fi jab, ieria wa dipen pahn praimri sekta indoschri laka kiash krap, mainin ahn lagin sofa di muos.

Som ikanami taat fi rikova bai di mid-1930s. Ousomeba, ina nof konchri di negitiv ifek a di Griet Dipreshan laas klier tel Wol Waar II taat.




#Article 99: Griet Waal a Chaina (132 words)


Di Griet Waal a Chaina a siiriz a faatifikieshan mekout a stuon, brik, tampdong doert, ud, ah adaels matiirial, jinarali bil fi fala saida wah iis-tu-wes lain kraas di istarikal nadan baada a Chaina fi protek di Chaini stiet ah hempayadem gens di ried ah inviejan a di difrah-difrah nuomadik gruup a di Yuriejan Step. Nof waal eh-bil az hoerli az di 7t senchri BKE. Demaya lieta jainop tugiada ah mek bufo-bufo ah chrangga, ah nou kalektivli refa tu az di Griet Waal. Espeshali fiemos a di waal bil 220–206 BKE bai Chin Shi Huang, di fos Empara a Chaina. Onggl likl a daade waal lef. Sens da taim, di Griet Waal ribil ah ribil an ah aaf, mentien, ah inans; di majariti a di egzisin waal a frah di Ming Dainasti.




#Article 100: Griik languij (226 words)


Griik ar Elenik  (Madan Griik: ελληνικά eliniˈka, elliniká, Griik, ελληνική γλώσσα eliniˈci ˈɣlosa, ellinikí glóssa, Griik languij) a wah indipendant branch a di Indo-Yuropiyan fambili a languij, nietiv tu di sodan Balkanz, di Ijian Ailanz, westan Ieja Maina, paat a nadan ah Iistan Anatuolia ah di Sout Kaakasos, sodan Itali, Albienia ah Saipros. Iab di langgis dakiument ischri a heni singgl klier difain Indo-Yuropiyan languij, wid span a 34 senchri a raitdong rekaad. Iraitn sistim ena di Griik alfabet fi di majariti a iyschri; ada sistim, laka Linia B ah di Sipriat silabri, eh yuuz priivios. Di alfabet diraiv frah di  Finiishan skrip ah iself ton di biesis fi di Latn, Sirilik, Aamiinian, Kaptik, Gatik ah nof ada raitn sistim.

Di Griik languij huol a himpuotant plies ina di ischri a Yuurop, di muo luus difain Westan wol, ah Kristianiti; di kianan a Ienshent Griik lichicha ingkluud wok a maniumental impuotans ah influens fi di fyuucha Westan kianan laka di hepik puoymdem Iliad ah Adisi. Griik azwel ena di languij nof a di foundieshanal tex a Westan filasafi, laka di Plietanik dayalagdem ah di wok a Aristakl, eh-kompuoz ina; di Nyuu Testiment a di Kristian Baibl eh-rait ina Kaine Griik. Tugiada wid di Latn texdem ah chradishan a di Ruoman wol, di stodi a di Griik tex ah sasayati a antikuiti kanstityuut di disiplin a Klasix.




#Article 101: Guobi Dezat (101 words)


Di Guobi (Mangguolian: Говь, Govi, semidezat; Chaini: 戈壁; pinyin: Gēbì) a wah laaj dezat riijan ina Ieja. Ikova paat a nadan ah naatwestan Chaina, ah paat a sodan Mangguolia. Di dezat biesn a di Guobi boun bai di Altai Mountndem ah di graaslan ah step a Manguolia pah di naat, bai di Taklamakan Dezat tu di wes, bai di Hexi Karida ah Tibetan Platuo tu di soutwes, ah bai di Naat Chaina Plien tu di soutiis. Di Guobi muos nuotebl ina ischri az paat a di griet Manggol Empaya, ah az di lokieshan a sebral impuotant siti langsaid di Silk Ruod.




#Article 102: Guuru Grant Sahib (162 words)


Guuru Grant Sahib (Punjabi (Gurmukhi): ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ɡʊɾu ɡɾəntʰ sɑhɪb, 'ɡʊəru_ɡrɑ:nθ_səˈhɪb) a di senchral rilijos skripcha a Siikizim, rigyaad bai Siikdem az di fainal, savrin ah  Guru Maneyo Granth (itoernal libm Guuru) we fala baka di liniej a di 10 yuuman Siik Guuru Maasa a di rilijan. A tex a 1430 Ang (piej), kompuoz puowetikali tu vierios klasikal Raaga, ikansis a Baani (pirichual revilieshan) we diskraib di kualitidem a Gad ah di nisesiti fi Naam Japo (meditieshan) pah Gad naam (uoli niem) az wah miinz fi aanis Gad-laik kualiti, fi liid tu riyuunian wid di krieta. Diskraib az yunivoersal revilieshan, wah tex we spiik tu di aat ah main a smadi uu a-saach weda deh bilangx tu heni rilijan ar nontaal, ah wah tex we afoerm di isenshal yuuniti a sayans ah rilijan, di Guuru Grant Sahib yunivoersali rigyaad bai Siik fi eh-riviil dairekli frah di divain, we aspek ates tu bai di Siik Guurudem dehself ina nof a deh voers.




#Article 103: Hammurabi (122 words)


Hammurabi wehna di sixt king a Babilan. Im ton di fos King a di Babiluonian empaiya, an exten di kanchuol a babilan uova Mesopotiemia wen im win sohn waar gens di kingdom dem we de nier. Alduo im empaiya kanchuol aal a Mesopotiemia wen im ded, im soksesa dem kudn mentien im empaiya. Hammurabi bes nuon fi di set a laa we niem di Hammurabi kuod, wan a di fos kuod a laa we rait dong ina rekaadid ischri. Demya laa ya get rait pan wan tuon tablit we wehn uova iet fut lang (2.4 miita) we neva fain til 1901. Chuu im so binuon az wan ienchent laa giva, di puochret a Hammurabi de ina nof govament bildin roun di worl.




#Article 104: Ibn Battuta (118 words)


Abu Abdullah Muhammad Ibn Abdullah Al Lawati Al Tanji Ibn Battuta (arabik أبو عبد الله محمد ابن عبد الله اللواتي الطنجي بن بطوطة), nuo az Ibn Battuta (1304 – 1368 ar 1369) wehn a Marakan skala ahn chrabla uu binuons fi di akount a hihn chrabl ahn hexkorjan dem kaal di Rihla (Vaayj). Hihn jorni dem laas fi a piiriad a nieli toti ier ahn chrechout uoba aalmuos di huol a di binuons hIzlamik wol ahn forda, exten frahn Naat Afrika, Wes Afrika, Sodan Yuurop ahn Iistan Yuurop ina di Wes, tu di Migl Iis, Indian sobkantinent, Senchral Ieja, Soutiis Ieja ahn Chaina ina di Iis, wa distans iiziwel paasout  hihn pridisesa dem ahn hihn nier-kantempareri Maako Puolo.




#Article 105: Iej a Diskovri (151 words)


Di Iej a Diskovri, alzwel nuo az di Iej a hExpluorieshan, wehna piiriad ina ischri we taat ina di 15t Senchri ahn kantiniu tu di 19t Senchri, juurin wen Yuuropian ahn Yuuropian disendant expluor di wol bai uoshan a-saach fi chriedn paadna ahn potikiula chried gudz. Di muos dizaya chriedn gudz wehna guol, silba ahn paisdem. Westan Yuuropiandem yuuz di kompas, nyuu sielin ship teknalaji, nyuu map, ahn hadvans ina aschranami fi siik vayobl chried ruut tu Ieja fi valyuebl pais ush uda bi ankantes bai di Meditarienian powadem. Az for az shipin advans, di muos impuotant divelopment wehn di krieshan a di karak ahn karavel dizaindem ina Potiugal. Demaya vesl ivalv frahn midiival Yuuropian dizain frahn di Naat Sii ahn buot di Kristian ahn Izlamik Meditarienian. Dema di fos ship wa kuda lef di relitivli plasid ahn kiaam Meditarienian, Baltik ar Naat Sii ahn siel sief-sief pahn di hopin Atlantik.




#Article 106: Iej a Inlaitnment (115 words)


Di Iej a Inlaitnment, ar dis Di Inlaitnment, a di niem yuuz fi diskraib di taim ina Westan filasafi wen di kolchral laif senta pah di ietiint senchri, wen riizn eh-advokiet az di praimri suos ah lijitimesi fi aatariti.

Di muuvment divelop muo ar les saimultienos ina Joermani, Frans, Griet Britn, di Nedalanz, Itali, Spien, ah Puotigal, an ipred chuu muos a Yuurop, ingkluudn di Puolish-Lityuenian Kamanwelt, Rosha ah Skiandinievia azwel di Yunaitid Stiet. Ikuda aagiu se di signichridem a di Amoerkan Diklarieshan a hIndipendans, di Yunaitid Stiet Bil a Raits, di French Diklarieshan a di Raits a Man ah a di Sitizn, ah di Puolish-Lityuenian Kanstityuushan a Mie 3, 1791, eh-muotiviet bai Inlaitnment prinsipl.




#Article 107: Ieja (142 words)


Ieja a di bigis kantinent iina di wol wid di nofis piipl. Ipred uoba 8.6% a di hert tuotal sorfis hieria (ar 29.9% a di lan ieria) ahn, wid uoba 4 bilian piipl, ikantien muo dan 60% a di wol korant yuuman papulieshan.

Muosli iina di hiistan ahn nadan emisfier, Ieja chradishanal difain az paat a di lanmas a Yuurieja—wid di westan puoshan a di sedsiem hakiupai bai Yuurop—pozishan hiis a di Suez Kianal, hiis a di Yuural Mountn, ahn sout a di Kaakiasos Mountn ahn di Kiaspian ahn Blak Siidem.

Iboun pan di hiis bai di Pasifik Uoshan, pan di sout bai di hIndian Uoshan, ahn pan di naat bai di hAaatik Uoshan. Askaadn tui saiz ahn daivorsiti, Ieja—wahn tapanim diet frahn baka klasikal antikwiti—a muo wahn kolcharal kansep we inkaapariet nof riijan ahn piipl muo dan wahn omojinos fizikal entiti.




#Article 108: Ienshent Griis (158 words)


Ienshent Griis wena sivilizieshan kanek tu di piiriad a Griik ischri we laas frah di Aakiek piiriad a di 8t tu 6t senchri BKE tu di hen a antikuiti (c. 600 KE). Imidietli falarin dis piiriad ena di bignin a di Hoerli Migl Iejiz ah di Bizantiin era. Ingkluud ina hienshent Griis a di piiriad a Klasikal Griis, we eh-florish juurin di 5f tu 4t senchri BKE. Klasikal Griis eh-bigin wid di ripelin a Poerjan inviejan bai Atiinian liidaship. Kaaza kangkues bai Aligzanda di Griet a Masiduonia, Elenistik siblizieshan florish frah Senchral Ieja tu di westan hen a di Meditarienian Sii.

Klasikal Griik kolcha, espeshal filasafi, eh-ab wah powaful influens pah di Ruoman Empaya, we kyaa wah voerjan a hi tu nof paat a di Meditarienian Biesn ah Yuurop. Fi dis riizn Klasikal Griis jinarali kansida fi bi di seminal kolcha we eh-provaid di fongdieshan a madan Westan kolcha ah we kansida az di kriegl a Westan siblizieshan.




#Article 109: Ienshent Ruom (414 words)


Ienshent Ruom wena Italik sivilizieshan we bigin pah di Italian Peninsiula az hoerli az di 8t senchri BKE. Lokiet pah di Meditarienian Sii ah senta pah di siti a Ruom, iexpan teli bikomps wan a di laajis empaya ina di ienshent wol wid estimet a 50 tu 90 milian inabitant (rofli 20% a di wol papilieshan deh taim de) ah iweh-kova 6.5 milian skwier kilomita weni de a ipiik bitwiin di fos ah sekan senchri KE.

Ina apraximetli 12 senchri a egzistans, Ruoman siblizieshan shif frah manaaki tu wah klasikal ripoblik ah den tu wah ingkriisinli aatokratik empaya. Chuu kangkues ah asimilieshan, iweh-kom fi daminiet Sodan ah Westan Yuurop, Ieja Maina, Naat Afrika, ah paat a Nadan ah Iistan Yuurop. Ruom weh pripandarant raichuu di Meditarienian riijan ah wena wan a di muos powaful entiti a di ienshent wol. Muotaim igruup ina klasikal antikuiti tigeda wid ienshent Griis, ah deh simila kolcha ah sasayati nuo az di Griiko-Ruoman wol.

Ienshent Ruoman sasayati eh-kanchibiut tu madan gobament, laa, palitix, injinierin, aat, lichicha, aachitecha, teknalaji, waarfier, rilijan, languij ah sasayati. Ruom ena wah aili divelop siblizieshan, we profeshanalaiz ah expan imilichri ah kriet sistim a gobament kaal res publica, di inspirieshan fi madan ripoblikdem[8][9][10] laka di Yunaitid Stiet ah Frans. Iachiiv impresiv teknalajikal ah aachitechal fiit, laka di kanschokshan a wah extensiv sistim a akuidok ah ruod, azwel di kanschokshan a laaj maniument, palis, ah poblik fasiliti.

Bai di hen a di Ripoblik (27 BKI), Ruom eh-don-kangka di landem rong di Meditarienian ah biyan: idomien exten frah di hAtlantik tu Ariebia ah frah di mout a di Rain tu Naat Afrika. Di Ruoman Empaya himoerj wid di hen a di Ripoblik ah di diktietaship a Agostos Siiza. 721 ier a Ruoman-Poerjan Waar taat ina 92 BKI wid deh fos waar gens Paatia. Iwuda bikoms di langgis kanflik ina yuuman ischri, ah ab mieja ifek ah kangsikuens we laas fi buot empaya. Anda Chriejan, di hEmpaya riich iterituorial piik. Ripoblikan muoriez ah chadishan taat fi diklain juurin di himpiirial piiriad, wid sivl waar az priluud kaman tu di raiz a nyuu empara. Plinta stiet, laka di Palmairiin Empaya, wuda temparerili divaid di hEmpaya juurin di kraisis a di 3d senchri.

Plieg bai hintoernal instabiliti ah atak bai difrah-difrah maigrietin piipldem, di westan paat a di hempaya brokop ina hindipendant kindom ina di 5f senchri. Disya plinta-plinta a di lanmaak we istuorian yuuz fi divaid di ienshent piiriad a yunivoersal ischri frah di prii-midiival Daak Iejiz a Yuurop. 




#Article 110: Ieti (128 words)


Ieti, ofishali di Ripoblik a Ieti, a wah Afro-French Kryuol ah French-taakin Kiaribiyan konchri. Wid di Daminikan Ripoblik, iakiupai di ailan a Ispanyuola, ina di Grieta Antiliiz Aakipelago. Ayiti (Ai-op lan) a weh di hindijinos Taino niem fi di ailan. Di ayis paint ina di konchri a Pik la Sele, 2,680 miita ai (8,793 fut). Di tuotal ieria a Ieti a 27,750 skwier kilamita (10,714 sk ml) ah di kiapital niem Puot-o-Prins.

Ieti a weh di fos indipendant nieshan ina di Kiaribiyan, di fos puos-koluonial indipendant blak-ron nieshan ina di wol, ah di onggl konchri we get indipendans afta wah soksesful sliev ribelian. Ieti a di onggl muosli Frankofuon nieshan ina di Kiaribiyan, ah wan outa tuu ina Naat Amoerka (wid Kianada) we ab French az ofishal languij.




#Article 111: Igor Stravinsky (395 words)


 

Igor Fyodorovich Stravinsky, nuo az Iiguor Schravinski (17 Juun 1882 – 6 Iepril 1971) wehna Roshan-baan kompuoza, uu nof piipl kansida fi bi di muos influenshal kompuoza a 20t senchri myuuzik. Im a di kwintisenshal kazmopalitan Roshan niem bai Time magazine az wan a di 100 muos influenshal smadi a di senchri. Pan tap a di rekanishan ihn risiiv fiihn kampozishandem, ihn alzwel achiiv fiem az pianis ahn kandokta, aafn a di primier a ihn wokdem.

Schravinski kampozishanal kiarier wehn nuotobl fii stailistik daivorsiti. Ihn fos achiiv intanashinal fiem wid chrii bale komishan bai di himprisario Sergei Diaghilev ahn pofaam bai Diaghilev Ballets Russes (Roshan Baledem): L'Oiseau de feu (Di Fayabod) (1910), Petrushka (1911/1947), ahn Le Sacre du printemps (Di Rait a Spring) (1913). Di Rait,  provuok rayat weni primier, ahn chransfaam di wie ou sobsikwent kompuoza tingk bout ridmik schrokcha, ahn wehn muosli rispans fi Schravinski henjuorin repitieshan az myuuzikal revaluushaneri, a-push di bongjri a myuuzikal dizain.

Afta dis fos Roshan fiez Schravinski ton tu nioklasisizam ina di 1920dem. Di wok frahn disya piiriad ten fi mek yuus a chradishanal myuuzikal faam (concerto grosso, fiuug, simfani), nof taim kansiil vien a hintens imuoshan biniit sorfis apierans a ditachment ar asteriti, ahn aafn pie chribiut tu di myuuzik a horlia maasta, fi hegzampl J. S. Bach ahn Tchaikovsky.

Ina di 1950dem ihn adap siirial prosiija, ahn yuuz di niuu tekniik uoba hihn laas twenti ier. Schravinski kampozishan a dis piiriad shier chriet wid aal a ihn horlia houtput: ridmik enaji, di kanschrokshan a hextenout meladik aidie out a fiuu tuu, ar chrii, nuot seldem, ahn klariti a faam, a hinschrumentieshan, ahn a hotarans.

Ihn alzwel poblish wahn nomba a buk chruuhout ihn kiarier, almuos alzwie wid di ied a kalaborieta, somtaim ihn no gi dem kredit. Ina ihn 1936 aatobayagrafi, Chronicles of My Life (Kronikl a Mi Laif), rait wid di elp a Alexis Roland-Manuel, Schravinski hinkluud ihn hinfamos stietment se music is, by its very nature, essentially powerless to express anything at all. Wid Roland-Manuel ahn Pierre Souvtchinsky ihn rait ihn 1939–40 Harvard University Charles Eliot Norton Lectures, ush ihn diliba ina French ahn lieta kalek aanda di taikl Poétique musicale ina 1942 (chransliet ina 1947 az Poetics of Music). Sebral intaviuu we ihn gi Robert Craft publish afta az Conversations with Igor Stravinsky. Dehn kalaboriet pahn faib forda valiuum uoba di fala'in deked.

 




#Article 112: Iguaana (104 words)


Iguaana a wahn lizad we de ina trapikal plies dem ina Sentral an Sout Amerika an di Kyaribiyan. Dis ya lizad did fos diskraib bai wahn Aschrian natchuralist niem Josephus Nicolaus Laurenti ina im buk, Specimen Medicum, Exhibens Synopsin Reptilium Emendatam cum Experimentis circa Venena in 1768. Dis ya lizad ab tuu spiisis: di Griin Iguaana, we de aal bout di plies as pet, an di sekan we niem di Lesa Antilian Iguaana, we indienja kaa we dem liv a brok dong, an ounli de ina di Lesa Antili dem.

Di wod Iguaana kom dong frahn di Panish wod fi di Taino niem Iwana.




#Article 113: Ikanamix (274 words)


Iikanamiks a di suoshal sayans we analaiz di prodokshan, dischribiuushan, ahn kansomshan a gudz ahn sorvis.  Di torm iikanamiks kom frahn di Ienshent Griik οἰκονομία (oikonomia, “manijment a wahn ousuol, administrieshan”) frahn  οἶκος (oikos, “house”) +  νόμος (nomos, “kostam” aar “laa”)  ahn a frahn yaso di ruul dem a di ous(uol) kom”. Di korent  iikanamik magldem kom op outa di braada fiil a palitikal iikanami political economy ina di liet 19t senchr1i.  Wahn mieja push fi di divelopment a madan iikanamiks a did di disaya fi yuus wahn empirikal apruoch we muor rizembl di fizikal sayansdem.

Iikanamiks iem fi eksplien ou ikanami wok ahn ou iikanamik iejent agents intarak. Iikanamik analisis yuuz chuu di uola di sosayati, ina bizniz, fainans ahn govament, bot ina kraim tu, edikieshan, di fambili, elt, laa, palitiks, rilijan, di suoshal institiushandem, waar, ahn sayans. Chuu di domien a iikanamiks a ekspan uov ina di suoshal sayansdemsocial sciences, dehn diskraib it az iikanamik impiirializim. 

Sortn ahn sortn daimenshan a iikanamiks av som jenaral distingshan bitwiin dem. Di praimeri teksbuk distingshan a bitwiin maikroiikanamiks, we diil wid di biievia a biesik eliment ina di iikanami, inkluudin wanwan maakit ahn iejent (laik kansiuuma ahn form, baya ahn sela), ahn makroiikanamiks, we diil wid mataz we afek wahn uol iikanami, inkluudin anemplaiment, inflieshan, iikanamik gruot, ahn maniteri ahn fiskal palisi. Ada distingshan inkluud:  bitwiin pazitiv iikanamiks (we eksplien “wa bi”) ahn naamativ iikanamiks (we sopuot “wa fi bi”); bitwiin iikanamik tiiri ahn aplaid iikanamiks; bitwiin mienschriim iikanamiks (muor “aatadaks” we diil wid di “rashanaliti-individiualizim-iikwilibriom neksos”) ahn hechrodaks iikanamiks (muor “radikal” we diil wid di “instichuushan-ischri-suoshal schrokcha neksos”), ahn bitwiin rashanal ahn biieviaral iikanamiks.




#Article 114: Iloschrieshan (158 words)


Iloschrieshan a vijualaizieshan ar dipikshan a sobjik mek bai aatis, laka jraayn, skech, pientin, fotograaf, sinima ar adaels kain a himij a tingz we smadi eh-si, memba ar imajin, bai yuuz grafikal riprizentieshan. Di wod koh frah di Latn wod illustra'tio,  illu'stro we miin inlaitn, iriediet. Printin a di korant pruoses fi riprojuus iloschrieshan, tipikali wid ingk pah piepa chuu printin pres. Iloschrieshan kiah bi aatistik imij fi iloschriet fi egzampl wah tex, puoym, fashin, magaziin, stamp ar buk ah nof-noftaim  iloschrieshan mek speshal fi pitni buk. Di iem a iloschrieshan a fi ilusidiet ar dekariet touri, puoym ar piis a texchual infamieshan bai provaid wah vijual riprizentieshan a sinting diskraib ina di tex. Iloschrieshan kiah azwel riprizent sayantifik imij a fluora, medisn ar difrah pruoses, laka bailajikal ar kimikal pruoses ar teknikal iloschrieshan fi gi infamieshan pah ou fi yuuz sinting. Iloschrieshan kiah bi exikyuut ina difrah-difrah tekniik, laka waatakola, guash, ingk, ail, chaakuol, chaak ar udkot.




#Article 115: Imanyuel Kant (121 words)


Imanyuel Kant (Iepril 22, 1724 – Febiweri 12, 1804) wena wah 18t senchri Joerman filasifa. Im a wan a di muos influenshal tingka ina madan Yuurop an a di Liet Inlaitnment. 

Ih poblish impuotant raitn bout ipistimalaji, ah tingz bout rilijan, laa, ah ischri. Ih mien wok a di Kritiik a Puo Riizn, we go ina di limitieshan ah chokcha a riizn. Di buk a wah atak pah chadishanal metafizix ah ipistimalaji, an i ailait Kant vyuudem bout demya ieria. Di ada mien raitn niem di Kritiik a Praktikal Riizn, we fuokos pan etix ah di Kritiik a Jojment, we luk ina estetix ah tiliolaji. Kant stil ab mieja influens pah filasafi, kaa a im mienli influens analitik ah kantinental filasafi.




#Article 116: Impiirializim (113 words)


Impiirializim a taip a advokesi a empaya. Iniem arijiniet frah di Latn wod imperium, we miin fi ruul uoba laaj terichri. Impiirializim a palisi fi hexten wah konchri powa ah influens chuu kalanaizieshan, yuus a militeri fuos, ar ada miinz. Impiirializim eh grietli shiep di kantempareri wol. Azwel ilou fi di rapid pred a teknalaji ah aidie. Di toerm impiirializim eh-aplai tu Westan (ah Japaniiz) palitikal ah ikanamik daminans espeshali ina Ieja ah Afrika ina di 19t ah 20t senchri. Di prisais miinin kantiniu fi dibiet bai skala. Som raita, laka Edward Said, yuuz di toerm muo braadli fi diskraib eni sistim a daminieshan ah sobaadinieshan aaganaiz wid a impiirial senta ah prifri.




#Article 117: Imuoshan (131 words)


Imuoshan, ina ebridie spiich, a heni relitivli briif kanchos expiirians kiaraktaraiz bai intens mental aktiviti an a ai digrii a pleja ar displeja. Sayantifik diskuos eh-jrif tu ada miinin ah no kansensos kyaah riich pan a definishan. Imuoshan muotaim intatwain wid muud, temprament, persnaliti, dispozishan, ah motivieshan. Ina som tiori, kagnishan a wah impuotant aspek a imuoshan. Demde uu ak praimerili pah imuoshan dem a-fiil maita siim laka deh naa tingk, bot mental pruoses stil isenshal, potikiula ina di intoerpritieshan a ivent. Fi egzampl, di riilizieshan a wi biliif se wi ina dienjaros sitieshan ah di sobsikuent arouzal a wi badi noervos sistim (eg. rapid aatbiit ah briidin, swetin, mosl tenshan) intigral tu di expiirians we wi fiil fried. Ada tiori, ousomeba, kliem se imuoshan sepret frah ah kiah prisiid kagnishan.




#Article 118: Indii (101 words)


Indii ( hindī), sohtaim spel हिंदी, azwel kaal Madan Standad Indii (मानक हिन्दी mānak hindī), a tandadaiz ah Sanskritaiz rejista a di Industaani languij. Indii a wah ofishal languij a di Yuunian a India, ah di linggua frangka a di Indii belt languijdem.

Ina di 2001 Indian sensos, 258 milian piipl ina India ripuot Indii az deh nietiv languij. Ousomeba, dis nomba ingkluud tenz a milian a piipl uu a nietiv spiikaa a rilietid languij bot uu kansida deh spiich fi bi a dayalek a Indii.

Indii a di fuot-muos nietiv spiik languij ina di wol, afta Mandarin, Panish ah Ingglish.




#Article 119: Indo-Yuropiyan languij (130 words)


Indo-Yuropiyan languij a fambili a sebral onjrid rilietid languij ah dayalek. Deh ab bout 445 libn Indo-Yuropiyan languij, askaadn tu di estimet bai Ethnologue, wid uoba tuu-toerd (313) a dem bilangx tu di Indo-Iranian branch.[2] Di Indo-Yuropiyan fambili ingkluud muos mieja korant languij a Yuurop, ah paat a Westan, Senchral ah Sout Ieja. Iweh pridaminant tu ina ienshent Anatuolia (tide-die Toerki), ah di ienshent Tarim Biesn (tide-die Naatwes Chaina) ah muos a Senchral Ieja optel die inviejan ah maigrieshan a Toerkik spiika espeshali juurin di Mangol–Toerkik kangkues ina di 13t senchri. Wid raitdong evidens wa apier sens di Branz Iej ina di faam a di Anatuolian languij ah Maisinian Griik, di Indo-Yuropiyan fambili signifikant tu di fiil a istarikal linguistix fi pozes di sekan-langgis rikaadid ischri, afta di Afroyejiatik fambili.




#Article 120: Indoschrial Revaluushan (484 words)


Di Indoschrial Revaluushan wehna piriad frahn di 18t tu di 19t senchri wen mieja chenj ina agrikolcha, maniufakcharin, mainin, chranspotieshan, ahn teknalaji av a profoun ifek pahn di suosyoikanamik ahn kolcharal kandishan a di taim. Ibigin ina di Yunaitid Kingdam, den sobsikwent pred chuuhout Yuurop, Naat Amoerka, ahn ivenchual di wol.

Di Indoschrial Revaluushan maak a mieja toernin paint ina yuuman ischri; liklmuos ebri aspek a dieli laif wehn influens ina som wie. Muos nuotobl, abrij inkom ahn papiulieshan bigin fi egzibit anpresidentid sostien gruot. Ina di tuu senchri falarin 1800, di wol abrij poer kiapita inkom inkriis uoba 10-fuol, wails di wol papiulieshan inkriis uoba 6-fuol. Askaadn tu Nobel Praiz wina Robert E. Lucas, Jr., Fi di fos taim ina ischri, di livin tandad a di masiv a aadneri piipl bigin fi andago sostien gruot. ... Notn rimuotli laik dis ikanamik biyevia eba apn bifuo.

Taat frahn di lieta paat a di 18t senchri, chranzishan tek plies ina paat a Griet Britn priivos manyual lieba ahn jraaf-animal–bies ikanami tuwad mashiin-bies maniufakcharin. Itaat wid di mekanaizieshan a di textail indoschri, di divelopment a hayan-mekin tekniik ahn di inkriis yuus a rifain kuol. Chried expanshan ehn eniebl bai di inchradokshan a kianal, impruuv ruod ahn rielwie.

Di inchradokshan a stiim powa fyuil praimeri bai kuol, waid yuutilizieshan a waata wiil ahn powa mashiinri (muosli ina textail maniufakcharin) andapin di jramatik inkriis ina prodokshan kiapasiti. Di divelopment a aal-metal mashiin tuul ina di fos tuu dekied a di 19t senchri fasilitiet di maniufakcha a muo prodokshan mashiin fi maniufakcharin ina ada indoschri. Di ifek pred chuuhout Westan Yuurop ahn Naat Amoerka juurin di 19t senchri, ivenchual iafek muos a di wol, a pruoses dat kantiniu az indoschrializieshan. Di impak a dis chienj pahn sasayati ehn inaamos.

Di fos Indoschrial Revaluushan, wa bigin ina di 18t senchri, moerj ina di Sekan Indoschrial Revaluushan roun 1850, wen teknalajikal ahn ikanamik pruogres gien momentom wid di divelopment a stiim-powa ship, rielwie, ahn lieta ina di 19t senchri wid di intoernal komboshan injin ahn ilektrikal powa jinarieshan. Di piriad a taim kova by di Indoschrial Revaluushan vieri wid difrahn istuorian. Eric Hobsbawm se ibrok out ina Britn frahn di 1780s bot di ful fuos no wehn fiil tel di 1830s ar 1840s, wails T. S. Ashton kliem se iokor rofli bitwiin 1760 ahn 1830.

Som 20t senchri istuorian laka John Clapham ahn Nicholas Crafts dem agiu se di pruoses a ikanamik ahn suoshal chienj tek plies grajuali ahn di toerm revaluushan a misnuoma. Dis a stil sobjek a dibiet mongx istuorian. GDP poer kiapita ehn braadli stiebl bifuo di Indoschrial Revaluushan ahn di imoerjens a di madan kiapitalis ikanami. Di Indoschrial Revaluushan bigin a hera a poer-kiapita ikanamik gruot ina di kiapitalis ikanamiden. Ikanamik istuoriandem grii se di anset a di Indoschrial Revaluushan a di muos impuotant ivent ina di ischri a yumaniti sens di domestikieshan a hanimal ahn plaant.




#Article 121: Inviejan a Jumieka (663 words)


Di Inviejan a Jumieka wena amfibios expidishan kandok bai di Ingglish ina di Kiaribiyan ina 1655 we rizolt ina di kiapcha a di ailant frah Spien. Di kiapcha a Jumieka wena di casus belli we rizolt ina akchual waar bitwiin Ingglan ah Spien ina 1655.

Afta di difiit a Santo Dominggo, di Ingglish expidishan anda Raboert Venablz (Robert Venables) ah Wiliam Pen (William Penn), fried fi fies Aliva Kramwel (Oliver Cromwell) wid suoso fielia, deh disaid fi chrai kiapcha Jumieka. Di ailant difens eh skianti ah di Panish sekladem bai dis taim eh nomba li bit uoba 1,500 man ah uman ah pitni. Pen di nieval komaanda, nena chos di aami komaandadem nomo afta Santo Dominggo, ih tek uoba kanchuol.

Pah 19 Mie tuu Panish sekla si wah singkuma fliit siem az ikom rong Paint Morant ah deh waan di Panish Gobna Juan Ramírez de Arellano. Di ailandadem ah di gobna get kech kompliitli aaf gyaad ah eh-afi man wa faatifikieshan deh kuda fain. Az die lait pah 21 Mie di Ingglish manij fi penichiet di shala waata a Caguaya Bay (nou Kagwe Bie) we Wiliam Pen (William Penn) chansfor tu fran ih 60-gon ship Swiftsure abuod di laita 12-gon giali Martin a-liid flotila a sumaala kraaf. Deh yuuz di sumaala kraaf bikaazn se di laaja shipdem uda hiizi faasn a sii-batam sens di bie eh exepshanali shalo ah sieka dat stil som a di flotila faasn wan ah tuu taim ingkluudn di Martin bifuo deh get fi muuv aaf. Suun shat taat faya bitwiin di Ingglish ah wah bachri we ena-kova di hina angkrij. Di anful a inexpiirians difenda liid bai Francisco de Proenza, wah luokal istiet uona, ar hacendado, deh kuiktaim ronwe lef de.

Penn den disembaak ih kantinjent ah advans di six mail gaa Santiago de la Vega we ih iizi-iizi kiapcha. Penn den suif-suif akiupai di tong ah oblaij di difiitid Ramirez fi rikues palaava. Venables, no mata se ih eh-sik, kom pah shuor pah 25 Mie fi diktiet di toermz. Ih anongs tu Ramírez se di ailan eh fi bi poermanentli anex bai di Kamanwelt a Ingglan ah dat di inabitantdem eh fi abandan di ailan widin di fuotnait, pah pien a det. Ramírez jraa ih fut fi tuu die bot ivenchali sain di arienjment pah 27 Mie; likl afta dat ih set siel fi Campeche, bot ih ded bifuo ih kuda kech.

Ousomeba a no haal a di Panish rezidentdem rekanaiz dis arienjment, ah Maestre de Campo de Proenza afta ih don-ivakiuyet uoliip a nankombatant bai buot tuad Kyuuba frah nadan Jumieka, extablish ih edkwaata a di hinlan tong a Guatibacoa. Ih alai ihself wid di Maruundem ina di mountinos intiiria fi inaagiuriet gerila waar gens Ingglish akiupieshan.

Di Ingglish suuh taat sik ah taav so Pen ah Venablz uda tek muos a di expidishan gubak a Ingglan ina Aagos. Pen ah Venablz fried fi Kramwel fi no kiapcha Ispanyuola. Deh fried jostifai wen Kramwel chuo di tuu a dem ina di Towa.[5] Di Ingglish we rimien sofa sivierli frah diziiz ah shaachrij a provijan, dedaaf bai di onjrid. Widin wan ier di 7,000 Ingglish afisa ah chuup we eh-tek paat ina di inviejan eh-rijuus tu 2,500. Ousomeba siknis suun swiip chuu di Panish ah wan a di fos viktim ena di anfaachunet de Proenza uu enop blain. Ih soxiid bai Cristóbal Arnaldo de Issasi, uu kantiniu fi putop pyaa-pyaa rizistans fi chrii muo ier.

Di Panish atemp fi riitek Jumieka tuu taim uoba di nex fyuu ier; di fos taim a wen Isasi get difiit a Uochi Rayas ina 1657 ah wid a wuoliip laaja fuos rikruut frah Nyuu Spien get difiit agen a Raya Nuevo ina 1658. Afta demya fielia Jumieka langsaida di Kieman Ailanz ivenchali siid bai di Panish tu di Ingglish krong a di Chriiti a Majrid (1670).

Anda British ruul Jumieka suuhtaim bikomz wah singkuma prafitebl pozeshan, we projuus kulu-kulu banz a shuga fi di uom maakit an ivenchali fi adaels kalani.




#Article 122: Iranian Kolchral Revaluushan (201 words)


Di Kolchral Revaluushan (1980–1987) (ina Perjan: انقلاب فرهنگی) wehna piriad afta di 1979 Izlamik Revaluushan ina Iran wen di akadimia a Iran wehn poerj frahn Westan ahn nan-Izlamik influens fi bringi ina lain wid Shia Izlam. Di ofishal niem yuuz bai di Izlamik Ripoblik a Kolchral Revaluushan.

Dairek bai di Kolchral Revaluushaneri Edkwaataz ahn lieta bai di Supriim Kolchral Revaluushan Kounsl, di revaluushan fos ting lakdong di yuniversitidem fi chrii ier (1980–1983) ahn afta dehn rihopn dehn ban nof buk ahn poerj touzan a styuudent ahn lekchra frahn di skuuldem. Di kolchral revaluushan invalv a soertn amount a voilens wen dehn tek uoba di yuniversiti kiamposdem sens aya edikieshan ina Iran a di taim ehn daminiet bai leftis fuosiz opuoz tu Ayatollah Khomeini vijan a tiyakrasi, ahn dehn ansoksesful chrai fi rizis Khomeini-is kanchruol a nof yuniversiti. Omoch styuudent ar fakolti dehn kil nobadi no nuo.

Di pruoses a piurifikieshan a di edikieshan sistim frahn farin influens no wehn widoutn sakrifais. Pan tap a intarop di edikieshan ahn prafeshanal laiblihud a nof smadi, idisrop Iran kolchral ahn intilekchual laif ahn achiivment, ahn ikanchribiut tu di hemigrieshan a nof tiicha ahn teknokrat. Di laas a jab skil ahn kiapital wiikn Iran ikanami.




#Article 123: Ischri (4549 words)


Ischri (frah Griik ἱστορία, historia, miinin ingkwairi, nalij akwaya bai investigieshan) a di todi a di paas, potikiula ou iriliet tu yuuman. Ia wah ambrela toerm we riliet tu paas ivent azwel di memri, diskovri, kalekshan, aaganizieshan, prezentieshan, ah intoerpritieshan a infamieshan bout demya ivent. Skala uu rait bout ischri kaal istuorian. Ivent we okor praya tu raitdong rekaad kansida priischri.

Ischri kiah azwel refa tu di akademik disiplin we yuuz naritiv fi egzamin ah analaiz siikuens a paas ivent, ah abjektivli ditoermin di patan a kaaz ah ifek we ditoermin dem. Istuorian sohtaim dibiet di niecha a ischri ah iyuusfulnis bai diskos di todi a di disiplin az a hen ina iself ah az a wie fi provaid pospektiv pah di prablem a di prezent.

Tuori kaman tu potikiula kolcha bot no supuot bai extoernal suos (laka di tuoridem bout King Aata), yuujali klasifai az kolchral eritij ar lejin, bikaa deh no shuo di disinchrestid investigieshan rikwaya a di disiplin a ischri. Eroduotus, wah 5f-senchri BKE Griik istuorian kansida widin di Westan chradishan fi bi di faada a ischri, ah, langsaida ih kantempareri Tuusididiiz, elp faam di foundieshan fi di madan todi a yuuman ischri. Piipl kantiniu fi riid deh wok tide, ah di giap bitwiin di kolcha-fuokos Eroduotos ah di milichri-fuokos Tuusididiiz rimien a paint a kantenshan ar apruoch ina madan istarikal raitn. Ina Ieja, wah stiet kranikl, di Pring ah Aatom Anal eh-nuo fi bi kompail frah az hoerli az 722 BKE alduo onggl 2n senchri BKE tex sovaiv.

Ienshent influens eh-elp spaan vieriant intoerpritieshan a di niecha a ischri we eh-ivalv uoba di senchri ah kantiniu fi chienj tide. Di madan todi a ischri waid-rienjin, ah ingkluud di todi a spisifik riijan ah di todi a soertn tapikal ar tiimatikal eliment a istarikal investigieshan. Noftaim ischri tiich az paat a praimri ah sekanderi edikieshan, ah di akademik todi a ischri a mieja disiplin ina yunivoersiti todi.

Di wod ischri oltimetli koh frah Ienshent Griik ἱστορία (historía), miinin ingkwairi, nalij frah ingkwairi, ar joj. A weh ina dat sens we Aristakl yuuz di wod ina ih Περὶ Τὰ Ζῷα Ἱστορίαι (Perì Tà Zôa Ηistoríai Ingkwairi bout Animal). Di ansista wod ἵστωρ ates hoerli aan ina Uomerik Im, Eraklaitos, di Atiinian ifiib uot, ah ina Boyotik inskripshan (ina liigal sens, aida joj ar witnis, ar simila).

Di Griik wod eh-baara put ina Klasikal Latn az historia, miinin 'investigieshan, ingkwairi, risaach, akount, diskripshan, raitdong akount a paas ivent, raitin a ischri, istarikal naritiv, rikaadid nalij a paas ivent, tuori, naritiv'. Ischri weh baara frah Latn (pasibl vaya Uol Airish ar Uol Welsh) ina Uol Ingglish az stær ('ischri, naritiv, tuori'), bot dis wod jrapout a yuus ina di liet Uol Ingglish piiriad.

Miinwail, az Latn eh-bikom Uol French (ah Angglo-Naaman), historia divelop ina faam laka istorie, estoire, ah historie, wid nyuu divelopment ina di miinin: 'akount a di ivent a smadi laif (bignin a di 12f senchri), kranikl, akount a ivent az relivant tu a gruup a piipl ar piipl jinarali (1155), jramatik ar piktuorial riprizentieshan a istarikal ivent (c. 1240), badi a nalij relitiv tu yuuman evaluushan, sayans (c. 1265), naritiv a riil ar imajineri ivent, tuori (c. 1462)'.

A weh frah Angglo-Naaman we history weh baara fram put ina Migl Ingglish, ah dis taim di luon stik. Iapier ina di toertiint-senchri Ancrene Riwle, bot siim fi bikom kaman wod ina di liet fuotiint senchri, wid wah hoerli atestieshan we apier ina Jan Gowa (John Gower) Confessio Amantis a di 1390z (VI.1383): 'I finde in a bok compiled | To this matiere an old histoire, | The which comth nou to mi memoire'. Ina Migl Ingglish, di miinin a ischri ena tuori jinarali. Di rischrikshan tu di miinin 'di branch a nalj we diil wid paas ivent; di faamal rekaad ar todi a paas ivent, esp. yuuman afier' kombout ina di mid-fiftiint senchri.

Wid di Renesans, uola sens a di wod eh-rivaiv, ah a wena ina di Griik sens we Fransis Biekan (Francis Bacon) yuuz di toerm ina di liet sixtiint senchri, wen ih eh-rait bout Nachral Ischri. Fi im, historia wena di nalij a abjek ditoermin bai spies ah taim, da saat a nalij provaid bai rimembrans (wails sayans eh-provaid bai riizn, ah puoychri eh-provaid bai fantasi).

Ina hexpreshan a di lingguistik sintetik vs. analitik/aisolietin daikatami, Ingglish laka Chaini (史 vs. 诌) nou dezigniet sepret wod fi yuuman ischri ah tuoritelin jinarali. Siem wie, Jumiekan languij fala Ingglish. Ina madan Joerman, French, ah muos Joermanik ah Romans languij, we salidli sintetik ah aili inflek, di siem wod stil yuuz fi miin buot ischri ah tuori.

Di ajitiv istarikal ates frah 1661, ah istarik frah 1669.

Istuorian ina di sens a risaacha a ischri ates frah 1531. Ina haal Yuropiyan languij, di sobstantiv ischri stil yuuz fi miin buot wa apm wid man, ah di skalali todi a wa apm, di lata sens sohtaim distingguish wid a kiapital leta, Ischri, ar di wod istuoriagrafi.

Istuorian rait ina di kantex a fideh uona taim, ah wid juu rigyaad tu di korant daminant aidie a ou fi intoerprit di paas, ah sohtaim rait fi provaid lesn fi deh uona sasayati. Frah outa Benideto Kroche (Benedetto Croce) mout, Aal ischri a kantempri ischri. Ischri fasilitiet bai di faamieshan a 'chuu diskuos a di paas' chuu di prodokshan a naritiv ah analisis a paas ivent we riliet tu di yuuman ries. Di madan disiplin a ischri dedikiet tu di instityuushanal prodokshan a dis diskuos.

Aal ivent we memba ah prizaab ina som aatentik faam kanstityuut di istarikal rekaad. Di taas a istarikal diskuos a fi aidentifai di suos we kiah muos yuusfuli kanchribiut tu di prodokshan a akiuret akount a di paas. Sobiin, di kanstityuushan a di istuorian aakaiv a rizolt a soerkomskraib muo jinaral aakaiv bai invalidiet di yuusij a soertn tex ah dakiument (bai falsifai deh kliem fi riprizent di 'chuu paas').

Di todi a ischri sohtaim eh-klasifai az paat a di yuumanitiz ah ada taim az paat a suoshal sayans. Ikiah azwel si az brij bitwiin demde tuu braad ieria, tu ou i ingkaapariet metadalaji frah buot. Som indivijual istuorian supuot chrang-chrang wan ar di ada klasifikieshan. Ina di 20t senchri, French istuorian Foernan Braadel (Fernand Braudel) revaluushanaiz di todi a ischri, bai yuuz soch outsaid disiplin az ikanamix, anchopalaji, ah jaagrafi ina di todi a gluobal ischri.

Chradishanali, istuorian eh-rikaad ivent a di paas, aida ina raitn ar bai paasaan uoral chradishan, ah eh-atemp fi hansa istarikal kuestian chuu di todi a raitdong dakiument ah uoral akount. Frah di bignin, istuorian eh-yuuz azwel soch suos laka maniument, inskripshan, ah picha. Jinarali, di suos a istarikal nalij kiah separiet ina chrii kiatigari: wa raitdong, wa se, ah wa fizikali prizaab, ah istuorian noftaim kansolt di chrii a dem. Bot raitn a di maaka we separiet ischri frah wa kom bifuo.

Aakialaji a disiplin we espeshal elpful fi diil wid beri sait ah abjik, we, wans deh anoert, kanchribiut tu di todi a ischri. Bot aakialaji rierli tan pani uon. Iyuuz naritiv suos fi kampliment idiskovridem. Ousomeba, aakialaji kanstityuut bai a rienj a metadalaji ah apruoch we indipendant frah ischri; dat a fi se, aakialaji no ful di giap widin texchal suos. A chuu se istarikal aakialaji a spisifik branch a aakialaji, ah noftaim wi kanchraas ikangkluujan gens demde a kantempareri texchal suos. Fi egzampl, Mark Leone, di exkivieta ah intoprita a istarikal Anapolis, Mierilan, USA, ena-siik fi andastan di kanchradikshan bitwiin texchal dakiument ah di matiirial rekaad, fi demanschriet di pozeshan a sliev ah di inikualiti a welt aparent vaya di todi a di tuotal istarikal invairament, dispait di aidialaji a libati inerent ina raitn dakiument a disya taim.

Uoliip a difrah-difrah wie de fi ou ischri kiah aaganaiz, ingkluudn kranalajikal, kolchral, terituorial, ah tiimatik. Demya divijan no myuuchali exkluusiv, ah signifikant uovalap noftaim prezant, laka ina The International Women's Movement in an Age of Transition, 1830–1975. Ipasebl fi istuorian kansoern dehself wid buot di veri spisifik ah di veri jinaral, alduo di madan chren ena tuwadz speshalizieshan. Di ieria kaal Big Ischri rizis dis speshalizieshan, ah saach fi yunivoersal patan ar chren. Ischri muotaim eh-todi wid som praktikal ar tioretikal iem, bot aalso kiah todi outa simpl intilekchal kiuriasiti.

Ischriagrafi ab wah nomba a rilietid miinin. Fos, ikiah refa tu ou ischri eh-projuus: di tuori a di divelopment a metadalaji ah praktis (fi egzampl, di muuv frah shaat-toerm bayagrafikal naritiv tuwadz lang-toerm tiimatik analisis). Sekan, ikiah refa tu wa eh-projuus: spisifik badi a istarikal raitn (fi egzampl, midiival ischriagrafi juurin di 1960z miin Wok a midiival ischri we rait juurin di 1960z). Tod, imaita kiah refa tu wamek ischri projuus: di Filasafi a ischri. Az meta-lebl analisis a diskripshan a di paas, dis tod kansepshan kiah riliet tu di fos tuu as ou di analisis yuujali fuokos pah di naritiv, intopritieshan, wolvyuu, yuus a evidens, ar metad a prizentieshan a ada istuorian. Profeshanal istuorian azwel dibiet di kuestian a weda ischri kiah tiich az singgl koerent naritiv ar az siiriz a kompiitin naritiv.

Filasafi a ischri a branch a filasafi kansoernin di ivenchal signifikans, ef heni, a yuuman ischri. Foerdamuo, ispekiuliet az tu pasibl tiliolajikal hen tu idivelopment—dat a, iax ef heni dizain, poerpos, direktiv prinsipl, ar fainaliti de ina di pruosesdem a yuuman ischri. Filasafi a ischri shudn kanfyuuz wid ischriagrafi, we a di todi a ischri az akademik disiplin, ah so kansoern imetad ah praktisdem, ah idivelopment az disiplin uoba taim. Filasafi a ischri shudn kanfyuuz naida wid di ischri a filasafi, we a di todi a di divelopment a filasafikal aidie chuu taim.

Di istarikal metad kompraiz di tekniik ah gaidlain fi ou istuorian fi yuuz praimri suos ah ada evidens fi risaach ah den fi rait ischri. Eroduotos a Alikaanasos (484 BKE – ca.425 BKE) jinarali akliem az di faada a ischri. Ousomeba, ih kantempri Tuusididiiz (ca. 460 BKE – ca. 400 BKE) kredit fi fos apruoch ischri wi wel-divelop istarikal metad ina ih wok di Ischri a di Pelapaniijan Waar. Tuusididiiz, no komiin laka Eroduotos, eh-rigyaad ischri az di prodok a di chais ah akshan a yuuman biin, ah ih luk pah kaaz ah ifek, reda dah az di rizolt a divain intavenshan. Ina ih istarikal metad, Tuusididiiz emfasaiz kranalaji, a nyuuchral paint a vyuu, ah se di yuuman wol ena di rizolt a di akshan a yuuman biin. Griik istuorian azwel vyuu ischri az saiklikal, wid ivent a-rikor pah di regla. Istarikal chradishan ah sofistikietid yuus a istarikal metad eh yuuz ina ienshent ah midiival Chaina. Di grongwok fi profeshanal ischriagrafi ina Iis Ieja weh extablish bai di An Dainasti kuot istuorian nuo az Sima Chian (Sima Qian 145–90 BC), aata a di Shiji (Rekaad a di Gran Istuorian). Fi di kualiti a ih raitn wok, Sima Chian nuo pastyuumos az di Faada a Chaini Ischriagrafi. Chaini istuorian a sobsikuent dainastik piiriad a Chaina yuuz ih Shiji az di ofishal faamat fi istarikal tex, azwel fi bayografikal lichicha.

Sint Agostin eh influenshal ina Kristian ah Westan taat a di bignin a di midiival piiriad. Chuu di Midiival ah Renesans piiriad, ischri muotaim eh-todi chuu siekrid ar rilijos pospektiv. Arong 1800, Joerman filasafa ah istuorian Gyaag Vilem Friijrik Hiegel (Georg Wilhelm Friedrich Hegel) bring iin filasafi ah muo sekiula apruoch ina istarikal todi.

Ina di prefes tu ih buk, di Muqaddimah (1377), di Arab istuorian ah hoerli suosialajis, Ibn Khaldun, waan bout sebm mistiek we ih tingk se istuorian komit pah di regla. Ina dis kritisizim, ih apruoch di paas az chrienj ah niid fi intoerprit. Di arijinaliti a Ibn Khaldun eh fi kliem se di kolchral difrans a waneda iej mos goban di ivaliuyeshan a relivant istarikal matiirial, fi distingguish di prinsipl askaadn tu we imaita pasibl fi atemp di ivaliuyeshan, ah laas, fi fiil di niid fi expiirians, adishanal tu rashanal prinsipl, az tu ou fi ases kolcha a di paas. Ibn Khaldun noftaim kritisaiz aigl syuupastishan ah ankritikal axeptans a istarikal dieta. Az a rizolt, ih inchajuus sayantifik metad tu di todi a ischri, ah ih muotaim refa tui az ih nyuu sayans Ih istarikal metad aalso lie di grongwok fi di abzavieshan a di ruol a stiet, komiunikieshan, prapagianda ah sistimatik bayas ina ischri, ah so ih kansida fi bi di faada a ischriagrafi ar di faada a di filasafi a ischri.

Ina di Wes, istuorian divelop madan metad a ischriagrafi ina di 17t ah 18t senchri, espeshal ina Frans ah Joermani. Di 19t-senchri istuorian wid di grietis influens pah metad ena Liopuol van Rangk (Leopold von Ranke) ina Joermani.

Ina di 20t senchri, akademik istuorian eh-fuokos les pah hepik nashinalistik naritiv, we muotaim eh-ten fi gluorifai di nieshan ar griet mandem, tu muo abjektiv ah komplex analisis a suoshal ah intilekchal fuos. Wah mieja chren a istarikal metadalaji ina di 20t senchri ena di tendansi fi chriit ischri muo az suoshal sayans reda dah az aat, we chradishanali eh di kies. Som a di liidn advoket a ischri az suoshal sayans ena wah daivoers kalekshan a skala we ingkluud Fernand Braudel, E. H. Carr, Fritz Fischer, Emmanuel Le Roy Ladurie, Hans-Ulrich Wehler, Bruce Trigger, Marc Bloch, Karl Dietrich Bracher, Peter Gay, Robert Fogel, Lucien Febvre ah Lawrence Stone. Nof a di advoket a ischri az suoshal sayans nuot fi deh molti-disiplineri apruoch. Braudel eh-kombain ischri wid jaagrafi, Bracher ischri wid palitikal sayans, Fogel ischri wid ikanamix, Gay ischri wid saikalaji, Trigger ischri wid aakialaji wails Wehler, Bloch, Fischer, Stone, Febvre ah Le Roy Ladurie ina difrah-difrah wie eh-amalgamiet ischri wid suoshalaji, jaagrafi, anchopalaji, ahd ikanamix. Muo riisantli, di fiil a dijital ischri eh-bigin fi ajres wie fi yuuz kompyuuta teknalaji fi puoz nyuu kuestian tu istarikal dieta ah jinariet dijital skalaship.

Ina apozishan tu di kliem a ischri az suoshal sayans, istuorian laka Hugh Trevor-Roper, John Lukacs, Donald Creighton, Gertrude Himmelfarb ah Gerhard Ritter eh-aagiu se di kii tu istuorian wok ena di powa a di imajinieshan, ah so deh kanten se ischri shuda andastan az aat. French istuorian asosiet wid di Annales Skuul inchajuus kuantitietiv ischri, bai yuuz raa dieta fi chrak di laif a tipikal indivijal, ah deh weh praminant ina di extablishment a kolchral ischri (cf. histoire des mentalités). Intilekchal istuorian laka Herbert Butterfield, Ernst Nolte ah George Mosse eh-aagiu fi di signifikans a aidie ina ischri. Amoerkan istuorian, motiviet bai di sivl raits era, fuokos pah di faamali uovaluk etnik, rieshal, ah suosho-ikanamik gruupdem. Wah nex jaahra a suoshal ischri fi imoerj ina di puos-WWII era ena Alltagsgeschichte (Ischri a Ebridie Laif). Skala laka Martin Broszat, Ian Kershaw ah Detlev Peukert ena-siik fi egzamin ou ebridie laif eh-tan fi aadineri piipl ina 20t-senchri Joermani, espeshal ina di Naatsi piiriad.

Maaxis istuorian laka Eric Hobsbawm, E. P. Thompson, Rodney Hilton, Georges Lefebvre, Eugene D. Genovese, Isaac Deutscher, C. L. R. James, Timothy Mason, Herbert Aptheker, Arno J. Mayer ah Christopher Hill ena-siik fi validiet Kaal Maax tiori bai analaiz ischri frah Maaxis pospektiv. Ina rispans tu di Maaxis intopritieshan a ischri, istuorian laka François Furet, Richard Pipes, J. C. D. Clark, Roland Mousnier, Henry Ashby Turner ah Robert Conquest aafa anti-Maaxis intopritieshan a ischri. Feminis istuorian laka Joan Wallach Scott, Claudia Koonz, Natalie Zemon Davis, Sheila Rowbotham, Gisela Bock, Gerda Lerner, Elizabeth Fox-Genovese, ah Lynn Hunt eh-aagiu fi di impuotans a todi a di expiirians a uman ina di paas. Ina riisant ier, puosmadanis chalinj di validiti ah niid fi di todi a ischri pah di biesis se aal ischri bies pah di poersnal intopritieshan a suos. Ina ih 1997 buk In Defence of History, Richard J. Evans, profesa a madan ischri a Kiembrij Yunivoersiti, difen di wot a ischri. Wahneda difens a ischri frah puos-madanis kritisizim ena di Aschrielian istuorian Keith Windschuttle 1994 buk, The Killing of History.

Istarikal todi noftaim fuokos pah ivent ah divelopment we okor ina potikiula blak a taim. Istuorian gi niem tu demya piiriad a taim fi lou fi aaganaiz aidie ah klasifikiechri jinaralizieshan fi kiah yuuz bai istuorian. Di niem deh gi tu a piiriad kiah vieri wid jaagrafikal lokieshan, sieh wie di diet a di staat ah hen a potikiula piiriad. Senchri ah deked a kaman piiriad fi yuuz ah di taim deh riprizent dipen pah di dietin sistim deh yuuz. Muos piiriad kanschrok rechrospektivli ah so riflek valiu jojment deh mek bout di paas. Di wie piiriad kanschrok ah di niem deh gi dem kiah afek di wie deh vyuu ah todi.

Di fiil a ischri jinarali lef priischri tu aakialajis, uu ab wah wuol difrah set a tuul ah tiori. Di yuujal metad fi piiriadizieshan a di distant priistarik paas, ina aakialaji a fi rilai pah chienj ina matiirial kolcha ah teknalaji, laka di Stuon Iej, Branz Iej ah hAyan Iej ah deh sob-divijan azwel bies pah difrah-difrah stail a matiirial rimienz. Spaita di divelopment uoba riisant deked a di abiliti chuu riediokaaban dietin ah ada sayantifik metad fi gi akchual diet fi nof sait ar aatifak, demya lang-extablish skiim siim laikli fi rimien ina yuus. Ina nof kies niebarin kolcha wid raitn eh-lef som ischri a kolcha widoutni, we kiah yuuz.

Potikiula jaagrafikal lokieshan kiah faam di biesis fi istarikal todi, fi egzampl, kantinent, konchri ah siti. Fi andastan wamek istarik ivent eh-tek plies impuotant. Fi du dis, istuorian noftaim ton tu jaagrafi. Weda patan, di waata soplai, ah di lanskiep a di plies aal a dem afek di laif a di piipl uu eh-lib de. Fi egzampl, fi explien wamek di ienshent Iijipshan divelop soch a soksesful siblaizieshan, i isenshal fi todi di jaagrafi a Iijip. Iijipshan siblaizieshan eh-bil pah di bangkin a di Nail Riva, we flod ebri ier, ah dipazit sail pah ibangkin. Di rich sail kuda eh-elp faama gruo anof krap fi fiid di piipl ina di sitidem. Dat eh-miin se a no ebribadi afi faam, so som piipl kuda pofaam adahels jab we elp divelop di siblaizieshan.

Milichri ischri kansoern waarfier, chratiji, bakl, wepan, ah di saikalaji a kombat. Di nyuu milichri ischri sens di 1970z kansoern wid suoja muo dah di jinaraldem, wid saikalaji muo dah tatix, ah wid di braada impak a waarfier pah sasayati ah kolcha.

Di ischri a rilijan ena di mien tiim fi buot sekiula ah rilijos istuorian fi senchri, ah deh kantiniu fi tiichi ina semineri ah akadiim. Liidn joernal ingkluud Choch Ischri, Kiaklik Istarikal Rivyuu, ah Ischri a Rilijan. Tapik rienj waid-waid frah palitikal ah kolchral ah aatistik daimenshan, tu tiyalaji ah litaji. Dis sobjek todi rilijan frah aal riijan ah ieria a di wol eniwe yuuman eh-lib.

Suoshal ischri, sohtaim kaal di nyuu suoshal ischri, a di fiil we ingkluud ischri a aadneri piipl ah deh chratiji ah instityuushan fi kuop wid laif. Ina iguolin iej iwena mieja gruot fiil ina di 1960z ah 1970z mongx skala, ah stil wel riprizent ina ischri dipaatment. Ina di tuu deked frah 1975 tu 1995, di propuoshan a profesa a ischri ina Moerkan yunivoersiti aidentifai wid suoshal ischri riez frah 31% tu 41%, wails di propuoshan a palitikal istuorian jrap frah 40% tu 30%. Ina di ischri dipaatment a British yunivoersiti ina 2007, a di 5723 fakolti memba, 1644 (29%) aidentifai dehself wid suoshal ischri wails palitikal ischri kom nex wid 1425 (25%). Di uol suoshal ischri bifuo di 1960z ena ajpaj a tapik widoutn no senchral tiim, ah noftaim iweh-ingkluud palitikal muuvment, laka Papiulizim, we eh suoshal ina di sens se iweh-de outsaida di iliit sistim. Suoshal ischri eh-kanchraas wid palitikal ischri, intilekchual ischri ah di ischri a soh griet man. Ingglish istuorian G. M. Chrivelian (Trevelyan) eh-siit az di brijin paint bitwiin ikanamik ah palitikal ischri, ah riflek se, Widoutn suoshal ischri, ikanamik ischri baren ah palitikal ischri anintelijebl. Wails di fiil noftaim eh-vyuu negitiv az ischri wid di palitix lefout, iweh difen azwel az ischri wid di piipl putiin bak.

Kolchral ischri eh-riplies suoshal ischri az di daminant faam ina di 1980z ah 1990z. Itipikali kombain di apruoch a anchopalaji ah ischri fi luk pah languij, papila kolchral chradishan ah kolchral intopritieshan a istarikal expiirians. Iegzamin di rekaad ah naritiv diskripshan a paas nalij, kostam, ah aats a gruup a piipl. Ou piipl kanschrok deh rimembrans a di paas a mieja tapik.
Kolchral ischri ingkluud di todi a aat ina sasayati azwel di todi a himij ah yuuman vijual prodokshan (aikanagrafi).

Diplumatik ischri fuokos pah di rilieshanship bitwiin nieshan, praimerili rigyaadin diplumasi ah di kaaz a waar. Muo lietli iluk pah di kaaz a piis ah yuuman raits. Itipikali prizent di vyuupaint a di farin afis, ah lang-toerm schratiijik valiu, az di jraibin fuos a kantinyuiti ah chienj ina ischri. Dis taip a palitikal ischri a di todi a di kandok a intanashinal rilieshan bitwiin stiet ar kraas stiet bongjri uoba taim. Istuorian Murel Chiembalin (Muriel Chamberlain) nuot se afta di Fos Wol Waar:

diplumatik ischri riplies kanstityuushanal ischri az di flagship a istarikal investigieshan, sieh taim di muos impuotant, muos egzak ah muos sofistikietid a istarikal todi.

Shi had se dat afta 1945, di chren rivoers, fi lou suoshal ischri fi ripliesi.

Alduo ikanamik ischri eh wel extablish sens di liet 19t senchri, ina riisant ier akademik todi shif muo ah muo tuwadz ikanamix dipaatment ah awe frah chradishanal ischri dipaatment. Biniz ischri diil wid di ischri a indivijal biniz aaganizieshan, biniz metad, gobament regilieshan, lieba rilieshan, ah impak pah sasayati. Iazwel ingkluud bayagrafi a indivijal kompini, egzekiutiv, ah anchapanior. Iriliet tu ikanamik ischri; Biniz ischri muostaim tiich ina biniz skuul.

Invairamental ischri a nyuu fiil we imoerj ina di 1980z fi luk pah di ischri a di invairament, espeshal ina di lang ron, ah di impak a yuuman aktiviti pani.

Wol ischri a di todi a mieja siblaizieshan uoba di laas 3000-ad ier. Wol ischri a praimerili a tiichin fiil, reda dah risaach fiil. Igien papilariti ina di Yunaitid Stiet, Japan ah adaels konchri afta di 1980z wid di riilizieshan se schuudent niid braada expuoja tu di wol az gluobalaizieshan prosiid.

Iweh-liid tu aili kanchavoershal intopritieshan bai Azwal Spenggla (Oswald Spengler) ah hAanal J. Tainbii (Arnold J. Toynbee), mongx adawandem.

Di Wol Ischri Asosieshan poblish di Joernal a Wol Ischri ebri kwaata sens 1990.

Intilekchal ischri ah di ischri a aidie imoerj ina di migl-20t senchri, wid di fuokos pah di intilekchaldem ah deh buk pah di wan an, ah pah dieda di todi a aidie az disimbadi abjek wid fi deh uona kiarier.

Poblik ischri diskraib di braad rienj a aktiviti we piipl andatek wid soh chrienin ina di disiplin a ischri uu jinarali wok outsaida speshalaiz akademik setn. Poblik ischri praktis ab diip-diip ruut ina di ieria a istarik prezavieshan, aakaival sayans, uoral ischri, myuuziom kyuurietaship, ah ada rilietid fiil. Di toerm iself eh-bigin fi yuuz ina di Yunaitid Stiet ah Kianada ina di liet 1970z, ah di fiil bikom ingkriisinli profeshanalaiz sens dat taim de. Som a di muos kaman setn fi poblik ischri a myuuziom, istarik uom ah istarik sait, paak, baklfiil, aakaiv, flim ah telivijan kompini, ah aal lebl a gobament.

Profeshanal ah amatior istuorian diskova, kalek, aaganiaz, ah prizent infamieshan bout paas ivent. Ina lis a istuorian, deh kiah gruup bai aada a di istarikal piiriad wen deh ena-rait ina, we a no nesiserili di siem az di piiriad deh speshalaiz ina. Kranikla ah analis, duo deh a no istuorian ina di chuu sens, aalso friikuentli ingkluud.

Suudoischri a toerm we aplai tu tex we popuot fi bi istarikal bai niecha bot we dipaat frah standad ischriagrafikal kanvenshan ina wie we andamain deh kangkluujan. Kluosli rilietid tu diseptiv istarikal rivijanizim, wok we jraa kanchovoshal kangkluujan frah nyuu, spekiuletiv, ar dispyuutid istarikal evidens, potikiula ina di fiil a nashinal, palitikal, milichri, ah rilijos afier, muotaim rijek az suudoischri.

Wah mieja intilekchal bakl eh-tek plies a Britn ina di hoerli tuentiet senchri rigyaadin wa plies ischri tiichin ab ina yunivoersiti. A Axfad ah Kiembrij, skalaship eh-dongplie. Profesa Charles Harding Firth, Axfad Riijios Profesa a ischri ina 1904 ridikyuul di sistim az bes suut fi projuus syuupafishal joernalis. Di Axfad tyuutadem, uu eh-ab muo vuot dah di profesadem, fait bak fi defen deh sistim a-se iweh soksesfuli projuus Britn outstanin stietsman, adminischrieta, prelet, ah diplumat, ah datde mishan az valiebl az fi chrien skala. Di tyuutadem daminiet di dibiet antel afta di Sekan Wol Waar. Ifuos aspairin yong skala fi tiich a outlayin skuul, laka Manchesta Yunivoersiti, we Thomas Frederick Tout ena-profeshanalaiz di Ischri andagradiet pruogram bai inchajuus di todi a arijinal suos ah rikwaya dem fi rait tiisis.

Ina di Yunaitid Stiet, skalaship eh-kansanchriet a di mieja PhD-projuusin yunivoersitidem, wails laaj nomba a ada kalij ah yunivoersiti fuokos pah andagradiet tiichin. A tendansi ina di 21s senchri weh fi di lata skuuldem fi ingkriisinli dimaan skalali prodoktiviti frah deh yongga tenia-chrak fakolti. Fodamuo, yunivoersiti ingkriisinli rilai pah inexpensiv paat-taim ajongk fi du muos a di klaasruum tiichin.

Frah di arijin a nashinal skuul sistim ina di 19t senchri, di tiichin a ischri fi promuot nashinal sentiment ena ai prayariti. Ina di Yunaitid Stiet afta Wol Waar I, wah chrang muuvment imoerj a di yunivoersiti lebl fi tiich kuos ina Westan Siblizieshan, so az fi gi schuudent kaman eritij wid Yuurop. Ina di Yunaitid Stiet afta 1980 atenshan ingkriisinli muuv tuwadz tiichin wol ischri ar rikwaya schuudent fi tek kuos ina nan-westan kolcha, fi pripier schuudent fi laif ina gluobalaiz ikanami.

A di yunivoersiti lebl, istuorian dibiet di kuestian a weda ischri bilang muo tu suoshal sayans ar tu di yuumanitiz. Nof vyuu di fiil frah buot pospektiv.

Di tiichin a ischri ina French skuul eh-influens bai di Nouvelle histoire az diseminiet afta di 1960z bai Cahiers pédagogiques ah Enseignement ah ada joernal fi tiicha. Aalso influenshal ena di Institut national de recherche et de documentation pédagogique, (INRDP). Joseph Leif, di Inspekta-jinaral a tiicha chrienin, se pyuupl pitnidem shuda laan bout istuorian apruoch azwel az fax ah diet. Louis François, Diin a di Ischri/Jaagrafi gruup ina di Inspektaret a Nashinal Edikieshan advaiz se tiicha shuda provaid istarik dakiument ah promuot aktiv metad we wuda gi pyuupl di imens apinis a diskovri. Propuonent se iwena riakshan gens di memarizieshan a niem ah diet we kiaraktaraiz tiichin ah lef di schuudentdem buorin. Chradishanalis eh-protes loud-loud se a weh puosmadan inovieshan we chretn fi lef di yuut ignarant a French piechriatizim ah nashinal aidentiti.

Ina muos konchri ischri texbuk a tuul fi fasta nashinalizim ah piechriatizim, ah gi schuudent di ofishal lain bout nashinal henimidem.

Ina nof konchri ischri texbuk spansa bai di nashinal gobament ah deh rait fi put di nashinal eritij ina di muos fievarebl lait. Fi egzampl, ina Japan, menshan a di Nanking Masakraa don-rimuuv kliin-kliin frah texbuk ah di wuola di Sekan Wol Waar get koersri chriitment. Ada konchri eh-komplien. A weh standad palisi ina kamiunis konchri fi prizent onggl a rijid Maaxis ischriagrafi.

Akademik istuorian eh-fait noftaim gens di palitisizieshan a di texbukdem, sohtaim wid sokses.

Ina 21s-senchri Joermani, di ischri korikiulom kanchuol bai di 16 stiet, ah kiaraktaraiz no bai syuupapiechriatizim bot reda bai aamuos pasifistik ah dilibretli anpiechriatik andatuon ah riflek prinsipl faamiuliet bai intanashinal aaganizieshan laka UNESCO ar di Kongsl a Yuurop, so deh uorient tuwadz yuuman raits, dimakrasi ah piis. Di rizolt a dat Joerman texbuk yuujali dongplie nashinal praid ah ambishan ah iem fi divelop andastanin a sitiznship senta pah dimakrasi, pruogres, yuuman raits, piis, talarans ah Yuropiyanis.




#Article 124: Ischri a Afrika (243 words)


Di ischri a hAfrika staat wid di fos Homo Sapien dem ina Iis Afrika, an kantinyu ina di madorn iej az wahn pachi pachi silekshan a uoba fifti nieshan stiet.

Di ischri a Afrika we rait dong staat wid di raiz a di Ijipshan siblaizieshan ina di 4t mileniom BK, an ina di senchri dem afta i fala di divelopment a nof difrent sosaiyati faar we frahn di Nail Vali. Fram lang taim tu, dis kaal fi intarakshan wid piipl we a nehn Afrikan. Demya inkluud di Foniishan dem, uu set-op di morchant empaiya a Kaatij, tu di Ruoman dem, uu wehn kolonaiz aal a Naat Afrika ina di fos senchri BK. Kristianiti staat spred chuu Naat Afrika dem taim ya, an i riich az faar az Kush an Itiopia. Ina di liet 7t senchri, Naat an Iis Afrika go aanda di influens a Izlam, we ivenchali liid tu nyuu kolcha laik di Swaiili piipl ina Iis Afrika, an di powaful kindom laik di Songhai empaiya ina di sob-sa'aaran wes. Di raiz a Izlam liid tu wahn inkriis ina di Arab sliev chried we no don til di 19t senchri. Di koluonial piiriad ina Afrika laas fram bout di liet 1800's til di staat a di Afrikan indipendens muuvment bout 1951, wen Libya ton di fos faama koloni fi get indipendens. Madorn Afrikan Ischri ful a revaluushan an waar, an tu, di gruot a di madorn Afrikan ikanami an demakritaizieshan kraas di kantinent.




#Article 125: Ischri a Chaina (149 words)


Chaini sivilaizieshan taat ina difrent difrent siti-stiet lansaid di Yelo Riva (Chainiiz: 黃河; pinyin: Huáng Hé) Vali in di Niolitik iira. Di ischri we rait-dong taat wid di Shang Dainasti (ca. 1550BCE - ca. 1046 BCE). Di arijin a Chani kolcha, lichicha an filaifi, divelop ina di Zhou Daninasti we fala di Shang. Dis a wehn di langgis dainasti ina Chaini ischri. 

Di fyuudal Zhou Dainasti ivenchali brok we ina sepret siti-stiet, ina wahn piiriad we niem di Waarin Stiet piiriad. Ina 221 BCE, Qin Shi Huang yunait di difrent difrent waarin kindom dem an mek di fos Chani empaiya. Di dainasti dem we kom afta divelop byuurokratik sistim fi mek di Empara a Chaina fi kyahn direkli chanchuol di big terichri dem. 

Kolchral an palitikal influens frahn nof paat a Iezha, we kom bout chuu imigrieshan, expanshan an asimilieshan, elp fi kriet di madorn Chani kolcha an stiet.




#Article 126: Ischri a India (577 words)


Di ischri a hIndia taat wid di Indus Vali Siblaizieshan, we pred an gruo ina di naat-wes paat a di Indian sobkantinent, frah c. 3300 tu 1300 BKE. Di Machior Arapan piiriad laas frah 2600-1900 BKI. Di Branz Iej siblaizieshan ya kalaps a di taat a di sekan mileniom BKE an weh kom bifuo di Aiyan Iej Vedik piiriad. Ina disya piiriad piipl akiupai muos a di Indo-Ganjetik plien, pah we nof mieja kindom kumop ina wa wi kaal di Mahajanapadas. Ina wan a di kindom Magadha, Mahavira ah Gautaama Buda eh-baan ina di 6t senchri BKE, ah deh pred dehn Sharamanik filasafi mongx demya piipl.

Afta dat, nof ada empaya koh ruul di riijan, ah mek di kolcha rich - frah di Akemenid Poerjan empaya roun 543 BKE, tu Aligzanda di Griet ina 326 BKE. Di Indo-Griik Kindom, we Dimichrios a Bakchria fain, weh ingkluud Gandhara ah Punjab frah 184 BKE; iriich di piik a di siblaizieshan anda Menader, uu set-op di Greko-Budis piiriad wid nof advaans ina chried ah kolcha.

Di Sobkantinent yuunait anda di Maurian Empaya juurin di 4t ah 3d senchri BKE. Afta dat ibrokop wid difrah-difrah paat anda sepret liidaship ina wuoliip a Migl Kindom fi di nex ten senchri. Di nadan riijandem yuunait agen ina di 4t senchri KE, ah tan so fi tuu senchri afta dat, anda di Gupta Empaya. Da piiriad ya, we si Induu rilijos an intilekchwal kom bak, binuon az di Guolin Iej ina India. Ina da siem taim ya, ah fi nof senchri afta, Sodan India, anda di ruul a di Chalukias, Cholas, Palavas ah Pandias, ab iwona guolin iej, ina we Indian siblaizieshan, adminischrieshan, kolcha, ah rilijan (Induizim ah Budizim) pred gaa di res a Ieja.

Kerala weh av chried lingk wid di Ruoman Empaya frah roun 77 KE. Muzlim ruul uoba di riijan taat ina 712 KE wen di Arab jinaral Muhamed bin Kasim kangka Sind ah Multan ina sodan Punjab, ah set di stiej fi nof ada inviejan bitwiin di 10t ah 15t senchri KE frah Senchral Ieja, ah liid tu di faamieshan a kopl Muzlim empaya ina di Indian sobkantinent, laka di Gaznavid, di Gorid, di Deli Soltanet, ah di Muugal Empaya. Muugal ruul gruo fi kova muos a di nadan paatdem a di sobkantinent. Di Muugal ruula dem inchajuus migl-iistan aat ah aachitecha tu India. Ada dah di Muugaldem, nof indipendant Induu stiet, laka di Vijayanagara Empaya, di Maratha Empaya, di Ahom Kindom ah difrah-difrah Rajput kindom, kumop ina westan, sodan, ah naat-iis India ina da aada. Di Muugal Empaiya taat fi gi wie ina di hoerli 18t senchri, an gi apachuniti fi di Afgan, Balochis ah di Siix fi exasaiz kanchuol uoba nof ieria ina di naatwes a di sobkantinent antel di British Iis India Kompini get fi kanchuol di wuola Sout Ieja.

Frah di migl a di 18t senchri ah uoba di nex senchri, India get ad aan tu di British Iis India Kompini. Di Fos Waar a Indian Indipendans brokout kaa di piipldem neva laik di ruulaship a di kompini, an afta dat di British Kroun ruul India dairekli. Dis a di taat a wah piiriad a nof divelopment ina infaschrokcha an ikanamik diklain.

Ina di fos aaf a di 20t senchri, di Indian Nashinal Kanggres ah den di Muzlim Liig, laanch wah schroggl fi indipendans kraas di wuola di konchri. Di sobkantinent get indipendans frah Griet Britn ina 1947, afta dem paati aaf ina India ah Pakistan.




#Article 127: Ischri a Jumieka (263 words)


Jumieka a wan a di bigis Kyaribiyan ailan dem, pan we Arawak nietiv piipl yuuz tu liv. Wen Krixtifa Kolombos riich di ailan, im uon op di lan fi Spien. Bot stil, i neva riili get kolonaiz antil afta im ded. Fyuu dekied afta im ded, almuos aal a di Arawak dem wehn ded aaf. Spien afi difen di konchri gens nof nof ried fran di bokanier dem pan di mien siti, Spanish Toun. Ingglan ivenchali kyapcha di ailan ina 1655, suh di Spanish dem lego sum a di slave dem. Di Spanish dem did kum back inna 1658 fi try fi recyaptcha Jumieka, but dem did lose tuh di English agen.

Jumieka den go ton bies fi di haparieshan a di bokanier dem, inkluudn Kyaptin Henry Morgan. Chuu evribadi wehn fried a di bokanier dem, dem manij fi protek di ailan fram di ada koluonial powa dem. Afrikan piipl wehn get kyapcha, kidnap, ahn fuos ina slievri fi wok pahn plaantieshan wen shugakien ton di ailan bigis expuot. 

Nof nof sliev kom a Jumieka chuu di Atlantik sliev chried wen ensliev Afrikan piipl kom a Naat Amerika. Fram de taim de, wuoliip a rieshal tenshan wehn de bout, an Jumieka wehn ab wan a di haiyis riet a sliev ribelyan outa aal a di Kyaribiyan ailan dem. Afta di British kroun abalish slievri, di Jumiekan de taat wok tuwaadz indipendens. Sins indipendens, di konchri hexpiiriens nof palitikal ahn ikanamik distorbans, we di kraim prablem we no tap gruo mek wos. Stil, di konchri kyan proud se i prajuus fyuu chreng palitikal liidaz.




#Article 128: Ischri a Juudizam ina Jumieka (392 words)


Wentaim di Panish ehn hakyupai Jumieka, Juwish piipl frahn Spien ahn Puotyugal we a ron frahn di “Ingkwizishan,” kom seklop di ailant. Uova di wuoliip a ierdem sens da taim de, muo Juu kom frahn Jormani, ahn Senchral Yuurop. Fos taim, dehn faam sopret Kanggrigieshan; di tuu muos papyula wan dem waihna di Sefaadim ahn di Ashkinaazim. Ina 1881, dehn jainop fi faam “Di Yunaitid Kanggrigieshan a hIzrelait Piipl.”

Di fos Juwish Sinigag ina Jumieka bil a Puot Raayal, sixtiin ier bifuo di eleva hortkwiek rak di ailant. Di sinigag ehn de ina wahn sekshan a di toun we singk dong ina di sii. Bai dem taim de, sinigag bil aal uoba Jumieka -- ina Panish Tong, Mantigo Bie, Falmot, an som ada paat. Tuu mieja Juwish simichri de a Onzbie ahn Falmot.

Onzbie (Hunt's Bay) a wan a di haulis Juwish simichri ina di Westan wol wid tuumtuon wa diet bak a 1672 ahn fi datde riizn aluon dizaab fi chriit az istarikal signifikant sait.

Nof memba a di Jumiekan Juwish komyuniti kyahn chries dehn faambli lain tu dem we beri ina di simichri. Touzn a Jumiekan bie di niem DaCosta, deLeon, Gabay, Henriques, Levy, ahn Nunes, fi egzampl, uu ab ansista beri ina disya haul abandan simichri iibn duo dehn faambli maita no praktis Juudizam agen. hOrli atemp fi taat signifikant ristorieshan pruogram mek ina 1937 fi ankiba ahn anort di simichri. Di sait lis az wan a di Jumieka Nashinal Eritij Chos sait bot dehn no du notn fi ristuor, sikyor ar mentieni muo dahn bushi ebri nou ahn den. 

Lietli sohn uobasiiz skala ahn risaacha az wel sohn luokal piipl taat wok pahn likl ristorieshan. Di ebidens anort bai di risaach paint tu di fak se di Juwish kalani a Puot Raayal wehn signifikant ahn praaspros. Onzbie kraas di chanil frahn Puot Raayal ehna di haidiil plies fi di Juudem beri dehn ded. Di laas rikaad a berial diet 1819.

Di griebtuondem wa diskoba mekout a kaasli matiirial impuot frahn hIngglant. Dehn fain  ebidens a ud kiaskit ahn maaka we ratn we lang taim, prizomshan fi di puora Juudem. Di kaasli maabl frahn nof a di grieb tekwe ahn wan tiiri a dat dehn tiif dem sel dem tu kiabinet meka fi yuuz mek fornicha. hInskripshan pahn di griebtuondem rait ina Iibruu, Puotyugii ahn Panish, az wel Ingglish.




#Article 129: Ischri a Spien (102 words)


Di ischri a Spien diet bak tu di Hoerli Migl Iejiz. Ina 1516, Abzboerg Spien yunifai wah nomba a difrah-difrah pridisesa kingdam; fii madoern faam a kanstityuushanal manaki eh inchajuus ina 1813, ah di korant dimokratik kanstityuushan diet frah 1978.

Afta di kompliishan a di Rekohkuista, di kingdamdem a Spien yuunait anda Abzboerg ruul ina 1516. Sieh taim, di Panish Empaya bigin fi hexpan tu di Nyuu Wol kraas di uoshan, so maak di bignin a di Guolin Iej a Spien, da taim wen frah di hoerli 1500z tu di 1650z, Abzboerg Spien wena wan a di muos powaful stiet ina Yuurop.




#Article 130: Ischri a Yuurop (279 words)


Di ischri a Yuurop diskraib di taim frahm wen yuuman inabit di yuuropian kantinet tu nou. Di fos evidens a Homo sapiens ina Yuurop diet bak tu 35,000 BC, di Yuuropian Pieliolitik piiriad. Wen seklment, agrikolcha, an domestikietid laivstak kom bout a di taat a di Niolitik piiriad, we a roun 7000 BC. Frahn di fos sivilaizieshan fi yuuz raitin tu di taim wen di sivilaizieshan disapier fi wahn likl taim, branz wehna di metal we piipl yuuz fi tuu an wepan. Istuorian liebl de piiriad ya di Branz Iej.

Di klasikal antikwiti ina Yuurop diet frahn wen raitin kom bak bout ina Ienchent Griis roun 700 BC. Di Ruoman Ripoblik establish ina 509 BC. Di Ruoman dem expan dem terichri uova Itali, den uova di Meditarienian biesn an Westan Yuurop. Di kristian rilijan ton liigal anda empara Constantine ina di 4t senchri AD. Ina fyuu jenarieshan, i ton di ofishal rilijan a di empaiya.

Wahn chret tu di powa a di Ruoman empaiya kom bout frahn di Arabian peninsula an di piipl dem uu yunait aanda Izlam. Ina westan Yuurop, nof a di nyuu stiet dem wehn onggl av Latn raitin, a fyuu Ruoman kostom, an di kristian rilijan in kaman. Muos a di kristian terichri ina di wes kom bout aanda di ruul a di Frangks, espeshali Charlemagne, uu di puop kround az di westan empara ina 800. Demya sosaiyati ya faam di bakbuon a di Yuurop we wi nuo tide. 

Di ischri a yuurop tai op wid di ischri a di worl ina di madorn iej, az yuurop liid explorieshan an kanggwes kraas di gluob, and influens piipl frahn di Amerikaz tu di Pasifik, tu Afrika.




#Article 131: Ischri a di Amoerkaz (147 words)


Di ischri a di Amoerkaz kova buot Naat ah Sout Amoerka, ingkluudn Senchral Amoerka ah di Kiaribiyan. Itaat wid piipl a-maigriet ina dem ieria ya frah Ieja juurin di ait a di hAis Iej. Demya piipl ya weh sepret frah di wandem ina di Uol Wol tel di Yuropiyandem kom ina di 10t ah 15t senchri. 

Di ansistadem a di Nietiv Amoerkandem we wi nuo tide, yuus fi ont ah geda fuud. Deh maigriet ina Naat Amoerka, askaadn tu di muos papiula tiori, kraas di Bierin Lan Brij. Likl Pielio-Indian gruup prabli fala di mamat ah hada hanimal. 

Kolchral chriet a di fos imigrantdem den faam di bakbuon fi kolcha laka di Irokwai pah Naat Amoerka, ah di Pirahã ina Sout Amoerka. Demya kolcha ya deh divelop ina Siblaizieshan. Kolcha we wi wuda kansida sivilaiz ingkluud: Kahuokia, Zapotek, Toltek, Olmek, Maya, Aztek, Purepecha, Chimor, ah di Ingka.




#Article 132: Ischri a di Migl Iis (416 words)


Di Migl Iis a wahn riijan we chrech frahn soutwes Ieja, soutiis Yuurop an naatiis Afrika. Di riijan naav no klier klier bounjri. Di Migl Iis a di bortplies an spirichwal senta fi Juudaizm, Kristianiti, Izlam, Yezidi, an ina Iran, Michra'izm, Zuoroaschrianizm, Manika'izm, an di Ba'ai Fiet. Chuu di ischri a di riijan di Migl Iis a wahn mieja senta fi wol afier. Palitikali, Ikanamikali, kochrali, an rilijosli, di riijan a wahn sensitiv ieria. Di orlies siblaizieshan dem, Mesopotiemia an ienchent Iijip, divelop ina di Fortail Kresent an Nail Vali riijan a di ienchent Nier Iis, an tu di siblaizieshan a di Levant, Iran, an Ariebian Peninsula. Di nier iis get yuunifai fos aanda di Achaemenid Empaiya; den bai di Maseduonian Empaiya; an den di Partian an Sasanid Empaiya dem. Di Arab Kalifet dem ina di Migl Iej, ar di Izlamik Guolen Iej, wehna di fos fi yuunait di wuola di riijan az wahn sepret riijan, and mek di daminant etnik aidentiti an langwij we wi si tide. Di Seljuk, Ataman, an di Safavid empaiya dem daminiet di riijan afta. 

Di madorn Migl Iis kom bout afta Wol Waar 1, wen di Ataman empaiya, an di Senchral Powa dem uu luuz di waar, paat op di riijan ina sepret nieshan nieshan. Ada tingz we gwaan ina disa chrasfamieshan ya inkluud di establishment a Izrel ina 1948, an di dipaacha a di Yuuropiian powa dem, Griet Britn an Frans we wehn av palitikal influens ina di riijan. Ina som wie, di Yunaitid Stiets tek dem plies. 

Ina di 20t senchri, wuoliip a kruud ail fain ina di riijan, an disya gi di Migl Iis muo impuotant ina di wol. Mas prodokshan a di ail taat roun 1945, wid Saadi Ariebia, Iran, Kuwiet, Irak, an di Yunaitid Arab Emiriets, uu wehn av di muos ail. Estimet fi di mount a ail rizorv, espeshali ina Saadi Ariebia an Iran, a som a di aiyis ina di wol. Di intanashinal ail kaatel OPEK av muosli Migl Iistan konchri. 

Ina di Kuol Waar, di Migl Iis wehna wan plies we yu kuda obzorv aidialajikal an palitikal schrogl bitwiin di tuu suupapowa dem: di Yunaitid Stiets an di Suoviet Yuunian, az dem wehna fait fi influens di difrent konchri dem ina di riijan. Ina di 20t senchri, an ina di 21s senchri, di riijan expiiriens piiriad a piis an talarans, an piiriad a kanflik an waar. Di korent ishyu dem nowadiez a di Irak Waar, Izrel-Plalistain kanflik, an di Irienian Nyuuklier Pruogram.




#Article 133: Ischri a di Worl (369 words)


Di ischri a di worl a di rekaadid memri a di expiiriens, roun di worl, a Homo sapiens. Ienchent yuuman ischri taat wid di invenshan, a difrent difrent paat a di ort, a raitin, we mek di biesis fi kip memri an spred an gruo nalij. Yuuman ischri maak wid,  likl bai likl muo diskovri an invenshan, an tu bai kwantom liip- paradaim shif, revaluushan, we mek op iipak ina di matiirial an spirichal evaluushan a yuumankain. 

Wan a di iipak dem bout we wi a taak a di taat a di Agrikolchral Revaluushan. Bitiwix 8,500 an 7,000 BCE, ina di Fertile Crescent, yuuman taat fi riez an gruo animal an plaant-agrikolcha. Dis spred gaa niebarin riijan, an divelop bai iteselft ina difrent riijan, til muos Homo sapiens liv laif az faama ina pormanet seklment centa pan som mieja badi a waata. Demya kamyuuniti ya jain-op uova taim fi mek biga an biga yuunit, a di siem taim wid di evaluushan a muo ifishent wie fi go frahn plies to plies. 

Di siefti an prodoktiviti we faamin provaid mek di kamyuuniti expan. Exchra fuud mek divizhan a lieba pasibl, di krieshan a di opa klaas, an di divelopment a siti an so, a sivilaizieshan. Chuu yuuman sosaiyati wehna get so komplex, di niid fi wahn sistim a akountin kom bout; an frahn dis nou, raitin ivalv. Nof riijan kyahn kliem se dem a di kriegl a sivilaizieshan kaa raitin divelop ina sevral siti roun di ort. 

Sivilaizieshan divelop pan di bangk a riva. Bai di taim a 3,000 BCE dem kom bout ina Mesopotamia (lan bitwiin di riva dem Euprates an Tigris), pan di bangk a di Nail, ina di Indus Riva Vali a India, an langsaid di big riva dem ina Chaina. 

Dis ischri a di Uol Worl divaid op ina Antikwiti (ina di Ienchent Nier Iis, di Meditarienian biesn a Klasikal Antikwiti, Ienchent Chaina, Inechent India, up to bout di 6t senchri); di Migl Iej, fram bout di 6t tu di 15t senchri; di Orli Madorn piiriad, wid di Yuropian Renasaans, frahn di 16t senchri tu bout 1780; an di Madorn piiriad, frahn di Iej a Enlaitnment an di Indoschrial Revaluushan, we taat ina 1750, tu nou.




#Article 134: Ischri a di Yuropiyan Yunian (139 words)


Di Yuropiyan Yunian a wahn jio-palitikal entiti wa tekop muos a di Yuropiyan kantinent. Iehn foun pahn uoliip a chriiti ahn andago nof expanshan wa kyaa i frahn 6 memba stiet tu 27, di majariti a stiet ina Yurop.

Difrahn fram aidie a fedarieshan, kanfedarieshan ar kostomz yunian di mien divelopment ina Yurop dipen pan a syuupranashinal foundieshan fi mek waar antingkobl ahn hout a di kwestian ahn fi riyinfuos dimokrasi inonsiet bai Robert Schuman ahn ada liidadem ina di Yurop Diklarieshan. Di prinsipl de a di aat a di Yuropiyan Kuol ahn Stiil Kamiuniti ina di Chriiti a Paris (1951), afta di Schuman Declaration ahn di lieta Chriitidem a Ruom wa extablish di Yuropiyan Ikanamik Kamiuniti ahn di Yuropiyan Atamik Enaji Kamiuniti. Buot demaya badi a nou paat a di Yuropiyan Yunian, faam anda dat niem ina 1993.




#Article 135: Ischri a myuuzik (160 words)


Myuuzik fain ina ebri kolcha wa wi nuo bout, paas ah prezant, vieri-vieri waidli bitwiin taim ah plies. Sens aal piipl a di wol, ingkluudn di muos aisolietid chraibal gruup, ab som faam a myuuzik, ikiah kangkluud se dat myuuzik laikli eh prezant ina di anseschral papilieshan praya tu di dispoersal a yuuman rong di wol. Kansikuentli, myuuzik maita eh-de ina existans fi akliis 55,000 ier ah di fos myuuzik maita eh-invent a hAfrika ah den ivalv fi bikom wah fondamental kanstityuent a yuuman laif.

hEni kolcha myuuzik influens bai aal ada aspek a daa kolcha, ingkluudn suoshal ah ikanamik aaganizieshan ah expiiriens, klaimit, ah axes tu teknalaji.  Di imuoshan ah aidie wa myuuzik expres, di sitieshan ina we myuuzik get plie ah lisn, ah di atityuud tuwad myuuzik plieya ah kompuoza aal a dem vieri bitwiin riijan ah piiriad. Myuuzik ischri a di distingk sobfiil a myuuzikalaji ah ischri we stodi myuuzik (potikiulali Westan aat myuuzik) frah kranalajikal pospektiv.




#Article 136: Ispanyuola (100 words)


Ispanyuola (fram di Panish La Española) a di sekan bigis ah di mos papiulos ailan a di Kiaribiyan, we de bitwix Kyuuba tu di wes an Puoto Riiko tu di iis. Ide dairekli ina di orikien belt. Di ripoblik a Ieti hakiupai di westan toerd ah di Daminikan Ripoblik di iistan tuu-toerd a di ailan. Krixtifa Kolombos fos lan pan di ailan ina di westan paat (waa paat a Ieti nou), pah Disemba 5, 1492, ah pan ih sekan joerni ina 1493 tu di iistan paat a di ailan, we im mek di fos Panish kalani ina di Nyuu Wol.




#Article 137: Itali (174 words)


Itali (Italian Ripoblik, Italian: Repubblica Italiana) a wah nieshan we de pan di Italian peninsiula ina Sout Yuurop ah di tuu laajis ailan ina di Meditarienian Sii, Sisili ah Saadinia. Itali ab wah Alpain baada wi Frans, Suitsalan, Aschria, ah Sloviinia. San Mariino ah di Vatikan Siti de ina Itali, ah Kampioni d'Itali (Italian: Campione d'Italia) de ina Suitsalan.

Di lan we niem Itali tide, ena di kriegl a wuoliip a Yuropian kolcha ah piipl; muos nuo a di Ruomandem, ah lieta, Itali ena di boertplies a di Yuniversiti a Renesans we taat ina Toskani ah pred aal uoba Yuurop. Itali kiapital, Ruom, ena di senta a Westan Siblizieshan.

Nou, Itali a dimkratik ripoblik, wah divelop nieshan, ah di 8t ayis kualiti a laif index rietin ina di wol. Ia aalso wan a di nieshan we faam di Yuropiyan Yuunian, ah NATO. Itali a wan a di G8 nieshan, wid di 7t laajis GDP ina di wol, memba a di Aaganizieshan fi Ikanamik Kaaparieshan ah Divelopment, WTO, Wes Yuurop Yuunian, ah Sentral Yuropiyan Inishitiv.   




#Article 138: Izlam (106 words)


Izlam (Arabik langwij: الإسلام; al-’islām) a wan manati'istik, Hiebrahamik rilijan we harijiniet chru di tiichin-dem rait dong bai di prafit Mo'amid (Mohammed), wan big rilijos an politikal smadi fram bak ina di 7 senchri ina hAriebia. Di wod Izlam miin se sobmishan, ar tuotal sarenda af wanself tu Gad (Arabik langwij: الله‎, Allāh). Dem we fala Izlam kaal Mozlim, we miin se Dem uu sobmit tu Gad. Di wod Mozlim a di paatisipl fi di siem vorb uufa infinitiv a di wod Islām. Yab bitwiin 1 bilian an 1.8 bilian Mozlim piipl bout di Ort, we mek Izlam di sekan-bigis rilijan fi di wol, afta Kristianiti.




#Article 139: Izlamik Guolin Iej (134 words)


Di Izlamik Guolin Iej refa tu di piiriad ina di ischri a Izlam, chradishanali diet frah di 8t senchri tu di 13t senchri, wen nof a di istarikali Izlamik wol eh-ruul bai vierios kalifet, ah expiiriens sayantifik, ikanamik ah kolcharal florishin.[1][2][3] Dis piiriad chradishanali andastan fi eh-bigin juurin di rien a di Abasid kalif Harun al-Rashid (786 tu 809) wid di inagiurieshan a di Ous a Wizdom ina Bagdad, we skala frah vierios paat a di wol wid difrah kolcharal bakgrong eh-mandiet fi giada ah chransliet aal a di wol klasikal nalij ina Arabik. Askaadn tu chradishan ihen wid di kalaps a di Abasid Kalifet wid di Manggol inviejan ah di Sak a Bagdad ina 1258, duo sebral kantempareri skala plies di hen a di Izlamik Guolin Iej rong di 15t tu 16t senchri.




#Article 140: Jaagrafi (141 words)


Jaagrafi (frah Griik γεωγραφία, geographia, litarali oert diskripshan) a wah fiil a sayans we divuot tu di todi a di lan, di fiicha, di inabitant, ah di finamina dem a Oert. Di fos poersn fi yuuz di wod γεωγραφία wena Erastotiiniz (Eratosthenes 276–194 BKI). Fuo istarikal chadishan ina jaagrafikal risaach a spieshal analisis a di nachral ah di yuuman finamina (jaagrafi az di todi a dischibyuushan), ieria todi (plies ah riijan), todi a di yuuman-lan rilieshanship, ah risaach ina di Oert sayans. Nondiles, madan jaagrafi a wah aal-ingkompasin disiplin we fuomuos siik fi andastan di Oert ah aal a iyuuman ah nachral komplexiti—no onggl we abjekdem de, bot ou deh eh-chienj ah kom fi bi. Jaagrafi kaal di wol disiplin ah di brij bitwiin di yuuman ah di fizikal sayans. Jaagrafi divaidop ina tuu mien branch: yuuman jaagrafi ah fizikal jaagrafi.




#Article 141: Jaaj Wiliam Gaadn (564 words)


Jaaj Wiliam Gaadn ar George William Gordon (1820 ndash; 23 Aktuoba 1865) wena Jumiekan binizman, majischriet a palitishan uu wena wah liidn kritik a di palisi a di gobna a Jumieka Edwad Ier (Edward Eyre). Pah Ier aada, ih weh-exikyuut afta di Morant Bie Ribeliyan. Gaadn exikyuushan eh-kriet big kas-kas ina Britn, ah sebral atemp eh-mek fi chaaj Ier wid moerda. Pah di sintiiniri a ih det, deh weh-prokliem Gaadn az wan a di Nashinal Iiro a Jumieka.

Gaadn wena di sekan a iet pitni baan tu wah Skatish plaanta, Juozif Gaadn (Joseph Gordon) (1790?–1867) ah wah mulato sliev, An Rachre (Ann Rattray, 1792? – bifuo 1865). Ih weh self-edikiet, ah don-tiich ihself fi riid, rait, ah du simpl akountin. Wen im a ten ier uol, Gaadn eh-lou fi go lib wid ih gadfaada, Jiemz Dieli (James Daly) a Blak Riva. Widin wan ier, Gaadn taat wok ina Dieli bizniz. Gaadn ton biznizman ihself ah lanuona ina di parish a Sin Tamas-ina-di-Iis (St. Thomas-in-the-East). Ih siblindem a Mieri An Gaadn (Mary Ann Gordon, 1813?), Maagrit Gaadn (Margaret Gordon 1819?), Janet Izabela Gaadn (Janet Isabella Gordon, 1824?), Jan Gaadn (John Gordon, 1825?), Jien Gaadn (Jane Gordon, 1826?), An Gaadn (Ann Gordon, 1828?) ah Ralf Gaadn (Ralph Gordon, 1830).

Az memba a di Ous a Asembli Gaadn akwaya di repitieshan az kritik a di koluonial gobament, espeshal Gobna Eyre, ina di migl-1860z. Ih mentien karispandens wid soh Ingglish ivanjelikal kritik a koluonial palisi. Ih azwel eh-extablish ih uona Nietiv Baptis Choch, we Paal Buogl ena diikan. Anbinuons tu aal a dem deh taim de, ina Mie 1865 Gaadn eh-atemp fi poerchis wah ex-Kanfedaret skuuna kaa ih ena-plan fi feri aamz ah amiunishan frah di Yunaitid Stiet a Amoerka.
 
Ina Aktuoba 1865, afta di Morant Bie Ribelian we eh-liid bai Buogl, deh eh-tek Gaadn frah Kinston, we mashalaa neh de ina fuos, gaa Morant Bie, we iweh de. Deh chrai im fi ai chriizn bai kuot maashal, widoutn juu pruoses a laa, sentens im tu det ah exikiyuut im pah 23 Aktuoba. Gaadn det ah di bruutaliti a Ier sopreshan a di rivuolt ton di afier ina cause célèbre ina Britn. Jan Stiuwat Mil (John Stuart Mill) ah adaels libaral ena-siik fi ab Ier (ah adawandem ) prasikiut, bot deh neba soksesful. Wen demde atemp fiel, deh bringop sivl prosiidin gens im.

Ina di aftamat a di lieba ribelian a 1938, Gaadn eh-kom fi bi rigyaad az wah priikoersa a Jumiekan nashinalizim. Dis eh-elp bai di plie Jaaj Wiliam Gaadn (George William Gordon) ba Raja Mies (Roger Mais), we eh-kompier Gaadn det tu di sakrifais a Jiizas. Ina 1965, Gaadn ah Buogl eh-prokliem Nashinal Iiro ina soermani a Morant Bie. Wen Jumieka desimalaiz ikoransi ina 1969, a fi Gaadn picha put pah di ten-dala nuot (nou ina wah kain).

Di Paaliment a Jumieka miit ina Gaadn Ous, bil ina 1960 ah niem ina ih memri.

Jaaj Wiliam Gaadn niem menshan ina di sang Inasent Blod (Innocent Blood) azwel ina Si dem a-kom (See them a come) bai di rege ban Kolcha (Culture), ina di sang Silva Tong Shuo (Silver Tongue Show) bai Grongdieshan (Groundation), Gi Tangx ah Priez (Give Thanks and Praise) bai Rai Rieyan (Roy Rayon), ina Pridikshan (Prediction) ah Baan Fi Ribel (Born Fe Rebel) bai Stiil Pols (Steel Pulse), ah ina Fiwi Jumiekan Nashinal Iiroz (Our Jamaican National Heroes) bai Aris Andi (Horace Andy).




#Article 142: Japaniiz languij (185 words)


Japaniiz (日本語 Nihonggo, nihõŋɡo ar nihõŋŋo) a wah Iis Iejan languij spiik bai bout 125 milian spiika, praimerili ina Japan, we a di nashinal languij. A memba a di Japanik (ar Japaniiz-Riukyuan) languij fambili, uufa rilieshan tu ada languij gruup, potikiula tu Korian ah di sojes Alteik languij fambili, anda dibiet.

Likl nuo bout di languij priyischri, ar wen ifos apier ina Japan. Chaini dakiument frah di 3d senchri rikaad wan ah tuu Japaniiz wod, bot sobstanshal tex neh apier tel di 8t senchri. Juurin di Heyan piiriad (794–1185), Chaini languij eh-ab kansidarebl influens pah di vokiabileri ah fonalaji a Uol Japaniiz. Liet Migl Japaniiz (1185–1600) si chienj ina fiicha we bringi kluosa tu di madan languij, azwel di fos apierans a Gairaigo (Yuropiyan luonwod). Di tandad dayalek muuv frah di Kansai riijan tu di Edo (madan Tuokio) riijan ina di Hoerli Madan Japaniiz piiriad (hoerli 17t senchri–migl-19t senchri). Afta di hen a Sakoku (Japan self-impuoz aisolieshan) in 1853, di fluo a luonwod frah Yuropiyan languij ingkriis signifikantli. Ingglish luonwod in potikiula eh-bikom muo ah muo friikuent, ah Wasei-eigo (Japaniiz wod frah Ingglish ruut) prolifariet.




#Article 143: Jaz (154 words)


Jaz a myuuzik jaahra we arijiniet ina hAfrikan Amoerkan komiuniti ina Nyuu Aaliinz ina di Yunaitid Stiet juurin di liet 19t ah hoerli 20t senchri. It imoerj ina di faam a indipendant chradishanal ah papila myuuzikal stail, aal a dem lingk bai di kaman ban a hAfrikan Amoerkan ah Yuropiyan Amoerkan myuuzikal pierentij wid pofaamans orientieshan. Jaz span a piiriad a uoba wan onjrid ier, inkompas waid-waid rienj a myuuzik, so meki difikolt fi difain. Jaz mek ebi yuus a improvizieshan, paliridim, singkopieshan ah di suing nuot, azwel aspek a Yuropiyan aamani, Amoerkan papila myuuzik, di braas ban chradishan, ah hAfrikan myuuzikal eliment laka bluu nuot ah hAfrikan Amoerkan stail laka ragtaim. Alduo di foundieshan a jaz ruut diip ina di blak expiirians a di Yunaitid Stiet, difrah-difrah kolcha kanchribiut fi deh uona expiirians ah stail tu di aat faam azwel. Intilekchal rong di wol ielop jaz az wan a Moerka arijinal aat faam.




#Article 144: Jiizas Kraist (317 words)


Jiizas a Nazaret, binuon az Jiizas Krais, a di senchral figa a Kristianiti, an ina muos dinaminieshan nuon az di son a Gad an az Gad rezarek. Kristiyan luk pan im tu az di Mesaiya we di Uol Testiment taak bout; Judaizm rijek disya kliem ya. Izlam kansida Jiizas wan prafit, an nof ada rilijan rispek im ina som wie. Di mien suos a infamieshan bout Jiizas laif an tiichin dem a di fuo kananikal gaspl tu di istarikal Jiizas. Nof skala ina di fiil a ischri an biblical stodi biliiv se som paat a di Nyuu Testiment yuusful fi riikanschok im laif. Dem agrii se im a when wan Juu uu piipl nuo az wan tiicha an wan iila. Dem aksep tu se im when baptaiz bai John di Baptis, an get kruusifai ina Jeruusalem pan di aada dem a di Ruoman Priifek a Judiya, Pontius Pilate, pan di chaaj a sedishan gens di Ruoman empaiya. Ada fram demya kankluujan, baibl stodi stil no sekl pan di kronalaji, di senchral mesij a im tiichin dem, im suoshal klaas, kolchral envaironment, an im rilijos orientieshan. Kristiyan muosli biliiv se Jiizas a di “Son a Gad” (jenarali se im a Gad di son, di sekan smadi ina di chriniti), uu kom fi gi salvieshan wid Gad chuu im det fi di sin a evribadi. Ada kristiyan biliif inkluud di vorjin bort a Jiizas, di pofaamans a mirakl, im raiz op ina evn, an wan fyuucha sekan komin. Alduo di dakchrin a di chriniti waidsped ina kristiyaniti wan mainariti stil no biliiv ina i. Ina Izlam, Jiizas stil kansida az wan a Gad impuotant prafit dem, di kyariya a skripcha, an smadi uu wok mirakl. Dem kaal Jiizas di mesaiya tu, bot Izlam no tiich se im when divain. Izlam tiich se im gaa evn badili, raada dan di chradishanal kristiyan biliif ina did et an rezarekshan a Jiizas.




#Article 145: Jiizas: di Buk We Luuk Rait bout Im (217 words)


Jiizas: di Buk We Luuk Rait bout Im adawaiz kaal Luuk ah di toerd buk ah di Nyuu Testiment ina di Kristian Baibl. It ah di longges out ah aala di fuor kyananikal buk dem weh dehn kaal Sinaptik Gaspl (Synoptic Gospels) weh taak bout di arijin, tiichinz, det, rezarekshan ahn asenshan ah Jiizas Krais (Jesus).  Dis ya buk no egzakli seh a Luuk rait ih, bot nof skola agrii seh dehn fain inof evidens ina it fi mek dem biliiv seh a im rait ih. Wahn ah di mieja difrans dem wid Luuk ahn di ada Sinaptik Gaspl dem iz dat it ah di ongl buk weh kom wid a falarop. Dis ya falarop niem hAx a di Apasl ahn nof skola kansida di tuu a dem togeda wen dem ah taak bout aida wahn.  Luuk muosli fuokos pon salvieshan akaadn tu im andastandin ah di wil ah Gad bies aafa Im akshan dem chruout ischri. Ina dis ya buk, di ischri ah fos senchri Kristianiti divaid op ina chrii stiej. Di fos tuu stiej dem taak bout wen di Mesaiya jos kom pon oert - fram im baan, tu wen im miit Jan di Baptis. Di laas stiej fuokos pon di taim wen him wehn a tiich pon di oert, tu im det ahn rezarekshan. 




#Article 146: Jiotoermal ilekchrixiti (211 words)


Jiotoermal ilekchrixiti a ilekchrixiti jinariet bai jiotoermal enaji. Teknalaji ina yuus ingkluud jrai stiim powa stieshan, flash stiim powa stieshan ah bainari saikl powa stieshan. Jiotoermal ilekchrixiti jinarieshan korantli yuuz ina 24 konchri, wails jiotoermal iitin ina yuus ina 70 konchri.

Az a 2015, wolwaid jiotoermal powa kiapasiti amount tu 12.8 gigawat (GW), outa we 28 posent ar 3,548 megawat instaal ina di Yunaitid Stiet. Intanashinal maakit eh-gruo a avrij anyual riet a 5 posent uoba di laas chrii ier ah gluobal jiotoermal powa kiapasiti expek fi kech 14.5–17.6 GW bai 2020. Bies pah korant jiolajik nalij ah teknalaji, di Jiotoermal Enaji Asosieshan (GEA) estimiet se onggl 6.5 posent a tuotal gluobal potenshal don-tap optel nou, wails di IPCC ripuot jiotoermal powa potenshal fi bi ina di rienj a 35 GW tu 2 TW. Konchri we jinariet muo dah 15 posent a deh ilekchrixiti frah jiotoermal suos ingkluud El Salvaduor, Kenia, di Filipiinz, Aislan ah Kasta Riika.

Jiotoermal powa kansida fi bi a sostienebl, rinyuebl suos a enaji bikaa di iit exchrakshan so sumaal kompier wid di Oert iit kantent. Di griinous gias imishan a jiotoermal ilekchrik stieshan a pah avrij 45 gram a kaaban dayaxaid po kilowat-owa a ilelchrixiti, ar les dah 5 posent a wa kanvenshanal kuol-faya plant imit.




#Article 147: Joan of Arc (298 words)


Joan of Arc a wahn nashinal erowin a Frans an wan Kyaklik sient. Shi baan puor ina iistan Frans, an shi liid di French aami pan nof impuotant vikchri juurin di onjrid ier waar. Shi kliem se se wehn av divain gaidans, an wehn indirekli rispansibl fi di koronieshan a Charles VII. Shi get kyapcha bai di Burgundians, get sel tu di Ingglish, get chrai ina kuot, an dem bon ar pan di stiek wen shi a jos 19 ier uol. Twenti fuo ier afta dat Puop Callixtus III rivyuu di disijan a di ikliiziastik kuot, fain ar inosent, an diklier ar wan maata. Shi get biatifai ina 1909 an den kyanonaiz ina 1920. Tide, shi a wan a chrii piechran siet ina Frans. Joan kliem se shi get vijan fram Gad we tel ar se shi fi tek ar uomlan fram Ingglish daminieshan iet ina di Onjrid Ier Waar. King Charles VII sen art u di siij a Orliinz az paat a di riliif mishan. Shi get big-op wen shi uovakom di kantenshos atityuud a di komaanda dem, an lif op di siij ina jos nain die. Nof ada swif vikchri liid Charles VII fi get kroun an sekl di dispyuut bout sokseshan tu di chuon. Joan of Arc a stil wan impuotant figa ina Westan kolcha. Fram Napoleon tu di prezent, French palitishan fram aal bout taak bout ar. Nof mieja raita mek tingz bout ar, laik Shakespeare (Henry VI), Voltaire (La Pucelle d’Orleans), Schiller (Die Jungfrau von Orleans), Verdi (Iovanna d’Arco), Tchaikovsky, Mark Twain (Persnal Rekalekshan a Joan of Arc), Jean Anouilh (L’Alouette), Bertolt Brecht (Die Heilige Johanna der Schlachthofe), George Bernard Shaw (Saint Joan), an Maxwell Anderson (Joan of Lorraine). Nof dipikshan a ar stil de ina flim, tv, vidyo giem, sang, an dans.




#Article 148: Joerk siiznin (129 words)


Joerk a stail a kukin nietiv tu Jumieka we miit jrai-rob ar wet-mariniet wid wah at-at spais mixcha niem Jumiekan joerk siiznin. Joerk siiznin yuuz chradishanali pah puok ah chikin. Madoern-die resipii yuuz joerk siiznin mixcha pah fish, suimz, shelfish, biif, sachiz, lam, vejitebl, ah tuofuu. Tuu ingriidient joerk siiznin afi ab: pimenta (Pimenta dioica, or adawaiz nuo az aalspais) ah kachbanit pepa. Adaels ingriidient maita ingkluud kluovz, siniman, skelian, notneg, taim, gyaalik, brong shuga, jinja, ah saal.

Di Maruun piipl yuus fi siiznop deh miit ah kuki pah wah rak mek frah pimenta ud uoba faya ina wah shalo pit ina di grong. Som piipl biliib se di Maruundem get dis stail a kukin frah di Taino piipl we gi dem shelta wen deh ronwe frah di Panish.




#Article 149: Joermani (229 words)


Joermani, ofishali di Fedaral Ripoblik a Joermani (Joerman: Bundesrepublik Deutschland), a wah konchri ina wes senchral Yuurop. Ibaada di Nedalanz, Beljiom, Logzimboerg, Frans, Suitsalan, Aschria, Chekia, Puolan, ah Denmaak. Ikompraiz a sixtiin stiet, ah di kiapital a Boerlin. Di ofishal languij a Joerman.

Juurin di Ruoman piiriad, i eh-inabit bai vierios Joermanik piipl. Lieta, ina di naint ah tent senchri, ibikomps wah senchral paat a di Uoli Ruoman Empaya, we laas tel 1806, wen Napuolian dizalbi. Juurin di naintiint senchri, aal a prezant-die Joermani tek uoba bai Prosha, ah faam ina di Joerman Empaya. Di Joerman Empaya laas tel 1918, wen di Alaidem difiiti ina Wol Waar I. Iton ripoblik frah 1918 tel 1933. Ina 1933, Adalf Itla eh-bikomps di fiura ah meki wah diktietaship. Anda Itla ruul Joermani expani terichri, ah poersikiut di Juudem. Lieta, deh chrai fi extoerminiet di Juudem altugeda ina Di Olokaas. Wen Naatsi Joermani invied Puolan ina 1939, Britn ah Frans diklier waar pah Joermani, ah Wol Waar II taat. Ina di hoerli stiej a di waar, Joermani tek uoba nof a Yuurop, bot ina di hen, iluuz. Afta di war, Joermani hakiupai bai Frans, Britn, di Yunaitid Stiet, ah di Suoviet Yuunian. Di ieria hakiupai bai di Suoviet Yuunion eh-bikomps Iis Joermani, we ena kamiunis, ah di res eh-bikomps Wes Joermani, we dimakratik. Ina 1991, di tuu Joermani dem moerj ina prezant-die Joermani.




#Article 150: Joermanik languij (120 words)


Joermanik languij a di languij fambli we hingkluud Ingglish, Joerman, Doch, Dienish, Naawiijan, Swiidish, Aislandik, ahn Gatik (extingk). Ibrokop ina chrii sob-fambli: Wes Joermanik, Naat Joermanik, ah hIis Joermanik (we aal extingk). Wes Joermanik languijdem ingkluud Joerman, Doch, ah hIngglish; Naat Joermanik ingkluud di Skiandinievian languijdem, ah hIis Joermanik kansis a nof extingk languij, ingkluudn Gatik, Vandalik, ah Boergondian.

hAal Joermanik languijdem diraib frah di Pruoto-Joermanik languij, we taak juurin di hoerli fos mileniom KE. Pruoto-Joermanik koh frah Pruoto-Indo-Yuropiyan, ah ina di prases, go chuu soh kansanant shif we Pruoto-Indo-Yuropiyan p, t, k bikomps Joermanik f, th, ah h; Pruoto-Indo-Yuropiyan b, d, g bikomps Joermanik p, t, ah k; ah Pruoto-Indo-Yuropiyan bh, dh, gh bikomps Joermanik b, d, ah g.




#Article 151: Johann Sebastian Bach (172 words)


Johann Sebastian Bach, nuo as Yuohan Sibastian Baak  (31 Maach 1685 [O.S. 21 Maach] – 28 Julai 1750) wehna Jorman kompuoza ahn haaganis uufa siekrid ahn sekiula wok fi kwaia, haakestra, ahn suolo hinschrument jraa tugiada di straandem a di Baruok piiriad ahn divelopi tu di hultimet machyuoriti. Alduo ihn no hinchradyuus no niuu faam, ihn henrich di privielin Jorman stail wid ruobos kanchrapuntal tekniik, anraival kanchruol a aamanic ahn muotivik aaganizieshan ina kompozishan fi divors inschrumentieshan, ahn di adaptieshan a ridim ahn texcha frahn farin, potikiula Itali ahn Frans.

Rivier fi dehn intilekchual dep, teknikal komaan ahn aatistik byuuti, Baak wokdem inkluud di Brandenborg kanchortodem, di Guolborg Vierieshandem, di Ingglish Swiitdem, di French Swiitdem, di Paatiitadem, di Wel-Tempa Klavia, di Mas ina B Maina, di Sin Matiu Pashan, di Sin Jan Pashan, di Magnifikiat, Di Myuuzikal Aafrin, Di Aat a Fiuug, di Sonaatadem ahn Paatitadem fi vayalin suolo, di Chelo Swiitdem, muo dan 200 sovaivn kiantaata, ahn simila nomba a haagan wok, inkluudn di selibrietid Tokaata ahn Fiuug ina D Maina.




#Article 152: John Locke (189 words)


John Locke (Aagos 29, 1632 – Aktuoba 28, 1704) wehna wan Ingglish filasifa. Piipl kansida Locke di fos British impirisis bot im iikwali impuotant tu suoshal kanchrak tiori. Im aidiya dem av nof influens pan di development a epistimalaji an palitikal filasifi, an im kansida bai nof az wan a di muos influenshal Iej a Enlaitnment tingka dem, klasikal ripoblikan, an kanchribyuuta tu libaral tiori. Im raitin dem influens Voltier an Rousseau, nof Skatish Enlaitnment tingka, an nof Amerikan revaluushaneri liida. Da influens abvios ina di Amerikan Deklarieshan a Indipendens. Di tiori a di main, bai Locke, sait aafn az di arijin fi madorn kansepshan a aidentiti an “di self”, an yu kyan obzorv dis ina di lieta wok a filasifa laik David Hume, Jean-Jacques Rousseau an Immanuel Kant. Locke wehna wan di fos filasifa dem fi difain imself chuu di kantinyuiti a “kanchosnes”. Im put faawod se di main a wehn wan “emti sliet” ar “tabula rasa”; dat fi se, difrent fram Kaatiizhan ar Kristiyan filasifi, Locke biliiv se piipl baan widout inbaan aidiya, an se nalij kom bout onggl chuu expiiriens we gyada fram di sens dem.




#Article 153: Juozif Stalin (163 words)


Juozif Stalin, nuo az Joseph Stalin, wehna di Jinaral Sikriteri a di Kamiunis Paati a di Suoviet Yuunian Senchral Komitii frahn 1922 tel ihn det ina 1953. Ina di ierdem afta Lenin det ina 1924, ihn raiz fi bikoms di liida a di Suoviet Yuunian.

Stalin laanch wahn komaan ikanami, riplies di Nyuu Ikanamik Palisi a di 1920dem wid Faib-Ier Plan ahn laanch wahn piiriad a rapid indoschrialaizieshan ahn ikanamik kalektivaizieshan. Di op'iival ina di agrikolcharal sekta disrop fuud prodoksahn, rizolt ina waidpred famin, soch az di kiataschrafik Suoviet famin a 1932–1933, nuo ina Yuukrien (Ukraine) as di Holodomor.

Juurin di liet 1930dem, Stalin laanch di Griet Porj (alzwel nuo az di Griet Tera), a kiampien fi porj di Kamiunis Paati a piipl akyuuz a karopshan, terarizam, ar chrechri; ihn exteni tu di milichri ahn ada els sekta a Suoviet sasayati. Taagitdem aafn get exikyuut, imprizn ina Gulag lieba kiamp ar egzail. Ina di ierdem afta, nof milian etnik mainariti alzwel get dipuot.




#Article 154: Jraayn (186 words)


Jraayn a faam a vijual aat we smadi kiah yuuz difrah-difrah jraayn inschrument fi maak-maak piepa ar wah nex tuu-dimenshanal midiom. Inschrument ingkluud grafait pensl, pen ah ingk, ingk brosh, wax kola pensl, krayan, chaakuol, saidwaak chaak, pastel, difrah-difrah kain a roba, maaka, stailos, difrah-difrah metal (laka silvapaint) ah ilekchanik jraayn.

Di jraayn inschrument riliis wah sumaal amount a matiirial pan a soerfis, lef wah visibl maak. Di muos kaman supuot fi jraayn a piepa, alduo adaels matiirial, laka kiaadbuod, plastik, leda, kianvas, ah buod, kiah yuuz. Tempareri jraayn kiah mek pah blakbuod ar waitbuod ar akchuali liklmuos eniting. Di midiom a eba papila ah fondamental miinz a poblik expreshan rait chuu yuuman ischri. A wan a di simplis ah muos ifishent miinz fi komiunikiet vijual aidie. Di hiizi avielobiliti a jraayn inschrument mek jraayn wan a di muos kaman aatistik aktiviti.

In adishan tu di muo aatistik faam, jraayn noftaim yuuz ina komoershal iloschrieshan, animieshan, aachitecha, injinierin ah teknikal jraayn. Kuik, friyan jraayn, yuujali no inten az finish wok, sohtaim kaal skech. Aatis uu praktis ar wok ina teknikal jraayn kiah kaal jraafta, ar jraafsman.




#Article 155: Jriim (103 words)


Jriim a soksheshan a himij, aidie, imuoshan, ah sensieshan we okor yuujali invalinteri ina di main juurin soertn stiej a sliip. Di kantent ah poerpos a jriim no andastan difinitivli, duo deh ena tapik a sayantifik spekilieshan, azwel sobjek a filasafikal ah rilijos inchres, raitchuu raitdong ischri. Di sayantifik stodi a jriim kaal oneiralaji.

Jriim mienli okor ina di rapid-yai muuvment (REM) stiej a sliip—wen brien aktiviti ai ah rizembl wen smadi wiek. REM sliip riviil bai kantinyuos muuvment a di yaidem juurin sliip. Sohtaim, jriim kiah okor juurin ada stiej a sliip. Ousomeba, demya jriim ten fi moch les vivid ar memarebl.




#Article 156: Julius Caesar (244 words)


Julius Caesar wehna wan Ruoman milichri an Politikal liida. Im plie wan kritikal ruol ina di chransfamieshan a di Ruoman Ripoblik ina di Ruoman Empaiya. Im kangka Gaul an exten di Ruoman worl tu di Naat Sii, an im uovasi di fos Ruoman inviezhan a Britn ina 55 BK. Caesar staat wan sivl waar ina 49 BK we eliviet im tu di pozishan a maasta a di Ruoman worl. Afta im tek uova kanchuol a di govament, im staat extensiv rifaam a Ruoman Sosaiyati an govament. Im senchralaiz di byuurakrasi a di ripoblik an wehn ivenchali get diklier “diktieta fieva”. Wan gruup a senita, wid Marcus Junius Brutus a liid di pak, asasiniet di diktieta pan Maach 15 ina 44 BK, ina di uop se di Ripoblik kyan gu bak tu naamal. Bot di rizolt a wehn wan neda sivl waar we liid tu di set op a wan pormanent aatakrasi bai di adapted ier we Caesar pik, Gaius Octavianus. Ina 42 BK, tuu ier afta im ded, di Senit ofishali diklier Caesar wan an di Ruoman diiti dem. Muos a we wi nuo bout Caesar bies pan di “Commentarii” (Kominchri) pan im milichri kyampien dem, an ada madorn suos laik di let an spiich dem we im political raival, Cicero, wehn gi, di istarikal raitin a Sallust an di puoichri a Catallus. Nof muo diitiel bout im laif rekaad bai istuorian we kom afta im, laik Appian, Suetonius, Plutarch, Cassius Dio an Strabo.




#Article 157: Jumieka (7123 words)


Jumieka (vierieshan Jamieka ah Jomieka askaadn tu spiich rejista ar axent) a wah ailan nieshan we a paat a di Grieta hAntiliiz, bout 234 kilamiita (145 mail) lang ah bout 80 kilamiita (50 mail) waid. Ide ina di Kiaribiyan Sii, bout 145 kilamiita (90 mail) sout a Kyuuba, ah 190 kilamiita (120 mail) wes a di ailan we niem Ispanyuola, we mekop frah Ieti ah di Daminikan Ripoblik.

Di fos piipl dem we eh lib ina Jumieka, wena di Taino we eh-taak Arawak. Deh eh-niem di ailant Xaymaca (pronouns laka zai-ma-ka), we miin iida di Lan a ud ah waata, ar Lan a Spring. Spien ena di fos Yuropiyan konchri fi kliem Jumieka ah deh eh niemi Santiaago. Lieta Britn eh teki frah dem ah toni ina British Wes Indiz Kroun Kalani we niem Jumieka. Iget Indipendans frah Britn ina 1962 bot stil tan ina di Kamanwelt a Nieshan wid Kwiin Ilizibet II az di ed a stiet. Di kiapital a Kinston.

Jumieka ab di tod nofis piipl we chat Ingglish ina Naat Amoerka, afta Moerka ah Kianada ina da siem aada. Jumieka ab bout 5 milian sitizn wid likl anda aaf a dem a-lib ina wah nex konchri. Muos a di maigrantdem de a Moerka, Kianada ah Britn bot di dayaspora pred uoba di wuol wol. Di bigis indoschri a baxait ah tuurizam. Soh ada indoschri a kaafi, koko, shuga, rom, sichros ah banaana.

Jumieka piipl dem taak wah Ingglish-bies kriyuol Languij we deh kaal Patwa, ar jos Jumiekan. Ibies muosli pah 17t senchri Ingglish we deh tiich di Afrikan slievdem mix wid som a deh uona Wes Afrikan languij, ah likl bit a lef-bak Panish ah Puotigiis. Som a di languij koh frah di kolchadem we mekop Jumieka kolcha tu. Alduo di Jumiekan lexikan a muosli Ingglish, di grama a mienli Wes Afrikan; yu kiah fain soh similariti ina Naijiirian Pijin Ingglish.

Iibn duo a wah liili konchri, Jumieka gi di wol wuoliip ina myuuzik, spuots, rilijan ah wid Maakos Gyaavi elp, Blak Nashinalizim.

Di indijinos piipl, di Taino, kaali Xaymaca ina Arawakan, we miin se di Lan a Ud ah Waata ar di Lan a Spring.

Koluokali Jumiekandem refa tu deh ailant uom az di Rak, frah we deh get foerda slang niem laka Jamrak, ah Jamdong, ar deh jos kaali bai di tuu leta JA.

Di Taino indijinos piipl, wa taak Arawak languij, arijiniet ina Sout Amoerka, sekl pah di ailant bitwiin 4000 ah 1000 BKE. Wen Krixtifa Kolombos kech de ina 1494, deh weh ab muo dah 200 vilij ruul ba kasiik (chiif a vilij). Di sout kuos a Jumieka ab di muos papilieshan, espeshal roun di ieria nou nuo az Uol Aaba (Old Harbour). Di Taino stil de a Jumieka wen di Ingglish tek kanchuol a di ailant ina 1655. Di Jumiekan Nashinal Eritij Chos a-chrai fi lokiet ah dakiument eni evidens a di Taino.

Krixtifa Kolombos se Jumieka a Spien lan wen im lan deso ina 1494. Im prabli lan a Jrai Aaba, we dem kaal Diskovri Bie nou. Alduo som piipl no grii an se a kuda Sint Anz Bie. Kolombos eh niem Sint Anz Bie San Gloria wentaim im fos siit frah ih ship. 1.6 kilamiita wes a Sint Anz Bie a di fos Panish piipl dem tong, Siviya La Nueva (Sevilla La Nueva), we setop ina 1509. Bot ina 1524 deh lefi kaa dem se siknis eh dide. Den deh mek Panish Tong di kiapital, da taim de roun 1534, ieh kaal Sin Jiego De La Viega (Santiago de la Viega) ina wa deh kaal Sin Kiachrin tide.

Panish Toun ab di uolis kiatiijral fi di British kalanidem ina di Kiaribiyan. Di Panishdem eh fuosout bai di Ingglish a Rio Nuevo ina Sin Mieri. Ina 1655 di Ingglishdem, liid bai Sar Wiliam Pen (William Penn) ah Jinaral Raboert Venablz (Robert Venables), tekuoba di laas Panish fuot ina Jumieka. Di niem a Mantigo Bie, di kiapital a di parish a Sin Jiemz, koh frah di Panish name manteca bahía (ar Bie a Laad), frah di laad-mekin indoschri wa dide bies pah di pruosesin a di nof wail ag ina di ieria.

Ina 1660, di papilieshan a Jumieka eh bout 4,500 wait ah 1,500 blak, bot az oerli az di 1670 deh taim, blak piipl faam di majariti a di papilieshan.

Ina 1394, Frans blakout Juu frah koh lib ina deh konchri. Bai 1660, Jumieka bikomps rifiuj fi Juu ina di Nyuu Wol, azwel nof a dem weh get expel frah Spien ah Puotigal ron kom. Wah seklment a Juu eh kom aredi ina 1510, kuiktaim afta fi Krixtifa Kolombos (Christopher Columbus) son sekl pah di hailant. Muosli moerchant ah chrieda, di Juwish komiuniti eh fuos fi lib ah aid, a-kaal dehself Puotigii. Afta di British tek uoba ruul fi Jumieka, di Juudem disaid se di besis difens gens Spien fi get bak kanchruol ena fi inkorij di kalani fi ton bies fi Kiaribiyan pairet. Wid di pairetdem setop a Puot Rayal di Panishdem udn tuu waah fi atak. Di British liidadem grii se disya chratiji wi wok fi kipwe outsaid buliraigin.

Wen di hIngglish kiapcha Jumieka ina 1655, di Panish kalanisdem ronwe afta deh don lego deh sliev. Di slievdem kiata go a mountn, jainop wid di Maruundem, demde uu eh exkiep langtaim frah di Panish fi lib wid di Taínodem. Di Jumiekan Maruundem eh fait di British juurin di 18t senchri. Di niem stil yuuz tide fi deh madoern disendant. Fi senchri juurin slievri taim, di Maruundem extablish frii komiuniti ina di mountn bush a Jumieka, we deh mentien deh friidam ah indipendans fi jinarieshan.

Juurin di fos 200 ier a British ruul, Jumieka eh wan a di wol liidn nieshan we expuot shuga mek chuu sliev lieba. Muo dah 77,000 ton a shuga projuus ebri ier bitwiin 1820 ah 1824. Afta di abolishan a di sliev chried ina 1807, di British impuot Indian ah Chaini woka az indencha saabant fi sopliment di lieba fuos. Nof a deh disendant kantiniu fi lib a Jumieka tide.

Bai di bignin a di 19t senchri, Jumieka dipendans pah sliev lieba ah plantieshan ikanami rizolt ina blak piipl outnomba wait piipl bai a riesho a almuos 20 tu 1. Alduo di UK eh outlaa di himpuotieshan a sliev, som eh stil smogl kom a di kalanidem. Wails dem a-plan fi abalish slievri, di British Paaliment paas soh laa fi himpruuv kandishan fi di slievdem. Deh ban wip frah yuuz ina fiil ah fi flag uman; deh mek di plaantadem nuo se deh fi lou di slievdem fi get Baibl-tiichin, ah wan frii die ebri wiik fi sel wa deh projuus, ah nomo Sundedie maakit so di slievdem kiah get fi gaa choch.

Di Ous a Asembli ina Jumieka bita di nyuu laa ah fait gens dem. Di Membadem (deh taim onggl Jumieka-Wait) kliem se di slievdem kantentid ah deh bex bout Paaliment intafierans ina di ailant bizniz. Di sliev uonadem fried se di slievdem uda railop ef deh iizop pah dem. Afta ribelian pah ribelian pah di ailant ah chienj-chienj atityuud ina Griet Britn, di British govament abalish slievri ofishal bai a 1833 ak, fi taat ina 1834, wid ful imansipieshan frah chakl slievri diklier ina 1838. Di papilieshan ina 1834 ena 371,070, outa dat 15,000 eh wait, 5,000 frii blak; 40,000 'kolad' ar mix ries; ah 311,070 sliev.

Ina di 19t senchri, di British extablish soh nomba a botanikal gyaadn. Dem ingkluud di Kiasltan Botanikal Gyaadn (Castleton Botanical Garden), divelop ina 1862 fi riplies di Baat Gyaadn (Bath Garden) (wa eh kriet ina 1779) we flodop-flodop noftaim. Baat Gyaadn ena di fos plies deh plaah bredfruut, kyaa kom a Jumieka frah di Pasifik bai Kiaptin Wiliam Blai (William Bligh). Ikuik ton regla provijan ina di ailant dayat. Adaels gyaadn ena di Singkuona Plantieshan (Cinchona Plantation), foun ina 1868, ah di Uop Gyaadn (Hope Gardens) foun ina 1874. Ina 1872, Kinston get dezigniet az di ailant kiapital.

Ina 1945, Sar Aris Ekta Oern (Horace Hector Hearne) ton Chiif Jostis ah Kipa fi di Rekaad ina Jumieka. Ih ed di Supriim Kuot, Kinston bitwiin 1945 ah 1950/1951. Ih muuv gaa Kenia, weni achiiv indipendans, we ih get apaint tu Chiif Jostis.

Jumieka likl bai likl get muo indipendans frah di Yunaitid Kingdam. Ina 1958, iton pravins ina di Fedarieshan a di Wes Indiz, wah fedarieshan mongx di British Wes Indiz. Jumieka get ful indipendans wen ilef di fedarieshan ina 1962.

Chrang ikanamik gruot, avrij bout 6% por anom, maak di fos ten ier a indipendans anda wan-wan kansoervativ govament anda di liidaship a Praim Minista Aligzanda Bostamanti (Alexander Bustamante), Danal Sangsta (Donald Sangster) ah Yuu Shiera (Hugh Shearer). Di gruot eh fyuil bai chrang praivit invesment ina baxait/alumina, tuurizam, maniufakchrin indoschri ah, no so moch tu dat, di agrikolchral sekta.

Di aptimizim a di fos deked eh kom wid muo ah muo sens a inikualiti, ah kansoern se di benifit a gruot nehna shier wid di oerban puo. Kombain wid di ifek a sluodong ina di gluobal ikanami ina 1970, di ilektaret muuv fi chienj govament, ah put di Piipl Nashinal Paati (People's National Party PNP) ina powa ina 1972. No kia umoch efoert fi kriet mou suoshal ekuitebl palisi ina edikieshan ah elt, Jumieka kantiniu fi laga-laga ikanamikali. Bai 1980, di gruos nashinal prodok eh jrap tu aal 25% biluo di 1972 lebl. Juu tu farin ah luokal det a-riez, marid wid bufo fiskal difisit, di gobament go luk Intanashinal Maniteri Fon (International Monetary Fund IMF) finansin frah di Yunaitid Stiet (United States) ah adaels. Di intanashinal bangkadem impuoz IMF aasteriti ruul (wid nofa dah 25% inchres riet po ier).

Ikanamik ditiiriorieshan kantiniu tel ina di mid-1980, mek wosa bai soertn tingz; di fos ah toerd bigis alumina projuusa, Alpart ah Alcoa, shetdong, ah prodokshan bai Alcan, di sekan bigis projuusa, jrap nof-nof. Pah tapa dat, tuurizam dikriis ah Reynolds Jamaica Mines, Ltd. lef di Jumiekan indoschri.

Indipendans, no mata umoch deh silibriet ina Jumieka, ina muo riisent ier kumop az tapik fi kantenshan. Ina 2011, waah soervie don shuo se apraximetli 60% a Jumiekan uda push faya fi ton British terichri agen; deh komplien bout ier pah ier a suoshal ah fiskal mismanijment ina di konchri.

Jumieka a di toerd bigis ailant ina di Kiaribiyan. Ijrap bitwiin latityuud 17° ah 19°N, ah langgityuud 76° ah 79°W. Mountn, inkluudn Bluu Mountn, daminiet di hinlan paat. Dem sorong bai wah naro kuostal lebl. Chiif tong ah siti ingkluud di kiapital Kinston (Kingston) pah di sout kuos, Puotmuo (Portmore), Panish Tong (Spanish Town), Mandivl (Mandeville), Uochi Rayas (Ocho Ríos), Puot Antuoni (Port Antonio), Nigril (Negril), ah Mantigo Bie (Montego Bay) pah di naat kuos.

Kinston Aaba (Kingston Harbour) a di sebnt-bigis nachral aaba ina di wol, wamek deh mek di siti di kiapital ina 1872.

Tuoris achrakshan ingkluud Donz Riva Faal (Dunn's River Falls) ina Sint An (St. Ann), YS Faal (YS Falls) ina Sint Ilizibet (St. Elizabeth), di Bluu Laguun (Blue Lagoon) ina Puotlan (Portland). Puot Rayal (Port Royal) ena di sait fi wah torobl oertkwiek ina 1692 we kaaz di ailant Palisiedoz (Palisadoes) fi faam.

Di klaimit ina Jumieka chrapikal, wid at ah yuumid weda, alduo aya hop inlan riijan plenti kuula. Som riijan pah di sout kuos, laka Liganii Plien (Liguanea Plain) ah Pijro Plien (Pedro Plains), muo jraya ina rien-sheda ieria.

Jumieka de ina di orikien belt a di Atlantik Uoshan ah sieka dis, di ailant somtaim get lik wid bofoto staam damij.[49] Orikien Chaali (Charlie) ah Gilboert (Gilbert) lik Jumieka dairek ina 1951 ah 1988, rispektivli, ah kaaz mieja damij ah nof det. Ina di 2000 (deked), orikien Aivan (Ivan), Diin (Dean), ah Gustav azwel kyaa sivier weda kom a di ailant.

Mongx di varayati a tireschrial, akuatik ah mariin ikosistim yu fain jrai ah wet laimstuon faris, rienfaris, ripierian udlan, wetlan, kiev, riba, siigraas bed ah karal riif. Di aatariti rekanaiz di zingkuma signifikans ah potenshal a di invairament ah dizigniet som a di muo 'fertile' ieria az 'protected'. Som a di ailant protek ieria inkluud di Kakpit Konchri (Cockpit Country), Elsha Ilz (Hellshire Hills), ah Lichfiil (Litchfield) faris rizoerv. Ina 1992, Jumieka fos mariin paak, pred uoba nieli 6 skwier mail (bout 15 km2), extablish ina Mantigo Bie. Puotlan Bait Protek Ieria (Portland Bight Protected Area) dizigniet ina 1999.

Di ier afta Bluu ah Jangkro Mountn Nashinal Paak (Blue and John Crow Mountains National Park) kriet outa rofli 300 skwier mail (780 km2) a wildanis, we supuot touzn pah touzn a chrii ah foern spiishiz ah rier animal.

Jumieka a paalimenchri dimakrasi ah kanstityuushanal manaki, wid Kwiin Ilizibet II (Queen Elizabeth II) a-saab az di Jumiekan manak. Az Ilizibet II shier az ed a stiet fi fiftiin ada konchri ah rizaid muotaim ina di Yunaitid Kindom, so shi riprizent az Kwiin a Jumieka ina Jumieka ah a farin bai di Gobna-Jinaral a Jumieka.

Di gobna-jinaral get naminiet bai di Praim Minista a Jumieka ah di wuol Kiabinet ah apaint bai di manak. Aal memba a di Kiabinet apaint bai di gobna-jinaral pah di advais a di praim minista. Di manak ah di gobna-jinaral saab muosli sirimuonial ruol, outsaida soh rizaab powa fi yuuz ina soertn kanstityuushanal kraisis sitieshan.

Jumieka korant kanstityuushan eh jraaf ina 1962 bai wah baipaatizan jaint komitii a di Jumiekan lejisliecha. Ikom ina fuos wid di Jumieka Indipendans Ak, 1962 (Jamaica Independence Act, 1962) a di Yunaitid Kindom paaliment, we gi Jumieka indipendans.

Di Paaliment a Jumieka baikiamaral, kansis a di Ous a Riprizentitiv (Luowa Ous) ah di Senet (Opa Ous). Memba a di Ous (nuo az Memba a Paaliment ar MP) get ilek dairek, ah di memba a di Ous a Riprizentitiv uu, ina di gobna-jinaral bes jojment, iebl di bes fi komaan di kanfidens a di majariti a di membadem fi dat Ous, apaint bai di gobna-jinaral fi bi di praim minista. Senetadem get naminiet jaintli bai di praim minista ah di paalimenchri Liida a di Apozishan ah den apaint bai di gobna-jinaral.

Di korant Praim Minista a Jumieka a Anju Maikal Uolnis uu get inaagiuriet pah 3 Maach 2016. Praim Minista Uolnis ak az di Ed a Govament a Jumieka.

Jumieka chradishanal ab tuu-paati sistim, wid powa muotaim altiniet bitwiin di Piipl Nashinal Paati (People's National Party - PNP) ah di Jumieka Lieba Paati (Jamaica Labour Party - JLP). Di paati wid korant adminischrietiv ah lejislietiv powa a di PNP, wid tuu-tod paalimenchri majariti sens 2012. Azwel nof sumaala paati de bot non a dem no win no siit ina paaliment yet; di bigis wan a demya a di Nashinal Dimokratik Muuvment (National Democratic Movement - NDM).

Jumieka brokop ina fuotiin parish. Di parishdem gruupop ina chrii istarik kounti, we no ab no adminischrietiv relivans: Kaanwal, Miglsex ah Sori.

Di Jumieka Difens Fuos, Jumieka (JDF) a di sumaal bot profeshanal milichri fuos a Jumieka. Di JDF bies pah di British milichri magl wid simila aaganizieshan, chrienin, wepan ah chradishan. Wans deh get chuuz, afisa kiandidet get sen tu wan a pempem British ar Kianiedian biesik afisa kuos dipen pah di aam a saabis. Inlis suoja get biesik chrienin a Op Paak Kiamp ar JDF Chrienin Depo, Nyuukiasl, buot ina Sint Anju. Sieh laka di British magl, Nan Komishan Afisa get waga-waga lebl a profeshanal chrienin so deh muuv op di rangx. Adishanal militchri skuul avielobl fi speshalti chrienin ina Kianada, di Yunaitid Stiet ah di Yunaitid Kindom.

Di JDF a dairek disendant frah di British Aami Wes India Rejiment we eh faam juurin di koluonial era.[34] Di Wes India Rejiment eh yuuz extensivli bai di British Empaya fi poliis di empaya frah 1795 tu 1926. Adaels yuunit ina di JDF eritij ingkluud di hoerli koluonial Jumieka Milisha, die Kinston Infanchri Valiuntier a Wol Waar I ah ryaaganaiz in di Jumiekan Infanchri Valiuntier ina Wol Waar II. Di Wes Indiz Rejiment eh rifaam ina 1958 az paat a di Wes Indiz Fedarieshan, ah afta disoluushan a di Fedarieshan deh extablish di JDF.

Di Jumieka Difens Fuos (JDF) kompraiz wah infanchri Rejiment ah Rizoerv Kuor, wah Ier Wing, wah Kuos Gyaad fliit ah wah supuotin Injinierin Yuunit.[35] Di infanchri rejiment kantien di 1s, 2n ah 3d (Nashinal Rizoerv) batalian. Di JDF Ier Wing divaid ina chrii flait yuunit, wah chrienin yuunit, wah supuot yuunit ah di JDF Ier Wing (Nashinal Rizoerv). Di Kuos Gyaad divaid bitwiin siigwain kruu ah supuot kruu we kandok maritaim siefiti ah maritaim laa infuosment azwel difens-rilietid aparieshan.[36]

Di ruol a di supuot batalian a fi provaid supuot fi buus nomba ina kombat ah ishiu kampitensi chrienin fi mek shuor a di redinis a di fuos.[37] Di 1s Injinier Rejiment eh faam juu tu ingkriis dimaan fi milichri injinier ah deh ruol a fi provaid injinierin saabis weneba ah eni ushpaat deh niid.[38] Di Edkwaata JDF kantien di JDF Komaanda, Komaan Staaf azwel Intelijens, Joj Advoket afis, Adminischrietiv ah Prokyuorment sekshan.[39]

Ina riisent ier deh kaal pah di JDF fi asis di nieshan poliis, di Jumieka Kanstabileri Fuos (JKF), fi fait jrog smoglin ah raizin kraim riet weh ingkluud wan a di ayis moerda riet ina di wol. JDF yuunit aktiv fi kandok aam pachruol wid di JKF ina ai-kraim ieria ah giang dischrik deh nuo bout. Piipl mekop nof niaz bouti azwel som supuot dis JDF ruol. Ina hoerli 2005, Apozishan liida, Edwad Siaga (Edward Seaga), kaal fi di moerja a di JDF ah JKF. Dis neh geda no supuot ina eida aaganizieshan nar mongx di majariti a sitizn.

Muos a di Jumiekan blak papiulieshan a Afrikan ar paashal Afrikan disent wid nof a dem iebl fi chries deh arijin tu Wes Afrika, azwel tu Yuurop ah Ieja. Nof mix Jumiekan self-ripuot az blak - siem laka nof ada anglofuon Kiaribiyan ailant. Jumieka mix papiulieshan a bout 6.1% a di nieshan.

Iejan faam di sekan bigis gruup ah inkluud Iis Indian ah Chaini.

Ina riistant ier, imigrieshan inkriis, a-kom mienli frah Chaina, Ieti, Kyuuba, Kolombia, ah Latn Amoerkan konchri; 20,000 Latn Amoerkan rizaid ina Jumieka. Bout 7,000 Amoerkan rizaid ina Jumieka, azwel az nof fos-jinarieshan Amoerkan, British ah Kianiedian wid Jumiekan disent.

Di ofishal languij a Jumieka a Ingglish. Jumiekan praimerili spiik wah Ingglish-Afrikan Kryuol languij nuo az Jumiekan Kryuol ar Patwa, we nof a di wol nuo chuu di pred a Rege myuuzik. Jumiekan Patwa eh faam frah wah bies a mienli Ingglish wod wid eliment a rifaam grama, tugiada wid likl vokiabileri frah Afrikan langwij ah Nietiv Amoerkan wod. Soh aakiek fiicha riminisent a Airish Ingglish.

Nof Jumiekan eh-emigriet tu ada konchri, espeshal tu di Yunaitid Kindom, di Yunaitid Stiet, ah Kianada. Ina di kies a di Yunaitid Stiet, bout 20,000 Jumiekan po ier get grantid poermanent rezidens. Di banz a Jumiekan wa lib a farin nuo az di Jumiekan dayaspora. Jumiekandem azwel emigriet go a Kyuuba. Di skiel a emigrieshan predout aal uoba di wol simila tu ada Kiaribiyan entiti laka Puoto Riiko, Gayana, ah di Ba'aamaz. Ieh estimiet ina 2004 se op tu 2.5 milian Jumiekan ah Jumiekan disendant lib a farin.

Kansenchrieshan a expachriet Jumiekan de pempem ina wuoliip a siti ina di Yunaitid Stiet, ingkluudn Nyuu Yaak Siti (New York City), Bofalo (Buffalo), di Mayami (Miami) mechro ieria, Atlanta, Chikaago (Chicago), Aalando (Orlando), Tampa, Washintan (Washington), D.C., Filidelfia (Philadelphia), Aatfod (Hartford), Pravidens (Providence) ah Las Anjiliiz (Los Angeles). Jumiekan ina di Yunaitid Kindom nomba estimiet a 800,000 so mek dem di bigis Afrikan-Kiaribiyan gruup fi da konchri. Waga-waga maigrieshan frah Jumieka tu di UK gwaan praimerili ina di 1950 ah 1960 (wen di konchri eh stil anda British ruul). Jumiekan komiuniti egzis ina muos laaj UK siti. Ina Kianada, di Jumiekan papilieshan senta ina Taranto (Toronto), ah sumaala komiuniti de ina siti laka Amiltan (Hamilton), Manchryaal (Montreal), Vangkuuva (Vancouver) ah Atawa (Ottawa).

Jumieka eh ab wan a di ayis moerda riet ina di wol fi nof ier, askaadn tu UN estimet.[63][64] Soh ieria a Jumieka, espeshal siti laka Kinston, expiirians ai lebl a kraim ah voilens.[65] Nof Jumiekan astail tuwadz LGBT ah intasex piipl.[66] Sieka wuoliip a mab atak gens gie piipl wa get repuot,[67][68][69] yuuman-raits gruup kaal Jumieka the most homophobic place on earth.[70]

Kristianiti a di rilijan wid di bigis falarin ina Jumieka. Pratistant faam di majariti ina di konchri wid wah sumaal Ruoman Kiaklik mainariti. Askaadn tu di 2001 sensos, di konchri laajis dinaminieshan a di Choch a Gad (24% a di papilieshan), Sebm-die Adventis Choch (11%), Pentikastal (10%), Baptis (7%), Angglikan (4%), Ruoman Kiaklik (2%), Yunaitid Choch (2%), Metodis (2%), Morievian (1%) ah Plimot Brejrin (1%) Di Kristian fiet gien axeptans az British Kristian abalishanis ah Baptis mishineridem jain edikietid faama sliev ina di schrogl gens slievri.

Di Rastafarai muuvment ab 29,026 adierent, askaadn tu di 2011 sensos, wid 25,325 Rastafarai miel ah 3,701 Rastafarai fiimiel. Adaels rilijan ina Jumieka ingkluud Jyuova Wiknis (2% papilieshan), di Ba'ai fiet, we kount maitbi 8,000 adierent[79] ah 21 Luokal Spirichual Asembli, Budizim, ah Induizim. Wah sumaal papilieshan a Juu de, bout 200 a dem we diskraib demself az Libaral-Kansoervativ.[82] Die fos Juudem ina Jumieka kiah chries deh ruut bak tu hoerli 15t senchri Spien ah Puortigal. Adaels sumaal gruup ingkluud Muzlim, uu kliem 5,000 adierent, siem so di Maamandem.

Di imansipieshan a di slievdem kyaa widi di extablishment a di Jumiekan edikieshan sistim fi di masiv. Praya tu imansipieshan onggl wan ah tuu skuul de fi edkiet luokal piipl. Nof smadi sen deh pitni gaa Ingglant fi akses beta kualiti edikieshan.

Afta imansipieshan di Wes Indian Komishan grant wah amount a moni fi extablish Elimenchri Skuul, nou nuo az Aal Iej Skuul. Muos a demya skuul eh extablish bai the chochdem.[100] Dis wena di jenisis a di madoern Jumiekan skuul sistim.

Prezentli di falarin kiatigari a skuul egzis:

Pah tap a dat, deh ab nof komiuniti ah tiicha chrienin kalij.

Alduo a wah sumaal likl nieshan, Jumiekan kolcha ab chrang-chrang gluobal prezens. Di myuuzikal jahra rege, skia, mento, rakstedi, dob, ah, muo lietli, dansaal ah raga a
wuola dem arijiniet ina di ailant vaibrant, papila oerban rikaadn indoschri. Jumieka azwel plie impuotant ruol ina di divelopment a pongk rak, chuu rege ah skia. Rege azwel influens Amoerkan rap myuuzik, kaa deh shier di siem ruut az ridmik, Afrikan stail a myuuzik. Soh rapa, laka Di Notuorios B.I.G. (The Notorious B.I.G.) ah Ebi D (Heavy D), koh frah Jumiekan disent. Intanashinali nuo rege myuuzishan Bab Maali (Bob Marley) ena Jumiekan tu.

Nof adaels intanashional nuo aatis eh baan ina Jumieka, ingkluudn Mili Sumaal (Millie Small), Lii Krach Peri (Lee Scratch Perry), Gregri Aizax (Gregory Isaacs), Aaf Paint (Half Pint), Protojie (Protoje), Piita Toch (Peter Tosh), Boni Wiela (Bunny Wailer), Big Yuut (Big Youth), Jimi Klif (Jimmy Cliff), Denis Brong (Dennis Brown), Dezman Deka (Desmond Dekker), Beris Aman (Beres Hammond), Biini Man (Beenie Man), Shagi (Shaggy), Gries Juonz (Grace Jones), Shaba Rangx (Shabba Ranks), Siupa Kiat (Super Cat), Buju Bantan (Buju Banton), Shaan Paal (Sean Paul), I Wien (I Wayne), Bounti Kila (Bounty Killer) ah nof muo. Ban-aatis gruup we koh frah Jumieka ingkluud Blak Uhuru (Black Uhuru), Toerd Woerl Ban (Third World Band), Ina Soerkl (Inner Circle), Chalis Rege Ban (Chalice Reggae Band), Kolcha (Culture), Fab Faib (Fab Five) ah Maagan Eritij (Morgan Heritage). Di jahra jongl kumout a Landan Jumiekan dayaspora. Di boert a ip-ap ina Nyuu Yaak Siti uo wuoliip tu di siti Jumiekan komiuniti.

Ian Flemin (Ian Fleming), uu eh lib a Jumieka, ripiit ah ripiit fi yuuz di ailant az di setn a ih Jiemz Ban (James Bond) navldem, ingkluudn Lib ah Lou fi Ded (Live and Let Die), Dakta Nuwo (Doctor No), Onggl Fi Fiyu Yaidem (For Your Eyes Only), Di Man wid di Guolin Gon (The Man with the Golden Gun), Aktapusi (Octopussy) ah Di Libn Dielait (The Living Daylights). Pah tapa dat, Jiemz Ban yuuz Jumieka-bies kova ina Kiasiino Rayal (Casino Royale). Tel nou, di onggl Jiemz Ban flim adaptieshan we set ina Jumieka a Dakta Nuwo. Flimin fi di fikshanal ailant a San Moniik (San Monique) ina Lib ah Lou fi Ded eh du ina Jumieka.

Di joernalis ah aata H. G. Dilisa (H. G. de Lisser) (1878–1944) yuuz ih nietiv konchri az di setn fi ih nof navl. Baan a Falmot, Dilisa wok az ripuota fi di Jumieka Taimz (Jamaica Times) wen ih yong ah ina 1920 ih bigin poblish di magaziin Plaanta Ponch (Planters' Punch). Di Wait Wich a Ruozaal (White Witch of Rosehall) a wan a ih bes nuo navl. Ih eh niem Anareri Prezident a di Jumiekan Pres Asuosieshan; ih wok chuwout ih profeshanal karier fi promuot di Jumiekan shuga indoschri.

Maalan Jiemz (Marlon James) (1970), a navlis we poblish chrii navl: Kiangkro Debl (John Crow's Devil) (2005), Di Buk a Nait Uman (The Book of Night Women) (2009) ah Wah Briif Ischri a Sebm Kilin (A Brief History of Seven Killings) (2014), wina a di 2015 Man Buka Praiz (Man Booker Prize).

Di sinima akta Eral Flin (Errol Flynn) lib wid ih tod waif Pachriis Waimuor (Patrice Wymore) ina Puot Antuoni ina di 1950z. Ih elp divelop tuurizam tu dis ieria, bai papiularaiz chrip dong di Raya Grandi Riba pah bambu raaf.[85] Afta ih det, ih waif kantiniu lib a Puotlan a-manij deh plantieshan tel fi ar uon det ina 2014.

Jumieka ab lang ischri ina di flim indoschri diet bak frah die hoerli 1960z. Wah luk pah dilingkuent yuut ina Jumieka prizent ina di 1970z myuuzikal craim flim Di Aada Deh Kom (The Harder They Come), staarin Jimi Klif (Jimmy Cliff) az wah froschrietid (ah saikopatik) rege myuuzishan uu disend ina moerdaros kraim sprii. Di Amoerkan flim Kaktiel (Cocktail) (1988), staarin Taam Kruuz (Tom Cruise), a wan a di muo papila flim fi dipik Jumieka. Aneda papila Jumieka-bies flim a di 1993 Dizni (Disney) kamedi Kuul Roninz (Cool Runnings), we luusli bies pah di chuu tuori a Jumieka fos babsled tiim a-chrai fi meki ina di Winta Olimpix.

Di ailant fiemos fii Jumiekan joerk siiznin, we intigral tu Jumiekan kuiziin. Jumieka a yaad fi Red Schraip bier ah Jumiekan Bluu Mountn Kaafi.

Spuots a intigral paat a nashinal laif ina Jumieka ah di ailant atliitdem ten fi pofaam tu standad wel aya dah wa enibadi maita aadineri expek frah soch a sumaal konchri. Wails di muos papila luokal spuots a krikit, pah di intanashinal stiej Jumiekan ten fi du muo dah wel ina chrak ah fiil atletix.

Jumieka projuus som a di wol muos fiemos krikita, ingkluudn Jaaj Edli (George Headley), Kuotni Walsh (Courtney Walsh), ah Maikal Uoldin (Michael Holding).[89] Di konchri wena wan a di venyuu fi 2007 Krikit Wol Kop ah di Wes Indiiz krikit tiim a wan a 10 ICC ful memba tiim we patisipiet ina intanashinal Tes krikit.[90] Di Jumieka nashinal krikit tiim kompiit riijanali, ah provaid plieya fi di Wes Indiiz tiim tu. Sabaina Paak a di onggl Tes venyuu ina di ailant, bot di Griinfiil Stiediom yuuz tu fi krikit.[91][92] Kris Giel (Chris Gayle) a di muos rinoun batsman frah Jumieka korantli a-riprizent di Wes Indiiz krikit tiim.

Sens indipendans Jumieka kansistent projuus wol klaas atliit ina chrak ah fiil.[87] Ina Jumieka invalvment ina atletix bigin a yong-yong iej ah muos ai skuul mentien rigaros atletix pruogram wid deh tap atliitdem a-kompiit ina nashinal kampitishan (espeshali di VMBS Gial ah Bwai Atletix Champianship) ah nof intanashinal miit (muos nuotebl di Pen Rilie (Penn Relays)). Ina Jumieka ikaman fi yong atliit get pres kovrij ah nashinal bigop lang bifuo deh araiv pah di intanashinal atletix stiej.

Uoba di paas six deked Jumieka projuus dozn a wol klaas sprinta ingkluudn Olimpik ah Wol Champian Yusien Buolt (Usain Bolt), wol rekaad uola ina di 100m fi man a 9.58s, ah 200m fi man a 19.19s. Ada nuotwoerdi Jumiekan sprinta ingkluud Aata Wint (Arthur Wint) – di fos Jumiekan Olimpik Guol Medalis, Danal Kuari (Donald Quarrie) – Olimpik Champian ah faama 200m wol rekaad uola, Rai Antuoni Brij (Roy Anthony Bridge), paat a di Intanashinal Olimpik Komiti, Moerliin Ati (Merlene Ottey), Deloriin Enis-Landan (Delloreen Ennis-London), Sheli-An Frieza-Prais (Shelly-Ann Fraser-Pryce) – di korant Wol ah Olimpik 100m Champian, Keran Styuat (Kerron Stewart), Aliin Bieli (Aleen Bailey), Julet Kotboert (Juliet Cuthbert), Vranika Kiambl-Brong (Veronica Campbell-Brown), Sheruon Simsn (Sherone Simpson), Brijit Fasta-Iltan (Brigitte Foster-Hylton), Yuo'an Bliek (Yohan Blake), Oerb Makinli (Herb McKenley), Jaaj Ruodn (George Rhoden) — Olimpik Guol Medalis, Dion Eminz (Deon Hemmings) – Olimpik Guol Medalis, azwel faama 100m wol rekaad uola ah 2x 100m Olimpik fainalis ah Guol medal wina ina di man 2008 Olimpik 4 × 100m Asafa Powil (Asafa Powell).

Jumieka projuus wuolip a wol klaas amata ah profeshanal boxa tu, ingkluudn Chreva Boerbik (Trevor Berbick) ah Maik Makalom (Mike McCallum). Fos-jinarieshan Jumiekan atliit kantiniu fi mek signifikant impak pah di spuot intanashinali, espeshal ina di Yunaitid Kindom we di lis a tap British baxa baan ina Jumieka ar ab Jumiekan pierans ingkluud Laid Onigan (Lloyd Honeyghan), Kris Yubangk (Chris Eubank), Aadli Arisn (Audley Harrison), Dievid Ie (David Haye), Lenax Luwis (Lennox Lewis) ah Frangk Bruuno (Frank Bruno).

Adaels papila spuot ina Jumieka a asuosieshan futbaal ah aas-riesn. Di nashinal futbaal tiim eh kualifai fi di 1998 FIFA Wol Kop.

Di Jumieka nashinal babsled tiim eh wantaim siiros kantenda ina di Winta Olimpix, wen deh biitout nof wel-extablish tiim. Ches ah baskitbaal waidli plie ina Jumieka ah get supuot frah di Jumieka Ches Fedarieshan (JCF) ah di Jumieka Baskitbaal Fedarieshan (JBF), rispektivli. Netbaal veri papila pah di ailant tu, wid di Jumieka nashinal netbaal tiim deh kaal Di Sonshain Gialdem kansistentli rangkin ina di tap faib ina di wol.[93]

Di Jumieka nashinal rogbi liig tiim mekop a plieya uu plie ina Jumieka, ah YK-plieya frah profeshanal ah semi profeshanal tiim ina di YK.[94] Deh fos intanashanal ena 37–22 laas tu di Yunaitid Stiet nashinal rogbi liig tiim ina Novemba 2009.[95] Rogbi liig ina Jumieka a-gruo wid yunivoersiti ah ai skuul a-tekop di spuot.[96][97] Di JRLA Champianship a di mien rogbi liig kampitishan ina di konchri.[98] Di Orikien Rogbi Liig a profeshanal rogbi liig tiim uu a-uop fi kompiit ina eida di USA Rogbi Liig ar di AMNRL bai 2013 juurin wa taim deh wi chrien yong plieya iej 14–19 uu ago bi paat a di Orikin RL Akiademi ina uop fi divelop ina ful-taim profeshanal plieya.

Askaadn tu ESPN, di ayis pie Jumiekan profeshanal atliit ina 2011 ena Jostin Maastasn (Justin Masterson), staatin picha fi di Kliivlan Indian (Cleveland Indians).

Jumieka a mix ikanami wid buot stiet entapraiz ah praivit sekta bizniz. Mieja sekta a di Jumiekan ikanami ingkluud agrikolcha, mainin, manifakchrin, tuurizam, ah finanshal ah inshuorans saabis. Tuurizam ah mainin a di liidn oerna fi farin exchienj. Aaf a di Jumiekan ikanami rilai pah saabis, wid di eda aaf a inkom a-kom frah saabis laka tuurizam. Estimiet se 1.3 milian farin tuuris visit Jumieka ebri ier.

Wid supuot bai moltilataral finanshal instityuushan, Jumieka sens di hoerli 1980z, eh siik fi impliment schrokcharal rifaam wid di iem fi fasta praivit sekta aktiviti ah ingkriis di ruol a maakit fuos ina rizuos alokieshan. Sens 1991, di gobament eh fala wah pruogram a ikanamik libaralaizieshan ah stiebilaizieshan bai rimuuv exchienj kanchuol, fluot di exchienj riet, kot tarif, stiebilaiz di Jumiekan koransi, rijuus inflieshan ah rimuuv rischrikshan pah farin invesment. Emfasis eh plies pah mentien schrik fiskal disiplin, grieta opinis tu chried ah finanshal fluo, maakit libaralaizieshan ah ridokshan ina di saiz a gobament. Juurin dis piiriad, bufo shier a di ikanami weh ritoern tu praivit sekta uonaship chuu daivesment ah praivitaizieshan pruogram.

Di makroikanamik stiebilaizieshan program inchajuus ina 1991, we fuokos pah tait fiskal ah maniteri palisi kanchribiut tu kanchuol ridokshan ina di riet a inflieshan. Di anyual inflieshan riet dikriis frah ai riet a 80.2% ina 1991 tu 7.9% ina 1998. Inflieshan fi FI1998/99 wena 6.2% kompier tu 7.2% ina di karispandin piiriad ina CUU1997/98. Di Gobament a Jumieka rimien komitid tu luowa inflieshan, wid lang-toerm abjektiv fi bringi ina lain wid fii mieja chriedn paadna riet.

Afta piiriad a stedi gruot frah 1985 tu 1995, riil GDP dikriis bai 1.8% ah 2.4% ina 1996 ah 1997, rispektivli. Di dikriis ina GDP ina 1996 ah 1997 eh muosli juu tu signifikant prablem ina di finanshal sekta ah, ina 1997, sivier ailant-waid jrout (die wosis ina 70 ier) we jrastikali rijuus agrikolcharal prodokshan. Ina 1997, naminal GDP ena apraximetli J$220,556.2 milian (US$6,198.9 milian bies pah di avrij anyual exchienj riet a di piiriad).

Di ikanami ina 1997 eh maak bai luo lebl a impuot gruot, ai lebl a praivit kiapital influo ah relitiv stabiliti ina di farin exchienj maakit.

Riisent ikanamik pofaamans shuo se di Jumiekan ikanami a-rikova. Agrikolcharal prodokshan, wah impuotant injin a gruot ingkriis 15.3% ina di toerd kwaata a 1998 kompier tu di karispandin piiriad ina 1997, signal a di fos pazitiv gruot riet ina di sekta sens Janiweri 1997. Baxait ah alumina prodokshan ingkriis 5.5% frah Janiweri tu Disemba, 1998 kompier tu di karispandin piiriad ina 1997. Fi Janiweri baxait prodokshan rikaad 7.1% ingkriis relitiv tu Janiweri 1998 ah Alcoa plan fi kantiniu expanshan a alumina prodokshan chuu 2009.[104] Jumieka a di fif laajis expuota a baxait ina di wol, afta Aschrielia, Chaina, Brazil ah Gini. Tuurizam, we a di laajis farin exchienj oerna, shuo impruuvment azwel. Ina di toerd kwaata a 1998, gruot ina tuuris araival axelariet wid uovaraal ingkriis a 8.5% ina tuurizam oerninz ina 1998 wen ikompier tu di karispandin piiriad ina 1997. Jumieka agrikolcharal expuot a shuga, banaana, kaafi, rom, ah yam.

Jumieka ab pempem varayati a indoschrial ah kamoershal aktiviti. Di ievieshan indoschri iebl fi pofaam muos ruutiin ierkraaf mentenans, exep fi ebi schrokcharal ripier. Wuoliip a teknikal supuot de fi chanspuot ah agrikolcharal ievieshan. Jumieka ab waga-waga amount a indoschrial injinierin, lait manifakchrin, ingkluudn metal fabrikieshan, metal ruufin, ah fonicha manifakchrin. Fuud ah bebrij pruosesin, glaaswier manifakchrin, saafwier ah dieta pruosesin, printin ah poblishin, inshuorans andaraitn, myuusik ah rikaadin, ah advans edikieshan aktiviti kiah fain ina di laaja oerban ieriadem. Di Jumiekan kanschrokshan indoschri fuli self-sofishant, wid profeshanal teknikal standad ah gaidans.

Sens di fos kuaata a 2006, di ikanami a Jumieka expiiriens a piiriad a staanch gruot. Wid inflieshan fi di 2006 kialenda ier dong tu 6.0% ah anemplaiment dong tu 8.9%, di naminal GDP gruo bai a anpresidentid 2.9%.[106] Wah invesment pruogram ina ailant chanspuotieshan ah yutiliti infrachrokcha ah gien ina di tuurizam, mainin, ah saabis sekta aal kanchribiut dis figa. Aal projekshan fi 2007 shuo iibn aya potenshal fi iknamik gruot wid aal estimet uoba 3.0% ah krampop onggl bai oerban kraim ah poblik palisi.

Ina 2006, Jumieka eh bikomz paat a di KIARIKOM Singgl Maakit ah Ikanami az wan a di payanierin memba.

Di gluobal ikanamik tondong eh ab signifikant impak pah di Jumiekan ikanami fi di ier 2007 tu 2009, we rizolt ina negitiv ikanamik gruot. Di govament impliment wah nyuu Det Manijment Inishitiv, di Jumieka Det Exchienj (JDX) pah 14 Janiweri 2010. Di inishitiv wuda si uolda a Govament a Jumieka (GAJ) ban ritoern di ai inchres oernin inschrument fi ban wid luowa yiil ah langga machyuoriti. Di aafa eh tekop bai uoba 95% a luokal finanshal instityuushan ah govament kansida se a sokses. Chuu di sokses a di JDX pruogram, di Bruus Guolin (Bruce Golding) govament eh soksesful fi enta ina baara arienjment wid di IMF pah 4 Febiweri 2010 fi di amount a US$1.27b. Di luon agriiment a fi a piiriad a chrii ier.

Ina Iepril 2014, die Govament a Jumieka ah Chaina sain di prilimineri agriiment fi di fos fiez a di Jumiekan Lajistix Ob (JLO) - di inishitiv we iem fi pozishan Kinston az di fuot nuod ina di gluobal lajistix chien, wa jain Ratadam, Dubai ah Singgapuor, fi saab die Amoerkaz.[108] Di Prajek, wen idon, expek fi provaid nof jab fi Jumiekan, Ikanamik Zuon fi moltinashinal kompni[109] ah wel niid ikanamik gruot fi aliviet di konchri ebi det-tu-GDP riesho. Schrik adierens tu di IMF rifinansin pruogram ah preparieshan fi di JLO saab fi buusop Jumieka kredit rietin ah outluk frah di chrii bigis rietin iejensi.

Di chanspuot infrachokcha ina Jumieka kansis a ruodwie, rielwie ah ier chanspuot, wid ruodwie faam di bakbuon a di ailant intoernal chanspuot sistim.

Di Jumiekan ruod netwoerk kansis a nieli 21,000 kilamiita (13,000 mail) a ruod, wid uoba 15,000 kilamiita (9,300 mail) a dat piev. Di Jumiekan Govament, sens di liet 1990z ah ina koaparieshan wid praivit investa, embaak pan a kiampien a infrachokcharal impruuvment prajek, prajek we ingkluud di krieshan a sistim a friiwie, di fos kaina akses-kanchuol ruodwie a da taip pah di ailant, fi kanekop di mien papilieshan sentadem a di ailant. Dis prajek op tel nou don finish 33 kilamiita (21 mail) a friiwie.

Rielwie ina Jumieka no huol di praminent pozishan agen laka fos taim, sens deh muosli riplies bai ruodwie az di praimri miinz a chanspuot. Kansida se rielwie kanschrok a Jumieka frah 1845, di fos rielwie lain fi opn tu chrafik outsaida Yuurop ah Naat Amoerka. Outa di 272 kilamiita (169 mail) a rielwie fain ina Jumieka, onggl 57 kilamiita (35 mail) stil ina aparieshan korantli, onggl yuuz fi chanspuot baxait.

Pah 13 April 2011, limitid pasinja saabis rizyuum bitwiin Mie Pen, Panish Tong ah Linstid bot ishetdong agen ina Aagos 2012.

Jumieka ab chrii intanashinal ierpuot wid madoern toerminal, lang ronwie ah di navigieshan ikuipment rikuaya fi akamadiet di aastierin jet ierkraaf we yuuz ina madoern ier chrabl: Naaman Manli Intanashinal Ierpuot ina Kinston, Ian Flemin Intanashinal Ierpuot ina Baskobel, Sin Mieri Parish, ah di ailant laajis ah bizies ierpuot, Sar Danal Sangsta Intanashinal Ierpuot ina di rizaat siti a Mantigo Bie. Naaman Manli ah Sangsta Intanashinal ierpuot wena ob fi di konchri nashinal ierlain, Ier Jumieka bit inaa ron agen sens 2015. Deh ab luokal komyuuta ierpuot tu a Tinsn Pen (Kinston), Puot Antuoni, ah Nigril we kieta tu onggl intoernal flait. Nof ada praivit fiil pah shuga estiet ar baxait main saab di sumaal, ruural sentadem.

Juu tu ou ilokiet ina di Kiaribiyan Sii ina di shipin lien tu di Panamaa Kianal ah relitiv praximiti tu di laaj Naat Amoerkan maaakit ah imoerjin maaket ina Latn Amoerka, Jumieka angl nof kantiena chrafik. Di kantiena toerminal a di Puot a Kinston go chuu singkuma expanshan a kiapasiti ina riisant ier fi angl gruot buot riilaiz aredi azwel az wa projek fi di komin ierdem.[110] Mantigo Friipuot ina Mantigo Bie azwel angl difrah-difrah taip a kaago laka (duo imuo limitid dah) di Puot a Kinston, mienli agrikolcharal prodok.

Nof adaels puot pozishan rong di aislant, ingkluudn Puot Eskuivel ina Sin Kiachrin (WINDALCO), Raki Paint ina Klarindan, Puot Kaiza ina Sint Ilizibet, Puot Ruodz ina Diskovri Bie, Renalz Pier ina Uochi Rayos, ah Bounbruk Puot ina Puot Antuoni.

Fi ied di navigieshan a shipin, Jumieka apariet nain laitous.

Jumieka dipen pah pichruoliom impuot fi satisfai inashinal enaji niid.[1] Nof tes sait eh expluor fi ail, bot no kamoershal vayabl kuantiti no fain. Di muos kanviinient suos a impuotid ail ah moto fyuil (diizl, giasaliin, ah jet fyuil) a frah Mexiko ah Venizuela.

Fi Jumieka ilekchrikal powa projuus bai diiizl (bongka ail) jinarieta lokiet ina Uol Aaba. Adaels sumaala powa stieshan (muos a dem uon bai di Jumieka Poblik Saabis Kompni – fi di ailant ilekchriksiti provaida) supuot di ailant ilekchrikal grid ingkluudn di Onts Bie Powa Stieshan, di Buog Powa Steshan, di Rakfuot Powa Stieshan ah soh sumaal aijroilekchrik plaant pah di Wait Riba, Raya Byuuna, Morant Riba, Blak Riba (Magati) ah Ruorin Riba. Wah win faam, uon bai di Pichruoliom Kaaparieshan a Jumieka, eh extablish a Wigtan, Manchesta.

Jumieka eh soksesful fi apariet wah SLOWPOKE-2 nyuuklier riakta a 20 kW kiapasiti sens di hoerli 1980z, bot no muo plan no de fi expan nyuuklier powa fi nou.

Jumieka impuot apraximetli 80,000 baril (13,000 m3) a ail enaji prodok po die,[111] ingkluudn asfalt ah lubrikieshan prodok. Onggl 20% a impuotid fyuil yuuz fi ruod chanspuotieshan, di res a it yuuz bai di baxait indoschri, ilekchriksiti jinarieshan, ah ievieshan.

Jumieka projuus singkuma kuantiti a aijros etanal (5% waata kantent), fieba se muos a it kansyuum az bebrij, ah non a it no yuuz as moto fyuil. Fasiliti egzis fi rifain aijros etanal fiidstak ina anaijros etanal (0% waat kantent), bot di pruoses luk laka sei anikanamik fi nou ah di fasiliti lakdong aigl.

Waata soplai ah sanitieshan kiaraktaraiz bai ai lebl a axes tu himpruuv waata suos, wails axes tu sofishant sanitieshan tan a onggl 80%. Dis sitieshan afek espeshal di puo, ingkluudn di oerban puo nof a uu lib ina di uoba 595 anplan skuata seklment ina di konchri ina anelti ah ansaniteri invairanment wid ai rix a waatakyaa diziiz. No kia di nomba a palisi piepa we eh mienli fuokos pah waata soplai ah no mata umuch-umuch prajek get fon bai extoernal duona, ingkriis ina axes tan limitid siem wie (1% fi waata ah 5% fi sanitieshan bitwiin 1990 ah 2004). Di rispansibiliti fi waata ah sanitieshan palisi widin di gobament res wid di Minischri a Waata ah Ouzn, ah di mien saabis provaida a di Nashinal Waata Komishan. Wah aatanamos regiulietari iejensi, di Afis a Yutiliti Regiulieshan, apruuv tarif ah extablish taagit fi ifishensi ingkriis.

Jumieka gat fuli dijital telifuon komiunikieshan sistim wid mobail penichrieshan a uoba 95%. Di konchri chrii mobail aparieta – Kiebl ah Wayales (Cable and Wireless)(maakit az LIME – Lanlain, Intanet, Mobail ah Entatienment), Dijisel (Digicel), ah Uoshanik Dijital (Oceanic Digital) (apariet az MiPhone ah nou nuo az Claro sens liet 2008) – eh spen milian pah milian ina netwoerk opgried ah expanshan. Buot Dijisel ah Uoshanik Dijital eh grant laisn ina 2001 fi apariet mobail saabis ina di nyuu libaralaiz telikom maakit we wantaim yuus fi bi di domien a di dege ingkombent Kiebl ah Wayales manapoli. Dijicel pik di muo waidli yuuz GSM wayales sistim, wails Oceanic go wid di CDMA standad. Kiebl ah Wayales, we eh bigin wid TDMA standad, sobsikuent opgried tu GSM, ah korantli yutilaiz buot standad pah inetwoerk.

Wid wayales yuusij a-ingkriis, lanlain soplai bai Kiebl ah Wayales rijuus frah dis uoba aaf milian tu rofli bout chrii onjrid touzn bai 2006. Fi chrai grab muo maakit shier, Kiebl ah Wayales riisentli [wen?] laanch wah nyuu lanlain saabis kaal UomFuon Priipie (HomeFone Prepaid) we uda lou kostamaz fi pie fi minit deh yuuz muo beta dah fi pie set montli fii fi saabis, komiin laka priipie wayales saabis.

Wah nyuu enchrant tu di Jumieka komiunikieshan maakit, Fluo Jumieka (Flow Jamaica), lie nyuu sobmariin kiebl fi kanek Jumieka tu di Yunaitid Stiet. Dis nyuu kiebl ingkriis di tuotal nomba a sobmariin kiebl we a-kanek Jumieka tu di res a di wol tu fuo. Tuu muo laisn eh aakshan bai di Jumiekan gobament fi provaid mobail saabis pah di ailant, ingkluudn wan we eh uon fostaim bai ATT Wayales (ATT Wireless) bot neh yutilaiz, ah wan nyuu laisn.




#Article 158: Jumieka, Lan Wi Lob (205 words)


Jumieka, Lan Wi Lob a di taikl a di nashinal antem a Jumieka. Irait ina 1962 in taim fi Jumieka Independans frahn  Britn wid lirix bai Hugh Sherlock, miuuzik bai Robert Lightbourne ahn arienj bai Mapletoft Poulle ahn ihn waif.

Ina Septemba 1961, dem anongs se di kampetishan fi di wodem a di Nashinal Antem uda joj fos. Di soksesful krips uda den poblish ana kantes fi di miuuzik fala. Nieli wan onjrid enchri fi di wodem sen iin.

Jaint Komitii a Paaliment rispans fi mek di fainal silekshan. Di membadem kudn grii bitwiin tuu pasibl chais tel Torzde Julai 19, 1962 wen di laaj majariti a di Ous, afta nof ranglin, apruuv di vorjan dehn wehn yie bifuo ina di labi az suutobl.

 

Aal persn shuda tan atenshan, (i.e., iil tugiada) wen taim di Nashinal Antem plie ahn mandem shuda rimuuv dehn at.

Di fos vors a di Nashinal Antem shuda plie ar sing pahn di haraival a di Gobna-Jinaral ar di Praim Minista.

Di Nashinal Antem kyahn sing ar plie a poblik gyadarin.

Singin a di Nashinal Antem shuda faam paat a di sirimoni fi riez ahn lowa di flag a Indipendans silibrieshan ahn a di bignin ahn hen a torm ina skuul.




#Article 159: Jumieka Difens Fuos (107 words)


Di Jumieka Difens Fuos (JDF) a di sumaal bot profeshanal milichri fuos a Jumieka. Di JDF bies pah di British milichri magl wid simila aaganizieshan, chrienin, wepan ah chradishan. Wans deh get chuuz, afisa kiandidet get sen tu wan a pempem British ar Kianiedian biesik afisa kuos dipen pah di aam a saabis. Inlis suoja get biesik chrienin a Op Paak Kiamp ar JDF Chrienin Depo, Nyuukiasl, buot ina Sint Anju. Sieh laka di British magl, Nan Komishan Afisa get waga-waga lebl a profeshanal chrienin so deh muuv op di rangx. Adishanal militchri skuul avielobl fi speshalti chrienin ina Kianada, di Yunaitid Stiet ah di Yunaitid Kindom.




#Article 160: Jumiekan Kryuol (799 words)


Jumiekan Patwa a di nashinal langwij a di konchri a Jumieka. Alduo hIngglish a di hofishal langwij a Jumieka, ahn dehn aal av wa dehn kaal Jumiekan Ingglish, a muosli bakra ahn tapanaaris yu ie wid i ina hofishal sorkl, anles smadi a chrai piiki-puoki fi himpres piipl. Noftaim, Jumiekan piipl muuv bitwiin di braad Patwa ahn Jumiekan Ingglish wen dem de taak, aal iina di siem sentens.

Di fos piipl wi nuo bout we wehn de liv pan di hailan a di Taino dem, we did taak Arawak langwij. Dehn get waip out likl afta di Panyad dem kech a di hailan wen dehn did a sorch fi Kyatie (Cathay), di lan a guol ina di Iis. So dehn no de bout lang inof fi hinfluens di divelopment a Jumiekan Patwa. Di fyuu wod we dehn dedlef gi wi a laik orikien, kasaava, Liganii, amok, kalalu ahn guaava.

Di Panish dem dehnself nehn lef moch muo dan fyuu wod, laik pasiero frahn pasajero, ahn eskobiich frahn escabechar. Plies-niem laik Sivil, hUocho Rayas, Raya Kuoba, Raya Byuuno ahn Puoto Siiko maak dehn paas. Aalduo di Puotigiiz neba ruul Jumieka, dehn wehn go aal bout Afrika ahn di Kyaribiyan chruu di Migl Pachiz a chried sliev. Fi dem wod pequeno a di harijin fi di Jumiekan wod pikanini an aala di difrant difrant vorzhan a i we yu kyahn fain ina hada Kriol ahn pijin langwij. Wi get gizaada frahn guisado ahn palaava frahn palavra. Di Panish ahn Puotigiiz Juu dem alaik flai kom a Jumieka fi hekskiep di hIngkwizishan ahn som kom frahn Surinam ahn hada hels paat a di Kyaribiyan tu. Dehn gi wi niem laka Lindo, Liivi (Levy), Dacasta (Dacosta), Gyaasha (Garcia)ahn Agilar (Aguilar).

Chuu dehn nehn a du so wel fi kanchruol di Nyuu Wol gens di Panish dem, sohn hInglish admiral disaid se dem a go tek we Jumieka fi hAliva Kramwel (Oliver Cromwell) no tuu bex wid dem. Di Panish dem nehn hekspek fi get atak so dehn nehn pripier nontaal, so a dat mek nof a dem ron we go a Kyuuba. Som a dehn sliev tek di hapachyuuniti fi ron go op ina di il dem fi jain di Maruun dem. Frahn dem taim de, hIngglish tek ruut, an di suolja ahn siela dem taat fi tiich i. Aafa dat, di sekla dem wehn tiich i tu, wid dehn uovasia, buk-kipa, hindencha saabant ahn mishineri dem. Som a demaya taak difrant riijanal British daiyalek an a so wi get di Skatish ahn hAirish influwens.

Di linggwis dem kliem se pyuor Jumiekan, we yu fain muosli a konchri, wid riijanal difrans, a wahn mikscha a sebmtiint senchri hIngglish ahn Wes Afrikan langwij, (muosli Chui), kanschrokshan ahn vokyabileri, wid som Panish ahn Puotigiiz iin de tu fi wahn nais miksop. Di haksent ahn tuon a vais kom frahn Skatish ahn hAirish. Bies pan di ischri a Jumieka, dis shudn sopraizn sins di bolk a di papilieshan disen frahn sliev we kom frahn Wes Afrika, we di Panish dem bring kom, den dem lorn Ingglish frahn dehn British uona, bakra, hadvenchara, ahn mishaneri.

A guda faiv miliyan piipl (dat inkluud di papilieshan a Jumieka an di daiyaspora), taak Jumiekan ina wan faam ar di hada. Laka eni hada livin langwij, i chienj ahn kantinyu fi chienj uoba taim. Mosi honggl fyuu houl-taima baka bush a konchri, ar dem de we kot aaf frahn waa gwaan a yaad chuu dem de a farin  kyaahn chat di braad Patwa, ar wa dem kaal  Uol ar Klasikal Jumiekan. Di majariti a piipl we taak Patwa taak sitn we de somwe ina di migl a di spekchrom. Dehn haalwiez a mek-op nyuu wod laka aatikal ahn tapanaaris, ar a bara wod laik bling-bling fram hada langwij chuu muo piipl kyahn go a farin nou an a komyuunikiet wid dem hilekchranik divais. Di langwij wi chienj bot i n'aa go ded far i tek iin eni nyuu wod an Jumiekanaiz i. So lang az Jumiekan kantinyu fi taak di siem wie, dehn n'aa go tap tek i siem Ingglish ahn ton i ina dem uona langwij. Aal nou, no govament aatariti no waahn mek i ofishal. No mata umoch dehn waahn sopres i, a hit Jumieka piipl wi haalwiez taak. I don du aredi. A dem langwij muo dahn heniting els set dem apaat az wahn piipl.

Laka ina hIngglish, noun no chienjop fi suut nomba, kies nar jenda. Demaya shuo adawaiz ar di kanteks wi tel yu.

 mi
 yu
 im/ihn | shi* | i

 im/ihn | ar | i - fiim/fiar/fiit

 wahn/wan
 di
 dis/disya
 dat/datde
 dem(a)ya
 demde
 som
 heni
 hebri
 haal
 non

 (a)-uu
 (a)-uufa
 (a)-wa/a-wara
 (a)-wich
 (a)-wen
 (a)-wa mek/sieka wa
 (a)-we/we paat/wich paat
 (a)-ou

(pan) tap a

said a 

front a

bak a

outsaid a

insaid a

kraas fram




#Article 161: Jumiekan fuud (421 words)


Jumiekan Fuud ab kukin tekniik, flieva, spais, ah influens frah wan-wan a di wuoliip a imigrant we kom a di krappo ailant uoba di omoch senchri. Nowadiez, di kaina fuud we de pah ebri Jumiekan smadi menyu ingkluud kori guot, frai domplin, aki ah saalfish (di nashinal dish), frai plaa'n, joerk chikin ah puok, ah rais-ah-piiz. Tipikal siiznin a taim, skelian, Kach Banit pepa, ah kuoknat milk. Ina siizn, pier (avokaado) saab wid ebriting. 

Kristifa Kolombos kom a di konchri fyuu taim nier di en a di 15t senchri an di taat a di 16t senchri; wan taim ih weh aal get uolop aafa di naat kuos fi tuu ier (1503-1504). Pah demde visit de ih diskraib di wie di indijinos piipl, di Taino, prizaab deh miit bai yuuz konchri (chili) pepa, pimento (aalspais), ah sii saal fi mek we wi kom fi nuo az Jumiekan joerk spais. 

Di Panish dem a weh di fos Yuropian piipl fi lan pan di ailant, ah deh lef dish laka eskobiich fish. Den di Ingglish dem koh inchajuus tingz laka di Jumiekan Pati. Chuu slievri, Afrikan kwiziin divelop pah di ailant an ilaas chuu tel nou, kaa muos a di piipl dem ab Afrikan anseschri. Exkiep sliev ron go aid ina bush ah faam Maruun seklment. Deh kech wail ag ah babikiu dem ina pit ina di grong fi no mek di sumuok gi dem we fi di Panish nuo wepaat deh de. A so wi get joerk puok. Yu wi kom kraas Chaini ah Indian influens ina di kuiziin tu, chuu di wuoliip a indencha liebara deh get fi riplies di slievdem afta imansipieshan, laka di eba papiula frai rais, ah kori miit.

Jumiekan fuud rich ina flieva ah ties. Dat a kaaz deh yuuz wuoliip a difrah-difrah siiznin we piipl kiah bai iizi-iizi a maakit, supamaakit, ar a di luokal shap ina deh komiuniti. Dem a som a di muos papiula siiznin ah fuud:

Nof Jumiekan dizoert mek wid kuoknat. Aal iskriim sohtaim mek wid kuoknat milk steda milk ar kriim. Di muos papiula aiskriim flieva a griepnot ah rom-ah-riezn. Sohtaim Jumiekan piipl iit aiskriim wid jelo, ef eni de bout.

Ada papiula dizoert ingkluud puon (swiit pitieta pudn), gizaada (pieschri shel wid grieta kuoknat filin), grieta kiek, tuoto (kuoknat kiek), banaana fritaz, kuoknat jraps, plaa'n taat, dukunu (wah Wes Afrikan dish we mek wid staach we swiitn - yuujali kaamii ar kasaava - ah rapop ina banaana liif ah bwail; piipl kaali bluu jraaz tu), ah machrimoni (staar apl wid arinj).




#Article 162: Juudizim (140 words)


Juudizm (frahn Griik Ioudaïsmos, diraiv frahn Iibruu יהודה, Yehuuda, Judah; ina Iibruu: יַהֲדוּת, Yahedut, di distingtiv kiaraktaristik a di Judiian eáqnov) a wahn set a biliif ahn praktis orijiniet frahn di saaga a di yenshent hIzrelait, embadi ahn kuodifai ina di Iibruu Baibl (Tanakh), ahn lieta forda hexpluor ahn hexplien ina Talmud ahn ada tex. Juudizm prizent iself az di kavenantal rilieshanship bitwiin di Chilvren a hIzrel (lieta, di Juish nieshan) ahn Gad. So biin, nof kansida se ia di fos manotiyistik rilijan alduo nof aspek a Juudizm karispan tu Westan kansep a hetix ahn sibl laa. Juudizm de mongx di uolis rilijos chradishan stil a praktis tide, ahn nof a di tex ahn chradishan senchral tu ada Yebra'amik rilijan. So biin, Juish ischri ahn di prinsipl ahn hetix a Juudizm ehn hinfluens vierios ada rilijan, inkluudn Kristianiti ahn hIslam.




#Article 163: Kaafi (121 words)


Kaafi a bruu jingx pripier frah ruos kaafi biin, we a di siid a beri frah di Coffea plaant. Di jiinos Coffea nietiv tu chrapikal Afrika, Madagiaska, ah di Komoros, Morishos ah Reunioh ina di Indian Uoshan.  Di plaant eh-expuot frah Afrika tu konchri rong di wol ah kaafi plaant nou koltiviet ina uoba 70 konchri, praimerili ina di ekuatuorial riijan a di Amoerkaz, Soutiis Ieja, India, ah Afrika. Di tuu taip gruo muos kaman a di aili rigyaad arabika, ah di les sofistikietid bot chrangga ah muo aadi robosta. Wen deh raip, kaafi biin pik, pruoses, ah jrai. Jrai kaafi biin den ruos tu vierin digrii, dipen pah dizaya flieva. Ruos biin grain ah bruu fi projuus kaafi az bebrij.




#Article 164: Kalani a Santyaago (984 words)


Santyaago wena Panish kalani a di Panish Wes Indiz widin di Vaisrayalti a Nyuu Spien, ina di Kiaribiyan riijan. Ilokieshan a di prezent-die ailant ah nieshan a Jumieka.

Rong 650 KI, Jumieka weh-kalanaiz bai di piipl a di Ostionaid kolcha, uu eh laikli koh frah Sout Amoerka.[1] Aligeta Pan ina Manchesta Parish ah Likl Riva ina Sint An Parish de mongx di hoerlies nuo sait fi demya Ostionaid piipl, uu eh-lib nier di kuos ah extensivli ont fi toerkl ah fish.

Rong 950 KI, di piipl a di Meilakan kolcha sekl pah buot di kuos ah di intiiria a Jumieka, aida bai abzaab di Ostionaid piipl ar kuo-inabit di ailan wid dem. Di Taino kolcha divelop pah Jumieka rong 1200 KI.[1]

Deh bring frah Sout Amoerka wah sistim fi riez kasaava, ar yuka, nuo az conuco.[2] Fi had nyuuchrient tu die sail, di Taino bon luokal bush ah chrii ah iipop di ashiz ina bofo moun, ah den deh plaant kasaava kotin in hit.[2] Muos Taino eh-lib ina laaj soerkiula bilding (bohios), kanschok wid ud puol, schraa wiiv, ah paam liif. Di Taino eh-spiik wah Arawak languij ah neh ab no raitn. Som a di woddem deh yuuz, laka barbacoa (babikiu), hamaca (amok), kanoa (kunu), tabaco (tubako), yuca (yuka), batata (swiit pitieta), ah juracán (orikien), sens ingkaapariet ina Patwa azwel Panish ah Ingglish.

Krixtifa Kolombos siel out pah ih sekan vayij tu di Amoerkaz pah 24 Septemba 1493.[3] Pah 3 Novemba 1493, ih lan pah wah ailan we ih niem Daminiika. Pah 22 November, ih lan pah Ispanyuola ah pen soh taim fi expluor di intiiria a di ailan fi guol. Ih lef Ispanyuola pah 24 Iepril 1494, ah araiv a di ailan a Juana (Kyuuba) pah 30 Iepril ah Jumieka pah 5 May. Ih expluor di sout kuos a Juana bifuo ih ritoern bak tu Ispanyuola pah 20 August. Afta ih tan de fi a taim pah di westan hen, nowadiez Ieti, ih fainali ritoern bak tu Spien.

Kolombos ritoern tu Jumieka juurin ih fuot vayij tu di Amoerkaz. Ih ena-siel rong di Kiaribiyan fi nieli a ier wen wah staam biich ih shipdem ina Sint Anz Bie, Jumieka, pah 25 Juun 1503.

Fi wan ier Kolombos ah ih mandem rimien schran pah Jumieka. Wah Paniad, Diego Mendez, ah soh nietiv pagl wah kunu fi get elp frah Ispanyuola. Di ailan gobna, Nicolás de Ovando y Cáceres, eh-dites Kolombos ah ih obschok aal efoert fi reskiu im ah ih mandem. Miintaim, Kolombos alejidli mezmaraiz di nietivdem bai karekli pridik wah luuna iklips fi 29 Febiweri 1504, bai yuuz di Ifemeris a di Joerman aschranama Regiomontanus.[4] Elp fainali araiv, fram di gobna, pah 29 June 1504, ah Kolombos ah ih mandem araiv ina Sanlúcar de Barrameda, Kiastiil, pah 7 Novemba 1504.

Di Panish Empaya bigin di ofishal gobanans a Jumieka ina 1509, wid faamal akiupieshan a di ailan bai kangkuistaduor Wan di Eskivel (Juan de Esquivel) an ih mandem. Eskivel eh-akompini Kolombos pan ih sekan chrip gaa di Amoerkaz ina 1493 ah weh-patisipiet ina di inviejan a Ispanyuola. Wan deked lieta, Fraya Baatalame de las Kiasas (Bartolomé de las Casas) rait di Panish aatariti dem bout Eskivel kandok juurin di Igwei masakraa a 1503.

Di fos Panish seklment eh-foun ina 1509 nier Sint Anz Bie ah niem Sivil. Ina 1534 di sekladem muuv gaa wah nyuu, eltia sait, we deh niem Vila de la Viega (Villa de la Vega), ush di Ingglish riiniem Panish Tong wen deh kangka di ailan ina 1655. Disya seklment saab az di kiapital a buot Panish ah Ingglish Jumieka fran ifongdieshan ina 1534 antel 1872, afta wetaim di kiapital eh-muuv gaa Kinston.

Di Paniaddem insliev wuoliip a di nietiv piipl. Deh uobawok dem ah aam dem tu di paint we nof a dem perish widin fiti ier afta di Yuropiyandem araiv. Sobsikuent, di lak a indijinos apachuniti fi lieba eh-men bai di chanspuot a Afrikan sliev.[5] Disapaint ina di lak a guol pah di ailan, di Panish mienli yuuz Jumieka az milichri bies fi soplai deh kalanaizin efoert ina di mienlan Amoerkaz.[6]

Di Panish kalanisdem neh kyaa no uman wid dem ina di fos expidishandem so deh tek Taino uman fi deh kaman-laa waif, we rizolt ina mestiizo pitni.[7] Sexyual voilens wid di Taino umandem bai di Panish eh aalso kaman.[8][9]

Alduo di Taino refa tu di ailan az Xaymaca, di Panish grajual chienj di niem tu Jamaica.[10] Ina di suo-kaal Admiral map a 1507 di ailan eh-liebl az Jamaiqua ah ina Piita Maata wok Deked a 1511, ih refa tui az buot Jamaica ah Jamica.[10]

Ina liet 1654, Ingglish liida Aliva Kramwel laanch di Westan Dizain aamaada gens fi Spien kalanidem ina di Kiaribiyan. Ina Iepril 1655, Jinaral Raboert Venablz liid di aamaada ina wah atak pah Spien fuot a Santo Dominggo, Ispanyuola. Ousomeba, di Panishdem ripols dis puoli exikyuut atak, nuo az di Siij a Santo Dominggo, ah di Ingglish chuupdem suuh get desimiet bai diziiz. [3] [4][5]

Wiik wid fiiva ah a-luk fi a hiizi vikchri afta deh difiit a Santo Dominggo, di Ingglish fuos den siel fi Jumieka, di onggl Panish Wes Indiiz ailan we neh ab no nyuu difensiv wok. Ina Mie 1655, rong 7,000 Ingglish suoja lan nier Jumieka Panish Tong kiapital. Di Ingglish inviejan fuos kuiktaim uobapowa di sumaal nomba a Panish chuup (a di taim, du wuola Jumieka papilieshan eh-nomba onggl rong 2,500).[6]

Raichuu di falarin ierdem, Spien ripiit-ripiit atemp fi rikiapcha Jumieka, ah ina rispans ina 1657 di Ingglish Gobna a Jumieka invait bokanier fi bies dehself a Puot Rayal pah Santyaago, fi elp difen gens Panish atak. Spien neba get fi rikiapcha Jumieka, sens deh luuz di Bakl a Uochi Rayos ina 1657 ah di Bakl a Rayo Nuevo ina 1658. Fi Ingglan, Jumieka wena-go bi di 'daga we paint a di aat a di Panish Empaya,' alduo dehtaim de iwena pozeshan we riili neh ab nof ikanamik valiu.




#Article 165: Kamik (121 words)


Kamik a kamiunikieshan midiom yuuz fi hexpres aidie bai himij, muotaim kombain wid tex ar adaels vijual infamieshan. Kamik friikuentli tek di faam a joxtapuoz siikuens a panil a imij. Noftaim texchual divais laka spiich baluun, kiapshan, ah anomatopeya indikiet dayalag, narieshan, soun ifek, ar adaels infamieshan. Saiz ah arienjment a panil kanchribiut tu naritiv piesin. Kaatuunin ah simila faam a iloschrieshan a di muos kaman imij-mekin miinz ina kamik; fotonavl ar fumeti a wah faam we yuuz fotografik imij. Kaman faam a kamik ingkluud kamik schrip, edituorial kaatuun ah giag kaatuun, ah kamik buk. Sens di liet 20t senchri, boun valyuum laka grafik navl, kamik albom, ah Japaniiz tankōbon bikom ingkriisinli kaman, ah anlain webkamik prolifariet ina di 21s senchri.




#Article 166: Kanchosnis (211 words)


Kanchosnis a di stiet ar kualiti a awiernis, ar biin awiernis a extoernal abjek ar sinting widin wanself.  Idifain az: sentiens, awiernis, sobjektiviti, di abiliti fi expiirians ar fi  fiilin, wiekfulnis, fi ab a sens a selfud, ah di egzekiutiv kanchuol sistim a di main. No mata di difikolti ina definishan, nof filasafi biliiv se deh ab wah braadli shier andalayin intuishan bout wa a kanchosnis . Az Max Velmans ah Susan Schneider eh-rait ina The Blackwell Companion to Consciousness: Anything that we are aware of at a given moment forms part of our consciousness, making conscious experience at once the most familiar and most mysterious aspect of our lives.

Westan filasafi, sens di taim a Deikaat ah Lak, schroggl fi kamprien di niecha a kanchosnis ah pindong di isenshal prapati. Ishu a kansoern ina di filasafi a kanchosnis ingkluud weda di kansep fondamentali koerent; weda kanchosnis kiah eba hexplien mekanistikali; weda nan-yuuman kanchosnis egzis ah ef a so ou ikiah bi rekanaiz; ou kanchosnis riliet tu languij; weda kanchosnis kiah andastan ina wie we no rikuaya a dyuualistik distingshan bitwiin mental ah fizikal stiet ar prapati; ah weda imaita eba pasibl fi kompyuutin mashiin laka kompyuuta ar ruobot fi bi kanchos, a tapik stodi ina di fiil a aatifishal intelijens.




#Article 167: Kanfyuushanizim (106 words)


Kanfyuushanizim a sistim a filasafikal ah etikal-suosiopalitikal tiichin sohtaim diskraib az rilijan. Kanfyuushanizim divelop juurin di Spring ah Aatom Piiriad frah di tiichin a di Chaini filasafa Kanfyuushos (551–479 BKE), uu eh-kansida ihself wah richranzmita a Jou valyuudem. Imetafizikal ah kazmolajikal eliment divelop ina di An Dainasti fala baka di ripliesment a ikantempareri, di muo Daoystik Huang-Lao, az di ofishal aidialaji. Muo praivitli, Chaini emparadem uda stil mek yuus a di istarikal Reyalpalitiik a di Chaini, toerm Liigalizim. Di disintigrieshan a di An ina di sekan senchri KE opm di wie fi di soterialajikal dakchrin a Budizim ah Daoyzim fi daminiet intilekchual laif a dehde taim.




#Article 168: Kangres a Vi’ena (186 words)


Di Kanges a Vi'ena a wahn kanvenshan ambasador dem frhan varios Yuuropian konchri dem ina 1815, we diil wid Yuurop buoda dem afta goin chruu di Napolianik Waar dem. I rizol wid rivaasin nof a di chienj dem mek juurin di Napuolianik Waar (soch az ristorin di Yuuropian manarki dem), ahn riwaadin alaid konchri dem muo terichri, ahn gi som konchri, we luuz terichri, som terichri fi kampensiet. I aalsuo mek Britn kiip som kalani dem, we i tiek frahn ada kaluonial pawa dem, soch az di Kiep Kalani, hush a Doch bifuo di British tiek i. Waneda impuotan ting we rizolb juurin di kanvenshan a di sichueshan wid Jormani. Insted a ristarin di Uoli Ruoman Empaia, dehn disaid se kriet di Jorman Kanfedarieshan, hush wud a anda di prezidensi a di hAaschrian hEmpara. Disya wud kaaz tenshan ina Jormani, ahn lieta kaaz Prosha tu tiek uoba Jormani ahn fuom di Jorman Empaia. Di jeneral dischribiuushan a terichri aalsuo liid tuu revalushans ina 1830 ahn 1848, hush hinspair uoliip palitikal aidialaji, ahn liidop tu tenshan dem we kaaz di Fos Wol Waar wahn onjrid ier lieta.




#Article 169: Kansoervatizim (101 words)


Kansoervatizim az palitikal ah suoshal filasafi promuot ritienin chradishanal suoshal instityuushan ina di kantex a kolcha ah siblizieshan. Soh kansoervativ siik fi prizaab tingz az ou deh tan, emfasaiz stabiliti ah kantinuiti, wails adawandem, kaal riakshineri, opuoz madanizim ah siik fi ritoern baka di wie tingz eh-tan. Di fos extablish yuus a di toerm ina palitikal kantex arijiniet wid Frahsua-Renei de Shatobriah (François-René de Chateaubriand) ina 1818, juurin di piiriad a Boerban (Bourbon) restorieshan we ena-luk fi ruol bak di palisi a di French Revaluushan. Di toerm, istarikali asosiet wid rait-wing palitix, sens yuuz fi diskraib wah waid rienj a vyuu.




#Article 170: Kantempareri filasafi (100 words)


Kantempareri filasafi a di prezant piiriad ina di ischri a Westan filasafi biginin a di hen a di 19t senchri wid di profeshanalizieshan a di disiplin ah di raiz a analitik ah kantinental filasafi. Di friez kantempareri filasafi a wah piis a teknikal toerminalaji ina filasafi we refa tu wah spisifik piiriad ina di ischri a Westan filasafi. Ousomeba, di friez noftaim kanfyuuz wid madan filasafi (we refa tu wah hoerlia piiriad ina Westan filasafi), puosmadan filasafi (we refa tu kantinental filasafadem kritisizim a madan filasafi), ah wid nan-teknikal yuus a di friez we refa tu heni riisant filasafik wok.




#Article 171: Karl Marx (225 words)


Kaal Maax (Jorman: Karl Marx) (Mie 5, 1818 – Maach 14, 1883) a wehn wahn Jorman filasifa, palitikal ikanamis, istuorian, palitikal tioris, suosialajis, an revaluushaneri uu get rietinz az di smadi uu staat kamiunizam. Ihn rait im muos mieja wok, Di Kamiunis Manifesto, wid Friedrich Engels ina 1848. Maax somaraiz im apruoch tu ischri ahn palitix ina di fos lain a di fos chapta a Di Kamiunis Manifesto (1848): Di ischri a evri sasayati we egzis op tel nou a di ischri a schrogl bitwiin di difrahn klaas dem.

Maax aagyu se kiapitalizam, laik ebri ada suosio-ikanamik sistim ago kriet nof intornal tenshan we ago liid tu di dischokshan a di sistim. Jos laik ou kiapitalizam riplies fyuudalizam, suoshalizam ago tek uova fram kiapitalizam ahn ivenchali liid tu wahn sasayati widoutn stiet ar klaas, we gwaihn kaal pior kamiunizam. Dis ago kom bout afta wahn chranzishan piiriad, “di diktietaship a di Pruolitieriat”, we piipl refa tu az di “woka stiet” ar “demakrasi ron bai di woka dem”. Wen yu taak bout filasifi, Maax a wehn wahn matiirialis ahn nof piipl uu im influens wehna ni’ilis. Di hanalisis we im mek bout ischri kliem se suoshalizam a wahn fiez we apn aredi ina nof paat a di wol. 

Lieta, ihn muub gaa hIngglant ahn rait Das Kapital, muosli ina hIngglish. Ihn ded a Landan ina 1883.




#Article 172: Kialkiulos (140 words)


Kialkiulos (frah Latn calculus, litarali sumaal stuon yuuz fi kount) a di matimatikal todi a chienj, ina di siem wie ou jaamechri a di todi a shiep ah aljibra a di todi a aparieshan ah deh aplikieshan fi salv ikwiejan. Iab tuu mieja branch, difrenshal kialkiulos (kansoernin riet a chienj ah sluop a koerv), ah intigral kialkiulos (kansoernin akiumilieshan a kuantiti ah di ieria handa ah bitwiin koerv); demaya tuu branch rilietid tu wananeda bai di fondamental tiyorem a kialkiulos. Buot branch mek yuus a di fondamental nuoshan a kanvoerjens a infinet siikuens ah infinet siiriz tu wel-difain limit. Jinarali, madan kialkiulos kansida fi eh-divelop ina di 17t senchri ba Aizak Nyuutn (Isaac Newton) ah Gatfriid Laibnits (Gottfried Leibniz). Tide, kialkiulos ab waidpred yuus ina sayans, injinierin ah ikanamix ah kiah salv nof prablem wa elimenchri aljibra aluon kyaah du.




#Article 173: Kiangkro (190 words)


Di bod we dehn kaal John crow (hIngglish) ina Jumieka, a no kruo - a volcha. Wa som piipl nuo az kiangkro, ar jangkro (miizolek),  refa tu Cathartes aura (sayantifik niem), ar turkey vulture (kaman niem). Disya spiishiz a wahn Nyuu Wol volcha, wid dischribyuushan uoba nof a kantinental Yunaitid Stiet, Senchral Amorka, ahn Sout Amorka klier a Tierra del Fuego ahn di Faaklan Ailantdem.

Kiangkro a laaj, muosli blak bod wid red piil-ed ahn wing-span bout tuu miita. Yu kyahn si dem ai-ai op ina di skai a raid di tormal korant ar pich wid dehn wingdem chrechout fi son dem. Wans ina wail yu mait fain wahn wait wan dehn kaal di paasn. Dehn hiit kiarian and dehn se di paasn afi kom bles di kaakas fos elp ihnself to di chaisis paat, den dehn ada wandem kiahn niam. Fi di saabis isaab fi kliinop kiarian dehn rekanaiz a Jumieka bai di fak se dehn protek bai laa.

Iibn so nof smadi no laik dem ahn dehn tek di niem kiangkro fi chries dehn wan aneda.

Som abzorva se kiangkro get skiers chruu laas a abitat ahn paluushan.




#Article 174: Kiapitalizam (143 words)


Kiapitalizam a wahn iikanamik sistim we welt, ahn di miinz fi projuus welt, praivitli uon. Chruu kiapitalizam, di lan, lieba, ahn kiapital uon, apariet, ahn chried fi di porpos a jinariet prafit, widoutn fuos ar fraad, bai praivit indivijual aida singli ar jaintli, ahn invesment, dischibyuushan, inkom, prodokshan, praisin ahn soplai a gudz, kamaditi ahn saabis ditormin bai valiunteri praivit disijan ina maakit iikanami. Wan distinggwishin fiicha a kiapitalizam a dat ebri dege smadi uon fi im ar fi har uona lieba ahn dierfuor lou fi sel di yuus a it tu hemplaya dem. Ina kiapitalis stiet, praivit rait dem ahn prapati rilieshan dem protek bai di ruul a laa a limitid regiulietari friemwok. Ina di madorn kiapitalis stiet, lejislietiv akshan kanfain tu difain ahn infuos di biesik ruul dem a di maakit, duo di stiet maita provaid som poblik gudz ahn infrachokcha.




#Article 175: Kiaribiyan (304 words)


Di Kiaribiyan a di riijan we kansis a di Kiaribiyan Sii, di ailandem we dede (muos a we soroun bai di sii), ah aal di kuos we sorouni. Di riijan de tu di soutiis a di Golf a Mexiko, ah Naat Amoerka, iis a Senchral Amoerka, ah tu di naat a Sout Amoerka. 

Isidong muosli pah di Kiaribiyan Pliet, ah di riijan ab muo dah 7,000 ailan, ailet, riif, ah kie. Di ailandem, we piipl kaal di Wes Indiz, jinarali faam wah ailan aak we maak aaf di iistan ah di nadan ej a di Kiaribiyan Sii. Deh kaal di ailan dem di Wes Indiz, kaa chuu wen Krixtifa Kolombos lan ya ina 1492 ih weh tingk se ih weh riich di Indiz we de ina Ieja. 

Di riijan kansis a di Antiliiz, we divaidop ina di Grieta Antiliiz we maak aaf di sii pan di naat, ah di Lesa Antiliiz pah di sout ah di iis, ah di Ba’aamaz, we az a mata a fak de ina di Atlantik Uoshan naat frah Kyuuba; ino de ina di Kiaribiyan Sii ataal. Siem wie, Gayana ina Sout Amoerka ah Biliiz ina Senchral Amoerka aidentifai az Kiaribiyan chuu simila ischri a British kalanaizieshan. Aal di edkwaataz fi di riijanal badi Kiarikom (Caricom) de a Jaajtong, Gayana.

Jiapalitikli, di Wes Indiz kansida az wah sob-riijan a Naat Amoerka, an i aaganaiz ina 27 terichri hingkluudn soh savrin stiet, uobasiiz stiet, uobasiiz dipaatment, ah dipendansi. Wantaim, som a di ailan kom tigeda ina di Wes Indiz Fedarieshan, we eh mekop frah ten a di Ingglish-taakin terichri, bot ineba laas lang. Demde taim de, di wuola di terichridem wena British kalani. 

Di riijan niem aafa di Kiarib piipl, wah etnik gruup we weh de ina di Lesa Antiliiz ah som paat a Sout Amoerka, wen di Yuropiyandem fos kom.




#Article 176: Kiaribiyan Sii (154 words)


Di Kiaribiyan Sii a wah badi a waata we de nex tu di Atlantik Uoshan, ah di Golf a Mexiko. Ibaada bai Venizuela ah Kolombia tu di sout; Panamaa pah di soutwes; Kasta Riika, Nikaragua, Guatimaala, Andyuuras, ah Beliiz pah di wes; di Grieta Antiliiz (Kyuuba, Jumieka, di Daminikan Ripoblik ah Puoto Riiko) pah di naat ah di Lesa Antiliiz pah di iis. Di wuola di ieria a di Kiaribiyan Sii, di nof-nof ailan a di Wes Indiz, ah aal di kuos pah di baada, kalektivli niem di Kiaribiyan. 

Di Kiaribiyan Sii a wan a di bigis saalt waata sii, wid ieria bout 2,754,000 km² (1,063,000 skwier mail). Di diipis paint a di Kieman Chrof, bitwiin Kyuuba ah Jumieka, we de 7,686 m (25,220 ft) biluo sii lebl. Di Kiaribiyan kuos ful a golf ah bie: di Golf a Gonâve, Golf a Venizuela, Golf a Darien, Golf a Maskito ah di Golf a Andyuuras.




#Article 177: Kinston, Jumieka (290 words)


Kinston a di kiapital ah bigis siti ina Jumieka, lokiet pah di soutiis kuos a di ailan. Ifies wah nachral aaba wa protek bai di Palisiedoz, wah lang sanspit we kanek di tong a Puot Rayal ah di Naaman Manli Intanashinal Ierpuot tu di res a di ailan. Kinston a di laajis muosli Ingglish-spiikin siti ina di Amoerkaz sout a di Yunaitid Stiet.

Tuu luokal govament badi a Kinston Parish ah Sint Anju Parish amalgamiet bai di Kinston ah Sint Anju Kaaparieshan Ak of 1923, fi faam di Kinston ah Sint Anju Kaaparieshan (KSAC). Grieta Kinston, ar di Kaapret Ieria refa tu demde ieria anda di KSAC; ousomeba, ino onggl refa tu Kinston Parish, we onggl kansis a di uol dongtong ah Puot Rayal. Kinston Parish eh ab papilieshan a 96,052, ah Sint Anju parish eh gat papilieshan a 555,828 ina 2001. Kinston onggl baada bai Sint Anju tu di iis, wes ah naat. Di jaagrafikal baada fi di parish a Kinston ingkompas di falarin komiunitidem: Tivoli Gyaadn, Denam Tong, dongtong Kinston, Nashinal Iiroz Paak, Kinston Gyaadn, Rie Tong, Buonmut Gyaadn, Naaman Gyaadn, Springfiil, Renak Laj, Puot Rayal azwel soh puoshan a Aalman Tong, Frangklin Tong ah Ralintan Tong.

Di siti prapa boun bai Six Mail tu di wes, Stuoni Il tu di naat, Papiin tu di naatiis ah Aaba Vyuu tu di iis, aal a dem komiuniti ina oerban ah soboerban Sint Anju. Ruural Sint Anju komiuniti laka Gaadn Tong, Mievis Bangk, Larans Tavan, Mount Ieri ah Bul Bie no kount az paat a Kinston siti.

Tuu paat mekop di senchral ieria a Kinston: di istarik Dongtong, ah Nyuu Kinston. Buot a dem saab bai Naaman Manli Intanashinal Ierpuot azwel bai di sumaala ah praimerili domestik Tinsn Pen Ierojruom.




#Article 178: Klasikal myuuzik (149 words)


Klasikal myuuzik a aat myuuzik projuus ar ruut ina di chradishan a Westan myuuzik, inkluudn buot litoerjikal (rilijos) ah sekiula myuuzik. Wails wah simila toerm azwel yuuz fi refa tu di piiriad frah 1750 tu 1820 (di Klasikal piiriad), dis aatikl a bout di braad span a taim frah rofli di 11t senchri tu di prezant die, we ingkluud di Klasikal piiriad ah vierios adaels piiriad. Di senchral naam a dis chradishan eh-kuodifai bitwiin 1550 ah 1900, we nuo az di kaman praktis piiriad. Di mieja taim divijan a klasical myuuzik a so: di heorli myuuzik piiriad, we ingkluud di Midiival (500–1400) ah di Renesans (1400–1600) eradem; di kaman praktis piiriad, we ingkluud di Baruok (1600–1750), Klasikal (1750–1820), ah Romantik eradem (1804–1910); ah di 20t senchri (1901–2000) we ingkluud di madan (1890–1930) we uovalap frah di liet 19t-senchri, di ai madan (migl 20t-senchri), ah kantempareri ar puosmadan (1975–2015) eradem.




#Article 179: Kojo (550 words)


 

Kojo (baan rong 1680 ah ded rong 1744) wena wah Maruun liida ina Jumieka. Ih eh-lib rong di sieh taim az Nani a di Maruun. Som piipl se outa aal a di Maruun liidadem we eh-lib im a di tapatap Maruun liida.

Di Maruun piipldem se Kojo a-weh Nakuan (Naquan) bwai pikni we a eh wah liida ina Asanteman, di lan we di Ashanti-Akan piipldem lib ina, wa deh kaal Gaana (Ghana) nowadiez. Deh kiapcha Nakuan ah ton im ina wah sliev a Jumieka ina di 1640z bot ih ribel gens di Panish piipldem ah ronwe wid ih klan ina di mountndem we de ina di migl a Jumieka. An a so ih mek di fos Maruun komiuniti. Deh niem Maruun chuu di Panish wod fi 'lego biis' a cimarron.

R. C. Dalas (Dallas),  ina ih Maruun ischri buk, kliem se Kojo faada a-weh wah liida fi di 1690 ribelian we eh-gwaan pah Koernel Sotn (Sutton) plantieshan ina Klarindan parish.

Ina di 1700z di govament eh-disaid se dem ena-go get rid a di Maruundem ah staat sen suoja ina di bush fi fain dem an deh staat fi kil aaf som a di likl Maruun gruupdem. Di rekaaddem no riili se a wa mek deh du dat. Wi nuo se di Maruundem neva tuu bada-bada di wait piipldem; duo sohtaim siek a onggri beli dem eh-rosh di plantieshan ah tiif piipl kou. Bot frah di Panish piipldem eh-lef Jumieka, di Panish Maruundem ah di Inglish piipldem eh fait noftaim. Edwad Lang (Edward Long) se di Panish piipldem eh-tel di Maruundem se di Inglish piipl a moerdara ah rebl gens di choch. Aafa dat di Panish Maruundem yuus fi kom-koh atak di suojadem ah aal bondong wah hous. Ina 1656, Jinaral Sejwik (Sedgewick) eh-rait wah leta we se 'di blak piipldem (Maruun) a-go ton wah maka we de-juk wi ina wi said.' Edwad Lang kliem se ina 1693 Kojo dem staat fi waar gens di govament 'ina di uopm', bot dis no raitdong ina aal a di rekaad.

Askaadn tu di Maruundem wen Kojo faada eh-dedaaf, im eh ton di liida. Wan nex rekaad kliem se di Liiwad Maruundem ina Klarindan (Clarendon) neh ab no chiif, bot dem eh-ab difrah-difrah liida. Bot wen di Liiwad Maruun fain out se di govament eh wel waah get rid a dem, dem pik Kojo fi bi deh tapatap liida we niem chiif. Den Kojo ton him bredadem, Akompong (Accompong) ah Jani (Johnny), ina liida anda im ah ton ih ada bredadem, Kofi (Cuffee) ah Kwao (Quao) ina kiaptin. Deh staat fi waar gens di govament suojadem regila ah komop wid wah wie fi fait di govament suojadem. An a deh taim de piipl staat fi kaal Kojo gruup Maruun. Kaa bifuo deh taim de, a onggl di Winwad Maruundem ina di Bluu Mountndem eh kaal Maruun.

Wen di Kata'ud (Cottawood) Maruundem ier se wah big gruup a Klarindan Maruun ena-fait di wait piipldem, deh lef di Iis go jain dem ina Klarindan. Rong deh taim de wah nex set a Maruun we deh kaal di Madagiaska dem eh-jainop wid Kojo ah di Liiwad Maruundem. Di Madagiaskadem eh-ronwe frah Lakuovia ina Sint Ilizibet. Iida muos a dem ar onggl fi deh liida eh-kom frah di konchri Madagiaska. A dat mek piipl kaal dem di Madagiaskadem.




#Article 180: Kola (196 words)


Kola (Moerkan Ingglish color, Kamanwelt Ingglish colour) a di vijual posepchual prapati we karispan ina yuuman tu di kiatigari kaal red, bluu, yelo, esechra. Kola diraiv frah di spekchrom a lait (dischribyuushan a lait powa voersos wievlent) a-intarak ina di yai wid di spekchral sensitiviti a di lait riseptadem. Kola kiatigari ah fizikal spisifikieshan a kola azwel asosiet wid abjek ar matiirial bies pah deh fizikal prapati laka lait abzaabshan, riflekshan, ar imishan spekchra. Bai difain kola spies koladem kiah aidentifai nyuumerikal bai deh kwaadinet.

Bikaa posepshan a kola stem frah di vieryin spekchral sensitiviti a difrah-difrah taip a kuon sel ina di retina tu difrah-difrah paat a di spekchrom, kola kiah bi difain ah kuantifai bai di digrii tu we deh stimiuliet demya sel. Demaya fizikal ar fiziolajikal kuantifikieshan a kola, ousomeba, no fuli explien di saikofizikal posepshan a kola apierans.

Di sayans a kola sohtaim kaal kruomatix, kolarimechri, ar simpl kola sayans. It ingkluud di posepshan a kola bai di yuuman yai ah brien, di arijin a kola ina matiirial, kola tiori ina aat, ah di fizix a ilekchromagnetik redieshan ina di visibl rienj (dat a wa wi kamanli refa tu simpl az lait).




#Article 181: Kolcha (103 words)


Kolcha, frah Latn: cultura, lit. koltivieshan) a kansep bies pah wah toerm fos yuuz ina klasikal antikuiti bai di Ruoman arita Cicero: cultura animi (koltivieshan a di suol). Dis nan-agrikolcharal yuus a di toerm kolcha riapier ina madoern Yuurop ina di 17t senchri ani refa tu di betament ar rifainment a indivijual smadi, espeshal chuu edikieshan. Juurin di 18t ah 19t senchri ikom fi refa muotaim tu di kaman refrans paint a wuola piipldem, ah diskoshan a di toerm eh noftaim kanek tu nashinal aspirieshan ar aidiil. Som sayantis laka Edward Tylor yuuz di toerm kolcha fi refa tu wah yuunivoersal yuuman kiapasiti.




#Article 182: Kolchral Revaluushan (114 words)


Dis aatikl a bout Di Piipldem Ripoblik a Chaina. Fi Iran Izlamik Kolchral Revaluushan si Iranian Kolchral Revaluushan.

Di Griet Pruolitierian Kolchral Revaluushan, kaman nuo az di Kolchral Revaluushan (Chainiiz: 文化大革命), wehna suoshal muuvment wa tek plies ina di Piipldem Ripoblik a Chaina frahn 1966 rait chuu tel 1976. Set ina muoshan bai Mao Zedong, den Chierman fi di Kamiunis Paati a Chaina, ibehn dizain fi foerda siment suoshalizam ina di konchri bai remuuv kiapitalis eliment frahn Chaini sasayati. Fi du so invalv mieja chienj tu di palitikal, ikanamik ahn suoshal landskiep a Chaina, noftaim bai voilent miinz. Suoshal naamz muosli ivaporiet ahn di fostaim ekstablish palitikal institiushandem disintigriet pahn aal lebl a govament.




#Article 183: Korian Waar (103 words)


Di Korian Waar a wahn mieja waar fait juurin di Kuol Waar. I las frahn 1950 tel 1953, ahn fait bitwiin kamiunis Naat Koria (hu sapuot bi di Suoviet Yuunian ahn Piiplz Ripoblik a Chaina) ahn anti-kamiunis Sout Koria (sapuot bi Yuunaitid Stiet ahn Yunaitid Nieshan). Di tuu Koria dem harijinali separiet bi 48t paralel; di waar taat wen Naat Koria atak Sout Koria chruu kraasin disya paralel. Dehn haalmuos tiek uoba Sout Koria, bot afta di Inchon Inviejin, Sout Koria get i lan bak, ahn go ina Naat Koria. Oueba, dehn tap bi di Chainiiz, ahn di waar hen az a stielmiet.




#Article 184: Krixtifa Kolombos (159 words)


Krixtifa Kolombos, (Ingglish: Christopher Columbus; Panish: Cristóbal Colón) (bitwiin Aagos 25 ahn Aktuoba 31, 1451 – Mie 20, 1506) wehna Jino'iiz navigieta, kalanaiza ahn hexpluora uufa vaayj dem kraas di hAtlantik Uoshan — fon bai Kwiin Izabela a Spien — opn op Yuuropian yai dem tu di Morkan kantinent dem ina di Westan Emisfier. Alduo im a no di fos fi kech Merka frahn Yuurop — ihn get biit out bai di Nars, anda dehn liida Leif Ericson, uu wehn bil wahn tempareri seklment 500 ier bifuo a L'Anse aux Meadows — Kolombus inishiet braad kantak bitwiin Yuuropian dem ahn hindijinos Morkan dem. Wid ihn nof atemp fi hextablish seklment pahn di ailant a Ispaniola, ihn porsnal inishiet di pruoses a Panish kalanaizieshan we fuosheda jinaral Yuuropian kalanaizieshan a di Niuu Wol. (Di torm prii-Kolombian yuujal yuuz fi refa tu di piipl ahn kolcha dem a di Morka dem bifuo di araival a Kolombos ahn ihn Yuuropian soksesa dem.)




#Article 185: Kuol Waar (115 words)


Di Kuol Waar a wahn taim piriod bitwiin 1945 ahn 1991, wen de a griet tenshan dem bitwiin Suoviet Yuunian ahn di Yunaitid Stiet, di ongl suupapawa dem ina di wol lef. I taat afta Wol Waar 2 ahn hen wen di Suoviet Yuunian briekop ina 1991. Juurin demaya ier dem, buot konchri dem chrai fi spred fidem aidialaji ina ada konchri dem. Disya rizol ina nof sibl waar ahn kanflik dem, soch az di Korian War, di Vietnam Waar, ahn di Suoviet inviejan a Afganistan. Dehn aalsuo chrai fi abtien ahn praduus nuuklier wepn dem. Disya kaaz griet fiir bitwiin buot di Yunaitid Stiet ahn di Suoviet Yuunian, soch az di Kiuuban Misl Kraisis.




#Article 186: Kurt Gödel (158 words)


Kurt Godel (Iepril 28, 1906 – Janiweri 14, 1978) wehna wahn Aschrian-Amerikan ljishan, matamatishan, an filasifa. Im a wan a di bes lajishan ina ischri, uu mek bog impak pan saiyantifik an filasafikal tingkin ina di 20t senchri, wen piipl laik Bertrand Russell, A. N. Whitehead an David Hilbert, wehna push fi di yuus a lajik an set tiori fi andastan di foundieshan a matamatiks. Godel binuon fi di inkompliitnes tiroem dem we im poblish wen im a jos 25, wan ier afta im don im daktaret a di Yuunivorsiti a Vienna. Fi pruuv im tiorem, Godel divelop wahn tekniik niem Godel nombarin, we kuod faamal expreshan az nachral nomba. Im shuo tu se di kantinyuom aipatisis kaahn pruuv rang fram di axiom fi set tiori we de ina yuus, ef di axiom dem kansistent. Im mek impuotant kanchribyuushan tu pruuf tiori wen im mek klier se yaav wahn kanekshan bitwiin klasikal lajik, Kamansens lajik an muodal lajik.




#Article 187: Kyuuba (107 words)


Di Ripoblik a Kyuuba (IPA: /ˈkjuːbə/, Panish: Cuba), kansis a di ailan a Kyuuba (di laajis ah sekan-muos papilos ailan a di Grieta hAntiliiz), Isla de la Huventud ah sebral ajiesent sumaal ailan. Kyuuba lokiet ina di nadan Kiaribiyan a di kanfluens a di Kiaribiyan Sii, di Golf a Mexico ah di hAtlantik Uoshan. Kyuuba de sout a di hiistan Yunaitid Stiet ah di Ba'aamaz, wes a di Toerx ah Kiekos Ailanz ah Ieti, ah hiis a Mexiko. Di Kieman Ailanz ah Jumieka de tu di sout. Di nashinal flowaz a di flor de mariposa (botaflai flowaz) ah di nashinal bud a di Tokororo ar Kyuuban Chrogon.




#Article 188: Laa (107 words)


Laa a sistim a ruul we infuos chuu suoshal instityuushan fi goban biyevia. Laa kiah mek bai wah kalektiv lejisliecha ar bai singgl lejislieta, rizolt ina statyuut, bai di egzekiutiv chuu dikrii ah regiulieshan, ar bai joj chuu bainin prisident, naamali ina kaman laa jurisdikshan. Praivit indivijual kiah kriet liigali bainin kanchrak, ingkluudn aabichrieshan agriiment we kiah ilek fi axep altoernitiv aabichrieshan tu di naamal kuot pruoses. Di faamieshan a laa dehself kiah bi influens bai wah kanstityuushan we raitdong ar tasit, ah di raits inkuod iin de. Di laa shiep palitix, ikanamix, ischri ah sasayati ina vierios wie ah saab az midieta a rilieshan bitwiin piipl.




#Article 189: Languij a hAfrika (268 words)


Piipl taak bout tuu touzn languij ina hAfrika. Di languijdem muosli bilang ina faib mieja languij fambili : Naija-Kanggo, hAfro-hIejiatik, Koi-San, Nailo-Sa'aaran, ah hAschroniijan.

Naija-Kanggo languij taak ina muos a Sob-Sa'aaran Afrika, ah a praps wan a di muos daivoers languij fambili ina di wol. Di fambili hingkluud tuu mieja branch: Naija-Kanggo A ah Naija Kanggo B, we nuo az Bantu tu. Di faama taak pah di Wes Afrikan kuos, ah Jumiekan akchuali get nof a igrama ah ab wah fier amount a wod frah demaya languij. Wan egzampl a niam, frah Twi eniam, ar Wolof nyam. Bantu taak ina di res a sob-Sa'aaran Afrika, ah ingkluud uoliip a repiutebl Afrikan languij, laka Suayili, Kikonggo, ah Zuulu. Alduo deh no ab az griet a himpak pah Jumiekan az Naija-Kanggo A languij, soh fyuu wod we yuuz bai Konggo piipl uu chried wid di Yuropiandem ina Jumiekan languij, laka di wod kombolo frah Kikonggo kombula.

Ina naat ah naatwes Afrika, hAfro-hIejiatik languijdem taak aaluoba. Deh ingkluud Arabik, Iityuopian, di Boerba languijdem, Hausa, ah Somali.
 
Di Koisan languij taak ina soutwes Afrika, ina di riijan a di Kala'aari Dezat. Deh bes nuo fi di yuus a klik kansanant az fuoniim, we rait wid leta laka ǃ ah ǂ.

A Nailo-Sa'aaran languij taak ina nof paat a Naat Afrika, muosli rong di opa paat a di Nail ah Chari Riba.

Aschroniijan languij taak pah di ailan a Madagiaska.

Indo-Yuropiyan languijdem, we kyaa gaa hAfrika juurin di koluonial piiriad, laka hIngglish, French, Puotigiis, ah Panish, yuuz az linggua frangka. Aalso, Afrikaans, we taak ina Sout Afrika, a waneda Yuropiyan languij ina hAfrika.




#Article 190: Laozi (134 words)


Laozi, ar Laosi, Lao Tse, Lao Tu, Lao-Tzu, Lao-Tsu, Laotze, Lao Zi, Laocius (Chainiis:老子) a wehn wahn filasifa ina ienchent Chaina an di mien figa ina Tauizm. Di niem Laozi litarali miin “Uol Maasta” an a wahn ana. Ina rilijos faam a Tauizm, dem kansida Laozi wahn Gad. Askaadn tu Chaini chradishan, Laozi wehn liv ina 6t senchri BK. Som istuorian biliiv se Laozi a wahn jain-op a muo dan wan istarikan figa, se im a wahn mit, ar se im wehn liv ina di 4t senchri BK, ina di siem taim az di Onjrid Skuul a Tingkin an di Waaria Stiet Piiriad. Stil, im a wahn mien figa ina Chaini kolcha, an ai-klaas an luo-klaas piipl kliem se Laozi de ina dem blodlain. Chuu ischri, nof anti-aataritierian muuvment tek op Laozi tiichin dem.




#Article 191: Latn (273 words)


Latn (Latn: lingua latīna, ˈlɪŋɡʷa laˈtiːna) a klasikal languij we bilangx tu di Italik branch a di Indo-Yuropiyan languij. Di Latn alfabet diraiv frah di Uol Italik skrip, Ichroskan ah Griik alfabet.

Latn weh arijinali spiik ina Latiom, Itali. Chuu di powa a di Ruoman Ripoblik, iweh bikom di daminant languij, inishali ina Itali ah sobsikuentli raichuu di Ruoman Empaya. Volga Latn divelop ina di Romans languijdem, laka Italian, Puotigiis, Panish, French, ah Rumienian. Latn, Italian ah French eh-kanchribiut nof wod tu di Ingglish languij. Latn – alang wid Griik – ruut yuuz ina tialaji, bailoji, ah medisn.

Bai di liet Ruoman Ripoblik (75 BKE), Uol Latn eh-don standadaiz ina Klasikal Latn. Volga Latn ena di koluokial faam we spiik juurin di siem taim ah ates ina inskripshan ah di wok a kamik plierait laka Plautus ah Terans.[4] Liet Latn a di raitin languij frah di 3d senchri, ah Midiival Latn a di languij yuuz frah di 9t senchri tel di Renesans we eh-yuuz Renesans Latn. Lieta, Hoerli Madan Latn ah Madan Latn ivalv. Latn eh-yuuz az di languij a intanashinal komiunikieshan, skalaship, ah sayans optel wel ina di 18t senchri, wen iweh-bigin fi soplaant bai voernakiula. Ikliiziastikal Latn rimien di ofishal languij a di Uoli Sii ah di Ruoman Rait a di Kiaklik Choch.

Tide, nof schuudent, skala ah memba a di Kiaklik kloerji spiik Latn fluentli. Deh tiichi ina praimri, sekanderi ah puos-sekanderi edikieshanal instityuushan rong di wol.

Latn a wah aili inflek languij, wid chrii distingk jenda, sebm noun kies, fuo voerb kanjugieshan, fuo voerb prinsipl paat, six tens, chrii poersn, chrii muud, tuu vais, tuu aspek ah tuu nomba.




#Article 192: Lionaad Yuula (129 words)


Lionaad Yuula ar Leonhard Euler (15 Iepril 1707 – 18 Septemba 1783) wena wah payanier Suis matimatishan ah fizisis uu spen muos a ih laif a Rosha ah Joermani. Yuula mek nof big diskovri ina fiil laka kialkiulos ah graaf tiori. Ih kumop wid nof a di madan matimatikal toerminaliji ah nuotieshan, espeshal fi matimatikal analisis, laka di aidie a matimatikal fongshan. Ih binuon tu fi di wok we ih du wid mikianix, fluid dainamix, aptix, ah aschranami. Yuula kansida fi bi di bes matimatishan a di 18t senchri ah wan a di bes fi aal taim. Astaraid 2002 niem afta im. Ih de pah di Sient Kialenda a di Luutaran Choch, pah Mie 24. Im a weh wah Kristian uu aagiu gens di praminent ietiyis a di taim.




#Article 193: Lionaado da Vinchi (281 words)


Lionaado da Vinchi (Italian, Leonardo di ser Piero da Vinci) kamanli nuo az Leonardo da Vinci (15 Iepril 1452 – 2 Mie 1519), wena wahn Italian big brienz, far ih ena sayantis, matimatishan, injinier, inventa, anatomis, pienta, skolpta, aachitek, batanis, myuuzishan ahn raita. Lionaado muotaim diskraib az di aakitaip a di Renesans man, man uufa hankuenchobl kiuriasiti  hiikual onggl bai ih powa a hinvenshan. Nof smadi kansida im fi bi wan a di grietis pienta a aal taim ah pasobl di smadi wid di muos divoers talent pah oert.

Baan az di outsaid son a wahn nuotari, Piero da Vinchi, wid wahn pezant uman, Kiatariina, a Vinchi ina di Flarens riijan, Lionaado hedikiet ina di styuudio a di renoun Flarentiin pienta, Verochio. Nof a ih hoerlia wokin laif eh-spen ina di saabis a Ludoviko il Moro a Milan. Ih lieta wok a Ruom, Bolonia ahn Venis ahn spen ih laas ierdem a Frans, a di yaad King Frahsua I giim.

Lionaado bes nuo az pienta. Tuu a ihn wok, di Muona Liisa ah Di Laas Sopa, a di muos fiemos, muos riprojuus ahn muos parodi puochret ah rilijos pientin a aal taim, deh fiem apruoch onggl bai fi Mikelanjelo Krieshan a Adam. Lionaado jraayn a di Vichruuvian Man azwel rigyaad az kolcharal aikan, riprojuus pah ebriting frah di Yuuro tu texbuk tu t-shot. Praps fiftiin a ih pientin sovaiv, di sumaal amount juu tu ih kanstant, ah friikuent dizaaschros, experimentieshan wid nyuu tekniik, ah ih kranik pruokrastinieshan. Nebadiles, deh fyuu wok, tugiada wid ih nuotbukdem, we kantien jraayn, sayantifik dayagram, ahn ihn taatdem pah di niecha a pientin, kompraiz kanchribyuushan tu lieta jinarieshan a aatis onggl raival bai fiih kantempareri, Mikelanjelo.




#Article 194: Lis a Jumiekan dish ah fuud (116 words)


Dis a lis a Jumiekan dish ah fuud. Jumiekan kuiziin ingkluud mixcha ah kukin tekniik, flieva, spais ah influens frah di indijinos piipl pah di ailant a Jumieka, ah di Panish, British, Afrikan, Indian ah Chaini we inabit die ailant frah taim. Di kuiziin influens tu bai di krapdem inchajuus ina di ailant frah chrapikal Soutiis Ieja. Jumiekan kuiziin ingkluud difrah-difrah dish frah difrah-difrah kolcha kyaa kom a di ailant bai piipl we kom de frah somwe els. Adaels dish mekop orijinal ar a fyuujan a tekniik ah chradishan. Pah tapa ingriidient we nietiv tu Jumieka, nof kaina fuud eh inchajuus ah deh nou projuus luokal. Wah braad varayati a siifuud, chrapikal fruut ah miit avielobl.




#Article 195: Litareri jaahra (136 words)


Litareri jaahra a kiatigari a litareri kampozishan. Jaahra kiah bi ditoermin bai litareri tekniik, tuon, kantent, ar iibm (az ina di kies wid fikshan) lent. Di distingshan bitwiin jaahra ah kiatigari flexibl ah luusli difain, muotaim wid sobgruup.

Di muos jinaral jaahra ina lichicha a (ina luus kranalajikal aada) epik, chrajidi, kamedi, ah krietiv nanfikshan. Aal a dem kiah bi ina di faam a pruoz ar puoychri. Adishanali, jaahra laka sataya, aligori ar pastuoral maita apier ina heni a di abov, no onggl az sobjaahra, bot az mixcha a jaahra. Fainali, deh  difain bai di jinaral kolcharal muuvment a di istarikal piiriad wen deh weh-kompuoz.

Jaahra no fi kanfyuuz wid iej kiatigari, we lichicha kiah klasifai az eida adolt, yong-adolt, ar fi pitni. Azwel deh no fi kanfyuuz wid faamat, laka grafik navl ar picha buk.




#Article 196: Luuwi Aamschrang (156 words)


Luuwi Aamschrang, adawaiz Louis Daniel Armstrong (4 Aagas 1901 – 6 Julai 1971), nikniem Sachmo ar Paps, wena Moerkan jaz chompita ah singa.

Ih eh wel praminent ina di 1920z az inovietiv kaanet ah chompit plieya. Aamschrang a fongdieshanal influens pah jaz, ih shif-shif di myuuzik fuokos frah kalektiv impravizieshan tu suolo pofaama. Wid ih distingtiv grabl vais Aamschrang weh alzwel wah influenshal singa, uu demanschriet griet dexteriti az impravaiza, we ih benop-benop di lirix ah melodi a wah sing fi hexpresiv poerpos. Ih azwel wel skilful pah di skiat singin, ar wodlis vuokalaizin.

Rinoun fi ih kiarizmatik stiej presans ah diip, instant rekanaizobl vais aalmuos az moch az fih chompit-plieyin, fi Aamschrang influens exten wel biyan jaz, ah bi di hen a ih kiarier ina di 60z, ih eh waidli rigyaad az wah profoun influens pah papila myuuzik jinarali: kritik Steve Leggett diskraib Aamschrang az praps di muos impuotant Moerkan myuuzishan a di 20t senchri.




#Article 197: Ludwig van Beethoven (113 words)


Ludwig van Beethoven, nuo az Ludvig van Bietuovn, 16 Disemba 1770 – 26 Maach 1827 wehna Jorman kompuoza ahn pianis. Im a kruushal figa ina di chranzishanal piiriad bitwiin di Klasikal ahn Ruomantik eradem ina Westan klasikal myuusik, ahn rimien wan a di muos akliem ahn influenshal kompuoza a aal taim.

Ihn baan a Bon, dehn taim de ina di Ilektoret a Koluon ina westan Jormani, den ihn muuv gaa Viena ina ihn horli twenti ahn sekl de, a-todi wid Juozif Aydn ahn kwiktaim gien repitieshan az vorchuoso pianis. Bietuovn ierin grajwal ditiirioriet frahn ina ihn twenti, yet stil ihn kantiniu fi kompuoz, ahn fi kandok ahn pofaam, iibn afta ihn don def-def.




#Article 198: Luwiiz Benit (1176 words)


Luwiiz Simuon Benit-Kuovali adawaiz nuo az Mis Luu OM, OJ, MBE (baan 7 Septemba 1919 ah ded 26 Julai 2006) wena wah Jumiekan puoyt, fuokluoris, raita ah tiicha. Shi weh-rait ah pofaam ar puoymdem ina Jumiekan Kryuol, so dat eh-elp fi gi di languij nof litareri rekanishan. Shi a wah senchral figa ina Jumiekan powetik tradishan ah wah chrang influens pah nof ada wel-nuon Kiaribiyan puoyt, laka Lintan Kwiesi Jansn ah Paal Kiinz Doglas.

Luwiiz Benit eh-baan 7 Septemba 1919 pah Naat Schriit ina Kinston, Jumieka. Shi ena di onggl pitni fi Agostos Kaaniilias Benit (Augustus Cornelius Bennett) uu eh-uon wah biekri ina Panish Tong, ah Keriin Rabinsn (Kerene Robinson), wah jresmeka. Afta ar faada ded ina 1926, Luwiiz mada a weh di mien wan we riez ar. Shi yuus fi go a Ebiniiza Elimenchri Skuul ah den Kalabaar Praimri skuul. Afta dat, shi atten Sin Saiman Kalij ah den Exelsia Kalij ina Kinston, bifuo shi inruol ina 1943 a Frenz Kalij a Aigiet, Sin Mieri Parish wishpaat shi stodi Jumiekan fuokluor. Ina 1945, Luwiiz Benit win wah awaad frah di British Kongsl fi stodi a di Rayal Akiadimi a Jramatik Aat, di fos Blak smadi fi stodi a datde skuul.

Afta Luwiiz gradiet frah di Raayal Akademi a Jraamatik Aat, shi wok wid reprichri kompini aal uoba Ingglan, laka ina Kavenchri, Odazfiil ah Amasham. Wen shi gubak a Jumieka shi staat fi tiich jraama tu buot pitni ah big piipl frah di suoshal welfier iejensi ah fi di Yunivoersiti a di Wes Indiz Exchra Myuural Dipaatment.

Mis Luu yuus fi tiich ah pofaam wid Kiaribiyan Kaanival frah 1945 tel 1946. Rong deh sieh taim de, shi eh-ab sebral liidn ruol ina pantomaim ah soh TV pruogram. Shi du nof trablin rong di wol a-promuot Jumiekan kolcha chuu ar lekcha ah pofaamansdem. Shi get wel-nuo a farin bot shi get speshal lov frah ar Jumiekan piipldem az wel frah piipl ina Kianada ah di Yunaitid Kindom. Ar puoymdem get poblish nof taim bot di muos nuotebl wandem a Jumieka Labrish (Jamaica Labrish) ah Anansi ah Mis Luu (Anancy and Miss Lou, 1979).

Nof piipl se ar muos influenshal rekaadn a weh ar rendishan a di tradishanal Jumiekan sang we niem Die Da-lait (Day Dah Light) ina 1954. Ari Belafanti (Harry Belafonte) rekaadi ina 1955 tu az Die-O (Day-O), adawaiz kaal di Banaana Buot Sang wid soh adishanal lirix, bot stil bies pah Mis Luu voerjan. Mis Luu orijinal voerjan avielobl ina buot French ah Ingglish pah di Jumieka - Mento 1951-1958 (Jamaica - Mento 1951-1958) albom. Fi Belafanti voerjan eh wel fiemos duo. A wan a di biggis it rekaad ina 1950 ani giim ih fos guol rekaad.

Luwiiz Benit rekaad nof-nof sang laka: Jumiekan Singin Giemz (Jamaican Singing Games, 1953), Jumiekan Fuok Sang (Jamaican Folk Songs, Folkways Records, 1954), Chiljren Jumiekan Sang ah Giem (Children's Jamaican Songs and Games, 1957), Mis Luu Vyuu (Miss Lou's Views, 1967), Lisn tu Luwiiz (Listen to Louise, 1968), Kiarifesta Ring Ding (Carifesta Ring Ding, 1976), Di Anarebl Mis Luu, (The Honourable Miss Lou, 1981), Mis Luu Laiv-Landan (Miss Lou Live–London, 1983) ah Yes Mi Dier (Yes, M'Dear, Island Records).

Shi rait nof a ar puoymdem ina di languij a di piipl, Jumiekan Kryuol, ah elp meki get axeptans ah rekanishan az a languij, dierfuor elp fi influens nof ada puoyt laka Mutabaruka ah Juon Anjria Ochisn (Joan Andrea Hutchinson), fi du deh puoychri ina Jumiekan tu.

Ina 1986, shi apier ina wah kamedi flim niem Klob Paradais (Club Paradise) a-plie wah kiarakta niem Puosha. Di flim eh-staar Rabin Wiliamz (Robin Williams), Jimi Klif (Jimmy Cliff) ah Piita Otuul (Peter O'Toole).

Luwiiz Benit eh-marid tu Erik Winstan Kuovali (Eric Winston Coverley) pah 30 May 1954 ah shi eh-ab wan adaptid son niem Fiebian Kuovali (Fabian Coverley).

Mis Luu paasaan pah 27 Julai 2006 a di Skyaaboro Gries Aspital ina Skyaaboro, Antierio, Kianada (Scarborough, Ontario, Canada) wishpaat shi eh-lib fi di laas dekied a ar laif. Wan die shi jos kalaps a ar yaad. Deh weh-uol tuu saabis ina ar hana; wan memuorial saabis ina Taranto (Toronto) pah 3 Aagos 2006, ah afta dat deh flai ar badi gaa Jumieka fi lai-in-stiet a di Nashinal Ariina a Kinston pah 7 Aagos ah 8 Aagos. Deh uol wah finaral ina ar hana ina Kinston a di Kuok Metodis Choch pah Iis Paried pah 9 Aagos 2006. Den deh intoer ar badi ina di kolchral aikan sekshan ah Nashinal Iiroz Paak (National Heroes Park).

Ina 1960, deh mek Luwiiz Benit wah Memba a di Muos Exilent Aada a di British Empaya (Member of the Most Excellent Order of the British Empire, MBE) fi ar wok ina Jumiekan lichicha ah tieta.

Ina 1974, di Jumiekan Govament apaint ar tu di Aada a Jumieka (Order of Jamaica). Deh weh azwel apaint ar az Kolchral Ambasada-at-Laaj fi Jumieka. Mis Luu get nof-nof awaad inkluudn di Instityuut a Jumieka Mosgriev Silva ah Guol Medal fi ar eminens ina di fiil ah Aats ah Kolcha, di Naaman Manli Awaad a Exilens (ina di fiil a Aats), wah Anareri Daktaret a Letaz frah di Yunivoersiti a di West Indiz (1983), ah wah Anareri Daktaret ah Letaz frah Yaak Yunivoersiti ina Taranto.

Ina 2001 pah Jumieka Indipendans Die, di Anarebl Mischris Luwiiz Benit-Kuovali weh get apaint az memba a di Jumiekan Aada a Merit fi ar invalyuebl ah distingguish kanchribyuushan tu di divelopment a di Aats ah Kolcha.

Ina hana a Mis Luu ah ar achiivmentdem, Harbourfront Centre, wah nan-prafit kolchral aaganizieshan ina Taranto, Kianada, weh niem wah venyuu aafa ar, nuo az Mis Luu Ruum.

Luwiiz Benit puoym we niem Kalanaizieshan ina Rivoers (Colonization in Reverse, 1966) provaid wah istorikal kantex fi nof a di mainariti dem we lib ina di UK ina puos-koluonial taim. Ou shi eh-puochrie di Jumiekan expiiriens ah disluokieshan ah rieshal inikualiti komiin laka di expiiriens we Sout Iejan piipl uu weh lib a Landan eh-ab. Azwel, buot Jumiekan ah Sout Iejan piipl eh-ab simila expiiriens wen deh weh-muuv gaa Ingglan a-luk emplaiment ah beta laif, so buot piipl go chuu di komplexiti a asimilieshan ah dyual aidentiti.

Benit ailait fiar kansep a kolchral dislayalti wen shi rait bout Jumiekan piipl wen deh de pah kues fi get beta jab apachuniti: “Dem a pour out a Jamaica/ Everybody future plan/ Is to get a big-time job/ An settle in de mother lan.” Ar refrans tu di “mother lan” yash a no Jumieka, bot Ingglan, bies pah ou Jumiekan piipl wena asimiliet ina Ingglan kolcha ah weh-siim fi figat bout di riil mada lan - Jumieka.

Deh weh-duoniet fuotograaf, aadiovijual rekaadn, karispandans, awaad ah nof ada matiiral we riliet tu Luwiiz Benit tu di Makmaasta Yunivoersiti Laibri (McMaster University Library) ina 2011 bies pah wah agriiment we se soh silekshan frah di fonz, we diet frah 1941 tu 2008, weh fi dijitaiz ah mek avielobl pahlain az paat a wah dijital aakaiv.

Ina 2015, Moervin Maris (Mervyn Morris) poblish wah buk niem Mis Luu: Luuwiz Benit ah Jumiekan Kolcha (Miss Lou: Louise Bennett and Jamaican Culture).




#Article 199: Maakit (116 words)


Maakit a wan a di nof varayati a sistim, instityuushan, prosiija, suoshal rilieshan ah infrachokcha ina we paati ingiej ina hexchienj. Wails paati kiah exchienj gudz ah saabis bai baata, muos maakit rilai pah sela a-aafa deh gudz ar saabis (ingkluudn lieba) ina hexchienj fi moni frah baya. Wi kiah se dat maakit a di pruoses we di prais a gudz ah saabis get extablish. Maakit fasilitiet chried ah iniebl di dischribyuushan ah alokieshan a rizuos ina sasayati. Maakit lou heni chriedebl aitem fi bi ivaliuwiet ah prais. Maakit imoerj muo ar les spantienos ar kiah bi kanschrok dilibaret bai yuuman intarakshan ina aada fi iniebl di hexchienj a raits (cf. uonaship) a saabis ah gudz.




#Article 200: Maakos Gyaavi (254 words)


 

Maakos Mozaya Giaavi (Marcus Mosiah Garvey, Jr.) ONH (baan 17 Aagos 1887 an ded 10 Juun 1940) a wah Nashinal Iiro a Jumieka an a weh wah sivl raits aktivis uu weh kruushal tu di Blak Nashinalizim ah di Pan Afrikanizim muuvmentdem. Im a weh di fos wan ina deh taim de fi elp mek Blak piipl fiil soh praid ina dehself. Di muuvment we ih staat weh veri influenshal tu nof Blak liida ina Naat Amoerka laka Malcolm X, Dr. Martin Luther King Jr. ah nof-nof ada liida ina Afrika, di Kiaribiyan ah aal uoba di wol. Fi push faawod ih biliifdem, ih weh foun di Universal Negro Improvement Association and African Communities League (UNIA) fi promuot rieshal praid ah ikanamik self-rilayans mongx Blak piipl, ah di faamieshan ah wan indipendant Blak nieshan ina Afrika. Ih weh aalsuo foun di Black Star Line fi promuot di ripachrieshan a Blak piipl frah aal uoba di Afrikan dayaspora bak to Afrika di madalan. Di gluobal muuvment weh ih kaaz a wa wi kaal Garveyism. Dis ya muuvment inspaya nof-nof piipl ah weh influenshal ina di faamieshan ah aaganizieshan laka di Rastafarai Muuvment (Rastafari Movement) ah di Nieshan a Izlam (Nation of Islam).

Maakos Gyaavi weh baan 17 Aagos 1887 ina Sint Anz Bie ina Sint An Parish, Jumieka.

Ina 1914, Gyaavi gubak a Jumieka, we ih aaganaiz di Yunivoersal Niega Impruuvment Asosieshan (UNIA). Ina wah aatikl ingtaikl Di Niega Grietis Henimi, poblish ina Korant Ischri (Septemba 1923), Gyaavi hexplien di harijin a di haaganizieshan niem:




#Article 201: Mahayaana (229 words)


Mahayaana (महायान mahāyāna, litarali di Griet Viikl) a wan a tuu (ar chrii, anda som klasifikieshan) mien egzisin branch a Budizim ah wah toerm fi klasifikieshan a Budis filasafi ah praktis. Di Budis chradishan a Vajrayaana sohtaim klasifai az paat a Mahayaana Budizim, bot soh skala maita kansida se a difrah branch aaltugiada.

Askaadn tu di tiichin a Mahayaana chradishan, Mahāyāna azwel refa tu di paas a di Badizatva we siik kompliit inlaitnment fi di benifit a aal sentient biin, adawaiz kaal Bodhisattvayāna, ar di Badizatva Viikl. Badizatva uu akomplish dis guol kaal a samyaksaṃbuddha, ar fuli inlaitn Buda. A samyaksaṃbuddha kiah extablish di Daama ah liid disaipl tu inlaitnment. Mahayaana Budis tiich se inlaitnment kiah bi atien ina singgl laiftaim, ah dis kiah bi akomplish iibm bai liepoersn.

Di Mahayaana chradishan a di laajis mieja chradishan a Budizim we egzis tide, wid 53.2% a praktishana, kompier tu 35.8% fi Teravaada ah 5.7%  fi Vajrayaana ina 2010.

Chuu di kuos a i ischri, Mahayaana Budizim pred frah India tu difrah-difrah Sout, Iis ah Soutiis Iejan konchri laka Banggladesh, Nepal, Buutan, Chaina, Taiwan, Mangguolia, Koria, Japan, Vietnam, Indoniija, Malieja ah Singgapuor. Mieja chradishan a Mahayaana Budizim tide ingkluud Chaini Chan, Korian Sion, Japaniiz Zen, Pior Lan, Tiantai, ah Nichiren. Ikiah ingkluud azwel di Vajrayaana Budis chradishan a Shingon, Tendai ah Tibetan Budizim, we had esoterik tiichin tu di Mahayaana chradishan.




#Article 202: Main (152 words)


Di main a di set a kagnitiv fakolti we iniebl kanchosnis, posepshan, tingkin, jojment, ah membrans.

No yuunivoersali agriiment no de pah di definishan a waa main ah waa idistingguishin prapati, alduo wah lenti chradishan a ingkwairi eh-gwaan ina filasafi, rilijan, saikalaji ah kagnitiv sayans. Di mien uopm kuestian rigyaadin di niecha a di main a main–badi prablem, we investigiet di rilieshan a di main tu di fizikal brien ah nervos sistim. Tipikal vyuupaint ingkluud dualizim ah aidiilizim, we kansida di main somou sepret frah fizikal egzistans, ah fizikalizim ah fongshanalizim, we huol se di main rofli aidentikal wid di brien ar rijuusibl tu fizikal finmina laka nyuuranal aktiviti. Waneda kuestian kansoern wa taip a biin kipebl fi ab main, fi egzampl weda main exklusiv tu yuuman, pozes azwel bai som ar aal animal, bai aal libm tingz, ar weda main kiah aalso bi a prapati a som taip a man-mied mashiin.




#Article 203: Malika Kiapo Renalz (438 words)


Malika Renalz, OD (10 Febiweri 1911 - 24 Febiweri 1989), nuo beta bai ih asyuum niem Kiapo, wena Jumiekan aatis ah rilijos liida. Ih kansida az wan a di grietis aatis ina Jumieka Intyuitiv aatistik muuvment. Kiapo rilijos biliif eh riflek ina ih wok.

Baan az Mallica Reynolds a Binlas (Byndloss), Sin Kiachrin pah 10 Febiweri 1911, a iej 12, Renalz ab wah rilijos expiiriens ah ih bigin go bai di niem Kiapo. A iej 16, ih get vijan ah ih ton priicha. Ih lieta muuv gaa Kinston, we ih foun wah Zayan Rivaival choch, Sin Maikal Rivaival Apastalik Tabanakl. Kiapo wena liida ina di Zayan Rivaival muuvment, ah frah 1976 tel ih det, ih ena di piechryaak Bishop a Sin Maikal Rivaival Apastalik Tabanakl.

Ih bigin kriet pientin ina die 1940z, ah ih raiz tu nashinal ah intanashinal akliem ina di 1960z. Edwad Siaga, wah powaful palitishan uu wuda gwaan fi ed di Jumieka Lieba Paati ah lieta ton Praim Minista a  Jumieka, ah Jan Pringgl, wan a di founda a di Jumiekan tuurizam indoschri, eh buot champian fi Kiapo wok. Pringgl eh kalek nof a Kiapo wok, ah ih doniet ih kalekshan tu di Nashinal Gialari a Jumieka pah ih det. Raboerta Flak, wah Amoerkan myuuzishan, ena wan a Kiapo piechran, ah ih puochret a har nou huol bai di American Folk Art Museum. Ih wokdem exibit intanashinali, ingkluudn six exibishan ina di Yunaitid Stiet bitwiin 1953 ah 1982.

Askaadn tu ih rilijos biliif, Kiapo biliiv se ih weh kaal bai gad fi kriet pientin ah skolpcha. Dr. Veerle Poupeye, di Egzekiutiv Direkta a di Nashinal Gialari a Jumieka, rait se Kiapo pientin ah skolpcha, az a wuol, dipik ih Zayan Rivaival laif wol. Poupeye nuot se wuoliip a Kiapo wok dipik Zayan Rivaival serimoni, myuusik, ah dans. Kiapo ingkluud az memba a di Intyuitiv aatistik muuvment; a liebl prapagiet bai di Nashinal Gialari a Jumieka fi diskraib self-taat aatis we weh priiviosli refa tu az Jumiekan Primitiv. Kiapo kansida az wan a di muuvment grietis aatis.

Kiapo ded pah di 24t a Febiweri 1989, ah beri ina Nashinal Iiroz Paak.

Wan a Kiapo pientin, Shainin Spring, eh silek bai di Jumiekan gobament az wedn gif fi di 1981 wedn a Chaalz, Prins a Wielz, ah Liedi Dayana Spensa. Ina 1983, Kiapo wena di fos aatis fi ab wah wuola gialari exkluusiv fi ih wok ina exibishan a di Nashinal Gialari a Jumieka. Ih ana wid di Aada a Distingshan, ah awaad di Naaman Manli Awaad fi Exilens ina di Aats. Ih eh awaad di Mosgriev Guol Medal tu ina 1985 bai di Instityuut a Jumieka.  




#Article 204: Man (154 words)


 Vichruuvian Man displie di propuoshan a man.

Man a miel yuuman. Di toerm man yuujali rizoerv fi adolt miel, wails di toerm bwai a di yuujal toerm fi a miel pitni (bwai pitni) ar adolesent. Ousomeba, di toerm man azwel sohtaim yuuz fi aidentifai miel yuuman, rigyaadlis a iej, laka ina friez laka man baskitbaal.

Laka muos ada miel mamal, fi man jiinuom tipikali inerit wah X kruomosuom frah ih mada ah wah Y kruomosuom frah ih faada. Di miel fiitos projuus laaja amount a anjojen ah sumaala amount a eschojen dah fiimiel fiitos. Dis difrans ina di relitiv amount a demya sex steraid a wa laajli rispans fi di Fizialajikal difrans we distingguish man frah uman. Juurin piubati, aamuon we stimiliet anjojen prodokshan rizolt ina di divelopment a sekanderi sexyual kiaraktaristik, fi so egzibit grieta difrans bitwiin di tuu sex. Ousomeba, a nof exepshan tu di abov fi som intasex ah chranzjenda man.




#Article 205: Mangkala (138 words)


Mangkala a wah fambili a buod giem plie rong di wol, sohtaim kaal suowin giem, ar kount-ah-kiapcha giem, we diskraib di giempliey. Di wod mangkala (منقلة) koh frah di Arabik wod naqala (نقلة) miinin litarali fi muuv. No wan giem egzis wid di niem mangkala; di niem a klasifikieshan ar taip a giem. Dis wod yuuz ina Siria, Lebanan, ah Iigip, bot ino kansistantli aplai tu heni wan giem.

Di wod mangkala kiah fain azwel ina di Akan languij. Di niem diskraib di taip a giem plie wid dis inschrument, nat wah spisifik giem plie widi. A nof vierieshan tu di giem wid difrah-difrah niem.

Muo dah 800 niem a chradishanal mangkala giem nuo bout, ah aalmuos 200 giem we invent don-diskraib. Ousomeba, som niem dinuot di siem giem, wails som niem yuuz fi muo dah wan giem.




#Article 206: Mansarat (165 words)


Mansarat a wah British Uobasiiz Terichri we de ina di Liiwad Ailanz, paat a di chien we niem di Lesa Antiliiz ina di Kiaribiyan Sii. Imieja bout 16 kilamita (10 mail) lang ah 11 kilamita (7 mail) waid, wid 40 kilamita (25 mail) a kuos. Krixtifa Kolombos gi di ailan di niem we iab nou pan ih sekan joerni tu di Nyuu Wol ina 1493. Deh refa tu Mansarat az di Emaral Ail a di Kiaribiyan, chuu kaa irizembl di kuos a Airilan, an nof a di hoerli Yuropian sekla eh-kom frah Airilan. 

Di Jaajian iira kiapital niem Plimot bondong ah mashop wen di Soufrier Ilz volkieno go irop pah 18 Julai 1995, so tuu-tod a di papilieshan afi ron gaa ada plies. Di iropshan stil a-gwaan, alduo ino az bad as wen iweh jos taat. Wah nyuu ierpuot bil a Jeral, ina di nadan paat a di ailan, ina 2005. Di vilij we niem Brades a nou di anofishal senta fi govament ah bizniz.




#Article 207: Mao Zidong (211 words)


Mao Zidong (Simplifai Chaini: 毛泽东; Chadishanal Chaini: 毛澤東; Wied-Jailz: Mao Tse-tung; Pinyin: Máo Zédōng ) (26 Disemba 1893 – 9 Septemba 1976) wena Chaini Kamiunis liida. Mao liid di Kamiunis Paati a Chaina (CPC) tu vikchri gens di Kuomintang (KMT) ina di Chaini Sibl Waar, ah wena di liida fi di Piiplz Ripoblik a Chaina (PRC) fran iextablish ina 1949 tel ih ded ina 1976. Kamanli refa tu az Chierman Mao, ih rigyaad az wan a di muos impuotant figa ina madan wol ischri, ah niem bai Taim Magaziin az wan a di 100 muos influenshal smadi a di 20t senchri.

Dem huol Mao ina ofishal ai rigyaad ina Chaina we ih nuo az di griet revaluushaneri, palitikal schratijis, ah milichri maastamain uu difiit Jinaralisimo Chiang Kai-Shek ina di Chaini Sibl Waar, ah den chuu ih palisidem chansfaam di konchri ina wah mieja wol powa. Fordamuo, Mao vyuu bai nof ina Chaina az puoyt, filasafa, ah vijaneri. Ousomeba, atityuud tuwadz Mao chienjop sens Deng Zyaoping (Deng Xiaoping) tek powa ah inishiet maakit-ikanamik rifaam ina 1978, bot di ofishal paati lain mek distingshan bitwiin Mao kanchribyuushan tu di Kamiunis revaluushan ah di eradem ih komit lieta ina laif. Ih puochret kantiniu fi fiicha praminent pah Tiananmen Giet ah pah aal Renminbi bil.




#Article 208: Mask (146 words)


Mask (IPAc-en mɒsk; frah المسجد Al-masjid) a plies a woship fi falara a Izlam.

A schrik ah ditiel rikuayament ina Suni fiqh fi a plies a woship fi bi kansida mask, wid plies we no miit demya rikuayament rigyaad az musalla. A schrinjent rischrikshan de pah di yuus a di ieria faamali dimaakiet az di mask (we muotaim a onggl wah sumaal puoshan a di laaja komplex), ah, ina Izlamik Shariya laa, afta wah ieria faamali dezigniet az mask, irimien so tel di Jojment Die.

Nof mask ab ilabaret duom, minaret, ah praya aal, ina difrah-difrah stail a aachitecha. Mask arijiniet pah di Ariebian Peninsiula, bot nou deh kiah fain ina aal inabit kantinent. Mask saab az plies we Muzlim kiah kom tugiada fi salat (big صلاة ṣalāt, miinin praya) azwel az senta fi infamieshan, edikieshan, ah dispyuut seklment. Di imam liid di kanggrigieshan ina praya.




#Article 209: Matimatikal kanstant (105 words)


Matimatikal kanstant a speshal nomba, yuujali wah riil nomba, we signifikantli inchresin ina som wie. Kanstant araiz ina nof ieria a matimatix, wid kanstant laka e ah π okorin ina soch daivoers kantex az jamechri, nomba tiori, ah kialkiulos. Wa imiin fi a kanstant fi araiz nachrali, ah wa mek a kanstant inchresin, a oltimetli a mata a ties, ah soh matimatikal kanstant nuotebl muo fi istarikal riizn dah fi deh inchrinzik matimatikal inchres. Di muo papila kanstant eh-stodi rait chuu di iejiz ah kompyuut tu nof desimal plies. Aal matimatikal kanstant a difainebl nomba ah yuujali kompyuutebl nomba azwel (Chaitin kanstant a signifikant exepshan).




#Article 210: Max Weba (175 words)


Max Weba ar Maxmillian Carl Emil Weber (21 Iepril 1864 – 14 Juun 1920) a weh wah Joerman laaya, palitishan, skala, palitikal ikanamis ah suosialajis uu eh-ab nof influens pah suosialaji tiori. Ih mieja wok fuokos pah rashanalizieshan ina suosialaji a rilijan, gobament, aaganizieshan tiori, an bievia. Di muos fiemos ting we ih du a di ese pah Di Pratistant Etik ah di Pirit a Kiapitalizim, we taat im aaf ina suosialaji a rilijan. Di ese egzamin di ifek we Pratistantizim ab pan di staat a kiapitalizim; iagiu se kiapitalizim no onggl matiirialis laka ou Kaal Maax eh-puti, bot ih se ikombout ina rilijos valiu ah aidie we no kyaah explien wid onggl uonaship rilieshan, teknalaji, ah advaans ina edikieshan. Muos a we Weber kumop wid kaal di “Weba Tiisis”. Im a di fos smadi fi rekanaiz se a nof difrah-difrah aspek a suoshal aatariti, we ih kiatigaraiz askaadn tu soh difrah-difrah faam, laka chadishan ah laa. Di analisis we ih mek bout byuurakrasi se madan stiet instityuushan bies pah wah faam a rashanal-liigal aatariti.




#Article 211: Mechrik Sistim (128 words)


Di mechri sitim a wahn intanashinal desimalaiz sistim a mejament, fos tek op ina Frans, we a di kman sistm fi meja yuunit ina muos a di worl. I av nof vierieshan, wid difrent chais fi fondamental yuunit, alduo di chais a bies yuunit no riili afek ou piipl yuuz i fram die to die. Sins di 1960'z di Intanashinal Sistim a di Yuunit Dem a di intanashinal standad mechri sistim. Wahn standad ste a priifix ina powa a ten kyahn yuuz fi get biga an smaala yuunit frahn di bies yuunit dem.

Askaadn tu di YS SII (Senchral Intelgens Iejensi) Worl Fakbuk ina 2006, di Intanashinal Sistim a di Yuunit Dem a di ofishal sistim a mejament fi evri konchri eksep fi Myanmaar, Laibiiria, an di YS.




#Article 212: Medisn (116 words)


Medisn eh-egzis fi touzn a ier, juurin muos a we taim iwena aat (wah ieria a skil ah nalij) friikuentli wid kanekshan tu di rilijos ah filasafikal biliif a luokal kolcha. Fi egzampl, di medisn man uda eh-aplai oerb ah se praya fi iilin, ar wah ienshent filasafa ah fizishan uda eh-aplai blodletin askaadn tu di tiori a yuumarizim. Ina riisant senchri, sens di advent a sayans, muos medisn don-bikoms wah kambinieshan a aat ah sayans (buot biesik ah aplai, anda di hambrela a medikal sayans). Wails stichin tekniik fi suucha a wah aat laan chuu praktis, di nalij a wa apm a di seliula ah molekiula lebl ina di tishudem we stich araiz chuu sayans.




#Article 213: Meditieshan (104 words)


Meditieshan a praktis we wah indivijal chrien deh main ar injuus wah muod a kanchosnis, aida fi riilaiz soh benifit ar fi di main fi simpli aknalij ikantent widoutn bikom aidentifai wid daa kantent, ar az a hen ina iself.

Di toerm meditieshan refa tu a braad varayati a praktis we ingkluud tekniik dizain fi prumuot rilaxieshan, bil intoernal enaji ar laif fuos (chii, Rieki, praana, etc.) ah divelop kompashan, lob, pieshans, jinarasiti ah fagivnis. Wah potikiula ambishos faam a meditieshan iem fi efatles sostien singgl-paint kansenchrieshan miin fi iniebl di praktishana fi injai indischroktebl sens a wel-biin wails ingiej ina heni laif aktiviti.




#Article 214: Mexiko (218 words)


Di Yuunaitid Stiet a Mexiko adawaiz nuo az Mexiko (Panish: México) a wah fedaral kanstityuushanal ripoblik we de ina Naat Amoerka. Iab wah baada wid di Yunaitid Stiet; pah di soutiis kuos a Guatimaala, Biliiz, ah di Kiaribiyan Sii; ah pah di iis bai di Golf a Mexiko. Ia di fif laajis konchri ina di Amoerkaz bai tuotal ieria ah di 14t laajis indipendant nieshan ina di wol. Mexiko ab 109 milian smadi we lib de ah rangk 11t az konchri wid di muos smadidem. Ia wah fedarieshan we ab 31 stiet an wahn Fedaral Distrik, di kiapital, Mexiko Siti.

Ina prii-Kolombian Mexiko, wuoliip a indijinos kolcha eh-de bout (Olmek, Toltek, Tiotihuakan, Maya, ah Aztek). Ina 1521 Spien tek di lan we Mexiko de tide, an eh-kaali Nyuu Spien, bot Mexiko gien indipendans ina 1821. Afta Mexiko indipendans uoliip a ikanamik prablem ampa dem ah deh luuz uoliip a deh terichri tu. 

Mexiko a wah riijanal powa, di onggl Latn Amoerkan nieshan we de paat a di Aaganizieshan fi Ikanamik Kaaparieshan ah Divelopment, sens 1994, ah a wah migl-ingkom konchri. Mexiko a nyuuli indoschrialaiz nieshan ah ab di 11t laajis ikanami ina di wol bai GDP. Mexiko ikanami ab chrang lingk wid NAFTA. Ousomeba, di laaj ingkom distribyuushan ah di wuoliip a jrog vailens a ishiu a kansoern.   




#Article 215: Midiival filasafi (116 words)


Midiival filasafi a di filasafi ina di era nou nuo az midiival ar di Migl Iejiz, di piiriad we rofli hexten frah di faal a di Westan Ruoman Empaya ina di 5f senchri BKE tu di Renesans ina di 16t senchri. Midiival filasafi, andastan az a prajek a hindipendant filasafikal ingkwairi, eh-bigin ina Bagdad, ina di migl a di 8t senchry, ah ina Frans, ina di haitinarant kuot a Chaalimien (Charlemagne), ina di laas kwaata a di 8t senchri. Idifain paatli bai di pruoses fi ridiskova di ienshent kolcha we eh-divelop ina Griis ah Ruom ina di klasikal piiriad, ah paatli bai di niid fi ajres tiolajikal prablem ah fi hintigriet siekrid dakchrin wid sekiula laanin.




#Article 216: Mieri Siikuol (248 words)


Mieri Siikuol, (Mary Seacole, baan Mary Jane Grant) 1805 – 14 May 1881) wena Jumiekan uman a Skatish ah Afrikan disent uu eh-setop wah British Otel biyain di lain juurin di Kraimian Waar, we shi eh-diskraib az a mes-tiebl ah komfatebl kwaataz fi sik ah kanvalesent afisa, ah shi eh-provaid soko fi wuundid saabisman pah di baklfiil. Shi eh-awaad postyuumos di Jumiekan Aada a Merit ina 1991. Ina 2004 shi eh-vuot di grietis blak Britn.

Shi eh-akwaya nalij a oerbal medisn ina di Kiaribiyan. Wen di Kraimian Waar brokout, shi aplai tu di Waar Afis fi asis bot deh rifyuuz ar. Shi chrabl indipendantli ah setop ar otel ah asis baklfiil wuundid. Shi weh extriimli papiula mongx saabis poersonel uu riez moni fi ar wen shi fies destityuushan afta di waar.

Afta ar det, deh figat bout ar fi liklmuos a senchri, bot tide shi selibriet az wah uman uu soksesfuli kombat rieshal prejiudis. Ar bayagrafi, Wandaful Advencha a Mischris Siikuol ina Nof Lan (Wonderful Adventures of Mrs. Seacole in Many Lands, 1857), a wan a di hoerlies aatobayagrafi a wah mix-ries uman, alduo kuestian riez bout soh aspek a iakiuresi. Soh kritik kliem se dat fi Siikuol achiivmentdem eh-egzajariet fi palitikal riizn ah plan fi irek wah statiu a ar a Sin Tamas Aspital, Landan, we diskraib ar az a payanier noers, jinariet nof kas-kas. Foerda kanchrovoersi brokout ina di Yunaitid Kindom liet ina 2012 uoba ripuot a propuozal fi rimuuv ar frah di konchri Nashinal Korikiulom.




#Article 217: Migl Iis (124 words)


Di Migl Iis a wahn riijan we span soutwestan Ieja a naatiistan Afrika. I naav no klier klier bounjri an di niem kom bout somwe roun 1900 ina di Yunaitid Kindom.

Di ischri a di Migl Iis diet bak to ienchent taim, an chuu aal ischri di Migl Iis a wahn mieja senta fi worl bizniz. Di Migl Iis a di istarikal arijin a di chrii mieja worl rilijan, Kristiyaniti, Izlam ahn Judaizm. Di klaimit jinarali jrai ahn at, wid kopl riva a ron chuu di plies we provaid waata fi irigieshan fi supuot agrikolcha ina fyuu ieriya. Nof a di konchri dem roun di Porjan Golf av wuoliip kruud ail. Nowadiez, di Migl Iis a stil wahn ikanamikali, kolchrali, ahn rilijosli sensitiv riijan.




#Article 218: Mikelanjelo (189 words)


Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (Maach 6, 1475 – Febiweri 18, 1564), kamanli nuo az Mikelanjelo, wehn wahn hItalian Renisans pienta, skolpta, haachitek, puohit ahn hinjinier. Alduo ihn no chrai fi du moch outsaid a di haats, ihn vorsatiliti ina di disiplindem ihn du tekop wehn so fos klaas tel im a siiros kantenda fi di taikl a aakitaipal Renisans man, gens ihn raival ahn kombolo hItalian Leonardo da Vinci.

Mikelanjelo houtput ina ebri fiil juurin ihn lang laif wehn uoliip; chruu di nof-nof karispandens, skech ahn riminisens wa sovaiv, im a di bes-dakiument aatis a di 16t senchri. Tuu a ihn bes-nuo wok, di Pietà ahn Dievid, ihn skolp bifuo ihn kech torti. No mata se ihn no tingk moch bout pientin, Mikelanjelo haalso kriet tuu a di muos influenshal wok ina fresko ina di ischri a Westan aat: di siindem frahn Jenisis pahn di siilin ahn Di Laas Jojment pahn di halta waal a di Sistiin Chapl ina Ruom. Lieta in laif ihn dizain di duom a Sin Piita Basilika ina di siem siti ahn revaluushanaiz klasikal aakitekcha wid ihn yuus a di jayant aada a pailasta.




#Article 219: Milichri (118 words)


Di milichri, aalso kaal di aam fuosiz, a fuosiz aataraiz fi yuuz dedli fuos, ah wepan, fi supuot di inchres a di stiet ah som ar aal a isitizn. Di taas a di milichri yuujali difain az difens a di stiet ah isitizn, ah di prasikyuushan a waar gens waneda stiet. Di milichri kiah ab azwel adishanal sangshan ah nan-sangshan fongshan widin a sasayati, ingkluudn di promuoshan a wah palitikal ajenda, we protek kaapret ikanamik inchres, intoernal papilieshan kanchuol, kanschrokshan, imoerjensi saabis, suoshal soermoni, ah gyaad impuotant ieria. Di milichri kiah azwel fongshan az wah diskriit sobkolcha widin di laaja sivl sasayati, chuu di divelopment a sepret infrachokcha, we maita ingkluud ouzin, skuul, yutiliti, fuud prodokshan ah bangkin.




#Article 220: Milki Wie (151 words)


Di Milki Wie a di gialaxi we kantien fiwi Suola Sistim. Iniem milki diraiv frah iapierans az wah dim gluoyn ban we aach kraas di nait skai we indivijual staar kyaah distingguish bai di niekid yai. Di toerm Milki Wie a chranslieshan a di Latn via lactea, frah di Griik γαλαξίας κύκλος (galaxías kýklos, milki soerkl). Frah Oert, di Milki Wie apier laka ban bikaa idix-shiep chokcha vyuu frah widin. Galiliyo Galilei fos rizalv di ban a lait ina indivijual staar wid ih teliskuop ina 1610. Optel di hoerli 1920z, muos aschranama eh-tingk se di Milki Wie don-kantien aal di staardem ina di Yunivoers. Falarin di 1920 Griet Dibiet bitwiin di aschranamadem Aalo Shapli (Harlow Shapley) ah Eba Koertis (Heber Curtis), abzavieshan by Eduin Obl (Edwin Hubble) shuo se di Milki Wie a jos wan a nof-nof gialaxi—nou estimiet fi nomba az moch az 200 bilian gialaxi ina di abzoervebl yunivoers.




#Article 221: Ma'atma Giandi (134 words)


Moandas Karamchan Giandi, ar Mohandas Karamchand Gandhi (Gujarati: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી; 2 Aktuoba 1869 – 30 Janiweri 1948) wena di prii-heminent palitikal ah pirichual liida a hIndia juurin di hIndian indipendans muuvment. Ih wena di payanier a satyagraha—rizistans tu tirani chuu mas sibl disabiidians, foun chrang-chrang pah ahimsa ar tuotal nan-vailens—ush kyaa hIndia tu indipendans ah inspaya muuvment fi sibl raits ah friidam kraas di wol. Giandi kamanli nuo rong di wol az Ma'atma Giandi (Sanskrit: महात्मा mahātmā ar Griet Suol, di anarifik fos aplai tu im bai Rabinjranat Taguor (Rabindranath Tagore), ah ina hIndia azwel az Bapu (Gujarati: બાપુ bāpu ar 'Faada'). Ih ofishali hana ina hIndia az di Faada a di Nieshan; ih botdie, 2 Aktuoba, kamemariet de az Giandi Jayanti, a nashinal alidie, ah wolwaid az di Intanashinal Die a Nan-Vailens.




#Article 222: Muoziz (198 words)


Muoziz a wah Biblikal Iibruu rilijos liida, laa-giva ah prafit uu get kredit fi rait di Tuora. Muoziz a di muos impuotant prafit ina Juudizam, ah wah impuotant prafit ina Izlam, Kristianiti, di Ba'ai Fiet, Rastafarai ah nof ada fiet. Askaadn tu di buk a Exidos, Muoziz eh-baan ina taim wen nof waar ena-gwaan, ah wah soerj ina di nomba a piipl mek di Ijipshan Fiero taat fret, kaa ih wena-wori se deh maita elpout di henimidem. Jakobed, Muoziz Iibruu mada, aid im wen di Fiero aada se aal a di nyuubaan Iibruu bwaidem fi get kil, an ih enop get adap ina di Ijipshan raayal faambli. Afta ih kil wah Ijipshan sliev-maasta, Muoziz ron kraas di Red Sii tu Midian we ih riez animaldem we Jechro (wah priis uu eh-lib ina Midian pah di sluop a Mount Uoreb) eh-uon. Afta di Ten Plieg get lego pah Iijip, Muoziz liid di Iibruu slievdem outa Iijip, kraas di Red Sii—deh bies dehself a Uoreb ah di baada a Edom. A weh disya taim ya, askaadn tu di Baibl, Muoziz get di Ten Komaanmentdem. Aalduo ih lib tel im a 120, ih ded bifuo im riich di Lan a Izrel.
 




#Article 223: Muhammad (424 words)


Muhammad a di founda a di Izlam rilijan, bot a di siem taim, Mozlim piipl kansida im wan mesinja an prafit a Gad, di laas an di grietis laa-biera ina wan siiriiz a Izlamik prafit we di Koran tiich bout. Mozlim piipl kansida im di ristuora a di kliin arijinal monotiistik fiet a Adam, Noah, Abraham, Moses, Jesus an som ada prafit. Im a wehn wan aktiv diplomat, morchant, filasifa, orieta, lejislieta, rifaama, milichri jenaral, an askaadn tu Mozlim biliif, wan iejent a divain akshan. Muhammad baan ina 570 KI (Kaman Iira) ina Meka (Madorn die Saadi Ariebia), an ton aafan wen im yong; im onggkl Abu Talib gruo im. Wen im gruo big im wok az wan morchant, an wan shepad, an mari im fos uman bai di taim im ton 25. Im neva laik im laif ina Meka, an so im go liv ina whn kiev op ina di moutn dem we de roun di siti fi go uol a medz an riflek. Askaadn tu Izlam a yaso, wen im a 40, ina di mont a Ramadan im get di fos revilieshan fram Gad. Chrii ier afta dis, Muhammad stat prrich di revilieshan dem ina poblik, a se “Gad a wan” an se tuotal “sorenda” tu im a di onggl wie fi Gad aksep smadi, an se im a prafit an mesinja a Gad uoli wod, ina di siem wie az som ada prafit ina Izlam. Ina di orli paat Muhammad wehn onggl av fyuu falara, an som chraib ina Meka chriit im bad. Fi eskiep porsikyuushan im am in falara dem maigriet tu Mediina (we dem wehn kaal Tayhrib) ina di ier 622 KI). Da muuvment ya, di Ijra, maak di staat a di kalenda ina Izlam. Wen im de ina Mediina im yuunait di waari-waari chraib dem an afta iet ier a faitin wid di Mekan chraib dem, im falara dem, uu wehn nomba 10,000 bai dem taim de, kangka Meka. Ina 632 KI, jos fyuu mont afta im gu bak a Mediina, Muhammad get sik an ded. Bai di taim wen im ded, di entaia Ariebian peninsula don kanvort tu Izlam; an im yuunait di difrent-difrent chraib dem aanda wan rilijan. Di rilijan bies pan di revilieshan (ar Ayat, lit. “Sain a Gad”), dem we Muhammad kliem se im get fram Gad. Tide, Mozlim piipl memba di laif (sira) an chradishan (sunnah) a di prafit. Dem taak bout Muhammad an di ada prafit dem wid revrens, an ad di friez “piis bi pan dem” wen dem menshan dem niem.




#Article 224: Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī (196 words)


Abū ʿAbdallāh Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī (porjan/arabik أبو عبد الله محمد بن موسى الخوارزمي) ar Abū Jaʿfar Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī (porjan/arabik أبو جعفر محمد بن موسى الخوارزمی) (c. 780, Khwārizm – c. 850), a eh Porjan matimatishan, aschranama, ahn jaagrafa, uu wok muos a ihn laif az skala ina di Ous a Wizdam ina Bagdad.

Hihn Aljibra a eh di fos buk pahn di sistimatik saluushan a linia ahn kwajratik ikwiejan. Kansikwens ihn kansida az di faada a haljibra, taikl ihn shier wid Diophantus. Latn chranslieshan a ihn Aritmetik, pahn di hIndian nyuumeral dem, inchrajuus di desimal pozishanal nomba sistim tu di Westorn wol ina di twelb senchri. Ihn rivaiz ahn opdiet fi Ptolemy Jaagrafi alzwel ihn rait sebral wok pahn aschranami ahn aschralaji.

Hihn kanchribyuushan no onggl mek a griet impak pahn mathimatix, bot pahn langwij tu. Di wod aljibra diraiv frahn al-jabr, wan a di tuu aparieshan yuuz fi salv kwajratik ikwiejan, az ihn diskraib ina ihn buk. Di wod dem algorizam ahn algoridim stem frahn Algoritmi, di Latnaizieshan a hihn niem. Hihn niem tu a di arijin a di Panish wod guarismo ahn a di Puotyugiis wod , we buot miin dijit.




#Article 225: Naaman Manli (492 words)


Naaman Washintan Manli ar Norman Washington Manley MM, QC, Nashinal Iiro a Jumieka (4 Julai 1893 ndash; 2 Septemba 1969), wena Jumiekan stietsman.  Wah Ruodz Skala, Manli eh-bikomps wan a Jumieka liidn laaya ina di 1920z.  Manli wena advoket a yunivoersal sofrij, we eh-grant bai di British koluonial gobanment tu di kalani ina 1944.

Tugiada wid Azman Fierklof (Osmond Fairclough), di bredadem Frangk ah Ken Il (Frank and Ken Hill), Edli P. Jiekobz (Hedley P. Jacobs, nuo bai ih inishal H.P. Jiekobz) a soh ada wandem, ina 1938 ih foun di Piipl Nashinal Paati we lieta weh tai tu di Chried Yuunian Kanggres (Trade Union Congress,TUC) ah iibm lieta tu di Nashinal Woka Yuunian (National Workers Union, NWU). Ih liid di PNP ina ebri ilekshan frah 1944 tu 1967. Deh efat rizolt ina di Nyuu Kanstityuushan a 1944, we grant ful adolt sofrij.

Manli saab az di kalani Chiif Minista frah 1955 tu 1959, ah az Primier frah 1959 tu 1962. Ih wena propuonent a self-gobanment bot eh-poswied fi jain nain ada British kalani ina di Kiaribiyan terichri ina di Fedarieshan a di Wes Indiz bot ih kaal refarendom pah di ishu ina 1961. Di vuotadem chuuz fi mek Jumieka witjraa frah di yuunian. Manli den ap fi kaal jinaral ilekshan iibm duo ih faib-ier mandiet eh bieli aafwe chuu. Ih laas di ilekshan tu ih kozn Aligzanda Bostamanti a di Jumieka Lieba Paati we liid di konchri tu Indipendans.

Naman Washinton Manli eh-baan tu mix-ries pierans ina Raxboro ina Manchesta Parish, Jumieka. Ih faada T.A.S. Manli wena sumaal-biznizman ah di son a wah chrieda uu eh-maigriet frah Yaaksha, Ingglan (Yorkshire , England); ih mada, Maagrit Shiera (Margaret Shearer), wena di daata a wah mix-ries uman ah ar Airish ozban, wah pen-kipa.

Manli wena briliant skala, suoja ah atliit, ah weh-stodi laa a Jiizas Kalij, Axfad az Ruodz Skala. Ih saab ina di Rayal Fiil Aatilari juurin Wol Waar I, ah weh-awaad di Militeri Medal (M.M.).

Juu tu resprichri ilnis, Manli ritaya frah palitix pah ih boertdie ina 1969. Ih ded lieta da ier de, pah 2 Septemba 1969. Ih tuum eh-dizain bai di kritikali akliem Jumiekan skolpta, Kristifa Ganzaaliz (Christopher Gonzalez).

Az yongman, ih marid ih kozn Edna Suidinbangk (Edna Swithinbank, 1 March 1900 – 2 February 1987) ina 1921. Deh eh-ab tuu pitni tugiada. Deh sekan son, Maikal Manli (Michael Manley), go ina palitix tu ah raizop fi ton di fuot Praim Minista a Jumieka. Di uola son, Doglas Manli (Douglas Manley), eh-bikomps wah yunivoersiti lekchara, palitishan ah gobament minista.

Manli wena memba a Alpha Phi Alpha fratoerniti. Manli spiich intaikl, Fi Yunait ina Kaman Bakl (To Unite in a Common Battle) eh-diliva ina 1945 a di fratoerniti Toti-fos Jinaral Kanvenshan ina Chikaago, Ilinai. 

Shaatli bifuo ih det, Manli ah Bostamanti weh prokliem Nashinal Iiro a Jumieka, fi jain blak nashinalis Maakos Gyaavi (Marcus Garvey), naintiint-senchri iiro Paal Buogl (Paul Bogle), ah naintiint-senchri palitishan Jaaj Wiliam Gaadn (George William Gordon).




#Article 226: Nagarjuna (158 words)


Acharya Nagarjuna wehna wan Indiyan filasifa an di founda a di Madhyamaka skuul a Mahayana Budizm. Di tingz dem we im rait a di biesis fi di foundieshan a di Madhyamaka skuul, we get kyari gaa Chaina aanda di niem di Three Treatise (Sanlun) Skuul. Im get kredit fi divelop di filasifi a di Prajnaparamita sutras, a wehn asuosiet wid di Buis yuunivorsiti niem Nalanda. Ina di Jodo Shinshu branch a Budizm, piipl kansida im di fos piechriaak. Wi no nuo moch bout im persnal laif. Di tuu bes baiografi bout Nagarjuna, wan ina Chaniiz an di nex wan ina Tibetan, rait nof senchri afta im laif, an di infamieshan mait no chuu faa somtaim dem rait bout im laik im a majikal karakta. Nagarjuna wehn baan Braamin- Ina fi im taim dat miin se im kansida di Vedas az uoli an, an prabli ina wan opa-kyaas Braamin faambli, an prabli ina si sodan Andhra riijan a India.




#Article 227: Napuolian Waar Dem (147 words)


Di Napuolian Waar dem a wahn siiriiz a waar dem we fait frahn 1803 tel 1815, bitwiin Britn, Rosha, Prosha, ahn hAaschria ahn di French Empaiya. Jurrin demaya waar dem, Napuolian Buonapaat tiek uoba nof lan, ahn prakliem imself hEmpara a Frans ina 1804. Frans juurin disya taim kanchruol uoliip saklait stiet dem, we ruul bi Napuolian breda, hingkluudin Spien, di Kanfejrieshan a di Rain, di Swis Kanfejrieshan, ahn di Kindom a hItali. Nof konchri swich said dem, soch az Prosha ahn hAaschria. Napuolian a jenerali soxesful tel 1812, wen di French invied di Roshan hEmpaiya. Di French aami desimiet bi di kaul winta ahn staavieshan, ahn suun afta, Napuolian sarenda tu di alai ina 1814, ahn hegzail tu di ailan a hElba. Ihn riton ina 1815, bot difiit ina di Bakl a Waterloo, ahn hegzail tu Sien Elena. Di waar kangkluud bi di Kangres a Vi’ena.




#Article 228: Nastisizim (101 words)


Nastisizim (frah Griik γνωστικός gnostikos, ab nalij, frah γνῶσις gnōsis, nalij) a madan toerm we kiatigaraiz kalekshan a ienshent rilijans uufa adierent shon di matiirial wol – we deh vyuu az kriet bai di demyoerj – ah imbries di pirichual wol. Nastik aidie influens nof ienshent rilijans we tiich se nasis (vieriosli intoerprit az nalij, inlaitnment, salvieshan, Imansipieshan ar 'wannis wid Gad') kiah riich bai praktis filanchropi tu di paint a poersnal pavati, sexyual abstinens (az for az pasibl fi , intayali fi inishiet) ah dilijentli saach fi wizdam bai elp ada wandem. Ousomeba, praktis vieri mongx demde uu eh Nastik.




#Article 229: Navl (264 words)


Navl a lang naritiv, naamali ina pruoz, we diskraib fictional kiarakta ah ivent, yuujali ina di faam a siikuenshal tuori.

Di jaahra eh-dikraib azwel se ipozes wah kantinyuos ah kampriensiv ischri fi bout tuu touzn ier. Dis vyuu si di navl arijin ina Klasikal Griis ah Klasikal Ruom, midiival, hoerli madan romans, ah di chradishan a di novela. Di lata, wah Italian wod yuuz fi diskraib shaat tuori, soplai di prezant jinerik Ingglish toerm ina di 18t senchri. Ousomeba, Ian Watt, ina Di Raiz a di Navl (The Rise of the Novel, 1957) sojes se di navl fos kom bout ina di hoerli 18t senchri.

Migel de Soervantis (Miguel de Cervantes), aata a Dan Kihote (Don Quixote), friikuentli sait az di fos signifikant Yuropiyan navlis a di madan era; di fos paat a Dan Kijote weh poblish ina 1605.

Di romans a kluosli rilietid lang pruoz naritiv. Waalta Skat (Walter Scott) difaini az fiktishos naritiv ina pruoz ar voers; di inchres ina  it ton pah maavilos ah ankaman insident, wails ina di navl deh mek di iventdem akamadiet tu di aadineri chrien a yuuman ivent ah di madan stiet a sasayati. Ousomeba, nof romans, ingkluudn di istarikal navl a Skat, Emili Branti (Emily Brontë) Wodarin Aits (Wuthering Heights) ah Oerman Melvil (Herman Melville) Muobi Dik (Moby-Dick), noftaim aalso refa tu az navl, ah Skat diskraib romans az wah kinjrid toerm. Romans, az ou idifain ya, no fi kanfyuuz wid di jaahra fikshan lob romans ar romans navl. Adaels Yuropiyan languij no distingguish bitwiin romans ah navl: navl a le roman, der Roman, il romanzo.




#Article 230: Nelson Mandela (465 words)


Nelsn (Nelson) Rolihlahla Mandela (Xhosa pronunciation: [xoˈliɬaɬa manˈdeːla] weh baan 18 Julai 1918 a Transkei, Sout Afrika ah ded 5 Disemba 2013. Im a weh di faama Prizident a Sout Afrika, di fos blak chiif egzekitiv ah di fos fi ilek ina wah fuli riprizentitiv dimokratik ilekshan, wah afis we ih uol frah 1994 tu 1999. Bifuo ih prizidensi, Mandela wena wa anti-apaataid aktivis, di liida fi di Afrikan Nashinal Kanggres (African National Congress), adawaiz nuon az ANC, frah 1991 tu 1997, an a im weh foun Umkonto we Sizwe (Umkhonto we Sizwe) - di aam wing fi di Afrikan Nashinal Kanggres. Im a weh aalsuo di Jinaral Sekichri a di Non-Alain Muuvment frah 1998 tu 1999. Az fi im palitikal viuu dem, im a weh wah Afrikan Nashinalis ah dimakratik suoshalis. Im a weh aalsuo di silibrietid elda stietsman uu aalwiez vais ih opinian pah nof difran-difran tapik. Ina Sout Afrika deh kaal im Madiba, wah anareri taikl adap bai di eldadem a Mandela klan. Di taikl kom fi bi sinanimos wid Nelsn Mandela.

Mandela a weh Shosa (Xhosa), baan tu di Tembu raayal fambili. Im weh go a Fuot Ier Yunivoersiti (Fort Hare University) ah Yunivoersiti a Witwaatazran (University of Witwatersrand) go stodi laa. Wen im weh liv a Juoanisboerg im laan nof bout anti-koluonial palitiks ah get invalv ina i. A so mek im jain di ANC ah bikomz di foundin memba a di yuut sekshan nuon az di Yuut Liig. Afta di Afrikaana mainariti govament, we bilangz tu di Nashinal Paati weh establish apaataid - wah sistim a rieshal segrigieshan weh shuo fievritizim fi wait piipl ah diskriminieshan gens blak piipl - ina 1948, Mandela weh raiz ina papilariti ina di ANC anti-apaataid Difayans Kyampien ina 1952. Dat weh elp fi get im apaintid suuprintendant a di ANC Transvaal chapta az wel az di prizident Kanggres a di Piipl ina 1955. Wail im wena woerk az a laaya, a nof-nof taim im deh ares im fi insait di piipl dem fi stanop fi deh raits.

Di Sout Afrikan kuot weh kanvik im pah di chaaj a sabataaj, azwel az fi ada kraim komit wail ih wena liid di muuvment gens apaataid. In akaadans wid in kanvikshan, Mandela saab 27 yier a prizn, nof a dem pen pah Roben Ailant (Robben Island). Afta ih weh riliis frah prizn pah 11 Febiweri 1990, Mandela sopuot rikansilieshan ah niguosieshan, ah elp liid di chranzishan tuwaadz molti-rieshal dimakrisi ina Sout Afrika. Di fiokos a ih govament a weh fi mashop apaataid we weh passibl chruu instityuushinal riesizim. Sins di en a apaataid, Mandela weh get nof-nof bigop frah difran-difran smadi, hinkluudn ih faama opuonentdem. Mandela risiib wol iip a awaad uoba fuo dekied, di muos nuotebl wan a weh di Nuobel Piis Praiz ina 1993.




#Article 231: Nicolaus Copernicus (165 words)


Nicolaus Copernicus (Febiweri 19 1473 – Mie 24, 1543) a wehn di fos aschranama fi kum op wid wahn kompliit iiliosenchri kasmalaji, we tek we di aidia se di ort de a di senta a di yuunivors. Di buk we im poblish jos bifuo im ded, De Revolutionibus orbium coelestium (Pan di Revaluushan a di Evnli Sfier), kansida fi bi di staat a madorn aschranami an di staat  di saiyantifik revaluushan. Di iiliosenchri magl we im kum op wid, wid di sona  di migl a di yuunivors, shuo se di muoshan a evnli badi we wi obzorv kyaahn explien widout di ort a di senta. Di wok we im du enkorij muo saiyantifik obzavieshan , an ton wahn mieja paint a nalij ina di ischri a madorn saiyans we wi kaal di Kapornikan Revaluushan. Copernicus wehna wan a di palimat dem a di Renasaans. Im a wehn wahn matamatishan, aschranama, fizishan, kwajrilinggual paliglat, klasikal skalaa, chranslieta, aatis, Kyaklik klerik, juuris,govana, milichri liida, diplomat, an ikanamis. 




#Article 232: Nikola Tesla (183 words)


Nikola Tesla (Julai 10, 1856 – Janiweri 7, 1943) a wehn wahn inventa an wahn mekyanikal an ilekchrikal injinier. Im Binuon fi im kanchribyuushan tu di fiil a ilekchrisiti an magnetism ina di liet 19t an orli 20t senchri. Di patent an tiretikal wok we Tesla tu faam di bies fi madorn altanietin korent ilekchrik powa (AK) sistim. Dis inkluud di palifiez powa dischribyuushan sistim an di AK manita, we elp fi kyaa iin di Sekan Indoschrial Revalushan. Tesla yuuz tu gwaan mad, an so im neva av nof fren. Im neva bizniz bout moni, an im en op ded puor a di iej a 86. Nof mejament ina Fiziks niem afta im, fi ana im. Fi egzampl, di SI yuunit a magnetic flox a di Tesla. Said fram di wok we im du ina ilekchromagnitizm and ilekchromekyanikal injinierin, Tesla kanchribyuut tingz  tu di establishment a Robatix, rimuot kanchuol, riedaar, an kompyuut saiyans, an tu di expanshan a balistix, nyuuklier fiziks, an tioretikal fiziks. Ina 1943 di  Supriim Kuot a di Yunaitid Stiets gi im kredit fi bi di inventa a di riedio.




#Article 233: Obia (142 words)


 ina 1887.

Obia (sohtaim spel Obi, Obea, ar Uobia), a toerm yuuz ina di Wes Indiz fi refa tu fuok majik, saasri, ah rilijos praktis divelop mongx Wes Afrikan sliev, spisifikali a Ibo arijin. Obia simila tu ada Afro-Amoerkan rilijan ingkluudn Palo, Vuduu, Santeriya, ah Huuduu. Obia praktis ina Surinam, Kyuuba, Jumieka, Chrinidad ah Tubiego, Daminiika, Gayana, Grinieda, Biliiz, di Ba'aamaz, ah ada Kiaribiyan nieshan.

Di toerm 'obeah' fos fain ina dakiument frah di hoerli 18t senchri, ina kanekshan tu Nani a di Maruun, bot diskoshan bouti eh-bikom muo friikuent wen deh meki iliigal ina Jumieka afta Taki Waar, wen wah obiaman provaid advais tu di rebldem.

Ina 1787 wah leta tu wah Ingglish nyuuzpiepa refa tu Obiu-women we intoerprit di wish a di ded a di fiunaral a wah sliev moerda ina Jumieka: wah futnuot explien se di toerm eh-miin Waiz-uman.




#Article 234: Paarat (373 words)


Tuu spiishi a paarat endemik tu Jumieka, amazona collaria nuo az Yelobil Paarat ahn amazona agilis dehn kaal Blakbil Paarat. Dehn fain aal uoba di ailant bot espeshal ina di laimtuon oplan. Dehn lib ina nes dehn bil ina huol ina chrii chonk ahn dehn lib muosli pahn fruut. Bes taim fi si dem a horli a maanin wen dehn lef dehn nes fi go luk fuud ar iivlin taim wen dem a flai bak uom.

Dehn pluumij muosli brait griin wid red, bluu ahn yela feda ina di wing ahn tiel, wid wahn likl waitish pach a dehn chruot. Dehn kloch ab tuu ar chrii bluuish-griinish heg.

Buot spiishi fain onggl a Jumieka ahn dehn rix extingshan ef di popyulieshan no protek. Di mien chretdem a laas a abitat chruu diifarisieshan, ahn puochin. Jumiekan laik fi kech dem sel dem az pet bot dehn protek bai laa aanda di Wail Laif Protekshan Ak. hEniwan fain gilti a dis ofens fies $100,000 fain ar 12 mont a prizn.

Azweli iliigal fi hexpuot demya paarat widoutn CITES pormit, faar intanashinal chried regyuliet aanda di hIndienja Spiishi (Protekshan, Kansavieshan ahn Regyulieshan a Chried) Ak, 2000. hEnwan fain gilti a chried widoutn pormit kyahn fies maximom fain a tuu milian dala ar impriznment no fi hexiid tuu ier ar buot fain ahn himpriznment.

File:Amazona agilis -Portland -Jamaica-6a.jpg | Blakbil Paarat
File:Calyptorhynchus latirostris Carnaby gnangarra.jpg | 
File:Cacatua haematuropygia -two captive-8a.jpg | 
File:Yellow-crested Cockatoo.jpg | 
File:Cacatua moluccensis -Cincinnati Zoo-8a.jpg | 
File:Cockatoo.1.arp.500pix.jpg | 
File:Eos histrio -two captive-6a.jpg | 
File:BlackWingedLorikeet.jpg | 
File:Chattering Lory (Lorius garrulus)3.jpg | 
File:Psittrichas fulgidus WILHELMA 2008.jpg | 
File:Kea.jpg | 
File:Kaka-Parrots.jpg | 
File:New Zealand Kakapo Felix.jpg | Kyakapo
File:Horned Parakeet 3487 Copyright TP ONG.JPG | 
File:Cyanoramphus unicolor, Pengo.jpg | 
File:Golden-shouldered Parrot (Psephotus chrysopterygius)-6.jpg | 
File:Lathamus discolor -Antwerp Zoo-8-3c.jpg | 
File:Pezoporus occidentalis.jpg | 
File:Superb parrot email.jpg | 
File:Anodorhynchus hyacinthinus -Brazilian Pantanal-8.jpg | 
File:Anodorhynchus leari by Edward Lear.jpg | 
File:Spixara.jpg | 
File:Ara glaucogularis -Cincinnati Zoo-8.jpg | 
File:Soldatenara-5848.jpg | 
File:Ara ambigua.JPG | 
File:Red-fronted Macaw (Ara rubrogenys) -on branch-3cp.jpg | 
File:Primolius maracana -two captive-8a.jpg | 
File:Thick-billed Parrot 054.jpg | 
File:Rhynchopsitta terrisi -captive-8a.jpg | 
File:Cuban Parakeet (Aratinga euops) -in tree-6-4c.jpg | 
File:Aratinga auricapilla (Wroclaw zoo)-1.JPG | 
File:Leptosittaca branickii -Tapichalaca Reserve-8.jpg | 
File:Pyrrhura cruentata -two perching-8a.jpg | 
File:Forpus xanthops -AFA show bird-8a.jpg | 




#Article 235: Pachri (157 words)


Pachri a di siramik matiirial we mekop pachriwier, we mieja taip ingkluud oerdnwier, stuonwier ah puoslen. Di plies we soch kaina wier mek kaal pachri. Pachri azwel refa tu di aat ar kraaf a di pata ar di manifakcha a pachri. Dikshineri definishan a simpli abjek mek outa klie we faya. Di definishan a pachri yuuz bai di Amoerkan Sasayati fi Testin ah Matiirial (American Society for Testing and Materials, ASTM) a aal siramik wier we faya ah we kantien klie wen ifaam, exsepm teknikal, schrokcharal, ah rifrakchri prodok.

Pachri arijiniet bifuo di Niolitik piiriad, wid siramik abjek laka di Gravetian kolcha Viinos a Dolni Vestoniche (Venus of Dolní Věstonice) figariin we eh-diskova ina Chekia ah diet bak tu 29,000–25,000 BKE, ah pachri vesl we eh-diskova ina Jiangshii, Chaina, we diet bak tu 18,000 BKE.  Hoerli Niolitik pachri eh-fain ina plies laka Jomon, Japan (10,500 BC), di Roshan Faar Iis (14,000 BC), Sob-Sa'aaran Afrika ah Sout Amoerka.




#Article 236: Panish (135 words)


Panish (Panish: español/castellano) a wah romans languij we kombout ina nadan Spien, ah den likl bai likl ivalv ina di mien languij ina gobament ah chried. Afta dat, bitwiin di fiftiint ah di naintiint senchri, juurin koluonial expanshan, ipred gaa Afrika, di Amoerkaz, Ieja ah di Pasifik.

Tide, eniwe frah 322 tu 400 milian piipl taak Panish az dem fos languij. Dis meki aida di sekan ar tod languij we piipl taak di muos az deh fos languij ina di wol, dipen pan di suos we yu riid.

Panish a-pred laka faya az sekan ar tod languij kaaza lajistix, ikanamix, ah tuoris inchres tuwaadz di wuoliip a konchridem wepaat Panish a di fos languij. Yu muosli nuotis dis ina konchri laka Brazil, di Yunaitid Stiet, Itali, Puotigal, Frans, ah muos a di hIngglish taakin konchridem.




#Article 237: Pap myuuzik (102 words)


Pap myuuzik a jaahra a papila myuuzik we arijiniet ina imadan faam ina di Westan wol juurin di 1950z ah 1960z, diraiv frah rak ah ruol. Di toermdem papila myuuzik ah pap myuuzik muotaim intachienj, alduo di faama diskraib aal myuuzik we papila (ah kiah ingkluud eni stail).

Pap myuuzik iklektik, ah muotaim baara eliment frah adaels stail laka oerban, daans, rak, Latn, ah konchri; nondiles, a soh kuor eliment we difain pap myuuzik. Aidentifayin fakta ingkluud jinarali shaat tu midiom-lent sing we rait ina biesik faamat (muotaim di voers-kuoros chokcha) azwel di kaman implaiment a ripiit kuoros, meladik chuun, ah uk.




#Article 238: Pati (132 words)


Jumiekan pati a pieschri we kantien difrah-difrah filin ah spais biek insaida flieki-flieki shel, muotaim tint guolin yelo wid eg yuok mixcha ar tambrik. Imek laka taat ar toernuova bot imuo sievari. Az di niem sojes, iplentiful ah kaman a Jumieka, ah deh laik iti ina adaels ieria a di Kiaribiyan, laka Nikaragua ah di Kasta Riika Kiaribiyan kuos. Iyuujaal ful wid siizn minsbiif, bot filin kiah ingkluud chikin, puok, lam, suimz, labsta, fish, sai, aki, mix vejitebl ar chiiz. Ina Jumieka, noftaim pati niam az beliful, espeshal wen ipierop wid kuoko bred. Deh kiah azwel mek bait-saiz wen deh kaali kaktiel pati. Mongx di Jumiekan dayaspora ina di Yunaitid Kingdam, di pieschri komiin muo laka swiit (suet) kros, muotaim mek wid di fat frah kori guot we giit di yela kola.




#Article 239: Peruu (105 words)


Peruu (Panish: Perú; Kechua: Piruw; Aymara: Piruw; ofishali República del Perú), a wah konchri ina westan Sout Amoerka. Iab baadalain wid Ekuaduor ah Kolombia tu di naat, wid Brazil tu di iis, wid Bolivia tu di soutiis, wid Chili tu di sout, ah wid di Pasifik Uoshan tu di wes. Peruu a konchri wid nof bayodaivoersiti wid abitat we rienj frah di jrai pliendem a di Pasifik kuostal riijan ina di wes tu di piikdem a di Andiiz Mountn ah chrech voertikali frah di naat tu di soutiis a di konchri tu di chrapikal Amazan Biesn rien faris ina di iis wid di Amazan riva.




#Article 240: Pitni (128 words)


Pitni ar pikni ar  pikini (frah Puotigiis pequenino, sumaal wan), sohtaim refa tu az chail, bailajikali a yuuman biin bitwiin di stiej a boert ah piubati. Di liigal definishan a pitni jinarali refa tu a maina, adawaiz nuo az smadi yongga dah di iej a majariti.

Pitni kiah diskraib azwel rilieshanship wid a pierant (laka son ah daata a heni iej) ar, metafarikali, wah aatariti figa, ar signifai gruup membaship ina klan, chraib, ar rilijan; ikiah signifai azwel smadi uu afek ar influens chrang-chrang bai spisifik taim, plies, ar soerkomstans, laka niecha pitni ar Sixtiz pitni.

A nof suoshal ishu afek pitni, laka chailud edikieshan, buliyin, pavati, disfongshanal faambli, chail lieba, ah ongga. Pitni kiah riez bai pierans, fasta pierans, gyaadian ar riez paashali ina die kier senta.




#Article 241: Plieto (187 words)


Plieto (Ingglish: Plato (pronongx /ˈpleɪtoʊ/; Griik: Πλάτων, Plátōn, braad, 428/427 BC – 348/347 BC), weha Klasikal Griik filasafa, matimatishan, raita a filasafikal dayalag, ah founda a di Akiadimi ina Atenz, di fos inschrokshan a aya laanin ina di Westan wol. Wid ih menta, Sakratiiz, ah ih schuudent, Aristakl, Plieto elp fi lie di foundieshan a nachral filasafi, sayans, ah Westn filasafi. Plieto weh arijinali schuudent a Sakratiiz, ah weh dis az moch influens bai ih tingkin az bai wa ih si az ih tiicha anjos det.

Plieto safistikieshan az raita wel evident ina ih Sakratik dayalagdem; toti-faib dayalag ah totiin leta chradishanali askraib tu im, alduo madan skalaship dout di aatentisiti a akliis som a dem. Plieto raitndem poblish ina sebral fashin; dis rizolt ina sebral kanvenshan rigyaadn di niemin ah refransin a Plieto texdem.

Alduo no moch piipl kuestian se Plieto lekcha a di Akiadimi we ih foun, di pedagajikal fongshan a ih dayalagdem, ef eni, nobadi no nuo fi soertn. Di dayalagdem sens Plieto taim yuuz fi tiich a rienj a sobjik, muosli hingkluudn filasafi, lajik, rechrik, matimatix, ah adaels sobjik wa ih rait bout.




#Article 242: Praya (153 words)


Praya (frah di Latn precari fi ax oernisli, beg, inchriit) a invuokieshan ar ak we siik fi achiiv rapuor wid wah abjek a woship chuu dilibaret komiunikieshan.

Praya kiah bi a faam a rilijos praktis, ah kiah bi aida indivijal ar kamiunal ah tek plies ina poblik ar ina praivit. Ikiah invalv di yuus a wod, sing ar kompliit sailans. Wen languij yuuz, praya kiah tek di faam a im, inkiantieshan, faamal kriidal stietment, ar spantienios otarans frah di smadi uu a-prie. A difrah-difrah faam a praya laka pitishan praya, praya a soplikieshan, tangxgivin, ah priez. Praya kiah dairek tuwadz wah diyiti, pirit, disiis smadi, ar lafti aidie, fi di poerpos a woship, rikues gaidans, rikues asistans, kanfes chranzgreshan (sin) ar fi smadi expres deh taat ah imuoshan. So dwiin, piipl prie fi wuoliip a riizn laka poersnal benifit, fi ax fi divain gries, pirichual kanekshan, ar fi di siek a smadi els.




#Article 243: Pregnansi (132 words)


Pregnansi a di wod we yuuz fi diskraib wen yu kyaa wan ar muo aafspring, we niem fiitos ar embriyo, ina di yuutaros a wahn fiimiel. Ina wahn pregnansi, yu kyahn av muo dahn wan jestieshan, laik ina di kies a twin ar chriplet. Yuuman pregnansi a di muos binuon outa aal mamal pregnansi. Obstechriks a di sorjikal fiil we stodi ahn kier fi ai risk pregnansi. Midwaifri a di non-sorjukal fiil we kier fi pregnansi ahn pregnant uman.

Chailbort ten fi akor bout 38 wiik afta fortilaizieshan (kansepshan), i.e., rofli 40 wiik frahn di laas naamal menschual saikl ina yuuman. Di Worl Elt Aaganizieshan difain naamal torm fi dilivri bitwix 37 ahn 42 wiik. Di kalkyulieshan a disya diet dipen pan di asomshan se uman de pan a regyula 28-die piiriyad.




#Article 244: Prii-Kolombian Jumieka (155 words)


Arong 650 KE, Jumieka eh-kalanaiz bai di piipl a di Ostionaid kolcha (ansista a di Taíno), uu laikli eh-kom frah Sout Amoerka. Aligeta Pan ina Manchesta Parish ah Likl Riva ina Sint An Parish a tuu a di oerlies sait wa nuo bout fi dis Ostionaid kolcha, adawaiz nuo az di Redwier kolcha. Demya piipl eh-lib nier di kuos ah extensivli ont toerkl ah fish.

Arong 950 KE, di piipl a di Meyakan kolcha sekl pah buot di kuos ah di hintiiria a Jumieka, aida abzaab deh abzaab di Redwier kolcha ar deh kuo-inabit di ailan wid dem.

Di Taíno kolcha divelop a Jumieka arong 1200 KE. Deh kyaa kom frah Sout Amoerka deh sistim niem konuko fi riez yuka (Manihot esculenta) we wi nuo as kasaada. Fi had nuchrient tu di sail, di Taíno bon luokal bush ah chrii ah iipop di ashiz ina bufo-bufo moun-moun, ah ina dat deh plaah di yuka kotinz.




#Article 245: Pruotis (109 words)


Di Pruotis dem a wahn gruup a yuukyariatik maikroaaganizm. Di onggl ting we di pruotis dem av ina kaman a di simpl aaganizieshan we dem av- dem a aida yuuniselila, ar dem moltiselila an naav no tisyu we speshalaiz. Dehn simpl selila aaganizieshan mek dem difrent frahn ada yuukariuot, laka fonggi, animal, an plaant. 

Di Pruotis dem liv ina aalmuos eni envaironment, so lang az waata di de. Nof pruotis, laka alji, fuotosintetik an a impuotant praimeri projuusa ina iikosistim we dem liv, espeshali ina di sii az paat a di plangtan. Ada puotis, laka di Kinetoplastids an Apicomplexa rispansibl fi nof yuuman diziiz, laka malieria an sliipin siknis.




#Article 246: Puosmadanizim (140 words)


Puosmadanizim a liet-20t-senchri muuvment ina di aats, aachitecha, ah kritisizim we ena dipaacha frah madanizim. Puosmadanizim aatikiuliet se di wol ina stiet a popetyual inkompliitnis ah poermanent anrizalv. Puosmadanizim promuot di nuoshan a pluuralizim; se a nof wie fi nuo, ah nof chuut tu a fak. Frah puosmadan pospektiv nalij aatikiuliet frah pospektiv, wid di wuola di ansoertnti, kamplexiti ah paradax. So nalij rilieshanal ah aal rialiti wiiv pah luokal lingguistik luum. Puosmadanizim ingkluud skeptikal intoerpritieshan a kolcha, lichicha, aat, filasafi, ischri, ikanamix, aachitecha, fikshan, ah litareri kritisizim. Imuotaim asuosiet wid dikanschrokshan ah puos-chrokcharalizim kaa iyuusij az a toerm gien signifikant papilariti sieh taim az twentiet-senchri puos-chrokcharal taat. Deh aplai di toerm puosmadanizim tu banz a muuvment, mienli ina aat, myuuzik, ah lichicha, we eh-riak gens tendensi ina madanizim, ah deh tipikali maak bai rivaival a istarikal eliment ah tekniik.




#Article 247: Puotigal (331 words)


Puotigal de ina di Aibiirian Peninsiula ina di soutwes a Yuurop. Di kiapital a Puotigal niem Lizban. Ide di muos wes dah di wuola di mienlan konchridem ina Yuurop ah ab baada pah di Atlantik Uoshan a di wes ah sout, ah Spien a di naat ah iis. Di Atlantik aachipelago a di Iezuorz ah Madiera a paat a Puotigal tu. 

Di lan, we tide niem Puotigal, eh-sekl uoliip sens di prii-istarik taim. Frah prii-istarik kolcha, kantak wid di Finiishandem, di Ruomandem, di Joermanik inviejandem, di pachiz a di Vandal ah Alandem, di Muzlim Muorish inviejan a Ispania, di 8t senchri wid di kangka a di Kristian-Joermanik kindomdem, an deh enop a akiupai muos a di Aibiirian Peninsiula. Ina di 1100z, wen di Kristian Reconquista ena-gwaan, Puotigal eh-komiin laka se a wah indipendant konchri. Lieta, ina 1249, Puotigal tek aalmuos di wuola di baada we dem ab tide wen deh kangka i frah di Muordem. Ina di 15t ah 16t senchri, fi Puotigal gluobal empaya eh-ingkluud terichri ina Afrika, Ieja, ah Sout Amoerka. Puotigal eh wan a di wol mieja, ikanamik, palitikal, ah milichri powa. Ina di 17t senchri di Puotigiis Restarieshan Waar wid Spien, hen fidem Aibiirian Yuunian (1580-1640). Di 1755 Lizban oertkwiek, ina di 19t senchri, kanflik wid di French ah Panishdem, ah di laas a deh bes terichri, Brazil, eh-kaaz uoliip a prablem fi Puotigal. Foerdamuo, Puotigal eh-giwe fideh laas terichri, we niem Makau (Puotigiis: Macau), tu di Chainidem ina 1999. 

Puotigal a wah divelop nieshan wid wah ai Yuuman Divelopment Index ah a di 14t muos piisful, di 13t muos gluobalaiz nieshan, an a di 19t ayis kualiti a laif ina di wol. I aalso ab di luoys GDP ina di Wes a Yuurop. Puotigal a memba a di Yuropiyan Yuunian, foundin memba a di Latn Yuunian, di Aaganizieshan a Ibero-Amoerkan Stiets, di Aaganizieshan fi Ikanamik Kaaparieshan ah Divelopment, Naat Atlantik Chriiti, Komiuniti a Konchri we Chat Puotigiis (Puotigiis: Comunidade dos Países de Língua Portuguesa), ah Yuurozuon.




#Article 248: Puotigiis (118 words)


Puotigiis (Puotigiis: Português) a wah Romans languij dat orijiniet ina waa nou Gialisia ah nadan Puotigal. Idiraiv frah di Latn wa piik bai di ruomanaiz Prii-Ruoman piipl a di Aibiirian Peninsiula (niemli di Gialiesi, di Luusitanian, di Keltik ah di Kanyi) roun 2000 ier ago. Ipred wolwaid ina di 15t ah 16t senchri az Puotigal extablish wah koluonial ah komoershal empaya (1415–1999) we span frah Brazil ina di Amoerkaz tu Goa ah ada paat a India ah Makau ina Chaina. Iweh yuuz az di hexkluusiv lingua franca pah di ailan a Sri Langka fi liklmuos 350 ier. Juurin dat taim, nof kryuol languij bies pah Puotigiis apier azwel rong di wol, espeshal ina Afrika, Ieja, ah di Kiaribiyan. 




#Article 249: Puoto Riiko (134 words)


Puoto Riiko, ofishali di Kamanwelt a Puoto Riiko (Panish: Estado Libre Asociado de Puerto Rico), a wah self-gobanin aninkaaparietid terichri a di Yunaitid Stiet, lokiet ina di naat-iistan Kiaribiyan, iis a di Daminikan Ripoblik ah Wes a di Voerjin Ailanz. Puoto Riiko mekop a wah aachipelago we hingkluud di mien ailan niem Puoto Riiko, ah som ada likl-likl ailan ah kii; di bigis wan dem niem Viekes, Kulebra, ah Muona. Di mien ailan a di sumaalis bai lan ieria ah di sekan sumaalis bai papilieshan outa aal a di fuo ailan dem we mekop di Grieta Antiliiz (Kyuuba, Ispanyuola, Jumieka ah Puoto Riiko).

Puoto Riikan piipl muotaim kaal di ailan 'Boriken', we koh frah 'Borikén', di indijinos Taino niem. Di ailan nikniem a La Isla del Encanto, we miin di ailan a griet dilait.




#Article 250: Pythagoras (132 words)


Pythagoras wehna wahn Ionian Griik matamatishan an im staat wahn rilijos muuvment we niem Pythagorianizm. Wi luk pan im az wahn griet matamatishan, mistik an saiyantis. Herodotus kaal im di bes filasifa mongx di Griik piipl. Im bes binuon fi di Pythogaras tiorem, we niem afta im. Im nuon az di “faada a nomba”, an Pythogaras mek nof kanchribyuushan tu filasifi an rilijan ina di liet 6t senchri BK. Pythogaras an im styuudent dem biliiv se evriting riliet tu Mats an se nomba a di oltimet rialiti, an chuu mats yu kuda pridik an meja evriting ina patorn an saikl. Pythogaras a di fos smadi fi kaal imself filasifa, an Pythogarean aidiya av nof influens pan Plato. Bot, wi no nuo moch bout Pythogaras kaa non a im raitin dem no sovaiv.




#Article 251: Qin Shi Huang (156 words)


Qin Shi Huang, persnal niem Ying Zheng, wehna di ing a di Chaini Stiet a Qin fram 246 BKI (Bifuo Kaman Iira) tu 221 BKI juurin di Warrin Stiet Piiriad. Im ton di fos empara a di yuunaitid Chaina ina 221 BKI. Im ruul til im ded ina 210 BKI a di iej a 50. Qin Shi Huang a stil wan kanchrovorshal figa ina Chaini ischri. Afta im yuunifai Chaina, im an im chiif advaiza Li Si paas sohn mieja ikanamik an palitikal rifaam. Im staat sohn big-eleva prajek, laik di fos vorjan a di Griet Waal a Chaina, di fiemos siti-saiz maazoliom wid di laif-saiz Terakata Aami, an di big big nashinal ruod sistim, a di expens a nof laif. Fi enshuor stability, Qin Shi Huang outlaa Kanfuushanizm an beri nof skala alaiv. Aalduo som uda kansida im wikid afta im aatakratik ruul, nof piipl stil Qin Shi Huang wan kii figa ina Chaini ischri.




#Article 252: Raitn (141 words)


Raitn a midiom a yuuman komiunikieshan we riprizent languij ah imuoshan chuu di inskripshan ar rikaadin a sain ah simbal. Ina muos languij, raitn a kampliment tu spiich ar spiikin languij. Raitn a no languij bot a faam a teknalaji we divelop az tuul divelop wid yuuman sasayati. Widin languij sistim, raitn rilai pah nof a di sieh chokcha az spiich, laka vokiabileri, grama ah simantix, wid di adaan dipendansi a sistim a sain ar simbal. Di rizolt a raitn jinarali kaal tex, ah di risipient a tex kaal riida. Muotivieshan fi raitn ingkluud poblikieshan, fi tel tuori, karispandans ah dayari. Raitn eh-inschrumental fi kip ischri, mentien kolcha, diseminiet nalij chuu di midia ah ina di faamieshan a liigal sistim. Azwel a impuotant midiom fi hexpres wanself bai wie a raitdong wod laka ou aata, puoyt ah soch di laik du.




#Article 253: Rastafarai (123 words)


Rastafarai a wah Iebriamik biliif we divelop ina Jumieka ina di 1930z, fala baka di karanieshan a Aili Silasi I az Empara a Iityuopia ina 1930. Di adierentdem woship im siem wie laka Jiizas ina ih Sekan Advent, ar az Gad di Son. Memba a di Rastafarai wie a laif nuo as Rastafarai, Rasta, Rastafaarian, ar jos Ras. Ef deh lax, deh kiah kaal dem Nati Jred ar jos Nati. Rastafarai aalso nuo bai deh ofishal choch taikl, laka Elda ar Ai Priis. Deh wie a laif sohtaim refa tu az Rastafaarianizim, bot dis toerm kansida ofensiv bai muos Rastafarai, sens deh kritikal a izim skizim (we deh si az tipikal a Babilan kolcha), so deh rijek di liebl a izim fi dehself.




#Article 254: Renei Deikaat (130 words)


 

René Descartes (Maach 31, 1596 – Febiweri 11, 1650) a wehn wahn French filasifa, matamatishan, saiyantis, an raita uu spen muos a im laif ina di Doch Ripoblik. Dem kaal im di “Faada a Madorn Filasifi”, an a gud amount a Westan filasifi a wahn rispans tu im raintin dem, we piipls til stodi tu dis die. Im Meditieshan Pan Fos Filasifi a stil wahn standad tex ina yuunivorsiti filasifi dipaatment roun di worl. Im influens matamatix tu, kaa di Kaatiizhan kadinet system stil lou fi jaamechri shiep get expres wid aljibriek ikwiehzhan. Das wa mek im av di niem faada a analitikal jaamechri. Descartes a wehn wan a di mieja figa dem a di Saiyantifik Revaluushan. Im fiemosis kuot a “Cogot ergo sum” (Mi a tink, so mi egzis).

 
 




#Article 255: Richard Wagner (161 words)


Wilhelm Richard Wagner, nuo az Richad Wagna (22 Mie 1813, Leipzig, Jormani – 13 Febiweri 1883, Venis, Itali) wehna Jorman kompuoza, kandokta, tieta direkta ahn heseis, praimarili binuon fihn hapradem (ar myuuzik jraama, az dehn kaal dem lieta). Anlaik muos a dieda griet apra kompuoza, Wagna rait buot sinario ahn libreto fihn wokdem.

Wagna kompozishandem, potikiula demde frahn ihn lieta piiriad, nuotobl fi kanchrapuntal texcha, rich kromatisizam, aamoni ahn haakestrieshan, ahn hilaboret yuus a leitmotif: myuuzikal tiim asosiet wid potikiula kiarakta, luokal ar plat eliment. Wagna payanier nof advans ina myuuzikal langwij, laka hexchriim kromatisizam ahn tuonal senta wa kwik-kwik shif, ush influens di divelopment a Yuuropian klasikal myuuzik wuoliip.

Ihn chransfaam myuuzikal taat chruu ihn aidie a Gesamtkunstwerk (tuotal aatwok), di sintisis a aal di puohetik, vijual, myuuzikal ahn jramatik aatdem, epitomaiz bai ihn maniumental fuo-apra saikl Der Ring des Nibelungen (1876). Fi chrai stiej demaya wok az ihn himajin dem, Wagna bil ihn uona apra ous, di Bayreuth Festspielhaus.




#Article 256: Riesizim (101 words)


Riesizim a prodok a di kamplex intarakshan ina sasayati a ries-bies wolvyuu wid prejudis, steriotaipin, ah diskriminieshan. Riesizm kiah prezant ina suoshal akshan, praktis, ar palitikal sistim (e.g., apaataid) we supuot di expreshan a prejudis ar avoerjan ina diskriminietari praktis. Di aidialaji we andalai riesis praktis noftaim ingkluud di aidie se yuuman kiah bi sobdivaid ina distingk gruup we difrah ina deh suoshal biyevia ah iniet kiapasiti ah we kiah rangk az infiiria ar supiiria. Riesis aidialaji kiah bikom manifes ina nof aspek a suoshal laif. Asosietid suoshal akshan kiah ingkluud zenofuobia, adanis, segrigieshan, airaakikal rangkin, supremasizim, ah rilietid suoshal finamina.




#Article 257: Riil Jiizas Choch (473 words)


Di Riil Jiizas Choch a wahn indipendant choch we taatop ina Biijing, Chaina ina 1917. Tide, bout 2.5 milian memba ina di choch, frahn faati-iet konchri ahn six difrahn kantinent. Di choch bilangx tu di Pentikastal gruup a Kristianiti we kom bout ina di orli twentiet senchri. Dem a chrai fi priich di gaaspl tu ebribadi ina ebri nieshan bifuo di sekan komin a Jiizas.

Di ten mien dakchrin a di choch demya:

Risiivin di Uoli Pirit, evidens bai piikin ina tong, a di giarantii a wi ineritans a di Kingdam a Ebn.

Waata Baptizam a di sakrament fi di rimishan a sin ahn fi rijinarieshan. Di baptizam mos tek plies ina nachral libn waata, laka riba, sii, ar pring. Di Baptis, uu get baptizam a waata ahn di Uoli Pirit aredi, kandok di baptizam ina di niem a di Laad Jiizas Krais. Ahn di smadi a risiiv di baptizam mosi fuli donk ina waata wid ed bou ahn fies dong.

Di sakrament a Fut Washn mek smadi paat a di Laad Jiizas. Isaab az kanstant rimainda se smadi fi ab lob, uolinis, yumiliti, fagivnis ahn saabis. Ebri smadi uu risiiv waata baptizam mos get dehn fut dem wash ina di niem a Jiizas Krais. Myuuchual fut washn maita praktis weneba apruopriet.

Uoli Kamyuunian a di sakrament fi kamemariet di det a di Laad Jiizas Krais. I heniebl wi fi shier ina di flesh ahn blod a wi Laad ahn fi de ina kamyuunian wid Im so wi kiahn ab itornal laif ahn riezop pahn di Laas Die. Dis sakrament fi huol aafn az pasobl. Onggl wan anlevn bred ahn griep juus fi yuuz.

Di Sabat Die, di sebn die a di wiik (Satide), a Uoli Die, blesid ahn sangtifai bai Gad. I fi absorv anda di Laad gries fi di kamemarieshan a Gad krieshan ahn salvieshan ahn wid di uop a itornal res ina di laif fi kom.

Jiizas Krais, di Wod uu bikoms flesh, ded pahn di kraas fi di ridemshan a sina, rezarek pahn di tord die ahn asen a ebn. Im a di onggl Siebia a mankain, di Krieta a di ebn ahn ort, ahn di onggl chuu Gad.

Di Uoli Baibl, kansis a di Uol ahn Niuu Testament, inspaya bai Gad, di onggl skripchral chuut, ahn di tandad fi Kristian libn.

Salvieshan gi bai di gries a Gad chruu fiet. Biliiba mos rilai pahn di Uoli Pirit fi fala uolinis, fi hana Gad, ahn fi lob yuumaniti.

Di Choch, extablish bai wi Laad Jiizas Krais, chruu di Uoli Pirit juurin di taim a di 'lata rien', a di ristuor chuu choch a di hApastalik taim.

Di Sekan Komin a Jiizas wi tek plies pahn di Laas Die wen Ihn disen frahn ebn fi joj di wol: di raichos wi risiiv itornal laif, wails di wikid wi itornali kandem.




#Article 258: Rilijan (100 words)


Rilijan a aaganaiz apruoch tu yuuman pirichualiti wa yuujal inkompas wahn set a naritib, simbal, biliif ahn praktis, aafn wid siupanachral ar chransendent kwaliti, dat gi miinin tu di praktishana hexpiirians a laif chruu refrans tu a aya powa ar chuut. Imaita hexpress chruu praya, richual, meditieshan, myuuzik ahn aat, mongx ada sinting. Imaita fuokos pahn pisifik siupanachral, metafizikal, ahn maral kliem bout rialiti (di kazmos ahn yuuman niecha) ush maita yiil wahn set a rilijos laa, etix, ahn sortn laifstail. Rilijan alzwel inkompas ansischral ar kolcharal chradishan, raitn, ischri, ahn mitalaji, az wel az porsnal fiet ahn rilijos expiirians.




#Article 259: Ruoman Kiaklik Choch (109 words)


Di Ruoman Kiaklik Choch, nuo ofishal az di Kiaklik Choch, a di wol laajis Kristian Choch a riprizent uoba aaf a haal Kristian ah wan-six a di wol papilieshan. Ikompraiz 2,782 dayasis gruup ina 23 potikiula rait — di Latn Rait ah 22 sumaala hIistan rait. Di Choch ayis oertli aatariti ina mataz a fiet, moraliti ah Choch gobanans a di Kalij a Bishop, ush, ousomeba, naa nuo aatariti anles itek tugiada wid di Ruoman Pantif, di soksesa a Sin Piita az fii ed. Di korant wan a Puop Francis. Di komiuniti mekop a haadien minischri ah di lieti; memba a haida gruup kiah bilangx tu haaganaiz rilijos komiuniti.




#Article 260: Ruomantisizim (140 words)


Ruomantisizim (adawaiz di Ruomantik era ar di Ruomantik piiriad) wena aatistik, litareri, ah intilekchual muuvment weh arijiniet ina Yuurop tuwaad di hen a di 18t senchri ah ina muos ieria weh-de a ipiik ina di apraximet piiriad frah 1800 tu 1850. Ruomantisizim eh-kiaraktaraiz bai di emfasis pah imuoshan ah indivijualizim azwel di gluorifikieshan a aal di paas ah niecha, iprefa di midiival reda dah di klasikal. Iweh paatli riakshan tu di Indoschrial Revaluushan, di aristokratik suoshal ah palitikal naam a di Iej a Inlaitnment, ah di sayantifik rashanalaizieshan a niecha. Iweh-imbadi chrang-chrang ina di vijual aats, myuuzik, ah lichicha, bot iweh-ab mieja impak pah ischriografi, edikieshan, ah nachral sayans. Iweh-ab signifikant ah kamplex ifek pah palitix, ah wails fi nof a di Ruomantik piiriad iweh-asuosiet wid libaralizim ah radikalizim, ilang-toerm ifek pah di gruot a nashinalizim eh praps muo signifikant.




#Article 261: Sah Mahtah (206 words)


Sah Mahtah (French: Saint-Martin), ofishali di Kalektiviti a Sah Mahtah (Collectivité de Saint-Martin) a wah uobasiiz kalektiviti a Frans ina di Kiaribiyan. Wid papilieshan a 36,286 (az av Jan. 2011) pah wah ieria a 53.2 skwier kilamita (20.5 sk ml), Sah Mahtah ingkompas di nadan 60% a di divaidop ailan a Sin Maatn, ah soh niebarin ailet, di laajis a dem a Iil Tintamar (Île Tintamarre). Di kiapital a Mariguo.

Di sodan 40% a di ailan a Sin Maatn kanstityuut Sint Maarten, sens 2010 a kanstitiuent konchri a di Kindom a di Nedalanz. Bifuo 2007, di French paat a Sah Mahtah faam paat a French uobasiiz riijan ah dipaatment a Guadiluup. Sah Mahtah separiet frah di ailan a Anggila tu di naat bai di Anggila Chanil. Ide naatwes a Sah Baatelmi, separiet frah di French terichri bai di Sah Baatelmi Chanil. 

Di ayis iltap a di Pik Paradis a 424 miita ina di senta a wah chien a il. Buot di French ah di Doch said ili wid laaj mountn piik. Dis faam wah vali we nof ous lokiet. No riva no de pah di ailan, bot deh gat nof jrai goli. Aikin chriel gi axes tu di jrai faris we kova di iltap ah sluopdem.




#Article 262: Sakratiiz (219 words)


Sakratiiz (Ingglish: Socrates, pronongx /ˈsɒkrətiːz/; Griik: Σωκράτης, Sōkrátēs; c. 469 BC–399 BC) wena Klasikal Griik filasafa. Kredit az wan a di founda a Westan filasafi, im a wah inigmatik figa nuo onggl chuu di klasikal akount a ih schuudentdem. Fi Plieto dayalagdem a di muos kampriensiv akount a Sakratiiz fi sovaiv frah antikuiti.

Chuu ih puochrieyal ina Plieto dayalag, Sakratiiz bikom renoun fi ih kanchribyuushan tu di fiil a etix, ah a dis Plietanik Sakratiiz uu azwel len ih niem tu di kansep a Sakratik airani ah di Sakratik metod, ar elenchus. Di lata rimien wah kaman tuul yuuz ina waid rienj a diskoshan, ah a wah taip a pedagaji we wah siiriz a kuestian ax no onggl fi jraa indivijal ansa, bot fi inkorij fondamental insait ina di ishu. A fi Plieto Sakratiiz uu azwel mek impuotant ah lang-laas kanchribyuushan tu di fiil a ipistemalaji ah lajik, ah di influens a ih haidiedem ah apruoch rimien chrang fi pravaid foundieshan fi nof a westan filasafi we fala.

Az wah riisant kamentieta puti, Plieto, di aidiilis, aafa wah aidal, wah maasta figa, fi filasafi. Wah Sient, wah prafit a di 'Son-Gad', wah tiicha kandem fi ih tiichindem az wah eritik. Yet, di 'riil' Sakratiiz, laka nof ada ienshent filasafa, rimien a di bes inigmatik ah a di wos anuon.




#Article 263: Sanskrit (102 words)


Sanskrit (ˈsænskrɪt; Sanskrit: saṃskṛtam səmskr̩t̪əm ar saṃskṛta, arijinali saṃskṛtā, rifain spiich) a di praimeri siekrid languij a Induizim, a filasafikal languij ina Budizim, Induizim, Siikizim ah Jainizim, ah a litareri languij we eh ina yuus az linggua frangka ina Grieta India. Ia tandadaiz dayalek a Uol Indo-Arian, we arijiniet az Vedik Sanskrit ah chries ilingguistik anseschri bak tu Pruoto-Indo-Iranian ah Pruoto-Indo-Yuropiyan. Tide ilis az wan a di 22 languij wid ofishal stietos ina India. ah a hofishal languij a di stiet a Uttarakhand. Az wan a di uolis Indo-Yuropiyan languij we sobstanshal raitdong dakiumentieshan egzis, Sanskrit huol praminent pozishan ina Indo-Yuropiyan stodi.




#Article 264: Sayabiin (102 words)


Sayabiin azwel nuo az saibiin ina Naat Amoerka, (Glycine max), a spiishiz a legyuum nietiv tu Iis Ieja, waidli gruo fii edibl biin we ab wuoliip a yuus. Di plaant klaas az ailsiid reda dah pols bai di UN Fuud ah Agrikolcha Aaganizieshan (FAO).

Fat-frii (difatid) sayabiin miil a signifikant ah chiip suos a pruotiin fi hanimal fiidn ah nof pakij miil; sai vejitebl ail a waneda prodok frah pruoses sayabiin krap. Fi egzampl, sayabiin prodok laka texcha vejitebl pruotiin (TVP) a ingriidient ina nof miit ah dieri analag. Sayabiin projuus signifikant muo pruotiin po ieka dah muos ada yuus a lan.




#Article 265: Sayans (469 words)


Sayans (frah Latn scientia, wa miin nalij) a sistimatik entapraiz we bil ah aaganaiz nalij ina di faam a tesebl explinieshan ah pridikshan bout di yunivoers. Wah uola miinin rilietid kluos-kluos a sayans azwel refa tu di badi a nalij iself, di taip we kiah explien rashanal ah aplai rilayabl. Practishana a sayans nuo az sayantis.

Ina Jumiekan kantex, sayans azwel refa tu obia, mayal ah deh kaina praktis.

Kantempareri sayans tipikali sobdivaidop ina nachral sayans, we todi di matiirial wol; suoshal sayans, we todi piipl ah sasayati; ah faamal sayans, laka matimatix. Faamal sayans noftaim exkluud az deh no dipen pah no impirikal abzavieshan.[4] Disiplin we yuuz sayans laka injinierin ah medisn maita kiah aalso kansida az aplai sayans.[5]

Juurin di Migl Iejiz ina di Migl Iis, fongdieshan fi di sayantifik metod eh-lie bai Alhazen ina ih Buk a Aptix (Book of Optics).[6][7][8] Frah klasikal antikuiti chuu di 19t senchri, sayans az a taip a nalij eh muo kluosli lingk tu filasafi dah nou ah, az a mata a fak, ina di Westan wol, di toerm nachral filasafi eh-ingkompas fiil a todi we tide asosiet wid sayans, laka aschranami, medisn, ah fizix.[9][nb 3] Wails di klasifikieshan a di matiirial wol bai di ienshent Indian ah Griikdem ina ier, oert, faya ah waata weh muo filasafikal, midiival Migl Iistan sayantis eh-yuuz praktikal, experimental abzavieshan fi klasifai matiirial.[10]

Ina di 17t ah 18t senchri, sayantis ingkriisinli ena-siik fi faamiuliet nalij ina toermz a niecha laa. Uoba di kuos a di 19t senchri, di wod sayans eh-bikom ingkriisinli asosiet wid di sayantifik metod iself, az a disiplin wie fi todi di nachral wol. A weh ina di 19t senchri wen sayantifik disiplin laka bailoji, kimischri, ah fizix riich deh madan shiep. Di siem taim piiriad eh aalso ingkluud di arijin a di toerm sayantis ah sayantifik komiuniti, di foundin a sayantifik instityuushan, ah ingkriisin signifikans a di intarakshan wid sasayati ah ada aspek a kolcha.[11][12]

Sayans ina braad sens eh-egzis bifuo di madan iira, ah ina wuoliip a istarikal siblizieshan.[nb 4] Madan sayans distingk ina iapruoch ah soksesful ina irizolt: 'madan sayans' nou difain wa a sayans ina di schrikis sens a di toerm.[13]

Sayans ina iarijinal sens a di wod fi wah taip a nalij, reda dah speshalaiz wod fi di posyuut a soch nalij. In potikiula ia wan a di taip a nalij we piipl kiah komiunikiet tu wananeda ah shier. Fi egzampl, nalij bout ou nachral tingz wok eh-giada lang bifuo rikaadid ischri ah iliid tu di divelopment a komplex abschrak tingkin. Dis shuo bai di kanschrokshan a komplex kialinda, tekniik fi mek paiznos plaant edibl, ah bildin laka di piramiddem. Ousomeba no kansistant kanshienshos distingshan eh-mek bitwiin nalij a soch tingz we chuu ina ebri komiuniti ah adaels taip a komiunal nalij, laka mitalaji ah liigal sistim.




#Article 266: Sayantifik Revaluushan (124 words)


Ina di ischri a sayans, di Sayantifik Revaluushan wehna piriad wen nyuu haidie ina fisix, aschranami, bailoji, yuuman anatami, kimischri, ahn ada els sayans liid tu a rijekshan a dakchrin wa wehn priviel taat frahn Ienshent Griis ahn kantiniu chuu di Migl Iejiz, ahn ilie di foundieshan fi madoern sayans.[1] Askaadn tu muos akount, di sayantifik revaluushan bigin ina Yuurop tuwod di hen a di Riniesans hera ahn kantiniu chuu di liet 18t senchri, daa piriod nuo az Di Inlaitnment. Iwehn spaak bai di poblikieshan (1543) a tuu wok wa chienj di kuos a sayans: fi Nicolaus Copernicus De revolutionibus orbium coelestium (Pahn di Revaluushan a di Ebnli Sfierdem) ahn fi Andreas Vesalius De humani corporis fabrica (Pahn di Fabrik a di Yuuman Badi).




#Article 267: Sebm Wanda a di Ienshent Wol (152 words)


Di Sebm Wanda a di Wol ar di Sebm Wanda a di Ienshent Wol refa tu rimaakebl kanschrokshan a klasikal antikuiti lis bai difrah-difrah aata ina gaidbuk papila mongx ienshent Elenik tuoris, potikiula demde ina di 1s ah 2n senchri BKE. Di muos praminent a dem, di voerjan bai Antipater a Sidon ah wah abzoerva aidentifai az Filo a Baizantiom, kompraiz sebm wok lokiet rong di iistan Meditarienian rim. Di arijinal lis inspaya heni nomba a voerjan chuu di iejiz, muotaim dem a-lis sebm enchri. Outa di arijinal Sebm Wanda, onggl wan—di Griet Piramid a Giiza, di aulis a di ienshent wanda—rimien relitivli intak. Di Kalasos a Ruodz, di Laitous a Aligzanjria, di Mozoliom a Alikaanasos, di Templ a Aatimis ah di Statiu a Ziyos a Olimpia aal a dem eh-get dischrai. Di lokieshan ah oltimet fiet a di Engin Gyaadn anuon, wid spekiulieshan se dat deh maita kiah neh egzis ataal-ataal.




#Article 268: Sekan Maruun Waar (285 words)


Di Sekan Maruun Waar a 1795-1796 wena wah iet-mont kanflik bitwiin di Maruundem a Chrilaani Parish, Jumieka, ah di British. Di eda Jumiekan Maruun komiunitidem neh tek no paat ina dis ribelian ah deh chriiti wid di British stil rimien ina fuos.

Di Maruundem fiil se deh wena luuzout anda di toermz a Kojo Chriiti a 1739, we hen di Fos Maruun Waar. Di spaak we keck di faya a waar wena wen tuu Maruun eh get flag bai wah blak sliev fi tiif tuu pig. Wen six Maruun liida go prizent deh griivans tu di British, deh tek di Maruundem az prizna. Faitn brokout ina migl-Aagos.

Di waar laas fi faib mont ah hen ina blodi jraa. Di British 5,000 chruup ah milisha outnomba di Maruun ten tu wan, bot di mountn ah faris tapagrafi a Jumieka wid di iip a bush meki aidiil fi gerila waarfier. Di British aal afi impuot onjrid-ad blodoun ah deh anggla frah Kyuuba fi elp dem. Di Maruun sorenda di waar ina Disemba 1795.

Di chriiti sain ina Disemba bitwiin Mieja Jinaral Jaaj Walpuol (George Walpole) ah di Maruun liidadem extablish se di Maruun wuda beg pah deh nii fi di King fagivnis, ritoern aal sliev we runwe, ah rilokiet elswe ina Jumieka. Di gobna a Jumieka ratifai di chriiti, bot gi di Maruun onggl chrii die fi prizent demself fi beg fagivnis pah 1 Janiweri 1796. Sospishos a British intenshan, muos a di Maruun neh sorenda tel migl-Maach. Di British yuuz di kanchraiv briich a chriiti az priitex fi dipuot di wuola Chrilaani Tong Maruun gaa Nuova Skuosha. Afta fyuu ier di Maruun get dupuot agen tu di nyuu British seklment a Siera Lyuon ina Wes Afrika.




#Article 269: Shaat tuori (279 words)


Shaat tuori a piis a pruoz fikshan, we kiah riid ina singgl sitin. Imoerjin frah hoerlia uoral tuoritelin chradishan ina di 17t senchri, di shaat tuori gruo fi ingkompas wah badi a wok daivoers so tel idifai hiizi kiaraktaraizieshan. Ina imuos pruototipikal faam di shaat tuori fiicha wah sumaal kyaas a niem kiarakta, ah fuokos pah self-kantien insident wid di intent fi ivuok wah singgl ifek ar muud. Ina so dwiin, shaat tuori mek yuus a plat, rezonans, ah adaels dainamik kompuonent tu for grieta digrii dah wa tipikal fi anikduot, yet tu for lesa digrii dah navl. Wails di shaat tuori muosli distingk frah di navl, aata a buot jinarali jraa frah wah kaman puul a litareri tekniik.
 
Shaat tuori no ab no set lent. Pah di mata a wod kount no ofishal dimaakieshan no de bitwiin anikduot, shaat tuori, ah navl. Di faam paramita ditoermin  bai di retarikal ah praktikal kantex we di sed tuori projuus ah kansida ina, so dat wa kanstityuut shaat tuori maita difrah bitwiin jaahra, konchri, era, ah kamentieta. Sieh laka di navl, di shaat tuori pridaminant shiep riflek di dimaan a di avielebl maakit fi poblikieshan, ah di evaluushan a di faam siim se ikluosli tai tu di evaluushan a di poblishin indoschri ah di sobmishan gaidlain a di kanstityuent ousdem.

Di shaat tuori kansida az buot prentisship faam prisiidin muo lenti wok, ah az kraaf faam ina iwona rait, kalek tugiada ina buk a simila lent, prais, ah dischribyuushan az navl. Shaat tuori raita maita difain deh wok az paat a di aatistik ah poersnal expreshan a di faam. Deh maita atemp azwel fi rizis kiatigaraizieshan bai jaahra ah fix faamieshan.




#Article 270: Sigmund Freud (172 words)


Sigmund Freud  (Mie 6 1856 – Septemba 23 1939) a wehn wahn Aschrian nyuuralajis uu staat di saikoanalitik skuul a saikalaji. Freud binuon fi im tiori dem bout di ankanchos main an di difens mekanizm fi ripreshan an fi mek di klinikal praktis a saikoanalisis fi kyur psaikopatalaji chuu daialag bitwiin di pieshent an di saikoanalisis. Waneda ting we Freud fiemos fa a im tiori se sexual dizaiaa di mien enaji we muotiviet yuuman laif, an tu im terapyuutik tekniik dem, laik di yuus a frii asuosieshan, im tiroi bout chransferens ina eni terapyuutik rilieshanship an di intorpritieshan a driim fi gi glimps ina di ankanchos. Im a wehn wahn nyuuralajikal risaacha ina seriibral palzi. Nof a Freud aidiya dem get pruuv rang, alduo nier di en a di 20t senchri nof evidens kom bout fi supuot Freud tiori dem ina nyuuralaji. Di metad an apruoch dem we Freud kum op wid stil impuotant ina klinikal saikodainamik chriitment. Ina akadiimia, im aidia dem stil influens di yuumaniti an suoshal saiyans fiil dem.




#Article 271: Siikizim (137 words)


Siikizim (ˈsɪkɨzəm), ar Sikhi,Sikhism (indijinosli nuo az Sikhī) arijiniet frah di wod Sikh, we koh frah di Sanskrit ruut śiṣya miinin disaipl, ar śikṣa miinin inschrokshan.) (ਸਿੱਖੀ Sikkhī, ˈsɪkːʰiː, frah Sikh, miinin disaipl, ar laana), a monotiyistik rilijan we arijiniet ina di Punjab riijan a Sout Ieja (sobkantinental India) juurin di 15t senchri. Di fondamental biliif a Siikizim, aatikiuliet ina di siekrid skripcha Guuru Grant Sahib, ingkluud fiet ah meditieshan pah di niem a di wan krieata, yuuniti ah ikualiti a aal yuumankain, fi ingiej ina selfles saabis, fi schraiv fi suoshal jostis fi di Sarbat da bhala (benifit ah prasperiti fi aal), ah anis kandok ah laivliud wails smadi a-lib ousuolda laif. Alduo wan a di yonggis mongx di mieja wol rilijan, wid uoba 25 milian adierent wolwaid, Siikizim a di fif-laajis rilijan ina di wol.
 




#Article 272: Simón Bolívar (101 words)


Simón Bolívar, “Di Libarieta” (Karakas, Julai 24, 1783 – Disemba 17, 1830 ina Santa Marta) wehna wan a di muos impuotant liida a di schrogl fi indipendens fram Spien ina Panish Amerika. Wen im win uova di Spanish Manaaki, Bolivar elp fain Gran Kolombia, di nieshan we kom bout fram nof frii Spanish koloni. Im wehna di prezident fi Gran Kolombia fram 1821 tu 1830. Bolivar an di wok we im du a wan a di mien riizn dem wa mek konchri laik Venizuela, Kolombia, Ekuaduor, Panamaa, Peruu, an Bolivia indipendent tide. Im a wan nashinal iiro ina dem konchri ya.




#Article 273: Sin Kits ah Niivis (193 words)


Di Fedarieshan a Sin Kits ah Niivis, a wan a di Liiwad Ailanz dem, an a wah fedaral tuu-ailan nieshan ina di Wes Indiz. Sin Kits ah Niivis a di sumaalis konchri ina di Amoerkaz, ina ieria ah papilieshan. Di kiapital siti ah di gobament edkwaataz de pah di biga ailan we niem Sin Kristifa, ar Sin Kits fi shaat. Di sumaala ailan, Niivis, de bout 2 mail (3km) soutiis a Sin Kits, kraas wah shalo chanil niem Di Naroz.

Sin Kits ah Niivis a wan a di fos ailan we Yuropian piipl sekl-op. Di British dipendansi we niem Anggila a weh paat a Sin Kits ah Niivis wan taim, wen deh yuuz di niem Sin Kristifa-Niivis-Anggila. Sin Kits ah Niivis a paat a di Liiwad Ailanz. Tu di naat-naatwes a Sin Yuustieshos, Saaba, Sin Baatelimi, ah Sin Maatn. Antiiga ah Baabyuuda de tu di iis ah naatiis, ah di sumaal ailan we nombadi no lib, Ridanda, de tu di soutiis, wid Mansarat.

Sin Kits ah Niivis a di sumaalis nieshan pah di oert fi eba uos wah wol kop ivent; iweh wan a di uos venyuu fi di 2007 Krikit Wol Kop.




#Article 274: Sin Luusha (104 words)


Sin Luusha a wah ailan nieshan ina di iistan Kiaribiyan Sii pan di baada wid di Atlantik Uoshan. Ia paat a di Lesa Antiliiz, ah ide tu di naat a Sin Vinsn ah di Grenidiinz, naatwes a Baabiedoz ah sout a Maatiniik. Sin Luusha ab di nikniem Elen a di Wes Indiz chuu ou iswich bitwix French ah British ruulaship ina di koluonial piiriad. 

Sin Luusha a wan a di Winwad Ailan, niem fi 'Sient Luusi a Sirakyuuz'. Pah 22 Febiweri 1979, di ailan get indipendans frah Britn, ah ijain di Kamanwelt a Nieshan. Di nieshan selibriet di die ebri ier wid poblik alidie.




#Article 275: Singin (150 words)


Singin a di ak a projuusin myuuzikal soun wid di yuuman vais. Singin aagment regla spiich bai di yuus a tuonaliti, ridim, di yuus a sostien tuon ah a varayati a vuokal tekniik. Smadi uu sing kaal singa ar vuokalis. Singa pofaam myuuzik (aria, resitietiv, sing, esetchra) we kiah sing akapela (widoutn no akompniment) ar wid akompniment bai myuuzik inschrument. Singin muotaim du ina gruup a ada myuuzishan, laka ina kwaya a singa wid difrah-difrah vais rienj, ar ina ohsomb wid inschrumentalis, laka rak gruup ar Baruok aakeschra. Azwel singa maita pofaam az suolohis wid akompniment frah piano (laka ina aat sing) ah ina soh jaz stail) ar wid simfani aakeschra ar big ban. A wah iip a difrah-difrah singin stail, ingkluudn aat myuuzik stail laka apra ah Chaini apra, rilijos myuuzik stail laka Gaspl, chradishanal myuuzik stail, wol myuuzik, jaz, bluuz ah papila myuuzik stail laka pap ah rak.




#Article 276: Skolpcha (149 words)


File:Dying gaul.jpg|thumb|270px|Di Dain Gaal, ar Di Kiapitaliin Gaal  Ruoman maabl kapi a  Elenistik wok a di liet 3d senchri BKE, Kiapitaliin Myuuziom, Ruom

Skolpcha a di branch a vijual aat we apariet ina chrii dimenshan. A wan a di plastik aat. Dyuurebl skolpcharal pruoses arijinali yuuz kaavin (rimuuv matiirial) ah maglin (di adishan a matiirial, laka wid klie), ina stuon, metal, siramix, ud ah adaels matiirial bot, sens Madanizim, wa gwaan a aalmuos kompliit friidam a matiirial ah pruoses. Waid varayati a matiirial kiah wok pan bai rimuuval laka ina kaavin, asembl bai weldin ar maglin, ar muolin, ar kyaasin.

Skolpcha ina stuon sovaiv nof betara dah wok a aat ina perishebl matiirial, ah noftaim riprizent di majariti a di sovaivin wok (outsaida pachri frah ienshent kolcha, duo kanvoersli chradishan a skolpcha ina ud maita eh-vanish altugiada. Ousomeba, muos ienshent skolpcha  eh-pient brait-brait, ah dis don laas tu wi.




#Article 277: Spien (218 words)


Spien (Ingglish: Spain; Panish: España) a wah konchri we de ina di soutwes a Yuurop ina di Aibirian Peninsiula. Di kiapital a Spien, we niem Majrid, de ina di senta a di konchri. Di mienlan ab wah sout ah hiis baada wid di Meditarienian Sii exep fi wah sumaal bongjri a lan wid Jibralta; a di naat we Frans, Anduora, ah di Bie a Biskie de; ah a di naatwes ah wes we di Atlantik Uoshan ah Puotigal de. Di Panish terichridem a: Di Balierik Ailanz ina di Meditarienian, di Kianieri Ailanz ina di Atlantik aafa di Afrikan kuos, ah di tuu sitidem we de ina Naat Afrika, Meliya (Panish: Melilla) ah Siuta (Panish: Ceuta) we baada Marako. Wid wan ieria a 504,030 km², Spien a di sekan laajis konchri we de ina Wes Yuurop ah di Yuropian Yuunian afta Frans.

Kaaz a we Spien de, iget nof influens frah ada kolchadem. Siem wie Spien eh-influens uoliip a kolcha ina di Madan Era wen iton gluobal empaya we lef legisi fi uoba 400 milian smadi we chat Panish tide.

Spien a wah dimakrasi we aaganaiz ina di faam a paalimenchri gobament anda kanstityuushanal manaaki. Ia divelop konchri wid di sixt laajis ikanami bai naminal GDP. Spien a memba a di Yunaitid Nieshanz, Yuropian Yuunian, NATO, OECD, ah WTO.




#Article 278: Statiu (119 words)


.

Statiu a skolpcha we riprizent wan or muo smadi ar animal (ingkluudn abschrak kansep aligarikali riprizent az piipl ar animal), naamali ful-lent, az opuoz tu a bos, ah akliis nier tu laif-saiz, ar laaja.  Sumaal statiu, yuujali likl anof fi kiah pikop, kaal a statyuet ar figariin.

Di definishan a statiu no aalwiez klier-kot; ikueschrian statiu a smadi a-raid aas, soertnli ingkluud, ah ina nof kies, laka Madana ah Pitni ar Pieta, skolpcha a tuu smadi wi kount azwel.

Statiu eh-projuus ina nof kolcha frah bifuo-ischri tu di prezant; di uolis nuo statiu diet tu bout 30,000 ier ago. Di wol taalis statiu, Spring Templ Buda, a 420 fut (128 m), ah ilokiet ina Lushan Kounti, Henan, Chaina.




#Article 279: Sulieman di Magnifisent (200 words)


Suleiman (Novemba 6, 1494 – Septemba 5/6/7 1566) a wehn di tent an langgis sorvin Soltan a di Otaman Empaiya, fram 1520 til im ded ina 1566. Im binuon ina di Wes az Suleiman di Magnificent an ina di Iis az di laagiva fi di wok we im du fi riikanchrok di Otaman liigal sistim. Suleiman ton wan manaak ina 20t senchri Yuurop wen di Otaman Empaiya de a di piik a milichri, palitikal an ikanamik powa. Suleiman liid di Otaman aami fi kangka di Kristiyan bies dem a Belgrade, Rhodes, an muos a Onggri bifuo im get stap a di Siij a Vienna ina 1529. Im anex muos a di Migl Iis ina di kanflik dem wid di Porzhan piipl, an tu, laaj lan ieriya ina Naat Afrika az faar wes az Aljiiria. Aanda im ruulaship, di Otaman fliit daminiet di sii fram di Mediterienian tu di Red Sii an di Porzhan Golf. Suleiman wehna wan puoet, an guolsmit, bot im a wehn wan piechran a kolcha uu uovasi di guolden iej a di Otaman empaiya ina aatistik, litareri an aakitekchral development. Im son, Selim II, soksiid im wen im ded ina 1566 afta 46 ier pan di chuon.




#Article 280: Suol (160 words)


Di suol ina nof rilijan, filasafikal ah mitolajikal chradishan, a di inkaaporal ah imaatal esn a libm biin. Askaadn tu Iebriamik rilijan, onggl yuuman biin ab imaatal suol. Fi egzampl, di Kiaklik tioluojan Tamas Akwainas achribiut suol () tu aal aaganizim bot aagiu se onggl yuuman suol imaatal. Ada rilijan (muos nuotebl Induizim ah Jainizim) tiich se aal bailajikal aaganizim ab suol, wails som tiich se iibm nan-bailajikal entiti (laka riva ah mountn) pozes suol. Dis lata biliif nuo az animizim.

Griik filasafa laka Sakratiiz, Plieto ah Aristakl eh-andastan se di  (ψυχή) mos ab lajikal fakolti, ah di exasaiz a it ena di muos divain a yuuman akshan. A ih difens chrayal, Sakratiiz iibm somaraiz ih tiichin az notn muo dah egzautieshan fi ih felo Atiinian fi exel ina mataz a di saiki sens aal badili gudz dipendant pah soch exilens (Di Apalaji 30a–b).

Anima mundi a di kansep a wol suol we kanekop aal libm aaganizim pah di planit.




#Article 281: Swayili languij (158 words)


Swayili, aalso nuo az Kiswayili, a Bantu languij ah di fos languij a di Swayili piipl. A di linggua frangka a di Afrikan Griet Liek riijan ah ada paat a Soutiis Afrika, ingkluudn Tanzania, Kenia, Yugianda, Ruanda, Burundi, Mozambiik, ah di Dimokratik Ripoblik a di Kanggo. Di kluosli rilietid Komuorian languij, spiik ina di Komoros Ailanz, sohtaim kansida a dayalek.

Alduo onggl rong faib tu fiftiin milian piipl spiik Swayili az deh fos languij, iyuuz az linggua frangka ina nof paat a Soutiis Afrika. Estimet a di tuotal nomba a Swayili spiika vieri waid, frah 60 milian tu uoba 150 milian. Swayili saab az wah nashinal languij fi fuo nieshan: Tanzania, Kenia, Yugianda, ah di Dimokratik Ripoblik a di Kanggo. Shikomor, di ofishal languij ina Komoros ah azwel spiik ina Mayot (Shimaore), rilietid tuo Swayili. Swayili azwel a wan a di wokin languij a di Afrikan Yuunian ah wan a di ofishal languij a di Iis Afrikan Komiuniti.




#Article 282: Taat (141 words)


Taat kiah refa tu di aidie ar arienjment a aidie we rizolt frah tingkin, di ak fi projuus taat, ar di pruoses fi projuus taat. Alduo taat a fondamental yuuman aktiviti familia tu ebribadi, deh no ab no jinarali axep agriiment az tu wa a taat ar ou ikriet. Taat maita ar maita no araiz ina di main frah di prodok a sobkanchos brien pruosesin.

Bikaa taat andalai nof yuuman akshan ah intarakshan, fi andastan ifizikal ah metafizikal arijin, pruoses, ah ifek a langstandin guol a nof akademik disiplin ingkluudn saikalaji, nyuurosayans, filasafi, aatifishal intelijens, bailoji, suosialaji ah 
kagnitiv sayans.

Tingkin lou yuuman fi mek sens a, intoerprit, riprizent ar magl di wol deh expiirians, ah fi mek pridikshan bout daa wol. Idierfuor elpful fi aaganizim wid niid, abjektiv, ah dizaya az imek plan ar adawaiz atemp fi akomplish demde guol.




#Article 283: Tamas Akwainas (146 words)


Sin Tamas Akwainas a weh wah priis a di Ruoman Kiaklik Choch ina di Daminikan Aada frah Itali, ah wah influenshal filasafa ah tioluojan ina di chradishan a skolastisizim. Im a wan a di mien supuota a nachral tialaji, an a di faada a di Thomistic skuul a filasifi ah tialaji. Im ab nof influens pah Westan tingkin, ah a fiim aidiedem nof man we rait pah madan filasafi wena opuoz ar grii wid, espeshali ina ieria laka etix, nachral laa ah palitikal tiori. Di Kiaklik Choch luk pah Akwainas az wah magl tiicha fi piipl we a stodi fi ton priis. Di wokdem we ih binuon fa a di Summa Theologica an di Summa Contra Gentiles. Im a wan a di 33 Dakta a di Choch, an nof Kiaklik piipl kansida se im a di grietis tioluojan ah filasafa ina di ischri a di choch.




#Article 284: Tanak (144 words)


Di Tanak (IPAc-en tɑːˈnɑːx; תַּנַךְ, IPA-he taˈnaχ ar IPA-he təˈnax; aalso Tenakh, Tenak, Tanach) ar Mikra ar Iibruu Baibl a di kiananikal kalekshan a Juwish tex, ush a texchual suos azwel fi di Kristian Uol Testiment. Deh tex ya kompuoz mienli ina Biblikal Iibru, wid som pachiz ina Biblikal Arameik (ina di buk a Daniel, Ezra ah fyuu muo). Di chradishanal Iibruu tex nuo az di Mazoretik Tex.

Tanak a wah akronim a di fos Iibruu leta a iich a di Mazoretik Tex chrii chradishanal sobdivijan: Tuora (Tiichin, aalso nuo az di Faib Buk a Muoziz), Nevi'im (Prophets) ah Ketuvim (Raitn)—so deh get TaNaK. Di niem Mikra (מקרא), miinin daa we riid, a waneda Iibruu wod fi di Tanak.  Di bukdem a di Tanak eh-paas aan bai iich jinarieshan, ah askaadn tu rabainik chradishan deh eh-akompni bai wah uoral chradishan, kaal di Uoral Tuora.




#Article 285: The Beatles (312 words)


The Beatles nuo az Di Biiklz wehn a rak ahn pap ban frahn Livapuul, Ingglan we faam ina 1960. Juurin dehn kiarier, di gruup muosli kansis a John Lennon (Jan Lenan), ridim gitaar,  vuokal; Paul McCartney (Paal Makaatni), bies gitaar, vuokal; George Harrison (Jaaj Arisn), liid gitaar, vuokal; ahn Ringo Starr (Ringgo Staar), jrom, vuokal. Alduo dehn inishal myuuzikal stail wehn ruut ina 1950z rak ahn ruol ahn skifl, di gruup wok wid difrant myuuzikal jaanra, rienj frahn Tin Pan Ali tu saikidelik rak. Dehn kluoz, stail ahn stietmentdem mek dem chren-seta, wails dehn gruohin suoshal awiernis mek dehn influens exten ina di suoshal ahn kolcharal revaluushan a di 1960z. Afta di ban brokop ina 1970, aal fuo memba hembaak pahn soksesful suolo kiarier.

Di Biiklz wehna wan a di muos kamorshali soksesful ahn kritikali akliem ban ina di ischri a papiula myuusik, a-sel uoba wan bilian rikaad intanashinali. Ina di Yuunaitid Kingdam, Di Biiklz riliis muo dahn 40 difrahn singl, albom, ahn EP wa riich nomba wan, wa orn muo nomba wan albom (15) dan eni ada gruup ina UK chaat ischri. Dis kamorshal sokses ripiit-ripiit ina nof ada konchri; dehn rikaad company, EMI, hestimiet se bai 1985 dehn wehn sel uoba wan bilian rikaad wolwaid. Askaadn tu di Recording Industry Association of America (Rikaadn Indoschri Asuosieshan a Morka), Di Biiklz sel muo albom ina di Yuniatid Stiet dan eni ada ban. Ina 2004, Rolling Stone (Ruolin Tuon) magaziin rangk Di Biiklz nomba wan pahn ilis a 100 Grietis Aatis a Aal Taim. Askaadn tu sed siem magaziin, Di Biiklz inovietiv myuusik ahn kolcharal impak elp difain di 1960z, ahn dehn influens pahn pap kolcha stil evident tide. Ina 2008, Billboard (Bilbuod) magaziin riliis wahn lis a tap-sela At 100 aatis fi silibriet di chaat fiftiet anivorsari; Di Biiklz de pahn tap.

Di Biiklzdem catalogue ah now kontrol bai Yunivoersal Myuuzik.




#Article 286: Thomas Edison (166 words)


Thomas Alva Edison (Febiweri 11, 1847 – Aktuoba 18, 1931) wehna wahn Amerikan inventa, saiyantis an bizniz man uu mek nof gyajet we influens laif roun di worl, laik di fonograaf an di praktikal ilekchri lait bolb. Im a wan a di fos inventa dem fi yuuz di prinsipl a mas prodokshan an tiim wok fi di prases a invenshan, an so im get praps az di smadi uu staat di fos indoschrial risaach lab. Wi kansida Edison az wan a di bes inventa de mina ischri, an im uol 1,093 Y.S. patent in aim niem fi bak op di taikl, an nof patent ina di Y.K., Frans, an Jormani tu. Im av nof invenshan we kanchribyuut tu mas kamyuunikieshan, an espeshali telikamyuunikieshan. Edison kum op wid di aidiya a ilekchrik powa jenarishan an dischribyuushan tu piipl yaad, bizniz, an fakchri- wahn step we kruushal tu divelopmebt ina di madorn indozchrial worl. Di fos powa plaant we im du wehn de pan Manhattan Ailan, Nyuu Yaak.




#Article 287: Tieta (106 words)


Tieta a kalaborietiv faam a fain aat we yuuz laiv pofaama, tipikali akta, fi prizent di expiiriens a wah riil ar imajin ivent bifuo wah laiv aadiens ina wah spisifik plies, muostaim pah wah stiej. Di pofaamadem maita komiunikiet dis expiiriens tu di aadiens chuu kambinieshan a jescha, spiich, sang, myuuzik, ah daans. Eliment a aat, laka pientid siinri ah stiejkraaf laka laitin yuuz fi inaans di fizikaliti, prezens ah imiidiesi a di expiiriens. Di spisifik plies a di pofaamans adawaiz niem bai di wod tieta diraiv frah di Ienshent Griiek θέατρον (théatron, plies fi vyuuyn), iself frah θεάομαι (theáomai, fi si, fi wach, fi abzoerv).




#Article 288: Tii (111 words)


Tii a aromatik brebrij kamanli pripier bai puor at ar bwailin waata uoba kior liif a di Camellia sinensis, wah evagriin shrob nietiv tu Ieja. Afta waata, a di muos waidli kansyuum jingk ina di wol. A nof difrah taip a tii; soh tii, laka Daajiilin ah Chaini griin, ab a kuulin, bichrish, ah astrinjent flieva, wails adawandem ab vaasli difrah pruofail we ingkluud swiit, noti, fluoral ar graasi nuot.

Ina Jumiekan langwij di wod tii kiah refa tu heni at brebrij, fi egzampl, koko, kaafi, chaaklit, mint, ganja ar bush tii. Iibm braat mek wid fish niem fish tii.  Tii kiah aalso refa tu di fos miil fi di die.




#Article 289: Uman (137 words)


Uman a fiimiel yuuman. Di toerm uman yuujali rizoerv fi wah adolt, wails di toerm gial a di yuujal toerm fi a fiimiel pitni (gial pitni) ar adolesent. Di toerm uman azwel sohtaim yuuz fi aidentifai fiimiel yuuman, rigyaadlis a iej, laka ina friez laka uman raits. Uman kiah azwel refa tu smadi jenda aidentiti. Uman wid tipikal jinetik divelopment yuujali kiepebl fi gi boert frah piubati antel menopaaz.  Ina di kantex a jenda aidentiti, chranzjenda piipl uu bailajikali ditoermin fi bi miel ah aidentifai az uman kyaah gi boert. Som intasex piipl uu aidentifai az uman kyaah gi boert kaaza aida steriliti ar deh inerit wan ar muo Y kruomosuom. Ina exchriimli rier kies, piipl uu ab Swaya sinjruom kiah gi boert wid medikal asistans. Rait chuu ischri umandem asyuum ar get asain vierios suoshal ruol.




#Article 290: Upanishad (158 words)


Di Upanishad (IAST Upaniṣad; IPA-sa ʊpən̪ɪʂəd̪) a kaleshan a tex we kantien som a di senchral filasafikal kansep a Induizim, som a wa shier wid Budizim ah Jainizim. Di Upanishad kansida bai Induudem fi kantien otarans (śruti) we kansoern di niecha a oltimet rialiti (brahman) ah we diskraib di kiarakta ah paas tu yuuman salvieshan (mokṣa ar mukti).

Di Upanishad kamanli refa tu az Vedanta, vieriosli intoerprit fi miin aida di laas chapta, paat a di Veda ar di abjek, di ayis poerpos a di Veda.

Di kansep a Braaman (Oltimet Rialiti) ah Aatman (Suol, Self) a senchral aidie ina aal di Upanishad, ah Nuo yu Aatman a deh tiimatik fuokos. Di Upanishad a di foundieshan a Induu filasafikal taat ah idaivoers chradishan.Michael McDowell and Nathan Brown (2009), World Religions, Penguin, ISBN 978-1592578467, pages 208-210 Outa di Vedik kaapus, onggl dem aluon waidli nuo, ah di senchral aidie a di Upanishad de a di pirichual kuor a Induudem.




#Article 291: Vejitebl (224 words)


Ina ebridie yuusij, vejitebl a heni paat a plaant we kansyuum bai yuuman az fuud fi paat a wah sievari miil. Di toerm vejitebl somwat aabichreri, ah laajli difain chuu kolineri ah kolchral chradishan. Inaamali exkluud ada fuud diraiv frah plaant laka fruut, not ah siirial grien, bot ingkluud siid laka pols. Di arijinal miinin a di wod vejitebl, stil yuuz ina bailoji, weh fi diskraib aal taip a plaant, laka ina di toerm vejitebl kindom ah vejitebl mata.

Arijinali, vejitebl eh-kalek frah bush bai onta-giadara ah enta koltivieshan ina sebral paat a di wol, prababli juurin di piiriad 10,000 BKE tu 7,000 BKE, wen nyuu agrikolchral wie a laif eh-divelop. Fos ting, plaant we gruo luokali wuda eh-koltiviet, bot az taim gwaan, chried kyaa egzatik krap koh frah elswe fi had tu domestik taipdem. Nowadiez, muos vejitebl gruo aal uoba di wol az ou klaimit pomit, ah krop kiah koltiviet ina protek invairament ina les suutebl lokieshan. Chaina a di laajis projuusa a vegitebl, ah gluobal chried ina agrikolchral prodok lou kansyuuma fi poerchis vejitebl we eh-gruo ina for-for konchri. Di skiel a prodokshan vieri frah sobsistans faama we soplai di niid a deh fambili fi fuud, tu agribiniz wid singkuma iekrij a singgl-prodok krap. Dipen pah di taip a vejitebl kansoern, aavis a di krap fala bai griedin, stuorin, pruosesin ah maakitin.




#Article 292: Venizuela (119 words)


Venizuela, ofishali di Bolivaarian Ripoblik a Venizuela (Panish: República Bolivariana de Venezuela), a wah fedaral ripoblik lokiet pah di naadan kuos a Sout Amoerka. Ibaada bai Kolombia pah di wes, Brazil pah di sout, Gayana pah di iis, ah di ailandem a Chrinidad ah Tubiego tu di naat-wes. Venizuela terichri predout bout 916,445 km2 wid estimiet papilieshan arong 31,775,371. Venizuela rangk az stiet wid ai-ai bayodaivoersiti (korant rangk a 7t ina di wol lis a nieshan wid di nofis nomba a spiishiz), wid abitat wa rienj frah di Andiiz Mountn ina di wes tu di Amazan Biesn rien-faris ina di sout, vaya hextensiv yaanos plien ah Kiaribiyan kuos ina di senta ah di Uorinuoko Riva Delta ina di iis.




#Article 293: Vidio giem (158 words)


Vidio giem a wah ilekchranik giem we invalv yuuman intarakshan wid a yuuza intafies fi jinariet vijual fiidbak pah vidio divais laka TV skriin ar kompyuuta manita. Di wod vidio ina vidio giem chradishanali refa tu a rasta displie divais, bot ina di 2000z, it implai heni taip a displie divais we kiah projuus tuu- ar chrii-dimenshanal imij. Vidio giem somtaim biliiv fi bi a faam a aat, bot dis dezignieshan kanchovoershal.

Di ilekchranik sistim yuuz fi plie vidio giem nuo az platfaam; egzampl a demaya a poersnal kompyuuta ah vidio giem kansuol. Demaya platfaam rienj frah laaj mienfriem kompyuuta tu sumaal anhuol kompyuutin divais. Speshalaiz vidio giem laka aakied giem, we di vidio giem kompuonent ouz ina wah laaj chasi, we weh kaman ina di 1980z, bot grajali diklain frah yuus juu tu di waidpred avielebiliti a uom vidio giem divais (e.g., PlayStation 4 ah Xbox One) ah vidio giem pah dextap ah laptap kompyuuta ah sumaatfuon.




#Article 294: Wain (119 words)


Wain (frah Latn vinum) a wah alkoalik bebrij mek frah foermentid griep ar adaels fruut. Juu tu nachral kimikal balans, griep foerment widoutn afi had shuga, asid, enzaim, waata, ar ada nyuuchrient. Iis kansyuum di shuga ina di griep ah kanvoerti tu iitanal ah kaaban dayaxaid. Difrah-difrah varayati a griep ah schrien a iis projuus difrah-difrah stail a wain. Demaya vierieshan rizolt frah di kamplex intarakshan bitwiin di bayokimikal divelopment a di griep, di riakshan invalv ina foermentieshan, di terroir (di speshal kiaraktaristik impaat bai jaagrafi, jaaloji, klaimit ah plaant jinetix) ah sobsikuent appellation (di liigali difain ah protek jaagrafikal indikieshan yuuz fi aidentifai we di griep fi wah wain eh-gruo), alang wid yuuman intavenshan ina di uovaraal pruoses.




#Article 295: Wait (356 words)


Wait a wah iekruomatik kola, dat a kola widoutn hyuu.  Ikriet bai mixcha a di friikuensi a aal di koladem a di visibl spekchrom, an a wan a di muos kaman kola ina niecha, di kola a sonlait, sinuo, milk, chaak, laimstuon ah adaels kaman minaral. Ina nof kolcha wait riprizent ar signifai pyuuriti, inasens, ah lait, an a di simbalik apozit a blak, ar daaknis. Askaadn tu soervie ina Yuurop ah di Yunaitid Stiet, wait a di kola muotaim asosiet wid pofekshan, di gud, anisti, kliinis, di bignin, di nyuu, nyuuchraliti, ah egzaktityuud.

Ina ienshent Iijip ah ienshent Ruom, uman-priis eh-wier wait az simbal a pyuuriti, ah Ruomandem eh-wier wait tuoga az simbal a sitiznship. Ina di Migl Iejiz ah Renesans wait yuunikaan simbalaiz chastiti, ah wait lam sakrifais ah pyuuriti; wido a king jres ina wait reda dah blak az di kola a muonin.  Sohtaim isimbalaiz rayalti; ah wena di kola a di French kingdem (blak wena di kola fi di kwiin) ah fi di manaakis muuvment afta di French Revaluushan azwel fi di muuvment kaal di Wait Roshan (no fi kanfoun wid Belarus, litarali Wait Rosha) uu fait di Bolshivikdem juurin di Roshan Sivl Waar (1917–1922).  Griik ah Ruoman templ eh-fies wid wait maabl, ah bignin ina di 18t senchri, wid di advent a nioklasikal aachitecha, wait bikom di muos kaman kola fi nyuu choch, kiapitol ah ada gobament bildin, espeshali ina di Yunaitid Stiet a Amoerka. Iweh waidli yuuz azwel ina 20t senchri madan aachitecha az simbal a madoerniti, simplisiti ah chrent.

Wait a impuotant kola fi aalmuos aal wol rilijan. Di Puop, ed a di Ruoman Kiaklik Choch, wier wait sens 1566, az simbal a pyuuriti ah sakrifais.  Ina Izlam, ah ina di Shinto rilijan a Japan, iwier bai pilgrim; ah bai di Braamindem ina India. Ina Westan kolcha ah ina Japan, wait a di muos kaman kola fi wedn jres, fi simbalaiz pyuuriti ah voerjiniti. Ina nof Iejan kolcha, wait a di kola a muonin.

Di wait kola pah telivijan skriin ah kompyuuta manita kriet wid di RGB kola magl bai mix red, griin ah bluu lait a iikual intensiti.




#Article 296: Westan filasafi (122 words)


Westan filasafi a di filasafikal taat ah wok a di Westan wol. Istarikali, di toerm refa tu di filasafikal tingkin a Westan kolcha, biginin wid Elenik (i.e. Griik) filasafi, ah ivenchuali ikom fi kova wah laaj ieria a di gluob. Di wod filasafi iself arijiniet frah di Elenik: philosophia (φιλοσοφία), litarali, di lob a wizdom (φιλεῖν philein, fi lob ah σοφία sophia, wizdom). Di skuop a filasafi ina di ienshent andastandin, ah di raitn a (akliis som a) di ienshent filasafa, wuola ia weh intilekchual indeva. Dis eh-ingkluud di prablem a filasafi az deh andastan tide; bot azwel iweh-ingkluud nof adaels disiplin, laka pyuor matimatix ah nachral sayans laka fizix, astralaji, ah bailoji (Aristakl, fi egzampl, eh-rait pah aal a demaya tapik.)




#Article 297: Wiit (180 words)


Wiit  (Triticum spp.) a siirial grien, (botanikali, a taip a fruut kaal a kiariapsis) arijinali frah di Levant riijan a di Nier Iis bot nou koltiviet wolwaid. Ina 2013, wol prodokshan a wiit ena 713 milian ton, meki  di tod muos-projjuus siirial afta kaan (1,016 milian ton) ah rais (745 milian ton). Wiit ena di sekan muos-projuus siirial ina 2009; wol prodokshan in dat ier ena 682 milian ton, afta kaan (817 milian ton), ah wid rais az kluos tod (679 milian ton).

Dis grien gruo pah muo lan ieria dah heni adaels kamoershal fuud. Wol chried ina wiit grieta dah fi aal ada krap kombain. Gluobali wiit a di liidn suos a vejitebl pruotiin ina yuuman fuud, sens iab aya pruotiin kantent dah ada mieja siirial, kaan, ar rais. In toermz a tuotal prodokshan tonij yuuz fi fuud, a korantli sekan tu rais az di mien yuuman fuud krap ah bifuo kaan, afta lou fi kaan muo hextensiv yuus ina animal fiidn. Di aakialajikal rekaad sojes se dis eh fos okor ina di riijan nuo az di Foertail Krisent.




#Article 298: Wod (139 words)


Ina lingguistix, wod a di sumaalis eliment we kiah ota ina aisolieshan wid simantik ar pragmatik kantent (wid litaral ar praktikal miinin). Dis kanchraas diipli wid maafiim, we a di sumaalis yuunit a miinin bot ino nesiseri fii tan pah iwon. Wah wod kiah kansis a singgl maafiim (fi egzampl: uo!, rak, red, kuik, ron, expek), ar sebral (rednis, bieli, a-ron, eh-anexpek), wails maafiim maita no iebl fi tan pan iwon az wod (ina di woddem jos menshan, demya a -nis, li, a-, eh-). Kamplex wod wi tipikal ingkluud wah ruut ah wan ar muo afix (red-nis, bie-li, a-ron, eh-an-expek), ar muo dah wan ruut ina kompoun (blak-buod, rat-ries). Wod kiah put tugiada fi bil laaja eliment a languij, laka friez (wah red rak), klaaz (mi fling wah rak), ah sentans (Ih eh-fling wah rak tu, bot ih mis).




#Article 299: Wol Waar II (465 words)


Wol Waar 2 a wahn mieja waar ina di twentiet senchri, ahn praps wahn a di muos impuotan waar dem ina aal a ischri. I las frahn 1939 tel 1945, ahn fait ina Yuurop, Afrika, ahn hIeja. De a tuu said we fait: di hAlai nieshan dem ahn di hAxis pawa dem. Di Alai dem inkluud Britn ahn di Kamanwelt, Frans, di Suoviet Yuunian, di Yunaitid Stiet, Chaina, Puolan, Yugoslavia, Griis, ahn uoliip ada nieshan dem. Di Axis kansis a Naatsi Jormani, Fashis hItali, Japan, Hongari, Bulgieria.

Di waar ina Yuurop taat pahn Septemba 1, 1939, wen Jormani invied Puolan. Disya kaaz Britn ahn Frans a diklier waar pahn Jormani. Oueba, niida di Britn ahn Frans nuor Jormani jrekli fait wid iich ada fi hiet mont dem. Disya piiriod nuo az di Fuoni War, ahn juurin i, Jormani sain di Naatsi-Suoviet Nan-hAgreshan Pak wid di Suoviet Yuunian, splitin Puolan bitwiin di tuu konchri dem. Jormani haalso hinvied Denmaak ahn Naarwie, hush buot fal ina fiuu wiik tu di Naatsi dem. Di Fuoni Waar hen ina Mie 1940, wen Jormani hinvied di Luo'a Konchri dem. Afta tiekin uoba di Nedalanz, Beljom, ahn Loximbog, Jormani maach ina Frans, ahn di Bakl a Frans taat. Oueba, di alai luuz di bakl, ahn Frans fel anda Naatsi kantruol, ahn split ina tuu sekshan dem: di aria hakyupai bi Jormani ina di naat ahn wes, ahn Vishi Frans, hush a wahn Naatsi popit stiet, ina di sout ahn iis. Oueba, French chruup reskyu ahn flii tu Britn juurin di Donkork ivakyueshan, pravaidin nof man fuo di French rizistans.

Afta di fal a Frans, Jormani chrai a invied Britn. Fos, dehn chrai to baam i yuuzin Blitskriig, ahn waip out di British hIerfaas. Disya nuo az di Bakl a Britn, hush las frahn Juulai 10 tu hAaktuoba 31, 1940, ahn tuotali fait bi hier faas dem. Bot sens di Naatsi andaestimiet di saiz a di Rayal hIer Faas, dehn luuz gens di British. Disya a di fos mieja tornin pain ina di waar.

Afta di Naatsi dem fiel a inviedin Britn, Ikla disaid tu hatak di Suoviet Yuunian, taatin wid Aparieshan Baabaruosa juurin di soma a 1941. Sens di Suoviet dem a onpripier fi waar, di Naatsi iizili tiek uoba vas amoun dem a terichri. Aalduo dehn fiel tu tiek Maskou aftawadz, ahn di Suoviet dem mek a kounta-afensib juurin di winta a 1941, di Naatsi manij tu tiek muo lan, rong di Volga, di Don, ahn di Kaakasos juurin di nex soma. Oueba, di Jorman dem taap a Stalingrad juurin di winta a 1942, ahn di Suoviet faas dem taat tu go wes agen, gienin bak nof terichri.

Ina naat hAfrika, hush a muosli anda Vishi ruul, di Naatsi dem haalso ena plan pahn tiekin uoba hIijip, anda British kantruol.




#Article 300: Wolfgang Amadeus Mozart (184 words)


Wolfgang Amadeus Mozart, ful niem Johann Chrysostom Wolfgang Amadeus Mozart, we nuo az Vulfgiang Amadios Muotzaat (27 Janiweri 1756 – 5 Disemba 1791), wehna pruolifik ahn hinfluenshal kompuoza frahn di Yuuropian Klasikal era. Ihn kompuoz uoba six onjrid wok, nof a dem aknalij az di pinikl a simfanik, kanchortanti, chiemba, piano, haperatik ahn kuoral myuusik; ahn ihn de mongx di muos endiorin papiula klasikal kompuoza.

Muotzaat shuo prodijos abiliti frahn ihn horlies chailud a Salzborg. Alredi kampitent pahn kiibuod ahn vayalin, ihn kompuoz frahn di iej a faib ahn pofaam bifuo Yuuropian rayalti; a sebntiin ihn get apaint az kuot myuuzishan a Salzborg, bot ihn get reslis ahn trabl a saach fi beta pozishan, aalzwie a kompuoz nof. Gaan a Viena ina 1781 ihn get dismis frahn ihn Salzborg pozishan ahn chuuz fi tan ina di kiapital, we uoba di res a ihn laif ihn achiiv fiem bot likl finanshal sikioriti. Di fainal ierdem a Viena yiil nof a ihn bes-nuo simfani, kanchorto, hapra, ahn di Rekwiem. Di sorkomstans a ihn horli det mitalajaiz uoliip. Ihn sovaiv bai ihn waif Kanstanzi ahn tuu son.




#Article 301: Yunaitid Kindom (354 words)


Di Yunaitid Kindom, ofishali di Yunaitid Kindom a Griet Britn ah Nadan Airilan, a savrin konchri we de aafa di naatwes kuos a kantinental Yuurop. A wah ailant nieshan, we mekop a Griet Britn, di naatiis paat a Airilan, ah nof ada likl ailant. Apaat frah di lan baada we Nadan Airilan ab wid di Ripoblik a Airilan, di nieshan sorong bai di Atlantik Uoshan, di Naat Sii, di Ingglish Chanil, ah di Airish Sii. Di bigis ailant, Griet Britn, kanek wid Frans bai di Chanil Tonil adawaiz nuo az di Chonil. 

Di Yunaitid Kindom a yuuniteri stiet we mekop a fuo konchri: Ingglan, Nadan Airilan, Skatlan, ah Wielz. Igoban bai wah paalimenchri sistim, ah di siit a gobament de ina Landan, bot deh ab chrii ada nashinal adminischrieshan ina Belfaas, Kaadif, ah Edinboerg. Di Yunaitid Kindom a kanstityuushanal manaaki, wid Kwiin Ilizibet II az di ed a stiet. Di nieshan ab fuotiin uobasii terichri, we lefbak ina 1992 frah di British Empaya, we weh kanchuol aalmuos kwaata a di lan soerfis a di wol, - di bigis empaya ina ischri. British influens kiah fain ina di languij, kolcha, ah liigal sistim a nof a di faama kalani. Kwiin Elizabeth a stil di ed a di Kamanwelt a Nieshan, an di ed a stiet fi di wuola di Kamanwelt konchridem. 

Di Yunaitid Kindom a divelop konchri, wid di fif (naminal GDP) ar sixt (PPP) bigis ikanami ina di wol. Iwena di fos konchri fi indoschrialaiz, ah yuus fi ron di wol az di muos powaful konchri ina di 19t ah 20t senchri. Anfaachinetli, kaaz a tuu wol waar, ah di diklain a di empaya ina di sekan aaf a di 20t senchri di ruol we iyuus fi plie ina gluobal afier jraadong. Stil, di Yunaitid Kindom a chrang powa wid chrang-chrang ikanamik, kolchral, milichri ah politikal influens ah a wah mieja nyuuklier powa, wid di sekan ar tod ayis difens bojit ina di wol. Di konchri a memba a di Yuropiyan Yuunian, ab poermanent siit pah di Yunaitid Nieshan Sikyuoriti Kongsl, ah memba a di G8, NATO, OECD, WTO, ah di Kamanwelt a Nieshan.




#Article 302: Yunaitid Stiet (1998 words)


Di Yunaitid Stiet a Amoerka (kamanli refa tu az di Yunaitid Stiet, di U.S., di USA, ar Moerka) a wah fedaral kanstitiushanal ripoblik kampraiz a fifti stiet, wahn fedaral dischrik ahn 16 terichries. Di konchri sitiet muosli ina senchral Naat Amoerka, we i faati-iet kantigyuos stiet ahn Washintan D.C. di kiapital distrik, de bitwiin di Pasifik ahn hAtlantik Uoshan, buoda bai Kianada tu di naat ahn Mexiko tu di sout. Di stiet a hAlaska de ina di naatwes a di kantinent, wid Kianada tui hiis ahn Rosha tu di wes kraas di Bierin Schriet. Di stiet a Awayi a wahn haachipelago ina di migl-Pasifik. Di konchri haalso pozes sebral teritori, ar insiula yeria, kyata-kyata roun di Kyaribiyan ahn Pasifik. Di U.S. a di toerd-laajis konchri baka Rosha ah Kianada wid a ieria a 9,826,675 skwier kilamita, ah av di toerd aies papilieshan ina di woerl. Dem a wahn a di muos rieshali, etnikali ahn kolchrali daivers konchri dem ina di woerl kaazn seh uol iip a piipl maigriet frah difran-difran konchri go liv de. Di jaagrafi ah klaimit a di Yunaitid Stiet wel-daivers tu so di konchri av nof-nof viraiati a wail-laif.

Di Pielo-Indian dem weh maigriet frah Yuurieja tu di mienlan Yunaitid Stiet rong 15,000 yier nong ah Yuropian kolonaizieshan staat ina di 16t senchri. Di Yunaitid Stiet staat out wid 13 British koloni pah di iis kuos. Deh weh av soh ranglinz wid di British ahn a dat weh caaz di Amoerkan Rivaluushan. Pah Julai 4, 1776, wen di koloni deh weh a fait ina di Amoerkan Rivaluushineri Waar, di deliget deh frah di 13 koloni dem yuunanimosli adap di deklarieshan a indipendens. Di waar weh don ina 1783 ah di British dem rekagnaiz di indipendens a di Yunaitid Stiet, di fos soksesful waar fi indipendens gens wah Yuuropian koluonial empaya. Di Yunaitid Stiet adap di kanstitiushan pah Setemba 7, 1787 ah di stiet deh ratifai ih ina 1788. Di fos ten amenment dem, nuon tugeda az di Bil a Raits, weh ratifai ina 1791 ah weh dizain fi gyarantii nof a di fondamental sivl raits ah libati dem.

Di Yunaitid Stiet weh biliiv ina di dakchrin a Manifes Destini, wah biliif se di sekla dem weh destin fi pred-out aal uova Naat Amoerka, so ina di 19t senchri deh shub-out nof-nof a di Amoerkan Indian chraib dem so deh kuda kliem nyuu terichri ah tek iin nyuu stiet. Bai 1948 deh weh pred-out aal uova di kantinent. Rung di sekan aaf a di 19t senchri, di Amoerkan Sivl Waar caaz slievri fi don ina di konchri ah bai di 19t senchri fi don, deh weh pred-out az faar az di Pasifik Uoshan. Deh taim ya di ikanami weh a gwaan gud mienli bikaaz a di Indoschrial Rivaluushan. Di Panish-Amoerkan Waar ah Woerl Waar I put di Yunaitid Stiet pah tap az wa gluobal militeri powa ah afta Woerl Waar II di wuol woerl rakagnaiz dem az a suupapowa. Dis a weh caaz deh weh a di ongl konchri fi divilop nyuklier wepan ah yuuz dem fi fait war, ah deh weh a poermanent memba a di Yunaitid Nieshan Sikioriti Kounsl. Wen di Kuol Waar weh don ah di Suoviet Yunian weh mash-op ina 1991, di Yunaitid Stiet kum out az di ongl suupapowa ina di woerl.

Di Yunaitid Stiet a we deh kaal divelop konchri so dat miin tu se dem a wa ai hinkom konchri. Dem av di laajis nashinal ikanami ina di woerl bies aafa naminal ah riil GDP - 23% a woerl GDP. Disya diraiv frah di wol iip a nachral risuos we deh gat, ah deh ai lieba prodoktiviti. Iivn duo deh kansida az puos-indoschrial, deh stil du nof-nof manifakcharin ahn a wan a di laajis manifakchara ina di woerl. Dem alsuo a di laajis militeri powa ina di woerl, siin az deh akount fi wola 34% a gluobal militeri spending. So, deh av di biges militeri ah ikanami, deh lob pred deh palitix aal bout, deh kolcha laaj aal uova di woerl, ah deh elp divelop nof-nof sayantifik ah teknalajikal inavieshan.

Ina 1507 wah Joerman kaatagrafa niem Martin Waldseemuller weh mek wah woerl map ah pah dat de map, im weh kaal aal a di lan dem ina di Westoern Emisfier Amoerka aafa wah Italiyan kaatagrafa niem Amerigo Vespucci. Di fos dakiment we shuo evidens a di friez Yunaitid Stiet a Merika a wah leta we diet Janiweri 2, 1776 we Jaaj Washintan sekitri ah Muster-Master Jinaral a di Kantinental Aami, Stephen Moylan, weh rait tu Joseph Reed, ah wena aks im fi kyar ih ful ah ampl powaz a di Yunaitid Stiet a Moerka go Spien go elp dem ina di rivaluushineri waar. 

Di fos nuon poblikieshan a Yunaitid Stiet a Merika a wehn ina wahn ananimos ese we diet Iepril 6, 1776 ina The Virginia Gazette nyuuzpiepa ina Williamsburg, Voerjinia. Afta dat, di sekan draaf a di hAatikl a Kanfedarieshan we wehn finish rait bai Juun 17, 1776, stiet se Dis kanfedarieshan a go niem Yunaitid Stiet a Merika. Di fainal voerjan a di hArtikl dem we wehn sen fi aal a di stiet dem ratifai ih ina 1777 av wahn sentans we seh Di stail a dis kanfedaresi a go bi Di Yunaitid Stiet a Merika. Ina Juun 1776, Tamas Jefasn wehn rait di friez YUNAITID STIET A MERIKA ina kyapital leta ina di edlain a im orijinal draaf a di Deklarieshan a Indipendans. Ina di fainal Fourt a Julai voerjan a di Deklarieshan, di taikl weh chienj tu, Di yuunanimos Deklarieshan a di toertiin yuniatid Stiet a Merika ahn di priambl a di Kanstityuushan stiet se ...establish disya Kanstityuushan fi di Yunaitid Stiet a Merika.

Di shaat friez Yunaitid Stiet a wah nex standaad we yuuz. Deh av kopl adaels wie fi kaal dem inkluudn U.S., USA ah Moerka. Deh aalsuo av soh koluokwial wie fi rifa tu dem, laik U.S. av A ah di Stiets. Ina di liet 1700z, Kolombia a weh wa papila niem fi rifa to dem ina puoichri ah sang. Dis weh arijiniet frah Kristifa Kolombos; a so it koh fi ina Dischrik a Kolombia.

Di friez Yunaitid Stiet weh arijinali pluural siin az a so deh yuuz tu diskraib di kalekshan a indipendant stiet dem, inkuudn di Toertiint Aminment a di Yunaitid Stiet Kanstityuushan we weh ratifai ina 1865. Di singila faam weh bikom papila afta di Amoerkan Sivl Waar ahn ih stil a di standaad tu tide die.

Wah sitizvn a di Yunaitid Stiet rifa tu az Moerkan aar Amoerkan. Wen piipl yuuz di toerm Moerkan it almuos aalwiez yuuz fi rifa to di  Yunaitid Stiet - weda di konchri, di piipl aar di kolcha.

Aal evidens weh sojes se di fos piipl dem we weh liv ina di U.S. weh maigriet frah Saibiira chruu di Biering lan brij rong 15,000 yier abak, bot dat kaina doutful ya nong. Nyuu evidens sojes se piipl weh liv de lang bifuor dat. Som a dem, laik di prii-Kolombiyan Misisipiyan kolcha, weh divelop advaans agrikolcha, aakitekcha ah stiet-levl sosaiati. Demya piipl we di Yuuropiyan dem weh koh si a di Nietiv Amoerkanz. Dem laif weh chienj nof-nof afta di Panish Kangkuistaduor dem mek fos kantak. Afta dat, di British dem dih kom ah di indijinos papilieshan staat fi diklain, mienli frah diziiz laik smaalpax ah miizl, ah frah vailens bitwiin dem ah ada traib az wel az frah di sekla dem. Az fi di diziiz dem we elp kilaaf nof a di indijinos piipl dem, som istuorian biliiv se di British dem weh wilfuli elp mek spred smaalpax mongks di indijinos piipl dem dyuurin wana di opraizin dem (nuon az Pontiak upraizin a 1763) we di Nietiv Amoerkan dem staat gens di British. Az fi di stiet a Awayi, sayantis biliiv di indijinos piipl dem riich de roun 1AD frah Paliniija. Afta Kyaptin Jiems Kuk riich Awayi ina 1778, kantak weh mek ina 1790. Di fos ship we dak weh araiv ina Oahu.

Ina di oerli diez a kolonaizieshan di Yuuropiyan sekla dem weh fies nof fuud shaatij, diziiz ah atak frah di Nietiv dem. Di Nietiv dem yuuz to waar wid difrah-difrah Nietiv chraib ah som a dem weh faam alaians wid di Yuuropiyan sekla dem ina deh koluonial waar. Som istuoriyan kliem se dispait aal a dat, di Nietiv ah di sekla dem weh koh fi dipen pah deh wananeda. Di sekla deh chried fuud ah animal pelt wid di Nietiv dem fi gon, aminishan ah adaels Yuuropiyan sinting. Di Nietiv dem weh tiich di sekla dem wich paat, wen ah ow fi koltiviet kaan, biin ah skuash. Di Yuuropiyan mishineri dem (ah di sekla dem in jinaral) weh fiil se di Nietiv dem weh ansivilaiz so deh weh fiil tu se deh fi sivilaiz dem so dem weh chrai fuos dem fi adap Yuuropiyan agrikolchral tekniik ah laifstail.

Wen Kristifa Kolombos fos siel out fi fain di Niuu Wol ina 1492, soh ada ekspluora did fala ahn sekl ina Flarida ahn di sout-wes paat a di U.S. Di French dem did chrai fi kolonaiz di iis kuos fos, ahn dehn di Misisipi Riva. Di British dem did av muor sokses dan di French pon di iis kuos ahn kolonaiz Voerjinia Koloni fos ina 1607, ahn den di Pilgrimz Plimot Koloni ina 1620. Nof a di sekla dem a wehn Kristian piipl oo wehn brok we frah di Choch a Ingglan ahn wehna luk somwe fi liv we dem kuda praktis dem rilijan az dem laik widout afi a wori bout di stiet a chrai poersikyuut dem. Disya gruup a piipl ya kamanli nuon as di Pilgrimz ahn a dem wehn sain di Mayflower Compact - di fos govanin dakiment we elp establish di patan a govament we lieta divilop ina aal a di koloni dem. Disya taip a govament bies aaafa riprizentitiv self-govanans ahn kanstityuushanalizim,

Muos a di sekla dem a wehn smaal faama uu gruo kyash krap laik tubako, rais ahn wiit. Ada indoschri wehn divilop lietaraan, laik for, fishn, lomba, rom, ship ahn aian. Nof siti dih staat spring op pah di kuoslain dem fi sopuot di luokal ikanimi dem ahn promuot chried. Afta dat, nof ada Yuuropian gruup wehn kom, muosly frah Skatlan ahn Airilan oo wehn kom as indencha soervant fi koltiviet di kyash krap dem. Dat wehn mek di kuostal lan dem staat get dier, so wen di indencha soervant dem get dem friidom dem weh afi muuv furda west fi bi iebl fi afuord ih. Wid di indencha soervant dem frii, di Brtitish kolonis dem wehn niid muor lieba fi du di woerk. A so dem wehn staat fi bring iin di Afrika dem fi du sliev lieba, we wi nou kaal di Atlantik Sliev Chried.

Di Amoerkan Revaluushaneri Waar a wehn di fos soksesful koluonial waar fi indipendans gens wahn Yuuropiyan powa. Di Amoerkan piipl dem wehn divilop di biliif a Ripoblikanizim we miin seh govament fi kyari out di wil a di piipl bies aafa deh expreshan ina di luokal lejisliecha dem. Dem wena dimaanz se nuo taxieshan widoutn riprizentieshan. Di British dem weh waa uol aan tu powa an a so di waar weh staat. Deh Vuot pa wah rezaluushan fi diklier di koloni dem indipendant a di British dem. Disya rezaluushan niem di Lii Rezaluushan (aafa di man we propuoz ih tu kangres, Richaad Enri Lii) ahn ih paas pah Julai 2, 1776. Kangres adap di deklarieshan a indipendans pah Julai 4, 1776 wid wah langeva priambl we se ou yuumaniti weh mek iikual wid raits we nobadi kyaa tek frah dem, ah ow di British dem neenda protek demde raits. Di priambl en wid dem a diklier se di toertiin koloni dem a weh nou indipendant stiets ah no av no aliijans to di British kroun ina di Yunaitid Stiet. Di haartikl a kanfedarieshan establish wah piisa govament ina 1777 an ih apariet til 1789. Op tu tide die ya deh selibriet Julai 4 az indipendans die.

Ingglish, Panish




#Article 303: Yuropiyan Kalanaizieshan a di Amoerkaz (255 words)


Di taat a di Yuropiyan kalanaizieshan a di Amoerkaz tipikali diet tu 1492, alduo akliis wan hoerlia kalanaizieshan efoert ehn kom bifuo. Di fos Yuropiyan nuo fi kech a di Amoerkaz wehna di Vaikin (Naas) juurin di 11t senchri, uu ekstablish nof-nof kaloni a Griinlan ahn wan seklment wa no laas lang a L'Anse aux Meadows (51°N) ina di ieria di Naasdem kaal Vinlan, tide die Nyuufonlan ahn tu di sout. Seklment a Griinlan sovaiv fi sebral senchri, juurin wa taim di Griinlan Naas ahn di Inuit piipldem muosli astail dehn wan aneda. Bi di hen a di 15t senchri, di Naas Griinlan seklmentdem don kalaps.

Ina 1492, wahn Panish expidishan ed bai Kristifa Kolombos siel tu di Amoerkaz ahn inchojuus di Nyuu Wol tu di Westan wol a di taim; afta dis, Yuropiyan kangkwes, explorieshan, ahn kalanaizieshan suun fala ahn expan. Dis fos okor langx di Kiaribiyan kuos a di ailant a Ispaniola, Puoto Riko ahn Kyuuba, ahn sens di hoerli 16t senchri, exten ina di hintiiria a buot Naat ahn Sout Amoerka. Ina 1497, John Cabot siel frahn di naat, ahn lan pahn di Naat Amoerkan kuos, ahn wan ier lieta, Kolombos tod vaayj riich di Sout Amoerkan kuos. Ivenchali, di huol a di Westan Emisfier uda kom anda di kanchruol a di Yuropiyan nieshandem, so kaaz profoun chienj tu i lanskiep, papiulieshan, ahn plant ahn hanimal laif. Ina di 19t senchri wan uoba 50 milian piipl lef Yuurop fi di Amoerkaz. Di puos-1492 hera nuo az di piriad a di Kolombian Exchienj.




#Article 304: Yusien Buolt (375 words)


Yusien Buolt adawaiz Usain St. Leo Bolt, C.D. baan pah 21 Aagos 1986, a wah faama Jumiekan sprinta ah Olimpix guol medalis. Ih huol di wol rekaad fi di 100 miita, di 200 miita, ah wid ih tiimmietdem, di 4 x 100 miita rilie. Ih huol di Olimpix rekaad fi di wuola di chrii ries. A di 2008 Soma Olimpix, Buolt ton di fos man fi win chrii sprintin ivent a wan singgl Olimpix sens Kaal Luwis (Carl Lewis) ina 1984, ah ih a di fos man fi set wol rekaad ina di wuol chrii ries a wan singgl Olimpix. Ina 2009 Bolt ena di fos man fi huol di 100 ah 200 miita Wol ah Olimpik taikl a di sieh taim.

Buolt distingguish ihself wid a 200-miita guol medal a di 2002 Wol Juunia Champianship, we mek im di yonggis eba guol medalis. Ina 2004, a di KIARIFTA Giemz, ih eh-bikomps di fos juunia sprinta fi ron di 200-miita ina anda 20 sekan wid taim a 19.93 sekan, fi brok fi Rai Maatn (Roy Martin) juunia rekaad bai tuu-tent a sekan. Ih ton profeshanal ina 2004, mis muos a ih siizn juu tu injri, bot ih kompiit a di 2004 Soma Olimpix. Ina 2007, ih biit fi Danal Kuari (Donald Quarrie) 200-miita Jumiekan nashinal rekaad wen ih ron 19.76 sekan. Ina Mie 2008, Buolt set ih fos 100-miita wol rekaad wid a taim a 19.72 sekan. Ih set wol rekaad ina di 100-miita ah 200-miita ivent a di 2008 Biejing Olimpix: 100-miita rekaad taim a 9.69 sekan ah brok ih uona rekaad a 9.72 sekan; wid a rekaad taim a 19.30 sekan ih brok di uol rekaad a 19.32 sekan set bai Maikal Jansn (Michael Johnson) a di 1996 Soma Olimpix ina Atlanta. Ina Aagos 2009, wan yier afta Biejing Olimpix, ih brok ih uona rekaad agen ina di 100-miita ah di 200-miita. Buolt ron 9.58 ah 19.19 sekan rispektivli a di 2009 Wol Champianship. Ih rekaad brokin maajin ina di 100-miita a di ayis taim sens di staat a dijital taim mejament.

Az a rizolt a Buolt sokses ina hatletix, deh niem im di Laures World Sportsman of the Year fi 2009. Ih achiivmentdem ina sprintin oern im di midia petniem Laitnin Buolt.




#Article 305: Yuumanizim (137 words)


Renesans yuumanizim a di stodi a klasikal antikuiti, fos ina Itali ah den predout kraas Westan Yuurop ina di 14t, 15t, ah 16t senchri. Di toerm fi dis muuvment Renesans (rinascimento riiboert) ah yuumanis (frah we kom madan yuumanizim; azwel Renesans yuumanizim fi distingguishi frah lieta divelopment gruup az yuumanizim) kantempareri tu daade piiriad. Renesans yuumanizim ena rispans tu di yuutilitierian apruoch ah wa kom fi bi dipik az di naro pedanchri asosiet wid midiival skolastisizim. Yuumanisdem ena-siik fi kriet wah sitiznri iebl fi spiik ah rait wid elokuens ah klariti ah so kiepebl fi ingiej ina di sivik laif a deh komiuniti ah poswied ada wandem fi tek voerchuos ah pruudent akshan. Dis eh fi bi akomplish chuu di stodi a di studia humanitatis, tide nuo az di yuumanitiz: grama, rechrik, ischri, puoychri, ah maral filasafi.




#Article 306: Yuuna Maasn (2086 words)


Yuuna Maasn, baan Una Maud Victoria Marson (5 Febiweri 1905 – 6 Mie 1965) wena Jumiekan feminis, aktivis ah raita. Shi projuus puoym, plie ah pruogram fi di BBC. Maasn eh-chrabl gaa Landan ina 1932 ah wok fi di BBC juurin Wol Waar II.

Yuuna Maasn eh-baan pah 6 Febiweri 1905, ina Santa Kruuz, ina di parish a Sint Ilizibet. Shi ena di yonggis a six pitni fi Rev. Salaman Aizak (Solomon Isaac, 1858–1915), wah Baptis paasn, ah Ieda Maasn (Ada Marson, d. 1930). Yuuna eh-ab migl-klaas braatopsi ah weh kluos-kluos tu ar faada, uu influens som a ar faada figa kiarakta ina ar lieta wok. Az pitni iivn bifuo shi go a skuul shi wena avid riida a avielobl lichicha, deh taim de wena muosli Ingglish klasikal lichicha.

Iej 10, deh inruol ar a Amtan Ai Skuul (Hampton High), wah buodn skuul fi gial ina Jumieka far ar faada eh de pah di buod a chostii. Ousomeba, dat siem ier, Rev. Aizak ded, lef di fambli wid finanshal prablem, so deh muuv gaa Kinston. Yuuna finish skuul a Amtan, bot neh gwaan fi kalij edikieshan.

Afta shi lef frah Amtan, shi fain wok a Kinston az valintier suoshal woka ah yuuz di sekritierial skil, laka stenagrafi, we shi eh-laan a skuul.

Ina 1926, shi get apaint az asistant edita fi di Jumiekan palitikal joernal Jumieka Kritik (Jamaica Critic). Di taim shi dide tiich ar skil azwel influens ar palitikal ah suoshal opinian ah inspaya ar fi kriet ar uona poblikieshan. In fak, ina 1928, shi eh-bikomps Jumieka fos fiimiel edita ah poblisha fi ar uona magaziin, Di Kazmopalitan (The Cosmopolitan). Di Kazmopalitan fiicha aatikl pah feminis tapik, luokal suoshal ishu ah woka raits ah weh iem afta yong, migl-klaas Jumiekan aadiens. Maasn aatikldem ingkorij uman fi jain di wok fuos ah fi get palitikali aktiv. Di magaziin azwel fiicha Jumiekan puoychri ah lichicha frah Maasn fela membadem a di Jumiekan Puoychri Liig, staat by J. E. Klier Makfaalin (J. E. Clare McFarlane).

Ina 1930, Maasn poblish ar fos kalekshan a puoym, intaikl Chrapik Revarii (Tropic Reveries), we diil wid lob ah niecha wid eliment a feminizim. Iwin di Mosgriev Medal frah di Instityuut a Jumieka. Ar puoymdem bout lob kaina pozlin tu ar fren ah kritikdem, az deh naa no evidens a heni romantik rilieshanship ina Maasn laif, alduo lob kantiniu fi bi a kaman tapik ina ar wok. Ina 1931, juu tu finanshal difikolti, Di Kazmopalitan siis poblikieshan, we liid ar fi bigin poblish muo puoychri ah plie. Ina 1931, shi poblish aneda kalekshan a puoychri, intaikl Ait ah Dep (Heights and Depths), we azwel diil wid lob ah suoshal ishu. Azwel ina 1931, shi rait ar fos plie, A Wat a Prais (At What a Price), bout wah Jumiekan gial uu muuv frah konchri kom a di siti a Kinston fi wok az stenagrafa ah faal ina lob wid ar wait miel baas. Di plie opm ina Jumieka ah lieta Landan tu kritikal akliem. Ina 1932, shi disaid fi gaa Landan fi fain braada aadiens fi ar wok ah fi experiens laif outsaida Jumieka.

Frah 1932 tu 1945, Maasn muuv kom ah go bitwiin Landan ah Jumieka. Shi kantiniu fi kanchribiut tu palitix, bot nou steda fuokos pah rait fi magaziin, shi rait fi nyuuzpiepa ah fiar uona litareri wok so fi get fiar palitikal aidiedem akraas. Demya ier, Maasn kipaan a-rait fi advokiet feminizim, bot wan a ar nyuu emfasis eh-de pah di ries ishu ina Ingglan.

Maasn fos muuv a Landan ina 1932. Di riesizim ah sexizim shi miit de chranzfaam buot ar laif an ar puoychri; Di vais ina ar puoychri get muo fuokos pah di aidentiti a blak uman ina Ingglan. Ina dis piiriad den, Maasn no onggl kantiniu fi rait bout umandem ruol ina sasayati, bot azwel shi put ina di mix di ishudem we fies blak piipl uu lib a Ingglan. Ina Julai 1933, shi rait wah puoym kaal Niga  (Nigger) we uda apier ina di Liig a Kolad Piipl (League of Coloured Peoples) joernal, Di Kiidem (The Keys); wan a Maasn muo fuosful puoym fi ajres riesizim ina Ingglan, Niga onggl si lait sebm ier lieta wen iweh poblish ina 1940.

Outsaida ar raitn deh taim de, Maasn eh ina di Landan branch a di Intanashinal Alayans a Uman (International Alliance of Women), wah gluobal feminis aaganizieshan. Bai 1935, shi weh-invalv wid di Intanashinal Alayans a Uman bies ina Istanbul.

Maasn ritoern baka Jumieka ina 1936, we wan a ar guol eh fi promuot nashinal lichicha. Wan step shi eh-tek fi achiiv dis guol ena fi elp kriet di Kinston Riidaz ah Raitaz Klob, azwel az di Kinston Jraama Klob. Shi azwel foun di Jumieka Sieb di Chiljren Fon, wah aaganizieshan we riez fon fi gi  puo pitni moni fi get biesik edikieshan.

Fi promuot Jumiekan lichicha, shi poblish Mat ah di Staar (Moth and the Star), ina 1937. Nof puoym ina dat valyuum demanschriet ou no mata di midia puochryeal se blak uman ab infiiria byuuti kompier tu wait uman, blak uman shuda stil kanfident ina deh uona fizikal byuuti. Dis tiim kiah si ina Sinima Yai (Cinema Eyes), Likl Brong Gial (Little Brown Girl), Blak Fansi (Black is Fancy) ah Kingki Ier Bluuz (Kinky Hair Blues). Ousomeba, Maasn arself eh-afek bai di steriotaip a supiiria wait byuuti; Maasn arself, ar bayagrafa tel wi, widin fyuu mont afta shi kech a Britn tap chrietn ar ier ah lefi nachral.

Chuu tu ar feminis prinsipl, Maasn wok wid Luwiiz Benit fi kriet aneda plie kaal Landan Kaalin (London Calling), bout wah uman uu muuv gaa Landan fi foerda ar edikieshan. Ousomeba, di uman lieta get uomsik ah gubak a Jumieka. Dis plie shuo ou di mien kiarikta a chrang eroin fi iebl fuos arself fi ritoern a Landan fi finish ar edikieshan de. Azwel ina di feminis vien, Maasn rait fi Poblik Opinian (Public Opinion), bai kanchribiut tu di feminis kalom.

Maasn tod plie, Pokomienia (Pocomania), a bout wah uman niem Stela uu a-luk fi exaitin laif. Kritik sojes se dis plie signifikant kaa idemanschriet ou wah Afro-rilijos kolt afek migle-klaas uman. Pokomienia azwel a wan a fi Maasn muos impuotant wok kaa shi eh-iebl fi put di esn a Jumiekan kolcha ina it. Kritik laka Aivi Baxta (Ivy Baxter) se dat Pokomienia weh brok chradishan kaa itaak bout kolt frah konchri, ah, az soch, iriprizent wah toernin paint ina wa eh-axep pah di stiej.

Ina 1937, Maasn rait wah puoym kaal Kwaashi kom a Landan (Quashie comes to London), ush a di pospektiv a Ingglan ina Kiaribiyan naritiv. Ina Kiaribiyan dayalek, kwaashi miin golibl ar ansofistikietid. Alduo ih inishali impres, Kwaashi get disgostid wid Ingglan kaa nof gud bikl no dide. Di puoym shuo ou, alduo Ingglan ab gud tingz fi aafa, a Jumieka Kolcha we Kwaashi mis, ah dierfuo Maasn implai se Ingglan supuoz fi bi di tempareri venyuu fi entatienment. Di puoym shuo ou iweh pasibl fi raita impliment Kiaribiyan dayalek ina puoym, a a dis yuusij a luokal dayalek we sitiet Kwaashi pospektiv a Ingglan az wah Kiaribiyan pospektiv.

Maasn ritoern baka Landan ina 1938 fi kantiniu wok pah di Jumiekan Sieb di Chiljren prajek we shi eh-staat ina Jumieka, ah azwel fi de pah di staaf a di Jumiekan Standad (Jamaican Standard). Ina 1941, shi get aya bai di BBC Empaya Saabis (Empire Service) fi wok pan a pruogram we Wol Waar II suojadem uda get deh mechiz riid pah riedio tu deh fambili.

Bai 1942, shi eh-bikomps di pruogram Wes Indiz projuusa. Juurin di siem ier, shi ton di pruogram ina Kiaribiyan Vais (Caribbean Voices), az a fuorom we Kiaribiyan litareri wok eh-riid uoba riedio. Uoba tuu onjrid aata apier pah Kiaribiyan Vais, ingkluudn V. S. Naipaal (V. S. Naipaul), Samyuel Selvan (Samuel Selvon), Jaaj Lamin George Lamming) ah Derik Waalkat (Derek Walcott). Chuu dis shuo, Maasn miit piipl laka Klier Makfaalin, Vik Riid (Vic Reid), Anju Salki (Andrew Salkey), Langstan Yuuz (Langston Hughes), Jiemz Weldan Jansn (James Weldon Johnson), Juomo Kenyata (Jomo Kenyatta), Aili Silasi (Haile Selassie), Maakos Gyaavi (Marcus Garvey), Iemi Jiex Gyaavi (Amy Jacques Garvey), Nansi Konaad (Nancy Cunard), Silvia Pangkoers (Sylvia Pankhurst), Winifred Uoltbi (Winifred Holtby), Paal Ruobsn (Paul Robeson), Jan Miesfiil (John Masefield), Luwi Makniis (Louis MacNeice), T. S. Eliat (T. S. Eliot), Tambimutu (Tambimuttu) ah Jaaj Aawel (George Orwell). Di lata wan elp Maasn edit di pruogram bifuo shi eh-toni ina Kiaribiyan Vais. Shi azwel extablish foerm frenship wid Mieri Chredguol (Mary Treadgold), uu ivenchuali tek uoba ar ruol wen Maasn ritoern baka Jumieka. Ousomeba, no mata demaya expiiriens ah poersnal kanekshan, a chrang sens de ina fi Maasn puoychri ah ina Jarrett-Macauley bayagrafi Di Laif a Yuuna Maasn (The Life of Una Marson), se Maasn rimien kaina a aisolietid ah maajinal figa.

Nondiles, ar riedio shuo, Kiaribiyan Vais, eh-diskraib bai Kamau Bratwiet (Kamau Brathwaite) az di singgl muos impuotant litareri kiatalis fi Kiaribiyan krietiv raitn ina Ingglish. Sens pah riedio di puoymdem kuda onggl aprishiet uorali, Kiaribiyan Vais elp fi influens lieta Kiaribiyan puoychri fi ab a muo spiikin faam; az Larans Braina (Laurence Breiner) nuot, chuu di midiom a riedio nof Wes Indian puochri weh ier reda dah si.

Ditiel a Maasn laif limitid, ah demde potienin tu ar persnal ah profeshanal laif afta 1945 potikiula aad fi fain. Ina 1945, shi poblish wah puoychri kalekshan intaikl Tuwaadz di Staar (Towards the Stars). Dis maak wah shif ina di fuokos a ar puoychri: wails wantaim shi eh-rait bout fiimiel sadnis uoba laas lob, puoym frah Tuwaadz di Staar eh nof muo fuokos pah di indipendant uman. Azwel deh taim ya, Maasn eh-rait akliis wan aatikl intaikl Wi Waah Buk - Bot Wi Inkorij Wi Raita? (We Want Books - But Do We Encourage Our Writers?) ina hefoert fi spor Kiaribiyan nashinalizim chuu lichicha. Fieva se ar efoert outsaida ar raitn wok ina kalaborieshan wid demya sentiment, duo kantenshan tuori aafa likl kangkriit evidens bout wa shi du egzakli.

Suosdem kyaah grii pah di houtlain a Maasn persnal laif juurin dis taim piiriad. Aata Erika J. Waataz (Erika J. Waters) stiet se Maasn wena sekriteri fi di Payanier Pres (Pioneer Press), wah poblishin kompini ina Jumieka fi Jumiekan aata. Dis suos biliiv se dat shi eh muuv ina di 1950z gaa Washintan, DC, we shi miit ah marid wah dentis niem Piita Stieplz (Peter Staples). Di tuu alejidli divuos, we lou Maasn fi chrabl gaa Ingglan, Izrel, den bak tu Jumieka, we shi ded ina 1965. Wah nex suos, rait bai Lii M. Jengkinz (Lee M. Jenkins), aafa wah difrah-difrah tuori fi Maasn persnal laif ah se deh eh-sen Maasn a mental aspital afta shi ab briekdong juurin di ierdem 1946-49. Afta shi get riliis, Maasn foun di Payanier Pres. Dis suos kliem se shi eh-gaa Yunaitid Stiet ina di 1950z, we shi eh-ab a nex briekdong ah weh-admit tu Sint Ilizibet Asailom. Afta dis, Maasn ritoern baka Jumieka, we shi rali gens Rastafarai diskriminieshan. Den shi eh-gaa Izrel fi a uman kanfrens, wah expiiriens we shi diskos ina ar laas BBC riedio braadkyaas fi Uman Howa (Woman's Hour).

Di kantenshan rong di ditiel a Maasn persnal laif shuo se a onggl likl-likl infamieshan avielobl bout ar. Fi egzampl, fi Waataz aatikl kuot Maasn kritisizim a Porgi ah Bes (Porgy and Bess), ah yet no provaid no saitieshan fi dis wok. Kombain wid dis a di limitid rekaad a ar raitndem juurin dis tim piiriad. Nof a ar wok lefbak anpoblish ar soerkiuliet onggl ina Jumieka. Muos a demya raitn onggl avielobl ina di Instityuut a Jumieka ina Kinston. Chuu demya kanschrient, idifikolt fi andastan di wuola Maasn akomplishment juurin di fainal piiriad a ar laif.

Kritikdem buot priez ah dismis fi Maasn puoychri. Shi eh-kritisaiz fi mimik Yuropiyan stail, laka Ruomantik ah Jaajian powetix. Fi egzampl, Maasn puoym Ef (If) parodi di stail a Rodyad Kiplin (Rudyard Kipling) orijinal puoym wid di siem taikl. Denise deCaires Narain sojes se dat Maasn eh-get uobaluk kaa puoychri wa kansoern di kandishan ah stietos a fiimiel no weh impuotant tu aadiens deh taim wen di wok eh-projuus. Ada kritik, pah di apozit, priez Maasn fi ar madan stail. Som, laka Narain, aal sojes se ar mimikin chalinj kanvenshanal puoychri a di taim ina efoert fi kritisaiz Yuropiyan puoyt. No mata, Maasn eh aktiv ina di Wes Indian raitn komiuniti juurin dat piiriad. Ar invalvment wid Kiaribiyan Vais eh impuotant fi poblisaiz Kiaribiyan lichicha intanashinali, azwel fi spor nashinalizim widin di Kiaribiyan ailandem we shi riprizent.




#Article 307: Yuurop (111 words)


Yuurop kanvenshanal a wan a di wol sebn kantinent dem. Kompraiz a di westanis peninsiula a Yurieja, Yuurop jinaral divaidop frahn Ieja tu di hiis bai di waata divaid a di Yuural Mountndem, di Yuural Riba, di Kyaspian Sii, ahn bai di Kaakyasos Mountndem tu di soutiis.Yuurop wash pahn di naat bai di Aatik Uoshan, tu di wes bai di Atlantik Uoshan, tu di sout bai di Meditarienian Sii, ahn tu di soutiis bai di Blak Sii ahn di waatawiedem wa kaneki tu di Meditarienian. Stil, di buodadem fi Yuurop—wahn kansep wa diet baka klasikal antikwiti—kaina haabicheri, far di torm kantinent kyahn refa tu kolcharal ahn palitikal distingshan ar fiziografik wan.




#Article 308: Zoroaschrianizim (186 words)


Zoroaschranizim, les friikuentli nuo az Mazdaizim ar Majayanizim frah di Miejai ar Zaratuschraizim frah altanit niem a Zoroasta ar muo nietivli Mazdayasna, a wan a di wol uolis, ah wan taim muos powaful rilijan, kombainin  Kosmoganik dualizim ah Eskatalajikal monotiyizim ina mana yuuniik... mongx di mieja rilijan a di wol.  Askraib tu di tiichin a di Iranian Prafit Zoroasta (ar Zaratuschra), ih eh-egzalt deh diyiti a wizdam, Ahura Mazda, az di Supriim Biin. Liidn kiaraktaristik, laka mesayanizim, ebm ah el, ah frii wil influens ada rilijos sistim, ingkluudn Sekan Templ Juudizim, nastisizim, Kristianiti, ah Izlam. Wid pasibl ruut we diet bak tu di sekan mileniom BKE, Zoroaschrianizim enta rikaadid ischri ina di 5f-senchri BKE, ah ingkluud a Michraik Mediyan pruototaip ah Zoervanis Sasanid soksesa isaab az di stiet rilijan a di prii-Izlamik Iranian empayadem frah rong 600 BKE tu 650 KE. Zoroaschrianizim eh-sopres frah di 7t senchri anwad falarin di Muzlim kangkues a Poerja. Riisant estimet plies di korant nomba a Zoroaschrian arong 2.6 milian, wid muos a-lib ina India ah Iran. Bisaidn di Zoroaschrian dayaspora, di uola Michraik fiet Yazdânism stil praktis mongx di Koerddem.




#Article 309: Slievri (141 words)


Slievri a liigal ar ikanamik sistim we prinsipl a prapati laa aplai tu yuuman lou dem fi klasifai az prapati, we kiah uon, bai ah sel bai di uona, ah deh kyaah witjraa yunilatarali frah di arienjment. Wails smadi a sliev, di uona ingtaikl tu di prodoktiviti a di sliev lieba, widoutn no rimiunarieshan. Di raits ah protekshan a di sliev maita regiuliet bai laa ah kostom ina soertn taim ah plies, ah smadi kiah bikom sliev frah di taim deh kiapcha, poerchis ar baan.

Tide, chatl slievri anlaaful ina haal konchri, bot smadi kiah stil diskraib az sliev ef ih fuos fi wok fi waneda smadi widoutn no abiliti fi dehself fi yunilatarali toerminiet di arienjment. Soch sititieshan tide kamanli refa tu az praktis komiin laka slievri. Di prezent faam a di sliev chried kamanli refa tu az yuuman chrafikin.




#Article 310: Friidom (palitikal) (148 words)


Palitikal friidom (aalso nuo az palitikal aatanami ar palitikal iejensi) a senchral kansep ina ischri ah palitikal taat ah wan a di muos impuotant fiicha a dimakratik sasayati. Iweh diskraib az friidom frah opreshan ar koerjan, di absens a disieblin kandishan fi a indivijual ah di fulfilment a inieblin kandishan, ar di absens a laif kandishan a kompolshan, e.g. ikanamik kompolshan, ina sasayati. Alduo palitikal friidom noftaim intoerprit negitivli az di friidom frah anriiznebl extoernal kanschrient pah akshan, ikiah aalso refa tu di pazitiv exasaiz a raits, kiapasiti ah pasibiliti fi akshan, ah di exasaiz a suoshal ar gruup raits. Di kansep kiah aalso ingkluud friidom frah intoernal kanschrient pah palitikal akshan ar spiich (e.g. suoshal kanfaamiti, kansistansi, ar inaatentik biyevia). Di kansep a palitikal friidom kluosli kanek wid di kansep a sivl libati ah yuuman raits, we ina dimakratik sasayati yuujali afuod liigal protekshan frah di stiet.




#Article 311: Kiapital ponishment (161 words)


Kiapital ponishment, det penalti ar exikyuushan a ponishment bai det sangshan bai gobament. Di sentans refa tu az det sentans. Kraim we kiah rizolt ina det penalti nuo az kiapital kraim ar kiapital ofens. Di toerm kiapital diraiv frah di Latn capitalis (a di ed, we refa tu exikyuushan bai biyedin).

Toti-six konchri aktivli praktis kiapital ponishment, 103 konchri outrait don-abalishi de jure fi haal kraim, six don-abalishi fi aadneri kraim (wails deh mentieni fi speshal soerkomstans laka waar kraim), ah 50 abalishi de facto (deh no yuuzi fi akliis ten ier an/ar anda maratuoriom).

Kiapital ponishment a mata a aktiv kanchovasi ina difrah-difrah konchri ah stiet, ah pozishan kiah vieri widin a singgl palitikal aidialaji ar kolchral riijan. Ina di Yuropiyan Yuunian, Aatikl 2  a di Chaata a Fondamental Raits a di Yuropiyan Yuunian proibit di yuus a kiapital ponishment. Aalso, di Kongsl a Yuurop, we ab 47 memba stiet, proibit di yuus a di det penalti bai di membadem.




#Article 312: Sivl raits (226 words)


Sivl ah palitikal raits a wah klaas a raits we protek indivijual friidom frah infrinjment bai gobament, suoshal aaganizieshan, ah praivit indivijual. Deh inshuor smadi abiliti fi patisipiet ina di sivl ah palitikal laif a di sasayati ah stiet widoutn diskriminieshan ar ripreshan.

Sivl raits ingkluud fi inshuor piipl fizikal ah mental integriti, laif ah siefiti; protekshan frah diskriminieshan pah grounz laka ries, jenda, nashinal arijin, kola, iej, palitikal afilieshan, sexyual orientieshan, etnisiti, rilijan, ar disabiliti; ah indivijual raits laka praivisi, di friidom a taat ah kanshans, spiich ah expreshan, rilijan, di pres, asembli ah muuvment.

Palitikal raits ingkluud nachral jostis (prosiijral fiernis) ina laa, laka di raits a di akyuuz, ingkluudn di rait tu fier chrayal; juu pruoses; di rait fi siik rijres ar liigal remidi; ah raits a patisipieshan ina sivl sasayati ah palitix laka friidom a asosieshan, di rait fi asembl, di rait fi pitishan, di rait a self-difens, ah di rait fi vuot.

Sivl ah palitikal raits faam di arijinal ah mien paat a intanashinal yuuman raits. Deh kompraiz di fos puoshan a di 1948 Yunivoersal Diklarieshan a Yuuman Raits (wid ikanamik, suoshal ah kolchral raits kompraiz di sekan puoshan). Di tiori a chrii jinarieshan a yuuman raits kansida dis gruup a raits fi bi fos-jinarieshan raits, ah di tiori a negitiv ah pazitiv raits kansida dem fi bi jinarali negitiv raits.




#Article 313: Kanstityuushan (210 words)


Kanstityuushan a wah set a fondamental prinsipl ar extablish prisident askaadn tu we a stiet ar ada aaganizieshan goban. Demya ruul tugiada mekop, i.e. kanstityuut, waa di hentiti. Wen demya prinsipl raitdong ina wan singgl dakiument ar set a liigal dakiument, demde dakiument kiah se fi embadi wah raitdong kanstityuushan; ef deh raitdong ina wan singgl kampriensiv dakiument, deh se iembadi a kuodifai kanstityuushan.

Kanstityuushan kansoern difrah-difrah lebl a aaganizieshan, frah savrin stiet tu kompini ah aninkaaparietid asosieshan. A chriiti we extablish wah intanashinal aaganizieshan a fii kanstityuushan azwel, az tu ou iwuda difain ou daade aaganizieshan kanstityuut. Widin stiet, a kanstityuushan difain di prinsipl we di stiet bies pah, di prosiija fi ou laa mek ah bai uu. Som kanstityuushan, espeshal kuodifai kanstityuushan, azwel ak az limit tu stiet powa, bai extablish lain we di stiet ruuladem kyaah kraas, laka fondamental raits. Wah egzampl a di kanstityuushan a di Yunaitid Stiet a Amoerka.

Di Kanstityuushan a India a di langgis raitdong kanstityuushan a heni savrin konchri ina di wol, far ikantien 444 aatikl ina 22 paat, 12 shedyuul ah 118 amenment, wid 117,369 wod ina ihIngglish-languij chranslieshan, wails di Yunaitid Stiet Kanstityuushan a di shaatis raitdong kanstityuushan, we kantien sebm aatikl ah 27 amenment, ah tuotal a 4,400 wod.




#Article 314: Kraim (280 words)


Ina aadneri languij, di toerm kraim dinuot anlaaful ak ponishebl bai a stiet. Di toerm kraim, ina madan kriminal laa, no ab no simpl ah yunivoersal axep difinishan, duo statyuuteri definishan eh-provaid fi soertn poerpos. Di muos papiula vyuu a se kraim a kiatigari kriet bai laa; ina ada wod, sinting a kraim ef idiklier az soch bai di relivant ah aplikebl laa. Wan propuoz difinishan a se kraim ar ofens (ar kriminal ofens) a wah ak aamful no onggl tu wan ar muo indivijual bot azwel tu di komiuniti, sasayati ar di stiet (poblik rang). Soch ak fabid ah ponishebl bai laa.

Di nuoshan se ak laka moerda, riep ah tiifri afi proibit egzis wolwaid. Wa prizakli a kriminal ofens difain bai kriminal laa ina iich konchri. Wails nof ab wah kiatalag a kraim kaal di kriminal kuod, ina som kaman laa konchri no soch kampriensiv statyuut no egzis.
 
Di stiet (gobament) ab di powa fi sivierli rischrik smadi libati ef deh komit kraim. Ina madan sasayati, deh ab prosiija tu we investigieshan ah chrayal afi adier. Ef deh fain gilti, di ofenda kiah sentans tu a faam a reparieshan laka komiuniti sentans, ar, dipen pah di niecha a deh ofens, fi andago impriznment, laif impriznment ar, ina som juurisdikshan, exikyuushan.

Yuujali, fi bi klasifai az kraim, di ak fi du sinting kriminal (actus reus) mos – wid soertn exepshan – akompini bai di intenshan fi du sinting kriminal (mens rea).

Wails ebri kraim vayaliet di laa, a no ebri vayalieshan a di laa kount az kraim. Briich a praivit laa (taut ah briich a kanchrak) no aatamatikali ponish bai di stiet, bot kiah bi infuos chuu sivl prosiija.




#Article 315: Jostis (213 words)


Jostis a di liigal ar filasafikal tiori az tu ou fiernis administa. Di kansep a jostis difa ina hebri kolcha. Wah hoerli tiori a jostis eh-set out bai di Ienshent Griik filasafa Plieto ina ih wok Di Ripoblik. Advoket a divain komaan tiori eh-aagiu se jostis ishiu frah Gad. Ina di 17t senchri, tioris laka Jan Lak (John Locke) eh-aagiu fi di tiori a nachral laa. Tingka ina di suoshal kanchrak chradishan eh-aagiu se jostis diraiv frah di myuuchal agriiment a ebribadi kansoern. Ina di 19t senchri, yuutilitierian tingka ingkluudn Jan Styuat Mil (John Stuart Mill) eh-aagiu se jostis a wa ab di bes kansikuens. Tiori a dischribiutiv jostis kansoern wa dischribiut, bitwiin uu deh fi bi dischribiut, ah waa di prapa dischribyuushan. Igalitierian eh-aagiu se jostis kiah onggl egzis widin di kwaadinet a ikualiti. Jan Raalz (John Rawls) eh-yuuz suoshal kanchrak aagiument fi shuo se jostis, ah espeshal dischribiutiv jostis, a faam a fiernis. Prapati raits tioris (laka Rabat Nozik (Robert Nozick)) tek a diantolajikal vyuu a dischribiutiv jostis ah aagiu se prapati raits-bies jostis maximaiz di uobaraal welt a ikanamik sistim. Tiori a rechribyuutiv jostis kansoern wid ponishment fi rangdwiin. Ristuorativ jostis (aalso sohtaim kaal reparietiv jostis) a wah apruoch tu jostis we fuokos pah di niid a viktim ah ofenda.




#Article 316: Poliis (237 words)


Poliis fuos a kanstityuutid badi a poersn impowa bai di stiet fi infuos di laa, protek prapati, ah limit sivl disaada. Deh powa ingkluud di lijitimaiz yuus a fuos. Di toerm muos kamanli asosiet wid poliis saabis a savrin stiet we aataraiz fi exasaiz di poliis powa a dat stiet widin a difain liigal ar terituorial ieria a rispansibiliti. Poliis fuos noftaim difain az sepret frah milichri ar ada aaganizieshan invalv ina di difens a di stiet gens farin agresa; ousomeba, johdaamarii a milichri yuunit chaaj wid sivl poliisin.

Laa infuosment, ousomeba, kanstityuut onggl paat a poliisin aktiviti. Poliisin eh-ingkluud wah rienj a aktiviti ina difrah-difrah sitieshan, bot di pridaminant wandem kansoern wid di prezavieshan a aada. Ina som sasayati, ina di liet 18t ah hoerli 19t senchri, demaya eh-divelop widin di kantex fi mentien di klaas sistim ah fi di protekshan a praivit prapati. Nof poliis fuos sofa frah poliis karopshan tu a grieta ar lesa digrii. Di poliis fuos yuujali a poblik sekta saabis, miinin se deh get pie chuu taxiz.

Altonitiv niem fi poliis fuos ingkluud kanstabileri, johdaamarii, poliis dipaatment, poliis saabis, kraim privenshan, protektiv saabis, laa infuosment iejensi, sivl gyaad, ar sivik gyaad. Memba maita refa tu aa poliis afisa, chuupa, sherif, kanstabl, rienja, piis afisa ar sivik/sivl gyaad.

Az poliis muotaim intarak wid indivijal, slang toerm fi dem plentiful. Nof a dem a deked ar senchri uol duo di etimalaji kuda eh-laas.




#Article 317: Waar (234 words)


Waar a stiet a aam kanflik bitwiin sasayati. Ijinarali kiaraktaraiz bai exchriim kalektiv agreshan, dischrokshan, ah yuujali ai maataliti. Absens a waar yuujali kaal piis. Tuotal waar a waarfier we no rischrik tu suoso lijitimet milichri taagit, ah kiah rizolt ina masiv sivilian kiajalti ar ada nan-kombatant kiajalti.

Wails som skala si waar az yunivoersal ah ansischral aspek a yuuman niecha, adawandem aagiu se a onggl di rizolt a spisifik suosho-kolchral ar ikalajikal soerkomstans.

Ina 2013 waar rizolt ina 31,000 det dong frah 72,000 det ina 1990. Di dedlies waar ina ischri, bai di kiumiletiv nomba of det sens itaat, a di Sekan Wol Waar, frah 1939 tu 1945, wid 60–85 milian det, fala bai di Manggal kangkues we eh muo dah 41 milian. Propuoshanali spiikin, di muos dischroktiv waar ina madan ischri a di Waar a di Chripl Alayans, we tek di laif a uoba 60% a Paragwai papilieshan, askaadn tu Stiivn Pingka (Steven Pinker). Ina 2003, Richad Sumaali (Richard Smalley) aidentifai waar az di sixt (outa ten) bigis prablem a-fies yuumaniti fi di nex fifti ier. Waar yuujali rizolt ina signifikant ditiiriarieshan a infrachokcha ah di ikosistim, dikriis ina suoshal spenin, famin, laaj-skiel emigrieshan frah di waar zuon, ah noftaim di mischriitment a prizna a waar ar sivilian. Aneda baiprodok a som waar a di privalens a prapagianda bai som ar aal paati ina di kanflik, ah ingkriis revinyuu fi wepan manifakchra.




#Article 318: Paluushan (314 words)


Paluushan a di inchadokshan a kantaminant ina di nachral invairament we kaaz advoers chienj. Paluushan kiah tek di faam a kimikal sobstans ar enaji, laka naiz, iit ar lait. Paluutant, di kompuonent a paluushan, kiah bi aida farin sobstans/enaji ar nachral okorin kantaminants. Paluushan noftaim klaas az paint suoso ar nanpaint suos paluushan.

Ier paluushan eh aazwie akompni sibilaizieshan. Paluushan eh-taat frah prii-istarik taime wen man kriet di fos faya. Askaadn tu a 1983 aatikl ina di joernal Science, sut we eh-fain pah siilin a prii-istarik kiev provaid ampl evidens a di ai lebl a paluushan we eh-asosiet wid inadikuet ventilieshan a opm faya. Metal fuojin apier fi bi a kii toernin paint ina di krieshan a signifikant ier paluushan lebl outsaida di uom. Kuor sampl a gliesia ina Griinlan indikiet ingkriis ina paluushan asosiet wid Griik, Ruoman ah Chaini metal prodokshan, bot daa taim de di paluushan eh komparativli sumaal ah niecha kuda anggli.

Wen deh wena bon kuol ah ud, ah kip nof aas ina kansenchrietid ieria iton di sitidem ina sespuul a paluushan. Di Indoschrial Revaluushan bring wah infyuujan a anchriitid kimikal ah wies ina luokal schriim wa eh-saab az waata soplai.  King Eduad I a Inggland ban di bonin a sii-kuol bai praklamieshan a Landan ina 1272, afta isumuok eh-bikom a prablem. Bot di fyuil eh so kaman a Ingglan dat dis hoerlies a niem fiit eh-akwaya bikaa ikuda kyaat we frah som shuor bai wiilbaro.

A weh di indoschrial revaluushan we gi boert tu invairamental paluushan az wi nuo i tide. Landan aalso rikaad wan a di hoerlia exchriim kies a waata kualiti prablem wid di Griet Tingk pah di Temz ina 1858, we liid tu kanschrokshan a di Landon siurij sistim suun afta. Paluushan ishu eskaliet az papilieshan gruot for exiid abiliti a nieba'ud fi anggl deh wies prablem. Rifama eh-bigin fi dimaan syuwa sistim, ah kliin waata.




#Article 319: Maakitin (186 words)


Maakitin a waidli yuuz toerm fi diskraib di miinz a komiunikieshan bitwiin di kompini ah di kansyuuma aadians. Maakitin a di adaptieshan a di komoershal aktiviti ah yuus a instityuushan bai di aaganizieshan wid di poerpos fi injuus biyeviaral chienj pah shaat-toerm ar poerminent biesis. Di Amoerkan Maakitin Asosieshan muos riisantli difain Maakitin az di aktiviti, set a instityuushan, ah pruoses fi kriet, komiunikiet, diliva, ah exchienj aafarin we ab valiu fi kostamaz, klayant, paadna, ah sasayati at laaj.

Di tekniik yuuz ina maakitin ingkluud fi chuuz taagit maakit chuu maakit analisis ah maakit segmentieshan, azwel fi andastan metad a influens pah di kansyuuma biyevia.

Fran a sasayatal paint a vyuu maakitin provaid di lingk bitwiin sasayati matiirial rikwayament ah ikanamik patan a rispans. Dis wie maakitin satisfai demaya niid ah waant chuu di divelopment a exchienj pruoses ah chuu bil lang-toerm rilieshanship.

Ina di kies a nanprafit aaganizieshan maakitin, di iem a fi ingkriis di dilivri a iitos mechiz bout di aaganizieshan saabis tu di aplikebl aadians. Gobament noftaim implai maakitin fi komiunikiet mechiz wid suoshal poerpos, laka poblik elt ar siefiti mechiz, tu sitizn.




#Article 320: Pavati (335 words)


Pavati  a jinaral skiesiti, ar di stiet a smadi uu lak soertn amount a matiirial pozeshan ar moni. A moltifasit kansep, we ingkluud suoshal, ikanamik, ah palitikal eliment. Pavati kiah difain az aida absoluut ar relitiv. Extriim pavati ar destityuushan refa tu di lak a miinz nesiseri fi miit biesik niid laka fuud, kluodin ah shelta. Relitiv pavati tek ina kansidarieshan indivijal suoshal ah ikanamik stietos kompier tu di res a sasayati.

Afta di indoschrial revaluushan, mas prodokshan ina fakchri eh-mek prodokshan gudz ingkriisinli les expensiv ah muo axesebl. Muo impuortant a di madanizieshan a agrikolcha, laka fotilaiza, fi provaid anof yiil fi fiid di papilieshan. Fi rispan tu biesik niid kiah rischrik bai kanschrient pah gobament abiliti fi diliva saabis, laka koropshan, tax avaidans, det ah luon kandishanaliti ah bai di brien jrien a elt kier ah edikieshanal profeshanal. Schratiji a ingkriis ingkom fi mek biesik niid muo afuodebl tipikali ingkluud welfier, ikanamik friidam ah provaid finanshal saabis.

Pavati ridokshan a mieja guol ah ishu fi nof intanashinal aaganizieshan laka di Yunaitid Nieshan ah di Wol Bangk. Di Wol Bangk fuokyaas se 702.1 million people ena-lib ina exchriim pavati ina 2015, dong frah 1.75 bilian ina 1990. Outa demaya, bout 347.1 milian piipl lib ina Sob-Sa'aaran Afrika (35.2% a di papilieshan) ah 231.3 milian lib ina Sout Ieja (13.5% a di papilieshan). Bitwiin 1990 ah 2015, di posentij a di wol papilieshan we lib ina exchriim pavati jrap frah 37.1% tu 9.6%, biluo 10% fi di fos taim. Nondiles, grantid di korant ikanamik magl, bil pah GDP, iwuda tek 100 ier fi bring di wol puoris op tu di priivios pavati lain a $1.25 a die. Exchriim pavati a gluobal chalinj; iabzoerv ina aal paat a di wol, ingkluudn ina divelop ikanami. UNICEF estimiet aaf a di wol pitni (ar 1.1 bilian) lib ina pavati. Iweh-aagiu bai som akademik se di niolibaral palisidem we promuot bai gluobal finanshal instityuushan laka di IMF ah di Wol Bangk dem a akchali egzasabiet buot inikualiti ah pavati.




#Article 321: Paatikl fizix (134 words)


Paatikl fizix (aalso ai enaji fizix) a di branch a fizix we todi di niecha a di paatikldem we kanstityuut mata (paatikl wid mas) ah redieshan (masles paatikl). Alduo di wod paatikl kiah refa tu vierios taip a sumaal-sumaal abjek (e.g. pruotan, gias paatikl, ar iibm ousuol dos), paatikl fizix yuujali investigiet di irijuusebl sumaalis ditektebl paatikl ah di irijuusebl fondamental fuos fiil nesiseri fi hexplien dem. Bai wi korant andastanin, demaya elimenchri paatikl a exitieshan a di kuantom fiil we aalso goban deh intarakshan. Di korantli daminant tiori we explien demaya fondamental paatikl ah fiil, langsaida deh dainamix, kaal di Standad Magl. So, madan paatikl fizix jinarali investigiet di Standad Magl ah ivierios pasebl extenshan, e.g. tu di niuwis nuo paatikl, di Igz buoson, ar iibm tu di uolis nuo fuos fiil, graviti.




#Article 322: Suoshal muuvment (335 words)


Suoshal muuvment a wah taip a gruup akshan. Dem a laaj, sohtaim infaamal, gruupin a indivijal ar aaganizieshan we fuokos pah spisifik palitikal ar suoshal ishu. Ina ada wod, deh kiari out, rizis, ar andu suoshal chienj.

Madan Westan suoshal muuvment eh-bikom pasebl chuu edikieshan (di waida diseminieshan a lichicha) ah ingkriis mobiliti a lieba juu tu di indoschrializieshan ah oerbanizieshan a 19t senchri sasayati. Deh sohtaim aagiu se di friidam a expreshan, edikieshan ah relitiv ikanamik indipendans privalent ina di madan Westan kolcha rispans fi di anprisident nomba ah skuop a vierios kantempareri suoshal muuvment. Ousomeba, adawandem paint out se nof a di suoshal muuvment a di laas onjrid ier gruo op, laka di Mau Mau ina Kenia, fi opuoz Westan koluonializim. Aida wie, suoshal muuvment eh kluosli kanek ah kantiniu siem wie wid dimokratik palitikal sistim. Okiejanali, suoshal muuvment eh-invalv ina dimokrataizin nieshan, bot muotaim deh florish afta dimokratizieshan. Uoba di paas 200 ier, deh eh-bikom paat a papila ah gluobal expreshan a disent.

Madan muuvment noftaim yuutilaiz teknalaji ah di intanet fi muobilaiz piipl gluobali. Kaman tiim a fi adap tu komiunikieshan chren mongx soksesful muuvment. Risaach a-bigin fi expluor ou advokesi aaganizieshan lingk tu suoshal muuvment ina di Yunaitid Stiet ah Kianada yuuz suoshal miidia fi fasilitiet sivik ingiejment ah kalektiv akshan. Di  a Buettner  Buettner analaiz di ruol a Tuita juurin a waid rienj a suoshal muuvment (2007 WikiLiik, 2009 Molduova, 2009 Aschrian schuudent pruotes, 2009 Izrel-Gaaza, 2009 Iran griin revaluushan, 2009 Taranto G20, 2010 Venizuela, 2010 Joermani Stutgaat21, 2011 Iijip, 2011 Ingglan, 2011 US Akiupai muuvment, 2011 Spien Indignados, 2011 Griis Aganaktismenoi muuvment, 2011 Itali, 2011 Wiskansn lieba pruotes, 2012 Izrel Hamas, 2013 Brazil Viniga, 2013 Toerki).

Palitikal sayans ah suosialaji eh-divelop a varayati a tiori ah impirikal risaach pah suoshal muuvment. Fi egzampl, som risaach ina palitikal sayans ailait di rilieshan bitwiin papila muuvment ah di faamieshan a nyuu palitikal paati azwel fi diskos di fongshan a suoshal muuvment ina rilieshan tu ajenda setn ah influens pah palitix.




#Article 323: Invairamentalizim (417 words)


Invairamentalizim ar invairamental raits a wah braad filasafi, aidialaji, ah suoshal muuvment rigyaadin kansoern fi invairamental protekshan ah impruuvment a di elt a di invairament, potikiula az di meja fi dis elt siik fi ingkaapariet di kansoern a nan-yuuman eliment. Invairamentalizim advokiet di laaful prezavieshan, restarieshan an/ar impruuvment a di nachral invairament, ah kiah refa tu az a muuvment fi kanchuol paluushan ar protek plaant ah hanimal divoersiti. Fi dis riizn, kansep laka lan etik, invairamental etix, bayodivoersiti, ikalaji, ah di bayofilia aipatisis figa pridaminantli.

A di krox, invairamentalizim a wah atemp fi balans rilieshan bitwiin yuuman ah di vierios nachral sistim pah we deh dipen ina soch a wie we aal di kompuonent akaad a prapa digrii a sostienabiliti. Di egzak meja ah outkom a dis balans kanchovoershal ah deh ab nof difrah-difrah wie fi invairamental kansoern fi bi hexpres ina praktis. Invairamentalizim ah invairamental kansoern noftaim riprizent bai di kola griin, bot dis asosieshan don-apropriet bai di maakitin indoschri fi di tatix nuo az griinwashin. Invairamentalizim opuoz bai anti-invairamentalizim, we se dat di Oert les frajail dah som invairamentalis mentien, ah pochrie invairamentalizim az uovariakshan tu di yuuman kanchribyuushan tu klaimit chienj ar opuozin yuuman advansment.

Invairamentalizim dinuot wah suoshal muuvment we siik fi influens di palitikal pruoses bai labi, haktivizim, ah edikieshan in aada fi protek nachral rizuos ah ikosistim. Di wod eh fos kain ina 1922.

Invairamentalis a smadi uu kiah spiik out bout wi nachral invairament ah di sostienebl manijment a irizuos chuu chienj ina poblik palisi ar indivijal bievia. Dis maita ingkluud supuotin praktis laka infaam kansomshan, kansavieshan inishitiv, invesment ina rinyuebl rizuos, impruuv ifishensi ina di matiirial ikanami, chranzishan tu nyuu akountin paradaim laka Ikalajikal ikanamix ah fi rinyuu ah rivaitalaiz wi kanekshan wid nan-yuuman laif.

Ina difrah-difrah wie (fi egzampl, graasruut aktivizim ah pruotes), invairamentalis ah invairamental aaganizieshan siik fi gi di nachral wol chrangga vais ina yuuman afier.

Ina jinaral toermz, invairamentalis advokiet di sostienebl manijment a rizuos, ah di protekshan (ah ristorieshan, wen nesiseri) a di nachral invairament chuu chienj ina poblik palisi ah indivijal bievia. Ina irikanishan a yuumaniti az patisipant ina ikosistim, di muuvment senta rong ikalajij, elt, ah yuuman raits.

Wails di toerm invairamentalizim fuokos muo pah di invairamental ah niecha-rilietid aspek a griin aidialaji ah palitix, ikalajizim az a toerm kombain di aidialaji a suoshal ikalaji ah invairamentalizim.
Ikalajizim az a toerm muo kamanli yuuz ina kantinental Yuropiyan languij wails invairamentalizim muo kamanli yuuz ina Ingglish bot di woddem ab slaitli difrah kanotieshan.




#Article 324: Feminizim (297 words)


Feminizim a wah rienj a palitikal muuvment, aidialaji, ah suoshal muuvment we shier wah kaman guol: fi difain, extablish, ah achiiv iikual palitikal, ikanamik, poersnal, ah suoshal raits fi uman. Dis ingkluud fi siik fi extablish iikual apachuniti fi uman ina edikieshan ah implaiment. Feminis tipikali advokiet ar supuot di raits ah ikualiti a uman.

Feminis muuvment eh-kiampien ah kantiniu fi kiampien fi uman raits, ingkluudn di rait fi vuot, fi huol poblik afis, fi wok, fi hoern fier wiejiz ar iikual pie, fi uon prapati, fi risiiv edikieshan, fi henta kanchrak, fi ab iikual raits widin marid, ah fi get matoerniti liiv. Feminis eh aalso wok fi promuot badili aatanami ah intgriti, ah fi protek uman ah gial frah riep, sexyual arasment, ah domestik voilens.

Feminis kiampien jinarali kansida fi bi wan a di mien fuos biyain mieja istarikal sasayatal chienj fi uman raits, potikiula ina di Wes, we deh nieli-yunivoersali kredit fi don-achiiv uman sofrij, jenda nyuuchraliti ina Ingglish, riprodoktiv raits fi uman (ingkluudn axes tu kanchraseptiv ah supuot fi di liigalizieshan a abaashan), ah di rait fi henta ina kanchrak ah uon prapati. Alduo feminis advokesi eh-mienli ah stil fuokos pah uman raits, som feminis, ingkluudn bell hooks, aagiu fi di ingkluujan a man libarieshan widin ihiem bikaa di mandem azwel get aam bai chradishanal jenda ruol.
Feminis tiori, we eh-imoerj frah feminis muuvment, iem fi andastan di niecha a jenda inikualiti bai egzamin uman suoshal ruol ah laif expiirians; iweh-divelop tiori ina difrah-difrah disiplin so ikiah iebl rispan tu ishu laka di suoshal kanschrokshan a jenda.

Som faam a feminizim eh-get kritsaiz fi tek akount a onggl wait, migl-klaas ah edikietid pospektiv. Dis kritisizim eh-liid tu di krieshan a etnikali spisifik ar soh moltikolchral faam a feminizim, ingkluudn blak feminizim ah intasekshanal feminizim.




#Article 325: LGBT raits (355 words)


Laa we afek lezbian, gie, baisexyual, ah chransjenda (LGBT) piipl vieri wuoliip bai konchri ar terichrimdash;ebriting frah liigal rekanishan a siem-sex marid ar ada taip a paadnaship, tu di det penalti az ponishment fi siem-sex ruomantik/sexyual aktiviti ar aidentiti.

LGBT raits kansida az yuuman raits bai Amnesti Intanashinal ah sivl raits bai som. LGBT raits laa ingkluud, bot no limit tu, di falarin: 

Az a Iepril 2016, naintiin konchri, muos a dem lokiet ina di Amoerkaz ah Westan Yuurop, rekanaiz siem-sex marid ah grant muos (ef no aal) a dieda raits lis tapsaid tu iLGBT sitizndem. Konchri wid siem-sex marid rekanaiz nieshanwaid a: Aajentiina, Aislan, Beljiom, Brazil, Denmaak (exkluudn di Fero Ailanz), Frans, Kianada, Kolombia, Logzimboerg, di Nedalanz (exkluudn Aruuba, Kyuurasao ah Sint Maatn), Nyuu Ziilant, (exkluudn Niue, Tokelau ah di Kuk Ailanz), Naawie, Puotigal, Sout Afrika, Spien, Swiidn, di Yunaitid Kindom, (exkluudn Nadan Airilan, di Kroun dipendansidem ah muos British Uobasiiz Terichri. Siem-sex marid liigal ina di Pitkiern Ailanz) di Yunaitid Stiet (exkluudn muos Nietiv Amoerkan chraib. Siem-sex mariid liigal ina akliis 24 a dem. Aplikieshan tu Amoerkan Samuowa anklier.) ah Yurugwai. 

Anti-LGBT laa ingkluud, bot no limit tu, di falarin: sadami laa we piinalaiz kansensyual siem-sex sexyual aktiviti wid fain, jiel toerm, ar di det penalti; anti-lezbianizim laa; ah aya iej a kansent fi siem-sex aktiviti.

Ina 2011, di Yunaitid Nieshanz Yuuman Raits Kongsl paas ifos rezaluushan we rekanaiz LGBT raits, we eh-fala op wid wah ripuot frah di UN Yuuman Raits Komishan we dakiument vailieshan a di raits a LGBT piipl, ingkluudn iet kraim, kriminalizieshan a omosexyualiti, ah diskriminieshan. Falarin op pah di ripuot, di UN Yuuman Raits Komishan oerj aal konchri we neh du so yet fi inak laa we protek biesik LGBT raits.

Az a Mie 2016, 16 konchri ab aniikual iej a kansent laa.

As a Mie 2016, 74 konchri azwel faib sob-nashinal jurisdikshan ab laa fi kriminalaiz omosexyualiti, wid muos a dem lokiet ina Ieja ah Afrika. Ina 2006 datde nomba wena 92. Fi faib sob-nashinal jurisdikshan a: di pravins a Ache ah Sout Sumachra (Indoniija), di Kuk Ailanz (Nyuu Ziilant), Gaaza (Palistain) ah Marawi Siti (di Filipiinz).




#Article 326: Enaji (105 words)


Ina fizix, enaji a di prapati a abjek we kiah chanzfor tu ada abjek ar kanvoert ina difrah-difrah faam. Di abiliti a sistim fi pofaam wok a kaman diskripshan, boti misliidn bikaa enaji no nesiserili avielebl fi du wok. Far instans, ina SI yuunit, enaji meja ina juul, ah wan juul difain mikianikali, az di enaji chansfor tu wah abjek bai di mikianikal wok fi muuvi a distant a 1 miita gens a fuos a 1 nyuutan. Ousomeba, a nof eda difinishan a enaji, dipen pah di kantex, laka toermal enaji, riediant enaji, ilekchomagnetik, nyuuklier, etc., we di difinishan diraiv we a di muos kanviiniant.




#Article 327: Jaamichri (119 words)


Jaamichri (frah di Ienshent Griik: γεωμετρία; geo- oert, -metron mejament) a wah branch a matimatix kansoern wid kuestian a shiep, saiz, relitiv pozishan a figa, ah di prapati a spies. Matimatishan uu wok ina di fiil a jaamechri kaal a jaamita. Jaamichri eh-araiz indipendantli ina nomba a hoerli kolcha az a badi a praktikal nalij kansoernin lent, ieria, ah valyuum, wid eliment a faamal matimatikal sayans we eh-imoerj ina di Wes az hoerli az Taaliiz(Thales 6t senchri BKE). Bai di 3d senchri BKE, jaamichri eh-put ina wah axiomatik faam bai Yuuklid (Euclid), uufa chriitment—Yuuklidiyan jaamichri—set standad fi nof senchri we fala.[1] Aakimidiiz eh-divelop injiinos tekniik fi kialkiuliet ieria ah valyuum, ina wuoliip a wie we antisipiet madan intigral kialkiulos.




#Article 328: Yunaitid Nieshan (117 words)


Di Yunaitid Nieshan (UN) a wah intagobamental aaganizieshan fi promuot intanashinal kwaaparieshan. A ripliesment fi di inifektiv Liig a Nieshan, di aaganizieshan eh-extablish pah 24 Aktuoba 1945 afta Wol Waar II ina aada fi privent aneda soch kanflik. A di foundin, di UN eh-ab 51 memba stiet; a nou 193. Di edkwaataz a di Yunaitid Nieshan de a Manatn, Nyuu Yaak Siti, an ihexpiirians exchraterituorialiti. Forda mien ofis sitiet ina Jiniiva, Nairuobi ah Viena. Di aaganizieshan finans bai ases ah valinchri kanchibyuushan fran imemba stietdem. Iabjektiv ingkluud fi mentien intanashinal piis ah sikioriti, promuot yuuman rait, fasta suoshal ah ikanamik divelopment, protek di invairament, ah provaid yuumanitierian ied ina kies a famin, nachral dizaasta, ah aam kanflik.




#Article 329: Wol Chried Aaganizieshan (110 words)


Di Wol Chried Aaganizieshan (WTO) a wah intagobamental aaganizieshan we regiuliet intanashinal chried. Di WTO ofishali komens pah 1 Janiweri 1995 anda di Marakesh Agriiment, sain bai 123 nieshan pah 15 Iepril 1994, fi riplies di Jinaral Agriiment pah Tarif ah Chried (GATT), we eh-komens ina 1948. Di WTO diil wid regiulieshan a chried bitwiin paatisipietin konchri bai provaid di friemwok fi nigoshiet chried agriiment ah dispyuut rezaluushan pruoses we iem fi infuos paatisipant adierans tu WTO agriiment, we eh-sain bai riprizentitiv a memba gobament ah ratifai bai deh paaliment.[7] Muos a di ishu we di WTO fuokos pah diraiv frah priivos chried nigoshieshan, espeshal frah di Yurugwai Rong (1986–1994).




#Article 330: Sin Piita Basilika (217 words)


Di Piepal Basilika a Sin Piita ina di Vatikan, ar simpli Sin Piita Basilika (Latn: Basilica Sancti Petri; Italian: Basilica Papale di San Pietro in Vaticano), a wah Italian Renesans choch ina Vatikan Siti, di piepal engkliev widin di siti a Ruom.

Dizain prinsipali bai Donato Bramante, Mikelanjelo, Carlo Maderno ah Gian Lorenzo Bernini, Sin Piita a di muos rinoun wok a Renesans aachitecha ah wan a di laajis choch ina di wol. Wails a naida di mada choch a di Kiaklik Choch nar di kiatiijral a di Dayasis a Ruom, Sin Piita rigyaad az wan a di uolies Kiaklik shrain. Iweh- diskraib se ihuol a yuuniik pozishan ina di Kristian wol an az di grietis a aal choch ina Krisndom.

Kiaklik chadishan huol se di Basilika a di berial sait fi Sin Piita, wan a Krais Apasl ah aalso di fos Puop; supuozidli, Sin Piita tuum de direkli biluo di ai alta a di Basilika. Fi dis riizn, nof a di Puopdem beri a Sin Piita sens di Hoerli Kristian piiriad. Choch eba de pah dis sait sens di taim a di Ruoman Empara Kanstantain di Griet. Kanschrokshan a di prezant basilika, fi riplies di Uol Sin Piita Basilika a di 4t senchri KE, eh-bigin pah 18 Iepril 1506 ah weh kompliit pah 18 Novemba 1626.




#Article 331: Pong stoerlin (115 words)


Di pong stoerlin (simbal: £; ISO kuod: GBP), nuo kaman-kaman simpl az di pong, a di hofishal koransi a di Yunaitid Kindom, Joerzi, Goernzi, di Ail a Man, Sout Jaaja ah di Sout Sangwij Ailanz, di British Antaatik Terichri, ah Christan da Kunia. Isobdivaidop ina 100 pens (singgiula: peni). Wah nomba a nieshan we no yuuz stoerlin azwel ab koransi kaal pong. A difrah-difrah taim, di pong stoerlin ena kamaditi moni ar bangk nuot bakop bai silva ar guol, bot korantli a fiat moni, bakop onggl bai di hikanami ina di hieriadem wepaat iaxep. Di pong stoerlin a di huolis koransi ina di wol wa stil de yuuz ah de ina kantinyuos yuus sens ihinsepshan.




#Article 332: Renminbi (103 words)


Di renminbi a di hofishal koransi a di Piipl Ripoblik a Chaina. Di niem (simplifai Chaini: 人民币; chadishanal Chaini: 人民幣; pinyin: rénmínbì) litarali miin fi di piipl koransi. Di yuan (Chaini: 元/圆; pinyin: yuán) (sign: ¥) a di biesik yuunit a di renminbi, bot aalso yuuz fi refa tu Chaini Koransi jinarali, espeshal ina hintanashinal kantex. Di distingshan bitwiin di toermdem renminbi ah yuan simila tu we bitwiin stoerlin ah pong, we rispektivli refa tu di British koransi an ipraimeri yuunit. Wan yuan sobdivaidop ina 10 jiao (Chaini: 角; pinyin: jiǎo), an a jiao iself sobdivaidop ina 10 fen (Chaini: 分; pinyin: fēn).




#Article 333: Hanggl (117 words)


Ina pliena jaamechri, hanggl a di figa faam bai tuu rie, kaal di said a di hanggl, we shier a kaman enpaint, kaal di voertex a di hanggl. Anggl faam bai tuu rie lie ina plien, bot dis plien no afi bi a Yuuklidian plien. Anggl aalso faam bai di hintasekshan a tuu plien ina Yuuklidian ah adaels spies. Demaya kaal dayejral anggl. Anggl faam bai di hintasekshan a tuu koerv ina plien difain az di hanggl ditoermin bai di tanjent riedem a di paint a hintasekshan. Simila stietment huol ina spies, fi egzampl, di sferikal anggl faam bai tuu griet soerkl pan a sfier a di dayejral anggl bitwiin di plien ditoermin bai di griet soerkldem.




#Article 334: Fizikal exasaiz (178 words)


Fizikal exasaiz a heni badili haktiviti we inans ar mentien fizikal fitnis ah uobaraal elt ah welnis. Ipofaam fi vierios riizn, ingkluudn fi ingkriis gruot ah divelopment, privent iejin, chrentn mosl ah di kaadiovaskiula sistim, huon atletik skil, fi wiet laas ar mentenans, ah fi suoso injaiment. Friikuent ah regla fizikal exasaiz buus di imyuun sistim ah elp privent diziiz a afluens laka kaadiovaskiula diziiz, taip 2 dayabiitis, ah obiisiti.[1][2] Imaita kiah elp azwel fi privent schres ah dipreshan, ingkriis kualiti a sliip ah ak az nan-faamasyuutikal sliip ied fi chriit diziiz laka insamnia, elp promuot ar mentien pazitiv self-estiim, impruuv mental elt, mentien stedi daijeshan ah chriit kanstipieshan ah gias, regiuliet foertiliti elt, ah aagment wah indivijal sex apiil ar badi himij, we deh fain se lingk wid aya lebl a self-estiim.[3][4] Chailud obiisiti a gruoyn gluobal kansoern,[5] ah fizikal exasaiz maita kiah elp dikriis som a di hifek a chailud ah adolt obiisiti. Som kier provaida kaal exasaiz di mirikl ar wanda jrog—dem a-aluud tu di waid varayati a benifit we ikiah provaid fi nof indivijal.




#Article 335: Schres (150 words)


Ina saikalaji, schres a fiilin a schrien ah presha. Sumaal amount a schres maita dizairebl, benifishal, ah iibm elti. Pazitiv schres elp impruuv atletik pofaamans. Azwel iplie a fakta ina motivieshan, adaptieshan, ah riakshan tu di invairament. Exesiv amount a schres, ousomeba, maita liid tu badili aam. Schres kiah ingkriis di rix a schruok, aat atak, olsa, dwaafizim, ah mental ilnis laka dipreshan.[1] Schres kiah bi hextoernal ah rilietid tu di invairament,[2] bot maita aalso bi kriet bai hintoernal posepshan we kaaz wah indivijal fi hexpiirians angzayati ar ada negitiv imuoshan sorong a sitieshan, laka presha, diskomfat, etc., we deh den diim schresful. Yuumandem expiirians schres, ar posiiv tingz az chretnin, wen deh no biliib se deh rizuos fi kuop wid abstikl (stimiulos, piipl, sitieshan, etc.) sofishant fi wa di soerkomstans dimaan. Wen wi tingk di dimaan we plies pah wi exiid wi abiliti fi kuop, den wi posiiiv schres.




#Article 336: Kiaklikizim (224 words)


Kiaklikizim (frah Griik καθολικισμός, katholikismos, yunivoersal dakchrin) an ihajitaival faam, Kiaklik, yuuz az braad toerm fi diskraib spisifik chadishan ina di Kristian choch ina tialaji, dakchrin, litaji, etix, ah pirichualiti.

Ina di sens fi hindikiet istarikal kantinyuiti a fiet ah praktis frah di fos mileniom, di toerm kiaklik implai bai nof adaels istarik choch we kliem se dem a di ier a di apastalik fiet.[2] Demaya kansida dehself az kiaklik, a-tiich se di toerm dizigniet di istarik, aatadax mienschriim a Kristianiti uufa dakchrin eh-difain bai di hikiumenikal kongsldem ah kriid ah az soch, muos Rifaama apiil tu dis kiaklik chadishan ah biliiv se deh eh-de ina kantinyuiti widi.[3]

Widin di Angglikan komiunian, di Axfad Muuvment eh-promuot Angglo-Kiaklikizim, we eh-riemfasaiz di impuotans a dakchrin laka di Riil Prezans a Krais ina di Yuukaris, ah apastalik sokseshan.[4][5]

Di Ruoman Kiaklik Choch tiich se dat Pratistant choch a no riili riil choch az deh no gat no apastalik chadishan a aadinieshan, ah dierfuo, no gat no valid Yuukaris, nar deh no de ina ful komiunian wid di soksesa a Sin Piita, di Puop. Ousomeba idu rekanaiz se deh shier di apastalik chadishan a di hIistan Aatadax Choch. Wails imentien se aal salvieshan kom chuu di choch, dis lef skuop fi di salvieshan a hadaels Kristian wid impoerfek komiunian wid di Ruoman Kiaklik Choch, dat a di Pratistantdem.[6]




#Article 337: NATO (137 words)


Di  Naat Atlantik Chriiti Aaganizieshan (Ingglish: North Atlantic Treaty Organization (NATO /ˈneɪtoʊ/); French#x3A; Organisation du Traité de l'Atlantique Nord; ), aalso kaal di Naat Atlantik Alayans (Ingglish: North Atlantic Alliance), a wah intagobamental milichri alayans bies pah di Naat Atlantik Chriiti we eh-sain pah 4 #x49;#x65;pril 1949. Di aaganizieshan kanstityuut wah sistim a kalectiv difens az ou imemba stietdem agrii fi myuuchal difens ina rispans tu atak bai heni hextoernal paati. NATO edkwaataz lokiet in Haren, Broslz, Beljiom, we di Supriim Alaid Komaanda aalso rizaid. Beljiom a wan a di 28 memba stiet kraas Naat Amoerka ah Yuurop, di nyuwis wandem we a Albienia ah Kruoyesha, jain ina Iepril 2009. Adishanal 22 #x6B;onchri patisipiet ina NATO Paadnaship fi Piis prougram, wid 15 #x61;#x64;#x61; konchri invalv ina instityuushanalaiz dayalag pruogram. Di kombain milichri spenin a aal NATO memba kanstityuut uoba 70 posent a di gluobal tuotal. Membadem difens spenin supuoz fi amount tu 2 posent a GDP.




#Article 338: OPEC (164 words)


Aaganizieshan a Pichruoliom Expuotin Konchri [Ingglish: Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC, /ˈoʊpɛk/ OH-pek, ar OPEP ina nof adaels languij)] a wah intagobamental aaganizieshan a 13 nieshan, foun ina 1960 ina Bagdad bai di fos faib memba, ah edkwaata sens 1965 ina Viena. Di 13 konchri akount fi 40 posent a gluobal ail prodokshan ah 73 posent a di wol ail rizoerv wa pruuv, we gi OPEC mieja influens pah gluobal ail prais.

OPEC stiet se deh mishan a fi kwaadiniet ah yuunifai di pichruoliom palisi a di memba konchridem ah fi inshuor di stiebilizieshan a di hail maakit, so az fi sikyuor ifishent, ikanamik ah regla soplai a pichruoliom tu kansyuuma, stedi ingkom tu projuusa, ah fier ritoern pah kiapital fi demde we inves ina di pichruoliom indoschri. Az a Juun 2016, OPEC membadem a Aljiiria, Angguola, Ekuador,  Indoniija, Iran, Irak, Kuwiet, Libia, Naijiiria, Kata, Saadi Ariebia (di de facto liida), Yunaitid Arab Emiret, ah Venizuela. Tuu-tod a OPEC ail prodokshan ah rizoerv de ina di six Migl Iistan konchri we sorong di ail-rich Poerjan Golf.




#Article 339: Alzaimaz diziiz (270 words)


Alzaimaz diziiz [Ingglish: Alzheimer's disease (AD)], aalso nuo az jos Alzaimaz, a wah kranik nyuurodijenarietiv diziiz we yuujali taat sluo-sluo ah get wos uoba taim. Ia di kaaz a 60% tu 70% a kies a dimentia. Di muos kaman hoerli simtam a difikolti wid rimembrans a riisant ivent (shaat-toerm rimembrans laas). Az di diziiz advans, simtam kiah ingkluud prablem wid languij, disuorientieshan (ingkluudn hiizi fi get laas), muud swing, laas a motivieshan, kyaah manij self kier, ah bieviaral ishu. Az a poersn kandishan diklain, deh muotaim witjraa frah fambili ah sasayati. Grajali, badi fongshan laas, oltimetli liidn tu det. Alduo di spiid a progreshan kiah vieri, di avrij laif expektansi falarin dayagnuosis a chrii tu nain ier.

Di kaaz a Alzaimaz diziiz no andastan so gud. About 70% a di rix deh biliiv a jinetik wid nof jiin yuujali invalv. Adaels rix fakta ingkluud ischri a ed injri, dipreshan, ar aipatenshan. Di diziiz pruoses asosiet wid plak ah tanggl ina di brien. Wah prabebl dayagnuosis bies pah di ischri a di ilnis ah kagnitiv tesin wid medikal imijin ah blod tes fi ruul out ada pasibl kaaz. Inishal simtam noftaim mistiek fi naamal iejin. Egzaminieshan a brien tishu nesiseri fi definet dayagnuosis. Mental ah fizikal exasaiz, ah fi avaid obisiti maita kiah dikriis di rix a AD. No medikieshan nar sopliment no de we dikriis rix.

No triitment kiah tap ar rivoers iprogreshan, duo som maita kiah tempareri impruuv simtam. Piipl we iafek ingkriisinli afi rilai pah smadi els fi asistans, noftaim put boerdn pah di kiergiva; di presha kiah ingkluud suoshal, saikalajikal, fizikal, ah ikanamik eliment. Exasaiz pruogram benifishal wid rispek tu aktiviti a dieli libm ah kiah potenshali impruuv outkom. Chriitment a bievral prablem ar saikuosis juu tu dimentia wid antisaikatix  kaman bot no yuujali rikomen juu tu ou muotaim igat likl ar no benifit ah ingkriis di rix a hoerli det.




#Article 340: Kiansa (432 words)


Kiansa a wah gruup a diziiz we hinvalv abnaamal sel gruot wid di potenshal fi hinvied ar pred tu hadaels paat a di badi. A no haal tyuuma a kiansa; binain tyuuma no pred gaa hada paat a di badi. Pasobl sain ah simtom  ingkluud lomp, abnaamal bliidn, prolang kaaf, anexplien wiet laas ah chienj ina bowil muuvment. Wails demaya simtom maita hindikiet kiansa, deh maita kiah ab adaels kaaz tu. Uoba 100 kiansa afek yuuman.

Tubako yuus a di kaaz a bout 22% a kiansa det. Aneda 10% juu tu obisiti, puo dayat, lak a fizikal aktiviti ah jingkin alkowal. Adaels fakta ingkluud soertn infekshan, expuoja tu ayanaizin redieshan ah invairamental paluutant. Ina di divelopin wol nieli 20% a kiansa juu tu infekshan laka epataitis B, epataitis C ah yuuman papiluomavairos (HPV). Demaya fakta hak, akliis paatli, bai chienjop di jiinzdem ina sel. Tipikali nof jinetik chienj rikuaya bifuo kiansa kiah divelop. Apraximetli 5–10% a kiansa juu tu jinetik difek inerit frah di poersn pierans. Kiansa kiah ditek bai soertn sain ah simtom ar skriinin tes. Ikiah den tipikali investigiet forda bai medikal imijin ah kanfoerm bai bayapsi.

Nof kiansa kiah privent bai no sumuokin, mentien elti wiet, no jink tomoch alkowal, niam wuoliip a vejitebl, fruut ah wuol grien, vaxinieshan gens soertn infekshos diziiz, no niam tomoch pruoses ah red miit, ah avaid tomoch sonat expuoja. Hoerli ditekshan chuu skriinin yuusful fi soervikal ah kolorektal kiansa. Di benifit a skriinin ina bres kiansa kanchovoershal. Kiansa noftaim chriit wid som kombinieshan a redieshan terapi, soerjri, kimoterapi, ah taagitid terapi. Pien ah simtom manijment a impuotant paat a kier. Palietiv kier potikiula impuotant ina piipl wid advans diziiz. Di chaans a sovaival dipen pah di taip a kiansa ah extent a diziiz wen di chriitmant taat. Wid pitni anda 15 wen deh dayagnuoz di faib-ier sovaival riet ina di divelop wol a pah avrij 80%. Fi kiansa ina di Yunaitid Stiet di avrij faib-ier sovaival riet a 66%.

Ina 2012 bout 14.1 milian nyuu kies a kiansa okor gluobali (no ingkluudn kin kiansa outsaida melanuoma). Ikaaz bout 8.2 milian det ar 14.6% a yuuman det. Di muos kaman taip a kiansa ina miel a long kiansa, prastiet kiansa, kolorektal kiansa ah tomok kiansa. Ina fiimiel, di muos kaman taip a bres kiansa, kolorektal kiansa, long kiansa ah soervikal kiansa. Ef kin kiansa outsaida melanuoma weh fi ingkluud ina tuotal nyuu kiansa iich ier iwuda akount fi rong 40% a kies. Ina pitni, akyuut limfoblastik lyuukiimia ah brien tyuuma a di muos kaman exep ina hAfrika we nan-Ajkin limfuoma okor muotaim. Ina 2012, bout 165,000 pitni anda 15 ier a iej eh-dayagnuoz wid kiansa. Di rix a kiansa ingkriis signifikantli wid iej ah nof kiansa okor muo kaman ina divelop konchri. Rietdem a hingkriis az muo piipl lib tu aul iej ah az laifstail chienj okor ina di divelopin wol. Di finanshal kaas a kiansa weh estimiet a $1.16 chrilian US dala po hier az a 2010.




#Article 341: Kalara (344 words)


Kalara a wah infekshan a di sumaal intestin bai som schrien a di baktiiria Vibrio cholerae. Simtom maita rienj frah non, tu mail, tu sivier. Di klasik simtom a nof-nof waatari-waatari dayariya we laas fi fyuu die. Vamitin  ah mosl kramp kiah aalso okor. Dayariya kiah so sivier tel iliid widin howaz tu sivier dyaijrieshan ah ilekcholait imbalans. Dis kiah rizolt ina singkdong yai, kuol kin, dikriis kin ilastisiti, ah ringklin a di an ah futdem. Di dyaijrieshan kiah rizolt ina di kin ton bluwish. Simtom taat tuu howa tu faib die afta expuoja.

Kalara kaaz bai a nomba a taip a Vibrio cholerae, wid som taip we projuus muo sivier diziiz dah som. Ipred muosli bai waata ah fuud we kantaminiet wid yuuman fiisiz we kantien di baktiiria. Insofishant kukin a siifuud a wah kaman suos. Yuuman a di onggl animal we afek. Rix fakta fi di diziiz ingkluud puor sanitieshan, insofishant kliin jingkin waata, ah pavati. Nof piipl kansoern se raizin sii lebl wi ingkriis riet a diziiz. Kalara kiah dayagnuoz bai a stuul tes. Wah rapid dipstik tes avielobl bot ino az akiuret.

Privenshan invalv impruuv sanitieshan ah axes tu kliin waata. Kalara vaxiin we tek bai mout provaid riiznebl protekshan fi bout six mont. Deh ab di hadid benifit fi protek gens waneda taip a dayariya we kaaz bai E. coli. Di praimri chriitment a uoral ryaijrieshan terapi—di ripliesment a fluid wid slaitli swiit ah saalti saluushan. Rais-bies saluushan prefarebl. Zingk soplimentieshan  yuusful wid pitni. Ina sivier kies, inchaviinos fluid, laka Ringer's lactate, maita rikwaya, ah antibayatik kiah benifishal. Tesin fi si ush antibayatik di kalara soseptibl tu kiah elp gaid di chais.

Kalara afek estimietid 3–5 milian piipl wolwaid ah kaaz 58,000–130,000 det a ier az a 2010. Wails ikorantli klasifai az a pandemik, irier ina di divelop wol. Pitni a di wandem muosli afek. Kalara okor az buot outbriek ah kranikali ina soertn ieria. Ieria wid angwain rix a diziiz ingkluud Afrika ah sout-iis Ieja. Wails di rix a det mongx demde we afek yuujali les dah 5%, ikiah bi az ai az 50% mongx som gruup we no ab no axes tu chriitment. Istarikal diskripshan a kalara eh-fain az hoerli az di 5f senchri BKI ina Sanskrit. Di todi a kalara bai John Snow bitwiin 1849 ah 1854 eh-liid tu signifikant advans ina di fiil af epidiimialaji.




#Article 342: Kaman kuol (277 words)


Kaman kuol, aalso nuo as fresh kuol ar simpli az kuol, a vairal infekshos diziiz a di opa resprichri chrak we praimerili afek di nuoz. Di chruot, sainos, ah vais bax kiah aalso afek. Sain ah simtom kiah bigin les dah tuu die afta expuoja. Deh ingkluud kaafin, suo chuot, ronin nuoz, sniizin, ediek, ah fiiva. Piipl yuujali rikova ina sebm tu ten die. Som simtam kiah laas op tu chrii wiik. Demde wid adaels elt prablem maita hokiejanali divelop nyuumuonia.

Wel uoba 200 vairos schrien implikiet ina di kaaz a di kaman kuol; di rainovairosdem a di muos kaman. Deh pred chuu di ier juurin kluos kantak wid infektid piipl ah indirekli chuu kantak wid abjek ina di invairament fala bai chansfor tu di mout ar nuoz. Rix fakta ingkluud wen pitni gaa diekier, smadi naa sliip gud, ah saikalajikal schres. Simtam muosli juu tu di badi uona imyuun rispans tu di infekshan reda dah tu tishu dischrokshan bai di vairos dehself. Piipl wid influenza  noftaim shuo simila simtom az piipl wid kuol, duo simtom yuujali muo sivier ina di faama.

No vaxiin no de fi di kaman kuol. Di praimeri metod a privenshan a an washin; no fi toch di yaidem, nuoz ar mout wid anwash an; ah fi tan for frah ada sik piipl. Som evidens supuot di yuus a fies maax. No kyuor fi di kaman kuol egzis, bot di simtomdem kiah chriit. Nansteraidal anti-inflamachri jogz (NSAID) laka aibiupruofen kiah elp wid pien. Antibayatik shuda neba yuuz. Evidens no supuot no benifit frah kaaf medisn.

Di kaman kuol a di muos friikuent infekshos diziiz ina yuuman. Di avrij adolt get tuu tu fuo kuol a ier, wails di avrij pitni maita get six tu iet. Deh okor muo kamanli juurin winta ar wen taim kuol. Demaya infekshan de wid yuumaniti sens ienshent taim.




#Article 343: Dayabiitis (263 words)


Diabetes mellitus (DM), kamanli refa tu az dayabiitis ar simpli az shuga, a wah gruup a metabalik diziiz we kiaraktaraiz bai ai blod shuga lebl uoba wah prolang piiriad. Simtom a ai blod shuga ingkluud friikuent yuurinieshan, ingkriis toers, ah ingkriis ongga. Ef ino chriit, dayabiitis kiah kaaz wuoliip a komplikieshan. Akyuut komplikieshan ingkluud dayabetik kiitoasiduosis ah nankiituotik aipoerosmuola kuoma. Siiros lang-toerm komplikieshan ingkluud kaadiovaskiula diziiz, schruok, kranik kidni fielia, fut olsa, ah damij tu di yaidem.

Dayabiitis juu tu aida di pangkrias naa projuus anof insiulin ar di seldem a di badi naa rispan prapali tu di insiulin we projuus. A chrii mien taip a diabetes mellitus:

Privenshan ah chriitment invalv a elti dayat, fizikal exasaiz, mentienin naamal badi wiet, ah avaid yuus a tubako. Kanchuol a blod presha ah mentienin prapa fut kier impuotant fi piipl wid di diziiz. Taip 1 DM afi manij wid insiulin injekshan. Taip 2 DM kiah chriit wid medikieshan wid ar widoutn insiulin. Insiulin ah som uoral medikieshan kiah kaaz luo blod shuga. Wiet laas soerjri fi demde wid obiisiti somtaim a ifektiv meja ina demde wid taip 2 DM. Jestieshanal dayabiitis yuujali rizalv afta di boert a di biebi.

Az a 2015, estimietid 415 milian piipl ab dayabiitis wolwaid, wid taip 2 DM a-mekop bout 90% a di kiesdem. Dis riprizent 8.3% a di adolt papilieshan, wid iikual riet ina buot uman ah man. Frah 2012 tu 2015, dayabiitis estimiet fi eh-rizolt ina 1.5 tu 5.0 milian det iich ier. Dayabiitis akliis dobl a poersn rix a hoerli det. Di nomba a piipl wid dayabiitis expek fi riez tu 592 milian bai 2035. Di gluobal ikanamik kaas a dayabiitis ina 2014 eh-estimiet fi bi $612 bilian USD. Ina di Yunaitid Stiet, dayabiitis kaas $245 bilian ina 2012.




#Article 344: Disnchri (204 words)


Disnchri a hinflammation a di intestin we kaaz dayariya wid blod. Ada simtom kiah ingkluud fiiva, abdaminal pien, ah rektal tenesmus (fiilin a inkompliit defikieshan).

Ikaaz bai a nomba a taip a infekshan laka baktiiria, vairos, parasitik worom, ar pruotozoa, an a taip a giaschoentaraitis. Di mikianizim a wah inflamachri  disaada a di intestin, espeshal a di kuolan.

Di muos kaman faam a disnchri a basileri disnchri we tipikali a mail ilnis, we kaaz simtom naamali kansis a mail tomok pien ah friikuent paasin a stuul ar dayariya. Simtom naamali prizent dehself afta wan tu chrii die ah deh yuujali no laas langga dah wan wiik. Di friikuensi a oerj fi defikiet, di laaj valyuum a likuid fiisiz we paas, ah di prezans a myuukos, pos ah blod dipen pah di patojen we a-kaaz di diziiz. Tempareri laktuos intalrans kiah okor. Ina som kaastik okiejan sivier abdaminal pien, fiiva, shak, ah diliriom kiah aal bi simtom.

Ina exchriim kies, disnchri pieshent kiah paas uoba wan liita a fluid po howa. Muotaim, indivijal wi komplien a naaja, abdaminal pien, ah friikuent waatari ah yuujali foul-smelin dayariya, akompini bai myuukos ah blod, rektal pien, ah fiiva.  Vamitin, rapid wiet-laas, ah jinaralaiz mosl iek sohtaim aalso akompini disnchri. Pah rier okiejan, di amiibik parasait wi invied di badi chuu di blodschriim ah pred biyan di intestin.  Ina soch kies, ikiah muo siirosli infek ada aagan laka di brien, long, ah liva.




#Article 345: Influenza (818 words)


Influenza, kamanli nuo az di fluu, a wah infekshos diziiz kaaz bai wah influenza vairos. Simtom kiah bi mail tu sivier. Di muos kaman simtom ingkluud: ai fiiva, ronin nuoz, suo chuot, mosl pien, ediek, kaafin, ah fiilin tayad. Demaya simtom tipikali bigin tuu die afta expuoja tu di vairos ah muos laas les dan a wiik. Di kaaf, ousomeba, kiah laas fi muo dah tuu wiik. Ina pitni, deh kiah ab naaja ah vamitin, bot demaya no kaman ina adolt. Naaja ah vamitin okor muo kamanli ina di anrilietid infekshan giaschoentaraitis, we sohtaim inakiuretli refa tu az tomok fluu ar 24-howa fluu. Komplikieshan a influenza kiah ingkluud vairal nyuumuonia, sekanderi baktiirial nyuumuonia, sainos infekshan, ah priivos elt prablem laka azma ar aat fielia get wosara.

Chrii taip a influenza vairos afek piipl. Deh kaal Taip A, Taip B, ah Taip C. Yuujali, di vairos pred chuu di ier frah kaaf ar siniiz. Dis biliiv fi okor muosli uoba relitivli shaat distans. Ikiah aalso pred ef smadi toch soerfis kantaminiet bai di vairos ah den toch deh mout ar yaidem. A poersn kiah bi infekshos tu ada wandem buot bifuo ah juurin di taim wen dem a-shuo simtom. Di hinfekshan kiah kanfoerm bai tesin di chuot, spyuutom, ar nuoz fi di vairos. Wah nomba a rapid tes avielebl; ousomeba, piipl kiah stil ab di infekshan iibm ef di rizolt negitiv. Wah taip a palimariez chien riakshan we ditek di vairos RNA muo akiuret.

Friikuent an washin rijuus di rix a infekshan bikaa di vairos inaktiviet bai suop. Fi wier soerjikal maax aalso yuusful. Ierli vaxinieshan gens influenza rikomen bai di Wol Elt Aaganizieshan fi demde we ab ai rix. Di vaxiin yuujali ifektiv gens chrii ar fuo taip a influenza. Iyuujali talariet wel. Vaxiin we mek fi wan ier maita no yuusful agen ina di falarin ier, sens di vairos ivalv pah di rapid. Antivairal jogz laka di nyuuraminidiez inibita oseltamivir, mongx adawandem, eh-yuuz fi chriit influenza. Deh benifit ina demde uu adawaiz elti no apier fi bi grieta dah deh rix. No benifit no fain fi demde wid ada elt prablem.

Influenza pred rong di wol ina ierli outbriek, we rizolt ina bout chrii tu faib milian kies a sivier ilnis ah bout 250,000 tu 500,000 det. Ina di Nadan ah Sodan paat a di wol outbriek okor mienli ina winta wails ina ieria rong di ikwieta outbriek kiah okor a heni taim a di ier. Det okor muosli ina di yong, di uol ah demde wid adaels elt prablem. Laaja outbriek nuo az pandemik les friikuent. Ina di 20t senchri chrii influenza pandemik eh-okor: Panish influenza ina 1918, Iejan influenza ina 1958, ah Ang Kang influenza ina 1968, wid iich wan rizolt ina muo dah milian det. Di Wol Elt Aaganizieshan diklier outbriek a wah nyuu taip a influenza A/H1N1  az pandemik ina Juun 2009. Influenza kiah aalso afek adaels animal, ingkluudn ag, aas ah bod.

File:Symptoms_of_influenza.svg|thumb|300x300px|Simtom a influenza, wid fiiva ah kaaf di muos kaman simtom.
Apraximetli 33% a piipl wid influenza deh asimtomatik.

Simtom a influenza kiah taat kwait sodn wan tu tuu die afta infekshan. Yuujali di fos simtom a chil ar chili sensieshan, bot fiiva aalso kaman hoerli ina di infekshan, wid badi tempicha rienj frah 38 tu 39 °C (aproximetli 100 tu 103 °F). Nof piipl so sik tel deh kanfain tu bed fi sebral die, wid iek and pien raichuu deh badi, wosara ina deh bak ah leg. Simtom a influenza kiah ingkluud:

Ikiah difikolt fi distingguish bitwiin die kaman kuol ah influenza ina di hoerli stiej a demaya infekshan, bot a fluu kiah bi aidentifai bai ai fiiva wid a sodn anset ah exchriim fatiig. Influenza a wah mixcha a simtom a kaman kuol ah nyuumuonia, badi iek, ediek, ah fatiig. Dayariya a no naamali a simtom a influenza ina adolt, alduo ifain ina som yuuman kies a di H5N1 bod fluu ah kiah bi a simtom ina pitni. Di muos rilayabl simtom fi influenza shuo ina di tiebl tu di rait.

Sens antivairal jogz ifectiv fi chriit influenza ef di poersn geti hoerli, ikiah bi impuotant fi aidentifai kies hoerli. Outa di simtom lisout opatap, di kombinieshan a fiiva wid kaaf, suo chuot an/ar niezal kanjeshan kiah impruuv dayagnastik akiuresi. Tuu disijan analisis todi sojes se dat juurin luokal outbriek a influenza, di privalens wi bi uoba 70%, ah so pieshent wid heni a demaya kombinieshan a simtom kiah chriit wid nyuuraminidiez inibita widoutn tes. Iibm ina di absens a luokal outbriek, chriitment kiah jostifai ina di eldali juurin di influenza siizn az lang az di privalens a uoba 15%.

Di avielebl labrichri tesdem fi influenza kantiniu fi impruuv. Di Yunaitid Stiet Senta fi Diziiz Kanchuol ah Privenshan (CDC) mentien wah op-tu-diet somari a avielebl labrichri tes. Askaadin tu di CDC, rapid dayagnastik tes ab a sensitiviti a 50–75% ah spisifisiti a 90–95% wen kompier wid vairal kolcha. Demaya tes maita espeshali yuusful juurin di influenza siizn (privalens=25%) bot ina di absens a luokal outbriek, ar peri-influenza siizn (privalens=10%).

Okiejanali, influenza kiah kaaz sivier ilnis ingkluudn praimri vairal nyuumuonia ar sekanderi baktiirial nyuumuonia. Di abvios simtom a chobl wid briidin. Adishanali, ef a pitni (ar prizyuumebli wah adolt) siim fi a-get beta ah den rilaps wid ai fiiva, dat a dienja sain sens dis rilaps kiah bi baktiirial nyuumuonia.




#Article 346: Malieria (599 words)


Malieria a wah infekshos diziiz pred bai maskita tu yuuman ah ada hanimals chuu parasitik pruotozuowan (wah gruup a singgl-sel maikrohaaganizim) we bilangx tu di Plasmodium taip. Malieria kaaz simtom we tipikali ingkluud fiiva, fatiig, vamitin, ah ediek. Ina sivier kies ikiah kaaz yelo kin, siija, kuoma, ar det. Simtom yuujali bigin ten tu fiftiin die afta smadi get bait. Ef ino prapali chriit, piipl maita ab rikorans a di diziiz soh mont lieta. Ina demde uu riisantli sovaiv infekshan, riihinfekshan yuujali kaaz maila simtom. Dis paashal rizistans disapier uoba soh mont tu ier ef di poersn no kantiniu expuoz tu malieria.

Di diziiz muos kamanli chanzmit bai wah infektid fiimiel Anopheles maskita. Di maskita bait inchajuus di parasaitdem frah di maskita salaiva ina di persn blod. Di parasaitdem chrabl tu di liva we deh machior ah riprojuus. Faib spiishiz a Plasmodium kiah infek ah pred bai yuuman. Muos det kaaz bai P. falciparum bikaa P. vivax, P. ovale, ah P. malariae jinarali kaaz a maila faam a malieria. Di spiishiz P. knowlesi rierli kaaz diziiz ina yuuman. Malieria tipikali dayagnuoz bai di maikroskapik egzaminieshan a blod we yuuz blod flim, ar wid antijen-bies rapid dayagnastik tes. Metod we yuuz di palimeriez chien riakshan fi ditek di parasait DNA eh-don divelop, bot no waidli yuuz ina ieria we malieria kaman juu tu deh kaas ah komplexiti.

Di rix a diziiz kiah rijuus bai privent maskita bait bai yuuz maskita net ah insek ripelant, ar wid maskita-kanchuol meja laka sprie insektisaid ah jrien standin waata. Wuoliip a medikieshan avielebl fi privent malieria ina trabla tu ieria we di diziiz kaman. Okiejanal duos a di medikieshan solfadaxiin/pairimetamiin  rekomen fi infant ah afta di fos chraimesta a prignansi ina ieria wid ai riet a malieria. Dispait di niid, no ifektiv vaxiin no egzis, alduo efoert fi divelop wan angwain. Di rikomen chriitment fi malieria a wah kombinieshan a antimalierial medikieshan we ingkluud aatimisinin. Di sekan medikieshan kiah bi aida meflokwiin, lumefanchriin, ar solfadaxiin/pairimetamiin. Kuiniin tugiada wid daxisaikliin kiah yuuz  ef no aatimisinin no avielebl. Irekomen ina ieria we di diziiz kaman, malieria fi kanfoerm ef pasibl bifuo chriitment taat juu tu kansoern bout ingkriisin jog rizistans. Rizistans mongx di parasait divelop tu sebral antimalierial medikieshan; fi egzampl, kluorokwiin-rizistant P. falciparum  don-pred tu muos malierial ieria, ah rizistans tu aatimisinin a prablem ina som paat a Soutiis Ieja.

Di diziiz pred waid ina di chapikal ah sobchapikal riijan we egzis ina braad ban rong di ikwieta. Dis ingkluud moch a Sob-Sa'aaran Afrika, Ieja, ah Latn Amoerka. Ina 2015, a wena 214 milian kies a malieria wolwaid. Dis rizolt ina estimietid 438,000 det, 90% a we okor ina Afrika. Riet a diziiz dikriis frah 2000 tu 2015 bai 37%, bot ingkriis frah 2014 juurin wen a weh 198 milian kies. Malieria kamanli asosiet wid pavati ah iab mieja negitiv ifek pah ikanamik divelopment. Ina Afrika, iestimiet fi rizolt ina laas a US$12 bilian a ier juu tu ingkriis eltkier kaas, laas abiliti fi wok, ah negitiv ifek pah tuorizim.

Di sain ah simtom a malieria tipikali bigin 8–25 die falarin infekshan; ousomeba, simtom kiah okor lieta ina demde uu eh-tek antimalierial medikieshan az privenshan. Inishal manifestieshan a di diziiz—kaman tu haal malieria spiishiz—komiin laka fluu simtom, ah kiah rizembl ada kandishan laka sepsis, gaschoentaraitis, ah vairal diziiz. Di prizentieshan kiah ingkluud ediek, fiiva, shivarin, jaint pien, vamitin, iimolitik aniimia, jaandis, iimogluobin ina di yuurin, retinal damij, ah kanvolshan.

Di klasik simtom a malieria a paraxizim—saiklikal okorans a sodn kuolnis fala bai shivarin ah den fiiva ah swetin, okorin ebri tuu die (toershan fiiva) ina P. vivax ah P. ovale infekshan, ah ebri chrii die (kwaatan fiiva) fi P. malariae. P. falciparum infekshan kiah kaaz rikorant fiiva ebri 36–48 howa, ar les pronongs ah aalmuos kantinyuos fiiva.

Sivier malieria yuujali kaaz bai P. falciparum (muotaim refa tu az falciparum malieria). Simtom a falciparum malieria araiz 9–30 die afta infekshan. Indivijual wid seriibral malieria friikuentli egzibit nyuuralajikal simtom, ingkluudn abnaamal pascharin, nistagmos, kanjuget giez paalzi (fielia a di yaidem fi ton tugiada ina di siem direkshan), opistotuonus, siija, ar kuoma.




#Article 347: Ruoman Ripoblik (254 words)


Di Ruoman Ripoblik (Latn: Res publica Romana; Klasikal Latn: [ˈreːs ˈpuːb.lɪ.ka roːˈmaː.na]) wena di piiriad a ienshent Ruoman siblizieshan bignin wid di uobachuo a di Ruoman Kindom, chadishanali diet tu 509 BKI, ah hen ina 27 BKI wid di extablishment a di Ruoman Empaya. A weh juurin dis piiriad wen Ruom kanchuol eh-expan frah di siti imidiet sorounin tu egemani uoba di wuola di Meditarienian wol. Juurin di fos tuu senchri a iegzistans, di Ruoman Ripoblik expan chuu a kombinieshan a kangkues ah alayans, frah senchral Itali tu di wuola di Italian peninsiula. Bai di falarin senchri, iweh-ingkluud Naat Afrika, Spien, ah waa nou sodan Frans. Tuu senchri afta dat, bigens di hen a di 1s senchri BKI, iweh-ingkluud di res a madan Frans, Griis, ah nof a di iistan Meditarienian. Bai dis ya taim, intoernal tenshan eh-liid tu wah siiriz a sibl waar, we en op liid fe di asasinieshan a Juulios Siiza, we eh-liid tu di chanzishan frah ripoblik tu empaya. Di egzak diet a dis chanzishan ya kiah bi aagyumant. Istuoriandem eh somtaim propuoz Juulios Siiza kraas a di Ruubikan Riva ina 49 BKI, Siiza apaintment az diktieta fi laif ina 44 BKI, ah adawaiz, di difiit a Maak Antuoni ah Kliopachra a di Bakl a Aktiom ina 31 BKI. Ousomeba, muos a dem yuuz di siem diet we di ienshent Ruoman dehself eh-yuuz, wen di Ruoman Senit grant exchraadineri powa tu Aktievian ah wen ih adap di taikl Agostos ina 27 BKI, az di wah ivent we hen di Ripoblik.




#Article 348: Ruoman Empaya (195 words)


Di Ruoman Empaya (Latn: Imperium Rōmānum; Klasikal Latn: [ɪmˈpɛ.ri.ũː roːˈmaː.nũː] Koine ah Midiival Griik: Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων, chr. Basileia tōn Rhōmaiōn) wena di puos-Ruoman Ripoblik piiriad a di ienshent Ruoman siblizieshan, we kiaraktaraiz bai gobament edop bai emperadem ah laaj terituorial uoldin rong di Meditarienian Sii ina Yuurop, Afrika ah Ieja. 

Di siti a Ruom ena di laajis siti ina di wol bout 100 BKI – bout 400 KI, wid Kanstantinuopl (Nyuu Ruom) we eh-bikoms di laajis rong 500 KI ah di hEmpaya papiles gruo tu a hestimietid 50 tu 90 milian inabitant (rofli 20% a di wol papilieshan deh taim de. 

Di 500-ier-uol ripoblik we eh-prisiidi weh sivierli distiebilaiz ina siiriz a sivl waar ah palitikal kanflik, juurin taim wen Juulios Siiza eh-apaint az popechual diktieta ah den asasiniet ina 44 BKI. Sivl waar ah exikyuushan kantiniu, we kolminiet ina di vikchri a Aktievian, Siiza adaptid son, uoba Maak Antuoni ah Kliopachra a di Bakl a Aktiom ina 31 BKI ah di hanexieshan a Iijip. Aktievian powa eh den anasielebl ah ina 27 BKI di Ruoman Senit faamali grant im uobahaachin powa ah di nyuu taikl Agostos, we ifektivli maak di hen a di Ruoman Ripoblik.




#Article 349: Griik lichicha (158 words)


Griik lichicha refa tu raitn we eh-kompuoz ina hieriadem wid Griik influens, raichuu di wuol piiriad wen di Griik-spiikin piipl eh-egzis. Ienshent Griik lichicha refa tu lichicha we eh-rait ina Ienshent Griik frah di uolis sovaivin wok raitdong ina di Griik languij optel around di fif senchri KI ah di raiz a di Bizantiin Empaya. A di bignin a Griik lichicha a di wokdem bai Uoma, di Iliad ah di Adisi. Ina di klasikal piiriad nof a di jahra a westan lichicha eh-bikoms muo praminent. Di tuu mieja lirikal puoyt wena Safo ah Pindar. Di Klasikal iira eh aalso si di daan a jraama. Tuu a di muos influenshal istuorian wena Eroduotos ah Tuusididiiz. Ina di 4t senchri BKI, chrii filasafa nuotebl: Sakratiiz, Plieto, ah Aristakl. Lieta Griik puoychri florish muosli ina di 3d senchri BKI. Juurin di Ruoman iira, di fizishan Galen, ina di ischri a ienshent sayans, a di muos signifikant smadi ina medisn afta Ipakratiiz.




#Article 350: Chuojan Waar (127 words)


Ina Griik mitalaji, di Chuojan Waar eh-wiej gens di siti a Chrai bai di Akiyandem (Griik) afta Paris a Chrai eh-tek Elin fran ar ozban Menilaus, king a Spaata. This kuda be aroun di yier 1180 BC. Di waar a wan a di muos impuotant ivent ina Griik mitalaji ah nariet-nariet chuu nof wok a Griik lichicha, muos nuotebl chuu Uoma Iliad. Di Iliad riliet paat a di laas ier a di siij a Chrai; di Adisi diskraib di joerni bak a yaad fi Odisios, wan a di waar iiro. Ada paat a di waar diskraib ina saikl a hepik puoym, we eh-sovaiv piisi-piisi. Episuod frah di waar provaid matiirial fi Griik chrajidi ah ada wok a Griik lichicha, ah fi Ruoman puoyt ingkluudn Voerjil ah Uovid.




#Article 351: Foundin a Ruom (105 words)


Di foundin a Ruom kiah chek op bai aakialaji, bot chadishanal tuori an dong bai di hienshent Ruoman dehself explien di hoerlies ischri a deh siti chuu lejin ah mit. Di muos famiilia a demaya mit, ah praps di muos fiemos a aal Ruoman mit, a di tuori bout Ramiulos ah Riimos, di tuindem uu eh-sokl bai wah shii-wulf, aroun 753 BK. Dis ya tuori eh-afi rikansail wid aneda chadishan, set ina hoerlia taim, di wan we eh-ab di Chuojan Waar (aroun 1180 BK) rifiujii Enias exkiep gaa Itali ah foun di lain a Ruoman chuu ih son Iulos, di niemsiek a di Juulio-Klaadian dainasti.




#Article 352: Paakinsn diziiz (420 words)


Paakinsn diziiz (PD) a wah dijinarietiv disaada a di senchral noervos sistim we mienli afek di muoto sistim. Hoerli ina di kuos a di diziiz, di muos abvios simtom muuvment-rilietid; demaya ingkluud shiekin, rijiditi, sluonis a muuvment ah difikolti wid waakin ah giet. Lieta, tingkin ah biyevral prablem kiah araiz, wid dimentia  kamanli okor ina di advans stiej a di diziiz, ah wid dipreshan di muos kaman saikiachrik simtom. Ada  simtom ingkluud sensri, sliip, ah imuoshanal prablem. Di mien muoto simtom kalektivli kaal paakinsuonizim, ar paakinsuonian sinjruom.

Di diziiz kiah bi aida praimri ar sekanderi. Di kaaz fi praimri Paakinsn diziiz no nuo, alduo som ietipikal kies ab jinetik  arijin. Di kaaz fi sekanderi paakinsuonizim nuo az juu tu taxin. Nof rix ah protektiv fakta eh-investigiet: di klieris evidens a fi ingkriis rix ina piipl expuoz tu soertn pestisaid ah rijuus rix ina tubako sumuoka. Di muoto simtomdem a di diziiz rizolt frah di det a seldem ina di substantia nigra, wah riijan a di midbrien. Dis rizolt ina insofishant duopamiin ina demaya ieria. Di riizn fi dis sel det no andastan tuu gud bot invalv di bilop a pruotiin ina Luuwi badidem ina di nyuuran. We di Luuwi badidem lokiet paatli rilietid tu di expreshan ah digrii a di simtomdem. Dayagnuosis a tipikal kies mienli bies pah simtom, wid tes laka nyuuroimijin yuuz fi kanfamieshan.

Chriitment, tipikali di antipaakinsn medikieshan L-DOPA ah duopamiin aganis, impruuv di hoerli simtomdem a di diziiz. Az di diziiz progres ah nyuurandem kantiniu fi laas, demaya medikieshan bikoms inifektiv wails a di sieh taim deh projuus wah komplikieshan maak bai invalinteri raidin muuvment. Dayat ah som faam a riabilitieshan shuo som ifektivnis fi himpruuv simtom. Soerjri fi plies diip brien stimiulieshan yuuz fi rijuus muoto simtom ina sivier kies we jogz inifektiv. Risaach direkshan ingkluud investigieshan ina nyuu hanimal magl a di diziiz ah di potenshal yuusfulnis a jiin terapi, stem sel chransplaant, ah nyuuroprotektiv iejent. Medikieshan fi chriit nan-muuvment-rilietid simtom a PD, laka sliip distorbans ah imuoshanal prablem, azwel egzis.

Ina 2013 PD eh-prezant ina 53 milian piipl ah rizolt ina bout 103,000 det gluobali. Paakinsn diziiz muo kaman ina uola piipl, wid muos kies okor afta di iej a 50; wen isi ina yong adolt, ikaal yong anset PD. Di diziiz niem afta di Ingglish dakta Jiemz Paakinsn, uu eh-poblish di fos ditiel diskripshan ina An Essay on the Shaking Palsy, ina 1817. Wuoliip a mieja aaganizieshan promuot risaach ah impruuvment a kualiti a laif fi demde we gat di diziiz ah fi deh fambili. Poblik awiernis kiampien ingkluud Paakinsn diziiz die (pah Jiemz Paakinsn baandie, 11 Iepril) ah di yuus a red tyuulip az di simbal a di diziiz. Piipl wid paakinsuonizim uu eh-ingkriis poblik awiernis a di kandishan ingkluud akta Maikal J. Fax, Olimpik saiklis Dievis Fini, ah liet profeshanal baxa Muamid Ali.




#Article 353: Planit (143 words)


Planit a wah laaj abjek laka Juupita ar Oert we haabit staar. Isumaala dah staar, an ino mek no lait. Planit shiep komiin laka slaitli skuash baal (sferaid). Abjek we haabit planit deh kaal satilait. Staar ah ebriting we haabiti deh kaal staar sistim. A iet planit ina wi Suola Sistim. Pluuto yuus fi kaal planit, bot ina Aagos 2006, di Intanashinal Aschranamikal Yuunian disaid se a wah dwaaf planit insted. Fuo muo dwaaf planit nuo bout ina di Suola Sistim, Siiris, Makemake, Eris ah Haumea. Di niem planit koh frah di Griik wod πλανήτης (planetes), miinin waakbout, ar sinting we muuv. Optel di 1990z, piipl eh onggl nuo bout demde ina di Suola Sistim. Az a Juun 2011, wi nuo bout 563 ada planit.[1] Aal a demaya nyuu fain planit a-haabit adaels staar: dem a hexchrasuola planit. Sohtaim piipl kaal dem exoplanit.




#Article 354: Staar (127 words)


Staar a wah luuminos sfier a plazma huol tugiada bai fii wuona graviti. Di nieris staar tu Oert a di Son. Nof ada staar visibl tu di niekid yai frah Oert juurin di nait, wen deh apier az wan waga-waga a fix luuminos paint ina di skai juu tu deh zingkuma distant frah Oert. Istarikali, di muos praminent staardem eh-gruup ina kanstilieshan ah astarizim, outa we di braitis wandem get prapa niem. Aschranamadem asembl staar kiatalag we haidentifai di staardem we nuo bout ah provaid standadaiz stela dezignieshan. Ousomeba, muos a di staar ina di Yunivoers, ingkluudn aal staar outsaida fiwi gialaxi, di Milki Wie, invisibl tu di niekid yai frah Oert. Mata a fak, muos a dem invisibl frah Oert iibm chuu di muos powaful teliskuop.




#Article 355: Batani (116 words)


Batani, aalso kaal plaant sayans, plaant bailoji ar faitalaji, a di sayans a plaant laif an wah branch a bailoji. Batanis ar plaant sayantis a sayantis uu speshalaiz ina dis fiil. Di toerm batani koh frah di Ienshent Griik wod βοτάνη (botanē) miinin paascha, graas, ar fada; βοτάνη iself diraiv frah βόσκειν (boskein), fi fiid ar fi griez. Chadishanali, batani aalso ingkluud di todi a jonjo ah alji bai maikalajis ah faikalajis rispektivli, wid di todi a demaya chrii gruup a aaganizim lef widin di sfier a inchres a di Intanashinal Batanikal Kanggres. Nowadiez, batanis todi apraximetli 400,000 spiishiz a libm aaganizim outa we soh 260,000 spiishiz a vaskiula plaant ah bout 248,000 a blazamin plaant.




#Article 356: Amfibian (148 words)


hAmfibian a hektotoermik, techrapad voertibret a di klaas Amfibia. Madan amfibian a haal Lisamfibia. Deh inabit wah waid varayati a abitat, wid muos spiishiz lib widin tireschrial, fosuorial, aabuorial ar freshwaata akuatik ikosistim. hAmfibian muosataim taat out az laava se lib ina waata, duo som spiishiz ton fi aneda weh fe buan frah heg. Di yong muosataim go tru metamaafosis frah laava wid gil, op tu fulsaiz ier-briidin faam wid long. hAmfibian yuuz deh kin az aneda respirietari soerfis ah som sumaal tireschrial salamanda ah frag no gat no long ah rilai pah deh kin ebritaim. Deh syuupafishali fieba reptail; duo, alang wid mamal ah bod, di reptail a hamnyuot ah no rikuaya no waata fi dem bret a ier. Wid deh komplex riprodoktiv niid ah poermiebl kin, amfibian noftaim a ikolajikal indikieta; ina riisant deked massiv diklain gwaan ina amfibian papilieshan fi nof spiishiz rong di gluob.




#Article 357: Insek (124 words)


Insek (frah Latn insectum, a kalk a Griik ἔντομον [éntomon], kotop ina sekshan) a wah klaas a invoertibret widin di haachropad failom we ab kaitinos exoskelitan, chrii-paat badi (ed, tuorax ah abdomen), chrii pier a jaintid leg, kompoun yai ah wan pier a antena. Dem a di muos daivoers gruup a hanimal pah di planit, ingkluudn muo dan a milian diskraib spiishiz ah deh riprizent muo dah aaf a haal nuo libm aaganizim. Di nomba a hextant spiishiz estimiet bitwiin six ah ten milian, ah potenshali riprizent uoba 90% a di difrah-difrah animal laif faam pah Oert. Insek kiah fain ina nieli aal invairament, alduo onggl wah sumaal nomba a spiishiz rizaid ina di uoshan, abitat we daminiet bai wah nex aachropad gruup, krostieshan.




#Article 358: Standad Magl (107 words)


Di Standad Magl a paatikl fizix a wah tiori we kansoern di hilekchomagnetik, wiik, ah chrang nyuuklier intarakshan, azwel fi klasifai haal di sobatamik paatikl we nuo bout. Iweh divelop raichuu di lata aaf a di 20t senchri, az kalabaretiv efoert mongx sayantis rong di wol. Di korant faamiulieshan eh-fainalaiz ina di migl-1970z wen experiment kanfoerm di hegzistans a kwaak. Sens da taim de, diskovri a di tap kwaak (1995), di tau nyuuchriino (2000), ah di Igz buosn (2012) gi forda kriidens tu di Standad Magl. Bikaa isoxiid fi hexplien a wuoliip a difrah-difrah experimental rizolt, di Standad Magl sohtaim rigyaad az di tiori a liklmuos ebriting.




#Article 359: Kinimatix (139 words)


Kinimatix a di branch a klasikal mikianix we diskraib di muoshan a paint (altoernitivli paatikl), badi (abjek), ah sistim a badi widoutn no kansidarieshan a di mas a demde habjek nar di fuos we maita eh-kaaz di muoshan. Kinimatix az fiil a todi muotaim refa tu az di jaamechri a muoshan ah az soch maita kiah si az a branch a matimatix. Kinimatix bigin wid diskripshan a di jaamechri a di sistim ah di hinishal kandishan a wa nuo bout di valiudem a pozishan, velasiti an/ar axalarieshan a difrah-difrah paint we a paat a di sistim, den frah jaamechrikal agiument ikiah ditoermin di pozishan, di velasiti ah di haxalarieshan a heni paat a di sistim. Di tod a di influens a di fuosdem we ak pah mas faal widin di poervyuu a kinetix. Fi forda ditiel, si hanalitikal dainamix.




#Article 360: Spiid a lait (135 words)


Di spiid a lait ina vakyuom, kamanli dinuot c, a wah yunivoersal fizikal kanstant impuotant ina nof ieria a fizix. Iprisais valiu a 299792458 miita po sekan (apraximetli 3.00×108 m/s), sens di lent a di miita difain frah dis kanstant ah di hintanashinal standad fi taim.  Askaadn tu speshal relitiviti, c a di maximom spiid a haal mata ah ens infamieshan ina di yunivoers kiah chrabl. A di spiid we haal masles paatikl ah chienj a di hasosietid fiildem (ingkluudn ilekchomagnetik redieshan laka lait ah gravitieshanal wiev) chrabl ina vakyuom. Soch paatikl ah wiev chrabl a c rigyaadlis a di muoshan a di suos ar di hinoershal refrans friem a di habzoerva. Ina di tiori a relitiviti, c intariliet spies ah taim, ah aalso hapier ina di fiemos ikwiejan a mas–enaji ikuivalens E = mc2.




#Article 361: Wiet (162 words)


Ina sayans ah injinierin, di wiet a wah abjek yuujali tek fi bi di fuos pah di habjek juu tu gravity. Wiet a vekta huufa magnityuud (wah skiela kuantiti), muotaim dinuot bai hitalik leta W, a di prodok a di mas m a di habjek ah di magnityuud adi luokal gravitieshanal axalarieshan g; so: W = mg. Di yuunit a mejament fi wiet a daa wan a fuos, ush ina di Intanashinal Sistim a Yuunit (SI) a di nyuutan. Fi hegzampl, wah abjek wid mas a wan kilogram ab wiet a bout 9.8 nyuutan pah di soerfis a di Oert, ah bout wan-sixt az moch pah di Muun. Ina dis sens a wiet, wah badi kiah wietlis onggl ef ide for (ina prinsipl infinetli for-for) frah heni ada mas. Alduo wiet ah mas a sayantifikali distingk kuantiti, di toermdem noftaim kanfyuuz wid deh wananeda ina hebridie yuus (dat a, kompier ah kanvoert fuos wiet ina pong tu mas ina kilogram ah vaisa-voersa).




#Article 362: Pong (104 words)


Di pong ar pong-mas (abrivieshan: lb, lbm, lbm, ℔) a yuunit a mas yuuz ina di himpiirial, Yunaitid Stiet kostomeri ah ada sistim a mejament. Wah nomba a difrah-difrah difinishan eh-yuuz, di muos kaman wan tide a di hintanashinal avuadupua (avoirdupois) pong we liigali difain az egzakli 0.45359237 kilogram, ah we divaidop ina 16 avuadupua ongx.

Di yuunit disen frah di Ruoman libra (ou komz di abrivieshan lb); di niem pong a Joerman adaptieshan a libra pondo, pong bai wiet.

Yuusij a di ankualifai toerm pong riflek di istarikal kanflieshan a mas ah wiet. Dis akount fi di madan distingguishin toermdem pong-mas ah pong-fuos.




#Article 363: Sexyuali chanzmitid infekshan (370 words)


Sexyuali chanzmitid infekshan (STI), aalso refa tu az sexuali chanzmitid diziiz (STD) ah veniirial diziiz (VD), a infekshan we kamanli pred chuu sex, espeshali vajainal intakuos, ienal sex ah uoral sex. Muos STI inishal no kaaz no simtam. Dis rizolt ina grieta rix fi paasaan di diziiz tu adawandem. Simtam ah sain a diiziz kiah ingkluud vajainal dischaaj, piinail dischaaj, olsa pan ar rong di jenital, ah pelvik pien. STI we akwaya bifuo ar juurin boert kiah rizolt ina puor outkom fi di biebi. Som STI kiah kaaz prablem wid di abiliti fi get prignant.

Muo dah 30 difrah baktiiria, vairos, ah parasait kiah kaaz STI. Baktiirial STI ingkluud klamidia, ganariya, ah sifilis mongx adaels wan. Vairal STI ingkluud jenital oerpiiz, HIV/AIDS, ah jenital waat mongx adaels wan. Parasitik STI ingkluud chrikomuoniasis mongx adaels wan. Wails deh yuujali pred bai sex, som STI kiah azwel pred chuu nan-sexyual kantak wid kantaminietid blod ah tishu, bresfiidn, ar juurin chailboert. STI dayagnastik tesdem hiizi avielebl ina di divelop wol, bot dis noftaim a no di kies ina di divelopin wol.

Di muos ifektiv wie fi privent STI a fi no ab sex. Som vaxinieshan kiaa aalso dikriis di rix a soertn infekshan ingkluudn epataitis B ah som taip a HPV. Siefa sex praktis laka di yuus a kandom, fi ab sumaala nomba a sexyual paadna, ah fi de ina rilieshanship we iich poersn onggl ab sex wid die di adawan aalso dikriis di rix. Sorkomsijan ina miel kiah bi ifektiv fi privent som infekshan. Muos STI kiah chriit ar kyuor. Outa di muos kaman infekshan, sifilis, ganariya, klamidia, chrikomuoniasis deh kyuorebl, wails oerpiiz, epataitis B, HIV/AIDS, ah HPV kiah chriit bot deh no kyuorebl. Rizistans tu soertn antibayatik a-divelop mongx som aaganizim laka ganariya.

Ina 2008, iweh-estimiet se dat 500 milian piipl eh-infek wid aida sifilis, ganariya, klamidia ar chrikomuoniasis. Akliis wah adishanal 530 milian piipl gat jenital oerpiiz ah 290 milian uman ab yuuman papiluomavairos. STI ada dah HIV rizolt ina 142,000 det ina 2013. Ina di Yunaitid Stiet deh eh-ab 19 milian nyuu kies a sexyuali chanzmitid infekshan ina 2010. Istarikal dakiumentieshan a STI diet bak tu akliis di Ebers papairos frah rong 1550 BKI ah di Uol Testiment. Muotaim shiem ah stigma asosiet wid demaya infekshan. Di toerm sexyuali chanzmitid infekshan jinarali prefa uoba di toerm sexuuali chanzmitid diziiz ah veniirial diziiz, az ihingkluud demde uu no gat no simtomatik diziiz.




#Article 364: Bedwadizam (231 words)


Bedwadizam, muo prapa di Jumieka Nietiv Baptis Frii Choch, ena wah rilijos muuvment a Jumieka. Iweh foun a Aagos Tong, Sint Anju Parish, ina 1889 bai Arisn Shiekspier Udz, wah Afrikan-Amoerkan imigrant tu Jumieka, ah niem aafa Aligzanda Bedwad (1859-1930), uu weh-refa tu az Dat Prafit ah Shepad. A weh wan a di muos papila Afro-Jumiekan politiko-rilijos muuvment frah di 1890z tu di 1920z. Bedwadizam achak ten-ten touzn falara wid kaal fi suoshal jostis, azwel suoshoikanamik pruogram fi di luowa klaas.

Bedwadian lichicha diskraib Bedwadizim az wah nyuu rilijan, di Soxesa tu Kristianiti ah Juudizim. Ousomeba, di akchual tiichin no moch difrah frah wa muos Kristian dinaminieshan tiich, we schres di impuotansfi rekanaiz Jiizas Krais az buot Gad ah man az paat a di Chriniti, azwel az friikuent faastin. Iibm so, bikaa di muuvment kompier di ruulin klaasdem tu di Farisii, deh disapruuv dem ah aal sopres dem. Wan a di fyuu yuuniik kansep a Bedwadizim a di biliif se Aagos Tong, Jumieka karispan tu Jiruusilem fi di Westan wol. Bedwad imself kliem sohtaim fi bi di riinkaanieshan a di prafitdem ingkluudn Muoziz, Juona ah Jan di Baptis, ah di kuot ruul se im insien pah tuu okiejan. Di muuvment dedout ina 1921 afta Bedwad ah nof onjrid a ih falaradem maach gaa Kinston, we ih fiel fi pruuv ih kliem fi kiah asen gaa Ebm, ah nof smadi get ares.




#Article 365: Iityuopian Zayan Kaptik Choch (288 words)


Di Iityuopian Zayan Kaptik Choch a wana di manshan a di Rastafarai muuvment we florish ina Jumieka ah weh ingkaapariet ina Flarida ina 1975. Memba a di muuvment se ibies pah Maakos Gyaavi tiichin ah deh se deh yuuz gianja az di Rastafarai sakriment.

Ina 1979 di gruup eh-akiuz, chrai, ah kanvik fi smogl waga-waga amount a puotent kianabis frah Jumieka tu Mayami ina hakshan we ena-kip di Jumiekan ikanami a-fluot daa deked. Di den Jumiekan Praim Minista Edwad Siaga tel wah U.S. intavyuu A jos likl sinsimiila waa kip di konchri a-gwaan rait nou. Di Kaptikdem poblish wah frii nyuuzpiepa fi promuot Gyaaviizim ah di dikriminalizieshan a mariwaana. Deh weh aalso fiicha pah wah sinsieshanal episuod a 60 Minit pah 28 Aktuoba 1979. Di gruup liida wena Tamas Raili (Thomas Reilly), aalso nuo az Breda Lov. Ina 1986 di aaganizieshan patisipiet ina di Jogz Infuosment Adminischrieshan ierin pah kianabis rishediulin ina di Yunaitid Stiet.

Pah 8 Aagos 1994 Jim Chranma (Jim Tranmer), wah faama memba a di group, eh-rait wah leta tu Kaal Uolsn (Carl Olsen) wails ih de-meditiet pan ih 35-ier prizn sentans an ih dipaacha frah di EZCC malishos airaaki. Uolsn eh-ron fi Gobna ina Aiowa, az a Libatierian, ina 1994 ah fi di U.S. Ous a Riprizentitiv, agen az Libatierian, ina 1996. Korantli im a priis ina di Iityuopian Zayan Kaptik Choch, ah rizaid ina Aiowa.

Di EZCC no asosiet wid di Kaptik Aatadax Choch nar di Kaptik Kiaklik Choch, buot bies ina Iijip. Di Kaptik Aatadax Choch ab wah Iityuopian sista choch, we aalso anrilietid.

Di Zayan Kaptik Choch eh-fiicha ina di 2011 Bili Kaaben (Billy Corben) dakiumenchri , we di fos sekshan kansoern di gruup ah fiicha intavyuu wid soh faama memba.




#Article 366: Tamas Boerchel (1342 words)


Tamas Boerchel (Thomas Burchell, 1799–1846) wena wah liidn Baptis mishineri ah slievri habalishanis ina Mantigo Bie, Jumieka ina di hoerli naintiint senchri. Ih weh mongx wah hoerli gruup a mishineri uu lef frah Landan ina rispans tu rikues frah Afrikan Baptis pah di ailant. Ih extablish nof choch ah skuul fi hied di slievdem. Boerchel kredit wid di kansep a Frii Vilij ah fi ingkorij deh divelopment bai Baptis kaliig laka Wiliam Nib (William Knibb), azwel bai ada dinaminieshan. Ih eh-antisipiet di abalishan a slievri, so ih elp riez fonz ina Griet Britn fi hakuaya lan fi freeman afta deh weh-imansipiet, ah fi divelop Frii Vilij.

Boerchel extablish di Boerchel Baptis Choch, wepaat ih weh-asis bai diikan ah priicha Samyuel Shaap. Shaap eh-aktiv fi aaganiz schraik a di wokadem we eh-rizolt ina di Baptis Waar (1831-1832), so Shaap eh-exikyuut bai di gobament ina Mie 1832. Boerchel eh-evied soch ritalieshan, bot ih ritoern a Jumieka fi kantiniu az mishineri afta kandishan kaamdong. Ih kantiniu fi priich tu piipl aal uoba ih parish, ah fi setop skuul ah choch. Ih ded a Landan a fiiva, wen ih get rilaps afta ih eh-ritoern de fi a shaat vizit.

Ih fos choch eh-riiniem az Boerchel Memuorial Choch ina ih hana. Nof Jumiekan pierans niem deh pitni 'Boerchel'; ihaamuos az papila fi poersnal ar Kristian niem az Manli.

Tamas Boerchel eh-ban pah Krismos Die, Disemba 25, 1799, ina Tetberi, Glostasha. Ih eh-ab wah breda Wiliam, uu supuot ih lieta mishineri efoert. Deh patoernal grampa wena di Baptis minista ina di tong. Mongx ih ansista wena ripuotidli Sar Aizak Nyuutn.

Boerchel inishali chrien fi go ina klaat manifakchrin ina Nielzwoert. Wail ih dide, ih eh-influens bai di Shaatud Baptis Choch an ih ditoermin fi pripier fi bi mishineri. Ih eh-aten Bristal Akademi [disambigiuwieshan niid] fi muo edikieshan. Bifuo ih lef Ingglan, ih marid tu Esta Kraka (Hester Crocker née Lusty). Boerchel ena 23 wen deh chrabl gaa Jumieka fi im bigin wok az Baptis mishineri. Ina di hoerli 1820z, mishineri weh-inschok bai deh sasayati fi kip outa ishu we riliet tu di instityuushan a slievri.

Ih wok fran ih bies ina Mantigo Bie, Jumieka fi tuenti-tuu ier, frah 1824–46. Juurin dem ier ya, di abalishan muuvment divelop ina di kalani, we ih eh-supuot. Ih rait leta tu fambili, fren ah di mishineri sasayati a Ingglan bout di aash kandishan a slievri. Im ah ih waif lib fi si di abalishan a slievri ina di British Empaya, ina di piiriad frah 1834, wen sliev mada pitnidem eh-kansida frii a deh boert ah adoltdem eh-sobjek tu molti-ier prentisship, tel 1838, wen aal chakl slievri hen. Boerchel extablish wa eh-kaal Boerchel Baptis Choch, bil ina 1824 a Mantigo Bie, di ier ih araiv a Jamaica. Ih apaint az diikan Samyuel Shaap, wah man uu weh-baan ina slievri ina Jumieka bot manij fi gien edikieshan. Shaap eh-bikomps wah rekanaiz liida ah priicha ina di Baptis Choch.

Ina Novemba 1827, Tamas breda Wiliam Boerchel poblish wan a ih leta ina Di Potikiula Baptis ina Ingglan, ina we Boerchel kritisaiz di plantakrasi, espeshal deh efoert fi limit di rilijos laif a di slievdem. Soh exoerp soerkiuliet ina Jumieka, ah Boerchel ingkongta kritisizim frah di plantadem. Afta di Krismos Ribelian ar Baptis Waar a 1831, wah singkuma sliev ribelian we estimiet bout 60,000 sliev brokout kraas di ailant. Di plantadem sospek se a eh Boerchel ah ada Baptis mishineri ingkoriji. Boerchel eh-gaanwe frah di ailant juurin di iventdem, bot deh investigiet im wen ih ritoern. Fi avaid ditenshan, ih lef wid ih fambili ina Maach 1832 fi deh siefiti.

Di Jumiekan gobament ah di plantadem kandok raigin ripraizal gens sospek sliev ah deh alai afta deh yuuz chuup fi sopres di ribelian ina Disemba ah Janiweri 1832. Juurin di tuu wiik a chuup aktiviti, di fuos kil muo dah 200 sliev outrait. Aftawod, di gobament exikyuut frah 310 tu 340 sliev chuu di judishal pruoses, ingkluudn nof fi maina ofens. Sohtaim chrii ar fuo sliev get eng a di sieh taim, fi egzampl.

Boerchel diikan Samyuel Shaap, uu eh-aaganaiz wah jinaral schraik a di slievdem fi protes deh wok kandishan, get kiapcha ina di rounop a onjrid pah onjrid a sospek. Ih weh-kanvik fi ab mieja ruol ina di ribelian ah exikyuut bai engin ina Mie 1832.

Afta di ribelian, uoliip a Baptis chapl eh-dischrai, az di wait piipldem eh-tingk se a dem ingkorij di sliev rivuolt. Wah wait mab bondong di Boerchel Baptis Choch ah Mans. Di choch ah Mans no ribil sotel 1834, bot Boerchel eh-don-ritoern bifuo dat fi kantiniu ih priichin ah tiichin. Ina di 20t senchri, Di Mans eh-adap fi yuus ah riniem az di Boerchel Mimuorial Choch; iprizaab ah manij bai di Jumieka Nashinal Eritij Chos, we eh-foun ina 1958. Di choch lokiet a Mantigo Bie a Nomba Wan King Schriit, a di kaana a Maakit Schriit.

Taat frah ina di 1830z, fi antisipiet imansipieshan we weh anda diskoshan ina Paaliment, di Jumiekan Baptis kanggrigieshan, diikan, ah ministadem propuoz di Kiaribiyan kansep a frii vilij: fi grant piipl we get frii soh plat a lan fi deh uon fi koltiviet az di biesis fi indipendant vilij, fi aaganaiz rong wah Baptis choch. Boerchel eh-divelop dis aidie ya espeshal wid felo Ingglish Baptis mishineridem Wiliam Nib ah Jiemz Filipo.

Di liidadem fi di mishineri Baptis chapldem apruoch deh finansier a Ingglan, uu kuda eh-inschok lan iejent a Landan fi bai Jumiekan lan ah huoli fi di extablishment a frii vilij, fi di friimandem fi gien indipendans frah di plaantadem. Nof plantieshan uona ah adawandem ina di lanuonin klaas eh-don meki klier se deh uda neba sel no lan tu sliev we get frii, bot deh uda provaid onggl tai akomodieshan a wa rent deh chuuz. Deh guol fi lieba afta imansipieshan wena fi privent frii lieba chais ah muuvment bai woka mongx implaya, ah kip kaas luo ar neglijebl.

Juu tu Boerchel inishitiv, Sandi Bie, Jumieka, weh-foun az wah Baptis Frii Vilij fi freeman. Tide di plieyn fiil niem Boerchel Fiil ina ih hana. Nof ada frii vilij, ingkluudn di fos-fos wan, weh-foun chuu di wok a Rev. Jiemz Filipo, wan a fi Boerchel Baptis asosiet. Nib eh aalso foun soh Frii Vilij. Ada dinaminieshan kuiktaim adap disaya kansep.

Di mishineridem neh-iebl fi provaid fi di masiv a friiman, bot deh wuoliip a Frii Vilij lou muo fambili fi bil indipendant laif ina di puos-imansipieshan ierdem. Az di Baptisdem pah di ailan ena-mek edwie ah di hikanami eh chrang, Boerchel oerj di Jumieka Baptis Choch fi bikomz indipendant frah di Baptis Mishineri Sasayati, we idu ina di 1840z. Lieta aan a wena muo finanshal prablem, espeshal afta Britn impuoz tarif ina 1846.

Nof a di mishineridem eh-provaid elt kier tu di friimandem. Boerchel muuv sieka ih uona elt tu Mount Kieri, ina di ildem tapsaid Mantigo Bie. Ih extablish wah dispensri, we administa tu touzn pah touzn a friiman anyuali. Ih chrien luokal piipl fi asis fi jres wuun ah adaels prosiija. Ih bigin fi mix ih uona priparieshandem, bies pah ih todi a kimischri ina kalij, fi mek ih iebl kier fi ih piipldem, az ih neh-kuda afuod fi impuot aal di soplaidem.

Boerchel ah ih waif Esta Kraka Losti (Hester Crocker Lusty, d. 1856, Mt. Kieri, Jumieka) eh-ab wan daata, Eschrana Luwiiza Boerchel (Esthrana Louisa Burchell, b. Falmot, Jumieka 1827, d. 1903 Kinston). Shi eh-bikomz di sekan waif a widowa Rev. Eduad Yuit (Edward Hewett, b. 1819, Naafok, Ingglan, d. 1883, Mt. Kieri, Jumieka), wid uu shi eh-ab tuelb pitni.

Ina 1846 Boerchel kech di fiiva fran ih fren Nib, uu ih eh-elp kier bifuo Nib det ina 1845.[2] Boerchel stil ena-fiil wiik ina di nyuu hier ah ih ritoern baka Ingglan ina Iepril, fi visit ih frendem. Ih sofa rilaps de ah ded pah Mie 16, 1846. Ih waif, uu eh stil de a Jumieka ah expek im fi ritoern, arienj fi ih berial a Landan.[1]

Boerchel beri a di nan-dinaminieshanal Abni Paak Simichri a Stuok Nyuintan, Landan. Ina 1992 ih griet-grampitnidem irek wah mimuorial a ih grievsait.




#Article 367: Jumiekan kolcha (606 words)


Jumiekan kolcha a di rilijan, naam, valiu ah laifstail we difain di piipl a Jumieka. Di kolcha mix, sens iab etnikali daivoers sasayati we stem frah di ischri a di fos inabitantdem, di abarijinal Taino piipl. Di Taino piipl eh-insliev bai di Panish, uu den get uobachuo bai di British, uu kyaa Afrikan kom a Jumieka fi ton sliev ah wok pah plantieshan. So komz blak slievdem ena di daminant kolcharal fuos az deh sofa ah rizis di aash kandishan a fuos lieba. Afta di abalishan a slievri, Chaini ah Indian maigrant eh-chanspuot tu di ailan az indencha woka, ah bring wid dem deh aidie frah di Faar Iis. Demaya kanchibyuushan rizolt ina daivoersiti we afek di languij, myuuzik, daans, rilijan ah suoshal naam ah praktis a di Jumiekan piipl.

Jumieka flim indoschri no so wel nuo, bot ia-gruo.

Di ofishal languij a Jumieka a Ingglish, legisi frah 300 ier a British kalanizieshan, wid wah luokal kryuol languij kaal Patwa we di majariti a di piipl piik. Disya languij a wah kambinieshan a di languijdem frah di difrah-difrah inabitant ina di ailan ischri. Iweh divelop bai di slievdem uoba taim fi lou dem fi komiunikiet wid deh wananeda, espeshal sens deh weh koh frah difrah-difrah konchri ah, fi di Afrikandem, aalso frah difrah-difrah chraib.

Outa haal, di laajis rilijan a di Kristian fiet. Di Angglikan Choch, Metodis Choch, Kiaklik Choch, Baptis Choch, ah di Choch a Gad prezent raichuu di konchri.

Di Ba'ai muuvment ina Jumieka bigin bout 50 ier [ina 1942] ago wen wah dakta frah Puotlan, Dk. Malkom King, kyaa di tiichin kom frah di Yunaitid Stiet.

Daans eh aazwie impuotant tu Jumieka – frah koluonial taim aal tel nou. Hoerli fuok ridim ah muuvment noftaim inans Kristian rilijos selibrieshan, ar weh asosiet wid Kristian alidie. Muo taim duo deh faam paat a Afrikan influens richual asosiet wid a ded. Muo riisant, daans asosiet wid Jumiekan papila myuuzik, potikiula dansaal stail.

Derik Waalkat (Derek Walcott), Nobel praiz laariet, baan ah edikiet ina Sin Luusha, eh-aten kalij ina Jamaica. Ada signifikant raita frah di ailan ingkluud Klaad Makie (Claude McKay) ah Luuwi Simsn (Louis Simpson). Plie ah adaels wok ina Jumiekan Ingglish, ar Patwa, achrak speshal atenshan. Luuwiz Benit (Louise Bennett), Anju Salki (Andrew Salkey) ah Maiki Simit (Mikey Smith) eh-kanchibiut tu dis finamina bai deh rait wok ina Patwa. Ian Flemin (Ian Fleming) eh-rait ih fiemos Jiemz Ban (James Bond) navldem wails ih eh-lib ina Jumieka. Jiin Riis (Jean Rhys) aalso wel-nuo fi ar navl Waid Saagaso Sii (Wide Sargasso Sea), we weh set ina Jumieka. Jumiekan aatadem aazwie fies wid di disijan weda fi rait ina tandad Ingglish fi di singkuma wolwaid aadiens, ar ina di luokal Patwa, fi di wuoliip sumaala, bot muo chrendi, aadiens. Jumiekan flim wid Patwa song-chrak laka Di Aada Deh Kom (The Harder They Come) rikuaya sob-taikl fi expuot tu di jinaral maakit. Jinarali, di yuus a Patwa sivierli limit di potenshal aadiens fi di adawaiz yunivoersal Jumiekan mechiz. Paaliin Wilz (Pauline Wills), aata a di buk, Di Imperil a di Maxfiil Terien” (The Imperils of the Maxfield Terrain), wid soh sekshan we rait ina Patwa bout di giarisn komiuniti a Maxfiil Avinyuu. Shi eh-baan ina di parish a Sint Anju, Jumieka ah shi a paas schuudent a Imakiulet Kansepshan Ai Skuul.

Jumieka hoerlies tieta eh-bil ina 1682. Wuoliip muo tieta opm ina di 1700z ah 1800z, we achak pofaamans bai buot profeshanal tuorin kompini an amatior gruup.

Jumiekan ab lang ischri a fain kraafsmanship ina ud ah metal. Jumieka eh-ab wuoliip a exsilent fonicha fakchri frah koluonial taim, ah nof Jumiekan Jaajian fonicha eh-expuot tu mechopalitan konchri.




#Article 368: Jaagrafi a Jumieka (160 words)


Jumieka de 140 km (90 mi) sout a Kyuuba ah 190 km (118 mi) wes a Ieti. A di fordis extent, Jumieka a 235 km (146 mi) lang, ah iwit vieri bitwiin 34 ah 84 km (21 ah 52 mi). Wid ieria a 10,911 km2 (4,213 sk mi), Jumieka a di laajis ailan outa di Kamanwelt Kiaribiyan ah di tod laajis outa di Grieta Antiliiz, afta Kyuuba ah Ispanyuola. Nof sumaal ailan lokiet langsaida di sout kuos a Jumieka, laka di Puot Rayal Kiedem. Soutwes a mienlan Jumieka a Pejro Bangk, wah ieria a shalo sii, wid wah nomba a kie (luo ailan ar riif), we exten jinarali iis tu wes fi uoba 160 km (99 mi). Tu di soutiis a Morant Bangk, wid di Morant Kiedem, 51 km (32 mi) frah Morant Paint, di muos iistan paint a mienlan Jumieka. Alis Shuol, 260 km (160 mi) soutwes a di mien ailant a Jumieka, faal widin di Jumieka–Kolombia Jaint Rijiim.




#Article 369: Ikanami a Jumieka (184 words)


Jumieka ab nachral rizuos, praimerili baxait, ah wah aidiil klaimit kandyuusiv fi agrikolcha ah aalso tuurizim. Di diskovri a baxait ina di 1940z ah di sobsikuent establishment a di baxait-aluumina indoschri shif Jumieka ikanami frah shuga ah banaana. Bai di 1970z, Jumieka imoerj az wah wol liida ina expuot a demya minaral az farin invesment ingkriis. Wiiknis ina di finanshal sekta, spekiulieshan, ah luowa lebl a invesment iruod kanfidens ina di prodoktiv sekta. Di gobament kantiniu efoert fi riez nyuu savrin det ina di luokal ah intanashinal finanshal maakit in aada fi miit i U.S. dala det abligieshan, fi mapop likuiditi fi mentien di exchienj riet ah fi elp fon di korant bojit difisit. Jumiekan Gobament ikanamik palisi ingkorij farin invesment ina deh ieria we oern ar sieb farin exchienj, jinariet implaiment, ah yuuz luokal raa matiirial. Di gobament provaid wah waid rienj a insentiv tu investa, ingkluudn rimitans fasiliti fi asis dem fi ripachriet fonz tu deh konchri a arijin; tax alidie we difor tax fi a piiriad a ierz; ah dyuuti-frii axes fi mashiinri ah raa matiirial we impuot fi apruuv entapraiz.




#Article 370: Palitix a Jumieka (182 words)


Palitix ina Jumieka tek plies ina di friemwok a riprizentitiv paalimenchri dimokratik kanstityuushanal manaaki. Di 1962 Kanstityuushan a Jumieka extablish wah paalimenchri sistim wid palitikal ah liigal chadishan we kluosli fala demde a di Yunaitid Kindom. Az di ed a stiet, Kwiin Ilizibet II - pah di advais a di Praim Minista a Jumieka - apaint wah gobna-jinaral az ar riprizentitiv ina Jumieka. Di gobna-jinaral ab muosli serimuonial ruol. Jumieka kanstityuut wah indipendant Kamanwelt relm.

Di Kanstityuushan ves egzekiutiv powa ina di kiabinet, we liid bai di Praim Minista. Egzekiutiv powa exasaiz bai di gobament. Lejislietiv powa ves buot ina di gobament ah ina di Paaliment a Jumieka.

Wah baipaatizan jaint komitii a di Jumiekan lejisliecha jraafop Jumieka korant Kanstityuushan ina 1962. Datde Kanstityuushan kom ina fuos wid di Jumieka Indipendans Ak, 1962 a di Paaliment a di Yunaitid Kindom, we gi Jumieka palitikal indipendans. Kanstityuushanal siefgyaad ingkluud friidam a spiich, friidam a di pres, friidom a woership, friidam a muuvment, ah friidam a asosieshan.

Di judisheri apariet indipendant frah di egzekiutiv ah di lejisliecha, wid jurispruudens bies pah Ingglish kaman laa.




#Article 371: Shaare Shalom Sinigag (419 words)


Kahal Kadosh Shaare Shalom Uoli Kanggrigieshan a di Gietdem a Piis, aalso nuo az di Yunaitid Kanggrigieshan a Izrelait, a wah istarik sinigag ina di siti a Kinston pah di ailan a Jumieka. Tide, itan az di onggl Juuwish ous a woership ina di wuol konchri.

Wid di inflox a Juu tu Jumieka ina di 17t senchri, moltipl sinigag eh-kanschok kraas di ailan ina soch siti az Mantigo Bie, Panish Tong, Puot Rayal, ah Kinston. Arijinali, tuu sinigag eh-bil a Panish Tong, di Sefaadi K.K. Neve Shalom (Abitieshan a Piis) kansikriet ina 1704, ah di hAshkenaazi K.K. Mikve Izrel (Uop a Izrel) irek ina 1796. Demya tuu kanggrigieshan uda lieta moerj az di Juudem bigin fi maigriet frah Panish Tong tu Kinston, di nyuu kiapital siti.

Laka ina Panish Tong, tuu kangrigieshan (Sefaadi ah Ashkenaazi) weh-egzis ina Kinston. Inishal atemp fi faam a moerja neh soxesful. Di Yunaitid Kanggrigieshan a hIzrelait eh-kanschok di arijinal Shaare Shalom sinigag ina 1885, bot wah oertkwiek dischrayi. Di bildin eh-rikanschok bai di Enriikis Bredadem ina 1912. Dis chokcha stil tanop. Ina 1921, di hAshkenaazi komiuniti moerj wid di Shaare Shalom Sinigag fi faam wah yuunifai kanggrigieshan we kantiniu fi egzis.

Pah 23 Maach 2002, Nieshan a hIzlam liida Luuwis Farakan (Louis Farrakhan) vizit Shaare Shalom, ih fos visit tu wah sinigag, fi hatemp fi ripier ih kachovoershal rilieshanship wid di Juuwish komiuniti. Farakan eh-axep fi spiik a Shaare Shalom ina di nietiv konchri a ih faada, afta ih eh don-rijek fi hapier ina Moerkan sinigag, nof a uu eh-fried deh maita a-sen di rang signal tu di Juuwish komiuniti.

Di sinigag kiah akamadiet muo dah 600 smadi fi soervis ina di sangchueri. Di sangchueri fluor kova ina san (frah di Sefaadi kostom) fi memba piipl bout di taim wen Juu eh-kova deh fluor wid san fi mofl di song a deh prayaz juurin di Panish Ingkuizishan. Di sangchueri aalso fiicha wah 52-stap paip aagan. Duo a weh wantaim wah Aatadax komiuniti, di Shaare Shalom sinigag nou lou mix siitin ah Libaral-Kansoervativ soervis we ingkaapariet prayaz ina buot Iibruu ah Ingglish.

Di kangrigieshan mentien di Ilel Akiadimi, wan a di tap prep skuul ina Jumieka. Di skuul ab tuotal inruolment a muo dah 800 schuudent ah imentien nan-dinaminieshanal stietos. Adishanali imentien wah myuuziom a Jumiekan Juuwish ischri ajiesent tu di sinigag. Az a kalekta a istarikal Judieka fran aal uoba di ailan, ikansida az wan a di fainis istarikal kalekshan ina di Kiaribiyan.
Di madan Juuwish komiuniti ina Jumieka kansis a apraximetli 250–300 Juu.




#Article 372: Wes Indiz Fedarieshan (128 words)


Di Wes Indiiz Fedarieshan, aalso nuo az di Fedarieshan a di Wes Indiiz, wena shaat-laif palitikal yuunian we egzis frah 3 Janiweri 1958 tu 31 Mie 1962. Difrah-difrah ailan ina di Kiaribiyan we weh kalani a di Yunaitid Kindom, ingkluudn Chrinidad ah Tubiego, Baabiedoz, Jumieka, ah demde ina di Liiwad ah Winwad Ailanz, kom tugiada fi faam di Fedarieshan, wid di kiapital ina Puot a Spien, Chrinidad ah Tubiego. Di expres intenshan a di Fedarieshan eh fi kriet wah palitikal yuunit we wuda bikomps indipendant frah Britn az wan singgl stiet—pasebl simila tu di Kianiedian Kanfedarieshan, Aaschrielian Kamanwelt, ar Senchral Afrikan Fedarieshan; ousomeba, bifuo dat kuda apm, di Fedarieshan kalaps juu tu intoernal palitikal kanflik uoba ou di Fedarieshan iself uda bi goban ar ou iwuda vayebl fongshan.




#Article 373: Waata soplai ah sanitieshan ina Jumieka (141 words)


Waata soplai ah sanitieshan ina Jumieka kiaraktaraiz bai ai lebl a axes tu impruuv waata suos, wails axes tu adikuet sanitieshan tan a onggl 80%. Dis sitieshan afek espeshal di puo, ingkluudn di oerban puo nof a dem we lib ina fii konchri uoba 595 anplan skuata seklment ina anelti ah ansaniteri invairanment wid ai rix a diziiz pred chuu waata. Spaita wuoliip a palisi piepa we mienli fuokos pah waata soplai ah no kia difrah-difrah prajek fon bai extoernal duona, ingkriis axes stil limit (1% fi waata ah 5% fi sanitieshan bitwiin 1990 ah 2004).

Di rispansibiliti fi waata ah sanitieshan palisi widin di gobament res wid di Minischri a Waata ah Ouzin, ah di mien saabis provaida a di Nashinal Waata Komishan. Wah aatanamos regiuliechri iejensi, di Afis a Yuutiliti Regiulieshan, apruuv tarif ah extablish taagit fi ifishinsi ingkriis.




#Article 374: Gran Dochi a di Lagoan Ailz (182 words)


Di Gran Dochi a di Lagoan Ailz a wah maikronieshan bies ina di Yunaitid Kindom. Iweh kriet ina 2005 bai skuultiicha Luuwi Raboert Aral Stiivnz (Louis Robert Harold Stephens, nuo az Gran Dyuuk Luuwi, baan 1985) fi wah klaas pruojek, ah ikliem fii terichri Bafin Pan, ina Puotsmot, Ingglan, alangx wid chrii biini ailan luokiet ina di pan. Ousomeba, di Gran Dochi no gat no fizikal prezans de, ah no exasaiz no aatariti uoba di ieria, ah fii aparieshan muosli limit tu di Intanet.

Rekaad fi Bafin Faam (ingkluudn di pan) diet bak tu 1194. Sens da taim ichienj an wuoliip a taim. Ina di 19t senchri iweh yuuz bai luokal faama, ah ina 1912 deh toni iina poblik paak. Ina 1938 iweh siev frah demalishan, ah sel tu di Siti a Puotsmot. Stiivnz extablish di Gran Dochi pyuutitiv kliem tu di pan ailandem pah 16 Aagos 2005, afta ih nuotis se deh no menshan spisifikali ina di 1938 lan siel kanchak. Ih sobsikuent sen leta fi anouns ih kliem tu Puotsmot kongsl, ah riliis wah siiriz a bangknuot wid aanitalajikal tiim.




#Article 375: Paaliment a Jumieka (124 words)


Di Paaliment a Jumieka a di lejislietiv branch a di gobament a Jumieka. A di baikiamaral badi, kompuoz a wah apaintid Senet ah wah ilektid Ous a Riprizentitiv.

Di Senet (Opa Ous) – di dairek soxesa a wah prii-Indipendans badi nuo az di Lejislietiv Kongsl – kompraiz a 21 seneta apaint bai di gobna-jinaral: toertiin pah di advais a di Praim Minista ah iet pah di advais a di Liida a di Apozishan.

Di Ous a Riprizentitiv, di Luowa Ous, mekop a 63 (priivosli 60) Memba a Paaliment, ilek fi faib-ier toerm pan a fos-paas-di-puos biesis ina singgl-siit kanstityuensi.

Di Paaliment miit a Gaadn Ous a 81 Juuk Schriit, Kinston. Iweh bil ina 1960 ah niem ina memri a Jumiekan piechriat Jaaj Wiliam Gaadn.




#Article 376: Yunivoersiti a di Wes Indiz (125 words)


Di Yunivoersiti a di Wes Indiz (UWI) a di poblik yunivoersiti sistim extablish fi saab di aya edikieshan niid a di rezident a 18 Ingglish-piikin konchri ah terichri ina di Kiaribiyan: Anggila, Antiiga ah Baabyuuda, Di Ba’aamaz, Babiedoz, Beliiz, Boermyuuda, British Voerjin Ailanz, Kieman Ailanz, Daminiika, Grinieda, Gayana, Jumieka, Mansarat, Sin Kits ah Niivis, Sin Luusha, Sin Vinsn ah di Grenadiinz, Chrinidad ah Tubiego, ah Toerx ah Kiekos Ailanz. Aal a di konchridem a iida memba a di Kamanwelt a Nieshan ar British Uobasiizs Terichri. Di iem a di yunivoersiti a fi elp anlak di potenshal fi ikanamik ah kolchral gruot ina di Wes Indiz, so fi lou impruuv riijanal aatanami. Di Yunivoersiti eh arijinali instityuut az indipendant extoernal kalij a di Yunivoersiti a Landan.




#Article 377: P. J. Patisn (124 words)


Poersival Noel Jiemz Patisn (Percival Noel James Patterson, ON, PC, QC) baan 10 Iepril 1935, a faama Jumiekan palitishan uu saab az di six Praim Minista a Jumieka frah 1992 tu 2006. Ih wena di liida fi di Piiplz Nashinal Paati (PNP) frah 1992 tu 2006 ah Memba a Paaliment (MP) fi di kanstityuensi a Wesmolan Sout Iistan frah 1970 tu 1980 wen ih luuz tu Jumieka Lieba Paati (JLP) Yuufiimia Wiliamz (Euphemia Williams), an agen frah 1989 tu 1993. Falarin kanstityuensi ryaaganizieshan, ih saab az MP fi Wesmolan Iistan frah 1993 tu 2006. Ih ritaya fran aal demya pozishan ina Maach 2006. Ih weh marid tu Shoerli Fiil-Rigli (Shirley Field-Ridley) (d. 1982) uu ih ab tuu pitni wid, Richad (Richard) ah Sharan (Sharon).




#Article 378: Archipelago a San Andrés, Providence ah Santa Catalina (247 words)


Di Archipelago a San Andrés, Providence ah Santa Catalina (inna panish Archipiélago de San Andrés, Providencia y Santa Catalina, inna ingglish ah sanandresano: Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina) It a one of di thirty-two departments of di Ripoblik a Kolombia Its kiapital San Andrés It located to di west of di Kiaribiyan Sii, (Atlantik Uoshan) 775 kilamiita (480 mail) northwest of di Atlantic coast of Colombia an 220 kilamiita  (140 nautical miles) from di eastern coasts of Nikaragua It ave 52 km² wid bout 76 500 inhabitants.

Composed of tuu municipalities: San Andrés an di municipality of Providencia ah Santa Catalina It di ongle insular department of Colombia it make up of oddah islands cays an islets pan di volcanic platform of di West of di Antilles Sea,  pan Juun 23, 1822 di flag a di den Ripoblik a Gran Colombia did hoisted pan di ailand a Providencia an pan July 21 di same did dun pan di ailand a San Andrés date pan we di archipelago did admit inna of di Gran Colombia as provide inna di Constitution of Cúcuta. Di ofishal languij a panish, bot piipl, espeshali di uola fuok dem, taak wah  ingglish ah San Andrés Kryuol (San Andrés patwa). 

Inna 1629 ingglish Captain Sussex Cammock land pan San Andrés, possibly di captain name di island a San Andrés as Henrietta.

Di name sometimes abbreviated to \Archip. de San Andres\San Andres inna patwah: Archipelago a San Andrés, Providence ah Santa Catalina.




#Article 379: Klin Iiswud (myuuzik-man) (211 words)


Klin Iiswud (baan Rabat Braama) a wan Jumiekan regay DJ we did rekaad az wan suolo aatis inna di liet 1970-dem an orly 1980-dem bifuor im tiim op wid British DJ Jinaral Sient az di dewuo Klin Iiswud an Jinaral Sient.

Di yonga breda a DJ Trinity, Braama tek di tren a yuuzin di niem a karakta fram Spageti Westan az stiej niem wan step forda bai a rekaad an pafaam unda di niem a wan a di janra muos suksesful acta, Clin Iiswud. Im rekaad chrii albom inna 1978 - Afrikan  Yuut an Step It In a Zayan fi produusa Boni  Lii, an Det In Di Ariina fi Chanal Wan. Muor   album kom inna 1979 an 1980, incluudin Seks Edikieshan fi Griinsliivz Rekaads, Iiswud pat a wan gruup a deejie we did liid di muuv fram 'kolchoral' chant tu dansaal  chat an 'slaknes'. Inna 1981 kom di riliis a wan laiv album rekaad wid Dilinja an di taat a wan paatnaship wid Jinaral Sient. Di pier fos riliis, Chribuut tu Jinaral  Eko did memba di riisently kill slak DJ, an dem wuda lieta mek di British chaat wid dem vorzhan a Tap Dat-de Trien. Buot a di dewuo album dem did mek di tap faiv a di  UK Indipendant Chaat.




#Total Article count: 379
#Total Word count: 96226