#Article 1: Ido (385 words)


Ido esas internaciona auxiliara linguo kun poka polisemio, sat konciza, adoptita kom Esperanto reformita, en Paris, ye la 24ma di oktobro 1907, da la Delegitaro (Délégation pour l’adoption d’une langue auxiliaire internationale). 

La nomo di la linguo venas del pseudonimo dil skriptisto (Ido) dil unesma gramatiko prizentita al komitato qua kunsidis en Paris en 1907. Ica nomo evidente esas personigo dil Esperanto-vorto ido, qua signifikas decendanto, nam la lore propozata linguo esis maxim-granda-parte derivita de Esperanto. Dum la unesma yari la nova linguo nomesis Linguo Internaciona di la Delegitaro, ofte kun l'adjuntita expresuro Sistemo Ido, e pokope Ido divenis la nomo di la linguo, quankam multa altra nomi esis propozata e diskutata sur la pagini di Progreso precipue inter 1908 e 1911. 

Ido adoptesis principe da la Delegitaro (Délégation pour l’adoption d’une langue auxiliaire internationale) pos ke Louis de Beaufront disponebligis a lu anonima gramatiko e bazala vortolibro prizentanta projeto fondita sur Esperanto ed egardanta propozi pri plubonigi facita da plura autori en plura okazioni, anke da Zamenhof ipsa ja en 1894.

La skopo di Ido esas esar la maxim facila linguo por la maxim granda quanto de homi ed anke la duesma linguo por internaciona relati. Ido selektas sua vorti de la nomizita fonto-lingui: Angla, Franca, Germana, Hispana, Italiana e Rusa (segun alfabetala ordino). Ica lingui (ofte mencionata segun l'abreviuro AFGHIR) esas parolata da multega milioni de homi e havas multa komuna radiki. Yen exemplo pri sis Ido-vorti e la korespondanta formi en la sis fonto-lingui:

Ti principi aparas in li Studyo pri la derivado da Couturat.

Esperanto recevis de lua komenco e duras recevar, plursorta kritiki. Yen kelka punti:

Ido havas entote 24 diferanta fonemi, di qui 19 esas konsonanti e 5 esas vokali. La fonemi esas:

L'acento en Ido omnatempe pozesas sur la duesma-a-lasta silabo - incidento, encefalo, broshuro, ecelante, anciena, aquo, pekunio. Sur l'infinitivo, l'acento esas sur la finala silabo. To esas por montrar la diferanta konjuncioni plu extra (esas kontre esar) - savar, donar, entraprezar.

Ido havas entote 26 literi, trovata en preske omna lingui uzanta la Latina alfabeto. La literi esas:

Ido havas tri diagrami, li esas:

Ido anke havas du diftongi, li esas:

Yen la Patro nia en Ido, tradukita da L. de Beaufront, komparata ad ordinara versioni en la sis fonto-lingui:

La kanto Mea horizonto en Ido.




#Article 2: Esperanto (277 words)


Esperanto esas internaciona auxiliara linguo, e l'avo di Ido, olqua esis reformo en 1907 di la Delegitaro. La nomo venis de la pseudonimo Doktoro Esperanto uzita da Ludwig Zamenhof e quan ilu uzis kande lu publikigis l'unesma libro e la bazo di la linguo en 1887. L'intenco di Zamenhof esis krear facila, flexebla e neutra linguo por internaciona komuniko. La linguo nun havas cirkume 100.000 til 2.000.000 parolanti kun cirkume 2.000 ennaskita parolanti. 

Kande Volapük morteskesis, Esperanto komencis kreesar da la Poloniana okulo-mediko Ludwig Lazarus Zamenhof ye la fino di la yari 1870ma o la komenco di la yari 1880ma. Lu publikigis l'unesma gramatiko di Esperanto en julio 1887. Pose, lu developis la linguo dum cirkume dek yari. Zamenhof tradukis literaturo e skribis originala prozi e versi. La quanto di parolanti kreskis rapide dum la sequanta yardeki. La linguo komence kreskis en Rusiana Imperio, e pose extensesis aden estal Europa, e pose aden westal Europa, Amerika, Chinia e Japonia. L'unesma kongreso di Esperanto-parolanti organizesis en Boulogne-sur-Mer, en la nordo di Francia. Pose internaciona kongresi organizesis en kin kontinenti omnayare, ecepte dum la unesma e duesma mondomiliti. Generale partoprenis 2.000 til 3.000 Esperantisti en la kongresi, kelkafoye mem 6.000.

Esperanto uzas la Latina alfabeto (28 literi, vice 26 kun 3 diagrami en Ido), ma kun sis plusa literi, ne trovita en altra lingui. To esas un ek la maxim kritikata punti kontre Esperanto (videz: Kritiki).

Esperanto recevis depos la komenco, e anke nun, kritiki. Yen kelka punti:

Esperanto havas multa decendanti, ofte pro ke la kritiki (videz: Kritiki). La maxim granda Esperantido esas Ido (di qua la nomo divenis de: Esperantido).

Hike esas la Patro nia en Esperanto.




#Article 3: Arthur da Costa e Silva (162 words)


Artur da Costa e Silva (antiqua formo: Arthur, 1902 en Taquari til 1969 en Rio de Janeiro) militestro (generalo) e politikisto, esis prezidanto di Brazilia de 1967 til 1969.

Filiulo di un komerciisto naskita en Madeira, Portugal, Costa e Silva komencis lia armeala kariero en Porto Alegre, ed en 1918 entris l'Armeala Skolo di Realengo, en Rio de Janeiro. Ilu divenis Generalo dil Armeo en 1961.

Costa e Silva partoprenis en la stato-stroko di 1964, e dum la guvernisteso di Castello Branco il esis Ministro dil Armeo. Il konkurencis kom unika kandidato en nedireta prezidantal elekto en 1966, ed asumis povo ye la 15ma di marto 1967.

Dum lua guvernisteso, kreskis la protesti kontre la militistala rejimo, e la respondo esis la kresko di la represo. Costa e Silva sufris cerebrala stroko ye la 31ma di agosto 1969 e remplasesis per uniono di militestri til la nedirekta elekto di Emílio Garrastazu Médici. Ilu mortis la sam yaro, ye la 17ma di decembro.




#Article 4: Astronomio (104 words)


Astronomio esas cienco pri l'observo ed expliko di eventi qui esas exter Tero e lua atmosfero. Onu studias per olu l'origini, l'evoluciono, e la fizikal e kemiala propraji di exter-tera objekti, e la procedi qui relatas ici.

Astronomio esas un de la poka cienci en qua neprofesionani ankore pleas importanta rolo, partikulare pri la deskovro ed observo di kurte duranta fenomeni. Astronomio devas ne konfundesar kun astrologio, pseudocienco qua esforcas predicar la destino di ulu per sequar la jiri di cielala objekti. Quankam la du feldi havas komuna origino, li esas tre diferanta; astronomio uzas la ciencala metodo, dum ke astrologio ne uzas lu.




#Article 5: Biologio (156 words)


Biologio esas cienco generala pri vivo, lua kondicioni e lua formi diversa (organizeso di enti vivanta, medii ube li vivas, funcioni di vivo, e.c.) planti ed animali, inkluzante homi. Esas esence du branchi di biologio, la studio di animali (zoologio) e la studio di planti (botaniko). En singla brancho esas plura tradicionala faki qui koncernas strukturo (anatomio, citologio), developo e funciono (fiziologio, embriologio), heredala genetiko (evoluciono), klasfiko (taxonomio) ed interrelati di organismi kun l'una l'altra e kun sua ambiento (ekologio). Ica faki anke dividesas aden plura specalista feldi quale mikologio, entomologio e herpetologio.

Tamen, la tradicionala divido inter zoologio e botaniko ne pluse essas valida, nam developesis grupi de biocienci qui violacas l'antea frontieri, exemple mikrobiologio, bakteriologio, virologio, oceanografio e marala biologio. Esas anke biocienci qui pontizas la lakuno inter la fizikala cienci di kemio, fiziko e geologio, ex. biokemio, biofiziko e paleontologio. Simile esas ti qui relatas homala konduto, ex. psikologio e sociologio.

Biologiala klasifiko




#Article 6: Kemio (121 words)


Kemio esas la cienco qua studias la kompozanti di materio (molekuli, kambiadi o komunigi dil elektroni di atomi, elektro-statikala forteso, ed altri). Ol explikas la maniero ye qua ca kompozanti asemblesas e reaktas una ad altra. Kemio esas la studio dil transformi dil materio, kontre ke fiziko esas la studio dil standi dil materio.

L'energio-quanteso laboras en la kemia fenomeni facas ke sola la periferika elektroni es koncernata. Transe, on entras en la fiziko di plasmi, mem en la nuklara fiziko kon l'implikajo di atoma kerno.

La ciencisto ke studias kemio esas nomizita kemiisto. Kemiisti povas verkar en multi subdivizioni di kemio: fiziko-kemio, bio-kemio, organika-kemio, inorganika-kemio, ec.

Antoine Lavoisier, qua vivis en 18ma yarcento, esas konsiderata la patro di moderna kemio.




#Article 7: Louis de Beaufront (354 words)


Louis de Beaufront (1855 til 1935), di qua la vera nomo esis Louis Chevreux ma di qua la biografio ne esas tote bone konocata, esas la precipua autoro e pioniro di Ido. Ilu naskis de celiba matro e lua patro esis potenta e richa viro (forsan la lora rejo di Belgia). Ante kontributar ye la kreado di Ido, il esis fervoroza Esperantisto ed helpis la difuzado di ca interlinguo ye la komenco dil 20ma yarcento. Il asociis la Franca editerio Hachette a la propago di Esperanto e tale furnisis forta bazo por Esperanto taepoke.

Zamenhof, patro di Esperanto, volis donar bazo ideologiala por lua interlinguo e taskope intencis krear spiritala movado titulizita homaranismo t.e. spiritaleso neutra e komuna (quale la interlinguo asociita kun ol) per krear renkontreyi ube homi di omna kulturi e religii povus havar komuna kulto sen renuncar pri sua propra kustumala religio ed povus interamikeskar. Ita epoko (ye 1905 cirkume) esis tre poke favoroza a la religio e spiritaleso (esis la tempo dil maxim violentoza afronti inter laikisti ed Eklezii en Francia). La homaranismo ne povis naskar. Louis de Beaufront esis katoliko qua havis tre konservema opinioni. Il propozis a Zamenhof impulsar Esperanto en la neutra medio dil turismo. La autoro di Esperanto refuzis per asertar ke il ne volas ke Esperanto divenez komercala afero ma restez pure idealismala. Lore skismo divenis ne-evitebla e de Beaufront relateskis kun Louis Couturat qua impulsabis en 1900 Delegitaro por l'adopto di linguo internaciona neutra ed artificala. Til lore la laboro di la Delegitaro esabis tre dormema. 

En 1907, Esperanto precipue adoptesis da la Delegitaro kun la restrikto di kelka necesa reformi propozita da de Beaufront sub la pseudonimo Ido. Zamenhof refuzis la reformi ed amba movadi haveskis existo sendependa una de l'altra. De Beaufront e Couturat impozis la principo di neutreso ideologiala e politikala por Ido. Regretinde Ido ne havis fundamento quale Esperanto e la disputi por reformi qui eventis quik de 1928 tre plufebligis la Ido-movado depos ita tempo. En 1925 de Beaufront esis l'autoro di Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido qua plu tarde divenis surrogato di Fundamento por l'Idolinguo.




#Article 8: Linguistiko (143 words)


Linguistiko esas cienco studianta linguo. Ordinare linguistiko studias lingui kom sistemo autonoma sen ula kontakto kun realeso existanta exter ol. La skopo di studio di linguistiko povas esar:

Linguistikala studiado povas esar:

Domeni en linguistiko esas:

L'origino di linguistiko esas la filozofio. Dum l'Antiqueso, filozofi diskutis pri la vera nomi di objekti e kazi. De ta pensado naskis vortoklasi, e samatempe naskis nova cienco, linguistiko. Do, linguistikala konceptaji pri l'esenci di la lingui kreesis da filozofi. Antiqua filozofi kreis nuna vortoklaso-konceptaji, qui demonstris quale klasi esis importanta en la Greka e la Latina. Tamen, ta vortoklasi ne esas universala. Exemple, en la Finlandana esus necesa propra klaso por deverbala substantivi (vorto povas havar ambe atributi di verbo e kazo-sufixi di substantivo), en Turka lingui adverbo (atributo di verbo) e adjektivo (atributo di substantivo) ne havas ula morfologiala difero.

Proxima cienco-domeni di linguistiko esas:




#Article 9: Afrika (123 words)


Afrika esas la duesma maxim granda kontinento de la Tero. Kun cirkume 30.2 milion km², ol kovras 6% de la surfaco dil planeto, e havis  milion habitanti en 2005. Afrika esas cirkondata norde per Mediteraneo, nord-este per la kanalo di Suez e la Reda maro, sud-este per Indiana oceano e weste per l'Oceano Atlantiko. Afrika, partikulare central estal Afrika, esas larje egardis inter la ciencala komunitato qua olu esas l'origino dil homi.

Altra loki 

La tri maxim granda fluvii en Afrika esas Nilo (6,853 km di extenso), Kongo (4,700 km) e Nijer (4,180 km). Altra importanta fluvii esas Zambezi (2,574 km), Orange (2,200 km), Limpopo (1,750 km), e Volta (qua formacesas per l'uniono di Nigra Volta (1,352 km) kun Blanka Volta (885 km)).




#Article 10: Europa (248 words)


Europa esas kontinento jacanta an la norda misfero. Lua tota surfaco esas  km². Segun statistiki de 2016, ol havis  habitanti.

La bordi di Europa esas Atlantiko weste, Arktika oceano norde, la montaro Urali, la fluvio Ural e la Kaspia maroeste, e la montaro Kaukazia, la Nigra maro e Mediteraneo sude. Europa ed Azia kune formacas la superkontinento Eurazia.

Europa (en Greka Εὐρώπη / Eurṓpē) segun Greka mitologio, havis kom genitori Agenor, rejulo di Tiro, e Telefasa, qua havis quak filii: Europa esis l'unika filiino. Europa havis tri fratuli: Kadmos, Fenix e Cilix.

Analizo plu extensata di ca vorto konsideras quale kompozo di Grekiana vorti εὖρος (“larja”) e ὤψ (“vido, okulo”), ma ol esas populal etimologio. Multe linguisti pensas ke Europa devenas dil semitika radiko 'rb qua signifikas sunokusho (Ocidento); irib asirie, ereb aramee, *'urūbā propozesas kam originala nomizo dil ocidentala teri.

Noto: Turkia ed Rusia havas teritorii en Europa ed en Azia.

Europa reprezentas cirkum 20% de Eurazia. La sudo dil kontinento koncentras montari - Pirenei, Alpi, Apenini, Karpati, Rodopi, Kaukazo, de westo til esto - dum ke Urali esas naturala frontiero inter Azia ed Europa. Centre de Europa ordinare la tereni esas plana. Anke existas importanta montoza tereni en Skandinavia (Norvegia e westo di Suedia), Islando e nordo di Britania.

Europa, o plu precize Europana Uniono esas la maxim importanta polo de la trio Usa, Europana Uniono e Japonia. Ca tri regioni unionita reprezentas 70% de omna Totala nacionala produkturo del mondo e 14% de lua habitantaro.




#Article 11: Vokalo (204 words)


Vokalo esas pronuncuro. Kande on produktas vokalo, en pronunco-truo ne existas obstrukti formacita per sono-labii, lango, denti, labii od altri. Tatempe aero-fluo iranta ek pulmoni povas trairar libere.

Un vokalo povas esas silabo di ula linguo, ma konsonanto devas havar preske sempre un vokalo kun lu.

La poziciono e la formo di lango e la labii altrigas qualesi di pronunco-truo, e produktas diversa soni. Vokali klasifikesas segun frontaleso (palataleso) e dopaleso (velareso), e segun klozeso ed aperteso di pronunco-loko. Anke la posturo di labii efektigas, exemple, ronda vokalo havas mikra truo.

En horizontala dimensiono vokalo povas esar

En vertikala dimensiono vokalo povas esar

Segun posturo di labii vokalo povas esar

Exemple, la vokali di Ido esas

Lingui de la mondo havas anke vokali, quale

Pluse kompleta vokali, en lingui di mondo esas reduktita vokali. Li pronuncesas ordinare meze en muzelo(?). Ofte li havas anke ula nuanco di ula vokalo kompleta.

Ultempe liquido-konsonanto (lateralo o tremulanto) povas posedar funciono di vokalo e funcionas kom parto formacinta silabo, exemple, en Cheka vorto vlk ‘volfo’ l (lateralo) lasas aero-fluo pasar tra lateri di lango, ed en Kroata familio-nomo Prso tremulanto r lasas aero-fluo ruptante pasar preter apexo(?).

Lingui havas anke diversa diftongi qui pronuncesas quale unika sono.




#Article 12: Franz Schubert (460 words)


Franz Peter Schubert (1797 til 1828) esis grandega germana muzikisto qua kompozis cirkume 600 lieder (kurta e mikra kansono skriptita en la Germana linguo ed akompanata preske sempre da la piano.)

Il havis triadek gefrati ed il esis la duadekesma de li. Ilua patro esis instruktisto ed il volis ke Franz Schubert anke esez instruktisto, ma Franz Schubert amis la muziko. Il esis lernanto di Antonio Salieri, ca lasta universale konocata pro ilua disputi kun Wolfgang Amadeus Mozart.

Kande ilu evis dek e quar yari, il komencis kompozar lieder. Multa ek ilua lieder inspiresis da la famozega Germana poeto Goethe.

Quankam nun il esas un ek grandega muzikisti dil historio, dum ilua vivo, il subisis hungro e dum multa tempo il vivis kun e per multa amikala helpo. On ignoras kad il havis spozino o gefilii, ma ilua amiki esis vera amiki dum ilua tota vivo. Fakte, kelka dii ilu renkontris kun la Germana muzikisto por plear ilua muziko. Ca asembli nomesis “schubertiade”.

Dum ilua vivo, Schubert editis nula verko nek orkestrala nek operala. Ilua maxim konocata verki esas la lieder “La bela muelistino”, la kordeto-quarteto “La morto e la servistino” ed anke non sinfonii, la okesma ne finita.

Evante nur triadek ed un yari, Schubert mortis pro sifiliso.

Dum ilua vivo il esis konocata precipue kom kompozanto di kansoni, ed ilua orkestrala verki esis apene konocata.

Pos ilua morto, la manuskripto di la Simfonio en C (No. 9) deskovresis da Robert Schumann en 1838. Schubert kompozis la simfonio en 1825. Robert Schumann, vizitante Wien, vidis la manuskripto di la simfonio ye la Gesellschaft der Musikfreunde. Il portis kopiuro a Leipzig, ube Felix Mendelssohn esis direktisto di la Orkestro di la Gewandhaus. La simfonio esis unesmafoye pleata en koncerto ye la 21ma di marto 1839, direktata da Mendelssohn.

Ye la 17ma di decembro 1865 en Wien, ilua ne-kompleta Simfonio no. 8 esis unesmafoye pleata. La manuskripto di la simfonio, di qua nur du movimenti esis kompleta, esis posedata depos 1822 da amiko di Schubert, Anselm Hüttenbrenner. Il revelis la manuskripto a nulu til 1865, kande il savigis muzikisto Johann von Herbeck, qua direktis l'unesma pleado di la simfonio.

Plusa orkestrala muziko, korala verki, chambro-muziko ed altraji deskovresis da George Grove ed Arthur Sullivan en 1867; tale, intereso augmentis pri la verki di Schubert.

Schubert kompozis la operi Alfonso und Estrella en 1822, e Fierrabras en 1823; li amba esis ne pleata dum la vivo di la kompozisto. Il anke kompozis la verko Die Zwillingsbrüder (La Jemela Fratuli), qua esis opero di un akto. Ol esis unesmafoye pleata ye la 14ma di junio 1820 ye la Kärntnertortheater en Wien. Ol esis ne sucesoza: esis judikata ke la temo di la opero esis tro lejera por la alta qualeso di la muziko. 




#Article 13: Finlando (1522 words)


Finlando esas lando jacanta an nordal Europa. Lu havas kom vicini Norvegia norde, Suedia weste, e  Rusia este. Sude e sud-weste jacas la Baltika Maro.

La Sueda parolanta arkipelago Alando esas autonoma provinco di Finlando.

Bazala fakti pri Finlando.

Segun arkeologiala deskovraji, l'unesma habitanti di la nuna Finlando arivis en la regiono dum la Petr-epoko, cirkume 8500 yari a.K. L'arkeologiala objekti de ica epoko deskovrita en la regiono produktesis en Rusia, Estonia e Norvegia.

Dum la Bronz-epoko (1500 til 500 a.K) e la Fer-epoko (pos 500 a.K.) eventis kontakti di lua habitanti kun Baltika populi. La instanto kande la Fina-Ugriana lingui komencis esar parolita en la regiono esas ne-konocita.

Sueda reji establisis lua regno super la regiono en 1249. La regiono divenis tote parto di Sueda rejio. Sueda divenis la dominacanta linguo di la nobeleso, administro ed instrukto. Finlandana esas precipue la linguo di la rurani, klerikalo e di lokala korti.

Dum la Reformo, Finlandani gradope divenis Luterani. Dum la 16ma yarcento Mikael Agricola editis l'unesma libro en Finlandana linguo. L'unesma universitato di la lando establisesis en 1640.

Pos la Rusa revoluciono di februaro 1917, la situo di Finlando kom parto di Rusa imperio questionesis, precipue dal Social Demokrati. Pro ke la chefo di stato esis la caro di Rusia, qua perdis povo, divenis neklara quo esus la chefo di stato di Finlando pos la revoluciono. La Parlamento di Finlando, lor kontrolita dal Social Demokrati, aprobis lego qua donis plua povo a la Parlamento. La provizora guverno di Rusia rejektis ta lego e decidis dissolvar la parlamento Finlandana.

Nova elekti kunvokesis e la partisi de dextra vinkis per mikra majoritato. Social Demokrati refuzis la rezulto, e duris afirmar ke la dissolvo dil Parlamento di Finlando esis nelegala. Kande la Rusa revoluciono di oktobro 1917 komencis la situo chanjis rapide. La partisi de dextra decidis ne aceptar Rusa kontrolo super la Parlamento pos ke Bolsheviki asumis la povo, ed ye la 6ma di decembro 1917 li deklaris Finlando nedependanta de Rusia. Balde komencis interna milito inter du grupi: la Blanki, suportita da Germana imperio, e la Redi, federita a Rusa Bolsheviki. La Blanki vinkis la milito, e probis krear monarkiala stato en Finlando, qua faliis. Fine en 1919 Finlando divenis republiko, kun Kaarlo Juho Ståhlberg kom lua unesma prezidanto.

Finlando esas parlamentala republiko. La chef-stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por sis-yara periodo. Il anke esas responsanta pri Finlandana extera politiko extere Europana Uniono. La prezidanto nominas la chefministro, qua esas la chefo di guvernerio, inter la membri del parlamento.

La parlamento (Eduskunta/Riksdag) havas 200 sideyi ed unika chambro.

Finlando jacas aproxime inter la latitudi 60° e 70° N, e la longitudi 20° e 32ºE. La disto inter lua maxim sudala punto — Hanko — e lua maxim nordala punto — Nuorgam — esas 1.160 km. Kun cirkume  km², Finlando esas la 8ma maxin vasta lando de Europa e havas  lagi kun adminime 500 m², ed anke 179.584 insuli. Un ek ica lagi, Saimaa, esas la 4ma maxim vasta de Europa.

Granda parto dil reliefo di Finlando subisis multa modifiki dum la lasta Glacial epoko. La glacieri ibe esis plu dika kam la de altra regioni di Europa. Pro lua erodiva agado, la peizajo di Finlando esas plana, kun poka kolini. La maxim alta monto di la lando, Halti, havas 1.324 metri di altitudo, an la frontiero kun Norvegia. La maxim alta monto kun kulminopunto komplete en Finlando esas Ridnitsohkka kun 1316 metri di altitudo, apuda Halti. La precipua tipo di roko en Finlando esas granito. La maxim komuna tipo di sulo esas moreno, kun tenua strato di humuso.

La klimato di la lando esas mi-kontinentala e kolda. Sude la klimato esas temperema. La maxima temperaturo enrejistrita en la historio esis 37.2 °C, en 2010. La minima enrejistrita esis −51.5 °C en 1999. En Helsinki la mezavalora temperaturi esas 21,5°C en julio (somero) e -6,5°C en januaro (vintro).

La fluvio Kemi (Kemijoki), longa de 550 km, esas la maxim longa de la lando. Altra importanta fluvii esas Torni (521 km), Muonio (387 km), Iijoki (c. 370 km) ed Ounaskoji (299,6 km).

Existas 3 ekologiala regioni en Finlando:

Foresti kovras cirkume 86% de la surfaco di la lando kun poka kultivebla surfaci. Finlando esas la maxim granda produktero di ligno di Europa.

L'importanta branchi por la Finlandala industrio esas arboro-, metalo-, teknologio-, telekomuniko- ed elektronik-industrii. La granda firmi industriala havas signifikanta stando, precipue Nokia ed arborala firmi, e pro lo Finlando ulakaze judikesas kom vundebla. En Finlando esas kom naturala havaji foresti e minerali. La sektoro di la servado esas la maxim granda parto di la ekonomiko Finlandala. Komparante ad altra landi dil OKED, on konsideras grandaparte nedevelopita. La alta kusti impedas la developo di la servado-brancho, qua rezultas de impostado e salarii. La ekonomiala agado di la lando fondesas tre forte sur la internaciona merkato. La exportaco havas triimo de la totala nacionala produkturo (TNP). La maxim importanta kompanii komercala esas Germania (15 % del importaco e 11 % del exportaco), Rusia (14 % del importaco e 11 % del exportaco) e Suedia (11 % del importaco e 11 % del exportaco). La komerco kun altra membri de l'Europana Uniono formacas 60 % de la tota internaciona komerco.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Finlando havis  habitanti. La maxim multa (89%) esas Finlandani. Sueda-Finlandani esis 5,3%, Rusi esis 1,3%, Estoniani esis 0,8%, Arabi, Somailiani e Britaniani esis 0,3% single, e la cetera apartenis ad altra etnii en 2017.

L'oficala linguo di la lando esas Finlandana - parolata da 89% de la habitantaro - e Sueda. En kelka regioni, la linguo Sami ank esas oficala.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Luteranismo: 70,9% de la habitantaro segun statistiki de 2017. Greka ordodoxi esas 1,1%, 1,7% havis altra religii, e 26,3% ne deklaris o ne havis religio.

La viv-expekto en Finlando kreskis de 71 yari por viri e 79 yari por mulieri en 1990, til 79 yari por viri e 84 yari por mulieri en 2017. L'infantala morteso diminutis de 51,5 po 1000 naskinta viva en 1950 til 2,3 po 1000 naskinta viva en 2017, un ek la min granda de la mondo.

Finlandana literaturo komencis kande Mikael Agricola tradukis Nova Testamento a Finlandana linguo dum la 16ma yarcento. Poka libri skribesis en Finlandana til la 19ma yarcento. Kun l'arivo di l'influi de Romantika Movado en Finlando, Elias Lönnrot komencis kolektar Finlandana e Kareliana populara poemi e publikigis li kom Kalevala. Altra importanta skriptisti dum la 19ma yarcento esis Aleksis Kivi e Eino Leino.

Pos la nedependesko, aparis moderna skripitisti, la precipua esis Mika Waltari. En 1939, Frans Eemil Sillanpää recevis la Nobel-premio pri literaturo, til nun l'unika Finlandano qua recevis ica premio. Du importanta skriptisti pos la Duesma mondomilito esas Väinö Linna ed Ilkka Remes.

La muziko di Finlando havas influi de Kareliana melodii e liriki, inkluzite de kalevala. Kareliana kulturo esas perceptita kom la maxim pura expreso di Finlandana miti e kredi, kun poka influi de Germana miti, e plu influita da Nordala populala dansi.

L'unesma opero en Finlando inauguresis da Germana kompozistulo Fredrik Pacius en 1852. Nune Finlando havas importanta vidajo en klasika muziko kun importanta kompozisti, exemple Magnus Lindberg, Kaija Saariaho, Aulis Sallinen e Einojuhani Rautavaara. Populala muziko inkluzas tango e dance music, e muzikala grupi di rock, jazo e hip hop.

En 2006 la rock-grupo Lordi ganis la Eurovision Song Contest en Athina (Grekia).

La Finlandani facabis la maxim granda rezulti en mestierala laborado ed en industriala dizigno. La maxim konocata statuifisto Finlandana en duadekesma yarcento esis Wäinö Aaltonen, quan on memorigas pro lua monumentala busti e skulturi. Exemple la statui en la chefa halo di parlamento esas skultita da Wäinö Aaltonen. La Finlandan arkitekturo esas famoza cirkum la mondo. Inter la supra arkitekti di la Finlandan arkitekti en duadekesma yarcento, qui recevis internaciona konoceso, esis Eliel Saarinen (la dizignanto di vaste konocata centrala staciono di Helsinki e di multa altra verki publika) e lua filio Eero Saarinen. Anke Alvar Aalto, qua enduktis la funcionala arkitekturo en Finlando, esas famoza pro lua verki moblala, texala e glasala.

Internacione la maxim sucezoza televizionoprogrami Finlandana esas survoyala dokumentoserio di dorsosakizita viri Madventures e la quaza-reala programo televizionala The Dudesons, qua montras quale quar deyunesala amiki pleas dementaji ed igas agacaji unu ad l'altra (samamaniere quale en la Usana programo Jackass).

En la cinemala industrio inter la notora filmifisti inheras Aki Kaurismäki, Mauritz Stiller, Pertti (Spede) Pasanen e Hollywood-ana cinematografisto e produktisto Renny Harlin (naskinte Lauri Harjola). Cirkume dek e du filmi esas produktita po yaro.

Omna oficala festi en Finlando establisesas per agadi parlamentala. Kristanismala festi esas Kristnasko, epifanio, Pasko, acenso(festo), pentekosto ed omna-santi-dio. Sekulara festi esas may-dio, mez-somero-dio, dio di la nedependo, dio di nov-yaro. Maxim vaste celebrita esas Kristnasko de la 24ma til la 26ma di decembro. Anke ye mez-somero-dio omna Finlandano serchas sua festoloko en naturala cirkumajo.

En Finlando la vintro-sporti esas tre populara. Ma en la yaro 1952 eventis l'Olimpiala Ludi dil somero en Helsinki. La maxim populara sporto en Finlando esas hokeo sur glacio. La nacionala maskula esquado ja ganis dufoye la mondala championkonkurso en la yari 1995 e 2011.




#Article 14: Ronald Reagan (104 words)


Ronald Wilson Reagan naskis la 6ma di februaro 1911 en Tampico, Illinois, Usa.

Il laboris kom vivo-salvisto e sporto-raportisto dum sua yuneso. Il pleis en plu kam 50 cinem-filmi en Hollywood depos 1937.

Ilu esis guberniestro di Kalifornia de 1966 til 1975.  Il elektesis prezidanto di Usa en 1981 e laboris til 1989. On dicas ke ilu vinkis kolda milito, igis Sovietia falar, komencis ero di libera kapitalismo e kreis bazo por hegemonio di Usa en mondo.  Altralatere on dicas ke il esis stulta marioneto, militarista e faliganto dil ocidentala komforto-socio.

Maleskis pro Alzheimer-morbo e mortis en Kalifornia ye la 5ma di junio 2004.




#Article 15: Antarktika (224 words)


Antarktika esas granda koldega kontinento lokizita sur la sudala polo di Tero. Ol havas formo preske cirklala, mezurante 4.500 kilometri ye diametro. Antarktika esas la maxim elevita kontinento sur Tero nam sua mez-altitudo esas 2.000 metri. Ica kontinento kovresas da ampla strato de glacio mezuranta 2500 metri ye dikeso, ma olua maxim granda parti, olca strato havas denseso de preske 5 kilometri.

La kontinento deskovresis en 1820, da Fabian Gottlieb von Bellingshausen.

Ye 7 di februaro 1821, homi unesmafoye stacis sur Antarktika. Segun la registri di John Davis, chasanto di mar-hundi e navestro di la Cecilia, il atingis la Peninsulo di Antarktika, e navani, serchante mar-hundi, pozis pedi sur la tereno.  La loko nun havas la nomo Marbordo Davis.

La Kontrato di Antarktika, qua stipulis permisata agadi en ca kontinento, esis apertata por signato ye 1 di decembro 1959. 12 stati signatis ol ye la komenco: Arjentinia, Austria, Belgia, Chili, Francia, Japonia, Norvegia, Nova-Zelando, Sudafrika, Sovietia, Unionita Rejio e Usa, qui de plura yari havabis interesi pri Antarktika. 

Plusa stati signatis la kontrato dum sequanta yardeki. La kontrato divenis efektigiva ye la 23ma di junio 1961. La Kontrato kontenis 14 klauzi. Ol stipulis ke l'agadi en la kontinento mustas esar pacoza, exemple ciencala explorado. Nula probi per nukleala armi esas permisata ed existanta teritoriala aserti esas ne tushata ma nula nova aserti esas permisata.




#Article 16: Linguaro (453 words)


La lingui di la mondo grupifesas segun parenteso a linguari o familii linguala. Linguari havas branchi, branchi havas grupi e grupi havas subgrupi di lingui. Linguo havas dialekti e subdialekti. Individuo havas idiolekto e multa stili.

Parenteso di lingui deskovresas per la helpo di tre bazala vorti, exemple, per la nomi di korpoparti ed organi homala, di (mikra) numeri, di parenteso familiala, di objekti en la naturo. Ofte linguisti povas detektar vorti pruntita ek anciena propra vorti. Tre distanta parentesi onu ne povas deskovrar quankam ula lingui havus samatipa vorti e linguala traiti. Maxim longe onu povas retroirar en la tempo 6000 til 7000 yari, per la helpo di linguala materialo. La rezultaji di linguala studio montresas kom rikonstrukti, qui esas - sen ula justa texti - sempre hipotezala.

Segun la ideo di parenteso, ula lingui evolucionis ek ula bazo-linguo o komenco-formo. Evolucioninta lingui esas linguidi di bazo-linguo. Ofte parenteso di lingui montresas kom arboro kun branchi e brancheti, ma nuntempe ofte pledesas anke bushi di lingui. Exemple, Latina esas bazo-linguo di sua linguidi, Hispana, Franca, Italiana e.c., e linguo di antiqua Vikingi vivas en sua linguidi, Dana, Sueda, Norvegiana e.c.

Lingui qui ne havas parenta nomizesas izolita, altralatere onu povas dicar ke linguo formacas linguaro. Izolita lingui esas, exemple, Koreana, Japoniana, Baskiana, Burushaskiana. 

En linguo-tipologio lingui grupifesas segun linguala traiti. Ula du lingui ek diferanta linguari povas havar tre samatipa traiti e formacar propra grupo tipologiala.

Konsistas ek plu kam 1000 lingui. Ica linguaro konsideresas ankore hipotezala.

Videz Wikipedio en la , , 

Konsistas ek 280 lingui.

Videz Wikipedio en , , 

Videz Wikipedio en .

Videz Wikipedio en , , .

La Kaukaziana linguaro konsistas ek 40 lingui, qui parolesas en mikra areo en Kaukazo.

Videz Wikipedio en .

Dravidana lingui esas exemple Telugu, Tamil, Kanada, Malayalam.

Videz Wikipedio en , .

Senparenta lingui en Eurazia esas:

Videz Wikipedio en .

Chino-Tibetana lingui forsan formacas linguaro di 250 lingui. Altralatere onu dicas ke Chiniana e Tibetian-Burmana esus diferenta linguari.

Videz Wikipedio en , , .

Tai lingui esas exemple Tai e Lao. La poziciono di Tai lingui ne esas certena. Altri konsideras ke li esus Chino-Tibetana lingui, altri ke li esus Austronesiana lingui.

Videz Wikipedio en , .

Mon-kmer lingui esas, exemple, Kmer e Vietnamana.

Videz Wikipedio en , 

Austroneziana (Malaya-Polineziana) linguaro konsistas ek 1000 lingui.

Videz Wikipedio en , , .

En Nova-Guinea parolesas 1000 lingui ma lia parenteso esas necerta. Linguari en Nova-Guinea - relative mikra areo - esas 60.

Australiana lingui parolesas en Australia. Pama-Nyungan linguaro esas linguaro di aboriginal Australiani. Esas 250 lingui, exemple Warlpiri ed Aranda.

Senparenta lingui en Estal-Azia esas:

Koreana e Japoniana havas kelka komuna traiti kam Altaika lingui.

Videz Wikipedio en , .




#Article 17: Mongola lingui (169 words)


Mongola lingui esas un grupo en Altaika linguaro. En evoluciono di Mongola lingui dicernesas tri periodi:

I. La periodo di anciena Mongola finis c. 1200. Ne existas anciena texti, ma esas konkluzita ke esis du precipua dialekti, de qui un divenis la bazo di Libro-Mongola.

II. De periodo di Meza-Mongola (1200–1500) esas prezervita multa linguala materiali. Dum Chingiz-kano e sua propaginti Mongola esis en poziciono di mondala linguo. Per estala dialekto skribita dokumenti esas komparate multa, ed esas prezervita Araba-Mongola e Persiana-Mongola vortari, quin Islamana eruditi kompilis ye 13ma e 14ma yarcenti. De sudala dialekto ne existas ula literaturala traci.

III. Periodo di nuna Mongola komencis kun Buddhana renesanco, qua produktis ampla literaturo. Mongoli turnis a Buddhani c. 1575, e pose komencis tradukar verki ek Sanskritana, Chiniana e Tibetana. Nuna lingui dividas su en estala e westala grupi.

Linguisti ne esas unanima pri klasifiko di Mongola lingui. Yen tri diferanta klasifiki ek diversa fonti.

Estala grupo:

Westala grupo:

Estala grupo:

Westala grupo:

Estal-Mongola brancho:

Westal-Mongola brancho:

Videz Wikipedio en 




#Article 18: Tungusiana lingui (141 words)


Tungusiana (anke Manchu-Tungusiana) lingui esas un grupo en Altaika linguaro.

Tungusiana lingui parolesas en Siberia de la fluvii Ob e Yenisei a Maro di Ohota e de Arktika oceano a Mongolia. La nombro de parolanti di ta lingui esas nur c. 65 000, e la Rusiana kaptas plusa uzo.

La Manchu parolesas en Norda-westa Chinia. Ol esas antiqua linguo kulturala en Est-Azia. La Manchu skribesas per kelke altrigita Mongola alfabeto. Nur un dialekto di la Manchu e Soloni e Mongola Daguri en Mandjuria uzas ol kom libro-linguo. Manchu-linguala tradukuri ek Chiniana klasika verki tre helpas, kande on solvas anciena Chiniana sintaxo, qua esas tre komplexa.

La folkloro esas tre richa ma nur dum Sovieta ero on komencis krear literaturo. L' alfabeto esas nuntempe Kirila alfabeto, ma antee probesis anke la Latina alfabeto.

Tungusiana lingui havas ica grupi:

Sudala grupo

Nordala grupo




#Article 19: Indo-Europana linguaro (1198 words)


 

Indo-Europana linguaro esas la maxim bone studiata linguaro-grupo del mondo. Indo-Europana lingui parolesas originale inter Atlantiko ed India, ma kun la migrado di homi, ol expansis preske a tota mondo.

L'unesma hipotezo pri l'existo di linguistikala familio Indo-Europana propozesis dum la duesma duimo dil 18ma yarcento dal Britaniana filologo William Jones, qua trovis similesi inter quar ek la maxim anciena konocata lingui: Sanskrita, Latina, Greka e Persiana. Franz Bopp apogis ica hipotezo kande komparis sistemale ca lingui kun altri, e trovis diversa kognati. Dum la 19ma yarcento, ciencisti nomesis ca lingi kom 'familio Indo-Germana'. Pose la nomo chanjesis e la familio di lingui rinomesis 'Indo-Europana' (ecepte en la Germana, qua duras nomizar li Indogermanische Sprachen). Bona exemplo pri konekto inter l'Indo-Europana idiomi esas la simileso inter Sanskrita e l'anciena dialekti del Lituaniana.

L'ancestrala komuna linguo nominesas  prim-Indoeuropana. Existas deskonkordo pri la geografiala punto ube ol originesis (Urheimat), esanta la precipua propozita loki Kurgal, en Armenia, la sud-esto di Ukrania, India od Iran.

Ica linguaro konsistas ek la sequanta grupi di lingui: Albaniana, Armeniana, Baltika, Kelta, Slava, Germana, Greka, Indo-Iranana ed Itala (inkluzanta la Latina e Latinida lingui). Existas du altra familii, nun desaparinta: l'Anatoliana e la Tokariana. Del duesma duimo dil 18ma yarcento e dum tota 19ma yarcento, historiala linguistiko e la novo-gramatiko probis rekoliar suficanta atesti por pruvar ke ta ensemblo di lingui apartenas ad unika familio.

La dokumenti di la Sanskrita e di la Klasika Greka (la maxim anciena Indo-Europana lingui ecepte la linguo Hitita, qua ankore ne dechifresas) prizentas distingiva formi dil Indo-Europana lingui, qui montras l'existo di komuna matrala linguo. La rilati inter Sanskrita, Klasika Greka e Latina kolacionabis dum la komenco di la 19ma yarcento.

Altralatere, la gramatikisti de India elaboris sistematala klasifikuro di elementi qui antee konstitucis la Sanskrita. La studio facita en India kompleteskis kun altra sistemala e komparativa studii pri fonetikala e gramatikala sistemi del Europana lingui.

Ca studii inferis pri l'existo di ula prim-Indo-Eruopana linguo, komuna matrala linguo de la lingui studiita. L'infero establisesis per rikonstrukto di la fonetikala e gramatikala traiti quin ol devus havar. Do l'Indo-Europana linguo esas rikonstrukturo di linguo parolita cirkume 3000 yari aK, nam depos la yaro 2000 aK ja trovesis distingiva traiti en la lingui qui naskis de ol.

Ordinare, Indo-Europana lingui montras progresiva perdo di flexiono. Quale altra klasika lingui, exemple Sanskrita, Avestika e Greka, la prim-Indo-Europana esis tre flexiva linguo. Moderna lingui esas plu analitikala, exemple l'Angla, la Franca e la Persiana, uzanta komplementi kun prepozicioni ed auxiliara verbi vice nominala deklinado e verbala konjugado.

La perdo dil flexiva elementi posible rezultis de longa procedo qua konduktis a la perdo di finala silabi dil paroli; tale, multa Indo-Europana lingui esis plu breva kam ta dil prim-Indo-Europana. Ultre, en altra lingui developabis nova gramatikala procedi ed eventis nombroza modifikuri di signifiko en certena paroli.

 

Prim-Indo-Europana prizentas multa traiti qua desaparis en la maxim multa moderna Indo-Europana lingui. Fakte, inter l'Indo-Europana lingui trovas gramatikala tipologii qua facas ol multa diferanta inter li, ne esanta vera ke omna Indo-Europana lingui konservez nune atro inter li, e lua filo-genetika relato multe nun es acesibla tra profunda komparativa studio e ne pro lia superfical askpeto od lia maxim evidena gramatikala karakteristiki. To eventas pro ke ca lingui evolucionis diferante en singla regiono ube ol parolesas. Tamen, on agnoskas kelka traiti preske universala en omna ek li:

La Sanskrita, la Latina e la klasika Greka distingis tri gramatikala generi: maskula, femenina e neutra. Quankam multa Indo-Europana lingui plu moderna perdabis ula di ta generi; en Latinida lingui, moderna Kelta lingui e Baltika lingui, neutra genero asimilis al maskula o femina. En la Nederlandana e la Skandinava lingui, la femenina desaparis, mantenanta oposado inter maskula e neutra. En l'Angla, la distingo di genero nun existas en la pronomi del triesma persono singulara, quankam en l'anciena Angla genero anke existis en demonstrativi ed en l'artiklo. Ula moderna lingui, kam l'Armeniana, perdis komplete genero-distingo tanta en la nomi quanta en la pronomi. En multa moderna Iranana linguis existas nun du generi: en moderna Persiano, nun existas distingo inter humana e ne-humana genero ed en Pashto inter maskula e femina. Anke multa lingui di India perdis unu dil tri generi existanta en Sanskrito, Hindi e Urdu distingas inter maskula e femina, e perdis la neutra formo. En la Bengalana, la distingo di genero ne existas o morfologie ne esas produktiva, quankam existas resti en lexiko.

La numero di generi en prim-Indo-Europana ne esas konocata, nam Anatolia lingui distingas inter animata e ne-animata generi en adjektivo. Rodríguez Adrados proposabis ke ta distingo esas la maxim anciena e ke due aparis en l'altra branchi anke la femenina genero.

La maxim anciena Indo-Europana lingui di omna branchi dil familio esas flexiva lingui kun sistemo di 5 a 8 morfologiala kazi. La numero de kazi dil prim-Indo-Europana esas diskutita nam ne esas klara ke la maxim sistemo di kazi kun nominativo, vokativo, akuzativo, genitivo, dativo, ablativo, lokativo ed instrumentala ke on trovas en Sanskrito esas la maxim anciena rekonstruebla etapo dil linguo. Fakte, ul autori argumentas ke existas resti di prim-Indo-Europana ne-flexiva antea al prim-Indo-Europana komuna. 

Multa moderna Indo-Europana lingui, quankam, perdabis granda parto dil kazo-sistemo e konjugacio qua karakterigis la maxim anciena Indo-Europana lingui. Do, inter Latinida lingui, idi di Latino, nun la Rumaniana konservas reducita sistemo di kazi. Germana lingui anke diminutis la nombro di kazi kun distingiva formi, desaparanta komplete en l'Angliana la marki di kazo dil sustantivo. Indo-Iraniana lingui anke havis redukto dil kazi ed la hindi e l'urdu havas tri kazi: nominativo, vokativo ed oblikuo o prepozicionalo. Simila situeso existas en multa Iranana lingui, exemple Pashto, en Afganistan. Moderna Greka diminutis lua nombro di kazi respekte a l'anciena Greka e kun la Slavi lingui e la Lituaniana esas grupo di Indo-Europana lingui kun la maxim nombro di kazi.

Verbala konjugado del maxim parto dil branchi di l'Indo-Europana havis plu chanji kam la sistemo di nominala flexiono. Pro to, la rikonstruktado basis plu en dezinenci ed morfologiala marki, quale en la kategorii prizentita. 

Ante la deskovrado di l'Anatolia lingui e lua rilato kon l'Indo-Europana lingui, la verbala sistemo rikonstruktita por la prim-Indo-Europana basis amplie en la Greka e la Sanskrita. Ta sistemo esis tale:

Maximal-sistemo, nomizita Greko-Aria o Indo-Greka, esis konsiderita la rezulto di inovacioni tardala kande konocis plu bone la verbala sistemo di l'Anataloniana. La verbala sistemo dil plu anciena Indo-Europana rezultas, tamen, desfacila por rikonstruktar nam l'Anatoliana havas plu simpla sistemo di verbi, ed ol esas posibla distingar il qua punto devas al perdo di modi o tempi o til qua punto la sistemo di lingui kon konjugado plu amplia esas la rezulto di inovacioni.

En moderna lingui, nome l'Europana lingui, aparis multa verbala formi apogita sur auxiliara verbi e perifrazi. Do, Latinida e Germana lingui perdis sintezala formi dil pasiva voci e formi di perfekto, existanta en anciena lingui kam la Latina o la Gotiko, e remplasis li kun perifrastikala formi kun la verbi 'esar' ed 'havar'.

Komuna lexiko heredita esas la maxim klara pruvo pri la parentado inter Indo-Europana lngui. La lavoro ek la komprativa metodo permesis kompilar vortari kun multa rekonstruktita termini (precedita di *). La sequanta sablono donacas rikonstruktita numerali por diferanta branchi dil familio:




#Article 20: Georges Simenon (331 words)


Georges Simenon (1903 til 1989) esis Belga skriptisto. 

Il pasis sua yuneso en Liège. Evanta 15 yari Georges livas skolo por laborar a 'Gazette de Liège'. Il artiklifis pri temi diversa e il skribas diala jurnalo-kolumno. Samtempe il probas romanifar; en 1921 aparas, ye la pseudonimo G. Sim, lua unesma libreto Au Pont des Arches. Decembro 1922 il, kun sua spozino Régine Renchon, livas Liège ed iras a Paris ube il publikigas inter 1923 e 1933 ye diversa pseudonimi preske 1000 rakonti e proxime 200 romaneti. Kom seglero fanatika il pasas multa tempo surmare e sur riveri e kanali Europala. En 1929 il kreas dum restado en l'urbeto Delfzijl (Nederlando) la personajo Maigret, policestro en Paris. La parisana policisto es tre populara ed entote 72 romani pri Maigret aparas, la lasta ye 1972. Balde Simenon es kapabla alternar la suceso di Maigret kun romani psikologiala; il verkifas entote 117 de ica romani. Ilua verko tradukesas en plu kam 60 lingui e multa romani filmagesas, mem se lua universo es relate statikala. On evaluas ke entote duima miliardo (500.000.000) libri imprimesis. 

Dum ke il romanifis, Simenon es survoya permanente. En 1938 il vivis proxim la Rochelle. De junio til septembro 1940 il responsis pri Belga refujanti. En 1945 il livis Francia e voyajis tra Amerika ube il renkontris Denyse Ouimet. Il engajis el kom sekretario, pose el anke divenis ilua amoranto e tandem ilua duesma spozino. Il ja livis Usa en 1955 e retrovenis a Francia ube il sejornis en Paris e ye la Franca sud-litoro ante ke il definitive foriris a Suisia. Balde Denyse livis il e lia servisto Teresa Sburelin remplasis el kom vivo-kompano di Simenon. Autune 1972 Simenon anuncis oficale ke il retretis, il ne plu publikigis romani ma il ankore ya diktas sua memoraji qui publikigesis en 22 tomi. 

En 1981 ankore aparas ilua Mémoires Intimes qua deskriptis ilua vivo-stilo komplexa. Georges Simenon mortis, evante 86 yari, ye la 4ma di septembro 1989 en ilua domo en Lausanne.




#Article 21: Historio (196 words)


Historio esas la cienco qua studias pasinta eventi, tradicionale de la homaro. Ol uzas metodi propra de la Homala e Sociala Cienci, ma anke metodi de la cienci di la naturo, facanta multafoye interdiciplinala studii. Ca studii apogesas maxim ofte en skribita dokumenti, ma ank en l'arto, teknologio, edc, de pasinta epoki. Ofte on uzas anke interviuvi, arkeologiala trovuri, fotografuri, arto-verki, edc. L'epoko ante l'aparo di skribo-sistemi nomesas prehistorio.

On povas studiar historio de diversa vidopunti, exemple historio sociala, kulturala, ekonomikala, politikala, militala, edc.

La vorto historio venas del anciena vorto Greka ἱστορία, qua povas tradukesar kom inquesto od informo, de la verbo ἱστορεῖν (inquestar). De lo naskis la Latina vorto historia.

Proto-Indo-Europana vorto esas *wid-tor- (de la radiko *weid-, savar, vidar; * = hipotezala konstrukturo), anke en la Latina vorti kom ideo o visiono, en la Germanala wit, wise o wisdom, la Sanskrita veda, e la Slava videti o vedati, en altra lingui di l'Indo-Europana familio.

La vorto en Greka antiqua ἱστορία uzesis da Aristoteles ye lua Περὶ τὰ ζῷα ἱστορίαι ('Historio dil animali'). La termino derivis de ἵστωρ ('testo, judicianto, saja homo'). On povas trovar diferanta uzi di ἵστωρ ye Homerala himni, Heraklitos, e.c.




#Article 22: Ekologio (543 words)


Ekologio esas cienco qua studias la relati inter vivanta organismi e lia cirkumajo. Ekologiala medio povas esar altra vivanta organismi o faktori quale la klimato od orografio. Ekologio esas fako di biologio. Por ekologio ank esas importanta studiar la relati inter homi e la naturo.

La skopo di ekologio kontenas larja tabelo di interaganta niveli di organizuro kovranta mikronivelo (exemple celuli) a planetala nivelo (exemple biosfero) fenomeno. Ekosistemi, exemple, kontenas abiotika moyeni ed interaganta vivanta formi (e.c. individuala organismi qua agregas en habitantaro qua agregas en diversa ekologiala komunesi). Ekosistemi esas dinamikala, lo no sempre sequas lineara sucedanta voyo, ma lo esas sempre chanjanta kelkafoye rapide e kelkafoye tanta lente qua povas prenar mili yari tra ekologiala procedi por efektigar certa sucedanta etapi en foresto. Arei di ekosistemo povas variar multe, de tre mikra til vasta. Singla arboro esas di poka konsequo a la klasifikado di foresta ekosistemo, ma decidiganta relatanta a organismi vivanta en e sur lo. Multa generacioni di afido populo povas existar dum vivoduro di singla folio. Omna di ta afidi, sucedante, suportas diversa bakteriala komunesi. La naturo di konekti ne povas esar explikita per konanta la detali di omna speci en eskarteso, pro quo l'emersanta modelo esas nek revelita nek predicita til l'ekosistemo esas studita kam integrigita ento. Kelka ekologiala principi, tamen, ya prizentas kolektala propraji ube la sumo di la kompozanti explikas la propraji di ento, tale naskeso di populo esanta simila a la sumo di individuala naski dum indikita tempokadro.

La dimensiono di ekologiala dinamiko povas efikar kam klozita sistemo, tale kam afidi migranta sur singla arboro, dum ke sama tempo restas apertita pri grandega influi, tale atmosfero o klimato. Do, ekologi klasifikas ekosistemi hierarkiale per analizanta donaji kolektita de plu dina unaji, tale ke vejetantaro asociuro, klimato, e terala tipi, ed integrigas ta informo por identifikar emersanta modeli di uniforma organizuri e procedi qua operacas de lokala a regionala, peizajo, e kronologiala skali.

Biodiverseso (abreviuro di biologiala diverseso) deskriptas la diverseso di la vivala enti, de geni til ekosistemi ed inkluzas omna niveli di biologiala organizuro. La termino havas multa interpreti, ed esas multa voyi por indexar, mezurar, karakterizar, e reprezentar lua komplexa organizeso. Biodiverseso inkluzas la diverseso di speci, di ekosistemi, e genezala diversesi, e ciencisti studias la formo per quo ta diverseso afektas la komplexa ekologiala procedi existanta en ta rispektiva niveli. La biodiverseso pleas importanta rolo en l'equilibro dil ekosistemo, qua defino mantenas e plubonigas la qualeso di vivo dil homo. Preventar l'extingo di speci esas formo di prezervar biodiverseso e ta skopo repozas sur tekniki qua prezervas genezala diverseso, habiteyo e la kapableso por speci a migrar. La prioresi pri konservo e la direta tekniki bezonas diversa aprochi por traktar la tota skopo di biodiverseso. La naturala kapitalo - to esas, la rekursi naturala existanta en singla loko - qua suportas habitantari esas kritika por mantenar la produkturo dil ekosistemi, e la migrado di speci (exemple, la prezervo fluviala por la riprodukto di fishi e por permisar la pesko, e la kontrolo di insekti per uceli) havas intrikita kam uno mekanismo per qua ta servico perdaji esas experiencita. Kompreno di biodiverseso havas praktikala aplikaji por speci ed ekosistemo nivelo konservo projetifisti lor lu facas administrato rekomendi a konsultanta firmi, guvernerii, ed industrio.




#Article 23: Homala yuri (735 words)


Singla homo havas homala yuri nedependante la legi di ula stato. La konceptajo pri homala yuri aceptesis en 18ma yarcento dum tempo di saveskeso (?). Unesme lin mencionesis en l'akto pri reguli dil stato di Virginia en 1776, en la deklaro pri homala yuri dum revolucio di Francia en 1789, ed en la charto di Usa en 1791. Unionita Nacioni deklaris l'akto pri homala yuri en 1945.

Adoptita e proklamita per rezolvuro 217 A (III) di la Generala Asemblo di 10ma decembro 1948

Nun, konseque,

La Generala Asemblo,

Proklamas ica Universala Deklaro di Homala Yuri kom komuna normo atingenda por omna populi ed omna nacioni, kun la skopo ke omna individuo ed omna organo di la socio, tenante ca Deklaro sempre en la mento, esforcez per docado ed edukado avancigar respekto pri ca yuri e liberesi e per progresiva procedi, nacionala ed internaciona, por sekurigar olia universala ed efikiva agnoskeso ed obedieso, ed inter la populi di Membro-Stati ipsa, ed inter la populi di teritorii sub olia resortiso.

Omna homi naskas libera ed egala relate digneso e yuri. Li es dotita per raciono e koncienco e devas agar la una vers l'altra en spirito di frateso.

Omnu esas yurizita per omna yuri e liberesi prizentita en ica Deklaro, sen distingo irgaspeca, exemple pro raso, koloro, sexuo, linguo, religio, politikala o altra opinioni, nacionala o sociala origino, proprietajo, nasko o altra rango.

Pluse, nula distingo facesos fondita sur politikala, resortisala o internaciona stando di la lando o teritorio de qua la persono originas, sive nedependanta, fideikomiso, ne-suguvernanta o sub irga altra limitizo di suvereneso.

Omnu havas la yuri pri vivo, libereso, e sekureso di persono.

Nulu esez tenata en sklaveso o submiseso; sklaveso e la sklavo-komerco esez interdiktata en omna formi.

Nulu esez submisata a tormento o a kruela, nehumana o infamiganta trakto o puniso.

Omnu havas la yuro esar omnaloke agnoskata kom persono koram la yuro.

Omni esas egala koram la yuro ed esas yurizita sen irga distingo per egala protekto da la yuro. Omni esas yurizita per egala protekto kontre irga distingo violacanta ca Deklaro e kontre irga incito a tala distingo.

Omnu havas la yuro recevar efikiva remedio da la kompetenta autoritati pro agi qui violacas la fundamentala yuri grantita a lu da la konstituco o da la yuro.

Nulu esez submisata ad arbitrial aresto, enkarcerigo o exilo.

Omnu darfas recevar komplete egale yusta e publika audienco da nedependanta e senpartisa tribunalo, determinante lua yuri ed obligi e pri irga kriminal akuzo kontre lu.

Nulu esez submisata ad arbitriala interfero ye lua privateso, familio o korespondo, nek ad ataki kontre lua honoro o reputeso. Omnu darfas recevar protekto da la yuro kontre tala interfero o ataki.

Omnu havas la yuro serchar e posedar en altra landi azilo de persekuto. Ica yuro ne darfas esar advokata kaze di persequi reale efektigita da ne-politikala krimini o da agi kontrea a la skopi e principi di la Unionita Nacioni.

Omnu havas la yuro posedar libereso di penso, koncienco e religio; ica yuro inkluzas libereso chanjar onua religio o kredo, e libereso, o sole o komune e publike o private, manifestar sua religio o kredo per docar, praktikar, adorar ed obediar.

Omnu havas la yuro opinionar ed expresar libere; ica yuro inkluzas libereso tenar opinioni sen interfero e sendar, recevar e komunikar informi ed idei per irga moyeno e ne-egardante frontieri.

Omnu, kom membro di la socio, havas la yuro recevar sociala sekureso ed es yurizita per realigo, per nacionala esforco ed internaciona koopero e segun la organizeso e resursi di singla stato, di la ekonomiala, sociala e kulturala yuri nekareebla por lua digneso e la libera developo di lua personeso.

Omnu havas la yuro juar repozo e libertempo, inkluzante racionoza limitizo di labor-hori e periodala vakanci kun pago.

Omnu havas la yuro por libere partoprenar en la kulturala vivo di lua komuneso, juar la arti e profitar per ciencala avanco e lua benefici. Omnu havas la yuro recevar la protekto di sua etikala e materiala interesti rezultanta de ula ciencala, literaturala o artala produkturo di qua lu es la skriptisto.

Omnu es yurizita per sociala ed internaciona ordino en qua la yuri e liberesi enuncita en ica Deklaro povas esar plene realigata.

Nulo en ca Deklaro darfas esar interpretata kom implikanta por irga Stato, grupo o persono, irga yuro partoprenar irga aktiveso o facar irga ago vizanta la destrukto di irga yuro o libereso hike enuncita.




#Article 24: Unionita Nacioni (616 words)


Unionita Nacioni (UN) esas mondal organizuro di nedependanta stati pri sekureso e kunlaboro. Ol fondesis pos la Duesma mondomilito da la vinkinta stati di la milito por remplasar la Ligo di la nacioni. La charto di UN aceptesis en San Francisco ye la 26ma di junio 1945 da 51 stati. La chef-loko di UN esas en New York, Usa.

La konfero qua establisis la UN komencis ye la 25ma di aprilo 1945 en San Francisco, e la Charto di la UN pose signatesis da reprezentanti di nacioni ye 26ma di junio di ta yaro. 

La Generala Asemblo dil Unionita Nacioni unesmafoye kunvenis en London ye la 7ma di januaro 1946. Reprezentanti di 51 nacioni kunvenis ibe. La Generala Asemblo esas un ek la precipua organizuri dil Unionita Nacioni; inter altra devi, ol recevas raporti de altra parti di la UN e facas rezolvi. De januaro 1951, la precipua loko di la UN esis New York.

Nun 193 stati membreskis UN. De lua ofici cirkum la mondo, UN e lua specaligata agenteyi decidas pri substancala ed administrala problemi en ordinara kunveni kunsidata omnaparte yaro. L'organizuro havas sis precipua organi: generala kunveno (la precipua deliberala kunveno); Sekureso-Konsilistaro (por decidar certa rezolvi pri paco e sekureso); Ekonomikala e Sociala Konsilistaro (por helpar l'augmento di internaciona ekonomikala e sociala kooperado e developo); sekretariato (por furnisanta studii, informo, e facilajo bezonata da UN); internacionala judicieyo (la maxim importanta judiciala organo); e la konsilistaro di tutelo dil Unionita Nacioni (qua esas neaktiva nun). Altra importanta organismi de UN inkluzas la Mondal Organizuro pri Saneso, nutriva ed agrokultiva organizuro di UN ed kapitalo por pueri. La maxim importanta ofico che l'UN esas sekretario-generalo, nune okupata dal ex-chefministro Portugalana António Guterres.

L'organizuro financesas per taxata e segun-vola kontributaji de sua membrala stati, e havas sis oficala lingui: Angla, Araba, Chiniana, Franca, Rusa e Hispana.

La precipua organi e diversa organizuri konsistigas la sistemo dil Unionita Nacioni.

Dum ke la Ligo di la Nacioni esis nur diskuteyo ube la diplomacisti povis interrenkontrar por establisar generala konsenti, la Unionita Nacioni povas adoptar konkreta rezolvi per la Sekurala Konsilio.Ta rezolvi povas exemple abutar a permiso uzar armeo (la pacotrupi dil Unionita Nacioni) por mantenar o riestablisar paco.

Segun l'artiklo 1 di sua Charto, la Unionita Nacioni esforcas esar loko ube plu bona futuro konstruktesas por omna homi, segun quar skopi:

La Unionita Nacioni ne esas mondala guvernerio e do ne legifas. Tamen lia rezolvi donas legitimeso a la interveni di stati, e sempre plu aplikesas en la legari nacional ed internaciona. Lia agadi permaneskas per internaciona kontrati e konvencioni inter la nacioni.

Ye la 10ma di decembro 1948 la General Asemblo dil Unionita Nacioni adoptas la Universala Deklaro pri Homala Yuri. Ca ne esas kontrato, e ne aparte valoras legale; tamen ol inspiras por propago, developo ed apliko di la homala yuri, interaltre non internaciona kontrati:

La sideyo dil Unionita Nacioni esas en New York e havas la statuto di exterteritorieso. Co signifikas ke, exemple, nula oficisto dil Usana sekuresala servo yurizesas enirar la sideyo sen permiso di la Generala Sekretario.

Segun demando dil Usana parlamentani, la sideyo konstruktesis an la stretajo East River, sur tereno aquirita per donaco di John Davison Rockefeller Junior. Ol inauguresis ye la 9ma di januaro 1951.

Kin ek la sis precipua organi dil Unionita Nacioni sidas en New York: nur la Internaciona Judiciala Korto sidas en Den Haag, Nederlando. Esas anke tri acesora sideyi dil Unionita Nacioni: en Genève, Suisia, apertita ye 1946; Wien, Austria, apertita ye 1980; Nairobi, Kenia, apertita ye 1996.

Multa importanta agenterii dil Unionita Nacioni sidas en Genève, Suisia, qua esas la Europana sideyo dil Unionita Nacioni ed esis la sideyo dil olima Ligo di la Nacioni.




#Article 25: Marco Pantani (165 words)


Marco Pantani (1970 til 2004) esis Italiana biciklisto. Per ilua spektinda stilo sur la biciklo, Marco ganis la kordio de multa diletanti nam kande la voyo ascensabas, Marco kustumale esis la maxim rapida.

Dum ilua epoko kom biciklisto-diletanto, Marco ja esis granda promiso por la biciklismo italiana. Tale, la profesionala equipo Carrera vidis il e Marco kontratesis en 1992. Ilua internaciona arivo esis dum Giro d'Italia en 1994, ube Marco sucesis vinkar du etapi.

Ma, la maxim bona yaro por Marco Pantani, esis 1998, kande vikis la generala klasifico di irado de Italia e Tour de France, du ek le tri maxim prestijoza kuradi por biciklisti.

La maxim grava problemo por Marco Pantani eventis en 1999, kande ye la kurado di Giro d'Italia, l'italiana biciklisto ekpulsesis di la konkurso pos trovir indico di nelegala substanco en ilua sango. 

Pos ica afero, komencis la pento en la kariero di Marco. Il sucesis finar tre poka konkurenci e falis en grava depreso. Pantani komencis konsumar kokaino kustumale.




#Article 26: Turo di Francia (148 words)


Turo di Francia (en la Franca: Tour de France) esas la maxim glorioza e maxim desfacila biciklo-konkurso di la mondo. La Turo konsistas ek cirkume 20 etapi.  

La unesma biciklo-kurado tra , nomizita la Tour de France, anuncesis en la revuo L'Auto ye la 19ma di januaro 1903. La revuo esis sportala jurnalo qua luktis kontre rivala sportala jurnalo le Vélo. Ca granda projeto esis esforco divenar la plu sucesoza jurnalo. La redaktero di L'Auto, Henri Desgrange, esis notinda biciklisto. La intenco esis ke la kurado eventez dum 5 semani, de la 1ma di junio til la 5ma di julio 1903; tamen poka biciklisti anuncis partopreno, do la premio esis augmentata e la kurado eventis de 1ma di julio til 19ma di julio. Esis 60 partoprenanti di la kurado. Un ek la favoriti, Maurice Garin, esis duktanto pos singla de la sis etapi, ed ilu ganis la premio.




#Article 27: Teniso (137 words)


Teniso esas sporto quan onu praktikas per raketi e baloneti, sur tereno equipita specala. Ol povas ludesar individuale kontre unika opozanto (singli, l'unu kontre l'altru), o inter du esquadi kun du ludisti singla (duopli). Singla ludisto uzas tenisala raketo por frapar baloneto kovrata per felto super ula reto kontre la feldo di lua rivalo o rivala esquado, segun organizita reguli.

Teniso esas Olimpiala sporto, e povas ludesar da irga persono qua povas tenar ula raketo, inkluzite da personi en rotosidili.

Quar turniri pri teniso judikesas kom la maxim importanta, e formacas la championkonkurso konocita kom Grand Slam: konkurso libera di Australia (Melbourne Park); la  konkurso libera di Francia (Roland Garros); la konkurso libera di Anglia (Wimbledon), e la konkurso libera di Usa (Flushing Meadow). Altra exempli pri championkonkursi esas Orange Bowl ed ATP World Tour Maters 1000.




#Article 28: Lexikologio (354 words)


 
Lexikologio esas cienco studianta l' origino o genezo di  vorti (etimologio), principi di nomizado di objekti e kazi (onomaziologio) e principi di deskripto e prizentado di  vorti (lexikografio). Praktike lexikografisto esas vortaro-skribanto.

En lexikologio on studias anke quala parti esas en lexiko. Takaze lexikala morfologio studias formi di vorti, e lexikala semantiko studias senci di vortoformi.

Ordinare en lexikologio objekto di studio esas komuna linguo o dialekto di ula naturala linguo. Kande l'objekto esas vorti di ula profesionala domeno, parolesas pri terminologio. En laboro pri komuna linguo, komenco-punto di laboro esas vorto (i.e. materialo), di qua sencon on devas explikar. En laboro pri ula profesionala linguo, komenco-punto di laboro esas nociono od ideo, qua demandas apta vorto (i.e. termino) ed expliko. Termino havas sempre exakta senco, ma altralatere vorto di komuna linguo povus havar vasta ed ampla senco. Analizo di senco esas necesa fazo en terminologiala laboro.

En Idala lexikologio vortaro-laboro esas kelke diferanta ed omnafoye semblas terminologiala laboro en naturala linguo. Principe omna Idala vorti esas ek AFGHIR-lingui (A = Angla, F = Franca, G = Germana, H = Hispana, I = Italiana, R = Rusa). Do etimologiala laboro esas tre facila: nur on exploras quale on nomizas ula objekto o kazo en l' AFGHIR-lingui. La selektado e kreado di nova vorti Idala esas samatempe terminologiala ed etimologiala laboro. En Idala vortifado produktesas vorti qui havas plu exakta senco kam en ula naturala linguo. Ma altralatere anke Ido semblas naturala linguo e multa vorti havas un precipua senco e duesma senco (o senci), pro ke singla skribanto e parolanto en Ido uzas Ido per sua matrala (naturala) linguo.

En lexikografio on (lexikografisto) kreas ed uzas praktike lexikografiala principi. Ofte esas montrata en vortolisti, Exemple, se ula verbo esas transitiva, netransitiva od amba. En dicionario o vortolibro di ula naturala linguo, la sufixi esas montrata en gramatiko en seciono di morfologio. En Idala vortari la sufixi montresas en listo di vorti, pro ke l'Idala sufixi semblas tre multe vorti qui havas propra senco. Do Idala vortaro ne devas havar omna vortoformi, e bazala vorti suficas. Mem l'uzo di Idala dicionario ofte semblas terminologiala laboro.




#Article 29: Rano (221 words)


Rani (singulare: rano) esas subgrupo di spinal animali (videz Zoologio) qui apartenas al ordeno di amfibii. Rani esas batraki qui naskas ek ovo en aquo, respiras dum lua yuneso tra brankii ma dum adulteso povas vivar anke sur tero.

Existas plua kam 3 000 speci di rani, exemple:

Rani vivas sur omna kontinenti ecepte Antarktika. Li ofte habitas tropikala e mez-varma regioni, e kelka mem rezidas en dezerti. La Rana sylvatica di Nord-Amerika povas vivar en la Arktika cirklo. Malgre to la habitantari di multa rano-specii diminutas pro kauzi, qui ne esas komprenata bone.

La rani multakaze depozas ovi en l'aqua, le maskula embracante le femina; le femina produktas ovi e le maskula fertiligas oli extere. Lia infanti esas larvi nomesante ran-larvi. Kande la rana infanti ekiras ek l'ovi, li respiras per brankii, havas longa kaudo ed indijas membri. Pose li developas membri (erste gambi) e pulmoni e perdas sua kaudo.

On ofte distingas kustumale inter la rani e la rospi, qui havas veruki, ma ca distingo ne esas sciencala.

Por ke rani esas distanta animali, li ofte aparas en kultural expresuri. Tre famoza exemplo esas la ranoprinco, qua divenas homoprinco pos kisesar.

La komedio La Rani (Βάτραχοι) di Aristophanes inkluzas koro di rani, qua vexas la heroo Dionysos per la refreno di sua korokanto, Βρεκεκεκέξ κοάξ κοάξ Brekekekex koax koax.




#Article 30: Futbalo (226 words)


Futbalo (ante konocita kom pedbalono) esas la maxim populara esquado-sporto dil mondo. Ol havas la maxim granda nombro di diletanti e luderi. En landi di Europa, Afrika e Sud-Amerika, la futbalo esas pasiono. Milioni de personi spektas la ludi per televiziono e la quanteso de pekunio qua esas cirkum ica sporto esas tre importanta.

Singla kruo di futbalo havas 11 membri. Du krui disputas un ludo di 90 minuti dividita en 2 parti di 45 minuti singla. On mustas sendar la balono a la skopo dil opozanta esquado, qua esas limitizita da du vertikala fosti kun 2.44 metri di altajo ed un horizontala fosto kun 7.32 metri di longeso.

La mondala administrerio dil futbalo esas FIFA (Fédération Internationale de Football Association), ma anke existas altra kontinentala administrerii sub olu. Tale, por Europa existas UEFA, por Afrika CAF, por Nord-Amerika CONCACAF, por Sud-Amerika CONMEBOL, por Azia AFC e por Oceania OFC. La FIFA havas 208 membri. 

Futbalo havas sua origino en Anglia dum 19ma yarcento e difuzesis gradope tra l'Europana landi. FIFA kreesis l'unesma yari di 20ma yarcento e depos ica instanto, la populareso kreskis tra la tota mondo. Erste 1928 onu decidas krear mondala championokonkurso por nacionala esquadi, mondala Kupo, qua eventis du yari pose, en 1930 en Uruguay.

Anke mulieri ludas futbalo. Depos la yaro 1991 anke eventas mondala Kupo di la FIFA por mulieri.




#Article 31: Bartolomeu Dias (184 words)


Bartolomeu Dias (c. 1450 til 1500) esis Portugalana navigisto qua deskovris la marala paso de Atlantiko til Indiana oceano qua pose permisis voyajar vers India.

En 1487, la rejo Portugalana João la 2ma sendis Dias por explorar la litoro di Afrika. Il vizitis la estuario dil fluvio Kongo, quan Diogo Cão ja atingabis dum sua voyajo en 1484, e segliris sude vers Namibia. Ibe il veneskis en tempesto e fordriftis de la rivo. Pos ke la tempesto kalmeskis, Dias retrosegliris a la direciono di la rivo ma ne povis trovar ol. Pensante ke il forsan navigis cirkum la sudala pinto di Afrika, il segliris norde ed abordis en bayo (la nuna 'Mosselbaai' en Sudafrika). Dum la hemvoyajo Dias vidis kabo quan ilu baptis 'Kabo di Tempesti'. Pos la retroveno di Dias en decembro 1488, la rejo João la 2ma ribaptis ol 'Kabo di Bon Espero' nam il esperis ke la marvoyo ad India balde esus trovata.

En 1500 Dias akompanis Pedro Álvares Cabral dum voyajo ad India. Dum ca voyajo li deskovris Brazilia, pose Dias mortis kande ilu naufrajis che 'Kabo di Bona Espero'.




#Article 32: Fernão de Magalhães (315 words)


Fernão de Magalhães (Hispane Fernando de Magallanes, Angle Ferdinand Magellan, n. 1470 til 1521) esis Portugalana navigisto qua deskovris la pasovoyo inter Atlantiko e Pacifiko. Nuntempe ol esas nomizita Stretajo di Magalhães.

Magalhães naskis en 1470 en Sabrosa, Portugal, kom membro di nobela familio. En 1510 ilu promocesis kom kapitano. En 1513, kande il esis en-garnizonigata en Maroko, il esis vundata ed esos kripla dum sua tota vivo. Il pregis la dinastio Portugalana por pekunio-subvencio. Kande ca esis refuzata, il preterlasis sua nacionaleso ed ofris sua servado a la Hispana rejo.

Magalhães konvinkis la Hispana rejo por financizar expediciono naviganta adweste por serchar nova voyo a Fora-Oriento. Hispania precipue aceptis ilua propozo pro ke la Portugalani dominacis la voyo estala ad India. Magalhães foriris kun kin navi de Sanlucar de Barrameda ye 20 di septembro 1519 por projetata voyajo a la Spico-insuli per westala voyo. Il atingis l'estuario di Plata fluvio (Río de la Plata) (en nuna Arjentinia) ye la 31ma di marto 1520. 

Ibe il esis ankragata dum sis monati. Ilu transvivis rebelesko e segliris adsude e deskovris marostretajo sude de Patagonia. Pos ke un navo naufrajis ed un desertis, ye la 28ma di novembro restis tri navi, qui transvivis la voyajo. Pos 38 dii il atingis l’oceano, quan il nomizis Pacifiko pro la kalmeso di la maro.

Dum la pasajo di Pacifiko Magalhães anke deskovris Mariani e Filipini. En la Filipini Magalhães amikeskis kun ula lokala tribuo, qua esis militema kontre altra tribuo. Ye la 7ma di aprilo il atingis Cebu ube il helpis la regno lokala kun ilua batalio kontre la regno di Mactan. Magalhães ocidesis ye la 27ma di aprilo 1521 kande il ed ilua trupo partoprenis asalto kontre l’altra tribuo. 

La du restanta navi portante plura tuni de spici atingis, guidata da Juan Sebastián Elcano, ye la 6ma di septembro 1522 a Hispana urbo Sevilla, pos voyajo cirkum la mondo.




#Article 33: Fiziko (381 words)


Fiziko esas la naturala cienco kun la maxim ampla skopi. Fizikisti studias la “legi” qui obedias la materio, energio, spaco ed la tempo, e la relati inter li. La fizikala legi enuncesas kustumale per matematikala formuli, qui deduktesas de la inquesti per ciencala metodo. Oportas parolar pri teoriala fiziko od experimentala fiziko segun la moyeni uzita por atingar konkluzi.

Fiziko havas proxima ligili kun la matematiko - qua furnisas la logika kadro ube fizikala legi povas esar precise formulita e lua predikti mezurita. Fizikala teorii esas ordinare plu komplikata kam l'altra cienci. La diferi inter fiziko e matematiko esas ke fiziko koncernesas kun deskripti pri la mondo materiala, dum ke matematiko esas koncernas kun abstrakta formi quin povas esar nedependanta. La distingo, tamen, esas ne sempre kompleta. To esas granda inquesto-areo mediacanta fiziko e matematiko, konocita kom matematika fiziko, dedikas por developar la matematika strukturo di fizikala teorii.

Naturala filozofio havas lua origino en Grekia dum arkaika periodo (650- 480 aK), kande pre-Sokratala filozofi quale Thales refuzis nenaturalistika expliki por naturala fenomeni e proklamis ke omna evento havas naturala kauzo. Ilu propozis idei verifikita per raciono ed observo e multa ek lua hipotezi pruvesis sucese per experimenti, exemple l'atomismo.

Klasika fiziko divenas separita cienco kande frua moderna europeani uzis ta experimentala e quantesala metodi por diskovrar qua esas nuna konsiderata esar la legi di fiziko. Kepler, Galileo e plu precize Newton diskovrita ed unifiita la diversa legi di movado. La deskovro di nova legi en termodinamiko, kemio, ed elektromagneteso rezultis de plu granda inquestala esforci dum l'industriala revoluciono, kande la bezono di plua energio kreskis.

La moderna fiziko komencis kun la verki di Max Planck pri la quantika teorio e di Einstein pri la relativeso, e duris kun la quantika mekaniko, studiita unesme da Heisenberg, Schrödinger e Paul Dirac.

Tamen fiziko traktas kun larja varia di sistemi, to esas certa teorii qui uzesas dal omna fizikisti. Omna ek ta teorii esas kredita esar fundamentala korekta, interna certa validajo. Exemple, la teorio di klasika mekaniko deskriptas exakte objekto-movo, kondicione ke ulo esas multa granda ke atomi e movinta multo min ke lumo-rapideso. Ta teorii duras esar arei di aktiva sercho ; exemple, remarkinda aspekto di klasika mekaniko konocita kom kaoso-teorio deskovresis dum la 20ma yarcento, kande lia principii enuncesis da Isaac Newton.




#Article 34: Fluvio (143 words)


Fluvio esas larja aquofluo naturala, qua rakas lua aquo aden la maro. (Tale pensante Volga ne esus fluvio, pro ke ol finas en Kaspio, qua esas definita kom lago. Tamen, la grandeso di Volga intercesas lua nomizo kom fluvio). On distingas oceanala fluvio qua fluas en maro od oceano, e kontinentala fluvio qua fluas en lago, marsho o dezerto.

Rivero esas plu mikra aquofluo, qua rakas sua aquo aden ula lago, fluvio od altra rivero. En kalkala sulo rivero povas desaparar ed avancar sub la surfaco. En tre sika areo rivero povas velkar livante senaquala lito (altre: wadio(?)).

Fluvio e rivero komencas de fonto, qua povas esar, exemple, rivereto, lago o glaciero. La regiono qua kolektas aqui por fluvio o rivero, esas la fluviala baseno.

Inter aquo-kolektuyi esas ula alta loko aquo-dividanta, exemple montaro o kateno di monti.

Maxim longa fluvii del mondo:




#Article 35: Oceano (125 words)


Oceano esas granda extensajo di aquo saloza en la Tero, precipue to qua «separas du o plusa kontinenti».. L' oceani kovras cirkume 71% ek tota surfaco di la Tero, o 361 milioni km², e kontenas plura mari.

L'oceani klasifikesas en kin, di qui tri granda (Atlantiko, Indiana oceano e Pacifiko) e du min granda (Antarktika oceano o sudala oceano, ed Arktika oceano o nordala oceano). La nordala e la sudala oceani esas partale kovrata per glacio dum tota yaro, e la glacio divenas plu dika dum vintral epoko. Pacifiko, havanta  km², esas la maxim vasta ek l'oceani. Ibe jacas la maxim basa punto de la surfaco di la tero, nomizita foso di Mariani, profunda di  metri.

La sequanta tabelo rezumas informi pri la kin oceani:




#Article 36: Oceano Pacifiko (157 words)


Pacifiko esas la maxim vasta oceano de la Tero, havanta totala surfaco di  km² e kovranta 46% del aquala surfaco de la planeto. Ol iras del Arktika oceano norde til l'Antarktika oceano sude. Este jacas westala mar-rivo di Amerika, e sud-este ol ligesas al Oceano Atlantiko. Weste jacas l'estala e nordala mar-rivo di Australia, l'Indonezian arkipelago e l'estala mar-rivo di Azia. Sud-weste, ol ligesas al Indiana oceano. Lua mezavalora profundeso esas 4 mil metri. La punto nominata Challenger Deep, che la fosato di Mariani, esas profunda de  metri, la maxim profunda punto de Terala surfaco.

L'unesma Europano qua navigis en westala Pacifiko esis Portugalano António de Abreu, kande ilu vizitis l'insuli Maluku, en 1512. Vasco Núñez de Balboa deskovris lua westala rivo en 1513, pos ke ilu trairis l'istmo di Panama. En 1520, Fernão de Magalhães e lua kruani divenis l'unesma Europani qui navigis de Atlantiko til Pacifiko, trairinte ol dum l'unesma cirkumnavigado enrejistrita en la historio.




#Article 37: Albania (1332 words)


Albania (Albaniane Shqipëri/Shqipëria) esas lando jacanta an sudal Europa. Ol havas kom vicini Montenegro nord-weste, Kosovo (lando ne agnoskata da Serbia) nord-este,  Norda Macedonia este, e Grekia sude. Weste jacas la litoro di Adriatiko. Albania distas min kam 72 km de Italia, tra l'Adriatiko.

Bazala fakti pri Albania

Greki unesmafoye mencionis Iliria, regiono partale okupata dal teritorio di la nuna Albania, cirkume 3.000 aK. En 588 aK, Greki de Korfu e Korinto fondis l'urbo Apolonia, qua havis prosperoza skolo pri filozofio. L'urbo divenis richa pro la komerco di sklavi e di asfalto, produkturo qua uzesis por igar nepermeebla la ligno di la navokorpi. En 148 aK l'urbo divenis parto di la provinco Romana Epirus Nova.

Dum la periodo dil Romana imperio la nuna teritorio di Albania dividesis inter la provinci Dalmatia, Macedonia (precipue Epirus Nova) e Supra Moesia. La teritorio esis sub Romana e pose sub Bizancana dominaco til la 7ma yarcento, kande Slavi enmigris vers la regiono. Albania divenis parto dil Unesma Bulgara Imperio dum la 9ma yarcento.

L'Otomani komencis konquestar la regiono dum la 14ma yarcento e transformis ol en Sanjak (provinco). Dum la 15ma yarcento, de 1443 til 1468, Gjergj Kastrioti Skanderbeg konquestis la nedependo del Otoman imperio e divenis rejulo di parto di la nuna Albania, ma en 1478 l'Otomani rikonquestis komplete la regiono.

Granda parto del habitantaro adoptis la Mohamedana religio, e l'Albaniani esis la lasta populo Europana qua deziris separar su del Otoman imperio. Tamen, dum la fino dil 19ma yarcento eventis multa revolti kontre Turka dominaco. Albania nedependanteskis del Otoman imperio erste ye la 28ma di novembro 1912. Ol adoptis republiko kom sistemo di guvernerio en 1920. En 1928 Ahmet Zogu, lua unesma prezidanto, adoptis la rejala titulo Zog la 1ma, e la lando divenis monarkio.

En 1939, Italiani invadis Albania ed okupis la lando til 1943, kande Germani remplasis li e restis ibe til oktobro 1944. Nacionalista grupi, qui inkluzis komunista partisani, kombatis unesme kontre l'Italiani e pose kontre Germani sen Sovietiana helpo. Enver Hoxha, chefo dil Albaniana Partiso di Laboro (komunista) divenis chefo di la lando. Ilu federis su kun Sovietiani til 1960, ma ruptis ca federo kande Nikita Hrushchev denuncis la krimini di Stalin. Do, Hoxha federis su kun Popul-Republiko Chinia.

Ye la 11ma di aprilo 1985 Hoxha mortis. Lua sucedinto, Ramiz Alia pokope komencis politikala aperto. Dum marto 1991 organizesis libera elekti en Albania, e Ramiz Alia vinkis l'unesma prezidantala elekto. Tamen, generala striko koaktis la guvernerio abandonar komunista rejimo. Ramiz Alia guvernis Albania til lua renunco, ye la 3ma di aprilo 1992. Nova elekti eventis, e Sali Berisha elektesis prezidanto.

Ye la 4ma di aprilo 2009 Albania membreskis NATO.

Albania esas parlamentala republiko. La prezidanto esas la chefo di stato ed elektesas por 5-yara periodo da Nacional Asemblitaro. Nun la prezidanto esas Ilir Meta. La chefministro esas la chefo di guvernerio, ilqua esas nun Edi Rama.

La parlamento (Kuvendi i Republikës së Shqipërisë - Nacional Asemblitaro di Albania) havas unika chambro kun adminime 140 membri, qui elektesas dal populo por 4 yari, segun sistemo di listi di kandidati elaborata dal partisi. La fundamenti dil elektala sistemo esas sekreta ed universala votado, segun l'artiklo 45ma de la konstituco Albaniana.

La judiciala povo konsitas ek konstitucala korto, kasaco-korto, apelo-korti e distriktala korti. La membri dil konstitucala korto elektesas dal parlamento por admaxime 9-yara periodo. La nuna konstituco adoptesis ye la 28ma di novembro 1998. La bazo di Albaniana legaro esas Napoleonala kodexo, e la korti di la lando subdividesas en du tipi: administrala korti, e civila e kriminala korti.

Albania havas 172 km de frontieri kun Montenegro, 115 km kun Kosovo, 151 km kun Norda Macedonia e 282 km kun Grekia. Lua litoro esas longa de 487 km. Stretajo Oronto separas Albania de Italia e havas min kam 100 km di totala extenso.

Lua reliefo konsistas ek monti, kolini e mikra plana landi. La maxim alta monto esas Golem Korab, kun 2.754 metri de altitudo, jacanta an la nomizita Albanian Alpi. La maxim longa fluvio di la lando esas Drin, longa de 335 km.

An la litoro la klimato esas Mediteraneala, kun mezavalora temperaturi di 7°C dum vintro e 24°C dum somero, kontre ke en montoza regioni la klimato esas kontinentala, kun mezavalora temperaturi di −1 °C dum vintro e 21.8 °C dum somero. La maxim alta temperaturo enrejistrata en la lando esis 43.89 °C, ye la 18ma di julio 1973 en Kuçovë.

Existas 15 nacionala parki en Albania, 4 marshoza tereni prezervata, ed 1 rezerveyo di la biosfero.

Segun la politikala subdividuro adoptita ye la 31ma di julio 2000, Albania subdividesas en 12 komtii (Qark), nomizita segun lia chef-urbi:

Albania duras esar povra lando kande komparata al altra Europana stati. Lua TNP po persono esas 26% del mezavaloro dil Europana Uniono en 2010.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Albania havis  habitanti. La maxim multa (82,6%) esas Albaniani. Greki esas 0,9%, altri esas 1%, e 15,5% esas sen specigo, segun la demografiala kontado di 2011. La mezavalora evo dil Albaniana habitantaro esas 28.9 yari, yuna kande komparata ad altra Europana landi. De 1991 til 2004 cirkume  Albaniani ekmigris, de qui aproxime 600.000 establisis su en Grekia.

L'oficala linguo di la lando esas Albaniana, parolata da 98,8% de la habitantaro. Ol havas du precipua dialekti, Gheg e Tosk, ed altra dialekti (Arbanasi, Arbëreshë) parolata en vicina landi (Kroatia, Italia, edc). La Greka parolesas da 0,5%, 0,6% parolis altra lingui, e 0,1% ne informis pri linguo en 2011.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Islamo: 56,7% de la habitantaro. Katoliki Romana esas 10%, Ortodoxi esas 6,8%, ateisti esas 2,5%, Bektashi  (religio qua originis de Sufismo) esas 2,1%, 5,7% praktikis altra religii e 16,2% ne mencionis religio.

La maxim populoza urbo esas Tirane. Altra importanta urbi esas Durrës ed Elbasan.

L'arto, la tradicioni e la religio di Albania influesis da multa antiqua e mezepokala populi. L'influi di Bizancana ed Otomana imperii dum Mezepoko esas videbla en multa mozaiki ed arkitekturala verki en tota la lando. Multa exempleri di anciena arkitekturo esas videbla en kasteli, ed en edifici komercala e religiala, en qui povas videsar l'evoluciono di arkitekturala tekniki. Dum la 19ma yarcento, l'arkitekturo influesis dal Art Nouveau e da Neoklasikismo, e dum la komenco dil 20ma yarcento, ol influesis da moderna stilo ariktekturala Italiana. Anke dum la 20ma yarcento, multa historiala e religiala edifici destruktesis dum la komunista rejimo.

Meshari (la mesolibro) da Gjon Buzuku publikigita en 1555 judikesas kom la maxim anciena libro en Albaniana linguo, ma existas evidentaji ke ca linguo ja skribesis dum la 14ma yarcento. Dum la 19ma yarcento eventis Albaniana rivivigo kun influi de romantikismo, e kelka skriptisti divenis notora en Albaniana literaturo: la romanisti Jeronim De Rada e Naim Frashëri, e la poeti Ndre Mjeda e Andon Zako Çajupi. La maxim bone konocata nuntempa skriptisto en Albaniana linguo esas Ismail Kadare.

Albania havas richa folklorala muziko, ed ol esas parto di la nacional identeso. Ol havas influi Iliriana, Greka, Romana, Bizancana ed Otomana. Existas granda stilistikala diferi inter la muziko da le Gheg (qui habitas norde de la lando) e da le Tosk e le Labs (qui habitas sude di la lando). Pri la moderna muziko, ol recevis influi del Ocidentala rock, hip hop e pop. Recente, kelk artisti naskinta en Albania, Kosovo, od en la Albaniana diasporo ganis internaciona notoreso, exemple Silva Gunbardhi, Bebe Rexha, Action Bronson (artala nomo di Ariyan Arslani) Elvana Gjata e Dua Lipa.

Albania partoprenis unesmafoye l'Olimpiala Ludi en München, 1972. Ol ne partoprenis la Ludi de 1976 til 1988, ma itere partoprenis de 1992 til nun. En 2006 ol unesmafoye partoprenis la Vintrala Olimpiala Ludi. La lando nulatempe ganis medalii en la Ludi, ma lua atleti ordinare konkuras pri natado, atletismo, pezajo-elevado, sporta pafado e luktado. De 1987 til nun la lando partoprenis en la Mediteranea Ludi, e lua atleti ganis entote 43 medalii, de qui 8 ora, de 1987 til 2013.

Inter la maxim populara sporti esas futbalo, haltero-levo, basketbalo, volebalo, teniso, natado, rugbio e gimnastiko.




#Article 38: Andora (539 words)


Andora, oficale princio Andora, Kataluniane: Andorra e Principat d'Andorra), esas lando sen litora jacanta an sudal Europa inter Hispania e Francia, che Pirenei. Lua habitanti esas Andorani.

La princio, qua existabas de la regno di Karolus la Granda, esas un ek la min granda landi del mondo ed esas guvernata per unika sistemo, vasaleso. Ta kontrato di feudala yuro koncesas Andorana trono a du kunprinci, la Kataluniana episkopo di Urgell e la Franca statestro.

Bazala fakti pri Andora:

Segun la tradiciono, rejulo Karolus la Granda grantis charto a Andorana populo pro lua helpo pri kombatar Mauri. La regiono divenis administrita da la komtio di Urgell e pose dal episkopio di Urgell.

Ante 1095, Andora ne havis irge-quala militarala protekto. Ta yaro la sinioro di Caboet e l'episkopo di Urgell firmis pakto qua establisis ko-suvereneso super Andora. La nedependo (paréage) di Andora esis agnoskita en 1278.

Tra la yari la Franca kotitulo pasis a la reji di Navara. Pos rejulo Henri di Navara divenar rejulo Henri la 4ma di Francia, il establisis en 1607 ke la chefo di stato di Francia e l'episkopo di Urgell esus koprinci di Andora.

Dum l'Unesma mondomilito Andora deklaris milito kontre Germanian imperio, ma ne partoprenis en kombati. Dum la Duesma mondomilito la lando restis neutra.

En 1993 la lando divenis membro dil Unionita Nacioni.

Andora esas monarkio kom du princi, ma li ne habitas la lando e probable adminime la Franca princo tre rare vizitas ol. Pos Franca Revoluciono, Franca guvernerio volis cesar la princeso di olua statestro, nam esis kompreneble kontre la politiko republikana ke prezidanto esez princo. Tamen, la praktikala nedependo di Andora dependis ye equilibro inter tendenci dominacala di Hispania e Francia, e la Andorani sucesoze suplikis la Franca guvernerio ne cesar la Franca parto dil duopla princeso. Do, la Franca prezidanti republikana duras esar anke princi.

Pri konstituco politikala, Andora semblas esar unika, ma ne, o ne nur, pro la du kunprinci. On dicas ke Andora esas la lasta restajo dil konstituci mezepoka, ante arivo di stati suverena en Europa.

Malgre la mikreso dil lando, ol esas montoza e la klimato varias inter diversa parti, pro ke ula parti esas basa ed altri esas alta.

La precipua rivero di la lando esas Gran Valira, qua debushas an la fluvo Ebro, en Hispania. Ol havas mikra enfluanti qui naskas en Andorana teritorio.

Andora ne havas propra monetaro ed, ante arivo dil Euro, ol uzis ambe Franca e Hispana pekunio. Nur dum kurta periodo uzesis propra Andorana pekunio, pro Hispana interna milito.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Andora havis  habitanti. Segun etnio, esis 48,8% esas Andorani, 25,1% Hispani, 12% Portugalani, 4,4% Franci, e 9,7% altri.
En 1900, esis nur 5.000 habitanti.

La linguo oficala esas Kataluniana. Altra lingui parolata esas Franca, Hispana e Portugalana.

La maxim praktikata religio esas katolikismo.

La linguo oficala esas Kataluniana, ma Hispana e Franca lingui anke uzesas. Exemple, puero povas parolar forsan Kataluniane en la hemo, France en skolo e Hispane kun amiki.

Esis, e forsan ankore esas du postala servi qui havas aparta postoficeyi ed aparta postbuxi, e qui emisas du aparta sorti di postmarki por Andora. Por sendar postajo interne, de un loko ad altra en la lando, on pagas nulo.




#Article 39: Austria (1215 words)


Austria (Germane: Österreich) esas lando jacanta an central Europa. Ol dividesas administrale en non Bundesländer (singulare Bundesland). Lu havas kom vicini Liechtenstein e Suisia weste, Italia sude, Hungaria e Slovakia este, e Germania e Chekia norde.

Bazala fakti pri Austria

Germana nomo por Austria, Österreich, referas la signifiko estala rejio od estala imperio, e derivas de la vorto Ostarrîchi, qua unesmafoye aparis en la dokumento Ostarrîchi, de la yaro 996. Ta vorto esas probable translaco di mezepokala latina Marchia orientalis en lokala (Bavara) dialekto. La vorto Austria esas latinajo de la Germana nomo ed unesmafoye registragesis dum la 12ma yarcento. Lor la Danubiala baseno di Austria (alta e basa) esis la maxim estala extenseso di Bavaria, e fakte di omna Germana populi. Lor la teritorio di estala Germania esis populita da slavika Sorbi ed Polabiani.

Friedrich Heer, historiisto Austriana dil 20ma yarcento, asertis en lua libro Der Kampf um die österreichische Identität (La lukto pri Austrian identeso), ke la Germanala formo Ostarrîchi ne esis translaco de Latina vorto, ma originis de plu anciena vorto de la linguo Kelta qua parolesis en l'anciena Austria plu kam 2.500 yari ante. Segun Heer, granda parto di la nuna Austria nomizesis Norig dal Kelti: no- o nok- signifikanta esta od estala, kontre ke -rig relatas la moderna Germana Reich, signifikanta rejolando. Konseque, Norig signifikus Ostarrîchi ed Österreich, do Austria. La Kelta vorto esis tandem latinizata a Noricum pos ke Romani konquestis granda parto di la nuna Austria, cirkum la yaro 15 aK. Noricum pose divenis Romana provinco dum meze l'1ma yarcento.

La regiono di la nuna Austria okupesis da Kelta tribui. En 16 aK, Kelta rejio Noricum divenis parto di Romana imperio. Kande l'imperio faliis, la regiono okupesis da Bavari, Slavi e Avari. Karl la Granda okupis la regiono en 788 e stimulis l'adopto di kristanismo. En 1278 Rudolf la 1ma di Germania, anke konocata kom Rudolf di Habsburg, okupis la regiono e komencis la dinastio Habsburg, qua duris til l'Unesma mondomilito.

Kun la vinkeso di Austria-Hungaria en l'unesma mondomilito, l'imperio dissolvesis e kelka regioni divenis parto di nova landi: Hungaria, Chekoslovakia e Rejio di Serbi, Kroati e Sloveni. Austria, kom lando, kreesis de anciena regioni dil imperio en qua la Germana linguo esis la precipua. Ye la 12ma di novembro 1918 Austria divenis republiko. Tirol e Salzburg votis por unionar kun Germania, ma Francia ed Italia impedis ica uniono, e demandis la konstrukturo di un nedependanta Austria. La regioni Bohemia e Moravia atribuesis a Chekoslovakia.

Diferanta de qua eventis a Germania, Austriana republiko ne koaktesis pagar milito-indemnesi. La lando anke recevis la mikra regiono Burgenland de Hungaria.

De 1918 til 1920, guvernis la lando politikala koalisuro qua inkluzis ambe partisi de sinistra e de dextra. Pos 1920 eventis intensa konflikti inter la du politikala grupi. En 1934 lora kancelero Engelbert Dollfuss mortigesis da Austriana nacional-socialisti. Lua sucedinto, Kurt Schuschnigg, ne aceptis l'uniono (Anschluss) kun nacional-socialista Germania, ma ye la 12ma di marto 1938 Germana trupi invadis la lando. Kun German okupeso, Arthur Seyss-Inquart, simpatikero di nacional-socialismo, divenis kancelero. Ye la 10ma di aprilo 1938, referovoto aprobis l'uniono kum Germania, e Austria desaparis kom nedependanta lando.

Ye la 28ma di marto 1945 Usana trupi okupis Austria ed, ye la 27ma di aprilo sam yaro, Karl Renner deklaris Austria nedependanta de la Triesma Reich e divenis kancelero.

Ye la 4ma di julio 1945 la Federiti dividis Austria en 4 zoni di okupeso til la 26ma di oktobro 1955, kande Austria deklaris su neutra lando. En fino di 1945, Karl Renner divenis l'unesma Austriana prezidanto pos la milito. Du partisi, ÖVP e SPÖ, divenis la maxim importanta partisi de la lando, ed anke formacis koaliso.

En 1995 lando unionis ad Europana Uniono ed, ye la 1ma di januaro 2002 ol adoptis l'Euro kom monetaro.

Austria esas parlamentala republiko depos 1920. La konstituco di lando adoptesis en 1920, sufris reformo en 1929 e riestablisesis ye la 1ma di mayo 1945. Segun ol, la chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por sis-yara periodo, esante posibla rielektesar por la sequanta periodo. La nuna prezidanto esas Alexander Van der Bellen . La chefo di guvernerio esas la kancelero (chefministro), qua selektesas dal prezidanto. Nun esas Brigitte Bierlein.

La Parlamento (Österreichisches Parlament) jacas en Wien e kompozesas da 2 chambri: Nacionala Konsilantaro (Nationalrat, equivalanta a la chambro di deputati) e Federala Konsilantaro (Bundesrat, equivalanta a senato). La Nationalrat havas 183 membri, qui elektesas da proporcionala reprezento em general elekti, qui eventas omna 5 yari od ante. La nombro di membri dil Bundesrat povas variar, proporcione a totalo di habitanti di omna stato en la periodo dil elekti. Nune essas 62 membri, qui elektesas nedirete por 4 o 6-yara periodo, tra selekti en lokala parlamenti (Landtage).

Judiciala povo kompozesas da distriktala korti (Bezirksgerichte, nune 134), 18 regionala korti (Landesgerichte), e quar apelo-korti (en Graz, Linz, Innsbruck e Wien).

En 1955 Austria deklaris su neutra lando.

En 2006 Social-Demokrata Partiso divenis la maxim granda partiso di la lando. Nune Austria havas sis politikala partisi kun reprezentanti en la parlamento.

Preske 68% di Austriana teritorio jacas super 500 metri di altitudo. Austriana Alpi reprezentas 62% di la lando. Grossglockner, kun 3798 metri di altitudo, esas lua maxim alta monto.

Habitanti di Austria segun raso, de 1923 til 1981.(fonto: Hungariana revuo História 2-3, 1991)

(*) nur en Burgenland.

La maxim granda urbo esas Wien. Altra importanta urbi esas Graz, Linz e Salzburg.

La pasinto di Austria kom politikala povo Europana, e lua ambiento* kulturala stimulis multa artala expresioni, nome la muziko. Ol esis la patrio di multa notora kompozisti, exemple Joseph Haydn, Michael Haydn, Franz Liszt, Franz Schubert, Anton Bruckner, Johann Strauss, patro, Johann Strauss, filio, Arnold Schoenberg e Wolfgang Amadeus Mozart. Ol divenis prestijoza kulturala centro pos la 16ma yarcento. Ludwig van Beethoven rezidis multa yari de lua vivo en Wien. Dum la 20ma yarcento, l'Austriano Herbert von Karajan esis dum multa yaro la chefo di la Filarmoniala Orkestro di Berlin.

Austria esas la patrio di multa poeti e skriptisti. Lua literaturo skribesas precipue (ma ne exkluzive) en Germana. Inter la maxim konocata Austriana skriptisti esas Arthur Schnitzler, Franz Kafka, Stefan Zweig, Thomas Bernhard, Robert Musil, la poeti Georg Trakl, Franz Werfel, Franz Grillparzer, Rainer Maria Rilke, Adalbert Stifter e Karl Kraus, e l'skriptisto por pueri Eva Ibbotson.

Famoza nuntempala novelisti e skriptisti por teatro esas Elfriede Jelinek (Nobel-laureato), Peter Handke e Daniel Kehlmann.

Austria anke esis la patrio di multa famoza piktisti, exemple Ferdinand Georg Waldmüller, Rudolf von Alt, Hans Makart, Gustav Klimt, Oskar Kokoschka, Egon Schiele, Carl Moll, e Friedensreich Hundertwasser.

Multa ciencisti Austriana ganis internaciona notoreso, exemple la fizikisti Ludwig Boltzmann, Ernst Mach, Victor Franz Hess e Christian Doppler dum la 19ma yarcento, e Lise Meitner, Erwin Schrödinger e Wolfgang Pauli dum la 20ma yarcento. Anke du notora filozofi de la 20ma yarcento naskis en Austria: Ludwig Wittgenstein e Karl Popper. Dum Mezepoko, Paracelsus facis importanta deskovraji pri medicino. Pri biologio, importanta nomi esis Gregor Mendel, konsiderata patro di la genetiko, e Konrad Lorenz. Sigmund Freud (kreinto di la psikoanalizo), Alfred Adler, Paul Watzlawick e Hans Asperger e la psikiatro Viktor Frankl facis importanta kontributadi a la psikologio e la psikiatrio. Fine, la reprezenteri dil Skolo Austriana pri Ekonomio, Carl Menger, Joseph Schumpeter, Eugen von Böhm-Bawerk, Ludwig von Mises, e Friedrich Hayek.




#Article 40: Bielorusia (1078 words)


Bielorusia esas lando jacanta an central Europa. Ol havas kom vicini Lituania ed Latvia norde, Rusia este, Ukraina sude, e Polonia weste.

Bazala fakti pri Bielorusia.

Slava tribui okupis la regiono di nuna Bielorusia dum la 6ma yarcento. Li mantenis kontakti kun Vikingi, e pose la du grupi formacis uniono konocata kom Kyiva Rusia. Kyiva Rusia formacesis cirkume la yaro 862, proxim l'urbi Kyiv o Novgorod. Kande princo Yaroslav la 1ma la saja mortis, la rejio dividesis en nedependanta princolandi.

En 1386, Granda-dukio Lituania e rejio Polonia unionis su tra mariajo di lua reji. La regiono apartenis al Granda-dukio Lituania e, pos 1569, al uniono Polonia-Lituania, qua duris til 1795, kande Rusa imperio okupis granda parto di lua teritorio. Rusa caro Nikolai la 1ma interdiktis l'uzo di Bielorusa linguo en publika skoli en 1840. En 1864 Rusa guvernerio koaktis l'adopto di Kirila alfabeto por skriptar la Bielorusa.

Pos l'emancipo di serfi en Rusa imperio en 1861, multa rurani serchis plu bona vivo-standi en l'urbi, e preske 1,5 milioni personi foriris Bielorusia ante la Rusa Revoluciono di oktobro 1917.

Pos l'Unesma mondomilito, Bielorusia ganis kurta nedependo kom marioneto-stato suportita da Germania, de la 25ma di marto 1918 til la 5ma di januaro 1919. En 1919, la Republiko Socialista Sovietiana Bielorusia proklamesis, e pose fondis Sovietia, ensemble kun altra Sovietiana republiki.

En 1939 pos ke nacional-socialista Germania invadis westal Polonia, l'esto okupesis da Sovietia, e granda parto dil nord-esto di Polonia divenis parto di la Republiko Socialista Sovietiana Bielorusia, e ta teritorii nune formacas West-Bielorusia.

Nacional-socialista Germania invadis Sovietia en 1941, e la rezisto di Bielorusiani divenis famoza. Nacional-socialisti okupis la regiono til 1944, e dum l'okupo li destruktis 209 ek 290 urbi de la regiono, 85% del industrii, e plua kam 1 milion edifici. On kalkulas ke 2 til 3 milioni di Bielorusiani mortis, e juda habitantaro di Bielorusia devastesis. Pose, til 1971 la habitantaro di Bielorusia nulatempe atingis la sama quanto kam ante la Duesma mondomilito.

Kande la milito finis, Bielorusia esis un ek la 51 nacioni qui signatis la fondo-charto dil Unionita Nacioni en 1945, ensemble kun Ukraina. Li recevis yuro por votar apud Sovietia. Lua rikonstruktado komencis quik pos finir la milito, ed ol divenis importanta industriala regiono. Yosif Stalin stimulis l'enfluo di etniala Rusi en Bielorusa teritorio.

Pos la stato-stroko en Sovietia en agosto 1991 e la faliego di komunista rejimo, Bielorusia deklaris nedependo ye la 25ma di agosto 1991. Ol nedependanteskis komplete ye la 25ma di decembro sam yaro.

Bielorusia esas parlamentala republiko. La prezidanto esas la chefo di stato, e pos modifiko en la konstituco, ol elektesas dal populo por 7-yara periodo. La chefministro elektesas da la Chambro di reprezentanti, la basa chambro dil Parlamento.

La Parlamento konsistas ek du chambri. Havanta 110 membri qui elektesas dal populo por 4 yari, la Chambro di reprezentanti esas la basa chambro di la lando. La supra chambro esas la Konsilistaro di la Republiko, qua havas 64 membri qui ank elektesas dal populo por 4 yari.

La Supera korto esas la maxim alta revizo-korto di la lando por subjekti civila e kriminala. La procesi en qui diskutesas se ula lego esas kontrekonstituca judiciesas dal Konstitucala korto. L'Ekonomiala korto judicias procesi pri ekonomiala, aferala e monetala temi. Anke questioni pri Stata sekreti diskutesas dal Ekonomiala korto.

La konstituco di la lando adoptesis en 1994, e havas non secioni e 146 artili. Lua strukturo e kontenajo influesis da westala landi e dal experienci di Bielorusia dum Sovietian epoko. Un ek la secioni de lua texto detalizas la yuri e liberesi de lua civitani e rezidanti.

Bielorusia ne havas litoro. La lando esas plana, kun vasta marshoza surfaci. Lua maxim alta monto esas Dzyarzhynskaya Hara, havanta 345 metri di altitudo. Lua maxim basa punto, havanta 90 metri di altitudo, jacas apud la fluvio Neman.

Existas cirkume 1500 speci di planti en Bielorusia, di qui 1422 havas flori. Cirkume 40% de lua surfaco kovresas da foresti. La tereni kultivebla okupas 27,21% de la surfaco.

Existas multa fluvii e riveri, e cirkume 11.000 lagi en la lando. La precipua fluvii esas Neman, Pripyat e Dniepr.

La klimato di Bielorusia esas temperema kontinentala. Vintri duras de 105 til 145 dii, kontre ke someri duras cirkume 150 dii. En januaro la mezavalora temperaturo esas -6°C, dum ke en julio la mezavalora temperaturo esas 18°C.

Segun statistiki por la yaro 2016, Bielorusia havis 9,49 milion habitanti. La maxim multa (83,7%%) esas Belarusi, 8,3% esas Rusi, 3,1% esas Poloni, e 1,7% esas Ukrainani.

L'oficala lingui di la lando esas Bielorusa, parolata da nur 11,9% de la habitantaro, e la Rusa, parolata da 72% de la habitantaro. Minoritati anke parolas la Polona, l'Ukrainana e l'estal-Yidisha.

Segun la demografiala kontado di 2011, 58,9% de la habitantaro deklaris havar ula religio. La religio kun maxima nombro di adepti esas Ortodoxa kristanismo (82%), kun minoritati di katoliki, protestanti, Greka katoliki, Judaisti, Mohamedani e nova pagani. Olim, cirkume 10% de la habitantaro di Bielorusia esis Judi, ma lua nombro diminutis pro la Holokausto, deporto ed emigro, e nune li esas min kam 1% de la habitantaro. Segun l'artiklo 16ma de la konstituco di la lando, Bielorusia havas nula oficala religio.

La literaturo Bielorusa aparis inter la 11ma e la 13ma yarcenti, kun religiala texti. Dum la 16ma yarcento Francysk Skaryna tradukis la Biblo a Bielorusa linguo. Ol publikigesis kelkatempe inter 1517 e 1525 en Praha.

La moderna literaturo en Bielorusa aparis dum la 19ma yarcento. Un ek la precipua skriptisti de ta epoko esis Yanka Kupala. Yen altra importanta skriptisti: Kazimir Svayak, Yakub Kolas, Źmitrok Biadula e Maksim Haretski.

Bielorusia havas richa tradiciono di folkorala e religiala muziko. Pri klasika muziko, Polona Stanisław Moniuszko kompozis multa operi e chambra muziki kande ilu rezidis en Minsk. Dum Sovietian epoko, aparis en Bielorusia multa bandi qui kompozis folk-muziko ed anke rock, exemple la bando Pesnyary. Rock juis expanso dum e pos l'epoko di Perestroika, exemple la bandi Bi-2, Lyapis Trubetskoy, Krama ed ULIS. Altra recenta exempli pri folk- e rock-bandi esas Stary Olsa, Gods Tower, Vicious Crusade, Bristeil e Kriwi, inter altri.

Pri sporto, Bielorusia partoprenis unesmafoye l'Olimpiala Ludi en 1994. La guvernerio komanditas la sportala esquado di hokeo sur glacio, qua esas la 2ma maxim populara sporto di la lando, dop futbalo. En 2012, Viktoriya Azarenka rangizesis unesme en la listo dil Asociuro pri Teniso por Mulieri (Angle: Women's Tennis Association, abreviuro WTA), e ganis ora medalio pri teniso por du ludisti dum l'Olimpiala Ludi en London, ensemble kun Max Mirnyi.




#Article 41: Bosnia e Herzegovina (514 words)


Bosnia e Herzegovina esas lando jacanta an la sudo di Europa. Ol havas kom vicini Kroatia norde, weste e sude, Serbia este, e Montenegro sude. Lua litoro en Adriatiko havas nur 24 km.

Bosnia ja habitesis dum neolitiko. L'unesma habitanti divenis konocita kom Iliriani. Kelti enmigris a la regiono dum la 4ma yarcento aK. Romani konquestis la regiono erste en la yaro 9. La regiono divenis parto di Iliria sub Roman okupeso.

Cirkume la 9ma yarcento la regiono divenis kristana. La princii di Serbia e Kroatia dividis la kontrolo di Bosnia e Herzegovina dum la 9ma e 10ma yarcenti. Dum la 15ma yarcento, la regiono okupesis dal Otoman imperio, mas pos perdar milito de 1683 til 1697 kontre Austria, Otomani perdis Slavonia por Austri. En 1716, Austria okupis nordala Serbia e nordala Bosnia.

Dum la 19ma yarcento Otomani probis reformar la guvernerio di la regiono, ma en 1878 li perdis l'administro di Bosnia e Herzegovina por Austria-Hungaria.

Ye la 28ma di junio 1914 Austrian arkiduko Franz Ferdinand asasinesis en Sarajevo da Gavrilo Princip, e to divenis pretexto por komencar l'Unesma mondomilito. Kande Austria-Hungaria vinkesis en 1918, la regiono divenis parto di la Rejio di Serbi, Kroati e Sloveni, pose Yugoslavia.

Ye la 6ma di aprilo 1941 nacional-socialista Germania invadis Yugoslavia, e komencis militeto, komandita da Josip Broz Tito kontre nacional-socialista okupeso. Ye la 25ma di novembro 1943 Tito liberigis Bosnia e Herzegovina de Germana okupado. En 1946 Bosnia e Herzegovina divenis un ek la 6 republiki de la Republiko Socialista Federala Yugoslavia.

Bosnia e Herzegovina nedependanteskis de Yugoslavia ye la 6ma di aprilo 1992. Balde komencis sangoza interna milito qua duris til 1995. Ye la 21ma di novembro 1995 subskribesis paco-pakto en Dayton, Usa, qua finis l'interna milito inter la nacionala grupi. La paco-pakto anke kontenas la nuna konstituco di Bosnia e Herzegovina.

Bosnia e Herzegovina havas 3 prezidanti: un ek li reprezentas la Mohamedana socio, altru reprezentas la Kroati, ed altru reprezentas Serbi. Segun l'artiklo 5ma de Bosniana konstituco, la tri prezidanti amase servas un termo di 4 yari, en rotaciva sistemo. La prezidanto recevas la titulo Chefo di la Prezidanteso.

Bosnia e Herzegovina konsistas depos 1995 ek du entiteti. La serba Serbala Republiko e la kroata-mohamedana Federuro Bosnia e Herzegovina. La Federuro Bosnia e Herzegovina konsistas ek 10 kantoni, qui anke havas sua propra guverni.

La litoro di Bosnia e Herzegovina havas nur 24 km di extenso. La maxim alta monto esas Maglić, kun 2,386 metri di altitudo, an la frontiero kun Montenegro. Preske 50% de la lando kovresas da foresti, nome este de lando.

Bosnia e Herzegovina habitesas da tre grupi nacionala: Bosniaki, Serbi e Kroati. 

La maxim granda urbo esas la chefurbo, Sarajevo. Altra importanta urbi esas Banja Luka, Mostar, Zenica, e Tuzla.

Bosnia e Herzegovina havas richa literaturo, kun poeti quala Antun Branko Šimić (Kroato), Aleksa Šantić (Serbo), Jovan Dučić (Serbo) e Mak Dizdar (Kroato), e skriptisti quale Ivo Andrić (prima fase - Kroato, pose Serbo), Meša Selimović (Serbo), Semezdin Mehmedinović, ed altri. Nacionala Teatro fondesis en Sarajevo en 1919, e lua unesma diretisto esis la skriptisto Branislav Nušić.




#Article 42: Bulgaria (1398 words)


Bulgaria esas lando jacanta an sud-estal Europa. Lu havas kom vicini Rumania norde, Serbia e Norda Macedonia weste, e Grekia e Turkia sude. Este jacas Nigra maro.

Bazala fakti pri Bulgaria.

En la teritorio di nuna Bulgaria trovesis restaji da homi de Paleolitiko, exemple animala osti kun signi skultita. La kulturo Vinča o Vincha esis la maxim anciena konocita qua existis en Europa, e habitis la regiono cirkume 5 mil o 6 mil yari ante Kristo.

Trakiani, un ek l'ancestri di nuna Bulgari, habitis urbeti separita l'una di l'altra til ke lora rejulo Teres la 1ma unionis li cirkume 500 aK. Li submisesis da Alexandros la Magna, e cirkume la yaro 15, la regiono divenis provinco di Romana imperio. Slavi establisis su en la regiono dum la 6ma yarcento, ed asimilis Trakiani. Cirkume la 9ma yarcento la mixo inter Slavi e Bulgari kompleteskis.

En 680 o 681, lora rejulo Asparukh establisis l'Unesma Bulgara imperio. Lua sucedinti plufortigis l'imperio: rejulo Tervel vinkis Araba armeo kun 22.000 soldati en 717. Rejulo Boris la 1ma adoptis ortodoxa kristanismo kom religio en 864 ed introduktis kirila alfabeto. L'Anciena Bulgara linguo divenis lingua franca en estal Europa.

En 1014 Bizancan imperiestro Basil la 2ma vinkis Bulgari en la batalio di Kleidion. En 1018 Bulgaria komplete enkorpigesis dal Bizancana imperio.

 
En 1185, Ivan Asen la 1ma e Petar la 4ma organizis revolto kontre Bizancani, e kreis la Duesma Bulgara imperio, qua duris til 1393, kande Otomani kaptis lua chef-urbo, Tarnovo. En 1396 Otomani vinkis Bulgari ed okupis komplete lua teritorio.

Dum yarcenti eventis revolti kontre Otoman okupeso, exemple en 1598, 1686 e 1689. Dum la 19ma yarcento, kom rezulto de la Rusa-Turka milito (1877-1878) e pose de la kontrato di Santa Stefan, establisesis autonoma princio en Bulgaria. La princio di Bulgaria nedependanteskis de Otoman imperio ye la 22ma di septembro 1908.

Dum l'Unesma Balkana milito Bulgaria luktis kontre Otoman Imperio kun la helpo di Grekia, Serbia e Montenegro, ma dum la Duesma Balkana Milito ol luktis kune l'Otomani, e subisis ataki de lua ex-helpinti. Dum l'unesma mondomilito Bulgaria decidis luktar kune la Centrala Povi, ed itere vinkesis e perdis teritorii. Entote 87.500 Bulgara soldati mortis dum la milito. Plua kam 230.000 personi enmigris vers Bulgaria kom rezulto de la militi, e kreis plusa problemi por l'ekonomio di la lando.

La sociala e politikala konflikti duris pos la militi, e stimulis lora caro Boris la 3ma implantacar autoritatoza rejimo. En 1940 Nacional-Socialista Germania ed Italia koaktis Rumania cedar la sudo di Dobrudja a Bulgaria. La lando divenis bazo por naziista operaci en Balkani kontre Sovietia. Kambie, Germania permisis Bulgaria okupar granda parto di Macedonia de Yugoslavia e Grekia. Bulgaria deklaris milito kontre Usa e Sovietia en 1941. Lora rejulo Boris la 3ma mortis mistikale en 1943, e lua 6-yar evinta filiulo Simeon divenis Simeon la 2ma di Bulgaria.

Ye la 5ma di septembro 1944 Sovietia deklaris milito kontre Bulgaria, e vinkis ol ye la 10ma di septembro sam yaro. La komunista rejimo komencis kande la monarkio abolisesis e la republiko instalesis, pos elekto en septembro 1944. Ye la 15ma di septembro 1946 instalesis komunista diktatoreso e, gradope, komunisti simpatiinda a Sovietia remplasis nacionalisti en la guvernerio. En 1950 Vulko Chervenkov, simpatiinda a Yosif Stalin, divenis chefministro.

De 1946 til 1990 Bulgaria esis socialista stato. En julio 1990 eventis unesma libera elekti pos la fino di komunista rejimo. La partiso Socialista, qua sucedis la partiso komunista, ganis la povo. En julio 1991 la lando adoptis lua nuna konstituco qua institucis l'ofico di chefministro.

En 2004 la lando divenis membro di NATO, ed en 2007 ol divenis membro dil Europana Uniono.

Bulgaria esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por kin-yara periodo. Pos la 22ma di januaro 2017 la prezidanto esas Rumen Radev. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua ordinare reprezentas la partiso qua havas la majoritato de la membri dil parlamento. Nun esas Boyko Borisov.

La parlamento (Narodno Sabranie, Народно събрание) establisesis en 1879. Ol konsistas ek unika chambro kun 240 membri, qui elektesas dal populo por 4-yara periodo.

La judiciala povo konsistas ek regionala korti, distriktala korti ed apelo-korti, e la Supra korto. Anke existas militala korti, la Supra Administrala Korto e la Supra Konstitucala Korto, qua analizas kad ula lego konfliktas o ne kun la konstituco e, se to eventas, deklaras ol kom kontrekonstituca. La nuna konstituco di Bulgaria adoptesis ye la 12ma di julio 1991.

Cirkume 30% de Bulgariana teritorio esas plana, dum ke alta planaji e kolini esas 41% de lua teritorio. Bulgaria havas importanta jaceyi di bauxito, kupro, zinko, bismuto e mangano.

Danubio esas la precipua fluvio di la lando. L'altra fluvii ordinare esas kurta - la maxim longa esas Iskar, kun 368 km. Lua maxim alta monto esas Musala, kun  metri di altitudo. Bulgaria havas du montari: en la centro di  la lando jacas Balkani, ed en la sudo, Rodopi.

La dominacanta klimato esas oceanala, kun kolda vintri e varma someri. La mezavalora temperaturo di la lando esas 10,6°C, e varias de -2,9°C en la maxim alta monto di la lando, Musala, til 13,9°C che l'urbeto Sandanski, an la valo Struma. La maxim alta temperaturo de la historio di Bulgaria, 45,2 °C,  mezuresis en 1916 che l'urbo Sadovo, dum ke la minima mezuresis en 1947 che Tran: -38,3 °C. Balkani modifikas la klimato norde de la lando, qua esas plu kolda kam lua sudo.

Bulgaria havas ekonomio di libera merkato kun importanta industrii, importanta privata sektoro, e kelka strategiala kompanii kontrolata dal stato. L'ekonomio di la lando kreskis rapide dum recenta yari, malgre ke ol havas un ek la min granda TNP per persono de l'Europana Uniono.

Ante 1946, granda parto di Bulgariara habitantaro habitis povra rurala zoni. Pos ke komunisti asumis la povo, li expansis l'industrio, e konseque granda parto de la habitantaro transferis su a l'urbi. Nun, 72,5% ek la habitantaro rezidas en urbi.

Segun provizora dati de la demografiala kontado di 2011, Bulgaria havis  habitanti kontre  habitanti en 1988. Lua habitantaro diminutabas kontinue, e de la yari 1990ma til nun, la lando konfrontas demografiala krizo. La fertileso-procento totala esas 1,56 filii po muliero, min kam la remplasigo-procento, quo esas 2,1 filiulo po muliero en fertila evo.

Segun la kontado di 2001, preske 84% de Bulgariana habitantaro esas de l'etnio Bulgara. Turki reprezentas 9,4%, dum ke l'altra 4,7% esas cigani. Existas  til  Islamana Bulgari en Bulgaria.

L'oficala linguo esas la Bulgara, qua esas relative proxima a la Macedoniana linguo, e parolesas da 85% ek la habitantaro. Altra importanta lingui esas Turka, parolata da 9,1% ek la habitantaro, e Romani, parolata da 4,2% ek la habitantaro.

La kulturo di Bulgaria mixas influi Trakiana, Greka (antiqua), Kelta, Romana, Vizigota, Ostrogota, Slava, Vikinga e Bulgara. La pazi de lua folklorala dansi esas komplexa ed ordinare dansesas per cirklara o lineara formacuri, ma kelka dansi exekutesas da singla dansero o pari di danseri.

Bulgariana literaturo komencis en 9ma yarcento dum l'Unesma Bulgara imperio, pos la kreo di kirila alfabeto. Exemplo pri moderna Bulgariana skriptisti esas la poeto Peyo Yavorov (1878 til 1914), Geo Milev, Dimcho Debelyanov, Dimitar Dimov ed Elias Canetti, qua ganis Nobel-premio en literaturo en 1981.

Folklorala muziko varias segun la regiono di la lando, ed inspiris moderna muzikisti, exemple George Harrison e Kate Bush. Kantado developesis dum Mezepoko kun Bizancan influo. Yoan Kukuzel (c. 1280 til 1360) skribis kelk ek l'unesma muziki en la Bulgara. La moderna klasika muziko komencis kun Emanuil Manolov, qua kompozis l'unesma opero en Bulgara, en 1890. Pancho Vladigerov e Petko Staynov pose kompozis simfonii, baleti ed operi, e la kantisti Ghena Dimitrova, Boris Christoff, Ljuba Welitsch e Nicolai Ghiaurov divenis mondale famoza.

Pri moderna muziko, la jenri pop, chalga (pop-folk) e la mixo chalga-folk divenis populara en la lando. Kelk artisti de ta jenri obtenis granda suceso lokale o mem internacione, exemple Galena, Anelia, Malina Stancheva, Teodora Andreeva (artala nomo Andrea), Kamelia Veskova, Mihaela Fileva edc.

Bulgaria aparis unesmafoye dum la moderna Olimpiala Ludi en 1896, kande la gimnastikisto Charles Champaud konkursis por la lando. Til nun, Bulgarian atleti ganis 52 ora, 89 arjenta e 83 bronza medalii Olimpiala. Halterlevo esas importanta Olimpiala sporto en la lando, ed anke Greka-Romana luktado, boxo, gimnastiko, volebalo e teniso. Grigor Dimitrov divenis l'unesma Bulgara tenisisto inter la Top 3 de la mondo.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Bulgaria. La maxim konocata Bulgara futbalisto esas Hristo Stoichkov.




#Article 43: Chekia (1672 words)


Chekia esas lando jacanta an central Europa. Lu havas kom vicini Germania e Polonia norde, Slovakia este, Austria sude e Germania weste. Lua chef-urbo esas Praha. Chekia inkluzas la historiala teritorii Bohemia, Moravia, e parto di Silezia.

Bazala fakti pri Chekia.

Homi ja habitis la regiono di nuna Chekia dum neolitiko. Dum la 3ma yarcento aK Kelti establisis su en la regiono. Dum la 5ma yarcento Germana tribui trairis la regiono. Pose, Slava populi establisis su ibe.

L'unesma Cheka (Bohemiana) stato, dukio vicina a Praha qua esis parto dil imperio Granda Moravia, aparis en la regiono dum la 9ma yarcento. Pos la desaparo dil imperio en 907, la regiono unionesis al dinastio Přemyslid, qua transferis la sideyo di lua povo a Bohemia.

Depos 1002 la Rejio di Bohemia divenis parto di Santa Romana Imperio. En 1212 la dukio divenis rejio sub la dinastio Luxemburg (Cheka Lucemburkové). Dum la 13ma yarcento Germani enmigris a la regiono, ed establisis kelka kolonii.

En 1235 Mongoli komandita da Chingiz-kano komencis invadar Europa. Pos la batalio di Legnica en 1241 li probis invadar Moravia, ma imperial armeo vinkis Mongoli en batalio proxim Olomouc. En ta batalio perisis la nepotulo di Chingiz-kano, Baidar. Pos vinkir la batalio, rejulo Ottokar la 2ma, qua recevis na surnomo Rejulo di Fero ed Oro, expansis l'imperio vers Austria, Stiria, Karintia e Korniola, do atingis l'Adriatiko. Ottokar mortis en 1278 dum la batalio di Marchfeld kontre Germani komandita da Rudolf la 1ma. Lua filiulo Václav la 2ma di Bohemia obtenis la krono di Polonia en 1300, ma en 1306 la dinastio Přemyslid desaparis, kande la lasta rejo mortigesis. Pos kelka batalii, la dinastio Luxemburg obtenis Bohemiana trono.

Dum la komenco dil 15ma yarcento sacerdoto Jan Hus formacis religiala movado e, quankam ilu brulesis, lua sequinti secedis de katolik-eklezio e vinkis kin krucomiliti (la Husita militi) lansita kontre li dal imperiestro Sigmund. Dum la sequanta du yarcenti, 90% del habitantaro adheris a la movado Husita.

Pos 1526 Bohemia gradope divenis kontrolita dal monarkio Habsburga. La Milito di Triyadek yari komencis pro revolto kontre Habsburga dominacajo, ed expansis tra central Europa. La milito devastis la habitantaro di la regiono, e kande ol finis, la habitantaro koaktesis aceptar katolikismo od abandonar la regiono.

La periodo de 1620 til la 18ma yarcento divenis konocita kom Nigra epoko di Chekia. La habitantaro diminutis e Habsburgi proskriptis altra religii ecepte la katolika. Otomani invadis Moravia en 1663. De 1679 til 1680 eventis mortala pesto e rebeleso di serfi.

La regni di Maria Theresia di Austria e lua filiulo Joseph la 2ma esis epoko di racional-absolutismo. En 1742 Friedrich la 2ma di Prusia sizis la regiono di Silezia. De 1770 til 1771 eventis granda famino qua viktimis 10% del habitantaro, o 250.000 personi ed efektigis revolti di rurani.

En 1806 Santa Romana imperio desaparis, e Chekia divenis parto di Austrian imperio. La serfeso abolisesis komplete nur en 1848. Pos la revolucioni qui eventis dum ta yaro, l'imperiestro Franz Joseph la 1ma di Austria establisis absoluta monarkio e probis kontrolar revolti en l'imperio.

Cirkume 1.4 milioni Chekiani luktis por Austria-Hungaria dum l'unesma mondomilito, di qui 150.000 perisis. Cirkume 90.000 Cheki luktis alonge Franca, Italiana e Rusa trupi kontre Austria-Hungaria, e pos kontre Bolsheviki. Pos finir l'unesma mondomilito, Austria-Hungaria krulis e la nedependanta republiko di Chekoslovakia kreesis en 1918. La nova stato inkluzis Bohemia, Moravia, Silezia e parti del anciena Rejio di Hungaria, kun importanta komunesi di parolinti di Germana, Hungara Polona e Rutena lingui.

Chekia divenis nedependanta stato ye la 1ma di januaro 1993, per la divido di Chekoslovakia. Václav Havel, ante prezidanto di Chekoslovakia, divenis l'unesma prezidanto di nedependanta Chekia. Ye la 12ma di marto 1999 la lando divenis membro di NATO, ed ye la 1ma di mayo 2004 ol divenis membro dil Europana Uniono.

Chekia esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto. Til 2013 lu elektesis dal parlamento. Pos ta yaro, ol elektesas direte dal populo e povas rieletesar unfoye por la sequanta periodo. La nuna prezidanto, depos la 8ma di marto 2013, esas Miloš Zeman.

La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua elektesas dal prezidanto. Se la prezidanto mortas dum guvernisteso, la chefministro povas sucedar lu kom prezidanto. La nuna chefministro, pos la 6ma di decembro 2017, esas Andrej Babiš.

La legifala povo konsistas ek parlamento kun du chambri: la Chambro di Deputati (Poslanecká sněmovna), basa chambro kun 200 membri qui elektesas dal populo por 4 yari, e la Senato (Senát) kun 81 membri qui elektesas por 6 yari. La nuna konstituco (Ústava České republiky) adoptesis ye la 16ma di decembro 1992.

La maxim alta korto di la judiciala povo esas la Supra korto. La 15 membri de la Konstitucala korto elektesas dal prezidanto kun aprobo de la Senato. La supra administrala korto esas la triesma brancho di judiciala povo en Chekia.

Jacas inter 48°N e 51°N, ed inter 12°E e 19°E, Chekia dividesas en tri historiala regioni: Bohemia weste, Moravia este, e Chekiana Silezia nord-este. Bohemia konsistas ek baseno drenita dal fluvii Elbe (Cheke: Labe) e la rivero Vltava, cirkondata per monteti, quale Krkonoše. Ibe jacas maxim alta monto di la lando, Sněžka (1602 m) an la frontiero kun Polonia.

La klimato esas temperema kontinentala kun mez varma someri e nivoza vintri. La maxim kolda monato esas januaro, dum ke la maxim varma esas julio. La temperaturi varias multe, segun la altitudo. La mezavalora yarala temperaturo che la monto Sněžka esas nur -0,4°C, dum ke en Moravia la mezavalora yarala temperaturo esas 10°C.

Ultre Elbe (Labe), altra importanta fluvii/riveri esas Vltava e Morava. La fluvii e riveri fluas vers Norda Maro, Baltiko o Nigra maro.

Chekia havas quar nacionala parki: Šumava, Krkonoše, České Švýcarsko e Podyjí) e 25 peizaji protektita.

Pos 2006, Chekia judikesas kom developita stato dal Mondala Banko. Lua TNP per persono esas 82% de la mezvalora TNP per persono de Europa. Pos 2005 l'ekonomio kreskis 6% omnayare.

Lua monetaro esas la koruna (CZK), kun kurso di kambio US$ 1 = 23,34 CZK. Quankam lua guvernerio pensis adoptar l'Euro kom pekunio en 2010 o 2012 l'ideo suspensesis.

Škoda, la maxim granda manufakturero di automobili en central Europa, originis en Chekia, e pos la yaro 2000 ol apartenas komplete a Volkswagen.

Segun la demografiala kontado di 2011, Chekia havis  habitanti. La maxim multa (63,7%%) esas Cheki, 4,9% esis Moraviani, 1,4% esis Slovaki, 0,4% esis Poloni, 0,2% esis Germani e 0,1% esis Sileziani. Tamen, 26% ne respondis ta questiono. On kalkulas ke  cigani vivas en Chekia. La Polona minoritato rezidas precipue en la vicinajo di Zaolzie. La Juda habitantaro de Bohemia e Moravia (cirkume 118 mil personi segun la kontado di 1930) preske exterminesis dum la duesma mondomilito. En 2005 existis nur 4.000 Judi en la lando. L'ex-chefministro Jan Fischer esis de Juda origino e fido.

L'oficala linguo di la lando esas Cheka, qua havas 3 dialekti en Bohemia, 4 dialekti en Moravia e 2 dialekti en Silezia. Minoritato parolas la Polona.

La habitantaro di Chekia esas un ek la min religioza del mondo: 75% til 79% ne deklaras la religio o fido dum demografiala inquesti, e la procento di personi qui deklaras esar ateisti esas la 3ma maxim granda del mondo, pos Popul-Republiko Chinia e Japonia. Historiale, Cheki esabas tolerema pri religiala selekto. Segun la kontado di 2011, 34% deklaris ne havar religio, 10,3% esis katoliki, 0,8% esis protestanti e 9% praktikis altra religii, dum ke 45% de la habitantaro ne respondis ta questiono.

Chekia havas richa ciencala tradiciono. Kelk importanta ciencisti ke naskis en Chekia esis Komenius (Jan Amos Komenský), kreanto di moderna pedagogio; Václav Prokop Diviš (inventis parafulmino); Gregor Mendel (la patro di genetiko); Jaroslav Heyrovský (inventisto di polarografio e Nobel-laureato) o Antonín Holý (en 2009 il inventis la maxim bona drogo uzebla kontre AIDS til nun).

La nomizita venuso de Dolní Věstonice esas artala trezoro de la prehistorio. La piktisto Theodorik de Praha esis la maxim importanta piktisto de la Gotik-epoko, exemple lua pikturi che la kastelo Karlstejn. Dum Baroko la maxim importanta piktisti esis  Wenceslaus Hollar, Jan Kupecký, Karel Škréta, Anton Raphael Mengs e Petr Brandl, e la precipua skultisti esis Matthias Braun e Ferdinand Brokoff. Dum l'unesma duimo dil 19ma yarcento la piktisto Josef Mánes esis la precipua nomo de Romantikismo. Del artisti de la nomizita generaciono dil Nacionala teatro, aparinta dum la fino dil 19ma yarcento, la precipua nomi esis la skultisto Josef Václav Myslbek e la piktisti Mikoláš Aleš, Václav Brožík, Vojtěch Hynais e Julius Mařák. Alfons Mucha esis la precipua piktisto de la movado Art Nouveau.

En strikta signifiko Cheka literaturo esas la literaturo skribita en Cheka linguo. En ampla signifiko ol enkorpigas omna literaturo produktita en Chekia, sen egargar la linguo. Do, Franz Kafka - malgre bilingua en Cheka e la Germana - povas reprezentar la literaturi Cheka, Austriana od Austria-Hungariana.

La precipua skriptisti en Cheka de la 19ma yarcento esas František Čelakovský e Ján Kollár (poeti), Božena Němcová (skriptisto di romani) e Josef Svatopluk Machar. De la 20ma yarcento la precipua esas la skriptisti Karel Toman, Fráňa Šrámek, Viktor Dyk, Ladislav Klíma, Jakub Deml, Richard Weiner, František Gellner e Petr Bezruč. Inter la skriptisti por teatro esas Ivan Vyskočil, Jiří Šlitr, Václav Havel, Milan Uhde e Josef Topol. En 1984, Cheka skriptisto Jaroslav Seifert ganis la Nobel-premio pri literaturo. La maxim konocata nuntempala skriptisto Cheka esas Milan Kundera, malgre ke ilu vivabas en Francia depos 1975 ed esas Franca civitano depos 1981.

Praha duras esar importanta kulturala centro che Europa. L'unesma exempli pri sakra muziko en Chekia evas de la 10ma yarcento. Kelka famoza klasika kompozisti naskinta en Chekia esas Antonín Dvořák, Gustav Mahler, Josef Mysliveček, Leoš Janáček e Petr Eben. La moderna muziko inkluzas rock (note punk rock e heavy metal), pop, bluegrass muziko, underground, funk, electro, jazo, ska e rap. Inter la moderna kantisti e kompozisti di pop esas Markéta Irglová, Waldemar Matuška, Helena Vondráčková, Pavel Vítek e Tereza Kerndlová. Pri rock la precipua nomi esas Daniel Landa, Aneta Langerová, la grupi Support Lesbiens, Silent Stream of Godless Elegy e Už Jsme Doma, dum ke Gipsy.cz esas la precipua hip-hop-grupo.




#Article 44: Chipro (894 words)


Chipro, en longa formo Republiko di Chipro (Greke Kýpros, Κύπρος e Kipriakí Dimokratía, Κυπριακή Δημοκρατία, literale « Republiko Chiprana »; Turke Kıbrıs e Kıbrıs Cumhuriyeti), esas insulala lando jacanta este de Mediteraneo. Quankam Chipro esas geografiale plu proxima de la regiono Proxim Oriento, la lando ligesas kulturale e politikale ad Europa ed esas membro di Europana Uniono. Depos 1974, la nordala parto dil insulo, situita norde de la verda lineo kontrolata da la trupi di UN, jacas sub Turka armeala okupo, ed en 1983 ta teritorio su-proklamis nedependanta, sub la nomo Turka republiko di Norda Chipro. La nedependo ne agnoskesis dal internaciona komuneso, ecepte da Turkia.

L'etimologio dil nomo di la lando esas nekonocata. Kelka sugestaji inkluzas:

La Republiko di Chipro esas membro di Unionita Nacioni pos la 20ma di septembro 1960, di Commonwealth, dil Europana Uniono depos 2004, di MOK, di OSCE, di la movado di ne-rektigita e di internaciona organizuro pri frankofonio. Chipro divenis membro dil Eurozono ye la 1ma di januaro 2008.

Bazala fakti pri Chipro.

Chipro okupesis dal homo dum Paleolitiko. L'isulo esis parto dil imperio Hitita dum la Bronz-epoko ante l'arivo di du ondi di Greki. La minado di kupro komencis dum ta epoko. Chipro okupas importanta rolo en la mitologio Greka, esante la loko ube naskis Afrodite ed Adonis.

Asiri guvernis Chipro de 708 aK til kurta periodo di guvernerio da Egipti e pose Persiani en 545 aK. Alexandros la Granda konquestis l'insulo por Greki, e Chipro divenis sub Greka influo til romana konquesto en 58 aK.

Kande Romana imperio dividesis en du parti en 395, Chipro divenis parto de Bizancana Imperio. Richard la 1ma di Anglia kaptis l'insulo en 1191 dum la Triesma krucomilito.

En 1473 la Republiko di Venezia asumis la kontrolo dil insulo, ma en 1539 Otomani atakis Limasol. Fine en 1570 tota l'insulo okupesis dal Otomani. L'Otomana guberniestri esis kelkafoye indiferanta, kelkafoye opresiva segun la temperamenti dil sultani.

Cirkume 1844 la habitantaro dil insulo esis 144.000 personi, di qui 44 mil Mohamedani e 100 mil kristani. La kresko di Greka nacionalismo dum la 19ma yarcento stimulis l'ideo pri enosis (uniono) kun Grekia.

Konseque de l'Unesma mondomilito, Britaniani okupis Chipro en 1914, ed ofris l'insulo a Konstantinos la 1ma di Grekia kondicione ke Grekia militis kontre l'Otomani. Konstantinos la 1ma refuzis ta propozajo ed, sub la kontrato di Lausanne en 1923, Turkia agnoskis Chipro kom Britaniana kolonio.

Chipro nedependanteskis de Unionita Rejio ye la 16ma di agosto 1960. Pos 1974, l'insulo dividesis: cirkume 3 355 km² de lua teritorio formacas la nuna Turka republiko di Norda Chipro (nedependo ne agnoskata).

La Greka sektoro divenis membrostato dil Europana Uniono ye la 1ma di mayo 2004.

Segun lua konstituco adoptita en 1960, Chipro esas demokratiala e prezidantala republiko, kun judiciala povo nedependanta. La prezidanto en Greka sektoro elektesas dal populo por 5-yara periodo. Ne existas chefministro. Nune la prezidanto di Greka sektoro (konsiderata l'oficala prezidanto dil insulo, ecepte por Turkia) esas Nikos Anastasiades.

La parlamento (Vouli Antiprosópon/Temsilciler Meclisi) havas unika chambro kun 59 membri, di qui 56 elektesas direte dal populo por 5 yari, e la tri altri esas reprezenteri de la religiala minoritati Armeniana, Katolika e Maronita.

L'Unionita Rejio havas du armeala bazi en Chiproana sulo, Akrotiri (adsude) e Dhekelia, adeste. Por preventar milito, l'Unionita Nacioni establisis la nearmizita 'verda zono' inter la sektori Greka e Turka. Parto ek la 'verda zono' trairas la bazo Dhekelia.

Chipro esas la 3ma maxim granda insulo che Mediteraneo, dop Sicilia e Sardinia. Ol esas longa de 240 km este til weste, e larja de 100 km norde til sude. Turkia distas 75 km, norde. Du mikra montari - Troodos sud-weste, e Kyrenia norde - dominacas la teritorio, e la plana regiono Mesaoria jacas centre. La fluvio Pedieos, longa de 100 km, esas la precipua del insulo. La Republiko di Chipro kovras 59,74% del insulo, dum ke la Turka republiko okupas 34,74%. La Lineo Verda, kontrolata dal Unionita Nacioni okupas 2,67% de l'insulo e du Britaniana militala bazi, Akrotiri e Dhekelia, okupas la cetera 2,74%.

Chipro havas subtropikala e mi-arida klimati, kun moderema vintri weste, e varma someri. En la litoro, l'yarala mezavalora temperaturo esas 24ºC. Dum vintro povas eventar nivosturmi en la montaro Troodos.

Chipro havas poka aquo e dependas multa de pluvi por provizar aquo por la domi.

Chipro adoptis Euro kom monetaro depos l'1ma di januaro 2008.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Chipro havis  habitanti. Segun etnio, esis Greka-Chiprani (98,8%). Altri (inkluzite Maroniti, Armeniani e Turka-Chiprani) esas 1%, e 0,2% esas nekonocata.

La linguo oficala esas Greka, parolata da 80,9% de la habitantaro, e Turka, parolata da 0,2%. Altra lingui parolata esas Angla parolesas da 4,1% de la habitantaro, Rumaniana da 2,9%, Rusa da 2,5%, Bulgara da 2,2%, Araba da 1,2%, Filipinana da 1,1%, 0,6% esas nekonocata, e 4,3% parolas altra lingui, nur en la regiono kontrolata da centrala guvernerio.

La maxim praktikata religio esas Ortodoxa kristanismo, da 89,1% de la habitantaro. Katoliki esas 2,9%, protestanti (nome Anglikani) esas 2%, Mohamedani esas 1,8%, Budisti esas 1%, altri (inkluzite Maroniti, Armeniana kristani e Hindui) esas 1,4%, atei esas 0,6%, e 1,1% ne informis pri religio.

La maxim granda urbo esas Nikosia (Turke: Lefkoşa), la chef-urbo. Altra importanta urbi esas Lemesos (Limasol), e Larnaka.

(¹) Turka republiko di Norda Chipro: 3 355 km²(²) Sama himno kam Grekia(³) ante l'1ma di januaro 2008: Pundo di Chipro




#Article 45: Estonia (991 words)


Estonia, en longa formo Republiko Estonia, Estoniane Eesti ed Eesti Vabariik, esas lando en nordal Europa, jacanta an l'orientala rivo di Baltiko e la sudala rivo di la gulfo di Finlando. Ol havas kom vicini Finlando norde e Suedia weste (tra Baltiko), e terala frontieri kun Latvia sude, e Rusia este. Estonia, Latvia e Lituania formacas geografial ensemblo nomizita Baltika landi. Tamen, depos lua nedependo en 1991, Estonia decidis proximeskar a nordala landi. Estonia esas membro dil Europana Uniono depos la 1ma di mayo 2004 ed adoptis l'Euro kom monetaro ye la 1ma di januaro 2011. Ol membreskis NATO ye la 29ma di marto 2004.

Estonia esas un ek la tri Baltika landi, ma la linguo uzata apartenas a brancho diferanta de la lingui parolata en Lituania e Latvia: Estona esas Baltiko-Fina linguo, same kam Finlandana o la lingui parolata en Karelia (Rusia). La Baltiko-Fina lingui apartenas a la grupo di Fina-Ugriana linguaro qua inkluzas la lingui sami, parolata en Laponia.

Pos itere nedependeskar en 1991, Estonia adoptis ekonomio di libera merkato ed experiencis forta ekonomiala kresko per sucesinta konvertado di sua industrio e la kreado di moderna substrukturi. Lua ekonomio sufris forta depreso pro l'ekonomiala krizo de 2008 til 2010, e lua chomeso atingis 14% de labor-povo. La guvernerio establisis kom prioreso diminutar l'inflaciono e dominacar la publika financi. Pos 2009, Estonia havis na min granda procento di publika debo de EU, satisfacis la kriterii di konvergo ed eniris l'Eurozono ye la 1ma di januaro 2011.

Estonia ank esas membro dil Unionita Nacioni, di MOK, dil Europana Konsilistaro, di NATO, di konsilistaro di landi di Baltika maro, e di OKED depos 2010. La lando ank esas observanto di Nordala Konsilantaro ed l'internaciona konsilistaro pri Frankofonio depos oktobro 2010.

Bazala fakti pri Estonia.

Homi komencis okupar la regiono di nuna Estonia ulatempe inter 13.000 til 11.000 yari ante nun. La maxim anciena kolonieto konocata esas Pulli, apud la fluvio Pärnu. La kolonieto formacesis inter 11.000 aK e 9.000 ak. Romana historiisto Tacitus, en lua libro Germania (c. yaro 98) deskriptis la tribuo aesti, posible origino di la nomo Estonia.

La tribui qui vivis en l'insulo Saaremaa konocesis kom Estona vikingi. En 1187, li atakis Sigtuna, Sueda urbeto. Multa trezori de Viking-epoko trovesis en Saaremaa.

Lokala chefo Lembitu probis, dum la 13ma yarcento, unionar la habitanti qui vivis en la regiono kontre Dana e Germana okupo, ma mortigesis dum batalio en 1217. La regiono divenis princio de Santa Romana Imperio. La nordala regioni di lando divenis parto di la Dukio di Estonia, direte sub dominaco de la Rejo di Dania.

En 1228 Estonia divenis parto de Terra Mariana, oficala nomo di la princio Livonia, establisita ye la 2ma di februaro 1207 e parto di Santa Roman imperio. La sudo di la regiono divenis sub direta imperio de la rejo di Dania de 1219 til 1346.

En 1632, sub la dominaco di Suedia fondesis l'universitato en Dorpat (la nuna Tartu) ma, pos milito kontre Rusa imperio en 1721, Suedia perdis la regiono por Rusia.

Estonia nedependanteskis de Rusa imperio ye la 23ma di februaro 1918 en Pärnu, ed ye la 24ma di februaro 1918 en Tallinn. Ye la 28ma di novembro 1918 komencis milito por mantenar la nedependo, qua duris til la 1ma di februaro 1920 e produktis 5.000 morti e 15.000 kaptiti. La lando restis nedependanta til la 16ma di junio 1940 kande ol okupesis da Sovietia. Ol divenis Sovietiana republiko til la 20ma di agosto 1991, kande ol itere deklaris nedependo.

Estonia membreskis l'Europana Uniono ye la 1ma di mayo 2004.

Estonia esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal parlamento. La chefo di guvernerio esas la chefministro. La 101 membri dil parlamento (en Estoniana linguo: Riigikogu) elektesas dal populo por 4 yari.

Ye la 15ma di junio 1920 konstitucal asemblo votis l'unesma konstituco di la lando. La nuna konstituco, la 4ma de la historio di lando, adoptesis ye la 28ma di junio 1992, pos plebicito.

Estonia havas 267 kilometri di frontieri kun Latvia e 290 kilometri kun Rusia. Lua teritorio konsistas precipue ek plana tereni kun kolini e mezavalora altitudo di 50 metri. La maxim alta monto esas Suur-Munamägi, kun 318 m di altitudo. Lua litoro esas longa de 3.794 km e havas multa bayi ed insuleti. Du granda insuli, Hiumaa e Saaremaa, apartenas ad Estonia.

La duimo (50%) de la teritorio di Estonia kovresas per foresti. La lando havas 1400 lagi, di qui la maxim multa esas mikra, e la maxim granda esas lago Peipsi, kun 3.555 km². La maxim longa fluvii esas Võhandu, longa de 162 km, e Pärnu, longa de 144 km. La fluvio Narva, quankam kurta (nur 77 km di extenso) formacas naturala frontiero kun Rusia.

La klimato di la lando jacas en transito inter temperema e kontinentala klimati. La mezavalora temperaturo yarala esas 16,3°C an l'insuli, ed en la kontinento esas 18,1°C dum la maxim varma monato (julio) e -7,6°C en februaro, la maxim kolda monato.

Segun l'ekonomiala informo Eurostat, publikigita ye la 15ma di novembro 2010, Estonia havas la min granda guvernala debo komparita a KLP de Europana Uniono: nur 7,2% en fino di 2009. Por lua forta ekonomiala kresko dum recenta yari, lando esis sur-nomizita la Baltika tigro.

Lando dependas de skist-argilo por producar 90% di lua elektro. Alternativa fonti, kom ligno, torfo o biomaso reprezentas nur 9% di totala produktado di energio. Lando importacas petrolo de Rusia e de West-Europa.

Lando adoptis l'Euro kom pekunio ye la 1ma di januaro 2011.

De la habitantaro 69,3 % habitas urbi. Segun etnio, la habitanti di Estonia esas:

Poka libri skribesis en Estoniana linguo til la nedependo en 1918. La maxim anciena registri en Estoniana skribesis dum la 13ma yarcento. Oskar Luts esis la maxim importanta skriptisto di prozo de l'anciena Estoniana literaturo. En recent yari, Jaan Kross e Jaan Kaplinski divenis la maxim konocata e tradukita skriptisti di lando. L'unesma brodkasto di televiziono en Estonia eventis en julio 1955.




#Article 46: Norvegia (1276 words)


Norvegia esas lando jacanta an nordal Europa. Lu havas kom vicini Rusia e Finlando nord-este, e Suedia este. Sude e weste jacas l'oceano Atlantiko, e norde, l'Arktika oceano.

Bazala fakti pri Norvegia.

Arkeologiala restaji indikis ke populi ja vivis en la regiono di la nuna Norvegia depos  yari a.K. Li arivis ibe kande la situo di lua litoro permisis navigar, peskar e chasar. Ca populi esis nomada, e habitis Magerøya cirkume 9.300 aK. Multa historiisti opinionas ke Skandinaviana populi originis de la nuna Germania.

Dum la 14ma e la 15ma yarcenti Dania, Suedia e Norvegia monarkii unionesis e formacis Kalmar-Uniono. Suedia abandonis l'uniono en 1523, ma Norvegia restis en ol til 1814.

Norvegia divenis nedependanta de Dania ye la 17ma di mayo 1814 e nominis Dana princo Christian Fredrik kom rejulo. Ica fakto esis motivo por Sueda-Norvegiana milito. Norvegia ne povis vinkar la milito, ed aceptis l'uniono kun Suedia.

Norvegia divenis nedependanta de Suedia ye la 7ma di junio 1905. Dum l'Unesma mondomilito la lando restis neutra, ma dum la Duesma mondomilito nacional-socialista Germania invadis ol, en 1940. Vidkun Quisling instalis guvernerio qua kunlaboris kun Germani, ma parto di la habitantaro ne aceptis l'okupeso, e developis rezisto e sabot-agadi kontre la Germani. En 1945 Germani vinkesis, e Vidkun Quisling arestesis ye la 9ma di mayo 1945 e mortigesis ye la 24ma di oktobro sam yaro.

Einar Gerhardsen divenis l'unesma chefministro di lando pos la milito, e guvernis de la 25ma di junio 1945 til la 9ma di novembro 1951. Il adoptis Keynesana teorii por rikonstruktar l'ekonomio.

En 1969 petrolo deskovresis en Norvegiana litoro. En 1973 la lando fondis sua propra petrolo-kompanio, Statoil.

Segun lua konstituco, adoptita ye la 16ma di mayo 1814, Norvegia esas konstitucala monarkio. Rejulo Harald la 5ma esas la chefo di stato pos 1991, e lua povi esas nur reprezentiva e ceremoniala. La chefministro - nune Erna Solberg - esas la chefo di guvernerio. En 1913 la lando aprobis lego qua darfis mulieri votar.

La parlamento (Stortinget) havas unika chambro kun 169 membri qui elektesas dal populo por 4-yara periodo. Ja judiciala povo kompozesas da supra korto kun 19 membri, regional apelo-korti, urbala e komunala korti, e konsilantari por koncilio.

Granda parto di Norvegiana teritorio esas montoza e kovrata da glacieri, e lua peizajo modifikesis dum yarmili pro la glacial erodo. Lua nerekta litoro havas centi di fyordi e mili di insuleti. Ol havas  km di sika frontieri kun Suedia, Finlando e Rusia este, e  km di litoro en la kontinento ( km kande on inkluzas la insuli, e  km inkluzite Svalbard e Jan Mayen). Lua maxim alta monto esas Galdhøpiggen, kun  m di altitudo.

La sudo di Norvegia havas plu varma klimato e recevas plua pluvi kam la nordo. Dum somero en sudo, la regioni di fyordi e vali doplanda recevas min venti e havas la maxim alta mezvalora temperaturi (17°C en Oslofjord). Sud-weste e sude, la lando recevas multa pluvo-quanto, qua superiras 3.500 mm omnayare. Dum la printempo la diferi di temperaturi inter la nordo e la sudo di la lando esas maxima.

La maxim multa fluvii di Norvegia esas kurta, pro la relevo di la lando. Lua precipua fluvio esas Glomma, longa de 601 km. Existas multa aquofali, di qui la maxim alta esas Kjelfossen (alta de 840 m) e Søndre Mardalsfoss (alta de 705 m).

Norvegia havas richa biodiverseso: en la lando existas 450 speci di uceli, 90 speci di mamiferi, cirkume 16.000 di insekti, e 2.800 speci di vaskulala planti, di qui 13 esas endemika. La naturala vejetantaro varias segun la latitudo: ordinare existas min multa diferanta speci di arbori kam la regioni Nord-Amerikana en la sama latitudo. To eventas por esar nefacila la disperso di arborala semini de la sudo di Europa vers Norvegia: la riveri en Norvegia ordinare fluas norde til sude, e la montari formacas barieri por la venti e por la disperso di semini.

Tundro kovras 32% de la surfaco di la lando, nome norde, ed en montoza regioni.

Norvegia havas la duesma maxim granda TNP per persono di Europa, dop Luxemburgia. La lando havas vasta jaceyi di petrolo, naturala gaso, minerali, abundanta ligno, fishi, aquo ed hidroelektral energio. L'exportacaji di petrolo e naturala gaso reprezentas 20% de la TNP.

Lua ekonomio mixas moderna privata sektoro e libera merkato kun statala entraprezi e sistemo di publika sekureso sociala. La guverno administras la sektori di petrolo, hidroelektrala energio, la produktado di aluminio, la maxim granda banko de la lando e la maxim granda telekomunikala entraprezo, Telenor.

Segun statistiki de 2018, Norvegia havis  habitanti.
 La maxim multa (83,2%) esas Norvegi, inkluzite cirkume 60.000 Sami. Altra Europani esis 8,3%, ed altra populi esis 8,5%.

Oficala inquesto publikigita en 2012 montris ke 86% de la habitantaro havis adminime 1 genitoro naskinta en Norvegia. Plua kam 710.000 personi (14% de la habitantaro) esas enmigranti e lia decendanti. De la enmigranti, 39% havas Ocidental origino (Australiani, altra Europani...), e 61% havas Aziana od Afrikana origino (Marokani, Pakistanani, edc.).

La linguo Norvegiana oficale skribesas per du formi: la tradicionala Bokmål e la moderna Nynorsk, kreita en 1929. Cirkume 85% til 90% ek la Norvegiani preferas skribar per Bokmål. Ne existas unika pronunco por la Norvegiana linguo, ed existas multa dialekti en la lando. Minoritati parolas la lingui Sami e la linguo Kver, qua judikesas kom dialekto de la Finlandana linguo.

Segun religio, la maxim multa habitanti esas Luterani (71,5%). Katoliki Romana esis 2,8%, altra Kristani esis 3,9%, Mohamedani esis 2,8%, altri esis 2%, e 7,6% ne informis pri religio segun statistiki de 2016.

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Oslo, kun plua kam 900.000 habitanti. Altra importanta urbi esas Bergen, Stavanger e Drammen.

L'expresionista Edvard Munch esas la maxim bone konocata Nederlandana piktisto en tota mondo. Johan Christian Dahl, konocata kom J. C. Dahl (1788-1857), judikesas kom la patro di la pikturo di peizaji en Norvegia. Frits Thaulow esas la precipua piktisto de Norvegian Impresionismo, dum ke Christian Krohg esis la precipua de Norvegiana realismo.

Norvegiana literaturo developis multe dum la 18ma e 19ma yarcenti, kande aparis romantikismo e nacionalismo. L'Ora Epoko en Norvegian arti e literaturo eventis dum la 19ma yarcento: l'autori Henrik Ibsen, Bjørnstjerne Bjørnson, Alexander Kielland e Jonas Lie esis la maxim importanta de ta epoko. Dum la 20ma yarcento tri Norvegiani ganis la Nobel-premio pri literaturo: Bjørnstjerne Bjørnson, Sigrid Undset e Knut Hamsun.

Pri muziko, tri importanta nomi dum romantika periodo esis Edvard Grieg, Rikard Nordraak e Johan Svendsen. La lando anke havas forta tradiciono pri folklorala muziko. La maxim remarkinda nomi en folklorala muziko esas la violinisti Andrea Een, Olav Jørgen Hegge, Vidar Lande, Susanne Lundeng e Annbjørg Lien, e la kantisti Agnes Buen Garnås, Kirsten Bråten Berg e Odd Nordstoga. Pri moderna muziko, la subjenro black metal de heavy metal developesis multe en Norvegia, exemple la bandi Mayhem, Burzum, Darkthrone, Immortal, Emperor, Gorgoroth e Satyricon, qui divenis mondale konocita.

La cinemo Norvegiana obtenis internaciona agnosko. La dokumentala filmo Kon-Tiki (1950) ganis Oscar-premio de Usan akademio. Altra filmi indikesis por la premio, ma faliis ganar. Knut Erik Jensen esas un ek la maxim konocata Norvegiana filmifisti. Pos la yari 1990ma l'industrio cinemala en Norvegia kreskis, e nune produktesas cirkume 20 notinda filmi omnayare. La lando anke uzesas multafoye kom loko por filmuri por produkteri de Hollywood e de altra loki, exemple la ceni pri la glaciala planeto Hoth de la cinematografuro The Empire Strikes Back (1980) filmesis en la glaciero Hardangerjøkulen. Kelka ceni de la filmi  Die Another Day, The Golden Compass, Spies Like Us e Heroes of Telemark e de la televiziono-serii Lilyhammer e Vikings anke cinematografesis en Norvegia.

La maxim populara sporti en Norvegia esas futbalo, biatlo, skio, hokeo* sur glacio, e handbalo.




#Article 47: Kroatia (649 words)


 
Kroatia esas lando jacanta en sudal Europa. Lu havas kom vicini Slovenia e Hungaria norde, Italia nord-weste, Serbia este, e Bosnia e Herzegovina e Montenegro sud-este. Weste e sud-weste jacas Adriatika Maro.

Bazala fakti pri Kroatia.

La regiono di nuna Kroatia habitesis dal Homo neanderthalensis dum meza Paleolitiko. Fosili pri moderna homi qui vivis dum la Neolitiko deskovresis en multa regioni di la lando.

La nomo Kroatia devenas de Mezepokala vorto Croātia, qua originis de latina vorto Dux Croatorum (duko di Kroati). La lando nedependanteskis monarkio unesmafoye en 925. Dum la 14ma yarcento, la sud-esto di la regiono (nune Bosnia e Herzegovina) okupesis dal Otoman imperio. Dalmatia divenis parto di la Republiko di Venezia. Inter 1797 e 1815 la regiono divenis teritorio di la monarkio Habsburga.

Pos l'Unesma mondomilito, Kroatia nedependanteskis ye la 29ma di oktobro 1918 e formacis la Stato di Sloveni, Kroati e Serbi. Ta stato unionis kun la Rejio di Serbia ye la 4ma di decembro sam yaro por formacar la Rejio di Serbi, Kroati e Sloveni, rinomizita ye la 3ma di oktobro 1929 kom Rejio di Yugoslavia.

Kroatia nedependanteskis de Yugoslavia ye la 25ma di junio 1991. Pos la nedependo, komencis milito inter Kroatia e Yugoslavia. Mili di personi exilesis od ocidesis dum rasala purigesi. La milito fine cesis en 1995.

Ye la 1ma di julio 2013 Kroatia divenis la 28ma stato del Europana Uniono.

Kroatia esas parlamentala republiko. La prezidanto esas chefo di stato di la lando, ed elektesas direte dal populo por 5-yara periodo. La chefo di guvernerio essas la chefministro, qua elektesas dal parlamento.

La legifantaro konsistas ek singla-chambra parlamento (Sabor) kun 100 til 160 membri, qui elektesas dal populo por 4-yara periodo. Inter lua povi, lu povas modifikar la konstituco e legaro, aprobar la budjeto nacionala, deklarar milito e paco, establisar la frontieri nacionala, edc.

La judiciala povo havas tri rangi ed aplikas la konstituco e legaro aprobita dal legifantaro. La supra korto (Vrhovni sud) esas la maxim alta apelo-korto di la lando. Ol havas branchi civila e kriminala. Lua judicii esas publika, ecepte se la privateso di la parti mustas protektesar. La prezidanto di la Supra korto elektesas dal parlamento por 4 yari. L'infra instanci esas la municipala korti (1ma instanco) e komtala korti (2ma instanco). Ank existas korti pri komercal aferi e la supra komercala korto, korti pri minora delikti, la korto administrala e la Korto Konstitucala.

La nuna konstituco di la lando aprobesis ye la 22ma di decembro 1990, kande ol nedependanteskis de Yugoslavia. Ol emendesis lastafoye en 2013.

Kroatia havas tre longa litoro kun kun plu kam 1.000 insuli. Ol konsistas ek basa tereni norde e nord-este, ed ek monti an la regiono konocita kom Slavonia. Lua maxim alta monto esas Dinara, kun  metri di altitudo.

L'anciena urbo Dubrovnik deklaresis Mondala Patrimonio di la Homaro dal UNESKO.

Kroatia havas ekonomio kun alta revenuo. Lua Totala nacionala produkturo per persono esis 15.633 dolari en 2008. Turismo dominacas la sektoro di servadi e reprezentas 20% de tota TNP.

Segun la demografiala kontado di 2011, Kroatia havis  habitanti. La maxim multa (90,4%%) esas Kroati, 4,4% esis Serbi, altri (Bosniani, Hungari, Sloveni, Cheki, Cigani) esis 4,4%, e 0,8% ne informis lia etnio en 2011.

L'oficala linguo di la lando esas Kroata, parolata da 95,6% de la habitantaro, kontre ke 1,2% parolas la Serba, 3% parolas altra lingui (Hungara, Cheka, Slovena, Albaniana), e 0,2% ne informis la linguo parolata en 2011.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Katolikismo, por 86,3% de la habitantaro, 4,4% esis Ortodoxi, 1,5% esis Mohamedani, 1,5% praktikis altra religii, e 2,5%  ne informis pri religio. Atei esis 3,8% de la habitantaro en 2011.

La maxim grand urbo esas la chef-urbo Zagreb. Altra importanta urbi esas Split, Rijeka ed Osijek.

Kelka importanta nomi pri Kroatiana literaturo esas Antun Gustav Matoš, la poeti Antun Branko Šimić e Miroslav Krleža, la realista skriptisto Miroslav Krleža, e Nobel-laureato Ivo Andrić.




#Article 48: Italia (2048 words)


Italia esas lando jacanta an sudal Europa. Ol havas kom vicini Francia nord-weste, Suisia ed Austria norde, e Slovenia nord-este. Este, jacas Adriatiko. Sude e weste jacas Mediteraneo. Vatikano-urbo e San Marino esas nedependanta stati ed enklavi che Italiana peninsulo.

Italia konsistas ek l'Italiana peninsulo, ensemble kun l'insuli Sicilia e Sardinia (la maxim granda insuli che Mediteraneo) e plura altra mikra insuli. L'exklavo Campione d'Italia, cirkondata da Suisa teritorio, ank apartenas ad Italia.

Havanta cirkume 60,8 milioni habitanti, la lando havas la 5ma maxim granda habitantaro de Europa.

Bazala fakti pri Italia

Homi ja habitis teritorio di nuna Italia dum Paleolitiko, cirkume  yari ante nun. L'Italiana tribui, exemple l'Umbri, Latini, Volsci, Samniti, Kelti e Liguri havis Indo-Europana origino. De la 17ma yarcento aK til la 11ma yarcento aK, Greki mantenis kontakti kun Italia, e dum la 8ma e 7ma yarcenti aK Greka kolonii establisesis en litoro, origino di nomizita Magna Graecia.

L'Etruski, populo qua vivis en la nuna Toskania, an la westo di Umbria ed en la valo dil fluvio Po, kreis civilizuro qua duris de la 8ma til 3ma yarcento aK, ed esis komplete asimilita en l'1ma yarcento aK, dum Romana Republiko. Roma fondesis ye 753 aK proxim Etruria, rejolando di Etruski, ed existas evidentaji ke li dominacis Roma til 396 aK, kande Romani espoliis Veii, etruska urbo 16 km norda-norda-weste de Roma. En 509 aK rejulo Lucius Tarquinius Superbus esis renversita de povo e Roma divenis republiko komandita da du konsuli. La republiko duris til 27 aK.

Dum granda parto di la historio pos finar la Romana imperio, Italia restis dividita en multa rejii. En 1859 komencis procedo di riunigo en unika stato. Giuseppe Garibaldi komandis grupo di soldati, qui divenis konocita kom i Mille (la mili) e kombatis kontre la Rejio di la du Sicilii. Li vinkis la milito en 1860, e to posibligis l'unigo kun la Rejio Sardinia. Li anke helpis liberigar Lombardia de Austrian imperio. Fine, Italia divenis unionita stato ye la 17ma di marto 1861. Victorio Emmanuele la 2ma esis l'unesma rejo di moderna Italia.

Dum l'unesma mondomilito Italia kombatis kontre Austria-Hungaria e Germana imperio ma recevis poka kompenso por kombatar ensemble kun la federiti. En 1922, Benito Mussolini divenis chefministro di Italia ed instalis fashista rejimo. En 1929, ilu signatis kontrato per qua Italia agnoskis la nedependo di Vatikano.

Pos plebicito, Italia divenis republiko ye la 2ma di junio 1946. En ta plebicito, mulieri votis unesma-foye. Umberto la 2ma koaktesis abdikar, ed exilis su. Pos pacala pakto en 1947 kun Yugoslavia, italia perdis parto di lua estala frontieri, e la Libera teritorio di Trieste dividesis inter Yugoslavia ed Italia.

En l'unesma elekto pos plebicito, Demokrata Kristani vinkis komunisti kun larja majoritato, ed Alcide De Gasperi divenis chefministro. En 1949 Italia divenis membro di NATO. Plano Marshall helpis la lando rekuperar lua ekonomio, e kreskar til komenco dil yari 1960ma. En 1957 Italia divenis un ek la fondinta membri dil Europana Ekonomiala Komunitato.

De fino dil yari 1960ma til komenco dil yari 1980ma eventis multa ekonomiala, politikala e kriminala nestabilesi en lando. En 1973 la lando subisis l'efekti di la krizo dil petrolo. En 1978 Aldo Moro, chefo di Demokrata kristani, asasinesis da la Reda brigadi, radikala politikala grupo di sinistra. Dum la yari 1980ma, unesma-foye pos la Duesma mondomilito, la lando havis du chefministri qui ne esis demokrata kristani: Giovanni Spadolini (liberalo) e Bettino Craxi (socialisto). Dum l'administrado di Craxi, l'ekonomio rekuperesis, e Italia divenis la 5ma maxim granda industrial ekonomio del mondo. Tamen, guvernal expensi kreskis, ed intrna debo superiris 100% de la TNP.

Anke dum la yari 1980ma, judiciisti Giovanni Falconi e Paolo Borsellino komencis judiciar e sendar a karcero membri di la Mafia, kriminala organizuri dil sudo di Italia. Kom rezulto, en 1987, 360 Mafiani enkarcerigesis pro grava krimini. Inquesti dum la komenco di la yari 1990ma deskovris krimini quale suborni e korupto anke praktikita da entraprezisti e politikisti. Ta inquesti divenis konocita kom stagione mani pulite (operaco neta manui). La sequanta politikala krizo afektis la precipua partisi, note la partiso Demokrata Kristana, qua guvernis Italia dum preske 50 yari, e dividesis en multa partiseti. Dum la sama epoko, la Partiso Komunista Italiana transformis su en la Partiso della Sinistra, di ideologio sociala-demokrata.

Dum la yari 1990ma e 2000ma koalizuri di centro-dextra (komandita da Silvio Berlusconi) e centra-sinistra alternis en la guvernerio di la lando, qua eniris en periodo di ekonomiala stagnado.

Segun la nuna konstituco, adoptita ye la 1ma di januaro 1948, Italia esas parlamentala republiko. La prezidanto elektesas dal parlamento por 7-yara mandato. La chefo di guvernerio esas la chefministro.

La parlamento havas 2 chambri: la Chambro di Deputati kun 630 membri, e la Senato kun 315 membri.

Partikulara karakterizivo di Italiana parlamento esas la reprezenturo donita ad Italiani qui vivas exterlande (cirkume 3.6 milion personi): li povas elektar 12 deputati e 6 senatani. Altra karakterizivo esas l'existo di kelka dumviva senatani, qui elektesis dal prezidanto di la republiko por importanta patriotala meriti pri sociala, ciencala, artala o literatural agadi. L'ex-prezidanti di la republiko divenas dumviva senatani ex-officio.

Italia havas entote  km², di qui  esas tero e  esas aquo. Lua teritorio jacas an la sudo dil Europana kontinento. Inkluzite sua insuli, la lando havas entote  km di litoro. Ol havas 488 km di frontieri kun Francia, 740 km kun Suisia, 430 km kun Austria e 232 km kun Slovenia norde. San Marino (39 km di frontieri) e Vatikano (3.2 km) esas enklavi.

Cirkume 40% di Italiana teritorio kovresas da monti, kun Alpi en nordo, ed Apenini, qua trairas la lando aproxime de nordo til sudo. Lua maxim alta punto esas Monto Blanka, kun  metri di altitudo. Lua maxim longa fluvio esas Po, longa de 652 km, de Alpi til Adriatiko.

Italia jacas ube Euraziana plako renkontras Afrikana plako, e ta produktas intensa sismala e volkanal aktivesi. Lando havas 14 volkani, di qui 3 aktiva: Etna, Stromboli e Vesuvio. Dum la historio lando sufris kelka forta ter-tremi, exemple ye la 28ma di decembro 1908 en Messina e Reggio Calabria, ube  personi mortis.

Klimato varias de nordo til sudo di la lando, kun influi di l'oceano e di l'altitudo. Ol varias de subtropikala en kelka regioni til humida kontinentala od oceanala en altra. En Toskania, Liguria e granda parto di sudo di la lando la klimato esas mediteranea, kun sika someri e pluvoza vintri.

En fino di 2008 Italia superiris 60 milioni habitanti. Ol havas la 4ma maxim granda habitantaro del Europana Uniono e la 23ma maxim granda de la mondo.

Segun statistiki de Fondazione Censis  la 10 precipua metropolala regioni di Italia esas:

Dum yarcenti, Italiana kulturo recevis multa influi de altra kulturi e developis multa maestroverki en pikto, skulto, arkitekturo, literaturo, muziko e cinemo, quankam Italia ne esis unionita til 1861. L'idei de Humanismo, Renesanco e Baroko aparis unesmafoye o developis forte en Italiana teritorio. Italia havas importanta galerii di arto e muzei, exemple la Galleria degli Uffizi, lAccademia di Belle Arti Firenze (akademio di bel arti di Firenze), la muzei di Vatikano, la nacionala muzeo di Capodimonte, edc.

L'Anciena Roma esis centro por arto ed arkitekturo, e to duris dum la Mezepoko e gotika epoko. Italiana Renesanco produktis la maxim important artisti de la historio Italiana, exemple Fra Angelico, Andrea Mantegna, Sandro Botticelli, Paolo Uccello e l'arkitekto Leon Battista Alberti. Leonardo da Vinci, qua vivis en ta periodo, esis piktisto, skultisto, arkitekto e ciencisto. Omni recevis influi de Giotto di Bondone artisto de la fino di la 13ma yarcento. Exempli pri importanta skultisti en ta periodo esis Donatello, Antonio del Pollaiolo ed Andrea del Verrocchio. La precipua artisti de la fino di Renesanco esis Raffaello Sanzio e Michelangelo. Dum la 16ma yarcento en Venezia la precipua piktisti esis Giorgione, Tiziano Vecelli, Tintoretto e lia dicipulo Andrea Schiavone.

Dum Baroko la precipua piktisti esis Annibale Caracci e Caravaggio, e la precipua arkitekto esis Gian Lorenzo Bernini. Dum la komenco di la 18ma yarcento aparis en Venezia Giovanni Battista Tiepolo, l'arkitekturala piktisti Francesco Guardi, Canaletto, Giovanni Battista Piazzetta e Bernardo Bellotto, e la skultisto Giovanni Battista Piranesi, omni di stilo rokoko.

La precipua skultisto dum fino di la 18ma yarcento (neoklasik arto) esis Antonio Canova, qua havis influi de klasika Greka e Romana skulti, e de Leon Battista Alberti. Dum duimo di la 19ma yarcento aparis I Macchiaioli, qua esis grupo di piktisti preiranta di impresionismo. Remarkind artisti de ta periodo esis Giovanni Fattori, Silvestro Lega, Telemaco Signorini e Giuseppe Abbati. En fino di la 19ma yarcento e komenco di la 20ma yarcento aparis modernista piktisti quale Giorgio de Chirico e Giorgio Morandi, la piktisto e skultisto Amedeo Modigliani, e la skriptisto Filippo Tommaso Marinetti, kreinto di futurismo. Umberto Boccioni esis la maxim notora futurista skultisto.

Moderna Italiana linguo establisesis da Firenziana poeto Dante Alighieri di qua lia precipua verko, Divina Commedia, judikesas kom un ek la precipua literaturala verki di Mezepoko. Altra important autori esis Giovanni Boccaccio, Giacomo Leopardi, Alessandro Manzoni, Torquato Tasso, Ludovico Ariosto, e Francesco Petrarca.

Importanta filozofi inkluzas Giordano Bruno, Marsilio Ficino, Niccolò Machiavelli, e Giambattista Vico. Dum l'epoko di romantikismo (19ma yarcento) aparis nomi quale Silvio Pellico, Lodovico di Breme ed Alessandro Manzoni, e la poeto Giacomo Leopardi. En fino di ta yarcento, Gabriele D'Annunzio.

Dum la 20ma yarcento kelka Italiana skriptisti recevis Nobel-premio en literaturo: poeto Giosuè Carducci (1906), skriptisto Grazia Deledda en 1926, la skriptisto por teatro Luigi Pirandello en 1936, poeti Salvatore Quasimodo en 1959 ed Eugenio Montale en 1975, ed skriptisto di satiri Dario Fo en 1997.

Italiana muziko naskis dum 16ma yarcento, danko a renesanca muziko qua, note kun Monteverdi, aquiris lua maxim noviga traiti dum fino dil yarcento, danko a naskigo di opero, jenro ube Italiani aquiris supereco tra yarcenti.

Italia esis naskoloko di opero, probable dum 17ma yarcento en l'urbi di Mantova e Venezia. Dum historio, notora Italiana kompozisti esis Giacomo Puccini, Gaetano Donizetti, Giuseppe Verdi, Gioachino Rossini ed Alessandro Scarlatti. Klasika interpretisti di opero, kom Enrico Caruso, Alessandro Bonci e recente Luciano Pavarotti divenis mondale konocita.

Dum la 20ma yarcento jazo eniris en Italiana kulturo e livis influi, malgre fashista represo kontre extera kultural influi. Nune, importanta centri por jazo muziko esas Milano, Roma e Sicilia. Italia anke esis berso por la stilo Eurodance, qua originis de disco e de elektronikala muziko. La kompozisto e muzikala produktisto Giorgio Moroder helpis developar moderna danso-muziko en Italia.

Kelka notora Italian artisti pri pop-muziko e rock esas Laura Pausini, Gianna Nannini, Eros Ramazzotti ed Eiffel 65. Anke, min konocita, esas rock-bandi Rhapsody of Fire e Vanilla Sky.

Cinemo en Italia komencis poka yari pos lua invento da fratuli Lumière en Francia. Unesma filmo facita en Italia montras papo Leo 13ma benediktar la kamero. Filmo-industrio naskis inter 1903 e 1908 kun tri kompanii: Società Italiana Cines, Ambrosio Film e Itala Film. Altra entraprezi aparis en Napoli e Milando. Dum fashismo, Benito Mussolini uzis cinemo kun politikala intenci e kreis Cinecittà proxim Roma por developar filmi di propagado.

Importanta filmifisti en la historio di Italiana cinemo esis Vittorio De Sica, Federico Fellini, Sergio Leone, Pier Paolo Pasolini, Luchino Visconti, Michelangelo Antonioni e Dario Argento. Precoza exempli di Italiana filmi esas La Dolce Vitta, La bonigo, la brutigo e la ledajo e Ladri di Bicicleti (Furtanti di bicikli).

Dum yarcenti, importanta ciencisti naskis e vivis en Italia. Ultre l'arti, Leonardo da Vinci anke kontributis kun studii pri biologio, optiko e teknologio. Il konceptis unesma-foye l'ideo di helikoptero e di militala tanki.

Galileo Galilei esis fizikisto, matematikisto ed astronomo qua provis ke Tero ne esis centro di universo e developis teleskopo. Fizikisto Enrico Fermi konstruktis l'unesma nukleala reaktoro.

Yen altra importanta Italiani en la historio di la cienci: fizikisto Alessandro Volta, qua inventis elektrala baterio; matematikisti Joseph Louis Lagrange, Fibonacci e Gerolamo Cardano; la biologiisto Lazzaro Spallanzani; l'astronomo Giovanni Domenico Cassini, qua facis importanta deskovri pri sunala sistemo; mediko Marcello Malpighi, qua studiis anatomio kun mikroskopo; mediko e fiziologiisto Camillo Golgi, qua recevis Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1906; Guglielmo Marconi, qua recevis Nobel-premio pri fiziko por l'invento di radio; farmakologiisto Daniel Bovet, Nobel-premiizito en 1957; kemiisto Giulio Natta, qua developis polimeri e recevis la Nobel-premio pri kemio en 1963; la Nobel-laureato pri fiziko Carlo Rubbia; nevrologiistino  Rita Levi-Montalcini, qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1986; e Franco Modigliani, qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 1985.




#Article 49: Islando (734 words)


Islando esas lando jacanta an nordal Europa. Ol konsistas ek la samnoma insulo plu altra mikra vicina insuleti, inter la kontinento Europana e Grenlando.

L'unesma habitanti di Islando desembarkis en l'insulo en 874. Ingólfr Arnarson divenis l'unesma permaninta habitanto dil insulo. Cirkume la yaro 1000 la habitanti adoptis kristanismo kom religio. En 1262 ol divenis parto di Norvegiana rejio.

Dum la fino dil 14ma yarcento l'insulo divenis Dana teritorio. Ye la 1ma di decembro 1918 ol divenis nedependanta rejio, ed ye la 17ma di junio 1944 ol divenis republiko.

En 1949 ol divenis membro di NATO. Pos la Duesma mondomilito l'ekonomio kreskis multe, preter-vehita da industrio di peskado.

La Parlamento di Islando (en Islandana linguo: Alþingi, pronuncez 'Althigi') kreesis en 930, e judikesas kom la maxim anciena parlamentala demokratio de la mondo. Nun lAlþingi havas 63 membri, qui elektesas dal populo por 4 yari.

De la 17ma di junio 1944 til nun Islando esas parlamentala republiko. La prezidanto elektesas dal populo por 4-yara periodo. La nuna prezidanto, pos la 1ma di agosto 2016, esas Guðni Thorlacius Jóhannesson. Lu selektas la chefministro inter la membri del parlamento. La chefministrino, pos la 30ma di novembro 2017, esas Katrín Jakobsdóttir.

La Supra Korto esas la maxim alta apelo-korto di Islando. Ol konsistas ek 9 judiciisti, qui indikesas dal prezidanto di la republiko e konfirmesas dal ministro por internal aferi. La nuna konstituco di la lando adoptesis ye la 17ma di junio 1944, kande la lando divenis republiko.

Islando esas membro di NATO me ne di EU.

Islando jacas an la nordo dil Oceano Atlantiko, sude de la Polala Arktika Cirklo. Geografiale ol judikesas kom parto di Europa, ma geologiale ol apartenas ad Europa ed Amerika. La maxim proxima insuli esas Grenlando, jacanta 287 km adweste, e Faero, jacanta 420 km adsude. La maxim proxima kontinentala lando esas Norvegia, 970 km adeste.

Islando esas la 18ma maxim granda insulo del mondo, e la 2ma maxim granda de Europa dop Britania. Ek lua surfaco, 62,7% kovresas da tundro, 14,3% kovresas da lagi e glacieri e nur 23% kovresas da vejetantaro. La maxim granda glaciero esas Vatnajökull, havanta entote  km² di surfaco, la maxim granda glaciero de Europa.

Proxim Islando existas cirkume 30 insuli, inkluzite Grímsey, jacanta exakte an la Polala Arktika Cirklo. Lua fluvii fluas de la centro del insulo a la litoro. La du maxim longa fluvii esas Þjórsá, longa de 230 km an la sudwesto di la lando, e Jökulsá á Fjöllum, an la nordwesto di la lando e longa de 206 km.

Lua chefurbo e precipua urbo esas Reykjavík. Altra urbi importanta esas Akureyri, Reykjanesbær, Kópavogur e Hafnarfjödur.

La valuto di Islando esas Islandana krono. Segun inquesto qua eventis ye la 5ma di marto 2010 pri l'adopto di Euro, 31% ek la votinti esis favorebla dum ke 69% esis kontra.

Dum la lasta yardeko, la manufakturi e la servadi di Islandana ekonomio diversigesis, note la developo di programi por komputeri, bioteknologio, e financala servadi.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Islando havis  habitanti. La maxim multa (81%) esas homogenea mixo inter Vikingi de Norvegia, e Kelti. La habitanti kun stranjera ancestraro esas 19%. La habitantaro koncentresas en Reykjavík e lua metropolala regiono, qua havas entote 200.000 habitanti, o 64% ek tota habitantaro.

L'oficala linguo di la lando esas Islandana. L'Angla, la Germana e Nordala lingui (Dana, Norvegiana...) anke parolesas.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Luteranismo, praktikata da 67,2% de la habitantaro. Katoliki esas 3,9%, adepti de la Libera Kirko di Reykjavík esas 2,8%, 2% esas adepti de la Libera kirko di Hafnarfjordur, 1,2% del Asociuro Asatru, 0,9% esas adepti de la Nedependanta kongregaciono, 4% praktikas altra religii, 6,7% praktikas nula religio, e 11,3% ne informis pri religio.

La klasika literaturo di Islando konsistas ek rakonti (nomizita saga) pri l'anciena historio di la lando. Exemple, la Brennu-Njáls saga pri epika sangoza feuto, od Eiríkis saga, pri la deskovro di Grenlando e Vinlando, nuna Newfoundland. La Biblo tradukesis ad Islandana e publikigesis en la 16ma yarcento. Dum la 19ma yarcento la precipua poeto esis Jónas Hallgrímsson. Dum la 20ma yarcento Halldór Laxness divenis la maxim notora Islandana skriptisto, e recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1955.

Björk esas un ek la maxim konocata kantistini di Islando. La bando Sigur Rós anke esas notora.

Islandani ne uzas familiala nomi oficale. Oficala esas la prenomo, ed, exemple, telefonilo-katalogi esas ordinita segun prenomi.

en Angla:




#Article 50: Hungaria (2147 words)


Hungaria esas lando jacanta en central Europa, an la nomizita “Karpatiana baseno”. Lua totala areo amontas a  km², e lu havas kom vicini Slovakia norde, Ukraina nordeste, Rumania este, Serbia e Kroatia sude, e Slovenia ed Austria weste.

Bazala fakti pri Hungaria.

Existas poka informi pri la habitanti di Hungaria ante l'arivo dil Kelti, cirkume 450 yari aK. La populo Hungara, le Magyar (en Ido:  Madyari) komencis separar su del altra Fino-Ugriana populi cirkume 800 yari aK, ma nur arivis a la regiono dum la 5ma yarcento. Kelti arivis a la regiono pos cirkume 450 aK, e Romani okupis ol de cirkume 9 yari aK til 430, e kreis ibe la provinco Pannonia. Dum la 5ma yarcento la Huni invadis la regiono ed establisis forta imperio.

Dum la 9ma yarcento, precize en la yaro 895, Árpád fondis Hungaria. Lua posnepotulo István kronizesis kom rejo en la yaro 1000, uzante krono sendita de Roma dal papo Silvester la 2ma. István divenis l'unesma rejulo di Hungaria.

De 1241 til 1242 la Mongoli invadis ed okupis Hungaria. En 1533 la rejio di Hungaria formacesis, sub Habsburga dominaco. En 1541 la centro e la sudo dil rejio okupesis dal Otoman imperio. Dum la fino dil 17ma yarcento la Hungari komencis ekpulsar la Otomani, helpate da Austriani. Buda rikonquestesis en 1686. En 1718 l'Otomani ekpulsesis komplete.

Karl la 6ma, Santa Romana imperiestro, pregis la Hungara Dieto aprobar la “pragmatiko”, dekreto qua limitizis la povo dil monarko. Quankam ol aprobesis, Karl la 6ma e lua sucedanti guvernis Hungaria autokratale. La Habsburgi agnoskesis kom reji di Hungaria.

La rejio Hungara havis poka influo che la korto en Wien. Habsburga monarki kontrolis direte Hungara financi, milital ed exteral aferi, ed imperiala trupi kontrolis lua frontieri. La Habsburgi ne okupis la kontoro di palateno por impedar ke la tituliero divenez tro povoza.

Dum la komenco dil 18ma yarcento preske 90% de la labor-povo laboris en agrokultivo. L'interkambio di produkturi remplasis pekunio en povra rurala zoni. La serfa habitantaro kreskis e lua vivo-qualeso diminutis. Multa serfi diplasis su al urbi por serchar laboro.

Dum la regno di Joseph la 2ma Hungaria vivis sub racional-absolutismo: Joseph permisis religiala libereso por protestanti. Lua fratulo e sucedinto, Leopold la 2ma, duris ta politiko, ma Franz la 1ma (1792 til 1835) havis nenormala antipatio por chanji. Il akuzis la filozofo Ignác Martinovics pri trahizo e kondamnis ilu a mortopuniso.

Kande Napoléon la 1ma komencis expansar sua imperio tra Europa, lua armeo demandis granda quanti di produkturi de Hungaria, do kreskis la ekonomial agado ibe. Ma pos ke la Napoleonala imperio finis, la regiono itere divenis povra.

Ekonomiala problemi esis un ek la kauzi di la Hungara revoluciono di 1848. Ye la 15ma di marto 1848 granda demonstri demandis 12 reformi (12 pont) en la politikala sistemo. Sub l'administrado dal guberniestro Lajos Kossuth e dal chefministro Lajos Batthyány, la Habsburga monarkio destronizesis. La Habsburgi nur vinkis la revoluciono en 1849 per helpo dal Rusa imperio. Pos ke la revoluciono krulis, l'imperiestro Franz Josef la 1ma revokis la Hungara konstituco e dividis la lando en quar regioni: Transilvania, Hungaria, Kroatia-Lavonia e Voivodina. La Germana linguo divenis la linguo di administrado e di alta instruktado. Kelka Hungari komencis pensar pri kompleta separo del Austrian imperio, dum ke altri duris aceptar Austriana dominaco.

L'Austriana absolutismo komencis krular kande la Rejio di Sardinia e Francia vinkis l'Austriani en la batalio di Solferino. La vinkeso konvinkis Franz Josef ke lua opozanti esas tre povoza. En 1866 Austria vinkesis en altra milito, lore kontre Prusia. En 1867 Franz Josef aceptis pakto qua kreis la duala monarkio di Austria ed Hungaria, konocata kom Austria-Hungaria.

Austria-Hungaria duris til 1918, kande ol dividesis en Austria e Hungaria, pos olua vinkeso dum l'Unesma mondomilito. Chekoslovakia okupis la teritorii norde de la lando, dum ke Rumania okupis Transilvania ed altra teritorii este de la lando, e Serbia okupis teritorii sude. En 1919 komunisti komandita da Béla Kun instalis sovietala republiko en la lando, qua duris dum poka monati. Ye la 4ma di junio 1920 Hungaria perdis 71% de sua originala teritorio, inkluzite sua unika marala portuo, Fiume (nun Rijeka, en Kroatio) per la kontrato di Trianon.

Dum l'epoko inter la du mondomiliti, politikala grupi dextrana kreskis en la lando. L'admiralo Miklós Horthy divenis regento e guvernis til la 16ma di oktobro 1944. Ilu paktis kun Adolf Hitler e furnisis trupi por l'invadi di Yugoslavia e Sovietia en 1941. Pos perdir multa soldati dum la milito, Horthy probis abandonar la milito e negociar la paco en 1944, tamen nacional-socialista Germania invadis ed okupis la lando. La chefo dil fashista grupo Fera Kruco, Ferenc Szálasi, asumis la povo e guvernis til ke lu fugis de Budapest en marto 1945 ed instalis su en Wien.

Kun la falio di nacional-socialista Germania, Sovietiana trupi gradope okupis Hungaria, e la lando divenis komunista marioneto di Sovietia.

Pos la falio dil Murego di Berlin Hungaria abandonis la titulo socialista republiko, ed en marto 1990  eventis lua unesma libera elekti. La centro-dextrana partiso Hungara Demokrata Forumo - MDF - ganis l'elekti ed instigis gradoza transiro a kapitalismo. Árpád Göncz divenis l'unesma prezidanto pos la fino dil komunista rejimo.

Hungaria esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, nun János Áder. Lu elektesas dal Nacional Asemblitaro por 5 yari ed anke esas la chefo dil Armeala Forci. La prezidanto anke povas vetar parti ek ula lego, o sendar ol a la Konstitucala Korto. La chefo di guvernerio esas la chefministro ed indikesas dal prezidanto, ma ordinare lu esas la chefo dil partiso kun maxim granda nombro de reprezenteri en la parlamento.

La parlamento (Országgyűlés) havas unika chambro kun 199 membri, qui elektesas dal populo por 4 yari. La nuna konstituco aprobesis ye la 18ma di aprilo 2011 ed efikeskis pos la 1ma di januaro 2012.

La Konstitucala Korto povas deklarar ke ula lego esas nekonstitucala. Ol konsistas ek 15 membri e kreesis en 2010. Lua membri elektesas por 12-yara periodo. La Supra Korto di Hungaria esas la maxim alta korto di la lando por altra temi, ecepte konstitucala questioni.

Hungaria konsistas ek 19 komtii (megye, pluralo megyék) plus la chefurbo Budapest. La komtii, pluse, subdividesas en 174 distrikti (járás).

Per la lego 1999/XCII kreesis sep statistikala regioni. Li esas: Centrala Hungaria, Centrala Transdanubia, Granda Nordala Planajo, Nordal Hungaria, Sudala Transdanubia, Granda Sudala Planajo e Westala Transdanubia. Ta subdividuro probable remplasos la komtiala subdividuro.

Du triimi de Hungaria esas basa e plana regiono (Alföld), ube l'altitudo esas min granda kam 200 m super marala nivelo. Norde, existas montoza regiono. Danubio dividas Hungaria en du parti: Dunántúl weste, ed Alföld este.

Alföld (“Basa lando”) konsistas ek vasta regiono qua iras de Danubio til l'estala frontiero. En ca areo existas la stepo nomizita Hungare puszta, e la regiono Hortobágy,  pastori e granda bovo-trupi. La peizajo esas plana, kun kultivata tereni, kelka querko-foresti e humida valeti. La nacionala parki Hortobágy e Kiskunság jacas en Alföld. En Hortobágy existas stepo puszta e marshi habitata da multa uceli. En Kiskunság trovesas sabloza duni e saloza lagi. La maxim populizita urbi en ta regiono esas Nyíregyház, Debrecen, Kecskemét e Szeged.

La montoza norda regiono konsistas ek l'anciena volkanal areo Börzsöny, Cserhát, Mátra e Zemplén e la partale montoza regioni Bükk ed Aggtelek. La maxim alta punto di Hungaria, Kékes, jacas en Mátra. An la sudala bordo dil areo jacas la famoza vinala regiono di Tokaj. En la nacionala parko di Bükk stacas grandioza querko- e fago-foresti an la montaro. En la nacionala parko di Aggtelek on povas vizitar groti kun stalaktiti e stalagmiti. La maxim granda urbi del nordo esas Miskolc ed Eger. 

Dunántúl (“Dop-Danubio”) konsistas ek la tota regiono de Danubio til la westala frontiero. En Dunántúl existas la maxim granda lago di Hungaria, Balaton. Dunántúl esas kolinoza, ed en lua nordo ank existas monti. Apud la westala frontiero, proxim Sopron e Szombathely, jacas la plana regiono Kisalföld (“Mikra Alföld”), qua iras til la bazo di Alpi, en Austria. La maxim populizita urbi de la regiono esas Sopron, Szombathely, Győr e Pécs.

Centre de la lando jacas la chef-urbo Budapest.

Ante la duesma mondomilito l'ekonomio di Hungaria fondesis sur agrikultivo. Pos la milito, la komunista rejimo industriizis ed autarkigis la lando. Depos 1968 l'ekonomio di Hungaria esis la maxim liberala del Estala Bloko. L'exterlanda komerco e la kreo di mikra firmi permisesis limitizite. Kande la komerco kun l'altra komunista landi diminutis, la konkurencala kapableso diminutis, la produktado krulis e chomeso kreskis dum la yari inter 1989 e 1994.

L'ekonomio esis forta kande Hungaria membreskis en l'Europana Uniono, ma ye la fino di 2008 l'internaciona krizo ekonomiala frapis la lando tre forte. En novembro 2008 la lando recevis 25 miliard Usana dolari del IMF, del EU e de la Mondala Banko por stabiligar sua ekonomio. En 2010 la totala nacionala produkturo (TNP) di Hungaria esis 187,6 miliardi Usana dolari (qua lore esis cirkume la duimo de Belgia, e preske tam granda kam lora TNP de Finlando. La privata sektoro nun reprezentas plu kam 80% de la TNP. La maxim importanta naturala resursi esas bauxito, terokarbono e la fruktifanta sulo. En 2010 l'agrokultivo employis 4,7% de la laborantaro e produktis 3,3% de la TNP. Lua produkturi esas frumento, maizo, sunoflorala semini, terpomo, betravi e bovala produkturi. Mashini e garnituri reprezentas plu kam 60% del exportacaji. Altra exportacaji esas agrokultivala produkturi ed anke elektro e fueli.

Segun la demografiala kontado di 2011, Hungaria havis  habitanti. La maxim multa (83,7%%) esas Hungari, 3,1% esis cigani, 1,3% esis Germani, 0,3% esis Slovaki, 0,3% esis Rumani, 0,2% esis Kroati, e 14,7% ne deklaris sua etnii. Plu kam 1/4 de la habitantaro rezidas en la metropolala regiono di Budapest, e 69% de la habitantaro (entote  personi) rezidas en urbi.

Nune, cirkume 5 milion Hungari habitas altra landi.

L'oficala linguo di la lando esas Hungara, un ek la 24 oficala idiomi del Europana Uniono, parolata da 99,6% del habitantaro. Existas kelka minoritatala lingui, exemple l'Armeniana, Bulgara, Kroata, Germana, edc. La stranjera lingui maxim parolata esas l'Angla (16% de la habitantaro savas parolar ol) e la Germana ( personi, o 11,2% de la habitantaro, savas parolar ol).

Segun la demografiala kontado di 2011, la religio kun maxima nombro de adepti esas katolikismo deklarata da 37,1% de la habitantaro. Tamen, 27,8% ne deklaris religio. Personi qui deklaris ne praktikar religio esis 16,7%, 11,2% esis Kalvinisti, 2,2% esis Luteranisti, 1,8% esis Ortodoxi Greka, 1,5% esis Ateisti, 0,3% esis Mohamedani, e 1,6% praktikis altra religii. La konstituco di Hungaria grantas religiala libereso.

L'eduko en Hungaria esas precipue publika, ed administrata dal Ministerio pri Eduko. Pre-skolala eduko esas obligata por omna infanti evanta de 3 til 6 yari. Skolala eduko ank esas obligata por pueri ed adolecanti til 16 yar-evo. Primara eduko ordinare duras dum 8 yari.

La maxim multa universitati esas publika institucuri, e la studenti ordinare ne pagas por studiar.

Hungaria havas richa folkloro, qua inkluzas brodo, dekorata ceramikaji, e skulturi. Yen kelka exempli pri lua arkitekturo: la maxim granda sinagogo di Europa (la Granda Sinagogo, en Dohány); un ek la maxim granda Europana baziliki (la baziliko di Esztergom); la duesma maxim granda abadeyo en la mondo (l'abadeyo Pannonhalma); la maxim granda nekropolo exter Italia (la nekropolo di Pécs). La palaco di Eszterháza, konstruktita dum la 18ma yarcento, esas la maxim granda edifico segun rokoko-stilo en Hungaria.

Lua koquarto esas importanta elemento de la kulturo Hungara. Lua disho maxim konocata mondale esas goulash, karno-raguto preparata kun spici e papriko, kumino, salo ed aquo. Potato uzesas multe che la koquarto Hungara.

Dum anciena epoki, la linguo Hungara skribesis per runal alfabeto. Tamen, ol ne uzesis por la literaturo. La lando adoptis latinal alfabeto kande Kristanismo adoptesis.

L'idei de Racion-epoko arivis en Hungaria 50 yari pos altra regioni de Europa. L'unesma skripitisti Hungara de Racion-epoko esis György Bessenyei e János Batsányi. Nun, Hungaria havas richa literaturo. Yen kelka importanta moderna e nuntempala skriptisti: János Kodolányi, Magda Szabó, Sándor Márai, Péter Esterházy, e la Nobel-laureato di 2002 Imre Kertész.

Hungaria anke havas importanta muzikala tradiciono, sive pri folklorala muziko, sive pri klasika muziko. La maxim konocata exempli pri klasika kompozisti Hungara esas Ferenc (Franz) Liszt e Béla Bartók. Yen kelk altra importanta muzikisti klasika: pianisti Ernő von Dohnányi, Ervin Nyiregyházi, Andor Földes, Tamás Vásáry, György Sándor, Géza Anda, Annie Fischer, György Cziffra, Edward Kilényi, Bálint Vázsonyi, András Schiff, Zoltán Kocsis, Dezső Ránki e Jenő Jandó, e violinisti Joseph Joachim, Leopold Auer, Jenő Hubay, Jelly d'Arányi, Joseph Szigeti, Sándor Végh, Emil Telmányi, Ede Zathurecky, Dénes Zsigmondy, Franz von Vécsey, Zoltán Székely, Tibor Varga, e plu recente Antal Szalai, Vilmos Szabadi, Kristóf Baráti, ed altri. Dum la komunista epoko, malgre la censuro la muziko Hungara komencis subisar influi de jazo e pose de rock.

Pri sporti Hungaria havas ecelanta partopreni dum l'Olimpiala Ludi: la lando rangizas duesme segun la quanto de ora medalii po habitanto. Futbalo esas lua maxim populara sporto, e Ferenc Puskás esas la maxim bone konocata Hungara futbalisto.




#Article 51: Gruzia (919 words)


Noto: La korekta nomo di la lando en Ido esas Gruzia. Georgia esas la nomo dil stato di Usa.

Gruzia (en Gruziana საქართველო sak’art’velo) esas lando jacanta an sudala parto di la montaro Kaukazo, an l'estala rivo di Nigra maro, inter Azia ed Europa. Lu havas kom vicini Rusia norde, Turkia ed Armenia sude, e Azerbaijan sud-este.

Bazala fakti pri Gruzia.

Homo habitas kontinue la regiono di nuna Gruzia de la petroepoko. La regiono okupesis dal Greki e pose dal Persiani. La nuna chef-urbo, Tbilisi, fondesis en 380 aK.

Romani konquestis la regiono komplete en 66 aK, e lua dominaco duris dum preske 400 yari. Li introduktis kristanismo dum la 4ma yarcento, ed en 327, rejulo Mirvan la 3ma di Iberia deklaris ol oficala religio di la lando. Ta akto proximigis Iberia e Bizancana imperio.

Arabi okupis Tbilisi en 645, tamen Gruziani konservis granda autonomeso sub l'Araba rejio. Dum la komenco di la 12ma yarcento, rejulo Davit la 4ma di Gruzia gradope ekpulsis Seljuka turki de la regiono, e vinkis l'importanta batalio di Didgori ye la 12ma di agosto 1121. Gruziana rejio atingis lua zenito dum lasta yari de la 12ma e l'unesma yari de la 13ma yarcento, epoko en qua religiala tolero kreskis, e la filozofio expansis su, ma en 1292 Mongoli okupis la regiono. Mongola okupo duris til 1310.

En 1783 Gruzia okupesis da Rusa imperio e signatis la kontrato di Georgievsk, segun quo Rusia defensus la mikra rejio Kartli-Kakheti, resto del anciena rejii Gruziana. Tamen, Rusia ne defensis Kartli-Kakheti kande Turkiani e Persiani atakis Tbilisi en 1785, ed itere en 1795.

Ye la 22ma di decembro 1800, caro Pavel la 1ma di Rusia anexis la rejio Kartli-Kakheti al imperio Rusa, e konfirmis l'anexo per dekreto ye la 8ma di januaro 1801. Gruziana nobeleso ne aceptis la dekreto til 1802.

De 1803 til 1878, konseque de diversa militi kontre Otomani e Persiani, Gruziana teritorio kreskis. Exemple, Abkhazia okupesis komplete en 1864. Dum la Rusa Revoluciono di novembro 1917 komencis movado pri nedependo, ma en februaro 1921, Sovietiana Reda Armeo okupis la lando e retrodonis la teritorio a Turkia.

Gruzia divenis itere nedependanta pos la krulo di Sovietia, ye la 9ma di aprilo 1991. En la 26ma di mayo sam yaro, Zviad Gamsakhurdia elektesis prezidanto. Gamsakhurdia pariis pri Gruziana nacionalismo, e deklaris ke Abkhazia e Sud-Osetia restus sub Gruzian administrado.

De la 22ma di decembro 1991 til la 6ma di januaro 1992 eventis sangoza stato-stroko qua ekpulsis Gamsakhurdia de povo. Balde komencis interna milito qua duris til 1995. En 1992 Eduard Shevardnadze retroiris a Gruzia ed unionis su a la chefi di revolto, Kitovani e Ioseliani, ed organizis triumviraro, nomizita Konsilantaro di Stato por guvernar la lando. En 1995 Shevardnadze oficale elektesis prezidanto di la lando.

En 2008 eventis milito kontre la nedependo di Sud-Osetia. Rusia agnoskis la nedependo di Sud-Osetia e di Abkhazia e sendis trupi por defensar Sud-Osetiana teritorio.

Gruzia esas demokratiala parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo. La chefministro esas la chefo di guvernerio, ed elektesas dal prezidanto.

La legifala povo konsistas ek singla chambra parlamento kun 150 membri, qui elektesas dal populo por 4-yara periodo. Ye la 26ma di mayo 2012 la sideyo dil parlamento translojesis al urbo Kutaisi.

La maxim alta korto de Gruzia esas la Supra korto. Ol havas adminime 28 membri, qui elektesas dal parlamento por dumviva ofico. De 1996 til nun ank existas konstitucala korto, konsistanta ek 9 membri qui exercas lia ofici dum 10 yari, e povas revizar la valideso di legi segun la konstituco.

L'autonoma regiono Abkhazia proklamis su nedependanta en 1992, ma nula stato agnoskas la nedependo. Nur Rusia havas bona relati kun Abkhazia. La regiono di Sud-Osetia, en la montaro Kaukazo (norde de la lando), deklaris su nedependanta de Gruzia ye la 28ma di novembro 1991. Nord-Osetia esas parto di Rusia.

En agosto 2008 Gruzia probis sensucese retrokonquestar Sud-Osetia per koakto. Pro to Rusia helpis Sud-Osetia.

Gruzia jacas en sudala Kaukazo, inter latitudi 41ºN e 44ºN e longitudi 40ºE e 47ºE. Havante 67.900 km² la lando esas montoza. Monto Shkhara, kun  metri di altitudo esas lua maxim alta ponto. La preciputa fluvii di la lando esas Rioni, longa de 327 km, e Mtkvari (Turke: Kura), qua naskas en Turkia ed debushas an Kaspio, en Azerbaijan.

La klimato di Gruzia esas extreme variata, kande on konsideras la mikra surfaco di la lando. Existas du precipua klimatala zoni, qua aproxime korespondas al esto e la westo di la lando. L'alta montaro Kaukazo impedas l'eniro di la kolda aeral amasi de la nordo, dum ke la mikra Kaukazo sude impedas l'arivo di la sika e varma venti de la sudo. La klimato weste de Gruzia esas precipue subtropikala kun influo dil altitudo, e lua mezavalora yarala pluvo-quanto varias de 1.000 mm til 4.000 mm.

Quankam lua etniala grupo ne existas en altra parti de Europa ecepte en Kaukazo, Gruziani konsideras su kulturale Europani. Gruziani esas cirkume 84% de la habitantaro. Abkhaziani, Osetiani, Armeniani, Azerbaijani, Greki de Kaukazo, Judi e Rusi esas minoritati.

Gruziana linguo ne apartenas ad Indo-Europana, Turka o Semitika grupi. Ol parolesas da cirkum 71% de la habitantaro kom matrala linguo. Abkhaziana linguo parolesas en Abkhazia. Altra lingui parolata esas Rusa (9%), Armeniana (7%), Azerbaijana (6%), e 7% parolas altra lingui.

Cirkume 83% de la habitantaro praktikas Ortodoxa kristanismo, 9.9% esas Mohamedani, 3.9% esas Armeniani apostoliki, e 0.8% esas katoliki.

La maxim granda urbo esas Tbilisi, la chef-urbo. Altra granda urbi esas Kutaisi, Batumi, Rustavi e Sokhumi.




#Article 52: Germania (1138 words)


Germania esas lando jacanta an central Europa. Ol havas kom vicini Dania norde, Polonia e Chekia este, Austria e Suisia sude, e Francia, Luxemburgia, Belgia e Nederlando weste.

Bazala fakti pri Germania.

Iulius Caesar nomizis Germania la nekonquestita estala rivo di Rheno, dum ke la westala rivo, konquestita da Romana imperio dividesis en Belgica e Gallia Celtica. En la yaro 9 Germana tribui vinkis Romani en la batalio di la foresto Teutoburg, e preventis l'invado di la regiono da Romani. Dum la Mezepoko existis diversa princii en parto di la regiono, dum ke altra altra parto apartenis a la Santa Romana Imperio. La Santa Romana imperio desaparis en 1648, e diversa nedependanta rejolandi e princolandi aparis, exemple Prusia, Bavaria e Saxonia.

Pos Franca revoluciono e Napoleona militi feudalismo desaparis e liberalismo e nacionalismo aparis e developis su en la regiono. Prusia, kun lua chef-urbo Berlin, gradope ganis militala, ekonomiala e politikal importi. En 1871 pos vinkar Franca-Prusiana milito, Prusia kompletigis lua unigo kun la vicina princii ed adicionis la teritorii di Alzacia-Lotringia, ante okupita da Franci, por formacar Germana imperio, sub la chefeso di la kancelero Otto von Bismarck.

Germana imperio partoprenis en la divido di Afrika dum la fino di la 19ma yarcento e recevis la kolonii di Tanganyika, Togo, Kamerun e Sud-West-Afrika, nune Namibia. Ol anke recevis la teritorio di Nova-Guinea en Oceania.

Ye 3ma di oktobro 1990, la Federala Republiko di West-Germania esis ri-unigata kun Est-Germania. Pos la falo di la Berlin-muro ye 28ma di novembro 1989, elektado eventis en Est-Germania ye 18ma di marto 1990; la  vinkanto di la elekto esis la Allianz für Deutschland, koaliso qua deziris rapida ri-unigo kun West-Germania. Diskutadi sequis, e kontrato por establisar uniono divenis valida ye 1ma di julio. La ri-unigita lando esas egardata kom plu granda versiono di la Federala Republiko, ne kom sucedanta stato.

Ye la 10ma di marto 1994 Berlin divenis chef-urbo di unionita Germania, en substituco a Bonn. Pos riunigo, Germania asumis plu importanta roli en Europana Uniono ed en NATO. La lando sendis trupi por sekurar la paco en Balkani ed en Afganistan. Ta partopreno en exterala misioni esas kontroversa, nam Germana armeo, segun lua legi, servas por presorga defendo.

Germania esas federala parlamentala republiko. La federala prezidanto esas la chefo di stato, ed elektesas da la federal Asemblajo, qua konsistas ek la membri di Bundestag plu la reprezentanti de landala parlamenti.

La 'federala kancelero' (chefministro) administras la guvernerio ed esas la maxim povoza persono en la politikala sistemo di Germania.

La parlamento havas 2 chambri: Bundestag (kun 622 membri) e Bundesrat (equivalanta ad Senato, kun 69 membri). La Bundesrat konsistas ek reprezentanti di la landala guverni e reprezentas la interesi di la federala landi.

Bundestag en 2009 havas 622 membri.

La nuna konstituco di Germania (Grundgesetz, qua signifikas bazala lego) esas l'anciena konstituco di West-Germania, adoptita ye la 8ma di mayo 1949, modifikita en 1990 por la procedo di riunigo, e pose en 1994, 2002 ed en 2006. La judiciala gardisto di Germana konstituco esas la federala konstitucala korto di Germania (Bundesverfassungsgericht) qua povas deklarar ke ula lego esas kontrekonstituca. L'artiklo 95 de Germana konstituco ank establisas altra korti: la federala korto di yuro, la federala administrala konsilistaro, la federala korto pri laborala temi, e la federala sociala korto. L'artiklo 101 impedas kreao di extraordinara korti, exemple la populala korto (Volksgerichtshof) establisita dum la Triesma Reich.

Havanta  km² di extenso, Germania esas la 7ma maxim vasta lando de Europa e la 63ma maxim vasta del mondo. Lua maxim alta monto esas Zugspitze kun  metri di altitudo sude de la lando, che Alpi. Inter la sudo di la lando e la nordo, jacas alta tereni kovrata per foresti. Norde, la tereni esas basa til la litoro di Norda Maro.

Lua dominacanta klimato esas temperema, kun marala influi norde, e kontinentala. Vintri esas kolda en la regioni proxim l'Alpi. La norda regoni influesas dal marala venti, qui adportas humideso de la Norda maro.

La precipua fluvio di la lando esas Rheno, qua havas entote 1230 km, di qui 865 km en Germana teritorio. Lua precipua enfluanti esas Neckar, Main e Mosel. Altra importanta fluvii esas Danubio (687 km en Germania) ed Elbe (787 km en Germania), Saale e Weser. Lua maxim granda lago esas Constance (Germane: Bodensee).

Germania havas kapitalista ekonomio distingata per alte qualifikata laboropovo, developata substrukturo, vasta rezervi di kapitalo, basa nivelo di koruptajo ed alta nivelo di novigado. Ol havas la maxim granda ekonomio di Europa e la 5ma granda del mondo segun pareso di kompro-povo.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Germania havis  habitanti. Segun etnio, esis Germani: 87,2%. Turki esas 1,8%, Poloni esas 1%, Siriani esas 1%, e 9% esas de altra etnii. Cirkume 0,07% ek la Germaniani esas Sorbi, populo di etnio Slava.

La linguo oficala esas Germana. Altra lingui parolata esas Dana, Friziana, Sorbiana e Romani kom minoritatala lingui. Basa Germana, Dana, Basa ed Alta Sorbiana, Norda e Sater Friziana e Romani agnoskesas kom regionala lingui.

Segun religio, la maxim multa habitanti esas kristani, di qui 28,2% esas katoliki, 26% protestanti, 1,9% ortodoxi, e 1,1% esas altra kristani. Mohamedani esas 5%, altra religii esas 0,9%, e 37% praktikas nula religio.

La kulturo di Germania aparis ante ke ol divenis unigita stato. Importanta filozofi, exemple Immanuel Kant, Friedrich Nietzsche, Friedrich Hegel, Karl Marx, Friedrich Engels, Arthur Schopenhauer, Martin Heidegger, Theodor Adorno, edc, naskis en la lando. Albert Einstein, Wilhelm Conrad Röntgen, Werner Heisenberg e Erwin Schrödinger facis importanta inquesti e deskovraji ciencala.

Filmifisti, exemple Friedrich Wilhelm Murnau, Werner Herzog o Rainer Werner Fassbinder obtenis mondala notoreso.

Pri literaturo Germania produktis notora ed influiva poeti e skriptisti, exemple Gotthold Ephraim Lessing, Goethe, Friedrich Schiller, Bertolt Brecht, ed la Nobel-laureati Theodor Mommsen, Paul Heyse, Gerhart Hauptmann, Thomas Mann, Nelly Sachs, Hermann Hesse, Heinrich Böll, Günter Grass e Herta Müller.

Johann Sebastian Bach, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven, Richard Wagner, Felix Mendelssohn, Joseph Haydn e Robert Schumann esas notora exempli pri la kontributado Germana-Austriana a la klasika muziko. Plu recente, l'elektronikala muzikisto Karlheinz Stockhausen obtenis internaciona agnosko da muzikala kritikisti. Nune, Germania esas la maxim granda merkato por muziko en Europa e la 3ma maxim granda de la mondo. Ol influis la jenri techno e rock, e pioniris la nomizita trance-muziko. Exempli pri moderna muzikisti Germana qui obtenis internaciona notoreso: la kantisti Herbert Grönemeyer, Udo Lindenberg e Peter Maffay, la bandi Scorpions, Kraftwerk, Modern Talking e Tangerine Dream, e la kantistini Nina Hagen e Nena, e la disk-jokeo Monika Kruse.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Germania. Germana nacionala esquado trifoye vinkis la mond-championkonkurso di futbalo (1954, 1974 e 1990). Germania anke vinkis trifoye la Mondala Kupo di Futbalo (1974, 2006 e 2014).

Somerala olimpiala ludi eventis dufoye en Germania: en Berlin, 1936 ed en en München, 1972. 

Vintrala olimpiala ludi eventis en 1936 en Garmisch-Partenkirchen.




#Article 53: Francia (9679 words)


Francia, en longa formo: Republiko Franca (République française), esas lando en westal Europa qua anke havas teritorii en altra kontinenti. Lua chef-urbo - e maxim populoza urbo - esas Paris, kun  habitanti segun la demografiala kontado di 1999. Havante entote  habitanti ye la 1ma di oktobro 2018, Francia esas developata lando, kun tre alta indexo pri homala developeso. En la kontinento Europana, ol havas kom vicini Hispania ed Andora sude, Italia, Suisia e Germania este, e Luxemburgia e Belgia nord-este. Sude jacas Mediteraneo e la mikra-stato Monako. Norde e weste jacas l'Oceano Atlantiko.

Lua oficala linguo esas la Franca e lua valuto esas Euro. Lua devizo esas Liberté, égalité, fraternité (Ide: libereso, egaleso, frateso), e lua standardo konsistas ek tri vertikala bendi en la kolori blua, blanka e reda. Lua himno esas La Marseillaise (La Marseilleanino en Ido). Lua moto eas guvernado dil populo, dal populo e por la populo. Francia esas republiko demokratiala, konstitucala ed unesala e havas miprezidantala rejimo.

Francia esas anciena lando, qua formacesis dum la fino di la Mezepoko. Del frua 17ma yarcento til l'unesma parto dil 20ma yarcento, Francia posedis vasta kolonial imperio. Pos la yari 1950ma ol esis un ek la precipua landi qui suportis la konstrukto dil Europana Uniono. Francia esas nukleara povo ed un ek la kin permananta membri di la Sekureso-Konsilistaro dil Unionita Nacioni. Francia influabas decidigive la mondala historio per sua kulturala richeso, sua linguo e sua demokratiala, laika e republikala valori.

Francia okupis en 2012 la kinesma rango mondala segun totala nacionala produkturo ante imposti. Lua ekonomio, di tipo kapitalista kun sat forta statala interveno, igis lu un de la mondala chefi en la sektori di nutrivi, aeronautiko, automobilala industrio, luxoza produkturi, turismo e nukleara industrio.

Bazala fakti pri Francia.

La vorto Francia devenas de Germana tribuo, la Franki, atestita pos la 3ma yarcento advale dil dextra rivo di Rheno. Lua rejulo Klodovig e pose lua filii konquestis, inter 481 e 535, preske la tota anciena Romana provinco Gallia, qua equivalas la maxim granda parto dil teritorio di nuna Francia. La vorto Francia ne uzesis oficale til 1190, kande rejulo Philippe Auguste komencis uzar la nomo rex Franciæ (rejulo di Francia) vice rex Francorum (rejulo dil Franki) por indikar sua suvereneso. La vorto kustumale uzesis anke por nomizar teritorio klare definita, exemple en la poemo Chanson de Roland, skribita un yarcento ante lore. Depos junio 1205 la teritorio nomesis en mapi regnum Franciæ (rejio di Francia).

Homala okupado dil teritorio di nuna Francia esas multe anciena. Multa populi uionesis a la grupi qui vivis en la regiono dum Paleolitiko e Neolitiko, sucedante: Kelti, e Germani (Franki, Vizigoti, Alamani, Ostrogoti e Burgundiani). Dum la komenco dil duesma yarmilo, monarko Huges Capet unionis teritoriale la rejio di Francia. Ye la 17ma di junio 1789, kande l'unesma konstitucal asemblajo kunvokesis, judikesas kom la nasko di la sistemo reprezentala en Francia, e la nasko di la nuna stato. Nuntempe, la precipua sucii dil Stato Franca esas la linguistikala e kulturala unigo, la richigo di la lando e l'enmigro venanta de altra Europana, Afrikana ed Aziana landi.

Homi de Neanderthal ja habitis la teritorio di Francia dum l'infra paleolitiko. La maxim anciena homala restaji trovita evas 1,8 milion yari. Neanderthali transvivis en la regiono sub klimato ruda e variema, karakterizata da multa glacial epoki qui modifikis lua vivokadro.

En Francia existas multa groti ornita dum supra paleotiko, de qui un ek la maxim famoza esas la groto Lascaux, en Dordogne (de 18 000 aK, ja habitita dal Homo sapiens).

Cirkum 10 000 aK (fino di lasta glacial epoko) la klimato mildeskis. Pos cirkume 7.000 aK, komencis neolitiko en ta parto di Westal Europa. Lua habitanti formacis kolonii, quankam la developeso di ta kolonii esis diferanta segun la regioni. Pos forta demografiala kresko e developo dil agrokultivo dum  dum kelka yarmili, dum la 3ma yarmilo aK aparis metalurgio en la regiono, komence di oro, pose di kupro, bronzo e, pos l'8ma yarcento aK, di fero.

En 600 aK, Greki veninta del urbo Phocea fondis Marseille an la rivo di Mediteraneo. Dum la sam epoko kelka populi komencis okupar nuna Francia, ma ta okupo difuzesis al tota teritorio erste inter la 5ma e la 3ma yarcenti aK. Aparis lore la nociono pri Gallia, korespondanta a teritorii di populizo Kelta, inkluzite inter Rheno, Atlantiko e Mediteraneo. Gallia lore esis prosperanta regiono, e lua sudo recevis multa Greka e Roman influi.

Depos 125 aK. la sudo di Galia gradope konquestesis da Republiko Romana, qua fondis l'urbi Aix-en-Provence, Toulouse e Narbonne. En 58 aK, Iulius Caesar konquestis impetuoze la cetera teritorii di Gallia e vinkis revolto duktata dal Galla chefo Vercingetorix, en 52aK. La teritorii itere konquestita repartisesis da Augustus en non Romana provinci, de qui la precipui esas Narbonia sude, Aquitania sud-weste, Lyonia centre, e Belgia norde. Multa urbi, exemple Lyon - qua pose divenis chef-urbo di Gallia - fondesis dum la periodo Galla-Romana. Lyon konceptesis quale altra Romana urbi, kun forumo, teatro, cirko, amfiteatro e termi. La Romana religio dominacis la Galla kulti ma ne tote desaparigis li: lua deaji kunfuzesis gradope kun Romana deaji, en sinkretismo.

Dum la 3ma yarcento Romana Gallia subisis grava krizo. Le limes, sistemo di fortifikuri an la frontieri, por protektar l'imperio de Germana inkursi, subisis frequa invadi da barbari. La Romana povo, dum ta epoko, semblis shancelanta: l'imperio dal Galli proklamesis en 260 ed eskapis la Romana tutelo til 274. Tamen, la situeso pluboneskis dum l'unesma duimo dil 4ma yarcento, periodo di rinovigo e prospero por Gallia. En 312, imperiestro Konstantinus konvertis su a kristanismo. La Kristani, persekutata til lore, multeskis. Ma la barbara inkursi rikomencis pos la duesma duimo dil 4ma yarcento. Ye la 31ma di decembro 406 Vandali, Suevi ed Alamani transiris Rheno ed atingis Hispania. Meze dil 5ma yarcento, Alamani e Franki, du populi pagana, instalis su nord-este di nuna Francia e forte presis la generali Romana qui restis en la nord-esto di Gallia.

La konverto di Klovis, chefo Franka, a kristanismo, transformis il en federito dil Eklezio, e permisis ilu konquestar importanta loki Galia inter la 5ma e 6ma yarcenti. La fuzo di heredaji Galiana-Romana e kontributaji Germana kun kristanismo esis longa e desfacila. Frankani esis origine militala socio kun legi tre diferanta de Romana yuro e kristana principi. Samatempte kam la febleso demografiala qua lor eventis en la rejio Franka implikis dekado dil urbi, kristanismo instalis su tra la kreado di rurala kirki e precipue tra multa monakeyi. Se komence la povo di Klovis semblis solida, Merovingiana dinastio balde afrontis grava desfacilaji; ol desaparis en 751 kande Pipin la Mikra kronizesis rejulo di Franki. Tale, Karolingiana dinastio fondesis.

Pipin la Mikra e sua filiulo Karl la Granda augmentis multe la l'extenso dil rejo di Franki, qua atingis dum la 18ma yarcento plu kam 1 milion km². L'imensa imperio Karolingiana kontrolesis dal administrantaro centraligita en Aachen. Komti reprezentis Karl la Granda en tota imperio e surveyis la missi dominici. Karl la Granda, kronizita imperiestro dil ocidento la yaro 800, rilansis la instrukto di bel arti, e la palaco Aachen aceptis intelektal aktivesi ed arti di alta nivelo. Tamen, pos la morto di Karl, lua komti e vasali gradope komencis transmisar lua tituli tra heredo. La nepotuli di Karl la Granda partigis l'imperio inter li, tra la traktato di Verdun (843). Karl kontrolis ocidentala Franki, qua korespondas aproxime a du triimi ocidentala de nuna Francia, e di qua la frontieri variis poke til la fino di Mezepoko. La nova rejio devis anke afrontar tri ondi di invadi diversa dum 9 e 10ma yarcenti, duktita da Mohamedani, Vikingi ed Hungari. La sam epoko, la povi dil anciena komtii duris augmentar dum ke rejala povo diminutis. Feudala socio establisesis, karakterizita por sua divido en tri ordeni: klerikaro, nobelaro e plebeyaro.

En 987, Huges Capet elektesis dal sua egali, to esis la nobeli di rejio. La monarkio itere divenis heredala, e Kapetiani regnis sur Francia dum plu kam 800 yari. Tamen, l'unesma Kapetiana reji kontrolis direte nur tre mikra porcioni di Franca teritorio, nominita rejala domeno, e kelka de lua vasali esas plu multa povoza kam li. Dum la 12ma yarcento la rejala povo komencis afirmar su kontre la princi dil rejio, ma mustis afrontar depos 1150a la nasko dil imperio Plantagenet grupiganta en mem ensemblo Anglia e la westala triimo de Francia.

Kapetiana rejio atingis lua maxima vasteso dum la 13ma yarcento. La monarkio riprenis povo qua havis perdita dum ke Franca kulturo afirmis su en Europa. Philippe la 2ma (1180-1223) parvenis konquestar precipua propraji en Francia de Plantageneti, impedanta tempale fino a l'Angla minaco ed augmentis grande la rejala domeno dum la sam epoko. Louis la 9ma, surnomizita la Santa (1226-1270) agis kom arbitranto de Kristanaro e partoprenis en la sepesma ed l'okesma krucomiliti. Ta partopreni influis en lua rapida kanoniseso dal katolik-eklezio.

Dum la 14ma e l'unesma duimo di la 15ma yarcento Francia sinkis en grava krizo kun multa demonstri. Cent-yara milito kontre Anglia, naskinta di heredoproblemo pri kontrolo dil rejio di Francia, devastis la lando. Ma la krizo dum la 14ma e 15ma yarcenti ne esis simple politika o militala: lo esis anke demografiala — pos 1347 la nigra pesto mortigis adminime la triima de la habitantaro dil rejio —; sociala — rurana ed urbana revolti multeskis; — ekonomikala e religiala. Tamen, se la monarkio anke koncernis pri ta krizo, ol pluforteskis kande la krizo finis: la centrala povo, qua esas diplasita en la valo di Loire, dotis su kun nova institucuri ed establisis permananta armeo e taxado.

Depos 1494, Franca suvereni duktis multa militi en Italia kontre l'imperiestro Karolus la 5ma Habsburg. Ma la regni di François la 1ma di Francia (1515-1547) e de sua filio Henri la 2ma (1547-1559) precipue distingesis per la plufortigo dil rejala povo, qua divenis absoluta, e per la renesanco literaturala ed artala kun forta influi de Italia.

En 1539, ta la dekreto di Villers-Cotterêts, la Franca linguo divenis la linguo administrala e judiciala dil rejio. Tamen, l'unigo di Francia cirkum la persono dil rejo pluforteskis dum la duesma duimo dil 16ma yarcento pro religiala problemi: de 1562 til 1598 eventis ok militi pri religio inter katoliki e Kalvinisti. La krizo religiala koincidis kun l'ekonomikala, e precipue la politikala. En 1598, rejulo Henri la 4ma (1589-1610) signatis la Dekreto di Nantes, qua partale permisis libereso di kulto a la protestanti.

Louis la 13ma (1610-1643) e lua ministri Richelieu e Mazarin afrontis l'opozo di nobeli qui deziris rekuperar lia anciena povi. Samepoke, Francia vinkis multa militi, exemple la Milito di Triadek yari, e komencis formacar lua unesma koloniala imperio, precipue en Nova-Francia, en Antili e sur la litoro di India. Louis la 14ma di Francia afirmis la karaktero absoluta di sua povo. La surnomizita Suno-rejo afirmis esar la lietnanto di deo sur Tero ed imperis konstruktar la palaco di Versailles, simbolo di sua povo. Ilu proximigis su de artisti e ciencisti, laboris por l'unigo religiala di sua rejio e rikomencis la persekuto di protestanti e revokis la dekreto di Nantes. Malgre la danjeroza situo di la monarkio, Louis la 14ma duktis multa militi kontre Europana povi, dum ke la markezo di Vauban duktis la konstruktado di reti di fortifikita urbi an la frontieri dil rejio. Quankam ta militi rezultis multafoye en Franca vinki, multa vinkesi e famini desbriligis la fino di sua regno.

Lua posnepoto Louis la 15ma (1715-1774) anke duktis multa militi, kun diversa rezulti. Per la traktato di Paris signatita en 1763, Francia perdis sua posedaji en Nord-Amerika, tamen kompris Lotringia e Korsika dum la sama yardeko. Dum ta epoko, Francia konocis forta developo demografiala ed ekonomiala. L'augmento di la produktado agrokultivala eventis samatempe kam la komenco di industriigo, note texuro, ma anke la developo intelektala e kulturala en la lando. Louis la 14ma, qua kronizesis en 1774, revelis su nekapabla por solvar la troa debileso di la monarkio e decidis kunvokar Generala stati en 1788.

La delegitari sendita por l'aperto di Generala stati, qua eventis  la 5ma di mayo 1789 transiris rapide la povi qui esis atribuita, ed impozis su kom  nacionala konstitucal asemblajo. La rejulo ne povis impedar ke l'asemblo konstitucala decidis pri l'aboliso di privileji dum la nokto di la 4ma di agosto, pos adoptar ye la 26ma di agosto la Deklaro pri la yuri di la homo e di la civitano. Pos probo di monarkio konstitucala, la republiko naskis dum septembro 1792, e Louis la 16ma, akuzita pro trahizo, ocidesis per la gilotino pos judicio da Nacionala Kunveno ye la 21ma di januaro 1793. Pose Francia revolucionala subisis multa yari di militi e mortigi, til l'establiso dil Direktorio en 1795.

Ye la 9ma di novembro 1799, generalo Napoléon Bonaparte revokis la Direktorio per stato-stroko e remplasis ol kun Konsuleso. Kin yari pose, ilu kronizesis imperiestro dil Franci. Napoléon la 1ma kreis o reformis multa institucuri, e sua multa vinki inkluzis la duimo dil Europana habitantaro sub sua kontrolo frue la yari 1810ma. Tamen la deklino eventis rapide: pos efemera abdiko depos rivenar quik a la povo, l'imperiestro vinkesis definitive en la Batalio di Waterloo ye la 18ma di junio 1815.

Francia komencis lua duesma periodo di konstitucala monarkio, dum qua reji Louis la 18ma (1814-1824) e precipue Charles la 10ma (1824-1830) kontestis parto di sociala aquiraji de la revoluciono. Kelka semani pos konquestar Aljer, Charles 10ma revokesis da Trois Glorieuses, revolucionala movado qua adduktis sur la trono Louis Philippe la 1ma. Quankam Louis Philippe konsideresis lore reformema, litiji kreskis rapide malgre l'ekonomikala kresko di Francia dum ta epoko.

En februaro 1848 nova revoluciono disruptis, e lua skopi ne esis nur politikala, ma anke sociala. L'efemera Duesma republiko qua establisesis kreis universala voto por viri, abolisis sklaveso en la kolonii e mortopuniso pro politiko, ma subversesis da sua prezidanto Louis-Napoléon Bonaparte, qua kronizesis imperiestro en 1852.

Quankam la rejimo dum l'unesma yari dil Duesma imperio esis autoritatoza, Napoléon la 3ma komencis liberala jireyo en 1860, qua ne impedis la kresko di politikala opozantaro. Dum ta epoko l'industrio e fervoyala sistemo expansesis rapide. La vinkeso di Francia kontre Germania en 1870-1871, esis duopla jireyo en la historio di la lando: l'imperio kapitulacis ye la 2ma di septembro 1870 e la republiko proklamesis ye la  4ma di septembro sam yaro, dum ke Prusia anexis Alzacia-Lotringia.

Quankam sua kaosala nasko, la Triesma republiko esis la maxim longa de la politikala rejimi qui Francia konocis depos 1789. Republikani instalis gradope lua politikala projeti: skoli divenis gratuita, laika ed obligata en 1881-1882, libereso di jurnalaro ed asemblo permisesis en 1881, divorco e sindikati legaligesis en 1884, e la Eklezio e la Stato separesis en 1905. Dum la sam epoko, Francia dotis su kun vasta imperio koloniala, qua esis la duesma maxim granda dil mondo en 1914, pos la de Unionita Rejio. Quankam multa politika krizi eventis interne la lando — la krizo Boulangista, la skandalo di dekoruri, la skandalo pri la konstrukturo dil kanalo di Panama, l'afero Dreyfus —, la precipua minaci por la republiko venis de exterlando, ube milito semblis plu minacanta.

Francia eniris l'unesma mondomilito dum la komenco di agosto 1914 federita kun Unionita Rejio e Rusa imperio kontre Germana imperio. La milito produktis 1.4 milion viktimi en Francia e multa destruktadi en nord-esto di la lando, finis ye la 11ma di novembro 1918 kun la vinko di Triopla interkonsento. Ultre recevar itere Alzacia-Lotringia, Francia recevis parto di Germania komisi segun stipulita en la kontrato di Versailles, ed obtenis garantii pri sekureso qui extingesis tragediale en 1940, kande Belgia invadesis dal Germani.

Pos kelka yari di laboroza rikonstrukto, karakterizata per esforci pri augmento dil enmigrado e di la produktiveso, e por diminutar la manko di laboristi en la mineyi ed en la stala ed automobilala industrii, Francia afrontis problemi pri kreskar til la nivelo di ante la milito. Pos kreskar forte de pos 1924, Francia frapesis plu tarda kam altra landi per la krizo di la yari 1930ma. La krizo esis duriva e profunda, quankam ol komencis tarde. La politika krizo ed ekonomiala desfacilaji adjuntesis, malgre l'espero stimultata pro la vinko dil partiso Front populaire en 1936. La krizo finis ye la 3ma di septembro 1939 kande Francia deklaris milito kontre Naziista Germania.

Pos ok monati sen kombati (« Drôle de guerre »), Germana Wehrmacht invadis la nord-esto di Francia ye la 10ma di mayo 1940. Marshalo Philippe Pétain demandis armistico ye la 22ma di junio. Il obtenabis plena povi ye la 10ma di julio sam yaro. To signifikis la fino di la Triesma Republiko e la nasko dil rejimo di Vichy, qua praktikis politiki konservema, tradicionalista ed antisemida, e kunlaboris kun la Triesma Reich, malgre l'agado di rezistado interne ed extere la lando. La desembarko di la Federiti ye la 6ma di julio 1944 en Normandia signifikis la fino dil okupeso e la komenco di libereso di Europa. Entote, ta konflikto mortigis min soldati kam l'antea, tamen la viktimi civila esas plu multa - adminime  civili, inkluzite 75 000 judi qui rezidis en Franca teritorio, ocidita en koncentreyi - e la vundi psikologiala e politikala pro l'invado en 1940, l'agadi di kunlaboranti kun naziisti, e pose la venji kontre li, qui duris longatempe por cikatrigar.

Periodo di rinovigo komencis lor por Francia. Se generalo de Gaulle, chefo di Francia libera, ne povIs impedar l'adopto di konstituco proxim to de la Triesma republiko, posmilito vidis la kreado di sekureso sociala e voto-yuro grantita a mulieri. La nomizita Quaresma Republiko selektis suportar l'Ocidento dum la kolda milito qua komencis ta epoko. La deskoloniigo di Azia ed Afrika, e la debuto di la konstrukto di la uniono Europana komencis. Samatempe komencis periodo di forta kresko ekonomikala, qua l'ekonomikisto Jean Fourastié nominis Trente Glorieuses (la triadek (yari) glorioza).

Ye la 1ma di junio 1958, dum grava politika krizo pro la milito en Aljeria, generalo de Gaulle divenis prezidanto dil konsilistaro per l'Asemblo Nacionala, kun la misiono di donar a la republiko nova konstituco: la kinesma republiko donis a la prezidanto plua povi relate a la parlamento. Charles de Gaulle duris e kompletigis la deskoloniigo di Afrika, ed afirmis la nedependo di Francia relate ad Usa. Por ta skopo, il dotizis Francia di nukleara povo, civila ed armeala.

Ma la krizo studentala e sociala en mayo 1968 alegis l'arkaismo dil rejimo qua semblis deskonektita del aspirado di la yuneso. Tamen de Gaulle sucesis inversigar la situeso, tra la dissolvo di l'Asemblajo Nacionala ye la 30ma di mayo 1968. Fine, Franci donis ad il larja majoritato prezidantala. Generalo de Gaulle demisionis en 1969 pos la falio di plebicito pri la reformo dil Senato e di la regionala subdividuri. Tamen Gaulleismo mantenis su en povo dum kin yari o pluse, sub la figuro dil prezidanto Georges Pompidou.

En 1974 komencis ero pos-Gaullista, kun l'arivo di Valéry Giscard d'Estaing, politikisto di centro, a la prezidanteso. Quankam Francia eniris gradope en la krizo di la yari 1970ma, l'unesma yari de sua guvernisteso distingesis pro multa legi qui modifikis la socio di Francia, exemple la lego Veil, qua legaleskis l'aborto, o la redukto dil evo por la majoreso, de 21 yari a 18 yari. Ma la precipua jireyo eventis en 1981, kande socialista prezidanto, François Mitterrand, elektesis. Afrontanta l'ekonomikala situo qua plugraveskis, ilu komence probis transferar la kontrolo di ekonomiala sektori a la Stato, e samatempe adoptis simbolala agi, exemple l'aboliso di la mortopuniso. Quankam François Mitterrand rielektesis en 1988, Francia konocis de 1986 til 1988, e pose de 1993 til 1995 du periodi di politikala kunhabitado til lor nevidita ube la prezidanto ne esas di sama partiso kam sua guvernerio e qua ofris nova lektado di institucuri. Ta situeso eventis itere de 1997 til 2002, ma en inversa fasono, kande prezidanto de dextra, Jacques Chirac, elektabis en 1995, e l'elektita legifantaro en 1997 adportis socialista Lionel Jospin kom chefministro. Francia adoptis samatempe l'unika monetaro por Europa.

La prezidantal elekto en 2002 distingesis pro l'elektala surprizo, kun la vinkeso di Lionel Jospin da Jean-Marie Le Pen, kandidato di extrema-dextra, quik en l'unesma balotado. Tamen, Jacques Chirac facile rielektesis. Dum l'administrado di la chefministri Jean-Pierre Raffarin, e pose Dominique de Villepin, Francia notinde opozis la milito en Irak, la ne vinkis la plebicito pri la ratifiko di la konstituco Europana, ed en novembro 2005 eventis urbala sedicii. Quankam Nicolas Sarkozy, prezidanto depos 2007, duktis la partiso di sua precedanto lor sua elekto ed esis membro di sua guvernerio, la politiko qua duktis volar esar di rupturo. La guvernerio di aperturo per François Fillon formacesis kun personi de diferanta politikala tendenci, ne nur de dextra, ma anke de centro e de la sinistra. Lua administrado afrontis la rezulti del ekonomika krizo de Usa de 2008 til 2009. Ye la 6ma di mayo 2012, socialista François Hollande elektesis prezidanto di la republiko. Pos intensa debati e rankoroza polemiki duktita da lua opozanti, la lego qua legaligis samasexua mariajo adoptesis ye la 15ma di mayo la sequanta yaro.

Francia esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo. La prezidanto nominas la chefministro, qua esas la chefo di guvernerio.

La Parlamento havas du chambri: la Nacional Asemblitaro (Assemblée Nationale), kun 577 membri qui elektesas dal populo por 5 yari, e la Senato, kun 321 membri qui elektesas da elektala kolegio. Nuna konstituco aprobesis ye la 28ma di septembro 1958.

L'organizuro di povi en Francia establisesas per la konstituco di 1958, qua recevis diversa emendi. Francia havas politika sistemo qua rezervas granda povi ambe por la parlamento e por la prezidanto di la republiko. Studiisti di konstitucala sistemi nominas Franca sistemo rejimo mi-prezidantala o ankore rejimo parlementala bireprezentala.

La legifala povo konsistas ek la parlamento, qua havas du chambri, Nacional Asemblitaro e Senato. La Nacional Asemblitaro, basa chambro dil parlamento, formacesis da 577 deputati en 2011, qui elektesis por kin yari per universala direta sufrajio dum unnoma majoritata voto en du foyi en distrikti subdividita en departmenti. Nacional Asemblitaro havas la lasta vorto se eventus deskonkordo longega kun senato pri adopto di lego. Senato formacesis en 2011 kun 348 senatani qui elektesis por sis yari per  granda elektanti (ca elektanti elektesas lokale) e fakte judikesas kom min importanta reprezenteri kam la deputati de la Nacional Asemblitaro.

L'exekutiva povo konsistas ek la prezidanto di la republiko, qua esas chefo di stato e chefo dil armei. La prezidanto anke promulgas la legi e povas dissolvar la Nacional Asemblitaro e kunvokar elekti. Ilu nominas la chefministro e, segun propozo di lu, la membri di guvernerio. La guvernerio povas dissolvesar per propozo di censuro adoptita per la Nacional Asemblitaro. Kande la parlamenta majoritato e prezidanto ne esas de la sama politikala partiso, on parolas lore “kunhabitado”.

Judiciala povo separesas de la du altra, quankam la prezidanto di la republiko havas povo por indulgar. Judiciala povo subdividesas segun administral intenco. La maxim alta judicio esas la konsilistaro dil Stato, ed un judicial ordeno, di qua la maxim alta esas la Korto di Kasaco.  Franca yurala sistemo, di tradiciono civila romana, stipulas ke omna akuzati supozesas senkulpe ante esar kondamnita, ed ula proceso povas rijudiciesar pos apelo demandita per un ek la procesanti.

La konformeso di legi a la konstituco, la regulado di voti e, plu larje la respekto al institucuri kontrolesas dal konstitucala konsilistaro.

Metropolala Francia subdividesas ek multa lokal ensembli en tri niveli: komoni, departmenti e regioni. Ta lokala ensembli esas samatempe administrala distrikti en qui la stato intervenas tra sua deskoncentrita servadi. La komoni, entote  en metropolala Francia ye la 1ma di januaro 2009, korespondas maxim-multa-kaze a la teritorio di un urbo o urbeto, ed administresas da municipala konsilistari qui elektas l'urbestro, qui esas ambe agenti di lokala ensembli e reprezentanti dil stato en l'urbo. Pos la yari 1990ma la kooperado inter la komoni plufortigesis, pro la kreo di publika establisuri di koopero interkomonala, di qua la rolo kreskas. La distrikti, kreita dum Franca revoluciono, nun esas 96 che la metropolo, ed administresas da la Generala konsilistaro. La membri dil konsilistaro elektesas en la kantoni. La prefekto reprezentas la stato Franca ibe.

Pos la 1ma di januaro 2016 Francia subdividesas en 18 regioni, di qui 12 jacas an l'anciena metropolo, 2 transmara regioni, 3 collectivités, plu Mayotte, qua esas departmento kun stando di regiono.

Francia longatempe distingesas per lua granda politikala centraligo kande komparata a sua vicini Europana, kontre ke l'administradi lokala havas poka povi. Tamen, ta situeso evolucionis multe, komence en 1982-1983 kun la lego Defferre, e pose de 2002 e 2004 sub l'administrado di Jean-Pierre Raffarin. La resortiso di la teritoriala ensembli esas multe, e koncernas nome edukerii, transporti, ekonomikala developo e social agado. Tamen, la superpozo e konfuzeso di la limiti inter la diversa teritoriala ensembli esas la fonto di debati pri futura descentraligo di la povo. Dum l'administrado di Manuel Valls aprobesis la subdivido di Francia en 18 regioni, di qui 13 en Europa.

Franca teritorii situita exter Europa, qua korespondas a anciena Franca kolonii qui ne nedependanteskis, submisesas a rejimi administrala e judiciala tre diversa l'uno de l'altri. L'ekonomikala situeso di ca teritorii esas ordinare min bona kam la de la metropolo, ed ol beneficas de multa helpi di stato.

Guadelupa, Franca Guyana, Martinik, Réunion e Mayotte (depos 2011) esas ambe distrikti e regioni transmara, kun standi simila a la distrikti e regioni metropolala, quankam la legi Franca povas prearanjar di dispozesi speciganta pri. Ta distrikti, ecepte Mayotte, esas parto di la regioni transperiferiala di UE, e submisesas ad Europana legaro.

Kontraste, l'altra transmara Franca teritorii, ecepte l'insuli Saint-Barthélemy e Saint-Martin, ne esas parto di UE, malgre lua habitanti havar Europana civitaneso. La teritorii transmara esas 5, kun diversa politikala standi: Franca Polinezia, Saint-Barthélemy‎, Saint-Martin, Santa Pierre e Mikelon e l'insuli Wallis e Futuna‎. Quankam la centrala guvernerio konservas certa prerogativi exklusiva, lokale ol submisesas grandaparte a specifika legaro. Altralatere, Nova-Kaledonia‎ esas ensemblo teritoriala distinta kun granda autonomeso. En 2018, eventis ibe plebicito qua rejektis, per 56,45 no-voti, la propozo pri lua nedependantesko. Tandem, la nomizita Teritorii Australa ed Antarkikala di Francia e l'insulo Clipperton, qua ne havas permananta habitantaro, administresas direte dal stato Franca o da sua reprezentanto.

Ordinare la politikala sistemo di Franca dominacesas per du o tri granda partisi. Pos la yari 1980ma esas videbla ke la Komunista partiso di Francia gradope perdis populareso, la partisi de centro anke diminutis, kontre ke augmentis la voto en la partisi di extrema dextra. Pluse, kreskabas l'absteno di elekteri en la votadi.

Pos la yari 1990ma, la du precipua Franca partisi esas l'Uniono por Populala Movado (UMP) — Rassemblement pour la République (RPR) ante 2002 — e la Partiso Socialista. L'UMP esas partiso di dextra e centro-dextra, membro di Partiso Populala Europana. La Partiso Socialista reprezentas la sinistra e centro-sinistra, ed esas membro di Partiso Socialista Europana. En 2012, la prezidanti di republiko, la chefministro, la plu multi di ministri, di deputati, di senatani e prezidanti di regionala o generala konsilistari esas membri di lo. Multa altra partisi partoprenas en la politika vivo di Francia: la du maxim importanti esas Front National (FN, rekto nacionala), Europe Écologie Les Verts (ekologi) e Front de gauche (sinistro antiliberala).

En 2017, pos la prezidantal elekto, Emmanuel Macron elektesis prezidanto di la republiko. Il nominis Édouard Philippe kom chefministro e anke lua guverniero.

Gérard Larcher esas la prezidanto dil Senato, e François de Rugy la prezidanto di Nacional Asemblitaro.

En Francia, l'obligata imposti reprezentis 44,4 % di TNP en 2006, la 6ma maxim alta procento inter la landi membri dil Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo - OKED - e ta procento tendencas augmentar. La sociala kontributi reprezentas proxim 38 % di sumo, dek punti pluse la mezavaloro di landi di OKED. Inverse, Francia esas la developata landi ube l'imposti sur la revenuo e sur societi reprezentas la parto maxim febla di totalo di obligata imposti.

Malgre l'alta procento di obligata imposti, la publika spensi superiras la revenui, entote 53,9 % de TNP en 2006. Ja lore la publika deficito esas alta, atinganta 2,7 % di TNP en 2007 e mem 7,9 % en 2009 pro ekonomikala konjunturo. La publika debajo di Francia, pri, atingis 1,457.4 miliardi Euri en 2009, esis 75,8 % de TNP, kontre 20,7 % en 1980. Tamen, Francia obligesas respektar la kriterii dil pakto pri stabileso e kresko del Eurozono, qua limitas la deficito budjetala a 3 % dE TNP e la debo publika a 60 % de TNP.

Depos lua kreado en 1945, la sistemo sekureso sociala divenis la precipua sistemo pri sociala protekto en Franca, quankam la stato, l'ensembli teritoriala e la mutualesi* havas anke importanta rolo. La manteno di rejimi di protekto sociala di qua disponis certa profesioni ante 1945 explikas la granda komplexeso di sistemo, qua konsistas ek adminime 120 rejimi di baso e 1 200 rejimi komplementala. La rejimo generala, qua havas la maxim granda nombro di admisiti, dividesas en quar branchi korespondanta a quar precipua riski: morbo, laboral acidenti e profesionala morbi, la protekto al olda personi e a la familii.

La precipua fonto di revenuo de la sistemo di sociala sekureso esas la kontributadi pagata dal laboristi (65,5% ek la totalo en 2005), ma ol anke subsidiesas dal Stato e dal ensembli teritoriala. En 2005, la spensi dil sistemo reprezentis cirkume 30% di TNP e pluse 45% di disponebla revenuo adjustita di menaji. Malgre l'esforci duktita da la sucedanta guvernerii por dominacar la spensi sociala, to augmentas rapide, pro note di kreskado di spensi di menaji e l'oldeso de la habitantaro -- aktivi relate neaktivi di pluse 60 yari, qua esis di 3 en 1970, devos atingar 2,07 en 2010 e 1,36 en 2050 en metropolo, segun INSEE. Tandem la forta grado di chomado, sencesa, kontributas a l'augmentado di desequilibro pro la chomanti ne kontributas. La kresko di la spensi sociala reprezentas preske omna procental augmento di la publika spensi de pos 1960, e la deficito di la sekureso sociala en 2009 esis 23,5 miliard Euri.

Francia havas la kinesma maxim granda budjeto en la mondo pri defenso segun l'Instituto Internaciona di Inquesti pri Paco di Stockholm (IISPS), ed esas un ek la kin landi konsiderata havante nukleara povo segun la traktato pri nevejeturo di nukleara armi. Kune la Britaniana, Franca armeo judikesas kom un ek la maxim bone equipata de Europa. La spensi kun defenso (39 miliardi di dolari en 2010) reprezentas 2,5% de la Totala nacionala produkturo, kontre ke en altra Europana landi (ecepte Unionita Rejio e Grekia) ol reprezentas mezavalore 1.5% de la TNP.

Lua defenso-trupi subdividesas en quar grupi: terala armeo, mar-armeo, aer-armeo e nacionala jendarmaro. Depos 1996, l'armeo divenis profesionala, e l'obligata konskripto remplasesis da la “dio di defenso e mixa civitaneso”. Lua kapaceso militarala esas cirkume 350 000 homi, e lua trupi partoprenis en misioni en Afganistan, Libano, Chad, Ivora Rivo, Kosovo, Djibuti, Senegal e Gabon.

Francia esas un ek la fondinti dil Europana Uniono, dil spaco Schengen e dil Eurozono. Esas anke un ek la kin permananta membri dil Sekureso-Konsilistaro dil Unionita Nacioni. Tandem, esas membro di multa internaciona organizuri, exemple Nord-Atlantikal Uniono, Mondal organizuro pri komerco, Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo, G8, G20, organizuro internaciona di Frankofonio (Francophonie) edc.

Pos 1945, Europa divenis la precipua axo dil extera politiko Franca. Du ek la sep patri di Europa, Jean Monnet e Robert Schuman, naskis en Francia. Un ek la skopi dil organizuro esis evitar nova mondomilito e faciligar la rikoncilio inter Francia e Germania. Tamen, la stando di Francia e Franci pri Europa esis ofte ambigua: refuzo dil traktato qua kreis l'Europana komunitato pri defenso da lua Nacional Asemblitaro en 1954, e refuzo per referovoto di traktato por krear konstituco Europana en 2005, la haltostroki di Francia vers Europan asemblo esis ferma.

Pos la Kontrato di Maastrich en 1992, la domeni en qua UE havas exkluziva kompetenteso esas sempre plu multa. Granda parto dil yuri aplikebla en Francia en 2010 havis Europana origino, plu multa kam la nacionala yuri. Francia, mezavalora povo, ne povas pezar en la mondala ceno en multa domeni nur tra UE. L'unigado di Europana merkato e l'establiso di unika pekunio ye 1999 implikis importanta transformi di Franca ekonomio, qua l'avantajoza karaktero facas debato. Mem se Francia esas l'unesma profitanta de la komuna agrokultivala politiko, ulo esas parto di landi neta kontributanti a budjeto di UE.

Pos la prezidanteso di generalo de Gaulle (1958-1969), la politiko exterlanda di Francia esas karakterizita per volo di nedependo, kelkafoye opozata ad Usa, e to rezultis la developo di nuklear armi, e l'ekiro di Francia di integrata komando di OTAN de 1966 til 2009. De la yari 1960a til la frua yari 2000a, Francia videsas kom amiko di Araba-Mohamedana landi, kritike opozanta a la politko di Israel.

La reto di diplomacala reprezenteri di Francia esas la duesma maxim granda del mondo, havanta nun 156 ambasadi e 97 konsulala posti sur la kin kontinenti.

Francia developas helpo-politiko koncerne developanta landi, nome de Afrika. La publika helpo a developanta landi reprezentis 0,39% de la totala revenuo nacionala en 2007.

Segun la konstituco di la Kinesma Republiko, Francia posedas multa emblemi, datinta dil Franca revoluciono. La flago di Francia konsistas ek tri vertikala vendi di sama larjeso, kolorizata blue, blanke e rede. La himno nacionala esas la Marseillese, kanto kompozita da Rouget de Lisle dum Franca revoluciono e kelkafoye kritikata pro violento dil texto. Tandem, la Franca republiko havas kom moto tri vorti: Libereso, Egaleso, Fraterneso.

Pluse, multa oficala simboli existas por reprezentar Francia, nome la busto di Marianne, muliero portanta Frigiana boneto, orna la komon-domi, e lua vizajo esas reprezentata sur la  posto-marki ed la Franca facii dil centimi di Euro.

Depos 1999, Franca guvernerio donacesis da logotipo rivokanta la flago e la devizo di la lando, same kam la figuro di Marianne. Ica logo reprezentesas en domkumenti publikigita da Franca administrado.

Francia havas diversa peizaji en lua kontinentala teritorio, de plana regioni an la litoro til alta montaro di Alpi, en sud-esto. La maxim alta monto esas Monto Blanka (Alpi) kun 4810 metri di altitudo. An la frontiero kun Hispania ed Andora jacas la montaro Pirenei. La maxim longa fluvii di Francia esas Loire, longa de 1016 km, e Seine, longa de 776 km.

La maxim granda insulo di Francia en Mediteraneo esas Korsika.

Francia subdividesas administrative en regioni, departamenti, distrikti, kantoni e municipi. Ol anke havas enmsembli, teritorii e dependadi. La maxim extensa departamento esas Franca Guyana, havanta  km².Francia subdividesas en 18 regioni e 101 departmenti, metropolala e transmara.

La nomizita metropolala Francia konsistas ek 13 regioni (France: régions). La regioni nek havas autonomio legifala nek autonomio exekutiva, e recevas parto ek la imposti kolektata dal guvernerio, segun lia bezoni.

La 5 transmara regioni: Guadelupa, Franca Guyana, Martinik, Mayotte e Reunion.

La transmara ensembli esas 5: Santa Pierre e Mikelon, Franca Polinezia, Wallis e Futuna, Saint Barthélemy e Saint Martin. Existas un ensemblo sui generis: Nova-Kaledonia.

L'ekonomio di Francia esas la 7ma maxim granda del mondo, e la 2ma maxim granda del Europana Uniono. Sideyo por 39 ek la 500 maxim granda kompanii del mondo, ol havas plura kompanii inter la maxim granda del mondo kam Germania ed Unionita Rejio. Ensemble kun altra 11 landi Francia adoptis l'Euro en 2002 e remplasis komplete la franko (₣).

En 2014 lua Totala nacionala produkturo esis 2 587 miliardi dolari. L'agrokultivo reprezentas 1.7 % de la TNP,  l'industrio reprezentas 19,4%, e la servadi reprezentas 78.9%. Francia esas membro dil G8 (grupo di la precipua industriala landi) e di la Mondala organizuro pri komerco.

Historiale, Francia esas granda produktero di agrokultivala produkturi. Fertila suli, l'uzo di moderna teknologio e la subsidiaji de Europana Uniono transformacis Francia en la precipua agrokultivala produktero ed exportacero de Europa (ol reprezentas 20% de l'agrokultivala produktado dil Europana Uniono). Lua precipua agrokultivala produkturi por exportacajo esas frumento, pultro, lakterio, bovokarno e porkokarno, ed anke industriizita nutrivi. La vino rozea (rosé) konsumesas precipue en Francia, kontre ke la vini champanio e bordeaux esas precipue exportacata.

La maxim importanta industriala produkturi esas aeroplani, automobili, mashini, kemialaji ed elektronikala kompozanti, exemple la mikonduktori produktita en Grenoble, la Silikovalo di Francia. Quankam pos la duimo dil yari 1990a multa statala firmi privatigesis, la stato duras kontrolar granda parto de la funcionado di la ekonomio, e duras tenar acioni di multa firmi, exemple banki, energiala kompanii, kompanii di transporto e di informatiko. Dum la fino di 2008 ed en 2009 eventis forta financala krizo, e la depreso ekonomikala dum 2010 e 2011 augmentis la chomeso til plu kam 9% de la labor-povo. En 2010 Francia anuncis ke ol konsumus cirkume 26 miliardi Euri por helpar firmi minacata di bankroto.

Preske 79% del energio konsumata en Francia havas nukleara origino.

Arkivo:Évolution démographique comparée - France, Allemagne et Royaume-Uni.svg|thumb|upright=1.5|Evoluciono dil habitantaro di metropolala Francia pos 1801, kompare Germana e Britaniana habitantaro (baso 100 = 1800 o 1801).
Segun statistiki de 2018,  personi rezidis en Francia, inkluzite la regioni transmara. La demografiala kresko di Francia esis un ek la maxim granda de Europa, sive pro naski, sive pro l'eniro di enmigranti.

Pos la komenco dil 20ma yarcento, la strukturo dil evala piramido modifikesis. L'evoza habitantaro augmentabas, sive pro la kresko di la vivo-espero (qua esas un ek la maxim alta del mondo), sive pro l'augmento di la quanto di personi evante 60 yari o pluse.

Franca esas la precipua linguo parolata en Francia, ed esas oficale la linguo di la republiko pos konstitucala modifiko en 1992. Francia esas la duesma maxim populoza Franca-parolanta lando del mondo, pos Demokratial Republiko Kongo, ma l'unesma segun di parolanti. Francia duktas aktiva linguala politiko por la Franca. To povas esar videbla inter altri en internaciona organizuro di Frankofonio* di qua Francia esas membro, anke en parlamental asemblajo di frankofonio* di qua Francia esas anke membro.

Pluse, l'urbi Le Havre, Strasbourg, Bordeaux, Lille, Marseille, Nantes, Paris, Saint-Denis de la Réunion, Tours, asociita urbi di Angoulême, Nice e Poitiers, asociita membri di la komunitato di aglomerajo Evry Centre Essonne e la komunitato urbala di Bordeaux anke asociuro di komoni ed transmara ensembli esas membri di internaciona asociuro di Franca-parolanta urbestri.

Ultre la Franca, en 1999 parolesis sepadek e kin altra lingui, inkluzite la regionala lingui, la lingui dil enmigranti e dialekti parolata en la trasmara domeni, segun la raporto di linguisto Bernard Cerquiglini.

Pos lego aprobita ye la 9ma di decembro 1905, stato e religio esas legale separata en Francia. La Republiko Franca agnoskas, salarias o subvencionas nula kulto, excepte en Alzacia-Mozel, ube la kulto katolika, du kulti protestanta e la kulto judala agnoskesas. Katolikismo duras esar la maxim praktikata religio, malgre ne havar la sama procento di adepti kam dum pasinta epoki.

Segun inquesto de 2016 dal Institut Montaigne, 39,6% de la habitantaro deklaris havar nula religio (agnostiki od atei), 51,1% deklaris esar Kristani, 5,6% esis Mohamedani, 2,5% praktikis altra religii, e 0,4% ne mencionis klare lia religii. La komunitato Juda en Francia esas la maxim granda de Europa e la 3ma maxim granda de la mondo, dop Israel ed Usa.

Segun demografo Michèle Tribalat, 14 milioni personi (sive la quarimo di la habitantaro di la lando) en 1999 havis adminime un parento od avo qua esis enmigranto. Gérard Noiriel opinionis en 2002 ta proporciono proxim la triimo dil habitantaro se retroiras til la preavi.

En 2010 vivis en Francia, segun l'internaciona defino di UN (la persono naskinta en altra lando ke to ube rezidas) 7.2 milioni enmigranti, korespondanta a 11.1 % de la habitantaro, di qui 5.1 milioni (7,8 %) naskis exter UE. To klasifikas su en sisesma mondala rango, dop Usa (42.6 milioni), Rusia (12.3), Germania (9.8), Saudi-Arabia (7.3), Kanada (7.2) ma pluse Unionita Rejio (7,0), Hispania (6,4) ed Italia (4,8). Francia esas anke l'uno di landi di EU qua kontas proporcione plumulto personi de enmigrado (1 e 2ma generacioni) inter la personi evante 25 til 54 yari kun 13.1 % enmigrinti ed 13.5 % pueri de adminime enmigro, sive totalo di 26.6 %, plu kam Unionita Rejio (24,4 %), Nederlando (23,5 %), Belgia (22,9 %), Germania (21,9 %) e Hispania (20,2 %).

Segun Franca defino, plu restrikiva (naskinta exterlanda exter la teritorio), en metropolala Francia habitis 5,3 milion enmigrinti en 2008, esinta  plua kam en 1999 e 8.9 % ek omna habitantaro. En omna habitantaro, 40 % havis Franca nacionaleso, aquirita per civitanigo o per mariajo. Enmigrinti originas precipue de EU (34 %) de Maghreb stati (30 %), de Azia (14 %, di qui la triima essas Turka), e de subSahara Afrika (11 %). La pueri di enmigrinti, direta decendantaro de uno o du enmigrinti, esis 6.5 milioni en 2008, sive 11% de la habitantaro. Tri milioni inter li havis lua du parenti enmigra. Sume, enmigrinti e filii de enmigrinti (duesma generaciono) esas nombroze* 11.8 milioni ye 2008, sive 19 % di populo (di qua poka plus 5 milioni di Europana origino e 4 milioni di maghreba origino).

L'enmigranti recevas revenui infra di triimo averaje a to di neenmigi; li esas dufoye plumulti ne esar diplomizita e trifoye plumulti a vivar sub la solio di povreso. Tamen, ad egala sociala situeso, lua skolala formacuro e lua revenui esas proxim di to di Franci naskinta en Francia.

Personi de enmigranta origino, nome kelka minoritati, kelkafoye subisas diskriminaci en Francia. Pro nedeterminita motivi qui duras esar studiata, kelka enmigranti e/o lia decendanti adoptas religioza fundamentalismo*. Tamen, on asistas a certa konvergo di vivomodo* di enmigrinta populi e di Franci dum longa stando.

En 2009 Francia esis la maxim fekunda lando di Europa dop Islando ed Irlando. La fertileso inter la mulieri naskinta en 1959 esas 2.12 pueri per muliero, dum ke nune esas 1.99 pueri per muliero (1.98 en metropola Francia).

La chanji en la familiala strukturo en Francia inter la 1960a e la yari 2000ma esas tam diversa kam profunda. La naskinti esas en maxim parto di kazi dezirita, pro developado di kontragravidesko* ed abortigo — pluse 200 000 volata interrupto di gravideso facesas omna yaro en Francia. Plu multo paro preferas libera uniono compare mariajo, o civila pakto di solidareso (PACS), kontrato di uniono plu flexebla ke mariajo. Pri divorci, lua nombro esis plumultigita per 3.2 inter frua 1970a e lasta yari.

Pri diversa formi di altrasexualeso*, esas kune aceptata en Francia, mem si lego preiras ofte la mentesi en tolero opozite sexuala minoritati. Mariajo di paro di sama sexuo, tale ke adopto di puero per ta sama pari, esas legala en Francia depos la 18ma di mayo 2013.

La stando di mulieri en Franca socio havas multa evolucionita dum 20ma yarcento, gratifikita dum lasta yarcento per multa yuri kontre la diskriminaci ke li subisas, Francia esas en 2009 fore di egaleso inter viri-mulieri). Por ofico en kompleta tempo, mulieri recevas en 2008 salario 19 % min ke to di viri, e la pura salariala diskriminaco esus de 6 til 7 % segun ministerio di ofico. Pri funcioni di decidemeso, mulieri acesas lo poka : li duktas nur 8 % di entraprezaji kun plu 200 employati, e reprezentas nur 18.5 % di deputati elektita en 2007 e 13.1 % di generala konsilisti elektita en 2008. Pri viri, existas anke multa neegalesi. Kompare vivoexpekto di Franci esas 85.7 yari, viri povas expektar vivar dum 78.7 yari.

En Francia, instrukto esas obligata de sis a dek e sis yari, ed publika skolo esas laika e gratuita. Tante la formaco e salario di docantaro, same kam la selekto di programi, resortisas ad stato, la jerado di primara e sekundara edukerii resortisas di teritoriala ensembli.

Primara instrukto desvolvesas en du fazi. Matrala skolo, qua aceptas la tre yuna pueri, donas su por skopo lua veko, lua socialeso* e lokizo di fundamentala implementi qua esas linguo e nombro. Pose, proxim evas sis yari, pueri esas aceptita per elementala skolo, di qua l'unesma skopi esas aprentiseso di lektado, skribado e kalkulo, e civitala edukado.

Sekundara instrukto desvolvesas ipsa en du cikli. L'unesma esas disdonita en kolegio ed finas en nacionala diplomo di kapableso. La duesma esas disdonita en liceo e finas en finala e nacionala exameni : bachelereso (profesionala, teknologiala e generala) e certigo di profesionala kapableso (CAPA en agrokultiva instrukto). Pri l'instrukto supera en Francia, kunexistas l'universitati e la sistemo di granda skoli, ube on eniras ordinare per konkurso en fino di preparanta klasi. Superiora instrukti por certigo di supera teknikisto e preparanta klasi ad granda skoli esas disdonita en licei o privata edukerii. Granda skoli ordinare judikesas ambe kom plu efikiva e plu elitista kam universitati.

Altralatere, proxim 17 % di skolani di primara e sekundara instrukto esas lokizita en privata edukerii, precipua sub kontrado di asociuro kun stato ed ofte konfesionala.

Francia experiencis depos la liberigo granda plularjigo instruktado. En 1936 min kam 3% de la klaso di yaro obtenis bachelereso; ta procento esas pasita ad 30 % en 1985 e 60 % en 1995. Tamen, ta demokratigeso* di instrukto ne supresass la sociala neegalesi : 25 % di pueri di manuala laboristi naskinta inter 1974 e 1978 esas diplomizita di superiora instrukto, kontre 77 % di pueri di kadri. Ta neegalesi esas ankore plu importanta en granda skoli: nur 2,9 % di lernanti admizita en Skoli nacionala di administrado ye 2008 havis parento manuala laboristo.

Segun la programo PISA di komparado di nacionala edukala sistemi, la rezultaji di Franca edukala sistemo esas deceptanta compare ad altra stati membri di OKED, en partikulara depos l'inquesto PISA ye 2003. Malgre la projeti por alfabetigar omna habitanti, l'iliterateso afektas 3.1 milioni personi, equivalanta a 9 % de la habitantaro evante 18 til 65 yari en Francia.

La kusto di Franca medikaro esas grandaparte pagata per la sistemo di social askuro. La lando havis 3,22 mediki por 1 000 habitanti en 2008, un ek la maxim alta procenti del mondo. La Franci beneficas egale di un ek la vivoexpekto maxim longa del mondo, mem se la procento di prematura mortemeso (ante 65 evo) esas alta. La medikala spenso yarala per habitanti esis € 4719 en 2008.

Tamen, la saneso dil habitantaro ne esas ecelanta en omna domeno. Malgre la falo di konsumado di vino pos la yari 1960ma, Franci restas la duesma konsumanti di alkoholo en westal Europa pos Irlando, e malgre l'intensa kampanii kontre tabako, 29% ek la personi evante 18 til 75 yari fumis omnadie en 2005. Pri interdiktata drogi, la maxim konsumita esas kanabo: segun statistiki de 2005, 39% ek la viri evante 18 til 25 yari konsumis ol.

Pluse, Francia esas un ek la landi di Europa qua konocas la maxim nombro di depresiva perturbesi. Francia esas la maxim importanta konsumero di antidepresivi di Europa, e havas un ek la maxim alta procento di suocidi de Europa.

Lego publikigita en Francia ye la 29ma di julio 1881 institucis e samatempe limitis la libereso di jurnalaro.

Se regionala, semanala e tematala jurnalaro vendas su bone en Francia, nacionala jurnalaro diala di generalista informo difuzesas poka exter la chef-urbo. La kin precipua titri di ta kategorio (Le Figaro, Le Monde, Aujourd’hui en France, Libération e La Croix) kune vendas nur min kam 1 milioni exempleri singladie, dum ke Japonia diala jurnalo Yomiuri Shinbum vendas plu kam 14 milioni.

Depos 1981 kun la legaligo di libera radii, l'emisili di publika radio jeranta da Radio France esas konkurencata da privata emisili, ofte propraji di granda grupi di medii. Ja lore, inter la quaresma emisili di radio en kumulita audienco en novembro-decembro 2009 (RTL, NRJ, France Inter ed Europe 1), nur la triesma esas publika. Same, depos l'aparo di unesma privata televiziono-kanalo (Canal +) en 1984, multa televizion-stacioni privata inauguresis, difuzita per radioelektro, kablo, satelito o plu recente per terala numerala televiziono (TNT). La tri precipua kanali esas TF1, France 2 e M6, nur France 2 apartenas a la grupo France Télévisions.

Pri aceso a la interreto, esas vere demokratigita nur frua yari 2000ma. En decembro 2009, 65% de la Franci evante 11 yari o pluse uzis la interreto.

Inter 2002 e 2009, Francia regresis de 11ma a 43ma en rango pri libereso di jurnalaro en la mondo segun l'organizuro Reporters sans frontières.

Sporto en Francia karakterizesas per anciena sportala tradiciono e granda diverso di diciplini praktikita ad alta nivelo. Francia has preponderanta rolo en l'organizo di moderna sporto e sua premio-listo*, depos lasta 19ma yarcento, esante fakte un ek la maxim premiizita nacioni del mondo pri multa sporti. Por la yaro 2012. Francia esas quaresma di mondala klasifikeso establisita da Havas Sports  Entertainment (e duesma Europana naciono dop Rusia) qua kontas plu ke 1 600 sportala eventaji.

Futbalo esas la maxim populara sporto, kun plua kam 2.3 milion luderi (di qui 97% viri), augmentis sua populareso pos Francia vinkir la Mondala Kupo di Futbalo en 1998 e pose la championkonkurso di Europa en 2000. Teniso (duesma maxim populara sporto segun la quanto di luderi), kavalkado, judoo*, basketbalo, handbalo* e golfo anke praktikesas multe, sen omisar rugbio* e petanko*, precipue sude de la lando. En 2018 la lando ganis duesmafoye la Mondala Kupo di Futbalo.

Cirkume sep milioni Franci praktikas skio omna vintri, maxim ofte exter la klubi sportala. Skermado e ciklismo esas sporti en qui Francia recevis la maxim granda nombro di Olimpiala medalii, rispektive 44 e 41 olimpiala tituli, til 2010.

Du importanta sportala eventi yarala esas la teniso-konkurso internaciona di Roland Garros qua eventas en Paris, e la biciklo-konkurso Turo di Francia. En 2016 Francia gastigis la Kupo Europana pri Futbalo Euro 2016.

Malgre ke la quanto di personi qui votas en elekti diminutabas, altralatere la quanto di personi qui partoprenas en protesti kreskabas. En 2008, 42% ek la habitanti partoprenis adminime unfoyi en protesti, kontre 25% en 1981. Kompare ad altra developata landi, Francia esas ofte vidita kom lando ube demonstri e striki esas frequa.

En Francia, poka personi partoprenas en politikala partisi, e nur 8% ek la laboristi asociis su ad ula sindikato.

Franca kulturo, note lua sistemi di eduko, militaral organizado, la linguo Franca, lua artala movadi pri pikto, literaturo, arkitekturo, edc,  exercis e duras exercar granda influo en la mondo. Lua cinemo anke esas remarkinda de multa yari: la fratuli Lumière inventis la cinematografilo.

En 2008 Francia modifikis lua konstituco por agnoskar regionala lingui, exemple Okcitaniana, Baska, Bretona e Alzaciana.

La simbolo di la lando esas hanulo.

Francia posedas richa patrimonio arkitekturala, testo di lua longa historio e la renkontro di diversa civilizuri.

Ek la 753 kulturala loki judikata kom mondala patrimonii segun l'UNESCO ye la 27ma di januaro 2012, 34 jacas en Francia, qua rangizesas 3ma en la mondo segun la quanto di mondala patrimonii. L'arkitekturala patrimonio Franca inkluzas edifici religiala (exemple l'abadeyo di Fontenay), civila (exemple la kasteli dil Loire-valo), industriala (rejala salino di Arc-et-Senans), militala (l'urbi fortifikita di Vauban) ed urbala (exemple la placo Stanislas en Nancy, o la centrala quartero di Strasburg). Ol inkluzas exempleri pri l'arkitekturo di omna epoki, de l'arkitekturo Romana (exemple, la ponto di Gard) til la moderna arkitekturo pos la Duesma mondomilito (la centro dil urbo Le Havre), inkluzite maestroverki Romana (l'abadeyo di Saint-Savin-sur-Gartempe), Gotika (katedralo di Chartres) e klasika (kanalo di Midi).

Pos 1840 la stato Franca povas klasifikar kom historiala patrimonio la konstrukturi di interesto historiala, arkitekturala, patrimoniala o kulturala, ed anke kelka moblala havaji (kloshi). To grantas legala protektado, e helpo por restaurar e mantenar la kozi protektata. Ye la 31ma di decembro 2008, existis en Francia  historiala konstrukturi enrejistrata o klasifikata. Diversa arkitekti de diversa epoki, exemple Pierre de Montreuil dum Mezepoko; Lescot Delorme ed Androuet du Cerceau dum Renesanco; Mansart, Le Vau, Hardouin-Mansart, Gabriel e Claude-Nicolas Ledoux dum klasika e neoklasika epoki; Viollet-le-Duc, Garnier e Gustave Eiffel dum la 19ma yarcento; e Le Corbusier e Perret dum la moderna epoko, kreis edifici qui formacas la nuna patrimonio arkitekturala Franca.

Malgre ke artala produkturi en Francia atestesas de la prehistorio, on ne povas parolar pri Franca arto ante la komenco di la duesma yarmilo, epoko en qua la stato e la naciono komencis formacesar. Pos ta epoko, la bel arti Franca divenis maxim-multa-kaze simila a la resto di westal Europa, exemple la Romanika artajo dum la 11ma e 12ma yarcenti e la Gotika artajo dum la 12ma e 13ma yarcenti; la celebro di la povo di Franca monarkio, di privilejizita spaco (A. Chastel) e reprezento di sakrajo divenis la precipua temi dil arto, precipue kande komendita da povoza autoritati politikala o religiala.

La Renesanco, la Klasikismo di la 17ma yarcento, e la Neoklasikismo di la 18ma yarcento expresis la sercho di ordeno e pompo, sub influi del antiqua arto Italiana. Dum la moderna epoko aparis individuala figuri di artisti, exemple piktisti Fouquet, Poussin, La Tour, Watteau, Boucher, Chardin, Fragonard, Greuze, David, Gros ed Ingres, e skultisti Goujon, Girardon, Coysevox, Puget e Houdon. Francia influis la precipua artala movadi de la 19ma e 20ma yarcento: Romantikismo (Delacroix e Géricault), realismo (Courbet), impresionismo (Monet, Renoir, Manet, Degas) e neo-impresionismo (Seurat, Van Gogh, Paul Cézanne, Gauguin), fauvismo (Matisse, Derain, Vlaminck), kubismo (Braque, Picasso, Léger) od ankore surrealismo (Duchamp) inkluzas Franc artisti inter lua precipua reprezentanti. Auguste Rodin, en sua latero, revolucionas skultado dum la fino dil 19ma yarcento.

Diferanta de altra landi qui havas poka skriptisti famoza, Franca literaturo havas multa importanta nomi qui apartenis a diferanta movadi o skribis segun diferanta stili. Exemple, on povas citar dum Mezepoko la poeti Chrétien de Troyes e Villon; dum la 16ma yarcento (Renesanco) la skriptisto Rabelais, l'esayisto Michel de Montaigne e la poeti Du Bellay e Ronsard. Dum la 17ma yarcento, dramatisti Corneille, Racine e Molière, poeto Boileau, fablisto La Fontaine e neklasifikala Pascal fervoras mantenar ordeno per raciono; dum 18ma yarcento autori di Voltaire, Diderot e Rousseau, romanisti Prévost, Laclos e Sade e dramatisti Marivaux e Beaumarchais flogis la socio di lua epoko dum ke trakteskanta temi til lo interdiktita. Dum la 19ma yarcento, romano experiencas sumito kun Stendhal, Balzac, Hugo, Dumas, Flaubert e Zola, ma l'altri generi ne falias, kam montras memorialisto* Chateaubriand e poeti Lamartine, Musset, Baudelaire, Vigny, Rimbaud e Mallarmé. Dum 20ma yarcento, la manko di anteeso facas plu desfacila la percepto di majora figuri ; on povas tamen citar poeti Apollinaire, Éluard, Aragon, René Char e Prévert, la romanisti Proust, André Gide, Céline, Jean-Paul Sartre, Camus e Sarraute, e dramatisti Giraudoux, Jean Cocteau, Beckett ed Ionesco.

Dividita dum Mezepoko inter la religiala arto qua inspiris la Gregoriala kanto, e la profana kanto di trubaduri e voyajanti, Franca muziko atingis notoreso pos l'epoko klasika, pro la verki di kompozisti exemple Lully e Charpentier dum a 17ma yarcento, Rameau dum la 18ma yarcento, Hector Berlioz, Gounod e Bizet Dum la 19ma yarcento, o Débussy dum 20ma yarcento — multa di ta artisti kompozas operi. Depos frua 20ma yarcento, la muziko nominita populala rapide expansis, mixanta jenri propra a Francia (kansono) kun importita generi (rock e rap note), e posibliganta a exterrangi kam Claude François, Johnny Hallyday, Sheila, Michel Sardou o Jean-Jacques Goldman vendar deko di milioni di diski.

Cinemo, inventita en 1895 en Lyon dal fratuli Lumière, esas importanta kultural agado en Francia malgre la konkurenco di Hollywood: en 2005 Francia esis la sisesma mondala produktero ed l'unesma Europana produktero di longa filmi. Franca cinemo, nome komedii e filmi di autori lansata pos la yari 1980ma, e precipue dum la yari 2000ma produktis kelka filmi qui obtenis suceso mondala, exemple Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain o La Marche de l'empereur. L'Internaciona Festivalo pri Cinemo qua eventas omnayare en Cannes, esas la kulturala eventajo la maxim mediatigata en mondo.

La literaturo di Francia komencis dum Mezepoko, ed esas notinda la poezio di trubaduri en Ocitaniana linguo. Dum la 16ma yarcento, importanta skriptisto esis François Rabelais. Dum la 17ma yarcento aparis tri importanta teatrala skriptisti: Molière, Pierre Corneille e Jean Racine. Blaise Pascal e René Descartes, qui profunde influis la Franca aristokrataro, esis importanta filozofi Franca.

Literaturo e poezio en Franca linguo kreskis dum la 18ma e 19ma yarcenti e komencis influar la mondala kulturo, exemple la verki di Voltaire, Denis Diderot e Jean-Jacques Rousseau. Pri puerala literaturo, esas remarkinda la verki da Charles Perrault. Dum la 19ma yarcento aparis importanta skriptisti, exemple Alexandre Dumas, patro, Alexandre Dumas, filio, Jules Verne, Émile Zola, Guy de Maupassant, Honoré de Balzac, Théophile Gautier, Charles Baudelaire e Stendhal, ed anke la poeti Paul Verlaine e Stéphane Mallarmé. Dum la 20ma yarcento aparis importanta nomi, exemple Marcel Proust, Louis-Ferdinand Céline, Albert Camus, Frédéric Mistral e Jean-Paul Sartre. Antoine de Saint-Exupéry skribis La Princeto por pueri.

Francia divenis, pos la Mezepoko, importanta centro por konoci e deskovri. L'universitato di Paris, de poke pos olua kreado en 1200, esabas un ek la maxim importanta universitati dil Ocidento. Til la 1ma di septembro 2010, 56 Franci ganabis Nobel-premio, e dek ed un obtenabis la medalio Fields.

Dum la 17ma yarcento, René Descartes definis metodo por l'aquirado di ciencala savajo, dum ke Blaise Pascal divenis famoza por sua verko pri kalkulo di probablesi e la mekaniko di fluidi. Dum la 18ma yarcento la verki dil biologiisto Buffon e dil kemiisto Antoine Lavoisier, qua deskovris la rolo di oxo en kombusto, e l'edito dil Enciklopedio da Diderot e d'Alembert expansis ciencala konoco. Dum la 19ma yarcento, Augustin Fresnel developis la moderna optiko. Sadi Carnot studiis la termodinamiko, e Louis Pasteur esis pioniro pri mikrobiologio. Dum la 20ma yarcento, on povas mencionar matematikisto e fizikisto Henri Poincaré, fizikisti Henri Becquerel, la gespozi Pierre e Marie Curie (qui divenis famoza por lia verki pri radioaktiveso), fizikisto Paul Langevin ed anke virologiisto Luc Montagnier, kundeskovrinto dil viruso dil AIDS.

Franca gastronomio esas famoza, note pro lua bona agrokultivala produkturi: multa vini (champagne, vini de la regioni Bordeaux o Burgundia, e.c) e fromaji (roquefort, camembert edc.), e pro la nomizita alta gastronomio praktikata pos la 18ma yarcento. Tamen, Franca manjajo esas multe diversigita, ed konsistas precipue ek regionala specalaji qui konquestis tota lando, exemple Alzaciana surkruto, Lotringiana quiche, porkohachajo de Le Mans, Burgundiana bovi, grasa hepato périgourdin, cassoulet de Lengadocia, tapenade de Provenco, keneli de Lyon. Ultre to, existas gastronomiala frontieri qui separas la nordo (qua uzas butro e shaloto por koquar) e la sudo (qua preferas oliv-oleo ed alio) di la lando, ed inter regioni qui uzas nutrivi obtenita de la tero (exemple Périgord) ed altra qui uzas nutrivi obtenita de la maro, exemple Provenco. Tamen, nun ica frontieri tendencas desaparar, pro la simileso di vivomanieri en omna mondo.

La Gastronomio di Francia enskribesis ye la 16ma di novembro 2010 en la listo di la kulturala nemateriala patrimonio dil homaro, segun l'UNESCO.




#Article 54: Latina alfabeto (219 words)


Latina alfabeto esas la skripto-sistemo uzita unesmafoye dal Romani por skribar Latina linguo. Lua bazala literi esas  A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z.

Latina alfabeto ne suficas por skribar omna lingui, e nova literi e diakritiki kreesis ed adjuntesis a la bazal alfabeto. Nova litero-signi esas, exemple Ç Å Ä Ö Ã Õ Ñ e Š, Ž. Omna skribita (literala) linguo havas literi en propra ordino.

La developo di Latinala literi originis de Egiptiana hieroglifi. En l'anciena Egiptia la texti skribesis per imajo-signi (ideografio). Ula signo povis expresar tota ula vorto, ma proxim la fino dil anciena rejio Egiptiana, altra signi kreesis por expresar silabi o foni. Pose l'imaji transformis en Sinaia formi qui esis modeli por Semida e Foinikiana literi en areo di Siria e Palestina. En Foinikia on uzis literi nur por konsonanto-soni. Grekiani recevis Foinikiana literi e kreis plusa literi por vokali. Samatempe la direciono di lektado divenis de , ed ula literi turnis 180˚, ula literi 90˚. De la literi Greka  developesis Kirila e Latina literi. Dum Romana ero on uzis nur mayuskuli (granda literi). Klasika alfabeto esis uzebla en 3ma yarcento aK

Latinala literi e lia origini:

Videz  pri tota developo di Latinala literi.




#Article 55: Suedia (1512 words)


Suedia esas lando jacanta en nordal Europa. Lu havas kom vicini Norvegia norde e weste, e Finlando nord-este. Sude jacas Baltika Maro. La ponto di Öresund ligas Suedia a Dania, sude.

Kun  km² Suedia esas la 3ma maxim vasta stato di Europa.

Bazala fakti pri Suedia.

Vikinga rejio di Suedia duris de cirkume la 8ma til la 11ma yarcento. Probable dum ta periodo, Suedi expansis su adsude la teritorio. On kredas ke la Vikingi expansis a Baltika regiono, Rusia Bielorusia, Ukraina til la Nigra maro o mem posible til Baghdad. Vikingi judikesas kom la patri di Kyiva Rusia. Lia historio skribesis en runi.

Santa Ansgar od Oscar introduktis kristanismo en Suedia en 829, ma paganismo ne desaparis de la regiono til la 12ma yarcento. Tamen, on povas konsiderar Suedia kristana lando depos 1050.

Ecepte en la provinco Skania, kontrolita da Dani dum ta periodo, feudismo ne developis en Suedia simile en formo ad altra Europana landi. Konseque, rurani restis larje klaso di libera agrokultivisti dum granda parto di Sueda historio. Sklaveso ne esis frequa en Suedia. Sklaveso e serfeso abolisesis dum la rejio di Magnus Eriksson en 1335. Ex-sklavi ofte absorbesis en la rurala socio o divenis laboristi en l'urbi ed urbeti.

Dum la 14ma yarcento Suedia eventis epidemio di bubono-pesto, e lua habitantaro decimacesis. Dum ta periodo, Sueda urbi aquiris plura yuri, e recevis forta influi de Germana komercisti de Hanso-uniono. En 1319 lor rejulo Magnus Eriksson unigis Suedia e Norvegia, ed en 1397 la rejino Margrete la 1ma unigis Dania, Norvegia e Suedia e kreis Kalmar-uniono. En 1520 lor rejulo Christian la 2ma imperis masakro kontre Sueda nobeleso, konocata kom la sango-balno di Stockholm. Ta masakro incitis la rezisto di Sueda nobeli, ed ye la 6ma di junio 1523 li aklamis Gustaf la 1ma Vasa kom lua rejulo. Balde pose, li rejektis katolikismo kom religio. Gustaf Vasa anke ruptis la komercala monopolo di Hanso-uniono.

Dum la 17ma yarcento Suedia transformesis en povoza lando. Ante ke divenis imperio, ol esis povra lando kun poka habitantaro, poka povo e poka reputo. Ol kaptis teritorii de Rusia e de Polonia-Lituania per diversa militi, inkluzite la Milito di triadek-yari.

Dum la milito di Triadek-yari, Suedia konquestis preske la duimo di Santa Romana stati. Gustaf la 2ma Adolf deziris divenar la nova Santa Romana Imperiestro e guvernar ambe Skandinavia e la Santa Romana stati, ma ilu mortis dum la batalio di Lützen en 1632. Pos la batalio di Nördlingen (l'unika importanta vinkeso Sueda dum la milito) la sentimento favorebla a Suedi desaparis gradope en Germana stati. Suedia nur mantenis poka teritorii en la nordo di la nuna Germania, exemple Sueda Pomerania, Bremen-Verden e Wismar.

En 1696 devastinta famino viktimigis Finlando e mortigis 1/3 ek lua habitantaro. La famino anke atingis Suedia e viktimigis 10% ek lua habitanti. En 1700 pos la batalio di Narva Rus armeo preske destruktesis, ma la rejulo Karl la 12ma decidis vicee atakar Polonia-Lituania, e vinkis Polona rejulo August la 2ma. To permisis Rusa imperio modernigar lua armeo. En 1709 kande Suedia atakis Rusia, Rusi vinkis la batalio di Poltava. To esis la komenco dil fino por Sueda imperio.

En 1809 l'esto dil imperio cedesis a Rusia e divenis l'autonoma Granda Princio di Finlando. Dum Napoleonal epoko Suedia kombatis kontre Francia e, pos vinkir la batalio di Leipzig, ol forcis Dania-Norvegia cedar Norvegiana teritorio ye la 14ma di januaro 1814. L'uniono Norvegia-Suedia duris til 1905, kande Norvegia ganis nedependo.

De 1850 til 1910 plua kam 1 milion Suedi ekmigris vers Usa. Multi establisis su en Minnesota. De 1870 til 1914 la lando gradope transformesis en industrial ekonomio. En 1889 Sueda social-demokrata partiso fondesis. En 1917 komunista revolto faliis, e la demokratio duris expansar.

Suedia restis neutra dum la du mondomiliti, ma lua neutreso esis kontroversa. Dum la duesma mondomilito la lando restis sub influo de nacional-socialista Germania. Quankam furnisero di stalo a Germania dum la milito ol suportis Norvegiana rezisto, ed en 1943 ol helpis Dana judi eskapar la deporto vers koncentreyi. Sueda diplomacisto Raoul Wallenberg e lua kunlaborinti helpis salvar plua kam 100.000 judi de Hungaria.

Suedia anke restis neutra dum la disputo inter la Nord-Atlantikal Uniono e la Pakto di Warszawa. Tamen ol mantenis forta relati kun Usa. Ye la 1ma di januaro 1995 ol divenis membro dil Europana Uniono. Nune Suedia havas un ek la maxim granda Indexo pri homala developeso del mondo.

Suedia esas konstitucala monarkio. La rejo esas la chefo di stato, ma nur havas ceremoniala povi. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua nominas l'altra ministro. De pos 1976, la chefministro elektesas dal Parlamento.

La Parlamento (Riksdag) esas la supra autoritato dil guverno, segun la konstituco. Ol konsistas ek unika chambro kun 349 membri, qui elektesas direte dal populo por 4-yara periodo.

La Judiciala povo konsistas ek 48 administrala korti (en Sueda tingsrätt, korti di unesma instanco), l'administrala apelo-korti (Sueda hovrätt), e la Supra Judiciala Korto ( Högsta domstolen), la triesma e maxim alta korto di lando kun 16 membri. 

Sueda konstituco konsistas ek 4 fundamentala legi:

Emendar o revizar ta legi ne esas tam facila kam modifikar altra legi: la parlamento mustas aprovar la modifiki du foyi, e mustas eventar general elekto inter la du aprobi. Altra lego, pri l'organizuro di legifala povo (Riksdagsordningen), establisesis en 1974. Ol ne judikesas kom fundamentala lego, ma kelka parti di ol ank esas nefacila por modifikar.

En 1999 aprobesis lego qua separas l'eklezio de la stato. Pos ta lego, la filii di membri del Eklezio di Suedia naskinta pos 1999 ne pluse judikesas automatale kom membri de ta eklezio pos nasko.

Suedia okupas l'esto di Skandinaviana peninsulo. Weste, kateno di monti (Skanderna o Skandinav Alpi) separas la lando de Norvegia. Suedia okupas teritorii inter latitudi 55°N til 70°N, e longitudi 10°E til 25°E.

La maxim alta monto di Suedia esas Kebnekaise, kun  metri di altitudo. Granda parto di lua surfaco esas plana kun multa lagi, qui kovras 1,8% de la surfaco di la lando. La lago Vänern esas la maxim granda de Suedia e la 3ma maxim granda de Europa. La precipua fluvii esas Klarälven, longa de 660 km, Torne, longa de 570 km, e Dal, longa de 541,7 km. Sude de Suedia jacas la dana insulo Bornholm . 

On povas dividar Suedia en tri regioni: Norrland (an la nordo, qua okupas plu kam la duimo di la lando e havas poka habitanti), Svealand (centro-sude) e Götaland (sude de la lando, ube koncentresas la habitantaro). La maxima temperaturi dum somero en la regioni Svealand e Götland varias de 20°C til 25°C, e la mezavalora temperaturo dum vintro varias de-6°C til 2°C. Cirkume 15% de Sueda teritorio jacas super la Polala Arktika Cirklo.

La mezavalora pluvo-quanto di Suedia varias de 500 mm til 800 mm omnayare. La sud-westo di la lando recevas 1.000 til 1.200 mm di pluvi, dum ke en la montoza regioni del nordo povas pluvar cirkume 2.000 mm omnayare. Nivo falas de decembro til marto en Götland, de novembro til aprilo en Svealand, e de oktobro til mayo en Norrland.

Suedia subdividesas en 21 provinci (län).

La moderna Sueda ekonomio mixas statal entraprezi e privata kompanii e orientizas su vers exportacaji ed internaciona komerco. La lando havas bona sistemi di chosei e di telekomuniki, e laboro-povo bone instruktita: ek lua 4.9 milion laboristi, 1/3 kompletigis universitatala studii.

Segun statistiki de julio 2018, Suedia havis  habitanti. La maxim multa esas Suedi. Finlandani e Sami esas minoritati. Existas multa enmigranti, note de Siria, Irak, Polonia, Iran e del anciena Yugoslavia. Cirkume 85% de lua habitantaro habitas urbi.

L'oficala linguo di la lando esas Sueda. Finlandana, la linguo Sami, Yidisha, Romani, Meankieli  ank esas minoritala lingui oficala en kelka regjoni.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Luteranismo: 63% ek la habitantaro. Altra religii (Katolikismo, Ortodoxa kristanismo, Baptisti, Mohamedani, Judi e Budisti) esis 17% en 2016.

La tradicionala kulturo di Suedia influesis da katolikismo, da Luteranismo, e da kulturi Germana, Franca ed Angla-parolanta dum lua historio. La lando havas 14 loki judikata kom Mondala Patrimonio di la Homaro dal UNESKO. Existas 330 biblioteki e plu kam 200 muzei en la lando, la maxim multa en Stockholm ed en altra importanta urbi.

Ok Sueda skriptisti recevis la Nobel-premio pri Literaturo, inkluzite Selma Lagerlöf, Pär Lagerkvist, Harry Martinson e Tomas Tranströmer. Ante, dum la 19ma yarcento, l'aktoro e skriptisto August Strindberg ganis internaciona famo.

La maxim konocata Sueda piktisti esas Carl Larsson ed Anders Zorn. Lua maxim konocata skultisti esas Tobias Sergel e Carl Milles.

De la yari 1920ma til la 1980ma, Sueda filmifisto Ingmar Bergman ed aktorini Greta Garbo ed Ingrid Bergman divenis internacione konocita.

Muzikala tradiciono di Suedia esas richa, de la folklora muziki til hip hop. Quankam la muziko pre-Kristana desaparis dum la historio, muzikala instrumenti de Viking-epoko trovita en arkeologiala loki permisas rikrear ol. Inter l'anciena instrumenti esas lur (simile a trumpeto), diversa fluti, tamburi e kordo-instrumenti simpla. Moderne, rock e jazo esas importanta muzikala stili en Suedia. La muzikala grupo ABBA populareskis en tota mondo dum la yari 1970ma. Altra notora pop-grupi de Suedia esas Roxette, Ace of Base, Europe e The Cardigans.




#Article 56: Portugal (1664 words)


Portugal, oficale la Portugalana Republiko (Portugalane República Portuguesa) esas lando jacanta an westal Europa. Lu havas kom vicini Hispania, norde ed este. Sude e weste jacas Oceano Atlantiko. Ol esas membro dil Europana Uniono e di NATO.

Bazala fakti pri Portugal.

Iberi komencis habitar la regiono pos la yaro 10.000 aK. Kelti, Greki e Feniciani establisis kolonii en la regiono dum l'unesma yarmilo aK. Feniciani fondis la nuna urbo Lisboa kun la nomo Olisipo. En 45 aK, Romani konquestis komplete la regiono e nomizis ol kom Lusitania. Li fondis la nuna urbo Porto, kun la nomo «Portus-Galliae» o «Portus-Cale», origino dil moderna nomo di Portugal.

Dum la Reconquista en 868 Portugalana Komtio (Condado Portucalense) formacesis. Ol divenis parto di la rejio di Galisia en 1078. Ye la 25ma di julio 1139 pos la Batalio di Ourique, Afonso Henriques deklaris la nedependo di Portugal e divenis rejulo Afonso la 1ma. En 1143 rejulo Alfonso la 7ma di Leon e Kastilia agnoskis Portugal kom nedependanta rejio. En 1179 anke la papo Alexander la 3ma agnoskis la rejio.

En 1373 Anglia e Portugal komencis federuro qua duras til nun, la maxim anciena federuro di Europa. En 1383, rejulo Fernando la 1ma di Portugal mortis, e Juan la 1ma, rejulo di Kastilia, mariajita kun la filiino di Fernando la 1ma, postulis la Portugalana trono. Portugalana nobeli e la habitantaro ne aceptis ol, e João, Maestro di Aviz, kombatis e vinkis la Kastiliani en la batalio di Aljubarrota. Ta vinko grantis Portugalana nedependo.

En 1415 la Portugalani konquestis Ceuta, en la nordo di nuna Maroko, e komencis explorar e deskovrar regioni en Afrika, pose en Azia ed en Amerika. En 1418 la Portugalani rideskovris Madeira ed en 1427, Acori. En 1460 li atingis nuna Sierra Leone. En 1487 Bartolomeu Dias navigis en la regiono dil Kabo di Bon Espero. En 1498 Vasco da Gama atingis Calicut, nune Kozhikode en India. Ye la 22ma di aprilo 1500 Pedro Álvares Cabral atingis la litoro di Brazilia.

En 1578 rejulo Sebastião la 1ma di Portugal desaparis - posible mortinta ye la 4ma di agosto 1578 - en la batalio di Ksar El Kebir en Maroko. Lua onkulo, la katolika kardinalo Henrique, asumis la trono e guvernis til lua morto ye la 31ma di januaro 1580. Quoniam Henrique esis submisita a celibeso pro esar katolika kleriko, il ne havis filiulo, e la maxim proxima heredinto dil trono esis la rejulo Felipe la 2ma di Hispania, qua divenis Filipe la 1ma di Portugal. Du altra Hispana reji guvernis Portugal til 1640, kande la lando itere nedependanteskis: Felipe la 3ma di Hispania (kom Filipe la 2ma di Portugal), e Felipe la 4ma di Hispania (kom Filipe la 3ma di Portugal).

Pos milito kun Hispania, en 1640 Portugal itere nedependanteskis, e João la 4ma di Portugal asumis la povo. To esis la komenco di la dinastio di Bragança, qua regnis til 1910.

En 1755 Lisboa subisis ter-tremo, qua produktis mili de morti. En 1762 Hispania invadis la Portugalana teritorio dum la Sep-yara milito, ma en 1763 la paco riestablisesis. Dum la tota 18ma yarcento cirkume 400.000 Portugalani ekmigris a Brazilia.

Lor l'invado di Portugal da Franca trupi sub l'impero da Napoléon la 1ma, la Portugalana rejala familio fugis a Brazilia. L'urbo Rio de Janeiro divenis la chefurbo dil imperio, rinomizita a Unionita Rejio di Portugal, Brazilia ed Algarvo en 1815. Ye la 7ma di septembro 1822 la princulo Pedro proklamis la nedependo di Brazilia e divenis l'unesma Brazilian imperiestro sub la titulo Pedro la 1ma di Brazilia. Pedro abdikis la trono Portugalana por lua filiino, Maria. Lua fratulo Miguel ne aceptis, e proklamis su rejulo Miguel la 1ma di Portugal en 1828. Por defensar la yuro di lua filiino a la trono e por rikrear konstitucala monarkio en Portugal, Pedro lansis la nomizita liberala militi kontre lua fratulo. La milito finis en 1834 kun la vinkeso di Miguel e la promulgo di nova konstituco.

Portugal duris esar monarkio til la 5ma di oktobro 1910, kande la republiko proklamesis e Manuel la 2ma di Portugal renversesis del povo. Pos dizastroza partopreno en l'unesma mondomilito, komencis serioza nestabileso qua kulminis kun armeala stato-stroko en 1926. En 1932 António de Oliveira Salazar asumis la povo kom chefo di la konsilistaro di ministri. Quankam il havis simpatio por fashismo, Portugal restis neutra dum la duesma mondomilito. Pos la fino di la milito, Salazar subisis presi por adoptar demokratio en lando.

Salazar guvernis til 1968, kande ilu sufris cerebrala stroko. Lua sucedanto, Marcelo Caetano, guvernis til 1974, kande ilu revokesis del povo lor la Dianto-revoluciono.

Portugal esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, elektata dal populo por 5-yara periodo. La prezidanto nominas la chefministro, ordinare homo del precipua politikala partiso di la parlamento. La chefministro selektas la cetera ministri.

La Parlamento (Assembleia da República) havas unika chambro kun 230 membri, elektata dal populo por 4-yara periodo. La nuna konstituco adoptesis en 1976.

Judiciala povo en Portugal esas sistemo kompozata ek 4 korti. La konstitucala korto (Tribunal Constitucional) konsistas ek 13 judiciisti qui judicias se la legi aprobita ne kontredicas la Konstituco di la lando. La judiciala korti judicias civila, kriminala, laborala e komercala aferi. La Korti Administrala ed Impostala judicias questioni pri imposti ed administrala agadi. La Kontokontrolera korto (Tribunal de Contas) judicias la legaleso di publika spensi, por helpar la parlamento decidar pri ol.

Fluvio Tago dividas la kontinentala teritorio di Portugal en du. Norde, la regioni doplanda esas montoza kun fertila vali ube agrokultivo povas developesar. Ibe, an la montaro Serra da Estrela, jacas la maxim alta monto de la kontinentala teritorio di portugal, havanta  metri di altitudo. La tereni sude de la lando esas plu basa kam la norda. Sude, la maxim alta monto esas Foia, havanta 902 metri di altitudo. Tamen, la maxim alta monto di Portugal esas Pico, en Acori, havanta  metri super la marala nivelo.

Ultre Tago, altra importanta fluvii en Portugal esas Durio (entote 938 km, di qui 200 km esas en Portugalana teritorio), Minho, Vouga, Zêzere, Sado e Guadiana.

La litoro di Portugal havas 943 km en la kontinento, 667 en Acori e 250 km en Madeira, Porto Santo e l'Insuli Sovaja (Ilhas Selvagens). La duni di Porto Santo atraktas multa turisti. En la kontinento, proxim l'urbo Aveiro, un delto longa de 45 km e larja de 11 km esas richa en fishi e marala uceli.

La klimato di la lando esas mediteraneala, kun varma e sika someri e kolda e pluvoza vintri. Dum somero ofte eventas granda incendii en la sika vejetantaro. La mezavalora pluvo-quanto varias de min kam 300 mm omnayare en Massueime til 450 mm en Faro, 1.700 mm en Guarda e plu kam 3.000 mm en la montaro Serra da Estrela. En Acori la mezvalora yarala pluvo-quanto povas superirar 6.250 mm. La minima temperaturi di Portugal - ofte infre -20°C - enrejistresas dum la vintro en Serra da Estrela, l'unika regiono di Portugal ube nivas dum vintro. Ja en Alentejo la temperaturi povas superirar 40°C dum somero.

L'ekonomio di Portugal diversigesis pos ke la lando eniris l'Europana Ekonomiala Komunitato - precedinto di nuna Europana Uniono - en 1986. Dum la sequanta yari, la guvernerio privatigis multa kompanii kontrolita dal stato e liberaligis importanta sektori ekonomiala, nome telekomuniki e financala sektoro. La lando juis rapida kresko ekonomiala, nome de 1986 til la komenco dil yari 2000ma. Tamen, la lando duras havar la min granda TNP po persono del Europana Uniono.

La terciara sektoro, nome turismo, esas nun la maxim importanta del ekonomio Portugalana. L'industriala sektoro duras diminutar de la yari 1980ma til nun, pro la klozado di multa fabrikerii, note en la nordo di la lando. L'agrokultivo esis la maxim importanta ekonomiala sektoro di la lando til la yari 1960ma, ma nun ol reprezentas cirkume 2.3% de la TNP.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Portugal havis  habitanti, di qui 65,2% rezidas en urbi. La maxim multa esas Portugalani, populo Mediteraneala, etniale homogenea e blanka. Decendanti de Afrikani qui enmigris dum e pos kolonial epoko esas min kam 100 mil personi. De 1990 til nun, Portugal recevis multa enmigranti de Estal Europa,ma anke de Brazilia, de lua ex-kolonii en Afrika, e de altra Sud-Amerikana landi. L'ekmigro di Portugalani vers altra landi diminutis multe pos la Dianto-revoluciono e pos l'eniro di la lando en l'Europana Uniono.

Lua oficala linguo esas Portugalana, qua originis de la Latina. La linguo Mirandana ank esas oficala en la loki ube ol parolesas.

Katolikismo esas la dominacanta religio, pos l'ekpulso di islamana mauri e judi Segun statistiki de 2011, 81% de la habitantaro esas katoliki. Altra kristani esas 3,3%, altra religii (inkluzite Judaisti e Mohamedani) esas 0,6%, sen religio esas 6,8%, e 8,3% ne informis pri religio.

La maxim granda urbo segun la nombro de habitanti esas Lisboa, qua havas plu kam 500 mil habitanti. Altra importanta urbi esas Porto, Vila Nova de Gaia, Funchal e Braga.

La poeto Luís Vaz de Camões (c. 1524 til 1580) esas un del maxim importanta poeti dil Portugalana linguo. Ilu skribis Os Lusíadas (La Portugalani), epikala poemo pri Portugalana navigadi e deskovraji dum la 15ma e 16ma yarcenti. Ultre Camões, Gil Vicente (c. 1465 til c. 1536) esas un del maxim importanta dramatisti di Portugal.

Dum la komenco dil 20ma yarcento, Fernando Pessoa (1888 til 1935) divenis un del maxim importanta poeti dil Portugalana modernismo. Yen altra importanta nomi en la Portugalana literaturo (dum la 19ma e 20ma yarcenti): Almeida Garrett, Camilo Castelo Branco, Eça de Queiroz, Sophia de Mello Breyner Andresen e António Lobo Antunes. Precipue eminenta esas José Saramago, skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri Literaturo en 1998.

Ultre la Portugalana, Portugal anke agnoskas kom oficala la Mirandana linguo, parolata en kelka urbeti en la nord-esto di Portugal, exemple Miranda do Douro e Sendim. La Mirandana linguo divenis oficala en 1999.

Futbalo esas la maxim populara sporto di la lando. Multa futbalo-konkursi eventas inter lokala amatora o profesionala klubi. La Portugalana futbalisti Eusébio, Luís Figo e Cristiano Ronaldo divenis mondale konocata.




#Article 57: Monako (lando) (432 words)


Monako esas mikra stato kun 1,95 km² en sudal Europa apud la litoro di Mediteraneo. Lua unika vicina lando esas Francia, norde e weste.

L'aborijena populo qua vivis en Monako ed en la nord-esto di Italia esis la Liguri. L'urbo Monako probable fondesis dal Feniciani. Lua nomo posible devenas del Greka vorto monoikos, signfikante 'singla domo', od anke de 'monako' (religioza viro). Sur la roko di Monako jacis templo ube veneracesis la deo Herkulo, inter 7ma-6ma yarcenti aK.

Monako rifondesis en 1215, kom kolonio di la Republiko di Genova. En 1297 la familio Grimaldi asumis la kontrolo di Monako, e de 1419 til nun ol konservabas povo en la teritorio.

Til 1910 la lando esis absoluta monarkio. Ta yaro eventis revoluciono qua forcis l'adopto di konstituco. En 1918 lando signatis pakto kun Francia pri protekto di lua teritorio. En 1943 Italiani invadis Monako, ma kun la krulo di la rejimo fashista, naziisti invadis lando, til la liberigo di Francia.

En 1962 nova konstituco abolisis mortopuniso. En 1993 Monako divenis membrostato di Unionita Nacioni ed, en 2002, ol adoptis l'Euro kom monetaro.

Monako esas parlamentala monarkio. La chefo di stato esas la princo, nune Albert la 2ma. La chefo di guvernerio esas la Ministro di Stato, equivalanta a chefministro, qua elektesas da la princo, e povas esar Monakana o Franca. Nune esas Serge Telle.

Lua parlamento havas unika chambro kun 24 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari.

Monako esas la duesma min granda stato del mondo, dop Vatikano. Ol distas 18 km este de Nice, Francia. Lua litoro esas longa de 4,1 km, e lua frontiero kun Francia havas 4,4 km. La maxim alta monto di Monako havas 163 metri di altitudo, jacanta 43°43'58N 7°24'45E en la sud-westala frontiero kun Francia. La lando ne havas naturala moyeni.

Lua klimato esas la sama kam sudal Francia: Mediteraneala, qua havas vintri kun moderema temperaturi ed intensa pluvi, e someri varma e sika. Ordinare, la temperaturi ne falas infre 20 °C o superiras 30 °C dum somero. Nivo en vintro esas extreme rara, e povas eventar du o tri foyi en dek yari.

Pro lua surfaco esar tre mikra, ne existas importanta fluvii. La mikra rivero Saint-Jean, longa de 190 metri, esas l'uniko de la lando. L'unika lageto esas Fontvieille, kun surfaco 5000 m².

De longatempo Monako adoptis la Franca kom unika linguo oficala. La monaka (ligura) linguo docesis til la klaso de 5ma, pose esis segun-vola.

La provencala linguo docesis sempre segun-vola.

En 2009, por la 150ma aniversario dil romano en versi Mirèio, Monako facis un posto-marko kun la vizajo de Frédéric Mistral.




#Article 58: Luxemburgia (679 words)


Luxemburgia esas lando jacanta an westal Europa. Lu havas kom vicini Germania este, Francia sude, e Belgia weste.

La nomo di la lando venas del anciena Saxona vorti lytel e burh signifikante 'mikra urbo'. La dukio Luxembourg nomesis segun la urbo.

Bazala fakti pri Luxemburgia.

En la teritorio di nuna Luxemburgia trovesis restaji pri homala habitado de plu kam 35.000 yari ante nun. Tamen, l'unesma evidentajo pri civilizuro evas de Neolitiko, o la 5ma yarmilo aK.

En 963 Frankoniana komto Siegfried aquiris la kastelo Lucilinburhuc. Cirkum ta kastelo gradope kreskis urbo. En 1308 Luxemburgiana komto Heinrich elektesis kom rejo di la Romana-Germana imperio. En 1354 la komtio Luxemburgia divenis dukio, ed en 1477 ol divenis parto de Habsburga posedaji.

En 1815, pos ke Napoléon la 1ma vinkesis, Luxemburgia divenis federita stato en la nova Germana Uniono, kreita pos finir la Santa Romana imperio. En 1839, pro l'unesma kontrato di London Luxemburgia dividesis en du parti. En 1867, tra la duesma kontrato di London, Luxemburgia divenis nedependanta stato, kun eterna neutreso.

Luxemburgia esis un ek la fondinti di Benelux (ekonomiala pakto kun Belgia e Nederlando) en 1944, e pose esis un ek la sis fondinti dil Komunitato Europana pri Karbono e Stalo en 1951, e pose del Europana Ekonomiala Komunitato, embriono di la nuna Europana Uniono.

Luxemburgia esas parlamentala monarkio. La chefo di stato esas la granda-duko. Pos la yaro 2000, Henrikus la 1ma di Luxemburgia esas la granda-duko di Luxemburgia. Il mariajis Maria Theresa. Formale, la granda-duko havas granda exekutiva legifala povo. La granda-duko nominas e desengajas la guvernerio. Lu promulgas la legi e havas la yuro por dissolvar la parlamento. Quankam lu nulatempe lu facis to. Fakte la granda-duko havas nur reprezentala funciono.

La granda-duko e la guvernerio exercas exekutiva povo. La guvernerio konsistas ek la ministro-prezidanto (chefministro) e 14 ministri. La nuna guvernerio konsistas ek koalisuro inter la du maxim granda partisi: la kristdemokrata partiso Sociala Populala Partiso Kristana (CSV) e la socialdemokrata Luxemburgiana Socialista Labor Partiso (LSAP).

La parlamento havas unika chambro kun 60 membri. La parlamento elektesas omna 5 yari. En la nuna parlamento, qua elektesis en la yaro 2009, esas 6 politikala partisi. Lua konstituco adoptesis en 1868.

Lando esas un di min granda en Europa, ed ol esas la 175ma granda de 194 nedependanta stati dil mondo. Lua mezuri esas 82 km de nordo til sudo, e 57 km de esto til westo. En nordo existas monteti e kolini, ube jacas la maxim alta monto di la lando, Kneiff, kun 560 metri de altitudo. Populo koncentras su en centro e sudo di la lando.

La lando havas temperema klimato kun oceanal influo ed intensa pluvo-quanto dum fino di somero.

La lando havas 118 komoni.

Luxemburgia havas  habitanti, di qui 43 procenti esas exterlandani. Inter l'exterlandani, 37 procenti havas Portugalana civitaneso, 14 procenti la Franca, 9 procenti l'Italiana, 8 procenti la Belga e 6 procenti la Germana.

La Luxemburgiana linguo apartenas a westala grupo di la Germana lingui ed ol divenis oficala linguo en 1984. L'altra oficala lingui esas la Franca e la Germana.

Dum la yaro 2003] l'unesma propra Luxemburgiana universitato fondesis en chef-urbo Luxemburg.

En la yaro 2007, l'urbo Luxemburg esis la kulturala chef-urbo di Europa.

La maxim populara sporto en Luxemburgia esas futbalo, ma la Luxemburgiana futbalisti esas internacione sen granda sucesi. La maxim granda sucesi en la sporto havis Luxemburgia en la biciklismo.  Luxemburgiana biciklisti ganis ja quarfoye la Tour de France. En la yaro 2011 la Luxemburgiana fratuli Andy Schleck e Fränk Schleck finigis la Tour de France ye la duesma e triesma rango. 

Luxemburgia pleis importanta rolo en la historio di Ido. Ja kinfoye eventis en ca lando granda internaciona Ido-renkontri e konferi:

En la yaro 1907 pos la tale-dicita Ido-skismo en la Esperanto-movado la tota Luxemburgiana Esperanto-asocio transferis ad Ido. Longa yari Esperanto ne havis pro to oficala organizuro en Luxemburgia.

En Luxemburgia habitis kelka tre eminenta Idisti en la komenco di la Ido-movado. La Kompleta Gramatiko Detaloza da Louis de Beaufront publigikesis en Esch-sur-Alzette per la editerio da Luxemburgian idisto Heny Meyer-Heucke en la yaro 1925.




#Article 59: Kalevala (726 words)


Kalevala esas nacional epopeo di Finlandani, publikigita dum la 19ma yarcento da Elias Lönnrot.

Kalevala esas nacional epopeo di Fini. Olua precipua personi esas:

Kalevala komencas kun kreado di mondo. Celibino di aereyo decensas aden maro ed elevas lua genuo kom insulo. Tuf-anado konstruktas lua nesto sur la insulo ed ek ovo naskas mondo: la suno supre por brilar, la luno por la nokto. Väinämöinen naskas ek celibino di aqueyo e driftas a bordo di lando.

Väinämöinen kunvenas Joukahainen, qua sukombas en kontesto per kanto. Joukahainen promisas lua fratino Aino a Väinämöinen ma Aino ne konkordas kom spozo di Väinämöinen e dronas su. Trista Väinämöinen departas a Nordo pro propozor celibino dil Nordo. Louhi promisas lua filiino a Väinämöinen se il konstruktos mirakla sampo, grindilo(?)/muelilo(?) qua donos pekunio, grinduro(?)/mueluro(?) e salo.

Väinämöinen sendas Ilmarinen a Nordo por maleor sampo. Anke Ilmarinen propozas la celibino dil Nordo e ganas belo pos prodo-labori. En nova habiteyo yuna matrono falas a lacero di karnivori. Trista Ilmarinen malear por ipsa ora hominatro.

Por Lemminkäinen ne valoras homino Kyllikki di propra vilajo ma il departas a Nordo pro propozor la celibino. Tamen naskas kontroverso, e Lemminkäinen mortigas la patrono dil Nordo e lua filiulo. Pasturanto di Nordo mortigas Lemminkäinen, ma matro di Lemminkäinen retroqueras il ek Morteyo. (Figuro di Lemminkäinen esas kombinuro di multa figuri di orala poemi.)

Kullervo vivas dum lua yuneso en ne-propra lando. Il pensas rankoro ja en berseyo e venjas lua nefortunoza yuneso a lua severa sorganti. Kullervo esas nerepozanta(?)/febra(?) e normala vivo ne harmonias a lu. Kullervo koitas nesavante lua fratino qua pose dronas su. Fine Kullervo imperas lua espado mortigar ilu. (Parto pri Kullervo esas kelke separanta en Kalevala.)

Sampo donas bonajo por Nordo. Habitanti di Kalevala komensas envidiar sampo e li raptas ol. En Nordo Väinämöinen pleas kantele (kordal instrumento) tale ke omna habitanti di Nordo dormas su. Pose il divenas serpento e reptas tra seruri aden monto, en qua sampo esas seruragita. Li portas sampo en batelo. Dum fugo sur maro komencas kombato e sampo falas kom peci aden maro. Nur peceti restas por homi kom joyiganti.

Kalevala finas en nasko di Kristo kande Väinämöinen departas lasta-foye. Ico demonstras fazo kande paganeso forlasesas e la populo divenas Kristana.

En Kalevala esas longa deskripto pri mariajo ed olua fazi. Anke deskriptesas festo pri mortiginta urso qua esas dea animalo en Fina mitologio. Naturo e homala vivo deskriptas multe. En Kalevala esas anke evidenta punti shamanismala, exemple spiritala iri di Väinämöinen pro savesko.

Kalevala esas nacional eposo maxim populala e maxim multe pri pacal igi rakontanta. Maxim bona vertuo ne esas proda labori militala ed aventuri, ma on fidas ke apta vorto solvas problemi. Kalevala prizentas anke multa poemi pri atmosfero, sentimento e pitoreskeso.

La verko skribesas en metro di Kalevala qua esas anciena Fina metro di orala poemi. La traiti esas:

Exemple, saluto-poemo a suno (de poemo XLIX) en Fina (aliteraco kun dika literi, repeto kun italika) 
Nouse aina aamusilla
Tämän päivänki perästä,
Teepä meille terveyttä,
Siirrä saama saatavihin,
Pyytö päähän peukalomme,
Onni onkemme nenähän!

(Traduko de vorto a vorto:
Levez su sempre dum matini
Anke pos ica jorno,
Facez por ni saneso,
Displasez vildo aden obtenendi,
Kaptenda vildo en kapo di nia polexo,
Fortuno en beko di nia angelo!)

Lektez Kalevala .

Kalevalan kolektis Elias Lönnrot, mediko qua divenis granda autoritato di Finlandana linguo en 19ma yarcento. Il notis orala poemi dum lua multa voyaji en Karelia Finlandala e Rusiala.

Lönnrot fuzis poemi aden un pensante krear nacional eposo por Fini e lu ne pensis pri artala punti (por ex. poemi pri Lemminkäinen e Kullervo). Kalevala ne prizentas direte folkloro qua esis kom fonto. Lönnrot anke ipsa kreis nemulta parti mankinta.

Unesma versiono publikigis en 1835 (L'Anciena Kalevala). Ma Lönnrot prolongis lua laboro, e Nova Kalevala (nuntempa “oficala versiono”) publikigis en 1849. Kalevala havas 22.795 versi, entote 50 poemi.

Kalevala signifikis multe ye tempo kande Finlandana linguo ne esis oficala en Finlando, tatempe en autonoma parto di Rusia. Kalevala efektigis multe en

Kalevala skribesis segun spirito di nacionalismo e romantikismo ma ipsa materialo esas anciena. On povas dicar ke Kalevala komencis ero en historio di Finlando, qua duktis a veko di nacional mento e fine a nedependo.

Kalevala tradukesis aden c. 30 lingui, esante la maxim recenta la Vietnamana. Kalevala inspiris anke J.R.R. Tolkien (en Silmarillion) e Henry Longfellow (en Kanto pri Hiawatha).




#Article 60: Arkipelago (152 words)


Arkipelago od insularo esas grupo di insuli sate proxim l'uno de l'altri, e maxim ofte kun komuna geologiala origino. Exempli pri arkipelagi esas Baleari e Faero, ambe en Europa. La vorto originis de du Greka vorti, ἄρχι- – arkhi- (precipua) e πέλαγος – pélagos (maro), tra l'Italiana vorto arcipelago. Dum l'Antiqueso, Archipelago esas la nomo por la Maro Egeo.

Arkipelagi povas existar izolata de altra landi per granda quanti di aquo, od existar proxim vasta extenso di lando. Exemple, Skotia formacesas per arkipelago kun plu kam 700 insuli, qui esas vicina de Skota teritorio en Britania.

La maxim vasta landi qua kompozesas nur per arkipelagi esas: Japonia, Filipini, Nova-Zelando, l'Unionita Rejio e Indonezia (la maxim granda arkipelago del mondo).

Per extenso, la vorto 'arkipelago' anke uzesas por nomizar l'unaji en peizajo, quale granda urbi, e mem la kampeyi en Siberia dum Sovietiana rejimo, expozita da Alexandr Soljenicyn en lua libro Arkipelago Gulag.




#Article 61: Tunizia (681 words)


Tunizia esas lando jacanta an Nord-Afrika an la marbordo di Mediteraneo. Ol havas kom vicini Libia sud-weste e sude, ed Aljeria weste. Norde jacas Mediteraneo. Lua chef-urbo esas Tunis.

Bazala fakti pri Tunizia

La teritorio di Tunizia habitesis dal Feniciani depos 10ma yarcento aK. L'urbo Kartago, fondita cirkume 814 aK, jacis en la regiono. Kande Romani vinkis Kartago, li okupis la regiono. Kristanismo developis en la regiono pos la 3ma yarcento. Santa Felicitas e Santa Perpetua (181 til 203) vivis e mortigesis en la regiono.

Arabi okupis la teritorio depos la 7ma yarcento. En 1574 Otomani okupis ed administris ol.

En 1881 Franci transformis Tunizia en protektorato. Dum la duesma mondomilito ol administresis da Francia di Vichy, ed eventis persekuto a Judi. De novembro 1942 til mayo 1943 ol administresis da Naziista Germania, qua duris praktikar tale-nomizita finala solvo. Germani ed Italiani fine kapitulacis ye la 13ma di mayo 1943.

Tunizia nedependanteskis de Francia ye la 20ma di marto 1956.

La nuna konstituco di Tunizia adoptesis ye la 26ma di januaro 2014. Segun ol, lando esas mi-prezidantala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo e povas rielektesar unfoye. Nun esas Kaïs Saïed. La chefministro ank esas parto del exekutiva povo, ensemble kun la prezidanto.

La legifala povo konsistas ek la singla-chambra Asemblitaro di Reprezentanti de la Populo, qua havas 217 membri qui elektesis direte dal populo por 5-yara periodo. L'unesma elekto por l'Asemblitaro eventis en 2014. Ante la revoluciono di 2011, la parlamento esis duchambra. En 2015, 68 ek la parlamentani esis mulieri, la maxim alta proporciono di mulieri en irga legifantaro de ula Mohamedana lando.

La bazo di la legaro di Tunizia esas Franca civila legaro. La membri de Supra korto povas ensemble revizar legifala agadi.

Tunizia, la min granda ek la landi de Maghreb, jacas an la nordo di Afrika. Ol distas 140 km de Europa. Havanta  km², ol havas 965 kilometri di frontieri kun Aljeria, 459 km di frontieri kun Libia e 1.298 km di litoro.

Malgre lua mikra extenso, Tunizia havas variata biodiverseso, pro lua extenso de nordo til sudo. Sahara okupas de 33% til 40% de lua teritorio.

Pekunio: Tuniziana dinaro (TND o DT), nur por hemlandala uzado.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Tunizia havis  habitanti. La maxim multa (98%) esas Arabi.Europani esas 1%, Judi ed altri ank esas 1%.

L'oficala linguo di la lando esas Araba e Franca. Berbera (Tamazight) anke parolesas.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Islamo Sunni, por 99,1 % de la habitantaro. Altra religii (kristani, Judi, Shia Islamo, Bahá'i) esas cirkume 1%.

En 2008, 78% ek l'adulti savis lektar e skribar.

Tuniziana kulturo mixas influi Feniciana, Romana, Vandala, Bizancana, Juda, Araba, Turka, Italiana, Hispana e Franca, ed anke la nativa Amazigh. La palmatra amuleto Hamsa, multe populara en omna landi de Maghreb ed uzata kom juvelaro, posible havas origino Kartagana. La signo antropomorfa Tanit, qua konsistas ek lineo e cirklo pozita sur triangulo esas prezenta en multa arkeologiala restaji de la civilizuro Punika (Kartagana).

La nuntempa pikto developesis en la nomizita Skolo di Tunis, qui decidis developar nativa temi, e rejektis l'influi del Orientala koloniala pikto. Ol fondesis en 1949, ed asemblas artisti mohamedana, juda e kristana. Pierre Boucherle, Yahia Turki, Abdelaziz Gorgi, Moses Levy, Ammar Farhat, e Jules Lellouche esis la precipua artisti de ta artala skolo. Nun existas 50 artala galerii en la lando.

Literaturo en Tunizia existas en du lingui, Araba e Franca. La literaturo en Araba existas de la 7ma yarcento, kun arivo di Araba civilizuro en la regiono. La 20ma yarcenta skriptisto Ali Douagi skribis plu kam 150 noveleti por radiobrodkasto, plu kam 500 poemi e kansoni, e preske 15 teatraji. Khraief Bashir, novelisto qua skribis multa libri dum la yari 1930ma, shokis lora socio por skribar en Tuniziana dialekto. Yen altra notora skriptisti qua skribis en l'Araba: Moncef Ghachem, Mohamed Salah Ben Mrad, Mahmoud Messadi e la poeto Aboul-Qacem Echebbi. Pri literaturo en la Franca, multa skriptisti rezidas exterlande, exemple Abdelwahab Meddeb, Bakri Tahar, Mustapha Tlili, Hele Beji, or Mellah Fawzi.




#Article 62: Tempo (200 words)


Tempo esas fizikala konceptajo qua permisas ordinar listo di eventi, establisante lo pasinta, lo prezenta ed lo futura. La tempo mezuresas ye sekundi segun l'internaciona sistemo pri mezuri. Tale, ni povas savar quanta tempo pasas inter du eventi.

Ni mezuras tempo segun anciena sistemo Babiloniana. Babiloniani dividis lumoza tempo di dio a 12 secioni. Un horo ne esis 60 minuti ma dekeduimo de lumoza tempo. La nombro esis 12 pro en stelo-cielo, segun Babiloniani, ank esis 12 animalo-figuri. Samamaniere tenebroza tempo di dio esis dividita a 12 secioni. Tale ni ganis dio dividinta a 24 hori. Anke yaro esas dividita a 12 secioni segun Babiloniana sistemo.

Un horo havas 60 minuti pro 60 esis santa nombro por Babiloniani. Pro to ank un minuto havas 60 sekundi. Babiloniani ne bezonis dividar minuto, ma nun un minuto esas dividita a cent parti (e tale, a plu mikra parti segun decimalo-sistemo).

L' utensilo por mezurar la tempo nomesas horlojo. Li kustumale uzesas dum l'ordinara vivo. Por plu preciza mezuri, existas altra artifico nomesanta kronometro, qua uzesas por sportala eventi e ciencala experimenti, exemple.

Per plu fizikala termini, la tempo esas la disto inter eventi alonge la quaresma axo di koordinata sistemo en spaco-tempo.




#Article 63: Skriburo (466 words)


Skriburo esas la videbla expreso di pensajo e parolajo. Sen skriburo, savo transrecevesas kun helpo di memoro e la konteno di mesajo ne duras akurata. Sen la helpo di skriburi kulturala developo ne esabus posibla.

L'unesma skriburi naskis nedependente en vali di granda fluvii dum la 3ma yarmilo aK (c. 5 500 yari ante nun). Komence, skribado esis desegnado di imaji. Skriburi havis kontakto kun nula linguo ma kun kozi qui prizentesis per imaji. Skriburi del populi Maya ed Azteki esis imajo-skribaji, e ne omna ek lia texti dechifresis. Nuntempa trafiko-signi esas imajo-skriburi.

Sequanta fazo esis vorto-skribajo, en qui omna vorto havas propra signo (ol nomizesas ideografio). Signo-skribajo demandas multega signi. Quankam un signo povis havar multa senci, exemple un signo indikis ‘suno’, ‘lumo’, ‘dio’ e ‘kaloro’. Ca fazo komencis c. 3100 aK kande Sumerani developis olu. Pose Sumerani - ed Egiptiani - adjuntis silabo-signi kande naskis mixita sistemo. Nuntempa Chiniana skribajo esas vorto-skribajo ed ol esas maxim olda sistemo di skribajo ankore uzata. De Chiniana skribajo naskis Japoniana skribajo.

Feniciani developis dum la 2ma yarmilo aK (c. 1200 aK) de imajo- e silabo-signi literi qui signifis soni. Feniciana esis Semida linguo ed ol ne bezonis literi por vokali, do omna literi esis advere silabo-signi. Entote esis 22 literi. De literi dil Kanaana brancho di anciena-Semida linguo naskis Greka literi.

De literi di Arameana brancho di anciena-Semida linguo naskis literi Nabateana, Hebreana, Araba ed Indiana. De Indiana literi naskis pose Koreana, Tibeta e nemulta altra skribaji orientala.

Greki transformis signi adjuntante vokali. Tale naskis fonologiala skribajo en qua singla litero valoras un sono. De Greka literi naskis Romana, Kopta e Slava literi di skribajo. En komenco skribajo di Slavi esis glagolico (ye 9ma yarcento) ma samatempe evolvis anke Kirila alfabeto. De Latina literi naskis Germana (Gota) literi. Germani uzis runo-skribajo quan anke Vikingi uzis depos 9ma yarcento.

Romana (i.e. Latina) literi naskis ye la 7ma yarcento aK (c. 660 aK). Greki havis nur mayuskuli (granda literi). Minuskuli (mikra literi) naskis erste ye la Mez-epoko sur bazo di granda literi. Karolinga minuskulo naskis kande Karolus la Magna imperis ke difereskinta stili di skriburi esez uniforma. Posa modifikuri di Latinal alfabeto esas nur alterni di diversa stili.

La direciono di skriburo esas en maxim anciena skribo-sistemo, exemple Chiniana, desupre adinfre komencante de punto dextra e supra. Lo esas maxim apta por la sinistra manuo. Sequante anciena skribo-sistemo, exemple Araba e Hebreana e Feniciana, komencas lua skribo anke de punto dextra e supra, ma la lineo avancas horizontale adsinistre. Anke lo esas maxim apta por la sinistra manuo. Greki turnis skriburo per komencar sinistre e supre, ed igar la lineo avancar horizontale addextre. Samatempe multa literi turnis 180˙, kelka literi nur 90˙. Pro co esas propozita, ke antee, en tre anciena pasinto, esis plu multe sinistra-manua homi kam nuntempe.




#Article 64: Vikingo (481 words)


Vikingo esis habitanto di anciena Skandinavia, do Vikingi esis ancestri di Suedi, Dani e Norvegiani, pose Islando. En ocidentala landi on parolas pri Normandia e nuntempe en Rusia ed antee en Bizanco pri Varyagi. Antee en Rusia Vikingi esis Rusi (‘remeri’) , ma senco di vorto Ruso alternis samatempe kande l'efekto di Vikingi finis en Rusia. La vorto Vikingo venas de anciena vorto Skandinaviana vik qua signifikas ‘bayo’ o `fyordo´.

Vikingi facis voyaji en mikra navi (nominita knörr kun pruo dragona, en Sueda drake) ad Europa inter 789ma e 1066ma yaro. Voyaji finis kande Vikingi koncesionis a Kristanismo e koncentrita povo di rejo. Produkti por komerco esis furi, qui chanjesis a glaso-vari e stofi, anke a moneti. Primara motivo por voyaji esis komerco, ma komerco povis rapteskar. Kelkafoye facesis unsenca rapto-voyaji. Profesionala milito-Vikingo nomizesis berserko. On rakontas ke li mastikis toxika fungi pro freneziesko hipnotala por batalio. Ma reale Vikingo ne havis korni sur lua helmo.

La socio di Vikingi esis demokrata. Mulieri anke havis importanta stando en socio, precipue kande viri esis sur voyo. Omna homuli e homini libera povis partoprenar en la ting (asemblajo). Maxim anciena kunveno nacional - allting - kunvenis depos 902 en Islando.

Mitologio e religio di Vikingi esis tre multa-laterala. Konocata esas i.a. Odin, deo di milito, Tor, deo di tondro, e Frey, deo di fertileso, e Valhalo - halo di selektiti - adube celibini di Odin guidis militanti mortigita en batalio.

Centri di komerco esis:

En la fino di la 10ma yarcento Vikingi dominacis Norda Maro, Esta maro (Baltika maro) e la nordala parto di Atlantiko. Pos fino di efekto di Birka Germana Hanso-uniono komencis okupar komerco sur Baltiko.

Vikingi facis lua voyaji per seglizita bateli quin on povis anke remar. Averajala Vikingo-batelo esis longa de c. 30 m, ed aden lu fitis 32 remanti. Bateli esis de querko. Oli esis neprofunda e stabila, ed on povis rivovehar facile per oli. Sur spacala maro Vikingi uzis propra moyeni di orientizo e disto-mezuro. Trans senriverala parto di voyo li transportis bateli tirante.

Dani facis voyaji

Norvegi voyajis

Suedi facis voyaji (segun Vikingi Austway, Austvej) trans Baltiko (Esta maro)

Vikingi efektis direte o nedirete a formaco di multa imperii (quale Anglia, Irlando, Rusia). Vikingi fondis kolonii ma li intermariajis en multa loki kun lokala habitanti. Vikingi koloniigis anke Faero, Shetlando, Orkadi, Hebridi, Islando e la sudo di Grenlando. Nune decendanti de Vikingi vivas nur en Faero ed Islando. Leifr Eiríksson (filio di Eirík la Reda) vizitis en 1000 anke Amerika, quon li nomizis Vinland (nuna Newfoundland). Antee la rivon vidis Bjarni Herjolfsson ma il ne povis explorar la lando. Probabla traiti di Vikingi trovesis ank en Mexikia.

Voyaji efektis arto e kulturo di Vikingi. Kristanismo translacis a nordo, e naskis runal alfabeto qua havis Latina ed anciena Gota literi. Orale mediacinta rakonti skribesis kom sagi. Sagi ne esas legendi pro ke li rakontas pri reala homi.




#Article 65: Runo-skribajo (244 words)


Runo-skribajo esis skribajo, quin anciena Goti, Saxoni, Angli e Vikingi uzis. Dum l'expanso di Kristanismo vers la nordo, ol desaparis en kontinentala Europa e Britania ante finir la 8ma yarcento. En Nordal Europa on uzis runo-skribajo de la 7ma til la 13ma yarcento, en Gotlando til la 16ma yarcento, e rare mem en 19ma yarcento en periferiala regioni di Dallando (Suede: Dalarna). Chefa regioni di runi esis Dania, Norvegia, Islando, Grenlando e precipue Suedia.

Pri origino de runi existas diversa hipotezi. Segun la maxim probabla teorio li repozis a la Latina literi. Tamen, li havas traito ek Greka literi. Esis multa tipi di runal alfabeto. En kontinental Europa anciena Germani (Goti) uzis 24 signi, dum ke l'Anglosaxona uzis 30. En nordala landi uzesis nur 16 signi qui havis du versiono: Dana e Sueda-Norvegiana versiono.

Vikingi nomizis la runi futhark segun unesma sis literi f-u-th-a-r-k. Runal literi esis direta-lineala sen ula arkala formi. Tala literi esis facila por hakar en stono.

Texti di stoni esas ordinare fragmentala. Maxim konocata e longa texto esas en stono di Rök qua standas en estala Gotalando (58.13N-14.40E), en Suedia (videz Sueda Wikipedio ). Maxim nova stoni esas quale memoriginta tombo-stono. En stoni on hakis pluse literi anke imaji.

Runi-skriburi havis, segun Vikingi, magiala povo ed efekto. Per oli on povis obtuzigar spadi di enemiki, forsar kateni od igar muliero ameskar. Runo-skriburi anke kuracis maladi, protektis en batalio o defensis kontre magiisti. Protektanta skriburi esis i.a. en lamo di spado.




#Article 66: Ciencala metodo (362 words)


La ciencala metodo esas ita praktiki konsiderata da la ciencisti kom valida por raportar, konfirmar e refutar la teorii:

Francis Bacon definis la ciencala metodo per la sequanta pazi:

Tamen, la moderna cienco ne sequas ica pazi totale. En cienci quale l'astronomio o la teoriala fiziko, esas tre desfacila realigar l'experimenti. Do, icakaze, suficas l'observado por kreor la hipotezi.

To, adminime, esas un expliko di la cienco. Ol esas ta qua sequas la metodo ciencala, ed olca esas la formulo supera. Ma ciencisti sucias plu facar la cienco, kam explorar od explikar quo ol esas. Filozofiisti di la cienco (ek qui BACON esis uno) dum yarcenti esforcis definar od explikar ol. Anke, multi debatis pri la formulo, ed propozis diferinta detali pri ol.

Tre importanta pazi en la cienco kosmologiala ed en filozofio dil cienco facesis da Immanuel Kant. Karl Popper dicas ke la kosmologio da Nicolaus Copernicus e da Isaac Newton divenis la povoza ed ecitanta inspirajo di vivo intelektala di Kant. Lua unesma importanta libro (duras POPPER) esis Teorio dil cielo, ciencala libro. En ol, il enuncis plura tre grava teorii. Lua maxim famoza libro, Kritiko dil pura raciono, esas verko filozofiala inspirita kande lu exploris la logiko di Newtonala teorio.

La filozofio di ipsa Karl Popper forte kritikis e forsan destruktis la “mito” da Bacon. Segun Popper, la maxim frua ciencisti pri qui ni konocas esis la skolo di Miletus, pri qui la epoko esis ante Sokrates, ed ek qui la unesma esis ????? (Thales, Talio), e la duesma, lua studento Anaximander. Segun la unesma, “la tero sustenesas da aquo sur qua ol flotacas quale navo, e ni dicas ke sismo eventas, kande la tero esas sukusata da movado di la aquo”. La duesma enuncis altra teorio pri susteno di tero. Segun lu, “la tero sustenesas da nulo, ma restas fixa, pro ke ol egale distas de omna cetera kozi. Olua formo esas quaza tamburo (cilindra). Ni promenas sur un ek olua plata surfaci, e l'altra esas ye l'opozanta latero”. Anaximander atingis ica teorio ne per observado dil fakti, ma per rezonado. E pro observado lu faliis atingar o retenar la teorio ke la tero esas sfera vice cilindra.




#Article 67: Alfred Nobel (169 words)


Alfred Bernhard Nobel (1833 til 1896) esis Sueda inventanto, kemiisto e filantropo qua suportis ideo di paco.

Nobel vivis lua yuneso en Sankt Peterburg, ube lua patro havis multa fabrikerii. Lua patro produktis landal e marala  minili. Alfred havis kom tasko di lua vivo developar plu bona exploziva materiali ed il komencis lua experimenti en St Peterburg. La experimenti duktis ad uzo di nitrogliserino en Suedala min-exkavado.

Kande lua plu yuna fratulo perisis en explozo che fabrikeriala laboratorio, il decidis saveskar, kad esas posibla facar plu sekura explozanta materio. Kom rezulto di developala laboro naskis dinamito quo divenis sucesanta produkto en mondo. Alfred inventis i.a. merkurial incendiilo por explosivi en 1865, dinamito en 1867, nitrogelatino 1875, e senfuma pulvero en 1888.

En 1873 Nobel translojis aden Paris. Quankam il mustis, pro preso da administranti, nove translojar aden San Remo ye 1890.

Kande Nobel mortis, lua posedajo esis 31,5 mil. kroni Suedala. En 1895 Nobel testamentis lua posedajo a fonduro. La fonduro komencis donar Nobel-premii, pos heredala kontesto, erste 1901.




#Article 68: Nobel-premio (135 words)


Nobel-premio (en Suediana Nobelpriset, en Norvegiana Nobelprisen) donesas da Nobel-fonduro omnayare ad eminenti en feldo di fiziko, kemio, medicino o fiziologio, literaturo e paco. Premii donesas depos 1901, e depos 1969 donesas premio pri ekonomiko. Nobel-fonduro donas Nobel-premii sempre la 10ma di decembro (quo esas mortodio di Alfred Nobel) en Stockholm ed Oslo.

Cienciala Akademio di Suedia selektas la laureati pri:

Karolina Instituto en Stockholm selektas la laureati pri

Akademio di Suedia selektas la laureati pri

Komitato nominata dal Parlamento (storting) di Norvegia selektas la laureati pri

Por singla premio esas nominata komitato qua selektas de 10 til 15 kandidati. Finala laureati selektesas segun opinioni di du experti. Nuntempe plu ofte premio donesas a grupo di studiisti, ma en la grupo devas esar admaxime tri membri. La devizo di premio esas “por bono dil homaro”.




#Article 69: Otto Jespersen (237 words)


Otto Jespersen (1860 til 1943) esis Dana linguisto, specalisto pri la gramatiko dil Angla linguo. Il naskis en Jutlando e frequentis l'Universitato di København, ganis diplomi en la Angla, Franca e Latina lingui. Il anke studiis linguistiko che l'Universitato di Oxford.

Jespersen esis profesoro pri la Angla che l'Universitato di København de 1893 til 1925. Kun Paul Passy, il fondis l'Internaciona Fonetik-Asociuro. Il forte sustenis la ideo pri auxiliara internaciona linguo. Il esis membro di la Delegitaro qua kreis l'artificala linguo Ido e pose developis Novial, quan il judikis kom plubonigita linguo.

Il esas famoza pro kelka verki. Lua Modern English Grammar esas konsakrata precipue a morfologio e sintaxo. Lua Growth and Structure of the English Language es kompleta vidpunto pri la Angla da homo kun altra matrala linguo, ed ankore nun imprimesas, plu kam 60 yari pos lua morto e preske 100 yari pos l'original publikigo.

Otto Jespersen invitesis plurafoye ad Usa kom gasto-profesoro, ed il kaptis l'okaziono por studiar l'eduko-sistemo di la lando. Lua autobiografio (videz infre) editesis en Angla tradukuro erste en 1995. 

Jespersen propagis fonosemantiko e skribis: kad esas vere plu multa logiko ye l'opozita extremo qua negas irgasorta son-simbolismo (ecepte la mikra klaso de evidenta ekoismi ed 'onomatopei') e vidas en nia vorti nur kolekturo de acidental e senraciona asociuri di sono e signifiko? … Esas nenegebla ke esas vorti quin ni sentas instintale kom adequata por expresar l'idei quin li reprezentas.




#Article 70: Novial (263 words)


NOVIAL (NOVa Internaciona Auxiliara Linguo) esas konstruktita internaciona linguo developita dal Dana linguisto Otto Jespersen e publikigita ye 1928.  Jespersen elaboris Novial en la du libri 'An International Language' (1928) e 'Novial Lexike' (1930).  La duesma esas vortolibro di Novial (al Angla, Franca e Germana).

Jespersen partoprenis Delegaciono quo selektis Ido kom la linguo internaciona ye 1907. Ma pos unesma mondomilito lu deceptesis da Ido e decidis developar sua propra sistemo. Lu sustenesis dal sueda idisto Per Ahlberg, la redaktero dil Ido-jurnalo Mondo, quo divenis sendependa e fine ye 1934 mutacis aden Novial-jurnalo kun la nomo Novialiste. Jespersen ed altra Novialisti pluse developis la linguo per la pagini di Novialiste inter 1934-1939, kande ol mustis cesar pro la komenco di duesma mondomilito.

Novial fondesas precipue sur Ido, kun influo de Occidental (1922) da Edgar de Wahl) ed Idiom neutral (1902 da Waldemar Rosenberger). Maxim multa substantivi finas per -e, adjektivi per -i, adverbi per -im. Verbi finas per sive -a, -e, -i, -u por funcionigar la sufixo -(t)ione; do exemple komplika/tione, solu/tione. Altra remarkinda traito esas l' e/a/o-vorti: brose ('brosilo'), brosa ('brosar'), broso ('broso'). Per ica sistemo Jespersen kredis solvar la problemo di direta derivo en ido.

Novial mortis kun Jespersen ye 1943. Pos la milito, nek Ahlberg, nek lua kunredaktero Valter Ahlstedt duris laborar por Novial. Multa Novialisti pose transferis ad Occidental od Interlingua dal IALA (1951). Depos 1997 esis diversa esforci rivivigar e/o reformar Novial, ma til nun sen suceso.

Avertez, ke l'espelo di Novial chanji multa foyi trans la vivo di Novial!

Yen Patro nia exemplo inter Novial ed Ido.




#Article 71: Leifr Eiríksson (163 words)


Leifr Eiríksson (980?-1025?) esis, 500 yari ante Cristoforo Colombo, la unesma Europano sur la amerikana kontinento.

Leifr Eiríksson esis vikingo e naskanta exploristo, nam sua patro - Eiríkr Raudi (Erik la Reda) - fondis la kolonio Grenlando. En 1000 Leifr Eiríksson livis Grenlando e navigis adweste por serchar la nova tero qua segun rumoro esus situata plu weste de Grenlando. 

Il deskovris ‘Helluland’ (= ‘Plan-stono-lando’; la nuna Bafin-Lando), ‘Markland’ (= ‘Foresto-lando’; la nuna Labradoro), e segl-iris a ‘Vinland’ (= ‘Prato-lando’; la nuna Nov-Lando) ube il restis dumvintre.

Leifr Eiríksson esis la unesma Europano sur la amerikana sulo, ma to ne esis la kauzo pro qua il esis surnomizata ‘Leifr hinn Heppni’ (Leifr la Fortuna). Il recevis ca surnomizo pos ke il dum la hemvoyajo a Grenlando salvis kelka naufrajanti, qui abunde rekompensis il.

Pos kelka yari la kolonieto sur ‘Vinland’ esis abandonata pro enemikeso da la indijena populo e pro la mala klimato.

En 1963 norvegiana expediciono trovis la restajo di la kolonieto.




#Article 72: Pikto (244 words)


Pikturo e desegnuro esas artala verki bidimensionala.

Farbi esas materii aplikita super altra materii, sive pro estetikala motivi, sive por protektar ulo. Ol prizentas su generala en liquida formo, ed aplikesas en fina induturi per pinselo, rolero o per projekto. Ol povas anke esar en pastoza formo ed aplikesar per kultelo (truleto) e mem per manuo. Industriale on uzas anke pulvero-pikti, aplikita per elektrostatika projekto pose bakita.

Farbi komportas ordinare tri kompozanti:

Ultre koloromaterii e liginti, existas multa produkturi en la farbi qui plubonigas l'elastikeso o la rezisto di la pikturo.
On povas trovar anke di sikativi (produkturi boniginta la sikala). On povas agnoskar di artistika kuranta segun selekto di dissolvivi e sikativi (obskurega norde Europa, klarega en Italia).

Pulvero farbi ne havas dissolvivi. La liginta esas ofte produkturo qua transformas su en polimero, la pikto formacas lore strato di protektiva plastiko.

On nomesas ofte « sen dissolvivo » l'akrila o vinilika farbi ube la dissolvivi esas aquo. Tamen, la farbi qui ne kontenas hidrokarbura dissolvivi (ex: white spirit) povas kontenar adjuntaji, exemple la glikol-eteri povinta li anke domajar cirkonde.

Periodi e stili en piktado e desegnado

De prehistoriala desegnuri naskis literi por skriburo.

Kikladal arto: 2800 aK -1100 aK 
Minoal arto: 2000 aK - 1400 aK 
Mikenal arto: 1600 aK - 1100 aK

Geometria stilo: 800 aK - 700 aK 
Arkaistika stilo: 650 aK - 480 aK 
Klasika stilo: 480 aK - 400 aK 
Helena stilo: 330 aK - 30 aK

Kelka piktisti:




#Article 73: Moblo (460 words)


Moblo esas objekto quo uzesas por sidado, dormado, manjado, e c. Moblo esas, exemple, stulo, fotelo, tablo, kredenco, lito. 

Periodi e stili di mobli e spensala utensili

Renesanco naskis en Italia dum la komenco dil 12ma yarcento. Dum renesanco on startis itere uzar koloni, gebli e spegulala surfaci. Dum renesanco on favoris simetrio e harmonio. Mobli separesis ek muri. Renesanco donis a mobli arkitektonika e rekta-lineala strukturo.

Baroko developis su en Italia ye fino di 15ma yarcento sur bazo di renesanco. Baroko estimis forteso, movo, emociono e teatrala pompeso. En mobli uzesis kom dekorili formi di spiralo e balono e di planti. Koloro esis sempre ne-hela. Stuli esis alta-dorsala ed armori esis granda. Prosperanta ero di baroko pasis che la palaco di Versailles dum la regno di Louis la 14ma di Francia.

Rokoko naskis en Francia dum povo di Louis la 15ma di Francia ye komenco di la 18ma yarcento. La vorto rokoko originis de la Franca vorto rocaille ‘konko’, e konko divenis pose kom ornamento favorita.

Rokoko adoris rurala vivo ed Antika pastoro-idilio, e temi di ornamenti selektesis direte de naturo. Pro to valoris dessimetrio, arkala formi, S-figurala pedi en stuli. Chinia e Chiniana porcelano tre interesis. En Anglia naskis stilo di Chippendale de Chiniana stilo e gotiko.

Gustavianismo esis nordala versiono de nova-klasismo. En Francia esis stilo di Ludvig, en Anglia stilo di Adam. Dum 18ma yarcento anke rurala populi developis propra gustavianismala stilo. Gustavianismo valoris rekta linei vertikala, hela kolori, harmonio e simpleso. En stulo-dorsi uzesis figuri di garbi e shildi. Kom dekorili uzesis en chambri koloni ed urni.

Imperio-stilo esis imperiala stilo di Napoleon ed ol konektesis a posrevolucionala diretorio-stilo. En Rusia esis estala versiono, en Suedia stilo di Karl Johan.

Motivi di dekorili del Imperio-stilo obtenis de Roma, Grekia ed Egiptia. Stilo di Imperio-stilo esis pompala e multa-kolora ma altralatere ol esis rigida e militala. On valoris bronzo, oro, mahagono e diversa petri. Mobli esis grandega, kam skulturi, e stuli havis pedi qui arkigis extere.

Stilo di biedermeier esis maxim posa fazo en Imperio-stilo. Biedermeier havis granda rolo en dekoro di borgezo-hemi.

Repeto-stilo repetis anciena stili en nova mixo. Ol developis su de romantika sercho di pasinto. Nova-klasismo esis Franca-stila, nova-gotiko esis Angla-stila, nova-renesanco esis Germana-stila, e nova-baroko konektis a naskinta yugendo-stilo.

Dum la 19ma yarcento l'urbi grandeskis, l'industrio developis su ed inventesis seriala produktigo. En mobli uzesis ne-hela arboro-speci, multa-figurala stofi e dekori qui expansis a multa direcioni.

Yugendo obtenis lua nomo de Münchena jurnalo Die Jugend ‘yuneso’. En Francia la stilo nomesis art nouveau ed en Unionita Rejio modern style. En Finlando ol havis konekto a nacionala Romantikismo.

En yugendo on valoris artizanala laboro, autentika materii e funcionala formi. On uzis arkala linei qui esis kam cigno-kolo, planto- ed animalo-motivi e naturala kolori.




#Article 74: Wilhelm Ostwald (383 words)


Friedrich Wilhelm Ostwald (Vilhelms Ostvalds), (1853 til 1932) esis Germana kemiisto e filozofo qua ganis Nobel-premio en 1909 pro sua studii pri katalizo.

Ostwald konsideresas kom la patro di fizikala kemio. Ilu laboris pri katalizo, kemial equilibro, rapideso di kemiala reakti ed inventis la Ostwald-procedo.

En 1907 il prezidis la kunsido dil komitato qua havis la tasko selektar la maxim apta helpolinguo por internaciona komunikado. La komitato rekomendis multa revizi ad Esperanto, e ta rekomendi duktis a developo di Ido. Pose Ostwald esis i.a. honorumala prezidinto dil Ido-Akademio.

Ilu naskis ye la 2ma di septembro 1853 en Riga, filiulo di la kuvifisto G. W. Ostwald. Ilu recevis l’unesma instruktado en la Kronsknabenschule, pose ilu lernis de 1864 til 1872 en la urbana Realgymnasium. Esas interesanta ke ja en ta periodo di sua vivo Ostwald komencis editar “jurnalo”, manue skribita por sua kamaradi. Il ipsa facis la texto e la figuri, e ta okupo havis balde la konsequo ke la preskriptata tempo di la gimnazio longijis de kin yari a sep. En 1872 Ostwald komencis studiar en la universitato Dorpat kemio kontre la deziro di sua patro qua volis facar injenioro ek il. Lore il avancis rapide en lua studii. Du triimi de l’exameni preskriptata duris preske tri yari; sed lasta triimo facesis segun pario en nur un monato. En 1875 Ostwald ricevis l’ekmatrikulizuro di l’universitato. En ta yaro aparis la kandidatala verko di la futura maestro di kemio: Pri l'Efiko di la Maso di l’Aquo. En 1875 Ostwald divenis asistanto che la konocata fizikisto prof. de Oettingen. En rapida sequo Ostwald publikigis sua konocata e klasika studii pri la kemiala volumeno e la kemiala optiko. Ostwald uzis oli en 1871 por sua magistrala tezi e ye la 20ma di decembro 1878 por recevar la doktorala promoco. Nun Ostwald komencis sua universitatala kariero kom privatdocento kun kurso pri la kemiala afineso, e samyare il divenis asistanto che la tre konocata kemiisto prof. Carl Schmidt en Dorpat. Ja du yari pose (1881) Ostwald recevis la profesoreso di kemio en la Politekniko en Riga, ube il restis dum sis yari; pose il obtenis en 1877 la profesoreso di fizikala kemio en Leipzig, ube il fondis l’unesma famoza laboreyo di fizikokemio, ed ube il formacis sua famoza skolo kun tanta dicipuli ek omna landi di la mondo.

 




#Article 75: Delegitaro (488 words)


La Delegitaro por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona (Délégation pour l'Adoption d'une Langue Auxiliaire Internationale) formacesis 17 di januaro 1901 dal Franca matematikisto Léopold Leau. La programo di ca Delegaciono kontenis du importanta punti:

Til 1906 la Delegitaro recevis susteno de plu kam 1200 membri di Akademii ed Universitati ed adhero da plu kam 300 societi. En mayo 1907 la Delegitaro submisis la temo al Internaciona Asociuro di Akademii en Wien quo, per 12 voti kontre 8 kun 1 absteno, deklaris su nekapabla decidar la problemo di internaciona auxiliara linguo. Konseque la Delegitaro formacis labor-komitato, e per 242 voti ek 253 la sequanta membri elektesis: Sri Manuel Barrios, Medicin-Skolo di Lima, Peru, Prezidanto dil Peruana Senato; Baudouin de Courtenay, Profesoro di Linguistiko che Universitato di St. Peterburg; E. Boirac, Universitato di Dijon, Francia; Ch. Bouchard, Membro dil Akademio di Cienci, Profesoro che la Medicin-Skolo di Paris; R. Eotvos, membro dil Hungara Akademio di Cienci; W. Forster, Prezidanto dil Internaciona Komitato pri Pezi e Mezuri; Kol. George Harvey, redaktero dil 'North American Review'; Otto Jespersen, profesoro di Filologio, Universitato di København, membro dil Dana Akademio di Cienci; S. Lambros, Universitato di Athina; C. Le Paige, Direktisto dil Cienco-Fako dil Rejala Akademio di Belgia, Administranto dil Universitato di Liege; Wilhelm Ostwald, membro dil Rejala Akademio di Cienci di Saxonia, Profesoro-Emerita che Universitato di Leipzig; Hugo Schuchardt, membro dil Imperial Akademio di Cienci di Wien, profesoro che Universitato di Graz.

La Komitato kompletigesis per l'adjunto di Sri Gustav Rados, dil Hungara Akadamio di Cienci; W. T. Stead, redaktero dil Londonana 'Review of Reviews'; Giuseppe Peano, profesoro dil Universitato di Torino, membro dil Akademio di Cienci di Torino. Nam Sri Bouchard, Harvey e Stead ne povis asistar, li reprezentesis da Sri Rodet, Hugon e Dimnet; Sro Boirac reprezentesis che kelka kunsidi dal paco-propaganto G. Moch; la kunsekretarii dil Delegaciono, Sri Louis Couturat e Leau divenis Komitatani.

En oktobro 1907 la Komitato renkontris che Collège de France che quo fine ol atingis la sequanta decido: Nula propozita linguo povas adoptesar in toto e sen modifiki. La Komitato decidis adoptar principe Esperanto, pro olua relativa perfekteso, e pro la multa diversa uzi di ol, kondicione ke certena modifiki facesez dal Permananta Komisiono, segun la linei indikita dal 'Konkluzi dil Raporto' dal sekretarii e dal projeto Ido, se posibla konkorde kun la Esperantista Linguala Komitato. La Permananta Komitato konsistis ek Ostwald, Couturat, Leau, de Beaufront, Jespersen e Baudouin de Courtenay.

Dum la kunsidi l'autori di multa sistemi aparis koram la Permananta Komisiono por defensar la principi di sua linguo, ma balde klareskis ke a posteriori projeto esis selektenda, la maxim favorata sistemi esis Esperanto, Idiom neutral, Novlatin ed Universal. Anonima projeto Ido submisesis quo kontenis multa reformi propozita depos 1894, ultre la derivo-principi propozita da Couturat; esence ol esis reformita Esperanto. 

Louis de Beaufront selektesis da Dro Zamenhof por reprezentar Esperanto, e personala kontroverso sequis kande on saveskis ke il esis l'autoro dil anonima projeto.




#Article 76: Occidental (134 words)


 o Interlingue (ne konfundeskez kun Interlingua) esas konstruktita helpolinguo kreita en 1922 da Edgar de Wahl.

La precipua idei en lua memorando esis:

Per 'naturala' od 'internaciona' de Wahl intencis deskriptar ita formi ja konocata per diversa Europana lingui. Ica idei ne aceptesis da la Delegaciono, e de Wahl pose elaboris sua propra sistemo, til ke en 1922 ilu publikigis sua propra linguo Occidental, en la jurnalo Kosmoglott, plu tarde Cosmoglotta. Ilu riasertis sua principi en konverso kun Otto Jespersen en 1935 (Novialiste nro. 6) e postulis da internaciona linguo ke olu respektez la komuna legi di etniala lingui, to esas:

Depos la Duesma mondomilito, Occidental chanjis olua nomo aden Interlingue; ne konfundeskez kun Interlingua.

Occidental havas la sama alfabeto kam Ido, kun tre simila pronuncado.

Yen Patro nia inter Occidental, Ido ed Interlingua.




#Article 77: Edgar de Wahl (170 words)


Edgar de Wahl (anke Edgar von Wahl) naskis 1867. Il studiis Volapük en 1887 ed Esperanto pos un yaro, ma abandonis ol e komencis sendependa studii en 1894. Il interesesis pri naturala solvo dil problemo e kunlaboris en 1906-1907 kun Waldemar Rosenberger, la prezidanto dil Kadem bevunetik volapuka, plu tarde la Akademi Internasional de lingu universal. En 1907, il submisis al Delegaciono por l'Adopto di Linguo Auxiliara Internaciona memorando pri la konstrukto di auxiliara linguo, sen submisar kompleta linguo.

La precipua idei en lua memorando esis: 

Per naturala o internaciona de Wahl intencis deskriptar ta formi ja konocata per diversa Europana lingui. Ica idei ne aceptesis dal Delegaciono e de Wahl pose elaboris sua propra sistemo til, en 1922 il publikigis sua propra linguo Occidental, en la jurnalo Kosmoglott, plu tarde Cosmoglotta. Il riasertis sua principi en konverso kun Otto Jespersen en 1935 (Novialiste nro. 6) e postulis da internaciona linguo ke ol respektez la komuna legi di etniala lingui, to es:

Fonto: Henry Jacob, A Planned Auxiliary Language (1947)




#Article 78: Fido Bahaa (173 words)


Bahaa Kredo esas un ek la maxim recenta religii. Olu naskis di shiahismo, quale kristanismo devenis de Judaismo.

Olua fondinto, Bahá'u'lláh, (1817-1892), esas por la Bahaani la maxim recenta dil mesajeri di Deo, en lineo di qua la origini perdesis dum la tempo e en qui enskribesas Abraham, Moshe, Budo, Krishna, Zoroastro, Iesu e Muhammad. 

Segun la mesajo di Bahá'u'lláh, la homaro formacas nur un raso e la momento arivis uneskar en un mondal socio. Deo, Bahá'u'lláh asertas, debutis historial fortesi qui, renversant la tradicional bari di rasi, di klasi, di kredi e di nacionalesi, naskigos universal civilizo. La precipua defio por la populi di tero esas aceptar lia uneso e laborar kune e pacoze.

Un ek la skopi di Bahaa Kredo esas faciligar ta evoluciono. La mondala komunitato Bahá'u'lláh esforcas por enkorpigar lua doktrino. Olua experienco povas interesigar ti qui kundividas olua viziono, ta di homaro formacanta mondal familio habitanta samdome: tero.

L'Ortodoxa Bahaa Kredo kredas durar l'existo di ula Gardanto di la Bahaa Kredo. Nuntempe, ita Gardanto nomesas Joel Bray Marangella.




#Article 79: Matematiko (157 words)


Matematiko (de la Greka μάθημα, máthēma, konoco, studio, lernado) inkluzas la studio di quantesi (teorio pri nombri), strukturo (algebro), spaco (geometrio) e kalkulo. Ol havas nula defino generale aceptata.

Matematikisti serchas ed uzas modeli por formulizar nova konjekti. Li verifikas la vereso o falseso di ca modeli per matematikala probi.

La bazo di pura matematiko es l'abstrakta studio di quanteso, e tale inkluzas la teorio pri nombri (aritmetiko) e lua plu ampla realigo (algebro). La temi deskriptata kolektive kom geometrio subdividesas en analitikala geometrio, euklidana geometrio, ne-euklidana geometrio, trigonometrio e kelkafoye topologio. La temi deskriptata kolektive kom analizo (partikulare kalkulo e kelka aspekti di analitikala geometrio e vektor-analizo). En moderna matematiko, multa de ca subjekti traktesas segun la termini di ensemblo-teorio.

Aplikata matematiko koncernas l'apliki di ca abstrakta cienco. Ol partale asociesas kun fiziko ed injeniorarto. Specala temi inkluzita es booleana algebro (apliko di ensemblo-teorio a logiko - videz Boole, George); ludo-teorio; informo-teorio; probableso; statistiko; e vektor-analizo.




#Article 80: Geologio (134 words)


Geologio esas la grupo de cienci qui koncernas la studio dil tero, inkluzante olua strukturo, historio, kompozeso ed origini.

Fizikala geologio koncernas la strukturo e kompozeso dil tero e la chanjo-fortesi qui efektas ol. La cienci qui kompozas fizikala geologio do inkluzas geodezio, geomorfologio, geofiziko e sismologio (videz tertremo).

Historiala geologio koncernas la tero dum anciena epoki, e la evoluciono di vivo sur ol. Ol embracas cienci quale paleoklimatologio, paleomagnetismo e paleontologio, e dependas forte sur datizo (videz kronologio), nam eventi relatas la geologiala tempo-rango.

Ekonomiala geologio jacas inter la du lasta, e cherpas de amba. Ol koncernas la loko ed exploto dil naturala resursi dil tero.

Geologio di altra planeti. Ecepte la luno, ne ja esas posibla examenar la roki di altra planeti, ma teleskopi e spektroskopi revelis multo, quale anke senhoma probili.




#Article 81: Stockholm (1613 words)


Stockholm esas chef-urbo di Suedia. Segun statistiki por la yaro 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 187,74 km². Segun statistiki por la yaro 2019, lua metropolala regiono havas cirkume 2,4 milion habitanti.

Stockholm konstruktesis sur 14 insuli, qui konekesas per 57 ponti. Ol konocesas kom la nordala Venezia. L'urbo jacas ube la lago Mälaren debushas an Baltiko.

La regiono di Stockholm habitesas de la prehistorio, ma l'urbo propre fondesis erste en 1252. Nun ol esas sideyo di Sueda monarkio, di la parlamento e di la Supra Korto di la lando.

En 1912 eventis l'Olimpiala Ludi en l'urbo. En 1998 ol elektesis Kulturala Chef-urbo di Europa. Stockholm havas cirkume 100 muzei, qui recevas milioni di viziteri omnayare, e gastigas importanta universitati e fakultati Europana, exemple la Rejala Instituto pri Teknologio (Kungliga Tekniska högskolan - abreviita KTH), la Skolo pri Ekonomiko di Stockholm (Suede: Handelshögskolan i Stockholm), l'Instituto Karolinska (Karolinska Institutet). Omnayare ol gastigas la ceremonii e la festini dil Nobel-premio, rispektive an lua Koncerto-domo ed an lua prefekteyo.

Multa populi habitis la regiono di Stockholm pos la lasta glacial epoko, cirkume 8.000 yari aK, ma kande la klimato divenis plu severa, li translojis sude. Mili di yari pose, la klimato varmeskis e la regiono divenis fertila, do altra populi komencis migrar norde.

En anciena rakonti, Stockolm aparis kun la nomo Agnafit. Segun l'anonima libro Historia Norwegiæ, l'urbo fondesis dal mitologiala rejulo Agne. L'unesma skribita menciono pri Stockholm evas de 1252, kande ol esis importanta komercala centro pro la minado en Bergslagen. Lua nomo forsan devenis de Sueda vorti stak (bayo) e holm (insulo).

La historiala centro dil urbo, Gamla Stan, konstruktesis pos la duimo dil 13ma yarcento, an centrala insulo vicina a Helgeandsholmen. Komence ol prosperis pro komercal agadi da Hanso-uniono. Ol developis forta komercala ligili kun Lübeck, Hamburg, Gdańsk, Visby, Reval e Riga. De 1296 til 1478 la Konsilistaro dil Urbo konsistis ek 24 membri, di qui la duimo esis Germana-parolinta borgezi.

La strategiala lokizo ed ekonomiala povo dil urbo esis importanta por la relati inter Dania de Kalmar-uniono, e por la movado pri nacionala nedependo dum la 15ma yarcento. Christian la 2ma di Dania eniris l'urbo en 1520, ed ye la 8ma di novembro sam yaro eventis sangoza masakro di cirkume 100 personi qui opozis ilu. Pos la masakro eventis sennombra revolti, qui fine ruptis Kalmar-uniono. Pos ke Gustaf la 1ma Vasa establisis rejala povo la habitantaro di Stockholm komencis kreskar, e ja esis 10.000 personi en 1600.

Dum la 17ma yarcento Suedia esis importanta Europana povo, e to videsis en la kresko dil urbo. De 1610 til 1680 la habitantaro kreskis 6-ople, ma l'epidemio di pesto en 1710 mortigis 20.000 personi, lor 36% de la habitantaro. Pos finir la Granda Nordala milito, l'urbo dekadis. Lua kresko demografiala ed ekonomiala cesis o diminutis. Tamen, l'urbo duris esar kulturala e politikala centro.

Pos la duimo dil 19ma yarcento l'urbo itere divenis importanta. Nova industrii instalesis, e l'urbo divenis importanta centro por komerco e servadi. La habitantaro anke kreskis multe dum ta epoko, pro l'enmigro. Dum la fino dil yarcento, min kam 40% de la habitantaro naskabis en Stockholm. La vicina urbi anke komencis kreskar. Dum la 19ma yarcento, multa kulturala institucuri instalesis en Stockholm, exemple l'Instituto Karolinska (Karolinska Institutet).

Dum la 20ma yarcento la centro dil urbo modernigesis. En 1904 l'urbo komencis expansar su sude ed weste. En 1933 inauguresis lua sistemo di metroo, komence kom pre-metroo e, pos 1950, fakte kom metroo. Suedia restis neutra dum la duesma mondomilito, e pro to l'urbo ne subisis bombardi dum la konflikto.

Stockholm modernigesis multe dum la 20ma yarcento, e kelka historiala edifici demolisesis, inkluzite en la historiala quartero Klara. Tamen, granda parto de lua centrala quarteri (Gamla stan, Södermalm, Östermalm, Kungsholmen e Vasastan) kun lua streta stradi, prezervesis sen modifikuri.

Nun, la kresko urbala di la metropolala regiono di Stockholm esas un ek la maxim rapida de Europa. On kalkulas ke cirkume 2,5 milion personi rezidos ibe en 2024.

La reliefo di Stockholm esas plana, e konsistas ek 14 insuli qui esas parto dil Arkipelago di Stockholm. L'urbo jacas an la suda litoro di Suedia, ube la nesalizata aqui dil lago Mälaren debushas an Baltiko. De la surfaco dil urbo, 30% konsistas ek aquala surfaci, e 30% esas verda arei e parki. La geografiala centro del urbo jacas sur l'aquo.

La klimato di Stockholm esas humida kontinentala (Dfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger). Pro lua proximeso a la maro, lua mezavalora temperaturi esas milda kam altra regioni an la sama latitudo. La mezavalora temperaturo en februaro (vintro) esas -1,7°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 18,8°C. La maxim alta temperaturo enrejistrata dum la historio esis 36°C, ye la 3ma di julio 1811, kontre ke la maxim basa temperaturo enrejistrata esis -32°C, ye la 20ma di januaro 1814.Pro lua latitudo (preske 60°N) l'urbo recevas plua kam 18 hori di sunala lumo dum meza somero, e cirkume 6 hori di sunala lumo en decembro. Dum la vintro, la vetero esas nuboza kun pluvi o nivo de decembro til marto. Kelkafoye, on povas observar laurora borealis de la urbo.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 531 mm, e la maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 65 mm. Nivas precipue de decembro til marto, omnayare.

Tri importanta Europana chosei - E4, E18 ed E20 - konvergas a Stockholm. Sude, weste e norde del urbo existas cirklatra choseo projetita en 1992, qua ligas la tri chosei. Ca cirklatra choseo duras konstruktesar, e kompleteskos erste en 2030.

Stockolm havas bona sistemo di publika transporto. Lua unesma lineo di metroo inauguresis en 1950, e nun l'urbo havas 7 linei kun entote 105,7 kilometri di extenso, e 100 stacioni. L'urbo anke havas 4 ferovoyala linei kun entote 241 kilometri e 53 stacioni, qui ligas ol a vicina urbi, exemple Uppsala, e 5 linei di tramoveturi, qui anke ligas Stockholm a vicina urbi.

Stockholm anke havas multa linei di autobusi liganta lua quarteri, o liganta ol a vicina urbi. Ank existas quar linei di batelo-autobusi, qui ligas la centro dil urbo a vicina insuli. La transporto-sistemo di Stockholm permisas veheri uzar unika bilieto en diferanta transportili dum lua valideso-tempo, inkluzite en batelo-autobusi.

Paromi ligas Stockholm a Helsinki, Turku, Tallinn, Riga, al arkipelago Alando ed a Sankt Petersburg. Paromi de la publika kompanio Waxholmsbolaget ligas la centro di Stockholm ad insuli qui apartenas al urbo. En 2003, cirkume 4,3 milion veheri uzis ca sistemo di paromi, qua subsidiesas per imposti.

Quar aeroportui servas Stockholm, di qui omni recevas internaciona flugi, e 2 anke recevas regionala flugi. L'aeroportuo Arlanda, jacanta cirkume 40 kilometri de la centro di Stockholm, esas la maxim importanta de Suedia: ol recevis 24,7 milion veheri en 2016. L'aeroportui Stockholm Skavsta en Nyköping, e Stockholm Västerås en Västerås distas plu kam 100 km de la centro di Stockholm.

Stockholm havas cirkume 100 muzei, qui recevas milioni di viziteri omnayare. Un ek la maxim notora esas la marala Muzeo Vasa, qua montras la maxim kompleta navo rekuperata sen domaji de la 17ma yarcento, la 64-kanona militonavo Vasa, qua sinkis dum lua inaugurala voyajo, en 1628.

La Nationalmuseum (muzeo pri bel arti) jacas en edifico konstruktita de 1844 til 1866, e gastigas cirkume 16 mil pikturi e 30 mil artal objekti de la Mezepoko til 1900. Inter altri, ol gastigas verki da Rembrandt van Rijn, Jean-Antoine Watteau, Alexander Roslin, Anders Zorn, e la skultisto Johan Tobias Sergel.

La Muzeo pri Arto Moderna (Moderna Museet) apertesis en 1958, e gastigas verki da Salvador Dalí, Pablo Picasso, Niki de Saint Phalle, Henri Matisse e Robert Rauschenberg, e recenta aquiraji de nuntempal artisti.

Che l'insulo Djurgården jacas Skansen, kombinuro di muzeo en libera aero e zoo. Fondita en 1891, ol montras exempleri pri la vivo en diferanta regioni di Suedia ante l'industriala revoluciono.

Fondita en 1819, la Rejala Muzeo pri Naturala Historio (Suede: Naturhistoriska riksmuseet) esas un ek la du precipua muzei pri naturala historio de Suedia. Ol gastigas kolekturi dal Rejala Akademio pri Cienci de Suedia de lua origino, en 1739. Dum la 19ma yarcento, l'arkeologiisto e zoologiisto Sven Nilsson sorgoze organizis la kolekturi de la muzeo.

La Muzeo ABBA, inaugurita en 2013, mantenas interaktiva* expozo pri la muzikal pop-ensemblo ABA. Tamen, ol havas nula kolekturi.

La Rejala Nacionala Parko di Stockholm (Suede: Kungliga nationalstadsparken), havanta entote 26,39 km², okupas tereni en Stockholm ed en la vicina urbi Solna e Lidingö. Kreita en 1995, ol prezervas monumenti, palaci, boski ed altra naturala peizaji, sovaja vivo ed anke domestika bestii, exemple kavali e mutoni.

Parko Haga, jacanta an la vicina urbo Solna ed esanta parto de la Rejala Nacionala Parko di Stockholm, kreesis dal rejulo Gustaf la 3ma di Suedia en stilo Angla. Interne ol jacas la palaco Haga, ube rezidas la heredanta princino Victoria.

La Parko Ivar Lo esas multe populara inter Stockolmani, nome por piknikar.

La Parko Vita Bergen (Vitabergsparken) inauguresis en 1897, kom repozo-loko por la laboristi, e duras uzesar por destensar til nun.

Omnayare en julio, la Jazo-Festivalo di Stockholm, un ek la maxim anciena festivali del urbo, eventas en Skeppsholmen. Lua Geya-parado esas la maxim granda de Skandinavia ed eventas omnayare dum la lasta semano di julio. La maratono di Stockholm eventas en junio ed atraktas profesionala ed amatora atleti.

Quale en altra urbi kun importanta turistal atraktivi, existas linei di autobusi qui parkuras la precipua turistala loki del urbo, ed anke kombinata turi per autobusi e bateli, qui permisas vizitar plu kam 20 loki tra la sistemo hop-on-hop-off, en qua turisto povas desembarkar en un ek ta loki, vizitar ol, ed itere embarkar en altra autobuso o batelo, dum 24 hori. Altra posibleso por vizitar l'urbo esas lokacar  bicikli de la kompanio Weelo tra l'interreto.




#Article 82: Antropologio (181 words)


Antropologio esas la studio dil homaro segun biologiala, kulturala e sociala vidopunti. Por facar ta studii, l'antropologio uzas elementi de la sociala cienci e de la biologio. L'origino di la vorto esas la Greka vorti ἄνθρωπος anthrōpos (homala) e -λογία -logia (konoco).

Herodotos esas forsan la patro dil antropologio, ma erste la 14ma e 15ma yarcenti, lor la komercala expanso dil Anciena Mondo aden nova regioni, la kontakto kun altra populi stimulis ciencala intereso pri la temo. En la moderna antropologio esas du precipua faki: fizikala antropologio e kulturala antropologio, la lasta inkluzas social antropologio.

Fizikala antropologio esas la studio dil homo kom biologiala speco, lua pasinta evoluciono e lua nuna fizikala traiti. La studio di prehistoriala homi havas multa konekti kun arkeologio. La fizikal antropologiisto anke studias la diferi inter rasi, etnii e grupi.

Kultural antropologio dividesas en plura klasi. Etnografio esas la studio dil kulturo di ula grupo, sive primitiva sive civilizata. Etnologio esas la komparativa studio di la kulturi di diversa grupi. Social antropologio koncernas sociala relati e lia signifiko e konsequaji en la primitiva socii.

Kelka antropologiisti:




#Article 83: Psikologio (154 words)


Psikologio esas aplikita cienco qua studias la mento e la kondukto. Ol esis originale la brancho di filozofio qua koncernis la mento, pose la cienco di mento, e nun generale la cienco di konduto, sive di homi sive di animali.

Ol relatas antropologio e somatologio. Klare psikologio konektesas kun unlatere medicino ed altralatere sociologio. Esas plura interrelatanta faki di homala psikologio. 

Experimental psikologio embracas omna psikologial explori da psikologo.

Sociala psikologio uzas statistiko ed altra metodi por explorar l'efekto dil grupo ye la konduto da individuo (videz anke cibernetiko, industrial psikologio).

Aplikita psikologio uzas praktikale la deskovri e teorii di psikologio.

Komparala psikologio koncernas la diferanta kondutala organizi di animali (inkl. homi).

Dum la 20ma yarcento la maxim importanta produkturi di psikologio esas psikiatrio e psikoanalizo. Amba koncernas la kuraco di mentala maladeso.

Du diferanta branchi devenis del psikoanalizo da Sigmund Freud: analizala psikologio da Carl Gustav Jung, ed individuala psikologio da Alfred Adler.




#Article 84: Hanso-uniono (271 words)


Hanso (Hansa) esis uniono di Germana urbi quo dominacis komerco cirkum Baltika Maro ed en nordala Germania de 13ma til 15ma yarcento (en Mez-epoko). Ante Hanso-uniono Vikingi dominacis komerco cirkum Baltika Maro, ma, povo di Vikingi fininte, centro di komerco translojis aden Germania. En komenco komercisti formacis neoficala karteli por defensar lua interesti. Samatempe Germani translojis ad esto, a Polonia, kande naskis nova komerco-zono. Ye 1241 komercisti di Hamburg e Lübeck formacis uniono, altre dicante hanso, e li abolisis doganala pagi en intera komerco.

Uniono donis komercala profito, e quik altra urbi unionis su. En komenco di 14ma yarcento komerco- e defenso-uniono, pose hanso-uniono, ja havis tote konstanta poziciono. Meze 14ma yarcento uniono havis c. 70 urbi kom membri, de Flander til Rusia.

Hanso-urbi esis:

Hanso-uniono havis ofico en

Altra komerco-loki importanta esis

Hanso-komercisti partoprenis administro di multa urbi.

Por hanso-komerco developesis nova navo-modelo, kogo, en quo fitis multa vari. Importanta vari exportala esis salo, stofi e spensala utensili. De Suedia on aquiris fero, de Finlando furi e fishi, de Norvegia fishi e de Rusia furi e, por bujii di kirki, vaxo. Pluse hanso mediacis a nord-europana influo e modo.

Hanso okupis su precipue en komerco ma ol havis anke militala povo. Ol defensis interesti di membri, pro ke en Germania ne esis forta regno, quo povabus garantiar sekureso di komerco. Dania prolongis propra komerco nedependanta cirkum Baltika Maro anke depos Vikingo-ero. Dum regno di Dana rejo Valdemar 4ma (1340 til 1377) Hanso mustis dufoye defensar kontre ataki da Dania.

Povo di Hanso-uniono finis, kande Suedia aquiris dominaco cirkum Baltika Maro en fino di 15ma yarcento kom militala e komercala povo.




#Article 85: Listo pri monarki di Rusia (496 words)


Yen la listo di monarki di Rusia de 1283 til 1917.

Alexander Nevsky, Granda princo di Vladimir, donis autoritato super la teritorii proxim Moskva a lua filiulo Daniel, ed establisis la Granda dukio di Moskva, komence stato vasala de la princio di Vladimir-Suzdal. Ivan la 1ma, filiulo de Daniel, asumis ilu propre la trono di Vladimir, e transformis la Granda dukio di Moskva en la precipua stato di Rusia. La sequanta suvereni pluforteskis la Granda dukio.

Pos la regno di Ivan la 3ma di Moskva, la Granda Dukio di Moskva fakte divenis la dominacanta Rusa stato, pos destruktar l'Ora Hordo e pozar la cetera princii Rusa sub lua povo. Malgre Ivan la 3ma fakte divenis la suvereno di tota Rusia, ca situeso ne agnoskesis formale til ke lua nepotulo Ivan la 4ma asumis la titulo Caro en 1547, kande la naciono Rusia formale komencis existar.

Pos la morto di Fyodor la 1ma, la lasta suvereno de la dinastio Rurik, komencis serio di krizi konocita kom Nestabila epoko. Pro ke Fyodor ne havis maskula heredinti, la parlamento di Rusia (Zemsky Sobor) elektis lua bofratulo, Boris Godunov, kom caro. Pro klimatala problemi, la rekoltaji inter 1601 e 1603 esis nesuficanta por nutrar la populo, e Rusia subisis famino qua produktis multa morti. Dume, la kosaki qui vivis apud la fluvio Don komencis revolto. Balde komencis falsa rumori pri Dimitri, filiulo de Ivan la 4ma, ne esabis mortinta, vice vivis exilita, e to stimulis populala revolti.

Pos longa morbo kun halucini, Boris Godunov mortis ye la 23ma di aprilo 1605. Lua filiulo Fyodor la 2ma Godunov probis paktar kun la boyari (nobelaro) kun la helpo de lua matro. Pos Dimitri, la Falsa arivir en Moskva ye la 20ma di junio 1605, ilu vizitis la tumulo di Ivan la 4ma, e la vidvo di Ivan agnoskis ilu kom filiulo. Fyodor la 2ma e lua matro mortigesis poke pose.

La falsa Dimitri asasinesis la sequanta yaro, ye la 17ma di mayo, pro suspekti ke ilu ne esis Dimitri, vice trompero, e deziris konvertar Rusia a katolikismo. Pos la mortigo di la falsa Dimitri, la princo Ladislaus Shuisky (suvereno di Polonia-Lituania, de la familio Vasa), asumis la povo kun la suporto di la 7 boyari (7 nobeli).

La Nestabila epoko finis kande Mihail la 1ma elektesis caro di Rusia en 1613, e komencis la Dinastio Romanov. La suvereni Romanov guvernis Rusia unesme kun la titulo caro e pose kun la titulo imperiestro til 1917, kande la monarkio revokesis dal Rusa Revoluciono di februaro 1917.

L'imperio di Rusia proklamesis en 1721 da Pyotr la 1ma. Oficale, la Dinastio Romanov guvernis til 1917, kande ol revokesis dal Rusa Revoluciono di februaro 1917, tamen la lasta maskula decendanto de Pyotr la 1ma mortis en 1730. Anna, nevino di Pyotr, heredis la trono en 1730, e pos kurta regno di elua filiulo Ivan la 6ma, Yelizaveta, filiino de Pyotr, kaptis la trono. Yelizaveta indikis elua filiulo, Pyotr la 3ma, heredanto dil trono.

(M) Mortigita dum guvernisteso




#Article 86: Televiziono (201 words)


Televiziono esas la komuniko di movanta imaji inter distanta loki per filo- o radio-difuzi. En televizion-difuzo, centrale preparita programi difuzesas a multa individua recevili, ma klozita sistemi es kreskante importanta. Ofte son-signalo transmisesas kun imaj-informo.

Generale, televizion-kamero uzesas por formacar imajo dil ceno transmisenda e konvertar ol aden elektronikala signali. Ici es ampligata e transmisata, sive direte per filo (klozita-cirkuito) o kom radio-ondi, a recevilo ube la ceno es rikonstruktata kom imajo sur la skreno di tubo katod-radiala.

Nam esas neposibla transmisar tota imajo samtempe, l'imajo formacita dal kamero skanesas kom serio de 525 horizontala linei. La spektero vidas l'imajo kom toto pro l'efekto di persistana vido.

En kolor-televizono la lumo enirante la kamero analizesas aden reda, blua e verda kompozanti, la tri primara kolori di lumo. En la kolor-recevilo ca informo uzesas por direktar tri elektron-radii, qui ecitas la mozaiko de reda, blua e verda fosfor-punti qui riproduktas la kolor-imajo.

L'unesma praktikala televizion-sistemo demonstresis en London en 1926 da John Logie Baird.

En fino di la yari 1980ma on komencis developar nombrala sistemi di televiziono. Ta sistemi permisas transmitar imaji kun granda qualeso sen subisar interferi de elektrala equipadi e de atmosferala descharji. Nune existas quar sistemi di nombrala transmiso:




#Article 87: Fotografo (105 words)


Fotografo esas imajo (o reprezenturo de ulo, exemple sur papero o numerala kolekto en komputero) kreita de kurta kolektinta e puntinta reflektita elektromagnetala radiaco (lumo). Maxim ofte, fotografi kreesas de reflektita videbla onda longi, e produktas permanenta dokumenti, videbla per homala okuli.

Ja recente maxim komuna fotografado esis kun kamero od altra aparato, celita imajo formacesas en celita arjentosalo. L'imajo divenas videbla lor developo.

L'imajo tale produktata esas maxim densa ube l'originala subjekto esis maxim brilanta, ed inverse; ol esas do negativa imajo. Por produktar pozitiva imajo, la negativa imajo uzesas kom la subjekto en la supra procedo, la rezulto esas imprimuro kustumale sur papero.




#Article 88: Sociologio (649 words)


Sociologio esas sociala cienco quo vizas deskriptar ed explikar kolektiva homala konduto - en kulturi, socii, komunesi e subgrupi - per explorar l'institucala relati qui existas inter individui qui sustenas ica konduto.

En sociologio uzesas diversa interdiciplinala tekniki di inquesto por analizar ed interpretar, sub diversa teoriala vidopunti, la kauzi, signifiki e kultural influi qui motivizas la diversa kondutala tendenci di homi, note kande li kunvivas socie en la sama loko.

Sociologio relatas antropologio, quo tradicionale enfokigas mikra, izolita socii, e sociala psikologio, quo emfazas subgrup-konduto. Nune sociologio emfazas la studio di sociala strukturi ed institucuri e la kauzi ed efekti di chanjo. Pro to sociologio relatas ekonomiko e politikala cienco.

Ne ja matura fako, sociologio ankore vacilas inter la tradiciono di spekulala exploro e la probi fondar sua explori sur ti dil fizikala cienci. Precipue pro la komplexeso di lua temo e la politikal impliki di sociala chanjo, questioni pri justa metodi e skopi es ankore nesolvita. Esas poke dubitebla, tamen, ke presanta sociologiala problemi existas ye omna niveli en omna socii.

En la origini di sociologio kom cienco esas la verki e la studii di personi quale Karl Marx, Henri de Saint-Simon, Auguste Comte, Herbert Spencer, Émile Durkheim, Georg Simmel, Talcott Parsons, Ferdinand Tönnies, Vilfredo Pareto, Max Weber, Alfred Schütz, Harriet Martineau, Beatrice Webb e Marianne Weber. Tamen, dum la mez-epoko pensisti quale Ibn Khaldun ja elaboris pensaji qui povas konsideresar sociologiala.

Dum Racion-epoko e pos la Franca revoluciono la studii pri homala agi ganis importo. Skriptisti quale Voltaire, Montesquieu e Giambattista Vico decidis studiar la institucuri sociala e politikala de Europa. La deziro pri krear un fiziko di la socio (una cienco por studiar la socio tam preciza kam la fiziko) dum la 19ma yarcento aparis kun la pensi di Auguste Comte, kreinto di la filozofiala pensado konocita kom pozitivismo, quankam l'unesma filozofo qua defensis l'uzo di ciencala metodi por studiar la socii esis Henri de Saint-Simon (1760-1825). Comte, qua esis sekretario di Saint-Simon, developis lua teorii sub la premisi dil pozitivismo. Ilu kreis la vorto sociologio en 1824 per la uniono di latina vorto socius (kompano, kamarado) kun Greka logos (studio di), ed uzis ol en lua libro Kurso pri pozitiva filozofio, publikigita unesme en 1838.

Preske samatempe, Lorenz von Stein prizentis la konceptajo pri sociologio kom cienco, en lia libro Die Wissenschaft der Gesellschaft (la cienco dil socio) ed agregis a sociologio la metodo dialektika de Friedrich Hegel e la studio pri sociala movadi. Do la diciplino ganis dinamika vidado di la socio. Von Stein konsideresas la fondero di la cienci pri publika administrado.

Alexis de Tocqueville anke konsideresas prekursoro di la sociologio, kande ilu studiis Franca revoluciono e la socio di Usa. En lua verko La Demokratio en Amerika ilu analizis generale la socii e komparis Usana socio kun l'Europana socii. Karl Marx esis altra filozofo qua influis profunde la sociala pensado e la kritiko dum la 19ma yarcento.

Dum la komenco dil 20ma yarcento Émile Durkheim decidis studiar la sociala fakti (definita da ilu kom la formi, extere la individio, di facar kozi, sentar e vivar qui koaktas forte la ago dil individuo) quale li esis kozi konkreta. Un di la skopi di sociologio esis divenar autonoma cienco, e Durkheim probis separar sociologio de filozofio e psikologio. Pro to ilu konsideresas un di la patri di sociologio. Altralatere Max Weber, samatempano de Durkheim, selektis altra metodo: ilu uzis politikala cienco, ekonomikala cienco, la filozofii pri la kulturo e pri la yuro ed anke la studii pri religio por studiar la socii.

Importanta sociologiala teorii developesis en Germania, e to stimulis la kreo di la nomizita Skolo di Frankfurt (Germane Institut für Sozialforschung, Instituto pri sociala inquesto) en Frankfurt am Main la yaro 1923. La inquestisti mixis la teorii di Hegel, Karl Marx e Sigmund Freud, quankam divergis kun kritiki de la nomizita reala socialismo e pose mixis psikoanalizo, antipozitivista sociologio ed existencialismo.




#Article 89: Tirane (511 words)


Tirane esas chef-urbo e maxim populizita urbo di Albania, ed anke chef-urbo di la distrikto Tiranë. Ol havis  habitanti segun la demografiala kontado di 2011. Lua tota surfaco esas 41,8 km². 

Jacanta an la centro di la lando e cirkondata per monti e kolini, Tirane influesas dal mediteraneala klimato, pro lua poka disto de Adriatiko. L'urbo esas esas sideyo di multa universitati ed esas la politikala, ekonomiala e kulturala centro di Albania. La precipua kompanii e la precipua ciencala institucuri di la lando jacas ibe, ed anke la laboreyi dil prezidanto di la republiko e di la chefministro.

Tirane fondesis en 1614 e divenis chef-urbo di la lando en 1920. On kredas ke lua nomo devenas de lua hem-urbo Tehran.

La regiono di nuna Tirane ja habitesis dum paleolitiko, de 30.000 til 10.000 yari ante nun, segun analizo di restaji trovita en la groto Pëllumbas. La maxim anciena deskovrajo de Roman-epoko esis domo de la 3ma yarcento, pose transformita en kirko. Dum la yaro 520 konstruktesis kastelo, posible nomizita Tirkan o Theranda, sub impero dal imperiestro Justinianus la 1ma di Bizanco. Restaji de ta kastelo trovesis alonge la strado Murat Toptani. Ol restoresis dum la 18ma yarcento da Ahmed Pasha Toptani.

La regiono ne esis importanta nek dum l'epoko Iliriana, nek dum la klasik antiqueso. En 1418 Marin Barleti, sacerdoto ed erudito, l'unesma persono qua skribis pri la historio di Albania, skribis pri la vilajeto “Plenum Tyrenae”.

Dum la 15ma yarcento l'urbo okupesis dal Otomani, qui guvernis ol til la nedependo di Albania, dum la 20ma yarcento. L'urbo ja havis bazaro e multa molini ante ke Sulejman Bargjini imperis la konstrukto dil Anciena Moskeo, en 1614. La moskeo Et'hem Bey konstruktesis en 1821 da Mehmet Bey de Petrela, decendanto de Sulejman Bargjini, qua employis la maxim bona artizani de la lando por konstruktar ol. En 1800, l'urbo recevis lua unesma nove veninta habitanti: Valakiana kristani, surnomizita ortodoksit, qui originis de vilaji vicina al urbi Korçë e Pogradec. Li esis l'unesma kristani qui habitis l'urbo pos lua fondo, ed establisis su proxim la nuna Granda Parko di Tirana.

En 1889 Albaniana linguo komencis docesar en la skoli dil urbo. En 1908 inauguresis patriota klubo Bashkimi. Ye la 28ma di novembro 1912 Albaniana flago levesis en la urbo. Dum la Balkana militi di 1912-1913 l'urbo tempale okupesis dal Serba trupi. En 1916, l'unesma kompleta mapo dil urbo kompleteskis dal Austria-Hungariani. Ye la 8ma di februaro 1920 la Kongreso di Lushnjë proklamis Tirane la provizora chef-urbo di Albania, qua ja esis nedependanta pos 1912. Ol divenis definitive la chef-urbo di la lando ye la 31ma di decembro 1925. En 1923 Austrian arkitekti elaboris l'unesma urbala planigo dil urbo. En septembro 1928, Ahmet Zogu proklamis su rejulo Zog la 1ma di Albania en la urbo.

La mezvalora altitudo dil urbo esas 110 metri sur la marala nivelo, e lua maxim alta punto jacas 1.828 m super la marala nivelo. L'urbo cirkondesas per kolini, e jacas an la sama paralelo kam Napoli, Madrid, Istanbul e New York, ed en la sama meridiano kam Budapest e Krakow.




#Article 90: Hido (178 words)


Hido od Hidrogeno (latine: hydrogenium, devenanta ek la greka: hidro = aquo, genes = formacanta) esas kemiala elemento di la periodala tabelo di qua simbolo esas H ed atomala nombro 1. En normala temperaturo e preso, ica elemento esas bruliva, senkolora e senodora gaso. Hidrogeno esas la maxim abundanta elemento en l'universo, precipue en la steli. Ultre, ol tre aparas kombinata en kemiala kompozi quale aquo. Fakte, hidrogeno esas kapabla reaktar kun preske omna elementi.

En la laboratorii, ol obtenesas per la reakto di acidi kun metali ed industriale, onu obtenas per l'elektrolizo dil aquo. Hidrogeno uzesas por la produktado di amoniako ed nune, kom kombusteblajo.

Hidrogeno esas la maxim lejera elemento. Ol esas parto di multa kemiala kompoziti, exemple:

La Suno ipsa esas granda bulo de hidrogeno.

Existas tri naturale trovebla izotopi di hidrogeno: protio, deuterio e tritio. Ek omna elementi maxime videsas che hidrogeno - quankam nur mikra - difero inter la izotopi pri lia kemiala reaktemo. Recente on sucesis montrar la kurta existo di quar altra nuklei (4H, 5H, 6H e 7H). Ta nuklei tamen havas kurta vivo-duro.  




#Article 91: Aljeria (1394 words)


Aljeria, oficale la Populala Demokratiala Republio di Aljeria esas lando jacanta en nordal Afrika. Lu havas kom vicini Tunizia e Libia este, Nijer, Mali e Mauritania sude, e Maroko weste. Norde jacas Mediteraneo.

Nun, pos la nedependantesko di Sud-Sudan, ol esas la 20ma maxim vasta lando del mondo segun surfaco totala, e la maxim vasta lando de Afrika.

Bazala fakti pri Aljeria

Hominidi ja habitis nuna Aljeria cirkume 2 milion yari ante nun.  Cirkume  yari ante num existis vasta pastureyi en la regiono Tassili. La populi qui habitis la regiono intermariajis e divenis pose konocita kom Berberi.

La regiono konocesis kom Numidia da Romani. La rejio Numidia havis relati kun Romani, Kartagani e Greki. Pos 1000 aK Kartagani establisis su en la litoro. Pos la Punika militi (264 aK til 146 aK) Berberi decidis nedependeskar de Kartago. En 200 aK la regiono itere okupesis dal Romani. Kande Westala Romana imperio krulis en 476, kelka regioni habitita dal Berberi itere nedependanteskis, dum ke vandali okupis altra regioni. Berbera princii rezistis kontre l'unesma ataki dal kalifio Umiyad, de 670 til 708.

Dum la 8ma yarcento Arabi okupis la regiono, qua guvernesis da diversa Islamala dinastii. Dum la 16ma yarcento Hispani okupis kelka urbeti an lua litoro: Mers El Kebir (1505), Oran (1509, Aljer e Bugia (1510). Hispani abandonis Aljer en 1529, Bugia en 1554, e Mers El Kebir ed Oran en 1708. En 1732 li rikonquestis Oran e Mers El Kebir, ma en 1792 Hispana rejulo Carlos la 4ma vendis la du urbi al bey (Otomana klanestro) di Aljer.

En 1830 sub pretexto di desrespekto a la konsulo Franca, Francia invadis Aljeria. La konquesto esis extreme sangoza. De 1830 til 1872 la violento e l'epidemii diminutis la habitantaro di Aljeria po preske 1/3.

Inter 1825 e 1847 cirkume  Franci enmigris vers Aljeria ma la konquesto esis lenta pro la rezisto dal Aljeriani. La koloniigisti Franca beneficis su de konfisko di komunala tereni e l'uzo di moderna tekniki, qui augmentis l'agrokultivala produktado. La tensi inter indijena habitanti e Franci pokope pluintensigesis, e fine en 1954 komencis la milito kontre Franc okupeso.

Ye la 5ma di julio 1962 pos paco-pakto kun Franca guvernerio, Aljeria nedependanteskis. Abdur Rahman Farès esis lua unesma statestro, e Ahmed Ben Bella, chefo di la Fronto por Nacionala Libereso - FLN - divenis lua unesma prezidanto. Ben Bella guvernis de 1963 til la 19ma di junio 1965, kande ilu revokesis de la povo da lua ex-aliancito, kolonelo Houari Boumédiène. Boumédiène nacionaligis l'extraktado di petrolo.

Boumédiènne mortis en 1978, e lua sucedinto Chadli Bendjedid esis plu liberala. Ilu diminutis l'interveno dil stato en l'ekonomio. En 1991 militisti intervenis en elekto por preventar vinko dil partiso Front Islamique du Salut (Islamala fronto pri nacionala salveso). To efektigis interna milito. Militisti koaktis Bendjedid renuncar ye la 11ma di januaro 1992. Mohamed Boudiaf remplasis Bendjedid, ma ye la 29ma di junio sam yaro ilu asasinesis. On kalkulas ke de 1992 til 2002, cirkume  personi mortis pro ataki dal Armizita Islamala Grupo, e dal Islamala Armeo por Salveso.

En 2002 la precipua gerilera* grupi ja kapitulacabis o destruktabis. Granda parto de Aljeriana ekonomio rekuperesis pos l'interna milito.

En 2008 la konstituco di la lando modifikesis por establisar limito pri rielekto di la prezidanto. To permisis Abdelaziz Bouteflika (prezidanto pos 1999) disputar la prezidanteso itere en 2009. Bouteflika vinkis e promisis programo por nacionala rikoncilio, e la spenso di 150 miliard dolari por krear 3 milion nova laboraji, konstruktar 1 milion nova domi, e durar la modernigo di substrukturi e di la publika sektoro.

Ye la 28ma di decembro 2010 komencis protesti kontre la guvernerio de Bouteflika, simila a protesti qui eventis en altra Nord-Afrikana e Mez-Orientala landi.

Aljeria esas autoritatoza republiko. La chefo di stato e komandero dil armeo esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5 yari. Abdelaziz Bouteflika duras en l'ofico depos 1999. La prezidanto indikas la chefministro, qua esas la chefo di guvernerio. La nuna konstituco aprobesis en 1976 e modifikesis en 1988, 1989, 1996 e 2016.

La parlamento havas 2 chambri. La Konsilistaro di la Naciono (equivalanta a Senato) konsistas ek 144 membri, di qui 2/3 elektesas per populala votado, dum ke 1/3 indikesas dal prezidanto. La Populala Nacionala Asemblajo (al-Majlis al-Sha'abi al-Watani) nune havas 462 membri. La lando havas plua kam 40 politikala partisi.

La Judiciala sistemo mixas Franca civila legi kun Islamala legi. Existas Konstitucala Korto konsistanta ek multa publik oficiri, inkluzite judiciisti de la Supra Korto, qui revizas la legi aprobita dal parlamento.

Aljeria havas entote  km di frontieri kun lua vicini, di qui  km kun Maroko,  km kun Mali, 982 km kun Libia, 965 km kun Tunizia, 956 km kun Nijer, 463 km kun Mauritania e 42 km kun Westala Sahara. Nun ol esas la maxim vasta lando en Afrika, e lua surfaco esas 3,5-ople plu granda kam olta di Texas.

Lua klimato esas Mediteraneala che la marbordo, ube la mezvalora pluvo-quanto varias de 400 til 670 mm omnayare, malgre ke ol povas superirar 1.000 mm dum kelka yari. En Sahara, sude di la lando, la klimato esas varma e sika. La maxim alta temperaturo enrejistrita en Aljeria esis 50.6°C, en In Salah.

Proxim la litoro la topografio esas montoza. Lua maxim alta monto esas Monto Tahat, kun  metri di altitudo. Sude jacas vasta e plana dezerto. La vejetantaro esas plu richa apud la litoro e proxim la monti.

Lua precipua fluvio esas Sheliff, ma la maxim longa essas Draa. Nula fluvio di Aljeria esas navigebla.

La stato kontrolas granda parto de Aljeriana ekonomio. Petrolo reprezentas preske 30% de lua Totala nacionala produkturo, 60% de la budjetala revenui e 41% de l'exportacaji totala. La lando produktas omnadie cirkume 1,1 milion bareli di petrolo. Naturala gaso reprezentas 40% de l'exportacaji, dum ke la produkturi di petrolo reprezentas 16% de la TNP. Béjaïa esas la precipua portuo por exportacar petrolo, naturala gaso e la produkturi di petrolo. Aljeria esas membro de ONEP depos 1969.

Malgre ke Aljeria havas fertila suli qui uzabas de la Roman-epoko, nune nur 9,4% de lua habitantaro laboras en l'agrokultivo.

Aljeria povas recevar viziteri dum tota yaro. Dum la somero, turisti povas balnar su en la plaji di Mediteraneo. Dum la vintro la monti Djurjura kovresas da nivo, e turisti povas praktikar skio. La montaro Tassili n'Ajjer, kun prehistoriala pikturi en lua roki, judikesas kom Kulturala Patrimonio di la Homaro depos 1982. Altra kulturala patrimonii esas la ruini di Djemila, Tipaza e Timgad.

En januaro 2016 Aljeria havis cirkume 40.4 milion habitanti, di qui la maxim multa (99%) rezultas de la mixo etniala Araba-Berbera. La mezavalora evo dil habitantaro esas 27.1 yari. Islamo esas religio por 99% de la habitanti. En 2008 on kalkulis ke kristani esis 10.000.

Cirkume 90% de la habitantaro habitas la nordo di la lando, apud Mediteraneo. La minoritati qui habitas Sahara koncentras su ordinare proxim l'oazisi. Cirkume 1,5 milion personi esas nomadi.

Araba esas l'oficala linguo di la lando e, pos 2002, anke berberana. Cirkume 70% de la habitantaro parolas kom duesma linguo la Franca.

Cirkume 70% de la advokati e 60% de la judiciisti di la lando esas mulieri. Eli anke esas majoritato de la mediki, e 60% de la studenti en l'universitati, segun inquesto.

La maxim populoza urbo esas Aljer. Altra importanta urbi esas Oran e Constantine.

Pri literaturo, importanta poeti esas Mufdi Zakaria, Mohammed al Aid, Achour Fenni e Azrag Omar. Pri prozo, Kateb Yacine, Rachid Mimouni, Mouloud Mammeri, Mouloud Feraoun, Assia Djebar e Mohammed Dib. La filozofo e teologiisto katolika Santa Augustinus di Hippo, qua skribis en Latina linguo dum la 5ma yarcento, naskis e habitis Numidia. Altra notora skriptisto naskinta en Aljeria esis Albert Camus, Nobel-premiizito pri literaturo en 1957. Malgre ke ilu defensis homala yuri por Aljeriani, ilu opozis la nedependo di la lando. Pro to, lua reputeso en Aljeria esas vundita. Nune, Ahlam Mosteghanemi esas la maxim prestijoza skriptistino che l'Araba mondo.

Chaâbi esas muzikala jenro developita pos la yari 1930ma qua mixas specifika ritmi a tradicionala poemi Araba. La nacionala muziko inkluzas la muziki de la beduini, la jenro Shawiya, ed altri. Recente, kreskis la populareso dil jenro rap. La Berbera kantistino Souad Massi komencis elua muzikala kariero en la rock-bando Atakor, e nune el kantas fado, country, rock e la tradicionala muziko Aljeriana.

Futbalo esas la maxim populara sporto. Aljeriana nacionala esquado konkursis tri foyi en Mondala Kupo di Futbalo: 1982, 1986 e 2010.




#Article 92: Luanda (315 words)


Luanda esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Angola. Segun statistiki de 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 113 km². Lua metropolala regiono havas  km² e  habitanti.

Luanda esas la precipua portuo ed importanta industriala e komercala centro di Angola. Fondita ye la 25ma di januaro 1575 dal Portugalani, ol divenis chef-urbo di Angola en 1627.

L'urbo nun subisas granda rikonstrukturo, e multa edifici alta modifikabas lua peizajo.

Portugalano Paulo Dias de Novais fondis Luanda ye la 25ma di januaro 1576, e nomizis ol São Paulo da Assumpção de Loanda. Il adportis 100 familii por koloniigar ol e plusa 400 soldati. En 1618, Portugalani konstruktis la fortreso Fortaleza São Pedro da Barra, e pose du altra: la fortreso São Miguel en 1634, e la fuorto São Francisco do Penedo, konstruktita de 1765 til 1766.

De 1640 til 1648, Nederlandani okupis l'urbo e ribaptis ol Fort Aardenburgh. L'urbo uzesis por trafiko di sklavi a Brazilia de 1550 til 1836, e Braziliana navi ofte videsis en la portuo di Luanda. La komerco di sklavi ank adportis richeso a militisti qui kaptis sklavi ed a lokala komercisti.

La reliefo di Luanda povas dividesar en du: la zono nomata baixa, konsistanta ek basa tereni kun anciena konstrukturi, e la zono alta, konsistanta ek kolinoza tereni kun plu nova konstrukturi. La basa regiono jacas proxim la portuo e havas streta stradi ed edifici del epoko koloniala.

La klimato dil urbo esas varma e miarida (Bsh segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger), influata dal oceanala fluo di Benguela, qua adportas kolda aqui de Atlantiko a lua litoro, e preventas kondenso dil humideso por formacar pluvo. La mezavalora temperaturo varias de 22,1°C en julio ed agosto til 28,6°C en marto.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 405 mm, e la maxim pluvoza monato esas aprilo, kun mezavalore 136 mm. Junio e julio esas monati komplete sika, kun pluvo-quanto di 0 mm.




#Article 93: Buenos Aires (1297 words)


Buenos Aires esas la chef-urbo di Arjentinia. Ol havis  habitanti segun la demografiala kontado di 2010. Lua tota surfaco esas 202 km². Ol havas la duesma maxim granda metropolala regiono en Sud-Amerika, dop Sao Paulo, kun  habitanti en 2010. Ol jacas an la dextra rivo di fluvio Plata e havas importanta portuo.

Lua nomo signifikas bona venti en la Hispana. L'urbo ne esas chef-urbo di la samnoma provinco: la chef-urbo di Provinco Buenos Aires esas La Plata.

Buenos Aires fondesis dufoye. Unesme ye la 3ma di februaro 1536 dal Hispano Pedro de Mendoza, sub la nomo Nuestra Señora del Buen Aire (Nia Siniorino dil Bona Vento). Balde pos l'unesma fondeso, ol destruktesis dal indijeni ed abandonesis. En 1580 Juan de Garay itere fondis la urbo, kun la plena nomo Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora la Virgen María de los Buenos Aires (Urbo dil Santega Triuno e Portuo di Nia Siniorino Virgino Maria dil Bona Venti). On selektis ica nomo pro ke l'urbo fondesis ye Triuno-sundio e pro ke Virgino Maria esis patronino dil maristi qui bezonis favoroza venti por sua navi. Ante la 19ma yarcento, la nomo dil urbo abreviesis a la lasta du vorti.

L'urbo kreskis lente til 1776, kande ol divenis la chef-urbo di Vicerejio di fluvio Plata. Dum la komenco dil 19ma yarcento la Britaniani invadis l'urbo dufoye: en 1806, ed itere en 1807. Lua habitanti reaktis kontre l'invado e kun la helpo dal Franca militisto Santiago de Liniers li vinkis l'invaderi.

En mayo 1810 arivis en Buenos Aires l'informo pri la falio di la Junta de Sevilla (organo qua akumulabis exekutiva e legifala povi en Hispania) pos Napoleonal invado en Hispania. Notora viri, exemple Juan José Castelli, Manuel Belgrano, Mariano Moreno ed altri, kunvokis cabildo abierto (extraordinara asemblo dil habitanti dil urbo por diskutar urjanta kazi) en Buenos Aires. La cabildo deklaris fideleso a rejulo Fernando la 7ma di Hispania, revokita dal Franci, e sendis reprezenteri al altra provinci por kombatar trupi loyala al Franca okupo. To esis la komenco dil procedo di Arjentiniana nedependantesko. Kande la lando divenis oficale nedependanta en 1816, sub la nomo unionita provinci di fluvio Plata, Buenos Aires divenis lua chef-urbo.

Pos multa yari de sangoza konflikti, qui opozis grupi favoranta l'adopto di federuro por Arjentinia kontre grupi favoranta la centraligo dil administrado, l'urbo separesis de provinco Buenos Aires en 1880 e divenis la chef-urbo di unionita Arjentinia. Lua habitantaro rapide kreskis pose: de  habitanti en 1880 til  en 1895, di qui nur  naskinta en ol. Lua portuo, segun projeto da Eduardo Madero, inauguresis en 1884 e kompleteskis en 1897. Ta portuo havis multa substrukturala problemi, e nova portuo inauguresis provizore en 1919.

De 1895 til 1914 multa enmigranti, precipue Italiani e Hispani, ma anke altra Europani, arivis en la urbo. En 1913 lua unesma lineo di metroo inauguresis. En 1914 Buenos Aires havis  habitanti ed esis la 12ma maxim granda urbo en la mondo, e lua komerco e kulturala substrukturo kreskis.

Ma ne omno prosperis en l'urbo. En 1911 la festi pri la Centyaro di la Nedependantesko eventis sub asiejo-stato, pos la generala striko e lua represo, qui eventabis en l'antea yaro e produktabis 8 morti e plu kam 100 plusa homi vundita. En 1919 plu kam 700 laboristi ocidesis e 4.000 vundesis pos konflikti qui sequis striko en metalurgiala fabrikerio Pedro Vasena e Hijos. La konflikti divenis pose konocata kom la tragediatra semano.

En 1936 inauguresis l'obelisko di avenuo 9 de Julio. En 1941, pos 4-yara konstruktado, inauguresis l'avenuo General Paz, qua nun esas la limito inter Buenos Aires e la provinco samnoma. En 1955 la prezidantala palaco subisis bombardi dum revolto kontre lora prezidanto Juan Domingo Perón. Dum l'atako 308 personi mortis e plu kam 700 vundesis.

Erste en 1996 lua civitani unesmafoye elektis sua urbestro, Fernando de la Rúa, qua renuncis en 1999 por asumar la prezidanteso di Arjentinia. Altra ex-urbestro di Buenos Aires qua pose divenis prezidanto di Arjentinia esas Mauricio Macri.

L'urbo jacas en Sud-Amerika, ye latitudo 34°36'S e longitudo 58°26'E, an la dextra rivo di fluvio Plata. An la sinistra rivo jacas Colonia del Sacramento, avan ol, ja en Uruguay. Montevideo distas per 220 km este an la sama rivo kam Colonia del Sacramento. La limiti estal e nordala di Buenos Aires formacesas da fluvio Plata. Rivereto Riachuelo formacas lua sudala limito, ed avenuo General Paz formacas lua nord-westala e westala limiti.

Buenos Aires jacas en la plana regiono konocata kom Pampa. Antee, la regiono kovresis da laguni e rivereti, quin maxim-multa-kaze on sen-sinuigis e sikigis dum la 20ma yarcento. Ne existas alta kolini en la urbo, e lua averaja altitudo esas 30 metri super la marala nivelo.

Parto di lua nuna rivo artificale kreesis per terplenajo di rivala zoni e laguni, exemple la nuna quartero Puerto Madero, la regiono di aerodromo Jorge Newberry e la vicinajo di la stadio Boca Juniors. Proxim Puerto Madero, en kelka tereni kreita per terplenaji e pose abandonata, komencis kreskar arbustaro e gramini. Gradope uceli, mamiferi, amfibii, repteri ed insekti qui antee vivis en la regiono di Pampa komencis koloniigar la regiono. Nun ta areo formacas l'Ekologiala Rezerveyo di Buenos Aires.

La klimato dil urbo esas temperata. Inter 1961 e 1980 l'averaja yarala temperaturo esis 18.1°C e l'averaja yarala pluvo-quanto esis 1214 mm.

Buenos Aires havis  habitanti segun la kontado di 2010. To reprezentas 14.312,3 habitanti po km². L'urbo dividesas en 48 quarteri (barrios), por administrala intenco. La maxim populoza quartero esas Palermo.

Segun la kontado di 2001, 88,9% de la habitantaro esas blanki, 7% esas mestici, 2% Aziani e 1% negri. Lua habitantaro decendas precipue de Italiani e Hispani. Altra mikra Europana grupi esas Germani, Suedi, Nederlandani, Portugalani, Franci e Britaniani. Anke Siriani, Libanani ed Armeniani formacas importanta komunitati, precipue en komercal agadi. Habitas en Buenos Aires cirkume 250.000 Judi.

La habitantaro dil urbo duras esar stabila, pro la basa naskado e mikra ekmigro a vicina urbi dum recenta yari. Granda parto de lua habitantaro laboras en servadi, nome sociala servadi (25% dil laboropovo), komerco e turismo (20%), e financi ed altra aferi (17%). Publika servadi employas nur 6% de la laboropovo, e l'industrio employas cirkume 10%.

La precipua sistemo di publika transporto en Buenos Aires esas l'autobuso. Existas plu kam 135 linei di autobusi qui ligas lua quarteri ed anke vicina urbi di la provinco Buenos Aires al urbo. Pos la 31ma di mayo 2011 existas sistemo nomizita Metrobús, qua uzas granda autobusi qui trairas larja avenui, exemple Juan B. Justo, 9 de Julio, Cabildo, Maipú e San Martín, en voyi separita de la cetera trafiko, do li povas movar tra l'urbo plu rapide.

Existas 817 km de suburbala ferovoyi kun entote 305 stacioni distributita en 24 linei, qui ligas kelka quarteri di Buenos Aires e di la vicina urbi di la samnoma provinco a lua centro. Dum la komenco dil 20ma yarcento, staciono Retiro esis un ek la maxim granda ferovoyala stacioni en la mondo.

Existas 6 linei di *metropoliteno en la urbo kun entote 53,9 km e 86 stacioni. L'unesma lineo, inaugurita en 1913, esas la 13ma maxim anciena sistemo di metroo en la mondo e la maxim anciena en Latin-Amerika. Nun la metroo transportas 1,23 milion veheri.

Existas sistemo di tramveturo kun entote 7,4 km de linei e 18 stacioni. Ol inauguresis en 1987 ed administresas dal kompanio Metrovias, la sama qua administras la metroo dil urbo. La metroala veheri qui desembarkas en staciono Plaza de los Virreyes - Eva Perón ne pagas pluse por uzar la tramveturo.

En 2004, Buenos Aires havis 38.208 taxii, e lia tarifo ne konsideresas chera. Ultree, la maxim multa taxiisti konocas bone l'urbo, e pro to esas facila uzar la sistemo.

L'anciena zoo di Buenos Aires en quartero Palermo klozesis en 2016, e nun adaptesas por divenor ekologiala parko.




#Article 94: Ottawa (450 words)


Ottawa esas la chef-urbo e la 4ma maxim populoza urbo di Kanada. Segun la demografiala kontado di 2011, ol havis  habitanti. Entote ol havas 2778,64 km².

Lua nomo Ottawa devenas de Algonquiana indijena Usana vorto adawe, quo probable signifikas granda rivero.

L'urbo kreskis dum la yari 1820ma apud la kontoro dil Britaniana Rejala Injeniori. Ottawa divenis chef-urbo dum la meza 19ma yarcento sub nomo Bytown.

Quar urbi rivalesis pri la honoro divenar chef-urbo di Kanada: Québec, Montreal, Kingston e Toronto. Singla klarigis ke irga tri ek li forte opozus la selekto dil quaresma - do en 1858 Rejino Viktoria pregesis arbitriar. El kompromisis per selektar kinesma - Ottawa.

Toronto evis plu kam 100 yari; Québec, Montreal e Kingston fondesis dum la 17ma yarcento. Ottawa evis apene tri yardeki kande ol selektesis kom chef-urbo.

Ye la 3 di februaro 1916, la nacionala parlamento-edifico, konstruktita dum la yari 1860ma, esis destruktata pro fairo. Rumori sugestis ke, eventante dum la mondo-milito, lo esis pre-meditita incendio; tamen la supozajo esas ke la kauzo esis neglijeme abandonita sigaro. Laboro balde komencis por nova edifico, qua similesis la antea strukturo, e la parlamento unesmafoye kunvenis en la nova strukuro en 1920.

L'anciena imajo di Ottawa kom industriala urbo modifikesis dum la yari 1950ma. Lora chefministro William Lyon Mackenzie King engajis Franc arkitekto Jacques Greber por projetar la developo di la chef-urbo di la lando, e facar ol estetikale agreabla. Inter altri, l'idei esis krear vasta verda areo protektita (Greenbelt), konstruktar l'expresa choseo Sir John A. Macdonald e la choseo 417 (Queensway), descentraligar publika oficeyi e rilokizo di kelka industrii. L'enplantaco dil planigo eventis dum la yari 1960ma e 1970ma.

De la yari 1960ma til la yari 1980ma, la quanto di nova konstrukturi en la urbo kreskis.

Jacanta an la suda rivo dil rivero Ottawa, e proxim la rivero Rideau, la reliefo di Ottawa esas partale plana kun kelka kolini. Lua minima altitudo esas 44 metri adsur la maro, an la rivo dil rivero Ottawa. La maxim alta punto jacas 166 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas humida kontinentala (Dfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun quar distinta sezoni. La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 26,6°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -14,4°C. Omnayare, dum cirkume 16 dii, la temperaturi falas infre -20°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 755,5 mm. La maxim pluvoza epoko iras de aprilo til novembro. Tamen, ne existas sezono sen precipito en la urbo, nam de la duimo di novembro til la komenco di aprilo nivas en la urbo, plu intense de decembro til marto.

An la norda latero dil rivero, en la provinco Kebekia, jacas l'urbo Gatineau. La du urbi formacas metropolala regiono.




#Article 95: Washington D.C. (826 words)


Washington D.C. esas chef-urbo di Usa per lego de 1790 e fakte de 1801, su situante en la federala distrikto District of Columbia. Ol kreesis de tero del stati Maryland e Virginia, qua ja enhavis l'urbi Georgetown ed Alexandria. Granda parti di Alexandria pose retrodonesis a Virginia. La White House, oficala domo dil predizanto di Usa, e la United States Capitol, parlementala domo, esas ambe in Washington D.C. Segun statistiki dil yaro 2017 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 177 km².

La Franca arkitekto Pierre Charles L'Enfant projetis la urbo en 1791. Ol esas nomizita pro George Washington (1732 til 1799), l'unesma prezidanto di Usa. Onu neformale ofte nomas la chef-urbo nur Washington o D.C. (quale di-si [di.si]).

Diversa tribui del populo Piscataway di lingui Algonquiana habitis regioni vicina al fluvio Potomac kande l'Europani arivis ibe dum la 17ma yarcento. Un ek ta tribui, konocita kom Nacotchtank, habitis apud la rivero Anacostia, an la nuna Distrikto di Kolumbia. Pro konflikti kun la koloniigisti, la tribuo diplasis su a la nuna Maryland.

En lua esayo Federalist N° 43 de la 23ma di januaro 1788, James Madison argumentis ke la nova federala guvernerio bezonus krear chef-urbo por la nova naciono por mantenar lua sekureso. Kin yari ante, soldati qui ne recevis pago siejis la Kongreseyo di Philadelphia dum renkontro di lua membri. To emfazis la bezono pri kreado di nacionala guvernerio, por ne dependar de ula stato por la sekureso.

Ye la 9ma di julio 1790 aprobesis lego nomizita Residence Act, qua aprobis la kreado di la nacionala chef-urbo apud la fluvio Potomac. L'exakta loko selektesus dal prezidanto George Washington, qua signatis la lego ye la 16ma di julio. Formacita per tereni donita dal stati Maryland e Virginia, ye la 9ma di septembro 1791 komencis la konstrukto di la nova chef-urbo, sub inspekto da tri komisiti. La nomo Columbia, homina formo por la nomo Columbus, selektesis por la distrikto. L'unesma sesiono dil Usana Kongreso eventis en la urbo ye la 17ma di novembro 1800.

En 1801 aprobesis l'Organika Akto qua oficale organizis la Distrikto e pozis ol sub exkluziva kontrolo dil centrala guverno. Pluse, l'areo neenkorpigita dal Distrikto organizesis en du komtii: la komtio Washington, este del Potomac, e la komtio Alexandria, weste. Pos l'aprobo dil Akto, la civitani qui rezidis en la Distrikto ne pluse konsideresis habitanti di Maryland o Virginia.

De la 24ma til la 25ma di agosto 1814, l'urbo invadesis dal Britaniani, dum la Milito di 1812. La Kongreseyo, l'edifico dil Fisko e la Blanka Domo, inter altra edifici, brulesis dal invaderi. La maxim multa edifici rikonstruktesis rapide, tamen l'edifico dil Kongreso ne esabis konstruktita komplete kande l'atako eventis. Lua konstrukto kompleteskis en lua nuna aspekto nur en 1868.

Dum la yari 1930ma la distrikto Alexandria komencis dekadar, parte pro neglijo dal Kongreso. L'urbo Alexandria esis importanta loko por la komerco di sklavi, e la habitanti favorebla a sklaveso timis ke l'abolisismani che la Kongreso dekretus fino dil sklaveso en la distrikto, e to depresus pluse lua ekonomio. La civitani di Alexandria peticionis pri la retrodoneso dil distrikto a Virginia. En februaro 1846 la Generala Asemblitaro di Virginia aprobis itere recevar Alexandria, ed ye la 9ma di julio 1846 la Kongreso aprobis retrodonar la teritorio a Virginia. Konseque, la nuna areo dil distrikto konsistas nur ek l'areo cedita da Maryland.

Kande komencis l'interna milito di Usa en 1861 la federala guverno expansis e la habitantaro di Washington D.C. augmentis, inkluzite pro granda eniro di liberigita sklavi.

Washington D.C. jacas inter la stati Virginia adweste, e Maryland adnorte, adeste ed adsude. Lua reliefo esas plana, kun kelka kolini. La maxim alta punto jacas 125 metri super la marala nivelo. La maxim basa punto jacas an la marala nivelo, apud la fluvio Potomac, qua formacas la naturala frontiero inter la urbo e la stato Virginia.

La klimato di Washington D.C. esas subtropikala humida (Cfa segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun quar sezoni klare definita. La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 26,6°C, dum ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 2,2°C. Dum la somero la tempesti kun fulmini e kelkafoye tornadi esas frequa. Dum la vintro, nivas mezavalore 381 mm omnayare. La printempo konsideresas la maxim bona sezono, pro la basa humideso dil aero, milda temperaturi e peizaji plu verda.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1009,4 mm, e la maxim pluvoza monato esas mayo, kun mezavalore 101,3 mm.

Washington havas plu kam 2.400 km di stradi ed avenui. Lua urbala ferovoyo inauguresis ye la 27ma di marto 1976, e konsistas ek 86 stacioni kun 171,1 km di reli. Union Station esas la precipua treno-staciono dil urbo, e recevas plu kam  personi omnadie.

Tri aeroportui servas Washington D.C.: L'aeroportuo Ronald Reagan, en Arlington, Virginia recevas domestika flugi. Altra esas l'aeroportuo internaciona Washington Dulles en la stato Virginia, qua jacas jacas 42.3 km weste dil urbo inter la komtii Fairfax e Loudoun. Fine, l'aeroportuo Internaciona Baltimore-Washington Thurgood Marshall en Maryland, 51 km nord-este de Washington D.C. 




#Article 96: Canberra (150 words)


Canberra esas chef-urbo di Australia. Segun statistiki de 2016, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 814,2 km².

Ol projetesis en 1913 por esar la chef-urbo di Australia, remplasante l'olima chef-urbo Melbourne. La nomo devenas de Aboriginala vorto canberry, quo signifikas renkontreyo.

Ye la 12ma di marto 1913, la nomo di la projetata precipua urbo - Canberra - esis oficale donata, da Siniorino Denham, spozino di la Guvernanto-Generala di Australia, ye evento por pozar la bazo-stoni di la nova urbo. La loko di la urbo esis selektita por esar mez-voye inter la du notinda urbi: Sydney e Melbourne. La konstruktado di la urbo sequis, e de 1927 la Parlamento di Australia kunvenas en Canberra.

Canberra havas importanta muzei, la nacional universitato di Australia (Australian National University), la nacionala biblioteko ed altra importanta kulturala institucuri. Du milital akademii, Royal Military College Duntroon e LAustralian Defence Force Academy anke jacas en ol.




#Article 97: København (1518 words)


København esas la chef-urbo e la maxim populizita urbo di Dania. Ol havis  habitanti en 2014. Lua tota surfaco esas 86.2 km². Lua metropolala regiono havis  habitanti la sam yaro.

Lua nomo venas de la Dana vorto Køpmannæhafn, kiopman, qua signifikas komercisto, e havn, qua signifikas portuo, la portuo dil komercisti. Nune ol esas la kulturala, komercala e guvernala centro di Dania. Lua borso esas un ek la maxim importanta de Europa. En 2012 ol esis la 3ma maxim richa urbo del mondo.

Diversa ponti ligas lua quarteri e distrikti, e lua urbala peizajo konsistas ek parki, promeneyi e kanali. Tivoli (amuzo-parko inaugurita en 1843), la statuo La Mikra Sireno, la palaci Amalienborg e Christiansborg, Luterana kirko Frederiks e multa muzei, restorerii e diskoteki esas important atraktivi por turisti. Ultre la sektoro di servadi e la farmaciala industrio, l'urbo facis altra aranji kun skopo divenar karbono-neutra (tote kompensar lua emiso di karbono) en la yaro 2025.

Lua universitati havas entote plu kam  studenti. L'Universitato di København, fondita en 1479 esas la maxim anciena en Dania.

Ye la 1ma di julio 2000 inauguresis la ponto Øresund, qua ligas Dania per choseo e fervoyo a Malmö, en la Sueda regiono di Skania. Lua aeroportuo, Kastrup, recevas preske 2 milion voyajanti singlamonate.

L'urbo fondesis dum la 10ma yarcento kom Vikinga vilajo. Recenta arkeologiala labori trovis restaji de cirkume la yaro 1020, quankam la regiono ja habitesis dum la petr-epoko. L'unesma historiisto qua mencionis ol esis Saxo Grammaticus, sub la nomo Portus Mercatorum, dum la 12ma yarcento. Portus Mercatorum tradukesis al Dana kom Købmannahavn, segun taepoka skribmaniero.

En 1186 segun letro skribita dal papo Urbanus la 3ma, la kastelo Hafn e lua cirkondanta landi donesis ad Absalon, episkopo di Roskilde da rejulo Valdemar la 1ma. Cirkum la yaro 1200 l'eklezio di Nia Siniorino konstruktesis.

Kande l'urbo komencis divenar eminenta, ol komencis subisar ataki dal Hanso-uniono. Lor l'establiso dil Kalmar-uniono (1397 til 1523) inter Suedia, Norvegia e Dania, København divenis lua chef-urbo, kande Eric de Pomerania establisis su en la kastelo di København. Lua universitato inauguresis ye la 1ma di julio 1479 da la rejulo Christian la 1ma, pos l'aprobo dal papo Sixtus la 4ma.

Kande la protestanta reformo komencis, l'urbo - qua esis loyala al katolika rejulo Christian la 2ma - sucesoze asiejesis en 1523 da la trupi di Frederik la 1ma, qua esis protestanta. En 1536, pos 1-yara asiejo (de julio 1535 til julio 1536) l'urbo kapitulacis a la rejulo Christian la 3ma. Dum la duesma duimo dil 16ma yarcento l'urbo prosperis pro la kresko dil komerco tra Baltiko.

Dum la 17ma yarcento l'arsenalo e la borso (Børsen) kompleteskis. Por expansar la transmara komerco l'Est-Indiana Kompanio kreesis en 1616. En 1658-59 l'urbo rezistis Sueda asiejo e repulsis grand asalto dal Suedi.

En 1711 pesto-epidemio viktimigis 22.000 til 65.000 personi en København. Anke du granda fairi produktis granda destruktado. La fairo di 1728, la maxim granda de lua historio, destruktis 28% de l'edifici - 48% de la mezepokala edifici -, e cirkuma 20% de la habitanti perdis lia domi. Anke altra fairo, en 1795 produktis granda destruktado. Pro ta motivo, poka mezepokala edifici restis til nun.

Pos l'unesma fairo, granda rikonstruktado komencis. En 1733 komencis la konstrukto dil palaco Christiansborg, qua kompleteskis en 1745. La palaco destruktesis en 1794 pro fairo.

Dum la duesma duimo di la 18ma yarcento Dania restis neutra dum la konflikti inter Europana povi. En 1801 Britaniana floto komandita da Horatio Nelson atakis Dana-Norvegiana floto ankragita proxim København. Ilu destruktis granda nombro de Dana-Norvegiana navi, ante l'establiso di armistico. Ta batalio judikesas kom la maxim severa ek omni quin partoprenis Britaniana trupi sub la komando da Horatio Nelson, mem plu desfacila kam la batalio di Trafalgar.

La duesma batalio di København (bombardo di København, ye la 16ma di agosto til la 5ma di septembro 1807)  vizis destruktar la Dana-Norvegiana floto, ma ol esis terorigiva bombardo per incendiala fosfo-fuzei qui atingis la domi di civila habitanti. La Britaniani desembarkis ed asiejis København kun 30,000 soldati. L'atako duris dum 3 dii, mortigis 2,000 civitani e destruktis granda parto del urbo. La destruktado esis granda pro ke la Dana defensanti ne havis potenta kampanio-kanonaro kapabla atingar Britaniana navi sur la maro.

Malgre la dizastri dil komenco di la 19ma yarcento, Dania experiencis granda kulturala developo, qua divenis konocata kom la Dana Or-epoko. Pikto developesis da Christoffer Wilhelm Eckersberg, dum ke Christian Frederik Hansen e Gottlieb Bindesbøll adportis novklasika-stilo a l'arkitekturo dil edifici. Dum la yari 1880ma, on komencis instalar fabrikerii en la suburbi. La Libera Portuo di København konstruktesis de 1892 til 1894. Elektro instalesis en 1892 ed elektrala tramveturi komencis vehar en 1897. La habitantaro rapide kreskis: de 120.000 en 1840 til 400.000 en 1901.

En la komenco dil 20ma yarcento København esis prosperanta industriala ed administrala urbo, provizita per nova urbo-domo e fervoyo-staciono, e lua centro komencis expansar adweste. Pro la neutreso di Dania dum l'unesma mondomilito, l'urbo prosperis per samtempa komercala relati kun Unionita Rejio e la Germana imperio, quankam Dania mantenis 40.000 soldati en l'urbo por defensar ol en kazo di atako. Pos la milito eventis manko di nutrivi e domi. Nur dum la yari 1930ma komencis granda konstruktado di domi en Torvegade por eliminar povra quarteri.

Dum Duesma mondomilito la tota Dania, inkluzite København, okupesis da Germana trupi de la 9ma di aprilo 1940 til la 4ma di mayo 1945. Hitler deziris ke Dania divenez modelo di protektorato e komence la Naziisti probis facar pakto kun la Dana guvernerio. En 1943 li permisis l'aranjo di general elekto kun la partopreno da omna partisi, ecepte la komunisti. Ma en agosto di 1943, pos la fiasko dil pakto, la Dani dronis plura navi por preventar lia uzo dal Naziisti. En ta yaro la Naziisti komencis enkarcerigar judi, quankam la maxim granda parto ja fugabis vers Suedia.

Pos l'invado di Normandia en 1944 la Naziisti timis ke la Dana polico divenos problemo e komencis enkarcerigar e deportar policisti, quankam la maxim granda parto fugis o celis su. De la 2.000 policisti arestita e deportita vers Germania, min kam duimo transvivis e retrovenis a Dania.

København oficale libereskis ye la 8ma di mayo 1945 da Britaniana trupi komandita da generalo Bernard Montgomery. Pos la milito, rapide komencis projeti por rezidala e laborala quarteri mixita a verd arei, alonge la linei dil metropoliteno* (treni S-tog).

La trafiko di vehili gradope kreskis, ed en 1972 autobusi remplasis tramveturi en l'urbo. En la yari 1960ma yuna arkitekto Jan Gehl propozis la kreado di strado por pediranti e voyi por bicikli en la centro dil urbo, ideo adoptita de ta epoko.

L'aktiveso en la portuo di København diminutis, dum ke lua aeroportuo juis expanso. Lua moderna biblioteko, surnomizita La Nigra Diamanto (Den Sorte Diamant) inauguresis en 1999.

En 2000 inauguresis la ponto Øresund, internaciona ponto qua ligas København a Malmö, en Suedia. Kom rezulto, l'urbo divenis centro por metropolala regiono qua inkluzas arei de du landi. La ponto efektigis multa modifiki en la sistemo di publika transporto del urbo, e lua metroo inauguresis en 2000.

Pri kulturo, lua moderna Opero-domo, donacajo dal milioniero Mærsk Mc-Kinney Møller al urbo, inauguresis en 2004. En 2005 inauguresis en la parko Amager Strandpark artificala insulo kun plajo longa de 2 km. La parko, inaugurita en 1934, nune havas entote 4,5 km di plaji, por amuzo di la rezideri e viziteri di København.

La reliefo di København esas plana, jacante an l'estala rivo dil insulo Zeeland e parte an l'insulo Amager. Existas kelka naturala ed artificala insuleti inter la du. La stretajo Øresund, qua separas Dania de Suedia, jacas este del urbo.

København havas multa parki, gardeni e verda arei, exemple la Gardeni Tivoli, inaugurita en 1843, la 2ma maxim anciena amuzoparko de la mondo. En 2016, ol recevis 4,6 milion viziteri, To esis rezulto de granda kolokadi en substrukturo ed en kulturo, ultre la verki da nova Dana arkitekti, projetisti e chefkoquisti. Copenhagen Fashion Week (Semano di la modo en København), qua eventas dufoye (en februaro ed en agosto) singlayare en l'urbo, esas la maxim importanta evento pri modo en la nordo di Europa.

København havas multa muzei. La Nacionala Muzeo di Dania (Nationalmuseet) esas la maxim importanta Dana muzeo pri arkeologio e kulturala historio, prizentatnte multa exempleri de Dana ed exterlanda kulturi. La Nacionala Galerio (Statens Museum for Kunst) esas la nacionala muzeo pri arto de la 12ma yarcento til nun. Inter altri, existas ibe verki da Rubens, Rembrandt, Picasso, Braque, Léger, Matisse, Emil Nolde, Olafur Eliasson, Elmgreen  Dragset, Superflex e Jens Haaning. 

La muzeo Ny Carlsberg Glyptotek, fondita dal filantropo Carl Jacobsen, havas kolekturi di art-objekti de Anciena Egiptia, Grekia e Roman imperio, kolekturo di skulturi da Auguste Rodin ed anke pikturi da impresionista e pos-impresionista movadi. La Muzeo Louisiana pri Modern Arto (Louisiana kunstmuseum), situita en la nordo dil urbo, kontenas plu kam 3.000 objekti, inkluzite verki da Pablo Picasso, Alberto Giacometti e Jean Dubuffet. Yen altra importanta muzei: La Muzeo pri Dekor-Arti (Kunstindustrimuseet), muzeo di Thorvaldsen (kun verki da la skultisto Bertel Thorvaldsen), muzeo Cisternerne (kun verki ek glaso) e muzeo Ordrupgaard (kun verki da artisti del 19ma e 20ma yarcenti, quale Paul Gauguin.




#Article 98: Wien (929 words)


Wien esas la chefurbo e maxim populoza urbo di Austria, ed anke un ek la 9 Austriana Länder (federita stati). Havanta  habitanti, ol esas la 9ma maxim populoza urbo del Europan Uniono e la 2ma maxim granda urbo Germane-parolanta, dop Berlin. L'urbo esas sideyo por kelka internaciona organismi, exemple l'ONEP.

De 1867 til 1918 ol esis la chefurbo di Austria-Hungaria, e til la komenco dil 20ma yarcento ol esis la maxim granda Germane-parolanta urbo del mondo. Ante la divido di Austria-Hungaria, l'urbo havis 2 milion habitanti. Ol surnomizesis Urbo di Muziko pro l'importanta kompozisti qui vivis ibe, exemple Mozart. Ol surnomizesis anke Urbo di Sonji pro Sigmund Freud qua vivis ibe. Lua prestijoza universitato, fondita en 1365, esas un ek la maxim anciena en linguo Germana, e 15 ek lua docisti ganis Nobel-premii.

Inquesto de 2005 dal Economist Intelligence Unit judikis la vivo-qualeso di Wien kom la maxim bona ek 127 urbi. L'urbo aceptas plu kam 6,8 milion turisti omnayare. La palaco Schönbrunn e la historiala centro del urbo deklaresis Mondala Patrimonio di la Homaro da UNESKO, rispektive en 1996 ed en 2001.

L'urbo fondesis dal Kelti kom fortifikita habiteyo an la rivero Wien dum l'1ma yarmilo aK. Dum multa yari la fluvio Danubio esis naturala frontiero inter Romana Imperio e la barbari, e Vindobona (la nuna Wien) esis defensofortreso por la Romana Imperio.

Dum Mezepoko ol esis sideyo por la dinastio Babenberg. En 1440 ol divenis chefurbo por la dinastio Habsburg.

Otomani esis haltita dufoye avan Wien: en 1529 li probis siejar l'urbo, ed en 1683 eventis batalio por l'urbo. En 1679 epidemio di pesto mortigis cirkume 33% de lua habitantaro.

En 1804 dum Napoleonala militi l'urbo divenis la chefurbo dil Austrian Imperio, e restis importanta por Europana politiki, inkluzite kande en 1814 ol gastigis la Kongreso di Wien. L'urbo kreskis multe dum fino di la 19ma yarcento. Til 1938 ol esis kulturala centro por modernista artisti.

Nacional-socialista Germania okupis Austria en 1938, e Wien perdis sua stando kom chefurbo por l'avantajo di Berlin. Sovietiani lansis atako kontre Germani ye la 2ma di aprilo 1945, pos siejir l'urbo. Bombardi destruktis granda parto de lua substrukturo, e Wien kapitulacis du semani pos la komenco dil atako. Kande la milito finis, l'urbo dividesis en quar zoni di influo: Britaniana, Franca, Usana e Sovieta.

La divido duris til mayo 1955, kande la Kontrato pri Austriana Stato signatesis: tale Austria riganis nedependeso. Tayare, pos yari de rikonstrukto, l'Operoteatro e la Burgtheater riapertis sua pordi a la publiko. En oktobro, Austria deklaris su neutra, e pos ta deklaro, Sovietiana trupi fine foriris de la lando.

Pos la represo kontre la Hungara revoluciono di 1956, Wien recevis multa fuginta Hungari. Lo sama eventis en 1968, kande ol recevis fuginta Cheki e Slovaki pos la represo kontre la Printempo di Praha. En 1965 l'urbo selektesis por gastigar la sideyo dil ONEP. Dum la yari 1970ma, la lora kancelero Bruno Kreisky inauguris la Centro Internaciona di Wien (Vienna International Centre), komplexo di edifici qui esas sideyo di la Kontoro dil Unionita Nacioni en Wien (UNOV). En 1995, Austria divenis membro dil Europan Uniono e signatinto di la Konvenciono di Schengen.

La reliefo di Wien jacas an la du rivi dil Danubio, cirkondata per du boski adeste ed adweste del urbo. Lua urbala areo kovras 414,65 km², esanta la maxim vasta urbo de Austria. La maxim alta punto jacas 542 metri super la marala nivelo.

La klimato di Wien esas oceanala (Cfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen), havanta varma someri kun maxima temperaturi de 24°C til 33°C, e sika e kolda vintri kun temperaturi poke infre 0°C. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 1,2°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 23,7°C. De decembro til februaro povas nivar, tamen la nivo esas min frequa kam westala e sudala regioni de Austria.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 547,9 mm, e la maxim pluvoza monati esas julio ed agosto, kun mezavalore 66,6 mm e 66,5 mm. La pluvo-quanto diminutas dum la vintro, ma ne existas sika sezono.

Wien subdividesas en 23 quarteri (Bezirke). L'industrii jacas precipue en l'estala e sudala quarteri.

L'internaciona aeroportuo di Wien distas 18 km de lua centro, jacanta proxim l'urbeto Schwechat. En 2012, plu kam 22 milion personi uzis ol. Nun l'aeroportuo experiencas expanso. L'aeroportuo di Bratislava, Slovakia, anke distas poke de Wien, ed uzesas da multa veheri.

Wien ligesas a Rotterdam per la kanalo Rheno-Main, ed al estal Europana landi per la fluvio Danubio. Ol havas la maxim granda fluviala portuo di Europa. 

Kin nacionala chosei ligas Wien a la westo (A1), a la nord-westo (A22), a la nordo (A5), al esto (A4) ed a la sudo (A5) di la lando. Quale la ferovoyala linei, li surnomizesas segun la regioni a qui li iras: Westautobahn, Südautobahn, Nordautobahn ed Ostautobahn.

Pri publika transporto, Wien havas 5 linei di *metroo (U-Bahn Wien) kun entote 83,3 km e 98 stacioni. L'unesma metroo-lineo inauguresis en 1976. Existas anke 10 kilometri de suburbala treni (S-Bahn) kun entote 650 km e 181 stacioni, e 30 linei de tramveturi kun entote 176,9 km.

En 2014, 6,2 milion turisti vizitis Wien, e ta yaro enrejistresis entote  noktala resti en la hoteli. La maxim multa viziteri esis Germana, Usana, Italiana e Rusa. De 2003 til 2015, ol atingis l'unesma rango pri gastigo di internaciona e nacionala kunveni pri aferi. En 2014, 202 internaciona konferi eventis en Wien. Lua maxim granda centro por konferi nomesas Austria Center Vienna, havanta kapaceso por 20.000 personi e jacanta proxim la sideyo dil Unionita Nacioni en Wien.

Por viziteri, l'urbo havas multa atraktivi, exemple:




#Article 99: Nassau (184 words)


Nassau esas la chef-urbo, maxim granda urbo e la komercala centro di Bahama. Kun  habitanti segun la demografiala kontado di 2010, ol koncentras 70% ek la habitantaro dil arkipelago.

Nassau fondesis en 1656 dal Angli kun la nomo Charles Town, homaje al rejo Charles la 2ma di Anglia. Ol uzesis kom portuo dal Angla pirati til 1684, kande Franca-Hispana floto destruktis ol. Ol rikonstruktesis en 1695 e ribaptesis Nassau, kande rejo William de Orange, de la Nederlandana familio Orange-Nassau, asumis Britaniana trono. Tamen ol duris esar piratala kolonio, ed itere destruktesis dal Hispana armeo. L'urbo itere rikonstruktesis en 1697 ed uzesis dal pirati, ed itere destruktesis dal Hispani. Fine, la pirati rikonstruktis ol en 1713, e pirati quale Edward Teach (Nigra Barbo), Calico Jack, Anne Bonny e Mary Read duris uzar la vicina insuli kom refujeyo dum kelka yari.

En 1718 Britaniani rekuperis la kontrolo dil insuli, e la kapitano Woodes Rogers divenis generala guberniestro. Rogers riestablisis l'administrado e la komerco e rikonstruktis la fortreso di Nassau. En 1720 Hispani probis rikonquestar l'urbo, sensucese.

En 1728 l'Angli establisis en Nassau l'unesma parlamento di Bahama.




#Article 100: Al Manamah (312 words)


Al Manamah esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Bahrain. Segun statistiki de 2010, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 27 km².

De longa tempo, ol esabas importanta portuo che la Persiana gulfo e havas diversa habitantaro. Pos epoki en ke ol kontrolesis dal Portugalani e pose dal Persiani, Bahrain fine establisis su kom nedependanta naciono dum la 19ma yarcento, sub Britaniana hegemonio.

Malgre ke la jemela urbi Al Manamah e Muharraq semblis fondesir samatempe dum la yari 1800ma, Muharraq konsideresis plu importanta pro lua strategiala lokizo e fortifikesis, esinte la chef-urbo dil rejio til 1921. Altralatere, Al Manamah divenis la komercala chef-urbo, e pose anke la politikala chef-urbo.

Al Manamah havas multa universitati publika e privata, exemple l'universitato Ahlia, l'Universitato pri Aplikata Cienci, l'Universitato dil Gulfo di Arabia, edc. L'urbo selektesis la Chef-urbo dil Araba Kulturo en 2012, dal Araba Ligo.

Existas atesti pri homala habitado en la litoro di Bahrain dum la Bronz-epoko. La civilizuro Dilmun habitis la regiono cirkume 3000 yari aK, ed esis tradicionala komerco-punto inter Mezopotamia, Magan, e la civilizuro dil Indus-valo. Cirkume 100 mil tumuli de la civilizuro Dilmun deskovresis en tota Bahrain.

En 1521, Portugalani konquestis l'urbo, qui antee okupis Hormuz. Li konstruktis la fuorto di Bahrain, fore Al Manamah.

Quale altra regioni de Bahrain, la reliefo di Al Manamah esas plana, kun poka varii dil altitudo. La klimato dil urbo esas arida (BWh segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun extrema varii en la temperaturi, qui povas superirar 45°C dum la somero e falar til 7°C, e mem eventar greluno dum la vintro. Ne existas fluvii o riveri trairanta la urbo.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 70,8 mm, e la maxim pluvoza monato esas februaro, kun mezavalore 16 mm. De junio til septembro (somero) falas nula pluvo. La maxim agreabla sezono en Bahrain esas autuno, kande existas varma temperaturi e dolca brizo.




#Article 101: Amsterdam (1525 words)


Amsterdam esas l'oficala chef-urbo di Nederlando. Segun statistiki dil yaro 2018 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 219,32 km², di qui 165,76 km² esas lando e 53,56 km² kovresas per aquo. Lua metropolala regiono havas cirkume 1,5 milion habitanti.

L'urbo esas la chef-urbo di Nederlando ma ne la guvernerial urbo, qua esas Den Haag.

Amsterdam konstruktesis sur marshatra sulo. L'urbo havas nombroza kanali, qui precipue exkavesis dum l' Ora Yarcento (17ma yarcento), kande Amsterdam, kom chefurbo di la Republiko Nederlandana, juis granda prospero ekonomiala. Nun, ol havas un ek la maxim granda historiala centri de Europa.

L'urbo esis eventeyo por la Somerala Olimpiala Ludi en 1928.

Amsterdam komencis dum la 13ma yarcento kom pesk-vilajo. Ol nomizesis segun barilo konstruktita en 1240 en l'ekireyo dil rivero Amstel.

Amsterdam mencionesis en dokumento de la 27ma di oktobro 1275, kom Amstelledamme. En ca dokumento, Floris la 5ma komto di Holando grantis a peskisti en la vicinajo dispenso de pas-taxi. En 1306, lua katedralo (Ouda Kerke, anciena kirko) konsekracesis.

Dum la 16ma yarcento eventis konflikti di Nederlandani kontre la rejulo Felipe la 2ma di Hispania. Pos milito qua duris dum 80 yari, Nederlando fine divenis nedependanta de Hispana imperio. Multa judi de Hispania e Portugal, ed anke protestanta komercisti de Antwerpen e hugenoti de Francia refujis en Amsterdam.

La fino dil 19ma yarcento nominezas kelkafoye la duesma ora epoko. Nova muzei, la ferovoyala staciono e la koncerto-salono Concertgebouw konstruktesis. La Nord-Mara Kanalo, qua konektas Amsterdam a la Norda Maro ye IJmuiden, apertesis  ye la 1ma di novembro 1876 dal rejulo Willem la 3ma. La kanalo Merwede (Merwedekanaal) inauguresis en 1892. Amba kanali plugrandigis la komerco dil urbo kun altra urbi de Europa e de la mondo.

Ante komencar l'unesma mondomilito l'urbo subisis nova expanso, e nova suburbi konstruktesis. Dum la milito Nederlando restis neutra, tamen la habitantaro subisis famino e manko di kombustivi por kalefacto. En 1916 la vicina urbi Durgerdam, Holysloot, Zunderdorp e Schellingwoude subisis severa inundado, ed ye la 1ma di januaro 1921 li anexesis ad Amsterdam.

Dum la duesma mondomilito Nederlando invadesis dal Germani, qui prenis kontrolo di la lando pos 5 dii. Kelka civitani celis Judi, e pro to li riskis sua vivo. Cirkume  Judi Nederlandana, di qui  de Amsterdam, sendesis a koncentreyi, inkluzite Anne Frank qua mortis che la koncentreyo Bergen-Belsen. Kande la milito finis, la nutrivi e la fueli esis skarsa e la komuniki kun altra regioni de la lando paneis. Multa habitanti diplasis su a rurala regioni serchante nutrivi. Multa arbori del urbo tranchesis por furnisar ligno.

Kande la kaoso pos milito finis l'urbo itere komencis kreskar. Nova quarteri, exemple Osdorp, Slotervaart, Slotermeer e Geuzenveld, konstruktesis kun granda parki publika ed ampla libera arei. La nova edifici havis ampla chambri, gardeni e balkoni. La demando por komercala edifici e por nova stradi anke augmentis. L'automobili divenis acensebla por la maxim multa personi.

En 1977 inauguresis lineo di metroo inter la suburbo Bijlmer e la centro di Amsterdam. Por expansar l'urbo bezonesis demolisar multa anciena strukturi, note en l'anciena Juda quartero. Stradi quale Jodenbreestraat larjigesis e la maxim multa domi demolisesis. Dum la kulmino di la demolisi, komencis furioza protesti (Nieuwmarktrellen) kontre la destrukto dil imobli. Konseque, la demolisi haltesis, la projetita expresa choseo nulatempe konstruktesis, nur 1 lineo di metroo kompleteskis e poka stradi larjigesis. Dume, granda privata organizuri fondesis por restaurar la centro dil urbo, exemple Stadsherstel Amsterdam. La centrala quartero nun esas protektata areo. Multa ek lua edifici nun esas monumenti, ed en 2010 la quartero Grachtengordel, cirkondata per tri cirkoncentra kanali, deklaresis Mondala Patrimonio dal Homaro da UNESCO.

Dum la komenco dil 21ma yarcento Amsterdam atraktis multa turisti: de 2012 til 2015 la nombro di viziteri augmentis de 10 milion ti 17 milion personi. La butiki dil centro modifikesis por atraktar turisti e la preci dil imobli en ta regiono augmentis multe. Do, rezidar en la centro dil urbo divenis chera por lua habitanti.

Pos 2014 l'emfazo di la publika administro lokala esas la regenero e rinovigo di quarteri, note en arei vicina a lua centro, exemple la quartero Frederik Hendrikbuurt.

Arkivo:River Amstel by Night - Frans Koppelaar.jpg|thumb|250px|Rivero Amstel.
La reliefo di Amsterdam esas plana, jacanta mezavalore 2 metri sub la marala nivelo. L'urbo konsistas ek cirkume 90 insuleti, qui ligesas per plu kam 1200 ponti. Ol havas plu kam 100 kilometri di kanali. Pro to ol surnomizesis Venezia de la Nordo. La fluvio Amstel konektas la kanali al anciena bayo IJ. La Nord-Mara Kanalo, apertita en 1876 dal rejulo Willem la 3ma esas longa de 25 km. La konstruktado dil kanalo, intencita por navi e la plubonigo dil komerco kun la portuo di Amsterdam, komencis en 1865. La larjeso di la kanalo lor esis 27 m e la profundeso esis 7 m; la kanalo pose plugrandigesis multafoye.

La klimato dil urbo esas oceanala (Cfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun forta influo de la Norda maro e de westala venti. Ambe la someri e la vintri havas moderema temperaturi, tamen povas eventar pruini kande nordala od estala venti frapas l'urbo. La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 17,6°C, dum ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 3,4°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 838,2 mm, e la maxim pluvoza monato esas oktobro, kun mezavalore 89,6 mm.

Pri publika transporto, Amsterdam nun havas 5 linei di metroo* kun entote 52,2 km e 58 stacioni. La 5ma lineo kompleteskis ye la 21ma di julio 2018. La linei servas Amsterdam e la vicina urbi  Amstelveen, Diemen e Ouder-Amstel. L'unesma lineo inauguresis en 1977, sub protesti pro la demoliso di multa historiala edifici. Ultre la metroo, l'urbo havas 16 linei di tramveturi, kun entote 200 km e 200 vehili. L'unesma lineo, tirata per kavali, inauguresis en 1875.

La kanali di Amsterdam uzabas por transporto tra l'urbo, ed anke por kontrolar l'inundadi ed, antee, anke kom defenso, kun digi e foseti qui kontrolis la fluo dil aqui. La konstrukto di la kanali komencis en 1613, tamen l'originala projeto-skisuri desaparis.

Amsterdam havas 10 ferovoyala stacioni di qui departas treni qui ligas ol ad altra Nederlandana urbi ed ank altra landi. La maxim granda ek li esas Amsterdam Centraal. Existas regulala treno-servadi vers Austria, Bielorusia, Belgia, Chekia, Dania, Francia, Germania, Hungaria, Polonia, Rusia, Suisia e l'Unionita Rejio.

L'aeroportuo Schiphol distas min kam 20 minuti per treno de la centrala ferovoyala staciono di Amsterdam. Schiphol esas la maxim granda aeroportuo di Nederlando, la 3ma maxim granda aeroportuo di Europa e la 14ma maxim granda de la mondo. Omnayare, cirkume 68 milion veheri uzas ol. Ol jacas 4 metri infre la marala nivelo.

En 2013, existis cirkume 1,2 milion bicikli en Amsterdam - plu kam 1 biciklo per habitanto. L'urbo havas 400 kilometri di biciklo-voyi e lua reliefo esas plana. To stimulas l'uzo di bicikli kom transporto-moyeno.

En 1932 existis l'intenco pri transformar Amsterdam en koncentro-punto por Nederlandana chosei, la kilometro zero, de ube departus 8 chosei por rapida trafiko. Kande komencis la duesma mondomilito la projeti interuptesis, e nur la chosei A1, A3 ed A4 departas de Amsterdam. La chosei A8 ed A10 konstruktesis inauguresis erste en 1974, kontre ke la projeto di la choseo A3 abrogesis en 1970. Ultre A1, A2, A4 ed A8, du expresa chosei (A7 ed A6) iras til Amsterdam.

Amsterdam esas un ek la maxim populara turistala destini en Europa. Omnayare ol recevas 4,63 milion internaciona viziteri, sen inkluzar 16 milion personi qui facas 1-dia vizito. La quanto di viziteri kreskabas kontinue de la pasinta yardeko. Du triimi ek lua hoteli jacas en lua centrala quartero. Hoteli kun 4 o 5 steli reprezentas cirkume 42% de la liti del urbo. La maxim multa (74%) turisti venas de altra Europana landi. La kanali di Amsterdam nun esas multe vizitata dal turisti.

Un ek la precipua atraktivi del urbo esas la reda-lumo distrikto, la quartero Wallen, anke konocata kom Walletjes o Rosse Buurt, ube legaligata prostitucado eventas. En ca quartero ank existas kafeerii qui vendas kanabo legale.

La muzeo maxim konocata del urbo esas Rijksmuseum, la nacionala muzeo di Nederlando. Inaugurita en 1885, ol havas plu kam 1 milion objekti, e la maxim granda kolekturo di klasika pikturi Nederlandana, exemple verki da Rembrandt van Rijn, Bartholomeus van der Helst, Johannes Vermeer, Frans Hals, Ferdinand Bol, Albert Cuyp, Jacob van Ruisdael e Paulus Potter. En 2013, Rijksmuseum recevis 2,2 milion viziteri.

Vincent van Gogh rezidis en la urbo, e havas muzeo dedikata a lua verki, en moderna edifico an la centrala quartero, qua gastigas cirkume 200 pikturi dal artisto. La Muzeo van Gogh esas la 2ma maxim vizitata de Amsterdam, e recevas 1,4 milion viziteri omnayare.

La muzeo Stedelijk gastigas moderna e nuntempala pikturi, exemple verki da George Hendrik Breitner, Paul Cézanne, Jean-Baptiste-Camille Corot, Gustave Courbet, Vincent van Gogh, e Johan Jongkind.

L'anciena kirko, Oude Kerk, fondesis en 1213 e havas Santa Nikolaus kom lua patrono-santo. Ol jacas an la quartero De Wallen.

La parko Vondelpark apertesis en 1865, e recevas cirkume 10 milion viziteri omnayare. Lua nomo homajas Nederlandana poeto Joost van den Vondel.

Begijnhof esas grupo di domi konstruktita cirkum placeto dum la 17ma e la 18ma yarcento, qua formacas quieta zono ube rezideri e viziteri povas laxigar sua menti.




#Article 102: Brunei (690 words)


Brunei esas nedependanta sultanio jacanta an l'insulo Borneo, Azia. Lu havas kom vicino Sarawak, stato de Malaizia, este, sude e weste. Norde jacas la maro di Suda Chinia. La nomo di sultanio devenas de Malaya-vorto berunai, signifikanta planto.

Bazala fakti pri Brunei.

Brunei esis povoza Mohamedana sultanio de la 14ma yarcento til la 16ma yarcento. Sultano Bolkiah, qua regnis de 1485 til 1524 guvernis tota l'insulo Borneo, l'insuli Sarawak e Sabah, e l'arkipelago di Sulu, sude de nuna Filipini.

L'unesma Europani qui establisis kontakto kun Brunei esis Portugalani. Li establisis ambasadeyo en Brunei, ma kande Portugalani atakis l'insuli Maluku en 1536, Portugalan ambasadisto en Brunei koaktesis ekirar de Brunei, pro enemikeso di la sultano.

Dum la sultanio di Omar Ali Saifuddin la 2ma eventis revolti en Sarawak ma, en 1839 la sultano supresis la rebeleso kun la helpo di Britanian aventurero James Brooke. En 1888 sultano Hashim Jalilul Alam Aqamaddin signatis pakto kun Unionita Rejio, e Brunei divenis Britaniana protektorato.

Brunei invadesis da Japonian imperio ye la 16ma di decembro 1941 dum la duesma mondomilito, ok dii pos l'atako a Pearl Harbor. Li desembarkis  soldati en Kuala Belait, e pos 6-dia kombati li okupis omna teritorio. Pos invadir Brunei, Japoniani establisis pakto kun sultano Ahmad Tajuddin, qua recevis pensiono e honori de Japoniani. Kambie, Japoniani administris la teritorio, e komencis docar Japoniana linguo en skoli, e remplasis la valuto por altra, qua recevis la nomo dolaro di Japoniana guvernerio, e recevis la surnomacho duit pisang, signifikante banano-valuto. Cirkume 1943 la valuto devaluesis multe pro hiperinflaciono, e proxim la fino dil milito lua valoro esis preske nulo.

Japoniani konstruktis aeroportuo e navala bazo en Brunei. Britaniani bombardis e destruktis la navala bazo, ma kaptis l'aeroportuo. En la 10ma di junio 1945 Australiani komencis operaco por kaptar Borneo, ma Japoniani kapitulacis komplete nur ye la 10ma di septembro 1945. Britanian armeo administris l'insulo til julio 1946.

Brunei nedependanteskis del Unionita Rejio ye la 1ma di januaro 1984.

Brunei esas absolutista monarkio. La sultano esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio. Existas ministraro (Konsilistaro di Ministri) kun 9 membri, qui diope exercas la funcioni dil guvernerio.

La nuna konstituco di la lando adoptesis ye la 29ma di septembro 1959. Segun ol, la lando existis Legifala Konsilistaro (Malaye Majlis Mesyuarat Negera) equivalanta a parlamento, ma nur un elekto eventis. En 1962, quik pos ta elekto, deklaresis militala legaro e la parlamento klozesis. En 2004 la sultano deklaris ke itere eventus elekti por la parlamento, ma til nun to ne eventis. La membri de la Legifala Konsilistaro, entote 33, indikesas dal sultano.

Brunei havas duala legaro. Un ek la sistemi esas heredo de Britanian administrado ma kun legi skribita, ed esas simila a sistemi adoptita en India, Malaizia e Singapur. L'altra sistemo esas Sharia, l'Islamala legaro. Ol traktas precipue kazi di divorco e delikti quale zina (nelegala sexuo) inter Mohamedani. La strukturo de la korti ordinara e de la korti Sharia esas simila, ecepte ke la lasta ne havas mediacanta korto, e por la korti ordinara esas posibla apelar lastafoye al Apelo-korto.

Brunei jacas an l'insulo Borneo, Azia e dividesas en 2 parti: 97% de la habitantaro vivas en la granda westala parto. Granda parto di lua teritorio kovresas da equatorala foresti.

La precipua fluvii di la lando esas Belait, Tudong e Brunei, an la westala parto di la lando, e Temburong e Sungai, an l'esto.

Segun IMF, Brunei esas un ek la poka landi del mondo kun publika debo egala a 0%. Lua TNP po persono superiras 48.000 dolari omnayare. La monetaro di Brunei nomizesas Dolaro di Brunei, anke konocita kom ringgit.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Brunei havis  habitanti, di qui 77.8% esas urbala. Lua mezvalora viv-esperajo esas 77.7 yari. Segun etnio, 65,7% esis Malaya. Chiniani esas 10,3%, e 24% apartenas ad altra etnii.

La linguo oficala esas Malaya. Altra lingui parolata esas Angla e multa dialekti Chiniana.

La procento di habitantaro segun religio esas: Islamo 78,8%, kristanismo 8,7%, Budismo 7,8%, e 4,7% praktikas altra religii.

La kulturo di Brunei esas Malaya kun forta influo de islamo. La lando judikesas kom plu konservema kam Indonezia o Malaizia.




#Article 103: Belmopan (331 words)


Belmopan esas chef-urbo di Belize. Ol havis  habitanti en 2010, ed esas la 3ma maxim populoza urbo di la lando.

Komence la chef-urbo di Belize esis Belize City, an la marbordo dil Karibiana Maro, nomizita segun la fluvio Belize. En oktobro 1961, l'uragano Hattie destruktis 75% de la domi e de komercal edifici di Belize City. Pos l'uragano, Belizeana guvernerio decidis konstruktar nova chef-urbo.

Ta nova chef-urbo mustis esar en bona tereno e havar vicina industriala zono. En 1962 kreesis komitato qua decidis konstruktar ol en loko nomizita Belmopan, cirkume 82 km weste de Belize City.

En 1964, lora chefa ministro George Cadle Price duktis delegaciono a London por demandar fundi por la konstruktado di la nova chef-urbo. Quankam nekapabla por quik furnisar suficanta fundi por tala granda projeto, Britaniana guvernerio montris granda intereso, pro la logiko pri konstruktar la nova chef-urbo en regiono protektita de mareala ondi.

La nomo por la nova chef-urbo, Belmopan, originis de du vorti: Belize (nomo di la maxim granda fluvio di lando) e Mopan, nomo di rivero de la regiono qua debushas an la fluvio Belize.

En 1967 la verki komencis, e l'unesma parto dil urbo kompleteskis en 1970, po 25 milion Belizeana dolari. En 2000 eventis l'unesma elekto por lokala konsilantaro. Nur en februaro 2005 Usa decidis tranferar lua ambasadeyo de Belize City a Belmopan. Altra landi quale Brazilia, Venezuela, Mexikia, Kosta Rika e Salvador anke havas ambasadeyi en l'urbo, dum ke Equador, Chili e Dominikana Republiko havas konsuleyi.

Jacanta an altitudo di 76 metri, proxim de la valo dil fluvio Belize e de la naturala rezerveyo Mountain Pine Ridge, Belmopan distas 80 km de la litoro di Karibia. La temperaturo dil urbo varias de 18°C til 32°C dum la yaro. Lua klimato esas tropikala kun influo di la monsono (Aw segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La pluvoza sezono duras de mayo til februaro, kun kurta sika periodo dum la cetera du monati. Tamen, mem dum la sika monati pluvas, mezavalore 45 mm.




#Article 104: Brasilia (950 words)


Brasilia (en Portugalana, Brasília) esas chef-urbo di Brazilia. Segun statistiki dil yaro 2018 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km². Ol esas l'unika urbo de la Federala Distrikto di Brazilia.

Projetita en 1956 dal urbanisto Lúcio Costa, kun Oscar Niemeyer kom chef-arkitekto e Roberto Burle Marx kom responsiva pri lua peizaji e gardeni, ol inauguresis ye la 21ma di aprilo 1960. Ol nomizesis, quale la lando, segun Latina vorto brasilium, nomo di ligno de ube extraktesas reda inko qua importacesis del Oriento a Roma.

Brasília koncentras la sideyi de la tri povi di Brazilia: exekutiva (en la palaco Planalto), legifala (en la Nacionala Kongreso) e judiciala (en la Supra Korto). Existas anke 124 stranjera ambasadeyi en la urbo.

En 2007 UNESCO deklaris l'urbo Mondala Patrimonio di la Homaro.

Ja en 1716 Markezo de Pombal, lor la chefministro di Portugal, konsideris importanta transferar doplande la sideyo di la guvernerio di Brazilia. En 1821 José Bonifácio de Andrada e Silva sugestis la nomo Brasília por la futura chef-urbo di la lando.

L'unesma konstituco di la republiko en 1891 imperis la konstrukto di nova chef-urbo por Brazilia. En 1956, sub la konstituco di 1946, Juscelino Kubitschek instalis komiso por studiar quale esus la maxim bona loko por konstruktar la nova chef-urbo. Un regiono de Goiás frontiere kun Minas Gerais selektesis. Pos 41-monata verki, ye la 21ma di aprilo 1960 Brasília inauguresis. Dum la sequanta yari legifala e judiciala povi, ministerii, exterlanda ambasadeyi e la sideyo multa di statala entraprezi transferesis a Brasília.

Dum la sequanta yari, l'urbo kreskis rapide, sen sequar l'originala urbala projeto kreita dal arkitekto Lucio Costa e nomizita Plano Piloto (jerma plano). Granda quarteri, konocita en Portugalana kom cidades-satélite (satelital urbi), konstruktesis distante 14 km o pluse de la nomizita Plano Piloto. Komence la satelital urbi esis povra quarteri habitita dal masonisti qui verkis en la konstrukturo. Nune multa esis preske nedependanta urbi kun importanta servadi, exemple skoli, hospitali, komerco, oficeyi, edc, por lua habitantaro.

Quale Putrajaya en Malaizia e Naypyidaw en Myanmar, Brasília esas un ek la maxim nova projetita chef-urbi del mondo.

Brasília jacas a 15°50'16S, 47°42'48W, kun altitudi inter 1.000 e 1.200 metri super la marala nivelo. Lua reliefo ordinare esas plana kun poka kolineti. La savano di Brazilia, nomizita cerrado, esas lua plantaro originala. En kelka regioni existas planti, precipue gimnospermi, adportita de altra regioni di Brazilia.

Existas cirkume 150 speci di planti en la Federala Distrikto, la maxim multa del ekosistemo cerrado. L'abato di arbori por expansar l'agrokultivo esas serioza: Unesco kalkulas ke cirkume 57% del originala vejetantaro qua existis dum la yari 1950ma ne pluse existas.

La klimato di Brasília esas tropikala di savano Aw, kun mezavalora yarala temperaturo di 18ºC. La mezvalora yarala pluvo-quanto esas 1.540 mm, koncentrata de oktobro til aprilo. Dum la sika sezono (mayo til septembro) ordinare la relativa aerala humideso povas falar infre 30%, multe infre kam la Mondal Organizuro pri Saneso konsideras bona, to esas 60% di relativa aerala humideso.

La riveri di Brasília ne desaparas dum la sika sezono, pro recevar subtera aqui. Por augmentar la quanto di aquo disponebla por la urbo l'aquobarilo Paranoá konstruktesis. Ol havas entote 40 km² di surfaco, maxima profundeso di 48 metri e perimetro di 80 km.

La precipua ekonomial agadi di Brasília esas servadi (note guvernala servadi, telekomunikala, bankala e financala, produktado e vendi di nutrivi, amuzala ed advokatala servadi) vice l'industriala agadi, pro lua stando kom chefurbo di Brazilia. L'origini de lua TNP esas 54.8% de publika servadi, 28.7% de altra servadi, 10.2% de l'industrio, 6.1% de la komerco, e 0.2% de agrokultivado.

Ultre politikala centro, Brasília ank esas importanta ekonomiala centro: lua TNP esas R$ 99 miliardi, o 3.76% de la TNP di Brazilia. Pro lua titulo di Mondala Patrimonio di la Homaro donita da UNESCO, Brasília decidis stimular nepolutanta industrii, exemple la produktado di komputera programifi, cinemo e video*, gemologio, ed altri.

Brasília esis la 45ma maxim kustoza urbo del mondo por vivar en 2012; en 2010 esis la 70ma. Ol esis min kustoza kam Sao Paulo (la 12ma) e Rio de Janeiro (la 13ma).

La habitantaro di Brasília kreskis mezavalore 14,4% omnayare dum l'unesma yardeko pos lua inauguro, entote 285% di kresko de 1960 til 1970. Dum la yari 1970ma ol kreskis mezavalore 8,1% omnayare, entote 115,52% di kresko. Segun l'originala projeto lua habitantaro esabus min kam 500 mil habitanti en 2000, ma fakte ol atingis ta nombro ja en 1970, ed en 2000 lua habitantaro ja esis plu kam 2 milion habitanti. En 1960 48% de la habitantaro vivis en la regiono Plano Piloto. En 1991 nur 13,26% vivis ibe. L'indexo pri homala developeso dil urbo esis 0,824 en 2010, e nur 4,35% de lua habitanti ne savas lektar e skribar. La sociala neegaleso di Brasília esas la 4ma maxim granda de Brazilia e la 16ma maxim granda del mondo, segun raporto dal Unionita Nacioni.

Granda parto de la habitantaro di Brazilia esas migranti qui venis de la Nord-estala e de la Sud-estala regioni di Brazilia, ed anke stranjeri qui laboras en l'ambasadeyi. Segun la demografiala kontado di 2010, preske la duimo (exakte 46,27%) de lua habitantaro ne naskis ibe, ed esis precipue de Goiás, Minas Gerais e Bahia.

Brasília havas moderna aeroportuo internaciona, qua esas la 3ma maxim okupata di Brazilia, pos l'internaciona aeroportui de Sao Paulo e Rio de Janeiro. En 2007 l'aeroportuo traktis  veheri. Lua nova staciono por interstatala autobusi inauguresis en 2010, e povas traktar cirkume  veheri omnadie. Ol jacas proxim la sistemo di urbala ferovoyo del urbo.

Brasília havas du linei di urbala ferovoyo (Oranjea lineo e Verda lineo), entote kun 42 km e 24 stacioni. Kelka lokala autobuso-linei permisas ank uzar l'urbala fervoyo kun diskonto en lua tarifo.




#Article 105: Helio (152 words)


Helio esas kemiala elemento kun simbolo He ed atomala nombro 2. Malgre olua elektronala figuro esas 1s2, en la periodala tabelo ne pozesas apud hidrogeno nam helio havas plena olua lasta energiala nivelo. Do, helio esas nobela gaso qua ne reaktas ad altra elementi, esas senkolora e senodora.

Helio esas la duesma elemento plu abundanta en la naturo, nur dop hidrogeno. Pro olua traiti, helio esas ecelanta gaso por plenigar aerostati ed aernavi.

Helio esis unesmafoye observata ye 18 di agosto 1868 en India dum sunala eklipso, da la franca astronomo Pierre Janssen. Il vidis brilanta linei en la spektro de la surfaco di la suno, quo signifikis ke la surfaco esas gasoza; inter ca linei esis flava lineo ne antee observata. Plu tarde konstatesis ke ca lineo, di ondo-longeso 587,49 nanometri, relatas kemiala elemento ne til lore deskovrita sur Tero; ol esis nomizata helio, pro la greka nomo por la suno.




#Article 106: Bucarest (1078 words)


Bucarest (en la Rumaniana: Bucureşti) esas la chef-urbo ed anke la maxim importanta industriala, financala e kulturala centro di Rumania. Segun la demografiala kontado di 2011 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 228 km². Ol jacas sud-este de la lando, e distas min kam 60 km del fluvio Danubio e de la frontiero kun Bulgaria.

Ol esas la 6ma maxim populoza urbo dil Europana Uniono, dop London, Berlin, Madrid, Roma e Paris, kande on konsideras nur la habitantaro interne di la limiti dil urbo e ne la metropolala regiono.

La Rumaniana nomo București havas necerta origino. Tradicionale on afirmas ke l'urbo fondesis dum la 15ma yarcento da Bucur, qua esabus pastoro, o princo, o bandito, o peskero. En la Rumaniana la vorto bucurie signifikas joyo, e posible havas Dacian origino.

Dum l'Antiqueso, la nuna regiono di Bucarest kovresis dal densa foresti di Codrii Vlăsiei. Homi habitis ibe adminime de Paleolitiko.

L'urbo mencionesis unesmafoye en 1459, kun la nomo citadelo di București. Ol divenis rezideyo dil princo Vlad la 3ma di Valakia, anke konocata kom Vlad l'Empalero (Vlad Țepeș) o Vlad Drakula.

En 1698 Constantin Brâncoveanu, princo di Valakia, diplasis lua korto a Bucarest. L'urbo divenis rezideyo di la korto pos ta dato. Dum la sequanta du yarcenti l'urbo subisis destrukti lor naturala dizastri, epidemio di plago de 1813 til 1814, e multafoye okupesis dal Habsburga imperio (1716, 1737, 1789) e dal Rusa imperio (trifoye de 1786 til 1806). L'Otomani nominis Greka administristi (Fanariotes) por administrar l'urbo pos la 18ma yarcento. En 1821, pos kurta revolto komandata da Tudor Vladimirescu, l'administro dal Fanariotes finis. Dum la revolto, multa Greki fusilagesis dal Otomani.

Rusi administris Bucarest de 1828 til la Milito di Krimea, e dum ta epoko eventis revolto en Valakia di 1848, kun centro en la urbo. Pos ke la Rusi departis, Austriani okupis ol til marto 1857. Ye la 23ma di marto 1847 fairo brulis cirkume 2000 domi, lore 1/3 del urbo.

Bucarest divenis la chef-urbo di Rumania en 1862, pos ke Valakia e Moldavia unionesis por formacar la princio di Rumania. En 1881, sub la regno da Carol la 1ma ol divenis la chef-urbo dil Rejio di Rumania. Lua habitantaro komencis augmentar rapide, e nova epoko di developo komencis. Bucarest recevis lumizo per gaso, tramveturi tirata per kavali, ed elektro. La rivero Dâmbovița kanalizesis preske komplete en 1883, por kontrolar l'inundadi. La fortifikuri dil urbo konstruktesis. Pro la extravaganta arkitekturo e kosmopolita kulturo adoptita dum ta epoko, Bucarest surnomizesis mikra Paris (Micul Paris), e l'avenuo Calea Victoriei esis lua Champs-Élysées.

Pos la batalio di Bucarest l'urbo okupesis dal Germani de la 6ma di decembro 1916 til novembro 1918, dum l'unesma mondomilito. La chef-urbo dil rejio transferesis provizore ad Iași, en Moldavia. Pos la fino dil milito ol divenis chef-urbo di la surnomizita Granda Rumania. La habitantaro duris kreskar, e l'urbo recevis 30.000 plusa habitanti omnayare.

En januaro 1941 eventis la nomizita rebelesko dil legionani (pos ke la membri dil Fera Guardo, qua kreesabis dal diktatoro Ion Antonescu, gradope perdis povo) e la pogromo di Bucarest (kande la membri di la Fera Guardo komencis mortigar judi). Pro federir su kun l'Axo Roma-Berlin-Tokio dum la duesma mondomilito e divenir loko por transito di Germana trupi vers l'Estala Fronto, Bucarest subisis intensa bombardi dal Federiti. Ye la 23ma di agosto 1944 eventis stato-stroko komandata da rejulo Mihai la 1ma, qua revokis la guvernerio pro-Axo. Germani decidis sufokar la stato-stroko e bombardis Bucarest.

Pos l'adopto dil komunismo l'urbo duris kreskar, e nova rezidala edifici konstruktesis. Dum l'administrado di Nicolae Ceaușescu multa anciena edifici an la centro del urbo demolisesis, e nova edifici konstruktesis segun l'arkitekturala normi dil realismo socialista. Ye la 4ma di marto 1977 eventis ter-tremo kun epicentro en Vrancea, cirkume 135 km de Bucarest. La ter-tremo produktis 1.500 morti e domajis multa historiala edifici. Ye la 19ma di novembro 1979 inauguresis lua unesma lineo di metroo.

La revoluciono di 1989 qua revokis Nicolae Ceausescu de la povo komencis en Timișoara e duris en Bucarest. En aprilo 1990 eventis protesto da studenti, surnomizita Golaniada (de golan, qua signifikas bandito), kontre la partopreno da ex-membri del Partiso Komunista che l'elekti qui eventis ye la 20ma di mayo ta yaro. La revolto supresesis dal ministi de Valea Jiului, qui kunvokesis dal autoritati por partoprenar la represo.

Pos la yaro 2000 l'urbo modernigesis kontinue. An la nordala quarteri konstruktesis moderna edifici komercala e rezidala. Altralatere, duras la restauro di lua historiala centro. En 2012 komencis periodo di civila desquieteso qua duris til 2015. Pose, en 2017 eventis la maxim granda protesti en la historio dil urbo pos la revoluciono di 1989, kontre la guvernerio di Rumania.

La reliefo di Bucarest esas plana, jacante an la du rivi dil rivero Dâmbovița. Tamen, tradicionale konsideresas ke Bucarest fondesis sur 7 kolini: Mihai Vodă, Dealul Mitropoliei, Radu Vodă, Cotroceni, Spirei, Văcărești, e Sf. Gheorghe Nou.

La lago Văcărești jacas an la sudala parto dil urbo. Ol jacas interne di 190-hektara parko protektata per lego, qua gastigas 97 speci di uceli ed adminime 7 speci di mamiferi. La parko cirkondesas da rezidala edifici e, pos restir abandonata zono dum kelka yari, ol transformesis a nacionala parko.

La klimato dil urbo esas humida kontinentala (Dfa segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -1,3°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 15,4°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 643 mm, e la maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 83 mm.

Bucarest havas du aeroportui. L'Aeroportuo Internaciona Henri Coandă, jacante 16,5 km norde di lua centro, an l'urbeto Otopeni, recevas internaciona flugi. Entote  voyajanti uzis ol en 2017. L'altra esas l'Aeroportuo Aurel Vlaicu, qua nune recevas nur aferala flugi.

Bucarest esas koncentro-punto por la precipua chosei di Rumania. La choseo A1 nun esas longa de 400 km, e kande kompleta ligos l'urbo a la frontiero kun Hungaria. La choseo A2 (Autostrada A2) ligas Bucarest a Constanța, an la litoro dil Nigra maro. La choseo A3, kande kompleta, anke ligos Bucarest a la frontiero kun Hungaria, e havos entote 603 km.

Pri publika transporto, Bucarest havas 4 linei di metroo kun entote 71,35 km e 51 stacioni en 2018. L'urbo anke havas 23 linei di tramveturi, 85 linei di omnibusi e 164,1 km di linei di troleobusi. Ank existas 10.000 taxii en l'urbo.

Bucarest havas multa moderna hoteli, komercala centri, restorerii, noktala klubi e drinkerii por atraktar la turisti. Ol anke konsideresas plu sekura por la turisti kam Berlin, London o Roma.




#Article 107: Budapest (1579 words)


Budapest esas la chef-urbo e maxim grand urbo di Hungaria. Ol havis  habitanti en 2015. Lua tota surfaco esas 525,16 km². Ol jacas apud Danubio, ed esas la precipua Hungara komercala centro.

Budapest nomizesis en 1872, kande Buda e Pest - du vilaji fondita dum la 13ma yarcento - unionesis. 

La historio dil urbo komencis kun vilajeto konstruktita da Kelti ante la yaro 1 nomizita Aquincum dal Romani, qua pose divenis chef-urbo di la provinco Pannonia Inferior en la yaro 106. Komence la vilajeto esis armeala kampeyo, e pokope l'urbo kreskis cirkum ol, dum ke la vilajeto divenis la komercala centro dil urbo. Romani konstruktis amfiteatri, balneyi e domi en ta fortifikuro. Aquincum esas la maxim bone prezervita Romana urbo en Hungaria.

Hungari komandita da Árpád establisis su en la teritorio dum la 9ma yarcento,  ed un yarcento pose li fondis la rejio di Hungaria. Posible la domo di Árpád esis en la nuna centro di Budapest. Populo Tatar invadis la regiono dum la 13ma yarcento, e lua invado montris ke defensar l'urbo — konstruktita en plana tereno — esus desfacila. Do, rejulo Béla la 4ma di Hungaria decidis konstuktar plufortigita muregi cirkondanta la urbo, e konstruktis lua palaco sur la protektinta kolini di Buda. En 1361 Buda divenis la chefurbo di Hungaria.

Buda esis importanta kulturala centro por Hungaria dum la regno di Mátyás Korvinus. Italiana Renesanco havis granda influo en l'arti lokala. La biblioteko di Mátyás, Bibliotheca Corviniana, esis la maxim granda kolektajo pri historiala kroniki e pri ciencala e filozofiala libri dum la 15ma yarcento, e la 2ma maxim granda biblioteko di Europa dop la biblioteko dil Vatikano. Pos la fondo en 1367 di l'unesma universitato di Hungaria en Pécs, la duesme establisesis en Óbuda (l'anciena parto di Buda) en 1395. L'unesma libro Hungara imprimesis en Buda en la yaro 1473. En 1500 l'urbo havis cirkume 5,000 habitanti.

Otomani spoliis Buda en 1526, siejis ol en 1529 e fine okupis ol en 1541. L'Otoman okupeso duris dum 140 yari. Turki konstruktis multa balneyi en l'urbo, di qui kelki duras esar uzebla nun. Dum l'Otoman okupeso, multa Kristani konvertis su al islamo. En 1547 vivis 1,000 Kristani en la urbo. Cent yari pose esis nur 70. La regioni ne okupita dal Otomani en la westo di Hungaria divenis parto dil imperio Habsburga, sub la nomo Rejio di Hungaria.

En 1683 komencis la Granda Turka milito, en qua diversa Europana rejii unionis su por luktar kontre l'Otomani. En 1686 lansesis, pos sensucesa siejo di Buda, nova kampanio por rikonquestar l'urbo. Kun granda armeo de 74,000 homi, inkluzite Germani, Kroati, Hungari, Angli, Hispani ed altri, la federuro nomizita Santa ligo rikonquestis Buda ed altra regioni dil anciena rejio di Hungaria, ecepte la teritorii proxim Timișoara (Temesvár). En 1699 la Pakto di Karlowitz finis la milito e Otoman imperio aceptis la teritoriala modifiki. En 1718 la rejio di Hungaria esis tote libera de l'Otomani.

Dum la 19ma yarcento Hungaria luktis por sua nedependo ed anke moderneskis. La revolto kontre Habsburgi komencis en 1848 en Budapest e vinkesis min kam un yaro pose, kun la helpo di Rusi. En 1867 eventis la nomizita rikoncilio, qua kreis Austria-Hungaria ed igis Budapest la chefurbo di la duala monarkio.

Ta periodo de paco ante l'unesma mondomilito permisis la modernigo dil urbo. En 1849 inauguresis la ponto suspendita Széchenyi lánchíd (la katena ponto Széchenyi), l'unesma permananta ponto super Danubio. En 1873 Buda, Óbuda e Pest unionesis aden unika urbo, por formacar Budapest. La energioza Pest rapide kreskis e divenis la centro politikala, ekonomiala, administrala, komercala e kulturala por Hungaria. En 1896 l'unesma lineo dil metropoliteno* di Budapest inauguresis. La Etniala Hungari rapide divenis superiora a  la Germani pri la nombro de habitanti en la urbo, pro l'intensa enmigrado di personi de Transdnistria e de la centro di la lando dum la fino di la 19ma yarcento. De 1851 til 1910 la procento di Hungari meze di la habitantaro kreskis de 35,6% til 85,9%, e la Hungara linguo divenis dominacanta. La procento di la Judi anke kreskis, ed en 1900 li ja esis 23,6% de la habitantaro. Pro la kresko dil nombro di Judi dum la komenco dil 20ma yarcento Budapest recevis la surnomi Juda Mekka e Judapest.

En 1918 Austria-Hungaria perdis la milito e krulis. Hungaria deklaris nedependo e divenis republiko. En 1920 la Pakto di Trianon dividis la lando, qua perdis 2/3 de lua teritorio e cirkume 2/3 de sua habitantaro, inkluzite 3,3 milion etniala Hungari. De 1920 til 1944 Hungaria subisis la diktatoreso da Miklós Horthy, qua federis kun Naziista Germania dum la duesma mondomilito.

En 1944 Budapest partale destruktesis pro aeral ataki de Usana e Britanian avioni (l'unesma bombardo eventis ye la 4ma di aprilo 1944). De la 24ma di decembro 1944 til la 13ma di februaro 1945 l'urbo subisis siejo dum la batalio di Budapest e sufris granda destruktado pro l'ataki dal Sovietiani e Rumaniani kontre Germana e Hungara trupi. Dum la retreto Germani explozis tota la ponti dil urbo, inkluzite la Katena Ponto. Nur la petra leoni en la kapi di la ponto restis sen domaji.

Cirkume 38.000 civili mortigesis dum la batalio por la urbo. Ek la 250.000 Judi qui vivis en Budapest ante la milito, 20% til 40% mortigesis en koncentreyi de 1944 til 1945. La diplomacisti Suisiana Carl Lutz e Sueda Raoul Wallenberg salvis mili de Judi de la morto tra l'emiso di pasporti e diplomacala paperi. Raoul Wallenberg kaptesis da Rusi ye la 17ma di januaro 1945 e restis en karcero til lua morto.

Pos lua libereso da la Reda Armeo Hungaria restis sub Sovietian influo til 1991, malgre la revolto di 1956 dum la guverno da Imre Nagy, represita per Sovietiana tanki, qua rezultis en plu kam 3,000 morti. De la yari 1960ma til la 1980ma Hungaria jokoze surnomizesis la maxim felica kazerno, e multi ek la destruktadi qui eventis en Budapest dum la milito, reparesis. La ponto Erzsébet fine rikonstruktesis en 1964, e lua duesma e triesma linei di metropoliteno* inauguresis dum la 1970a yari. En 1987 UNESCO deklaris la kastelo di Buda kom Mondala Patrimonio dil Homaro. Altra monumenti deklaresis Patrimonio dil Homaro en 2002.

Dum la yari 1980ma, lua habitantaro esis cirkume 2,1 milion personi, ma diminutis pose pro la movado di la habitantaro vers suburbi. Pos la fino dil rejimo komunista multa monumenti de ta epoko eliminesis de publika loki dil urbo. Gábor Demszky, lua urbestro dum l'unesma 20 yari de la nova demokratio, komandis lua modernigo. L'aeroportuo di Budapest, inaugurita en 1943, moderneskis multafoye e traktas depos 2014 plu kam 9 milion voyajanti omnayare.

Havanta 525 km² de surfaco totala, Budapest jacas apud Danubio, en la centro di baseno Karpata. Per chosei ol distas 216 km sud-este de Wien, 545 km sude de Warszawa, 1,565 km sud-weste de Moskva, 1,122 km norde de Athina, 788 km nord-este de Milano e 443 km sud-este de Praha. Danubio krucumas l'urbo de la nordo til la sudo, e havas tri insuli interne la limito dil urbo: Óbuda, Margaret e la nordala parto dil insulo Csepel. Buda konstruktesis en kolinoza tereni weste dil fluvio, dum ke Pest konstruktesis en sabloza e plana tereni an lua estala rivo.

La kolini di Buda konsistas precipue ek kalkopetro e dolomito. La maxim alta esas la kolino János, kun 527 metri super marala nivelo. Lua maxim basa punto, kun 96 metri super marala nivelo, jacas apud Danubio. Budapest havas multa verda arei: 83 km² de lua 525 km² kovresas da parki e boski. Budapest esas un ek la du chefurbi del mondo qui havas termala fonti - l'altra esas Reykjavík en Islando.

La klimato di Budapest esas oceanala (Cfb) od humida kontinentala (Dfb) kun kolda vintri e varma someri. Nivo esas pasable frequa omna yari, e temperaturi sub -10°C dum la nokto esas frequa de la mezo di decembro til la mezo di februaro. La longa somero (mayo til l'unesma duimo di septembro) esas varma o tre varma. La mezavalora pluvo-quanto esas 600 mm omnayare.

L'Aeroportuo Internaciona Ferenc Liszt (nomizita homaje la kompozisto Franz Liszt) distas 16 km de la centro di Budapest ed esas un ek la maxim importanta de central Europa. En 2013, cirkume 250 flugi arivis o departis de ibe. En 2019 ol gastigis  veheri.

Budapest esas la maxim importanta koncentro-punto ferovoyala di Hungaria. Che la tri maxim importanta ferovoyala stacioni de Budapest - Keleti (este del urbo), Nyugati (weste) e Déli (sude) - arivas o departas treni qui ligas l'urbo ad altra urbi Hungara ed anke ad altra Europana landi. La ferovoyala sistemo kontrolesas dal stato. Ank existas suburbala treno-linei.

Budapest ank esas koncentro-punto por chosei qui ligas Hungaria a vicina landi. L'urbo cirkondesas per cirklatra chosei qui interligas altra chosei sen trairar la centro dil urbo. La choseo M0 esas la maxim moderna ek ta cirklatra chosei. Kande kompleta, ol havos entote 107 km.

Pri publika transporto, Budapest havas 4 linei di metroo, 5 linei di suburbala treni, 33 linei di tramveturi, 15 linei di troleobusi, 264 autobuso-linei, 4 linei di bateli, e la sistemo BuBi, qua permisas partigar bicikli. La sistemo di publika transporto dil urbo kontrolesas dal kompanio Budapesti Közlekedési Központ - BKK.

La metroo di Budapest havas entote 39,7 km e 52 stacioni. Lua Lineo 1 esas la maxim anciena de Europa, ed inauguresis en 1896. La sistemo di suburbala treni anke havas 4 linei, kun entote 97 km e 69 stacioni. Pri tramveturi, l'urbo havas 36 linei kun entote 158,5 km.

Meze di altra interesanta loki, le precipua esas:




#Article 108: Burundi (983 words)


Burundi esas lando senlitora en central Afrika. Lu havas kom vicini Ruanda norde, Tanzania este e sude, e la Demokratial Republiko Kongo weste.

On kredas ke la lando nomizesas segun la populo Barundi.

Bazala fakti pri Burundi.

L'unesma atesto pri rejolando en Burundi evas de la 16ma yarcento, proxim la monti este de la lando. Dum la regno di Ntare la 4ma Rutaganzwa Rugamba (de cirkume 1796 til 1850) la surfaco di la rejolando duopligesis. Europana misioneri komencis arivar en 1856 e komparis l'organizuro di la rejolando kun l'Anciena Grekia.

Germana imperio komencis okupar la regiono en 1890, ed en 1899 Burundi transformesis en parto di la Germana Westal Afrika, qua anke enkorpigis Ruanda. Kontree Ruandana monarko, Burundiana rejo Mwezi la 4ma Gisabo ne aceptis Europan influo. Germania uzis la forco por submisar la teritorio.

Belgia okupis Burundi en 1916, dum l'unesma mondomilito. Pos la vinkeso Germana, Ruanda e Burundi divenis kontrolita da Belgia, e formacis la kolonio nomizita Ruanda-Urundi.

La lukto pri nedependantesko en Burundi influesis dal konflikto inter la populi Hutu e Tutsi en la vicina Ruanda. En novembro 1959 le Hutu atakis le Tutsi en Ruanda, e multa Tutsi fugis vers Burundi por eskapar la persekuto. Pos arivar en Burundi, le Tutsi komencis atakar le Hutu lokala.

Burundi divenis nedependanta de Belgia ye la 1ma di julio 1962

Burundi esas prezidantala republiko kun multa partisi - nune existas 21. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas por kin-yara mandato. Nun esas Pierre Nkurunziza. La nuna konstituco adoptesis ye la 13ma di marto 1992, pos plebicito.

La parlamento konsistas ek du chambri. La Senato (Sénat) havas adminime 37 ed admaxime 54 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari. Singla provinco elektas du senatani, di qui 1 esas Hutu ed 1 esas Tutsi. Altra tri senatani reprezentas l'etnio Twa, e plusa membri povas elektesar por kompletar la 30-procenta quoto por la mulieri. La basa chambro esas la Nacional Asemblitaro (Assemblée nationale), qua havas 100 membri qui elektesas direte dal populo, e plusa 18 til 21 kooptata membri. Omni servas por 5 yari.

La Supra Korto di Burundi (France: Cour Suprême) esas la maxim alta korto civila ed administrala di Burundi. Ol konsistas ek tri chambri: la Korto Judiciala (chambre judiciaire), la Korto Administrala (chambre administrative) e la Korto di Kasaco (chamber de cassation). La judiciala korto dividesas en du instanci: l'Unesma instanco (section du premier degré), e la Instanco di Apelo (section d`appel). Entote la Supra Korto havas non membri, inkluzite lua prezidanto.

Burundi esas lando senlitora. Ol jacas en alta planajo an la centro di Afrika. Ol esas parto di la fenduro Albertine, la westala parto di la Fenduro Est-Afrikana. Lago Tanganyika jacas sud-weste de la lando, an la frontiero kun la Demokratial Republiko Kongo.

Lua mezvalora altitudo esas 1.707 metri. La maxim alta monto di la lando esas Monto Karonje, kun 2.760 metri super marala nivelo. Lua precipua fluvii esas Ruzizi e Kagera.

Burundi havas poka originala foresti: on kalkulas ke restas cirkume 600 km² del originala foresti.

Lua klimato esas equatorala e tropikala. Pluvas neregulare, plu intense en la nordwesto. La pluvo-quanto en granda parto di la lando varias de 1.300 mm til 1.500 mm omnayare. La planajo di Ruzizi e la nord-esto di lando recevas de 750 mm til 1000 mmm omnayare.

Burundi esas un ek la kin maxim povra landi de la mondo. Ol havas la min granda TNP per persono de la mondo. Kobalto e kupro esas lua precipua minerala produkturi, e la lando exportacas kafeo e sukro.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Burundi havis  habitanti, kontre  en 1950. La maxim multa habitas rurala regioni, e nur 13% habitis urbi en 2013. Segun etnio, la maxim multa habitantaro (85%) esas (bantui) Hutu, 14% esas Tutsi (hamitiki), 1% esas Twa (pigmei), 3.000 personi esas Europani e 2.000 esas Aziani. Pro l'interna milito, multa Burundiani refujis en altra landi: en 2006 cirkume 10.000 rezidis en Usa.

La lingui Kirundi e Franca esas oficala, e kune Swahilia, parolesas en tota la lando. En 2014, l'Angla anke divenis oficala linguo di la lando, tamen min kam 60% de lua habitanti savas lektar e skribar pro poka atendo a skolo. Nur 10% de la studianti eniras liceo.

Kristani esas 86% di la habitantaro, di qui 62% esas katoliki e 24% esas protestanti ed Anglikani. Mohamedani esis 2.5% de la habitantaro en 2008.

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Bujumbura. Altra importanta urbi esas Gitega, Bururi e Ngozi.

L'Unionita Nacioni kalkulis ke en 2012 existis nur 430 mediki (1 por cirkume 23.000 habitanti) e 5.424 flegisti en Burundi. En 2010 l'Unionita Nacioni lansis raporto qua afirmis ke 970 ek 100.000 mulieri mortas pos parturar. Malgre plubonigo dum recenta yari, la viv-esperajo en Burundi duras esar basa: 58/62 yari por viri/mulieri en 2016 kontre 50 yari en 2005, 42 yari en 2000.

La bazo di la kulturo di Burundi esas la tradicioni e l'influi de vicina landi. Pro esar agrokultivala lando, l'ordinara repasto en Burundi konsistas ek patato, maizo e pizo. Karno esas chera, e konsumata dum poka dii de la monati. Mestierala objekti esas importanta formo di arto, e vendesas multe a la turisti.

La parolala tradiciono esas forta en la lando, e multa vivo-lecioni, naraci e historii transmisesas parole, generaciono pos generaciono. Dum la gentocido di 1972 multa docisti mortigesis. La maxim konocata skriptistino di la lando esas Esther Kamatari, qua vivas exilata en Francia pos 1970.

La 40-yara muzikala grupo Royal Drummers of Burundi (rejala tamburisti de Burundi) divenis mondale konocata pos facar internaciona turi. Li uzas tradicionala perkut-instrumenti ed akompanesas da dansisti, e facas prizentadi dum oficala celebri.

Basketbalo, atletismo e judoo esas la maxim populara sporti en la lando. Futbalo e la tradicionala tablo-ludo mancala esas multe prizata kom distrakto omnaloke. La maxim konocata futbalisto Burundiana esas Mohamed Tchité, qua ludis en multa klubi Belga.




#Article 109: Dublin (1235 words)


Dublin (Gaelane: Baile Átha Cliath) esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di la Republiko Irlando (Eire). Ol jacas an la provinco Leinster, an l'estala rivo di Irlando, che l'estuario dil fluvio Liffey.

Dublin judikesas kom blokala urbo, ed esas historiala centro por eduko, arti, administrado, ekonomio ed industrio. Ol gastigas 4 universitati e kelka fakultati. La maxim anciena ek li esas l'Universitato di Dublin, fondita dum la 16ma yarcento. Lua unika fakultato, Trinity College, fondesis en 1592. En 2012, Dublin selektesis kom Chef-urbo Europana pri la Cienco.

La regiono di la bayo di Dublin ja habitesis de la prehistorio, segun montris la deskovro di fisho-kaptili del Mezolitiko che l'estuario dil fluvio Liffey. Tamen, Dublin propre fondesis dum la 9ma yarcento, dal Vikingi. Lua nomo devenis de Kelta dubhlinn, quo signifikas nigra lageto. Dum la 13ma yarcento, l'urbo divenis importanta komercala centro, quankam duris esar mikra. En 1348 la Nigra pesto aparis e mortigis mili di personi dum la sequanta yardeko.

En 1640 l'urbo ja havis  habitanti, ma de 1649 til 1651 altra epidemio di pesto mortigis la duimo di lua habitantaro. Tameni, la habitantaro kreskis rapide pose, kun l'augmento di komerco di lano e telo kun Anglia, ed atingis  habitanti en 1700.

Dum kurta periodo en la 18ma yarcento Dublin esis la duesma maxim grand urbo de Britanian imperio e la 5ma maxim granda de Europa. Ca epoko, lua tota habitantaro atingis  personi. La biriferio Guiness fondesis en 1759 e divenis la maxim grand employinto del urbo. Tamen, pos l'Ago di Uniono en 1800 la sideyo dil guvernerio transferesis de Dublin vers London, e l'urbo subisis politikal ed ekonomiala dekado. Irlando ne havis importanta mineyi di karbono - fuelo uzita lore -, e Dublin ne esis importanta centro por konstruktado di navi, lore la duesma maxim important ekonomial agado por l'Unionita Rejio. Belfast kreskis plu rapide kam Dublin dum ica epoko: en 1900 lua habitantaro esis duople de Berlin.

Dum la revolto di 1916, dum la milito pri la nedependo di Irlando de 1919 til 1921, e pose dum l'interna milito en Irlando (1922 til 1923) l'urbo subisis severa domaji, ma pose rikonstruktesis. En 1922 Dublin divenis chef-urbo dil Libera Stato di Irlando, e pose di la Republiko Irlando, (Eire) qua enkorpigas la komtii di Irlando, ecepte la nordala sis qui regnesas de London (Nord-Irlando od Ulster).

De la duesma mondomilito til 1960, l'arkitekturo di Dublin ne modifikesis multe, e l'urbo divenis ideala loko por cinematografar. Kun la kresko di la prospereso, komencis konstruktesar moderna edifici. En 1974 multa atenti qui produktis dozeni di morti facesis uzante vehili plenigita per bombi.

Pos 1997, la peizajo modifikesis imense, kun la rapid ekonomiala kresko di la lando. La konstrukturo di edifici, lua sistemo di transporto e l'ofro di laboraji expansis multe dum la yari 1990ma, epoko en qua la Republiko Irlando surnomizesis Kelta Tigro. Pos la krizo ekonomiala di 2008, l'urbo subisis ekonomiala dekado, ma gradope rekuperis su, ed en 2017 ol ja preske atingis kompleta employado di lua laboro-povo. Malgre la kresko, Dublin e lua suburbi mankas lojado por omna ek lua habitanti.

Dublin kovras 115 km² apud la fluvio Liffey, qua trairas ol deweste adeste. Sude del urbo existas basa montoza regiono, kontre ke norde e weste la tereni esas plana e kovrata da kultivotereni. La fluvio Liffey dividas Dublin en du: an lua norda rivo ordinare vivabas laboristi, kontre ke an lua suda rivo vivabas richa personi e la mez-klaso. Dublin anke povas dividesar en kelka distrikti e quarteri por turistala skopi, exemple la 'Mezepokala Quartero', ube jacas la Kastelo di Dublin, la Katedralo di Kristo (konstruktita c. la yaro 1030) e la Katedralo di Santa Patricius (St. Patrick), o la quartero 'Docklands'.

Existas multa parki e verda arei en Dublin. La konsilistaro municipala administras cirkume 1500 hektari di parki, exemple la parko Phoenix, la parko Herbert, e St Stephen's Green. La parko Phoenix, kun 7,07 km², jacas cirkume 3 km de la centro del urbo an la norda rivo dil fluvio Liffey. Un ek la maxim granda urbala parko di Europa, pos la 17ma yarcento ol esas hemo por speco di sovaja daimo.

La klimato di Dublin influesas dal oceano, kun moderema vintri e someri, e la manko di extrema temperaturi. La maxima mezavalora temperaturo en januaro esas 8,8°C kontre ke la maxima mezavalora temperaturo en julio esas 20,2°C. La maxima pluvoza monato esas oktobro, kun 76 mm, kontre ke la maxima sika esas februaro, kun 46 mm; La mezavalora pluvo-quanto yarala esas 714 mm. Ofte ventas forte dum la monato agosto (somero) e, dum la vintro, nivo esas plu rara kam greluno. Dum la 20ma yarcento, l'atmosferala polutajo kreskis multe, e la guvernerio decidis proskriptar bitumoza kombustivi trans l'urbo. La proskripto adoptesis en 1990, e pos ta epoko la morteso pro pulmonala morbi diminutabas.

L'internaciona aeroportuo di Dublin (Irlandane: Aerfort Bhaile Átha Cliath) distas 7 km norde del urbo. Ol recevis 32,9 milion veheri en 2019, esanta la 12ma maxim uzata aeroportuo de Europa, e la maxim uzata del insulo. Ank existas l'aeroportuo Weston, min granda e distanta 15 km weste de Dublin. Ol uzesas precipue por flugo-aprentiteso.

De la portuo di Dublin departas paromi de la kompanio Irish Ferries, qui ligas l'urbo a la portuo Holyhead en Anglesey, Wals, a Cherbourg, Francia, e sezonale a  Douglas, Insulo Man. La kompanio PO Ferries mantenas lineo de Dublin a Liverpool, e la kompanio Seatruck Ferries mantenas linei a Liverpool ed a la vilajo Heysham, en Lancashire, Anglia.

La choseo M50 preske cirkondas komplete Dublin, ed interligas altra chosei, exemple l'autochoseo M1 (Irlandane: Mótarbhealach M1), qua iras til la frontiero kun Nord-Irlando, ligante l'urbo a Belfast. La 17-km-a longa autochoseo M2 ligas Dublin a lua aeroportuo, ed esas parto de la choseo N2, qua ligas Dublin a Derry, la 2ma maxim granda urbo de Nord-Irlando.

La du precipua treno-stacioni di Dublin esas Heuston e Connolly. La statala kompanio Iarnród Éireann administras 5 ferovoyala linei, qui ligas Dublin a Cork, Limerick, Galway, Waterford, Belfast, inter altra urbi, ed ank a lua suburbi, uzanta sama reli.

Pri publika transporto, til nun Dublin ne havas linei di metroo, malgre existas projeto pri la konstrukto di subtera linei. En 1872, inauguresis lua sistemo di tramveturi, qui ligis la centro dil urbo a lua suburbi per vehili kun duopla ferdeki, havinta entote 97 km di linei en sua ora epoko. Tamen, ca sistemo extingesis en 1959, ed erste en 2004 inauguresis du moderna linei di tramveturi nomizita Luas (Irlandana vorto por rapideso), qui havas entote 54 stacioni e 36,5 km. Luas transportis 37,6 milion veheri en 2016. La suburbala treni transportis 14,8 milion veheri en 2018, kontre ke l'espresotreni suburbala (Angle: Dublin Area Rapid Transit, abreviuro: DART) transportis 20 milion veheri dum la sama yaro.

La sistemo di autobusi di Dublin havas entote 200 linei qui ligas ol a lua suburbi. Depos 2011 la veheri povas uzar inteligenta karto, qua permisas uzar anke la suburbala treni e la tramveturo, paganta unika tarifo sen plusa kusto.

Dublin ank adoptis la sistemo di publika bicikli qui povas lokacesar, e kreis separita voyi en avenui e stradi por la bicikleri.

L'urbo havas multa historiala edifici, exemple la Kastelo di Dublin, kreita en 1204 dal rejulo John di Anglia. Dum 800 yari, ol simbolizis Angla dominaco super Irlando. Nun existas multa muzei en ol, exemple la Biblioteko Chester Beatty, e la kapelo rejala en gotika stilo.

Altra exempli pri turistala loki esas:




#Article 110: Tallinn (1661 words)


Tallinn esas la chef-urbo, maxim populoza urbo e la precipua portuo di Estonia. Ol jacas an la nordala litoro di Estonia, apud la Gulfo di Finlando, 80 km sude de Helsinki.

Nun Tallinn havas tre pitoreska centro antiqua e bela suburbo anciena, ma cirkum l'urbo stacas etajala domi konstruktita dum la Sovietiala epoko.

Tallinn konsistas ek 8 distrikti: Haabersti, Kesklinn (centro), Kristiine, Lasnamäe, Mustamäe, Nõmme, Pirita, Põhja-Tallinn (nordala Tallinn). De ca distrikti le maxim populoza esas Lasnamäe, Mustamäe e Haabersti.  Existas pasajero-portuo, aeroportuo, autobuso-staciono e ferovoyala staciono proxim l'urbo-centro. Apud la centro historiala la city - nova distrikto kun alta domi - esas konstruktota.

L'anciena urbo kontenas du distrikti: alta urbo e basa urbo. L'alta urbo esas vere la kastelo, e la basa urbo esas la distrikto quan habitis diversa mastri e vendisti.

Fino-Ugriana populi posible ja habitabis la sudo dil gulfo di Finlando dum la 2ma yarmilo aK. En mapo de 1154 dal kartografo Almoravido Muhammad al-Idrisi notesis urbeto o fuorto kun la nomo Kaluria an la loko di nuna Tallinn.

Estoniani de Räval fondis fuorto sur la kolino Toompea dum la 11ma yarcento. En la Rusa anali ol nomizesas Koliva, en la kroniko da Henrik, Lindanine. En 1219 Dani invadis la fuorto e konstruktis nova fuorto ek petro. Pokope stranjeri komencis uzar la nomo Reval, ma l'Estoni parolis pri Taani linn ‘fuorto (pose ‘urbo’) di Dani’. Depos 1249 Reval (Tallinn) havas urbala yuri, ed ol divenis importanta urbo en Hanso-uniono.

En 1343 Estona rurani revoltis kontre stranjera dominacaji. La revolto - qua divenis konocita kom la revolto di la nokto di Santa Georgius represesis dal Germana kavalieri, e reprezentis la fino di Dana dominaco. Dania pose vendis l'urbo a Germana kavalieri po 1.000 marki.

En 1525 l'urbo konvertesis a Luteranismo. Dum la 16ma yarcento, pro l'ataki di Rusia kontre Germana kavalieri, Tallinn aceptis esar vasalo de Suedia, qua sendis trupi por protektar l'urbo kontre la 29-semana siejo da Ivan la 4ma, de 1570 til 1571.

L'urbo restis sub domeno di Suedia til la Granda Nordala Milito di 1710, kande Sueda trupi decimacesis per epidemio di pesto e kapitulacis ante l'atako dal Rusi. Tamen, la lokala institucuri restis nedependanta ekonomiale e kulturale de Rusia, pro la kreado dil dukio di Estonia. Germana linguo anke restis oficala, por la komerco. La judiciistaro di Reval nur abolisesis en 1889, kande komencis la politiki pri Rusifikado.

Dum la regno di Pyotr la Granda konstruktesis la palaco Kadriorg, fora la muregi del urbo. Dum la 19ma yarcento Tallinn ligesis a Sankt Petersburg per ferovoyo, inaugurita en 1870. Pos ke la rurani liberigesis de la serfeso, multa Estona rurani migris vers l'urbo, e la procento di Estoni en lua habitantaro kreskis de 52% en 1867 til 89% duadek yari pose.

En 1917, dum l'unesma mondomilito, la provizora guvernerio di Rusia donis plusa autonomeso a Estonia. Ye la 25ma di februaro 1918, un dio pos la deklaro di nedependo Estoniana, Germana trupi okupis l'urbo, e nur abandonis ol pos finir la milito. Pose, Estoniani militis pri lua nedependo kontre bolsheviki, e recevis armi del Unionita Rejio tra la portuo di Tallinn.

Konsequo del pakto Ribbentrop-Molotov, Sovietiani invadis Estonia en agosto 1940. Tallinn transformesis en chef-urbo di la Republiko Socialista Sovietiana di Estonia, ed en la precipua navala bazo di Sovietia, pro lua portuo esar libera de glacio dum la vintro. Politikisti, intelektuali e civitani qui konsideresis 'suspektiti di esar kontrekomunisti' arestesis e deportesis.

En 1941, dum l'operaco Barbarossa, Sovietiani probis defensar l'urbo kun 20.000 soldati, ma balde bezonis transferar li por la defenso di Leningrad. Dum la Germana invado, eventis intensa persekuto kontre komunisti e kontre la juda habitantaro, qua exterminesis preske komplete.

Ye la 9ma di marto 1944, 11% del urbo destruktesis pro Sovietiana bombardi, qui produktis 600 morti. Ye la 16ma di septembro sam yaro, provizora nedependanta guverno establisesis, e de la 20ma til la 22ma di septembro la flago di Estonia levesis super la turmo Pikk Hermann, ante l'arivo di la Reda Armeo.

Dum la Sovietian epoko la habitantaro e l'ekonomio dil urbo kreskis, e Tallinn transformacesis en la precipua portuo por transportar la cereali de Sovietia. Proxim ol instalesis mashinala e nutrivala industrii. Dum l'Olimpiala Ludi en Moskva, la konkursi por seglobateli eventis en Tallinn, en la quartero Pirita.

Ante la fino dil yari 1980ma, komencis en Tallinn la movado pri la nedependo di Estonia. La katalizivo di la demonstri esis la festivalo di la kansono en Estoniana linguo. Ta festivali atraktas mili di personi omnayare: 300 mil personi en 1988, e 500 mil personi en 1990. Pos la rupto dil Murego di Berlin Estonia deklaris nedependo de Sovietia. Ye la 20ma di agosto 1991, pos 51 yari, Tallinn itere divenis chef-urbo di la nedependanta lando. Pos la nedependo l'urbo subisis granda ekonomiala developo: eventis la rehabilito di lua historiala centro, kreesis lua moderna financala distrikto kun edifici quale la Banko di Estonia, ed anke la nova rezidala quartero Peetri. La historiala centro di Tallinn deklaresis Patrimonio di la Homaro dal UNESKO en 1997.

En aprilo 2007 eventis la maxim grava tumulti de la historio dil urbo pos la nedependo en 1991, kande la monumento konocita kom La Bronza Soldato, inaugurita en 1947 dal Sovietiani por celebrar la vinko en la Duesma mondomilito, transferesis a la tombeyo di la soldati Estoniana. Dum kin dii eventis tumulti e spolii, e la konfronto inter Rusa radikali e la polico produktis la morto di 1 Ruso.

Tallinn jacas an la sudestala rivo dil Gulfo di Finlando, e lua litoro esas longa de 46 km. L'insulo Aegna, jacante en la Gulfo di Finlando proxim la peninsulo Viimsi e kun 2 km² di surfaco totala, apartenas a Tallinn. L'urbo distas 830 km de Warszawa, 260 km de Riga, 314 km de Sankt Petersburg e 860 km de Moskva.

Existas multa lagi en Tallinn, esante la maxim vasta la lago Ülemiste, kun 9,6 km² di surfaco totala, sude del urbo. L'unika importanta fluvio esas Pirita, qua ekfluas norde del urbo. Tallinn esas precipue plana, kun maxima altitudo di 64 metri, an la quartero Nõmme. Dum la lasta glacial epoko, tota regiono jacis sub granda glaciero, qua kompresis la tereno. Pos ke la glacio desaparis, la regiono restabis sub la marala nivelo, e gradope la sulo komencis levar, en proceso qua duras til nun. Pro to, la lago Ülemiste izolesis de la maro 11.500 yari ante nun.

La klimato dil urbo esas moderema kun influo del oceano. La vintri esas tre kolda, obskura e kun poka pluvi. La printempo esas dolca e sika. La somero esas pluvoza e mez-varma, e l'autuno ank esas pluvoza, kun kelka nivo proxim lua fino. La mezavalora temperaturo en julio (maxim varma monato) esas 17,2ºC, dum ke en februaro (la maxim kolda) esas -4,3°C.

Tallinn esas l'urbo di Estonia maxim vizitata dal turisti. En 2006 arivis ibe plua kam 2,1 milion turisti, sen inkluzar la personi qui facas 1-dia vizito, o qui arivas ibe per paromi de Helsinki, o la krozonavi qui arivas en lua portuo (en 2006, 311.000 turisti vizitis Tallinn per navo). En 2006 existis 12.068 liti en la hoteli del urbo, e 86,2% de la turisti esis stranjeri. La turismala sezono eventas precipue de mayo til agosto. La precipua viziteri esas Finlandani (34%), Britaniani, Suedi, Germani, Rusi e Norvegiani.

La precipua turistal atraktivo di Tallinn esas lua Mezepokala centro, quankam existas altra loki quin la turisti vizitar, sive nud-pede, sive per biciklo. Dum la somero la plaji en la distrikti Pirita e Haabersti recevas multa viziteri. La strado Rataskaevu an la centrala quartero recevas multa turisti pro lua restorerii e butiki qui vendas artikli di lano e ledro.

La Festivalo di la Kansono (Estoniane: Laulupidu) konsideresas Orala Patrimonio de la Homaro, dal UNESKO. Ol eventas ye singla kin yari an la Parko dil Festivalo di la Kansono (Lauluväljak), qua povas gastigar plua kam 70 mil personi. Samatempe, eventas la Festivalo pri Danso di Estonia, en la stadio Kalevi Keskstaadion, kun kapaceso por 12.000 spektanti.

La parko Lauluväljak anke uzesas por spektakli di internaciona artisti, exemple Iron Maiden, Red Hot Chili Peppers, Michael Jackson, Tina Turner, 50 Cent, Metallica, The Rolling Stones, Elton John, edc.

La kolino Toompea (de la Germana vorto Domberg, kolino di la katedralo) okupas cirkume 7 hektari an la centro di Tallinn. L'origino di lua nomo esas la katedralo di Santa Maria, konstruktita en 1240 dal Dani. Toompea esas 20 til 30 metri plu alta kam la regioni vicina, e dum la Mezepoko konstruktesis kastelo ibe, qua konquestesis dal Dani en 1219. En 1346 ol vendesis a la Germana kavalieri. Dum la 18ma yarcento adjuntesis altra edifico a la kastelo, qua nune uzesas dal Parlamento (Riigikogu) di Estonia. La domo Stenbock (Stenbocki maja), anciena domo dil komto Jakob Pontus Stenbock e nune la sideyo dil exekutiva povo di Estonia, anke jacas en Toompea. De ibe, on povas havar bela panoramala vidado pri Tallinn.

An la centrala placo (Raekoja plats) dil centro di Tallinn kelkafoye eventas muzikala koncerti od spektakleti ed existas multa drinkerii e restorerii. La placo konstante gastigas stradala merkato ube la turisti povas komprar suveniri.

La kirko di Santa Olavus (Oleviste kirik) posible konstruktesis dum la 12ma yarcento, ante la konquesto dil urbo dal Dani, en 1219. Ol konsakresis al rejulo Olaf la 2ma di Norvegia (995 til 1030, kanonizita quale Santa Olavus). Ol subisis granda rikonstrukturo dum la 14ma yarcento. Lua turmo-pinto esas alta de 128 metri.

La kirko katolika di Santa Nikolaus (Niguliste kirik) konstruktesis dum la 13ma yarcento, inter 1230-1275, e subisis serioza domaji pro Sovietiana bombardo en 1944, dum la duesma mondomilito. Nune ol uzesas quale muzeo ed aulo por koncerti.

La katedralo ortodoxa di Santa Alexander Nevsky (Aleksander Nevski katedraal) konstruktesis de 1894 til 1900, kande Estonia esis parto de Rusa imperio. Pos l'unesma nedependo di Estonia, la katedralo konsideresis simbolo del opreso Rusa, e preske demolisesis en 1924. To ne eventis, pro la masiva konstrukturo dil edifico.

Tallinn havas plua kam 60 muzei e galerii pri arto. La precipua esas:




#Article 111: Psikolinguistiko (161 words)


Psikolinguistiko studias linguo kom psikologiala fenomeno. Segun vidpunto, psikolinguistiko esas ambe psikologio e linguistiko.

En psikologio linguo esas importanta. Linguo esas mentala fenomeno, e pro to uli konsideras linguistiko kom brancho di psikologio. En la teorio di psikologio esas importanta klarigar la karaktero di pensado e – pro ke on uzas linguo por pensado – anke la studio di linguo e lua uzo esas en psikologio importanta.

On donas vortala nomo a plura kazi. Co esas punto qua interesas ad ambe psikologo e linguisto, ma de kelke diferanta vidpunti. Psikologo esas interesata da kad on perceptas nur ca kazi, qui havas nomo, o kad on perceptas la medio (mondo) per ula altra maniero.

Hipotezo di Whorf esas hipotezo di Usana studiisto di Indiana-lingui B. Lee Whorf. Segun ilu, la strukturo di lexiko e gramatiko di la matrala linguo efektigas la maniero per qua on perceptas la mondo (medio) ed lua konduto.

Psikolinguistiko havas la sama problemi kam linguo-filozofio qua studias i.a.




#Article 112: Sudan (1338 words)


Sudan, oficale Republiko Sudan, esas lando en nord-estal Afrika, havanta la 3ma maxim granda surfaco de la kontinento. Ol havas kom vicini Egiptia norde, Eritrea ed Etiopia este, Sud-Sudan sude, Centrafrika sud-weste, Chad weste, e Libia nord-weste. Nord-este de la lando jacas Reda maro.

Bazala fakti pri Sudan.

L'anciena Sudan konocesis kom Nubia, regiono kun developita civilizuro. Arkeologiala restaji montras ke homi ja habitis la regiono cirkume 70.000 yari ante nun. Dum la 7ma yarmilo aK, populo de kulturo Neolitika establisis su en sedentaria vivo-sistemo. Li uzis fango-briki por konstruktar fortifikita vilaji, chasis, peskis en Nilo e praktikis la kolekto di grani ed edukado di bestii. Dum la 5ma yarmilo aK, l'enmigri di populi qui antee vivis en Sahara adportis a la regiono Neolitika kulturi qui praktikis agrokultivo.

L'Egipti esis l'unesma populo qua skribis pri la regiono di nuna Sudan. Li nomizis l'areo rejio Kush, e judikis la regiono kom mizerosa. Egipti guvernis Nubia, qua kreis forta kulturala e religiala relati kun Egiptia, de 1500 aK til cirkume 1000 aK. Cirkume 750 aK, Kushita rejulo nomizita Kashta konquestis Supra Egiptia, e divenis rejulo di Thebas cirkume 740 aK. Lua sucedinto, Piankhy, submisis la regiono dil delto di Nilo, konquestis tota Egiptia e komencis la 25ma dinastio.

Balde komencis konflikti kun Asiria pri la kontrolo di teritorii en Mez-Oriento. Faraono Taharqa vinkesis da Asiriana rejulo Sennacherib. Esarhaddon, sucedinto di Sennacherib, komandis granda invado en Egiptia en 674 aK. Esarhaddon sucedesis da Asurbanipal, qua sendis generalo kun mikra armeo e vinkis komplete Taharqa, ed ekpulsis lu de Egiptia. Taharqa mortis en Nubia du yari pose. Thebas nulatempe rekuperis lua povo.

La sequanta dinastio en Egiptia faliis pri kontrolar la regiono Kush. Tamen, en 590 aK Egipti spoliis Napata, e kom rezulto Kushita korto diplasis vers sekura regiono sude de Meroë, proxim la 6ma katarakto. Dum la sequanta yarcenti, la rejio Meroitika developis sen l'influo de Egiptia.

Cirkume la 6ma yarcento pos Kristo tri stati aparis kom heredinti di la rejio Meroitika: Nobatia norde - ube nun jacas Egiptia -, Muqurra o Makuria centre, ed Awla od Alodia sude. Segun la tradiciono, Bizancana misionero arivis en Nobatia en 540 e komencis introduktar kristanismo en la regiono. Tamen, monofizita misioneri de Egiptia posible ja komencabis konverto-laboro en la regiono plu ante. L'adopto di kristanismo riestablisis kulturala kontakto kun Mediterraneala regiono. L'eklezio stimulis alfabetizuro per lua entrenita Egiptiana klerikalo.

Islamo arivis en la regiono dum la yaro 661, veninta de Egiptia. En 1093, Mohamedana princo de Nubian origino divenis rejulo di Dunqulah.

Sultanio Funj, anke konocata kom Sultanio Sennar, existis en la regiono de 1504 til 1821. La sultanio fondesis da Amara Dunqas, chefo dil populo Funj, qua posible esis kristano o pagano ante konvertir su ad Islamo. Balde komencis konflikti inter Sennar e l'Otomani, qui okupabis Suakin en 1526. En 1585, le Funj repelis atako kontre Dongola. Dum la 17ma yarcento, la sultanio Funj atingis lua maxima extenso, ma dum la sequanta yarcento ol komencis dekadar.

La nordo di moderna Sudan okupesis da Egiptia en 1820, e divenis Britaniana ed Egiptiana teritorio en 1899. Sudan nedependanteskis del Unionita Rejio e de Egiptia ye la 1ma di januaro 1956. Ma ante la nedependo, komencis interna milito en 1955, inter norda e suda Sudan. La habitanti de la sudo timis dominaco di la guvernerio da dukteri de la nordo. L'interna konflikto duris til 1972.

En 1983 komencis altra interna milito qua duris til 2005, en qua la nordala stati luktis kontre la sudala. En 2003 komencis la milito di Darfur, en la regiono Darfur, weste de la lando. Pos la yaro 2005 la nuna Sud-Sudan recevis autonomeso. Ca pakto finis la longa interna milito inter la nordo e la sudo di Sudan. Ye la 9ma di januaro 2011 eventis plebicito pri la nedependo di la sudala provinci. Ye la 9ma di julio 2011 Sud-Sudan oficale nedependanteskis de Sudan.

Til aprilo 2019, Sudan esis reprezentiva federala republiko, fakte administrita despotale da Omar Hasan Ahmad al-Bashir. Ye la 11ma di abrilo ca yaro, al-Bashir revokesis de la povo per stato-stroko, komandita da lora viceprezidanto Ahmed Awad Ibn Auf, qua establisis la Transitala Militarala Konsilistaro, suspensis lora konstituco e la duchambra parlamento. Tamen, Ibn Auf restis en la povo nur 1 dio, e renuncis. La chefeso di la Konsilistaro transferesis a Abdel Fattah al-Burhan ye la sequanta dio.

Sharia-legaro esas la bazo di la legaro Sudanana. La pakto di Naivasha, signatita en 2005 por finar la milito inter norda e suda Sudan, kreis kelka protekti por ne-Mohamedani en Khartoun. Ston-ocido e flogado duras esar formi di puniso judiciala en la lando.

Segun la konstituco di 2005, la legifala povo konsistis ek du chambri. La Nacional Asemblitaro esis la infra chambro, e havis 450 membri indikita da la guvernerio, da la rebela grupi e da altra opozanta partisi. La Konsilantaro dil Stato esis la supera chambro, e havis 50 membri qui elektesis da la lokala asembli.

La judiciala povo konsistis ek la Supra Korto e da specala revolucionala korti.

Jacanta norde de Afrika, Sudan havas 853 kilometri di litoro che Reda maro. Havanta entote  km², ol esas la 3ma maxim vasta lando de Afrika, dop Aljeria e Demokratial Republiko Kongo.

Lua tereni ordinare esas plana, kun diversa montari. La monto Deriba, o Jebel Marra, jacanta weste de la lando, esas lua maxim alta punto, havanta  metri di altitudo.

La precipua fluvio di la lando esas Nilo, qua originas de la kunfluo di Blua Nilo e Blanka Nilo proxim Khartoum. Blua Nilo fluas cirkume 800 kilometri en Sudanana teritorio. La riveri Dinder e Rahad debushas an ol. Blanka Nilo ne havas importanta enfluanti.

La Klimato di Sudan esas tropikala sude, ed arida dezerto norde. La pluvo-quanto augmentas iranta de nordo vers sudo. La centro e la nordo di la lando esas multe sika, kun du granda dezerti: la dezerto di Nubia, norde, e la dezerto Bayuda este. En ca regioni eventas pulvo-sturmi konocata kom haboob, qui multafoye blokusas sunala lumo komplete. Sude de la lando existas herboza zoni e savano.

La suli norde e centre de la lando esas sabloza. La populi qui habitas ca regioni dependas multe de skarsa pluvi por bazal agrokultivo, e multa ek li esas nomada. Sude, predominacas argiloza suli, ed existas bone irigacata agrokultivo.

La precipua produkturi por exportaco esas petrolo, kotono, sezamo, e produkturi ek brutaro. Futura problemo por Sudan esas ke preske 85% de lua jaceyi di petrolo jacis en Sud-Sudan, qua nedependanteskis en 2011.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Sudan havis  habitanti. La maxim multa (cirkume 70%) esas Sudanana Arabi. Existas minoritati Fur, Beja, Nuba e Fallata.

L'oficala linguo di la lando esas Araba ed Angla. La lingui Nubiana, Ta Bedawie e Fur anke parolesas.

La religio kun maxim granda nombro di adepti esas Islamo Sunni. Existas minoritato di kristani. Ante la nedependo di Sud-Sudan, cirkume 70% di Sudanana habitanti esis Mohamedani. Kristanismo e naturala religii formacis la cetera. Kun la nedependo di Sud-Sudan, nun 97% de la Sudanani esas Mohamedani.

La maxim populoza urbo esas Omdurman, en la metropolala regiono di Khartoum. Altra importanta urbi esas Khartoum, Norda Karthoun, Port Sudan, e Kassala.

La kulturo di Sudan mixas la konduti, kustumi e kredaji de 578 etnii, qui parolas 145 diferanta lingui, en mikra kosmo de Afrika, kun peizaji e klimati qui varias de sabloza dezerto a tropikala foresti. Tamen, lua richa muzikala tradiciono afektesis pos l'adopto di sharia-legaro en 1989, kande multa poeti, exemple Mahjoub Sharif, enkarcerigesis, o fugis vers altra landi. La ceremonii Zār interuptesis, e tamburi uzita ibe konfiskesis. Samatempe, militisti adportis nova muzikala instumenti e stili a Sudanana muziko, exemple l'uzo di Skota kornamuzi e la pleo di marcho-muziko militala.

Importanta nomi en Sudanana literaturo esas Muhsin Khalid, Leila Aboulela, Ra'ouf Mus'ad, Malkat Ed-Dar Mohamed, Tayeb Salih, e la poeti Al-ssadiq Al-raddi, Abed Elrahim Abu Zakrra, Gely Abdel Rahman, ed altra.

La maxim praktikata sporti en Sudan esas atletismo e futbalo. En 1956, Sudan gastigis futbalo-konkurso Kupo Afrikana di Nacioni, ed en 1972 ol sendis futbalo-esquado por konkursar dum l'Olimpiala Ludi en München.




#Article 113: 0 (yaro) (108 words)


En la Gregoriala kalendario ne existas zeresma yaro. La 1ma yaro aK preiras direte la 1ma yaro pK. La ne-existo di zeresma yaro esas por nuna homo kelke stranja.

La kauzo dil stranjeso esas pro ke la Gregoriala kalendario developesis de la Juliala kalendario, ed on ne konocis la nombro 0 en Europa kande on komencis uzar la kalendario.

En l' astronomikala yar-nombrizado la 0ma yaro equivalas la 1ma yaro aK di la Gregoriala kalendario.

Tamen existas yar-nombrizado qua komencis de zeresma yaro. En Kambodja, la regno di le Reda Khmer ganis povo ye 1975, e la nova regnanti nomizis ca yaro kom zeresma yaro por komencanta epoko.




#Article 114: Kalkulo (173 words)


Kalkulo (de Latina calculus, stoneto uzita por kontar) esas fako di matematiko derivita de l'anciena Greka geometrio, kande Demokrito kalkulis la volumino di piramidi e koni e konsideris li konsistanta ek granda nombro di tre mikra parti. Anke cirkum ta epoko, Euxodo ed Arkimedes kalkulis precize l' areo dil cirklo per aproximo kun poligoni.

Ja dum 17ma yarcento, Cavalieri e Torricelli ampligis l' uzado di l' infinita parti e Descartes e  de Fermat uzis l' algebro por trovar l' arei e la tangenti (nune integrala kalkulo e derivado). Fermat e Barrow kredis ke amba kalkuli interrelatas ma til l' arivo di  Newton e  von Leibniz ne demonstresis ito. Li, separite,  demonstris ke tala kalkuli esas inversa e ni hodie konocas ita aserto kom Fundamentala Teoremo pri kalkulo.

Dum la 18ma yarcento, l'apliki dil kalkulo augmentis ma l' uzo di infinita quanti e la sercho dil geometriala senco produktis multa konfuzeso. Ma en 19ma yarcento la bazala teorio dil kalkulo ampligesis e definesis konceptaji quale derivajo ed integralo qui faciligis l' uzado di kalkulo.




#Article 115: Ido-literaturo (653 words)


En la komenco di 20ma yarcento, l'Ido-literaturo komencis brilante, ma pos la krizo di 1927-28, l'Ido-literaturo e l'Ido-movemento divenis senviva dum longa tempo. Esas mencioninda libreti tradukita olim, quale: Makedonia a la Makedoniani. La texto redaktita en 1913 duras esar aktuala nunepoke. Samatempe aparis la klasikajo Nova Horizonti, qua esas filozofiala e framasona verko da J. Barral. 

Dum l'unesma mondomilito aparis Buddho e lua doktrino, qua savigas la Budista-doktrino da nesavanti pri olu. En 1923 aparis remarkinda verko, nome l'antologio dil Hungara literaturo dil epoko. La tradukita texti esas ordinare en bona klasika linguo ed havas mem kelkafoye stilo eleganta. Dum la yari 1920ma, la katolika Idisti tradukis libreti pri vivi di santi. Tre bona libro esas la tradukuro di la Franca pia teatrajo Esther da Jean Racine e tradukita ad Ido da kanoniko Guignon. Ica libro tradukita en bona klasika Ido-linguo esas mem plu bela ed eleganta kam l'originalo en la Franca. Olu esas un ek la somiti di l'Ido-literaturo. 

Asertesis da l'iniciinti di Ido, (Otto Jespersen e Louis Couturat), ke l'Ido-linguo ne esus vere apta por poezio e ke l'unesma tasko di Ido esas simpla komunikado. Konsiderante ta aserti da Jespersen e Couturat, esas remarkinda fakto ke multa poeti esis atraktita da l'eufonio e bona expresebleso di Ido e konseque, malgre omno poemifis. O forsan, ke multa skriptisti esis instigata poemifar pro ke Ido esas ecelanta linguo por poezio. Dum la posa yari produktesis bela, originala Ido-poemi. La maxim konocata Ido-poeto esas, sendubite, Andreas Juste (Belgia). Lua alta-qualesa poemi e granda produktemeso esas remarkinda. Altra poeti esis Lui Pasko (Hispania), Jean Houillon (Francia), Gilbert H. Richardson (Britania), Jules Gross (Francia), ed altri. Hodie, ni juas la poemi da Heidi Neussner (Germania), Friedrich Porzenheim (Germania) e Gonçalo Neves (Portugal). Maxim recenta stelo esas l'Irlandana poetino Tatanka, qua poemifas originale en Ido.

Ni mustas vartar til la yari 1970ma por havar la poemi da Andreas Juste, qui rivivigas nia literaturo. Notinda esas ke anke s-ro Juste editis antologio dil Ido-literaturo depos la komenco til la fino di la yari 1940ma. Fine en recenta tempi, ni havas Hans Stuifbergen e lua tradukuro di la vivo di la Franca poeto Arthur Rimbaud. E la verketo pri cienco-fiktivajo (l'unesma en Ido) da G. T. Romanin, nome La suno di Tiahuanako publikigita unesmafoye en 1999 e rieditita en 2004. En 2005 ilu publikigis la satiro Skandalo en Roseringen, editita da Editerio Krayono. La granda literaturala sensaciono di 2005 esis La Sucedanto, detektivo-romano originale skriptita en Ido, da Eduardo A. Rodi (Arjentinia), qua pose publikigis ilua duesma romano en Ido, Narkotanti. Itere, en la feldo pri cienco-fiktivajo anke on publikigis du verki da Mexikiana idisto Jose Cossio Ramírez,  (2006), e  (2007).

En Progreso nr. 300 (1994), numero ecelante kompozita da Andreas Juste,  multa atenco grantesis a la (richeso di la) Ido-literaturo.

Ye decembro 2012, l'idisto Brian E. Drake publikigis sua rakontaro Nokto-gardeno ed altra rakonti. En 2014 ilu publikigis la romano Sencesa bruiso e la tradukuro Du Dramati da Lordo Dunsany (La ora pordo e La dei del monto), e ye 2015 la tradukuro La Dementulo da Kahlil Gibran. Dum 2018 ilu revizis e korektigis ta libri ed publikigis la romano original La Aboyanta Lando (revizuro di la romano Sencesa bruiso), la novelaro Pagini trovita en fango, la dramato La Krulo di la domo di le Usher, e la poemari Poemeti por puereti ed Astoneso. Altra verki originala esas la dramati La Kano-tranchero e La Fantomo vivanta, la romano Sen kordeti, e la krimin-romano Kurez, kurez, ocidero. Il tradukis Kandido da Voltaire, La Sorcisto de Oz da L. Frank Baum, Tri Melodrami Gotika (inkluzante La Muelisto e sua bando, La Kabana di la arbor-hakisto, e Frankenstein; od, la homo e la monstro!), Revoluciono ed altra esayi da Jack London, Dramati Expresistala (inkluzante Ocidero, Espero di Homini, Sancta Susanna, La Homi, La Nemortivo, e L'Adicion-mashino), Konan la Barbarulo, quar rakonti da Robert E. Howard, e Salome da Oscar Wilde.




#Article 116: Bahá'u'lláh (264 words)


 

Naskinta en 1817, Bahá'u'lláh esis fondinto de la fido Bahaa.

Membro ek un del maxim granda patricial familii di Persia, lua familio povis limite difinar sua deveno al reganta dinastii dil imperial pasinteso di Persia, e doteskis di richaji e vasta bieni. Turnante Ilua dorso al poziciono che la kortego quan ita avantaji oferis ad Ilu, Bahá'u'lláh konateskis pro Sua donacema naturo ed afableso qui igis Ilu profunde amata inter Sua naciani.

Ita privilegia poziciono ne longe traduris la anoncado di Bahá'u'lláh subtenanta la mesajo dil Báb. Englutita en la ondi di violenteso sur la fideli dil Báb post Sua exekuto, Bahá'u'lláh suferis di ne nur la perdo di omno di Ilua fizikal posedaji, ma jetesis prizone e subisis tormento e serio di exili. La unesma esis a Bagdad, ube, en 1863, Ilu anuncis Su la Promesito dil Báb. De Bagdad, Bahá'u'lláh sendesis a Konstantinoplo, a Adrianopolo, e finfine ad Akka, en la Santa Lando, uben Ilu arivis kom prizonero en 1868.

De Adrianopolo e plu tarde de Akka, Bahá'u'lláh skribis serio de letri al reganti di Ilua dio qui esas inter la maxim marveloza dokumenti en religia historio. Ili proklamis la venanta unuigado dil homaro e la arivo di monda civilizo.

De la reji, imperiestri, e prezidanti de la 19ma yarcento demandesis abandonar sua diferi, reduktar sua armei, e dedikar sua energii ad establisar universala paco.

Bahá'u'lláh forpasis che Bahjí, apud norde de Akka, e esas enterigita ibe. Ilua doktrino ja esis disvasteskanta preter la limiti dil Mez-Oriento, e Ilua Santuyo nun esas la fokala punto dil mondala komunitato quan ica doktrino estigis.




#Article 117: Lexiko (118 words)


Lexiko esas linguistikala termino por vorto-arsenalo di ula linguo. Lexiko konsistas ek lexemi. Vorti ofte havas multa diversa formi, exemple, bela, beli, bel, belan, belin. Ca formi esas konkrete uzata (videbla, lektebla, audebla) formi di lexemo, do lexemo prizentas omna konjugata formi di ula vorto. Irga formo povas esar prizentanto di lexemo, ma ordinare, pro komforteso ed evidenteso, selektesas maxim simpla formo, quo ofte esas i.a. infinitivo (de verbi) o singulara nominativo (de substantivi), edc.

Segun teorio di transformo-linguistiko, lexiko esas parto di bazala kompozanto, quo havas analizata lexemi. En linguistiko lexemi skribesas kun mayuskulo, exemple, BELA. Ofte linguistikala lexemo e serchinda vorto en vortaro (o vorto-libro) esas uniforma, e lo povas kunfuzar ca termini en omnadial uzo.




#Article 118: Flugo-disko (151 words)


Flugodisko (Angle: flying disc) esas recenta sporto. Ol naskis ye komenco di la yari 1960ma en skoli di westa rivo di Usa. En komenco esis diversa speci e jenri. L'unesma oficala ludo en ultimate ludesis en 1968. Pluse extremo (ultimate) esas libera stilo (freestyle) e golfo per disko (disc golf).

Unesma partio pri la championkonkurso di Europa en extremo ludesis en 1980 e pri la mondala championkonkurso ludesis en 1983. En 2004 la championkonkurso ludesis en Finlando, an l'urbo Turku.

La ludilodisko (Angle: frisbee) esas lejera (175 g) e kelke kurva disko facita ek plastiko. Ol povas flugar kande on jetas ol horizontale. La diametro di la disko esas cirkume 25 cm.

Ludoloko esas fena feldo. Tre bona loko esas futbalo-feldo. Larjeso di ludo-areo esas 3/5 de larjeso di futbalo-feldo. Longeso esas sama kam longeso di futbalo-feldo ma l'areo de 20 metri ed amba fino esas la golo-areo.

Regularo di extremo-ludo:




#Article 119: Al-Jazira (104 words)


Al-Jazira esas Araba televiziono-kanalo en Katar. Ol komencis en novembro 1996 per financala helpo da Katarana emiro Hamad bin Kalifa.

La televiziono-brodkasterio havas (ye 2004) plu kam 30 exterlandal kontori e multa deki de exterlandala korespondanti. Un de la maxim konocata emisi esis interviuvo di Osama bin Laden en 1998 e 1999.

Usa multafoye blamis ta televiziono-brodkasterio pri la maniero quale ol raportis pri la milito en Irak. Usa anke dicis ke ol esas la kanalo di al-Kaida pro brodkastita video-rubandi di la teroristi. Pro to Usa kreis konkuranto Al-Horra (La Libero).

Al-Jazira raportas anke pri milito en ex-Yugoslavia e pri intifada di Palestinani.




#Article 120: Sofiya (1103 words)


Sofiya esas chef-urbo di Bulgaria. Ol havis  habitanti en 2007. Lua tota surfaco esas 1 349 km². Ol jacas weste de la lando, proxim la monto Vitosha. Ol esas la 15ma maxim populoza urbo dil Europana Uniono.

Un ek la tri maxim anciena urbi de Europa, Sofiya ja habitesis de adminime la yaro 7.000 aK. Ol esas la centro administrala, ekonomiala, kulturala, por transporto e por eduko di Bulgaria.

Fondita dal Romani dum la 2ma yarcento sur la situo di Trakiana habiteyo. Ol nomesis Sofia - la Greka vorto signifikante 'sajeso' - dum la 14ma yarcento, forsan pro la 6ma-yarcentala kirko Santa Sofia en l'urbo.

Sofiya divenis parto dil Unesma imperio Bulgara pos longa siejo en 809, dum la regno di Khan Krum. Pose ol kreskis por divenar importanta fortreso e komercala centro dum la regno di Khan Omurtag. Pos la konquesto di Preslav - lor la chef-urbo dil imperio Bulgara - dal trupi komandita dal princo Sviatoslav la 1ma di Kyiv e dal imperiestro Ioannes la 1ma Tzimiskes di Bizanco, l'ortodoxa patriarko Damyan selektis Sofiya por episkopeyo di Bulgaria.

En 1382 Otomani siejis l'urbo. En 1443 Hungari okupis l'urbo por kurta periodo. Pos falio di la krucomilito komandita da Władysław la 3ma di Polonia, l'elito kristana dil urbo ocidesis e Sofiya divenis chef-urbo dil Otomana provinco Rumelia dum plua kam 4 yarcenti. Dum la 16ma yarcento Sofiya semblis klare Otomana urbo. Ol esis prosperinta komercala centro, ube vivis Bulgari, judi Ashkenazi, Romanioti e Sefardi, Armeniani, Greki ed Italiana komercisti de Ragusa. Poka edifici de Otoman epoko, exemple la moskeo �Banya Bashide 1576, duras til nun.

Ye la 4ma di januaro 1878, dum Rusa-Turka milito, Sofiya kaptesis da Rusa trupi. Ol divenis chef-urbo di la nedependanta princio di Bulgaria (de jure vasalo de Otoman imperio) ye la 3ma di aprilo 1879. Ye la 5ma di oktobro 1908 la princio deklaris nedependo e divenis la rejio di Bulgaria.

Dum l'unesma Balkana milito la rejio di Bulgaria, Serbia, Montenegro e Grekia militis kontre Otoman imperio e vinkis. Li ekpulsis Otomani de Europa preske komplete. Tamen, la relati di Bulgaria kun l'altra stati di Balkani ne esis bona, e de la 29ma di junio til la 10ma di agosto 1913 eventis la duesma Balkana milito, ube trupi de Otoman imperio, Serbia, Rumania, Grekia e Montenegro vinkis Bulgari. Rumana trupi avancis til Vrazhdebna, lore urbeto jacante 7 mili de Sofiya e nune lua suburbo. L'avanco forcis Bulgari kapitulacar.

Bulgaria fakte eniris l'unesma mondomilito por luktar ensemble la Centrala federiti en oktobro 1915, dum ke lua vicini Serbia, Rumania, Grekia e Montenegro militis ensemble Francia ed Unionita Rejio. Pos la milito, Bulgaria perdis teritorii por Grekia e Serbia.

Pos stato-stroko en Bulgaria ye la 9ma di junio 1923 eventis revolto komandita dal Komunista partiso di Bulgaria en septembro sam yaro, rapide represita. En la 14ma di aprilo 1925, pos la proskripto di Komunista partiso l'antea yaro, eventis revolto di komunisti en Sofiya, qui explozis la tekto di Santa-Nedelya-kirko e produktis la morto di 150 personi, precipue militisti e politikisti, qui asistis funeralo en la kirko.

Dum la duesma mondomilito Bulgara trupi e l'Axo Roma-Berlin-Tokio militis ensemble, e Sofiya subisis bombardi dal avioni de la Westala Federiti en 1943, e pose Sovietian invado en 1944. Pos finar la milito, la caro Simeon Saxe-Koburg-Gotha revokesis ye la 15ma di septembro 1946 e la Populala Republiko di Bulgaria proklamesis la sam yaro.

Sofiya subisis granda transformi de 1946 til 1990 dum la komunista rejimo, e pos 1990 til nun. Lua habitantaro rapide expansis pro l'enmigro de rurala zoni. Nova rezideyi konstruktesis fora l'urbo, en Druzhba, Mladost e Lyulin.

Lua unesma lineo di metropoliteno* inauguresis ye la 28ma di januaro 1998. Dum la yari 2000ma, importanta evento por l'urbo esis l'eniro di Bulgaria en l'Europana Uniono, ye la 1ma di januaro 2007.

Sofiya jacas an la westo di Bulgaria, en samnoma valo che la nordala bazo dil monto Vitosha. Norde del valo e del urbo jacas Balkani. La valo di Sofiya havas mezavalora altitudo di 550 metri. Diferanta de altra Europana chef-urbi, Sofiya ne havas granda fluvii o granda ponti, tamen ol preske cirkondesas per alta monti. Kelka riveri, exemple Vladaya, Perlovska ed Iskar, trairas l'urbo. Interne l'urbo existas 49 minerala e termala fonti.

Aerala poluto esas serioza problemo en Sofiya, pro la proximeso di monti desfaciligar la cirkulado dil aero. Sofiya havas la maxim polutoza aero inter la chef-urbi de Europana Uniono.

La klimato di Sofiya esas humida kontinentala (Dfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun mezavalora temperaturo di 10,6°C omnayare. Lua vintri esas kolda e nivoza, e dum la maxim kolda dii la temperaturi povas falar infre -15°C, note en januaro. Nebulo ne esas rara, note dum la komenco dil vintro, e nivas mezavalore 40 dii omna vintri. La someri esas varma e sunoza, e pro l'altitudo dum ta epoko l'urbo esas plua kolda kam olta di altra loki de Bulgaria. Tamen, ondi di kaloro povas eventar dum kelka dii, e la temperaturi povas egalar o superirar 35°C, note dum julio ed agosto. Dum l'autuni e la printempi la klimato povas variar multe, ed eventar tempesti. La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 571 milimetri.

Kun bona substrukturo e lokizo strategiala, Sofiya esas importanta centro por transporto choseala e ferovoyala. L'urbo havas 186 km di ferovoyi, e lua aeroportuo recevis  pasajeri en 2016. di tramveturi, 193 km di linei di troleobusi e 2.380 km di linei di autobusi. L'urbala fervoyo di Sofiya inauguresis en 1998 e nune ol havas 39 km e 36 stacioni. La triesma lineo posible inauguresos pos la duimo di 2019, e do l'urbo havos entote 69 km di linei kun 65 stacioni. Existas anke 13.000 taxii en l'urbo e plua kam 1 milion automobili.

Sofiya esas l'urbo di Bulgaria qua recevas la maxima nombro di turisti omnayare. L'urbo jacas proxim la monto Vitosha, qua kreas bela peizajo en lua horizonto.

Inter lua precipua historiala edifici esas la katedralo di Santa Alexander Nevski, konstruktita dum fino di la 19ma yarcento. Ol okupas 3.170 m² e permisas kunsidar 10.000 personi.

La rotonta kirko di Santa Georgius (rotondo Sveti Georgi) jacas dope la hotelo Sheraton, e konsideresas la maxim anciena edifico di Sofiya. Ol konstruktesis dum la 4ma yarcento, posible en la sama loko kam pagana templo. Existas en Sofiya altra 5 kirki e kapeli konsakrita a Santa Georgius.

La kirko di Boyana konstruktesis inter la 10ma e la 11ma yarcenti. En 1979 ol deklaresis Kulturala patrimonio dil homaro dal UNESCO.

Inter lua muzei esas:

La Bulvardo Vitosha o Vitoshka esas la precipua komercala strado en la centro di Sofiya. Ol koncentras multa chika butiki, kafeerii e restorerii.




#Article 121: Yangon (489 words)


Yangon o Rangoon esas la maxim populoza urbo ed antee anke la chef-urbo di Myanmar. Segun la demografiala kontado di 2014, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 598,75 km². En 2006 la militistala rejimo qua kontrolis Myanmar transferis la chef-urbo di la lando a Naypyidaw.

La nomo dil urbo forsan derivas del Burmana vorto yangun, signifikante 'pacoza', o de la vorti yan e koun, signifikante urbo sen enemiki, o men originis de Dagon, la deo homajata en la pagodo Shwe Dagon, qua dominacas la urbo.

Yangon fondesis dum la 11ma yarcento (c. 1028-1043) kun la nomo Dagon dal populo Mon, qua lore dominacis la sudo di Burma. Princino Maha Devi, de la populo Mon, esis la suverenino di Dagon de 1364 til 1392. Elua nepotino, Shin Sawbu, asumis la trono dil rejio Hanthawaddy en 1545, e divenis l'unika rejino de Myanmar de la historio.

Yangon developesis kom portuo dal rejulo Alaungpaya dum la 18ma yarcento, e divenis chef-urbo en 1755. Britaniani kaptis l'urbo dum l'unesma milito Angla-Burmana, de 1824 til 1826, ma retrodonis ol a Burma kande la milito finis. En 1841, fairo destruktis la urbo.

En 1852, dum la duesma milito Angla-Burmana, Britaniani itere siejis Yangon e tota la sudo di Burma, e pose transformis l'urbo en komercala e politikala centro di lua kolonio en Burma. Pos la milito, Britaniani transferis la chef-urbo di Britaniana Burma de Moulmein ad Yangon. L'urbo ank esis la lasta rezideyo di Bahadur Shah la 2ma, la lasta imperiestro Mughal, pos la sedicio di le Sepoy en 1857.

Dum la yari 1890ma, la kresko di la habitantaro stimulis la kreo di prosperoza suburbi norde de la Rejala Lago (Kandawgyi) e de la lago Inya. Britaniani anke inauguris hospitali e l'universitato dil urbo. Dum la komenco dil 20ma yarcento, Yangoon havis publika servadi e substrukturo tam bona kam olta di London ye la sam epoko.

Ante la duesma mondomilito, 55% ek la habitantaro di Yangon esis Indiani o sudal-Aziani, e cirkume 1/3 esis Burmani. La cetera esis Kareni (populo de origino China-Tibetana) Chiniani, Angla-Burmani, ed altri. Pos l'unesma mondomilito, l'ideo pri nedependo de Britaniana administrado kreskis en la urbo, nome inter studenti del universitato. Omna nacionala striki kontre Britaniana dominaco - en 1920, 1936 e 1938 - komencis en Yangon. De 1942 til 1945 l'urbo okupesis dal Japoniani.

La reliefo di Yangon esas ordinare plana, jacanta cirkume 30 km norde de la gulfo Martaban, an la konvergo dil fluvii Yangon e Bago. La riveri dil urbo debushas an la du.

La klimato dil urbo esas tropikala kun influo de musoni (Am segun la klimatala klasifikuro da Köppen). Ol havas longa pluvoza sezono de mayo til oktobro, e sika sezono de novembro til aprilo, kande pluvas preske nulo. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 2681 mm. Segun historiala enrejistri de 1961 til 1990, la temperaturi dil urbo variis poke: la maximi variis de 29°C til 36°C, kontre ke la minimi variis de 18°C til 25°C.




#Article 122: Kabo Verda (1313 words)


Kabo Verda esas arkipelago e lando en Afrika konsistanta ek dek precipua insuli e kin plusa insuleti. Ol jacas ye 570 km de la litoro di Senegal, sur l'Oceano Atlantiko. Lua nomo en la Portugalana linguo esas Cabo Verde, [pronuncez 'Kabu Verdi], quo signifikas 'verda kabo'.

Bazala fakti pri Kabo Verda.

Til Portugalani deskovris l'insuli dum la 15ma yarcento, Kabo Verda esis nehabitata arkipelago. Segun Portugalana historiisti, la Genovana navigisto Antonio da Noli deskovris l'insuli por Portugal en 1456. En 1462 Portugalani establisis su sur l'insulo Santiago e komencis koloniigar ol ed uzar l'arkipelago kom bazo por komerco di sklavi vers la Nova Mondo. Li anke probis kultivar sukrokano sur l'insuli, ma sensucese, pro la sika klimato e pro la poka aquo-fonti.

Kelkafoye Angla, Franca e Nederlandana pirati atakis Portugalan urbeti sur l'insulo. Francis Drake spoliis Ribeira Grande en 1585. Por protekar l'insuli, Portugal komencis koloniigar ol per agrokultivisti de la regiono Alentejo. En 1712, pos atako da Franci, Ribeira Grande perdis relativa importo por Praia, qua divenis la chefurbo dil arkipelago.

Pro la dekado di la komerco di sklavi, la prospero dil arkipelago desaparis. Tamen, lua geografiala situeso - sur l'Atlantiko, ye cirkume 570 km de Afrika - transformis Kabo Verda ad ideala loko por riprovizar navi. Pro sua ecelanta portuo, Mindelo (sur l'insulo São Vicente) divenis importanta komercala centro dum la 19ma yarcento.

En 1951 Portugal chanjis la stando di Kabo Verda de kolonio ad transmara provinco, probante desstimular lokala nacionalismo. En 1956 Amílcar Cabral fondis Afrikana Partiso por la Nedependo di Guinea e Kabo Verda (Portugalane: Partido Africano pela Independência da Guiné e Cabo Verde - PAIGC. Amílcar diplasis la bazo dil partiso a Conakry en Guinea e komencis militarala revolto kontre la Portugalani en 1961. Ilu mortigesis ye la 20ma di januaro 1973, ma la rebeleso duris.

En 1974 la koloniala rejimo faliis, e pos interimala guvernerio Kabo Verda tandem divenis nedependanta ye la 5ma di julio 1975. La nova guvernerio adoptis agrala reformo priorigante la produktado di nutrivi por la populo (antee, la lando produktis nur 5% de la bezonata nutrivi). Anke la kultivado di arbori en kelka zoni, por furnisar lenio e diminutar l'efekti di sikeso, komencis en ta epoko.

En 1980 pos stato-stroko en Guinea Bisau, Kabo Verda ruptis diplomacala relati kun ol ed abandonis l'ideo pri l'uniono politikala di la du landi. Afrikana Partiso por la Nedependo di Kabo Verda - PAICV - formacesis. Ol guvernis la lando kom unika partiso til 1990. En 1991 António Mascarenhas Monteiro (qua antee esis la chefo di la Supra Korto di Kabo Verda dum 10 yari) elektesis prezidanto en l'unesma elekti kun plura partisi. Il komencis transformar Kabo Verda a merkatala ekonomio.

Rezulte del elekti en februaro 2001, la partiso PAICV itere ganis la povo. Pedro Verona Rodrigues Pires ganis l'elekti per mikr avantajo - 50,05% kontre 49,95%, o nur 13 voti - kontre Carlos Alberto Wahnon de Carvalho Veiga de la partiso MPD.

Kabo Verda esas miparlamentala republiko, ed un ek la maxim stabila demokratii de Afrika. Lua konstituco adoptesis en 1980 e revizesis en 1992, 1995 e 1999.

La prezidanto esas la chefo di stato ed elektesas dal populo por 5-yara periodo. Depos 2011 lu esas Jorge Carlos Fonseca. La chefministro esas la chefo di guvernerio ed elektesas dal parlamento anke por 5-yara periodo. Depos la 22ma di aprilo 2016 lu esas Ulisses Correia e Silva.

La parlamento (Assembléia Nacional) havas unika chambro kun 72 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari. La du precipua partisi di Kabo Verda esas PAICV e MPD.

La maxim alta korto di la judiciala povo esas la Supra Judicieyo, kun membri indikata dal prezidanto, dal parlamento e da la judiciala komitato. Existas separita lokala korti, qui judicias civila, konstitucala e kriminala kazi.

La lando esas membro di l'Afrikana Uniono.

Kabo Verda jacas cirkume ye 600 km weste di Afrika. Ol konsistas ek 10 precipua insuli, ma nur 9 esas habitata. Santiago, kun 992 km², esas la maxim granda.

L'insuli komencis formacesar 20 milion til 8 milion yari ante nun, pro volkanal erupti sub l'oceano, ma lua strukturi esas plu anciena, evante 125 til 150 milion yari. La volkano Pico do Fogo eruptis lastafoye en 2014. Ol havas kratero kun 8-kma diametro ed esas la maxim granda monto dil arkipelago, kun 2.829 metri super la marala nivelo.

La klimato esas plu milda kam interne dil Afrikana kontinento, pro l'influi dal oceano. La pluvoza sezono duras de agosto til oktobro. La klimato dil insuli klasifikesas kom miarida, ecepte l'insuli Sal (kun mezavalora yarala pluvo-quanto de 145 mm) e anke Boa Vista e Maio, qui klasifikesas kom arida. L'insuli plu proxima del Afrikana kontinento subisas influi dal sika venti de Sahara. L'insuli ne havas longa fluvii, nur fluvieti longa de admaxime 12 km, quala Ribeira da Torre, sur l'insulo Santo Antão.

Yen la insuli di Kabo Verda:

Kabo Verda havas poka naturala *resursi e poka aquo, sive subtera, sive surfacala. Nur 4 de la 10 insuli povas praktikar agrokultivo e 90% de la nutrivi konsumata en la lando esas importacata. La precipua produkturi de minerala extraktado esas salo (extraktata sur l'insulo Sal), pozolano e kalkopetro.

Dum la historio di la lando, la habitantaro di Kabo Verda subisis famino, exemple en 1968, kande l'lagrokultivala produktado diminutis preske 90% e granda parto del bovaro mortis. Sikesi e famino produktis multa morti e koaktis parto de la habitantaro ekmigrar. La pekunio sendata da Kaboverdani habitanta exterlande reprezentas cirkume 20% de la TNP di la lando.

Dum recenta yari, anke turismo divenis importanta fonto di revenui por la lando. La quanto de viziteri kreskis de cirkume 45.000 personi en 1997 til plu kam 115.000 personi en 2001 e 569.387 personi en 2015, segun l'oficala statistiki da INE (Instituto Nacional de Estatísticas). La maxim multa viziteri venis de Unionita Rejio, Germania, Portugal, Nederlando, Belgia, Francia ed Italia.

Segun l'oficala kontado di 2013, Kabo Verde havis 512.096 habitanti, de qui granda parto (236.000 personi) habitis la precipua insulo, Santiago. Granda parto de lua habitantaro (cirkume 70%) esas mestici de Portugalana ed Afrikana origino. En 2015, 65.5% de la habitantaro vivis en urbi, e 87.6% savis lektar e skribar.

Segun religio, la maxim multa Kaboverdani esas kristani. En 2010, 77% de la habitantaro esis Katoliki, 3.7% esis Protestanti, 4.3% esis altra Kristani (inkluzite 1% Testi di Jehova), 1.8% esis Mohamedani, 1.3% de altra religii, e 10.8% deklaris havar nula religio.

La maxim populizita urbo esas lua chef-urbo, Praia. Altra importanta urbi esas Mindelo e São Vicente. Existas granda komunitati Kaboverdana qui habitas exterlande, precipue en Usa, Portugal, Angola e Senegal.

La Kaboverdana kulturala e sociala modeli havas influi da rurala Portugal e de Afrika. Futbalo e religiala agadi esas la tipala formi di sociala interago ed amuzo. La personi konservas l'anciena kustumo irar a placi por renkontrar sua amiki.

La muziko Kaboverdana havas Portugalana, Afrikana e Braziliana influi. Lua maxim populara ritmi esas morna e coladeira (lokala versiono di Karibiana ritmo zouk), sequata da funaná e batuque. Cesária Évora (1941-2011) esas la maxim konocata Kaboverdana kantistino. Anke Morna (kun sua delikata ritmo), coladeira, funaná e batuque havas sua propra danso-formi.

L'oficala linguo esas la Portugalana, ma granda parto de la habitantaro parolas la Kreola di Kabo Verda. La literaturo di Kabo Verda esas un ek la maxim richa de Afrika. Yen kelka famoza skriptisti Kaboverdana: Baltasar Lopes da Silva, António Aurélio Gonçalves, Manuel Lopes, Orlanda Amarílis, Henrique Teixeira de Sousa, Arménio Vieira, Kaubverdianu Dambará, Dr. Azágua e Germano Almeida.

En 2007 Kabo Verda ganis l'Afrikana konkurso pri basketbalo organizata dal internaciona federuro FIBA. La maxim konocata basketbalisto de Kabo Verda esas Walter Tavares, qua ludas en l'Usana championkonkurso NBA, esante membro dil esquado Atlanta Hawks. Anke Windsurf e Kitesurf esas populara sporti.

La nacional esquado pri futbalo konocesas kom Tubarões Azuis (blua sharki) o Crioulos (kreoli). Ol partoprenis dufoye l'Afrikana Kupo di la Nacioni, en 2013 ed en 2015.




#Article 123: George Town (219 words)


George Town esas la chef-urbo dil Insuli Kaiman. Segun statistiki de 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 29 km².

L'urbo esas la centro pri financal aferi dil Insuli Kaiman: cirkume 600 banki ed altra entraprezi - multafoye filiali de exterlanda kompanii - enrejistresas en la urbo. Tamen, multa ek ta filiala kompanii esas fakte maskili por celar la vera origino de parti ek la profiti de lua chefa kompanii, e ne pagar imposti en lua originala landi.

Ultre financal agadi, la duesma maxim importanta fonto di revenuo por l'Insuli Kaiman esas turismo.

La reliefo di George Town esas plana. La limiti dil urbo iras adeste til la bordo dil distrikto South Shore proxim l'aeroportuo Owen Roberts, adweste til la plajo Seven Mile, ed adsude til la bayo Hog Sty.

La klimato dil urbo esas tropikala (Aw segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun mezavalora temperaturi inter 25,8°C en januaro e 29,7°C en julio.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1427,5 mm, e la maxim pluvoza monato esas septembro, kun mezavalore 222 mm. La min pluvoza monato esas aprilo, kun mezavalore 32,3 mm.

En George Town habitas personi de plu kam 100 diferanta nacionalesi. La maxim multa habitanti - 66,8%, ne naskis en Kaiman. Jamaikani esas la maxim granda komunitato. Ank existas granda nombro di Filipinani ed altra Aziani.




#Article 124: Insuli Kaiman (509 words)


LInsuli Kaiman esas autonoma transmara teritorio che Karibia qua apartenas ad Unionita Rejio. Ol konsistas ek 3 insuli: Grand Cayman, Cayman Brac e Little Cayman. Ol freque uzesas kom financala paradiso por entraprezi e por richa individui.

Bazala fakti pri l'insuli Kaiman.

Nula restajo pri anciena indijena kulturi trovesis che l'insuli. Cristoforo Colombo vidis l'insuli ye la 10ma di mayo 1503 e nomizis li Las Tortugas, pro la granda quanto di marala tortugi en lua aqui. Pirati, naufrajala maristi e deserteri de la trupi di Oliver Cromwell habitis l'insuli dum kelka epoki. Li uzis li kom bazo e chasis l'abundanta tortugi. L'insuli restis preske komplete nehabitita til la 17ma yarcento. L'unesma permananta habitanto dil insulo esis Isaac Bodden, qua arivis ibe en 1661.

Angli prenis kontrolo dil insuli en 1670, per la Kontrato di Madrid. En 1734 li komencis adportar sklavi al insuli. L'unesma demografiala kontado qua eventis en 1802 trovis 933 habitanti, di qui 545 esis sklavi. En 1833, l'Unionita Rejio abolisis sklaveso en lua kolonii. Ca yaro l'insuli havis plu kam 950 negri e nur 116 blanka familii.

Turismo komencis kreskar pos la yari 1950ma, kande aeroportuo, banko e multa hoteli inauguresis. Politikale, l'insuli restis parto de Jamaika til 1962, kande li separesis por formacar kolonio di la krono, dum ke Jamaika nedependanteskis.

L'Insuli Kaiman esas transmara teritorio dil Unionita Rejio. Lua nuna konstituco adoptesis en 2009. Existas legifantaro kun 21 membri, di qui 19 elektesas dal populo por 4 yari, e du elektesas dal generala guberniestro e ne darfas votar. La chefministro elektesas dal guberniestro.

La guberniestro indikesas dal rejo di Anglia konsilata dal Guvernerio dil Unionita Rejio, e reprezentas lokale la monarko.

L'insuli konsistas ek koralii qui kovras la somiti de submara montaro, de qua la bazo jacas 6.000 metri sub marala nivelo. La tri distas cirkume 700 km sude de Miami, 750 km este de Mexikia, 366 km sude de Kuba, e cirkume 500 km nord-weste de Jamaika.

La klimato dil arkipelago esas tropikala kun du sezoni e poka vario di temperaturi. La pluvoza sezono iras de mayo til oktobro, kontre ke la sika sezono iras de novembro til aprilo. Tropikala cikloni frapas l'insuli de junio til novembro. En 2004, uragano Ivan frapis l'insuli, produktis du morti ed efektigis granda domajo di la substrukturi.

Pro la mikra surfaco dil insuli, ne existas importanta fluvii.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Insuli Kaiman havis  habitanti. Segun etnio, esis Mestici esas 40% de la habitantaro, blanki esas 20%, negri esas 20%, e la cetera esas de altra etniala grupi.

La linguo oficala esas Angla, parolata da 90,9% de la habitantaro. Altra lingui parolata esas Hispana, parolata da 4%, Filipinana, parolata da 3,3%, altra lingui parolesas da 1,7%, e ne existas informo pri 0,1% de la habitantaro.

La procento di habitantaro segun religio esas: protestanti: 67,8%, inkluzite membri del Eklezio di Kristo (22,6%), Adventisti (9,4%), ed altri. Katoliki esas 14,1%, testi di Jehova esas 1,1%, praktikanti di altra religii esas 7%, sen religio esas 9,3%, e ne existas informi pri 0,7% de la habitantaro.




#Article 125: Santiago, Chili (864 words)


Santiago esas la chef-urbo di Chili e di la metropolala regiono di Santiago. Ol esas la precipua urbala nukleo e la precipua metropolala regiono di la lando. Segun statistiki dil yaro 2017 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 867,7 km².

Malgre ke Santiago konsideresas unika urbo, fakte ol konsistas ek 26 komoni e parti de altra 11. Granda parto di la metropolo jacas interne la provinco Santiago, dum ke kelk altra komoni jacas en la provinci Cordillera, Maipo e Talagante.

L'urbo esas importanta centro financala, industriala, komercala e servadala en Sud-Amerika, quale l'urbi Sao Paulo en Brazilia, e Buenos Aires en Arjentinia.

Segun arkeologiala restaji, nomada grupi di chaseri e peskeri habitis la regiono di Santiago dum la 10ma yarmilo aK. L'unesma grupi sedentaria establisis su apud la fluvio Mapocho cirkume la yaro 800, e kultivis maizo, potato e fazeolo. Ta grupi submisesis al imperio Inkao de la fino dil 15ma til la komenco dil 16ma yarcento.

Pedro de Valdivia sendesis da Francisco Pizarro a la valo dil fluvio Mapocho en 1540, ube ilu arivis ye la 13ma di decembro ed establisis kontakto kun lokala indijeni. Kande l'indijeni vidis ke Hispana armeo esis plu povoza kam l'Inka, li aceptis helpar Valdivia. Ilu fondis Santiago ye la 12ma di februaro 1541, e nomizis ol segun la Hispana nomo San Iago, homaje al apostolo Santa Iacobus, filiulo de Zebedeo. L'unesma domi konstruktesis de argilo e palio.

Plua monati pose, Valdivia departis adsude por durigar la nomizita milito di Arauco kontre le Mapuche. Santiago restis desprotektata, ed atakesis da indijeni komandita da Michimalonco. Tamen, 55 Hispani sucesis vinkar l'atakeri. En 1561 konstruktesis l'unesma katedralo dil urbo.

De la fino dil 16ma til la duimo dil 17ma yarcento, serio di dizastri minacis l'urbo: en 1575 eventis forta ter-tremo, en 1590 eventis epidemio di variolo, en 1608 e 1618 eventis du violentoza inundadi dal Mapocho, e fine en 1647 violentoza ter-tremo produktis 600 morti e plua kam 5.000 plusa homi vundita. Tamen, ta eventi ne impedis la kresko dil urbo, lor chef-urbo di la Generala Kapitanio di Chili.

En 1767 Luis Manuel de Zañartu imperis la konstrukto di la ponto Calicanto, qua ligis Santiago a La Chimba. En 1780 l'arkitekto  Italiana Gioacchino Toesca projetis la fasado di la katedralo, la palaco La Moneda e l'artificala kanalo San Carlos, qui inauguresis dum la sequanta yari.

Ye la 18ma di septembro 1810 proklamesis l'Unesma Nacionala Uniono di Guverno, fakto qua komencis la nedependo-procedo di Chili. Santiago divenis chef-urbo di la nova naciono, tamen ol duris esar minacita pro la kombati qui eventis proxim ol. La liceo Instituto Nacional e la Nacionala Biblioteko kreesis pos 1810, ma klozesis en 1814 pos ke la patrioti vinkesis che la batalio di Rancagua. La royalista guverno duris til 1817, kande l'Armeo dil Andi vinkis li che la batalio di Chacabuco. Tamen, Chili nur divenis komplete libera de Hispania pos la batalio di Maipú ye la 5ma di aprilo 1818.

Kande la milito finis, Bernardo O'Higgins asumis la prezidanteso. La tombeyo e la kanalo San Carlos finisesis. Dum la du sequanta yardeki du violentoza ter-tremi - ye la 19ma di novembro 1822 ed ye la 20ma di februaro 1835 - frapis la urbo. Tamen, li ne impedis la rapida kresko dil urbo: en 1820 ol havis 46.000 habitanti, en 1854 ol havis 69.018 habitanti, e dum la demografiala kontado di 1865 ol havis  habitanti.

L'urbo rapide divenis koncentropunto por la ferovoyala sistemo di Chili. L'unesma ferovoyala lineo inauguresis en 1857, e la centrala staciono di Santiago inauguresis en 1884. L'unesma tramveturala lineo e l'unesma telefonili ank inauguresis dum la yari 1880ma. Dum ta epoko, Santiago ja havis cirkume 256 mil habitanti, e lua urbala surfaco esis 3766 hektari.

Kande la 20ma yarcento komencis, eventis granda industrial e bankal expanso. Ja en 1895, 75% de la fabrikerii Chiliana jacis en Santiago, qua superiris Valparaíso e divenis la maxim importanta urbo de la lando. Segun la demografiala kontado di 1920, l'urbo havis  habitanti, o 13,6% de la habitantaro di la lando.

La reliefo di Santiago esas plana, nome en la regiono konocata kom cuenca de Santiago. Ca regiono esas longa de 80 km norde til sude, e 35 km este til weste, havanta kelka kolini, exemple Cerro Santa Lucía (altitudo di 629 metri) e Cerro Renca (905 metri di altitudo, la maxim alta del urbo). La mezavalora altitudo di Santiago esas 520 metri. La fluvio Mapocho, longa de 110 km, trairas l'urbo.

Milioni di yari ante nun, ca regiono jacis sub la fondo dil oceano, kovrita da sedimenti. Dum triasiko, ca roki komencis emersar del oceano e subisar kompresi, por formacar l'Andi. Gradope altra elemento, glacio, komencis erodar tereni e transportar sedimenti a ca regiono.

La klimato dil urbo konocesas kom mediteraneala klimato kun influo kontinentala, kun prolongata sika sezono e pluvoza sezono dum la vintro (Csb, segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger). La maxim kolda monato esas julio, kun temperaturo mezavalora di 7,7°C. La maxim varma monato esas januaro, kun mezavalora temperaturo di 21,2°C. La mezavalora yarala temperaturo esas 14,2°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 341,8mm. La maxim pluvoza monato esas julio (mezavalore 101,1 mm), kontre ke la maxim sika monato esas januaro (mezavalore 0,3 mm).




#Article 126: Israel (958 words)


Israel esas lando jacanta an westal Azia. Lu havas kom vicini Libano norde, Siria nord-este, Jordania e la regiono di Westala Rivo este, ed Egiptia e la teritorio di Gaza sud-weste. Weste jacas Mediteraneo e sude jacas la gulfo di Aqaba, che Reda maro.

De 2.6 milion yari ante num til cirkume 900 mil yari ante num eventis adminime 4 epizodi di disperso di hominidi tra la regiono ube nune jacas Israel. Ta grupi originis de Afrika. Che la kaverno Jamal, an la montaro Carmel, proxim el-Tabun, multa homala restaji trovesis, inkluzite un skeleto di Homo neanderthalensis.

Dum la duesma yarmilo aK la regiono di Kanaan, nune dividita inter Israel, Libano, Palestinana teritorii, la westo di Jordania e la sudo di Siria jacis sub Egiptiana dominacajo. En antiqua epoko, Judi okupis regioni apud Nilo fluvio en Afrika, e apud la fluvii Tigris ed Eufrati, en Babilonia. Depos, okupis la regiono di la nuna stato di Israel. De 586 aK til 538 aK la regiono jacis sub Babiloniana dominacajo.

En 70, Romani destruktis la templo di Ierusalem, sakra loko por Judi. Pose komencis la diasporo di judi tra la mondo. En 131 imperiestro Hadrianus rinomizis Ierusalem Aelia Capitolina e konstruktis templo memoriganta Romana deo Jupitero en la loko di anciena juda templo. Gradope kristanismo kreskis en la regiono.

Segun Korano, cirkume la yari 620 o 621 Muhamad facis spiritala voyajo til la maxim distanta moskeo - di qua la loko judikesas kom la Monto dil Templo, en Ierusalem - e retrovenis dum la sama nokto. En 634 o 636 Arabi konquestis Bizancana provinco Palaestina Prima e rinomizis ol Jund Filastin, e finis la Bizancana proskripto pri judi vivar en Ierusalem. En 691 kalifo Abd al-Malik konstruktis la templo Kupolo di la Roko. Altra templo,  Al-Aqsa-moskeo, konstruktesis en 705.

En 1099 l'unesma krucomilito konquestis Ierusalem ed establisis katolika rejio konocita kom Rejio di Ierusalem. Dum la konquesto, ambe Judi e Mohamedani sendistinge mortigesis o vendesis kom sklavi. Kristani fine vinkesis en 1187 dal sultano Salah ad-Din, de Ayyubid-dinastio. La verki da Moshe ben Maimon (Maimonides), mediko di Salah ad-Din, havis enorma influo en juda kulturo.

De 1260 til 1291 la regiono divenis la frontiero inter la kalifio Mamluk, de Egiptia, e Mongola invaderi (kelkafoye federita kun la kristani). Sultano Qutuz, de Egiptia, fine vinkis Mongoli en Ain-Jalut-batalio, e lia sucedanto, Baibars, fine vinkis en 1291, kande krucomiliti finis.

Sub la kalifio Mamluk, la regiono divenis parto de la provinco Bilad a-Sham (nune Siria). La provinco konquestesis dal sultano Selim la 1ma di Otoman imperio en 1516-17. Juda habitanti koncentresis en l'urbi Ierusalem, Hebron, Safed e Tiberias.

En 1799 Napoléon 1ma konquestis la regiono por kurta periodo, ed stimulis Judi krear un stato. La proklamo faliis pro la vinkeso di Napoléon en Akko. En 1831 Muhammad Ali Pasha di Egiptia konquestis Otomana Siria e decidis rivivigar multa anciena regioni de Mamluk-kalifio. Lia politiki produktis l'Araba revolto di 1834. Paralele, dum la 19ma yarcento gradope kreskis la revendiki di judi en Europa pri egaleso ante la lego. Tamen, en Estala Europa, la persekuto di judi e legala restrikti augmentis, inkluzite difuzita pogromi.

En 1870 un skolo pri agrokultivala tekniki, Mikveh Israel, fondesis en Jaffa. En 1878 juda enmigranti de Rusian imperio establisis la kolonio Petah Tikva, ed en 1882 li kreis movado por helpar enmigranti krear nova kolonii. De ta yaro til 1903 cirkume  judi ekmigris vers la nuna Israel. En 1896 Theodor Herzl publikigis Der Judenstaat (La Juda Stato) e defensis l'ideo pri kreado di juda stato en respondo ad Europan antisemidismo. Lia movado divenis konocita kom Zionista movado. Tamen, zionismo konsideresis suspektinda por Otomani.

De 1904 til 1914 40,000 judi establisesis en Siria, la duesma Aliyah (enmigro). L'unesma kibbutz (komuneso) fondesis en 1909, da non Rusa socialisti.

Dum l'unesma mondomilito multa judi luktis alonge Germana trupi kontre Rusa imperio, pro Rusi konsideresar enemiki de judi. Unionita Rejio serchis suporto de judi dum la milito por diversa razoni, inkluzite por dezirar la suporto de Usana judi por Britaniana milital esforco. En 1917, tra la Deklaro di Balfour, Unionita Rejio suportis fondo di nacionala hemo por Judi en Palestina. Pos finar la milito, kun la vinkeso di Otoman imperio, l'administro di Palestina donesis a Britaniani, ed l'enmigro di Judi forteskis.

Israel esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal parlamento (Knesset) por 7-yara periodo. La chefo di guvernerio esas la chefministro. De 1996 til 2001 la parlamentani elektis lu, ma pos 2001 la prezidanto indikas la chefministro inter la membri di Knesset.

La parlamento (Knesset) havas unika chambro kun 120 membri, qui elektesas direte da la populo por 4-yara periodo en sekreta votadi. Tota Israelana civitani evanta 18 yari o plu povas votar. La konstituco di Israel aprobesis ed adoptesis en 1948.

Zionista partisi dominas lua politiko. Existas tri ideologiala grupi: la laborema zionisti (social-demokrati), la konservema zionisti e la religiala zionisti.

Israel jacas apud Mediteraneo e, malgre lua mikra surfaco, ol havas diversa peizaji. Sude jacas la dezerto di Negev, este la regiono Galilea esas montoza, e norde jacas la kolini di Golan. La valo dil fluvio Jordan jacas en depreso di tereno konocita kom Valo di Rift Jordaniana, qua esas parto de la Granda Valo di Rift. La minima altitudo di la Tero, che la Maro Mortinta, jacas ibe.

Segun statistiki de la yaro 2019, Israel havis  habitanti. La maxim multa (74,2%) esas Israelana Judi. Arabi esas 20,9% de la habitantaro, e ne-Araba kristani esas 4,8%.

L'oficala linguo di la lando esas Hebrea. L'Araba esas oficala che Araba komunitati, e l'Angla esas larje parolata kom stranjera linguo.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Judaismo, por 74,7% de la habitantaro. Mohamedani esas 17,7%, kristani esas 2%, Druzi esas 1,6%, e 4% praktikas altra religii.




#Article 127: Yugoslavia (217 words)


Yugoslavia esis lando jacinta an sudal Europa, weste de Balkani, an la rivo di Adriatiko, qua existis de 1918 til 1991. La vorto yug signifikas en Slava lingui 'sudo', do Yugoslavia signifikas exakte lando di sudala Slavi.

Yugoslavia konsistis ek nuna Serbia, Montenegro, Norda Macedonia, Bosnia e Herzegovina, Kroatia, Slovenia e Kosovo. La maxim multa habitanti parolis ula Slava linguo. La maxim multa habitanti esis Serbo-kroati (Serbi e Kroati), qui parolas preske la sama linguo, tamen Serbi uzas kirilika literi ed esas Greka-ortodoxi, kontre ke Kroati uzas la Latina literi ed esas Romana-katoliki.

Yugoslavia fondesis en 1918 pos l'unesma mondomilito, kande Austria-Hungaria krulis. La Rejio di Serbia kombatis dum milito ensemble la Triopla Interkonsento. Pos la milito, parti de Austria-Hungaria, i.e. Voivodina, Kroatia, Bosnia-Hercegovina e Slovenia anexesis a Serbia. Anke Montenegro unionesis a Serbia. Do, la nomo di la nova stato komence esis Rejio di Serbi, Kroati e Sloveni, de 1918 til 1929. Tamen, relati inter lua diferanta populi esis tensa, e la lando divenis diktatoreso. En 1941, nacional-socialista Germania ed Italia invadis la lando.

Lasta Yugoslavia konsistis de Serbia e Montenegro. Komence ol adoptis l'oficala nomo di Federuro di Yugoslavia, ma depos 2003 la nomo dil stato esis Serbia e Montenegro. Ye la 3ma di junio 2006 Montenegro nedependanteskis de Serbia e la nomo Yugoslavia desaparis.




#Article 128: Chekoslovakia (174 words)


Chekoslovakia esis suverena stato qua kreabis en central Europa en oktobro 1918, pos l'unesma mondomilito. Ante la milito, l'areo esis parto di granda Austria-Hungaria. Pos la nedependo, Tomáš Masaryk esis l'unesma chefo di stato di la lando.

De 1939 til 1945 la lando dividesis ed okupesis partale da la Nacional-Socialista Germania (e mikra Zaolzie kun Polonia). Germani kreis la Protektorato di Bohemia e Moravia dum ke la Republiko Slovaka kreesis, duktita dal fashisto Jozef Tiso. Tamen, duris existar la guverno en exilo di Chekoslovakia.

Pos duesma mondomilito Chekoslovakia falis aden la cirklo dil Estala bloko konduktita da Sovietia. En 1955 ol divenis parto di la Pakto di Warszawa. Tamen l'ideo pri plu granda libereso ardoris. En 1968 en Chekoslovakia libere pensanta rejimo ganis povo, ma la libereso finis kande Sovietia invadis la lando. La povo donesis a rejimo quo esis vasalo di Sovietia.

En 1992 ol dividesis pacoze inter la nuna landi Chekia e Slovakia. La chef-urbo di Chekoslovakia, Praha, divenis Chekiana chef-urbo.

Nacionala konteno di Chekoslovakia 1921-1980 (fonto: Hungariana revuo História 2-3, 1991)




#Article 129: Jan Železný (107 words)


Jan Železný (n. ye la 16ma di junio 1966) esas Cheka javelinisto. 

Il esas tre sucesoza javelinisto quo vinkis i.a. tri ora medalii en Olimpiala Ludi (1992, 1996 e 2000), e tri ora medalii en Mondala Championkonkurso. Ilu plubonigis mondala rekordo kin foyi. En 1996 ilu establisis mondala rekordo pri jetado di javelino - 98,48 m – qua duras til nun.

Jan Železný en Olimpiala Ludi:

Jan Železný esas sucesoza anke exter l'Olimpiala Ludi. Dum lua maxim bona yari (1991 til 2001) il vinkis 106 de 135 konkursi. Tatempe il anke jetis 34 foyi plua kam 90 metri, quankam dum 1998 il esis lezita e ne konkursis.




#Article 130: Yari 1970a (178 words)


La yari 1970a dil 20ma yarcento komencis ye la 1ma di januaro 1970 e finis ye la 31ma di decembro 1979. 
Dum ta yardeko eventis inter altri:

En 1970 la Britaniana rock-ensemblo The Beatles finas existar. Ank en 1970 du ikoni de la muziko Usana mortas: Jimi Hendrix e Janis Joplin. Jim Morrison mortas ye la 3ma di julio la sequanta yaro, 1971. La progresiva rock, qua aparis dum la yari 1960ma, atingis lua kulmino de 1971 til 1976, kun bandi quale Jethro Tull, Yes e Pink Floyd. En Usa e pose en Europa ed altra regioni, la transformo di la jenro Soul kun influi de pop kreis la fenomeno Disco pos la duimo dil yardeko. En 1976 aparis komence en l'Unionita Rejio (kun bandi quale Sex Pistols, The Damned, Siouxsie and the Banshees e The Clash) e pose en Usa (kun bandi quale The Ramones) ed altra landi la movado punk, kun furioza muziki e liriki. La transformo di la muziko punk kun kelka influi de disco formacis la stilo New Wave dum la fino dil yardeko.




#Article 131: Rumania (1630 words)


Rumania esas lando jacanta an sud-estal Europa. Ol havas kom vicini Ukraina norde e nord-este, Moldova nord-este, Bulgaria sude, e Serbia e Hungaria weste. Este jacas Nigra maro.

Havanta cirkume 19.9 milion habitanti en 2014 e tota surfaco  km², ol havas la 7ma maxim granda habitantaro e la 8ma maxim granda surfaco de Europa. Bucarest esas la 6ma maxim populoza urbo dil Europana Uniono.

Bazala fakti pri Rumania.

Homi ja habitis la regiono di nuna Rumania de la petroepoko. Romani konquestis Rumana teritorio dum la 2ma yarcento. Ol divenis Romana provinco Dacia Felix, e Roman okupeso duris til la yaro 271. Dacia divenis l'unesma provinco abandonita dal Romani.

En 1541 la regiono okupesis dal Otoman imperio. Pos kelka feroca batalii, Rumaniana princi decidis paktar kun Otomani pri paco. Turki aceptis, e Valakia e Moldavia divenis Otomana protektorati, e mustis pagar imposti por Otoman imperio omnayare.

Dum Otoman okupado, rurani en Valakia e Moldavia divenis serfi, e ne povis abandonar lia vilaji. Li mustis verkar por konstruktar ponti e por reparar chosei.. En 1699 Transilvania divenis parto di Habsburga imperio. Habsburgi expansis su ed en 1718 li okupis Oltenia, lor parto di Valakia. En 1812 Rusa imperio okupis l'esto di Moldavia.

Dum l'epoki di okupo, Rumani sive ne judikesis kom civitani, sive judikesis kom civitani de klaso inferiora. En 1821, ed itere en 1848, eventis revolti en Valakia; en 1848 ank en Moldavia. En 1859 Moldavi e Valaki elektis Alexandru Ioan Cuza kom lia princo. Rumania divenis monarkio komplete nedependanta del Otomani en 1877.

En 1856 la cigani, anke nomizita o Romi o Rromani, liberigesis definitive de sklaveso.

De 1878 til 1914 eventis epoko di politikala stabileso. La lando restis neutra dum l'unesma mondomilito til 1915, ma pos intensa presi, ol deklaris milito kontre Austria-Hungaria ye la 27ma di agosto 1916.

Dum la duesma mondomilito, Rumania probis restar neutra, ma ye la 28ma di junio 1940 ol recevis ultimato de Sovietia, e cedis Besarabia e Bukovina. Ta faktori koaktis l'uniono kun nacional-socialista Germania. Lora rejulo Carol la 2ma abdikis en 1940, e generalo Ion Antonescu asumis la povo. Pos l'invado di Sovietia da Germania, Rumania, komandita dal marshalo Antonescu, rekuperis Besarabia (nun ol esas la nedependanta Moldova) e Bukovina. Antonescu anke permisis la masakro di judi e cigani en Rumaniana teritorio: on kalkulas 280.000 til 380.000 judi e 11.000 cigani perisis dum Rumana holokausto.

En agosto 1944, Antonescu arestesis pro ordeni dal rejulo Mihai la 1ma, e Rumania decidis suportar la Federiti. Tamen, ta rolo en la vinko di Germania ne agnoskesis dum la paco-konfero di Paris, en 1947. Rumaniana rejo Mihai la 1ma abdikis, Rumania cedis Bukovina e Besarabia a Sovietia, e la lando divenis komunista republiko kun Nicolae Ceaușescu en la povo. Ceausescu komencis nacionaligar entraprezi, kolektigar la plantacerii, ed  enplantacar terora rejimo, exekutita da la sekreta polico Securitate.

Ceaușescu revokesis de la povo en decembro 1989, pos intensa populala protesti. Ilu mortigesis ye la 25ma di decembro sam yaro ensemble kun lua spozino, Elena. Pos la revoko di Ceaușescu e fino di komunista rejimo, Rumania divenis demokratiala republiko, kun Ion Iliescu kom unesma prezidanto. En 2004, la lando membreskis NATO, ed en 2007 ol membreskis l'Europana Uniono.

La nuna konstituco adoptesis ye la 21ma di novembro 1991 e determinas ke Rumania esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5 yari (til 2004 por 4 yari) e povas rielektesar unfoye por la sequanta periodo. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua selektesas dal prezidanto inter la membri de la partiso o koalisuro qua havas la majoritato en la parlamento. Nun lu esas Ludovic Orban. Omna Rumaniana civitani evanta 18 yari o pluse darfas votar.

La Parlamento (Parlamentul României) havas du chambri. Depos 2004 la Senato (Senat) havas 137 membri, kontre ke la Chambro di Deputati (Camera Deputaţilor) havas 332 membri. La membri de la du chambri elektesas dal populo por 4 yari.

La judiciala povo esas nedependanta del altra povi. La maxim alta korti esas la Supra Judicikorto e la Kasaco-korto. Anke existas apelo-korti, regionala korti e lokala korti.

Cirkume 47% de Rumana teritorio kovresas da naturala o minaturala peizaji. Lua protektita foresti kovras 27% de lua tota surfaco.

Karpati dominacas la centro di la lando, kun 14 montari. La maxim alta monto di la lando esas Monto Moldoveanu, kun 2.544 metri di altitudo.

La klimato di Rumania esas temperema e kontinentala, kun quar klara sezoni. La mezavalora yarala temperaturo esas 11°C sude, ed 8°C norde. Dum somero, la temperaturo en Bucarest povas atingar 28° C. Dum vintro, la mezvalora temperaturo falas infre 2ºC. La mezavalora pluvo-quanto yarala esas 750 mm weste de la lando, e 600 mm en Bucarest.

Danubio esas la precipua fluvio di la lando. Sude, ol formacas naturala frontiero kun Bulgaria e Serbia e pose debushas an Nigra Maro formacanta delto. Havanta cirkume  km² di surfaco totala, la delto dil Danubio esas importanta rezervuyo di la biosfero en Europa. Altra importanta fluvii esas Mureș, Olt e Prut.

En 2017, la TNP di Rumania esis US$ 483,4 miliardi e la TNP po persono esis . Pos la falio di komunismo, la lando adoptis l'ekonomio di merkato e lua obsoleta industrio subisis forta dekado. Tamen, pos 2000 l'ekonomio gradope komencis rekuperar su, ed en 2013 lua industriala produktado kreskis 6,5%, lor la maxim granda kresko inter la 27 landi del Europana Uniono.

Segun lInstitutul Naţional de Statistică (nacionala instituto pri statistiko di Rumania), en 2015 la lando havis  kilometri di chosei. La ferovoyala neto havis  kilometri, esanta la 4ma maxim granda de Europa, segun la Mondala Banko.

Rumania divenis membro dil Europana Uniono ye la 1ma di januaro 2007. La lando posible adoptos l'Euro kom monetaro en 2020.

Segun la demografiala kontado di 2011, Rumania havis  habitanti. La maxim multa (88,9%) esas Rumani. La precipua etniala minoritati esas Hungari (6,1%) e Cigani (3%). Altra minoritati esas Ukrainani, Germani, Livpovani, Aromaniani, Tatari e Serbi.

L'oficala linguo di la lando esas Rumana, parolata da 85,4% de la habitantaro. Hungara parolesas da 6,3%, Romi (la linguo de la cigani) parolesas da 1,2%, 1% parolas altra lingui e 6,1% ne mencionis la matrala linguo dum la kontado di 2011.

La religio kun maxima nombro di adepti segun la kontado di 2011 esis ortodoxa kristanismo (81,9% de la habitantaro). Protestanti esis 6,4% e katoliki esis 4,3%. Altra religii, inkluzite Mohamedani esis 0,9%, atei esis 0,2%, e 6,3% ne informis pri religio.

Pos la revoluciono di 1989, l'eduko-sistemo di Romania duras en kontinua reformo. En 2018, 98,8% ek la adulti savis lektar e skribar. Depos 2012, omna pueri evanta 6 yari o pluse mustas frequentar skolo e studiar til adminime la 10ma skologrado. L'edituro QS World University Rankings judikis, inter la 800 maxim bona universitati de la mondo, l'universitati Alexandru Ioan Cuza en Iași, Babeș-Bolyai en Cluj-Napoca, l'Universitato di Bucarest, e l'universitato West de Timișoara.

La precipua urbo di la lando esas Bucarest, kun plu kam 2 milion habitanti. Altra importanta urbi esas Iași e Cluj-Napoca.

La maxim anciena dokumento konocita en Rumaniana linguo esas letro skriptita en 1521 da Neacșu Lupu en kirila alfabeto. Ilu skribis a la rejulo di Hungaria pri la minancinta atako dil Otomani en Transilvania. L'unesma libro imprimita en Rumania esis Slavoniana religiala libro en 1508, e l'unesma libro imprimita en Rumana linguo esis un katekismo de 1559. La literaturo e omna kulturo di Rumania influesis da Ortodoxa kristanismo.

Dum la 19ma yarcento diversa Rumaniana skriptisti ganis eminenteso, exemple George Coșbuc, Ioan Slavici, Mihail Kogălniceanu, Vasile Alecsandri, Nicolae Bălcescu, Ion Luca Caragiale, Ion Creangă e, precipue, Mihai Eminescu. Eminescu posible esas la maxim influinta poeto di Rumania, note por la poemo Luceafărul. Dum la 20ma yarcento altra Rumaniana artisti ganis internaciona aklamo, exemple Tristan Tzara, Marcel Janco, Mircea Eliade, Nicolae Grigorescu, Marin Preda, Liviu Rebreanu, Eugène Ionesco, Emil Cioran, e la skultisto Constantin Brâncuși. Brâncuși kreis granda ensemblo di skulturi en l'urbo Târgu Jiu, memoriganta Rumaniana heroi dum l'unesma mondomilito. Inter l'importanta nuntempa skriptisti esas Gabriela Adameșteanu, Mircea Cărtărescu, Nicolae Breban, Dumitru Țepeneag e Herta Müller, qua recevis la Nobel-premio pri Literaturo en 2009.

Du personi naskinta en Rumania recevis Nobel-premii: Herta Müller pri Literaturo en 2009, ed Elie Wiesel, transvivinto de holokausto, qua recevis la Nobel-premio pri paco en 1986.

Tradicionala muziko folklorara, qua havas granda viviveso, prezervesas en Rumania. Muzikisto Gheorghe Zamfir, qua pleas la tradicionala Pan-fluto atingis mondala notoreso. La muziko religioza, kun Bizancana influo, havis lua epoko di glorio de la 15ma til la 17ma yarcenti. Dum la 18ma yarcento ol recevis influi de Rusa e Westala muziki.

Dum la 20ma yarcento aparis populara muzikala jenro konocita kom Muzică uşoară românească (vortope: muziko facila Rumaniana) qua developesis pos la duesma mondomilito, kun aranji dansebla e pleita dal orkestri. Ta muziko esas simila a Westala populara muziko, e kelka interpretisti di ta jenro esas Margareta Pâslaru, Aurelian Andreescu, Elena Cârstea, Corina Chiriac, ed altri.

Diversa reprezenteri de la moderna muziko Rumaniana ganis internaciona aklamo, exemple soprano Angela Gheorghiu, Gheorghe Zamfir, Inna,, Andreea Bănică, Andreea Bălan ed Alexandra Stan. En l'Eurovidado konkurso di kansono Rumanian artisti parfinis triesme en 2005 e 2010.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Rumania. Steaua Bucarest esas la maxim konocata futbalo-esquado de Rumania, e ganis la Ligo dil Championi di UEFA en 1986. Teniso esas la duesma maxim populara sporto, kun cirkum  praktikanti enrejistrita. Tenisisto Ilie Năstase esis l'unesma Rumaniano rangizita unesme en l'internaciona Asociuro di Profesionala Tenisisti (ATP). Nune Simona Halep esas un ek la maxim bona tenisistini dil mondo, rangizita duesme en l'Asociuro di Teniso por Mulieri (WTA).

Altra populara sporti esas rugbio, handbalo e gimnastiko. Dum l'Olimpiala Ludi en Montréal, 1976, Nadia Comăneci, lor evanta 14 yari, divenis l'unesma atletino en la historio qua ganis ora medalio pri gimnastiko pos recevir perfekta 10 de omna judiciisti dil konkurso.




#Article 132: Geno (204 words)


Geno esas parto en DNA quo ajustas ula genetikala qualeso. La genala parti en DNA esas de diferanta longeso. DNA esas kombinuro qua prezervas e translacas genetikala informo di celuli, e la geni havas komandi por l'organismo produktar proteini por celuli. La proteini tenas la celuli - e homo od animalo - vivanta. Cirkume 30.000 geni produktas proteini.

Homo (od ula animalo) konsistas ek celuli. Celulo esas la maxim mikra parteto quo havas nedependanta metabolio e genetikala informo. Singla homo havas en lua korpo adminime 230 diferanta celulo-tipi e 100 trilioni (100 · 1018) di celuli. En omna celuli - ecepte sango-celuli - existas nukleo. En omna nukleo esas 46 kromosomi, e grupigita en pari - ecepte la kromosomi X e Y de sexuo-celuli. Ni heredas la duimo di la kromosomi de la patro e l'altra duimo de la matro. Ca kromosomi konsistas ek du DNA-rubandi qui turnis kune tre tensante. La geni esas parti dil DNA-rubandi.

La sama kazo demonstrata kom serio de mikra til granda: Geni  DNA  kromosomi  nuklei  celuli  homo.

Mutaco esas permanenta chanjo strukturala en genetikala informo di celulo, quo translacas en celulidi kande celuli dividas su. Tale naskas pokope nova speco.

Kelka eventi en la historio di la genetiko:




#Article 133: Tanzania (994 words)


Tanzania (kompleta nomo: Republiko Unionita di Tanzania) esas lando jacanta an estal Afrika che Equatoro. Lu havas kom vicini Kenia ed Uganda norde, Ruanda e Burundi nord-weste, Demokratial Republiko Kongo weste, Zambia sudweste, e Malawi e Mozambik sude. Este jacas l'Indiana oceano.

Bazala fakti pri Tanzania.

Australopithecus afarensis habitis la regiono di nuna Tanzania cirkume 3 milion yari ante nun. Hominidi de la genero Paranthropus habitis la regiono plu kam 2 milion yari ante nun. Cirkume  yari ante nun, l'unesma populi bantua komencis arivar de regioni vicina. Komercisti de Persiana gulfo introduktis islamo en la litoro di la regiono dum la 8ma o 9ma yarcenti.

Vasco da Gama esis l'unesma Europano qua arivis en la regiono di nuna Tanzania, en 1498. Portugalani konquestis komplete la litoro di la regiono en 1525, ma ekpulsesis dal Arabi de Oman dum la 18ma yarcento. Sultano Seyyid Said establisis la chef-urbo di la regiono en Zanzibar en 1840. Il developis komercala chosei qui iris til central Afrika e Lago Tanganyika, e la regiono divenis centro por komerco di sklavi.

De 1880 til 1919 Tanganyika divenis Germana kolonio. Germani establisis bazala skoli e licei en la regiono. Pos finir l'unesma mondomilito, Britaniani okupis la regiono en 1919 ed establisis Britaniana Estal Afrika. En 1928 li inauguris l'unesma ferovoyo di la regiono, Tabora-Mwanga. Britanian administrado duris til 1961.

La teritorio an la kontinento, nomizita Tanganyika, nedependanteskis en 1961. Julius Nyerere esis lua unesma prezidanto. Zanzibar nedependanteskis en 1963. Ye la 26ma di aprilo 1964 Tanganyika e Zanzibar unionesis por formacar Tanzania, e Nyerere divenis prezidanto dil unionita lando.

Nyerere establisis diktatoreso kun singla partiso, ed establisis diplomacala relati kun komunista landi, exemple Popul-Republiko Chinia, Est-Germania e Sovietia. Korupteso lor esis abundeganta.

La rejimo di singla partiso finis en 1985, kande eventis l'unesma plurapartisala elekto. Tamen, l'elekto vinkesis da Ali Hassan Mwinyi, de la partiso Chama Cha Mapinduzi, fondita da Nyerere. En 1990 kelka grupi en Zanzibar demandis plebicito pri la nedependantesko dil insulo, ma lia demandi neglijesis.

Malgre la nerektaji en l'elektala procedo, Benjamin William Mkapa elektesis prezidanto en 1995 e guvernis til 2005. En 2005 itere eventis elekti, e Jakaya Mrisho Kikwete asumis la prezidanteso.

Tanzania esas prezidantala republiko. La prezidanto - nune John Pombe Magufuli - esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio, ed elektesas dal populo por 5-yara periodo. Lu selektas ed indikas la chefa ministro inter la membri di Nacional Asemblitaro. La chefa ministro esas la chefo dil guvernerio en la Nacional Asemblitaro. Pos la 20ma di novembro 2015 esas Kassim Majaliwa.

La legifala povo konsistas ek la Nacional Asemblitaro, qua havas 250 membri qui elektesas dal populo por 5-yara periodo. La nuna konstituco ratifikesis en 1977.

La judiciala povo konsistas ek quar niveli, e kombinas l'autoritato di tradicionala tribuala legi, islamala legi e l'ordinara legaro Britaniana. Tanzania establisis specala korto por komercal aferi en 1999.

L'arkipelago Zanzibar esas mi-autonoma. Ol havas sua propra prezidanto e sua domo di reprezentanti, kun 50 membri qui elektesas dal populo por 5-yara periodo.

Tanzania esas la 31ma maxim vasta lando del mondo. Lua surfaco equivalas aproxime olta di Nigeria. Ol kreesis de l'uniono dil anciena kontinentala stato Tanganyika kun l'anciena insulala stato Zanzibar.

La tereni esas montoza nord-weste de la lando. La maxim alta monto di Afrika, Kilimanjaro (havanta  metri di altitudo) jacas ibe. En nordo ed en westo jacas granda lagi: la Lago Viktoria - la maxim vasta lago di Afrika - an la nordala bordero kun Uganda, e la Lago Tanganyika - la maxim profunda de Afrika - an la westala bordero kun Demokratial Republiko Kongo. La maxim longa fluvio di la lando esas Ruvuma, longa de 800 km, qua formacas naturala frontiero kun Mozambik.

Norde del teritorio anke jacas la famoza kratero Ngorongoro, e la Nacionala Parko Serengeti. Cirkume 38% de lua surfaco protektesas en nacionala parki ed altra protektita arei. Tanzania havas 16 nacionala parki, altra forestala rezervi, ed anke rezervi por chaso.

La klimato varias multe en Tanzania. En l'alta regioni la mezavalora temperaturi esas 10ºC dum la vintro e 20ºC dum la somero, e rare esas min kam 20ºC. La maxim varma epoko eventas de novembro til februaro, kun mezavalora temperaturi inter 25ºC e 31 °C.

Agrokultivo reprezentas cirkume 75% de la TNP di Tanzania ed employas 75% de la laboro-povo. La maxim signifikiva produkturi por exportaco esas kafeo, kotono, spici, ed industriala produkturi. La lando havas multa naturala moyeni, exemple minerali, naturala gaso, e potencialo por turismo, qua kreskabas omnayare: en 2016, ol reprezentis 17,5% de la TNP di la lando.

Tanzania esas la 3ma maxim granda produktero di oro en Afrika, dop Sudafrika e Ghana. L'exploto di naturala gaso en l'insuli Songo Songo komencis en 2004. La gaso uzesas por produktar elektro en Dar-es-Salaam.

Laboro puerala esas frequa en la lando, note por puerini. Inter la populi de etnio Bantua, le Sukuma, le Haya, le Nyakyusa, le Nyamwezi e le Chagga havas plu kam 1 milioni individui single. La maxim populoza urbi di Tanzania esas Dar-es-Salaam (plua kam 2 milion habitanti), Mwanza e Zanzibar (plua kam  habitanti single).

L'oficala linguo di la lando esas Swahilia. L'Angla linguo docesas en skoli, e l'Araba esas larje parolata.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Kristanismo (61,4%). Mohamedani esas 35,2%, praktikanti di lokala religii 1,8%, altri 0,2%, e sen religii esis 1,4% en 2010..

La tradicioni di Tanzania esas precipue orala. La literaturo esas poka, e la libri esas kustoza. La maxim multa libri skribesas en l'Angla o la Swahilia. Shaaban Robert konsidereas la patro di la literaturo en Swahilia. Altra notinda skriptisti esas Euphrase Kezilahabi, Gabriel Ruhumbika, Muhammed Saley Farsy, Faraji Katalambulla, Godfrey Mwakikagile, Mohamed Said, Abdulrazak Gurnah, profesoro Julius Nyang'oro, inter altri.

Pri muziko, la maxim populara stili esas lokala hip hop (konocita kom bongo flava, kantata en swahilia linguo), rumba e reggae.

La maxim populara sporto di Tanzania esas futbalo, quankam lando nulatempe partoprenis en la Mondala Kupo di Futbalo. Basketbalo e plu recente kriketo anke esas populara.




#Article 134: Punta Umbria (135 words)


Punta Umbría trovesas en Atlantikala litoro de la provinco Huelva, en Andaluzia, Hispania.

Segun statistiki de 2002, ol havis 12.583 habitanti.

Plua kam 350 sunoza dii po yaro e mezavalora temperaturo yarala di 21 °C. Singla sezono kapablesas retenar al vizitanto pro sive belajo sive altru. Juar kilometri di blanka e virga plajo, la naturo, sentekta sporti, la maxim sorgoza gastronomio esas sufica atraktilo por projetar resto dum irga epoko.

Juar sunoza e quieta vintri, lumoza e kaloroza printempi, varmeta someri, sempre nuancizata da la atlantikala brizi, e la ora autuni ube la sun-lumo aquiras diferanta nuanci. Ol ne esas loko di extrema temperaturi nek forta klimatala chanji. La plajo, la rivereto, la sen-fina pin-boski o la stradi plena de personi en ca marala urbo esas anke motivo por juar e ekirar, dum irga dato.




#Article 135: Finlandana linguo (1011 words)


La Finlandana linguo esas un ek l'Uralika lingui. Ol esas la oficala linguo di Finlando ma on parolas en la Finlandana anke en Nord-Suedia e mine en Nord-Norvegia. En Rusiala Nord-Karelia la Finlandana linguo esas preske mi-oficala linguo.

Yen kelka bazala fakti pri la Finlandana linguo. On dicas ke en la Finlandana parolesas quale skribesas, ma nuntempe la difero inter la parolado e skriburo (skribita linguo) esas kreskanta.

Finlandana linguo esas un ek la du oficala lingui di Finlando ed oficala linguo inter l'oficala lingui dil Europana Uniono (l'altra oficala linguo di Finlando esas la Suediana, qua uzesas da 5,42 % de la habitantaro en 2010). En Suedia, la Finlandana havas stando di oficala minoritato-linguo lokala. Segun la Nordala Linguo-kunveno, la Fina-linguala populani di la Nordala stati havas la yuro uzar sua matrala linguo en oficerii di altra Nordala stati sen devo pri pagar la kusti de interpreto o traduko.

La bazala formo di la Baltika-Fina lingui, altre dicante la Baza-Fina linguo - a qui apartenas anke la nuna Finlandana linguo - parolesis an la amba rivi di la Finlandana Gulfo ja ante la Kristana yarkontado. Ed adavane, on povas duktar la Baza-Fina linguo e la nuna Laponiana lingui a komuna formo linguala, qua nomesas la Pre-Baza-Fina linguo o la Fina-Lapona bazolinguo. La Baltika-Fina lingui (altre dicante la Pos-Baza-Fina linguo) e la Lapona lingui separeskis una de l'altra cirkume 1000-1500 yari a.Kr. La Finlandana linguo separigis su de la Pos-Baza-Fina linguo pos la komenco di la Kristana yarkontado.

Ante la 16ma yarcento, en tale dicita fru-Fina periodo, la Finlandana linguo ne uzesis kom skribita linguo. De ca tempo on savas nur poka nomi, vorti e frazoparti. La skribita linguo Finlandana naskis konseque de la religiala reformo ye la 16ma yarcento. Episkopo Mikael Agricola editis l'unesma Fina-linguala libri Abc-kiria (Abc-libro) 1543 e Se Wsi Testamenti (La nova Testamento) 1548 pro ke la populani povis ipsa audir e komprenir la santa vorti. La modelo dil ortografio Agricolana esis ilca di Latina, la Germana e la Suediana. L'importanta diferi inter la soni, exemple la longeso di la vokali e konsonanti o la separeso di ä ed e esis nereguloza. Depos ica tempo, ye la old-Fina periodo (de la fino di la 16ma til la komenco di la 19ma yarcento) la stilo di la skribado divenis plu reguloza, ma l'uzo di la linguo ne expansis exter la preliminara docado e l'eklezial uzo. Per la Finlandana linguo skribesis precipue religiala texti e la maxim importanta administrala texti (edikti, statuti, edc.) por la civitani ed la rurani. Lore la populo ofte savis lektar, ma tre rare skribar la linguo.

Dum l'unesma duimo di la 19ma yarcento, en la periodo dil autonomeso, la politikala chanji e la nacionala-romantika idei igis aktuala la developo di la Finlandana linguo. Dum la batalio di la dialekti vice la sud-esta linguala materio prenesis a la skribita linguo anke l'est-Finlandana traiti. Per ca moyeno la skribita linguo developis kom moderita rezolvuro, qua ne plus reprezentis o semblis nula specala dialekto. La lexiko developesis tre vaste vortifante nova vorti per sufixi od adaptante dialektala vorti per modifikita semantiko (exemple juna treno signifikis originale lineo). Per la edikto pri linguo en 1863 imperesis, ke la Finlandana linguo recevus la stando dil oficala linguo apud la Suediana linguo dum pasonta 20 yari. Lo impulsis developar anke la Fina-linguala docado di la populani. Dum la 19ma yarcento fermeskis anke la Fina-linguala jurnalaro e laika literaturo.

En ta tabelo esas demonstrata la konsonanti, qui uzesas en originale Finlandana vorti.

L’ unesma vokalo en vorto diktas quo esas la sequanta vokali.

	

(1) kaveri ‘amiko’, ostaja ‘kompranto’, kuuluisa ‘famoza’
(2) käpälä ‘pedo (di animalo)’, köli ‘kilio’, kylä ‘vilajo’
(3) pelata ‘ludar’, pelätä ‘timar’, isä ‘patro’, lika ‘kraso’

La Finlandana linguo es richa pri vokala kombinuri. Diftongi formacas la vokala parto di ula silabo. Li pronuncesas sen ula interrupto.

La konsonanti alternesas segun la strukturo di la silabo 

La konsonanti esas en febla fazo, 

La konsonanti esas en forta fazo,

Existas anke altra konsonantal alternado.

(Pri la exemplo-vorti finanta per -n en tabelo: la nomini esas en genetivo e la verbi en 1ma persono di prezento.)

(*) nk pronuncesas ηk, e ng pronuncesas ηη

En la Finlandana linguo esas tre importanta distingar kurta e longa fono (e konsonanto e vokalo). Exemple

L’ acento esas sempre - sen ecepto - sur l'unesma silabo (vokalo). 

La Finlandana linguo havas 14 kazi. Kande en Ido on uzas prepoziciono, en Finlandana on uzas kazoformo di substantivo.

(*) Ca tri kazi uzesas por l’ objekto. L’ uzo dil kazi esas richa pri nuanci. Exemple

Anke l’ adjektivi havas tala kazo-formi sen e kun substantivo. Omna atributi dil substantivo havas la sama kazala sufixi kam la chefa substantivo. Do atributala strukturi havas tre multa repetita sufixi, por ex.

La persono-pronomini di la Finlandana linguo esas

Indikativo (asua ‘habitar, lojar’)

En la Finlandana linguo la negativeson iginta vorto esas verbo.

				
En la kondicionalo la sufixo esas -isi-.

En la potencialo la sufixo esas -ne-.

En la Finlandana linguo esas specala pasiva moduso, ed ol diferesas del pasivo dil Indo-Europana lingui. La pasivon on povas formacar de singla verbo sive transitiva, o netransitiva. La pasiva formo havas sempre personala (semantikala) subjekto, ma on ne expresas olu per ula vorto.

Nun on uzas formo di pasivo anke por expresar la 1ma persono plurala

En la Finlandana linguo existas konstrukturi qui equivalas frazi havanta finita verbo-formi. Ca formi konsistas ek kazala sufixi di nomini (substantivi).

Referativa (o participa) strukturo:

Temporala strukturo:

Skopala strukturo:

Modala strukturo:

Netransitiva frazo

Transitiva frazo

Predikativa frazo

Frazo di subisanto

Existentala frazo

Posedo-frazoEn Fina ne existas la verbo havar, ma vice lu on uzas kazala formo di adesivo.

La Finlandana esas tre richa de morfologio. L'ampleso di la formi duktas a to, ke kelka vorti esas ulakaze homonima. Exemple por la vortoformi kuusi palaa esas trovebla mem non tradukuri:

(piceo = kuusi, genetivo kuusen; sis = kuusi, genetivo kuuden; retrovenar = palata, prez. sg. 3. p. palaa; brular = palaa, prez. sg. 3. p. palaa; luno = kuu, tua luno = kuusi; peco = pala, partitivo palaa)




#Article 136: Ingmar Bergman (620 words)


Ernst Ingmar Bergman (1918 til 2007) esis Sueda filmifisto. Naskinta ye la 14ma di julio 1918 en familio di pastoro en Uppsala, Suedia. En pastoreyo diciplino esis tre strikta, pro quo il distanteskis de lua genitori. Kontraste, kun lua avino ilu havis tre varma relato e kun el Ingmar povis ponderar pri tam importanta objekti kam la Vivo e la Morto. Moyeno por fugar de la hemala strikteso esis lua vivaca imaginajo. Strikta pastoro-patro signifikis, ke en longa parto di sua adulta vivo Ingmar kombatis kontre senjoya deo-relato.

Li laboris longe en teatro kom direktisto e chefo ma samatempe il esis filmifisto, quankam il ipsa rakontis, ke il esis nur autodiktanto e heme-laborita direktanto. Por Bergman cinemo-direktado esis tre sexuala aktiveso. Dum lua tota vivo aktiva, sexualeso impulsis lu esar neloyala a sua spozo ed amanto. “La cinemo-direktado esas tre erotika ago”, Bergman explikis.

En 1934 Ingmar vizitis Germania e lojis en pastoro-familio, qua adoris Adolf Hitler. Anke yuna Ingmar tikis, kande il vidis ipsa Führer e salutis ilu nacional-socialista-maniere quale altri. Nacional-socialismo ne esis stranja ideo che le Bergman. Lua Dag-fratulo esis un ek la fondinti di la nacional-socialista partiso en Suedia dum la yari 1930ma.

Diveninte studento, ilu fiancis sua gimnaziala amiko Cecilia, ma li ambe trompis senajorne. La relato finis. Bergman startis studiar literaturo-historio e studento-teatro privacis il de omna sua libera tempo. Ibe il ameskis aktorino, ma lua genitori saveskis lo e lo rezultis tre grava litijo kun genitori. Ed Ingmar e sua patro frapis unu l'altru. Pro to 19-evanta Ingmar skribis desertanta letro a genitori.

Pos studio Ingmar laboris kom lumigestro en teatro e helpanto di direktisto en opero. Samatempe il skribis dramati, ed un ek lua skriburi valoris por studento-teatro. Chefo di Sueda Cinemo-industrio (Svensk Filmindustri) vidis la dramato ed employis lu por plubonigar manuskripti ed facar projeti por nova cinemi. Cinemo Pasiono da Alf Sjöberg repozis en manuskripto di Bergman, qua intruzis en laboreyo por studiar cinemo-direktado.

En 1943 Bergman esis mariajita kun Else Fisher. Pos un semano il fugis, ma il retroiris. Tatempe Bergman komencis laborar en urbala teatro di Helsingborg kom teatrestro. La relato kun sua nova spozo ne duris, e Bergman trovis amikino di lua spozo, Ellen Lundström. Bergman divorcis e mariajesis itere.

L'unesma propra cinemo Krizo pronteskis en 1945, ma Bergman ne esis interesata pri ca cinemo. En 1946 ilu divenis teatrestro en urbala teatro di Göteborg. En 1948 (?) la cinemo Somero-noktala rideto esis tre kritikata da Olof Lagercrantz.

En 1949 Bergman trovis nova amario Gun Hagberg, ed il esis ankorfoye mariajita. En 1952 esis cinematografita Somero kun Monika, e dum laboro il ameskis Harriet Andersson. Bergman desmariajesis itere e translojis kun sua nova amikino a Malmö, ube li komencis laborar en teatro.

De Malmö Bergman transvenis til Stockholm en Rejala Dramatala Teatro (Kungliga Dramatiska Teatern, Dramaten). Bergman esis itere mariajita en 1959 kun pianisto Käbi Laretei, ma du artala personi ne povis vivar kune.

Quale en spegulo filmesis en insuleto Fårö (‘Mutono-insulo’) apud insulo Gotland, ed ube Bergman trovis sua terala paradizo por lektado e pensado. Dum la filmado di Persono - masko di muliero Bergman ameskis Norvegiana Liv Ullmann. L'okesma filio di Bergman naskis en 1966. 

En 1971 Bergman esis mariajita kun Ingrid von Rosen. La kinesma mariajo esis equilibrala. Quankam nova problemi expozeskis: en 1976 policisti arestis lu pro impostala krimini. Bergman esis liberigita ma ilu mustis repozar dum tri semani en psikiatriala kliniko. Depose ilu vivis dum ok yari en Germania, pro ke il ne havis paco por laborar en Suedia. Bergman decidis, ke Fanny ed Alexander esos sua lasta filmo. En 1995 Bergman divenis vidvo.

Ingmar Bergman mortis ye la 30ma di julio 2007 che l'insuleto Fårö.

Memorante sua frua yari, Ingmar skribis:




#Article 137: Lago (170 words)


Lago esas baseno pleneskinta da aquo, interne di kontinento. Ofte baseno esas ula nealta areo, quo ne quik posibligas l'aquo irar adavane. La lagi ne esas parto dil oceano, e to esas la difero inter la lagi e la laguni.

La lagi povas naskar en krateri di volkani (exemple, che la volkano Irazú, en Kosta Rika) od anke en ravini di rokala montari. Profunda lagi aparas kom rezulto di movadi di terala plaki, qui povas krear profunda depresuri qui akumulas aquo. Exemplo pri to esas Lago Baikal.

Biologiale regardante, eutrofa lago havas multe forejo (nutrivo), e pro to li esas dum somero trublinta. Oligotrofa lago havas tre klara aquo ma min multa viva organismi. Amba tipi povas esar humusala, kande l'aquo esas brunatra.

Geologiale omna lagi esas kurtatempala e li plateskos e fine sikeskos. Exemplo pri lago qua sikeskis e desaparis esas lago Poopó, vasta de 1.000 km², qua jacis en Bolivia en altitudo di 3 700 metri, e desaparis komplete en decembro 2015.

Maxim alta lagi en la mondo:




#Article 138: Zanzibar (109 words)


Zanzibar esas teritorio kun autonomeso politikala, en Tanzania. Olu konsistas ek du insuli en Indiana oceano qui distas 40 kilometri de la kontinento. La nordala insulo esas Pemba e la sudala esas Unguja, qua ofte nomizesas Zanzibar.

Lua chef-urbo esas Stonetown, en Unguja. Altra importanta urbi esas en Mkokoni (ank en Unguja), e Wesha, Konde e Mkoani, en Pemba. Segun statistiki de 2012, ol havis  habitanti.

Ol ja habitesis adminime de 20.000 yari ante nun. Ol okupesis dal Persiani, Arabi, Portugalani e pose dal Britaniani. Ol divenis nedependanta del Unionita Rejio en 1963, ed ye la 26ma di aprilo 1964 ol unionesis kun Tanganyika por formacar la nuna Tanzania.




#Article 139: Milito en Vietnam (288 words)


Milito en Vietnam esis milito qua duris dum cirkume 35 yari sen ula rupto. Depos la duesma mondomilito ol influesis da la kolda milito, inter Usa e Sovietia.

Francia komencis okupar Indochinia dum la yari 1850ma e kompletigis lua okupeso en 1893. Dum la duesma mondomilito Francia okupesis dal Naziisti en 1940, ed en septembro sam yaro Japoniani okupis Indochinia. Rapide la Franca autoritati che la regiono komencis kunlaborar kun Japoniani. Diversa movadi qui komence kombatis la Franci e pose la Japoniani unionis su por formacar Viet Minh, sub komando di la Komunista Partiso di Vietnam.

En 1941, Ho Chi Minh, qua rezidabis en Francia, Usa, Unionita Rejio e Sovietia retroiris a Vietnam. Ilu komandis 10.000 gerileri qui luktis kontre Japoniani. Tamen, ilu enkarcerigesis da Chiang Kai-shek pro esar komunista, ma pose liberigesis da la komunista Chiniani e retroiris a Vietnam en 1943.

La preco di milito til nun:

Ye la 10ma di marto 1975 Sud-Vietnamani lansis Kampanio 275, restrikta atakado kontre l'urbo Buôn Ma Thuột, ma l'armeo di Sud-Vietnam demonstris esar nekapabla por atakar, e l'atako krulis la sequanta dio. Kun la falio di ataki kontre Nord-Vietnamana e Viet Cong, refujanti komencis fugar vers Saigon sequanti la trupi en retreto. La neferma stando di voyi impedis rapida fugo.

Ye la 20ma di marto, Thieu imperis ke Hue rezistas, ma en 31 di marto Hue falis. En 7 di aprilo tre Nord-Vietnamana divizioni atakis Xuan Loc, 64 km este de Saigon. En 29 di aprilo Usa anuncis la retreto di tota militisti e oficiri di Usan ambasadeyo da helikopteri. Centi di Sud-Vietnamani en desespero anke invadis l'helikopteri por fugar de lando. Fine, ye la 30ma di aprilo la lasta Usana soldato foriras Saigon, Suda-Vietnam.

La preco di milito:




#Article 140: James Dean (516 words)


James Byron Dean naskis ye la 8ma di februaro 1931 en Marion, Indiana, Usa, ma lua familio balde translojis a Fairmount. James esis ne-esparata filio, e patro imputis sua filio pro esir mariajita. Do relato inter patro e filio esis nebona.

En 1936 Winton Dean, dento-teknikisto, translojis a Los Angeles e James komencis skolo en Santa Monica. Ye la 14ma di julio 1940 lia matro Mildred Wilson Dean, evante 29 yari, mortis pro ovario-kancero. Patro donis James a familio di Ortense-fratino. Do James perdis amba genitori kom non-evanto.

Kom infanto James esis tre impetuita da desegnita figuri de Walt Disney e simulis la tri mikra porkoyuni. En skolo di Santa Monica il partoprenis en teatro-klubo, e pro to la relato kun patro koldeskis. En universitato di Kalifornia (UCLA) ilu partoprenis nur agado di studento-teatro. Il esis studento en historio ed antropologio, ma la studio finis pos unesma yaro.

En decembro 1950 ilu ganis roleto en reklamo di Pepsi-Cola. En printempo 1951 il pleis rolo en religioza tv-dramato. En somero 1951 ilu pleis roleto en tri cinemi; en un ek la tri (Ne richeso ma amo, da Douglas Sirk) James havis un frazo. La kariero di cinemo-stelo ne komencis per ca roleti, e Rogers Brackett, suportanto di James, pensis, ke James havus plu bona chanci en New York, ube granda parto ek la tv-serii produktesis.

Rogers Brackett esis 35 yar evanta ekonomiestro en reklamo-sfero. Ilu esis certena, ke James esas talentoza. Rogers esis anke aminta a James. En multa biografii mencionesis, ke Dean esis homeosexuala, ma plu exakte Dean esis bi-sexuala. En Nova York James ameskis kun Elizabeth (Dizzy) Sheridan, kantisto e dansisto. James ed Elizabeth vivis kune, kande Rogers esis en Los Angeles. Dean lernis vivar duopla vivo ed ilu divenis mistika. Pos Dizzy, James ameskis kun Barbara Glenn, quo pose dicis: “Jimmy ne asentis parolar” e “il timis lasar altru che su”.

En agosto 1952 Dean divenis studento en Actors Studio, ma ilu ne toleris la severa kritiko, quo esis nur moyeno por developar talanteso. En komenco di yaro 1954 Dean pleis teatro-rolo en The Immoralist. Skriptisto Paul Osborn vidis la dramato ed il rekomendis Dean a la direktisto Elia Kazan por la cinemo Ad esto de Edeno (segun la libro da John Steinbeck).

Dum cinematografo Dean dicis lua frazi segunvole. Lo kreis antipatio inter aktori, quo esis importanta por la rakonto dil cinemo. Ma Dean tre askoltis Kazan, quo trovabis Marlon Brando e Montgomery Clift. Samayare 1954 Dean pleis en Yuna rebelo da Nicholas Ray e Giganto da George Stevens.

James Dean amis rapida motorcikli ed automobili. Pos la cinematografo di Giganto il volis partoprenar en automobilo-konkurso per lua nova Porsche 550 Spyder. Ye la 30ma di septembro 1955 ilu departis per Porsche de Los Angeles a Salinas, la konkurso-loko. Sur la voyo eventis acidento, e James Dean mortis, lor evante 24 yari.

Omna cinemi reprezentesis pos morto dil stelo, e lo fortigis la tranceso e mistikismeso. La legendo esis naskinta. Quankam kolego Humphrey Bogart ironikale komentis la Dean-histerio: “Dean mortis en justa tempo. Se ilu transvivus, il ne povabus vivor segun lua reputeso.”




#Article 141: Wangari Maathai (135 words)


Wangari Muta Maathai (1940 til 2011) esis Keniana medio-aktivisto. El laboris kom vice-medioministro di Kenia en 2004. Sama yaro el esis premiziita kun Nobel-premio pro sua ago por toleranta progreso, demokratio e paco.

Wangari Maathai fondis la movado Green Belt en 1977 por kombatar erodo da plantacajo di arbori. L'unesma arbori el plantacis en Nairobi, en parko di libereso, kande la Keniana rejimo volis konstruktar ibe granda komerceyo. Elua ago efektigis desfacileso kun la rejimo, ed el esis dufoye enkarcerigita. En karcero el esis tormentita. Til nun l' organizuro plantacis c. 30 milioni arbori en multa Afrikana landi.

Wangari Maathai esis unesma estal Afrikana muliero, quo defensis sua diserturo pro doktoresko. El studiis biologio dum la yari 1960ma en Usa e Germania. Pose el docis biologio en multa universitati en Afrika ed en ocidentala landi.




#Article 142: Aleksis Kivi (227 words)


Aleksis Kivi (1834 til 1872) esas nacionala skriptisto di Finlando.

Ilua orginala familio esis Sueda-linguala Stenvall (‘stono-muro’), ma il igis ol Fina-linguala Kivi (‘stono’). Lua patro esis shuo-igisto Erik Johan Stenvall en Nurmijärvi (en gubernio Häme).

Aleksis Kivi skriptis dramati e poemi. Multa verki esas tradukita. Anke cinemi facesis de dramati e de la sola romano. Kivi esis unesma Finlando qua obtenis populareso per sua literala verki, do nun il esis valorita kom patro di la Fina-linguala literaturo. Pluse la prima spektaklo di lua dramato Lea ye la 10ma di mayo 1869 esis la nasko-dio di la Fina-linguala teatro. 

Aleksis studiis en Helsinki de 1847 til 1856, unesme en universitato, pose sole. Il ganis nemulta premii dum la yari 1850ma e 1860ma, exemple statala premio en literaturo en 1865. Un ek la kandidati por premio esis anke Johan Ludvig Runeberg, quo esis tatempe nacionala skriptisto di Finlando (il skribis en la Sueda). 

Pos la studio en universitato Kivi translojis en Siuntio. Il trovis 20 yari plu olda matrono Charlotta Lönqvist, qua komprenis, quala genio Kivi esis. Charlotta donis a Kivi protekteyo e senpagala lojeyo. Regretinde Kivi sufris pro alkoholo dum la yari 1870ma e falis en psikiatriala hospitalo. La tombo di Kivi esas en Tuusula, apud Helsinki.

Nune, la 10ma di oktobro esas dio di Aleksis Kivi e dio di Finlandana literaturo.

La verki di Aleksis Kivi:




#Article 143: Religio (241 words)


Religio esas kulturala sistemo di konduti e praktiki, vidpunto pri la mondo, etiko e social organizuro qui relatas la homaro a la supernaturajo, trancendanteso, e spirital elementi. Tamen, ne existas unika erudita opiniono pri quo precize konstitucas ula religio.

Multa religii anke havas naraci, simboli e sakra historii qui pretendas explikar la senco di la vivo, o l'origino di la vivo o dil universo. Segun lia kredo pri la kosmo e la homala naturo, ula persono povas adoptar specifika moralo, etiko, religiala normo e vivostilo. Segun kelka statistiki, existas cirkume 4.200 religii praktikata en la mondo, e sennombra altra religii extingita.

La religio esas fenomeno qua existas en omna kulturi, de la prehistorio til num. Dum Paleolitiko e dum granda parto di la historio di la homaro, la religio uzesis por komprenar ed explikar la naturala fenomeni e por influar li. Fenomeni quale klimato, la sezoni, la vivo, la morto, la kreado, la vivo pos la morto, e la strukturo dil kosmo esis subjekti por religiala expliki, qui mencionis dei qui kontrolis ica fenomeni, o mencionis loko nevidebla por la homi ma habitata da deaji e mistika enti. La religio esis la formo por mantenar komuniko, per rituali e pregi, kun ica deaji, ed ica religiala praktiki helpis mantenar la kohero interne la sociala grupi, plufortigar la hierarkio e krear senco pri identeso koletiva.

Segun la religii naskinta en Proxim Oriento

Segun religii naskinta en India

Segun Chiniana e Japoniana religii




#Article 144: Republiko Chinia (952 words)


La Republiko Chinia (anke nomata Taiwan e Formoza) esas republiko che maro di Estal Chinia, konsistanta ek l'insulo Taiwan ed altra insuleti, inter kontinentala Chinia e Hong Kong. Oficale Taiwan ne judikesas kom stato, vicee kom parto di Chiniana teritorio. Tamen ol funcionabas kom nedependanta stato depos 1949, kande komunisti kaptis povo en kontinentala Chinia.

Taiwan unionabis al kontinento dum Pleistoceno, til l'elevo di marala nivelo cirkume  yari ante nun. Kelka homala restaji de Paleolitiko (20.000 til 30.000 yari ante nun) trovesis en l'insulo.

Plu kam 8.000 yari ante nun, Austroneziani koloniigis l'insulo. La linguo di lia decendanti, konocita kom l'aborijeni Taiwanani, apartenas a la grupo Austroneziana, qua inkluzas Malayo-Polineziana lingui.

Chiniani de etnio Han komencis koloniigar l'insuli Penghu dum la 13ma yarcento, ma pro l'enemikajo di lokala tribui e pro la manko di ekonomiala moyeni, poka stranjeri vizitis l'insulo til la 16ma yarcento. En 1590, Portugalani establisis komercala bazo en l'insulo, qua de lore divenis konocata kom Formosa. Pose, Hispani okupis ol, ma ekpulsesis dal Nederlandani en 1642.

En 1662 Zheng Cheng-gong vinkis Nederlandani ed okupis l'insulo en nomo di la dinastio Ming. Taiwan divenis parto di Chinian imperio til 1895, kande Japonia sizis ol. Che kontinentala Chinia, l'imperiestro Puyi revokesis de la povo en 1911, e la republiko proklamesis, kun Sun Yatsen kom lua unesma prezidanto. Tamen, la politiko di Chinia duris nestabila, til ke en 1931 Japonian imperio okupis Mandjuria, ed en 1937 li komencis la duesma milito Chiniana-Japoniana, kun skopo dominacar tota kontinentala Chinia.

Japonia sukombis pos la duesma mondomilito, e balde pose komencis interna milito pri la kontrolo di la povo, inter la partiso Kuomintang e la komunisti. La komunisti vinkis l'interna milito en 1949, e Chiang Kai-shek fugis a Taiwan kun sua armeo, e membri de la partiso Kuomintang.

Taiwan duris uzar la nomo Republiko Chinia e divenis membro dil Unionita Nacioni, ma perdis lua sideyo ibe en 1971, por la komunista Chinia. Do Taiwan falis en diplomacal izoleso. En 1979, Usa ligis diplomacala relati kun Chinia, ma samatempe Usa promisis suportar la defenso di Taiwan.

Dum l'existo di le du Chinia, la relato inter li esabas tensa. Nula milito komencabis, malgre centi di fuzei nune apuntesas a la kontrea rivo di la stretajo di Taiwan. En 1992 komencis kurta periodo di amikeso inter la du Chinia: li aceptis l'ideo pri unika Chinia, ma amba parti havis sua propra ideologio. La periodo di amikeso finis en 1999, kande lore prezidanto Lee demandis ke Taiwan judikesis kom nedependanta stato.

Taiwan esis stato kun singla partiso til 1988, kande lore prezidanto Lee Teng-hui permisis l'existo di politikala opozantaro. En 2000 la monopolo di Kuomingtang  pri povo finis, kande Chen Shui-bian elektesis prezidanto. Chen Shui-bian suportis l'ideo pri du Chinia. Tamen, segun la Popul-Republiko Chinia, Taiwan esas nur rebela provinco de la Popul Republiko Chinia.

Popul-Republiko Chinia alegas ke la guvernerio di la Republiko Chinia esas nelegitima, e referas ad ol kom l'autoritato di Taiwan. Tamen, la Republiko China havas sua propra konstituco, lua propra prezidanto e lua propra armeala forco, e konsideras su suverena stato. La Popul-Republiko Chinia nulatempe kontrolis la teritorio di Taiwan.

La konstituco di la Republiko Chinia adoptesis ye la 25ma di decembro 1946 e divenis efikiva la 25ma di decembro 1947. Lor ol adoptesis, tale-nomizita nacionalista Chinia kontrolis multa teritorii en la kontinento, ante perdar l'interna milito kontre la komunisti e lua guvernerio refujar su en Taiwan.

Segun la konstituco di 1947, la chefo di stato de la republiko esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 4-yara periodo. La chefministro selektesas dal prezidanto. La lasta revizo di la konstituco eventis en 2004.

La parlamento (立法院, Lìfǎ Yuàn) havas unika chambro kun 113 membri, qui elektesas dal populo por 4-yara periodo. De la sideyi en la parlamento, 6 rezervesas por aborijeni.

La Republiko Chinia konsistas ek l'insulo Taiwan e vicina insuleti. La klimato esas subtropikala en granda parto e tropikala en sudo.

Lua maxim granda urbo esas Taipei. Altra importanta urbi esas Tainan e Kaohsiung.

Taiwan havas kapitalista ekonomio. Moderna industrio developis rapide, e Taiwan judikesas kom un ek la 4 Aziana Tigri.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Taiwan havis  habitanti. La maxim multa (plu kam 95%%) esas Han-Chiniani, inkluzite le Hoklo, qui reprezentas cirkume 70% de la habitantaro dil insulo. Malayo-Polineziani esas cirkume 2,3%.

L'oficala linguo di la lando esas Chiniana. Taiwanana (Min Nam), dialekti Hakka, e cirkume 16 altra nativa lingui anke parolesas..

La religii kun maxima nombro di adepti esas Budismo, praktikata da 35,3% de la habitanti, e Taoismo, praktikata da 33,2%. Kristani esas 3,9%, praktikanti di populara religii (inkluzite Konfuceismo) esas 10%, sen religio o sen informo esas 18,2%.

La kulturo di Taiwan decendas di la tradiciona kulturo de kontinentala Chinia kun Japoniana kulturo, Konfuciana kredaji e Ocidentala kulturo. Pos instalar su en Taiwan, Kuomintang impozis oficala interpreto di tradicionala Chiniana kulturo. Tradicionala kaligrafio, pikto, teatro, folkloro ed opero Chinian adoptesis. un ek la granda turistal atraktivi di Taiwan esas la muzeo dil Nacionala Palaco, establisita en 1925, qua kontenas plu kam  objekti ed artal objekti Chiniana, de paleolitiko til la dinastio Qing.

Pos la yari 1970ma komencis granda debati pri la developo di propra Taiwanana literaturo, en pri l'acepto dil uzado di Taiwanana Hokkien-linguo en la libri. Inter la skriptisti qui adoptis Hokkien-linguo esas Yang-Min Lin e Li Kuei-Hsien. Kompozisto Tyzen Hsiao (1928-2015) anke skribis kansoni en Taiwanana Hokkien.

Basketbalo esas la maxim populara sporto di la lando. Basbalo introduktesis dum Japonian okupeso, e nun la lando exportacas basbalisti por Usan e Japonian esquadi. Futbalo ne esas tam populara kam basketbalo e basbalo, quankam lua esquado sucesis en Aziana konkursi.

L'aborijeni esas cirkume 2,3% de la habitantaro e havas lua propra kulturo, diferanta de Chiniana.




#Article 145: Krucomilito (206 words)


Kruco-milito esis milito per quo west-Europana Kristani entraprezis liberigar Palestina de Islamani dum la 11ma, 12ma e 13ma yarcenti. Motivo por krucomiliti esis en rezurektanta entuziasmo ekleziala, volo di noblaro por aventuro ed en ekonomikala problemi di stati. Pilgrimo-voyaji a Santa Lando esis dum mezal epoko frequa, ma kande Seldjuki konquestis ye 1070 Palestina, Islamani komencis persekutar pilgrimeri. Cezaro di Est-Roma Alexios 1ma pregis helpo de west-Europani kontre Seldjuki, e pro to, ye 1095 la papo Urbanus la 2ma sugestis en sinodo, en Clermont, ekirar a milito (kampaniar?) pro liberigar Santa Tombo en Palestina. Dum yarcenti on igis multa krucala kampanii. La skopo di militi ne esis obtenita e Palestina esis sub regno di Islamani multa yarcenti. En 1291 lasta loko di Kristani en Palestina, Akkon, falis en manui di Islamani.

En Skandinavia, Suedia igis nemulta milital expedicioni a Finlando dum 12ma e 13ma yarcento. Anke ca expedicioni esas nomizata kruco-militi pro ke papo sugestis Kristana reji di Suedia forsante konvertar pagana tribui en Finlando e Baltia. Vere oli esis nur konquesto-militi.

Ultempe anke ca nesucezoza kampanii esas konsiderata kom parto di kinesma krucomilito: 1217–1218 rejo di Hungaria András la 2ma di Hungaria militis en Siria sen ula vinko. 1218–1222 krucomiliteri atakis Egiptia sen ula vinko.




#Article 146: Hinduismo (1308 words)


Hinduismo esas tre probable la maxim anciena religio qua existas en mondo. Ol ne havas fondero ed esas paganismo (o politeismo) kun tre alta filozofio e psikologiala savo. Ita tre alta penso- e koncio-nivelo posibligis ad ol posvivar omna ataki dal monoteista religii e precipue dil islamo.

La tre richa mitologio e penso-maniero dil Hinduismo ne povas facile klasifikesar segun la normi dil Ocidentala mento. On povas tamen skribar ke existas fundamentala triuno en l' Indiala religio, nome Brahma la Kreero, Vishnu la Protektero e mantenero dil universo e Shiva la Destruktero, qui omni esas aspekto dil lo Absoluta nekonocebla, nome Brahman. La kulti (puja-i) di Vishnu e Shiva esas maxim difuzita dum ke olta di Brahma apene existas pro ke on ne reprezentas la kreo-proceso. En la realeso esas turbo de deaji che Hinduismo, nam la dei esas nur diversa aspekti di lo deala qua fundamentale esas una. Notinde ke la kulto di Ganesha, dio kun elefanto-kapo e filiulo di Shiva, esas extreme sucesoza nunepoke, nam Ganesha esas deajo qua okupesas pri la singladia vivo e desaparigas la obstakli qui impedas la realigo dil deziri di lua devocozi.

Hinduismo esas la kadro dil kasto-sistemo qua origine posibligis (e posibligas ulagrade ankore nun) harmonioza kunvivo inter tre diversa populi, rasi e genti. Existas quar fundamentala kasti (dividita en grandanombra sub-kasti) nome oli esas olti di la bramani (sacerdoti), di le Kshatriya (militisti), di le Vaishya (komercisti, Gandhi esis Vaishya) e di le Shudra (agrokultivisti e mestieristi). Regretinde ita sistemo degeneris e tre rigideskis lor la periodo dil Mohamedismala okupado di India. Anke la dicita sistemo ne havis la tempo inkluzar marjinala populi e li divenis netushebla e quaze exter la socio-ordino di India. Esas notinda ke la nociono di pureso same mentala kam korpala esas tre importanta por la Hinduismo ed anke pleas grava rolo en la medicino naskinta en la kadro di Hinduismo, nome la ayurveda-ala medicino. La tradicionala linguo di Hinduismo esas la Sanskrita idiomo qua esis dum plura yarmili la komuna linguo dil bone edukita Indiani e qua en kelka medii esas vivanta ankore nun. La Hinduismo ne timis evolucionar dum lua longa existo ed anke nunatempe esas tre apta adaptesar a la moderna mondo e mem seduktar la Ocidentani, quankam ol nule vizas konvertar irga homo exter India.Pluse esas notinda ke Varanasi o Benares (por l' Ocidentani) esas la sakra urbo dil Hinduismo adube pia Hinduisti volas mortar por obtenar plu rapide la liberigo spiritala lor lia transmondesko pos lia kremaco ed imerso di lia cindraji en fluvio Ganges. 

Por havar plusa informi pri Hinduismo esas tre facila serchar informi che la interreto en onua nacionala linguo. Taskope on serchez la vorti : Vishnu (o Vishnou por la Franca-parolanti), Shiva, Ganesh(a). La ikoni dil deaji esas splendidega (supera a la Kristana ikoni) e la Indiana muziko dil puja (kulto por deajo) esas tre bela (se onu havas la fortuno kaptar tala ret-pagino). Pro la prezenteso di multa Indiana enmigranti en Ocidento e pro la prestijo dil Indiala kulturo e spiritaleso, Hinduismo, e precipue lua filozofio, influas diskrete ma efikive la mento dil Ocidentani a plu granda toleremeso e komprenemeso pri altra kulturi e religii.

Le Vedas konsistas:

La Upanishad klarigas la spiritala esenco di le Vedas e li trovesas ye la fino di le
Vedas. La nombro di le Upanishad esas 1.180, inter qui le maxim importanta esas:

Brihadacharyas Upanishad.

La Vedangas e la Upavedas esas anke altra Santa Libri dil Hinduismo, li esas texti,
qui augmentas la antee dicita Vedas. Existas sis Vedangas: Siksa, Jyotisha, Kalpa, Niruti,
Candas e Vyakarana. Jyotisha (pri astrologio) esas la maxim famoza inter li. La Kalpa
parolas pri ritualeso. La Upavedas esas kin: Artha, Dhanur, Sthapatya, Gandara e Ayurveda.
La Ayur-veda” esas la temo pri l'arto di la medicino.

La Agamas parolas pri rituali por l'adorado di la Deuli e Deini. Oli esas kin ed oli traktas
pri l'adorado di Ganesha, Shakti, Surya, Shiva e Vishnu.

Li traktas pri du inkarneski di la Sinioro
Vishnu, sub la formi di Rama e Krishna. Ramayana skribesis da Valmiki e la
Mahabharata da la Sajulo Vyasa.

Ol esas morala rakonti.

La santa linguo dil Hinduismo esas la sanskrita linguo, parolata ye la 2000 a.K. en India.
La signifiko dil vorto Sanskrit esas: perfekta, perlaborita linguo. Ol esas la linguo di le

linguo evolucionis multa lingui parolata en India e Bangladesh: Hindua, Bengala,
Maratha, Gujarata, Nepala (parolata en Nepal) e Sinhala (parolata en Shri Lanka). Grava
esas la komuna vorti inter la Sanskrita linguo, la Latina linguo,la Greka linguo e la
Lituana linguo.

La Hinduismo esas religio kun diversa Deuli e Deini. Tri esas la Dei, qui guvernas la mondo: Brahma: la kreinto, Vishnu: la prezervanto e Shiva: la destruktanto.

La Deo Vishnu exekutas la tasko prezervar la mondo per Sua inkarnesko aden multa formi
ye tempi di krizo. La tri Deuli, qui guvernas la mondo, havas spozini, qui esas Deini. La
spozino di Brahma esas Sarasvati, Deino di la konoco. La spozino di Vishnu esas Lakshmi,
Deino di la richeso e di la prosperado. La spozino di Shiva esas Parvati, qua esas adorita
kom Kali o Durga.

Existas anke altra Deuli e Deini, exemple: Ganesh, qua havas la kapo di elefanto ed il esas la filiulo di Shiva e di Parvati. Hanuman, qua esas simio,
Surya: Deo dil suno,
Ganga Ma: Deino dil rivero,
Samudra: Deo dil maro, Indra (lat. Imber) Rejo dil Dei,
Prithvi: Deino dil tero, Shakti: Deino dil forteso, Agni (lat. ignis), Varuna (gr. ouranós).etc.
Segun la Hinduala maniero la Deini esas nomizita Ma quo volas dicar: matro.
Ula Dei havas plu kam un nomo. Shiva esas anke nomizita Shankar , Mahadev , Natraj,

La inkarneski di Vishnu (Avatar).

La Sinioro Vishnu inkarneskis 9-foyi por la prezervado dil mondo e singlafoye Il havis
diferanta formi, qui esas adorata kom Dei.

Bazala koncepto dil Hinduismo esas la lego dil Karma, sankrita vorto, qua
signifikas: ago. Ica koncepto esas strikte ligita kun la lego di la migrado dil anmo. La
existo dil anmo ne esas limitizita a singla korpo, ma pos la morto la anmo migras ad altra
korpo e to eventis ed eventos por sempre. Quale dicas Sinioro Krishna en la Bhagavad
Gita:  Nultempe existis tempo, ye qua Me, Tu, o ica Reji ne existis e ni ne cesos existar
ye la futuro..
To volas dicar ke la anmo (atman) esas eterna e kovris, kovras e kovros sempre nova korpi segun la agi, bona o mala, quin ol facis sur la Tero. Bona agi en la antea vivo signifikas bona korpo e bona vivo en la nuna existo, mala agi kontree signifikas mala korpo, mala vivo e korpo di sufrado. To signifikas la puniso pro la pasinta peki, quin ni trovas en nia nuna vivo ed en nia nuna korpo. La libereso de ica ciklo di morto e rinasko esas nomizita moksha, sanskrita vorto, qua signifikas libereso. La anmo (atman) qua atingas la stando di moksha iras a la cielo e ne plu retrovenas a la Tero por nova riinkarneski. To ne volas dicar ke la anmo vivos en la cielo, nur per spiritala vivo. Irar a la cielo povas anke signifikar: finar la ciklo dil terala inkarneski e meritar nova vivo en altra materiala mondo plu alta kam la Tero, ube la vivo esas plu joyoza kam doloroza, e ube existas materiala joyi, qui sur la Tero ne existas.

En la Hinduismo la koncepto di mondo ne esas limitizita a la Tero. Deo ne kreis nur la Tero, Il kreis nekontebla mondi.
Ca mondi, materiala e spiritala, mondi kreita e mondi destruktita, kreesis por la joyo di la kreiti; e to esas la ciklo di kreado, prezervado e destruktado... qua iras adavane eterne. La anmi iras ne nur de korpo a korpo (migrado) ma anke de mondo a mondo. Pro ke la vivo dil anmo ne havas fino.




#Article 147: Peru (1033 words)


Peru esas lando jacanta an la westala rivo di Sud-Amerika. Lu havas kom vicini Chili sude, Bolivia sud-este, Brazilia este, Kolumbia nord-este, ed Equador norde. Weste jacas l'oceano Pacifiko.

Bazala fakti pri Peru

La maxim anciena restaji pri homala habitado en Peru evas de 11000 aK. Plu multa kulturi (Chavín, Paracas, Mochica, Nazca, Wari e Chimu) prosperis en la regiono. Dum la 14ma yarcento l'Inkai aparis kom povoza stato e formacis la maxim vasta imperio di Amerika ante l'arivo di Cristoforo Colombo.

En 1532, pos vinkir la lasta Inkao-chefo, Atahualpa, Hispani komandita da Francisco Pizarro konquestis Peru. En 1542, li formacis la Vicerejio Peru, e minado divenis lua maxim importanta ekonomiala agado. La skopo dil vicereji esis defensar la litoro de Franca kontrabando e de Angla e Nederlandana pirati. Li konstruktis fortresi en la portuala urbi Valdivia, Valparaíso, Arica e Callao. Tamen, Britaniana korsar-navo Henry Morgan spoliis Panama-Urbo en 1670.

Dum l'epoko dil vice-rejio, revolti ofte eventis. Cirkume 1656, Pedro Bohórquez kronizis su kom inkao (imperiestro) ed instigis indijeni a revolto. En 1742 eventis revolto kontre la Hispana dominacajo, komandita da Juan Santos Atahualpa, ed en 1780 eventis altra revolto, komandita da Tupac Amaru la 2ma.

José de San Martín proklamis Peru nedependanta de Hispania ye la 28ma di julio 1821, e fondis republiko. Balde pos la deklaro pri nedependo, intensa disputi inter militestri pri dominaco efektigis politikala nestabileso. De 1879 til 1883 Peru partoprenis la Milito di Pacifiko ensemble kun Bolivia, kontre Chili. Konseque ol perdis la provinci Arica e Tarapacá.

Pos la milito kontre Chili, Peru facis extraordinara esforco por rikonstruktar su. En 1894 Nicolás de Piérola organizis militeto, revokis Andrés Avelino Cáceres e riasumis la povo en 1895. Il finis sua duesma guvernisteso en 1899 e komencis fiskala, armeala, religiala e civila reformi. Dum la guvernisteso di Augusto B. Leguía Usana kapitalo recevis facilesi, e la borgezaro favoresis.

Pos la ekonomiala krizo en 1929 Peru alternis periodi di demokratio e di autoritoza rejimi. En 1968, generalo Juan Velasco Alvarado revokis lora prezidanto Fernando Belaúnde Terry per stato-stroko. En 1975, nova stato-stroko, komandita da Francisco Morales Bermúdez, revokis Velasco Alvarado, e preparis transito a la demokratio.

Dum la yari 1980ma Peru subisis desquieteso pro alta extera debo, alta inflaciono, kresko di komerco di drogi, e kresko di la violento. Dum l'administrado di Alberto Fujimori, Peru komencis rekuperar sua antea stando, ma akuzi pri korupto, autokratismo e violaco di homala yuri koaktis Fujimori renuncar en 2000. Pos la fino dil rejimo di Fujimori, Peru esforcis kombatar korupto e mantenar ekonomiala kresko.

De sua nedependantesko til nun, Peru sempre esabas republiko. La prezidanto esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio, ed elektesas dal populo por 5-yara periodo. Lu indikas la chefo di la ministraro, qua ne esas exakte chefministro por ne esar chefo di la guvernerio.

Segun la nuna konstituco adoptita ye la 31ma di decembro 1993, la parlamento (Congreso de la República) havas unika chambro kun 120 membri, qui elektesas por 5-yara periodo. Antee, segun la konstituco di 1979, ol havis du chambri e 240 membri.

La judiciala povo konsistas ek korti di unesma instanco, korti di paco, supera judiciala korti e, super omni altra, la Supera Korto di la Republiko, konsistanta ek 3 sektori: civila sektoro, kriminala sektoro e konstitucala e sociala sektoro.

Peru esas fondero-membro di la Komunitato Andiana di Nacioni (Hispane: Comunidad Andina, CAN).

La montaro Andi trairas la lando de nordo til sudo paralele al litoro e dividas Peru en 3 regioni. La costa (rivo) en la westo esas vasta ed arida planajo, precipue en la sudo (Arequipa, Tacna). En la sierra (montaro) stacas la maxim alta monto di la lando: Huascarán, kun altitudode  metri. En la esto jacas la 3ma regiono: selva (Amazoniana junglo), qua kovras preske 60% dil teritorio.

Lua maxim importanta fluvii esas Ucayali, Marañón, Putumayo, Yavarí, Huallaga, Urubamba, Mantaro ed Amazon. Peru dividas Lago Titicaca kun Bolivia.

Quankam ol jacas proxim Equatoro, Peru ne havas klimato nur equatorala, pro l'influi da Andi e Humbolt-aquofluo, qui multe variigas la klimato. La litoro havas moderema temperaturi, poka pluvi e granda humideso. En la Andina regiono, la pluvo esas intensa dum somero, e la temperaturi e humideso diminutas ye granda altitudi. En la regiono di junglo la pluvi esas intensa e la temperaturi esas alta, ecepte en la sudo, qua havas kolda vintri. La mezavalora yarala pluvo-quanto varias de 200 mm en la norda litoro, 150 mm en la suda litoro, min kam 500 mm en la zono yungas, 700 mm en la kolda zono (altitudi de 3.000 til 4.000 metri), til 2.000 mm omnayare en la foresto Amazonana.

La chef-urbo e maxim granda urbo di la lando esas Lima. Altra importanta urbi esas Arequipa, Trujillo e Callao.

Peruan ekonomio kreskis mezvalore 6.4 omnayare depos 2002 e mantenas preske stabila kurso di kambio e basa inflaciono. Tamen, segun informo de 2010 cirkume 31.3% di lua habitantaro esas povra, inkluzite 9.8% extreme povra.

Servadi reprezentas 53% de la TNP, l'industrio reprezentas 22%, extraktiva agadi reprezentas 15% ed imposti reprezentas 9.7%. Minado, agrokultivo, pesko ed edukado esas la precipua ekonomiala agadi di Peru. Callao esas la precipua portuo di la lando.

Kun 29.5 milion habitanti, Peru havas la 4ma maxim granda habitantaro di Sud-Amerika. Granda parto di lua habitantaro koncentras su en la provinco di Lima ed en Callao. Cirkume 32% esas indijeni, 47% esas mestici, 18.5% esas blanka (precipue de Hispana origino), 2% esas nigra e 0.5% decendas de Est-Aziani.

En 2007 on kalkulis ke 92,9% dil adulti savis lektar e skribar. La procento en rurala zoni esis nur 80.3%kontre 96.3% en urbala zoni.

La Peruana kulturo mixas Hispana ed indijena influi ma anke Afrikana ed Aziana ed altra Europan influi. La Inkai facis arkitekturala prodaji, quale la konstrukto di Machu Picchu. Dum la Hispana koloniala periodo, la baroko dominacis la kolonial arto, quankam ol recevis influi de indijena kulturo.

Lua literaturo produktis nomi quale Ciro Alegría, José María Arguedas e César Vallejo. Pos la duesma duimo dil 20ma yarcento la maxim importanta nomo esas Mario Vargas Llosa, Nobel-laureato pri literaturo en 2010.

Lua muziko havas Andina, Afrikana ed Hispan influi. Folklorala dansi inkluzas marinera, tondero e huayno.

La maxim populara sporto en Peru esas futbalo.




#Article 148: Texas (357 words)


Texas esas la duesma maxim vasta stato di Usa, dop Alaska. Jacanta sude, apud la bayo di Mexikia e Mexikia, ol havas kom vicini la stati Nova-Mexikia, Oklahoma, Arkansas e Louisiana.

Hispaniana Álvar Núñez Cabeza de Vaca naufrajis en la litoro di la nuna Texas en 1528. En 1821 la regiono divenis parto di Mexikia pos Mexikiana nedependo-milito, e formacis la stato Coahuila y Tejas.

Ye la 21ma di aprilo 1836 eventis la batalio di San Jacinto, en Texas. En la batalio la Texsana armeo dil generalo Sam Houston, qua inkluzis multa volontarii de USA, vinkis Mexikiana armeo dil generalo Antonio López de Santa Anna. La batalio duris dek-e-ok minuti; 630 Mexikiana soldati mortis, kontre 9 morti de la Texasani.

Texas, antee parto di Mexikia, pose divenis su-guvernanta. La nedependo di la nova republiko ne agnoskesis da Mexikia. La precipua politikala afero en la republiko Texas esis kad ol devas esar parto di Usa, o ne.

Ol divenis Usana stato ye la 29ma di decembro 1845.

La konstituco di Texas adoptesis en 1876. La legifala povo dil stato havas du chambri: Chambro di Deputati, kun 150 membri, e la Senato dil stato, kun 31 membri, qui reprezentas 31 distrikti.

Texas havas 32 deputati e 2 senatani en Usana Kongreso.

Westa parto di Texas esas sika dezerto, ma esta e riverala parti esas favoroza por agrokultivo. Texas anke produktas petrolo.

La maxim alta monto di stato esas Monto Guadalupe, kun 2.667 metri di altitudo.

Dum la komenco di la 20ma yarcento trovesis petrolo en rivala areo, quo igis agrikultivala lando industriala. Nun, la maxim granda ekonomiala centri esas Austin (1.350.000 habitanti), Dallas - Fort Worth (5.500.000 habitanti), Houston (500.000 habitanti) e San Antonio (1.800.000 habitanti).

Ek la 22 milion habitanti, 1% esas Indjeni, 1% Aziani, 12% Negra, e cirkume 32% havas Latin-Amerikana origino. Fakte la nombro di Latin-Amerikani esas multe granda, nam multa ne havas dokumenti.

Famoza rock-bando ZZ Top esas Texasana.

Dum la 19ma yarcento policisti esis nemulta en Texas, ed omno havis la yuro pri defensar su per pafilo. Nun ca principo ordinare aceptesas en Usa. Cirkume 2 ek 3 krimini igesas per pafili en Texas.




#Article 149: Biciklo (203 words)


Biciklo esas sula vehilo kun du roti konektas da kadro qua movas per muskulala energio di biciklero sidas en mezo e tenas per manui la guvernilo jirantas avan roto. L'energio transiras maxim ofte per pedali e kateno a dop roto. Biciklo equilibras dum movo.

Nuntempa biciklo developis pokope. Unesme biciklero kuris sidante propulsante la sulo per pedi nam ne havis ula pedali e kateno. Franca M. de Sivrac igis en 1791 l'unesma biciklo. Ol aspektis cikloza kavalo, ed esis tre  sen ula guvernilo. Germana barono Karl von Drais juntis en 1817 a biciklo jiranta roto frontala e guvernilo. Skota Kirkpatrick MacMillan inventis la sistemo di manivelo direta ad dop roto en 1839. Anke Parisana Pierre Michaux developis l'uzo di pedali dum la yari 1860ma. La transmiso di energi esas unesma da ingrano pose kateno.

H. J. Lawson konstruktis unesma biciklo moderna en 1879. La komforteso kreskis en 1888, kande Skota John Dunlop inventis aeroza ciklo. Anke dum ca yari Franca B. de Thouars inventis globoza sporto. Sive Franca Joseph Meunier, sive German Ernst Sachs inventis libere rotacanta ciklo dum la yari 1890ma.

Bowen-freno aparis en 1902, chanjo di proporciono inter ingrani en 1905 e la moderna ekreliro proxim 1925.

por avana roto, kun




#Article 150: Mirza Delibašić (186 words)


Mirza Delibašić (1954 til 2001) esis Bosna basketbalisto.

Komencis ludar basketbalo che l'equipo de Sloboda de 1968. Kurioze, ye ita yaro, Mirza divenis  Bosniana championo pri teniso por yuni. Ma ilua chefa interesto esis pri basketbalo e tale, en 1972 ludeskis che la Bosna de Sarajevo. Ibe, il partoprenis ye cirkum 700 oficala ludi, obtenante plua kam 14.000 punti por sua equipo. En 1978 ed 1980 sucesis vinkar la desfacila Yugoslavana konkurso. Pose, Mirza kontratesis da la Hispana Real Madrid ube iul ludis de 1981 til 1983, kande sufris cerebrala stroko qua minacis sua saneso dum sua cetera vivo.

Kom nacionala Yugoslavana ludisto, Mirza delibasic esis Olimpiala championo en Moskva en 1980, mondala championo en Filipini en 1978 e championo di Europa en 1975 e 1977. Pos 1983, Mirza entrenis a sua equipo, la Bosna de Sarajevo dum kelka yari, ma sua saneso plumaligabas singladie. Fine, Mirza Delibasic mortis en Sarajevo ye la 8ma di decembro 2001 evante 47 yari.

Kom maxim importanta premii, Mirza Delibasic selektesis quarfoye por sportisto dil yaro en Bosnia e Herzegovina ed anke ilu konsideresas la sportisto dil yarcento en Bosnia.




#Article 151: Michael Jordan (175 words)


Michael Jeffrey Jordan naskis ye la 17ma di februaro 1963. Multi konsideras ilu la maxim bona basketbalisti omnatempe. Michael kreskis en Willmington, Nordal Karolina, ube balde ecelis kom yuna ludisto. Pose ilu ludis por l'universitato de Nordal Karolina ed sucesis vinkar la nacionala konkurso en 1982. En 1984, Jordan selektesis dal esquado Chicago Bulls en la draft dil NBA.

Michael ludis por Chicago Bulls dum 13 yari ed esis sisfoye championo dil NBA. Anke il nomizesis kinfoye la maxim valoroza ludisto dil konkurso. Pos l'ocido di lua patro en 1993, til marto 1995 Michael retretis de la aktiva praktiko dil basketbalo, ma ilu retrovenis por ludar en Chicago Bulls til la abandono dil equipo en 1999. Pose il okupis direktiva laboro en la equipo dil chefurbo, Washington Wizards, ma ye la 25ma di decembro 2001, Michael anuncis sua retroveno a la ludeyo di Washington ube ludis du yari pluse.

Michael anke ludis kun Usana nacionala esquado. Il esis olimpiala championo en 1984 e en 1992, kande la profesionala basketbalisti aceptesis en l'Olimpiala konkurso pri basketbalo.




#Article 152: Antoinismo (235 words)


Patro Antoine (pronuncez Antwan) (1846 til 1912) esis France-parolanta Belgo de modesta familio. Dum lua yuneso, ilu esis fervoroza katoliko e pose interesesis pri la spiritismo. Fine, ilu kreis ipsa lua propra religio quan onu plu tarde nomizis l'Antoinista kulto. L' Antoinismo havas severa etiko per asertar ke lo Mala qua trovesas en ni esas nia maxim mala enemiko, ma lo sama qua esas che altra personi esas nur reflekto di nia propra maligneso. Konseque ni devas esar gratitudoza a nia enemiki qui docas a ni leciono e facas granda bonajo a ni per la sufri quin li subisigas da ni e tale posibligas nia spiritala progreso. Ne esas sacerdoti che la Antoinismo, nur homi quin onu nomizas la travestiati e qui esas vestizita simila a katolika sacerdoti e monakini. La travestiati direktas la pregi e lektas la santa libro di l' Antoinismo (konsistanta ek diskursi di patro Antoine). Li konsultesas private da la kredanti qui esas malada e risanigas li per pregi e superpozo di la manui. Ma l' Antoinisti darfas irar a mediki e flegesar normale. L' adepti di l'Antoinismo kredas la realeso di la riinkarnaco e l' existo di la spiriti. L' Antoinismo qua esas sinkretismo di katolikismo, spiritismo ed Hinduismo esas tre tolerema e ne postulas exkluziveso di religiala praktiko a lua religiani. Tale l' Antoinismo esas fortunoza excepto che la sekti, qui kustumale probas konservar lia kredanti per omna moyeni.




#Article 153: Hans Stuifbergen (138 words)


Hans Stuifbergen n. 1961 (Heemskerk, Nederlando) e pasis sua yunevo en Castricum. Kande il interesesis pri interlingui, lu divenis komence Esperantisto. Ma il deceptesis pri ca linguo pro lua diskrimino kontre la femina sexuo. En 1991 il Idisteskis. Dum 1995 il divenis la unesma redaktero dil buletino Ido-Saluto. Samayare il anke komencis editar La Kordiego Geyal, revuo pri kulturo, ideologio e sexualeso, di qua plu tarde la titulo modifikesis a La Kordiego.

Il organizis en Ido-konfero 1997 en Bakkum (mun. Castricum). Dum 2001 il transprenis la tasko redaktar Progreso, buletino dil ULI (Uniono por la Linguo Internaciona). Il divenis prezidanto dil aludita  ULI en 2004.

Hans Stuifbergen esas l'autoro e la tradukero di plura libri. Le maxim famoza ek oli esas: Parolacho (libro pri sexuala slango) e la biografio Idala pri la vivo dil poeto Franca Arthur Rimbaud.




#Article 154: Leopold Senghor (119 words)


Léopold Sédar Senghor (1906 til 2001) esis Afrikana poeto e politikala duktero, qua servis kom unesma prezidanto di Senegal, de 1960 til 1980.

Lia poezio vaste aklamesis, ed il esis l'unesma Afrikano qua integraligis Académie Française, en 1983. Ilu skribis la liriki dil nacionala himno di Senegal: Pincez Tous vos Koras, Frappez les Balafons.

Kun Aimé Césaire, Frantz Fanon e Léon Damas, Senghor kreis koncepto di Négritude, importanta filozofiala movimento kun skopo distingar Afrikana kulturo de Europana influi.

La prezidanteso di Senghor karakterizesis da developo di Afrikana socialismo, quo kreesis kom indijena alternativo di Marxismo. Ye la 31ma di decembro 1980 il retretis favore sua chefministro, Abdou Diouf.

L'aeroportuo di Dakar, Internaciona Aeroportuo Dakar-Yoff-Léopold Sédar Senghor, nomizesis segun ilu.




#Article 155: Frankofonio (197 words)


Frankofonio (en Franciana: la Francophonie), vorto inventita en 1880 da Franciana geografiisto Onésime Reclus por referar la komuneso di homi e landi qui uzas Franciana linguo, es internaciona organizuro di Franciana-parolanta landi e guvernerii. Nune 50 stati and guvernerii esas membri dil organizuro ed 6 altra (Belgia, Lituania, Polonia, Chekia, Slovakia e Slovenia) esas invitata observeri dil Kongresi. Franciana esas adminime minoritato-linguo en omna sua membro-stati, ed es fakte l'unika majoritato-linguo di nur poka.

Multa membro-stati havas mala historio pri protekto di homala yuri e praktiko di demokratio. Propozita demarsho punisar tala landi debatesis dufoye, ma ne aprobesis.

La moderna Frankofonio kreesis en 1970. Lua slogano esas égalité, complémentarité, solidarité (egaleso, komplementaleso, e solidareso). Komencinta kom mikra klubo di Nordana France-parolanta landi, ol depose evolucionis aden importanta internaciona organizuro kun multa branchi qui kooperas kun la membro-stati en la feldi di kulturo, cienco, ekonomio, judicio e paco.

Hodie La Frankofonio esas importanta forumo por diskuti pri mondvasta kultural e linguala diverseso. Kun altra internaciona organizuri quale UNESCO, La Frankofonio koncernas la evoluciono di lingual e kulturala diverseso dum epoko di globalesko di komerco. Ol laboras kun altra equivalant organizuri en la hispanofonio e lusofonio (videz Latina Uniono).




#Article 156: Frank Kasper (158 words)


Frank Kasper esas germana idisto qua naskis dum 1960 en Altenburg, urbo di Est-Germania. 

Il idisteskis dum 1972 pos diskurso da s-ro Eberhard Scholz favoroza ad Ido koram grupo de yuni. Il ruptis sua relati kun l'Idistaro dum la yari 1980ma pro ke il divenis lore profesionala militisto e pro ke la relati kun la extera mondo esis interdiktata por tala profesiono en GDR.

Dum 1989 pos la falo dil murego di Berlin en la GDR, il vizitis le Neussner (famoza Idisti) e ristartis sua Idala aktiveso. Il anke plu tarde lernis Esperanto, ma sen renuncar Ido. Quik de 2001, il organizis plura Ido-konferi: Nürnberg (2001), Krakow (2002), Grossbothen (2003) e Kiev (2004). Dum 2001 il divenis prezidanto dil GIS (Germana Ido-Societo). Per lua agado il sucesis favorar l'elekto di Hans Stuifbergen kom prezidanto dil ULI (Uniono por la Linguo Internaciona) en 2004.

Frank Kasper esas tre aktiva Idisto ed anke Esperantisto. L'idistino Marion Kasper esas ilua ex-spozino.




#Article 157: Mika Waltari (529 words)


Mika Toimi Waltari  (1908 til 1979) esis Finlandana skriptisto.

Patro di Mika, Toimi, esis pastoro ma il mortis pro tuberkloso kande Mika evis kin yari ye somero 1914. Anke Toimi-patro skriptis du instruktanta biografio-libri por yuni. Olga-matro (naskinte Johansson) esis filiino di oro-maleisto de Sankt Peterburg. La familio vivis povre sen patro, ma onklulo di Mika, Toivo, quo ank esis pastoro, helpis la familio. La morto di patro profunde afektis Mika, ed ilu skriptis romano (Sielu ja liekki “Spirito e flamo”) pri ta temo en 1934.

Yuna Mika esis tre lernema: il lernis lektar ante skolo askoltante kande on docis sua plu olda fratulo Samuel. Il skribis sua unesma dramato tri-pagina (Pelopidaan salaliitto  “Konspiro di Pelopidas”) evante ok yari. Unesma verketo esis publikigita en 1925. Ol esis libro 72-pagina por yuni Jumalaa paossa (“Fugante de Deo”). Mika divenis studento en 1926 en Fina Normala Liceo de kurso quo havis Latina linguo kom precipua linguo ne-matrala.

Ye somero 1926 il amoreskis ad skriptisto Elina Vaara. Il ne recevis respond-amoro, e pro to pensis anke pri suocido. Decepto en amoro duktis il a studiar teologio en l' universitato. En somero 1927 Mika vivis en Paris, quo donis a la yunulo sexual experienci. Il entraprezis publikigar sua poemi, ma experti sugestis a lu skriptar prozo. Lua unesma verko esis teroro-novelaro Kuolleen silmät (“Okuli di mortinto”) da pseudonimo Kristian Korppi. Tamen, teroro-noveli induktis problemi en la studiado, ed ilu demisionis la teologiala fakultato ye autuno 1927. La sequanta yaro publikigesis Suuri illusioni (“Granda ilusiono”) quo notorigis lu.

Mika komencis studiar en la historial-linguistikala fakultato ed obtenis diplomo en 1929. Cayare esis publikigita verko Yksinäisen miehen juna (“La treno di solitara viro”). Tatempe Mika voluntis divenar docisto-expertisto en l' universitato.

Ye printempo 1931 Mika mariajis kun Marjatta Luukkonen (1909-1978). En januaro 1932 naskis ilua filiino Satu, l' unika filio. Erste nun, kom familialo, Waltari komencis skriptar profesionale. Il laboris kelka yari kom jurnalisto e redaktisto; samatempe il tradukis literaturo aden la Fina. Dum duesma mondomilito il laboris en Informo-instituto di Stato skribante artikli ed enciklopedieti. 

Milito-tempo tre influis Mika. Pos milito en 1945 il skriptis sua mastro-verko Sinuhe egyptiläinen (“Sinuhe la Egiptiana”) tre rapide: on dicas ke 27 pagini naskis po dio. Mika nultempe vizitis Egiptia ma savis pri historio per libri e viziti en muzei Europala. Pose Gamal Abdel Nasser invitis Waltari ad Egiptia ma Mika polite refuzis (pro ke il ne esis interesata pri moderna Egiptia). Waltari anke polite refuzis, kande Hollywood volis prolongo-parto por Sinuhe.

Dum la yari 1950ma Mika laboris tre forte. Laboro e fumado (40-50 sigareti po dio) acesis sua saneso. Il sufris pro sensonjeso e splineso konvalecante tempope en mentala kliniko. Maxim severa krizo esis en Milano en 1953. En 1968 lua pulmono-kancero esis operacita. Ilu mortis en 1979.

En 1957 Mika Waltari divenis membro dil Finlandan Akademio e honorumala doktoro en l' Universitato di Turku en 1970.

Dum sua yuneso Mika Waltari esis kondamnata pro esar tro fiera e tro kurajoza. Pose il esis konsiderata kom amuzisto-skriptisto. Nun Mika Waltari esas memorata kom magna e realista humanisto. Ilu skriptis e parolis pri individuala libereso, pri humanismo e digneso. En lua matura verki sonas la voco di homo.




#Article 158: Satanismo (297 words)


La Satanismo esas religio qua esas tre prosperoza en la Anglosaxona landi nunadie. Ico probable debesas i.e. a revolto kontre la tro severe puritanista Kristanismo dil Angle-parolanta populi, ed esas anke riaparo di la anciena e tre forta tradiciono sorcistala dil Anglosaxoni. Recente, dum la somero 2004, yuna Britaniana maristo, Chris Cranmer obtenis la permiso praktikar sua Satanista kulto che la navaro rejala di Lua gracioza Siniorino Elizabeth 2ma. 

La Satanismo esas kodexizita per la libro da Anton Szandor Lavey la Satanista biblo. La Satanismo ne esas exakte to quon nesavanta homi povus supozar. La Satanisti ne kredas ke Deo mixas su en la homala aferi. Por li, lu esas nur forco de naturala e kosmala equilibro. Satano anke ne esas Deo, ma il esas forco qua jacas en la homala anmo. Il esas la expreso dil individualismo, di la volo irar til la extremeso dil homala deziri (glorio, richeso, povo, sexuo edc...). La Satanisti ne serchas lo mala por su ipsa, ma nur la realigo di su ipsa segun onua propra naturo. La Satanismo tre difuzesas en la medii dil rock'n roll muziko. Asertesas anke, ke la framasoni havas forta ligili kun la Satanismo e ke la alta iniciiti di ta movemento kultas Lucifero. 

La Satanismo esas ankore tre diskreta ed okulta movemento, ma la agnosko dal Britaniana navaro indikas ke lu povus divenor en Anglia apertita kulto danke la libereso e la toleremeso di ca lando. Pro ke en Anglia la Kristanismo tre plufebleskas, on darfas konjektar ke la Satanismo ibe prosperas e kreskas samatempe kam la dekado di lua adverso. Notinde ke la Satanismo tre konformesas ad ula traiti dil Ocidentala anmo e tote aparte dil Anglosaxona mento e ke la Anglian idiomo esas la kultala linguo di la Satanista santa libri e liturgio.




#Article 159: Urbo (139 words)


Urbo esas loko, en quo multa homi vivas en relativa mikra areo. Ofte urbo esas anke administral ento. Multa urbi kreskis tra sua limiti formacante kun preurbi e vicin urbi grandega centri urbala.

La kriterii por konsiderar ula loko quale “urbo varias segun la lando, exemple: en Dania ula komono kun plu kam 250 habitanti povas esar urbo. En Islando, 300. Kontree Madrid, en Hispania, kun plua kam 3 milioni habitanti, konsideresas vilajo (villa de Madrid).

Arkeologi dicas ke l'unesma urbi, Çatal Hüyük e Jeriko, naskis ante la yaro 6000 aK.

En la fino dil yari 1950ma la maxim granda urbi del mondo esis la sequanta: 

En 2004 en mondo existis plua kam 200 urbi havante plua kam 1 milion habitanti. On predicas ke pos dek yari en la mondo existus 500 urbi kun plua kam 1 milion habitanti.




#Article 160: Andreas Juste (195 words)


Andreas Juste (1918 til 1998) esis advokato en Charleroi, Belgia. Ilu deskovris Ido-linguo ed adheris ad ol entuziasmoze cirkum la fino di la yari 1940ma. De lore til sua morto, il praktikis Ido pasionoze. Il konsideris Ido kom sua expreso-linguo por l'idei e sentimenti; ol esis vere lua linguo di kreado. 

Juste esis autoro di nombroza texti valoroza. Il produktis enorma verkaro en Ido-linguo: originala poemi, odi e kanti poeziala, esayi en la linguala ed interlinguistikala domeni, originala fabli, divulgo-verko por France-parolanti ed anke tradukuri de magna Europana poeti. Lu anke tradukis, ad Ido, poemi de diversa lingui, quin il kolektis en la verki Bunta garbo e Voci di saji.  

Juste studiis interlinguistiko, esis membro di ULI ed International Language IDO Society of Great-Britain e recevis en 1971 ed en 1972 l'ora medalio ye la Prix de poesie de l' Europe Unie. 

Pluse, il redaktis granda nombro de sempre interesanta artikli por la centrala revuo di Ido (Progreso) e por altra periodali. Danke profunda studio di la konstituciva texti da nia pioniri, e specale da Couturat, il divenis experto pri Ido-linguo, e lua opinioni pri Ido esis sempre atencoze askoltata.

Yen lua kompleta bibliografio (1962-1996):3




#Article 161: Druidismo (180 words)


Druidismo esis la pagana religio dil anciena Kelti. Lia precipua deaji esis la dei Esus, Belen e Teutates qui formacis triuneso qua ne esas sen simileso ad olta di Brahma, Vishnu e Shiva en la Hinduismo. L' adepti dil druidismo kredis ye la riinkarnaco e ne timis la morto pro ke por Kelto la morto esas nur la mezo di longa vivo. La druidi ne esis nur sacerdoti ma anke ciencisti, mediki e legifisti. Probable li anke esis parapsikologiisti e savis magiala sekreti. Li, pluse, esis docisti e lia dicipuli docesis da li dum plu kam duadek yari. Li ne volis uzar literi nek libri, nam li asertis ke la skriburi esas mortintaji, dum ke nur la parolo esas vivanta.

Pos la konquesto di Gallia da la Romani, la druidismo esis severe represita, e la populala religio dil Galli mixesis kun la oficala religio dil Romani. Ma la druidismo desaparis erste kun la vinko dal Kristanismo. Tamen ulo posrestis de lia docado e savo en Wales, e nunepoke existas grupi e movementi qui asertas esar la heredanti dil anciena druidi.




#Article 162: Fernando Martín (169 words)


Fernando Martín Espina (1962 til 1989) esis Hispana notora basketbalisto. Il memoresos kom l'unesma Hispana e duesma Europana ludisto qua atingis l'Usana profesionala konkurso pri basketbalo, NBA.

Fernando komencis sua kariero kom ludisto en Madridana equipo “Estudiantes” en 1978. Pos tri ecelanta yari, il kontratesis da Real Madrid, ube il sucesis ludar sua maxim bona ludi. Fernando Martín esis en la klubo Real Madrid de 1981 til 1986, ed itayare selektesis da Portland Trail Blazers por partoprenar en la NBA. Regretinde por il, Fernando ne havis chanco ed sufris plura lezuri qui impedis a lu ludar kontinue. Pos ica experienco, il retrovenis ye 1987 a Madrid por ludar til la dato di sua morto, kande Fernando sufris acidento voyajante ad la paviliono ube devabas partoprenar en ludo.

Kom ludisto, Fernando Martín obtenis quar trofei pri championo dil Hispana konkurenko, tri kupi dil rejo, du europana ri-kupo pri klubi, un Korak-Kupo, la arjentala medalio en l'olimpiala ludi ye 1984 e l'arjentala medalio en l'europana konkurenco pri nacionala equipi ye 1983.




#Article 163: Väinö Linna (418 words)


Väinö Linna (1920 til 1992) esis Finlandana skriptisto.

Il esis ne-edukita yunulo, kande il komencis laborar en stofo-fabrikerio, en Tampere, evante 17 yari. Ilu ne pensis divenar skriptisto ma dum la duesma mondomilito il komencis deskriptar frontieral eventi. Lua unesma manuskripto ne esis aceptita da editerio, e la manuskripto desaparis pos la milito.

Pos la milito Linna retrovenis laborar en fabrikerio pensante divenar skriptisto. Ilu lektis tre multa pro lernar e saveskar. La kompreno pri homo di Rusa Fyodor Dostoyevski maxime influis Linna. Il volis analizar psikologiale l’ anmo di homo.

Linna mariajis kun Kerttu Seuri ye la 18ma di februaro 1945. Ilua unesma romano Päämäärä (“La skopo”) publikesis en 1947, e la duesma romano Musta rakkaus (“Nigr amo”) en 1948. Sequonta romano havis nomo “Messias”, ma Linna krulis spirituale (ne mentale!). Lu ne plus povis traktar la posteno di individuo en mondo e socio, la peki, kulpanteso e redemto di homo.

Pose Linna dicis, ke dum treno-voyo, pro vizitar lua psikiatriisto-amiko, il decidis forlasar omna ideologii, pensi, opinioni e skopi di altri, di stranjeri. Väinö Linna divenis realisto en literaturo.

Pos la krizo, en 1954, naskis la maestrala verko di Linna: Tuntematon sotilas (“Nekonocita soldato”). Ol rakontas la historio di un infantrio-regimento dum la Prolongo-milito kontre Sovietia. La soldati esas vera homi timanta e kurajoza. La romano ne adoras militala heroismo, kontree olu kontestas l’ ideo krear Granda-Finlando quo florifis che l'oficiraro. La romano demonstras ke la militestri vinkis la milito nur per helpo di triviala soldati.

L'originala verko kontenis detali, qui ne plezis l'editisto. Linna konsentis extirpar ca detali, pro ke lua verko publikigez. En 2000 l’ originala versiono esis publikigita kun l’ originala titulo “Milito-romano”.

En “Nekonocita soldato” omna karakteri parolas en propra dialekto demonstrante sua atitudo ad eventi, anke sua lerneso. La verko esas tradukita aden 27 lingui ma regretinte nula tradukuro povas expresar korekte kontextuala nuanci di dialekte parolanta soldati. La romano esas cinemografita dufoye: en 1955 da Edvin Laine e en 1985 da Rauni Mollberg. Anke opero e multa dramato-versioni esas aranjita.

Pos “Nekonocita soldato” Linna ne plus darfis laborar en fabrikerio. Sequante Linna skriptis libro-trio Täällä Pohjantähden alla (“Hike sub la Nordala Stelo”). Ol rakontas la historio di Finlando de la yari 1860ma til duesma mondomilito per okuli di Hämeana agrokultivisti e vilajani. Ca quar verki di Väinö Linna donas la vera historio dil Finlandana populo.

Väinö Linna ganis la literaturo-premio dil Konsilerio dil Nordala Stati en 1963. Il divenis honorumala doktoro di sociala cienci en 1965 ed akademiano en 1980.




#Article 164: Nauru (592 words)


Nauru esas insulo e lando che Oceano Pacifiko. Ol distas 300 km weste del insulo Banaba, en Kiribati.

L'insulo olim nomesis Plezanta Insulo.

Bazala fakti pri Nauru.

Unesma habitanti di Nauru esis Polineziani e Mikroneziani, qui arivis en l'insulo cirkume 3.000 yari ante nun. Existis 12 klani o tribui en Nauru. La 12 steli en la flago di Nauru reprezentas la 12 klani.

L'insulo deskovresis en 1798 da Britaniana kapitano John Fearn. En 1888 ol enkorpigesis da Germanian imperio. En 1914 Australiana trupi kaptis ol, dum l'unesma mondomilito. En 1919 Britaniani, Australiani e Nova-Zelandani signatis pakto e kreis la “British Phosphate Commission” qua administri l'extraktado di fosfato en Nauru, Christmas insulo e Banaba.

La 25ma di agosto 1942 dum la duesma mondomilito Japoniani okupis l'insulo. Japoniani konstruktis aerodromo en l'insulo e deportis 1,200 Nauruani por verkar en Chuuk-insulo. L'insulo fine liberigesis la 13ma di septembro 1945, kande Japoniana komandero Hisayaki Soeda kapitulacis. De la Nauruani deportita nur 737 tranvivis, e retroiris a l'insulo en 1946.

Nauru divenis nedependanta la 31ma di januaro 1968.

Nauru esas prezidantala republiko. La prezidanto esas chefo di stato e lchefo di guvernerio di la lando, ed elektesas da membri dil parlamento. La prezidanto selektas la membri dil ministraro, qui havas 5 til 6 membri. De la 11ma di junio 2013 til nun la prezidanto esas Baron Waqa.

La legifala povo konsistas ek singla-chambra parlamento, kun 19 membri, qui elektesas direte dal populo por 3-yara mandato. Ne existas formala partisi en Nauru, preske tota la politikisti esas nedependanta. Quar partisi existis en la politiko di Nauru: Nauru Party, Democratic Party, Nauru First e Centre Party. Tamen, la politikisti ordinare federas segun familiala ligili, vice segun ideologii o partisala adhero.

La Supra korto diskutas precipue konstitucala temi. L'apelo-korto esas la duesma e maxim alta korto de la judiciala povo por altra demandi. La parlamento ne povas revokar judicii. Historiale, esas posibla apelar a la Supera Korto di Australia, ma to eventis rare dum la historio, e pos la 12ma di marto 2018, Nauruana parlamento revokis ta posibleso.

Jacanta cirkume 56 km sude de Equatoro, Nauru esas insulo kun 21 km² kun poka altitudo: lua maxim alta punto jacas 71 metri super la marala nivelo. Koralia rifi cirkondas l'insulo, e pro to ne esis posibla krear marala portuo, malgre ke kelka kanali permisas l'arivo di kanoi a lua plaji.

L'unika fertila suli existas proxim la litoro, ube kokosieri povas kreskar. L'areo proxim la laguno Buada anke permisas bona kresko di planti e la kultivo di banano, ananaso, dil arboro pandanus, e di lokala arboro tomano.

Nauru havas 14 distrikti:

Pos 1907 la precipua ekonomial agado di Nauru esas la exploto di fosfato. Preske tota nutrivi ed altra komercaji bezonata importacesas.

Chomeso en la lando atingas preske 90% de labor-povo.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Nauru havis  habitanti. La maxim multa (88,9%) esas Nauruani. Mestici di Nauruani esas 6,6%, i-Kiribati esas 2%, e 2,5% esas de altra etnii.

L'oficala linguo di la lando esas Nauruana, parolata kom matrala linguo da 93% de la habitantaro. L'Angla esas matrala linguo por 2% de la habitantaro (tamen, 66% de la habitantaro komprenas ol). I-kiribati parolesas da 2%, e Chiniana da 2%.

La religio kun maxima nombro di adepti esas protestantismo 60,4%. Katoliki esas 33%, altri esas 3,7%, sen religio esas 1,8%, e 1,1% ne informis pri religio.

Nauruani decendas de polineziani e mikroneziana maristi qua kredis en femina deino, Eijebong, e un landala spirito nomizita Buitani. Du de la 12 originala tribui dil insulo extingis su dum la 20ma yarcento.




#Article 165: Dioxino (132 words)


Dioxino esas un ek la maxim forta konocata veneni sintetika (altre: superveneno). Dioxino naskas kande on kombustas eskombro o foresto brulas ed en kemial industrio kom extra produkto. Ol expansas su en cirkumajo kun fumo-gazi.

Dioxino richeskas en cirkumajo, ed ol esas tre duranta veneno. Nutrivi qui kontenas graso, exemple, maro-salmoni, absorbas multe la dioxino. Homo asimilas dioxino de nutrivi. La substanco akumulas su  en hepato e grasala tisuo .

Dioxino afektas a homo se ulu recevas la veneno longe. Ol febligas proliferebleso di adulto. Ol anke tardeskas e desfacileskas la developo dil motoriko di infanto. Anke la hazardo maladeskar pro hepato- e sango-karcinomo kreskas.

Dioxino efektis en historio tre severa dizastri, exemple en Seveso, Italia, en 1976. Dioxino uzesis anke en la toxino dil lAgento Oranjea, dum la milito di Vietnam.




#Article 166: Sanskrita linguo (364 words)


La Sanskrita esas la linguo qua duktesis en India dal Aryana konquesteri di nord-India en periodo inter 1500 e 1000 aK cirkume. La maxim anciena verki religiala e filozofiala dil Hinduismo le Veda redaktesis en la arkaika formo di ca idiomo qua lore ne esis tre normigita. Tre probable la Aryani kreabis imperio e nord-India esis provinco di ca imperio. Notinde ke la linguo di Persiana dil Zarathustra-tempo (8ma yarcento aK esis preske sama kam olta di le Veda). La Aryani impozis sua linguo a la Dravidana habitanti di India ma ol evolucionis e disdialekteskis tre rapide. Opozite la sacerdotala klaso mantenis ol en sat bona, unesala e poke evolucioninta stando por nobla religiala e filozofiala verki. 

Cirkum la 4ma yarcento aK genioza gramatikisto nomizita Panini deskriptis la stando di la linguo lore ankore parolata ed uzata en la singladia vivo dal sacerdotala klaso. Du yarcenti pose altra gramatikisto Patanjali establisis e normigis defintive la gramatiko di la Sanskrita, qua atingis lore lua klasika stando. En la komenco dil Kristana ero, la linguo cesis esar spontane parolata ed divenis artificala idiomo cesinte evolucionar, simile a la Latina en Europa dum la Mezepoko. Plura reji ed imperiestri probabis unionar India ed impozar sua idiomo kom komuna linguo. Li faliis. Ma la Hinduista religio esis komuna a tota India e lua linguo esis la Sanskrita. Konseque la Sanskrita divenis la komuna linguo di India e mem ol difuzesis a vicina landi qui esis sub la kulturala influo di India. Lore ol esis plene helpanta linguo, por tale dicar sucesoza Ido. Til la Mohamedismala konquesto (fino dil 12ma yarcento pK) Sanskrita signifikas la perfekta linguo opozite a la dialekti veninta de ol e qui nomizesis prakrit-i, t.e. vulgara idiomi.

Dum la 19ma e 20ma yarcenti, la prakrit-i plene acesis la literaturo ed un ek oli, la Hindia idiomo divenis la oficala linguo di India. Ma la Sanskrita duras uzesar ed havar adepti che la Brahmani. Existas ankore libri e jurnali qui redaktesas en ca linguo e radiofonala e televizionala emisi en ol. Ed en urbeto di 5000 habitanti ol parolesas en la singladia vivo da lua habitanti. Ita tradicionala linguo dil Indiala kulturo esas ankore vivanta niaepoke.




#Article 167: 1459 (117 words)


En India, l'urbo Jodhpur fondesis da Rao Jodha. Il esis rejo di Mandore (urbo en nuntempa Rajasthan), la dek-e-kinesma tala rejo de la familio Rathore, e filiulo di Rao Ranmal qua divenabis rejo di Mandore en 1427. Pos l'asasino di Rao Ranmal da rivalo, Rao Jodha  mustis abandonar Mandore; dum multa yari il esforcis riganar l'urbo, e sucesis en 1453. Pro konsilo di santulo ke la chef-urbo devas esar situata ye somito di kolino, il selektis rokoza kolino 9 km sude de Mandore, e ye ca dio en 1459 komencis la konstrukto di la fortreso Mehrengarh, de qua kreskis l'urbo Jodhpur. Mehrengarh esis augmentata dum posa yari e divenis un de la maxim granda fortresi en India.




#Article 168: Henry Meulen (134 words)


Henry Meulen (1882 til 1978) esis Britaniano, anarkiisto, membro di Idista grupo anarkiista; prezidinto dil Ido-Societo di Unionita Rejio (cirkume 1972 til 1977). Il habitis London. Il mortis evante 96 yari, ed esis aktiva til lua lasta monati. 

Meulen ne povis studiar en universitato, nam lua patro esis povra, ma il lernis multe per lektado, ed il studiis dum dek yari en la British Library (Britaniana Biblioteko), ube studiabis Karl Marx, irante ibe pos sua laboro. Meulen skribis Free Banking - An Outline of a Policy on Individualism, libro remarkinda pri pekunio, pri olua historio e teorio. Pos la duesma edituro, universitato ofris ad il honorala doktoreso, ma pro humileso il refuzis ol.

En 1973 Meulen kontributis la  al duesma edituro dil gramatiko-libro Complete Manual of the Auxiliary Language Ido.

      edited by John Zube




#Article 169: Estoniana linguo (417 words)


Estoniana linguo (eesti keel) esas un ek l'Uralika lingui. Ol esas linguo tre proxime parentala a la Finlandana linguo. Estoniana esas l'oficala linguo di Estonia.

Sube demonstrata traiti koncernas originale Estoniana-linguala fenomeni. On povas facile lektar Estoniane se savas bazala reguli ortografiala dil linguo.

En tabelo esas demonstrata konsonanto-foni, quo uzesas en originale Estoniana-linguala vorti.

Uzesas anke literi b, c, č, d, f, g, q, š, z, ž, w, x.

En ortografio konsonanto-foni demonstresas sequante:

Konsonanti havas tri longeso-gradi (kurta - mi-geminato - longa geminato):

(1) Relate klusili (p, t, k) la gradi esas demonstrebla:

Altrakaze la mi-geminato e longa geminato dependas del funciono dil vorto ma ne esas videbla:

(2) Relate p, t, k existas pluse longeso-gradi anke sonoreso-opozo.

(3) d, t, l, n, s - pronuncesas palatale se sequanta fono esas (od antee esis) i o j (Ide: y). Exemple: 

Altrakaze d, t, l, n, s pronuncesas ne-palatale.

(4) h ofte ne pronuncesas en komenco dil vorto

Diftongi formacas vokala parto di ula silabo, e li pronuncesas sen ula interrupto.

Ne existas diftongi komencante per i e finante per a, õ, ö, ü.

En l' Estoniana linguo gradal alternado havas tri manieri:

Quantesal alternado esas videbla nur en klusili (p, t, k). Gradal alternado esas nur che acentita silabo, exemple: isand : isanda (‘patrono’, ‘di patrono’). 

Estoniana linguo havas 14 kazi qui uzesas vice Idala prepozicioni.

En l' Estonian adjektivi (ed altra atributi) akordas en nombro e kazo. Exemple:

Nur en abesivo, komitativo, terminativo ed esivo l’ atributo esas en genitiva formo. Exemple:

Kompativo formacesas de genitiva formo. Exemple:

Superlativo formacesas per vorto kõige ‘di omna’ e kompativa formo. Exemple:

Se en komparativo esas -e-, superlativo povas esar per -i-, do: suurim ‘maxim granda’. Anke altra moyeni existas: tähtsaim ‘maxim importanta’, uusim ‘maxim nova’. ‘Bona, plu bona, maxim bona’ esas hea, parem, parim.

Pasiva formi

Bazala vort-ordino esas SVO (subjekto - verbo - objekto), exemple: Ma armastan sind. ‘Me amas tu.’

Tere päevast! ‘Bon jorno!’
Tere tulemast! ‘Bonveno!’ 
Kuidas te end tunnete? ‘Quale vu standas?’ 
Kuidas seda sõna loetakse? ‘Quale on lektas ca vorto?’ 
Kas te kõnelete ido keelt? ‘Ka vu parolas en Ido?’ 
Palun ütelge, kus te elate. ‘Voluntez, dicez, ube vu lojas.’ 
Ma pean ruttama. ‘Me devas hastar.’ 
Sa ootasid mind juba kaua aega. ‘Tu vartis me ja longa-tempe.’ 
Köök on suur, seinad on rohelised, põrand on pruun ja lagi valge. 

Talv on tavaliselt külm, tihti on viisteist kuni kakskümmend kraadi külma. 

Ma olen sõitnud mööda Euroopat: Inglismaal, Prantsusmaal, Saksamaal, Poolas ja Austrias. 




#Article 170: Skandinavia (117 words)


Skandinavia esas kelke nepreciza termino quo koncernas la nordala stati di Europa.

Geografiale Skandinavia signifikas la peninsulo en quo Suedia e Norvegia jacas. Ulafoye anke Dania inkluzesas en la geografiala Skandinavia.

En politikala geografio e kulturo-geografio on inkluzas a Skandinavia Suedia, Norvegia, Dania (kun Faero) ed, oft anke, Islando. Se on volas inkluzar anke Finlando, on devas parolas pri Fino-Skandinavia.

Ofte on parolas pri Nordala stati vice Fino-Skandinavia, kande on parolas pri la stati quo havas samatipa kulturo e socio. La termino “Nordala stati” havas anke ula politikala nianco, pro ke Suedia, Norvegia, Dania, Islando e Finlando formacas la Konsilistaro di Nordala stati.

La vorto Skandinavia iras de Latina-linguala Scania quo signifikas sud-Sueda provinco Skåne (lektez: Skone).




#Article 171: Galaxio (171 words)


Galaxio esas la maxim granda individua konglomeruro de materio, kontenante steli, gaso, polvo e planeti.

Galaxii naskas kom imensa gas-nubi, ek qui steli denseskas. Unesme galaxio havas nereguloza formo; to esas, olu indijas e formo ed interna strukturo. Olu kontenas granda quantesi de gaso e polvo, en quo nova steli konstante formacas. Olu jiras e pos yarmilioni evolucionas aden spirala formo. En la nukleo esas poka gaso e polvo e multa evoza steli; en la spirala brakii multa gaso e polvo e yuna steli (nia suno jacas en spirala brakio di la Lakto-voyo).

Pos plusa yarmilioni, la brakii enfaldesas vers la nukleo, la rezulto esas elipsatra galaxio, kontenante multa evoza steli e poka gaso e polvo. La fina formo di galaxio esas sfero, pos to olu forsan divenos nigra truo.

Nia maxim proxima galaxio esas Andromeda. Simile spirala, ma plu granda kam nia galaxio, ol havas du satelito-galaxii elipsatra.

Galaxii emisas radio-ondi, e la maxim forta fonti nomesas radio-galaxio.

Galaxii tendencas grupeskar. Lakto-voyo ed Andromeda-Galaxio apartenas grupo de cirkume 20 galaxii.




#Article 172: Albert Einstein (506 words)


Albert Einstein (1879 til 1955) esis teoriala fizikisto. Lua maxim importanta verko traktas la teorio pri relativeso (segun qua irga evento esas sempre ligita ad unika punto di spaco-tempo tra lum-ondo, kontraste al teorio da Newton, qua postulas ke gravitado esez simple instantala).

Il studiis che la Federala Instituto di Teknologio en Zürich, Suisia. En 1902 il komencis laborar che patento-kontoro en Bern. La laboro che la kontoro ne esis desfacila, ed il povis pensar pri problemi di fiziko pri qui il havis intereso.

En 1905 Einstein redaktis plura artikli tre signifikoza, dum ke il rezidis en Zürich. En un de li il aplikis la quanto-teorio da Max Planck al expliko dil fotoelektrala emiso pro ke ne existas fizikala etero.

Pose il demonstris ke molekulala ago ya explikas la Brownala movo. En triesma artiklo il publikigis la teorio pri specala relativeso, qua postulas konstanta rapideso di lumo (c) e l'equivalo di amaso (m) ed energio (E), rezumata en la famoza equaciono E = mc2.

Ca nova idei multe okupis la pensi dil fizikisti dum la sequanta yardeki.

En 1914 il divenis administranto dil instituto ciencala Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft en Berlin, fondita en 1911. Ilu restis en ca ofico til 1932.

En 1915 il redaktis la generala teorio pri relativeso, ed ye la 11ma di mayo 1916 ilu publikigis ol. Generala Relativeso traktas gravitado e konjektas ke la fizikala efekti di gravitado esas identa a la efekti di acelereso.

La konsequanta predicajo, ke lumo esus deflexata da granda maso, esis pose konfirmata per astronomiala observadi: la Angla fizikisto Arthur Eddington observis sunala eklipso ye 29 di mayo 1919 sur la insulo Principe, proxim la westa marbordo di Afrika, e fotografis steli en la regiono cirkum la suno. La pozicioni di la steli esis mikrete alterata de lia kustumala pozicioni: la lumo-radii esis kurvigata pro la graviteso di la suno.

Il recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1921.

Einstein esis vizitanta Usa kande Adolf Hitler ganis la povo en Germania, e pro esar Judo, il decidis ne retrovenar a sua hemlando, e pro ico il civitaneskis en Usa en 1940.

Il pasis sua cetera vivo serchante vane unionita feldo-teorio qua kombinus quantoteorio kun gravitado.

Ye la 2ma di agosto 1939 il signatis letro a la Prezidanto di Usa Franklin D. Roosevelt. Il avertis ke Germania forsan esas kapabla krear atom-bombo, e konsilis la Prezidanto hastigar Usana projeto egarde atomala armi. La letro esis ideo da Hungariana fizikisto Leó Szilárd, qua rezidis en Usa; il plurafoye renkontris Einstein, qua rezidis en Long Island, Nova-York, e li sorgoze kompozis la letro. Granda projeto Usana por krear atomala armi komencis en decembro 1941. Quankam Einstein esis pacifisto, il signatis la letro pro ke il timis ke Germania esos l'unika developanto di atom-bombo. Tamen, Germania ne developis la atom-bombo. Pos 1945 il laboris kontre la difuzo di nuklear-armi.

Einstein, ne volante uzar la deskovro di nukleara fisilo por facar atomo-bombo, pose signatis la Manifesto Russell—Einstein kun Bertrand Russell. Ilu asociesis kun la Instituto pri Supera Studii en Princeton, Nova-Jersey til lua morto en 1955.




#Article 173: Materio (122 words)


En fiziko, materio esas omna objekto konstitucita di elementala fermioni. Bozoni (kun, inter lia, fotono), qua transportas la quar fundamentala forci, ne es do konsiderita kom di materio, mem se ul posedas energio e amaso.

Materio esas fizika konceptajo qua oposas su pri energio.

Materio povas existar en multa standi, segun la specifika pezo e l'energio di sua partikuli, o ankore segun sua preso e sua temperaturo. La precipua standi konocita es:
Bose-Einstein kondenso, superfluido, liquido, fluido, gaso, solido e plasmo. Kande la kondicioni chanjas, la materio povas pasar di ula stando a l'altru. Ta fenomeno nomizesas fazo-transiteso e studiesas da termodinamiko.

En tre mikra quanti, li povas prizentar propraji qui es tote diferanta di to ke on konocas en nia skalo.




#Article 174: Universo (160 words)


Universo esas la klozita sistemo di omno existanta ed eventanta. En kosmologio onu aplikas la termino a nia universo, nam onu konceptas, ke povas existar antea e posa universi.

Segun ula teorio di la universo granda explozo eventis ye la komenco di la universo. Lor ca granda explozo, radiado inundis la universo. La restajo di ca radiado, quo relatas temperaturo 3K (3 gradi super absoluta zero), ankore existas. Esis supozata, ke ca radiado esas tro febla por troveso. Usana fizikisti Arno Penzias e Robert Woodrow Wilson esis konstruktanta povoza mikra-onda recevilo, di qua la skopo esis radio-astronomiala observadi. Ye 1 di junio 1965 ili remarkis, ke la recevilo registrigas konfuza febla signalo, venante same de omna direcioni, quon li ne povis komprenar, ma fondala radiado de la origino di la universo esis trovata. Pos akademiala debato esis agnoskata, ke la signalo relatas la restajo di la granda explozo. Ca teorio pri la origino di la universo tale esis plu kredebla.




#Article 175: Botswana (961 words)


Botswana esas lando jacanta en sudal Afrika. Lu havas kom vicini Namibia norde e weste, Sudafrika sude, e Zimbabwe este.

Bazala fakti pri Botswana.

La historio di Botswana komencis plu kam 100.000 yari ante nun, kande l'unesma homi arivis en la regiono. L'unesma habitanti esis bushmani (populo San) e la populo Khoi. Ambe parolis lingui Khoisan e transvivis de chaso e de la kolio di nutrivi. Cirkume la yaro 1300 de la Kristana ero, populi qui vivis en la nuna Transvaal komencis kunfuzar su en tri linguala e politikala grupi, inkluzite le Batswana (pluralo di Motswana) qui esas la precipua rasala grupo de la lando til nun.

Dum la 19ma yarcento komencis milito inter la populo Tswana e la populo Ndebele , qua inkursis nord-este del teritorio. Pos apeli dal rejulo Khama la 3ma di Batswana, Unionita Rejio pozis la regiono sub lua protektorato. L'unesma nomo di la teritorio sub Britaniana dominaco esas Bechuanalando. La lando nomizesis segun la Tswana-grupo de Bantua-tribui.

Kande l'Uniono di Sudafrika formacesis en 1910, Bechuanalando, Basutolando (nune Lesotho) e Swazilando (nune Eswatini) ne inkluzesis en lua teritorio. Kande la Nacionala Partiso ganis povo en Sudafrika en 1948 e adoptis segregaco, l'ideo pri unionar la teritorii desaparis.

En junio 1964 Unionita Rejio aceptis l'ideo pri propra guvernerio demokratiale elektita por Botswana, qua nedependeskis ye la 30ma di septembro 1966. Seretse Khama esis lua unesma prezidanto, e rielektesis du foyi. En 1984 eventis elekto e la viceprezidanto Quett Joni Masire vinkis. Ilu anke rielektesis du foyi, en 1989 ed en 1994.

Botswana esas prezidantala republiko. La prezidanto esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio, ed elektesas dal parlamento (National Assembly) por 5-yara periodo. La nuna prezidanto esas Mokgweetsi Masisi.

La Parlamento havas unika chambro kun 61 membri, qui elektesas dal populo por 5-yara periodo. La konstituco di la lando adoptesis ye la 30ma di septembro 1966. Botswana judikesas kom la min korupta lando de Afrika.

La Supra Korto esas la maxim alta korto dil judiciala povo di Botswana. Ol povas judiciar tota kriminala e civil aferi. La prezidanto indikas la membri di la Supra Korto.

Botswana esas la 47ma maxim vasta lando del mondo. Havanta  km² lua tota surfaco equivalas la de Madagaskar. Granda parto di lua teritorio esas plana e kovrata dal dezerto Kalahari (preske 70% de la tota surfaco). Min kam 5% de la tota surfaco recevas suficanta pluvo por esar kultivata.

La fluvio Limpopo esas la maxim importanta di Botswana, ma la fluvio Okavango formacas importanta ekosistemo an la nord-westo. Lua delto formacas saloza marsh-lando interne la lando. La rivero Notwane furnisas aquo a Gaborone, dum ke la rivero Chobe debushas an la fluvio Zambezi en la regiono nomizita Kazungula, nord-weste de la lando. Sude de la lando, la rivero Nossob debushas an la fluvio Orange. Ecepte Chobe, Okavango, Boteti e Limpopo, la maxim multa fluvii e riveri di Botswana cesas fluar dum la sika sezono.

Botswana esas miarida lando, pro lua kurta pluvoza sezono. L'altitudo modifikas la klimato e transformas ol en subtropikala. La sika sezono duras de aprilo til oktobro sude de la lando, e de aprilo til novembro sude. Tamen la pluvo-quanto norde esas plu granda kam sude. Sude, la mezavalora temperaturi dum la vintro esas 14ºC. Dum la somero, la mezavalora temperaturo di la lando esas 26ºC.

Botswana esas la 3ma maxim granda mondala produktanto di diamanto. La TNP po persono kreskis plu rapide dum recenta yari: segun l'Internaciona Monetarala Fonduro la lando kresis mezavalore 9% omnayare, de 1966 til 1999. L'extraktado di diamanto esas importanta fonto di extera revenui.

Segun statistiki de The World Factbook por 2017, Botswana havis  habitanti. En 2011, la maxim multa habitanti (79%) esas Setswana. Le Kalanga esas 11%, le Basarwa esas 3%. Altra grupi, inkluzite le Kgalagadi e le blanki esis 7%. Botswana severe afektesis dal epidemio di AIDS: en 2006, on kalkulis ke la viv-expektajo pos nasko diminutabis de 65 yari til 35 yari. Tamen, pos la demografiala kontado di 2011, la viv-expektajo kalkulesas en 54,06 yari.

L'oficala linguo di la lando esas Angla, tamen ol esas la matrala linguo nur por 2,8% de la habitantaro. Setswana (77,3%), Sekalanga (7,4)%, Shekgalagadi (3,4%) esas la precipua lingui parolata.

La religio kun maxima nombro di adepti - 79% de la habitantaro, segun statistiki de 2011 - esas Kristanismo. Cirkume 4% praktikas la tradicionala religio Badimo, 15% praktikas nula religio, 1,4% praktikis altra religii (Baha'i, Hindui, Mohamedani, Rastafariani) , e 0,3% ne informis la religio.

La guverno kolokis multe en eduko pos la nedependantesko en 1966. Lore, la lando havis poka diplomizita adulti, e poka studenti kompletigis la sekundara skolo. En 2008, cirkume 83% del adulti savis lektar e skribar. Existas 7 teknologiala fakultati e quar universitati en la lando: l'Universitato di Botswana, l'universitato Botho, l'universitato Limkokwing pri Kreiva Teknologio, e l'universitato Ba Isago. L'universitato di Botswana kreesis en 1982 tra akto de la Parlamento.

La maxim populizita urbo esas Gaborone. Altra importanta urbi esas Francistown e Molepolole.

La tradicionala muziko di Botswana esas precipue kantata, kelkafoye akompanata per perkut-instrumenti e/o korda instrumenti. Dum recenta yari, la gitaro divenabas populara muzikal instrumento por la muziki Tswanana. La muzikala stili hip hop, folk, afro-pop, kwasa kwasa (Afrikana versiono di la rumba), kwaito e rock esas populara, nome por la yunaro.

Kelka skriptisti uzis Botswana kom ceneyo por lua noveli, exemple Britaniana-Zimbabweana skriptisto Alexander McCall Smith. La judiciistino ed aktivistino pri homala yuri Unity Dow skribis tri noveli pri sociala temi ed esas importanta nomo di nuntempa Botswanana literaturo, kune Moteane Melamu e la poeto Barolong Seboni.

Futbalo esas la maxim populara sporto de la lando. Altra populara sporti esas softbalo*, kriketo, teniso, rugbio, badminton, golfo ed atletismo. La lando ganis lua unesma Olimpiala medalio kande l'atleto Nijel Amos ganis l'arjenta medalio por 800-metra kurado en 2012.




#Article 176: Bhutan (976 words)


Bhutan o Butan esas rejio en Himalaya, havanta frontieri kun Popul-Republiko Chinia norde, ed India sude. Nepal e Bangladesh esas proxima de la lando, tamen ne havas frontieri kun ol. La lando nomesis segun Sanskrita vorti Bhyot (Tibet) e anta ('fino'), nam ol jacas an la frontiero kun Tibet.

Bazala fakti pri Butan:

L'unesma evento transskribita en Butan esis la paso di Budista santo Padma Sambhava en 747. Granda parto ek lua anciena historio esas nekonocata, pro fairo qua destruktis lua anciena chef-urbo, Punakha, en 1827. Dum la 10ma yarcento lua politikala developo influesis multe da religio Budista. Dum la 14ma yarcento, ol posible influesis dal dinastio Yuan, de Chinia.

Dum Britaniana dominaco en India, Britaniani probis kontrolar la teritorio di Butan, ma lua suvereni jeris por prezervar la nedependo. Kande India nedependanteskis en 1947, Britaniani abandonis lua voli pri kontrolar la rejio, ed India divenis la protektero di Butan. Erste en 1949, ca du landi signatis pakto qua agnoskis Butanana nedependo.

En 1953, rejulo Jigme Dorji Wangchuck establisis lokal asemblitaro kun 130 membri por esar legifala povo e promocar plu demokratala formo di guvernerio. En 1971, ankore dum la regno di Jigme Dorji Wangchuck, Butan divenis membro dil Unionita Nacioni. Lua sucedinto, rejulo Jigme Singye Wangchuck komencis politikala reformi, e alienis parto ek lua povo a la Konsilistaro di Ministri. Il anke posibligis l'akuzo kontre la rejo, per sanciono de 2/3 de la membri di la Nacional Asemblitaro.

Dum la fino di la yari 1980a e la komenco di la yari 1990a, Butan ekpulsis granda nombro di Butanani kun Nepalana origino. Segun l'Unionita Nacioni, en 2008 cirkume  Butanani vivis kom refujinti este de Nepal.

En 1999, la guvernerio di Butan eliminis l'interdikto di televiziono ed Interreto. Butan esis un ek la lasta landi de la mondo qui adoptis televiziono. Nova konstituco por la lando prizentesis en 2005.

Butan esas konstitucala parlamentala monarkio. La nuna chefo di stato, rejulo Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, sucedis lua patro Jigme Singye Wangchuck ye la 16ma di decembro 2006. L'exekutiva povo komandesas dal chefministro e dal konsilistaro di ministri. La chefministro depos 2018 esas Lotay Tshering.

La legifala povo konsistas ek la Nacional Asemblitaro (Tsongdu) havanta 151 membri, di qui 106 elektesas da la viri (mulieri ne darfas votar en Butan), 10 elektesas da la Budista grupi, e 35 elektesas dal rejulo. L'unesma elekti por la Nacional Asemblitaro eventis ye la 24ma di marto 2008.

Butan adoptis lua konstituco en 2008. Lua legaro influesis da monakala kodexo Tsa Yig e da komuna legaro Britaniana. La judiciala povo konsitas ek la 4-membra Supra Korto - qua povas interpretar la konstituco ed esas la maxim alta revizo-korto di la lando -, l'Alta Korto, e la distriktala Dzongkhag-korti.

Butan jacas an la sudala taludi de Himalaya. Norde jacas Tibet ed este, sude e weste jacas rispektive l'Indiana stati Sikkim, Westal Bengal, Assam ed Arunachal Pradesh. L'altitudi di granda parto di la monti norde de la lando superiras 7.000 metri, kontre ke sude la minima altitudo esas 200 metri. La maxim alta monto esas Gangkhar Puensum, havanta  metri di altitudo. La vali inter la monti furnisas naturala pastureyo por la brutaro, e multa ek lua habitanti esas nomadi.

La centro di la lando kovresas da foresti di koniferi, kontre ke la sudo kovresas da subtropikala foresti, e da savani an la regiono Dooars. La klimato varias de subtropikala sude, til kolda polala klimato an la nordala monti, qui permanante havas nivo an lua somiti. La musono portas de 60% til 90% de la pluvo-quanto qui falas en la lando. Pro lua diversa peizaji, Butan havas richa biodiverseso.

La lando havas quar hidrografiala baseni: Drangme Chhu, Puna Tsang Chhu, Wang Chhu, e Amo Chhu. La quar naskas en Himalaya e debushas an fluvio Brahmaputra.

L'ekonomio di Butan dependas del agrokultivo, extraktado di forestala produkturi, turismo. e de la vendo di hidroelektrala energio ad India. La lando ne havas ferovoyi e mankas substrukturi. Tamen, lua ekonomio kreskis forte dum recenta yari.

Segun statistiki de la yaro 2016, Butan havis  habitanti. La maxim multa (50%) esas del etnio Ngalop (anke nomata Bhotia). Nepalani esas 35%, ed altra populi, inkluzite enmigranti, esas 15%.

L'oficala linguo di la lando esas dzongkha, un ek la 53 Tibetana lingui, parolata da 24% del habitantaro. La linguo maxim parolata en Butan (28% de la habitantaro) esas Sharchhopka; 22% parolas Lhotshamkha-linguo; e 26%, inkluzite enmigranti, parolas altra lingui. L'Angla docesas en skoli. Cirkume 40% de la habitantaro esas iliterata.

Pri religio, la maxim multa habitanti (75,3%) praktikas Lamaista Budismo, qua esas varianto de tale nomizita Budismo Mahāyāna, e havas dalai-lamao kom spiritala chefo. Hindui esas 22,1%, e 2,6% praktikas altra religii, segun statistiki de 2005.

Butanana kulturo havas forta influi de Budismo. Hinduismo ank influas lokala kulturo, nome en suda regioni. La guvernerio esforcas por prezervar lokala tradicioni. Ol permisis l'unesma radio-brodkasto erste en 1973, e l'unesma televiziono-brodkasto erste en 1999.

La nacionala vesto por Butanana viri esas gho, o g'ô, robo qua iras til la genui, nodigata en la tayo per stofa rimeno nomata kera. Mulieri uzas longa robo iranta til maleolo, nomata kira.

Tradicionala dansi, exemple la danso Chan, akompanas treatrala dramati en qui la partoprenanti uzas maskili, ed ofte akompanesas per muziko pleata kun tradicionala instrumenti. La danseri reprezentas demoni, animali, dei e deaji, mortinti o karikaturi di personi, e lia maskili e vesti esas multe koloroza.

La nacionala sporto di Butan esas lokala versiono di arkpafado. Konkursi ordinare eventas en vilaji. Ol diferas de la versiono Olimpiala di arkpafado per detali, exemple lokizo di la emi, e latmosfero di la konkurso. Dardo-jetado e Digor (lokala versiono di pezo-jetado) ank esas multe populara.

Basketbalo, futbalo e kriketo esas esquado-sporti multe populara. En 2002, la nacionala futbalo-esquado di Butan, rangizita en un ek la lasta plasi segun klasigo da FIFA, vinkis la futbalo-esquado di Montserrat per 4-0 en la stadio Changlimithang.




#Article 177: Kamerun (1255 words)


Kamerun esas lando jacanta an westal Afrika. Ol havas kom vicini Nigeria weste, Chad nord-este, Centrafrika este, Demokratial Republiko Kongo sud-este,  e Gabon e Equatorala Guinea sude. Sud-weste jacas Oceano Atlantiko.

La lando nomizesis segun Portugalana vorto camarões, signifikante 'kreveti', nam Portugalana exploreri trovis granda quanti di kreveti an la regiono.

Bazala fakti pri Kamerum.

Homi ja habitis la regiono di nuna Kamerun dum Neolitiko. La populo qua duras habitar ibe de maxim longa tempo la pigmei Baka. Bantua populi enmigris a la regiono cirkume 2.000 yari ante nun. La civilizuro Sao developesis cirkume la yaro 500 pos Kristo apud la lago Chad, e cirkume la yaro 700 ol originis l'imperio Kanem, qua duris til 1387, e sucedesis dal imperio Bornu, qua duris de cirkume 1380 til 1893. Amba imperii okupis la nordo di la nuna Kamerun.

L'unesma Europani qui arivis en la litoro di la regiono esis Portugalani, en 1472. Li trovis granda quanto di kreveti an fluvio Wouri, e nomesis ol Rio dos Camarões (fluvio dil kreveti). Dum la sequanta yarcenti, Europani komercis kun rivala populi. Dum la komenco di la 19ma yarcento, Modibo Adama komandis jihad kontre ne-Mohamedana habitanti qui vivis norde de la regiono, ed establisis l'emirio Adamawa.

Kamerun divenis Germana kolonio ye la 14ma di julio 1884. Pos l'unesma mondomilito, lua teritorio dividesis dal Unionita Rejio e Francia en Franca Kamerun ed Angla Kamerun. Britaniani administris la teritorio de la vicina Nigeria.

Franca Kamerun divenis nedependanta ye la 1ma di januaro 1960. Angla Kamerun divenis nedependanta del Unionita Rejio ye la 1ma di oktobro 1961, ed unionesis kun vicina Franca Kamerun per federuro. L'unesma nomo dil unionita lando esis Federala Republiko Kamerun. La chefo di nedependo-procedo esis Ahmadou Ahidjo, qua esis l'unesma prezidanto di la lando. Ahidjo gradope koncentris povo en sua manui, e duris koncentrar povo pos finir la milito kontre la partiso Union des Populations du Cameroun. La partiso di Ahidjo, Cameroon National Union (CNU) divenis l'unika legala partiso di la lando ye la 1ma di septembro 1966. En 1972 la federuro abolisesis, ed instalesis centrala guvernerio, nomizita Unionita Republiko Kamerun, kun sideyo en Yaounde.

En 1982, Ahidjo transferis la povo a lua sucedanto, Paul Biya, qua duras esar la prezidanto til nun.

La nuna konstituco adoptesis en 1972 e modifikesis en 1996 ed en 2013. Ol kreis forta centrala guvernerio, dominacata dal exekutiva povo. Kamerun formale esas prezidantala republiko, segun lua konstituco. Tamen ol fakte guvernesas per autoritatoza rejimo. La chefo di stato e chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 7-yara periodo. Lu anke komandas l'Armei, negocias e ratifikas internaciona pakti, e deklaras stato di urjanteso. Del unigo di la lando til nun, nur 2 personi esis prezidanti: Ahmadou Ahidjo, til 1982, e Paul Biya, de 1982 til nun. La chefa ministro nur esas la chefo dil ministraro, e nominesas dal prezidanto. Nun esas Joseph Ngute.

Depos 2013, la parlamento (Assemblée Nationale) havas du chambri. La basa chambro havas 180 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari, e kunsidas tri foyi dum la yaro. En 2013 kreesis senato kun 100 membri, di qui 1/3 nominesas dal prezidanto e la cetera 2/3 elektesas nedirete. La guvernerio agnoskas l'autoritato di tradicionala chefi por guvernar lokale e solvar konflikti, se la decidi ne konfliktez kun nacionala legaro.

La bazo di la legaro di Kamerun esas la legaro de Francia, kun influi de la komuna legaro del Unionita Rejio, e de kustumala legaro. Quankam teoriale nedependanta, la judiciala povo subordinesas a la Ministro pri Judiciado. La Nacional Asemblo nominas la 9 membri de la Supra Judicikorto (High Court of Justice), qua judicias membri de la guvernerio kande li akuzesas pri trahizo o pri minacar nacionala sekureso.

Internaciona organizuri akuzas la polico e la militisti di Kamerun pri violaco di homala yuri, inkluzite praktikar tormenti kontre personi suspektita di krimini, kontre homeosexuali, kontre etniala minoritati e kontre politikal opozanti. Segun l'Unionita Nacioni, cirkume 21 mil Kamerunani fugis a vicina landi, e cirkume 160 mil diplasis su interne la lando por eskapar persequi, kelk ek li celinta en foresti.

Havanta  km² Kamerun esas la 53ma maxim granda lando dil mondo. Lua surfaco esas poke min granda kam olta di Suedia. La lando havas diversa peizaji e klimati en lua teritorio: dezerto, savani, foresti, litorala e montarala vejetantaro.

Segun diferanta altitudi, klimati e pluvo-quanto, Kamerun povas dividesar en 5 geografiala regioni. Apud la litoro dil gulfo di Guinea existas rivala plano, larja de 15 til 150 kilometri en-landa, kun mezavalora altitudo di 90 metri. Ca regiono kovresas da foresti, ed ecepte dum kurta sezono sika ol esas un ek la maxim humida e pluvoza regioni de la Tero, nome la regiono Cross-Sanaga-Bioko.

L'altitudo di sudala platajo iras 90 metri til 650 metri. Ca regiono kovresas dal equatorala foresto, ma recevas min pluvo-quanto kam la rivala plano.

La montoza zono konocata kom montaro Kamerun iras de la volkano monto Kamerun - la maxim alta di la lando, kun 4095 metri di altitudo - sude, preske til la suda rivo di lago Chad, norde. La suli di ca regiono esas la maxim fertila de la lando, ed existas multa lagi en anciena krateri volkanala.

La platajo Adamawa kovresas da herbi e havas mezavalora altitudo di 1100 metri, jacanta norde de la sudala platajo. Ca regiono formacas bariero inter la nordo e la sudo di la lando, e lua mezavalora temperaturi varias de 22 °C til 25 °C. La pluvo-quanto ibe esas plu intensa de aprilo til oktobro, esante julio ed agosto la maxim pluvoza monati.

De Adamawa til la suda rivo di lago Chad, jacas basa zono kovrata da savano, kun altitudi de 300 til 350 metri. Ca regiono esas arida, kun skarsa pluvo-quanto ed alta temperaturi.

Sude de la lando, la precipua fluvii esas Ntem, Nyong, Sanaga, e Wouri, qui debushas an la gulfo di Guinea. Sude de la lando, riveri Dja e Kadéï debushas an fluvio Kongo. Norde e nord-weste, rivero Bénoué fluas e debushas an la fluvio Nijer. Rivero Logone fluas vers nordo e debushas an lago Chad, ube Kamerun havas lagala frontiero kun Chad e Nigeria.

Pesko esas importanta industrio en Kamerun. La nomo di lando, Kamerun, devenas de Portugalana vorto Camarões, kreveti, pro la granda quanto di kreveti en lua litoro.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Kamerun havis  habitanti. La maxim multa (31%) esas Kamerunani del alta regioni. Equatorala bantui esas 19%, Kirdi esas 11%, Fulani esas 10%, Nordwestala bantui esas 8%, estala Negriti esas 7%, altra Afrikani esas 13%, e ne-Afrikani esas min kam 1%.

L'oficala lingui di la lando esas Angla e Franca. Altra 24 lingui Afrikana parolesas.

La religio kun maxim granda nombro di adepti esas katolikismo (38,4% de la habitantaro). Protestanti esas 26,3%, altra kristani esas 4,5%, Mohamedani esas 20,9%, animisti esas 5,6%, 1% praktikas altra religii, e 3,2% deklaris esar sen religio en 2005. La mezavalora viv-expekto esas 59,4 yari, esanta 58 yari por la viri e 60,9 yari por la mulieri en 2018.

La maxim populoza urbo esas Douala. Yaounde, chef-urbo di la lando, esas la 2ma maxim populoza.

Muziko e danso esas parti de multa ceremonii en Kamerun. Kelka populala muzikala stili: ambasse bey, assiko, mangambeu e tsamassi. Highlife, makossa e bikutsi anke divenis populala stili. Manu Dibango, Francis Bebey ed altra artisti atingis internaciona sucesi dum la yari 1970a e 1980a.

Pri literaturo, kelka importanta nomi esas Louis-Marie Pouka, Sankie Maimo de kolonial epoko, e Mongo Beti e Ferdinand Oyono pos la duesma mondomilito.

Futbalo esas la maxim populara sporto en la lando.




#Article 178: Beijing (407 words)


Beijing esas la chef-urbo di la Popul-Republiko Chinia. Segun statistiki de 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 16.411 km². Lua nomo devenas del Chiniana vorti bei e kin signifikante 'norda chef-urbo'.

En Beijing jacas la maxim granda apertata urbala placo de la mondo: Tianmen-placo, kun 440 000 m². L'urbo havas 91 universitati, e multa ek li jacas inter la maxim bona de la lando.

En 2008 eventis l'Olimpiala Ludi en l'urbo.

Beijing fondesis plu kam 3000 yari  ante nun sur la situo del olima Chiniana chef-urbo Ch'i. 

Ye la 1ma di junio 1215 la Mongoli prenis la urbo Zhongdu (nuntempa Beijing) pos longa asiejo. Milito inter la Mongoli di Chingiz-kano e la dinastio Jin de norda Chinia komencis en 1211. Dum du yari l'armeo di Chingiz ne minacesis grave. Tamen il amasigis sua trupi, ed en 1213 la teritorio di le Jin exter la Granda Muro di Chinia vinkesis. Tri armei, komandata da familiani di Chingiz, sucesis penetrar la muro ye diversa loki. Pos la preno di Zhongdu, imperiestro Xuanzong di le Jin diplasis sua rezideyo sude a Kaifeng, qua divenis ilua nova chef-urbo. La avanco di la Mongoli duris, ed en 1234 la dinastio Jin exingesis.

Ye la 23ma di januaro 1368 Zhu Yuanzhang kronizesis kom l'unema imperiestro de la dinastio Ming. Zhu Yuanzhang vinkis Mongoli e, en 1403, ilu transferis la chef-urbo dil rejio de Nanking a Beijing. La konstrukto di la nova imperiala palaco, l'urbo interdiktata, komencis en 1406 e finis en 1420.

La reliefo di Beijing esas plana, e l'urbo jacas an la norda extremajo di la Granda Planajo di Chinia. La mezavalora altitudo di lua urbala areo varias de 40 til 60 metri. Lua maxim alta punto, monto Dongling, jacas  metri super la marala nivelo. La maxim multa riveri qui fluas tra l'urbo, inkluzite Chaobai, Yongding e Juma, debushas an la fluvio Hai.

La klimato dil urbo esas humida kontinentala (Dwa segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun influi de la monsono e de l'anticiklono Siberiana. La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 26,7°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -3,1°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 571,8 mm, e la maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 185,2 mm. De novembro til marto pluvas min kam 10 mm omna monati.

De 2000 til 2009 l'urbala areo di Beijing quaropleskis, e to afektis la klimato del urbo, inkluzite la humideso dil aero e la koncentro di atmosferala poluto.




#Article 179: Bogota (1695 words)


Bogota, oficale, en la Klastiliana, Bogotá, Distrito Capital o Bogotá, DC, antee Santa Fe de Bogota, esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Kolumbia, ed anke chef-urbo dil departmento Cundinamarca. Ol havis  habitanti em 2015. Lua tota surfaco esas  km². Lua metropolala regiono havis plu kam 12 milion habitanti en 2014. Malgre ke lua teritorio cirkondesas dal departmento Cundinamarca, la du politikala enti administresas separite. Ol havas la sama administrala stando kam l'altra departmenti di Kolumbia.

L'urbo esas la centro politikala, ekonomiala, industriala, administrala, kulturala, artala e sportala di Kolumbia. Segun artiklo publikigita en la yaro 2013, 1/6 de la habitantaro di Kolumbia rezidis en Bogota, e 24% de la totala nacionala produkturo di la lando produktesis ibe.

Bogota fondesis ye la 6ma di agosto 1538 por esar chef-urbo dil Rejio di Nova-Granada. Ol restis chef-urbo dil Vicerejio di Nova-Granada e, pos la nedependantesko, chef-urbo di Kolumbia. L'origino dil nomo Bogotá esis Bagotta, nomo di Muisca-indijeno-chefo qua ulatempe regnis la regiono.

Homi ja habitis la regiono di Bogota depos 10.500 aK. Cirkume dum la komenco di la Kristana ero, l'indijeni Muisca qui vivis en la regiono domestikigis la kobayo por obtenar karno. Le Muisca mantenis komerco kun vicina tribui qui anke parolis lingui Chibcha, exemple le Guane e le Lache, e kun l'indijeni Karib. Li anke deskovris quale extraktar salo de sal-aqui, ed habitis la regiono til l'arivo dal Hispani dum la 16ma yarcento.

En 1534 la Hispani sendis expediciono por serchar la legendala regiono El Dorado, ube, segun ke li kredis, existis abundanta quanto de oro. L'explorero Hispana Gonzalo Jiménez de Quesada arivis en la savano di Bogota kun cirkume 500 soldati, de qui nur 70 transvivis, pos luktir kontre le Muisca e vinkir li. Gonzalo Jiménez oficale fondis Bogota ye la 6ma di agosto 1538. L'urbeto recevis la nomo Santa Fe de Bogota e divenis urbo ye la 27ma di junio 1540. En 1550, la Rejala Audienco establisesis en la urbo.

Pos la duimo dil 16ma yarcento, lua habitantaro - qua konsistis ek Hispani, mestici, indijeni e negra sklavi - komencis kreskar rapide. Segun kontado en 1789,  personi vivis ibe. En 1819 ja esis cirkume 30 mil personi.

L'idei pri nedependo aparis e kreskis dum la 18ma yarcento. En 1794, Antonio Nariño tradukis la Deklaro pri la Homala Yuri de la Franca ed imprimis ol. Ye la 20ma di julio 1810 eventis la revolto qua kulminis kun la deklaro di nedependo di Kolumbia. La yari de 1810 til 1815 konocesas en la historio di Kolumbia kom la patria boba (la patrio stulta) pro la serioza konflikti inter le Criollos qui proklamabis la nedependo, pri quala formo di guverno la lando mustus adoptar. Dum ta konflikti, Hispania kontreatakis, vinkis la nepedentisti multafoye, e preske rikonquestis Kolumbia. Erste pos la batalio di Boyacá, ye la 7ma di agosto 1819, Simón Bolívar vinkis komplete la Hispani e grantis la nedependo di Kolumbia.

Pos la nedependantesko, Bogota duris esar la precipua edukala ed ekonomiala centro di la nova lando. Multa artisti komencis vizitar la regiono e piktar multa aquareli pri la naturo, populo e kostumi lokala, qui facinis li. En 1823 inauguresis la Publika Biblioteko e la Nacionala Muzeo. Granda Kolumbia dissolvesis en 1830, tamen Bogota duris esar chef-urbo di Kolumbia. La Federala Distrikto di Bogota, to esas, la separo dil administrado di Bogota de Cundinamarca por esar chef-urbo di Kolumbia sub la formo di politikala federuro, eventis en 1861. En 1867 inauguresis la Nacionala Universitato. Dum la yari 1870ma multa skriptisti qui laboris por la revuo Mosaico e kontributis a la kreado di Kolumbiana literaturo vivis en l'urbo. En 1881 kreesis skolo pri grabado, e dum la sama yaro Alberto Urdaneta fondis jurnalo por qua laboris graburisti qui studiis en ta skolo. En la sama yaro inauguresis l'unesma du telefonala linei. En 1886 inauguresis la Skolo pri Bel Arti di Bogota, ube docis, inter altri, Ricardo Acevedo Bernal.

Malgre ke Bogota ne recevis multa enmigranti dum la 19ma yarcento, lua habitantaro duris kreskar: en 1832 esis  habitanti; en 1881 esis  habitanti, ed ante la fino dil yarcento ja esis preske  personi. L'urbo restis izolita til l'inauguro di ferovoyo qua ligis ol a fluvio Magdalena ed a la litoro.

En 1905 l'administro dil urbo riorganizesis komplete. La Chefurbo-Distrikto di Bogota itere kreesis, ma itere extingesis en 1910. Ank en 1910 inauguresis la sistemo di elektrala tramveturo, qua juis expanso til la yari 1940ma. Dum la yari 1920ma inauguresis en Bogota l'unesma aeroportuo di Latin-Amerika ed expansesis la sistemo di publika lumizo per elektro.

Dum la sequanta yardeko eventis multa inauguri por komemorar la 400ma aniversario dil urbo, exemple la nacionala parko, la futbalo-stadio Nemesio Camacho El Campín e l'Universitatala Urbo. Tamen, ta progreso interruptesis pos la morto di Jorge Eliécer Gaitán ye la 9ma di aprilo 1948 e la sequanta tumulti qui divenis konocata kom Bogotazo. Pos ta eventi, la richa familii qui vivis en la centrala quartero komencis abandonar ol e rezidar en fora regioni, exemple Chapinero e Chichó, o mem en vicina urbi, exemple Usaquén e Suba.

En 1948 eventis la 9ma Tot-Amerika Asemblo en Bogota, ube signatesis la pakto di Bogota qua kreis l'Organizuro di Amerikana Stati. La diktatoreso di Gustavo Rojas Pinilla dum la sequanta yardeko adportis progreso al urbo, kun l'inauguro di avenuo Autopista Norte, di aeroportuo El Dorado e di avenuo Calle 26.

Dum la yari 1960ma eventis l'urbanigo di la nomizita quartero Kennedy, adweste dil urbo. L'urbestri Jorge Gaitán Cortés (1961 til 1966) e Virgilio Barco Vargas (1966 til 1969) decidis projetar la kresko dil urbo por la 5 yardeki sequanta. Gaitán Cortés inauguris importanta avenui, exemple, Carrera Décima ed avenuo Ciudad de Lima, prolonguro di strado Calle 19, ed urbanigis quartero Paulus la 6ma. L'unesma parto di Metropolala Parko Simón Bolívar, nun la maxim granda parko en la urbo, inauguresis en 1968 da Barco Vargas. En la sequanta yaro inauguresis la Muzeo dil Oro e la Distriktala Planetaro. En 1966 Bogota ja havis 2 milion habitanti.

Pos ke komencis l'interna konflikti di Kolumbia dum la yari 1960ma, eventis multa ataki en Bogota, exemple la furto di armi del magazino dil armeo en Cantón Norte en 1979, l'invado dil ambasadeyo di Dominikana Republiko en 1980, e l'okupo dil Judiciala Palaco en 1985, la tri dal grupo M-19; o l'atako kontre la noktala klubo El Nogal en 2003, dal grupo FARC; ed anke l'atento en 1989 kontre la sideyo dil DAS, Departamento Administrativo de Seguridad , l'oficeyo di publika sekureso di Bogota, facita dal drogo-trusto di Medellín, lore komandata da Pablo Escobar. L'atako per bombo celita en kamiono kontre l'edifico dil DAS produktis 52 morti e cirkume 1.000 plusa homi vundita. L'explozo di cirkume 500 kg di dinamito afektis multa quarteri e destruktis plu kam 300 komercala proprietaji.

La konstituco di 1991 transformis Bogota a distrikto-chefurbo, sen subdivido en municipi. L'urbo duras esar chef-urbo dil departmento Cundinamarca, malgre ke ol administresas separite de ol. En 1994 l'urbo elektis Antanas Mockus kom urbestro. Ilu inauguris la sistemo di transporto per autobusi nomizita TransMilenio, inauguris multa biblioteki e biciklovoyi.

Segun artiklo publikigita en 2013, Bogota divenis atraktiva centro por aferi e por rezido. La sektoro di servadi reprezentis 70% de lua ekonomio, 99% ek la domi provizesis per elektro, 98,2% provizesis per traktata aquo. Tamen, nur 47% ek la habitantaro havis propra hemo, e la ceteri esis lokaceri. Altra grava problemo esas la trafiko di vehili: singla habitanto di Bogota pasas mezavalore 70 minuti omnadie en autobusi por irar de sua hemo a sua laboreyo o studio-loko.

Bogota jacas an la samnoma savano, en plana regiono situita mezavalore 2.630 metri super la maro. L'orientala montaro di Andi, ibe nomizita Cordillera Oriental, jacas este dil urbo. Dum Quaternaro, la regiono kovresis da granda lago, qua gradope sikeskis. Kande la Hispani arivis, la regiono ankore kovresis da marshi.

Adsude, cirkume 1 horo distanta del centro, jacas la stepo di Sumapaz, protektata dal Nacionala Parko di Sumapaz, kun altitudi de 1600 til 4000 metri super la maro. En ica regiono naskas multa enfluanti di fluvii Magdalena ed Orinoco.

Existas plu kam 200 riveri e rivereti en Bogota. La maxim importanta esas la rivero Bogota, qua debushas en fluvio Magdalena e recevas multa poluto de la urbo. Altra importanta riveri esas Tunjuelo, Fucha e Juan Amarillo.

La klimato di Bogota multe influesas dal altitudo: la temperaturi varias de mezavalore 7 °C la minimi til 18 °C la maximi, kun mezavalora yarala temperaturo de 14 °C, simila a la mezavalora temperaturo di Europana landi dum la printempo. La maxim pluvoza monati eventas de aprilo til mayo, e de septembro til novembro. Kontraste, la maxim sika monati eventas de decembro til februaro e de julio til agosto, kande povas eventar frosto. Ordinare, agosto esas la maxim sunoza e ventoza monato. Nebulo esas frequa: mezavalore esas 220 dii nubuloza omnayare.

Bogotá jacas en sismala zono, e dum lua historio eventis ter-tremi en 1785, 1827, 1917 e 1948. Pro la ter-tremi e la multa incendii dum lua historio, multa edifici de la kolonial epoko destruktesis.

Omnadie facesas en Bogota plu kam 13 milion voyaji. Quankam ol esas un del maxim populoza urbi en Latin-Amerika, ol ne havas metroo.

Bogota havas anke 376 km de biciklovoyi entote. Multa stacioni di TransMilenio havas biciklo-aparkeyi* qui povas uzesar gratuite da personi qui deziras uzar bicikli e pose autobusi dum vehar a laboreyi, skoli, edc.

El Dorado esas la precipua aeroportuo di Kolumbia, la maxim granda en Latin-Amerika por transporto di vari, e la 2ma maxim granda por transporto di veheri. Segun statistiki,  veheri uzis ol en 2016.

Bogota esas importanta destino por turisti en la mondo. Cirkume 52% de la stranjera turisti qui vizitas Kolumbia iras a Bogota.L'urbo havas de 5-stela hoteli til albergi di basa preci, por omna tipi di viziteri.

Kelka importanta turistala punti esas:

Multa turistala agenterii ofras urbo-turi (city tour) en lua centrala quartero, ed anke 1-dia vizito a vicina loki, exemple, Tematala Parko Jaime Duque, o la vicina urbi Zipaquirá - ube on povas vizitar la Sala Katedralo (Catedral de Sal), katedralo konstruktita interne di mineyo de ube on extraktas roka salo -; o Nemocón, ube on povas vizitar la tuneli di funcionanta mineyo ube on extraktas salo.




#Article 180: Insuli Cook (100 words)


Insuli Cook esas esas insul-grupo kun propra guverno jacante che la sudo di Pacifiko en libera asociuro kun Nova Zelando. Ol konsistas ek 15 insuli e havas entote 240 km².

Bazala fakti pri Insuli Cook.

L'unesma homi qui arivis al insuli esis Polineziani, dum la 6ma yarcento. Li migris de Tahiti, insulo jacante 1.154 km nord-este del arkipelago.

La insuli deskovresis da Hispana Álvaro de Mendaña de Neira en 1596. Li nomizesis segun l'Angla kapitano James Cook, qua vizitis li en 1773.

Insuli Cook konsistas ek 15 mikra insuli en sud-Pacifiko, kun surfaco de 240 km², libere asociita ad Nova-Zelando.




#Article 181: San-Jose (1327 words)


San-Jose (Hispane: San José) esas la chef-urbo di Kosta Rika. Segun statistiki de 2011, ol havis  habitanti. Ensemble kun Alajuela, Heredia e Cartago ed altra urbi, ol formacas metropolala regiono kun plu kam 2 milion habitanti en 2017. L'urbo esas la politikala, ekonomiala e sociala centro di la lando.

L'universitato Santo Tomas establisesis en San-Jose en 1843, ma klozesis dal guverno en 1888. Erste en 1940, lora prezidanto Rafael Ángel Calderón Guardia inauguris l'universitato di Kosta Rika. Nun, existas altra publika e privata universitato en la urbo.

San-Jose judikesas kom un ek la maxim developata urbi de Central Amerika. La Korto Inter-Amerikana pri Homala Yuri jacas en la urbo.

La regiono habitesis dal indijeni Huetar-i, ante l'arivo dil Hispani, qui fondis l'unesma vilajeto en la nuna quartero Mata Redonda. La fondado dil urbo esis diferanta del altra urbi fondita dal Hispani til lore. Kreita en 1738 dal Hispani, lua skopo esis koncentrar la habitanti de la valo Aserrí, qui vivis dispersita. Pro to, konstruktesis chapelo proxim l'aero nomizita La Boca del Monte, qua homajis Santa Iosefus (Hispane: San José) e kompleteskis du yari pose.

L'originala nomo di la vilajo esis Villa Nueva de la Boca del Monte, pose chanjita a San-Jose homaje a la santo. Komence ol ne konsideresis urbo, e pro to ne havis lokala administro. Ol mankis aquo suficanta por mantenar granda habitantaro e, pro to, ol kreskis poke.

Tamen, kun la nedependo dil Unionita Provinci di Central Amerika, la politikisti Kostarikana dividesis en du grupi: la habitanti di Cartago e Heredia preferis l'uniono kun Mexikian imperio, dum ke la habitanti di San-Jose ed Alajuela esis favorebla a republikala rejimo. En marto 1823 la konstitucala guverno vinkesis dal monarkiisti. Ye la 5ma di aprilo sam yaro la republikani de San-Jose ed Alajuela, komandita da Gregorio José Ramírez y Castro, marchis vers Cartago, vinkis la monarkiisti proxim la lageti di Ochomogo e transferis la chef-urbo a San-Jose. Fine en 1838, lore chefo di stato Manuel Aguilar Chacón dekretis ke San-Jose esus definitive la chef-urbo di la lando.

Kande Juan Rafael Mora Porras divenis prezidanto en 1850, l'aspekto di San-Jose komencis modifikesar de vilajo ad urbo. La Nacionala Palaco (demolisita en 1958), la Teatro Mora e la hospitalo San Juan de Dios konstruktesis dum ta epoko. En 1884 ol diveni un ek l'unesma urbi lumizita per elektrolampi. Dum la fino dil 19ma yarcento ol divenis la precipua destino di Central Amerika por Europana ekmigranti, qui modifikis multe la kulturala vivo dil urbo. En 1890 San-Jose ja havis linei di tramveturi, telegrafokontoro, teatri e multa skoli konstruktita segun neoklasika stilo, exemple la Liceo de Kosta Rika, konstruktita en 1887. Ank en 1887 inauguresis la Parko Morazán, an la quartero El Carmen. Tomás Garrita, enmigranto Hispana, konstruktis en 1888 la Teatro Variedades, la maxim anciena ankore funcionanta. En 1890 inauguresis la ferovoyala staciono de la lineo Ferrocarril al Atlántico.

La kresko dil urbo e la richeso del kafeo atraktis extera kolokado e la kreado di chika butiki qui vendis importacita vari, exemple  La Alhambra, Steinvorth, Knöhr e Maroy. De 1860 til 1910 multa richa personi komencis komprar tereni nord-weste del urbo por konstruktar domegi, qui formacis la quartero Amon. La tereni qui apartenis al Peruana ambasadisto Francisco Otoya ed a la Kataluniana enmigranto Juan de Dios Alanjuez dividesis e vendesis por konstruktar domi qui formacis la quarteri Otoya ed Aranjuez, rispektive.

En 1910 finis la konstruktado di la ferovoyo Ferrocarril al Pacífico, qua kompletigis la ligilo Atlantiko-Pacifiko. En 1912, Usana pilotisto Jesse Seligman flugis unesmafoye per aviono til Kosta Rika. En 1913 eventis l'unesma parado di laboristi por celebrar la Dio dil Laboro (1ma di mayo) ed en 1920 eventis l'unesma generala striko pri l'adopto di 8-hora laborojorno. En 1917 konstruktesis la Kazerno Bellavista, qua funcionis til la 1ma di decembro 1948, kande l'armeo abolisesis pos finir l'interna milito di Kosta Rika. En 1940 inauguresis l'unesma internaciona aeroportuo di Kosta Rika, nomizita Aeroportuo El Coco, qua funcionis til l'inaugureso di la la nuna Internaciona Aeroportuo El Coco, an la provinco Alajuela, en 1955.

L'interna milito di Kosta Rika, qua eventis en 1948, adportis multa modifiki a la urbo. Nova publika edifici konstruktesis por esar sideyi di la ministerii kreita dum la Duesma Republiko. Kun l'aboliso dil armeo, la kazerno Bellavista transformesis en la Nacionala Muzeo. En 1963 l'urbo kovresis dal cindri del volkano Irazú. En marto ta yaro, Usana prezidanto John F. Kennedy vizitis l'urbo, lor l'unesma oficala vizito di ula prezidanto Usana a Kosta Rika. En 1966 inauguresis la nuna sideyo dil judiciala povo di Kosta Rika, ed en 1972 inauguresis l'aeroportuo Tobías Bolaños, en la quartero Pavas. En 1977, inauguresis la nuna Muzeo pri Arto di Kosta Rika an l'anciena edifico dil aeroportuo El Coco. L'anciena tereno dil aeroportuo transformesis en la Metropolala Parko La Sabana dum la sequanta yaro.

En 1983, Ioannes Paulus la 2ma vizitis l'urbo, lor l'unesma vizito di ula papo a Kosta Rika. En 2005 San-Jose elektesis la Chef-urbo Kulturala di Iberi-Amerika. En 2011 inauguresis la nova Nacionala Stadio di Kosta Rika. Nun, l'urbo okupas 4% ek la surfaco di la lando e koncentras 60% ek lua habitantaro.

San-Jose okupas fertila e plana tereno kun poka kolini, cirkondata da monti. Lua mezavalora altitudo esas 1.300 metri super la marala nivelo. Ol distas per rekta linei 100 km de Pacifiko e 160 km de Karibia.

Lua precipua fluvii esas Torres e Virilla adnorde, e María Aguilar adsude. La rivero Virilla naskas an la Centrala Volkanala montaro ed esas enfluanto del fluvio Río Grande de Tárcoles, qua debushas an Pacifiko.

Malgre ke l'urbo jacas en tropikala regiono, l'altitudo moderas la klimato. La mezavalora yarala temperaturo esas 22°C. La someri iras de januaro til aprilo ed esas varma e sika, kun temperaturi qui povas superirar 31°C. La vintri iras de mayo til decembro, esanta la maxim pluvoza epoko. La temperaturi povas falar til 9°C. San-Jose jacas inter la maxim kolda urbi de Central Amerika, pro lua altitudo e granda pluvo-quanto - cirkume 2.000 mm omnayare.

Kosta Rika e San-Jose esas, rispektive, la naciono e l'urbo maxim vizitata da turisti en Central Amerika. L'urbo recevas plu kam 1,5 milion extera viziteri omnayare. Ol prezervas la maxim multa kulturala heredaji e havas la maxim bona hotelala substrukturo de la lando kun multa opcioni, de le plu chera til le plu chipa.

Importanta teatri del urbo inspiresis dal arkitekturi de Europana teatri, exemple la Nacionala Teatro di Kosta Rika (Teatro Nacional de Costa Rica), konstruktita en 1897, e la Teatro Melico Salazar. La teatro Variedades inauguresis en 1892, ed esas la maxim anciena del urbo.

L'urbo havas importanta muzei, exemple la Nacionala Muzeo di Kosta-Rika, en edifico konstruktita en 1887 qua funcionis kom kazerno til l'aboliso dil armeo en 1949. Ol gastigas plu kam 800 objekti de populi qui habitis la lando ante l'arivo dil Hispani, inkluzite ora objekti.

La Centro Kostarikana pri Arto e Kulturo funcionas en anciena reform-karcero, qua gastigas la Muzeo di la Pueri (Museo de los Niños), la Nacionala Galerio e la Muzeo Karcerala. La skopo di la Muzeo di la Pueri, inaugurita en 1994, esas furnisar komplementi a docado-agadi facile komprenebla por skolani.

La Museo del Jade Marco Fidel Tristán Castro inauguresis en 1977 e translojesis a lua nuna adreso en 2014. Ol gastigas importanta objekti de jado e ceramiko produktita da populi qui habitis la regiono ante l'arivo di Colombo. L'objekti evas de cirkume 500 yari aK til cirkume la yaro 800.

La Museo del Oro Precolombino Álvaro Vargas Echeverría gastigas 1586 objekti de oro, ed anke ceramikaji ed objekti de petro, vitro e jado de anciena civilizuri Central-Amerikana.

La kirko Nuestra Señora de la Merced (Nia Damo di la Kompato), konstruktita en 1894,la Metropolala Katedralo, konstruktita unesmafoye de 1825 til 1827, ed en la nuna formo en 1878,e la kirko di Santa Isidrus, konstruktita en 1930 segun neogotika stilo an la quartero Coronado esas tri  ek la maxim importanta religiala monumenti de Kosta Rika.

Yen kelka parki del urbo, inkluzite lua zoo:




#Article 182: Havana (206 words)


Havana (en Hispaniana Ciudad de La Habana) esas chef-urbo di Kuba ed anke la maxim granda urbo di Karibiana Maro. Ol havis  habitanti segun kontado en 2002. Lua totala surfaco esas 728,3 km².

Fondita ye la 25ma di agosto 1515 dal Hispana explorero Diego Velásquez de Cuellar. Originale nomizita San Cristobal de Habana honore Cristoforo Colombo (Cristobal esas la Hispana versiono di Cristoforo). L'urbo transferesis a nuna loko (proxim la nuna portuo) en 1519.

En 1649 un epidemio mortigis 1/3 de la habitanti, ma pose la habitantaro duris kreskar. En fino di la 18ma yarcento l'urbo ja havis 70.000 habitanti ed esis la 3ma maxim populoza de Amerika, pos Lima e México, ma plu granda kam Boston e New York.

Ye la 6ma di junio 1762 dum la sep-yara milito Britaniani okupis Havana. L'okupeso cesis la sequanta yaro pos paco-pakto, en ke Hispania cedis Florida. Pos recevar l'urbo, Hispani konstrukti fortresi por protektar ol.

En 1898, pos Hispana-Usana milito, Hispania cedis Kuba ad Usa. Usan okupeso duris til 1902, kande Tomás Estrada Palma elektesis l'unesma prezidanto di Kuba, ed asumis povo ye la 20ma di mayo sam yaro. De 1902 til 1959 Kuba prosperis, e multa domegi konstruktesis por la richa ed apartamenti por la mez-klaso.




#Article 183: Praha (1551 words)


Praha (Germane Prag, Latine Praga) esas chef-urbo di Chekia. Antee ol esis chef-urbo dil rejio Bohemia e di Chekoslovakia. Ol ank esas chef-urbo di la regiono Bohemia.

Jacanta an la bordi dil fluvio Vltava (Germane Moldau), Praha havas cirkume 1,2 milion habitanti - la maxim grand urbo di Chekia. Lua metropolala regiono havas cirkume 1,9 milion habitanti.

Esas plura posibla origini di lua nomo, inkluzite de Cheka pražit, signifikanta 'fairizar' o 'sikigar', e práh signifikante 'solio' en la fluvio, do 'vadeyo'.

En 1992, lua historiala centro deklaresis Patrimonio Mondala. Pro lua bela peizaji e pro la titulo Patrimonio Mondala ol esas un ek la 20 maxim vizitata urbi dil mondo.

Praha esas importanta politikala, kulturala ed ekonomiala centro di Central Europa. Du Santa Romana imperiestri vivis en la urbo. Ol esis un ek la maxim importanta urbi dum la Habsburga monarkio. Praha divenis un ek la maxim importanta chef-urbi di Europa dum la 18ma e 19ma yarcenti. Dum la 20ma yarcento ol subisis granda opreso dum l'unesma e dum la duesma mondomiliti, ed anke l'opreso pro la okupeso dal Nacional-socialisti e dal Sovietiani. Tamen, kompare altra urbi Europana, ol preske evitis bombardado, e lua historiala edifici esas bone konservata.

La maxim anciena restaji pri homala okupeso trovita en Praha datizas de Paleolitiko. On kredas ke l'unesma permananta habitanti dil urbo esis Kelti, qui vivis sude de la nuna urbo til la 2ma yarcento aK. Li fondis vilajeto nomizita Závist. Dum la fino dil 1ma yarcento Germanala tribui (Markomani e Suevi) okupis la regiono e pose arivis la Slavi, qui habitis ibe depos la 4ma yarcento, quankam l'Avari dominacis li.

L'urbo fondesis dum fino dil 9ma yarcento, kun la konstrukturo dil kastelo Vyšehrad an la dextra rivo dil fluvio Vltava. Segun legendo, ol fondesis dal princino Libuše, qua mariajis Přemysl e komencis la dinastio Přemyslovci, guverninti di Bohemia til 1306. Vyšehrad ne esas la nuna Kastelo di Praha, qua konstruktesis an l'opozanta rivo dil fluvio Vltava.

Praha rapide divenis chef-urbo por la reji di Bohemia, kelki ek qui regnis kom imperiestri di la Santa Romana Imperio. Dum la 13ma yarcento, rejulo Otakar la 2ma di Bohemia fondis la quartero Malá Strana, un ek la maxim anciena quarteri di Praha qui existas til nun. L'urbo kreskis dum la regno di Karl la 1ma di Bohemia, qua imperis la konstrukturo dil quartero Nové Město (nova urbo), e ligis la du rivi per la notora ponto Karl (Karlův most), qua nun esas la duesma maxim anciena ponto de Chekia. Il anke fondis l'unesma universitato di Central Europa, l'Universitato di Karl en Praha (Univerzita Karlova v Praze).

Dum la 15ma yarcento, eventis politikala e religiala agitesi, pro la konflikti inter la sequanti di Jan Hus e la rejulo Sigismundus. La konflikti transformesis en milito e duris til 1434. Dum la du sequanta yarcenti, Praha plufortigis sua rolo kom komercala urbo. Multa notinda Gotika edifici konstruktesis, e la Kastelo di Praha ampligesis.

En 1526, Bohemiana nobeli elektis Ferdinandus la 1ma, de la dinastio Habsburga, kom rejulo. La fervoroza katolikismo dil Habsburgi adportis konflikti a Bohemia, ube protestanta idei populareskis. En 1576, rejulo Rudolfus la 2ma decidis rezidar en Praha, ed atraktis astrologi, ciencisti, artisti e muzikisti por rezidar ibe. Inter la notora personi qui rezidis en Praha dum ta epoko esis l'astronomi Tycho Brahe e Johannes Kepler, la piktisto Arcimboldo e la poetino Elizabeth Jane Weston.

En 1618, itere eventis konflikti inter katoliki e protestanti en Praha, qui efektigis la Milito di Triadek Yari. Ferdinandus la 2ma, Santa Romana imperiestro revokesis de la trono, e Fredericus la 5ma, elektero di Palatenio divenis rejulo. Tamen, Bohemian armeo vinkesis en la Batalio di la Blanka Monto (1620) proxim l'urbo. Pro la milito, la habitantaro dil urbo diminutis, de 60.000 personi ante 1618 til 20.000 en 1848. Pos la duimo dil 17ma yarcento, la habitantaro itere komencis kreskar. Judi vivis ibe de la 10ma yarcento e, cirkume 1708, li ja esis un quarimo de la habitantaro.

En 1689, granda fairo destruktis l'urbo, ma l'arkitekturo rinovigesis dum la rikonstruktado. De 1713 til 1714 eventis epidemio di pesto, qua mortigis cirkume 12.000 til 13.000 personi. L'ekonomio duris kreskar dum la 18ma yarcento, ed en 1771 l'urbo havis 80.000 habitanti, di qui multi esis richa komercisti e nobeli qui konstruktis multa palaci, kirki e gardeni.

Pos la Batalio di Praha en 1757, Prusiana bombardo destruktis plu kam un quarimo del urbo, e destruktis multe la katedralo di Santa Vitus. Tamen, dum la sequanta monato eventis la Batalio di Kolín, e l'armeo di Friedrich la 2ma perdis e abandonis la urbo. En 1784 l'urbeti Malá Strana, Nové Město, Staré Město e Hradčany unionesis por formacar unika ento. La quartero Josefov, ube vivis judi, divenis parto dil urbo erste en 1850.

La revolucioni di 1848 ank afektis Praha, ma oli rapide e forte supresesis. Dum la sequanta yari, nacionalista movado pri la rivivigo di Chekia (České národní obrození) aparis e pluforteskis til kontrolar la konsilistaro dil municipo en 1861. En 1848, la maxim multa habitanti parolis Germana linguo, ma en 1880 nur 14% (42.000 personi) parolis ol, ed en 1910 nur 6,7% (37.000 personi), pro l'enfluo di Cheki de altra parti di Bohemia e Moravia, ed anke pro la riveno dil sociala stando di la Cheka linguo.

Pos finir l'unesma mondomilito en 1918, Chekoslovakia kreesis, e Praha divenis lua chef-urbo. Tomáš Masaryk selektis la Kastelo di Praha kom prezidanteyo. En 1930 l'urbo havis cirkume 850.000 habitanti, kun multa habitanti de diversa etnii, inkluzite expresiva nombro di judi. Tamen, ye la 15ma di marto 1939, Adolf Hitler imperis l'invado di Praha e kreis la protektorato di Bohemia e Moravia. La maxim multa judi del urbo exterminesis. Praha subisis kelka bombardi dum la fino di la duesma mondomilito qui produktis 701 morti e 1.000 vunditi. Ye la 5ma di mayo 1945, ye du dii ante Germana kapitulaco, la habitantaro revoltis kontre Germana okupeso, e quar dii pose, la Reda Armeo liberigis l'urbo. Pose, preske omna habitanti de Germana origino fugis od ekpulsesis del urbo pro dekreti dal prezidanto Edvard Beneš.

Chekoslovakia influesis da Sovietia dum la kolda milito. En 1968, lora sekretario di la komunista partiso di Chekoslovakia Alexander Dubček komencis reformo en la socialista rejimo, abortita pro la invado di Chekoslovakia da Sovietia ed altra membri dil pakto di Warszawa ye la 21ma di agosto sam yaro. En 1989, same kam altra vicina landi, eventis protesti - konocita kom Revoluciono di Veluro - kontre socialista rejimo. Miloš Jakeš, lor la sekretario di la komunista partiso di Chekoslovakia, renuncis ye la 24ma di decembro sam yaro, ed en junio 1990 eventis l'unesma demokratiala elekti di la lando depos 1946.

Kun la divido di Chekoslovakia en januaro 1993, Praha divenis la chef-urbo di Chekia. En 1995 komencis la konstrukto di alta edifici en l'urbo. Dum la fino dil yari 1990ma, Praha itere divenis importanta kulturala centro en Europa. En 2000 eventis renkontri dil Internaciona Monetala Fonduro e dil Mondala Banko che l'urbo. Praha probis gastigar l'Olimpiala Ludi di 2016, ma ol ne selektesis mem ante l'unesma balotado.

Praha jacas an la centro di Europa, distanta min kam 500 km de Adriatiko, de Norda Maro e de Baltiko, an la bordi dil fluvio Vltava. La maxima altitudo dil urbo esas 399 metri an la quartero Zličín weste del urbo, kontre ke la minima altitudo esas 177 metri an lua nordo.

La klimato dil urbo esas kontinentala, kun mezavalora yarala temperaturo inter 8ºC o 9ºC. Dum vintro, qua esas sika, la mezvalora temperaturo esas 0°C. Dum printempo la temperaturi atingas 16-17ºC e la pluvo-quanto gradope augmentas til superirar 70mm dum somero. La temperaturi dum somero povas superirar 25°C. La pluvo-quanto dum autuno esas simila a printempo, e la mezvalora temperaturo en novembro esas infre 3°C. Ventas multe en la urbo, nome deweste, mezavalore atinganta 16 km/horo. To helpas dispersar poluto, nome dum vintro.

L'aeroportuo Václav Havel distas 12 km de la centro di Praha, ed esas un ek la maxim uzata aeroportui de Central Europa. En 2019, entote  veheri uzis ol. Importanta chosei ligas Praha ad altra Cheka urbi ed a vicina landi, exemple la choseo D1, qua ligas l'urbo a la frontiero kun Polonia, o la choseo D6, qua ligos l'urbo a la frontiero kun Germania, kande kompleta. Cirkondanta Praha, existas du cirklara chosei qui interkonektas ca chosei.

Praha esas koncentro-punto por la ferovoyi Cheka. De lua centrala staciono, departas treni vers Berlin, München, Hamburg, Nürnberg e Dresden (Germania) Wien, Graz e Linz (Austria), Warszawa e Kraków (Polonia), Bratislava e Košice (Slovakia), Budapest (Hungaria), Zürich (Suisia), e sezonale a Split (Kroatia), Belgrade (Serbia) e Moskva (Rusia).

Segun statistiki de 2017 pri modala partigo, 52% ek la voyaji facesas per publika transporto, 24,5% facesas per automobili, 22,4% pedirante, 0,4% per biciklo, e 0,5% per aero. Pri publika transporto, Praha havas tri linei di metropoliteno*, entote kun 65 km e 61 stacioni, plu kam 142.2 kilometri di tramvoyi kun 931 tramveturi, 130 linei di autobusi, funikulari e sis paromi.

Praha divenis un ek la maxim populara destini por turisti depos la fino dil kolda milito. L'urbo subisis domaji min serioza kam altra urbi dum la duesma mondomilito, e multa anciena edifici restis originala. Ol havas exemplaro di diversa stili di arkitekturo: Romanesk-epoko, Gotik-epoko, Renesanco, Baroko, Nov-Renesanco, Nova Gotiko, Art Nouveau, Kubismo, Neoklasikala ed ultramodernal arkitekturi.

Inter la importanta turistal atraktivi esas:




#Article 184: Dominika (674 words)


Dominika esas insulo e lando en Karibia. Jacanta sud-sudeste de Guadelupa e nordweste de Martinik, lua tota surfaco esas 750 km².

Bazala fakti pri Dominika.

L'unesma habitanti di Dominika esis l'indijeni Karib. L'insulo nomesis da Cristoforo Colombo qua deskovris ol ye sundio (Latine: dominica), ye la 3ma di novembro 1493.

Hispani ne sucesis koloniigar l'insulo, ed en 1635 Francia reklamacis ol kom lua teritorio. Lore, Franca misioneri divenis l'unesma Europani habiteri dil teritorio. Lua situo inter Martinik e Guadelupa faciligis Franca administrado e koloniigo.

En 1763, konseque de la Sep-yara milito, l'insulo divenis Britaniana posedajo. En 1778, dum la milito pri la nedependo di Usa, Francia muntis sucesoza invado kun la koopero di lokala habitanti. Tamen, en 1783 per la kontrato di Paris, Francia retrodonis l'insulo al Unionita Rejio.

En 1763 Britaniani establisis legifala Asemblitaro, qua reprezentis nur blanka habitanti. En 1831 tre negra habitanti komencis partoprenar l'Asemblitaro. En 1838 pos l'aboliso di sklaveso Dominika divenis l'unika Britaniana kolonio ube negri kontrolis legifantaro.

Dum la 20ma yarcento pos l'Unesma mondomilito komencis kreskar politikala koncio en la regiono di Karibia pri autonomeso e nedependo. Dominika administresis kom parto de la Federuro di Westal Indii de 1958 til 1962, e pose kom stato asociita al Unionita Rejio en 1967. Fine, ol divenis nedependanta ye la 3ma di novembro 1978.

Dominika esas parlamentala republiko. La prezidanto esas la chefo di stato di la lando, ed elektesas dal parlamento por 5 yari. La chefo di guvernerio esas la chefministro. La nuna konstituco aprobesis en 1978 e modifikesis en 1983 e 1984

La legifala povo havas unika chambro, la Domo dil Asemblitaro (House of Assembly) kun 32 membri, di qui 21 elektesas direte dal populo, e 9 esas senatani qui elektesas dal prezidanto (di qui 5 indikesas dal chefministro e 4 dal chefo di la opozantaro). L'altra du membri del Asemblitaro esas la Prezidanto di la Asemblitaro e la generala prokuratoro. La deputati elektesas por 5-yara mandato, ma la chefministro povas dissolvar la parlamento.

La judiciala povo inspiresas en la Common Law Angla. Existas tri judiciala korti en la lando ed un Supra Korto, ma on povas facar apelo a la Korto di Apeli de Estal Karibia e, fine, a la Tribunalo di Karibia. La sideyo di la Korto di Apeli de Estal Karibia esas en Santa Lucia, ma adminime 1 ek la 16 judiciisti mustas esar de Dominika, e prezidar la Supra Korto.

Dominika esas un ek l'insuli de la Mikra Antili. Ol kovresas per abundanta pluvala foresto, ube jacas la duesma maxim granda termala lago de la mondo, Boiling Lake.

En 2008 Dominika havis un ek la min granda KLP per persono de la stati di Estal Karibia. Lando preske havis financala krizo en 2003ed en 2004, ma l'ekonomio kreskis cirkum 3.5% en 2005 e 4% en 2006 danko a turismo.

Banano ed altra agrokultivala produkturi dominacas l'ekonomio di la lando.

Segun statistiki de The World Factbook por 2017, Dominika havis  habitanti. La maxim multa (86,6%) esas negri. Mestici esas 9,1%, indijeni esas 2,9%, altri 1,3%, e 0,2% sen specigo, segun statistiki de 2001.

L'oficala linguo di la lando esas angla. La Franca kreolo de Dominika anke parolesas.

La religio kun maxima nombro di adepti esas katolikismo (61,4%, segun statistiki de 2001). Protestanti esas 28,6%, Rastafariani esas 1,3%, Testi di Jehova esas 1,2%, altri esas 0,3%, nula 6,1%, e 1,2% ne informis.

La maxim granda urbo esas Roseau. Altra importanta urbo esas Portsmouth.

L'indijeni Arawak e Karib influis la kulturo di Dominika. Nun prezervesas 15 km²-a teritorio este de la lando, ube la cetera Karibi vivas.

Muziko e danso anke esas importanta en la kulturo di Dominika. En 1973 la muziko di la lando ganis evidenteso kande Gordon Henderson fondis la muzikala grupo Exile One e kreis la ritmo surnomizita Cadence-lypso. To kreis la moderna muziko kreola.

Quale altra ex-kolonii Britaniana en Karibia, la maxim populara sporto di Dominika esas kriketo. Netball, basketbalo, rugbio*, teniso e futbalo anke ganabas populareso.

En la dio di la nedependo, eventas festi kun kreola muziko, qua havas Afrikana e Kubana influi.




#Article 185: Santo Domingo (547 words)


Santo Domingo, oficale Santo Domingo de Guzmán esas la chef-urbo e maxim populoza urbo de Dominikana Republiko, ed anke la maxim populoza de Karibia. Segun la demografiala kontado di 2010, ol havis  habitanti, e lua metropolala regiono havis  habitanti.

Nune, l'urbo esas la kulturala, financala, politikala e komercala centro de Dominikana Republiko. Ank esas la maxim importanta portuo de la lando, sive por pasajeri, sive por vari. L'universitato Autonoma de Santo Domingo (UASD), esas la precipua del urbo, e l'unika publika universitato de la lando.

L'urbo esas la maxim anciena urbo fondata dal Europani e kontinue habitata de Amerika. Ol fondesis en 1498 da Bartolomeo Colombo, fratulo de Cristoforo Colombo, an l'estala rivo dil fluvio Ozama. L'unesma universitato, l'unesma katedralo, l'unesma monakeyo, e l'unesma kastelo e fortreso di Amerika, omni konstruktesis en Santo Domingo.

Ante ke l'Europani deskovris Amerika en 1492, indijeni Taíno habitis l'insulo Hispaniola, inkluzite la regiono ube nun jacas Santo Domingo. Li organizesis en 5 tribui, komandita da lokala chefi, le cacique (pronuncez 'kasike').

Santo Domingo oficale fondesis inter la 4ma e la 5ma di agosto 1498 da Bartolomeo Colombo. Tamen, l'unesma Europani establisesis ibe ja en 1493. Bartolomeo Colombo nomizis l'urbo Nueva Isabela. En 1502, l'urbo destruktesis da uragano. Nicolás de Ovando, lor la guberniestro Hispana, transferis lua sideyo a westala rivo dil fluvio Ozama en 1502, ma mantenis lua nomo, homaje lora rejino Isabel la 1ma di Kastilia. Granda parto dil anciena murego del urbo duris existar til nun.

Dum l'unesma yarcento di lua existo, l'urbo funcionis kom platformo por explorar la kontinento Amerikana. En 1586, Francis Drake okupis Santo Domingo e demandis ransono por liberigar ol. Pos ke Drake spoliis l'urbo, la febla dominaco Hispana ne povis impedar ataki da pirati dum cirkume 50 yari. En 1655, expediciono Angla sendita da Oliver Cromwell atakis l'urbo ma pose vinkesis, e preferis establisar su en l'insulo Jamaika.

L'urbo ribaptesis Santo Domingo ('Santa Sundio') en 1697. Ol okupesis e chanjesis de manui multafoye, de 1795 til 1822. En 1795 l'urbo cedesis a Francia, okupesis da Haitiana rebeli en 1801, riokupesis dal Franci en 1802, ed itere dal Hispani en 1809. En 1821, ol divenis chef-urbo dil Nedependanta Stato di Hispana Haiti. Du monati pose, la nova stato okupesis da Haiti. La kolonio, inkluzite l'urbo, perdis granda parto de lua habitanti de origino Hispana pro ca invado.

Dominikana Republiko rekuperis lua nedependo ye la 27ma di februaro 1844, e Santo Domingo divenis lua chef-urbo. De 1936 til 1961 l'urbo nomesis Ciudad Trujillo pro la diktatoro Rafael Leónidas Trujillo decidis homajar su ipsa.

La reliefo di Santo Domingo esas plana, jacante an la du rivi dil fluvio Ozama. La fluvio permisis konstruktar ibe la maxim importanta portuo di la lando. La mezavalora altitudo dil urbo 14 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas tropikala, influata da monsono (Am segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 27,1°C, dum ke la mezavalora temperaturo en januaro e februaro (vintro) esas 24,4°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1447,1 mm. La maxim pluvoza sezono iras de mayo til oktobro, kande pluvas plua kam 140 mm omna monati. La min pluvoza sezono iras de novembro til aprilo, ma pro l'influo dil alizei e la proximeso di monti, ca epoko ne esas komplete sika.




#Article 186: Quito (242 words)


Quito esas chef-urbo e la maxim populoza urbo di Equador. Segun statistiki dil yaro 2019 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 290 km². Ol ank esas la maxim anciena nacionala chef-urbo di Sud-Amerika.

Ol jacas en l'estala parto di Andi, proxim la volkano Pichincha. Quito esas la centro politikala, kulturala, ekonomiala e financala di Equador. La maxim multa transnaciona entraprezi qui havas aferi en Equador havas lua lokala sideyi en Quito.

L'urbo posible fondesis unesmafoye en 1030 aK. L'inkao imperiestro Huayna Capac transformis ol en importanta urbo.

Ol nomesis dal Hispana exploreri en 1533, pro la lokal indijena tribuo Quitu. Til 1830 la tota Equador nomesis Quito.

La reliefo di Quito esas plana, jacante este del volkano Pichincha. Lua mezavalora altitudo esas 2.820 metri super la marala nivelo. Ol anke jacas an la baseno dil fluvio Guayllabamba. La maxim alta punto jacas  metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas subtropikala influita per l'altitudo (Cfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen), malgre esar proxima dil Equatoro. La mezavalora yarala temperaturo esas 15,7°C, esante preske konstanta dum la yaro. La mezavalora temperaturo dum la vesperi esas 21°C, e la mezavalora noktala temperaturo esas 9,8°C.

Existas nur du sezoni: sika e pluvoza. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1098,2 mm, e la maxim pluvoza monato esas aprilo, kun mezavalore 171,2 mm. La sika sezono, surnomizita verano (somero) iras de julio til septembro, dum ke la pluvoza sezono iras de oktobro til mayo.




#Article 187: Stelo (104 words)


Stelo esas granda flamanta bulo de gasi kontenata per sua propra gravito. La suno esas normala stelo segun kompozeso, parametri e koloro.

La vivtempo di steli dependas de lua maso e lumozeso: tre lumoza stelo duras forsan kelka milion yari, la suno dek miliardi di yari, la minim lumoza steli dek bilion yari.

Steli dividesas en du tipi, I e II. La steli de tipo I movas lente, e ordinare trovesas en la spirala brakii di la galaxii. Steli di tipo II esas ordinare plu brilanta, plu rapida e trovesas precipue en la sferatra ringo de steli cirkum galaxio.

Multa steli esas duopla steli.




#Article 188: Helsinki (1257 words)


Helsinki (Suede: Helsingfors) esas la chef-urbo e la maxim populizita urbo di Finlando. Ol jacas en Sud-Finlando, an la norda litoro dil Gulfo di Finlando. Ol distas 80 km norde de Tallinn, Estonia, 400 km este de Stockholm, Suedia, e 300 km weste de Sankt Peterburg, Rusia. Ol havas historiala ligili kun ta tri urbi.

La metropolala regiono di Helsinki inkluzas l'urbi Espoo, Vantaa, Kauniainen ed altra min grand urbeti. Ol esas la precipua centro politikala, edukala, financala, kulturala e por ciencala inquesto di Finlando. Cirkume 70% de la maxim grand entraprezi di Finlando havas sideyi en la regiono di Helsinki.

Helsinki havas universitato kun 11 fakultati e quar politeknoskoli. La universitato di Helsinki esas la maxim anciena en Finlando, ma originale ol esis fondata en 1640 en Turku. La universitato translojesis pos la brulo di Turku (1827) en Helsinki en 1828. Recente fondita esas l'Universitato Aalto (depos 2010), qua funcionas per privata establiso, e Metropolia (depos 2008), qua esas politeknoskolo di aplikita cienci en la maxim alta nivelo.

Helsinki kreesis kom komercal urbo da Gustaf la 1ma Vasa en 1550. Il intencis transformar ol en rivalo di Hansal urbo Reval (nuna Tallinn). Malgre to, l'urbo restis tre mikra til la komenco di la 19ma yarcento. La granda pesto di 1710 mortigis 2/3 dil habitantaro di Helsinki.

En 1809 Rusa imperio vinkis Suedia en la Finlandana milito, ed anexis Finlando kom la Granda Dukio di Finlando. Pos ta anexo l'urbo komencis kreskar. En 1812 Helsinki esis imperita kom chef-urbo di Finlando. La Rusa caro volis ke nova chef-urbo di autonomala Finlando esus plu proxime Sankt Peterburg kam anciena chef-urbo Turku. Pos granda fairo en Turku, L'Akademio translacesis de Turku a Helsinki en 1828, e recevis nomo Carala Universitato di Alexandr, nuna Universitato di Helsinki.

En 1852 la katedralo projetita da Carl Ludwig Engel kompleteskis. Pos la fino di la 19ma yarcento Finlandana linguo gradope divenis plu dominacanta en l'urbo.

Malgre la tumultoza historio di Finlando dum la 20ma yarcento l'urbo duris kreskar. Kande Finlando divenis nedependanta Helsinki duris esar chef-urbo. Dum la Finlandana interna milito en januaro 1918 granda parto dil urbo e granda parti dil sud-esto di Finlando okupesis da Red Armeo. Em aprilo Germani e la Blanka Armeo, qui luktis kune, kaptis l'urbo.

Helsinki, kontraste kun Tampere, subisis poka domaji dum l'interna milito. Pos la vinko di Blanki, militala kaptiti enkarcerigesis en diversa parti di Finlando, exemple en la fortreso Suomenlinna. En 1931 l'edifico dil Parlamento di Finlando kompleteskis. En 1938 l'Olimpiala stadio kompleteskis ma l'Olimpiala Ludi qui eventabus en 1940 ne eventis, pro ke Sovietia atakis Finlando l'antea yaro (Vintro-milito) ed anke pro ke komencis la duesma mondomilito.

Segun la pakto Ribbentrop-Molotov signatita sekrete en agosto 1939, Finlando jacis sub Sovietiana influo-sfero. Pro to, Sovietiani atakis l'urbo ye la 30ma di novembro 1939 e komencis la Vintro-milito. Helsinki bombardesis plurafoye dum la milito. Pos desfavoroza paco-pakto qua finis la Vintro-milito, Finlando decidis luktar kune Germania kontre Sovietia. La reakto Sovietiana esis multopla bombardi kontre Helsinki dum la periodo 1941 til 1944. La maxim intensa serio di bombardi eventis dum tri noktal ataki en februaro 1944.

En 1952 la Somerala Olimpiala Ludi fine eventis en l'urbo. En 1975 eventis la konfero pri sekureso di Europa en la Halo Finlandia (Finlandia-talo) kun la partopreno di 35 chefi di stato.

La habitantaro di Helsinki kreskis rapide dum la yari 1970ma e lua unesma lineo di urbala fervoyo inauguresis ye la 2ma di agosto 1982. La metropolala regiono di Helsinki havis un de la maxim rapida kreski de Europana Uniono dum la yari 1990ma. La yaro 2000 l'urbo esis un ek la kulturala chef-urbi di Europa, ed en 2012 ol esis la Mondala Chef-urbo pri (industriala) Desegno.

Surnomizita la filiino dil Baltiko Helsinki jacas sur l'extremajo di peninsulo, plu 315 insuli. La denseso di habitantaro en kelka regioni dil urbo esas alta, e povas atingar plu kam 16.000 habitanti per km² en la quartero Kallio. Granda parto dil urbo fore de la historiala centro konsistas ek suburbi konstruktita pos la duesma mondomilito, separita l'una di l'altra per parceli di foresto. En l'insulo Korkeasaari jacas la maxim granda zoo di Finlando.

Lua metropolala regiono konsitas ek la municipi Helsinki, Espoo, Vantaa e Kauniainen, e konsideresas l'unika metropolala regiono di Finlando. Ol havas 1.1 milion habitanti, plu kam 4 foyi la habitantaro di Tampere. La metropolala regiono okupas 770 km² e lua denseso di habitantaro esas 1.418 per km². Ol koncentras multa employi: cirkume  laboras ibe.

Lua klimato esas humida kontinentala (Dfb, segun la klimata klasifikuro da Köppen). Pro l'influo di Baltiko, la temperaturi esas plu alta kam lua nordala lokizo povus sugestar. En januaro e februaro lua mezvalora temperaturo esas −5 °C, e temperaturi infre -20 °C eventas dum poka dii dil yaro. La mezvalora temperaturi de junio til agosto (somero) varias de 19 til 22 °C.

La precipua insuli di Helsinki esas Seurasaari, Lauttasaari (3,75 km²), Korkeasaari, Suomenlinna (ube jacas fortreso qua konsideresas Patrimonio di la Homaro), e la militistala insulo Santahamina (4,28 km²).

La precipua ekonomial agadi di Helsinki esas la servadi, qui gradope remplasas l'industrio. Cirkume 1/3 de la totala nacionala produkturo di Finlando produktesas en la metropolala regiono di Helsinki, e la sideyo di 83 de la 100 maxim granda entraprezeyi di Finlando jacas ibe.

La Borso di Helsinki inauguresis en 1912, e nun apartenas a la grupo Sueda ONX, qua anke kontrolas la borso di Stockholm.

En 1999 Helsinki havis 327 automobili per singla 1000 habitanti. Ta nombro esis infre la de Bruxel (483 per 1000 habitanti) o Stockholm (401 per 1000 habitanti) dum la sama epoko. Tri chosei (Kehä I o Ring I, Kehä II o Ring II, e Kehä III o Ring III, anke konocita kom Nacionala choseo 50) cirkondas Helsinki e lua metropolala regiono ed interligas altra chosei, exemple Autochoseo 1 (Valtatie 1) qua ligas Helsinki a Turku, ed Autochoseo 3 (Valtatie 3) qua ligas Helsinki a Vaasa, an la frontiero kun Suedia.

La Centrala Staciono Ferovoyala di Helsinki esas la termino di la sistemo ferovoyala di Finlando. Du importanta linei ligas Helsinki a la nordo (Tampere, Oulu, Rovaniemi) ed a la westo di la lando (Turku). La diala departi maxim frequa  esas la treno qua ligas Helsinki a Tamperi (25 diala departi). Ank existas internaciona treni qui ligas Helsinki a Sankt Peterburg (Allegro) ed a Moskva.

L'aeroportuo di Helsinki distas 17 km norde de la centro dil urbo, an la vicina urbo Vantaa. L'urbo anke ligesas per paromi a Gdynia en Polonia, Travemünde e Rostock en Germania, ed anke a Tallinn, Mariehamn, Stockholm e Sankt Peterburg.

Pri publika transporto, la linei di metroo, tramveturi, autobusi e paromi, e la sistemo di bicikli por lokacar administresas dal publika kompanio Helsingin seudun liikenne. Lua sistemo di metroo havas 2 linei kun entote 35 km e 25 stacioni. L'unesma lineo inauguresis en 1982. Ye la 18ma di novembro 2017 inauguresis extenso til Espoo. Lua sistemo di suburbala treni havas entote 99,2 km e 15 linei, e ligas Helsinki e lua metropolala regiono. Lua quanto di diala departi esas simila a del metroo.

Ank existas 11 linei di tramveturi kun entote 96 km parkurata da 132 vehili, e sistemo di autobusi, qua ligas la quarteri del urbo ed anke Helsinki a la vicina urbi. La sistemo di publika transporto ank inkluzas du linei di paromi qui ligas Helsinki al insulo Suomenlinna ed a la zoo di Korkeasaari.

La sistemo di bicikli por lokacar kreesis en 2016 kun 50 stacioni e 500 bicikli. En 2017 ol aumentesis per 100 nova stacioni e 1000 nova bicikli.




#Article 189: San-Salvador (585 words)


San Salvador esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Salvador. Ol esas la politikala, kulturala, edukala e financala centro di la lando. Lua metropolala regiono esas la maxim granda de la lando ed un ek la maxim granda de Central Amerika.

Pro l'ofta destruktadi per ter-tremi, poka edifici originala restas del epoko koloniala. Vice, neogotika kirki e moderna edifici konstruktesis. Lua arkitekturo semblas la de Los Angeles, urbo qua inspiras lua nova edifici.

San-Salvador esas sideyo por la Consejo de Ministros (konsilantaro di ministri), por la Corte Suprema de Justicia (supra judiciala korto), por lAsamblea Legislativa (legifala povo) ed altra guvernal institucuri.

La nomo dil urbo signifikas en Hispana 'Santa Salvanto', forsan pro ke l'urbo fondesis ye la 6ma di agosto, la Festo di la Transfiguro.

Ante l'arivo di Hispaniani, la regiono habitesis dal indijeni Pipil. L'urbo fondesis  ye la 6ma di agosto 1525 da Pedro de Alvarado, ube nune jacas la nomizita Ciudad Vieja. La loko dil urbo chanjesis du foyi, en 1528 ed en 1545. L'urbo transferesis a nuna loko pro la tereni esar plu fertila kam la Ciudad Vieja. La habitantaro dil urbo restis mikra til la komenco dil 20ma yarcento.

En januaro 1885, dum la prezidanteso di Rafael Zaldívar, l'Azilo por Indijenti ed Oldi Sara Zaldívar inauguresis. En 1902 la hospitalo Rosales inauguresis. En 1905 la prezidanto Pedro José Escalón komencis la konstrukto di la Prezidantala Palaco.

Ye la 9ma di februaro 1913 lore prezidanto Manuel Enrique Araujo asasinesis en l'urbo. En 1917 eventis forta ter-tremo pro l'erupto dil volkano San-Salvador, anke konocita kom volkano Quetzaltepec. La ter-tremo domajis l'urbo, qua eskapis de plusa domajo pro ke la lavao fluis vers l'altra latero dil volkano. En 1931 Maximiliano Hernández Martínez kaptis la povo pos stato-stroko. Pos ta epoko Salvador subisis intensa politikala nestabileso, e militisti kaptis povo multafoye.

Dum la yari 1970ma eventis granda populala protesti kontre la militistala rejimo. Kande komencis interna milito l'ataki kun bombi, la desaparo di opozanti e la striki en la publika transporti divenis ordinara. En 1986 eventis fortega ter-tremo qua produktis cirkume 1.500 morti e granda destruktado.

Ye la 11ma di novembro 1989 eventis grand atako da la Fronto Farabundo Martí por Nacionala Libereso konocita kom Ofensiva hasta el tope en l'urbo. Ye la 16ma di januaro 1992 l'interna milito finis, pos la militisti e la gerileri* signatar la Paco-pakto di Chapultepec.

Dum la yari 1990ma Salvador adoptis neoliberala ekonomiala reformi. L'urbo modernigesis kun la kreado di nova komercala centri, internaciona komercal entraprezi instalis lia branchi ibe e la choseala e stradala sistemo modernigesis. Dum recenta yari, chomeso kreskis ed augmentis la sociala problemi dil urbo.

San-Salvador jacas an la centrala zono di la lando, en valo kun altitudo mezavalora di 650 metri. Du alta monti esas videbla en lua horizonto: la Volkano di San-Salvador (qua havas du alta punti, kun 1.959 e 1893 metri di altitudo, e 1,5 km-a kratero), e la Monto San-Jacinto (1.153 metri di altitudo).

La klimato di San-Salvador esas temperema dum tota yaro, esante plu kolda de decembro til februaro. Marto til mayo esas la maxim varma epoko dil yaro. La temperaturi varias de 18°C til 33°C. De mayo til oktobro esas la pluvoza sezono, ed ofte eventas inundadi, note proxim la fluvii. La temperaturo varias multe de dimezo til noktomezo anke pro la vario di la humideso. La maxim alta temperaturo enrejistrita esis 38,5°C dum ke la maxim basa esis 4°C.

La precipua fluvii dil urbo esas Acelhuate, Iohuapa, Matalapa, El Garroba, San Antonio, Urbina e Casa de Piedra.




#Article 190: Equatorala Guinea (542 words)


Equatorala Guinea esas lando jacanta an central Afrika. Ol konsistas ek 5 oceanala insuli ed 1 kontinental enklavo (Río Muni). En la kontinento lu havas kom vicini Kamerun norde, e Gabon este e sude. Weste jacas Oceano Atlantiko. La chef-urbo Malabo jacas an l'insulo Bioko.

La lando-nomo probable devenas del Berbera vorto aguinau, signifikante 'nigra-pela homi'.

Bazala fakti pri Equatorala Guinea.

Bantua tribui enmigris vers la nuna kontinentala regiono di Equatorala Guinea inter la 17ma e la 19ma yarcento. Ta grupi formacis le Bubi, qui enmigris a Bioko.

On kredas ke Portugalan explorero Fernando Pó, dum voyajo ad India, deskovris l'insulo Bioko en 1472. Portugal koloniigis l'insuli Bioko (antee nomizita insulo Fernando Poo) e Annobon en 1474.

En 1778 Portugal cedis a Hispania la du insuli, altra vicina insuli e komercal yuri en kontinentala teritorio kambie de teritorii en Sud-Amerika. De 1778 til 1810 Equatorala Guinea administresis kom parto di Vicerejio di la Fluvio Plata, kun sideyo en Buenos Aires.

En 1844 la regiono divenis konocita kom Territorios Españoles del Golfo de Guinea Ecuatorial (Hispana Teritorii en la Gulfo di Equatorala Guinea). En 1885 la kontinentala regiono (Río Muni) divenis Hispana protektorato, pose kolonio en 1900.

Equatorala Guinea nedependanteskis de Hispania ye la 12ma di oktobro 1968.

Equatorala Guinea esas republiko. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, nune Teodoro Obiang Nguema Mbasogo. La konstituco di 1982 donas granda povo a la prezidanto: lu povas editar yuri per dekreti, ed anke indikas la chefa ministro, nune Francisco Pascual Obama Asue.

Obiang montras poka toleremeso pri l'opozantaro. Malgre la lando nominale esar demokratio, l'elekti judikesas kom simulita. De 1979 til nun existis adminime 12 probi pri stato-stroko.

La parlamento havas unika chambro, la Chambro di Populala Reprezentanti (Cámara de Representantes del Pueblo), kun 100 membri.

Equatorala Guinea konsistas ek un teritorio (Río Muni) en l'Afrikana kontinento, inter Kamerun en nordo, e Gabon en esto ed en sudo, e kin insuli: Bioko, Corisco, Annobón, Elobey Chico ed Elobey Grande. Bioko, ube jacas la chef-urbo Malabo, jacas 40 km sude de Kamerun.

Equatorala Guinea havas tropikala klimato kun diferanta sika e pluvoza sezoni: de junio til agosto Río Muni esas sika e Bioko esas pluvoza; de decembro til februaro l'inverso eventas. La temperaturo en Bioko varias de 16ºC til 33ºC dum la yaro. Yarala mezvalora pluvo-quanto en Bioko varias de 1.930 mm en Malabo til 10.920 mm en Ureka. Río Muni ordinare esas plu sika.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Equatorala Guinea havis  habitanti. La maxim multa (85,7%) esas Fang. Le Bubi esas 6,5% de la habitantaro, le Mdowe esas 3,6%, l'Annobon esas 1,6%, le Bujeba esas 1,1%, e 1,4% apartenas ad altra etnii, segun la kontado di 1994. La maxim multa habitanti havas bantua origino. Le Fang originis de la kontinento, kontre ke le Bubi originis de Bioko.

L'oficala linguo di la lando esas Hispana parolata da 67,6% de la habitantaro. La cetera 32,4% parolas altra lingui (Fang, Bubi e la Franca, qua ank esas oficala), segun statistiki de 1994.

La religio kun maxima nombro di adepti esas kristanismo. Anke praktikesas animista rituali.

Equatorala Guinea produktas poka populara muziko. Simile ad altra Afrikana regioni, stili soukous e makossa esas populara, ed anke reggae e rock.




#Article 191: Paris (2546 words)


Paris esas chef-urbo di Francia. Ol havis  habitanti en 2018, ed esas la 5ma maxim grand urbo dil Europana Uniono. En lua metropolala regiono (la 3ma maxim granda metropolala regiono di EU) rezidis  personi la sam yaro.

Paris esas un ek la maxim importanta kulturala centri dil mondo e havas importanta monumenti, exemple la Turmo Eiffel (en l'avenuo Champs-Élysées), e la muzei d'Orsay e Louvre. Altra importanta rikonoc-marki dil urbo esas la katedralo di Nia Siorino (Notre Dame) de la 12ma yarcento, la Saint Chapelle (13ma yarcento) e la Baziliko di Santa Kordio (Sacré-Cœur) en Montmartre. En la yaro 2013 ol recevis plu kam 29.3 milioni turisti.

Paris esas sideyo por importanta banki ed altr entraprezi, e por la tri precipua jurnali di Francia: Le Monde, Le Figaro, e Libération. L'urbo esis l'eventeyo di du Olimpiala Ludi: en 1900, ed en 1924.

Du granda aeroportui servas Paris: l'aeroportuo di Orly (qua jacas parte en Orly, parte en Villeneuve-le-Roi, 13 km sude de Paris), e l'aeroportuo Charles de Gaulle, qua inauguresis ye la 8ma di marto 1974, qua okupas diversa komoni 25 km norde de Paris. La metropoliteno* (Métro de Paris) inauguresis en 1900, e nune havas 214 km di extenso, kun 303 stacioni e 16 linei.

Segun restaji trovita en 2006, la regiono di Paris ja habitesis dum la mezolitiko, inter 9800 e 7500 yari aK. Altra restaji di tempala kolonieti qui existis de 4500 til 4200 aK, trovesis en Bercy en 1991. Ta restaji nune expozesas en la muzeo Carnavalet.

La vorto Paris originis de Parisii, Kelta tribuo qua vivis en la regiono. Li ja habitis la regiono duime de la 3ma yarcento aK. Parisii mantenis komerco kun altr urbi, inkluzite tam fore kam nuna Hispania, e monetifis lia propra monetopeci. Lua precipua komercala voyi krucumis l'insulo en Seine nune konocita kom île de la Cité.

Romani konquestis la regiono en la yaro 52 depos Kristo e, pos transformar île de la Cité en garnizoneyo li komencis expansar lia kolonieto vers la sinistra rivo di Seine. La Gallo-Roman urbo konocesis kom Lutetia, o plu komplete Lutetia Parisiorum (Lutetia de Parisii). Ol divenis prospera urbo, kun forumo, publika balni, templi ed un amfiteatro.

Proxim la fino di Roman imperio l'urbo konocesis simple kom Parisius en Latina, o Paris en la Franca. Kristanismo introduktesis dum la 3ma yarcento, segun la tradiciono da Santa Denis. Kande on imperis ke il abandonis lia fido ilu refuzis, ed esis senkapigita en un kolino poze konocita kom la kolino di martiri (Mons Martyrum, pose Montmartre).

Klovis la Franka, unesma Merovingiana rejo, transformis l'urbo en lia chef-urbo en 508. En 987 Hugues Capet kronizesis kom l'unesma rejo di Francia.

Dum la fino di la 12ma yarcento Paris ja esis la politikala, ekonomiala, religiala e kulturala chef-urbo di Francia. La royala palaco esis en l'île de la Cité. En 1163, dum la rejio di Louis la 7ma komencis la konstrukturo di la Katedralo di Nia Siorino di Paris (Notre Dame di Paris). L'Universitato di Paris, por studiar teologio e kanonala lego, anke esis en l'esta rivo. La westala rivo divenis komercala e komercala centro. La komercisti rapide divenis povoza. De 1190 til 1202 Philippe la 2ma konstruktis la fortreso di Louvre, rikonstruktis du ponti e duris konstruktar Notre Dame.

Angli e Burgundi okupis Paris en 1356, dum la cent-yara milito e ne abandonis ol til 1436. Pos un yarcento, dum la religiala militi en Francia, Paris esis fortreso por la Katolika ligo. Ye la 24ma di agosto 1572 eventis la masakro dil dio di Santa Bartholomeus, kande mili di Franca protestanti ocidesis. La lasta di ta religiala militi finis en 1594, kande katolike konvertita Henri la 4ma eniris Paris kom rejo. L'urbo restis abandonita dum yardeki. Henri rikonstruktis la ponto Pont Neuf, ligis Louvre al Palaco di Tuileries e kreis l'unesma rezidala placo di Paris, Place Royale, nune Place des Vosges.

Dum la 17ma yarcento kardinalo Richelieu, lor la chefministro di Louis la 13ma, decidis transformar Paris en la maxim bel urbo di Europa. Ilu konstruktis kin nova ponti, nova kapelo por la Kolegio di Sorbonne, e un palaco por ilu, la Palais Cardinal.

Louis la 14ma di Francia nefidis Parisani, e decidis movar lua korto a Versailles en 1682, quankam dum lua regno la cienci e l'arti prosperis en Paris. La Franca Komedio (Comédie-Française), la Pikto-Akademio e la Franca Akademio pri Cienci fondesis ed establisis lua quarteri en l'urbo. Por montrar ke l'urbo esis sekura kontre ataki, Louis la 14ma imperis la demoliso di la murego, e remplasis ol kun bulvari (Grands Boulevards). Ilu anke konstruktis la Collège des Quatre-Nations (fakultati de l'universitato di Paris), la placo Vendôme, la Placo di la Vinki (Place des Victoires), e komencis Les Invalides, kom hospitalo por olda e malada soldati.

De 1640 til 1789 la habitantaro kreskis de 400.000 til 600.000. Nova bulvardo, Champs-Élysées, extensis l'urbo weste til Étoile, dum que laborala quartero Faubourg Saint-Antoine este del urbo kreskis rapide kun l'arivo di povra enmigranti de altra regioni di Francia. Paris divenis centro por granda expanso di filozofala e ciencala aktivesi dum la 18ma yarcento. En 1751-52 Denis Diderot e Jean d'Alembert publikigis lEncyclopédie, ed en 1783 Montgolfier fratuli facis sua unesma flugo en aerostato.

Dum la somero 1789 l'urbo esis ceneyo por Franca revoluciono. Ye la 14ma di julio ta yaro un turbo invadis l'arsenalo en Invalides, aquiris mili di armi e asaltis Bastille, simbolo di rejala autoritato. L'unesma Parisana komono renkontris en Hôtel de Ville, ed ye la 15ma di julio elektis l'unesma urbestro, l'astronomo Jean Sylvain Bailly.

Louis la 16ma e la royala familio adportesis a Paris ed enkarcerigesis en Tegulifeyi palaco. En 1793 ilu, lia spozino Marie Antoniette e l'urbestro mortigesis da gilotino dum periodo nune konocita kom La Teroro. La habitantaro di Paris diminutis a 100,000 dum la Revoluciono, ma de 1799 til 1815 ol kreskis nove, til atingar 660,000. Napoleon Bonaparte remplasis l'elektita guvernerio di Paris per urbestro elektita da ilu. Ilu imperis la konstrukto dil Triumf-arko (Arc de Triomphe) ed altra monumenti e facilaji.

Dum la restituco di Bourboni la ponti e placi di Paris ridonesis lua anciena pre-revolucionala nomi, ma la revoluciono di julio 1830 adoptis la konstitucala monarkio, kun Louis Philippe la 1ma di Francia en povo. En 1837 inauguresis l'unesma fervoyo di Paris, e nova periodo di enmigro komencis.

Louis Philippe revokesis pos populala revolto en la stradi di Paris en 1848. Lua sucedinto, Napoleon la 3ma e la nova urbestro, Georges-Eugène Haussmann lansis giganta projeto por krear nova bulvari, nova operoteatro, centrala merkato, nova aquedukti, drenotubi e parki, inkluzite la granda Bois de Boulogne e la Bois de Vincennes. En 1860 Napoléon la 3ma anke enkorpigis vicina urbeti a Paris, e l'urbo ganis lua nuna geografiala limiti.

Dum Franca-Prusiana milito (1870-71) l'urbo siejesis dal Prusiani. Pos monati di siejo e hambro di lua habitanti, l'urbo fine kapitulacis ye la 28ma di januaro 1871. Du monati pose, ye la 28ma di marto, revolucionala guvernerio nomizita Paris-komono kaptis povo, e guvernis dum du monati til Franc armeo represis ol en fino di mayo.

Dum la fino di la 19ma yarcento Paris esis eventeyo por du internacional expozuri, e ganis importanta plubonigi por ol: por la Exposition Universelle en 1889 inauguresis la Turmo Eiffel, e por la Exposition Universelle en 1900 inauguresis la ponto Alexander la 3ma, la Grand Palais e la Petit Palais, e l'unesma lineo di urbala fervoyo. Dum ta epoko developesis en l'urbo Literaturo-movadi Naturalismo (kun Émile Zola), Simbolismo (kun Charles Baudelaire e Paul Verlaine) e l'Impresionismo en l'arto (Édouard Manet, Monet, Pierre-Auguste Renoir, ed altra).

En 1901 la habitantaro di Paris esis . Dum l'unesma yardeko dil 20ma yarcento aparis l'artala movadi Kubismo, Fauvismo, ed Abstrakt-arto. Dum l'unesma mondomilito l'urbo sufris bombardi da Germana Zeppelini ed ataki da potenta mitraliozi. Paris fursisis 600 til 1000 taxii por transportar soldati dum Marne-batalio. Dum pos-milital yari (epoko konocita kom Les Années Folles) l'urbo recevis important artisti, exemple Ernest Hemingway, Igor Stravinski, Josephine Baker e Kataluniana piktisto Salvador Dalí.

Ye la 17ma di junio 1940 Germana armeo defilis en Paris, deklarita apert-urbo pos la kapitulaco di Francia. De la 16ma til la 17ma di julio, pos Germana ordino, la polico arestis 12,884 judi, inkluzite 4.115 pueri, qui pose transferesis a la koncentreyo di Auschwitz. Nula puero transvivis. Ye la 25ma di agosto 1944 l'urbo liberesis da 2ma Kurasiera Diviziono Franca e dal 4ma Infantrio-diviziono Usana. De la Hôtel de Ville, generalo Charles de Gaulle diskursis por granda turbo.

Dum la yari 1950ma e 1960ma Paris esis un ek la fronti di la milito por la nedependo di Aljeria. En augusto 1961 11 policisti mortigesis dum atako di la FLN, grupo qua defensis la nedependo di Aljeria. Ye la 17ma di oktobro sam yaro konfronto kun la polico dum neautorizita demonstro favorebla a la nedependo produktis 40 morti. L'organizuro Organisation de l'armée secrète (OAS), kontre la nedependo di Aljeria, anke facis mult ataki per bombi en Paris dum 1961 e 1962.

En mayo 1968 protesti di studenti okupis la Sorbonne e pozis barikadi en la quartero Quartier Latin. Mili di laboristi unionis su a la studenti, e generala striko eventis dum du semani. Pos l'eventi di mayo 1968 l'universitato di Paris dividesis en 13 nedependanta universitato-tereni.

En 1975 Franca Nacional Asemblitaro modifikis la stando di Paris por simila ad altra Franca urbi ed, en 1977 Jacques Chirac divenis lua unesma urbestro elektita dal populo, pos 1793. L'edifico Maine Montparnasse, la maxim alta di Paris kun 57 etaji ed alta di 210 metri, konstruktesis de 1969 til 1973. Ol divenis kontroversa, e restas l'unika cieloskrapero di Paris.

La habitantaro di Paris diminutis de  en 1954 til  en 1990, por l'abandono di moyen-klaso vers la suburbi. Un suburbala fervoyo (nomizita Réseau Express Régional - RER) konstruktesis en 1973, por komplementar l'urbala fervoyo.

Tota la prezidanti di la 5ma Republiko konstruktis monumenti en Paris: Georges Pompidou komencis la Centro Pompidou (1977), Valéry Giscard d'Estaing inauguris la muzeo d'Orsay (1986), François Mitterrand konstruktis l'Opéra Bastille (1986-1989), la Nacionala Biblioteko, l'Arko di la Défense e la piramido di Louvre.

Dum la komenco dil 21ma yarcento la habitantaro komencis itere kreskar, ed atingis 2.25 milion habitanti en 2011. En marto 2001 Bertrand Delanoë divenis l'unesma socialist urbestro di Paris, ed ye la 5ma di aprilo 2014 Anne Hidalgo divenis l'unesma urbestrino di Paris.

Ye la 7ma di januaro 2015 du islam extremisti naskinta en Francia, qui vivis en la suburbi di Paris, invadis satirala jurnalo Charlie Hebdo e pafis interne por mortigar lua kartunisti, qui satire mokis profeto Mohammed. Entote 13 personi mortis dum la pafado, di qui 5 kartunisti. Ye la 9ma di januaro altra teroristo mortigis 4 gajo-homi en juda butiko en Porte de Vincennes. La tri teroristi mortigesis dal polico la sama dio. Ye la 13ma di novembro sam yaro plu kam 120 personi ocidesis e plu kam 200 vundesis en nova teroristal ataki en l'urbo.

Paris jacas en la nordo di Francia, 450 km sud-weste de London, 287 km sude de Calais, 305 km sud-weste de Bruxel, 774 km norde de Marseille, 385 km nord-este de Nantes e 135 km sud-este de Rouen. Ol jacas apud la fluvio Seine, ed okupas lua du bordi. Lua nuna surfaco di 105.4 km² establisesis en 1929 kande du granda parki, la Bosko di Boulogne (Bois de Boulogne, kun 846 hektari) e la Bosko di Vincennes (Bois de Vincennes, kun 995 hektari) oficale anexesis al urbo.

Existas tri insuli an la fluvio Seine en Paris: Île Saint-Louis (Insulo Santa Louis), Île de la Cité (insulo dil urbo, ube Paris fondesis), ed Île aux Cygnes (insulo di la Cigni). Ta lasta esas artificala insulo kreita en 1827 por protekar la portuo di Grenelle. En l'Insulo di la Cigni jacas kopiuro dil Statuo pri la Libereso, la konocita monumento di New York. La fluvio Seine debushas an l'Angla kanalo, 375 km weste de Paris.

La reliefo di Paris esas preske tote plana. La minima altitudo esas 35 metri sur marala nivelo, kontre ke la maxim alta punto dil urbo esas la kolino di Montmartre, kun 130 metri di altitudo, an la dextra rivo dil Seine.

Paris havas temperema klimato kun l'influo del oceano (Cfb segun klimatala klasifikuro da Köppen). Dum la somero la mezavalora temperaturi varias de 15º til 25º C, ma dum kelka dii dil yaro la temperaturi povas superirar 30º C. Dum vintro on havas pouca sunala lumo e la dii esas kolda. La temperaturi atingas 7º dum meza jorno, ma divenas kolda dum la nokto e povas falar infre -5ºC dum kelka dii.

Dum granda parto di lua historio, ecepte por kurta periodi, Paris administresis da reprezenteri dil rejo, imperiestro o prezidanto di Francia. L'urbo ne havis municipal autonomio til 1974, kande la Nacional Asemblitaro modifikis la stando dil urbo. L'unesma modern urbestro elektita esis Jacques Chirac, en 1977. Nuna urbestrino esas Anne Hidalgo, elektita ye la 5ma di aprilo 2014.

L'urbestro ne elektesas direte dal populo: en omna arrondissement (distrikto) la habitanti elektas reprezenteri por la la Konsilantaro di Paris (Conseil de Paris), entote 163. Singla arrondissemant havas certa nombro di reprezenteri segun lua totalo di habitanti, de 10 por la min populoza arrondissementi (la 1ma til la 9ma) til 36 por la maxim populoza (la 15ma). L'elektita membri dil konsilantaro elektas l'urbestro. Kelkafoye la kandidato qua recevas la majoritato di voti di la populo ne esas la kandidato selektita da la membri dil konsilantaro. Bertrand Delanoë, urbestro de 2001 til 2014, elektesis kun la minoritato dil voti de la habitantaro, ma recevis la majoritato di voti de la membri dil konsilantaro.

La budjeto di Paris esis €7.6 miliardi en 2013, di qui 5.4 miliardi por l'administrado e 2.2 miliardi por kolokado. Granda parto (38%) esis por projeti di publika konstruktado di domi e por urbanizado, 15% por voyi e transporto, 8% por skoli (qui esas financata dal stato), 5% por parki e gardeni, e 4% por kulturo.

La regiono dil Insulo di Francia, qua inkluzas Paris e vicina urbi, administresas da Regionala Konsilantaro, kun sideyo en la 7ma arrondissement di Paris. En 2011 aprobesis projeto por krear la Métropole du Grand Paris (metropolala areo di Granda Paris) kun 762 km² e 6.7 milion habitanti. La regiono recevos linei di automatala urbala fervoyi, kun 205 km di extenso e 72 nova stacioni, ed unionos Paris, la suburbi, l'aeroportui e la stacioni di TGV. La metropolo instalesos ye la 1ma di januaro 2016.

Paris esas granda koncentro-punto por transporti ferovoyala, choseala ed aerala. La statala kompanio RATP, fondita en 1949, kontrolas la publika transporto dil urbo, inkluzite 347 linei di autobusi, la metroo, 8 linei di tramveturi e parto ek la sistemo di expresa treni RER. La publika kompanio SNCF kontrolas suburbala ferovoyi, 1 lineo di tramveturo, e la cetera RER. Fine, la privata kompanio Optile kontrolas 1176 linei di autobusi.

Sis granda ferovoyala stacioni (Gare du Nord, Gare de l'Est, Gare de Lyon, Gare d'Austerlitz, Gare Montparnasse, Gare Saint-Lazare) ed 1 min granda staciono (Gare de Bercy) ligesas a tri granda ferovoyala sistemi qui servas Paris. La metroo di Paris inauguresis en 1900, e nun havas 16 linei, 303 stacioni, 220 km di reli e transportas omnadie 5,23 milion pasajeri. L'expresa linei del sistemo RER havas 257 halteyi e 587 km di reli, e ligas Paris ad urbala regioni plu distanta.




#Article 192: Franca Polinezia (169 words)


Franca Polinezia esas transmara teritorio (en Franca pays d'outremer) qua apartenas a Francia e jacas en Oceania. La nomo dil insulo-grupo originis del Greka polys signifikante 'multa', e nesos signifikante 'insulo'.

Bazala fakti pri Franca Polinezia.

Unesma habitanti di Franca Polinezia arivis en insuli Marquesas cirkume la yaro 300 ed en Société cirkume la yaro 800. Fernão de Magalhães deskovris l'insuli en 1521. Ilu vidis l'insulo Puka Puka, en l'arkipelago Tuāmotu-Gambier. En 1722 Nederlandana Jakob Roggeveen trovis l'insulo Bora Bora, ed en 1767 Britaniana Samuel Wallis vizitis Tahiti.

Francia deklaris Tahiti e Tahuata lua protektorato en 1842.

La prezidanto di Francia esas la chefo di stato di la teritorio, reprezentata da l'Alta komisisto. La prezidanto di Franca Polinezia esas la chefo di guvernerio dil teritorio.

Franca Polinezia kompozesas ek 6 insul-grupi en Pacifiko. Lua maxim granda insulo esas Tahiti. L'insul-grupi esas:

Landa surfaco esas  km² dispersita en  km² di oceano. Lua klimato esas tropikala, ma moderema. Lua maxim alta monto esas Orohena, en Tahiti, kun 2,241 metri di altitudo.




#Article 193: Gibraltar (345 words)


Gibraltar esas mikra e rokoza transmara teritorio Britaniana, jacanta an la rivo dil samnoma stretajo, sude de Hispania e norde de Maroko, inter l'Atlantiko e Mediteraneo.

La nomo dil teritorio devenas del Araba Jebel-al-Tarik signifikante 'monto di Tarik'. Ol nomizesis pro l'Araba generalo Tarik ibn Zaid, qua kaptis Gibraltar en 711.

Bazala fakti pri Gibraltar.

Che la kaverno Gorham trovesis restaji del Homo neanderthalensis, evanta 50 mil yari. Homo sapiens duris uzar la kaverni de Gibraltar pos ke la Neanderthal-i extingesis. Anciena herdi e petr-objekti de 40 mil til 5 mil yari ante nun trovesis en la kaverno Gorham.

Tra la kontrato di Utrecht en 1713, Unionita Rejio recevis la teritorio de Hispania. Hispani siejis la teritorio e probis, sensucese, rikaptar ol en 1727. Li itere probis kaptar la teritorio de 1779 til 1783, cafoye suportita dal Franci, dum l'Usana nedependo-milito.

Gibraltar havas entote 6,7 km², 12 km di litoro e 1,2 km-a frontiero kun Hispania. L'urbeto La Línea de la Concepción jacas an la Hispana latero de la frontiero. Existas du rivi en Gibraltar: an la westala rivo (Westside) rezidas la maxim multa habitanti, dum ke an l'estala rivo jacas la quarteri Sandy Bay e Catalan Bay.

Lua teritorio konsistas ek monto alta de 426 metri (Roko di Gibraltar), e la streta litoro qua cirkondas ol. Malgre lua mikra surfaco, plua kam 500 speci di planti vivas ibe. Gibraltar havas preske nula nesalizata aquo e nula fluvio, e mustas dessalizar aquo del oceano por homala uzo.

Lua klimato esas Mediteraneala, kun pluvoza vintri e varma e sika someri. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 793 mm.

Segun statistiki de The World Factbook por 2020, Gibraltar havis  habitanti. Segun etnio, esis Gibraltarani (79%), altra Britaniani (13,2%), Hispani (2,1%), Marokani (1,6%), altra Europani (2,4%), e 1,6% apartenas ad altra etnii.

La linguo oficala esas Angla. Altra lingui parolata esas Hispana, Italiana, Araba e Portugalana.

La procento di habitantaro segun religio en esis: katoliki (72,1%), Anglikani (7,7%), altra Kristani (3,8%), Mohamedani (3,6%), Judaisti (2,4%), Hinduisti (2%), altri 1,1%, sen religio esis 7,1%, e 0,1% ne informis pri religio.




#Article 194: Athina (1720 words)


Athina esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Grekia. Segun statistiki dil yaro 2012 ol havis  habitanti. La surfaco dil municipo esas 39 km². Lua metropolala regiono havas 2928,7 km² e  habitanti ye la sama yaro.

Ol esas un ek la maxim anciena urbi del mondo. Tradicionale nomizita pro la deino Athena, protektero di Greka urbi. Ma lua nomo forsan devenas de pra-Greka vorto signifikante 'kolino'. Nune ol esas blokala urbo ed un ek la precipua komercala centri de sudal Europa.

L'urbo esis eventeyo por du moderna Olimpiala Ludi: en 1896 ed en 2004.

La maxim anciena restaji pri homala habitado en la regiono di nuna Athina evas de la 11ma e la 7ma yarcento aK. Por la historiisti, klasika Grekia komencis dum la 5ma yarcento aK. Antee, dum l'Arkaik Epoko (de cirkume 750 aK til 500 aK), Greka kulturo influesis dal Anciena Egiptia, Feniciana, e Sirio-Hitita kulturi.

Dum la klasik epoko, Greka arto developis multe. La Partenon, templo memoriganta Athena, konstruktesis dum ta epoko (447 til 442 aK). Kande Macedona rejo Alexandros la Magna expansis lua imperio tra Azia, komencis la Helenist epoko, qua duris de 323 til 146 aK, kande Roman imperio konquestis Grekia e lua kolonii.

Kande Roman imperio dividesis en du, Athina divenis parto de Orientala Roman Imperio, pose Bizancana imperio til la konquesto dal Otomani en 1458. Otomana dominaco duris til la komenco dil 19ma yarcento, kande Grekia nedependanteskis e Athina divenis chef-urbo di la lando.

En 1896 l'urbo gastigis l'unesma Moderna Olimpiala Ludi de la historio. Dum la yari 1920ma, pos la dizastroza milito kontre Turkia en 1921, l'urbo kreskis rapide pro l'arivo di Greka refujinti qui vivis en Turkia. Suburbi, exemple Nea Ionia e Nea Smyrni, formacesis por lojigar la refujinti. Dum la duesma mondomilito ol okupesis dal Germani, e lua habitantaro subisis serioza famino dum ta epoko. Pos ke Germani ekpulsesis de Grekia, eventis kombati en la urbo inter Greka trupi, suportita dal Britaniani, kontre Greka komunisti.

Pos finir l'interna milito Greka, l'urbo itere duris kreskar, pro l'arivo di enmigranti de altra regioni Greka. Pokope, la kreskanta nombro di automobili en streta stradi plumaleskis la trafiko urbala ed augmentis l'atmosferala polutajo. Dum la yari 1980ma, ja restabis evidenta lua efekti sur la saneso di la habitantaro. Samatempe, anciena monumenti, exemple l'Akropolo, subisabis korodo da acida pluvi. Divenis urjanta atakar la problemo di la poluto e plubonigar l'urbala sistemo di transporto, exemple per expanso di la metropoliteno* ed inauguro di la choseo Attiki Odos.

En 1990, por celebrar la centesma aniversario dil unesma moderna Olimpiala Ludi, Athina prizentis kandidateso por gastigar l'Olimpiala Ludi di 1996, sensucese. Erse en 1997, ol selektesis por gastigar l'Olimpiala Ludi di 2004, malgre la skeptikisto de multa observeri. L'urbala substrukturo pluboneskis por gastigar la Ludi, exemple l'expanso di lua metroala sistemo, e l'inauguro di nova e moderna aeroportuo.

En 2008 eventis protesti en la urbo pro la kresko di chomeso e l'ekonomiala krizo, ed anke kontre la korupto en Greka guvernerio. La protesti komencis pos la mortigo dal polico di la studento Alexios Grigoropoulos. Demonstreri atakis policisti kun kokteli Molotov, e la tumulti dissemesis por altra urbi, exemple Thesaloniki.

Athina okupas la centrala e basa tereni de la regiono nomizita Atika, anke konocata kom bazeno di Atika. Quar alta monti cirkondas lua limiti: monto Aigaleo weste, monto Parnitha norde, monto Pentelikus nordweste, e monto Hymettus sude. Havanta 1413 metri di altitudo, la monto Parnitha esas la maxim alta de ol, e deklaresis nacionala parko. La monti impedas la bona ventilo dil urbo, e do plumaleskas l'efekti di la poluto.

La klimato dil urbo esas Mediteranea (Csa, segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun varma e sika someri e vintri kun moderema pluvo-quanto e temperaturi. La mezvalora pluvo-quanto yarala esas 414,1 mm. La mezvalora temperaturo en januaro esas 10°C e rare nivas, ma kande ol eventas, ol povas efektigar problemi. Nivosturmi eventas plu freque an la nordala suburbi. Dum somero, la mezvalora temperaturo dil urbo esas 34°C dum la dio. En kelka regioni del urbo formacesas l'insuli di varmeso, pro homala agado (manko di arbori, uzado di fosila kombustivi, edc), e pro to la temperaturi en ta regioni dum somero povas superirar 38°C dum la somero.

Tri fluvieti fluas tra Athina: Cephissus, Ilisos e la rivereto Eridanos. Eridanos kanaligesis dum pasinta yari, ma lua lito rideskovresis dum la yari 1990ma, dum la konstrukturo dil metropoliteno di Athina.

L'Aeroportuo Internaciona Eleftherios Venizelos jacas an la vicina urbo Spata, cirkume 35 km de Athina. Ol povas recevar 65 teroveni e departi per horo. En 2014,  voyajeri uzis ol, qua signifikis 21,2% kresko kompare l'antea yaro, 2013. Linei di metroo, treno ed autobusi ligas l'aeroportuo a Athina.

La portuo di Pireo distas 10 km del centro di Athina. Ol uzesas de l'antiqueso, ed esas un ek la maxim importanta portui del Mediteraneo, sive por transporto di vari, sive por transporto di pasajeri. En 2014, ol uzesis da 18,6 milion pasajeri. Kovranta entote 39 km², ol esas parte naturala, parte artificala portuo.

La sistemo di chosei qui ligas Athina ad altra urbi e l'expresa avenui plubonigesis multe dum recenta yari. La precipua esas l'autochoseo Attiki Odos, qua inauguresis en 2003. Ol ligas l'aeroportuo, weste, a l'urbo Elefsina, este, trairanta la nordo di la metropolala regiono di Athina. La choseo A1 esas parto de la choseo Europana E75, qua ligas Athina a Thesaloniki, e de ibe iras norde til Skopje, Belgrade, Budapest, Bratislava ed altri. La choseo A8/E94 (Olympia Odos) ligas la metropolala regiono di Athina a Patras e Korinto.

La sistemo di publika transporto di Athina konsistas ek linei di autobusi, troleobusi, lua metropoliteno, suburbala treni e tramveturi qui konektas la suburbi al centro dil urbo. Existas anke 17.000 taxii che l'urbo.

La sistemo di autobusi konsistas ek cirkume 300 linei kun entote 1839 autobusi, qui servas Athina e lua metropolala regiono. Ultre l'autobusi movata per dizela motori, existas 22 linei di troleobusi (autobusi movata per elektrala motori) kun entote 366 vehili.

La metroo di Athina havas entote 84,5 km, inkluzite 20,7 km di linei anke uzata dal suburbala treni, 3 linei, e 65 stacioni. La maxim anciena lineo - Pireo-Athina-Kifisia - konstruktesis en 1869 quale ferovoyo, uzinte vaporolokomotivi. Nur en 2011 ol juntesis a la Lineo 1 dil metroo. La sistemo di suburbala treni (Proastiakos) konsistas ek 4 linei. La maxim longa - Pireo-Athina-Kiato - havas entote 122 km e 20 stacioni.

Existas tri linei di tramveturi en Athina, entote kun 27 km, 35 vehili e 48 stacioni.

Athina esabas destino por turisti de l'antiqueso. Dum la pasinta yardeko, la substrukturo e social afablaji plubonigesis, pos ke l'urbo selektesis por gastigar l'Olimpiala Ludi di 2004. La Greka guvernerio kolokis, kun la helpo del Europana Uniono, por plubonigar l'Internaciona Aeroportuo Eleftherios Venizelos, la metroo e la choseo Attiki Odos. En 2015, ol judikesis kom la 3ma Maxim Bona Europala Destino por Turisti, segun plu kam 240 mil votinti.

Lua maxim konocata e vizitata loko esas la Parthenon, anciena templo dedikita a la deino Athena an l'akropolo (citadelo) di Athina. L'akropolo anke havas importanta edifici, exemple lErechtheion od Erechtheum, templo Greka konstruktita cirkume 421 aK honorinte Athena e Poseidon qua anke uzesis dal Romani, e la Propylaea, pordeyo an l'eniro dil akropolo.

Proxim la staciono Akropoli (Ακρόπολη) jacas la nuna Muzeo dil Akropolo, inaugurita en 2009, qua kontenas plu kam 4.000 originala skulturi ed altra objekti del Akropolo, qui iras de la Bronz-epoko til l'epoko di Bizanco. En la propra loko ube la muzeo konstruktesis existas arkeologiala restaji.

Fore l'Akropolo, an la centro di Athina, jacas la ruini di templo dedikita a Zeus, la rejo di la dei del Olimpo. Lua konstrukturo komencis dum la 6ma yarcento aK e nur finis dum la regno di Hadrianus, imperiestro Romana.

La nomizita Agora (Αγορά) esis loko por renkontro di komercisti o civitani an la centro dil urbo. En ol existis, inter altri, altaro dedikita a Zeus, biblioteko, e restaji sinagogo konstruktita dum la 3ma yarcento, trovita en 1977 dum exkavi.

La templo di Hefestus, konstruktita dum la 5ma yarcento aK, esas la templo de Anciena Grekia maxim bone prezervata. Omna koloni e granda parto de lua tekto restas integra.

L'odeon (muzikala teatro) di Herodes Atticus jacas an la sudwestala taluso dil Akropolo, e kompleteskis la yaro 161, e restoresis en 1950. Ol havas kapaceso por 5.000 spektanti.

La Muzeo Benaki inauguresis en 1930 en la mansio di la familio Benakis. Ol kontenas artal objekti de la prehistorio til nuntempa arto, inkluzite Azian arto, Chiniana porcelano, ed exempleri pri Bizancana arti. En 2004 inauguresis separita muzeo por objekti di arto Islamala, de la 7ma til la 19ma yarcenti, inkluzite Otomana arto.

Kerameikos (Κεραμεικος) esas anciena nekropolo nordweste del Akropolo qua uzesis de adminime la 3ma yarmilo aK.

L'Arko di Hadrianus (Αψίδα του Αδριανού; Apsida tou Adrianou) esas pordeyo qua similesas triumf-arki Romana. Ol jacas an l'anciena choseo qua iras de la centro di Athina til l'Akropolo, e konstruktesis en 131 o 132 depos Kristo.

La stadio Panathinaikos (Παναθηναϊκό στάδιο) o Kalimarmaros (Καλλιμάρμαρο, bela marmoro) konstruktesis la yaro 144 por 50.000 spektanti, sub impero di Herodes Atticus, Romana senatano de Athina. Ol esas tote konstruktita de marmoro. En 1896 ol gastigis l'unesma moderna Olimpiala Ludi, ed itere uzesis dum l'Olimpiala Ludi di 2004. Ol esas la lasta loko en Grekia ube l'Olimpiala flamo, pos lua acendo en la monto Olimpo, transferesas ad altra atleto ante komencar lua voyajo vers la sideyi di la Ludi.

En la Placo Syntagma (Πλατεία Συντάγματος, placo di la Konstituco) esas la centrala placo di Athina. Lua nomo homajas la konstituco di 1844, qua la rejulo Otto di Grekia koaktesis aceptar, pos populala revolto ye la 3ma di septembro 1843. Ol jacas avan l'anciena Rejala Palaco, qua esas la sideyo dil parlamento Greka depos 1934. La placo esas la komercala e politikala centro dil urbo, ed en 2010 e 2012 ol gastigis granda protesti kontre l'ekonomiala krizo Greka. La historiala quartero Plaka jacas a poka disto de ol.

En la placo Syntagma jacas la Tombeyo dil Nekonocita Soldato ed, avan ol, omnadie ye 11:00 kloki eventas ceremonio en qua lEvzoni, soldati qui uzas uniformi de la 19ma yarcento, exekutas la ceremonio di chanjo di la guardo qua protektas la monumento. La chanjo di la guardo esas granda atraktivo por la turisti.

Diversa altra monumenti, muzei e quarteri ank esas atraktivi por la turisti.




#Article 195: Grenada (453 words)


Grenada esas mikra lando en Karibiana Maro, konsistanta ek l'insulo Grenada, e parto del insuleti nomizita Grenadini.

Bazala fakti pri Grenada

L'insulo Grenada deskovresis en 1493 da Cristoforo Colombo, qua nomizis ol segun Hispana urbo Granada. Kande il arivis en l'insulo, indijeni Karib ja habitis ibe, e nomizis ol Camahogne. Hispani ed Angli faliis konquestar l'insulo, ma en 1650 Franci konquestis ol sucesoze. Franca konquesto rezultis en gentocido di indijeni Karib.

Franci prenis kontrolo dil insulo e nomizis ol La Grenade. Lua precipua exportacajo esis sukrokano. Britania okupis l'insuli depos 1783 kun Kontrato di Versailles.

La lando nedependanteskis del Unionita Rejio ye la 2ma di februaro 1974.

Grenada esas konstitucala monarkio. Elizabeth la 2ma di Unionita Rejio esas la chefo di stato, e reprezentasas lokale da la generala-guberniestro, nune Cécile La Grenade. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Keith Mitchell. Nuna konstituco aprobesis ye la 19ma di decembro 1973.

Lua parlamento havas du chambri. La Chambro di Deputati havas 15 membri qui elektesas dal populo por kin yari en lokala distrikti. La Senato havas 13 membri, di qui 10 indikesas dal guvernerio e 3 indikesas dal opozanta partiso.

La Supera Korto di Karibiana Stati esas la maxim alta korto por Grenada e por altra 5 nedependanta landi de Karibia, ed anke por tri dependanta teritorii: Anguilla, Virgin Insuli Britaniana e Montserrat. Lua sideyo jacas en Castries, Santa Lucia.

Grenada kom stato konsistas ek l'insulo Grenada, ed ek mikra insuli, Grenadini, di qui la maxim granda esas Carriacou. La maxim alta monto dil arkipelago esas Monto St. Catharine, kun 840 m di altitudo.

La klimato dil arkipelago esas tropikala.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Grenada havis  habitanti. La maxim multa (82,4%) esas decendanti de Afrikani. Mestici esis 13,3%, est-Indiani esis 2,2%, altri esis 1,3%, e ne existis informi pri 0,9% de la habitantaro en 2011. Poka indijeni de etnii Karib ed Arawak transvivis la masakro dal Franci, en Sauteurs. La maxim multa habitanti (90%) habitas l'insulo Grenada, la maxim granda insulo di la lando, e cirkume 10% habitas Grenadini.

L'oficala linguo di la lando esas Angla. La Franca kreola linguo di Granada anke parolesas.

La religio kun maxima nombro di adepti esas protestantismo (49,2%, inkluzite 17,2% Pentekostalisti, 13,2% Adiventisti de la 7ma dio, 8,5% Anglikani, ed altri). Katoliki esis 36%, 1,2% esis testi di Jehova, 1,2% esis Rastafariani, 5,5% praktikis altra religii, 5,7% praktikis nula religio, ed 1,3% ne informis pri religio.
L'oficala linguo esas l'Angla, ma la Kriola linguo di Grenada judikesas kom lingua franca en l'insulo.

Quankam Franca influo en Grenada esar min videbla kam en altra Karibiana insuli, la nomi di loki e surnomi en Franca linguo duras. Lua koquarto esas simila a New Orleans.




#Article 196: Guadelupa (188 words)


Guadelupa esas insulo en Karibia ed insulala regiono di Francia. Administrative, ol esas ultramara regiono qua havas la sama povi kam l'altra regioni de la metropolala Francia. Ol esas integra parto de Francia, membro del Europana Uniono e del Eurozono.

Bazala fakti pri Guadelupa.

L'insulo deskovresis en 1493 da Cristoforo Colombo qua nomizis ol Santa Maria de Guadelupe, segun monakerio an la rivero Guadelupa en Hispania.

Charles Lienard and Jean Duplessis, Sioro di Ossonville, decidis koloniigar Guadelupa en nomo di Francia en 1635. En 1674 Francia anexis ol. Franciani komencis profitoza kultivo di sukrokano delore.

Guadelupa kompozesas ek du precipua insuli, Basse-Terre e Grand-Terre, separita per mikra stretajo ed unionita per ponti. Kelkafoye li konsideresas unika insulo. L'insuli Marie-Galante, La Désirade e la mikr arkipelago Îles des Saintes ank apartenas a Guadelupa.

La westo di Basse-Terre havas volkanal origino. La volkano La Grande Soufrière esas la maxim alta monto de Karibia, kun  metri di altitudo. Lua lasta erupto eventis en 1976.

Guadelupa havas tropikala klimato kun influi del alizei.

Guadelupa dependas de agrokultivo, turismo, lejera industrio e servadi. La teritorio anke dependas de Francia por subsidii ed importacaji.




#Article 197: Guam (424 words)


Guam esas grupo di insuli en Pacifiko qua apartenas ad Usa.

Posible l'unesma habitanti di Guam esis Austroneziani qui enmigris de sud-est Azia cirkum 2000 aK.

Nuna nomo dil insuli devenas del originala nomo San Juan, modifikita dal insulani a San Guam. L' insuli unesme videsis dal Portugalana explorero Fernão de Magalhães en 1521. Hispana generalo Miguel López de Legazpi revendikis l'insuli por Hispana imperio ye la 26ma di januaro 1565.

Hispani komencis koloniigar l'insulo di Guam en 15ma di junio 1668, kande sacerdoto Diego Luis de San Vitores establisis l'unesma katolika misiono en l'insulo. Pos diversa militi inter 1670 e 1695, du forta tifoni en 1671 e 1693, ed un epidemio di variolo en 1688, la habitantaro di raso Chamoru diminutis de cirkume 50.000 o 100.000 til min kam 5l000. En la 27ma di februaro 1767 Carlos la 3ma di Hispania imperis l'ekpulso jezuiti de Hispana kolonii. Konseque, la jezuiti abandonis Guam ye la 2ma di novembro 1769.

De 1565 til 1815 Guam, l'unika Hispan avanposteno este de Filipini, divenis kustumala portuo por galinoni de Manila vers Acapulco, en Mexikia. Por protektar la galioni, Hispania konstrutis multa strukturi por defendo, exemple la fuorto Nuestra Señora de la Soledad, en la vilajo Umatac, qua existas til nun.

En 1898 Usa militis kontre Hispania en la Hispana-Usa milito. Pos Usana vinko, ol recevis Guam kom teritorio.

Dum la Duesma mondomilito Guam okupesis dum cirkume 31 monati dal Japoniani. Dum l'okupeso, lokala habitantaro koaktesis laborar por la Japoniani, familii separesis e multa personi enkarcerigesis e mortigesis. Pos la batalio di Guam, qua eventis de la 21ma di julio til la 10ma di agosto 1944 la Japoniani fine ekpulsesis.

Pos finir la milito, l'insulo divenis teritorio ne enkorpigata ad Usa, e lua habitantaro recevis Usana civitaneso. Lua guberniestro indikesis dal Usana guverno til 1968, kande la habitantaro darfis elektar lu.

En 1968, l'aerala bazo Andersen uzesis dal Usan avioni dum la milito di Vietnam. En 1975 l'insulo tempale recevis 100.000 Vietnamana refujinti pos la falio di Sud-Vietnam.

Pos 1950 Guam konsideresas institucita teritorio de Usa. Lua habitanti esas Usana civitani, e til 1968 la prezidanto di Usa indikis lua guberniestro.

Nune, la guberniestro elektesas dal populo. Lua parlamento havas unika chambro kun 15 membri, qui nomizesas Senatani.

Guam jacas inter la latitudi 13.2º N e 13.7º N, e longitudi 144.6º E e 145.0º E. Ol esas la maxim granda insulo de Mariani, e la maxim granda de Mikronezia. Lua maxim alta punto esas monto Lamlam, kun 407 metri di altitudo. Lua klimato esas tropikala, kun marala influo.




#Article 198: Guatemala-Urbo (816 words)


Guatemala (kompleta nomo: La Nueva Guatemala de la Asunción) esas chef-urbo e maxim grand urbo di Guatemala. L'urbo esas la politikala e kulturala centro di la lando. Ol jacas en montoza valo centre-sude de Guatemala, e havas vasta verda regioni.

L'urbo fondesis ube ante existis Maya urbo Kaminaljuyu. Kaminaljuyu komence okupesis de 1200 til 1000 aK, e duris esar habitita dum la sequanta 2.000 yari, ante abandonesar dum la klasik-epoko di Mezoamerika (600 til 900 pos Kristo). La centro di l'anciena kolonieto Maya distas poke de la nuna Guatemala-urbo.

Altra tri urbi recevis la nomo Guatemala ante la nuna. L'unesma, nune konocita kom Antigua Guatemala (Santiago de los Caballeros) fondesis ye la 25ma di julio 1524 e subisis ataki dal indijeni dum la sequanta tri yari. La duesma, nune konocita kom Ciudad Vieja fondesis ye la 22ma di novembro 1527 dal Hispana conquistador Pedro de Alvarado proxim la volkano Volcán del Agua. Alvarado mortis ye la 4ma di julio 1541. Dum la nokto de la 10ma til 11ma di septembro 1541 l'urbo subisis granda terkrulato, qua mortigis la vidvo di Alvarado, Beatriz de la Cueva, qua administris l'urbo pos lua morto.

La triesma Santiago de los Caballeros (Antigua Guatemala) fondesis ye la 10ma di marto 1543 en la valo Panchoy, ed esis chef-urbo dil Rejio ed Audienco di Guatemala dum la sequanta 223 yari, til esar destruktita pro ter-tremo ye la 29ma di julio 1773, en qua mili di personi perisis. Pos du-yara diskuti, l'urbo rifondesis ye la 2ma di januaro 1776 en lua nuna situo. Ye la 23ma di mayo sam yaro, rejulo Carlos la 3ma di Hispania baptis ol kun la nomo Nueva Guatemala de la Asunción.

Guatemala-urbo esis la loko ube la nedependo di l'Unionita Provinci di Central Amerika proklamesis, ye la 15ma di septembro 1821. Dum la yari 1850ma, lor prezidanto Rafael Carrera y Turcios inauguris la Nacionala Teatro, anke konocita kom Teatro Carrera, an la centro dil urbo. L'urbo komencis expansar sude pos 1871.

Ye la 18ma di aprilo 1902 forta ter-tremo frapis l'urbo e produktis 800 til 900 morti. La sam yaro ye la 24ma di oktobro volkano Santa María eruptis, e produktis cirkume 5.000 morti. Felipe Yurrita, richa kafeo-kultivisto, konstruktis la kirko di Nia Siorino dil Angori (Nuestra Señora de las Angustias, anke konocita kom kirko Yurrita) en gratitudo pro ke ilu ne perisis dum l'erupto.

Dum l'administrado dil prezidanto Manuel Estrada Cabrera konstruktesis multa publika edifici en la bulvardo 30 de Julio, exemple la hospitalo por mulieri gravida Joaquina e la Milital Akademio, en 1912. Tamen, l'urbo subisis diversa ter-tremi qui komencis ye la 17ma di novembro 1917 e duris til la 24ma di januaro 1918. La ter-tremi destruktis multa anciena kirki e publika edifici, e stimulis severa kritiki kontre Estrada Cabrera pri la manko di efikiva agadi por rikonstruktar l'urbo.

En 1923 komencis la konstruktado dil aeroportuo La Aurora. Dum la yari 1930ma membri di la elito komencis konstruktar lia domi en la bulvardo 30 de Julio. Dum l'administrado di Jorge Ubico Castañeda la posto e l'internaciona aeroportuo La Aurora, inter altra edifici, kompleteskis.

Pos la revoluciono di 1944 la habitanti recevis yuro pri votar por urbestro. L'unesma elektita urbestro, Mario Méndez Montenegro (1946-1948), ampligis la reto di drinkebla aquo e la sistemo di kloaki. En 1951 Guatemala-urbo ja havis cirkume 250 mil habitanti.

Ye la 4ma di februaro 1976 ter-tremo kun forteso 7.5 che skalo di Richter frapis Guatemala e produktis 23.000 morti e 77.000 vunditi serioze en 30.000 km²-a zono cirkum la urbo. En 1980 e 1981 eventis diversa bombal ataki dal gerileri* en l'urbo.

De la 29ma til la 30ma di mayo 2010 l'urbo subisis severa inundadi dum la tropikala tempesto Agatha, qua anke produktis tri morti. Ante, ye la 27ma di mayo sam yaro komencis l'erupto dil volkano Pacaya, qua produktis du morti e koaktis klozar l'aeroportuo La Aurora dum kin dii.

Guatemala-urbo jacas en la valo Ermita, kun altitudi inter 1.500 e 1.600 metri super marala nivelo. Malgre ol jacas en tropikala zono lua klimato esas subtropikala, pro l'influo dil altitudo. La pluvoza sezono eventas de mayo til novembro, dum ke la sika sezono eventas de decembro til aprilo. La mezavalora temperaturo dil urbo esas 21ºC.

L'urbo dividesas en 22 zoni, projetita dal injenioro Raúl Aguilar Batres. Altra tri zoni nune esas parti de vicina urbi. Singla zono havas lua propra stradi ed avenui. En la zoni 1, 2 e 3 jacas inter altri la historiala centro dil urbo, muzei (exemple l'Arkidiocezala Muzeo e l'Arkeologiala Muzeo), la katedralo, la Nacionala Palaco, e la nacionala biblioteko. En la zono 10 jacas la botanika gardeno, la Muzeo Popol Vuh (kun objekti de Maya kulturo) e l'universitato Francisco Marroquín.

Lua metropolala regiono konsistas ek Guatemala-urbo propre e la vicina urbi Villa Nueva, San Miguel Petapa, Mixco, San Juan Sacatepequez, San José Pinula, Santa Catarina Pinula, Fraijanes, San Pedro Ayampuc, Amatitlán, Villa Canales, Palencia, e Chinautla.




#Article 199: Guinea (915 words)


Guinea esas lando jacanta an westal Afrika. Ol havas kom vicini Guinea Bisau e Senegal norde, Mali nord-este, Ivora Rivo sud-este, Liberia sude, e Sierra Leone sud-weste. Weste jacas l’Oceano Atlantiko.

La nomo Guinea forsan devenas de ora moneto-peci qui unesmafoye produktesis ibe en 1663.

Bazala fakti pri Guinea.

La teritorio di nuna Guinea apartenis al imperio Mali, qua existis pos la yari 1230ma, e pose al imperio Songhai, qua expansis su pos 1460 ed existis til 1591. Portugalani esis l'unesma Europani qui arivis a la regiono. Li komencis komercar sklavi dum la 16ma yarcento, uzinta tale nomizita triangulala komerco: li kompris sklavi por uzar en plantacerii di Amerika, e pagis kun texaro, rumo ed altra produkturi Europana. La sklavi en Amerika produktis sukro, tabako ed altra produkturi qui vendesis en Europa.

Francia komencis okupar la regiono dum la duesma duimo de la 19ma yarcento, ma pos 1882 ol konfrontis la rezisto di la lokala militarala chefo Samory Touré. Touré, kun 30 o 35 mil soldati e Britaniana pafili, konfrontis Franc armeo en kelka batalii. Francia vinkis Touré erste en 1898, e transformis Guinea en kolonio.

Guinea divenis nedependanta de Francia ye la 2ma di oktobro 1958. Ahmed Sékou Touré esis lua unesma prezidanto. Ilu guvernis la lando til lua morto, ye la 26ma di marto 1984. La chefa ministro Louis Lansana Beavogui asumis provizore e devis kunvokar elekti 45 dii pose, tamen, ye la 3ma di aprilo la generalo Lansana Conté donis stato-stroko e asumis povo til lua morto, ye la 22ma di decembro 2008. 

Guinea esas prezidantala republiko. La prezidanto esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio, ed ordinare elektesas direte dal populo por 5 yari. De 2010 til nun esas Alpha Condé, qua apartenas al etnio Malinke. La chefa ministro nur esas chefo dil ministraro. L'opozantaro a la guverno di Alpha Condé suportesas dal etnio Fula, qua reprezentas 40% de la habitantaro.

La parlamento (Assemblée Nationale, nacional asemblitaro) havas unika chambro kun 114 membri. La lasta elekto eventis ye la 28ma di septembro 2013.

La nuna konstituco di Guinea aprobesis per referovoto ye la 19ma di aprilo 2010, ed efikeskis ye la 7ma di mayo sam yaro. Segun ol, la judiciala korto konsistas ek lokala judiciisti e tribunali. Existas konstitucala korto, qua judicias konstitucala ed elektala temi, e temi pri fundamentala yuri.

Havanta  km², surfaco equivalanta olta dil Unionita Rejio, Guinea havas 320 km di litoro, e 3400 km di terala frontieri. Ol povas dividesar en 4 geografiala regioni: litoro, la montoza regiono Fouta Djallon, Sahel norde, e la foresti jacanta sud-este. La maxim alta punto di la lando esas monto Nimba, havanta 1752 metri di altitudo. La litoro (La Guinée Maritime) kovras 18% de la teritorio e habitesas dal populo Susu; centrala Guinea (La Moyenne-Guinée) kovras 20% de la teritorio e habitesas dal populo Fula; Sahel od alta Guinea (La Haute-Guinée) reprezentas 38% de la lando e habitesas dal populo Malinké; e la forestoza Guinea (Guinée forestière) reprezentas 23% de la teritorio e habitesas da diversa populi. Ca regiono esas ambe forestoza e montoza.

La klimati esas tropikala influata da musono (Am, segun la klimatala klasifikuro da Köppen) en la litoro e sude de la lando, e tropikalo di savano (Aw) en la cetera lando. En Conakry, la mezavalora yarala temperaturi esas 29°C (maxima) e 23°C (minima). La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 4.300 mm. La regiono Sahel havas kurta pluvoza sezono e la temperaturi varias multe. De decembro til mayo, la sika sezono, suflas vento harmattan.

La precipua fluvii di la lando esas Nijer, qua naskas en la frontiero kun Sierra Leone, e la fluvii Gambia e Senegal.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Guinea havis  habitanti. Segun etnio, 32,1% esis Fulani, 29,8% esas Malinke, e 19,8% esas Susu. Altra grupi esas Guerze (6,2%), Kissi (4,7%), Toma (2,8%), altri o sen informo (4,2%).

La linguo oficala esas Franca. Lokala lingui Pular, Maninka, Susu ed altri anke parolesas.

La procento di habitanti segun religio esas: Mohamedani 89,1%, Kristani 6,8%, Animisti 1,6%, altri 0,1%, e 2,4% praktikas nula religio.

La legaro di Guinea proskriptas poligamio. Tamen, on kalkulas ke 53.4% ek la mulieri evanta 15 til 49 yari vivas en poligamiala mariaji. Existas adminime 24 etnii en Guinea, singla ek li kun sua propra tradicioni, tamen preske 90% praktikas la sama religio, Islamo.

La koquarto di Guinea varias segun la regiono, ma rizo e manioko esas la precipua ingredienti. La disho Benachin, od Wolof-rizo, facesas de rizo, tomato e tomata-pasto, onyono, manjebla oleo, e kapro-karno, bovo-karno o hanokarno.

Quale altra Afrikana landi, Guinea havas richa muzikala tradiciono. Le jeli o djeli esas kantisti e naracisti tipala de la populi Mandé, qui laudas lia patroni per kansoni. Moderna exempli pri perkut-muzikisti qui pleis balafon (lokala tipo di xilofono) esis El Hadj Djeli Sory Kouyaté e Mory Kanté (1950-2020). Pos la duesma mondomilito, lokala muzikisti komencis uzar gitaro ed adaptar propra pleado-stilo. La jazo-muzikala grupo Bembeya Jazz National divenis famoza pos la nedependo di la lando, en 1960. Plu recente, hip hop divenis populareskis meze yunaro.

Prezidanto Sékou Touré esas la maxim konocata nomo de Guineana literaturo. Exempli pri altra skriptisti esas Fodéba Keïta, autoro di la nacionala himno di Guinea, Tierno Monénembo, Williams Sassine, Camara Laye e Koumanthio Zeinab Diallo.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Guinea. La Federuro Guineana pri Futbalo fondesis en 1960, e membreskis FIFA en 1962. La maxim populara futbalo-klubi di la lando esas Horoya AC, Hafia FC e AS Kaloum Star.




#Article 200: 1709 (128 words)


En Europa, la vintro di 1708-09 esis tre severa; ol nomizesis en Francia le grand hiver, en Anglia the great frost. La temperaturi esis partikulare basa dum ca sezono: ye la 5ma di januaro, enrejistresis -16,3 °C en Paris, -25 °C en Beauce, Francia, e -12 °C en London. Francia grave sufris, fluvii solideskis, aquo-mueleyi ne funcionis, e la sulo restis frostigata dum multa semani. Sequante, multi mortis pro famino, forsan 600.000 en Francia til la fino di 1710. La koldeso forsan relatis suno-aktiveso: esis manko di suno-makuli dum la periodo de 1645 til 1715. To esis observata da Giovanni Cassini ed altra astronomi de ta tempo. La periodo esas nuntempe nomizita la Maunder Minimum. Mem en la portuo di Lisboa, e che la kanali di Venezia, frostas.




#Article 201: Amazon (157 words)


Amazon esas longa Sud-Amerikana fluvio qua naskas en la montaro Andi, en Peru, e debushas este, an l'oceano Atlantiko, pos trairar la norda regiono di Brazilia. Ol esas la maxim longa fluvio en la mondo ( km) ed anke la maxim voluminoza. Ol formacas la maxim vasta e richa ekologiala sistemo del mondo.

Amazon havas la maxim vasta fluviala baseno del mondo. Ol kontenas 20% de la sensala aquo del mondo. Dum unika dio ekfluas de Amazon la sama quanto di aquo kam ekfluas de Thames (en Anglia) dum unika yaro. On povas trovar sensala aquo mem en disto di 250 km de la rivo, en Atlantiko.

En 1500 Vicente Yañez Pinzón divenis l'unesma Europano qua navigis en Amazon. Ilu baptis ol Río Santa María de la Mar Dulce (Fluvio Santa Maria di la Dolca Maro). Portugalani baptis ol Amazonas (Amazon) kande li observis indijena mulieri proxim lua rivo, e memorigis la mitologiala mulieri del Anciena Grekia.




#Article 202: Federico García Lorca (184 words)


Federico García Lorca (5ma di junio 1898 til la 19ma di agosto 1936) esis  Hispana poeto.

Federico García Lorca studiis jurisprudenco e literaturo en Madrid de 1919 til 1926. Lua unesma dramato esis El maleficio de la marposa (La magio dil lepidopteri) ed unesma poemifuro Libro de poemas (Libro di poemi) en 1921.

García Lorca esis membro di “generaciono di 27”. Tala verkisti esis inter altri anke Dámaso Alonso, Jorge Guillen, Pedro Salinas, Luis Cernuda, Juan Ramón Jiménez, Vicente Aleixandre, Rafael Alberti, Pablo Picasso, Salvador Dalí e Luis Buñuel.

Il voyajis a New York en 1929 por studiar ma sentis su tre shokata pri l'urbego e lua industriala kulturo. García Lorca fondis en 1933 teatro-kompanio La Barraca. Ol turis en lando pleante dramati di Lope de Vega, Calderón e Tirso de Molina. Frankoisti arestis ilu ye la 16ma di agosto e mortigis ilu sive ye la 18ma sive ye la 19ma di agosto 1936 en Viznar.

Surrealista poemi de la yari 1929 e 1930 publikigesis pos lua morto en 1940, kun titulo Poeta en Nueva York (Poeto en New York).

Inter altra verki, esas:




#Article 203: Elvis Presley (138 words)


Elvis Aaron Presley esis Usana rock-muzikisto qua divenis tre famoza e konocata en tota mondo.

Elvis naskis ye la 8ma di januaro 1935 en Tupelo, Mississippi, Usa. Lua matro nomesis Gladys e patro Vernon. Jemela frato di Elvis naskis morte ed Elvis kreskis kom sola filio dil familio.

en 1948 le Presley translojis a Memphis, Tennessee. Ibe Elvis divenis studento de Humes High School en 1953. La sequanta yaro Elvis komencis sua kantisto-kariero en Sun Records kompanio. Pos ja du yari il esis internacione konocata stelo.

Dum sua kariero Elvis ganis en Usa ora, platina e duopla-platina diski pro 149 diversa albumi e singli. En mondo diski di Elvis Presley esas vendita plu kam un miliardo. Il ganis anke trifoye Grammy-premio. La muzikisto pleis en 33 filmi. Esante yuna, 36 yari evanta, il ganis Lifetime Achievement Award Grammy.




#Article 204: Guinea-Bisau (1185 words)


Guinea-Bisau esas lando jacanta an westal Afrika. Lu havas kom vicini Senegal norde e Guinea este e sude. Weste jacas Oceano Atlantiko. La lando olim nomesis Portugalana Guinea.

Bazala fakti pri Guinea-Bisau.

Guinea-Bisau esis parto de la rejio Gabu e del imperio Mali. Portugalani arivis en la regiono en 1446. Kun la kunlaboro di lokala tribui, li komencis komercar sklavi. Bissau fondesis en 1687 kom fortifikita portuo e komercala centro. Dum la 19ma yarcento Portugalani okupis teritorii doplanda. La disputo kontre Britaniani pri la kontrolo dil insulo Bolama solvesis favoroze a Portugal dal Usana prezidanto Ulysses S. Grant.

Guinea-Bisau deklaris lua nedependesko de Portugal ye la 24ma di septembro 1973. Luís Cabral divenis lua unesma prezidanto e guvernis de 1973 til la 14ma di novembro 1980 kande ilu revokesis per stato-stroko komandita da João Bernardo Nino Vieira. Vieira guvernis til 1984 e la lando kontrolesis da militistala konsilantaro.

L'unesma libera prezidantal elekto eventis en 1994, vinkita da João Bernardo Vieira, ma militistala revolto revokis la prezidanto en 1998. Pos la revoko di Vieira komencis interna milito, qua duris de la 7ma di junio 1998 til la 10ma di mayo 1999. Nova elekto eventis en 2000, vinkita da Kumba Ialá. En 2003 itere eventis militistala revolto qua revokis Ialá.

En 2005 itere eventis prezidantal elekti, lor vinkita da João Bernardo Vieira. Vieira guvernis til la 2ma di marto 2009 kande il asasinesis dal militisti. Raimundo Pereira asumis kom provizora prezidanto til la rezulto di nova prezidantal elekto, qua eventis ye la 28ma di junio 2009 e vinkesis da Malam Bacai Sanhá.

En 2008, l'admiralo Bubo Na Tchuto probis komandar stato-stroko, ma faliis e fugis vers Gambia. Pose, ilu eniris Bisauana teritorio travestiita kom peskero. Ye la 1ma di aprilo sam yaro, soldati unionis a Bubo Na Tchuto ed invadis la domo dil chefministro Carlos Gomes Júnior, qua enkarcerigesis. Centi di suportinti di Gomes Júnior demandis la liberigo dil chefministro. La chefo dil armeo Antonio Ndjai minacis mortigar la chefministro, e lua suportinti abandonis la stradi. La situo gradope divenis min tensata, e Gomes Júnior foriris Guinea-Bisau ye la fino di aprilo, supozite por kuracesar en Portugal. Ilu retroiris a Guinea-Bisau ye la 16ma di junio 2010, e restis en povo til la 10ma di februaro 2012, kande ilu renuncis.

Segun la konstituco aprobita ye la 27ma di novembro 1996 e promulgita ye la 4ma di decembro sam yaro, Guinea-Bisau esas parlamentala republiko. Ante, la guvernerio esis forte centraligita, ma pos 1991 la lando havas multa politikala partisi. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo. La chefministro esas la chefo di guvernerio, ed elektesas dal prezidanto pos konsultar la politikala partisi.

João Bernardo Vieira qua guvernis la lando de 1980 til 1999 pos stato-stroko ed ekpulsesis de la povo pos interna milito, elektesis prezidanto en 2005. Ye la 2ma di marto 2009 ilu mortigesis dum nova stato-stroko. Raimundo Pereira asumis kom provizora prezidanto pos lua morto.

Ye la 28ma di junio 2009 eventis elekti vinkita da Malam Bacai Sanhá, qua asumis la povo ye la 8ma di septembro 2009. Pos yari di nestabileso e nova elekti en aprilo e mayo 2014, José Mário Vaz elektesis prezidanto, e de 23ma di junio 2014 ilu guvernas la lando.

La parlamento (Populala Nacional Asemblitaro) havas unika chambro kun 100 membri, qui elektesas dal populo por 4-yara periodo.

La Supra Korto (Supremo Tribunal da Justiça) konsistas ek 9 judiciisti qui elektesas dal prezidanto, ed esas la maxim alta apelo-korto di lando. Existas regionala korti, 1 en singla de la 9 regioni di lando, qui funcionas kom unesma apelo-korti por kriminala e civila kazi. Existas 24 lokala korti qui judicias min grava krimini e civila kazi evaluita en min kam US$ 1.000,00.

Havante  km² di surfaco totala, Guinea-Bisau esas plu granda kam Taiwan e Belgia. Ol jacas inter la latitudi 11º e 13ºN, e la longitudi 13º e 17ºW. Cirkume 10,67% de lua surfaco esas kultivebla, 8,89% okupesas kun permananta plantacaji, ed 80,44% havas altra uzi. Cirkume 223,6 km² esas irigacata tereni.

La tereni en Guinea-Bisau esas basa: la maxim alta monto havas 300 metri di altitudo. Este, la vejetantaro esas savano. La tereni an la litoro esas plana e kovrata da marshi. La precipua fluvio di Guinea-Bisau esas Geba, longa de 550 km e navigebla dum 140 km por navi til 2.000 tuni. Geba naskas en Guinea, trairas Senegal e debushas an l'Atlantiko. Altra importanta fluvii esas Corubal (an la frontiero kun Guinea) e Farim (longa de 257 km).

La klimato esas varma dum tota yaro, e la mezavalora yarala temperaturo esas 26,3ºC. Ol influesas da la monsono dum la pluvoza sezono, de junio til semptembro od oktobro, e dal vento Harmattan de Sahara dum la sika sezono, de decembro til aprilo. La mezavalora yarala pluvo-quanto en Bissau esas 2.024 mm, malgre ke ol koncentresas dum la pluvoza sezono. 

Guinea-Bisau havas un ek la min granda TNP per persono ed un ek la maxim basa indexo pri homala developeso dil mondo. Plu kam 2/3 de lua habitantaro vivas sub la povreso-lineo.

Naturala moyeni trovebla en Guinea-Bisau inkluzas fishi, ligno, fosfati, bauxito, argilo, granito, kalkopetro e jaceyi di petrolo qui komencis esar explotata.

Rizo esas la precipua agrokultivala produkturo di la lando. L'exportacaji di kastano di anakardo e di arakido duras esar importanta.

Pos yari di ekonomiala nestabileso, la lando adoptis Franko CFA di Westal Afrika kom valuto en 1997.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Guinea-Bisau havis  habitanti. Segun statistiki de 2008, la precipua etnio esas Fulani (28,5% de la habitantaro). Mandinga esas 14,7%, Papel o Pepel esas 9,1%, Manjaco esas 8,3%, Beafada esas 3,5%, Mancanha 3,1%, Bijago 2,1%, Felupe 1,7%, Mansoanca 1,4%, Balanta Mane 1%, altri esas 1,8%, e 2,2% ne esis Afrikani

Nur 14% de la habitantaro parolas Portugalana; 44% parolas Kriol, la Portugalana kreolo. La lingui Pular e Mandingo anke parolesas.

La precipua religio por la 45,1% dil habitantaro esas islamo. Kristani esas 22%, lokala religii praktikesas da 14,9% de la habitantaro, 2% praktikas nula religio, e ne existas dati pri 15,9% de la habitntaro.

L'eduko esas obligata por pueri evante 7 til 13 yari. Sekundara skolo esas larje disponebla, tamen la lando havas poka fakultati, e la studenti preferas studiar exterlande, precipue en Portugal.

La maxim granda urbi esas Bissau ( habitanti), Bafatá (22.521 habitanti), Gabú (14.430 habitanti), Bissorã (12.688 habitanti), Bolama (10.769 habitanti) e Cacheu (10.490 habitanti).

La precipua etniala grupi di la lando esas le Balanta (25%) e Mandinka. Altra grupi esas le Fula, le Pepel, le Manjaku e le Mancanha. La populo Bijago vivas en l'arkipelago Bijagós. Ta grupi havas richa tradicionala kulturi, nome en la skulti e dansi.

La precipua muzikala jenro di la lando esas la poliritmala Gumbe, qua esas poke konocita exterlande. La liriki di la muziki ordinare kompozesas en Kriol. La karnavalo di Bissau esas komplete originalo, ed esabas un ek la precipua kulturala

La literaturo di Guinea-Bisau esas komencanta. Abdulai Silla (n. 1959) skribis l'unesma romano di la lando: Eterna Paixão (publikigita en 1994). Altra skriptisto esas Marinho de Pina.

Pri cinemo, Flora Gomes esas internacione konocita Bisauana filmifistino.




#Article 205: Georgetown, Guyana (388 words)


Georgetown esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Guyana. Segun statistiki de 2012, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 70 km². L'urbo esas l'ekonomiala ed administratala centro de la lando.

L'urbo prezervas multa edifici de la nomizita Viktorian-epoko, kande la rejino Victoria esis imperiestrino di Britanian imperio. La maxim multa ek ta edifici konstruktesis de ligno, tamen, kelk ek li rinforcesis kun betono.

Georgetown gastigas la maxim importanta portuo di Guyana, qua exportas sukro, bauxito, oro e diamanti. Ol anke gastigas la sideyo di la publika universitato di Guyana, inaugurita en 1963, e l'unika unika universitato de la lando, havanta cirkume 20 mil studenti.

Georgetown komencis kom vilajeto dum la 18ma yarcento, fondita dal Nederlandani an l'insulo Borsenen. En 1781, l'Angla lietnanto Robert Kingston kaptis ol, e decidis transferar l'urbeto a la boko dil fluvio Demerara, en loko inter lora plantacerii Werk-en-rust e Vlissengen.

En 1872, l'urbeto okupesis Franci, qui transformis ol en chef-urbo sub la nomo Longchamps. En 1784 ol retrodonesia al Nederlandani, qui administris ol til 1812, sub la nomo Stebroek ('lageto').

L'urbo rinomizesis Georgetown honore lora rejulo George la 3ma di Granda Britania, kande ol rianexesis dal Angli ye la 29ma di aprilo 1812. Dum la komenco di Britanian administrado, lokala jurnali interdiktesis skribar pri publika temi. Georgetown oficale deklaresis urbo ye la 24ma di agosto 1842, dum la regno di la rejino Victoria. La nomi di la quarteri de Georgetown montras l'influi del Nederlandani, Franci ed Angli qui administris ol dum lua kolonial epoko.

En 1945, l'urbo subisis serioza incendio, qua produktis difuzita destruktado.

La reliefo di Georgetown esas plana, cirkondata per marshi e regiono di savani adeste ed adsude. La maxim alta punto jacas  metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas tropikala pluvoza (Af segun la klimatala klasifikuro da Köppen), e la mezavalora monatala temperaturi sempre superiras 26°C e varias poke dum la yaro. La humideso esas granda omna dii, esante maxima dum la monati mayo, junio, agosto e de decembro til januaro. Pro lua lokizo, la temperaturi del urbo atenuesas dal venti alizei, qui suflas de nord-este. Pro to, la temperaturi tre rare superiras 31°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 2260,3 mm, e ne existas sika sezono. La maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 327,7 mm, e la min pluvoza monato esas februaro, kun 88,5 mm.




#Article 206: Tegucigalpa (730 words)


Tegucigalpa esas la chef-urbo, la maxim populoza urbo e la politikala ed administrala centro di Honduras. Segun statistiki de 2019, ol havis  habitanti. Dum la koloniigo, la regiono esis centro por extraktado di arjento ed oro. Nun ol esas sideyo por la maxim multa statala kompanii, e del universitato Universidad Nacional Autónoma de Honduras - UNAH.

L'urbo jacas en valo cirkondata da monti. Lua aeroportuo, Toncontín, esas notora pro havar extreme kurta voyo por terveno, kande komparata kun altra internaciona aeroportui. La pilotisti mustas manovrar atenceme l'avioni por evitar koliziono kun la monti vicina al aeroportuo.

La substrukturo dil urbo ne akompanis la kresko di la habitantaro. La manko di projeti pri la developo e kresko dil urbo, la densa urbanigado e la povreso esas duranta problemi.

Tegucigalpa fondesis ye la 29ma di septembro 1578 dal Hispani, sub la nomo Real de Minas de San Miguel de Tegucigalpa. Preske du yarcenti pose, ye la 10ma di junio 1762 lua nomo chanjesis a Real Villa de San Miguel de Tegucigalpa y Heredia. En 1788 l'urbo extingesis, ed en 1791 ol divenis parto di Comaguaya. En 1817 ol separesis de Comaguaya, e lor urbestro Narciso Mallol komencis konstruktar ponto super la fluvio Choluteca, qua inauguresis en 1821 e ligis Tegucigalpa kun la vicina Comayagüela.

En 1821 Tegucigalpa fakte divenis urbo, ed en 1824 l'unesma Kongreso di la Republiko di Honduras deklaris ke Tegucigalpa e Comayagua, lor la du maxim importanta urbi de la lando, esus chef-urbi di Honduras, alterne. Ta alterno duris pos la nedependo di Honduras en 1838 til la 30ma di oktobro 1880, kande Tegucigalpa divenis definitive la chef-urbo di la lando.

En 1898 decidesis ke l'urbi Tegucigalpa e Comayagüela, vicina e separita per la rivero Choluteca, divenus ambe la chef-urbo di Honduras. Lor, la du urbi havis cirkume 40 mil habitanti, single.

Pos la yari 1930ma Tegucigalpa duris kreskar, ed atingis 250 mil habitanti dum la yari 1960ma, epoko en quo formacesis la granda quartero Colonia Kennedy, inauguresis l'universitato autonoma di Honduras, UNAH, e konstruktesis la hotelo Honduras Maya Hotel. L'urbo duris esar mikra til la yari 1970ma, kande multa rurala migranti establisis su este del urbo.

Dum la yari 1980ma multa avenui, viadukti ed alta edifici inauguresis, e l'anciena peizajo di du-etaja konstrukturi modifikesis multe. Tamen, la manko di projeti pri la kresko urbala divenis evidenta, kande la talusi di la vicina monti rapide okupesis dal povra habitantaro.

Ye la 30ma di oktobro 1998 l'uragano Mitch devastis Tegucigalpa e la cetera Honduras. Dum kin dii, inundadi e terglitadi produktis mili di mortinti, destruktis foresti, e domajis severe la substrukturo e mili di domi. Arei de Comayagüela anke subisis severa destruktado, nome kande terglitado kreis digo qua blokusis la rivero Choluteca, e lua aqui inundis basa tereni del urbo.

Nun, Tegucigalpa esas l'urbo kun la maxim granda indexo pri homala developeso de Honduras, 0,859, plu multe kam San Pedro Sula, la duesma. L'urbo duras kreskar adeste, adsude ed adweste, por formacar desorganizita metropolala regiono.

Tegucigalpa jacas inter montaro e havas altitudi di 975 metri en lua maxim basa punti, e  metri en lua maxim alta punti, en la suburbi. La reliefo dil urbo konsistas ek neabrupta kolini. Ante la koloniigo, foresti kovris la regiono, ed ankore existas boski di koniferi proxim ol.

La fluvio Grande o Choluteca trairas l'urbo norde til sude, e separas Tegucigalpa (weste) de Comayagüela (este). Weste del urbo existas aquobarilo nomizita Los Laureles, qua furnisas 30% del aquo bezonata da Tegucigalpa. Ensemble, Tegucigalpa e Comayagüela kovras 201 km².

La klimato di Tegucigalpa esas tropikala (Aw, segun la klimatala klasifikuro da Köppen) influata dal altitudo. Pro to, ol esas min humida kam la klimato de la basa vali e la regioni litorala. Existas du sezoni: la sika e kolda komencas en novembro e finas en marto, dum ke la pluvoza sezono komencas en aprilo e finas en oktobro. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 871 mm, e pluvas mezavalore dum 73 dii, omnayare.

Segun inquesto publikigita en 2014, Tegucigalpa esas la maxim polutata urbo de Central Amerika, ed un ek la maxim polutata de Amerika. La vicina montaro desfaciligas la disperso di la poluto.

La historiala centro di Tegucigalpa prezervas exempleri de la kolonial arkitekturo de la 18ma e 19ma yarcenti. Inter la maxim importanta religiala edifici esas:

La parko La Leona inauguresis en 1925 en monto de ube povas videsar panoramo pri l'urbo e pri Comayagüela.




#Article 207: Honduras (1393 words)


Honduras esas lando jacanta en Central Amerika. Lu havas kom vicini Nikaragua sude, e Salvador e Guatemala weste. Norde e nord-este jacas Karibia. Sud-weste jacas la Gulfo di Honduras, an l'Oceano Pacifiko.

Bazala fakti pri Honduras.

Populi Maya vivis dum yarcenti proxim Copán, en la nuna Honduras, ma lia kulturo komencis dekadar dum la komenco dil 9ma yarcento. Restaji de altra pre-Kolumbiana kulturi existas en altra regioni, exemple en valo Naco, en Los Naranjos, ed en altra loki.

Cristoforo Colombo arivis en la regiono en 1502. Ilu desembarkis proxim la nuna urbo Trujillo.

Honduras esis provinco di Guatemala dum la kolonial epoko, e la Hispani explotis arjento en lua teritorio. Komence li probis sklavigar indijeni por explotar arjento-mineyi, ma dum la fino dil 16ma yarcento li adportis Afrikana sklavi, nome de Angola. La Hispani koloniigis facile la litoro di Pacifiko, ma fondis poka urbi an l'Atlantikala litoro.

Honduras separis su del Hispana imperio ye la 28ma di septembro 1821 e pose divenis parto di Mexikia. Pose, en 1823, ol divenis parto di Federala Republiko di Central Amerika. La Hondurasano José Francisco Morazán Quezada, naskinta en 1792 en Tegucigalpa, esis la duesma prezidanto di Central Amerika. Ye la 26ma di oktobro 1838 Honduras separis su de Central Amerika e divenis nedependanta. Comayagua esis chef-urbo di la lando til 1880, kande la chef-urbo transferesis a Tegucigalpa.

Dum la fino dil 19ma yarcento, Usana kompanii komencis explorar plantacerii di banano por exportaco. L'unesma esis Vaccaro Brothers and Company (pose rinomizita Standard Fruit), en 1899. Pose arivis la kompanio Cuyamel Fruit Company, en 1905, e fine lUnited Fruit Co., en 1910. L'agadi e la konkurenco inter ca kompanii intruzis su en diversa okazioni en la aferi dil guvernerio di la lando e stimulis Usan interveni en 1903, 1907, 1911, 1912, 1919, 1924 e 1925.

Tiburcio Carías Andino asumis la povo en 1932 e guvernis til 1949, kande Juan Manuel Gálvez vinkis en l'elekto ed asumis la povo. Dum la duesma mondomilito, Carías Andino deklaris milito kontre nacional-socialista Germania, Italia e Japonia, pos Japonian atako kontre Pearl Harbour.

En 1969 Honduras militis kontre Salvador en la nomizita Futbalo-milito. La civilo Ramón Ernesto Cruz asumis la povo por kurta periodo en 1971, til esar revokita per armeala stato-stroko komandita da Oswaldo López Arellano en 1972. Arellano revokesis 3 yari pose, pro skandalo pri korupto. La sequanta generali, Juan Alberto Melgar Castro (1975-1978) e Policarpo Paz García (1978-1982) expansis la substrukturi e la sistemi di telekomunikado di la lando.

En 1982 adoptesis nova konstituco, qua permisis restaurar la demokratio. La mandato di la prezidanti diminutesis a 4 yari, e ne permisesis rielekto. Roberto Suazo Córdova esis l'unesma prezidanto elektita sub la nova konstituco.

Dum l'unesma elekto en la 21ma yarcento elektesis Ricardo Roberto Maduro de la Nacionala Partiso. La skopo di Maduro esis luktar kontre la kriminado, qua kreskabis multe ante lua administrado. En 2006 Manuel Zelaya elektesis e sucedis Maduro.

Ye la 28ma di junio 2009 eventis militarala stato-stroko qua revokis Manuel Zelaya de la povo. Roberto Micheletti asumis la povo, suportata da militestri. En novembro 2009 eventis elekto, en qua Porfirio Lobo Sosa vinkis. Lobo Sosa asumis la povo ye la 27ma di januaro 2010. Dum la general elekto di novembro 2013 Juan Orlando Hernández elektesis prezidanto. Ilu asumis la povo ye la 27ma di januaro 2014. En 2015 aprobesis modifiko en la konstituco, qua permisis Hernández rielektesar en novembro 2017 por plusa 4 yari.

Segun la konstituco di 1982, Honduras esas republiko kun forta Exekutivo. La prezidanto esas la chefo di stato e la chefo di guvernerio ed elektesas dal populo por 4-yara periodo. La konstituco modifikesis en 2015 por permisar la rielekto di la prezidanto. La nuna prezidanto esas Juan Orlando Hernández, qua asumis povo ye la 27ma di januaro 2014 e rielektesis en 2018.

La legifala povo konsistas ek la Parlamento qua havas unika chambro kun 128 deputati. Ne existas senato. La lando havas 5 politikala partisi.

La Supra Korto esas la maxim alta korto di Honduras e konsistas ek 15 judiciisti. Singla membro elektesas dal parlamento de listi kun 7 kandidati.

La nomo Honduras probable derivesas de fluvio Hondo, signifikante 'fluvio profunda' en la Hispana. Ca fluvio formacas naturala frontiero inter Belize (antee Britaniana Honduras) e peninsulo Yukatan. La surfaco totala di Honduras esas  km², di qui 54% kovresas da foresti.

La klimato di Honduras esas tropikala en la basa tereni e temperema en la montoza regioni. Karibiana litoro esas varma e recevas multa pluvi, qui distributesas bone dum la yaro. Anke la basa tereni apud Pacifiko esas varma e recevas multa pluvo-quanto, quankam existas sika sezono de novembro til aprilo.

Kelkafoye uragani frapas la lando, nome an la Karibiana litoro. En 1998 uragano Mitch efektigis granda destruktado per venti e forta pluvi akompananta ol. En Central Amerika ol produktis plu kam 11.000 morti e mili plusa altra homi desaparinta. Honduras subisas anke ter-tremi.

La maxim alta monto di Honduras esas Cerro Las Minas, kun 2.870 metri de altitudo. Lua precipua fluvio esas Ulúa, longa de 400 km, qua debushas an Karibia. Insuli Roatán (120,6 km²), Guanaja (57,4 km²), Utila (41 km²), insuli Islas del Cisne (8 km²), Cayos Cochinos (2 km²) e Zapotillo, an Karibia, apartenas a Honduras e formacas la provinco (departamento) nomizita Islas de la Bahía.

L'ekonomio di Honduras duras kreskar lente, ma la distributo di richeso restas neegala e la salarii duras esar basa. Dum recenta yari la mezavalora kresko esis 7% omnayare, un ek la maxim alta de Latin-Amerika, ma 50% de la habitantaro (cirkume 3.7 milion personi) restas sub la povreso-lineo. On kalkulas ke plu kam 1,2 milion habitanti, o 27.9% de la laboro-povo, ne havas employo. Segun l'indexo pri homala developeso Honduras esas la 6ma maxim povra lando en Latin-Amerika, dop Haiti, Nikaragua, Guatemala, Guyana e Bolivia.

Segun statistiki de la Centrala Banko di Honduras, plu kam 2,33 milion personi vizitis Honduras en 2017. Li spensis 714,8 milion Usana dolari en la lando.

Segun The World Factbook Honduras havis  habitanti en julio 2014, de qui 90% esis mestici, 7% indijeni, 2% negri e 1% blanki. Segun la sama fonto, 97% de la habitantaro esas katolika e 3% esas protestanta.

L'oficala linguo di la lando esas la Hispana. Anke indijena lingui (exemple: Miskito, Chortí), l'idiomo Garifuna (del populo Garifuna, mestici di Afrikani ed indijeni) e l'Angla parolesas.

La maxim populoza urbo esas Tegucigalpa. Altra importanta urbi esas San Pedro Sula, El Progreso e La Ceiba.

Tradicionala festo-dii en Honduras esas la dio di nedependo (15ma di septembro), e la Dio dil Puero (Día del Niño), celebrata heme ed skoli e kirki ye la 10ma di septembro. En ca dio, la pueri recevas donacaji ed en kelka quarteri on pozas piñatas (pupei plenigita ye bonboni e suspendita en arbori per kordi) por la pueri krevar. En la vespero di Kristnasko la familii asemblas su por dinear e kambias donacajii ye noktomezo. Dum la nokto ante la Nov-yaro la familii asemblas su por dinear e pose acendas piroteknaji por celebrar la transiro dil yaro.

En multa urbi dum la Pasko, la habitanti facas kolorizita pulvero-tapisi sur la stradi proxim la kirki ube pasko-procesioni paradas.

Del tradicionala dishi en la Hondurasana gastronomio on mencionez: baleada, qua konsistas ek faldita krespo plenigata ye fazeoli fritita; karno rostita kun pipro (chimol); konko-moluski koquita; hano kun rizo e maizo; edc.

Pri literaturo kelka notora skriptisti esas Lucila Gamero de Medina, Froylán Turcios, Ramón Amaya Amador, Juan Pablo Suazo Euceda, Marco Antonio Rosa, Roberto Sosa, Eduardo Bähr, Amanda Castro, e Javier Abril Espinoza. Ante ke la Hispani arivis a Central Amerika, la populo Maya havis sua propra skribo-sistemo, qua dume ja dechifresis. Exemple, en la piramido di Copán trovesas plu kam 2.500 hieroglifi.

Punta esas la precipua muzikala ritmo de Honduras. Karibiana muziko (salsa, merengue, reggae e reggaeton) esas populara precipue en la nordo di la lando. Mexikiana rancheras esas populara en doplanda regioni. Anke Pop Latino, rock, cumbia e hip hop esas populara. La muzikala grupo Banda Blanca komence pleis rock e pose mixis elementi de punta e merengue en sua muzikaji ed obtenis kelka internaciona suceso.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Honduras. Existas cirkume 60 profesionala ed amatora futbalo-klubi en la tota lando. En 1982 Honduras unesmafoye partoprenis en la Mondala Kupo di Futbalo. Alta sporti multe praktikata esas basbalo, basketbalo e volebalo.  Anke tabloteniso, atletismo, natado ed Usana futbalo praktikesas.




#Article 208: Gambia (756 words)


Gambia esas lando qua jacas en westal Afrika, ed esas preske komplete cirkondata da Senegal norde, este e sude. Weste jacas l'Oceano Atlantiko.

Bazala fakti pri Gambia.

Araba komercisti skribis l'unesma texti pri Gambia. Dum la 10ma yarcento Mohamedana komercisti kreis komercala centri en la regiono. Li komercis oro, sklavi ed ivoro. Dum la 11ma o la 12ma yarcento la reji di Takrur, Ghana e Gao adoptis islamo kom religio. Dum la 14ma yarcento granda parto di la nuna Gambia esis tributero del imperio Mali.

Portugalani arivis en la regiono dum la duimo dil 15ma yarcento ed, en 1588 Antonio, Prioro di Crato vendis la yuro por komercar en la regiono dil fluvio Gambia al Angli. En 1618 entraprezo Angla darfis komercar en la regioni di Gambia e Ghana dal rejulo James la 1ma.

Dum la fino di la 17ma e dum tota 18ma yarcento Angli e Franci disputis la hegemonio politikala e komercala en la regiono. Britanian imperio okupis la regiono pos ke expediciono komandita da Augustus Keppel desembarkis en la regiono. Banjul, la nuna chefurbo di Gambia, lor nomizita Bathurst, fondesis en 1816. Per pakto signatita da Unionita Rejio e Francia en 1889, la nuna frontieri inter Gambia e Senegal establisesis definitive.

Dum la Duesma mondomilito Gambiana trupi kombatis kontre Japoniani en la nuna Myanmar. Pos la milito, en 1962 eventis general elekti, ed Unionita Rejio grantis propra guvernerio a Gambia la sequanta yaro.

Gambia divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 18ma di februaro 1965 kom monarkio, kun Elizabeth la 2ma kom rejino. Ye la 24ma di aprilo 1970 ol divenis republiko. Lua unesma prezidanto esis Dawda Jawara. Jawara guvernis til esar revokita per stato-stroko en 1994, komandita dal kolonelo Yahya Jammeh.

Jammeh guvernis per dekreto til 1996, kande ilu elektesis prezidanto. Ilu rielektesis en 2001, 2006 e 2011, ma en 2016 ilu perdis l'elekto por la nuna prezidanto Adama Barrow.

Gambia esas prezidantala republiko. Ol esas un ek la maxim anciena plurapartisala demokratii de Afrika. Lua chefo di stato e lua chefo di guvernerio esas la prezidanto, nune Adama Barrow. Ilu asumis la povo ye la 21ma di januaro 2017, pos vinkir Yahya Jammeh dum l'elekti qui eventis ye la 1ma di decembro 2016.

La parlamento havas unika chambro, la Nacional Asemblajo (National Assembly) kun 53 membri, di qui 48 elektesas direte dal populo, e la cetera selektesas dal prezidanto. Omna membri del parlamento elektesas por 5-yara mandato.

La bazo di la legaro Gambiana mixas Britaniana, Islamala e kustumala legaro. La maxim alta korto esas la Supra Korto di Gambia, qua konsistas ek un chef-judiciisto e plusa altra 6 judiciisti. La judiciisti selektesas dal prezidanto, pos konsultar la Komisitaro pri Judiciala Servado.

La nuna konstituco aprobesis per plebicito en 1996 ed adoptesis en januaro 1997.

Gambia esas mikra stato en westal Afrika apud la fluvio Gambia, preske komplete cirkondata dal teritorio di Senegal: ol havas 740 km di frontieri kun Senegal e 80 km di litoro. La teritorio havas min kam 48 km di larjeso maxima. Cirkume 1.300 km² kovresas per aquo. Ol esas la min vasta Afrikana lando che la kontinento.

La dominacanta vejetantaro proxim la litoro esas manglieri, e savano doplande. La reliefo esas plana, kun kolineti este de la lando.

Lua klimato esas tropikala, kun du sezoni, simila a la klimato dil sudo di Senegal. De junio til novembro la klimato esas varma kun intensa pluvi. De novembro til mayo la temperaturi esas min varma, kun sika sezono.

Gambia esas un ek la maxim povra stati de Afrika. Ne existas naturala moyeni. La maxim importanta produkturi por exportacajo esas nuci e fishi. Anke turismo donas valuto a lando.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Gambia havis  habitanti. La maxim multa (34%) esas Mandinka/Jahanka, 22,4% esas Fulani/Tukulur/Lorobo, 12,6% esas Wolof, 10,7% esas Jola/Karoninka, 6,6% esas Serahuleh, 3,2% esas Serer, 2,1% esas Manjago, 1% esas Bambara, 0,7% esas Aku Marabout, 0,9% esas altra etnii, 5,2% esas ne-Gambiani, e 0,6% ne informis l'etnio, segun statistiki de 2013.

Segun la demografiala kontado di 1993 plu kam 63% de la habitanti habitas rurala zoni. La habitantaro di la lando kreskabas rapide: ol havis  habitanti en 1982,  habitanti en 2001,  habitanti en 2005 e  habitanti en 2018.

L'oficala linguo di la lando esas Angla. La lingui Mandinka-linguo!Mandinka, Wolof, Fula ed altri parolesas lokale.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Islamo, por 95,7% de la habitantaro. Kristani esas 4,2%, 0,1% ne informis pri religio, ed altra 0,1% deklaris ne havar religio en 2013.

Lua maxim populizita urbi esas Serrekunda e Banjul.




#Article 209: Hong Kong (893 words)


Hong Kong (Chiniane: 香港), oficale la Specala Regiono Administrala Hong Kong esas autonoma regiono de la Popul-Republiko Chinia ed anciena kolonio dil Unionita Rejio. Jacanta an la delto dil Fluvio di la Perli, ol konsistas ek peninsulo e kelka insuli, di qui l'insulo Hong Kong esas la maxim granda. Lua tota surfaco esas  km², ed ol havas 7,3 milion habitanti de diversa nacionalesi.

Pos l'Unesma opiumo-milito (1839-1842) Hong Kong divenis Britaniana kolonio, kun la perpetua cedo dil insulo di Hong Kong, e pose di la Peninsulo Kowloon en 1860, e di lokacokontrato pri la Nova Teritorii dum 99 yari, de 1898. Dum la komenco di la yari 1980ma, komencis negocii inter la Popul-Republiko Chinia e l'Unionita Rejio pri Hong Kong, qua fine retrodonesis a Chinia en 1997. Nun, la regiono havas plua autonomio kam altra regioni de la Popul-Republiko Chinia.

La nomo dil teritorio devenas del Chiniana Xiāng gǎng (香港), signifikante 'favoroza aquo' o 'parfumoza portuo'. Ol havas ekonomio di libera merkato, kun forta sektoro di servadi. Lua borso esas un ek la maxim granda del mondo. Lua moderna internaciona aeroportuo inauguresis en junio 1998, e povas recevar plu kam 72 milion veheri omnayare. En 2018, inauguresis sistemo di ponti e tuneli longa de 55 kilometri, qua ligas l'aeroportuo di Hong Kong a Makau e, de ibe, a Zhuhai, en la kontinento.

La maxim anciena kolonieti homala en Hong Kong evas de neolitiko, cirkume 6 mil yari ante nun. L'unesma habitanti apartenis a la tribui Yue, e komencis la kultivo di rizo en la insulo. En 221 aK l'imperiestro Qin Shi Huang konquestis la teritorii del populo Yue, ed okupis Hong Kong en 214 aK. La dinastio Qin dividis l'imperio en provinci, exemple la provinco Nanhai, qua enkorpigis Hong Kong e Guandong.

La dinastio Song de la Sudo okupis kurtatempe la nuna Kowloon til 1279 kande Mongoli konquestis ol dum la batalio di Yamen, e fondis la dinastio Yuan. Kande la dinastio finis, Hong Kong kontrolesis da sep granda familii qui establisabis en la insulo ed esis proprieteri de la maxim multa tereni. L'arivo di personi de provinci vicina augmentis la habitantaro di Hong Kong dum la dinastio Ming.

L'unesma Europano qua vizitis la regiono esis Portugalano Jorge Álvares, en 1513. Portugalani establisis komercala kolonieto nomizita Tamão en la regiono, e komencis intensa komerco kun Chinia. Dum la 16ma yarcento, la dinastio Ming komencis politiko nomizita Haijin, qua restriktis marala komerco e la koloniigo di la litoro. Konseque, granda parto del habitantaro di Hong Kong abandonis l'insulo por rezidar en la kontinento.

En 1624, l'imperiestro Kangxi revokis la politiko Haijin, ed itere permisis stranjeri komercar en Chiniana portui. En 1757 l'imperiestro Qing establisis reguli qui limitizis l'eniro di stranjera navi en la portuo di Kanton, ecepte por Rusa navi. Quankam existis granda intereso Europana pri Chiniana produkturi, nome teo, silko e porcelano, Chiniani havis poka interesi pri Europana produkturi. Do, stranjeri nur povis uzar precoza metali por pagar la produkturi Chiniana.

Por diminutar la desequilibro komercala, Britaniani komencis vendar granda quanto di opiumo produktita en India a Chiniani. Pro granda kresko di la drogodependado, Chiniana imperiestro decidis proskriptar la komerco di opiumo ed imperis la destrukto di opiumo-stoki. La responso Britaniana esis l'unesma opiumo-milito. La dinastio Qing kapitulacis e cedis l'insulo Hong Kong a Britaniani, tamen la du landi deskonkordis pri la termini dil paco-pakto. Erste en 1842 signatesis la kontrato di Nanking, per quo Chinia apertis quar altra portui por extera komerco: l'insulo Shamian en Guangzhou, Amoy (Xiamen), Foochowfoo (Fuzhou) e Shanghai, ed anke pagar en tri yari entote 21-milion-dolara indemno e liberigar omna militala kaptiti Britaniana. Chinia nominis ca kontrato e la sequanta neegala-pakti.

Dum la revoluciono di Taiping, qua komencis en decembro 1850, multa Chiniana komercisti refujis su en Hong Kong. La sequanta tensi inter Chinia e Britania pri la komerco di opiumo efektigis la duesma opiumo-milito, e la dinastio Qing itere vinkesis, ed obligesis cedar Kowloon e tale-nomizita Nova Teritorii a Britania dum 99 yari. En 1911, Britaniani fondis l'Universitato di Hong Kong, ed en 1924 li inauguris l'aeroportuo Kai Tak.

Kande la duesma milito Chiniana-Japoniana komencis, Geoffry Northcote, lor la guberniestro di Hong Kong, deklaris l'urbo neutra zono, por asekurar lua stando kom libera portuo. La kolonial administrado preparis su por posibla atako en 1940, ed evakuis omna mulieri e pueri de la teritorio. Fakte, Japonian imperio atakis ed okupis la kolonio ye la 8ma di decembro 1941.

La reliefo di Hong Kong esas montoza, kun poka plana tereni. Pro to, la maxim multa tereni kovresas da verda arei, arbusti, herbi e kultivi. Existas plu kam 3.000 speci di planti en Hong Kong, di qui 300 esas nativa de la regiono. La maxima urbala developeso existas en la peninsulo Kowloon. La maxim alta monto, Tai Mo Shan, jacas 957 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas humida subtropikala (Cwa segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 28,8°C, dum ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 16,3°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 2398,4 mm. La pluvoza sezono iras de la duesma duimo di aprilo til l'unesma duimo di oktobro, plu intense de mayo til septembro. La maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 456 mm. De novembro til januaro la mezavalora monatala pluvo-quanto esas infre 40 mm. Tifoni eventas precipue dum la somero, e kelkafoye efektigas inundadi e terglitadi.




#Article 210: Sunala sistemo (226 words)


La sunala sistemo konsistas ek Suno e la planeti kun posibla sateliti.

La sunala sistemo havas sequanta kompozanti komencante de Suno vers la limito di la sistemo.

Nederlandan-Usan astronomo Gerard Kuiper propozis en 1951, ke dop la orbito di Neptuno esas (relative) densa zono di asteroidi. Segun nuna kriterii Plutono ne esus planeto ma un ek del asteroidi Kuiperala. Plutono esas nomizita planeto nur pro historiala kauzo. La asteroidi esas tante distanta e mikra ke esas tre desfacila trovar li. La maxim recenta trovo pos Sednao esas “2003 UB313” (disto esas 14.500.000.000 km).

La grandeso e la mezuri di kosmo esas imensa. Mem la grandeso di nia sunala sistemo esas desfacile komprenebla. Por komprenar la disti inter kosmala korpi esas uzenda kelka exempli, qui igas la skalo plu mikra ma retenas la relativa disti inter la korpi korekta.

Se on mikrigesus la Suno tale, ke lua diametro esus cirkume 70 cm, la disto inter Suno e granatra Merkuro esus 30 m. La disto til Venuso esus 55 m e til Tero esus 75 m. En ca skalo Luno cirkumjirus kom semoluno ye disto di 20 cm de Tero, qua esus kom pizo. De Suno til Marso esus 115 m. Jupitero esus kom tenisobalono e Saturno plu mikra e Urano ankore plu mikra. Urano esus ye disto di 1600 m e Neptuno ye disto di 2500 m.




#Article 211: Yari 1940ma (252 words)


La yari 1940ma esis la yardeko qua komencis ye la 1ma di januaro 1940 e finis ye la 31ma di decembro 1949.

La sangoza Duesma mondomilito esis l'evento qua markizis la yardeko ed anke la 20ma yarcento. Kande ol finis en 1945, Sovietia, Germania e Japonia subisabis enorma perdaji di vivi. Amerika ne esis agro por direta kombati e ne subisis bombardi quale kelka Europana landi. Tamen, la maxim multa landi del kontinento suportis la Westala Federiti.

Dum ta yardeko developesis ed uzesis kontre Japonia l'atomobombo. Du atomobombi lansesis kontre du Japoniana urbi, Hiroshima e Nagasaki. La mondo vidis la desaparo di Naziista Germania, di Fashismo en Italia e di Japonian imperio, e la nasko di la Kolda Milito, kun l'ideologiala disputo inter Usa e Sovietia.

Pos finar la milito, kelka chefi di Naziista Germania e kelka mediki de lua programo pri eutanazio judiciesis en Nürnberg pro militala krimini e pro lua agadi dum holokausto e kondamnesis a mortopuniso. En Japonia kelka militala chefi anke judiciesis pro militala krimini e kondamnesis a mortopuniso.

Dum la yari 1940ma Indonezia, Vietnam, Nord-Korea, Sud-Korea, Israel, India, Pakistan e Ceylon divenis nedependanta landi. Mohandas Gandhi, chefo di Indiana nedependo-movado, asasinesis ye la 30ma di januaro 1948.

La Ligo di la nacioni remplasesis per l'Unionita Nacioni en 1945, pos finar la milito.

Dum la yari 1940ma eventis inter altri:

Ultre l'atomobombo, altra inventi e teknologiala developi kreesis dum la yari 1940ma, exemplee l'elektronikala komputero ENIAC, la jeto-motori por avioni, radaro, la balistika lans-armo, la mikroonda forni, edc.




#Article 212: Yari 1990a (215 words)


La yari 1990ma esis yardeko de la Gregoriala kalendario qua komencis ye la 1ma di januaro 1990 e finis ye la 31ma di decembro 1999. Ol esis la lasta yardeko de la 20ma yarcento.

Inter la maxim importanta politikal eventi de la yari 1990ma esis la riunigo di Germania, la krulo di Sovietia, la fino di Chekoslovakia kun la separo inter Chekia e Slovakia, la krulo di Yugoslavia e la sangoza milito di Bosnia, ed anke la signato e l'efektigo di la kontrato di Maastrich, qua kreis l'Europana Uniono, remplasante la Europana Ekonomiala Komunitato. Du granda gentocidi eventis dum ta yardeko, en Rwanda ed en Bosnia e Herzegovina. En 1997 l'Unionita Rejio retrodonis Hong-Kong a la Popul-Republiko Chinia, ed en 1999 Portugal facis la sama kun Makau.

Pri ekonomiko, pos mult antea renkontri di reprezenteri de la landi qui signatabis la Generala Kunveno pri Tarifi e Komerco (GATT) kreesis, en 1994 la Mondal organizuro pri komerco. En 1997 eventis forta ekonomiala krizo en sud-estal Azia, e la povreso kreskis en ta regiono.

Pri kulturo, cienco e komuniko, un ek la maxim importanta esis l'expanso di la interreto, qua divenis uzebla ed acensebla a l'ordinara civitani, ne exkluzive a la akademiani. Altra importanta evento esis la kreado dil unesma klono di un mamifero, la mutonino Dolly.




#Article 213: Ierusalem (442 words)


Ierusalem esas la maxim granda urbo di Israel e lua chef-urbo, quankam maxim multa landi havas lua ambasadeyi en Tel Aviv. Segun l'Oslo-interkonsento, esta parto di Ierusalem esos parto di Palestina stato.

O existis ja dum la 14ma yarcento AK. Pri la nomo ipsa, esas necerta teorio ke la nomo di l'urbo devenas del anciena Hebrea vorti ieru e shalom, qua signifikus 'urbo di paco'.

Segun la Biblo, II Samuel 5, rejulo David konquestis Ierusalem del Iebusiti en la 8ma yaro di sua rejeso, kaptinte la citadelo Cion, qua pose nomesos urbo di David. Ante la konquesto, la urbo ofte nomesas Iebus en la Biblo. Ierusalem divenis la chefurbo dil rejio di Israel e Iuda, e pose di nur Iuda. Salomon, filiulo di David, konstruktis la templo por Deo segun la Biblo.

Til la falo dil norda rejio Israel en 722 a.K. Ierusalem probable ne esis tre granda urbo. La suda rejio Iuda plu importeskis pos la ruino dil norda rejio.

En 586 a.K. la Neo-Babiloniani sub Nebukadnecar asiejis e destruktis Ierusalem e la templo. Onu permisesis rikonstruktar la urbo e templo nur kande la Persi konquestis la Neo-Babiloniana imperio. Ierusalem tamen ne ridivenis importanta urbo rapide, quo nur eventis dum la Helenista periodo.

Dum la Helenista periodo, Ierusalem unesme apartenis al Ptolomeal imperio e pose a la Seleukid imperio. La Seleuka rejulo Antiochus IV Epiphanes tamen tale ofensabis multa tradicionala Judi, per erektar sua propra statuo en la templo e sakrifikar porki a Zeus, ke multi revoltis kontre il sub la Makabei en 168 a.K. La Makabei sucesoze ganis tereno e kaptis Ierusalem en 152 a.K. La Makabea dinastio facos ol lia chefurbo e rikonsakras la templo.

Kande la Romani eniris Israelo sub Pompeio, la Makabei esis en interna milito. La Makabei divenis vazali dil Roman Imperio e la ordino di Pompeio favoris dinastio di vazali dil Makabei, la filiuli di Antipater la Idumeano. Ilua filio Herodo ocidos la precipua Makabei e divenos rejulo. Herodo anke rinovigas la templo. Tamen, dum la 1ma yarcento, deskontenteso pri la Romani kreskis pro korupta prefekti e pontifiki, ma anke alt imposti. Revolto komencis en 66. Roman armeo sub Vespasianus e pose Titus lente ganis plu e plu del revoltanti, e Titus destruktis Ierusalem kun lua templo en 70. La milito finis en 74, kande la Romana soldati prenis la fortreso Masada.

La Romani ne rikonstruktis Ierusalem pos la milito e la templo ne funcionis. Nur kande l'imperiestro Hadriano esforcis konstruktar nova pagana templo en Ierusalem e forsan itere opresis la Judi, eventis nova revolto sub Shimeon bar-Kosiva. Ica revolto anke ne sucesis e Hadriano konstruktis tote nov urbo sur Ierusalem, nomata (Colonia) Aelia Capitolina.




#Article 214: Roma (544 words)


Roma esas chef-urbo e la maxim populoza urbo di Italia, kun plu kam 2.9 milion habitanti. Segun la tradiciono, ol fondesis ye la 21ma di aprilo 753 aK da jemeli Romulus e Remus. Li esis filiuli di Rhea Silvia; el esis filiino di Numitor, rejulo di Alba Longa, olqua esis civito 19 km sud-este de Roma. (La fondero di Alba Longa ye 1179 aK, Ascianus, esis filiulo di Aeneas, la Troiana heroo qua eskapis de la asiejo di Troia.) Rhea Silvia esabis violacata da la deo Marso, e tale Romulus e Remus esis mi-deala.

Numitor, timante ke la jemeli prenus la trono di Alba Longa, imperis ke li esez dronata; li salvesis da volfino, qua flegis li. Kande la muri di la projetata urbo esis konstruktita, Remus kritikis olia mikreso; pro to, Romulus ocidis Remus. Il nomizis la urbo Roma pro sua nomo, ed il esis olua unesma rejo.

Altra posibla derivo di la nomo esas ke ol venas de Ruma, l'anciena nomo dil rivero Tiber.  La Fonteno Trevi esas famoza fonteno en Roma.

L'unesma restaji pri homala habitado en la regiono di Roma esis del Homo di Neanderthal. En Valchetta trovesis restaji de 65 mil yari ante nun. Moderna homi ja habitis la regiono di nuna Roma cirkume 14.000 yari ante nun. Dum la fer-epoko multa Indoeuropana grupi arivis en la regiono, exemple Latini, Umbri e Faliski. Faliski e Latini okupis la valo dil fluvio Tiber. Lua teritorio limitesis kun altra grupi, exemple l'Etruski, qui habitis norde de la fluvio Tiber.

Segun legendo, Roma fondesis en 753 aK. La mikra kolonieto developis e divenis chef-urbo di Romana Rejio, e pose di Romana Republiko, qua duris de 509 aK til 27 aK, e fine di Romana Imperio, qua duris de 27 aK til 476. Dum Romana Imperio kristanismo gradope divenis la dominacanta religio dil imperio, quankam la persekuti. Pos la konverto dil imperiestro Konstantinus la 1ma, ilu proklamis en 313 l'edikto di Milano, qua permisis la praktikado di kristanismo en tota la imperio.

La yaro 410 Vizigoti spoliis Roma, ed ye la 22ma di agosto 476 lasta romana imperiestro, Romulus Augustulus, revokesis de povo. Do, l'Imperio Romana dil Ocidento formale desaparis. Pose, altra monarki - Iustinianus la 1ma, Karolus la Granda ed Otto la 1ma probis rikrear l'imperio, sen granda suceso.

En 1960 eventis Olimpiala Ludi en l'urbo.

La reliefo di Roma esas plana en lua centro, ma cirkondata da 7 kolini qui esas parto del urbo de lua fondo: Aventino, Celio, Campidoglio, Esquilino, Palatino, Quirinale e Viminale. La teritorio dil urbo extensas til la quartero Ostia, an la litoro, qua distas 24 km de la centro di Roma.

La klimato dil urbo esas Mediteraneala (Csa segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun kolda e humida vintri, e varma e sika someri. Decembro, januaro e februaro esas la maxim kolda monati, kontre ke julio e agosto esas la maxim varma, kande la temperaturi povas superirar 30ºC dum la dio e falar til 18ºC dum la nokto. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 7,5°C, dum ke la mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 24,5°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 804,3 mm, e la maxim pluvoza monato esas novembro, kun mezavalore 115,4 mm, kontre ke la maxim sika monato esas julio, kun mezavalore 19,2 mm.




#Article 215: Abidjan (232 words)


Abidjan esas l'ex-chef-urbo e maxim populoza urbo di Ivora Rivo. Ol havis  habitanti en 2012, o cirkume 20% de la habitantaro di la lando. Ol ank esas la 6ma maxim populoza urbo de Afrika, dop Lagos, Kairo, Kinshasa, Dar-es-Salaam e Johannesburg. Lua tota surfaco esas 2.119 km².

Ol esis chef-urbo di Ivora Rivo de 1934 til 1983, kande la sideyo di guverno chanjesis a Yamoussoukro. Tamen, la maxim multa ambasadeyi restas en Abdijan.

Komence, Abdijan esis mikra vilajo habitita da peskisti del etnio Atchan. En 1896, pos serio di mortigiva epidemii di flava febro, Franci decidis movar la chef-urbo di lua kolonio a la nuna Abdijan.

La reliefo di Abidjan esas plana, jacanta an la sud-estala rivo di la lando. L'urbo jacas apud la laguno  Ébrié. L'aferala quartero Le Plateau esas la centro dil urbo, ensemble kun Cocody, Deux Plateaux (la maxim richa quartero dil urbo, ube rezidas diplomacisti) e la povra quartero Adjamé (norde de la laguno). La mezavalora relativa humideso sempre superiras 78% omna monati.

La klimato dil urbo esas tropikala sika e pluvoza (Aw segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun longa pluvoza sezono de marto til junio, e kurta pluvoza sezono de septembro til decembro. Dum tri monati (januaro, februaro ed agosto) plovas poke. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1847,6 mm, e la maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 561,8 mm.

La fratala urbi di Abidjan esas:




#Article 216: Ivora Rivo (1096 words)


Ivora Rivo (France, Côte d'Ivoire) esas lando jacanta an la litoro di westal Afrika. Ol havas kom vicini Mali e Burkina Faso norde, Ghana este, e Guinea e Liberia weste, e l'oceano Atlantiko sude. Ivora Rivo havis cirkume 27 milion habitanti en 2020. En 1975, l'unesma demografiala kontado trovis 6,7 milioni habitanti.

Pos divenir nedependanta en 1960 til 1993, la chefo di la  lando esis Félix Houphouët-Boigny. Ilu mantenis bona relati kun vicina landi e kun Francia. Pos lua morto, Ivora Rivo subisis stato-stroko en 1999, ed interna milito en 2002.

Bazala fakti pri Ivora Rivo.

Homi ja habitis la nuna Ivora Rivo de la fino la di Paleolitiko o komenco di la Neolitiko. L'unesma Europani qui arivis en la regiono esis Portugalani, en 1460. Li nomizis la nomo Costa do Marfim, signifikante Rivo di Ivoro o Ivora Rivo.

Francia establisis komercala monopolo kun lokala chefi dum la yari 1840ma. Franci stimulis agrokultivo e komerco de kafeo, kakao, banano e la produktado di oleo di palmieri. Ol divenis Franca kolonio en 1893. Ante, pakti kun Liberia en 1892 e kun Unionita Rejio en 1893 establisis la frontieri di la kolonio.

La lokala habitanti ne aceptis Franca dominaco pacoze. Samori Ture, fondinto dil imperio Wassoulou, kombatis kontre Franci de 1882 til esar kaptita en 1898. En 1900 eventis revolto kontre imposti kreita por mantenar Franca kolonio. En 1905, Francia abolisis sklaveso en ca regiono.

Dum l'unesma mondomilito, Ivorana soldati kombatis en Francia kontre Germani. Cirkume 150.000 viri mortis en la milito. Dum la duesma mondomilito, Francia di Vichy kontrolis la regiono til 1942, kande Britaniani invadis la kolonio e transferis povo a Franca provizora guvernerio, administrita da Charles de Gaulle.

Ivora Rivo divenis nedependanta de Francia ye la 7ma di agosto 1960. Félix Houphouët-Boigny esis lua unesma prezidanto, e guvernis til lua morto, en 1993.

En 2002 komencis interna milito en la lando. En 2010 eventis konflikti pos lora prezidantal elekto, vinkita da Alassane Ouattara en duesma votado, e judikata kom fraudoza. L'interna konflikti koaktis cirkume 250.000 personi fugar vers altra landi. En 2015, Alassane Ouattara itere vinkis la prezidantal elekto. Ilu decidis modifikar lua ministerio ye la 6ma di januaro 2016. Ouattara esforcis pri obtenar nacionala rikonciliado e por skribar nova konstituco por la lando.

Ivora Rivo esas prezidantala republiko. La prezidanto esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio. Nun, lu esas Alassane Ouattara. La chefministro, nun Amadou Gon Coulibaly, nur esas la chefo dil ministraro.,

La parlamento havas unika chambro, la Nacional Asemblo (Assemblée Nationale) kun 225 membri, qui elektesas por kin-yara periodo dal populo. Ne existas senato. La nuna konstituco di la lando adoptesis en 2000.

La Supra Korto esas la maxim alta korto di la lando. La supra judicikorto povas judikar alta funcioneri e membri del administrado por grava krimini. La legaro di la lando mixas influi de Franca legaro e de lokala kustumi e mori. Segun l'internaciona organizuro Human Rights Watch, la judiciala sistemo di la lando esas nefidinda, e modernigesas lente. Inter altra problemi, l'organizuro kritikas la manko di nedependo di la judiciala povo.

Ivora Rivo havas diversa peizaji: savano norde, tropikala foresto en la centro (este til weste), monti nord-este, e litorala vejetantaro sude. Ol ne havas regioni di granda altitudi: lua maxim alta punto esas Monto Nimba, havanta 1752 metri di altitudo, an la frontiero kun Guinea e Liberia. Lua teritorio havas aproxime la formo de quadrilatero. Sude, la lando havas 520 km di litoro.

La precipua fluvio di Ivora Rivo esas Bandama, longa de 800 km, qua drenas la centro e l'esto di la lando. Altra importanta fluvii esas Komoé, Sassandra e Cavalla. Aquala surfaci kovras 4462 km², o 1,38% de la surfaco di la lando.

La klimato di la lando ordinare esas varma e humida, e varias de equatorala kun poka termal amplitudo sude, tropikala klimato centre, e mi-arida klimato norde. Existas tri sezoni: varma e sika de novembro til marto, varmega e sika de marto til mayo, e varma e pluvoza de junio til oktobro. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1762 mm en Abidjan, e 2129 mm en Tabou. La vejetantaro varias de equatorala foresto sude e weste, savano centre e norde, ed arei kovrata da manglieri apud la litoro.

Pos lua nedependo, la lando divenis la 3ma maxim granda mondala exportacero di kafeo, dop Brazilia e Kolumbia, la precipua mondala exportacero di kakao, e la precipua Afrikala exportacero di ananaso.

La lando divenis centro por komerco di ivoro de pos la 15ma yarcento.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2020, Ivora Rivo havas  habitanti. La maxim multa (28,8%) esas Akan. Le Gur esis 16,1%, le Norda Mande esis 14,5%, le Kru esis 8,5%, le Suda Mande esis 6,9%, omni segun statistiki de 2014. Personi de altra etnii esis 43,2%, e pri 0,9% ne saveskas l'etnio.

L'oficala linguo di la lando esas Franca, parolata e komprenata da cirkume 70 de la habitantaro.

La religio kun la maxim granda nombro di adepti esas Mohamedani (42,9% de la habitantaro). Katoliki esas 17,2%, Evangeliani esas 11,8%, Metodisti esas 1,7%, altra kristani esas 3,2%, animisti esas 3,6%, altra religii esas 0,5%,e 19,1% praktikas nula religio.

Cirkume 750.000 personi havas la viruso di AIDS. Pro to, la mezavalora vivoespero esas nur 49 yari.

Singla populo de Ivora Rivo produktas diversa artala objekti ed utensili, exemple la multe konocata maskili de la populi Dan, Baoulé, Gouro, Guéré e Bété, e la kupra statueti antee uzita por pezar oro dal populo Akan, qui nun uzesas kom dekoriva objekti. Singla etnio havas sua propra dansi, apogata sur perkut-instrumenti, e kelk ek li divenis famoza en tota lando ed internacione, exemple la danso Temate, e la denso Zaouli de la populo Guro.

Singla rasala grupi de Ivora Rivo havas sua propra muzikala jenro. Moderne, lokalaa jenri Zouglou, Zoblazo, Mapouka, Youssoumba e Coupé-décalé esas multe populara. Anke reggae e hip hop divenis populara jenri, exemple la kantisti Ismaël Isaac ed Alpha Blondy (reggae), e Debordo Leekunfa e DJ Arafat (hip hop). Kelka Ivoriana muzikisti obtenis lokala o mem internaciona suceso, exemple Allah Thérèse, Amédée Pierre, Magic Système e Dobet Gnahore.

La literaturo di la lando esas richa pri stili. Exemple pri importanta skriptisti esas la jurnalisto Bernard Dadié, Gérard Aké Loba, Ahmadou Kourouma, Véronique Tadjo, e la poeto Josué Guébo.

Futbalo esas la maxim populara sporto di la lando. La nacionala futbalo-esquado Ivoriana - surnomizita Les Éléphants - unesmafoye ludis la Mondala Kupo di Futbalo en 2006. Didier Drogba esas la maxim konocata futbalisto de la lando. Altra populara sporti esas sporta pesko, submara chasado, surf, plajo-volebalo, handbalo, rugbio, atletismo e teniso.




#Article 217: Tokyo (990 words)


Tokyo o Tokio (Japoniane: 東京 Tōkyō) esas un ek la 47 prefektii di Japonia, ed anke chef-urbo e maxim populoza urbala centro de la lando. Ol esas sideyo di Japonian imperio. Lua nomo signifikas 'chef-urbo dil esto' en la Japoniana. Tokyo jacas an la regiono Kantō, sud-weste de Japonia, en l'insulo Honshu, ed inkluzas l'insuli Izu ed Ogasawara.

Ultre esar la maxim populoza urbo de Japonia, ol ank esas un ek la maxim populoza urbi del mondo. La prefektio havis  habitanti en 2019. Lua tota surfaco esas 2187,08 km². Lua metropolala regiono havas entote 37,8 milion habitanti.

Lua sistemo di treni ed urbala fervoyo esas un ek la maxim uzata del mondo. L'Olimpiala Ludi eventis en 1964 en l'urbo, unesmafoye en Azia. En 2020 l'Olimpala Ludi eventos itere en Tokyo.

Tokyo fondesis cirkume 1456, e komence nomesis Edo. En 1590, Tokugawa Ieyasu transformis Edo en lua hemo, e kande ilu divenis shoguno en 1603, l'urbo divenis centro por lua armeo. Dum la sequanta yari, lua habitantaro kreskis multe ed ol divenis un ek la maxim populoza urbi del mondo, kun plu kam 1 milion habitanti dum la komenco dil 18ma yarcento. Malgre lua granda habitantaro, Edo ne esis chef-urbo di Japonia, nur la hemo di la familio Tokugawa. L'imperiestro ipsa rezidis en Kyoto, de 794 til 1868.

En 1853, Usana komodoro Matthew Perry arivis, e negociis l'aperto di la portui Shizuoka e Hakodate por komercar kun l'Ocidento. To stimulis la demando por stranjera vari ed adportis l'augmento dil inflaciono. Social agiteso kreskis, e kulminis en revolti. Dume, la suportinti dil imperiestro uzis ta revolti por augmentar l'imperiala povo, e revokis la lasta shoguno, Tokugawa Yoshinobu, en 1867.

En 1869, l'imperiestro Meiji diplasis lua domicilo ad Edo, e transformis ol en chef-urbo di la lando. Pro to, Edo rinomizesis Tokyo, signifikante 'chef-urbo dil esto'. Tokyo konstante subisis granda fairi e ter-tremi, e rikonstruktesis pos li. L'urbo Tokyo, lor konsistinta ek 35 quarteri, establisesis en 1889.

Depos 1900, lua habitantaro komencis fixigar su proxim la ferovoyi. Suburbala ferovoyi konstruktesis pro la relate chipa preco di la tereni.

Tokyo subisis du granda katastrofi dum la 20ma yarcento: la ter-tremo di 1923, e la duesma mondomilito. La ter-tremo kun forteso 7.9 che la skalo di Richter eventis ye l'1ma di septembro 1923, produktis diversa fairi e mortigis plua kam 140 mil personi en tota Japonia. La bombardi di 1944 e 1945 kun incendiala bombi produktis de 75.000 til 200.000 civili morti, e destruktis plua kam la duimo dil urbo.

Pos la milito, l'urbo rikonstruktesis komplete, ed en 1964 ol esis eventeyo por l'Olimpiala Ludi. Dum la yari 1970ma konstruktesis l'aeroportuo di Narita, distanta 60 km de la centro di Tokyo, malgre polemiki e violentoza protesti.

La sistemo di urbala ferovoyo di Tokyo divenis un ek la maxim uzata de la mondo dum la komenco dil yari 1980ma, kande plusa personi decidis habitar ibe. La preco di imobli augmentis tro multe dum ta epoko, e dum la komenco dil yari 1990 eventis krizo en l'imoblala merkato meze lora ekonomiala krizo, qua afektis la lando dum multa yari.

En 2011 eventis forta ter-tremo norde de Honshu, e Tokyo anke sentis lua efekti. Tamen, l'efekti ibe ne esis serioza, pro la modernigo di lua substrukturo por rezistar ter-tremi.

Tokyo jacas centre-weste del insulo Honshu e nordweste de la bayo di Tokyo. La disti inter lua extrema punti esas 90 km este til weste, e 25 km norde til sude. Lua mezavalora altitudo esas 40 metri. L'urbo havas multa insuli en lua teritorio, qui povas distar 1850 km de la centro del urbo. Administrale, la lego Japoniana konsideras Tokyo to (都, vorto tradukita quale metropolo). Lua strukturo kontenas 23 specala quarteri (特別, ku), qui, ante 1943, formacis l'urbo Tokyo tale dicita.

En 2008, cirkume 36% ek la surfaco di Tokyo konsistis ek naturala parki, inkluzite la Nacionala Parko Ogasawara, qua distas cirkume 1.000 km de la centro dil urbo, jacanta an l'insuli Bonin (Ogasawara). Parko Ogasawara establisesis en 1972, esanta Mondala Heredo di la Homaro segun l'UNESKO.

Dum lua historio, Tokyo subisis grandega ter-tremi, exemple en 1703, 1782, 1812, 1855, 1923, e nedirete en 2011. La forteso dil ter-tremo di 1923 atingis 8.3 segun la skalo di Richter, e mortigis plua kam  personi. To esis la lasta foyo en ke la centrala areo di Tokyo frapesis violentoze.

La klimato dil urbo esas humida subtropikala (Cfa segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 26,4°C, dum ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 5,2°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1528,8 mm, e la maxim pluvoza monato esas septembro, kun mezavalore 209,9 mm.

Tokyo esas koncentro-punto por la ferovoyi e por l'urbala ferovoyi Japoniana. Existas 62 linei ferovoyala e plua kam 900 stacioni en Tokyo. Treni di granda rapideso, nomata Shinkansen (nova trunkala lineo) ligas Tokyo ad Osaka, Niigata, Aomori ed altra importanta urbi en Honshu. Entote, 6 ek l'8 linei di Shinkansen de Japonia konvergas a la ferovoyala staciono di Tokyo. Autobusi, monoreli e tramveturi esas sekundara sistemi di transporto en la urbo.

Pos la duesma mondomilito, Usa proskriptis la flugo di avioni super Tokyo. Do, Japonia konstruktis aeroportui exter la urbo, exemple l'Aeroportuo Internaciona di Narita, jacanta 60 km este. L'aeroportuo Haneda, en Ōta, anke recevas domestika ed internaciona flugi.

La bazo di la publika transporto di Tokyo esas la linei di treni e metroo. Entote existas plu kam 70 linei, esanta la maxim extensa sistemo di publika transporto ferovoyala de la mondo. Plu kam 20 milion personi uzas ca sistemo omnadie, qua havas plu kam 1000 stacioni.

La metroo di Tokyo esas l'unika komplete automatizata de la mondo, e la 4ma maxim extensa de la mondo. Sep linei di suburbala treni transportas milioni di veheri omnadie e formacas komplemento a la sistemo metroala. Por kurta voyaji existas sistemo di publika autobusi, nomizita Toei, qui funcionas precipue interne la 23 specala quarteri de Tokyo. La tarifo dil autobusi fixigesis en 200 yen.




#Article 218: Phnom Penh (237 words)


Phnon Penh, antee konocita kom Krong Chaktomuk o Krong Chaktomuk Serimongkul esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Kambodja. Segun statistiki dil yaro 2012 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 376 km². Ol esas chef-urbo di Kambodja de la Franca koloniigo til nun, e divenis la centro ekonomiala, industriala e kulturala di la lando.

Antee surnomizita la Perlo di Azia, nun ol esas un ek la precipua turistala destini di Kambodja, kune Siem Reap e Sihanoukville. Fondita en 1434, l'urbo esas remarkinda pro lua bela e historiala arkitekturo. La nomo dil urbo devenas de Khmer-vorti qui signifikas 'monto di abundo'. Lua metropolala regiono havas cirkume 1,5 milion habitanti, o cirkume 10% de la habitantaro di Kambodja.

La reliefo di Phnom Penh esas preske komplete plana, kun mezavalora altitudo di 12 metri adsur la marala nivelo. L'urbo jacas an la rivi dil fluvii Tonlé Sap, Mekong e Bassac, qui furnisas pura aquo al urbo. Tamen, l'urbo inundesas da la tri fluvii dum la monsono.

La klimato dil urbo esas tropikala kun  du sezoni, sika e pluvoza (Aw segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La temperaturi varias de 22°C til 35°C.

La pluvoza sezono duras de mayo til novembro. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1411,9 mm, e la maxim pluvoza monato esas septembro, kun mezavalore 270,9 mm. La norda venti enduktas la sika sezono, qua duras de decembro til aprilo. Januaro e februaro esas la maxim sika monati.




#Article 219: Seoul (312 words)


Seoul o Seul (Koreane 서울 (Sŏul)), esas la chef-urbo di Sud-Korea. Segun statistiki de 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 605,21 km². Kune la cirkondanta metropolo Incheon e la provinco Gyeonggi, ol formacas granda metropolala regiono ube rezidas preske la duimo dil habitantaro de la lando.

Jacanta an la nord-westa parto di la lando apud la fluvio Han, la maxim longa fluvio en Sud-Korea, ol distas poke sude de la Zono Desmilitarigata de Korea. L'urbo esas la centro politikala, kulturala, sociala ed ekonomiala di la lando. Ol esas la centro dil aferi financala ed aferi plurnaciona. Nune, la urbo esas la signo videbla de la nomizita Miraklo dil Fluvio Han, del ekonomio di Sud-Korea.

Lua nomo devenas del Koreana vorto sieur signifikante 'chef-urbo'. Ol divenis chef-urbo di Sud-Korea ye la 15ma di agosto 1948.

En 1988 eventis Olimpiala Ludi en l'urbo.

On kredas ke l'unesma homi arivis en la regiono dil fluvio Han dum Paleolitiko. Tamen, la maxim antiqua kolonieti trovita ibe evas de 4.000 yari ante nun.

Seoul mencionesis unesmafoye en 18 aK kom Wiryeseong, chef-urbo dil rejio Baekje. Existas restaji di diversa muri de ta epoko.

La reliefo di Seoul esas plana, cirkondata da ok monti. La fluvio Han preske bisekas l'urbo en du parti, norda e suda. Antee ol uzesis por navigado ma ne plus uzesas por to, nam lua estuario esas proxim la frontiero kun Nord-Korea, regiono sen permiso di aceso por la civili.

La klimato dil urbo esas parte humida kontinentala, parte humida subtropikala (rispektive Dwa e Cwa, segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 25,7°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -2,4°C. Kelkafoye, la temperatura povas falar infre -10°C e mem infre -15°C, inter januaro e februaro.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1450,5 mm, e la maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 394,7 mm.




#Article 220: Vientiane (252 words)


Vientiane o Vieng Chan esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di Laos. Segun statistiki de 2013, ol havis  habitanti. Entote ol havas 130 km².

L'urbo jacas an la rivo dil fluvio Mekong, proxim la frontiero kun Tailando. Ol esis administrala centro dum Franca okupeso en Indochinia e nune ol esas l'ekonomiala centro di Laos. Dum recenta yari, ol recevabas multa turisti, pro lua bela templi e monumenti Budista, e bona hoteli. En 1994 inauguresis ponto inter Vientiane e Nong Khai en Tailando, nomizita unesma Ponto dil Amikeso. En 2007 inauguresis la duesma ponto inter la du landi, ed en 2009 la du konektesis per ferovoyala lineo.

Vientiani divenis chef-urbo di Laos en 1563, pro timo di invado dal Burmani. Tamen, ol invadesis e destruktesis en 1827 dal Tailandani.

La reliefo di Vientiane esas plana, jacante an la rivo dil Mekong, an la frontiero kun Tailando. Omna riveri del urbo ekfluas en Mekong.

La klimato dil urbo esas tropikala di savano (Aw segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger) kun du sezoni, sika e pluvoza. La sika sezono iras de novembro til marto kun min kam 34 mm di pluvo per monato. La pluvoza sezono komencas en aprilo e duras dum cirkume 7 monati. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1660,5 mm, e la maxim pluvoza monato esas agosto, kun mezavalore 334,6 mm.

La mezavalora temperaturo en junio esas 24,9°C, dum ke la mezavalora temperaturo en januaro esas 16,4°C. Ordinare, la temperaturi esas plu kolda dum la sika sezono kam dum la pluvoza sezono.




#Article 221: Laos (1216 words)


Laos esas lando senlitora, jacanta en Indochinia, Azia. Lu havas kom vicini Popul-Republiko Chinia norde, Vietnam este, Kambodja sude, e Myanmar weste.

La nuna Laos apartenis al rejio Lan Xang. La lando divenis nedependanta de Francia en 1954, pos la kolonial epoko. Laos nomesis pro la populo Lao. La 's' adjuntesis dal Portugalani.

Bazala fakti pri Laos.

Moderna homi ja habitis la valo di Mekong dum la fino di Pleistoceno e komenco di Holoceno. En la kaverno Tam Pa Ling trovesis kranio qua evas adminime de 46.000 yari ante nun. To esis la maxim anciena fosilo de homo moderna trovita en sud-estal Azia. La maxim anciena konocita informo pri la populo Lao konocesas kom la legi di Khun Boron, de la 9ma yarcento. La historio docata en skoli mencionas ke la rejio Lan Xang fondesis rejio en la regiono dil nuna Laos dum la 14ma yarcento. Ta rejio duris til la 18ma yarcento.

Dum la 19ma yarcento, Chao Anouvong instalesis kom rejulo di Luang Prabang dal Siamani. Ilu stimulis la prospero di bel-arti en la rejio. En 1826, koaktita dal Vietnamani, ilu rebeleskis kontre Siamani. La rebelesko faliis, e Vientiane spoliesis. La rejulo Anouvong kaptesis e sendesis kom militala kaptito a Bangkok, ube ilu mortis.

Dum la fino dil 19ma yarcento, Vientiane itere spoliesis, lor dal Chiniani del Armeo di la Nigra Flago. Franci helpis lor rejulo Oun Kham, e kambie transformis Luang Prabang en parto dil protektorato di Indochinia. Quick pose, la rejio di Champasak e la regiono di Vientiane enkorpigesis a la protektorado. Sisavang Vong, rejulo di Luang Prabang, divenis rejulo dil unionita Laos, e Vientiane divenis la chef-urbo dil rejio.

Dum la Duesma mondomilito Laos okupesis da Japonian imperio. Kande Japoniani ekpulsesis, Laosani deklaris nedependo, ma en 1946 Francia riokupis ol e donis restriktita autonomio a la teritorio. La lando divenis nedependanta de Francia en 1954 kom monarkio, e Sisavang Vong divenis lua unesma rejulo.

Laos envolvesis en la milito di Vietnam kande Vietkong e Nord-Vietnamana trupi komencis uzar lua teritorio por atakar Sud-Vietnam. Parto di la voyo Ho-Chi-Minh trairis la lando. Pro to, Sud-Vietnamana trupi komencis facar ataki en lua teritorio, ed Usa replikis per bombardi kontre Laosana teritorio. Samatempe, konseque de ta ataki, komencis interna milito qua opozis militanti del grupo Pathet Lao kontre la rejala guvernerio di Laos.

En 1968 Nord-Vietnaman armeo lansis atako por helpar Pathet Lao en la lukto kontre rejal armeo. L'atako efektigis la fugo di rejala soldati, ma la milito duris kontre kelka Usana soldati, kontre batalioni di la populo Hmong, e kontre Tailandana soldati. La milito finis erste en 1975, kande Pathet Lao vinkis e koaktis la rejulo Savang Vatthana abdikar, ye la 2ma di decembro sam yaro. Laos, sub la guvernerio di Kaysone Phomvihane divenis socialista republiko, sub la nomo Populala Demokratiala Republiko di Laos.

Laos esas socialista republiko kun singla partiso, la Revolucionala Partiso de la Populo di Laos. La prezidanto di la lando, nune Bounnhang Vorachith, anke esas la chefo di RPPL. La chefo di guvernerio esas la chefministro. Pos la 20ma di aprilo 2016 esas Thongloun Sisoulith.

L'unesma konstituco di Laos promulgesis ye la 11ma di mayo 1947 ed establisis nedependanta monarkio asociita kun Francia. Dek yari pose, en 1957 la reformo di la konstituco eliminis l'asociuro kun Francia. Ol revokesis ye la 3ma di decembro 1975, e la nuna konsituco adoptesis erste en 1991..

La legifala povo konsistas ek la Nacional Asemblitaro (Sapha Heng Xat) qua havas unika chambro kun 132 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari. La quanto di membri di la Nacional Asemblitaro esis 99 en 1997, e kreskis til 115 en 2006 e fine 132 en 2011.

La Supra Korto di Laos esas la maxim alta korto de la judiciala povo. Quankam la kriminala judiciala sistemo kontrolesas dal guvernerio e dal partiso, existas sistemo por judiciar krimini. En la vilaji existas korti por judiciar ordinara krimini. Krimini plu serioza e politikala krimini judiciesas dal alta judiciala autoritati.

Laos esas lando senlitora. Lua tereni ordinare esas montoza e kovrata da tropikala foresti, kun mikra arei kovrata da savani. Lua maxim alta monto esas Phou Bia, kun  metri di altitudo. Sude de la lando existas kalkoza monti ed alta planaji kun volkanal origino en la baseno dil fluvio Mekong. Cirkume 21% de lua teritorio esas protektata per ambientala* rezerveyi.

Mekong esas la precipua fluvio di la lando, e partale formacas naturala frontiero kun Myanmar e Tailando. Vientiane jacas apud Mekong, proxim la frontiero kun Tailando.

Lua klimato esas tropikala kun du sezoni: pluvoza de mayo til novembro e sika de decembro til aprilo. La mezavalora yarala pluvo-quanto en Luang Prabang esas  mm, e la mezavalora temperaturi esas 19ºC en januaro e 27 °C en julio.

L'ekonomio di Laos dependas forte de lua vicini Tailando, Vietnam e de la Popul-Republiko Chinia nome an la nordo di la lando. L'urbo Pakxe subisis forta kresko pro la frontierala komerco. En 2016 la Popul-Republiko Chinia esis la precipua extera kolokero en Laos, e de 1989 til 2014 ol investis plu kam 5 miliard Usana dolari, segun oficala informo del Laosana guvernerio.

Quankam la guvernerio esas oficale komunista, en 2009 Barack Obama deklaris ke Laos ne pluse esis stato Marxista-Leninista, e levis restrikti kontre Laosana kompanii, pri recevar financala helpo de Ex-Im Bank.

L'agrokultivo, none la produktado di nutrivi por transvivo, employas 80% de la laboro-povo e reprezentas la duimo de la TNP, malgre ke nur 4,01% de lua surfaco esas kultivebla, de qui nur 0,34 esas permanante kultivata. Pos ke la lando komencis uzar plubonigata varietati di rizo, la produktiveso kreskis mezavalore 5% omnayare, de 1990 til 2005.

Segun statistiki de The World Factbook por 2018, Laos havis  habitanti. La maxim multa (53,2%) esas Lao. Altra grupi esas le Khmou 11%, Hmong 9,2%, Phouthay 3,4%, Tai 3,1%, Makong 2,5%, Katong 2,2%, Lue 2%, Akha 1,8%, e 11,6% apartenas ad altra etnii. La guvernerio agnoskas l'existo di 49 rasala grupi, ma fakte existas posible plu kam 200 etnii segun statistiki de 2015.

L'oficala linguo di la lando esas Laosana, qua skribesas kun sistemo apogata sur la skripto Khmer. Lingui Khmu e Hmong parolesas da mikra grupi, nome en rurala zoni. Franca duras uzesar en la guvernerio ed en la komerco, e cirkume 1/3 de la studenti edukesas en la Franca. L'Angla komencis studiesar dum recenta yari, pos Laos enirar ASEAN.

La religio kun la maxima nombro di adepti (64,7% en 2015) esas Budismo.

Budismo Theravada havas granda influo en la kulturo Lao. La lando havas du loki konsiderata Mondala Heredo: Luang Prabang e Vat Phou.

La literaturo di Laos havas adminime 6 yarcenti, e la tradicionala literaturo konsistas precipue ek poemi e religiala texti, exemple la poemo Sang Sinxay, skribita dum la 16ma o 17ma yarcenti. Anciena texti Budista skribesis en la linguo Pali, o transskribesis al idiomo Lao per uzo dil skripto Tham. La moderna literaturo havas influi Franca, Vietnamana e Chiniana. L'unesma moderna novelo en idiomo Lao, Phra Phoutthahoup Saksit (La Sakra Imajo di Buddho) publikigesis unesmafoye en 1944.

Tota la jurnali publikigesas dal guvernerio, inkluzite du jornali en stranjera lingui: Vientiane Times en l'Angla, e Le Rénovateur en la Franca.

Quankam la poligamio judikesas kom krimino en Laos, ol esas vulgara por la populo Hmong.

Muay Lao, kombato-sporto simila a kickboxing, esas la nacionala sporto. Futbalo gradope divenabas populara.




#Article 222: Beirut (653 words)


Beirut (Araba بيروت  (transliterizita Bayrūt); anciena Hebrea: בְּאֵרוֹת (Be'erot); Hebrea: ביירות (Beirut); Latina: Berytus; Franca Beyrouth) esas chef-urbo ed la precipua portuo di Libano. Ne existas demografiala kontado recenta, ma on kalkulas ke ol havis  habitanti en 2007. Lua metropolal areo povas havar cirkume 2 milion habitanti.

L'urbo ja mencionesis dal Egipti dum la 15ma yarcento aK. L'urbo habitesas kontinue de ta epoko til nun. Fluveto Beirut, longa de 29 km, fluas este til weste e pose ekfluas en Mediteraneo adnorde del urbo.

Beirut esas la sideyo di Libanana guvernerio, e koncentras multa banki. Ante l'interna milito Libano konocesis kom la Suisia de Mez-Oriento.

Lia anciena nomo esis Be'erot, pluralo di beer, Hebrea vorto signifikante 'puteo' o 'fonto'. Lua loko habitesis de la prehistorio.

Situo di anciena Feniciana habiteyo, depos la regiono apartenis ad Egiptia, Asiria, Babilonia e persian imperio. Alexandros la Magna konquestis ol, e pos lia morto la regiono apartenis ad Egiptia til la yaro 200 aK, kande Antiochus la 3ma la Magna konquestis ol por l'imperio Seleucida.

Romani konquestis la regiono en la yaro 64 aK, ed en 14 aK ol divenis Romana kolonio (Colonia Iulia Augusta Felix Berytus). Un ter-tremo e pos un ondego destruktis ol en la yaro 551 pos Kristo. En 635 Arabi okupis ol. En 975 Bizancani konquestis ol. De 1110 til 1291 l'urbo apartenis a la Rejio di Jerusalem, kreita dum Krucomiliti. En 1291 emiro Sandjar al-Shudja rikonquestis ol. En 1516 l'urbo dominacesis da Otoman imperio. En 1888 ol divenis chef-urbo di un Wilayah (gubernio) establisita en Siria.

En 1894 Franciani establisis nova portuo en la regiono e komencis konstruktar fer-voyo. En 1907 la precipua extera komerco dil urbo facesis kun Marseille. En 1911 Encyclopaedia Britannica kalkulis ke 36,000 mohamedani, 77,000 kristani, 2,500 Judi, 400 Druzi e 4,100 stranjeri vivis en Beirut.

En 1919 pos la vinkeso di Otoman imperio en l'unesma mondomilito l'urbo divenis parto di Franca administro por Siria e Libano, qua recevis nedependo nur en 1943. Til 1975 l'urbo restis importanta kulturala, turistala e financala centro di Mez-Oriento.

En 1975 komencis Libanana interna milito qua duris til 1990. Dum granda parto di la milito, l'urbo dividesis en l'esto kristana e la westo Mohamedana. Lua centro, ante dinamikala komercala regiono, divenis tero di nulu, konocita kom verda zono. En 1982 komencis la Libanana milito di 1982 kun la partopreno di Israelana e Siriana armei, qua duris til 1985. L'urbo subisis granda destruktadi dum ta periodo.

Pos 1990 eventis granda rikonstruktado, e l'urbo riganis lia stando kom turistala, kulturala ed intelektala centro de Mez-Oriento. De la 12ma di julio til la 14ma di agosto 2006 l'urbo subisis bombardi dum la Libanana milito di 2006, anke konocita kom Israel-Hezbollah-milito.

Beirut jacas en peninsulo qua extensas su weste en Mediteraneo, cirkume 94 km norde de la frontiero Israel-Libano. Lua teritorio havas triangulala formo.

L'urbo dividesas en 12 distrikti. Du kampeyi por Palestinana refujanti jacas en la suburbi sude de Beirut: Bourj el-Barajneh e Shatila.

Lua klimato esas Mediteranea (Csa, segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger), kun varma e sika dii dum somero. Autuni e printempi ank esas esas varma. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 730 mm, e la pluvoza sezono iras de mez-oktobro (autuno) til marto.

Dum vintro la mezvalora temperaturo esas 11°C e la pluvi esas plu intensa. Nivo esas rara, ecepte en la montoza suburbi, pro lua granda altitudi.

L'aeroportuo Rafik Hariri jacas sude del urbo, e ligas ol ad internaciona destini. Lua portuo esas un ek la maxim importanta komercala portui de Mediteraneo. On povas voyajar de Beirut a Chipro tra paromi, od irar a Damaskus per choseo, tra la valo di Bekaa.

Multa linei di autobusi ligas Beirut ad altra urbi de Libano e de Siria. La publika transporto administresas da la publika kompanio Office des Chemins de Fer et des Transports en Commun - OCFTC. La transporto-sistemo a vicina urbi ne esas bona, ed ofte la veheri preferas taxii vice autobusi.




#Article 223: Maseru (245 words)


Maseru esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Lesoto. Ol jacas exakte an la bordero kun Sudafrika. Segun statistiki de 2006, ol havis  habitanti. Entote ol havas 138 km².

Ferovoyo ligas Maseru al urbo Marseilles, en la Libera Stato, Sudafrika. La maxim proxima Sudafrikana urbo esas Ladybrand, an l'altra rivo dil fluvio Caledon, o Mohokare. L'Universitato Nacionala di Lesoto jacas en Maseru.

Maseru fondesis en 1869 dal Britaniani, kande l'Unionita Rejio establisis protektorato en Lesoto, pos finir la militi inter Buri e la populo Basoto. Ol esis administrala chef-urbo til 1871, kande l'administrado transferesis a Kab-kolonio. Kande Lesoto nedependanteskis, Maseru restis lua chef-urbo. Ante la nedependo, l'urbo esis mikra, ma pos 1966 ol kreskis rapide, de antee 20 km² til la nuna surfaco, cirkume 138 km².

La reliefo di Maseru esas plana, jacante 1.600 metri super la marala nivelo. La fluvio Mohokare, o Caledon, separas Maseru de Sudafrika. La du landi ligesas per ponto.

La klimato di Maseru esas subtropikala kun influo dil altitudo (Cwb segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo de decembro til marto (somero) esas 22°C, dum ke la mezavalora temperaturo de junio til septembro (vintro) esas 9°C. La maxim varma monato esas januaro, kande la temperaturi povas atingar 33°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 691 mm, e la maxim pluvoza monato esas januaro, kun mezavalore 114 mm. La sika sezono iras de mayo til septembro, kande la monatala pluvo-quanto esas infre 30 mm o mem infre 20 mm.




#Article 224: Vaduz (247 words)


Vaduz esas chef-urbo di Liechtenstein. Ol ank esas sideyo di la nacionala parlamento. Segun statistiki dil yaro 2019 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 17,3 km².

Vaduz esas la maxim konocata urbo dil princio, malgre ol ne esas la maxim populoza: la vicina Schaan havas plusa habitanti.

L'urbo mencionesis unesmafoye en 1150. Dum la 17ma yarcento la familio Liechtenstein decidis aquirar nobelesotitulo, e pro to kompris la minuskula urbeto Schellenberg en 1669 e la teritorii di la nuna Vaduz en 1712. La du urbeti havis exakte la politikala stando bezonata: l'unika feudala sioro de la du esis l'imperiestro.

Per ta moyeno, ye la 23ma di januaro 1719 l'imperiestro Karl la 6ma dekretis l'uniono di la du urbi por formacar Fürstentum (princio) kun la nomo Liechtenstein. Ca dio, ol divenis suverena princio interne la Santa Romana Imperio. Tamen, dum 120 yari la princi di Liechtenstein nulatempe vizitis la princio.

La reliefo di Vaduz esas montoza, jacanta an la valo dil Rheno. La kulmino di la tri monti Drei Schwestern, vicina del urbo, jacas inter 2.048 e 2.053 metri super la marala nivelo. Ultre l'areo apud Rheno, l'urbo urbo havas altra 5 exklavi.

La klimato di Vaduz esas oceanala, kun dolca someri e kolda vintri. (Cfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 0,7°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 19°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 947 mm, e la maxim pluvoza monato esas agosto, kun mezavalore 142 mm.




#Article 225: Liechtenstein (723 words)


Liechtenstein esas mikra lando (160 km²) jacanta inter Suisia ed Austria, che westal Europa.

Bazala fakti pri Liechtenstein.

La familio Liechtenstein aquiris la teritorio en 1712. En 1806 ol recevis nedependo. En 1818 princo Johann la 1ma Josef grantis konstituco a la lando.

Til fino dil unesma mondomilito, Liechtenstein esis politike proxim de Austrian imperio e pose de Austria-Hungaria. Pos la vinkeso di Austria-Hungaria, Liechtenstein establisis pakto e konkluzis monetala uniono kun Suisia.

Liechtenstein esas monarkio. La princo Hans Adam la 2ma esas la chef-stato depos 1989. La chefa ministro Otmar Hasler esas la chefo di guvernerio.

La parlamento (Landtag) havas unika chambro kun 25 membri, qui elektesas dal populo por admaxime 4 yari segun proporcionala votado.

Judiciala povo konsistas ek la regionala korto di Vaduz, la Princala supra apelo-korto, la Princala supra korto, l'administrala korto, e la korto dil stato. Ta lasta konsistas ek 5 membri elektata dal parlamento, ed analizas kad ula lego konfliktas o ne kun la konstituco di la lando.

Liechtenstein divenis la lasta lando di Europa ube mulieri darfis votar. Erste ye la 1ma di julio 1984 femina voto aprobesis, per 51,3% ek la voti favorebla, en referendumo kun la partopreno nur di viri. 

Liechtenstein jacas inter Suisia ed Austria. Ol havas entote 76 km di frontieri, di qui 35 km kun Austria e 41 km kun Suisia. Granda parto di lua teritorio kovresas da monti. La maxim alta esas Grauspitz, kun 2599 metri di altitudo.

La klimato di la lando esas kontinentala. Malgre jacar en Alpi, la suda venti produktas milda klimato. La someri havas milda temperaturi ed esas nuboza e humida, kontre ke la vintri esas kolda e nuboza kun frequa pluvi o nivo. L'altitudo kreas diversa mikroklimati.

La precipua fluvii di la lando esas Rheno, qua formacas naturala frontiero kun Suisia, e Samina, longa de 17 km, di qui 12 en Liechtenstein, qua debushas an la fluvio Ill.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Liechtenstein havis  habitanti. La maxim multa (66,2%) esas Liechtensteinani. Suisi esas 9,65, Austriani esas 5,8%, Italiani esas 4,2%, Germani esas 3,1%, e  11,2% esas altri.

L'oficala linguo di la lando esas Germana, parolata da 91,5%. Italiana parolesas da 1,5%, Turka da 1,3%, Portugalana da 1,1%, e 4,6% parolas altra lingui.

La religio kun maxima nombro di adepti esas katolikismo: 73,4%. Protestanti reformita esas 6,3%, Mohamedani esas 5,9%, kristani ortodoxa esas 1,3%, Luterani esas 1,2%, altra protestanti esas 0,7%, altra kristani esas 0,3%, praktikanti di altra religii esas 0,8%, sen religio esas 7%, e 3,3% ne informis pri religio.

Segun raporto publikigita en 2006 da PISA (akronimo por Programme for International Student Assessment, del Organizuro por Kunlaboro ed Ekonomiala Developo) l'eduko-sistemo di Liechtenstein esas la 10ma maxim bona del mondo. Segun The World Factbook, 100% de lua habitantaro savas lektar e skribar. La lando havas quar universitati, di qui l'Universitato di Liechtenstein esas la maxim granda, havanta 200 docisti e 800 studenti.

Kom rezulto de lua mikreso, Liechtenstein influesas forte da altra Germane-parolanta regioni, inkluzite Austria, Badenia-Wurtemberg, Bavaria, Suisia e, precipue, Tirol e Vorarlberg. Lua maxim granda muzeo esas Kunstmuseum Liechtenstein (muzeo pri bel-arti de Liechtenstein), inaugurita ye la 12ma di novembro 2000, qua gastigas exempleri pri moderna e nuntempala arto, inkluzite verki da Richard Artschwager, Bill Bollinger, Donald Judd, Gary Kuehn, Fabian Marcaccio, Steven Parrino, David Reed, Richard Serra, Keith Sonnier e Jessica Stockholder. Altra importanta muzeo esas Liechtensteinisches Landesmuseum (nacionala muzeo di Liechtenstein), en edifico konstruktita en 1438, gastiganta historiala objekti en lua 42 saloni. La princi di la lando anke montras lia privata kolekturi pri arto en la Muzeo Liechtenstein.

Muziko e teatro esas importanta parti de la kulturo di la lando. Existas nombroza muzikala organizuri, un ek la maxim importanta funcionas en l'edifico ube naskis la kompozisto Josef Gabriel Rheinberger. En Schaan jacas la famoza teatro Theater am Kirchplatz, ube montresas teatraji por infanti, dramati e filmi.

La futbalo-esquadi ludas en Suisa ligi. FC Vaduz esas la maxim famoza ek li, e konkursas en la duesma ligo Suisa. Jacanta che Alpi, la lando havas importanta skio-rendevueyo en Malbun, l'unika de la lando, tamen multe uzata da lua habitanti dum libera tempo, ed anke por konkursi pri rampala skio. Dum la Vintrala Olimpiala Ludi di 1976 en Innsbruck, Liechtensteinana skiistino Hanni Wenzel ganis 1 bronza medalio, ed en la Ludi di 1980 el ganis du ora.




#Article 226: Mahmud Abbas (104 words)


Mahmud Abbas esas Palestinana politikisto. Il naskis ye la 26ma di marto 1935 en Safed, Galilea. En 1948 il fugis kun sua familio a Siria. Ibe il studiis jurisprudenco e partopreneskis politiko.

Ilu esis chefo di la Organizuro pri Libereso di Palestina (OLP) e havis importanta rolo kande Palestina aquiris nedependo.

Il esis anke membro di Palestinana delegitaro en Oslo, Norvegia, kande on sekrete paktis pri paco inter Israel e Palestina. La pakto donis Palestinani autonomio en Westa Rivo e Gaza.

En aprilo 2003 il delegesis chefministro, ma renuncis kontroversinte kun Yasser Arafat. Pos morto di Arafat il elektesis en 2005 prezidanto di Palestina.




#Article 227: Luxemburg (196 words)


Luxemburg esas la chef-urbo e maxim populizita komono di Luxemburgia. Ol distas 213 km per choseo de Bruxel, 372 km de Paris e 209 km de Köln. En januaro 2018 ol havis  habitanti.

La nomo devenas del anciena Saxona vorti lytel e burh signifkante 'mikra urbo'.

Dum Romana epoko existis fortifikita turmo an krucovoyo inter du chosei del imperio qui trairis la regiono. En 963, Siegfried la 1ma kompris feudala proprieti en la regiono.

La reliefo di Luxemburg esas kolinoza, kun klifi qui iras til la streta vali dil riveri Alzette e Pétrusse. La ravini tranchita dal du fluvii, profunda de 70 metri en kelka punti, pontizesas per ponti e viadukti, exemple la ponto Adolf (Adolphe-Bréck), la ponto granda-dukino Charlotte (Groussherzogin-Charlotte-Bréck) e la viadukto Passerelle od Anciena Ponto (Al Bréck), longa de 290 metri.

La klimato dil urbo esas modereme oceanala (Cfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 18,2°C, dum ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 0,8°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 896,9 mm, e la maxim pluvoza monato esas oktobro, kun mezavalore 86,8 mm. Ne existas sika sezono.

Ja trifoye eventis granda internaciona Ido-konferi en Luxemburg. 




#Article 228: Makau (1204 words)


Makau (Chiniane:澳門; 澳门), oficale la Specala Regiono Administrala di Makao esas autonoma regiono de la Popul-Republiko Chinia ed anciena kolonio di Portugal. Jacanta an la delto dil Fluvio di la Perli, ol konsistas sole ek la urbo Makau.

Makau administresis da Portugal de la duimo di la 16ma yarcento til la fino di 1999, ed esis la lasta Europana kolonio en Azia.

La historio di Makau komencis dum la Dinastio Qin (221 til 206 aK) kande la regiono pozesis sub l'autoritato de la komtio Panyu, situita en la nuna Guangdong. L'unesma Chiniani qui rezidis ibe fugabis del invado Mongola. Sub la dinastio Ming (1368 til 1644), peskeri migris vers Makau de Guangdong e Fujian.

L'urbeto restis mikra til l'arivo dil Portugalani dum la 16ma yarcento. En 1513, Jorge Álvares divenis l'unesma Portugalano qua arivis en Chinia. En 1535 Portugalani recevis permiso pri komerco. Li koloniigis la peninsulo depos 1557 e lokacis ol kambie pago di 18,6 kilogrami di arjento omnayare, til la yaro 1863. En 1576, lora papo Gregorius la 13ma kreis la diocezo di Makau.

Makau prosperis kom portuo, malgre serio di ataki da Nederlandani, qui probis konquestar ol dum la 17ma yarcento. Nederlandani atakis Makau ye la 24ma di junio 1622, ma ekpulsesis dal Portugalani e nulatempe pose li decidis itere atakar. La maxim multa defenseri esis Afrikana sklavi, kune kelka soldati e sacerdoti Portugalana.

Pos l'Unesma opiumo-milito (1839-1842) Portugalani okupis l'insuli Taipa en 1861, e Coloane en 1864, rispektive. Ye la 1ma di decembro 1887 la Dinastio Qing e Portugalani signatis pakto per quo Chinia cedis la yuro pri perpetua okupeso ed administro di Makau de Chinia a Portugal. Kompense, Makau kunlaborus kun Hong Kong pri la kontrabando di opiumo de India, dum ke Chinia profitus kun la doganopagi. Portugal anke obligesis a ne vendar Makau sen la permiso de Chinia.

En 1928, pos la revoko di la Dinastio Qing, la Kuomintang Chiniana signatis nova pakto kun la Portugalani, qua modifikis poke l'antea kontrato. Dum la Duesma mondomilito Makau ne invadesis dal Japoniani, kontree quale eventis en la teritorii Nederlandana e Portugalana an l'insulo Timor. Makau prosperis dum kurta periodo kom neutra portuo, e Japoniani respektis la neutreso Portugalana til certa punto: en agosto 1943 Japoniani siejis Britaniana navo Sian en la portuo di Makau e mortigis 20 Britaniana soldati. La sequanta monato li demandis permiso por sendar konsileri a Makau sub minaco di invadar la teritorio se Portugal ne permisis to.

Kande Usa deskovris ke la neutra Makau uzesus por transportar fuelo a Japonia, ol decidis bombardar la hangaro dil Centro di Aviacado por destruktar la fuelo ye la 16ma di januaro 1945. Makau anke subisis altra du aeral ataki, ye la 25ma di februaro ed ye la 11ma di junio 1945. Pos protesti de la guvernerio Portugalana, Usa decidis pagar US$-dolara indemno pro l'ataki.

De la milito en Pacifiko til la kreado di la Popul-Republiko Chinia, Makau uzesis kom sekura portuo por la refujinti de la interna milito di Chinia. Pos ke komunisti asumis la povo en 1949, li deklaris la pakto Chiniana-Portugalana neegala traktato, tamen li permisis Makau mantenar lua status quo til instanto plue konvenanta por li.

En 1966 eventis tumulti en Makau pro nekonenteso kun Portugalana guvernerio, influita per la Kulturala Revoluciono Chiniana. Dum la maxim serioza konflikto, 6 personi mortigesis e plu kam 200 plusa homi vundesis. Pos la dianta revoluciono di 1974, la nova administro Portugalana decidis abandonar omna transmara posedaji. En 1976 Portugal definis Makau kom Chiniana teritorio sub Portugalana administrado, e grantis ol administrala, financala ed ekonomiala autonomio. Tri yari pose, Portugal e Chinia paktis pri konsiderar Makau Chiniana teritorio sub [tempala] administrado Portugalana. La du landi signatis komuna pakto ye la 13ma di aprilo 1987 en qua la Popul-Republiko Chinia aceptis prezervar l'autonomio e la sistemo ekonomiala kapitalista di Makau til la yaro 2049.

Chiniana guvernerio asumis l'administrado di Makau ye la 20ma di decembro 1999, e transformis ol en Specala Regiono Administrala (SAR) pos plu kam 400-yara kolonial administrado Portugalana. La nova administranto, Edmund Ho Hau-wah, anke decidis kombatar l'organizata krimino qua agis en l'urbo. Chiniana trupi sendesis a la peninsulo ambe por asekurar la suvereneso e por kombatar la kriminado.

Pos la transfero di suvereneso, l'ekonomio duris prosperar, e kreskis la koloko en nova hoteli e kazini pos la liberigo dil pari. Tamen, anke kreskis l'inflaciono, la neegaleso inter la richa e la povra e l'uzo di nelegala laboropovo.

La pakto Chiniana-Portugalana di 1987 e pose la Bazala Lego (konstituco) aprobita dal Nacionala Kongreso dil Populo di Chinia en 1993 establisas ke l'ekonomiala sistemo, la yuri, libereso e stilo di vivo di Makau ne modifikesos dum adminime 50 yari pos la transfero di la suvereneso, qua eventis en 1999. Ecepte pri l'aferi di extera defensi ed exterala relati, Makau mantenas lua propra exekutiva, legifala e judiciala povi, lua propra monetaro (nomizita pataca), lua dogado e kontrolo di migrado.

La chefo di lua exekutiva povo selektesas dal centrala guvernerio, pos rekomendo dil elektala komitato, qua konsistas ek 300 reprezentanti lokala.

La reliefo di Makau esas ordinare plana, kun multa arei konkestita de la maro, e kelka kolini en la peninsulo di Makau e l'insuli Taipa e Coloane. La maxim alta punto, nomizita Coloane Alto, jacas 172 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas subtropikala humida (Cwa segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 15,1°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 28,6°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 2058,1 mm. La pluvoza sezono iras de aprilo til septembro. La maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 363,8 mm. La mezavalora pluvo-quanto di la monati decembro e januaro esas infre 31 mm.

L'ekonomio di Makau esas kapitalista, e lua precipua fonto di revenui esas turismo e la pariado en kazini. Lua industrio di pariado esas la maxim granda de la mondo (US$ 24 miliardi omnayare), esanta 7-ople plu granda kam la de Las Vegas. Cirkume 79,6 po cento del imposti kolektata dal guverno venas de la kazini. La maxim multa viziteri di la kazini esas Chiniani de la kontinento.

Malgre havar alta TNP per persono, la neegaleso sociala esas granda.

La kulturo di Makau mixas Portugalana e Chiniana influi. L'influo Portugalana esas notora en l'arkitekturo, kontre ke l'influo Chiniana esas notora en la religiozeso tradicionala, per aspekti qui desaparabas en kontinentala Chinia.

La komunitato Makauana (Macaenses), strictu sensu, esas la mestici di Aziani, nome Chiniani, kun Portugalani. Li parolas lokala kreola linguo, patuá, kun bazo Portugalana ed influi de la lingui Kantonana, Malaya, ed altri. Li esas precipue katoliki, ma nun li konfrontas krizo pri lua identeso, pro ke nulatempe Portugal o la Popul-Republiko Chinia facis demografiala kontadi qui identifikis la personi segun sua propra etniala percepto, e pro existar intermariaji inter Chiniani e Makauani. On kalkulas ke Makauani esas cirkume 10.000 personi, de la 500 mil habitanti di Makau.

La festo di la Nov-yaro Chiniana esas la maxim importanta festivalo tradicionala di Makau, ed eventas omnayare dum la fino di januaro o komenco di februaro. En la templo Pou Tai Un eventas la festo Tou Tei, qua celebras la deo di la Tero. La procesiono di la Sufrado di Iesu Kristo esas importanta katolika festo, ed eventas omnayare en februaro.




#Article 229: Madagaskar (937 words)


Madagaskar esas insulala lando jacanta cirkume 400 km este de la marbordo di estal Afrika. La nomo dil insulo ne havas lokala origino, vice Europana: la vorto Madageiscar aparis unesmafoye en la Libro di la Marveli da Marco Polo, quale nekorekta transliterizo di Mogadishu, la portuo en Somalia qua Marco Polo konfundis kun l'insulo.

Bazala fakti pri Madagaskar.

Arkeologiisti kalkulas ke Austroneziani de Borneo arivis en Madagaskar per kanoi kelkatempe inter 200 aK e la yaro 500. Veninti komencis tranchegachar e brular foresti por komencar agrokultivo. Ta populi renkontris mega-animalaro, exemple giganta lemuriani ed elefant-uceli, qui extingesis ante l'arivo dil Europani. Bovaro zebuo introduktesis da populi bantuo cirkume la yaro 1000.

Skribita historio dil insulo komencis dum la 7ma yarcento, kande Araba komercisti arivis ed introduktis islamo ed Araba skribajo. L'unesma Europano qua arivis an l'insulo esis Diogo Dias, dum voyajo ad India. Dum la sequanta du yarcenti, Franci ed Angli probis sensucese establisar urbeti en l'insulo.

Dum la 19ma yarcento la monarkio Merina probis kun suceso mantenar la nedependo dil insulo til 1897, kande li vinkesis dum militeto kontre Franci, e Ranavalona la 3ma, lor la rejino dil insulo, sendesis ad exilo en Reunion.

Britaniani aceptis Franca protektorato sur Madagaskar en 1890 kambie de Britaniana kontrolo sur Zanzibar. Dum la duesma mondomilito Madagaskarana trupi kombatis en Francia, Maroko e Siria. Kande Francia okupesis da nacional-socialista Germania, la Francia di Vichy administris Madagaskar til 1942, kande Britaniani okupis l'insulo por preventar Japonian okupeso.

En 1947 eventis revolto kontre Franca administro, qua produktis la morto di 80.000 til 90.000 Madagaskarani dum un yaro di bitra kombati. En 1956 Francia gradope reformis institucuri por movar vers pacifika nedependo. Fine, ye la 26ma di junio 1960 Madagaskar nedependanteskis de Francia. Philibert Tsiranana esis l'unesma prezidanto.

La lando nomesis Malagasi-Republiko de 1960 til 1975.

Ye la 17ma di marto 2009 eventis stato-stroko e militestri pozis Andry Rajoelina en la povo.

Madagaskar esas mi-prezidantala republiko. Exekutiva povo exercesas dal prezidanto di la republiko, qua esas la chefo di stato, e dal chefministro, qua esas chefo di guvernerio. La prezidanto elektesas dal populo por 5-yara periodo. Pos la 25ma di januaro 2014 esas Hery Rajaonarimampianina. La prezidanto elektas la chefministro, qua indikas nomi por la ministraro. La nuna chefministro esas Christian Ntsay.

La legifala povo exercesas da la parlamento, qua konsistas ek 2 chambri: la Senato (Sénat), e la Nacional Asemblitaro (Antenimieram-Pirenena/Assemblée Nationale). La Senato havas 33 membri di qui 22 elektesas dal populo por 6 yari e 11 elektesas dal prezidanto di la republiko. La Nacional Asemblitaro havas 127 membri qui elektesas dal populo por 5 yari. La nuna konstituco di Madagascar aprobesis en 1998.

La bazo di la Judiciala povo esas Franca sistemo. La lando havas la Supra Konstitucala Korto, la Supra Judicikorto, la Supra Korto, la Korto por Apeli, la kriminala tribunali, e tribunali por unesma instanco.

Madagaskar esas la 4ma maxim granda insulo e la 47ma maxim granda lando dil mondo. Ol jacas inter latitudi 12°S e 26°S, e longitudi 43°E e 51°E. Alonge l'estala rivo di la lando jacas streta ed abrupta eskarpajo qua originis kande l'insulo separis su de Indiana subkontinento, cirkume 88 milion yari ante nun. Ol mezuras admaxime 1580 km norde til sude e 575 km este til weste.

Madagaskar povas dividesar en kin geografiala regioni: l'estala rivo, la montaro Tsaratanana, la centrala platajo, la westala rivo, e la sud-westo. L'estala rivo konsistas ek basa tereni larja de cirkume 1 km, formacita per sedimenti. Che la montaro Tsaratanana jacas la maxim alta monto di Madagaskar, kun 2.880 metri di altitudo. En la centrala platajo l'altitudi varias de 800 til 1.800 metri, kun peizaji variata: extingita volkani, granda petrobloki di granito, erodita planaji e marshi, ube nune kultivesas rizo.

La westala litoro havas multa naturala portui protektita de cikloni, exemple la portuo di Mahajanga. Multa regioni kovresas da marsh-landi e havas granda depozeyi di petrolo. Fine la sud-westo di Madagaskar kovresas per dezerto e habitesas dal populo Antandroy.

La precipua fluvii di Madagaskar esas Sambirano, Mahajamba, Betsiboka, Mania, Mangoky (la maxim extensa, longa de 564 km) e Onilahy. L'Alaotra (182 km²) esas la maxim granda lago di Madagaskar.

La klimato di Madagaskar esas tropikala en la litoro, mez-varma doplande, ed arida sude. Kelkatempe cikloni frapas Madagaskar. En februaro 2004 ciklono Geralda produktis 70 morti e destruktis la domi di 500.000 personi, la maxim mala ciklono pos 1927.

Agrokultivo esas un ek la maxim importanta ekonomial agadi di la lando.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Madagaskar havis  habitanti. La maxim multa esas Malayo-Indoneziani (Merina e Belitseo). La cetera esas mestici di Afrikani, Malayo-Indoneziani ed Arabi, Franci, Indiani, Kreoli e Komorani.

L'oficala linguo di la lando esas Franca e Malgasi (Madagaskarana). Angla anke parolesas. Kelka regioni havas lia propra lingui e dialekti qui ne esas reciproke komprenebla, e to desfaciligas la komuniko. De 2007 til 2010 l'Angla ank esis oficala linguo. Tamen, pos l'adopto di la nuna konstituco en 2010, nur Malagasi e la Franca deklaresis oficala.

La religii kun maxima nombro di adepti esas kristanismo, lokala religii, ed islamo.

La chef-urbo e precipua urbo esas Antananarivo. Altra importanta urbi esas Toamasina, Antsirabe, Mahajanga e Fianarantsoa.

Moraingy, tipo di kombato praktikata lokale qua uzas manui e gambi, esas populara sporto por spektanti, nome en la litoro. Rugbio* esas la maxim populara sporto di la lando: existas 410 klubi e cirkume  praktikanti. Futbalo ank esas populara.

Existas granda diverseso pri literaturo en Madagaskar, sive parolata sive skribata. Un ek la tradicioni di la lando esas parol-arto, sub formi hainteny (poemi), kabary (publika diskursi) ed ohabolana (proverbi). Jean-Joseph Rabearivelo judikesas kom l'unesma moderna poeto de Afrika.




#Article 230: Kuala Lumpur (316 words)


Kuala Lumpur esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Malaizia. Kun  habitanti en 2017 (7.2 milion en lua metropolala regiono) ol esas importanta komercala urbo.

Ol esas un ek la urbi de Azia qua kreskas maxim rapide, sive ekonomiale, sive en quanto di habitanti. Ol rangizesas la 31ma maxim sekura urbo del mondo por rezidar, inter 60 urbi en la mondo.

Dum la yari 1850ma, rejulo Abdullah bin Raja Jaafar engajis Chiniana laboristi por verkar en mineyi di stano. Chiniani desembarkis en la rivo di Sungay Gombak fluvio, e kreis vilajo en 1857, qua recevis la nomo Kuala Lumpur, nomo qua signifikas en Malayo 'estuari-fango'. En 1880 ol divenis chef-urbo di Selangor stato.

En 1881, incendio e pose inundado destruktis l'urbo, konstruktita kun ligno. Frank Swettenham, lore Britaniana reprezentanto en Selangor, imperis la rikonstruktado kun briki e teguli. En 1896 Kuala Lumpur divenis chef-urbo di la Federita Stati di Malaizia.

L'urbo okupesis dal Japoniani dum la duesma mondomilito de la 11ma di januaro 1942 til la 15ma di agosto 1945, kande lasta Japoniana trupi kapitulacis. Kande Malaizia divenis nedependanta en 1957, Kuala Lumpur divenis chef-urbo di la lando. En 1972 ol divenis urbo.

Dum la historio di la urbo eventis multa sedicii, exemple en 1897 e 1912.

La reliefo di Kuala Lumpur distingesas per la vasta valo Klang, inter la montaro Titiwangsa adeste, min granda monti adnorde ed adsude, e la stretajo di Malaka adweste. Lua mezavalora altitudo esas 81,95 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas tropikala pluvoza (Af segun la klimatala klasifikuro da Köppen), e la vicina monti protektas ol de forta venti. La mezavalora temperaturo en decembro esas 27,6°C, dum ke la mezavalora temperaturo en mayo (la maxim varma monato) esas 28,8°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 2.628 mm. La maxim pluvoza monato esas novembro, kun mezavalore 321 mm. Inundadi esas frequa, note dum la monati di la monsono.




#Article 231: Matti Vanhanen (101 words)


Matti Taneli Vanhanen esas Finlandana politikisto. Ilu naskis en Jyväskylä ye la 4ma di novembro 1955. Il esas desmariajita depos aprilo 2005 e havas filiino e filiulo.

Vanhanen esas parlamentano di Centra Partiso depos 1991. Il esis vice-prezidanto dil partiso depos 2000.

Ye la 17ma di aprilo 2003 il nominesis kom defenco-ministro di Finlando en rejimo di Anneli Jäätteenmäki, unesma Finlandana muliero kom chefministro. La rejimo mustis renuncar, e Matti Vanhanen  nominesis chefministro ye la 24ma di junio 2003. Ilu renuncis ye la 18ma di junio 2010, ed ye 22ma di junio Mari Kiviniemi asumis kom duesma chefministrino di la lando.




#Article 232: Mali (1152 words)


Mali esas lando jacanta an westal Afrika. Ol havas kom vicini Aljeria norde ed nord-este, Nijer este, Burkina Faso sud-este, Ivora Rivo sude, Guinea sud-weste, e Senegal e Mauritania weste.

La vorto Mali, unesmafoye uzita dal Afrikani inter la 11ma e la 15ma yarcenti, forsan devenas de Madinga vorto mali, signfikante 'hipopotamo'.

Bazala fakti pri Mali

Homi ja habitis la nuna Mali cirkume 150.000 yari ante nun, tamen la skribita historio di la regiono komencis erste kande Mohamedana religio adportesis a la regiono, inter la 8ma e la 11ma yarcenti. Dum lua historio, tri granda imperii de westal Afrika okupis teritorii qui nun apartenas a Mali. L'unesma ek li, l'imperio Ghana, fondesis dal populo Soninke, qua parolas lingui mande. Ol existis de cirkume la yaro 700 til cirkume 1078, kande ol konquestesis dal dinastio Almoravid. Pose ol divenis parto del imperio Mali, qua existis de cirkume 1235 til cirkume 1546, ed adoptis Mohamedana religio. Djenné e Timbuktu esis importanta urbi del imperio.

L'imperio Mali dekadis konseque de interna disputi, e parti ek ol konquestesis dal imperio Songhai. L'imperio Songhai establisesis an la rivo dil fluvio Nijer, e dum la 16ma e 17ma yarcenti parto ek lua teritorio - inkluzite l'urbi Timbuktu e Gao qua nun apartenas a Mali - okupesis dal sultanio Saadi, de Maroko.

Dum la 18ma yarcento eventis forta sikeso en la regiono. On kalkulas ke cirkume la duimo de la habitantaro di Timbuktu mortis pro famino.

La regiono divenis Franca kolonio en 1898. Ye la 4ma di aprilo 1959, Mali unionesis a Senegal por formacar federuro, qua divenis nedependanta de Francia ye la 20ma di junio 1960. Modibo Keïta esis l'unesma prezidanto di la lando. Ye la 20ma di agosto sam yaro, Senegal abandonis la federuro e nedependanteskis. Keïta duris esar prezidanto di Mali, e rapide establisis guvernerio di singla partiso kun socialista ideologio.

En 1968, sequante ekonomiala dekado, eventis nesangoza stato-stroko komandita da Moussa Traoré qua viktimigis mili di personi. Trifoye probesis revokar sensucese lua guvernerio per stato-stroko, e la represo kontre l'opozantaro duris til la yari 1980ma.

En 1991 protesti kontre guvernerio instigis stato-stroko qua revokis Traoré, kreis transitala guvernerio e nova konstituco. En 1992, Alpha Oumar Konaré elektesis demokratale en l'unesma elekto kun multa partisi. Konaré reformis l'ekonomio e la politiko di la lando, e kombatis korupto. En 2002 ilu sucedesis demokratale da Amadou Toumani Touré. Nun, Mali esas un ek la maxim stabila landi de Afrika. Tamen, ye la 16ma di januaro 2012 komencis konfilkto militala pri la nedependo di la regiono Azawad, jacante norde de la lando ed habitata dal populo tuareg. La Nacionala Movado por la Nedependo di Azawad prenis kompleta kontrolo di la regiono en aprilo 2012. Pos kaptar l'urbo Douentza ye la 5ma di aprilo 2012, li proklamis la nedependo di Azawad ye la sequanta dio.

Til la stato-stroki ye la 22ma di marto 2012 ed itere ye decembro sam yaro, Mali esis demokratala parlamentala republiko, guvernita segun konstituco adoptita ye la 12ma di januaro 1992 e modifikita en 1999. La chefo di stato esis la prezidanto, qua elektesis direte dal populo por 5-yara periodo. La chefo di guvernerio esis la chefministro, qua elektesis dal prezidanto.

La legifala povo konsistas ek la Nacional Asemblitaro (Assemblée Nationale), qua havas unika chambro kun 160 deputati. Ek la deputati, 147 elektesas elektesas lokale dal populo, e 13 elektesas dal Maliani qui vivas exterlande, ambakaze por 5-yara periodo. La deputati kunsidas reguloze du foyi dum la yaro, e votas legi propozata sive da deputati, sive dal prezidanto.

La konstituco di Mali establisas plurpartisala demokratio. Tamen, ol proskriptas la kreo di partisi segun etnio, religio, regional origino, o genro. Ultre la partisi kun reprezentanti en la Nacional Asemblitaro, ank existas minora partisi qui nur havas reprezentanti en lokala distrikti.

La judiciala povo esas nedependanta, ed influesis dal Franca judiciala sistemo. Tamen, l'exekutiva povo duras exercar influi super ol. En 2018, l'organizuro Economist Intelligence Unit klasifikis Mali kom autoritatema rejimo.

La dezerto Sahara okupas la nordo di la lando. Centre di la lando jacas la regiono Sahel. Dezerta o semidezerta regioni kovras 65% de la surfaco. Sude existas savano e fertila regioni an la vali dil fluvii Nijer e Senegal. En 1989 konstruktesis an la rivero Bafing l'aquobarilo Manantali, por produktar elektro. L'aquobarilo kreis artificala lago kovranta 477 km².

La precipua fluvii di Mali esas Nijer, qua trairas la sudo di la lando, Senegal e Nigra Volta, la du lasta naskas en Mali e fluas vers vicina landi.

La klimato di la lando varias de subtropikala sude til arida norde. La pluvo-quanto esas skarsa en la maxim-multa loki, ed ofte eventas sikeso. La mezavalora pluvo-quanto en Timbuktu, regiono miarida, esas 182,8 mm omnayare, kontre ke en Bamako, kun klimato tropikala, esas 992 mm.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2020, Mali havis  habitanti. La maxim multa (33,3%) esas del etni Bambara. Fulani (Peuhl) esas 13,3%, Sarakole/Soninke/Marka esas 9,8%; Senufo/Manianka esas 9,6%, Malinke 8,8%, Dogon 8,7%, Sonrai 5,9%, Bobo 2,1%, Tuareg/Bella 1,7%, altra Maliani esas 6%, altra Afrikani esas 0,4%, ed altri esas 0,3%. Segun statistiki de 2002, la maxim multa habitas rurala regioni, e 5% til 10% de la habitantaro esas nomada.

L'oficala linguo di la lando esas la Franca. Altra lingui parolata esas Bambara 46,3%, Peuhl/Foulfoulbe 9,4%, Dogon 7,2%, Maraka/Soninke 6,4%, Malinke 5,6%, Sonrhai/Djerma (5,6%), Minianka (4,3%), Tamacheq (3,5%), Senoufo (2,6%), Bobo (2,1%), altri (6,3%), e 0,7% ne informis pri idiomo.

La religio kun maxima nombro di adepti esas islamo, praktikata da 93,9% ek la habitanti. Kristani esas 2,8%, animisti esas 0,7%, e sen religio esas 2,5%.

La maxim populoza urbo di la lando esas Bamako. Altra importanta urbi esas Sikasso e Ségou.

La muziko di Mali esas diversa e posedas multa jenri. Exempli pri influanta muzikisti Maliana esas Toumani Diabaté e Mamadou Diabaté, notora pleisti dil kord-instrumento kora; la gitaristo Ali Farka Touré, qua fuzas tradicionala muziko de Mali kun blues; la grupi muzikala tuareg Tinariwen e Tamikrest; e mult artisti afropop, exemple Salif Keïta, la dueto Amadou  Mariam, Oumou Sangaré e Habib Koité.

Malgre ke la literaturo di Mali esas min konocata kam lua muziko, la lando esabas importanta kulturala centro che Afrika. Lua tradicionala literaturo transmisesas orale dal jali, naraceri qui rakontas memore anciena naraci e legendi. Amadou Hampâté Bâ (1900 o 1901-1991) rekolektis e skribis multa ek ta anciena orala rakonti. En 1968, Yambo Ouologuem ganis la literaturala Premio Renaudot, ma pose akusesis pro plajio. Altra importanta skriptisti esas Baba Traoré, Modibo Sounkalo Keita, Massa Makan Diabaté, Moussa Konaté, e Fily Dabo Sissoko.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Mali. Til nun, lua nacionala futbalo-esquado nulatempe partoprenis la Mondala Kupo di Futbalo, tamen ol klasifikesis por partoprenor che la Mondala Kupo di Futbalo 2022. Til nun, la lando partoprenis okfoye en la Kupo di Nacioni Afrikana, ed unfoye en l'Olimpiala Ludi, en 2004.

Altra populara sporto esas basketbalo. Pri l'Olimpiala Ludi, Mali partoprenis en 13 edicioni, unesmafoye en 1964.




#Article 233: Valletta (605 words)


Valletta esas chef-urbo di Malta. Segun statistiki de januaro 2019, ol havis  habitanti. En 2014, lua metropolala regiono havis  habitanti.

Malgre lua mikra surfaco (entote 0.61km²), l'urbo havas importanta edifici de la 16ma yarcento, konstruktita dal Ordeno dil Kavalieri di Santa Ioannes. La konstrukturi esas precipue de stilo baroka, kun kelka elementi neoklasika. La Kavalieri baptis ol kun la nomo Humilissima Civitas Valletta (la maxim humila urbo Valletta), o Città Umilissima (humila urbo, en la Italiana).

En 1980 ol deklaresis Patrimonio di la Homaro dal UNESKO.

La nomo di la peninsulo di Valletta dum l'Araba periodo esis Xaghret Mewwija, Mewwija signifikante shirmita loko. En 1530 la Kavalieri di Santa Ioannnes, ekpulsita de Rodes dal Otomani, recevis Malta por instalar su. L'urbo fondesis ye la 28ma di marto 1566 da Jean Parisot de Valette, Granda Mastro dil Kavalieri di Malta, pos ke ilu vinkis l'Otomana trupi qui siejabis l'insulo. De Valette mortis en 1568 lor evanta 74 yari, e ne vidis finir la konstrukturo dil urbo.

Valletta esis preske kompleta en 1570, kande ol divenis chef-urbo di Malta. En 1571, la kazerno dil Kavalieri tranferesis de Birgu al urbo. En 1634, explozo en fabrikerio di kanonopulvero mortigis 22 habitanti del urbo. En 1749, Mohamedana sklavi probis mortigar la chefo di la Kavalieri, Manuel Pinto da Fonseca, ed okupar Valletta, ma la komploto deskovresis ante eventir. Pose, Pinto da Fonseca plubeligis l'urbo, e multa importanta edifici, exemple l'albergo di Kastilja, rimodlesis  segun baroka stilo.

En 1798 la Kavalieri abandonis l'insuli, qui okupesis dal Franci. Pos revolto dal Maltani, Franci duris okupar Valletta e la vicina portuo, til ke ol kaptesis dal Britaniani en 1800. Dum la komenco dil 19ma yarcento, Britaniana komisito Henry Pigot aceptis demolisar granda parto de la murego qua cirkondis l'urbo, tamen to ne facesis. Dum la yari 1870ma e 1880ma la demoliso itere propozesis, ma nulatempe ol kompleteskis, e la murego restis grandaparte integra.

Dum Britanian administrado, projeti pri nova konstrukturi lansesis. To inkluzis l'expanso di gardeni, demoliso e rikonstrukto di strukturi, ed altri. En 1883, apertesis ferovoyo qua ligis Malta a Mdina. Ol klozesis en 1931, kande l'autobusi divenis populara transporto-moyeno.

De junio 1940 til novembro 1942, dum la duesma mondomilito, Malta siejesis da Italiana e Germana aer-armei e mar-armei. Dum la siejo, Valletta subisis bombardi da Italiana e Germana aeroplani, qui domajis lua portuo ed altra edifici, e destruktis komplete kelka lojeyi e lua opero-domo. En 1942, lora rejulo George la 6ma dil Unionita Rejio homajis Maltana populo per l'orden-insigno Kruco di Santa Georgios, pro lua extraordinara heroeso.

Pos la duesma mondomilito, multa ek lua habitanti decidis rezidar en vicina urbi, qui komencis plubonigesar. Nun, malta havas cirkume un triimo ek la habitantaro quon ol havis dum lua maxim populoza epoko. Fakte, ol ne pluse esas la maxim populoza urbo de la lando, esante Birkirkara la maxim populoza. Tamen, ol duras esar la maxim importanta ekonomiala centro de la lando.

Valletta konsistas ek la peninsulo Sciberras kun du naturala portui, Marsamxett e Grand Harbour, ta lasta esanta la maxim importanta portuo di la lando. La maxim alta punto dil urbo esas kolino anke nomizita Sciberras, jacanta 56 metri super la marala nivelo. Sud-weste de Valletta, en la peninsulo, jacas l'urbo Floriana.

La klimato dil urbo esas mediteranea (Csa segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun varma e sika someri e moderema e pluvoza vintri. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 12,2°C, kontre ke la temperaturo en agosto (somero) esas 26,3°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 553 mm. La pluvoza sezono eventas de oktobro til marto, esanta decembro la maxim pluvoza monato, kun mezavalore 112 mm. Ne existas fluvii che l'urbo.




#Article 234: Athos (213 words)


Athos esas monto che la peninsulo Khalikidike, en Grekia. Ol jacas en fino di maxim esta “fingro” di Khalikidike-peninsularo. L'altitudo dil Santa Monto esas 2.033 m.

Athos esas anke monakio (o klostrio o klostro-republiko). Ol esas nedependanta parto di Grekia depos 1923. La reprezentanto dil stato di Grekia esas guberniestro en Karyes, la administrala centro di Athos. La guberniestro esas responsanta a ministro dil exterlanda aferi. En eklezial aferi patriarko di Konstantinoplo havas la supra povo.

La surfaco di Athos-monakio esas 350 km². Nune (2003) ibe lojas 1.600 monaki (o membri di klostro-socio). Karyes esas administrala centro e Defni esas chefa portuo. En Athos esas 20 chefa klostri, exemple, klostri di Gregorio e Iviron.

Klostrala vivo komencis en Athos mem en la 3ma yarcento, ma “oficala” enumerado di yari komencas en 963, kande Athanasius Athonana fondis klostro per suporto dal imperiestro di Bizanco. Dum lua prospero-ero en la 13ma yarcento vivis en Athos c. 40.000 monaki. En 1046 cezaro Konstantinus 9ma Monomakos imperis, ke mulieri, eunuki, senbarda homuli e femin animali ne devas pazar a sulo di Athos. Tamen la maxim granda parto de ikoni montras muliero, Virgino Maria.

Turisto-fluo aden Athos esas restriktita: 120 ortodoxa vizitanti e 14 altra-religia homuli povas venar Athos po dio. Nun anke senparda homuli povas vizitar Athos.




#Article 235: Henry Kissinger (112 words)


Henry Kissinger n. en 1923 esas Usana politikisto. Il recevis Nobel-premio pri paco en 1973.

Lua nasko-nomo esas Heinz Alfred Kissinger. Lia familio fugis vers Usa en 1938 pro nacional-socialisti. Il recevis doktoreso de l'universitato Harvard en 1954. En Harvard ilu laboris kom studiisto e chefo de 1954 til 1971. Lia specala domeno esis Usan exterlandal aferi.

Dum guvernerio di Richard Nixon Kissinger esis Sekretario di Stato di Usa, de 1973 til 1977. Il esis premiziita per la Nobel-premio pri paco en 1973 pro l'armistico en Vietnam. Pose on akuzis ilu pro interfero en militala povo-kapto en Chili e sekreta bombardo en Kambodja.

Depos lua ministro-tempo il duktis sua konsilisto-kompanio Kissinger Associates.




#Article 236: Zhao Ziyang (209 words)


Zhao Ziyang esis Chiniana politikisto. Il naskis ye la 17ma di novembro 1919 en la provinco Henan.

Evanta 20 yari il koheris komunista partiso. En 1949, komunisti vinkis interna milito en Chinia, ed a Zhao donesis plu importanta standi. Dum kulturala revoluciono di Mao Zedong dum la yari 1960ma il esis forsata translojar a rural areo por “lernar del agrokultivisti”, ma ganis quik retroe sua stando en la partiso.

Zhao divenis konocata en Chinia, kande il laboris kom partisestro en Sichuan. La provinco esis tre povra, ma Zhao plufortigis l'industrio ed l' agrokultivo dil areo. Il divenis vice-chefministro ye aprilo 1980, e chefministro di la lando kin monati pose. Dum sep yari il duktis signifikanta novigi en l'ekonomio.

En 1987, Zhao nominesis kom prezidanto dil partiso pos suplantita Hu Yaobang. Tamen, dum la sequanta yaro, l'inflaciono diminutis lua favoro. La regresiva partisestri decidis suplantar Zhao, kande il opozis sangoza represo dil studento-movado en la Placo di Cielala Paco (Tianmen-placo) ye nokto inter la 3ma e la 4ma di junio 1989. Pos la suplanto, Zhao divenis ne-existanto en Chinia. 

Lasta foyo ke Zhao Ziyang videsis publike esis la 19ma di mayo 1989. Il restis en hemal aresto en Beijing til lua morto. Ilu mortis ye la 17ma di januaro 2005.




#Article 237: Fort-de-France (262 words)


Fort-de-France esas chef-urbo dil Franca teritorio exterlandala (department) Martinik. Segun statistiki de 2013, ol havis  habitanti. Lua totala surfaco esas 44,21 km². Ol esas anke un ek la importanta urbi di Karibia. Exportaci inkluzas sukro, rumo, enbidonita frukti, e kakao.

Fort-de-France jacas an la westa marbordo di Martinik ye la norda enireyo dil granda bayo di Fort-de-France, ye la ekflueyo dil rivero Madame.  La urbo situesas en streta planajo inter la kolini e la maro ma acesebla per strado de omna parti dil insulo. En 1638, Jacques Dyel du Parquet (1606-1658), nevo di Pierre Belain d'Esnambuc ed unesma guvernisto di Martinik, decidis konstruktar Fuorto Saint Louis por protektar la urbo kontre enemikala ataki.  La fuorto balde destruktesis, e rikonstruktesis en 1669, kande Louis la 14ma nominis la Marquezo de Baas kom generala-guberniestro.  Segun lua imperi e ti da lua sucedinti, aparte la Komto di Blénac, la fuorto konstruktesis per Vauban-desegno.

Originale nomizita Fort-Royal, l'administrala chefurbo di Martinik eklipsesis da Saint-Pierre, la maxim anciena urbo sur l'insulo, reputesita pro lua komercala e kulturala brilanteso kom La Paris di Karibia.

La nomo Fort-Royal chanjesis a Fort-La-Republique dum la Franca Revoluciono, e fine a Fort-de-France dum la 19ma yarcento.  L'anciena nomo Fort-Royal ankore uzesas nune per lua formo en la kreola linguo Foyal, la habitanti dl urbo esanta Foyalais.

La urbo subisis plura dizastri, ol kaptesis da Britaniana expediciono en 1762, parte destruktita dum ter-tremo en 1839 e devastatesis da fairo en 1890.  Komence dil 20ma yarcento, tamen, Fort-de-France divenis ekonomiale importanta pos ke la volkanala erupto di Monto Pelée destruktis l'urbo Saint-Pierre en 1902.




#Article 238: Martinik (198 words)


Martinik (France: Martinique) esas insulo en Karibiana Maro qua apartenas a Francia. Cristoforo Colombo desembarkis en l'insulo ye la 15ma di junio 1502, lore konocita kom Jouanacaëra-Matinino dal indijeni. La Karib nomezis ol Jouanacaëra, quo signifikus l'insulo di l'iguani. Pos la deskovro, la nomo evolucionis vers Madidina (l'insulo di la flori), Madiana, e pose Matinite. Martinique (la nomo en Franca, evolucionis de Matinite.

Bazala fakti pri Martinik.

Unesma habitanti di Martinik esas indijeni Arawak. Cirkum la yaro 1200 arivis l'indijeni Karib. Cristoforo Colombo vidis l'insulo unesmafoye en 1493 e nur desembarkis en ol ye la 15ma di junio 1502, ma Hispani havis poka interesto em la teritorio.

Ye la 15ma di septembro 1635 Pierre Belain d'Esnambuc, Franca guberniestro di Santa Kitts, desembarkis en la portuo di Saint Pierre kun 150 kolonigiisti. D'Esnambuc postulis l'insulo en nomo di la Franca rejulo Louis la 13ma.

Indijeni Karib atakis la kolonigiisti la sequanta yaro, ma Franca trupi forcis ol retretar vers l'esto dil insulo. Kande en 1658 li revoltis kontre Franca koloniigo, Franca guberniestro Charles Houel de Petit-Pré deklaris milito kontre li. Multa indijeni mortigesis, e la transvivanta ekpulsesis del insulo.

Britaniani okupis l'insulo multa foyi, exemple dum la sep-yara milito.




#Article 239: Mauritania (997 words)


Mauritania esas lando jacanta an nord-westal Afrika. Lu havas kom vicini Aljeria nord-este, Mali este e sud-este, Senegal sud-weste, e la Westala Sahara norde.  Weste jacas Oceano Atlantiko.

La lando-nomo devenas del Greka vorto mauros, signifikante 'nigra', kom deskripto dil nativa populi.

Bazala fakti pri Mauritania.

L'unesma habitanti di la nuna Mauritania esis la populo Bafour, l'unesma qui abandonis la vivo-stilo nomada ed establisis su che la litoro. Le Bafour posible esis de raso Mandé e vivis en centrala Sahara, regiono abandonita kande la klimato divenis plu sika. Berbera populi migris vers la regiono de la nuna Aljeria dum la 3ma yarcento.

En 1076 Mauri atakis e konquestis l'anciena imperio Ghan. Dum la sequanta 500 yari, Arabi gradope vinkis la rezisto di lokala populi e dominacis Mauritania. Dum la 19ma yarcento Franci arivis de la regiono dil fluvio Senegal, e komencis gradope okupar teritorii di la nuna Mauritania. Xavier Coppolani recevis l'imperiala misiono e, per kombinuro di strategiala asocii kun tribui Zawiya, ilu sucese expansis Franca dominaco super Mauritaniana emirii: Trarza, Brakna e Tagant rapide submisesis a la koloniala povo, en 1903 ed en 1904. L'emirio Adrar, an la nordo, fine vinkesis en 1912.

Franca guvernerio interdiktis sklaveso ed eliminis intertribuala militi. Dum la koloniala periodo parto di la habitantaro gradope abandonis nomadeso, e pos Mauritania divenir nedependanta de Francia ye la 28ma di novembro 1960, l'urbo Nouakchott, antee urbeto, rapide kreskis, til superirar 800 mil habitanti nun.

L'unesma prezidanto di la lando esis Moktar Ould Daddah, qua guvernis de 1960 til 1978 per rejimo kun singla partiso. Lua guvernerio konstruktis ferovoyo longa de 675 km por explorar jaceyi di fero en Zouerate. La produktado komencis en 1963. Kande laboristi komencis striko por revendikar plu bona salarii, l'armeo intervenis e 8 laboristi mortigesis.

En 1975, por timar Marokana expanso en la regiono dil anciena Hispana Sahara, Mauritania invadis e anexis la sudo di Westala Sahara e rinomizis la regiono Tigris-el-Gharbiyya, ma pos subisar 3-monata kontreatako da la Fronto Polisario ed ataki kontre la regiono Zouerate, l'ekonomio di Mauritania komencis krular.

Ye la 10ma di julio 1978, kolonelo Mustafa Ould Salek revokis Ould Daddah de la povo. Fronto Polisario nemediate deklaris pafo-ceso, e komencis negocii kun reprezenteri de la nova guvernerio en Aljeria. Tamen, la misjerado dil etniala krizo sude de la lando - diskriminaco kontre negra Afrikani qui vivis che la regiono - kontributis por politikala agiteso, ed en 1979 Ould Salek revokesis de povo da Mohamed Khouna Ould Haidallah.

Ye la 11ma di marto 2007 eventis l'unesma demokratiala prezidantala elekto pos la nedependantesko en 1960, e Sidi Ould Cheikh Abdallahi vinkis ol. Il asumis la povo ye la 19ma di aprilo sam yaro. Tamen, la demokratiala rejimo ne duris: ye la 6ma di agosto 2008 la lando subisis stato-stroko. La prezidanto Sidi Ould Cheikh Abdallahi e la chefa ministro Yahya Ould Ahmed Waghf revokesis de povo ed enkarcerigesis.

La prezidanto di Mauritania esas chefo di stato e chefo di guvernerio di la lando. Lu anke povas nominar e revokar judiciisti, malgre la nedependo di la judiciala povo. La nuna prezidanto di la lando esas la brigadogeneralo Mohamed Ould Abdel Aziz, qua asumabis la povo pos la stato stroko di 2008 e pose kandidatis su por la prezidantal elekto qua eventis la sequanta yaro, esante l'elektita prezidanto pos la 5ma di agosto 2009. La chefa ministro esas nur la chefo dil ministraro e responsas pri l'agadi dil ministraro ante la Nacional Asemblitaro. Pos 2014 esas Yahya Ould Hademine.

La Nacional Asemblitaro di Mauritania (Al Jamiya al-Wataniyah/Assemblée Nationale) havas 95 membri qui elektesas dal populo por 5-yara periodo. La Senato (Majlis al-Shuyukh/Sénat) havas 56 membri, di qui 3 reprezentas Mauritaniani qui vivas exterlande, e l'altra 53 elektesas en komonala konsilistari. La Senatani elektesas por 6-yara periodo, e 1/3 dil Senato rinovigesas omna 2 yari.

Havanta  km² di tota surfaco, di qui 90% kovresas da dezerto, Mauritania esas la 29ma maxim vasta lando del mondo, dop Bolivia. Lua tereni ordinare esas plana, kun kelk alta plataji e klifi. Lua teritorio klasifikesas kom parto de Sahel e de Maghreb. L'arida e rokoza platajo Adrar okupas vasta regiono doplanda, kun altitudi qui atingas 500 o mem 700 metri. Izolata monti, ofte richa en minerali emersas de la platajo. Lua maxim alta monto esas Kediet ej Jill, jacanta 1.000 metri sur la marala nivelo.

Mauritania havas quar ekologiala regioni: la regiono di Sahara, la regiono Sahel, la valo dil fluvio Senegal e la litoro. Malgre ke ta zoni esas multe diferanta l'una de l'altra, ne existas klara limiti inter li. Cirkume 40% de la lando kovresas da areni, qui havas diferanta kolori e kompozuri segun singla regiono. Dezerto Sahara okupas la norda 2/3 de la lando.

Sude de la lando, la valo dil fluvio Senegal, regiono anke nomizita Chemama, esis larja de 16 km til 30 km ante la severa sikesi qui eventis dum la yari 1960ma til 1980ma. La klimato en ta regiono kontrastas kun la klimati de Sahara e Sahel, e permisas sedentaria agrokultivo.

La recipua industrio di la lando esas l'exploto di fer-erco en la regiono Zouerate.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Mauritania havis  habitanti, di qui 40% esas negra Mauri, decendanta de Afrikani sklavigita da blanka Mauri. Blanka Mauri (Beydane, decendanta de Arabi) esas 30%, e la cetera 30% esas ne-Araba Mauritaniani (populi Halpulaar, Fulani, Soninke, Wolof e Bambara qui habitas la valo dil fluvio Senegal).

L'oficala linguo di la lando esas Araba, qua parolesas nacionale. La lingui Pular, Soninke e Wolof parolesas nacionale, ma ne esas oficala. Franca docesas en skoli. Pos 1999, Araba linguo docesas del unesma yaro en fundamentala skoli, e la Franca de la duesma yaro.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Mohamedana: preske 100% de la habitantaro.

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Nouakchott. Altra importanta urbi esas Nouadhibou, Rosso e Boghé.

Mauritania esas un ek la du landi en la mondo qua ne uzas decimala sistemo: ol subdividas lua nacionala pekunio, ouguiya, en kin khoums.




#Article 240: México (1161 words)


México esas chef-urbo di Mexikia e la federala distrikto di la lando. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti. Lua metropolala regiono havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 1.485 km². Ol esas la maxim populoza urbo de Amerikana kontinento, ed un ek la maxim populoza del mondo.

Jacanta 19°26'N e 99°8'W, ol esas la maxim anciena chef-urbo de Amerikana kontinento, ed un ek la du fondita dal indijeni (l'altra esas Quito). Ol esas un ek la 32 enti de Mexikiana federuro. Ol esas l'unika urbo de la Federala Distrikto (Distrito Federal), e lua administrado esas separata de la 31 Mexikiana stati.

México esas importanta komercala, akademiala e financala centro en Nord-Amerika. Ank esas importanta turistala centro.

Nomizita, quale la lando, segun plu frua nomo dil urbo, Metz-xih-co, signifikante 'centre dil aqui di luno'.

L'urbo fondesis dal Azteki en 1325 sub la nomo Tenochtitlán. L'anciena urbo Azteka fondesis centre de sistemo di lagi en la Valo di Mexikia. De 1325 til 1521 l'urbo kreskis en extenso ed en povo, e ja dominacis vasta teritorii kande Hispani arivis.

Pos desembarkar en Veracruz, Hernán Cortés avancis adsur Tenochtitlán, helpita da altra indijena populi,, ed arivis ibe ye la 8ma di novembro 1819. Cortés e lua soldati marchis vers l'urbo e lua chefo, Moctezuma la 2ma, salutis Hispani. Li exchanjis donacaji, ma la kamaradeso ne duris multe.

Cortés enkarcerigis Moctezuma la 2ma e probis administrar tra ilu. La tensi kreskis, ed ye la 30ma di junio 1520 (dato konocita kom La Noche Triste, la trista nokto) l'Azteki revoltis kontre Hispani e probis ekpulsar li del urbo. Cortés riunigis lua soldati en Tlaxcala, e komencis asiejar Tenochtitlán en mayo 1521. Dum tri monati l'urbo subisis hungro ed anke la dissemo di variolo adportita de Europa dal Hispani. Cuauhtémoc, lor la chefo dil Azteki, kapitulacis en agosto sam yaro. Tenochtitlán preske destruktesis komplete.

Cortés komence establisis su en Coyoacán, ma pose ilu decidis rikonstruktar Tenochtitlán por eliminar tota restaji del anciena Azteka rejio. En 1525, México divenis chef-urbo di vicerejio di Nova-Hispania e la politikala centro di Mexikia. La vicerejulo vivis en palaco konstruktita en la precipua placo dil urbo, nomizita Zócalo. La Metropolala Katedralo konstruktesis en l'opozanta latero di la placo.

Kande Francia okupis Hispania dum la komenco dil 19ma yarcento, la municipo di México deklaris esar favorebla a la kreado di suverena administrado, qua guvernabus dum l'okupo. La membri plu radikala, exemple  Francisco Primo de Verdad y Melchor de Talamantes, pensabis ke la nedependo mustis esar definitiva, e li havis la suporto di lora vicerejulo José de Iturrigaray. Tamen, reaktema movado enkarcerigis la membri dil municipo ed obtenis la revoko la vicerejulo.

Kande komencis la revoluciono pri la nedependo en Dolores, Guanajuato, un ek la skopi de la revolucioneri esis okupar México, ma li faliis. Til 1820, kande Mexikiana revoluciono preske extingabis, itere eventis revolti en México kontre la vicerejulo. Lor la konspireri esis la sama reaktema grupo qua obtenis la revoko di Iturrigaray. Pos l'aprobo di la konstituco di 1812 en Hispania, ta grupo temis perdar privileji. Inter la revolteri esis Agustín de Iturbide, qua signatis pakto kun Vicente Guerrero pri la nedependo di Mexikia. Ye la 27ma di septembro 1821 l'armeo di Agustín de Iturbide sucese eniris l'urbo, qua proklamesis chef-urbo di la lando pos la nedependo, e deklaresis imperiestro di la lando. Ye la 18ma di novembro 1824 Méxiko deklaresis federala distrikto, kun administrado separita del altra stati di Mexikia.

Tota la politikala disputi en Mexikia ank eventis en México, inkluzite un ek la Franca invadi en Mexikia, de 1861 til 1867, ed okupesis da Usana trupi de 1847 til 1848, dum la milito Mexikia-Usa. Dum la 19ma yarcento eventis granda modifikuri en la urbo, exemple la drenado di la vicina lagi e la konstrukturo di linei di tramoveturi.

Dum Mexikiana revoluciono l'urbo intersequante okupesis da la trupi komandita da Francisco Ignacio Madero en 1911, pose da Pancho Villa ed Emiliano Zapata en 1914, e fine da Venustiano Carranza. Pos la sangoza eventi de la Mexikiana revoluciono, Mexikia vivis epoko di politikala stabileso de 1929 til 2000, kande la partiso PRI (Partido Revolucionario Institucional, Institucala Partiso di la Revoluciono) esis en povo.

México kreskis plu multe dum la 20ma yarcento, ed en 1968 l'urbo gastigis l'Olimpiala Ludi malgre la nomizita Masakro di Tlatelolco, kande l'armeo pafis kontre populala protesti di studenti e laboristi qui okupabis la Placo Plaza de las Tres Culturas dek dii ante l'inauguro-ceremonio. En 1970, ed itere en 1986, l'urbo gastigis la Mondala Kupo di Futbalo.

La Mondala Kupo di Futbalo di 1986 eventis 8 monati pos la granda ter-tremo kun forteso 8.1 che la skalo di Richter, qua frapis la urbo ye la 19ma di septembro 1985. Malgre la ter-tremo di 1985 ne esir tam mortigiva o destruktiva kam simila eventi en Azia o Latin-Amerika, ol esis politikala dizastro por la singla partiso PRI. La guverno esis paralizita pro burokratismo e korupto, e la civitani mustis organizar lia propra esforci por rikonstruktar multa ek la domi.

La punto decidiganta posible esis l'elekti di 1988. Ca yaro, du kandidati disputis la prezidanteso di Mexikia: Carlos Salinas de Gortari de la partiso PRI, e l'opozinto Cuauhtémoc Cárdenas, filiulo dil ex-prezidanto Lázaro Cárdenas, suportita da koalisuro di partisi de sinistra. La sistemo di kontado di voti falis pro manko di energio che la loko ube la voti del urni kontesis. Kande l'energio riestablisesis, la vinkinto esis Salinas, malgre Cárdenas havabis la majoritato de la voti ante ke la lumi finis. Pro la rezulti de la fraudoza elekti, Cárdenas divenis membro de la partiso PRD (Partido de la Revolución Democrática). En 1997 ilu divenis l'unesma urbestro di México direte elektita dal populo. Lua partiso itere vinkis l'elekti en 2000, 2006 e 2012.

México jacas ube antee existis la Lago Texcoco, qua komencis drenesar pos la 17ma yarcento e desaparis komplete. Pro to, la subsulo dil urbo esas richa en argilo. Lua reliefo esas plana kun kelka kolini, ma cirkondata dal montaro Guadalupe adnorde, e dal montaro Santa Catarina adeste del urbo. Lua maxim alta punto jacas cirkume 2.500 metri super la marala nivelo.

La monti qui cirkondas parti dil urbo desfaciligas lua ventilo e la disperso dil aerala poluto. Pro to, dum yari México konsideresis un ek la maxim polutita urbi del mondo. Segun statistiki del Unionita Nacioni, en 1992 l'aerala poluto produktis 1.000 morti e 35.000 enhospitaligi. Pos ta yaro, eventis multa plubonuri pri ambientala* aferi, e nune la niveli di ozono ed altra polutili esas simila a de Los Angeles.

La dominacanta klimato dil urbo esas subtropikala kun influo dil altitudo (Cwb segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en mayo esas 20°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en januaro esas 14,6°C. La temperature rare falas infre 3°C o superiras 30°C dum la yaro.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 846,1 mm, esanta la somero la maxim pluvoza sezono. La maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 189,5 mm. Pro l'influo dil altitudo, pluvas plu intense sude del urbo.




#Article 241: Ulaanbaatar (429 words)


Ulaanbaatar, antee Ulan Bator, esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Mongolia. Lua nomo signifikas 'reda militero'. Segun statistiki de 2018, ol havis  habitanti, to esas la duimo del habitantaro di la lando. L'urbo okupas entote 4.704,4 km².

Ol esas la kulturala, financala ed industriala centro di Mongolia. Ferovoyi ligas ol a Transsiberia fervoyo ed a Chiniala ferovoyala neto. Sis importanta universitati havas skolo-tereni che l'urbo: la Nacional Universitato di Mongolia (Монгол Улсын Их Сургууль, Mongol Ulsyn Ikh Surguuli) fontida en 1942, l'Universitato Mongola pri Cienco e Teknologio, la Statala Universitato Mongola pri Agrokultivo, la Nacional Universitato pri Medikala Cienci, l'Universitato Statala di Mongolia pri Eduko, e l'Universitato Mongola pri Arto e Cienco, ed anke altra minora universitati.

Homi habitis la regiono del Infra Paleolitiko. Multa prehistoriala restaji trovesis che monti Bogd Khan, Buyant-Ukhaa e Songinokhairkhan, nome utensili de 300 mil til 40 mil o 12 mil yari ante nun. La populi qui habitis ca zono chasis mamuti e lanugoza rinoceri.

An la ravino Ikh Tenger ed an la norda facio dil monto Bogd Khan Uul trovesis red-okra pikturi de la bronz-epoko (1ma yarmilo aK). Ca pikturi montras homala figuri, kavali, agli, ed abstrakta desegni, exemple horizontala linei. Norde del urbo, en Noin-Ula, existas sepulturi evanta plu kam 2000 yari.

Ulaanbaatar fondesis en 1639, kom centro por monakeyo Budista. Originale ol nomesis Urga, ma rinomesis en 1924 honore Sukhe Baator (1893-1923) qua fondis la moderna republiko di Mongolia. Dum la 20ma yarcento, ol divenis importanta industriala urbo.

Jacanta en valo an la bazo dil monto Bogd Khan Uul, en altitudo di 1.350 metri super la marala nivelo ed a poka disto adeste del centro geografiala di Mongolia, la reliefo di Ulaanbaatar esas parte plana e parte kolinoza. Ol jacas an la frontiero inter zono di stepo adsude e mixo di stepo e foresto adnorde. La foresti norde de Ulaanbaatar protektesas per lego de la 18ma yarcento, e kontenas pini, larici e birki e speci di uceli e mamiferi.

La klimato dil urbo esas havas influi del altitudo, de la granda disto del oceano e de mi-arida regioni en lua vicineso, jacanta an la limito dil klimati Bsk, Dwc e Dwb segun la klimatala klasifikuro da Köppen. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -21,6°C, ma dum l'unesma hori del dii vintrala la temperaturi povas esar -40°C. Pro to, Ulaanbaatar judikesas kom la maxim kolda chef-urbo del mondo. En julio, la maxim varma monato de la somero, la mezavalora temperaturo esas 18,2°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 267 mm, e la maxim pluvoza monato esas agosto, kun mezavalore 70 mm.




#Article 242: Montserrat (413 words)


Montserrat esas transmara teritorio dil Unionita Rejio, konsistanta ek la samnoma insulo.

Cristoforo Colombo nomizis l'insulo Santa María de Montserrate, homaje la Virgino di Montserrat de la monakeyo di Montserrat, en Katalunia, quon, segun il, ol similesis. Montserrat, en Kataluniana signifikas dentetoza monto.

Bazala fakti pri Montserrat.

Segun arkeologiala studii del yaro 2012, l'insulo habitesis da indijena populo antea l'Arawak-i, cirkume 4.000 til 2.500 yari ante nun. Tamen, l'insulo nur deskovresis dal Europani kande Cristoforo Colombo vidis ol dum lua duesma voyajo ad Amerika, en 1493. Colombo nomizis l'insulo pro la rokoza Montserrat en Katalunia, Hispania.

Montserrat koloniigesis unesmafoye kande Irlandani arivis ibe, en 1632. Esinte enemiki dil Angli, l'Irlandani invitis Franci revendikar l'insuli en 1666, malgre ke nula trupi Franca arivis ibe.

De 1871 til 1958 Montserrat divenis parto di la Kolonio dil Insuli Leeward. De 1958 til 1962 ol esis parto di la Federuro di Westal Indii.

En 1979 George Martin, muzikala produktisto qua verkis kun The Beatles apertis muzikal ateliero en Montserrat, ed atraktis mult artisti vers l'insulo. Tamen, du granda naturala dizastri frapis l'insulo e afektis komplete lua habitanti ed ekonomio.

En 1989 uragano Hugo frapis l'insulo per venti di plua kam 200 km/h, e domajis plua kam 90% de la substrukturi dil insulo. La muzikal ateliero klozesis e la turismo afektesis forte. En julio 1995 la  volkano Soufrière eruptis, e destruktis komplete Plymouth, anciena chef-urbo dil insulo. La habitantaro fugis vers Unionita Rejio, e poka habitanti retrovenis pose: en 1994 l'insulo havis cirkume  habitanti; en 2005 li esis cirkume .

Montserrat jacas 48 km sud-weste de Antigua e 480 km est-sud-este de Porto-Riko. Lua teritorio esas montoza e havas volkanal origino. Lua klimato esas tropikala e la temperaturi varias poke dum la yaro.

Depos l'erupto di Soufrière en 1995 la habitanti abandonis la sudo dil insulo, inkluzite l'anciena chef-urbo Plymouth. Nune plu kam la duimo dil insulo formacas exkluzo-zono, ube nulu povas rezidar. En 2011 nova aeroportuo apertesis an la nordo dil insulo, qua poke afektesis dal erupto e konservas multa del originala vejetantaro.

La habitantaro dil insulo esis cirkume  en 2008. Altra 8.000 Montserratani abandonis ol pos l'erupto di Soufrière e rezidas precipue en l'Unionita Rejio. Negri esas 88.4%, blanki e mestici de Irlandani, Britaniani ed Afrikani esas l'altra grupi.

Pos la dizastro, Unionita Rejio grantis Britaniana civitaneso a tota habitanti di Montserrat.

Alphonsus Arrow Cassell, muzikistulo famoza pro la soca-kansono Hot Hot Hot, e Maizie Williams, kantistino de la muzikala grupo Boney M, naskis en Montserrat.




#Article 243: Vyborg (856 words)


Vyborg (Ruse Выборг, Finlandane Viipuri, Suede Viborg) esas nun Rusa urbo an la Gulfo di Finlando, en westa fino dil istmo di Karelia, proxim la frontiero kun Finlando. Segun statistiki dil yaro 2017, ol havis  habitanti (la demografiala kontado di 2010 trovis  habitanti). Lua tota surfaco esas 160,85 km².

Nun, l'industrio di papero duras esar importanta por l'ekonomio dil urbo. Turismo kreskabas multe dum recenta yari. La Festivalo pri Cinemo nomizita Window to Europe eventas en ol omnayare.

Jacanta an la frontierala zono inter la kulturi Finlandana e Slava, la suvereneso sur l'urbo chanjesis multafoye dum la Historio, lastafoye en 1944, kande Sovietia kaptis ol de Finlando. Finlandani judikas ke l'urbo esas anciena Finlandana urbo, dum ke Rusi judikas ol kom Rusa urbo.

La regiono habitesis dal Kareliani, tribuo qua dominacesis dal Republiko di Novgorod e dal Suedi. Segun exkavuri ed inquesti arkeologiala, la regiono di Vyborg esis faktorio Kareliana dum la 10ma yarcento. En 1293, Sueda Torkel Knutsson fondis mikra stono-fortreso en l'anciena komerceyo dum la nomizita Sueda krucomilito (konquesto). Dum la sequanta yari, Novgorodani probis multafoye konquestar la fortreseto, sensucesa. En 1295, Sueda nomo del urbo, Viborg, mencionesis unesmafoye en literala fondo, kande lora rejo di Suedia skribis pri ol en letro al imperiestro Germana.

En 1323, pacigo en Pähkinäsaari konfirmis ke esta limito di Suedia jacas este de Viipuri. Tale, la fortreso divenis limitala facioneyo di Suedia kontre Novgorod. En 1350 Novgorod venjis la destruktanta expediciono dal Suedani ed aplastis tota Viipuri, ecepte la fortreso. Samatempe, la pesto expansis tra la habitanti. Dum ca yari Novgorodani atakis multafoye la fortreso ma ne sucesis pri konquestar ol.

En 1403, lora rejo Erik la Pomerana vizitis l'urbo e grantis ol urbala yuri. En 1471, la princio di Moskva vinkis Novgorod. La preso kontre Viipuri diminuteskis.

En 1710 la povo di Sueda reji finis en Viipuri, kande Pyotr 1ma la Granda konquestis l'urbo. Nova funciono dil fortreso esis protektar Sankt Peterburg, qua fondesis en 1703, an la delto dil fluvio Neva. En 1721, per pacala pakto en Uusikaupunki, la frontiero inter Suedia e Rusia movesis weste de Viipuri, do l'urbo divenis Rusa.

En 1809, pos Napoleonala militi, Suedia e Rusa imperio paktis pri paco en Hamina. Finlando anexesis a Rusia kom autonoma teritorio, tamen l'areo di Viipuri (tale dicita Anciena Finlando) restis Rusa. Fine en 1812, l'Anciena Finlando e Viipuri juntesis ad autonoma Finlando.

En 1870, fervoyo inter Helsinki e Sankt Peterburg konstruktesis tra Viipuri. Dum la fino dil 19ma yarcento, l'urbo kreskis rapide. On parolis ibe en la Finlandana, Sueda, Rusa e Germana.

Inter la Rusa revoluciono di februaro 1917 e la Rusa revoluciono di oktobro 1917, Lenin kurtatempe habitis Viipuri. En 1917, dum l'unesma mondomilito, Finlando divenis nedependanta de Rusia. L'areo di Viipuri divenis parto di Finlando. Dum l'interna milito di Finlando, ol restis okupita dal Reda Guardo til esar kaptita dal Blanka Guardo dum la batalio di Vyborg, ye la 29ma di aprilo 1918. Dum l'epoko inter la du mondomiliti Viipuri esis la 4ma maxim populoza urbo de Finlando, dop Helsinki, Tampere e Turku, e sideyo di samnoma provinco.

Ye la 30ma di novembro 1939, kande komencis la nomizita Vintro-milito, militala aeroplani Rusa bombardis Viipuri. Pose, plu kam 70 mil personi evakuesis de Viipuri a Finlando. Vintro-milito finis pos ke paco-pakto signatesis ye la 12ma di marto 1940, e ratifikesis ye la 21ma di marto sam yaro. Segun la pakto, Finlandan armeo e Finlandana habitantaro livis komplete la regiono, e Viipuri, sub la nomo Vyborg, ed omna istmo di Karelia transferesis a Rusia e divenis la nomizita Republiko Socialista Sovietiana Karelia-Finlandana, qua existis til 1956.

En junio 1941 komencis la nomizita Prolongo-milito kontre Sovietia. En agosto Finlandana trupi itere konquestis l'urbo. Cirkume 10.000 habitanti ri-translojesis a Viipuri.

Dum la konfero di Tehran en 1943, Stalin deklaris klare a Churchill e Roosevelt ke ilu ne aceptis cedar Vyborg a Finlando, e postulis la manteno di la frontiero inter Sovietia e Finlando establisita en 1940. Ye la 9ma di junio 1944, Sovietia atakis Finlando tra l'istmo di Karelia. Viipuri evakuesis, e Sovietiani konquestis vakua urbo ye la 20ma di junio. Pos paco-pakto, Finlando aceptis perdar l'urbo. Rusi pose konstruktis du aeronavala bazi proxim ol, Pribilovo e Vechtchevo.

En 1958, l'unesma Finlandani retroiris a Viipuri, kom turisti. En 2010 lora prezidanto Rusa Dmitry Medvedev donis al urbo la titulo militala glorio, donata ad urbi ube eventis feroca batalio, segun Rusa vidopunto.

La reliefo di Vyborg esas partale kolinoza. Ol distas 30 km de la frontiero kun Finlando e 138 km de Sankt Peterburg, apud la gulfo di Finlando e proxim la kanalo di Saimaa. Lua mezavalora altitudo esas 3 metri super la marala nivelo. Lua maxim alta punto, Batarejnaja Gora, jacas 33 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas humida kontinentala (Dfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen). Pro la proximeso dil maro, la temperaturi dil urbo esas min kolda kam marfora regioni en la sama latitudo. La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 18,3°C, dum ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -6,7°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 677 mm, e la maxim pluvoza monato esas agosto, kun mezavalore 82 mm.




#Article 244: Managua (834 words)


Managua esas la chef-urbo e la maxim populoza urbo di Nikaragua, e la 2ma maxim populoza urbo de Central-Amerika. Segun statistiki de 2012, ol havis  habitanti, havanta cirkume 24% de la habitantaro di la lando. Ol esas la maxim importanta urbo industriala, komercala, kulturala, e centro por telekomuniki de Nikaragua. Ol anke koncentras multa universitati, exemple l'Universitato Nacional Autonoma de Nikaragua, inaugurita en 1812, la maxim anciena de la lando.

L'origino di lua nomo esas Nahuatl-vorto Mana-ahuac, qua signifikas proxim l'aquo. Ol jacas an la sud-westala rivo dil lago Xolotlán, anke nomizita lago Managua.

Anciena indijena kulturi habitis la regiono di Managua de adminime 12.000 yari aK. Managua fondesis en 1819 kun la nomo Leal Villa de Santiago de Managua. Ol divenis Nikaraguana chef-urbo pos ke William Walker destruktis Granada en 1857.

De 1852 til 1930 l'urbo kreskis e lua substrukturo plubonigesis. En 1876 ed itere en 1885 eventis serioza inundadi. En 1931 eventis forta ter-tremo ed en 1936 eventis granda fairo. Dum la guvernerio di Anastasio Somoza García e lua familio (1936 til 1979) l'urbo rikonstruktesis e komencis kreskar rapide. Nova guvernala edifici e nova industrii konstruktesis, e nova universitati inauguresis, ma la progreso haltesis kande ye la 23ma di decembro 1972 eventis nova forta ter-tremo, qua destruktis 90% del centro dil urbo e mortigis plua kam 19.120 personi. Lokala substrukturo subisis serioza domaji, e la korupto dil rejimo di Somoza deviacis l'internaciona fundi qui uzesus por rikonstruktar l'urbo.

Nikaraguana revoluciono en 1979 revokis la rejimo di le Somoza, ma balde komencis 11-yara interna milito kontre le Contras, qui recevis pekuniala ed armeala suporto de Usa. Pos ke la partiso Unión Nacional Opositora — UNO vinkis l'elekti en 1990 la milito finis, tamen ol efektigabis granda destruktado e mortigabis mili di personi. Por plumaligar la situaciono, diversa naturala dizastri eventis pose, exemple l'uragano Mitch en 1998.

Gradope, plua kam 300.000 Nikaraguani retroiris a Managua pos finar la milito. Li portis kapitalo e konoco por entraprezar, l'aferi prosperis, nova domi e skoli konstruktesis, l'aeroportuo expansesis, stradi larjigesis e nova komerceyi inauguresis od expansesis. En 2006, pos ke FSLN riganis povo, la sistemi di saneso, eduko e rikonstrukturo dil urbo recevis nova koloki.

Managua jacas inter du lagi, an la sudala rivo dil lago Xolotlán, anke konocita kom lago Managua, en mezavalora altitudo di 85 m. Lago Xolotlán kontenas la sama speci di fishi kam la lago Cocibolca, qua jacas sud-este de la lando, ecepte la sharko qua vivas nur en ca lasta. Lago Managua subisabas l'efekti di poluto de 1927 til nun. Kande l'uragano Mitch frapis Nikaragua en 1998, l'aqui del lago Managua inundis kelka regioni del urbo. Existas 4 laguni interne la limiti del urbo, esanta la laguno Tiscapa la maxim proxima del centro di Managua.

Sude del urbo l'altitudo dil urbo kreskas proxim la montoza regiono nomizita Sierras de Managua. Geologiale, l'urbo jacas super rokofenduri, e ciencisti previdas ke forta ter-tremi eventos singla 50 yari, o min.

La klimato dil urbo esas tropikala, kun mezavalora temperaturi inter 28°C e 32°C, ecepte proxim le Sierras. La sika sezono eventas de novembro til aprilo, kontre ke la pluvoza sezono eventas de mayo til oktobro. La maxim alta temperaturi eventas dum marto ed aprilo, ante komencar la pluvoza sezono. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1.200 mm. La vejetantaro proxim l'urbo esas richa, kun kelka endemika speci.

Managua esas l'ekonomiala centro di Nikaragua, kun variita servadi ed industrii. Plurnaciona kompanii, exemple Wal-Mart, Telefonica, Union Fenosa e Parmalat havas kontori ibe. Dum recenta yari, moderna komercala centri konstruktesis ibe.

Lua precipua industriala produkturi esas biro, kafeo, farmaciala produkturi, texuri, pedovesti, alumetobuxi, produkturi por konstruktado, edc. La precipua komercala produkturi esas karno, kafeo, kotono ed altra rekoltaji. En Managua anke jacas la sideyi di tota banki de Nikaragua: Banco de la Producción (BANPRO), Banco de América Central (BAC), Banco de Finanzas (BDF) e Banco de Crédito Centroamericano (Bancentro).

En l'urbo jacas l'Aeroportuo Internaciona Augusto C. Sandino, la precipua de Nikaragua. La Tot-Amerikala Choseo (Vía Panamericana), qua ligas Usa a Panama, trairas Managua.

Du granda merkati - mercado Roberto Huembe, e mercado Oriental - atraktas viziteri dil urbo, ultre atendar lokala habitanti. Lua quar laguni, precipue la laguno Tiscapa, anke recevas vizitanti. De la kolino proxim Tiscapa, ube ank existas monumento homajanta Augusto César Sandino, on havas bona panoramo del urbo. Proxim ol existas militala tanko donita da Benito Mussolini ad Anastasio Somoza García.

La nacionala stadio Dennis Martínez esas basbalo-stadio inaugurita en 2017, kun kapaceso por 15.000 spektanti. La guverno di Taiwan furnisis la pekunio bezonita por la konstrukto.

La nacionala teatro Rubén Darío inauguresis en 1969 dum la diktatoreso di Anastasio Somoza Debayle, kun kapaceso por 1.199 spektanti.

L'anciena katedralo di Managua, honore l'apostolo Santiago, konstruktesis de 1928 til 1938. Ol domajesis serioze pro la ter-tremo di 1972, e restauresis en 2014. La metropolala katedralo di la Senmakula Koncepto projetesis dal Mexikian arkitekto Ricardo Legorreta, e konstruktesis de 1991 til 1993. Ol havas 63 kupoli, homajanta la 63 parokii de lua diocezo.

Managua esas fratala urbo di:




#Article 245: Oslo (1159 words)


Oslo esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Norvegia. Segun statistiki de 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 480,76 km².

Fondita en 1040, ol transformesis en kaupstad (komercal urbo) en 1048 dal rejulo Harold Hardråde. En 1070 ol divenis episkopio, e fine en 1300 ol transformesis en chef-urbo dil rejio da Haakon la 5ma. Pos ke fairo destruktis ol en 1624 dum la regno di Christian la 4ma, l'urbo rikonstruktesis e recevis la nomo Christiania honore la rejulo. Pos reformo ortografiala, lua nomo riskribesis Kristiania, nomo uzita til 1925 kande ol chanjesis a la nuna Oslo. Lua nomo forsan devenas del Norvegiana vorto os signifikante 'boko', kombinita kun la nomo di la rivero Lo.

Nune, Oslo esas l'ekonomiala e guvernala centro di Norvegia. Ol anke esas centro komercala, bankala, industriala e navala. Ol judikesas kom blokala urbo. Segun inquesto publikigita en 2012, ol judikesas kom la maxim bona inter la granda urbi Europana, segun vivo-qualeso.

Segun legendo, Oslo fondesis cirkume la yaro 1048 dal rejulo Harald Hårdråde; tamen, arkeologiala restaji recente trovita renkontris kristana sepulti de ante la yaro 1000. Dum la fino dil 12ma yarcento, komercisti de Hanso-uniono establisis su en Oslo, e l'urbo gradope divenis importanta. La rejulo Haakon la 5ma, l'unesma rejulo qua rezidis permanante en la urbo, transformis ol en chef-urbo en 1314 - l'antea chef-urbo di Norvegia esis Bergen. Haakon la 5ma ank imperis la konstrukto dil kastelo Akershus.

La nigra pesto arivis en Oslo en 1349 e produktis multa viktimi ibe. Pos l'uniono Dania-Norvegia en 1536, Oslo perdis la stando di chef-urbo por København. De la Mezepoko til la Moderna epoko multa incendii destruktis l'urbo preske komplete, tamen ol rikonstruktesis ye omna okazioni. Pos 3-dia incendio en 1624, rejulo Christian la 4ma di Dania decidis translojar l'urbo til proxim la fortreso Akershus, e rinomizis l'urbo Christiania/Kristiania. La rikonstrukturo kopiis modeli di urbi de la Renesanco, kun ampla stradi qui krucumis en rekta anguli por preventar l'expanso di incendii. En 1654 la nigra pesto lastafoye produktis granda mortado en l'urbo.

La komenco dil 18ma yarcento portis prospereso al urbo, pro la kresko di exportacaji di ligno e la konstrukto di navi, e lua habitantaro augmentis. Pos la Granda Nordala Milito l'urbo divenis imprtanta komercala portuo. En 1811 Oslo ganis lua universitato, lor nomizita Det Kongelige Frederiks Universitet, rejala universitato di Fredrik, homaje a lor rejulo Frederik la 6ma di Dania.

En 1814 l'uniono Dania-Norvegia finis, e Oslo itere divenis chef-urbo. Dum la 19ma yarcento la prospereso dil urbo augmentis, e multa publika edifici konstruktesis, exemple la Rejala Palaco, l'edifico dil Storting (parlamento), la Nacionala Teatro (inaugurita en 1899), ed altri. L'urbo kreskis rapide dum la lasta yardeki dil yarcento. Tamen, pos 1899 la konstruktado en la urbo kreskis lente til 1910-1911, kande la publika administro komencis konstruktar nova rezideyi, exemple la quartero Ullevål, kun 116 edifici e 653 apartamenti, konstruktita de 1918 til 1926.

La nomo dil urbo chanjesis de Kristiania a Oslo ye la 1ma di januaro 1925. Oslo esis la nomo di anciena suburbo ed anciena centro del urbo qua destruktesis per incendio en 1624. Kande Christian la 4ma di Dania imperis rikonstruktar l'urbo en altra loko, ilu rinomizis ol Kristiania, dum ke Oslo restis povra suburbo di Kristiania. Dum la komenco dil 20ma yarcento, decidesis ke la nomo dil Dana monarko esis nekonvenanta por la urbo.

La nuna prefekteyo di Oslo konstruktesis de 1931 til 1950 en lora povra quartero Vika. L'urbeto Aker enkorpigesis ad Oslo en 1948. La suburbo Lambertseter komencis formacesar en 1951. La metroo di Oslo inauguresis en 1966. En 1993 inauguresis la komuna tunelo, Fellestunnelen, longa de 7,3 km kun 6 metroala stacioni, qui ligas l'estala quarteri a la westala quarteri, sub la centro dil urbo. Omna 6 linei dil metroo uzas la tunelo.

Ye la 22ma di julio 2011, eventis du bombal ataki en la urbo. L'unesma eventis ye 15:25:22 kloki, kande furgono plenigita per bombi explozesis en la Regjeringskvartalet (guvernala quartero), proxim la laboreyo di lora chefministro Jens Stoltenberg. Ca explozo produktis 8 morti e vundis plusa 209 homi. La duesma eventis min kam 4 hori pose, kande la teroristo Anders Behring Breivik, vestizita semblanta policisto, voyajis per paromo til l'insulo Utøya, e pafis kontre yuni qui partoprenis en kampeyo dil yunaro de la partiso Laborista (AP). La pafado produktis 69 morti ed adminime 110 plusa homi vundita, di qui 55 serioze.

Oslo jacas an la norta rivo di la fyordo nomizita Oslofjord. En multa regioni, ecepte sude, Oslo cirkondesas da verda kolini e monti. Existas 40 insuleti interne la limiti del urbo. La maxim vasta esas Malmøya (0.56 km2). L'urbo havas 343 lagi e lageti, esante la maxim vasta la lago Maridalsvannet (3.91 km²). Multa riveri trairas la urbo, til l'oceano.

La klimato di Oslo esas humida kontinentala (Dfb, segun la klimatala klasifikuro da Köppen). Pro lua latitudo, la diala lumozeso varias multe, de plua kam 18 hori meze somero til 6 hori meze vintro. La mezavalora temperaturo esas -2,9°C en januaro (vintro) e 17,7°C en julio (vintro).

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 802,8 mm, esante agosto la maxim pluvoza monato, kun mezavalore 97,8 mm.

L'urbala sistemo di transporto di Oslo konsistas ek 6 linei di metroo, kun entote 85 km e 101 stacioni, di qui 17 esas subtera. La sistemo di tramveturi dil urbo konsistas ek 6 linei kun 99 stacioni, qui servas la centrala quarteri del urbo. Ank existas 8 linei di suburbala treni, kun entote 553 km e 128 stacioni.

Existas 32 linei di autobusi en Oslo qui ligas lua quarteri, ed anke autobusi qui ligas ol a la vicina komtio Akershus. En 2008, 68,7 milion personi vehis per autobusi. L'aeroportuo internaciona Gardermoen, qua distas 35 km del centro per rekta lineo, ligesas ad Oslo per la treno Flytoget.

Existas linei di bateli en la publika transporto di Oslo, exemple la lineo qua ligas la peninsulo Nesoddtangen a la quartero Aker Brygge, e la linei qui ligas la vicina insuli a la kontinento dum la somero.

Oslo havas multa parki interne ed extere l'urbo, exemple la 450 mil m² parko Frognerparken, qua esis privata proprieto til 1896, kande la municipo kompris ol. La parko Vigeland (Vigelandsanlegget) jacas interne la parko Frognerparken, ed esas la maxim vizitata parko de Oslo. Ibe jacas plu kam 200 skulturi de la Norvegiana skultisto Gustav Vigeland.

En la peninsulo Bygdøy existas granda verda areo qua havas multa muzei, exemple la muzeo Kon-Tiki, qua memorigas la voyaji di Thor Heyerdahl e la Muzeo pri Vikinga Navi (Vikingskipshuset), qua montras, inter altri, la navo Oseberg, un ek la navi Vikinga maxim bone konservata. La Parko pri Skulturi Ekebergparken, inaugurita en 2013, montras entote 31 skulturi donata dal kolektero Christian Ringnes. An la sama peninsulo jacas la Muzeo pri Folkloro di Norvegia (Norsk Folkemuseum), qua prezervas ligna konstrukturi de multa loki di Norvegia, e la Muzeo Fram, qua prezervas la samnoma batelo, uzita da Fridtjof Nansen, Otto Sverdrup e Roald Amundsen.

Yen kelk altra turistal atraktivi:




#Article 246: Islamabad (229 words)


Islamabad esas chef-urbo di Pakistan. Ol havis 2 milion habitanti en 2012. Ol havas entote 906 km². Kune lua jemela urbo Rawalpindi, ol formacas la metropolala regiono Islamabad-Rawalpindi, la triesma maxim populizita de Pakistan, havante 4.5 milion habitanti.

Konstruktita dum la frua yari 1960ma, ol dividesas en ok sektori: administala, diplomacala, rezidala sektori, skolala sektori, industriala sektoro, komercala regioni, arei verda, ed arei kultivata. Islamabad divenis chef-urbo en 1967. Lua nomo esas Persa frazeto quo signifikas 'urbo dil Islamo'.

Islamabad esas blokala urbo nivelo beta. Ol havas multa parki e foresti. Lua indexo pri homala developeso, 0,875, esas la 2ma maxim alta de Pakistan, nur infre la de Lahore. Tamen, lua vivo-kusto esas la maxim alta de la lando. L'urbo konsideresas un ek la maxim sekura de Pakistan.

La reliefo di Islamabad esas plana en lua centro e kolinoza an lua nordo (la kolini Margala). La mezavalora altitudo dil urbo esas 540 metri. La moderna Islamabad e l'anciena Rawalpindi jacas apude, ed ofte surnomizesas Gemela Urbi. L'urbo distas 300 km de Srinagar, chef-urbo dil Indiana stato Jammu e Kashmir.

La klimato dil urbo esas subtropikala humida (Cwa segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en junio (somero) esas 31,2°C, dum ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 10,1°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1142,1 mm, e la maxim pluvoza monato esas agosto, kun mezavalore 309,9 mm.




#Article 247: Palau (463 words)


Republiko di Palau esas insulo-grupo en Pacifiko, jacanta nord-weste de Oceania. Lua chef-urbo, Ngerulmud, inauguresis en 2006.

Bazala fakti pri Palau.

Unesma habitanti originis de Australia, Polinezia ed Azia ed enmigris a l'insuli cirkume 5.000 aK. Hispana explorero Ruy López de Villalobos posible trovis l'insuli en 1543. Ecepte Yap e Java, Palau havis poka kontakti kun altra insuli de Pacifiko.

Dum la fino di la 19ma yarcento Hispania, Germania ed Unionita Rejio diskutis pri la dominio sur l'insuli. En 1885 l'afero sendesas a la papo Leo la 13ma qua agnoskis Hispana revendiko. Hispania okupis granda parto dil insuli til 1898. En 1885 Germani okupis kelka insuli, ed en 1899 Hispania vendis la teritorio a Germania, qua exploris aluminio e fosfato ed altra moyeni.

Pos l'Unesma mondomilito l'insuli apartenis a Japonia, til 1944. Ol devastesis dum la Duesma mondomilito ed okupesis dal Usani. L'insuli divenis teritorio administrita dal Unionita Nacioni en 1947, kun altra insuli qui formacas la nuna Federata Stati di Mikronezia.

Palau nedependanteskis de Unionita Nacioni ye la 25ma di mayo 1994.

Palau esas prezidantala republiko. La prezidanto, nune Tommy Remengesau, esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio. Lu elektesas direte dal populo por 4 yari, e povas rielektesar por sequanta periodo unfoye. La viceprezidanto elektesas separata de la prezidanto. Ne existas politikala partisi en la lando.

La legifala povo konsistas ek duchambra kongreso: konsilistaro di chefi, havanta 16 membri, e Senato (9 membri). Lua konstituco adoptesis en 1981 ed emendesis en 1994, kande la lando nedependanteskis.

La judiciala povo konsistas ek la Supra Korto, la Nacionala Korto, la Korto pri ordinal aferi, e l'Agra korto.

L'insulo Babeldaob reprezentas 73% de la surfaco di la lando. Altra importanta insuli esas Angaur, Koror e Peleliu.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Palau havis  habitanti. Segun etnio, esis Palauani (mixo di Mikroneziani kun Malayi e Melaneziani) 73%, Karoliniani esas 2%, Aziani esas 21,7%, blanki esas 1,2%, e 2,1% apartenas ad altra etnii.

La linguo oficala esas Palauana, oficala en la maxim multa insuli e parolata da 65,2% de la habitantaro, e l'Angla, parolata da 19,1% de la habitantaro. Altra lingui parolata esas Altra mikroneziana lingui parolesas da 1,9%, Filipinana linguo (tagalog) parolesas da 9,9%, Chiniana da 1,2%, e 2,8% parolas altra lingui. Sonsoralana esas oficala en Sonsoral, Tobiana en Tobi, e Japoniana ed Angaur esas oficala che l'insulo Angaur.

Segun religio, la maxim multa habitanti essas kristani, di qui katoliki esas 45,3%, e protestanti esas 34,9%, inkluzite Evangeliani (26,4%), Adventisti (6,9%), Asemblo di Deo (0,9%), ed altri. Nativa religio Modekngei praktikesas da 5,7%, Mohamedani esas 3%, Mormoni esas 1,5%, e 9,7% praktikas altra religii.

La maxim populoza insuli esas Angaur, Babeldaob e Koror.

Basbalo* esas populara sporto en Palau, ed adportesis al insuli dal Japoniani, dum la yari 1920ma.




#Article 248: Panama-urbo (873 words)


Panama-urbo (Hispane: ciudad de Panamá) esas chef-urbo e maxim populoza urbo de la republiko Panama. Segun statistiki de 2013, ol havis  habitanti. Lua metropolala regiono havis  habitanti en 2010. Jacanta proxim la Pacifik eniro di la kanalo di Panama, an la provinco samnoma, l'urbo esas l'administrala e politikala centro di la lando, ed anke koncentro-punto por internaciona financi e komerco.

L'urbo havas mezavalora TNP po persono di US$ 15.300,00. Ol havas multa cieloskraperi e cirkondesas da tropikala pluvala foresto. Lua aeroportuo, Tocumen, esas la maxim granda de Central Amerika. En 2003, l'urbo elektesis Kulturala Chef-urbo di Amerika, ensemble kun Curitiba, en Brazilia.

L'urbo fondesis ye la 15ma di agosto 1519 dal Hispana conquistador Pedro Arias Dávila, en loko ube antee habitis indijena populo. La regiono ube l'urbo fondesis nun nomesas kom Panamá Viejo. De la urbo, departis expedicioni qui konquestis l'imperio Inkao, en Peru.

Dum lua historio, eventis adminime 3 granda incendii ed 1 ter-tremo ye la 2ma di mayo 1621, qui produktis granda destruktado. Ye la 28ma di januaro 1671, l'urbo destruktesis da fairo, pos ke Angla pirato Henry Morgan spoliis e brulis ol. Panama formale riestablisesis ye la 21ma di januaro 1673, en peninsulo jacanta cirkume 8 km sud-weste del originala urbo. En 1790, l'urbo ja havis cirkume 7 mil habitanti.

Pos la deskovro di oro en Kalifornia, eventita en 1848, rapide augmentis la quanto di voyajeri qui trairis l'istmo di Panama. L'antea yaro komencis konstrukto di ferovoyo inter l'Atlantiko e Pacifiko. Tamen, ol inauguresis erste en 1855, kande Panama-urbo ja havis cirkume 15 mil habitanti. De 1848 til 1859, kande kompleteskis l'unesma transkontinentala ferovoyo en Usa, preske 375 mil personi trairis l'istmo por voyajar del esto di Usa al westo, e cirkume 225 mil en sinso opozanta. Ca trafiko di personi stimulis la kresko dil urbo, qua ja havis 25 mil habitanti en 1885.

La konstrukto dil kanalo di Panama helpis plubonigar la substrukturo dil urbo. Lua saneso-sistemo plubonigesis, flava febro e malario extirpesis del urbala zono, e l'unesma sistemo por distributar neta aquo inauguresis.

Dum la duesma mondomilito l'urbo kreskis multe e prosperis. Panamani havis limitizita o nula aceso a la zono di la kanalo di Panama. La tensi augmentis inter Panamani ed Usani en la zono di la kanalo, ed ye la 9ma di januaro 1964 eventis konflikto.

Dum la yari 1970ma e 1980ma l'urbo divenis internaciona financala centro, ed anke internaciona pekunio-laverio. En 1999 Usa transferis la suvereneso super la kanalo a Panama, qua duras til nun. L'urbo anke duras esar financala centro, tamen la kontrolo pri l'origino di la pekunio augmentis.

Panama-urbo jacas proxim l'eniro dil kanalo di Panama apud Pacifiko, kun altitudo di 0 m adsur marala nivelo. Pro ta limitado, l'urbo kreskis vers la nord-esto. Pokope l'altitudo kreskas til atingar mezavalore 30 metri. Lua maxim alta monto esas Cerro Ancón, kun 199 metri di altitudo. Ok fluveti trairas la teritorio dil urbo: Cárdenas, Curundú, Matasnillo, Matías Hernández, Río Abajo, Juan Díaz, Tapía, e Tocumen.

La klimato dil urbo esas tropikala kun longa pluvoza sezono, de mayo til decembro, e sika sezono de januaro til aprilo. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 2.000 mm, e la mezavalora yarala humideso esas 75%. La mezavalora yarala temperaturo esas 27°C (minima 20°C, maxima 39°C).

Panama-urbo havas multa parki, exemple la 56.5-hektara Parko Omar Torrijos an lua centro, un ek la maxim vizitata dil urbo. Altra importanta parki esas la Naturala Parko di la Metropolo (Parque Natural Metropolitano de Panamá) kun 232 hektari, kreita por prezervar la biologiala diverseso di la zono; la Naciona Parko Caminos de Cruces; e la Naciona Parko pri la Suvereneso (Parque Nacional Soberanía), la maxim granda, kun 19.341 hektari, alonge la Kanalo di Panama. La Botanika Gardeno (Municipala Parko Summit) prezervas planti de multa tropikala e subtropikala regioni del mondo.

Nun existas projeti pri konstruktar cieloskraperi en l'urbo alta de plua kam 200 metri, inkluzite kelki alta di plua kam 300 metri. L'urbo transformesis en la chef-urbo di la cieloskraperi di Latin-Amerika. L'edifico Trump Ocean Club International Hotel  Tower, alta de 293 metri, inauguresis en 2012. Ol duras esar la maxim alta edifico del urbo til nun.

Panama-urbo havas bona substrukturo pri transporto inter ol e lua metropolala regiono e por l'altra regioni di la lando. Tamen, interne l'urbo eventas multa problemi pri trafiko, pro la granda quanto di privata vehili en la stradi. L'urbo havas du avenui (Corredores) por rapida trafiko. L'avenuo Corredor Norte ligas Panama-urbo a lua nordala suburbi, kontre ke Corredor Sur ligas ol a la sudala suburbi ed al aeroportuo Tocumen. 

Omnadie, 800 mil personi transportesas per autobusi en la urbo. En 2014 lore prezidanto Ricardo Alberto Martinelli inauguris l'unesma lineo di urbala fervoyo de la urbo, longa di 14 km.

L'urbo havas du internaciona aeroportui: l'aeroportuo internaciona di Tocumen, e l'aeroportuo Marcos A. Gelabert, qua jacas ube ante funcionis bazo del aer-armeo an la quartero Albook. En Albrook anke jacas staciono di autobusi, de ube departas omnibusi vers altra urbi de la lando ed anke vers altra Central Amerikana landi. Ank existas ferovoyala lineo longa de 76,6 km alonge l'istmo di Panama, qua ligas Panama-urbo a Colón, en Karibia. Antee, ol uzesis por transportar vari, ma nun ol uzesas por transportar pasajeri inter la du urbi, nome komercisti e turisti.




#Article 249: Asuncion (821 words)


Asuncion (Hispane: Asunción) esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Paraguay. Ol havis  habitanti en 2019. Lua tota surfaco esas 117 km². L'urbo esas sideyo por Exekutiva, Legifala e Judiciala povi de Paraguay, e la precipua komercala ed industriala centro di la lando, e lua precipua portuo. Ol esas autonoma urbo, e apartenas a nula departmento de Paraguay.

Asuncion esas un ek la maxim anciena urbi de Sud-Amerika. En 1537 Hispana exploreri konstruktis fuorto hike lor la Festo di Asunciono (ye la 15ma agosto), e baptis ol kun la plena nomo Nuestra Señora de la Asunción (Nia Damo dil Asunciono).

Asunción divenis konocita kom la matro di la urbi, pro ke dum la konquesto di Amerika multa expedicioni departis de ol por fondar nova urbi en la kolonii Hispana, exemple Buenos Aires (rifondita en 1580), Córdoba, Santa Fe e Santa Cruz de la Sierra.

Kande Buenos Aires destruktesis dal indijeni en 1541 Hispani fugis ad Asunción, e l'urbo divenis chef-urbo di vasta koloniala provinco, inkluzite tota nuna Paraguayana teritorio, parti de nuna Arjentinia e kelka regioni qui nune apartenas a Brazilia. Pos 1603 Hispana misioneri komencis evangeliizar indijeni en lua linguo: Guarani.

En 1731 eventis l'unesma rebeleso kontre Hispana dominaco, konocita en Hispana kom Revolta de los Comuneros, pos l'ocido dil judiciisto José de Antequera y Castro. Antequera sendesis ad Asunción en 1721 por investigar akuzaji kontre lora guberniestro Diego de los Reyes Balmaseda, e konkluzis ke l'akuzaji esis vera e decidis arestar Reyes Balmaseda. Pose Antequera divenis guberniestro di Paraguay suportita da la municipala konsilistaro (cabildo). Antequera anke akuzis la jezuiti por diversa krimini, ekpulsis li ed sklavigis l'indijeni qui vivis en komoni kreita dal jezuiti. La habitantaro di Asunción suportis ta decidi, ma lora vicerejulo Diego Morcillo ne aceptis l'agadi di Antequera ed imperis la retrosendo di Reyes a povo. La sucedinto di Morcillo, markezo di Castelfuerte, decidis atakar Antequera. Quankam komence Antequera vinkis la trupi de Castelfuerte, ilu decidis renuncar en 1725 e fugar. Kin yari pose, Antequera kaptesis ed ocidesis.

La sucedinto di Antequera kom guberniestro, Martín de Barua, judikesis amiko di la koloniisti ed enemiko di la jezuiti. Kande Barúa remplasesis da Ignacio de Soroeta - judikita kom amiko di la jezuiti ed enemiko di la koloniisti - la habitanti di Asunción ne aceptis to. Fernando de Mómpox y Zayas, amiko di Antequera, deklaris a la habitantaro ke la povo dil populo - el común - esis plu granda kam la povo dil guberniestro, e mem plu granda kam la povo dil rejo. Pos kelka incidenti dum la sequanta yari, Bruno Mauricio de Zabala, lor la guberniestro di Buenos Aires, supresis la revolto.

Pos ke l'informi pri la revoko dil rejulo Fernando la 7ma di Hispania da Napoleonala trupi arivis en Amerika, e pos ke komencis la procedo qua rezultis la nedependo di nuna Arjentinia, dum la nokto di la 14ma til la 15ma di mayo 1811, lora kapitano Pedro Juan Caballero García komandis sucesoza revolto kontre Hispana administrado. Paraguay fine deklaris su nedependanta de Hispania, e Asunción divenis chef-urbo di la lando.

Dum la diktatoreso di José Gaspar Rodríguez de Francia en Paraguay, qua duris til 1840, granda parto dil centro di Asunción demolisesis por rikonstruktesar segun projeto. Pos la Milito di Paraguay Asunción okupesis da Braziliana trupi de 1869 til 1876, e l'urbo itere rikonstruktesis.

Dum la fino dil 19ma e komenco dil 20ma yarcento multa enmigranti de Europa e de Otoman imperio komencis arivar en Asunción. L'urbo itere komencis nova periodo di prospereso. De 1932 til 1935 Paraguay militis kontre Bolivia en la milito dil Chaco, e Asunción divenis loko por sokurso di la vunditi dil milito.

Til la komenco dil yari 1980ma, Asunción esis l'unika urbo di Paraguay kun plu kam 100 mil habitanti. En marto 1991 signatesis ibe la pakto inter Paraguay, Brazilia, Arjentinia ed Uruguay qua originis Mercosur. Asuncion duris kreskar e formacis metropolala regiono kun vicina urbi, konocita kom Granda Asunción, kun plu kam 2 milion habitanti, cirkume 1/3 del habitantaro di la lando.

Asuncion jacas an la sinistra rivo dil fluvio Paraguay, inter la latitudi 25°15' e 25°20' S, e la longitudi 57°30' e 57°40' W. La fluvio Paraguay formacas bayo proxim la centro dil urbo. La mezavalora altitudo dil urbo esas 43 m adsur la maro, ed ol okupas 7 kolini (lomas). Multa migranta uceli eskalas ibe dum la vintro.

Segun la klimatala klasifikuro da Köppen-Geiger, la klimato di Asuncion esas subtropikala humida. Lua mezavalora yarala temperaturo esas 23°C e lua mezavalora pluvo-quanto esas 1400 mm omnayare. Dum la somero la mezavalora temperaturo esas 28°C, dum ke dum la vintro esas 18°C. La pluvo-quanto diminutas dum la vintro.

Cirkume 30% de la habitantaro di Paraguay rezidas en Asuncion, e 65% ek lua habitantaro evas min kam 30 yari.

La plursporta stadio Defensores del Chaco, an la quartero Sajonia, esas multe uzata por futbala konkursi, por konkursi pri altra sporti, ed anke por altra eventi, exemple, muzikala spektakli.




#Article 250: Pitkern (196 words)


Pitkern esas transmara teritorio del Unionita Rejio jacanta en Oceania.

Bazala fakti pri Pitkern.

Ye la 3ma di julio 1767 Europani unesmafoye vidis l'insulo, la navani de la Britana navo Swallow, lor komandita dal kapitano Philip Carteret. Ol esis nomizata pro Robert Pitcairn, navano evanta 15 yari, la unesma qua vidis la insulo. La longitudala poziciono di la insulo esis nekorekte establisata da Carteret, e James Cook ne povis trovar ol en 1773.

LUa habitanti decendandas de la revoltinti de la navo HMS Bounty, e de Tahitiana mulieri. En aprilo 1789, la revoltinti, komandita dal submastro Fletcher Christian, ekpulsis William Bligh, lor la komandero di la navo, pozante ilu e plura altri aden batelo. (Bligh arivis en Britania en marto 1790, e raportis la revolto a la Admiralerio. En la inquesto pri la perdo di la navo Bounty, ilu absolvesis.) La revoltinti, kun kelka Tahitiana mulieri, eventuale trovis Pitkern, qua esis mis-lokizita sur la navala mapo di Pacifika insuli. Ibe li incendiis Bounty ed establisis su.

L'insuli divenis Britaniana teritorio en 1838.

Pitkern esas insul-grupo qua konsistas ek la samnoma insulo pluse 4 vicina insuleti en Pacifiko. La geografiala koordinati di la precipua insulo esas .




#Article 251: Warszawa (1950 words)


Warszawa esas la maxim populoza urbo di Polonia e chef-urbo di la lando depos 1596, kande Sigmund la 3ma Vasa transferis ol de Kraków. Havanta  habitanti en 2019 ol esas la 9ma maxim populoza urbo del Europana Uniono. Warszawa jacas apud la fluvio Vistula, cirkume 260 km sude de Baltiko.

Lua historiala centro rikonstruktesis detaloze pos la duesma mondomilito. En 1980, ol deklaresis Kulturala Patrimonio del Mondo dal UNESKO.

L'universitato di Warszawa inauguresis en 1816, e judikesas kom la 2ma maxim importanta de Polonia. L'Universitato pri Teknologio di Warszawa, L'Universitato pri Medicino di Warszawa, L'Universitato pri Nacionala Defenso e la Muzikala Skolo Fredryk Chopin jacas inter la maxim prestijoza universitati de la lando.

Segun populal etimologio, la nomo dil urbo originis del nomo di un peskisto, Warsz, e de lua spozino, la mar-homino Sawe, qua esas la simbolo dil urbo. Tamen, Warszawa posible devenas del Polona vorto var (kastelo).

L'unesma fortifikita vilajeti konstruktesis en Bródno (dum la 9ma o 10ma yarcento) e Jazdów (dum la 12ma o la 13ma yarcento). L'urbo propre fondesis cirkume la yaro 1300. Dum la 14ma yarcento, lua precipua ekonomial agado esis mestier-arto e komerco.

L'unesma informi pri habitado da judi che l'urbo datizas de 1414. En 1526, lora rejulo Sigmund la 1ma decidis persekutar li. Tamen, la ghetto dil urbo duris kreskar.

En 1529, Warszawa unesmafoye divenis provizora sideyo dil Sejm (parlamento), e lua permananta sideyo pos 1569. En 1573, kreesis la Kunfederuro di Warszawa, qua establisis religiala libereso en Polonia-Lituania. Pro lua geografiala lokizo inter Kraków e Vilnius, chef-urbi di la komunitato Polona-Lituana, Warszawa divenis chef-urbo di la Krono dil Rejio di Polonia kande lora rejulo Sigmund la 3ma Vasa diplasis la korto al urbo en 1596.

En 1571, signatesis l'Uniono di Lublin, per qua la nomizita Republiko di la Du Nacioni deklaris ke omna asembli dal membri del Sejm eventus en Warszawa. Pos 1573, omna rejala elekti eventis en l'urbo. Ta yaro, inauguresis l'unesma ponto super la fluvio Vistula, qua konstruktabis pos 1568. Ica ponto destruktesis en 1603, pro inundado.

Sigmund la 3ma Vasa decidis transferar la chef-urbo dil rejio a Warszawa en 1595, pos ke incendio destruktis la rejala kastelo di Kraków, ed anke pro strategiala motivi: ultre distar egale de Kraków e Vilnius, Warszawa distas poke (284 km per rekta lineo) de la portuo di Danzig, qua sempre minacesis dal Suedi. En 1602, forta venti destruktis la turmo di la katedralo, ed en 1607 incendio destruktis la centrala placo dil urbo.

En 1611, por komemorar la vinkeso dil caro Rusa Basil la 4ma en Smolensk, la chef-urbo dil rejio transferesis definitive a Warszawa. Dum la sequanta yari, l'urbo expansis vers la suburbi, ma la kresko interuptesis pro serio di invadi dal Suedi. De 1624 til 1625, ed itere de 1652 til 1653, la pesto devastis lua habitantaro. De 1655 til 1658, Warszawa asiejesis e spoliesis tri foyi, dal Suedi, Brandenburgiani e Transilvaniani. Multa libri ed artala e historiala objekti furtesis dal invaderi. Tamen, pos ke l'Otomani vinkesis en 1683 che la batalio di Kahlenberg, dum la regno di Jan la 3ma Sobieski, l'urbo rekuperis lua anciena prospereso.

En 1700, komencis la Granda Nordala Milito, e Warszawa okupesis multafoye. En 1702, Sueda trupi komandita dal rejulo Karl la 12ma kaptis l'urbo. En 1704, lora rejulo August la 2ma di Polonia fugis, e por sucedir lu, la parlamento (Sejm) selektis Stanislaw la 1ma Leszczynski, federito de la Suedi. En 1704, August la 2ma federis kun Rusa imperio en Narva, ed eniris en la milito. Ilu probis sensucese konquestar Warszawa ye la 21ma di julio 1705, por impedar la kronizo di Stanislaw.

Pos la milito, Warszawa duris prosperar. En 1747, inauguresis la biblioteko Załuski, l'unesma publika biblioteko di Polonia, e lor la maxim granda de Europa. Stanisław la 2ma Augustus Poniatowski reformis la rejala kastelo e transformis l'urbo en centro por kulturo ed arti. Warszawa duris esar chef-urbo di Polonia-Lituania til 1795, kande la lando subisis lua triesma partigo e cesis existar. L'urbo anexesis a Prusia.

En 1806, Napoléon la 1ma konquestis Prusia, liberigis Warszawa, e transformis ol en chef-urbo dil dukio di Warszawa. Pos la Kongreso di Wien en 1815, Warszawa divenis chef-urbo dil Kongreso Polona, konstitucala monarkio sub personala uniono kun Rusa imperio. La rejala universitato di Warszawa kreesis en 1816.

Pos diversa violaci di Polona konstituco dal Rusi, eruptis revolto en novembro 1830. Pos la Rusa-Polona milito di 1831, la revolto vinkesis, e Polona autonomeso diminutesis. Ye la 27ma di februaro, 1861 Rusa trupi pafis kontre protesteri en Warszawa e mortigis 5 personi. Dum la revolto di 1863 til 1865 l'urbo esis chef-urbo dil sekreta guverno nacionala di Polonia.

L'urbo prosperis de 1875 til 1892, dum l'administrado dil urbestro Sokrates Starynkiewicz, Rusa generalo qua expansis la sistemo di tramveturi, aquodrenili e kloaki, lumizo di la stradi e distributo di aquo e gaso. Segun la demografiala kontado di 1897, Warszawa havis  habitanti, ed esis la 3ma maxim populoza urbo de Rusa imperio, dop Sankt Petersburg e Moskva.

Dum l'unesma mondomilito, Warszawa okupesis dal Germani de la 4ma di agosto 1915 til novembro 1918. L'armistico qua finis la milito demandis Germana retreto de omna teritorii kontrolita da Rusia en 1914, inkluzinte Warszawa. Germani facis to, ed ye la 14ma di novembro 1918, Polona generalo Józef Piłsudski proklamis la Duesma Polona Republiko, kun chef-urbo en Warszawa. Dum la milito Polona-Sovietiana di 1920, eventis feroca batalio en lua suburbi, en qui la Reda Armeo subisis granda perdaji e vinkesis. To impedis l'exportaco di Rusa revoluciono a Polonia.

En 1925, Warszawa havis 1 milion habitanti, e duris esar importanta kulturala centro. Pos 1927, ol gastigis internaciona konkursi por pianisti homajinta Frédéric Chopin. Malgre l'efekti di la granda depreso ekonomiala di 1929, nova industrii automobilala ed aeronavala instalesis.

Pos l'invado di Polonia dal Naziisti, Warszawa rezistis til la 27ma di septembro 1939. La centro di Polonia, inkluzite Warszawa, pozesis sub la Generala Administrado, kolonial okupo dal Germani. Omna universitati e fakultati klozesis, e la judi dil urbo - preske 30% de la habitantaro - amaseskis che la ghetto di Warszawa. L'urbo divenis centro por urbala rezisto kontre Germani en central Europa. Kande Hitler imperis la finala solvo ye la 19ma di aprilo 1943, la Judi komencis la Sedicio dil Ghetto qua, malgre la mikra quanto di kombatinti e di armi, duris dum 1 monato. Kande la lukto finis, preske omna transvivinti masakresis, e poke fugis o celis.

En julio 1944, la Reda Armeo eniris Polona teritorio e persequis Germani vers Warszawa. La guverno di Polonia exiliita en London savis ke Stalin esis desfavoroza al ideo pri nedependanta Polonia, do decidis lansar atako por liberigar l'urbo ye la 1ma di agosto 1944. On kalkulas ke 150 mil til 180 mil Warszawiani mortis dum la kombati. Entote, 600 mil til 800 mil habitanti dil urbo mortigesis dum la milito, e 30% del urbo destruktesis. Ambe Hitler e Himmler montrabis deziri pri destruktar l'urbo, e kande Germana trupi imperesis abandonar ol, li destruktis de 80% til 85% del urbo, inkluzite l'Anciena Urbo e la Rejala Kastelo. Li nur prezervis la ferovoyi, por evakuar la trupi.

Sovietiani eniris Warszawa en januaro 1945, ed ye la 1ma di februaro sam yaro, la Republiko Populala di Polonia proklamesis, e balde komencis la rikonstrukto dil urbo. Granda projeti di edifici rezidala konstruktesis, por remplasar la habiteyi destruktita. Altra edifici tipala de la komunista landi, exemple la Palaco pri Kulturo e Cienco anke konstruktesis. Warszawa itere divenis chef-urbo di Polonia e la politikala ed ekonomiala centro di la lando. Lua historiala quartero rikonstruktesis, ed en 1989 ol deklaresis Mondala Patrimonio di la Homaro, dal UNESKO. En 1955, Sovietia e lua federiti signatis ibe la nomizita Pakto di Warszawa.

En 1979 ed itere en 1983, papo Ioannes Paulus la 2ma vizitis l'urbo, e suportis la movado dil sindikato Solidareso qua demandis politikala reformi. La diskurso dil papo, Facez tua spirito decensar e rinovigar la facio di la tero, ica tero! interpretesis kom suporto a liberala e demokratiala reformi.

En 1995, inauguresis l'unesma lineo dil metropoliteno di Warszawa. La duesma lineo inauguresis en 2015. Pos ke Polonia membreskis l'Uniono Europana en 2004, l'urbo experiensabas la maxim granda kresko de lua historio.

Warszawa jacas an la centro di Polonia, cirkume 300 km norde de Karpati, 260 km sude de Baltiko e 523 km este de Berlin. Ol jacas an la planajo di Mazovia, apud la du rivi dil fluvio Vistula, qua fluas desude adnorde. La mezavalora altitudo dil urbo esas 100 metri adsur la maro. La sulo este del Vistula konsistas ek moreni, alta de 10 til 25 m adsur la normala nivelo dil fluvio, kontre ke la sulo dil lito di Vistula iras dum inundadi til 6,5 m adsur lua normala nivelo. Ne existas alta kolini en la urbo: la maxim alta naturala kolino dil urbo jacas an la westala rivo di Vistula, 122,1 metri adsur la maro, kontre ke an l'estala rivo, la maxim alta kolino jacas 115,7 metri adsur la maro. L'artificala kolino Szczęśliwice jacas 138 metri adsur la maro, ed esas la maxim alta punto del urbo.

La klimato di Warszawa esas humida kontinentala, kun kolda vintri (la mezavalora temperaturo en januaro esas -2,4°C) e varma, sunoza e pluvoza someri (mezavalore 19,1°C en julio, ma povas atingar 30°C). Inundadi povas eventar dum la maxim pluvoza monati (junio til agosto). Warszawa esas la 4ma maxim sika chef-urbo Europana, kun mezavalora yarara pluvo-quanto di 529 mm.

La verda arei, inkluzite urbala boski e prezervata arei, kovras 1/4 ek la surfaco de Warszawa. Existas 82 parki che l'urbo. La maxim anciena esas la gardeni de palaci, exemple la palaco Krasiński, la parko Łazienki, e la parki del palaci Wilanów e Królikarnia. La parko Łazienki kreesis en 1780, ed ankore existas arbori del epoko di lua kreado. Distanta 15 km de la centro di Warszawa, l'ekosistemo dil fluvio Vistula esas perfekte prezervata, e permisas la vivo di koypi, kastori e multa speci di uceli.

La sistemo di publika transporto en Warszawa inkluzas la du linei di metropoliteno, autobusi, tramveturi e suburbala treni. Dum la yari 1970ma cirkume 90% de la habitantaro uzis publika transporto, ma ta procento diminutis til 64% dum la yari 1990ma ante l'inauguro dil metroo, pro l'antiqueso di la vehili.

Nun, existas 170 linei di autobusi che l'urbo kun cirkume 1600 vehili, qui parkuras entote 2063 km. La lineo 100 esas turistala, e funcionas nur dum la semanofini. Ol esas l'unika lineo qua uzas autobusi du-etaja. De noktomezo til 5:00 kloki, funcionas noktala linei, qui atendas anke la suburbi.

L'unesma lineo di tramveturo dil urbo inauguresis ye la 11ma di decembro 1866. Dum l'epoko inter la du mondomiliti, la sistemo di tramveturi expansesis multe. La sistemo destruktesis dal Germani pos la revolto di 1944. Ye la 20ma di julio 1945, l'unesma lineo rikonstruktita inauguresis. La sistemo expansesis til la yari 1960ma, kande komencis expanso di la linei di autobusi, uzinta Sovietiana kombustivo. Nun existas 863 tramveturi che l'urbo, qui parkuras entote 20 linei. La sistemo experiencabas modernigi pos la membresko di Polonia en l'Uniono Europana.

La diskuti pri adopto di metroo en Warszawa komencis en 1925, ma erste en 1995 inauguresis l'unesma 11 km-a lineo, qua komencis konstruktesir en 1985. Nun, la sistemo havas du linei (la duesma inauguresis en 2015) kun entote 23 km e 21 stacioni.

En 1845, inauguresis lineo di treni inter Warszawa e Wien. Nun, la maxim granda staciono esas Warszawa Centralna, qua konektesas al metroo.

Du aeroportui servas Warszawa: l'aeroportuo Chopin (Lotnisko Chopina) distas 10 km del centro dil urbo, qua koncentras 40% ek l'aerala transporto di Polonia (plu kam 11 milion personi transportesas omnayare); e l'aeroportuo Modlin, antee milital aerodromo e nun la 5ma maxim uzata aeroportuo di Polonia ( uzeri transportita en 2017, nun exkluzive dal kompanio Ryanair




#Article 252: Kuwait (389 words)


Kuwait esas emirio jacanta en l'Araba peninsulo (Azia). Lu havas kom vicini Irak norde, e Saudi-Arabia sude. Este jacas Persiana gulfo.

Bazala fakti pri Kuwait.

Dum l'epoko Ubaid (c. 6500 til 3800 yari ante nun) Kuwait esis la loko ube la kultiri de Mezopotamia e de Estal Azia renkontris. La maxim anciena restaji pri homala habito en la regiono evas de 8.000 yari aK.

Dum la 4ma yarcento aK anciena Greki koloniigis insulo An la litoro di nuna Kuwait, e nomIzis ol Ikaros. Dum la 14ma yarcento la regiono di Kuwait divenis Islamana kalifio.

Moderna Kuwait fondesis dum la 18ma yarcento, kande membri de la tribuo Bani Utbah establisis l'urbo Guraine. Li donis la nomo Kuwait a la urbo, signifikante en Araba 'lo inkluzita'. Ico forsan referas Portugalana fuorto konstruktita ibe dum la 16ma yarcento. Unesma habitanti vivis de la komerco di perli. En 1756 la populo Utub elektis Sabah I bin Jaber kom l'unesma emiro di Kuwait.

Kuwait divenis nedependanta de l'Unionita Rejio ye la 19ma di junio 1961. Irak okupis Kuwait de la 2ma di agosto 1990 til la fino di februaro 1991.

Segun la konstituco adoptita en 1961 Kuwait esas konstitucala ed Islamala monarkio, e havas la maxim antiqua elektita parlamento di Persiana gulfo. L'emiro (heredala ofico) indikas la chefa ministro.

La parlamento (Majlis Al-Umma) havas unika chambro kun 50 membri.

Kuwait esas mikra lando (17.818 km²) en Proxim Oriento. Lu havas kom vicini Irak norde e nord-weste, e Saudi-Arabia sud-weste e sude. Este jacas Persiana gulfo. Granda parto di la lando kovresas per dezerto.

La TNP per persono di Kuwait esas 81.800 dolari, la 5ma maxim granda KLP per persono del mondo.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2017, Kuwait havis  habitanti. La maxim multa (30,4%) esas Kuwaitiani. Altra Arabi esas 27,4%, Aziani esas 40,3%, Afrikani esas 1%, altri (inkluzas Europani, Nord- e Sud-Amerikani ed Australiani) esas 0,9%, segun statistiki de 2018.

L'oficala linguo di la lando esas Araba, l'oficala linguo. L'Angla esas larje parolata.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Islamo, por 74,6% de la habitantaro. Kristani esas 18,2%, e 7,2% praktikas altra religii o nula religio, segun statistiki de 2013.

La maxim granda urbo esas lua chef-urbo, Kuwait-Urbo. Altra importanta urbi esas As-Salimiyah, e Qalib ash Shuyuk.

Islamo influas en Kuwaitiana arkitekturo, muziko, vestaro, koquarto e stilo di vivo.




#Article 253: Maldivi (926 words)


Maldivi esas lando konsistanta ek 26 atoli kun 1192 insuleti, sude del insuli Lakshadweep, jacanta cirkume 700 km sud-weste de Sri-Lanka.

Bazala fakti pri Maldivi.

Segun studii di la linguo e la kulturo di Maldivi, lua unesma habitanti esis Dravidiana populi de Tamil Nadu, qui establisis su en l'insuli de cirkume 300 aK til la yaro 300. La maxim frua skribita historio pri Maldivi parolas pri l'arivo di la decendanti dil princo Vijaya, de etnio Sinhalana. Li arivis en Maldivi ulatempe inter 543 e 483 aK. Lia arivo markizis importanta modifiko en la kulturo ed en la developo di la regiono, ed anke en la developo di la linguo dhiveli, qua esas simila en gramatiko e fonologio a la linguo Sinhalana.

Budismo adportesis al insuli dum la 3ma yarcento aK, dum la regno di imperiestro Ashoka. Ol divenis la precipua religio dil insuli til la 12ma yarcento, kande islamo introduktesis en la regiono.

En 1558, Portugalani establisis mikra garnizono en l'insuli e guvernis ol de Goa, ma pos 15 yari, Muhammad Thakurufaanu Al-Azam ekpulsis la Portugalani. Dum la duimo dil 16ma yarcento, Nederlando remplasis Portugal kom komercala povo en la regiono. Britaniani ekpulsis Nederlandani de vicina Ceylon en 1796, ed inkluzis Maldivi en lua areo di influo.

Quankam Maldivi restis nedependanta sultanio de 1153 til 1968, en 1887 Britaniani transformis ol oficale en protektorato. En 1953 probesis transformar l'insuli en republiko, kun Muhammad Amin Didi kom prezidanto, ma la sultanio riestablisesis. En 1959 habitanti di tri atoli revoltis e formacis Unionita Republiko dil Insuli Suvadiva, ma la revolto faliis en 1963. Ye la 25ma di julio 1965, Maldivi divenis nedependanta del Unionita Rejio. Ye la 11ma di decembro 1968 sultanio abolisesis e Maldivi divenis republiko, kun Ibrahim Nasir kom prezidanto. En 1978 Maumoon Abdul Gayoom remplasis Nazir en la prezidanteso pos elekto, e guvernis la lando dum 30 yari.

Violenta ondego devastis Maldivi ye la 26ma di decembro 2004 pos ter-tremo en Indiana oceano. Nur 9 insuli eskapis del inundadi. En 2008 eventis elekto e Mohamed Nasheed, opozanta a Gayoom, vinkis e divenis prezidanto. Ye la 7ma di februaro 2012 Nasheed renuncis. Pose ilu deklaris a stranjera jurnalaro ke ilu revokesis per stato-stroko komandita dal viceprezidanto Mohammed Waheed Hassan. En 2013 itere eventis elekti por prezidanteso, e Abdulla Yameen Abdul Gayoom, fratulo di Maumoon Abdul Gayoom, vinkis.

Maldivi esas prezidantala republiko depos 1968. La prezidanto esas chefo di stato e chefo di guvernerio di la lando. Segun la konstituco ratifikita en 2008, lu elektesas dal populo por 5-yara periodo. Nun lu esas Ibrahim Mohamed Solih. La ministri indikesas dal prezidanto ed aprobesas dal parlamento.

La legifala povo konsistas ek asemblitaro (Majlis) kun unika chambro e 77 membri, qui elektesas por 5 yari.

Segun Maldivana konstituco, legifala povo esas nedependanta, e judiciisti mustas obedar nur la konstituco e l'ordinara legi. Kande la konstituco od ordinara legi silencas pri ula temo, judiciisti mustas usar Shari'ah, Mohamedana legaro. Maldivi esas Mohamedana republiko, e la publika praktiko di altra religii proskriptesas.

Maldivi konsistas ek 1192 plana insuli en 26 atoli. L'toli di Maldivi denorde adsude esas: Haa Alifu, Haa Dhaalu, Shaviyani, Noonu, Raa, Lhaviyani, Baa, Ari, Male, Faafu, Vaavu, Dhaalu, Meenu, Thaa, Laamu, Gaafu Dhaalu, Gnaviyani, Seenu. L'atoli okupas entote 90 mil km², do la teritorio di Maldivi esas un ek la maxim difuzata de la mondo.

Lua klimato esas tropikala kun abundanta pluvo-quanto yarala, cirkume 1.900 mm. La maxim pluvoza monati esas mayo, novembro e decembro, kun plu kam 200 mm single. La min pluvoza monato esas februaro, kun 38,1 mm. Lua mezavalora yarala temperaturo esas 24ºC. 

Maldivi povas desaparar pro la levo di marala nivelo efektigata da globala varmesko. Lua maxim alta punto jacas nur 2.3 metri sur la marala nivelo. Quankam l'insuli havas poka sovaja vivo, l'oceano proxim l'insuli havas plu kam 2.000 speci di fishi, di qui multas povas peskesar komercale, exemple atuno.

La precipua exportaco di Maldivi esas fishi e fisho-produkturi. Til la yari 1970ma, poka turisti vizitabis l'insuli. Nun, turismo reprezentas 28% de la TNP di la lando, e plua kam 60% del extera revenui. Lua monetaro esas la rupio di Maldivi.

L'agrokultivo ed l'industrio havas poka ekonomial importi, pro la manko di kultivebla tereni e pro la manko di laboristi.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Maldivi havis  habitanti. La maxim multa (preske 100%) esas homogenea mixo di Sinhalani, Dravidiani, Arabi ed Afrikani. Ek omna habitantaro, cirkume 40% habitas urbi, ed 1/3 ek omna habitanti habitas Malé. En 2008 cirkume 70.000 exterlandala laboristi rezidis en Maldivi.

La mezvalora vivo-expekto esis 76 yari en 2018. De la habitantaro, 99.3% savas lektar e skribar.

L'oficala linguo di la lando esas Dhiveli. L'Angla parolesas da la maxim multa autoritati e publika oficisti..

L'oficala religio di la lando esas islamo Sunni. Islamo adoptesis dum la 12ma yarcento.

Maldivi havas kulturala influi de Sri-Lanka e de la nordo di India. De la 12ma yarcento til nun, ol anke influesas da Araba kulturo, nam la maxim multa habitanti esas Mohamedani, e l'arkipelago jacas an krucovoyi dil Indiana Oceano.

La maxim multa populara rakonti esas pri maligna spiriti e lia interago kun insulani. Ca naraci sempre kontenas ula formo di averto. Kande maligna spiriti asumas homala formo, lia malvolado celesas montrante beleso od yuneso. Kelk agadi bezonesas por preventar trubli kun la mondo di spiriti.

Lokala muziko influesas da Indiana muziko, e multafoye la liriki de Indiana muziki facile adaptesas lokale, nam la linguo dhiveli apartenas ad Indo-Europana linguaro e havas similesi kun Hindi-linguo. La dansi di Maldivi havas influi de la danso Kathak, de nordal India.




#Article 254: Komori (787 words)


Komori esas lando konsistanta ek tri insuli che Indiana oceano, este de Afrika. Lua chef-urbo Moroni jacas sur la maxim granda insulo, Granda Komoro. La nomo dil arkipelago asociesas kun la Lun-adoro. Lua nomo devenas del araba Jebel-el-Komr, tradukuro dil originala Greka nomo ore seleniae, signifikante 'lun-monti'. La vorto komr signifikas luno en l'Araba.

Bazala fakti pri Komori.

La maxim anciena habitanti di Komori esis Afrikani ed Austroneziani, qui arivis en l'insuli ante la yaro 600 pos Kristo, epoko di la maxim anciena arkeologiala restaji konocata en Komori, an l'insulo Nzwani (Anjouan). Populi Swahili arivis en l'arkipelago dum l'unesma yarmilo.

Segun legendo, en 632 Mtswa-Mwindza sendesis del insuli a Meka, ma kande ilu arivis ibe, la profeto Muhamad ja mortabis. Malgre to, ilu retroiris al insuli por docar Islamo a la habitantaro. Tamen, fakte esis l'Arabi komercisti qui adportis Islamo al insuli. L'insuli gradope divenis importanta komercala centro por Persiani ed Arabi, qui komercis koralio, ambro, oro de Zimbabwe, tortuga skalii e sklavi ibe. La portui di Kilwa, Sofala e Mombasa en Kenia esis la precipua fonti di vari komercita che l'insuli.

L'Araba koloniigo en Komori kreskis kande Zanzibar okupesis dal Omanani. Diversa rivala sultanii koloniigis l'insuli dum la 16ma e 17ma yarcenti.

Portugalani vizitis l'arkipelago unesmafoye en 1503. En 1514, Portugalana navigisto Afonso de Albuquerque spoliis l'insuli. Dum la 16ma yarcento, l'insuli furnisis provizuri por Portugalana kolonieti en Mozambik. En 1793, Madagaskarani komencis marodar l'insuli por prenar sklavi, e pose kontrolis diversa regioni.

Francia komenicis okupar l'arkipelago en 1841. En 1886 rejino Salima Machimba pozis l'insulo Mohéli sub Franca protekto. Samayare, sultano Said Ali bin Said Omar, de Granda Komoro ank aceptis Franca protekto, malgre ilu duris esar la suvereno til 1909. En 1912 la kolonio e la protektorato Franca en l'insuli abolisesis, e Franca generala-guberniestro en Madagaskar komencis administrar ol pos 1914.

Ye la 6ma di julio 1975 Komoriana parlamento deklaris unilatere la nedependo di la lando. La sequanta 30 yari esis epoko di politikala nestabileso. Ahmed Abdallah Abderemane divenis l'unesma prezidanto di Komori Pos la nedependantesko, ma ye la 3ma di agosto sam yaro eventis stato-stroko, e Said Mohamed Jaffar asumis povo. Proxim ta epoko, la habitantaro di Mayotte votis du foyi, en 1974 per 63.8% ek la voti, ed en 1976 per 99.4% ek la voti, kontre divenar nedependanta de Francia.

La nuna konstituco di Komori ratifikesis per plebicito ye la 23ma di decembro 2001. Segun ol, la lando esas federala prezidantala republiko. La prezidanto di la republiko essas la chefo di stato e la chefo di guvernerio, e la prezidanteso alternesas singla 4 yari inter reprezenteri de omna 3 insuli. La nuna prezidanto esas Azali Assoumani, qua asumis povo ye la 26ma di mayo 2016.

La parlamento havas unika chambro, lAssemblée, kun 33 membri, di qui 18 elektesas direte dal populo e 15 elekesas da la membri de l'asemblaji lokala de la insuli. Omna membri del parlamento servas dum 5 yari.

Lua legala sistemo mixas Islamala lego, Franca legala sistemo (Napoleonala kodexo) e lokala tradicioni. La Supra korto di Komori funcionas quale konstitucala korto, e kontrolas la prezidantal elekti.

Kun  km² Komori esas un ek la min granda landi del mondo. Granda Komoro kun  km² esas lua precipua insulo. Moroni, la chef-urbo di la lando, jacas en ol.

L'insuli originis de volkanal aktiveso. La volkano Karthala, kun 2 361 metri di altitudo, esas la maxim alta punto de la lando. Ol eruptis lastafoye en 2006. Dum erupto en 2005, cirkume 40 mil habitanti diplasesis, e la lago qua existis interne ol desaparis.

Lua klimato esas tropikala, havanta varma e humida sezono, rezultanta de la monsono qua eventas de novembro til aprilo, e sika sezono dum l'altra monati. La mezavalora yarala temperaturo varias de 23°C til 28 °C an la litoro. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 2.000 mm. En kelka regioni l'aquo esas skarsa, e ne existas importanta fluvii o riveri.

Kun min kam 1 milion habitanti e kun mezavalora denseso di 275 habitanti per km², Komori esas un ek la maxim dense populizita landi del mondo. En 2001, 34% de la habitantaro vivis en urbi, ma ta procento certe kreskos, pro l'ekmigro de la rurala regioni.

Cirkume la duimo dil habitantaro evas 15 yari o min. La maxim granda urbo di la lando esas Moroni. Altra importanta urbi esas Mutsamudu e Mitsamiouli.

Preske 98% de lua habitantaro esas Mohamedani. Mikra minoritato, konsistanta precipue ek enmigranti de Francia, esas Katoliki.

La linguo Shikomoriana, proxim de Swahilia esas la maxim uzata linguo en Komori. Cirkume 30% de lua vorti havas Araba origino.

La muziko dil arkipelago influesis da Franca, estal-Afrikana e Madagaskarana muziki. Tamen, la jenro taarab, de Zanzibar, restas la maxim importanta muzikala influo. La muzikala stilo Sega de Maurico ank esas populara.




#Article 255: Lisboa (1814 words)


Lisboa esas chef-urbo e la maxim populoza urbo di Portugal. Ol havis  habitanti en 2011. Lua tota surfaco esas 100 km². Ol jacas an la westo di Iberia apud Atlantiko e la norda rivo di la fluvio Tago. Cirkume  personi vivas en lua metropolala regiono, qui reprezentas cirkume 27% de la habitantaro di Portugal.

Lisboa konsideresas blokala urbo pro lua importo pri financi, komerco, jurnalaro, amuzo, arti, internacionala komerco, eduko e turismo. Ol esas un ek la precipua ekonomiala centri di Europa, kun financala sektoro en rapida kresko ed un ek la precipua portui por buxegi dil kontinento. En 2014 lua aeroportuo (aeroportuo di Portela) servis 11 milion voyajanti. Moderna choseala sistemo e lineo di treno di granda rapideso (Alfa Pendular) ligas ol a la nordo ed a la sudo di Portugal.

Lisboa esas un ek la maxim anciena urbi kontinue habitita del mondo e la maxim anciena de Europa. Ol ja habitesis mult ante kam London, Paris e Roma. Lua nomo forsan devenas de Feniciana vorto Allis Ubbo (sekura portuo). Altra konjekto esas ke la kolonieto recevis la pre-Romana nomo por fluvio Tago, Lisso o Lucio. Romana geografo Pomponius Mela skribis lua nomo Ulyssippo, pose modifikita dal anciena Greki a Olissipo (Ὀλισσιπών) o Olissipona (Ὀλισσιπόνα).

Lisboa ja habitesis dum neolitiko da pre-Kelta tribui, qui konstruktis religiala e funerala monumenti, megaliti e dolmeni qui ankore existas en la periferio dil urbo. Kelti invadis la regiono dum l'1ma yarcento aK, e mixis su kun lua pre-Indo-Europana habitanti.

Arkeologiala restaji indikas Fenician influo ja en 1200 aK. Kelka historiisti kredas ke Feniciana faktorio okupis la nuna centro dil urbo. La protektita portuo en l'estuario di Tago esis utila por provizar Feniciana navi qui voyajis til Kornwal e l'insuli Scilly. Feniciani anke komercis kun doplandala tribui, kompris la forta Luzitana kavali e vendis metali, salo e fishi prezervita per salo.

Segun legendo, Lisboa fondesis da Odyseus, qua fondis l'urbo pos eskapar de Troya. Pose la Greka nomo aparis en vulgara Latino sub la formo Olissipona.

Pos la vinkeso di Hannibal, komandero di Kartagani dum la Punika militi, Romani decidis privacar Kartago de lua precipua posedajo: Hispania (Iberia). Per l'integrigo di Olissipo a Roman imperio kom Municipium Cives Romanorum Felicitas Julia, romana konsulo Decimus Junius Brutus Callaicus obtenis l'asocio di lua habitanti kontre Kartagani. Lokala autoritati recevis autonomio por guvernar un teritorio kun 50 km di extenso e dispensesis di imposti. Lokala habitanti divenis Romana civitani kande la regiono enkorpigesis a romana provinco di Lusitania, kun chef-urbo en Emerita Augusta, nune Mérida, Hispania.

L'atako di Luzitani (populo ne-Romana qua vivis en Iberia) stimulis la konstrukturo di murego cirkondante la kolonieto. Dum la regno di Augustus (27 aK til 14) Romani konstruktis granda teatro, publika balno, templi por Jupiter, Diana, Cibele, Tethys e Idea Phrygiae, e nekropolo sub nuna placo Figueira. Kande pirateso eliminesis e teknologial avanci introduktesis, l'urbo prosperis, e Felicitas Julia divenis centro por komerco kun Britannia (note Kornwal) e kun la regiono dil Rheno. Du importanta chosei ligis Lisboa a Bracara Augusta (nuna Braga) ed a Emerita Augusta (nuna Mérida, Hispania).

Olissipo, kam altra grand urbi di Roman imperio, divenis centro por l'expanso di kristanismo. Lua unesma episkopo esis Potamius (c. 356), e multa martiri, exemple Maxima, Verissimus ed Eulalia de Mérida mortigesis ibe. Kande Roman imperio falis, Olissipo ja esis notora kristana centro.

De 409 til 429 l'urbo invadesis sucedante da Sarmatiani, Alani (la du populi originis de nuna Iran) e da Germana Vandali e Suevi. Sueva rejo integrigesis a Vizigota rejio di Toledo, qua komprenis omna peninsulo. Lisboa divenis konocita kom Ulishbona.

Ye la 6ma di agosto 711 l'urbo okupesis da Mohamedana forci. Ta konquesteri esis Berberi ed Araba de la nordo di Afrika. Lia komandero esis Abdelaziz ibn Musa, un ek la filiuli di Tariq ibn Ziyad, qua komencis la konquesto di Iberia. Li konstruktis multa moskei e domi, e permisis a la habitanti mantenar lia vivo-stili e religii.

Islamala influo duras videbla en la quartero Alfama, qua ne destruktesis dum la ter-tremo di 1755. Por kurta periodo Lisboa apartenis a la Taifa (principeyo) di Badajoz, e pose divenis nedependanta taifa.

Dum la fino dil 11ma e komenco dil 12ma yarcenti, Portugal formacesis e gradope komencis expansar sude. En 1108 Lisboa atakesis da Norvegiana krucomiliteri komandita da Sigurd la 1ma, ma la kalifi Almoravidi riokupis ol. En 1147 krucomiliteri komandita da Afonso la 1ma di Portugal siejis e rikonquestis l'urbo, qua divenis itere kristana. Lisboa divenis chef-urbo dil rejio di Portugal en 1255. L'unesma universitato fondesis da rejulo Dinis la 1ma en 1290. En 1384 rejulo Juan 1ma di Kastilia siejis l'urbo, ma en 1385 Hispaniani vinkesis en la batalio di Aljubarrota. Lisboa remplasis Coimbra kom chef-urbo dil rejio la sam yaro.

Dum la mez-epoko l'urbo kreskis rapide e divenis importanta por la komerco kun nord-Europana ed anke kun Mediteranea-urbi.

Dum la 15ma yarcento Portugalana expedicioni vers Azia e l'expanso di kolonial imperio komencis, kun la konquesto di Ceuta en 1415. En 1498 Vasco da Gama arivis en India, ed en 1500 Pedro Álvares Cabral arivis en la nuna Brazilia. En 1506 3.000 judi masakresis en Lisboa.

La 16ma yarcento esis l'ora epoko por Lisboa: ol esis la centro por komerco inter Afrika, India, l'Extrem Oriento e pose Brazilia e divenis richa kun la komerco di pipro, sklavi, texuri ed altra vari. Dum ta epoko aparis en l'arkitekturala stilo Manuelino, qua prezervesis en la monakeyo di Jerónimos, en la turmo di Belém, ed en altra edifici.

Portugal perdis lua nedependo en 1580 por Hispania pos la morto, sin heredanto legitima, dil rejulo Sebastião dum la batalio di Ksar el-Kebir, en Afrika. Lia onkulo, infanto Henrique, qua esis katolika kardinalo e ne povis mariajar, guvernis kom regento til lua morto en 1580. La maxim proxima parento di li esis la rejulo Felipe la 2ma di Hispania, qua unionis la du kroni e divenis anke rejulo Filipe la 1ma di Portugal. L'uniono duris dum 60 yari til la Portugalana-restaurado-milito, qua komencis kun stato-stroko da Portugalana nobeleso ye la 1ma di decembro 1640 e duris til 1668 kande Lisboa-kontrato signatesis.

Ante la 18ma yarcento Portugal subisis kelka forta ter-tremi: 8 dum la 14ma yarcento, 5 dum la 16ma yarcento, e 3 dum la 17ma yarcento. Ye la 1ma di novembro 1755 Lisboa subisis forta ter-tremo e pose ondego, qua mortigis 30.000 til 40.000 ek lor 200.000 til 275.000 habitanti dil urbo, e destruktis 85% del urbala strukturi - to komocionis tota Europa.

Pos la ter-tremo, l'urbo rikonstruktesis segun ordeno dil Markezo de Pombal, lore chefministro dil rejio. Ilu decidis demolisar la restanta antiqua konstrukturi e konstruktar nova segun moderna urbala projeto. L'urbo recevis granda rektangula formo kun du granda placi: Praça do Rossio e Praça do Comércio, l'unesma en la komercala quartero, e la duesma permisis acesar fluvio Tago e la bateli por trairar ol. Praça do Comércio havas triumf-arko e monumento memoriganta lore rejulo José la 1ma de Portugal.

Napoléon Bonaparte invadis Portugal dum la komenco dil 19ma yarcento. To koaktis royala familio translojar la sideyo di la korto vers Brazilia. Kande princulo João, pose rejulo João la 6ma di Portugal retroiris a Lisboa, multa edifici e propraji destruktabis o subisabis spoliado dal invaderi.

Dum la 19ma yarcento Liberala movemento introduktis nova chanji en l'urbala peizajo. La precipua regioni afektita esis la quarteri Baixa e Chiado, ube butiki, kafeerii, tabako-vendeyi, libro-vendeyi, klubi e teatri proliferis. L'instalo di fabrikerii e la developo dil komerco efektigis l'expanso dil urbo norde alonge l'avenuo Liberdade, inaugurita en 1879.

En 1908 eventis en Lisboa la rejocido di Carlos la 1ma di Portugal, evento qua kulminis du yari pos kun l'instalo di l'Unesma Republiko, ye la 5ma di oktobro 1910. En 1911 l'universitato di Lisboa riinauguresis.

Dum l'unesma mondomilito, Portugal subisis ataki de Germana trupi en lua kolonii Afrikana depos septembro 1914. Tamen, nur en 1916 esis ke Germania oficale deklaris milito kontre Portugal, pos ke Portugal kaptis omna Germania ed Austriana-Hungara navi qui ankragesis en Portugalana portui. En 1917, Portugalana trupi komencis luktar kontre Germani en Flandria ed en Francia.

Dum la duesma mondomilito Portugal restis un ek la poka neutra landi, e recevis plua kam 100.000 refujinti qui fugis de nacional-socialista Germania. Dum Salazarist-epoko (1926 til 1974) Lisboa expansesis e recevis monumentala e nacionalista projeti. La regiono di Belém modifikesis por recevar Portugalan Expozo en 1940. L'unesma ponto super Tago permisis rapide komunikar lua du rivi.

Ye la 25ma di aprilo 1974 la diktatoreso Salazarista finis per stato-stroko, qua revokis Marcelo Caetano sucedinto di Salazar. La revolucionala guverno reformis la politiko di Portugal, qua pose transformesis en demokratio. La stato-stroko divenis konocita kom dianto-revoluciono, pro ke la habitanti di Lisboa salutis la rebela soldati kun dianti en lia manui.

En 1998 fairo en la quartero Chiado destruktis multa edifici de la 18ma yarcento. Diversa restauroverki rekuperis la regiono e transformis ol en granda butikala distrikto.

Dum la yari 1990ma, multa quarteri dil urbo rinovigesis, importanta arkitektala edifici rekuperesis, e la norda rivo dil Tago recevis moderna rezidala projeti e divenis zono por libera tempo. L'internaciona expozuro Expo'98 eventis en l'urbo, e la moderna Ponto Vasco da Gama inauguresis. Ante, en 1994 ol esis l'Europana Kulturala Chef-urbo. En 2005 ol hostesis l'Europana Premio MTV pri Muziko (MTV European Music Awards). Altra muzikal evento eventas omna du yari: la festivalo Rock in Rio Lisboa, un ek la maxim granda rock-festivali del mondo.

En 2007 eventis en Lisboa la somito dil Europana Uniono qua rezultis en la Kontrato di Lisboa, efikiva pos la 1ma di decembro 2009. En 2010 eventis la somito di la membri di NATO en l'urbo.

Lisboa jacas proxim l'ekflueyo dil fluvio Tago, an la latitudo 38°42′49.75″N e la longitudo 9°8′21.79″W, ed esas la maxim westala chef-urbo di kontinental Europa. Weste del urbo jacas la Parko Forestala di Monsanto (Parque Florestal de Monsanto) kun 10 km² di surfaco, okupante 10% dil urbo. Lua metropolala regiono (Grande Lisboa) formacesas per l'urbi Amadora, Queluz, Agualva-Cacém, Odivelas, Loures, Sacavém, Almada, Barreiro, Seixal e Oeiras.

La historiala centro dil urbo jacas super 7 kolini. Terpleni, note dum la 19ma yarcento, augmentis la plana surfaco apud Tago. Ta terpleni permisis la konstruktado di avenui, ferovoyi, e recente di la Parko di la Nacioni (Parque das Nações) por lExpo'98.

Lua klimato esas subtropikala-mediteranea, (Csa, segun Köppen-klasifikuro) kun moderema vintri e varma someri.Yarala mezvalora temperaturo esas 17.5 °C. Dum la maxim kolda monato - januaro - la temperaturi dum la dio varias de 11ºC til 18ºC, dum ke la noktala temperaturi varias de 3ºC til 13ºC. Dum la somero la temperaturi povas variar de 26ºC til 35ºC. Pluvas precipue dum la vintro, dum ke la someri ordinare esas sika.

L'urbo posedas plua kam 100 parki, gardeni e verda placi, du botanika gardeni, zoo*, publik aquario (Aquário de Lisboa) ed un oceanario* kun marala fishi, pinguini e lutri.

Jacante 5 km weste de la centro di Lisboa, la quartero Belém koncentras tri loki qui recevas multa viziteri:




#Article 256: Merkuro (163 words)


Merkuro esas unesma (o maxim interna) planeto de la Suno. Lua orbito esas ovala: maxim kurta disto de la Suno esas 46,5 milioni km e maxim longa disto esas 70,5 milioni km. L'angulo inter l'orbito di Merkuro e Tero esas 7 gradi. (Anke l'orbito di Plutono ne esas en sama plano kam orbiti di altra planeti.)

Merkuro havas febla magnetala feldo. Lo posible signifikas, ke lua interna parto esas preske samatipa kam di Tero. Merkuro esas kelka plu granda kam Luno.

De Tero, Merkuro esas videbla tre base sive pos decendo sive ante acenso di la Suno.

La unesma kosmosondilo qua vizitis Merkuro esis Mariner 10 en 1974. Atingar orbito cirkum la planeto esis neposibla pro olua proximeso a la Suno; ol pasis la planeto trifoye, intertempe flugante cirkum la Suno; la lasta paso esis ye 16 di marto 1975. Plusa vizito esis da la kosmosondilo MESSENGER, qua pasis Merkuro trifoye dum 2008 e 2009, ed atingis orbito cirkum la planeto en 2011.




#Article 257: Jupitero (129 words)


Jupitero esas la maxim granda planeto de la sunala sistemo. Olu ne havas solida surfaco kam la Tero. Nur la supra strato de nebula strati esas videbla. Onu povas vidar hela e ne-hela linei equatorala. La maxim granda spoto, posible ciklono, remarkesis ja en 17ma yarcento.

Jupitero pleis importanta rolo, kande onu komencis asertar, ke existas suno-centra sistemo di la planeti. Jupitero esas quale mikra “sunala” sistemo kun planeti (i.e. sateliti). Pos l'invento di la teleskopo Galileo Galilei vidis en 1610, ke quar sateli orbitas cirkum Jupitero samamaniere kam planeti posible orbitas Suno. Nun la quar sateliti, la maxim granda, (Ganimede, Kalisto, Io, Europa) esas nomizita kom sateliti di Galilei. Entote Jupitero havas 17 sateliti. Jupitero havas anke dina ringo, quo ne esas videbla de Tero per nuda okulo.




#Article 258: Ruanda (774 words)


Ruanda esas mikra lando jacanta an central Afrika. Lu havas kom vicini Uganda norde, Tanzania este, Burundi sude, eDemokratial Republiko Kongo weste.

La lando nomesis segun la habitanti.

Bazala fakti pri Ruanda.

Homi ja habitis la regiono di nuna Ruanda cirkume 3.000 aK. Inter 700 aK e 1500 Bantua populi enmigris vers la regiono e komencis praktikar agrokultivo.

L'origino di la populi Hutu e Tutsi esas necerta. Kande Europani arivis en la regiono di nuna Ruanda, la du populi habitis ol. Rasala teorii decidis ke la populo Hutu originis de nuna Ruanda, dum ke Tutsi venis de altra regiono. To esis l'origino di la nuna konflikto. Altralatere, la populo Twa, aborijena pigmei, probable habitas la regiono de pos l'1ma yarmilo.

La Konfero di Berlin establisis ke Ruanda-Urundi (lor konsistinta ek la nuna teritorii di Ruanda e Burundi) esus Germana teritorio. La regiono unionesis kun Tanganyika por formacar Germana Est-Afrika. Germani ne modifikis multe la lokala socio, ma exercis influi e suportis la lokala rejo.

Kun la fino dil Unesma mondomilito Germania perdis la teritorio por Belgia. Belgia introduktis skoli, projekti pri saneso, ed administris l'agrokultivo. Belgia duris guvernar Ruanda pos la duesma mondomilito, mantenis la sistemo di klasi lokala, e promocis la prepondero di le Tutsi.

Ruanda separesis de Burundi e nedependeskis Belgia ye la 1ma di julio 1962. Grégoire Kayibanda divenis lua unesma prezidanto. La violento komencis kande Tutsi exilita en vicina landi lansis ataki, que esis violentoze represita da Hutu.

En 1973 Juvenal Habyarimana deklaris ke la guvernerio esis korupta, komandis stato-stroko e divenis prezidanto. Multa autoritatozi mortigesis, inkluzite l'ex-prezidanto Kayibanda e lua spozino.

Ruanda esas prezidantala republiko. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 7-yara periodo, e povas rielektesar sen limito. Depos 1994 esas Paul Kagame. La chefa ministro nur essas la chefo dil ministraro. Nun esas Édouard Ngirente.

Pos l'adopto di la nuna konstituco ye la 26ma di mayo 2003, la strukturo di la  parlamento modifikesis. Nun ol havas du chambri. La Senato (Umutwe wa Sena or Sénat) havas 26 membri, di qui 12 elektesas da la lokala konsilistari de la provinci, 8 indikesas dal prezidanto di la republiko, 4 elektesas da la politikala partisi, e du elektesas da la universitati. Omna membri elektesas o selektesas por 8-yara mandato. La Chambro di Deputati (Umutwe w'Abadepite/Chambre des Députés) havas 80 membri, qui elektesas o selektesas por 5-yara mandato.

L'interna milito di la populo Hutu kontre la populo tutsi produktis, til nun, plu kam 1 milion mortinti.

Ruanda esas la 4ma min vasta lando de Afrika, dop Gambia, Eswatini e Djibuti. Lua surfaco equivalas aproxime olta di Burundi. Tota lando jacas sur granda altitudo: la min alta punto esas la fluvio Rusizi, jacanta 950 metri sur la marala nivelo. La maxim alta punto esas monto Karisimbi, jacanta 4507 di altitudo, volkano an la frontiero kun ls Demokratial Republiko Kongo.

Lua fluvii apartenas a baseni di Nilo este, e Kongo weste. La maxim longa fluvio esas Nyabarongo, longa de 297 km, qua debushas an la lago Rweru, frontiero kun Burundi.

Jacanta du gradi sude de Equatoro, la klimato di Ruanda esas moderema pro l'influo di altitudo. La mezavalora temperaturo proxim la lago Kivu, jacanta 1435 metri sur la marala nivelo, esas 22,8 °C. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 800 mm. En Kigali, ube existas sika sezono de junio til agosto, pluvas mezavalore 950 mm omnayare.

La gentocido di 1994 domajis serioze l'ekonomio di la lando, pro la perdajo di vivi, destrukto di substrukturi ed abandono di plantacerii. Pos ta epoko l'ekonomio pluforteskis, e la TNP po persono atingis US$ 2.090 dolari en 2017, kontre US$ 416 en 1994.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Ruanda havis  habitanti. La maxim multa (85%%) esas Hutu, de etnio Bantua. Le Tutsi (14% ante la gentocido, probable 10% nun) esas pastorala populo qua arivis en la regiono probable dum la 15ma yarcento. La populo Twa (pigmei) esas 1%, e la populo Jabian formacas la cetera.

L'oficala lingui di la lando esas Kinyarwanda, de Bantua origino, parolata da 93,2% de la habitantaro, e la lingui Franca, Angla e Swahilia, parolata da min kam 1% de la habitantaro, single. Cirkume 6,3% parolas altra lingui, e 0,2% ne informis pri lia nativa linguo.

La religio kun maxima nombro di adepti esas protestantismo, praktikata da 49,5% de la habitantaro en 2012 (adventisti esis 11,8%, altra protestanti 37,7%). Katoliki esis 43,7%, Mohamedani esis 2%, altri (inkluzite testi di Jehova) esis 0,9%, 2,5% praktikis nula religio e ne existas informi pri 1,3% de la habitantaro.

La chefurbo e maxim populoza urbo esas Kigali. Altra importanta urbi esas Ruhengeri e Butare.




#Article 259: Sant-Helena (102 words)


Sant-Helena esas insulo en sudal Atlantiko, 2.800 km weste de Angolana litoro. Ol esas parto de la teritorio Sant-Helena, Acenso e Tristao da Cunha.

Bazala fakti pri Sant-Helena.

L'insulo deskovresis en 1502 dal Portugalana explorero João da Nova. Nomizita segun Santo Helena (cirkume 205-330) qua reputite deskovris la kruco di Kristo. Ol divenis kolonio di Unionita Rejio en 1651.

En 1815 l'insulo divenis karcero di Napoleon Bonaparte til lua morto, ye la 5ma di mayo 1821.

Sant-Helena esas trans-mara teritorio de Unionita Rejio.

Sant-Helena ne havas universitato, ma eduko esas obligenda e gratuita por pueri ed adolecanti evante 5 til 15 yari.




#Article 260: Santa Kitts e Nevis (613 words)


Santa Kitts e Nevis esas mikra lando jacanta an Karibia. La plena nomo dil arkipelago esas Santa Christopher e Nevis. Kit es Angla familiara nomo por Christopher.

Bazala fakti pri Santa Kitts e Nevis.

Ante l'arivo dil populo Arawak l'insuli ja habitesis, posible de 3.000 yari ante nun. Tamen, la nomo di ta populo esas nekonocata. L'indijeni Kalinango, la lasta populo qua establisis su en l'insuli, arivis 300 yari ante l'Europani. L'arkipelago deskovresis da Cristoforo Colombo en 1493 e probable nomesis da lu segun lua patron-santo.

En 1538 Franca hugenoti establisis su en Santa Kitts, ma la Hispani destruktis la kolonio e deportis la transvivinti. En 1623 l'Angli establisis kolonio en l'insulo e pose la Franci. Angli e Franci unionis por konfrontar le Kalinago e facis gentocido kontre li en 1626. Tri yari pose, en 1629, Hispani komandita da Fadrique de Toledo invadis Santa Kitts ed ekpulsis l'Angli.

L'insulo Nevis koloniigesis dal Angli en 1628. De ibe, ol komencis koloniigar altra insuli, exemple Antigua, Montserrat, Anguila e Tortola. Britaniani okupis omna teritorio en 1814, e formacis kolonio nomizita St.Kitts-Nevis-Anguila.

Santa Kitts-Nevis-Anguila divenis autonoma en 1967. Anguila rebelesis e divenis separita kolonio en 1971. Santa Kitts e Nevis divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 19ma di septembro 1983.

Santa Kitts e Nevis esas konstitucala monarkio. Elizabeth la 2ma di Unionita Rejio reprezentesas da Tapley Seaton, generala-guberniestro. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua elektesas da la generala-guberniestro, e ordinare esas la chefo dil partiso qua recevis la majoritato di la voti.

La parlamento (National Assembly) havas 14 o 15 membri, di qui 11 esas deputati qui elektesas dal populo por 5-yara periodo en elektala distrikti. L'altra 3 esas senatani qui elektesas da la generala guberniestro. La lasta membro dil parlamento esas la supera statala advokato (attorney-general, en Angla), qua esas membro ex officio.

La maxim alta korto esas la Supra Korto di Estal Karibia, kun sideyo en Santa Lucia. Un ek la judiciisti di la supra korto vivas en Santa Vincent. La konstituco di Santa Kitts e Nevis aprobesis ye la 22ma di junio 1983  ed adoptesis la sequanta dio.

L'insuli havas volkanal origino. La maxim alta monto dil arkipelago esas Mount Liamuiga (1.156 m) en Saint Christopher. La maxim alta monto di Nevis esas Mount Nevis (956 m). Nevis jacas 3 km sude de Saint Christopher (Santa Kitts). La total extenseso dil litoro esas 135 km.

Geologiale l'insuli esas yuna; la maxim olda roki probable formacesis 50 milion yari ante nun, dum Mioceno. Nevis komencis formacesar cirkume 3.45 milion yari ante nun, dum Plioceno.

La klimato esas tropikala temperata da marala venti. La pluvoza sezono eventas de mayo til novembro. Ne existas importanta fluvii en l'insuli.

La dum precipua fluvii di la lando esas Cayon e Wingfield, ambe permananta. L'altra esas tempala fluveti.

Turismo esas importanta fonto di revenuo.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Santa Kitts e Nevis havis  habitanti. Segun etnio, esis 92% esas decendanta de Afrikani. Mestici esas 3%, blanki esas 2,1%, Est Indiani esas 1,5%, altra etnii esas 0,6%, e ne existas informi pri 0,3%. Sant-Christopher o Santa Kitts, la maxim granda insulo, koncentras 80% de la habitantaro.

La linguo oficala esas Angla.

La procento di habitantaro segun religio esas: 74% protestanti (inkluzite 20,6% Anglikani, 19,1% Metodisti, ed altri). Katoliki esas 6,7%, Rastafariani esas 1,7%, testi di Jehova esas 1,3%, altra religii esas 7,6%, nula religio esas 5,2%, e ne existas informo pri 3,2% de la habitanti.

La maxim grand urbo esas la chef-urbo Basseterre. Altra importanta urbo esas Charleston.

Karnavalo en Santa Kitts eventas de la 18ma di decembro til la 3ma di januaro. En junio eventas festivalo di muziko en la lando.




#Article 261: Santa Lucia (1031 words)


Santa Lucia esas stato che Karibiana Maro, konsistanta ek l'insulo Santa Lucia. Ol jacas nord-nordweste de Santa Vincent e Grenadini, norde de Barbados e sude de Martinik.

Bazala fakti pri Santa Lucia:

L'unesma habitanti konocita de Santa Lucia esis l'indijeni Arawak, qui esis pacema. Li probable arivis de la nordo di Sud-Amerika, ulatempe inter la yaro 200 o 400. Posible altra populi habitis l'insulo ante li. Multa ek la bona ceramikaji del Arawak trovesis en arkeologiala siti dil insulo.

L'indijeni Karib, plu atakema, arivis cirkume la yaro 800, mortigis la viri Arawak ed asimilis la mulieri Arawak en lia tribui. Li nomisis l'insulo Hewanarau o Hewanorra (loko ube existas iguani).

Cristoforo Colombo deskovris l'insulo en 1502 ye la festo-dio di Santa Lucia (la 13ma di decembro), e nomesis tale pro lo, ma ne koloniigis ol. Dum la yari 1550ma, Franca pirato François le Clerc freque vizitis l'insulo.

L'Angli arivis unesmafoye dum la komenco di la 17ma yarcento, ma faliis en lia unesma esforci por koloniigar l'insulo: en 1605 Angla navo Olive Branch adportis 67 kolonigiisti al insulo, e 5 semani pose nur 19 transvivabis, pro morbi e pro l'atako dal indijeni Karib.  En 1643 Franci establisis l'unesma kolonieto en l'insulo. Li signatis pakto kun le Karib en 1660, e komencis kultivar sukrokano en vasta plantacerii.

Dum la 18ma yarcento Francia e Britania luktis diversa foyi pri la kontrolo di Santa Lucia. Dum sep-yara milito Britania okupis l'insulo, ma retrodonis ol a Francia en 1763. Kande Franci okupis l'insuli, li probis uzar indijeni kom sklavi en la plantacerii. Multa indijeni mortis pro morbi adportita dal Europani, note variolo. Multa Afrikana sklavi anke mortis, pro la severa laborala standi en la plantacerii.

Kande eventis la Franca revoluciono, revolucionala tribunalo instalesis en l'insulo. En 1794 la guberniestro dil insulo deklaris sklaveso abolisita. Pokatempe pose, Britaniani itere invadis l'insulo, ma ye la 21ma di februaro 1795 eventis revolto di lokala habitanti kontre Britaniani. La sequanta yaro Britaniani brulis Castries, ma nur en 1803 li ganis kompleta kontrolo dil insulo.

Unionita Rejio e Francia duris disputar la dominaco super Santa Lucia til 1814 kande Britaniani definite aquiris ol. De 1958 til 1962 Santa Lucia divenis parto di la Federuro di Westal Indii. En 1953 universala votado adoptesis. En 1967 l'insulo recevis autonomio ed, ye la 22ma di februaro 1979 ol nedependanteskis de Unionita Rejio. John Compton esis l'unesma chefministro di la nedependanta lando.

Kenny Davis Anthony esis chefministro di la lando de 1997 til 2006. En novembro 2011 il itere rielektesis chefministro.

Santa Lucia esas konstitucala monarkio. Rejino Elizabeth la 2ma di Unionita Rejio reprezentesas da Neville Cenac, generala-guberniestro. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua ordinare esas la chefo di la partiso kun maxima nombro di reprezentanti en la parlamento. Pos junio 2016, esas Allen Chastanet.

La parlamento havas 2 chambri. La basa chambro esas la Chambro di Deputati, kun 17 membri qui elektesas dal populo por 5 yari. La Senato havas 11 membri, qui elektesas da la deputati.

La strukturo di judiciala povo konsistas distriktala korti ed un alta korto. La konstituco di Santa Lucia adoptesis ye la 22ma di februaro 1979,kande ol nedependanteskis.

Santa Lucia ne havas armeo. Ol esas membro de CARICOM, del Organizuro di Estal Karibiana Stati, e de La Francophonie.

Santa Lucia esas insulo longa de 43,5 km e larja de 22,5 km, havanta entote 616 km² di surfaco totala e 158 km di litoro. Lua maxim alta monto esas Mount Gimie, kun 950 metri di altitudo, formacita per volkanala roki. Du altra monti, la Pitons, formacas notora agnosk-marko de lando. Multa riveri naskas en alta regioni e fluas tra fertila tereni. Cirkume 8% de la teritorio di Santa Lucia kultivesas.

La maxim populoza urbo esas la chef-urbo, Castries. Altra importanta urbi esas Gros Islet, Vieux Fort e Soufrière.

La klimato dil insulo esas tropikala, ma kun influo de nordala alizei. La sika sezono eventas de decembro til la 31ma di mayo e la pluvoza de junio til novembro. La mezavalora diala temperaturo esas 29ºC e la noktala esas 18 °C. Yarala mezavalora pluvo-quanto esas 2.000 mm.

Recente, en 2010 uragano Tomas frapis l'insulo, efektigis domaji en la plantacerii di kokosieri e produktis 7 morti. Tamen, poka uragani frapas Santa Lucia, se komparita ad altra insuli en Karibia.

L'Unionita Nacioni klasifikas Santa Lucia kom developanta lando. La sektoro di servadi reprezentas 82,8% de la TNP. L'industrio reprezentas 14,2%, e l'agokultivo reprezentas 2,9%.

Edukita labor-povo e bona transporto-sistemo, portuo, komuniko e furniso di aquo atraktabas extera kolokado por la sektori di turismo, banki, ed enmagazinigado e transporto di petrolo. Tamen, kun ekonomiala retrakto en Usa e Kanada, turismo dekadis forte en 2009.

L'industriala produkturo esas variata, e la guvernerio probas rivivigar l'industrio di banano.

Santa Lucia uzas la dolaro di Estal Karibia kom monetaro, quale altra 5 landi e du teritorii de la regiono, Anguila e Montserrat.

Quankam eventas multa ekmigro, la habitantaro di Santa Lucia kreskas cirkume 1.2% omnayare. Lua habitanti ekmigras precipue vers Angla-parolanta landi: en l'Unionita Rejio rezidas cirkume 10.000 Santaluciani e 30.000 decendanti. En Usa, rezidas 14.000.

La chef-urbo, Castries, kun  habitanti en 2013, koncentras plu kam 1/3 de la habitantaro. Preske 90% de Santa-Luciani decendas de Afrikani. Cirkume 3% decendas de Indiani.

L'Angla linguo esas oficala. La Franca-kreolo de Santa Lucia (Kwéyòl, anke konocita kom Patwa) parolesas da 95% de la habitanti.

Cirkume 70% de la habitanti esas katoliki, rezulto de Franca influo. Altra Kristana grupi esas Sep-dia Adventisti (7%), Pentekostalisti (6%), Anglikani (2%) ed altri.

En populara kulturo, la lando havas karnavalo ante la karesmo, simile al karnavalo de Trinidad e Tobago. Santa Lucia anke gastigas jazo-festivalo omnayare. Simile ad altra Karibiana landi, soca, zouk e reggae esas la maxim populara ritmi.

Santa Lucianana skriptisto Derek Walcott recevis la Nobel-premio pri Literaturo en 1992. Un ek lua civitani anke recevis la Nobel-premio pri ekonomiko: William Arthur Lewis, en 1979.

Lua koquoarto mixas West-Afrikana, Europana (nome Franca ed Angla) ed Est-Indiana influi, simile a la koquoarto de Dominika, Santa Vincent e Grenadini, e Trinidad e Tobago.

Futbalo e kriketo esas la du maxim populara sporti en Santa Lucia. En 2004, kriketo-ludisti Darren Sammy e Nadine George divenis, rispektive, Sportistulo dil Yaro e Sportistino dil Yaro.




#Article 262: Sant-Pierre (100 words)


Sant-Pierre esas chef-urbo di Santa Pierre e Mikelon. Ol havis  habitanti en 2011. Lua tota surfaco esas 25 km².

La komono di Sant-Pierre konsistas ek l'insulo Santa Pierre ed altra mikra vicina insuli. Malgre mikra, ol kontenas 90% de la habitantaro de Santa Pierre e Mikelon.

L'insuli unesme nomesis Dekedun Mil Virgi, nam deskovrita dal Portugalana explorero João Álvares Fagundes en 1520 en la festo-dio di Santo Ursula e la  virga martiri, la 21ma di oktobro. Ol rinomesis ante 1536.

Til 1945 existis altra komono proxim Santa Pierre: L'Île-aux-Marins. Lua habitanti abandonis ol en 1965 e translojis a Saint Pierre.




#Article 263: Santa Pierre e Mikelon (158 words)


Santa Pierre e Mikelon esas arkipelago e transmara teritorio di Francia en Nord-Amerika. Ol distas  km de Brest, la maxim proxima Franca urbo en Europana kontinento, ma nur 20 km de la peninsulo Bunin, en Kanada, Nord-Amerika.

Bazala fakti pri Santa Pierre e Mikelon.

L'insuli unesme nomesis Dekedun Mil Virgi, nam deskovrita dal Portugalan explorero João Álvares Fagundes en 1520 ye la festo-dio di Santo Ursula e la  virga martiri, 21ma oktobro. Rinomesis ante 1536.

En 1670 Francia anexis ol. En 1713 dal kontrato di Utrecht l'insuli cedesis ad Unionita Rejio. En 1763 pos sep-yara milito Francia cedis ad Unionita Rejio tota lua teritorii en kontinentala Nord-Amerika, ma retrorecevis Santa Pierre e Mikelon.

De 1919 til 1933 dum l'interdiktado di alkoholo en Usa l'insuli konocis granda prosperado pro kontrabando.

Santa Pierre e Mikelon jacas 25 kilometri weste de Newfoundland e Labrador, Kanada. Mikelon separesas de Santa Pierre per 4-kma stretajo.

Peskado esas la precipua ekonomial agado dil insuli.




#Article 264: Santa Vincent e Grenadini (779 words)


Santa Vincent e Grenadini (Angle, Saint Vincent and the Grenadines) esas arkipelago e stato en Karibia.

Bazala fakti pri Santa Vincent e Grenadini

Santa Vincent probable nomesis da Cristoforo Colombo qua supozeble deskovris ol ye la 22ma di januaro (Dio di Santa Vincentius) 1498 e nomizis ol pro la santo. L'indijeni Karib impedis Europana koloniigo til la 18ma yarcento. Dum ta tempo, negra sklavi, qui naufrajis an l'insulo o fugis de Barbados od altra kolonii e serchis refujeyo en Santa Vincent, mixis su kun Indijeni Karib e formacis mestici konocita kom populo Garifuna, o nigra Karibi.

Francia okupis la teritorio de 1719 til 1763 e komencis kultivar kafeo, indigiero, tabako e sukrokano en granda plantacerii, kun la labor-povo da Afrikana sklavi. En 1763 Francia cedis la dominaco dil insulo ad Unionita Rejio. Tamen, Francia riinvadis l'insulo en 1779 pos desembarkar proxim Fort Duvernette. Unionita Rejio fine riprenis la teritorio definitive en 1783, per la kontrato di Versailles.

De 1783 til 1796 eventis konflikti inter Britaniani e le Garifuna, komandita da Joseph Chatoyer. La revolto fine represesis en 1796, e Britaniani deportis preske 5.000 Garifuna a l'insulo Roatán, proxim Honduras.

En 1834 sklaveso abolisesis en Santa Vincent. Dum la fino dil yari 1840ma Portugalani de Madeira komencis enmigrar al insulo, e de 1861 til 1888 personi de Estal Indii komencis arivar. La laborala stando esis severa sive por ex-sklavi sive por l'enmigranti, pro la basa preci di sukro en extera merkati til la komenco dil 20ma yarcento.

L'universala votado adoptesis en la kolonio en 1951. La lando divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 27ma di oktobro 1979. Robert Milton Cato esis l'unesma chefministro pos la nedependo.

Santa Vincent e Grenadini esas konstitucala monarkio. Elizabeth la 2ma di Unionita Rejio reprezentesas da Frederick Ballantyne, generala guberniestro. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua elektesas dal generala-guberniestro.

La legifala povo konsistas ek la Domo dil Asemblitaro, qua havas 21 membri, di qui 15 esas deputati qui elektesas dal populo por 5-yara periodo e 6 esas Senatani indikata dal generala guberniestro. Segun l'artiklo 28 de la konstituco, 4 ek la senatani mustas esar de la partiso qua guvernas la lando, kontre ke 2 mustas esar del opozanta partiso. La konstituco di Santa Vincent e Grenadini adoptesis en 1979, e havas entote 105 artikli.

Santa Vincent e Grenadini aceptas la Judiciala Korto di Estal Karibia kom lua maxim alta apelo-korto, sive por civila, sive por kriminala aferi. Un ek la judiciisti de la Judiciala Korto di Estal Karibia rezidas en Santa Vincent. La fundamenti de la legaro di Santa Vincent e Grenadini esas la komuna legaro di Anglia.

Segun l'artiklo 148 de la Kriminala kodexo di Santa Vincent, homeosexualeso esas nelegala en la lando. Irga persono flagrata en homeosexuala ago povas kondamnesar til 5 yari en karcero.

Santa Vincent e Grenadini jacas inter Santa Lucia norde, Barbados este, e Grenada sude. La lando konsistas ek 32 insuli, di qui 9 habitesas. La maxim granda e populizita insulo esas Santa Vincent, kun 344 km², qua esas montoza e havas volkanal origino. La cetera 45 km² konsistas ek du triimi del arkipelago Grenadini. La volkano La Soufrière (sulfo-ekireyo) kun 1.234 metri di altitudo, esas maxim alta monto dil arkipelago e konstanta minaco. Ol eruptis violentoze en 1902 poka hori ante monto Pelée en Martinik, e produktis 1.680 morti. Lua lasta erupto eventis en 1979.

La klimato dil arkipelago esas tropikala. La pluvoza sezono eventas de mayo til novembro. Kelkafoye, forta uragani frapas l'insuli, exemple l'uragani Dean (2007), Omar (2008) e Tomas (2010).

Cirkume 36% de la lando kovresas per foresti, 10% esas sulo kultivebla, 18% kovresas per permananta plantacaji, 5% esas pastureyi e 31% havas altra uzi. Ne existas importanta fluvii en la lando.

L'agrokultivo, note banano, e la turismo esas la precipua ekonomial agadi de la lando.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2017, Santa Vincent e Grenadini havis  habitanti. La maxim multa (66%) esas negri. Mestici de blanki e negri esas 19%, Estal Indiani esas 6%, Europani esas 4%, indijeni esas 2%, e 3% apartenas ad altra etnii.

L'oficala linguo di la lando esas Angla. La Franca dialekto de Santa Vincent parolesas ordinare en familial aferi.

La religio kun maxima nombro di adepti esas por 75% de la habitantaro esas protestantismo, esante 47% Anglikani e 28% Metodisti. Katoliki esas 13%, e 12% praktikas altra religii (Hinduismo, 7-Dia Adventisti, od altra protestanta religii).

L'urbo maxim populizita esas la chef-urbo, Kingstown.

Pri muziko, la ritmi maxim populara en l'insuli esas calypso, soca, chutney-muziko, steelpan e reggae. La kantisto di soca Kevin Lyttle esas la maxim konocita artisto de la lando.

Kriketo, rugbio* e futbalo esas la maxim populara sporti en la lando.




#Article 265: Samoa (681 words)


Samoa esas arkipelago en Oceania, an la sudo dil Oceano Pacifiko. L'insulo nomizesis pro le Moa, extingita membri dil strucho-familio. La nomo forsan devenis de Maori di Nova-Zelando, o del insulani.

Bazala fakti pri Samoa:

Samoani originis de populi Austroneziani qui expansis su de Sud-Est Azia inter 2500 e 1500 yari aK. Studii pri Lapita populo, qua habitis en la regiono indikas que li voyajis inter Samoa, Fidji e Tonga.

Kontakti kun Europani komencis dum la komenco di 18ma yarcento. En 1722, Nederlandana Jakob Roggeveen esis l'unesma Europano qua vidis l'insuli. Pose, Franca explorero Louis Antoine de Bougainville arivis en la regiono.

Erste pos la yari 1830ma komencis la viziti di Angla misioneri e komercisti. Dum ta epoko, Samoani divenis konocita kom sovaja e militema, e facis violentoz ataki kontre Franciani, Britaniani, Germaniani ed Usani. Segun Barbara A. West, Samoani kapo-tranchis lia enemiki por donar lua kapi a lua chefi, kom pruvo di braveso. Germaniani komencis komercar kun habitanti di Upolu, dum ke Usani komencis komercar kun habitanti di Tutuila e Manu'a, ke pose formacis Usana Samoa.

Cirkum la yaro 1918 la habitantaro di Samoa esis cirkume 38.000 Samoani e 1.500 Europani. Dum la fino di la yari 1920ma komencis movado kontre Europana koloniigo. Ye la 28ma di decembro 1929 alta chefo Tupua Tamasese Lealofi komandis ne-violentoza demonstro kontre Nova-Zelandana administro, ma polico pafis kontre la demonstro e mortis Tamasese e 10 alta personi. En 2002 lor Nova-Zelandana chefministro Helen Clark apologiis pri l'incidento.

Samoa nedependanteskis de Nova-Zelando ye la 1ma di januaro 1962, kun la nomo Westala Samoa. En julio 1997 la lando chanjis lua nomo a Samoa, malgre la protesto di Usa, qua kontrolas Samoa Usana. Nune, malgre ke Samoa e Samoa Usana partigas la sama linguo e raso, la kulturo di la du evolucionis separata: Samoani Usani adoptas Usana futbalo e basbalo kom populala sporti ed influesas da Usana kulturo, kontre ke westala Samoani adoptas kriketo e rugby kom sporti, ed influesas da Nova-Zelandana kulturo.

Segun la konstituco adoptita en 1960, 2 lokala chefi recevis la titulo di chefi di stato (en Samoana, O le Ao o le Malo). Ye la 21ma di julio 2017, Va'aletoa Sualauvi II asumis la guvernerio por 5-yara periodo.

La legifala povo konsistas ek unika chambro, Fono, kun 49 membri qui elektesas por 5 yari. La chefa ministro elektesas da majoritato en Fono.

La judiciala povo apogas su en l'Angla sistemo.

L'arkipelago konsistas ek du precipua insuli, Upolu e Savai'i, qui reprezentas plu kam 99% de la surfaco di la lando, ed ok mikra insuli. Upolu koncentras tri quarimi de la habitantaro. Savai'i esas la maxim granda insulo di la lando. Samoa havas entote  km² di surfaco e 403 km di litoro. La precipua fluvio di la lando esas Vaisigano, che l'insulo Upolu. Entote la lando havas cirkume 15 perena fluveti.

Tota l'insuli originis de volkanal aktiveso, ma nur Savai'i nur havas aktiva volkani. La maxim alta punto di la lando esas monto Mauga Silisili, kun  metri di altitudo.

Lua klimato esas equatorala, kun mezavalora yarala temperaturo di 26,5ºC. La pluvoza sezono iras de novembro til aprilo. Cikloni povas eventar rare.

Industrio reprezentas plua kam 58% de la TNP di la lando, dum ke servadi reprezentas plua kam 30%. Turismo nun reprezentas cirkume 25% de la TNP.

Segun la demografiala kontado di 2016, Samoa havis  habitanti. La maxim multa (92,6%) esas Samoani, 7% esas Euroneziani (mestici de Europani ed Austroneziani), e 0,4% esas Europani, segun The World Factbook.

L'oficala linguo di la lando esas Samoana ed Angla. Inkluzite la personi qui parolas un ek la du oficala lingui kom duesma linguo, existas plua parolanti di Samoani kam parolanti dil Angla: cirkume 91,1% ek la habitantaro parolas la Samoana.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Kongregacional Eklezio Kristana di Samoa (31,8). Altra importanta religiala grupi esas Katoliki 19,4%, Metodisti 15,2%, Asemblo di Deo (13,7%), Kirko di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi (7,6%), Adventisti (3,9%), ed altri.

Tatuo esas parto di la kulturo di Samoa.

Pri literaturo, la precipua nomi esas poeti Albert Wendt, Sapa'u Ruperake Petaia, Eti Sa'aga e Savea Sano Malifa.




#Article 266: San-Tome e Principe (518 words)


San-Tome e Principe esas lando ed arkipelago proxim la marbordo di centr-westal Afrika. San-Tome signifikas en Portugalana 'Santa Tomaso'.

Bazala fakti pri San-Tome e Principe.

L'insulo San-Tome deskovresis dal Portugalani ye la 21 di decembro 1471, dio di Santa Tomaso. L'unesma kolonieto establisesis sucese en 1493, da Portugalana Álvaro Caminha. Príncipe deskovresis en 1472 e lua koloniigo komencis en 1500, lor kun individui nedezirinda en Portugal, exemple judi. Dum ta epoko komencis la kultivo di sukrokano.

San-Tome e Principe divenis nedependanta de Portugal ye la 12 di julio 1975.

San-Tome e Principe esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas direte dal populo per sekreta votado, por 5-yara mandato. Nun esas Evaristo Carvalho. La chefo di guverno esas la chefministro, qua indikesas dal prezidanto. La chefministro indikas l'altra 14 ministri. La nuna chefministro esas Jorge Bom Jesus.

La legifala povo konsistas ek sigla chambra parlamento, nomizita Assembléia Nacional (Nacional Asemblitaro), qua havas 55 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari. Depos 1990, pos modifiko en la konstituco, permisesis la kreado di opozanta partisi. L'insulo Principe havas politikal autonomeso e regionala guverno.

La judiciala povo esas nedependanta del altra du povi. La maxim alta korto esas la Supra korto, konsistanta ek 5 judiciisti, qui indikesas dal Parlamento.

La nuna konstituco di San-Tome e Principe promulgesis ye la 25ma di januaro 2003 ed efikeskis ye la 29ma di januaro sam yaro. Ol konsistas ek 160 artikli. L'unesma konstituco, adoptita en 1975 pos la nedependo, havis 49 artikli.

San-Tome e Principe esas la min granda lando di Afrika. Príncipe jacas 250 km e San-Tome jacas 300 km weste de la litoro di Gabon. La maxim alta monto di lando havas 2,024 metri di altitudo.

Lua klimato esas equatorala en la litoro, kun intensa pluvo-quanto. La precipua fluvio di la lando, jacanta en San-Tome, esas Ió Grande. La fluvio Papagaio esas la maxim longa de Principe.

La linguo oficala esas Portugalana, parolata da 98,4% de la habitantaro. Altra lingui parolata esas Forro, parolata da 36,2%, kreola linguo de Kabo Verda (8,5%), Franca (6,8%), Angolar (6,6%), Angla (4,9%), Lunguie (1%), e 2,4% parolas altra lingui. La maxim multa habitanti parolas plu kam 1 linguo. Preske 96% de la habitantaro rezidas en San-Tome.

La procento di habitantaro segun religio esas: katolikismo (55,7%), Adventisti (4,1%), Asemblo di Deo (3,4%), Nov Apostoliki (2,9%), Maná (2,3%), Universal Eklezio dil Rejio di Deo (2%), Testi di Jehova 1,2%, altri (6,2%), sen informo (1%), e 21,2% praktikas nula religio. Existas mikra, ma kreskanta, komunitato di Mohamedani.

La muziko di San-Tome e Principe recevis influi Portugalana ed Afrikana. La maxim konocata lokala ritmi de San-Tome esas ússua e socopé, kontre ke en Principe la maxim konocata esas dêxa. Tchiloli o San-Lourenso esas muzikala e dansala spektaklo simila a Portugalana Autos de Floripes, qua rakontas historio pri la rejulo Karolus la Granda e la markezo de Mantova, qua originis dum Portugalana Renesanco.

La literaturo di San-Tome e Principe skribesas precipue per Portugalana linguo. Exempli pri Santomeana skriptisti esas Caetano da Costa Alegre, Olinda Beja, Sara Pinto Coelho, Manuela Margarido, Alda do Espírito Santo e Conceição Lima.




#Article 267: Freetown (150 words)


Freetown esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di Sierra Leone. Ol ank esas importanta portuo che l'Atlantiko. Segun la demografiala kontado di 2015 ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 81,48 km². L'urbo esas la precipua centro urbala, ekonomiala, financala, kulturala, edukala e politikala de la lando.

La bazo di lua ekonomio esas la portuala agadi. Lua portuo okupas granda parto dil estuario di la fluvio Sierra Leone, qua formacas un ek la maxim larja e profunda naturala portui del mondo.

La habitantaro di Freetown esas etniale diversa. Nula etniala grupo reprezentas plua kam 29% de lua habitantaro totala. Quale en altra regioni de Sierra Leone, la linguo Krio esas la maxim parolata, e la precipua formo di komuniko inter lua habitanti.

Freetown fondesis ye la 11ma di marto 1792 dal Britaniano John Clarkson por esar habiteyo por liberigita sklavi, e nomizesis tale: Freetown signifikas  'libera urbo'en l' Angla.




#Article 268: Singapur (1418 words)


Singapur esas mikra urbo-stato ed insulo jacanta an sud-estal Azia, sude de la peninsulo Malaya. Ol havas nura urbo, Singapur.

Bazala fakti pri Singapur.

L'unesma mencioni skribita pri Singapur datizas de la 2ma yarcento. Dum la 13ma yarcento ol esis importanta urbo en Malaya. La nomo Singapur devenas del Sanskrita-vorti singa (leono) e pura (urbo). Dum la 16ma yarcento Singapur esis parto di la Sultanio di Johor. En 1613 Portugalani atakis e brulis l'urbeto an la rivo dil fluvio Singapur.

La recenta historio di Singapur komencis en 1819, kande Britaniana politikisto Thomas Stamford Raffles okupis l'insulo. Singapur esis strategiala loko por Britaniana komerco. Britaniana generalo William Farquhar divenis l'unesma rezidento e guberniestro di Singapur, ed asumis la guverno ye la 6ma di februaro 1819.

Til 1824 Singapur kontrolesis dal Malaya sultano, ma ye la 2ma di agosto 1824 ol divenis oficale Britaniana kolonio. En 1826 ol unionesis kun altra Britaniana kolonii en la regiono por formacar la Kolonieti dil Stretajo (Straits Settlements).

Cirkum la yaro 1860 plua kam 80 mil personi habitis la kolonio, di qui plu kam la duimo esis Chiniani. Multa enmigranti arivis por laborar en la plantacerii di kauchukofigieri, e pos la yari 1870ma l'urbo divenis granda centro por l'exportacajo di kauchuko.

Pos l'unesma mondomilito l'urbo divenis importanta navala bazo. En 1935 lietnanto-generalo William Dobbie asumis kom generala komandero di Britaniana trupi en la regiono. Il alarmis pri la riski di ataki kontre Singapur dal Japoniani, ma lua sucii recevis poka atenco.

Japoniani okupis l'insulo ye la 15ma di februaro 1942 dum laDuesma mondomilito pos 6-dia batalio. Pos l'okupeso, Japoniana trupi masakris de 5 mil til 25 mil Chiniani qui vivis en la kolonio. Japoniani rinomizis l'insulo Shōnantō, qua signifikas insulo an la sudo sudo okupita dum l'epoko Showa. Britaniani riokupis Singapur ye la 12ma di septembro 1945, pos ke Japonia perdis la milito.

Pos la fino dil Duesma mondomilito, l'Unionita Rejio permisis Singapur havar lua unesma generala elekto, en 1955. La kandidato favoroza a la nedependo, David Saul Marshall, vinkis, e divenis l'unesma chefministro dil insulo. Pose il arivis en London e demandis kompleta autonomeso por Singapur, ma London ne atencis ilu. Marshall renuncis, e Lim Yew Hock sucedis ilu. Singapur recevis kompleta autonomeso, ecepte por lua defenso ed exteral aferi.

Singapur deklaris nedependo del Unionita Rejio ye la 31ma di agosto 1963 e decidis unionar su kun Malaya Federuro, Sabah e Sarawak por formacar nedependanta Malaizia ye la 16ma di septembro sam yaro. Singapurana chefi decidis unionar kun Malaizia por diversa motivi. Unesme, li pensis ke Unionita Rejio ne aceptus la nedependo di mikra lando. Duesme, li pensis ke lando kun mikra teritorio, poka aquo e naturala moyeni, e sen merkato por lua produkturi ne esis viviva. E fine, li deziris la helpo di Malaizia por kombatar lokala komunisti. Tamen, eventis ideologiala konflikti kun Malaiziana guvernerio Pos la nedependantesko. Malaizia privilejizis Malaya Singapurani, e samatempe suspektis pri la Singapurani kun Chinian origino, e timis ke l'ekonomiala povo dil urbo stimulis transferar la politikala centro di la lando de Kuala Lumpur vers Singapur. Trubli komencis en Singapur en 1964, ed en 1965 Singapurana parlamento votis pri la nedependo per 162 voti yes kontre zero no.

Singapur divenis nedependanta de Malaizia ye la 9ma di agosto 1965. Omna personi prizenta en Singapur ta dio povis selektar se deziris havar o ne la Singapurana civitaneso. Yusof bin Ishak divenis l'unesma prezidanto di la lando, e Lee Kuan Yew lua unesma chefministro. En 1967 Singapur helpis fondar l'Asociuro di Nacioni de Sud-Estal Azia (ASEAN).

En 1990 Goh Chok Tong divenis chefministro di la lando. Dum lua guvernisteso eventis la Krizo Financala di Azia di 1997, e l'epidemio di SARS en 2003.

Singapur esas parlamentala republiko. Ante 1991 la parlamento indikis la prezidanto. Pos reformo di la konstituco en 1991, ilu elektesas dal populo por 6-yara periodo.

La parlamento havas unika chambro kun 94 membri, di qui 84 elektesas direte dal populo por 5-yara mandato, admaxime, dum ke l'altra 10 membri ne elektesas direte.

La legaro di Singapur uzas Britaniana komuna lego, quankam kun lokala diferi. L'uzo di judicii per jurio abolisesis en 1970, e la verdikti decidesas da singla judiciisto. Singapur punisas kelka krimini, exemple sexuala violaco, partopreno en sedicii e vandaleso per korpala punisi, kun frapado per bastono kontre la kriminanto. Mortopuniso uzesas kontre homocido e kontre la komerco di drogi.

Singapur esas mikra insulo-stato sude de Malaizia, qua konsitas ek 63 insuli ed insuleti, di qui la maxim granda esas Singapur. L'insulo Pulau Tekong, kun 24,43 km², esas la duesma maxim granda di la lando. Ol jacas plu proxima de Johor, en Malaizia, kam del insulo Singapur.

Existas du terala konekti kun la teritorio Malaiziana, ambe konstruktita dal homo: norde jacas la choseo Johor-Singapor, longa de 1.056 metri, e weste jacas la ponto Laluan Kedua Malaysia-Singapura, longa de 1.920 metri. Lua maxim alta naturala monto esas Bukit Timah, kun 166 metri di altitudo.

Singapur perdis 95% ek lua originala vejetantaro. Nune, la vejetantaro ed animalaro originala del insulo existas nur en rezerveyi, exemple la Naturala Rezerveyo di Bukit Timah e la Marsha Rezerveyo Sungei Buloh, qui reprezentas nur 0,25% de la surfaco di la lando. Anke ne existas importanta fluvii qui povus furnisar aquo por la bezoni del habitantaro. Do la lando dessalizas, ricikligas e kaptas aquo pluvala por provizar ol por omna habitanti e diminutar la bezoni pri importacar aquo de Malaizia.

La klimato di Singapur esas tropikala ed on ne povas distingar la sezoni. La relativa humideso varias de 79% dum la matino til 73% dum la posdimezo. La mezvalora temperaturo varias de 22 °C til 34 °C dum la yaro. Mayo ed junio esas la maxim varma monati, e de novembro til januaro eventas la musono. La mezvalora pluvo-quanto yarala esas  mm.

Singapur esas un ek la 4 surnomizita, Aziana Tigri, kune Sud-Korea, Hong Kong e Taiwan. Ol esas importanta industriala, komercala e financala centro en sud-estal Azia. Ol havas la 4ma maxim granda TNP per persono del mondo.

Segun statistiki del yaro 2017, Singapur havis  habitanti. La maxim multa (61%%) esas Singapurana civitani. L'altra 39% esis permananta rezidanti ( personi) o stranjera studenti/laboristi o lia dependanti ( personi). Segun la demografiala kontado di 2010, cirkume 43% de la habitantaro Singapur naskis en altra landi. La precipua grupo di stranjeri esas Malaya Chiniani, e pose Chiniani de Popul-Republiko Chinia, Indiani, Bangladeshani, Filipiniani, ed altri. Singapur havas la duesma maxim granda denseso di habitantaro del mondo, pos Monako.

L'oficala lingui di la lando esas Angla, Malaya, Chiniana e Tamil.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Budismo (33,2%), pose Kristanismo (18,8%), Islamo (14%), Taoismo (10%) e Hinduismo (5%). Altra religii esis 0,6%, dum ke 18,5% deklaris ne havar religio.

En 2010 la totala fertileso esis 1.1 puero per muliero, la 3ma min granda del mondo.

La kulturo di Singapur mixas Malaya, Chiniana, Indiana ed Arabian influi. Anke existas importanta Eurazian influo. Pro to, Singapur esas l'unika lando ube la Gregoriala Nov-yaro, la Chiniala Nov-yaro, la Vesak-dio (naskodio di Budo), la dio di Eid al-Fitr (la fino di Ramadan, por la Mohamedani) e la Diwali (Hindua festo) konsideresas publika libera dii.

Omna komunitati di Singapur (Chiniana, Malaya, Tamil) konservas lia muzikala tradicioni. La klasika muziko dil Ocidento anke esas studiata e praktikata che orkestri quale la Simfoniala Orkestro di Singapur. La moderna jenri pop, rock e punk esas populara por la yunaro. Kelka populara artisti esas Stefanie Sun, JJ Lin, Taufik Batisah e Dick Lee.

La precipua linguo parolata en Singapur esas l'Angla, kun Britanian achento. Tamen, segun la demografiala kontado di 2010 cirkume 20% de la habitantaro (od 1 ek 5 personi) ne savas lektar o skribar la Angla, malgre ke to esis plu bone kam en 2010, kande 40% de la habitantaro ne savis lektar o skribar en la Angla.

La precipua religii esas Budismo, Kristanismo ed Islamo. La guvernerio stimulas la respekto ad individuala religii e kredaji.

La maxim populala sporti esas futbalo, basketbalo, kriketo, natado, segliro, tabloteniso e badmintono*. Multa personi vivas en publika rezidal arei tote apuda publika balnobaseni o gimnastikeyi.

Koqu-arto mixas Chiniana, Malaya, Indiana e Tamil influi. Exemple on povas trovar en la sama merkati, e kelkafoyi en la sama baraki, nutraji halal (preparita segun Islamala reguli) e tradicionala nutraji Tamil. Kelka baraki qui vendas Chiniana nutrivi povas preparar li kun Malaya ingredienti.

Quale en Chinia, rizo esas importanta nutrivo en Singapur. Altra importanta nutrivi esas krabi, kalmari ed ostri. Un ek ca dishi esas rostita rayo preparita en folio di banano e spicizita kun pipro.




#Article 269: Somalia (697 words)


Somalia (Somaliana Soomaaliya, Araba الصومال‎ aṣ-Ṣūmāl) oficale Federala Republiko di Somalia esas lando jacanta an estal Afrika. Lu havas kom vicini Djibuti nord-weste, Etiopia weste e Kenia sud-weste. Norde jacas gulfo di Aden. Este e sude jacas Indiana oceano. La lando havas la maxim vasta litoro di Afrika, kun 3025 km di extenso.

La nomo di la lando forsan devenas de Kushit-vorto signifikante 'tenebroza', refere la pela koloro di lua habitanti.

Bazala fakti pri Somalia.

Homi habitis Somalia pos paleolitiko. Pikturi en kaverni evas de 9.000 yari aK. La maxim famoza formacas la komplexo di Laas Geel, qua kontenas un ek la maxim anciena arti en roko di Afrika. Anciena Somaliani domestikigis kamelo. La regiono mantenis prospera komerco kun Anciena Egiptia ed Anciena Grekia.

Islamo arivis en la regiono dum la 7ma yarcento, e la precipua komercala mar-voyi en Reda maro divenis kontrolita da Islamala kalifi. Somaliana komercisti establisis kolonio en Sofala, Mozambik, por extraktar oro. Mogadishu divenis importanta Islamala centro en Est-Afrika. Tamen, Islamala e kristana komunesi en Somalia kunvivis pacoze dum yarcenti.

En 1884 Europana povi decidis dividar Afrika, e la dervisho Muhammad Abdullah Hassan organizis milito en la korno di Afrika kontre Europana okupo. En 1920 Abdullah Hassan fine vinkesis, e Unionita Rejio transformis la regiono pose konocita kom Britaniana Somalia en protektorato. Ye la 15ma di decembro 1923 Italia sendis guberniestro Cesare Maria De Vecchi por guvernar Italiana Somalia.

Pos la duesma mondomilito, Unionita Rejio prenis kontrolo di Britaniana Somalia ed Italiana Somalia kom protektorati, kontre ke Francia kontrolis la vicina Djibuti. En 1958 eventis plebicito en Djibuti pri unionar o ne unionar su kun Somalia, e la maxim multa lua habitanti decidis restar unionita a Francia.

Ye la 1ma di julio 1960 Britaniana ed Italiana Somalia unionesis e nedependanteskis de Unionita Rejio. Lua unesma prezidanto esis Aden Abdullah Osman Daar, qua guvernis til 1967. Ye la 20ma di julio 1961 la lando adoptis lua unesma konstituco. En 1967 Muhammad Haji Ibrahim Egal divenis chefa ministro di la lando.

Ye la 15ma di oktobro 1969 dum vizito a l'urbo Las Anod, prezidanto Abdirashid Ali Shermarke asasinesis da un di lua korpogardisti. Ye la 21ma di oktobro sam yaro eventis stato-stroko e generalo Muhammad Siad Barre asumis la povo. Ilu komencis diktatoreso qua duris til januaro 1991, kande ilu revokesis de la povo. De 1991 til 2000 nula administrestro kontrolis omna lando.

En 1986 komencis l'Interna milito en Somalia. Komence ol esis rezisto kontre la rejimo di Siad Barre, ma pos 1988 Somalian armeo kombatis kontre diversa rebela grupi, inkluzite grupi qui defensis la nedependantesko por Somalilando e por Puntlando. La lando subisas la konsequi di la milito til nun.

Depos 1991, nula guvernerio Somaliana kontrolis komplete tota lando. Norde, la regiono Somalilando nedependanteskis ta yaro, malgre ne agnoskata. Puntlando esas altra regiono qua nedependanteskis, malgre ne agnoskata.

Somalia jacas an la surnomizita Korno di Afrika. Kun  km², granda parto di lua tereni konsistas ek planaji od alta plataji. En la montoza regioni dil nordo, l'altitudo varias inter 900 e 2100 metri. En la centro e la sudo la reliefo esas plana e la mezavalora altitudo esas infre 180 metri. La maxim alta monto di la lando esas Shimbiris, kun 2.450 metri di altitudo. La maxim longa fluvio esas Shebelle, qua naskas en Etiopia ed esas longa entote de 2.526 km, di qui 1.236 km apartenas a Somalia.

Pro lua proximeso kun Equatoro, lua klimato ne varias multe. Ol esas varma dum tota yaro, kun influi de monsono e nereguloza pluvo-quanto. Forta pluvi povas eventar kelkafoye.

La klimato esas arida nordeste e centre de la lando, e mi-arida nordweste e sude. Granda parto dil teritorio recevas min kam 500 mm di pluvo-quanto omnayare. Nordeste, la mezavalora pluvo-quanto yarala esas infre 100 mm.

Somalia havas preske 10 milion habitanti, di qui cirkume 85% esas Somaliani. Multa habitanti esas nomadi. Lua maxim granda urbo esas la chefurbo, Mogadishu. Altra importanta urbi esas Hargeysa e Kismaayo.

Dum yarcenti, Somaliani produktis notora exempli pri Islamala literaturo. Kun l'adopto di latina alfabeto en 1972 por la Somaliana linguo, diversa nun-tempala skriptisti lansis noveli, di qui kelka kun mondala aklamo. Un ek la maxim notora Somaliana skriptisti esas Nuruddin Farah.




#Article 270: Pretoria (524 words)


Pretoria (Tshwane) esas un ek la tri chef-urbi di Sudafrika, esanta la sideyo dil exekutiva povo (Kab-urbo esas la legifala chef-urbo, e Bloemfontein la judiciala). Segun statistiki de 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 1644 km².

Pretoria havas tri universitati e la Konsilistaro por Ciencala ed Industriala Inquesto (Angle: Council for Scientific and Industrial Research, CSIR), la maxim prestijoza organizuro pri ciencala inquesto di Sudafrika.

Existas propozaji pri rinomizar ol Tshwane, tamen la propozaji produktis kelka kontroversi.

L'urbo fondesis en 1855 da Martinus Pretorius, e nomizesis pro lua patro Andries Pretorius (1799-1853), Buro-duktero. Andries selektis loko apud la rivero Apies por esar chef-urbo di Sud-Afrikana republiko (Nederlandane Zuid Afrikaansche Republiek). Andries Pretorius divenis nacionala heroo por la buri, pro vinkir Dingane, chefo dil populo zuluo, e pro negociar la konvenciono di Sand River en 1852, per qua Britaniani agnoskis la nedependo di Transvaal. Pretoria divenis chef-urbo di Sud-Afrikana republiko ye la 1ma di mayo 1860.

Dum l'unesma milito Bura-Angla, l'urbo asiejesis dal republikani en decembro 1880 ed en marto 1881. La paco-pakto signatesis ye la 3ma di agosto 1881. Segun ol, Britaniani grantis propra guvernerio a la Buri. La duesma milito Bura-Angla efektigis l'extingo di la republiko Transvaal e la komenco di Britaniana hegemonio en Sudafrika. Pretoria kapitulacis a Britaniani ye la 5ma di junio 1900.

Transvaal, la kolonio Kabo, la kolonio Natal e la kolonio dil Fluvio Orange unionesis en 1910 por formacar tale nomizita Uniono Sudafrikana. Ca yaro, Pretoria divenis l'administrala chef-urbo di tota Sudafrika, kontre ke Kab-urbo divenis la legifala chef-urbo e Bloemfontein divenis la judiciala chef-urbo. Kande l'unesma mondomilito finis, la lando komencis administrar Sud-West-Afrika, la nuna Namibia. Quale Australia e Kanada, l'Uniono Sudafrikana esis stato kun propra guvernerio, ma asociita a Britanian imperio. Lua kompleta suvereneso konfirmesis per tale nomizita Balfour-deklaro de la yaro 1926. En 1948 la rejimo di rasala segregaco konocata kom apartheid adoptesis en la lando, e duris til 1990.

En 1994, pos la falio dil apartheid, Peter Holmes Maluleka divenis provizore l'unesma negra urbestro di Pretoria. Ye la sam yaro eventis l'unesma elekti pos la fino di la segregaco-rejimo, vinkita da Maluleka. En 2000, pos la kreo di nova municipala strukturi en Sudafrika, la nomo Tshwane adoptesis por la metropolala municipo, qua kreesis per l'uniono di 13 anciena urbi. En 2004, Peter Holmes Maluleka elektesis parlamentano por l'anciena municipo Soshanguve.

La reliefo di Pretoria esas plana, jacanta an valo cirkondata da kolini e monti del montaro Magaliesberg. Ol distas 50 km norde de Johannesburg. La rivero Apies fluas de sudo vers nordo e debushas an la fluvio Pienaars.

La klimato dil urbo esas subtropikala humida (Cwa segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (somero) esas 22.6°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en junio (vintro) esas 11,5°C. Kande ne existas nubi en la cielo, la temperaturi povas falar til 2°C e mem -5°C. Altralatere, dum neordinara kaloroondo en novembro 2011, la temperaturi atingis 39°C, nekomuna dum la printempo.

Pluvi falas precipue dum la somero. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 673 mm, e la maxim pluvoza monato esas januaro, kun mezavalore 135 mm. La sika sezono iras de mayo til agosto.




#Article 271: Paramaribo (243 words)


Paramaribo esas la chef-urbo di Surinam. Segun demografiala kontado di 2012, ol havis  habitanti. To esas preske la duimo dil habitantaro di Surinam. Lua tota surfaco esas 182 km².

La nomo Paramaribo posible originis de Parmirbo, indijena vilajo qua existis en la regiono. En 1613, Nederlandani Nicolaes Baliestel e Dirck Claeszoon van Sanen apertis faktorio ibe. Franci anke fondis faktorio en la regiono en 1644. Nederlandani abandonis la zono ante l'arivo dil Angli en 1650, ma rikonquestis ol en 1667, pos la duesma Angla-Nederlandana milito. Ye la sama yaro, Paramaribo divenis chef-urbo di Nederlandana kolonio Surinam.

La habitantaro dil urbo sempre esis multe diversa. Inter l'unesma Angla koloniigisti esis multa Judi, ed un ek la maxim anciena sinagogi de Amerika fondesis en Paramaribo. La habitantaro dil urbo kreskis multe pos 1873, kande ex-sklavi darfis abandonar l'anciena plantacerii di sukrokano.

Paramaribo restis chef-urbo di Surinam de la kolonial epoko tra la nedependo en 1975, til nun. Dum lua historio, multa incendii devastis ol, exemple en januaro 1821 e septembro 1832.

Paramaribo esas plana urbo, sen kolini. Jacante apud la fluvio Suriname, ol distas cirkume 15 km del Atlantiko.

La klimato dil urbo esas Equatorala (Am segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo yarala varias, segun la monato, de 26°C (decembro til marto) til 28°C (septembro til oktobro).

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 2220 mm, e la maxim pluvoza monati esas mayo e junio, kun mezavalore 290 mm, single. Ne existas sika monati.




#Article 272: Mbabane (249 words)


Mbabane esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di Eswatini. Ol jacas apud la samnoma rivero, ed esas la komercala centro di lua regiono.

Mbabane fondesis en 1887 da Mickey Wells, an la loko ube la choseo Transvaal-Mozambik trairis la rivero Mbabane. L'urbo kreskis pos ke l'administrala centro di la lando diplasesis de Bremersdorp al urbo en 1902.

Ante la duesma mondomilito la maxim multa habitanti di Eswatini habitis rurala distrikti e laboris exter la lando. To preventis la kresko di Mbabane. Pos la milito, la konstrukto di skoli, l'inauguro di la ferovoyo qua ligas Eswatini a Maputo e a la mineyi di Sudafrika ed extera koloko en lokala agadi, exemple la produktado di sukrokano, stimulis la kresko dil urbo.

La reliefo di Mbabane esas partale kolinoza, kun mezavalora altitudo di 1243 metri super la marala nivelo. Ol jacas inter la riveri Mbabane e Polinjani, apud la monti Mdimba.

La klimato dil urbo esas subtropikala, kun influo dil altitudo (Cwb segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (somero) esas 22°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (vintro) esas 11°C. L'urbo havas milda klimato, e nivo falis nur 3 foyi depos 1900.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1441,7 mm. La pluvoza sezono duras de oktobro til marto. Januaro esas la maxim pluvoza monato, kun mezavalore 253,2 mm.

L'aeroportuo maxim proxima esas l'internaciona aeroportuo Manzini. Frequa flugi ligas Mbabane a Johannesburg. Mikr-autobusi ligas Maputo e Manzini a Mbabane, ed altri ligas ol a Johannesburg e Durban.




#Article 273: Eswatini (1029 words)


Eswatini, oficale Rejio Eswatini, esas mikra lando en sudal Afrika, cirkondata dal teritorii di Mozambik este, e Sudafrika, norde, weste e sude. La nomo di la lando originis de la 19ma-yarcenta rejulo Mswati la 2ma, qua expansis ed unionigis la nuna rejio.

La lando nomesis pro la populo Swazi, de etnio bantua, e por la rejulo Mswati la 2ma. Swazi esis olima chefo, e lua nomo signifikas 'la vergo'.

Bazala fakti pri Eswatini.

La nuna Eswatini habitesis de la prehistorio. Arkeologiala restaji montras ke homala grupi ja habitis ibe 200 mil yari ante nun. En multa loki de la lando trovesas pikturi de 27 mil yari ante nun. L'unesma habitanti esis chaseri-kolekteri de etnio Khoisan.

Pos diversa konflikti kun populi qui vivis en la regiono di nuna Maputo, Mozambik, le Ngwane (altra nomo por la populo Swazi) establisis su en la regiono konocita kom Zululando en 1750. Pro le Ngwane esir min povoza kam la populo zuluo, li translojis su adnorde dum la yari 1810ma e 1820ma. Sub la regno di Sobhuza la 1ma la populo Swazi establisis su en la regiono di nuna Eswatini.

Kontakti kun Britaniani komencis dum la 19ma yarcento. En 1881 Britaniani subskribis pakto qua agnoskis la nedependo di Eswatini. Tamen, dum la rejio di Mswati la 2ma, l'unesma blanki - Buri, de Transvaal - establisis su en la teritorio di la lando. En 1902 Britaniani eniris la teritorio di la rejio e proklamis lua dominaco e resortiso super Eswatini, komence kom parto di Transvaal. En 1906 Britaniani separis Eswatini de la kolonio Transvaal.

De 1906 til 1968, Eswatini administresis da rezidanta guberniestro, qua guvernis segun dekreti. En 1963, skribesis en London la konstituco por adoptesur pos la nedependo. La Nacionala Konsilistaro Swazi (liqoqo) opozis ca konstituco. Malgre to, ye la 9ma di septembro 1964 eventis elekti por la Legifala Konsilistaro di Swazilando. La lando nedependanteskis del Unionita Rejio ye la 6ma di septembro 1968 sub la nomo Swazilando. En 1973, lora rejulo Sobhuza la 2ma suspensis la konstituco e guvernis tra dekreti til lua morto, en 1982. Pos lua morto, la lando administresis tra regenteso. Lora rejino Dzeliwe Shongwe guvernis kom regento til 1984, kande el revokesis e remplasesis dal rejino Ntfombi Tfwala. Mswati la 3ma, filiulo de Ntfombi, kronizesis rejulo ye la 25ma di aprilo 1986.

Eswatini esas absoluta diarkio*, en qua ambe la rejulo (Ngwenyama) e la matro-rejino (Ndlovukati) guvernas kun diferanta povi. La matro-rejino (Ndlovukati) esas la spiritala chefo di la lando, kontre ke la rejulo  (Ngwenyama) esas chefo di stato e chefo di guvernerio e la komplemento di la Ndlovukati. Mswati la 3ma. La chefa ministro, nune Ambrose Dlamini, nur esas la chefo dil ministraro.

La parlamento havas 2 chambri: Senato, kun 30 membri, e Domo di Asemblitaro (House of Assembly), kun 65 membri.

Judiciala povo esas duala. En 2006 la konstituco establisis judiciala modelo segun Ocidentala influo. Ol konsistas ek 4 judiciistala korti, un supra korto ed un apelo-korto, qui esas nedependanta de rejala kontrolo. La judiciisti indikesas dal rejulo, ed ordinare esas ekmigranti de Sudafrika.

Kande la lando nedependanteskis ye la 6ma di septembro 1968, ol adoptis konstituco kun influo Britaniana. En la 12ma di aprilo 1973, lora rejulo Sobhuza la 2ma nuligis ol tra dekreto, ed asumis omna povi exekutiva, legifala e judiciala. En 2005, la lando adoptis lua nuna konstituco.

Quankam lua mikra surfaco - nur  km² - Eswatini havas quar geografiala regioni. L'altitudo influas en la klimato e la peizajo.

Alonge la frontiero kun Mozambik jacas Lubombo, kateno di monti kun mezvalora altitudo di 600 metri. La valo di tri fluvii brechizas ta kateno: Ngwavuma, Usutu e Mbuluzi. En ta regiono di vali konocita kom Lowveld la precipua ekonomiala agado esas l'edukado di bovaro. An la westala frontiero kun Sudafrika jacas montoza regiono konocita kom Highveld, kun mezvalora altitudo di 1 200 metri. En ta regiono jacas la chef-urbo di la lando, Mbabane. Inter ta regiono e la valo jacas Middleveld, regiono kun mezvalora altitudo di 700 metri.

Pluvas plu freque dum la monati di somero, ofte forte. La sika sezono eventas dum la vintro. La mezvalora pluvo-quanto esas plu alta an la regiono Highveld (1000 til 2000 mm omnayare). Este, an la vala regiono Lowveld, la mezvalora pluvo-quanto yarala varias de 500 mm til 900 mm. La vejetantaro varias de pluvala foresto an la nordo til savano este e nordeste de la lando.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Eswatini havis  habitanti. Cirkume 97% esas Afrikani, kun kelka mixuro di blanka Afrikani (Buri) ed Angli. L'Europani esas 3%.

L'oficala lingui di la lando esas Angla e SiSwati.

La religio kun maxima nombro di adepti esas kristanismo, praktikata da 90% de la habitantaro. Mohamedani esas 2%, altri (inkluzite Baha'i, Budismo, Hinduismo, edc) esas 8%.

La demografio di Eswatini afektesas dal epidemio di AIDS, qua produktas granda mortado. Cirkume 27,4% de la adulti portas la viruso. La viv-expekto por la habitantaro esis 57,2 yari en 2018.

Existas 830 publika skoli en Eswatini, inkluzante elementala e licei. Ank existas 34 privata skoli agnoskata, ed altra 14 neagnoskata. Primara eduko komencas ye 6-yara evo, e l'obligiva eduko duras dum 7 yari. La sekundara eduko duras dum 5 yari. La lando havas 3 universitati: l'Universitato di Eswatini, la Nazarena Universitato di sudal Afrika, e l'Universitato Kristana di Swazilando. En Sidvwashini, sub-urbo de Mbabane, ank existas skolo-tereno dil internaciona Universitato Limkokwing pri Kreiva Teknologio.

La tradicionala kulturo di Eswatini permisas poligamio por la viri. La chefulo di familio komandas tra exempli, e judikesas kom la provizanto por omna familio.

La precipua tradicionala ceremonio esas Incwala, qua eventas ye la 4ma dio pos la plena luno maxim proxima de la 21ma di decembro. La maxim bona tradukuro por Incwala esas la ceremonio dil rejeso. Ol nur eventas kande la lando havas rejulo - sen rejulo ne eventas Incwala. La rituali kontrolesas da sacerdoti nomizita Bemanti (populo de la aquo) o Belwandle (populo de la maro) nam li adportas aquo de la maro o de la fluvii por plufortigar la rejulo.

La tradicionala muziko de la populo Swazi di Eswatini uzanta tradicionala instrumenti duras esar populara, ma moderna jenri, exemple rock, pop-muziko e hip hop populareskis dum recenta yari.




#Article 274: Bern (906 words)


Bern esas chef-urbo di Suisia. Segun statistiki de 2018, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 51,6 km². Lua metropolala regiono havis  habitanti en 2000. La linguo oficala dil kantono Bern esas la Germana.

En 1983 lua historiala centro (Germane: Innere Stadt) deklaresis Mondala Patrimonio dil Homaro dal UNESKO. En 2010, l'urbo judikesis kom un ek la dek urbi del mondo kun maxim bona vivo-qualeso. Bern gastigas universitato qua portas lua nomo, fondita en 1834 e la 3ma maxim granda universitato de Suisia. Segun statistiki, 39,2% ek la habitantaro dil urbo kompletigis ula universitato o fakultato.

Segun legendo, komto Berthold la 5ma povis konceptar la nomo dil urbo kande il jus trovis urso dum chasado. Do ilu decidis pri 'Urs-urbo' (Bär signifikas 'urso' en la Germana).

L'oficala linguo del urbo esas la Suisa varietato di la Germana.

L'unesma evidentaji pri homala kolonieti an la valo dil rivero Aaare evas de Neolitiko. Tamen, l'unesma kolonieto konocata kreesis en Engehalbinsel, norde de la nuna urbo. La kolonieto La Tène kreesis inter 300 aK e 200 aK, e fortifikesis dum la 2ma yarcento aK. Dum la Romana epoko, mikra kolonieto Galo-Romana (vicus) rifondesis an la sama loko.

Segun historiografio de la 14ma yarcento, l'urbo fondesis en 1191 da la familio Zähringer. En 1353 ol unionis kun altra 7 kantoni por formacar la Kunfederuro Suisa, qua duris de 1553 til 1481. Bern invadis e konquestis la kantono Aargau en 1415, e la kantono Vaud ed altra mikra teritorii en 1536. Do, ol divenis la maxim granda urbo-stato norde del Alpi. Dum la 18ma yarcento, ol inkluzis granda parto de la nuna kantono Bern e la kantono Vaud.

L'urbo expansis adweste, en la limiti di la peninsulo kreita dal rivero Aaare. La turmo Zytglogge esis la limito dil urbo de 1191 til 1256, kande la turmo Käfigturm divenis lua nova limito, til 1345. Pose konstruktesis la turmo Christoffelturm, qua esis la limito dil urbo til 1622. Du nova fortifikuri konstruktesis por protekar la urbo dum la Milito di Triadek Yari.

Bern invadesis da Franca trupi en 1798, dum la Revolucionala Militi di Francia, kande ol perdis parto ek lua teritorii. Ol riprenis kontrolo dil alta regiono Oberland en 1802 e, pos la Kongreso di Wien, ol recevis kontrolo di la Franca-parolanta regiono Jura. Til 1979, kande la kantono Jura kreesis, la kantono Bern esis la maxim extensa de Suisia. Tamen, parto del anciena Jura (cirkume 540 km²) restas kontrolita dal kantono Bern, e formacas un ek lua 10 administrala regioni.

Bern dvenis chef-urbo di la nuna federuro Suisa en 1848. Dum l'unesma mondomilito Suisia restis neutra, e kelka kongresi del Unesma Internacionalo e de la Duesma Internacionalo eventis che l'urbo. En 1914, l'urbo gastigis la Nacionala Expozo Suisa, qua lor recevis 3,2 milion viziteri, malgre l'eventi del unesma mondomilito en vicina landi.

Kulturala eventi florifis en la urbo dum la yari 1960ma. En mikra teatri, la teatraji de nuntempala skriptisti montresis. La kulturala centro por la yunaro Gaskessel inauguresis en 1971. Dum la komenco dil yari 1980ma eventis revolti, kelkafoye violentoza, di la yunaro en multa loki dil urbo. Dum la fino di la yardeko kreskis la konsumo di drogi, plu videbla en la parko Kleine Schanze.

En 1992 l'urbo elektis lua unesma Socialista urbestro, Klaus Baumgartner.

La habitantaro di Bern kreskis de cirkume 5.000 personi dum la 15ma yarcento til cirkume 12.000 personi en 1800, 60.000 personi en 1900, e plua kam 100 mil personi dum la yari 1920ma. Dum la yari 1960ma ol atingis 165.000 habitanti, e pos ta epoko ol diminutis, til cirkume 130.000 personi en 2000. En 2018, la kalkulita habitantaro esis  personi, di qui 34% esis stranjeri.

Bern jacas an la samnoma platajo, weste de la geografiala centro di Suisia. Komence ol konstruktesis sur kolinoza peninsulo cirkondata dal rivero Aare, ma kreskis trans l'originala limiti del urbo. Multa ponti konstruktesis por permisar lua expanso.

La meteorologiala staciono maxim proxima jacas en l'urbo Zollikofen, distanta cirkume 5 km de la centro di Bern. La klimato dil urbo esas temperema oceanala (Cfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -0,4°C, kontre ke la temperaturo en julio (somero) esas 18,3°C. La maxim varma temperaturo enrejistrita dum recenta yari esis 37°C en 2003. Temperaturi super 25°C enrejistresas mezavalore dum 40 dii, omnayare.

La mezavalora yarala pluvo-quanto en Bern esas 1059 mm, e la maxim pluvoza monato esas mayo, kun mezavalore 119 mm.

Bern havas 13 linei di suburbala treni, qui transportas cirkume 175 mil personi omnadie, e ligas ol a vicina urbi. De la centrala ferovoyala staciono dil urbo (Bahnhof Bern) departas treni qui ligas ol ad altra Suisa urbi, ed anke ad altra landi. Ol recevis  veheri omnadie en 2014. Existas funikularo longa de 106 metri, qua ligas la distrikto Marzili a Bundeshaus. Ol esas la 2ma maxim kurta funikularo de Europa, dop la funikularo di Zagreb.

La kompanio Städtische Verkehrsbetriebe Bern (SVB) administras 16 linei di autobusi, 3 linei di troleobusi e 5 linei di tranveturi, qui kovras tota urbo. Pri internaciona transporto per autobusi existas linei qui ligas Bern ad altra urbi, nome en Germania, Bosnia e Herzegovina, e Kroatia.

La chosei A1, A12 ed A6 ligas Bern ad altra Suisa ed exterlanda urbi. Multa ponti ligas la historiala quarteri an la peninsulo a la nova distrikti an l'opozanta rivo dil Aare.

L'aeroportuo di Bern jacas an la vicina urbo Belp, e recevas regionala flugi Europana. En 2016,  veheri uzis ol.




#Article 275: Damaskus (280 words)


Damascus esas chef-urbo di Siria, e la 2ma maxim populoza urbo di la lando pos Aleppo. Lua metropolala regiono havas plu kam 2.4 milioni habitanti.

La nomo dil urbo evas adminime 3000 yari. Ol forsan signifikas 'industrieyo'.

Damascus esas un ek la maxim anciena urbi del mondo. Homi ja habitis la regiono cirkume la 7ma yarmilo aK. La regiono esis parto di Babiloniana imperio, ed konquestesis da Alexandros la Magna dum la 4ma yarcento aK. En 64 aK generalo Pompeius Magnus anexis ol por Romana imperio.

L'urbo konsideresis importanta por la Romani. Segun la Nova Testamento, dum voyajo vers Damascus Paulus vidis Iesu Kristo. En 222 l'imperiestro Septimius Severus transformis la regiono en kolonio.

En 635 la generalo Khalid ibn al-Walid konquestis l'urbo. Lia sucedinto, al-Walid, komencis en 706 la konstrukturo di granda moskeo. Turki arivis dum la 11ma yarcento, ed Otomani okupis ol en 1516 e mantenis ol por cirkume 4 yarcenti. En 1867 misionero E. C. Miller kalkulis ke l'urbo havis cirkume 140.000 habitanti, di qui 30.000 esis kristani, 10.000 judi e 100.000 esis Mohamedani.

Pos fino dil unesma mondomilito Francia okupis Siria. Ye la 21ma di junio 1943 militala forci de Unionita Rejio e de Libera Francia kaptis l'urbo de la Francia di Vichy. Kande Siria divenis komplete nedependanta en 1946 Damascus divenis chef-urbo di la lando.

Damascus konstruktesis en strategiala loko di platajo, 680 metri adsur la maro, proxim la montaro Anti-Libano e la fluvio Barada, ed en la krucovoyo di du komercala voyi: la norda-suda voyo ligas Egiptia ad Avan-Azia, e l'esta-westa voyo trairas dezerto por ligar Libano al valo dil fluvio Eufrati. La montaro Anti-Libano esas la naturala frontiero qua separas Libano de Siria.




#Article 276: Bangkok (492 words)


Bangkok esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Tailando. En Tailandana, lua nomo esas Krung Thep Maha Nakhon o simple Krung Thep. L'urbo okupas  km² an la delto dil fluvio Chao Phraya e havas cirkume 8 milion habitanti, o 12,6% de la habitantaro di Tailando.

La nomo Bangkok probable devenas del Bengali-vorto bangaung signifikante 'foresto-vilajo' o 'oliv-boski'. La kompleta ceremoniala nomo di Bangkok esas Krungthepmahanakorn Amornrattanakosin Mahintrayuthaya Mahadilokpob Noparat Rajataniburirom Udomrajanivel Mahasatharn Amornpimarn Awatansatis Sakatadtiya Wisanukamprasit – posible la maxim longa nomo di ula urbo, donita dum la regno di Mongkut.

Nun, l'urbo gastigas permanante la sideyi lokala di multa transnaciona entraprezi, ed esas importanta regionala centro por aferi e banki. Ol anke divenis importanta centro por transporti e por sanesoflego, exemple la hospitalo Bumrungrad, qua divenis populara destino por kirurgii. La surnomizita medicinala turismo divenis importanta por la urbo: cirkume  personi vizitis l'urbo en 2011 por kuracado. Ol anke konocesas pro lua kulturala atraktivi, noktala vivo, e lua distrikti di prostitucado.

L'urbo originis de mikra komercala vilajo dum la rejio Ayutthaya. Pro lua strategiala lokizo, ol gradope divenis importanta. Kande Ayutthaya okupesis dal Burmana imperio en 1767, lora kronizita rejo Taksin establisis lua chef-urbo en la vilajo, qua divenis la bazo dil rejio Thonburi en 1768. En 1782, lora sucedinto di Taksin, Phutthayotfa Chulalok (Rama la 1ma) translojis la chef-urbo al insulo Rattanakosin, ed erektis pilastro (Lak Mueang) qua simbolizis la fondo dil urbo ye la 21ma di aprilo 1782.

Bangkok gradope expansis lua internaciona komerco, komence kun Chinia, e pose kun Ocidentala komercisti dum la 19ma yarcento. Dum la regni di Mongkut (Rama la 4ma, de 1851 til 1868), e di Chulalongkorn (Rama la 5ma, de 1868 til 1910) inauguresis ferovoyo, moderna imprimomashini, vaporomashini, urbala substrukturi, e la docado e publika sanesoflego kreesis e modernigesis. L'urbo divenis la centro di disputi politikala pos ke l'absoluta monarkio abolisesis en 1932.

La reliefo di Bangkok esas plana, jacanta an la delto dil fluvio Chao Phraya, kun mezavalora altitudo di 1,5 metri. Existas multa naturala kanali (lokale nomizita kongs). La fluvio Chao Phray sinuifas tra la urbo, irante til la gulfo di Tailando, cirkume 25 km sude. La sulo dil urbo esas maxim ofta argiloza, kun marala origino. La mezavalora dikeso di ca argiloza sulo esas 15 metri. Existas 8 granda subtera jaceyi di aquo, multe explotata, e ca exploto efektigas la sinko di multa imobli e substrukturi. Nun, multa regioni del urbo jacas 1 metro sub marala nivelo.

La klimato di Bangkok esas tropikala di savano (Aw segun la klimatala klasifikuro da Köppen), sub influo de la monsono di sud-Azia. Dum la yaro, la temperaturi varias de 22ºC en decembro (mezavalora minima dum vintro) til 35,4ºC en aprilo (mezavalora maxima). La pluvoza sezono komencas la duimo di mayo, kun l'arivo di la monsono. La maxim pluvoza monato esas septembro, kun mezavalore 334,3 mm, e la maxim sika monato esas decembro, kun mezvalore 6,3 mm. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1648,2 mm.




#Article 277: Togo (975 words)


Togo (France République Togolaise) esas lando en westal Afrika an la bayo di Benin. Lu havas kom vicini Benin este, Burkina Faso norde, e Ghana weste. Sude jacas Oceano Atlantiko.

La lando nomesis pro Lago Togo.

Bazala fakti pri Togo.

La historio di Togo ante l'arivo di la Portugalani esas poke konocata. De la 11ma til la 16ma yarcento, diversa tribui (Ewe, Mina, Guin) arivis en la regiono, ed okupis precipue la litoro. Dum la sequanta du yarcenti, la regiono di Togo divenis importanta centro di inkurso por Europani serchante sklavi. Litoro di la regiono divenis konocita kom Rivo di la Sklavi.

Segun pakto signatita en l'urbeto Togoville sub rejio di Mlapa la 3ma, Germana imperio deklaris Togo sua protektorato.En 1905 Togo divenis Germana kolonio, sub nomo Togolando. Germani kreis ibe bona strukturo di ferovoyi, e balde ol divenis lua maxim importanta kolonio Afrikana. En 1916 dum l'unesma mondomilito, Unionita Rejio e Francia okupis Togolando. En 1922 li dividis lua teritorio, sub la tutelo di la Ligo di la Nacioni.

En 1955 Franca Togolando divenis autonoma republiko unionita a Francia. Ta yaro kreesis legifal asemblajo elektita per universala votado, e l'ofico di chefministro, qua divenis la chefo di guvernerio. Ta modifiki enkorpigesis en konstituco aprobita per plebicito en 1956, malgre ke la teritorio duris tutelita dal Unionita Nacioni.  En 1957, la civitani de Britaniana Togolando votis por unionar sun kun Ora Rivo, la nuna Ghana.

Franca Togolando divenis nedependanta ye la 27ma di aprilo 1960, ed adoptis la nomo Togo. Sylvanus Olympio, lua unesma prezidanto, asasinesis dal militisti ye la 13ma di januaro 1963. Emmanuel Bodjollé asumis la povo, e du dii pose ilu transferis povo a Nicolas Grunitzky. Grunitzky guvernis til la 13ma di januaro 1967,  kande stato-stroko sensanga, komandita da Gnassingbé Eyadéma, revokis lu.

La diktatoreso di Gnassingbé Eyadéma, la maxim longa de Afrika, duris dum 38 yari, til lua morto ye la 5ma di februaro 2005. Pos lua morto, lua filiulo ed ex-ministro por publika verki, mineyi e telekomuniki Faure Gnassingbé indikesis dal militisti por la prezidanteso. Poka nacioni agnoskis la guvernerio, e Faure Gnassingbé renuncis ye la 25ma di februaro, pos aceptar elekti qui eventis en aprilo sam yaro. Segun l'oficala rezulti, Gnassingbé vinkis l'elekti kun plu kam 60% de omna voti, ma lua opozanto Emmanuel Bob-Akitani deklaris su gananto kun 70% de omna voti, e denuncis fraudo. L'agitesi pos l'elekto produktis til 400 morti, segun l'Unionita Nacioni. Cirkume 40.000 Togoana civitani fugis vers la vicina landi pro la konflikti. Faure Gnassingbé rielektesis en 2010 e 2015.

Togo esas prezidantala republiko. La chefo di stato e chefo di guvernerio esas la prezidanto. Pos 2005 esas Faure Essozimna Gnassingbé, qua rielektesis en 2010. La chefa ministro nur esas la chefo dil ministraro, e nune esas Komi Sélom Klassou.

La parlamento havas unika chambro, la Nacional Asemblitaro (Assemblée Nationale), kun 81 membri, qui elektesas dal populo por 5-yara mandato. L'unika partiso esas la Uniono por la Republiko (Union pour la République, UNIR), qua sucedis l'anke unika partiso Asemblajo dil Populo di Togo (Rassemblement du Peuple Togolais, RPT) en 2012.

La judiciala povo influesis da Franca sistemo: la maxim alta korti esas la supra korto e la rekursala korto.

La nuna konstituco adoptesis ye la 27ma di septembro 1992 e revizesis en 2002.

Centre de la lando predominacas kolini. Sude, existas platajo e plana sulo kun laguni e marshi. La maxim alta monto di la lando eas Monto Agou, kun 986 metri di altitudo.

Norde de la lando, la dominacanta vejetantaro esas savano. Sud-weste existas tropikala foresti. La rapida kresko dil habitantaro efektigas la destruktado di foresti. La kultivebla tereni reprezentas cirkume 32% de omna surfaco di la lando.

La klimato dominacanta esas tropikala, kun karakteri di savano norde de la lando, e kun du pluvoza sezoni sude: l'unesma eventas de aprilo til julio, e la duesma de oktobro til novembro. La mezavalora yarala pluvo-quanti ne esas granda.

La precipua fluvio de la lando esas Mono, longa de 450 km, qua debushas an la Gulfo di Benin, e havas kom precipua enfluanti la riveri Anié ed Amou. Norde de la lando, la maxim importanta rivero esas Oti (e lua enfluanti Koumagou e Kara), qua debushas an la lago Volta.

Preske 65% de la habitantaro praktikas agrokultivo nur por vivo-moyeni, e la lando bezonas importacar multa nutrivi. La precipua nultrivala kultivi esas maizo, manioko e milyeto. Exterlanda komerco eventas precipue en Lome, tra lua portuo. La precipua klienti por l'exportaci di Togo en 2006 esis India, Burkina Faso e la Popul-Republiko Chinia.

Togo exportacas precipue fosfato (esante la 4ma maxim granda produktero mondala di fosfato), kakao e kafeo. Ol esas un ek la maxim povra landi del mondo.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Togo havis  habitanti. La maxim multa (99%) esas Afrikani - entote 37 tribui, di qui la maxim granda esas Ewe, Mina, e Kabre. Europani e Siriani-Libanani esas 1%. En 2018, 41,7% de la habitantaro rezidis en urbi. La mezavalora viv-esperajo esis 65,8 yari la sam yaro.

L'eduko puerala esas obligema dum 6 yari. En 2015, 63,7% de la habitantaro savis lektar ed skribar, esanta 77,3% ek la viri, e 51,2% ek la mulieri.

L'oficala linguo di la lando esas Franca. La lingui Ewe e Mina esas la maxim parolata en sudo, kontre ke Kabye (o Kabiye) e Dagomba esas la du lingui maxim parolata en nordo.

La tradicionala religii praktikesas da 51% ek la habitantaro. Kristani esas 29%, e Mohamedani esas 20%.

La maxim granda urbo esas Lome. Altra importanta urbi esas Sokodé e Kara.

La kulturo di Togo influesas da lua etniala grupi, note l'Ewe, Mina, Tem, Tchamba e Kabre, exemple la famoza statueti dil populo Ewe pri lia ibeji (adorata dei), e la mariajita skulturi de la habitanti di Kloto, en qua du ligna imaji unionesas per ligna ringo, omni skultita en la sama ligna trancho.




#Article 278: Tonga (1006 words)


Tonga esas lando ed insul-grupo en Oceania, jacanta centre-sude de Pacifiko. L'indijena nomo dil insuli esas Tonga o Tongatabu, signifikante 'santa'.

Tonga anke divenis konocita kom Amikal Insuli (en Angla linguo: Friendly Islands) dal navigisto James Cook, pro lua pacema recevo dal nativi kande ilu vizitis l'insuli unesmafoye, en 1773. Il arivis dum ʻinasi, lokala festivalo. Tamen, Cook ne savis ke lokala chefi deziris mortigar lu, ma deskonkordis pri quale facar to.

Bazala fakti pri Tonga.

Arkeologiala restaji montris ke l'unesma habitanti di Tonga navigis del arkipelago Santa-Cruz (nun parto del Insuli Salomon) ed arivis en regiono cirkume  yari ante nun. La maxim anciena populo qua habitis l'insuli esis le Lapita. Li peskis, kultivis planti e facis ceramikajo. La periodo de cirkume 450 aK til 1865 konocesis kom Imperio Tui'Tonga, kun centro en l'insulo Tongatapu e chef-urbo en Mu'a.

L'unesma Europani qui vizitis l'insuli esis la Nederlandani Willem Schouten e Jacob Le Maire, en 1616. Li vizitis l'insulo Niuatoputapu, norde del arkipelago. En 1643, Abel Tasman vizitis Tongatapu e Haʻapai. Altra importanta vizitero esis James Cook, en 1773, 1774 e 1777.

En 1845, Tāufaʻāhau unionis l'arkipelago e formacis rejio. En 1875 ilu deklaris Tonga konstitucala monarkio.

Tonga divenis Britaniana protektorato ye la 18ma di mayo 1900, pos amikeso-pakto kun Unionita Rejio. Diferante de altra insuli che Pacifiko, ol ne perdis sua tradicionala monarkio. La pakto pri protektorato finis en 1970, e Tonga nedependanteskis en 4ma di junio sam yaro. Ol nemediate eniris Britaniana komunitato.

En julio 2010, la lando demarshis decideme por divenar konstitucala monarkio, kande Sialeʻataongo Tuʻivakanō divenis l'unesma chefministro direte elektita dal Legifala Asemblitaro.

La konstituco di Tonga ratifikesis ye la 4ma di novembro 1875 dal rejulo George Tupou la 1ma. Ol havas entote 115 artikli. Segun ol, Tonga esas konstitucala monarkio. Lua nuna chefo di stato esas rejulo Tupou la 6ma, de la 18ma di marto 2012. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Pōhiva Tu'i'onetoa. Til julio 2008, la monarko anke esis chefo di guvernerio di la lando.

Esas desfacila emendar la konstituco: singla emendo mustas lektesar tri foye en la chambro di deputati, pose sendesar a la Privata Konsilistaro dil guverno e, mem se la Konsilistaro aprobas ol per unanimeso, ol mustas fine sendesar a la rejulo, e nur efikeskos pos rejala signato. La konstituco emendesis lastafoye en 2016.

La parlamento (Fale Alea) konsistas ek unika chambro kun admaxime 30 membri. Nun esas 26, di qui 17 elektesis direte dal populo, 9 elektesis nedirete dal heredala chefi, e 2 ne elektesis.

La judiciala povo di Tonga konsistas ek la Privata Konsilistaro, la Tribunalo por Apelo, la Supra Judicikorto, tribunali di unesma instanco e la Tribunalo pri Tereni.

Segun determinas lua konstituco, Tonga furnisas gratuita prima skolo por tota habitantaro, liceo por omni kun simbolala preci, e la stato pagas studii en exterlanda universitati, nome por medicino. Tonga anke grantas medikala sokurso por omna habitantaro. Lua konstituco anke protektas privata proprieto: stranjeri ne povas komprar tereni, nur povas lokacar proprieti.

Tonga esas arkipelago konsistanta ek 171 insuli, di qui nur 45 habitesas permanante. Ol havas entote 419 km di litoro. La maxim granda insulo esas Tongatapu, qua havas entote 257 km². En Tongatapu jacas la chef-urbo, Nuku'alofa. L'arkipelago distas 1770 kilometri NE de Auckland en Nova-Zelando, e 690 km de Suva, chef-urbo di Fidji.

Geologiale, existas du tipi di sulo che l'insuli: kalkopetrala sulo de koraliala origino en la maxim multa insuli, e kalkopetrala sulo superpozita a volkanala sulo. Foresti kovras 11% ek tota surfaco. La suli dil insuli esas fertila, ecepte ube volkanal agado esas recenta. Lua maxim alta monto, che l'insulo Kao, esas alta de 1033 metri super la marala nivelo.

La klimato dil arkipelago esas tropikala kun du sezoni: varma de decembro til mayo e moderema de junio til novembro. La pluvo-quanto esas plu intensa de februaro til aprilo. Povas eventar cikloni de oktobro til aprilo.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Tonga havis  habitanti. La maxim multa (97%) esas Tongani. Mestici di Tongani esas 0,8%, e 2,2% apartenas ad altra etnii, segun la demografiala kontado di 2016. Plu kam 70% de la habitantaro habitas Tongatapu, la maxim granda insulo di arkipelago. Granda parto de la habitantaro havas Polineziana origino, kun mikra mixo di Melaneziani. Cirkume 3 o 4 mil habitanti havas Chiniana origino.

L'oficala lingui di la lando esas Tongana ed Angla. De la habitantaro, 76,8% parolas la du lingui, 10,6% parolas la du plusa altra linguo, 8,7% parolas nur la Tongana, 0,7% parolas nur l'Angla, 1,7% parolas nur altra linguo, e 2,2 ne informis pri lua idiomo.

La religio kun maxima nombro di adepti esas protestantismo, praktikata da 64,1% de la habitantaro. Mormoni esas 18,6%, katoliki esas 14,2%, 2,4% praktikas altra religii, 0,5% praktikas nula religio, e 0,1% ne informis pri religio.

Skolo esas gratuita ed obliganta por pueri evante 6 til 14 yari, e 98.9% de la Tongani savas lektar e skribar.

La precipua karakteristiki di la socii Tongana, sive tradicionala, sive nuntempala, esas la stratigo sociala e la hierarkio. En Tonga existas tri sociala grupi: la membri de la rejala familio (Tongane: tu'i ha'a), importanta civitani (hou'eiki, konsistanta ek religiala chefi, aktivisti, artisti famoza, edc.) e l'ordinara individui. Tamen, omna tituli esas heredala, e transmisesas a la decendanti per patrala familio. La konstituco di 1875 kreis nova kategorio, l'aristokratio proprieteri di tereni. La familio en Tonga konsistas ek paro e lua filii qui rezidas en ula domo, o grupo di familii qui vivas en un o plusa vilaji. Kristanismo influas multe la kulturo Tongana. La rejo Taufa'ahau Tupou la 4ma praktikis la Metodista-kredo, qua esas la religio di 40.000 habitanti.

La maxim populara sporto en Tonga esas rugbio. L'esquado Tongana pri rugbio surnomizesas Sea Eagles (marala agli). Depos 1994, l'Asociuro Tongana pri Futbalo esas membro de FIFA. Usana futbalo, Australiana futbalo, boxo e kriketo anke praktikesas. Tonga partoprenis unesmafoye en l'Olimpiala Ludi di 1984. L'unika medalio Olimpiala di Tonga, arjenta, ganesis en 1996 dal boxisto Paea Wolfgramm.

En lua vasta litoro praktikesas multa aquala sporti, exemple surf, kitesurf, kayako, ed altri.




#Article 279: Port-of-Spain (244 words)


Port-of-Spain esas chef-urbo di Trinidad e Tobago. Segun statistiki de 2011, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 12 km².

Port-of-Spain fondesis proxim l'indijena vilajo Cumucurapo. Hispani instalis portuo en la regiono, qua divenis konocita kom Puerto de los Hispanioles, e pose Puerto de España. En 1560, li instalis garnizono en mikra fuorto proxim la monti Laventille, la nuna estala limito del urbo. La fuorto kaptesis da Walter Raleigh en 1595, ma retrodonesis a Hispania en 1604. L'indijeni Karib qui vivis en la zono ofte voyajis a la kontinento (la nuna Venezuela) ed a la fluvio Orinoco.

Port-of-Spain jacas en regiono plana. La montareto lokale nomizita Northern Range jacas an la nordo dil urbo, e lua maxima altitudo esas 900 metri. Existas granda biodiverseso en Northern Range, kun plua kam 465 speci di uceli e 100 speci di mamiferi.

Sude del urbo jacas la marsholando nomizita Caroni, qua esas protektata zono, e to impedas l'expanso dil urbo.

La klimato di Port-of-Spain esas tropikala (Aw segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun varma temperaturi omna dii dil yaro. La temperaturi kustume varias de 17°C til 34°C, e rare superiras 35°C la maxima, o 15°C la minima.

La pluvoza sezono duras de junio til novembro, kontre ke la sika sezono duras de decembro til mayo la sequanta yaro. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1408 mm, e la maxim pluvoza monato esas agosto, kun mezavalore 244 mm. Marto esas la maxim sika monato, kun mezavalore 16,9 mm.




#Article 280: Trinidad e Tobago (904 words)


Trinidad e Tobago esas lando en Karibia konsistanta ek du insuli, Trinidad (la maxim granda) e Tobago, ed altra insuleti. Ol distas 11 km de Venezuelana litoro.

Bazala fakti pri Trinidad e Tobago

Tobago nomesis da Cristoforo Colombo en 1498 de la Haitiana vorto tambaku (pipo) - forsan pro ke il remarkis l'indijena kustumo di fumar tabako en pipi. Trinidad anke nomesis da Cristoforo Colombo en 1498, forsan pro Triuno-Sundio, o pro tri insul-monti videbla de la maro. En 1595, Angla explorero, Sinoro Walter Raleigh, atakis Hispana kolonio en Trinidad. Dum la 16ma e 17ma yarcenti, Nederlandani e Kurlandani (de la Dukio di Kurlando e Semigalia, regiono nune apartenante a Latvia) establisis kolonio en Tobago por produktar tabako e kotono.

Dum la 18ma yarcento la du insuli esis Hispaniana kolonio, ma ta epoko l'insuli kovrabis per foresti e havis poka Hispana habitanti, kelka sklavi e kelka indijeni. En fino dil yarcento, Franca Revoluciono afektis la kulturo dil insuli, nam plantacisti de Martinik ekmigris a l'insuli ed establisis agrokultivo di sukrokano e kakao. En 1797 dum Napoleonala militi Britaniani okupis Trinidad. Tobago ne havis habitanti til 17ma yarcento, kande esis sucedante okupita da Nederlandani, Franci, Britaniani e Hispani. En 1814 Britaniani enkorpigis ol ad Britanian imperio. L'insuli divenis unika Britaniana kolonio en 1889.

Ye la 3ma di januaro 1958 Trinidad e Tobago kune Jamaika ed altra insuli unionesis em la Federuro di Westal Indii kun chef-urbo en Chaguanas. Tamen en 1961 la federuro desaparis, kun la nedependo di Jamaika. Ye la 31ma di agosto 1962 Trinidad e Tobago nedependanteskis de Unionita Rejio, komence kom monarkio, ma en 1976 ol divenis republiko. Ellis Clarke esis l'unesma prezidanto.

En julio 1990, Islamana radikala grupo Jamaat al Muslimeen probis renversar guvernerio. La grupo mantenis la chefministro Arthur Napoleon Raymond Robinson kom gajo-homo dum ke tumulti eventis en Port-of-Spain. Pos negocii, Yasin Abu Bakr, chefo dil grupo, kapitulacis ad autoritati.

Trinidad e Tobago esas republiko kun du politikala partisi, e parlamentala sistemo qua havas kom bazo la sistemo di Westminster. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas da elektala kolegio. Lu selektas la chefministro inter la parlamentani qui povas obtenar aprobo de la maxim multa membri del parlamento, pos eventar general elekti.

La parlamento havas du chambri: Senato (kun 31 membri) e Chambro di Reprezentanti, kun 41 membri. La 31 senatani selektesas dal prezidanto, di qui 16 indikesas dal chefministro. La membri de la Chambo di Reprezentanti elektesas dal populo por admaxime 5 yari.

La judiciala povo havas hierarkiala sistemo, e konsistas ek la Supra Korto di Jurisprudenco, la Judiciistaro, e la Familio-korto. La chefo di la Supra Korto elektesas dal prezidanto.

Lua nuna konstituco di la lando adoptesis en 1976. Ol kreis republikala rejimo e remplasis la konstituco di 1962.

L'insuli jacas inter la latitudi 10°02'N e 11°12'N, e la longitudi 60°30'W e 61°56'W. La punto di lua teritorio maxim proxima di Sud-Amerika jacas 11 km de Venezuelana litoro. Trinidad, la precipua insulo, havas  km², o 93% ek omna surfaco di la lando. Tobago havas cirkume 300 km². La maxim multa habitanti rezidas en Trinidad, ube jacas la maxim granda urbi de la lando.

La teritorii dil insuli mixas alta e basa tereni. La maxim alta monto di la lando esas El Cerro del Aripo, kun 940 metri di altitudo. La roki de la monti originis dum jurasiko. La suda monto-kateno e la vicina basa tereni originis dum kretaceo e dum Eoceno, de sedimentala roki. Sude de la lando existas jaceyi di petrolo.

Lua klimato esas tropikala, kun influo marala. Existas du sezoni dum tota yaro: la sika sezono dum l'unesma 5 monati del yaro, e la pluvoza sezono dum la cetera sep monati. La dominacanta venti suflas de nord-este. La maxima temperaturo enrejistrata dum la historio di la lando esis 39°C en Port-of-Spain, kontre ke la minima esis 12°C. Trinidad e Tobago tre rare frapesas da uragani.

La precipua fluvii di la lando esas Ortoire, longa de 50 km, e Caroni, longa de 40 km.

Petrolo e naturala gaso influas forte en Trinidadana ekonomio, e reprezentas cirkume 40% de la TNP e 80% de la exportaci.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Trinidad e Tobago havis  habitanti. Segun etnio, esis Estal Indiani (35,4%), decendanti de Afrikani 34,2%, mestici de Afrikani ed Estal Indiani (7,7%), altra mestici (15,3%), altri (1,3%), sen informo (6,2%). En 2005, cirkume 96% de tota habitantaro vivis en Trinidad e 4% en Tobago.

La linguo oficala esas Angla. Altra lingui parolata esas l'Angla dialekto de Trinidad, l'Angla dialekto de Tobago, Karibiana Hindustani, Franca kreola linguo de Trinidad, Hispana e Chiniana.

La procento di habitantaro segun religio esas: protestanti (32,1%), katoliki (21,6%), Hindui (18,2%), Mohamedani (5%), Testi di Jehova (1,5%), altri (8,4%), nula (2,2%), sen informo (11,1%).

La maxim populoza urbo esas Chaguanas. Altra importanta urbi esas San Fernando, Port-of-Spain (la chef-urbo), Arima, Marabella e Point Fortin.

Muzikala jenro calypso originis en Trinidad e Tobago, ed ultre stalo-tamburo, perkut-instrumento kreita de stalo-bareli uzata por depozar petrolo. Soca esas altra muzikala jenro kun origino en Trinidad e Tobago. Karnavalo di la lando esas multe konocata. Kelka notora Trinidadana muzikisti esas Edmundo Ros, Billy Ocean e kantistino Nicki Minaj.

Pri literaturo, la maxim notora Trinidadana skriptisto esas V. S. Naipaul, qua ganis Nobel-premio en 2001.

La maxim populara sporto di la lando esas kriketo. En 1976, l'atleto Hasely Crawford ganis l'unesma ora medalio por Trinidad e Tobago en l'Olimpiala Ludi en Montreal.




#Article 281: Moskva (1102 words)


Moskva esas la chef-urbo e maxim populizita urbo de Rusia, kun  habitanti en 2014. Ol ank esas la maxim populizita urbo de Europa e la 8ma maxim populizita del mondo. Ye la 1ma di julio 2012 lua teritorio expansesis adsudweste, an la provinco (oblast) di Moskva, e l'areo dil urbo augmentis 2.5-ople e lua habitantaro augmentis per  personi. L'urbo situesas an la rivo dil rivero Moskva.

Moskva esas importanta ekonomiala, kulturala e ciencala centro en Rusia ed en estal Europa. Segun Forbes, ol havas la maxim granda nombro de miliardieri del mondo, ed esas la 9ma maxim kustoza urbo por rezidar. Ol esas un ek la precipua urbala ekonomii del mondo.

Cirkum l'urbo jacas 3 internaciona aeroportui, e 9 fervoyala termini. La centro di Moskva, Kremlin,  Reda placo e Bolshoy teatro konsideresas Kulturala Patrimonii dil Mondo. Lua metropoliteno* esas la duesma maxim okupata del mondo, dop Tokyo.

Moskva fondesis ante la 12ma yarcento. Nomizita tale pro la rivero Moskva an quo ol situesas. La nomo Moskva konsistas ek du vorto-radiki del Fina-Ugriana lingui: mosk- 'lavar' e va- 'aquo' (exemple, en nuna Estona mõskeda 'lavar' ed en Ziryanana linguo va 'aquo'). En l'anciena linguo Rusa lua nomo esas гра́д Моско́в, qua signifikas l'urbo apud rivero Moskva.

L'unesma refero pri Moskva datizas de 1147. Non yari pose, princulo Yuri Dolgorukiy konstruktis ligna murego, la Kremlin, rikonstruktita multa foyi por protektar l'urbo. Pos Mongola spoliado en 1237-1238, kande Mongoli brulis ol, Moskva divenis chef-urbo dil princio di Vladimir-Suzdal.

Sub Ivan la 1ma di Rusia, l'urbo remplasis Tver kom chef-urbo dil princio di Vladimir-Suzdal, e divenis l'unika centro qua kolektis imposti por Mongol-Tatar suvereni. Por pagar multa imposti a Mongoli, Ivan ganis importanta konseciono de la Khano (Mongola suvereno): kande ilu mortis, lua princio ne dividesis, ma heredesis komplete da lua seniora filiulo. La habitanti gradope komencis antipatiar stranjera dominacajo, ed en 1380 princo Dmitry Donskoy komandis vinkoza batalio kontre la Tatari en Kulikovo. Tamen, la batalio ne esis decidigiva, e nur du yari pose Moskva siejesis e spoliesis da Khano Tuqtamış (Tokhtamysh). Nur en 1480 Ivan la 3ma di Rusia liberigis Moskva de Tatari, e l'urbo divenis la centro dil povo en Rusia. Moskva divenis chef-urbo di un imperio qua pose cirkumklozis la teritorio nuna Rusia ed altra landi.

En 1571 Krimeana-Tatari atakis e spoliis Moskva, e brulis tota l'edifici ecepte Kremlin. En 1609, Suedian armeo, komandita dal komto Jacob De la Gardie e Evert Horn marchis de Novgorod por helpar Caro Vasili Shuiski, eniris Moskva en 1610 e supresis la rebeleso kontre la Caro, ma abandonis l'urbo en 1611 kande Polona-Lituana armeo invadis ol.

Dum Polona-Moskvana milito (1605-1618) kapitano Stanisław Żółkiewski eniris Moskva pos vinkar Rusi en la batalio di Klushino. Dum la 17ma yarcento eventis multa revolti, exemple en 1612, 1648, 1662 e 1682. Epidemii di pesto devastis l'urbo en 1570-1571, 1592 e 1654-1656.

L'urbo cesis esar chef-urbo di Rusa imperio en 1712 (ecepte dum kurta periodo, de 1728 til 1732) pos la fondo di Sankt Petersburg da Petrus la 1ma di Rusia e 1703. La pesto-epidemio di 1770-1772 esis la maxim intensa erupto di pesto en centrala Rusia, e mortigis nur en Moskva cirkume  personi.

Dum la Franca invado di Rusia en 1812 lua habitanti brulis l'urbo ed abandonis ol ye la 14ma di septembro, kande Napoleonala trupi komencis proximigar. Hungro, koldeso e febla provizuro-linei komencis afektar la Grande Armée di Napoleon, qua koaktesis a retretar. Dum la retreto l'armeo sufris sporadik ataki da Rusa trupi, ed on kalkulas ke 400.000 soldati mortis e nur poka mili transvivis.

En 1905 l'ofico di urbestro di Moskva kreesis, ed Alexander Adrianov divenis lua unesma urbestro. Pos la Rusa revoluciono di novembro 1918 Moskva divenis chef-urbo di la RSS Rusia ye la 12ma di marto 1918 e di Sovietia min kam 5 yari pose. Lua metropoliteno* inauguresis en 1935, e rapide divenis la precipua sistemo por transporto dil urbo.

Dum la duesma mondomilito Moskva divenis sideyo dil Stata Komitato por la Defenso e sideyo por la Reda Armeo. En 1941 16 divizioni kun plua kam  personi, 25 batalioni (18.500 personi) e 4 regimenti di injeniorarto formacesis kun lua habitanti. Germana armeo haltigis proxim l'urbo e komencis bombardar ol kun kanoni. Ye la 20ma di oktobro l'urbo deklaresis sub siejo. Lua habitanti konstruktis kaptili kontre tanki e Germanian aeroplani komencis bombardar ol. Malgre la bombardi, la konstrukturo di lua metropoliteno duris. On kalkulas ke 248.000 til 400.000 Germani mortis dum la Batalio di Moskva, kontre 650.000 til 1.280.000 Sovietiani. En 1944 un medalio kreesis por memorigar la defenso di Moskva dum la milito.

En 1980 eventis Olimpiala Ludi en Moskva, quankam la boikoto di Usa e di altra landi, pro Sovietian invado en Afganistan en 1979. En 1991 on probis stato-stroko en l'urbo kontre la reformi propozita da Mihail Gorbachov. En la fino di ta yaro, kande Sovietia finis existar, Moskva restis chef-urbo di nedependanta Rusia. Pos ta epoko, l'adopto di ekonomio di merkato efektigis l'expanso di westala butiki, servadi, arkitekturo e vivo-moyeno. McDonald's apertis lua unesma brancho en Moskva en 1990.

L'urbo duris kreskar dum la yari 1990ma e 2000ma, e lua habitantaro augmentis de min kam 9 milion til plu kam 10 milion personi. La kresko di la quanto di automobili en la stradi augmentis la konflikti di trafiko. Anciena kirki qui destruktesis dum l'epoko di Yosif Stalin rikonstruktesis, quale la Katedralo di Kristo la Salvero.

Moskva okupas la du rivi dil rivero Moskva, e 49 ponti trairas ol. Lua tereni ordinare esas plana: la mezvalora altitudo dil urbo esas 156 m e lua maxim alta punto jacas 255 metri sur la marala nivelo.

Lua klimato esas humida kontinentala (Dfb segun klasifikuro da Köppen) kun longa e kolda vintri (de la duimo di novembro til marto) e varma someri. La temperaturi povas variar de -25ºC til 0ºC dum vintro, e de 15ºC til 30ºC dum somero. La maxima temperaturo mezurita dum la historio dil urbo esis 39.0 °C ye la 29ma di julio 2010, dum ke la minima mezurita esis −42.2 °C en januaro 1940. Moskva esas en la horala zono UTC+3.

Moskva havas 96 parki e 18 gardeni, inkluzite 4 botanika gardeni. Anke existas 450 km² di verda zoni e cirkume 100 km² di foresti. Moskva havas 27 m² di verda arei per habitanto, kontre 6 m² en Paris, 7.5 m² en London e 8.6 m² en New York. L'urbo esas populara destino por turisti: lua precipua atraktivi esas Kremlin e Reda placo e l'Eklezio dil Acenso, konstruktita en 1532 - la tri monumenti konsideresis Mondala Heredaji di la Homaro, segun l'UNESCO, e la merkato GUM, konstruktita dum lasta yardeko dil 19ma yarcento.




#Article 282: Abu Dhabi (163 words)


Abu Dhabi esas chef-urbo di Unionita Araba Emirii.

Populi vivis en la regiono di l'urbo pos 3000 aK. Til la komenco dil 20ma yarcento, komerco di kameli e perli esis importanta en lua ekonomio.

Dum la yari 1930ma la komerco di perli komencis dekadar, e l'interesto pri petrolo kreskis. En 1936 sultano Shakhbut bin Sultan Al Nahyan signatis konkordo kun Iraq Petroleum Company e la Petroleum Development (Trucial Coast) Ltd (PDTC) pri l'exploro di petrolo. En 1958 submara petrolo-feldo deskovresis ad un profundeso di 2.669 metri, e la sequant yaro ol deskovresis anke en Murban.

Abu Dhabi jacas nordeste de la Persiana gulfo, an l'Araba peninsulo. L'urbo jacas en insulo qua distas min kam 250 metri de la rivo, ed unionesis a la kontinento per du ponti, Maqta e Mussafah. Nune konstruktesas la triesma ponto, projetita da Zaha Hadid.

La klimato di Abu Dhabi esas sunoza dum tota yaro. De junio til septembro ol divenas varma e humida, kun temperaturi qui superiras 40°C.




#Article 283: Unionita Araba Emirii (668 words)


LUnionita Araba Emirii esas lando en Mez-Oriento. Lu havas kom vicini Saudi-Arabia sud-weste, ed Oman sud-este. Norde jacas Persiana gulfo.

Lua chef-urbo esas Abu Dhabi. Altra urbi importanta esas Dubai, Sharjah, Fujeirah, Ras al Khaimah, Ajman.

Bazala fakti pri Unionita Araba Emirii.

La regiono di la nuna Unionita Araba Emirii ja habitesis de la prehistorio. Quale montras petr-utensili trovita en Jebel Faya, Afrikana populi ja habitis ibe 127 mil yari ante nun. En Jebel Barakah trovesis utensilo por buchado di animali plu antiqua, de 130 mil yari ante nun.

En 1990 trovesis restaji di monakala habiteyo an l'insulo Sir Bani Yas, qui montras l'existo di Kristani - posible Nestoriani - en la regiono cirkume la yaro 600. Semblas ke la kirki abandonesis cirkume la yaro 750.

Islamo expansis tra la regiono posible pos la yaro 630, pos letro sendita dal profeto Muhammad a la lokala suvereni. Dum la 15ma yarcento la regiono subisis influi del Otoman imperio.

Portugalani kontrolis parto di la regiono dum 150 yari pos la 16ma yarcento, ma li ekpulsesis da Mohamedana princi. De la 17ma til 19ma yarcento la regiono konocesis kom Rivo di la Pirati, pro ke pirati uzis ol kom shirmilo. En 1853 la lokala emiri signatis pakto kun Britaniani ed establisis perpetua armistico, origino dil anciena nomo di regiono, Trucial-Stati. En 1892 altra pakto signatesis kun l'Unionita Rejio.

La stato kreesis per l'uniono de sep emirii, inter 1971 e 1972. UAE suportis militarala operaci di Usa kontre talibani en 2001.

L'Unionita Araba Emirii esas federuro di sep absoluta monarkii (emirii) heredala. Singla emirio esas autonoma, e havas lua propra rejo (emiro) qua esas la lokala chefo. Omna responsi qui ne rezervesas a la nacionala guvernerio rezervesas a la emirii.

La centrala guvernerio elektesas dal emiri por 5-yara periodo. La nuna chefo di stato e chefo di guvernerio esas Khalifa bin Zayed Al Nahyan. La chefa ministro nur esas la chefo dil ministraro. Nune esas Mohammed bin Rashid Al Maktoum.

La parlamento havas unika chambro, la Nacionala Konsilistaro di la Federuro (Majlis Watani Ittihad), kun 40 membri, qui indikesas dal lokala emirii.

La bazo dil judiciala sistemo dil emirii esas Sharia, l'Islamala legaro, kun influi de la legaro Romana, Franca ed Egiptiana pri civila temi. La konstituco dil emirii adoptesis ye la 2ma di decembro 1971. La maxim alta instanco judiciala dil emirii esas la Supra Korto, konsistanta ek 5 judiciisti qui deliberas pri konstitucala temi.

L'Unionita Araba Emirii jacas proxim la stretajo di Hormuz, streta e strategiala acesopunto por la navigado - precipue por l'exportacajo di petrolo - inter la Persiana gulfo e la Indiana oceano. La lando havas 530 km di frontieri kun Saudi-Arabia weste, sude e sud-este, e 450 km di frontieri kun Oman sud-este, este e nord-este. Norde, ol havas 19 km di disputata frontieri kun Katar. Lua litoro an la Persiana gulfo havas plu kam 650 km di totala extenso.

L'Unionita Araba Emirii konsistas ek 7 emirii. La maxim vasta esas Abu Dhabi, qua reprezentas 87% de la surfaco totala di la lando. La maxim mikra, Ajman, havas nur 259 km².

Granda parto de lua teritorio kovresas per dezerto. Sude e weste de Abu Dhabi, granda movanta duni di areno avancas vers la regiono Rub al-Khali, en Saudi-Arabia. La klimato di la lando esas sika e varma, e ne existas importanta fluvii, nur oazisi, quale l'oaziso Niwa, sude de la lando. La lago Zakher, proxim la frontiero kun Oman, konstruktesis dal homo.

La maxim alta monti di la lando jacas weste, proxim la frontiero kun Katar, ube l'altitudo povas superirar 2 000 metri.

Min kam 20% de la habitantaro naskis en l'emirii, e plu kam 70% naskis en altra landi. La precipua stranjeri esas Indiani, Filipiniani, Pakistanani ed Afgani.

Unionita Araba Emirii havas diversa e plurkulturala socio. La precipua temi por poezii esas satiro, kavaliereso, auto-laudo, patriotismo, religio, familio ed amo, e povas variar de deskripto til naraco. Kelka importanta poeti en lua literaturo esis Mubarak Al Oqaili, Salem bin Ali al Owais e Ahmed bin Sulayem.




#Article 284: Montevideo (329 words)


Montevideo esas la chef-urbo di Uruguay. Segun la demografiala kontado di 2011, ol havis  habitanti, t.e. cirkume 1/3 ek la tota habitantaro di la lando. Lua urbala surfaco esas 201 km². Ol jacas an la suda litoro di Uruguay, an la nordala rivo dil fluvio Plata.

L'urbo fondesis en 1724 dal Hispana soldato Bruno de Zaballa, quale strategiala loko por protektar la regiono dil fluvio Plata, lor disputita inter Hispania e Portugal. En 2018 la reporto Mercer konsideris Montevideo la maxim bona urbo segun vivo-qualeso de Sud-Amerika, esanta la 77ma maxim bona de la mondo.

Existas multa hipotezi pri l'origino dil nomo dil urbo. Omna kredas ke Monte- signifikas monto o kolino, specifike la kolino Cerro de Montevideo. Un ek l'expliki esas ke Montevideo forsan signifikas Me vidis la monto (de Portugalana frazeto monte-vide-eu). Altra esas ke en ula mapo skribesis Monte-VI-d-E-O (la 6ma monto vidita kande on iras de Esto til Westo).

De 1680 til 1683 la suvereneso super la regiono esis Hispana. Dum ta epoko, Portugalani fondis Colonia del Sacramento norde de Buenos Aires, an l'opozanta rivo dil fluvio Plata.

Montevideo jacas an la norda rivo dil fluvio Plata, la brakio dil Atlantiko qua separas Uruguay de Arjentinia. Buenos Aires distas 230 km weste, an la dextra rivo dil fluvio Plata. La bayo di Montevideo formacas naturala portuo, la maxim granda de Uruguay ed un ek la maxim granda de Sud-Amerika.

La reliefo dil urbo esas plana, kun mezavalora altitudo di 43 metri. Lua maxim alta punto, la kolino nomizita Cerro de Montevideo jacas 134 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas humida subtropikala (Cfa segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (somero) esas 23°C, dum ke la mezavalora temperaturo en julio (vintro) esas 10,9°C. La minima temperaturo enrejistrita en lua historio esis -5,6°C, dum ke la maxima temperaturo enrejistrita esis 42,8°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1101,2 mm, e la maxim pluvoza monato esas oktobro, kun mezavalore 108,5 mm.




#Article 285: Vanuatu (652 words)


Vanuatu esas lando ed insul-grupo en Oceania sude de Pacifiko. Ol distas cirkume 1750 km este de Australia, 500 km nord-weste de Nova Kaledonia, ed weste de Fidji.

Bazala fakti pri Vanuatu.

L'unesma habitanti, de raso Austroneziana, probable arivis en Vanuatu cirkume 3.300 yari ante nun. Fragmenti di ceramikaji de 1300-100 yari aK trovesis en l'insuli.

L'arkipelago deskovresis en 1606 dal Portugalan explorero Pedro Fernandes de Queirós, qua verkis por la rejio di Hispania. Nur en 1768 altra Europan explorero, Franca Louis Antoine de Bougainville arivis en l'insuli. Kapitano James Cook nomizis ol Nova Hebridi, nomo qua duris til la nedependo .

En 1825 Peter Dillon deskovris santalo en l'insulo Erromango. To stimulis l'arivo di enmigranti al insulo qua duris til 1830, kande eventis konflikto inter Polineziana laboristi e Melaneziana indijeni.

Dum la 19ma yarcento kristana misioneri, ed anke enmigranti por kultivar kotono  arivis en la insuli. Kande l'internaciona preci di kotono falis, agrokultivisti chanjis por kafeo, kakao, banano, e precipue kokoso En 1887 l'insuli komencis administresar da Navala Komisitaro Franca-Britaniana. En 1906 la du landi signatis pakto qua kreis kondominio por administrar l'insuli.

Dum la duesma mondomilito, l'insuli Espiritu Santu ed Éfaté en Vanuatu (Nova Hebridi) recevis Usana bazi, por lansar ataki kontre Japoniani.

Vanuatu nedependanteskis de Unionita Rejio e de Francia ye la 30ma di julio 1980, kun Walter Lini kom chefministro. Dum la yari 1990ma eventis politikala nestabileso, qua rezultis pose en politikala descentraligo. En la 7ma e la 8ma di oktobro 2009 eventis du ter-tremi en la lando: unesma kun forteso 7.6 e duesma kun forteso 7.8 che la skalo di Richter.

Vanuatu esas parlamentala republiko. La prezidanto esas la chefo di stato, ed elektesas dal elektala kolegio por 5 yari. L'elektala kolegio konsistas ek membri de la parlamento e prezidanti di regionala konsilistari. La chefministro elektesas da la parlamento, e mustas recevar 75% ek la voti.

La legifantaro di Vanuatu konsistas ek singla chambra parlamento, kun 52 membri qui elektesas dal populo por 4 yari, ecepte se majoritato de 3/4 ek lua membri decidas kontree. La konstituco di la lando adoptesis ye la dio di la nedependo, la 30ma di julio 1980.

Vanuatu dividesas en 6 provinci.

L'arkipelago konsistas ek 83 insuli, di qui 65 havas habitanti. Nur 14 insuli havas plu kam 100 km² di surfaco totala, e la maxim granda esas Espiritu Santu ( km²). La disto inter la maxim nordala e la maxim sudala insuli esas cirkume 1300 km. La posedajo di du insuli —Matthew y Hunter— reklamacesas da Franca transmara departamento Nova Kaledonia.

L'insuli ordinare havas eskarpala reliefo, nestabila sulo e poka aquo. Lia klimato esas subtropikala kun 9 varma monati e kun influo del alizei de mayo til oktobro. Kelkafoye eventas cikloni e tifoni.

La maxim alta monto di Vanuatu esas Monto Tabwemasana, havanta  metri di altitudo.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Vanuatu havis  habitanti. La maxim multa (99,2%) esas Melaneziani. Altra grupi esas 0,8%, segun statistiki de 2016.

L'oficala linguo di la lando esas Bislama (parolata da 33,7% de la habitantaro) ed Angla, parolata da 0,2%. Lokala lingui (plu kam 100) parolesas da 63,2% de la habitantaro, Franca (oficala) da 0,6%, e 0,9% parolas altra lingui.

La religio kun maxima nombro di adepti esas protestantismo, praktikata da 70% de la habitantaro. Katoliki esas 12,4%, 3,7% praktikas lokala religii, 12,6% praktikas altra religii, 1,1% praktikas nula religio, e 0,2% ne informis pri religio, segun statistiki por 2009.

La maxim multa habitanti habitas rurala zoni. La maxim granda urbo esas Port Vila.

La tradicionala muziko di Vanuatu uzas multa perkut-instrumenti e bruisi. Dum la komenco dil 20ma yarcento aparis muzikala grupi konocita kom string bands, qui uzas kord-instrumenti, exemple ukelele e gitari por plear populara muziki. Plu recente, multa bandi komencis krear nova identeso por Vanuatuana muziko, e l'internaciona jenri zouk e reggaeton divenis populara e pleata en noktala klubi.

Futbalo esas la maxim populara sporto de la lando.




#Article 286: Caracas (122 words)


Caracas, oficale Santiago de León de Caracas esas chef-urbo e maxim grand urbo di Venezuela. Segun statistiki de 2011, ol havis  habitanti, e  habitanti en lua metropolala regiono la sam yaro. Lua totala surfaco esas  777,1 km².

Ol fondesis ye la 25ma di julio 1567 dal Hispana explorero Diego de Losada, e poke pose ol divenis chef-urbo di la provinco di Venezuela. Pro ne esar an la litoro, l'urbo ne subisis ataki de pirati, malgre en 1595 Amyas Preston, korsaro Angla, spoliis e brulis l'urbo.

En 1641 l'urbo subisis ter-tremo qua destruktis omna konstrukturi. La rikonstrukto esis lenta, ed en 1678 komencis konstruktesar muro cirkondanta l'urbo, por preventar ataki de pirati. En 1777 ol divenis chef-urbo di la Kapitaneso Generala di Venezuela.




#Article 287: Hanoi (593 words)


Hanoi esas la chef-urbo e la 2ma maxim populoza urbo di Vietnam. Segun statistiki de 2019, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas  km². Lua metropolala regiono havas cirkume 20 milion habitanti.

Ol fondesis cirkume 43 dal Chiniani. Komence ol nomizesis Long Biên (龍邊, bordo dil dragono) e pose Tống Bình (宋平, paco dil (dinastio) Song). Lua nuna nomo devenas de Chiniana frazeto signifikante 'interne fluvio'. En 1873 l'urbo konquestesis dal Franci, e de 1883 til 1845 ol esis la chef-urbo di Franca Indochinia. Exempleri del arkitekturo Franca, e de lua mixo kun tradicionala Vietnamana arkitekturo esas videbla til nun en multa avenui ed edifici.

Hanoi esas chef-urbo dil riunigita Vietnam depos 1976. Nun ol esas sideyo di edukerii e kulturala institucuri kun nacionala importo, exemple l'Universitato Nacionala, la nacionala stadio  Mỹ Đình, e la Nacionala Muzeo pri Bel Arti.

Hanoi habitesas de adminime 3000 yari aK. Cirkume 1000 yari aK, la kulturo Dong Song okupis la valo dil Reda fluvio. En 208 aK, pos konquestir lora rejio Văn Lang, An Dương Vương fondis la rejio Âu Lạc e transferis lua chef-urbo a Hanoi, ube nun jacas la citadelo Cổ Loa. En 197 aK, Âu Lạc anexesis dal rejio Nanyue, e to enduktis plu kam 1 yarmilo di Chiniana dominaco. La rejio Nanyue okupis porcioni de la nuna Vietnam e de la provinci Guangdong, Guangxi ed Yunnan. Cirkume la yaro 679, la dinastio Tang de Chinia rinomizis la regiono Annan, signifikante pacema sudo, e transferis lua chef-urbo a Songping. Dum la historio dil urbo sub Chiniana dominaco eventis kelka revolti de lua habitantaro, represita violentoze.

En 1010, Lý Thái Tổ fondis la dinasto Lý, e transformis Hanoi en chef-urbo dil rejio Đại Việt. Ilu ribaptis l'urbo kom Thăng Long (fluganta dragono) pro ke ilu dicis vidir fluganta dragono super la Reda fluvio. Thăng Long restis chef-urbo di Đại Việt til la yaro 1397, kande la chef-urbo dil rejio transferesis a Thanh Hóa. L'urbo ribaptesis kom Đông Đô, signifikanta estala chef-urbo.

En 1408, Chiniana dinastio Minh atakis ed okupis Vietnam, e ribaptis Đông Đô kom Dongguan, estala pordeyo. En 1428, Lê Lợi ekpulsis Chiniani, e fondis la dinastio Lê. De 1778 til 1802, Đại Việt guvernesis dal dinastio Tây Sơn. Til 1802, Hanoi esis la maxim importanta politikala centro di Vietnam.

En 1873, Franci konquestis l'urbo. De 1883 til 1945 ol divenis l'administrala centro di Franca Indochinia.

De la 2ma di septembro 1945 til la 2ma di julio 1976 ol esis chef-urbo di Nord-Vietnam.

La reliefo di Hanoi esas partale plana, e l'altitudo ordinare diminutas denorde adsude, e deweste adeste. Ol jacas an la delto dil Reda fluvio e distas cirkume 90 km de la litoro. Zoni kolinoza e montoza jacas norde ed weste de la urbo. La maxim alta punto (monto Ba Vi) jacas weste del urbo, 1281 metri super la marala nivelo.

La klimato di Hanoi esas humida subtropikala (Cwa segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun quar sezoni klare definita. Somero iras de mayo til agosto, ed esas varma e pluvoza sezono. Septembro til oktobro esas autuno, kande la temperaturi e la pluvo-quanto diminutas. Vintro iras de novembro til januaro, ed esas kolda e sika kompare l'altra epoki. Februaro e marto esas printempo, kande l'atmosfero esas multe nuboza ed existas poka sunala lumo dum la dii. La mezavalora temperaturo en julio esas 29,2°C, dum ke la mezavalora temperaturo en januaro esas 16,5°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1676,2 mm, e la maxim pluvoza monato esas agosto, kun mezavalore 318 mm. De decembro til februaro la monatala pluvo-quanto esas infre 25 mm.




#Article 288: Virgin Insuli Usana (162 words)


Virgin Insuli Usana esas Usana teritorio en Karibia.

Bazala fakti pri Virgin Insuli Usana.

L'insuli habitesis dal indijeni Ciboney e Arawak de adminime 1000 yari aK, segun kelka studiisti. Le Karib, plu militema, arivis cirkume la yaro 1500.

Cristoforo Colombo posible trovis l'insuli en 1493, dum lua duesma voyajo ad Amerika. Hispani komencis koloniigar l'insuli en 1555. En 1625, Franci ed Angli arivis en Saint-Croix.

Dani komencis koloniigar Sant-Thomas en 1672 e Sant-John en 1674. Li pose kompris Saint-Croix de la Franci en 1733.

Ye la 17ma di januaro 1917 Usa kompris l'insuli de Dania po $25 milion dolari. L'arkipelago divenis Usana teritorio ye la 31ma di marto 1917.

La nuna Organala Akto (konstituco) dil teritorio skribesis ye la 22ma di julio 1954. Quankam lua habitanti esas Usana civitani, li ne povas votar lor Usana prezidantala elekti.

Precipua insuli dil arkipelago: Saint Croix, Saint Thomas e Saint John.

Turismo esas importanta ekonomial agado. La dolaro di Usa esas la pekunio dil teritorio.




#Article 289: Wallis e Futuna (210 words)


Wallis e Futuna esas esas insulala teritorio che Pacifiko qua, pos 2003, esas transmara ensemblo (collectivité d'outre-mer) de Francia.

Bazala fakti pri Wallis e Futuna.

Polineziani koloniigis l'insuli nune nomizita Wallis e Futuna cirkume la yaro 1000, kande l'imperio Tonga expansis til l'areo. Li konstruktis kelka fuorti, di qui uli esas partale integra.

Nederlandani Willem Schouten e Jacob Le Maire deskovris l'insuli Futuna en 1617, dum lia cirkum-navigado. Li baptis ol Hoornse Eylanden, homaje Nederlandana urbo Hoorn, de ube li departis.

L'insul-grupo Wallis - la situo di la chef-urbo - okupesis en 1842 dal Franci, qui establisis protektorato super amba grupi en 1887.

Wallis e Futuna jacas cirkume 2/3 de la disto inter Havayi e Nova-Zelando, cirkume 480 km norde de Fidji. La teritorio inkluzas l'insulo Uvéa, la maxim populoza del insul-grupo. La maxim alta punto dil teritorio esas Monto Puke, kun 524 metri di altitudo. La lago Lalolalo jacas an l'insulo Uvéa e formacas perfekta cirklo. Ne existas importanta fluvii.

L'insulo havas varma e pluvoza klimato de novembro til aprilo, kun tropikala sturmi. Existas milda sezono de mayo til oktobro, asociita kun l'alizei de sud-este. La mezavalora yarala pluvo-quanto varias de 2500 til 3000 mm. L'aerala humideso esas sempre alta, super 80%, e la mezavalora yarala temperaturo esas 26°C.




#Article 290: Beograd (2007 words)


Beograd esas chef-urbo e la maxim populoza urbo di Serbia. Ol ank esis chef-urbo di Yugoslavia e di Serbia e Montenegro. Lua metropolala regiono konsistas ek 17 municipi, singla havante sua propra municipala konsilistaro. Segun la demografiala kontado di 2002, lua metropolala regiono havis  habitanti, qui reprezentis 24% ek la habitantaro di Serbia. Ol esis la 4ma maxim populoza urbala regiono de sudestal Europa, dop Istanbul, Athina e Bucarest.

Belgrade havas specala administrala stando en Serbia, ed esas un ek la 5 statistikala regioni di la lando. Ol havas importanta universitati e centri por inquesto. Ol ank esas importanta centro kulturala ed industriala di la lando. Esanta strategiala loko en Europa, dum lua historio eventis 115 kombati che la urbo, ed ol rezigesis 44 foyi.

La nomo Beograd signifikas blanka urbo en Serbiana.

La kulturo Vinča, un ek la maxim importanta prehistoriala kulturi de Europa, habitis la regiono di Beograd dum la 6ma yarmilo aK. Cirkume 5300 yari aK, le Vinča ja developabis metalurgio di kupro e sistemo di quaza skripto. Dum l'Antiqueso, la nuna Beograd habitesis da populi de Trakia e Dacia e, pos 279 aK dal Kelti. Kelti nomizis la regiono Sindi-dūn.

Romani konquestis la regiono dum la regno di Augustus. Dum la duimo dil 2ma yarcento, li donis a Beograd la stando di urbo. En 442, Attila devastis la regiono, ed en 471 Teoderikus la Granda kaptis ol, e duris avancar til Grekia. Dum la yari 520ma Slava populi koloniigis la regiono, e pose Bizancani, Franki, Bulgari e Hungari.

L'unesma registro pri la nomo Belograd aparis en papala buloletro de la 16ma di aprilo 878, qua sendesis a Boris la 1ma di Bulgaria. Dum cirkume quar yarcenti, l'urbo esis bataliagro inter Bizancani, la Rejio Hungaria e l'unesma imperio Bulgara. L'urbo gastigis armei qui sendesis por luktar l'unesma e la duesma krucomiliti. Dum la Triesma Krucomilito, Friedrich Barbarossa trairis l'urbo kun 190 mil soldati, e trovis ol en ruini.

En 1284, Stefan Dragutin recevis Beograd de lua bopatro, rejulo István la 5ma di Hungaria. Ol divenis chef-urbo dil Rejio Syrmia, e Dragutin divenis l'unesma Serba rejulo qua guvernis Beograd kom vasalo del Rejio Hungaria. Dum l'unesma duimo dil 14ma yarcento la rejio Serbia prosperis, e lor divenis un ek la maxim developita rejii de Europa.

Pos la batalii di Maritsa en 1371, e Kosovo en 1389, Serbia komencis perdar sudala teritorii por l'Otomani. La nordala porciono del rejio rezistis, e prosperis sub la rejulo Stefan Lazarević, qua konstruktis kastelo kun citadelo e turmi, e plufortigis la murego dil urbo, qua rezistis l'ataki dal Otomani dum preske 70 yari. Dum ta epoko, l'urbo divenis refujeyo por ti qui fugis del Otomana invaderi.

En 1427 Đurađ Branković, sucedinto di Stefan Dragutin, retrodonis Beograd a la rejo di Hungaria, e Smederevo divenis la nova chef-urbo. Malgre l'Otomani konquestis granda parto di Serbia, li siejis Beograd du foyi sensucese, en 1440 e 1456. Sep yardeki pose, ye la 28ma di agosto 1521, l'Otomani, komandita da Suleyman la 1ma fine kaptis e rezigis l'urbo. Li deportis la habitantaro Kristana Ortodoxa dil urbo a forestala regiono proxim Istanbul.

Pos Otoman okupeso, Beograd transformesis en sideyo di distrikto (Sanjak), e divenis la 2ma maxim populoza urbo Otomana en Europa dop Istanbul, kun plua kam 100.000 habitanti. Otomana arkitekturo adoptesis en la urbo, e multa moskei konstruktesis. Serbi rebeleskis en 1594 kontre Otomani, qui represis la rebeli. Pose, la granda-viziro Sinan Pasha imperis publika brulado di la reliquii di Santa Sava an la platajo Vračar.

L'urbo okupesis tri foyi dal Habsburg-i: de 1688 til 1690, de 1717 til 1739, e de 1789 til 1791. L'Otomani rapide rikaptis l'urbo, qua rezigesis multe la tri foyi. Dum ta epoko, du granda migradi di Serbi afektis l'urbo. Dek de mili di Serbi ed Austriani retretis vers la nuna Vojvodina e Slavonia sub chefeso da du patriarki. Dum la komenco dil 19ma yarcento la maxim multa habitanti del urbo esis Mohamedani. Dum l'Unesma Revolto Serba, la revolucioneri okupis l'urbo de la 8ma di januaro 1807 til 1813, kande l'Otomani rikaptis ol. Pos la Duesma Revolto Serba en 1815, Serbia recevis granda autonomeso, agnoskita dal centrala guvernerio Otomana en 1830. Pos ta epoko komencis la konstrukto di edifici en stili arkitekturala baroka, neoklasika, gotika e romantika, ne nur Otomana.

En 1841, princo Mihailo Obrenović transferis la chef-urbo dil Princio Serbia a Beograd. La habitantaro dil urbo diminutis til 1863, pro l'ekmigro di Mohamedani. Segun mapo facita ca yaro, Beograd havis nur 9 quarteri (mahale). Ye la 18ma di aprilo 1867 l'Otomana administrado imperis ke Otoman armeo foriris la fortreso del urbo. To fakte reprezentis la nedependo di Serbia. Dum la fino dil 19ma yarcento, l'urbala planigisto Emilijan Josimović projetis modifikar la skisuro di stradi, e la konstrukto di publika edifici e parki. En mayo 1868 princo Mihailo kune lua kuzo Anka Konstantinović asasinesis kande iris per kalesho vers lua rezideyo.

En 1878 la princio di Serbia divenis komplete nedependanta, ed en 1882 ol transformesis en rejio. Tamen, ol duris esar rurala lando, ed en 1900 vivis en Beograd nur 70 mil ek la 2,5 milion habitanti del rejio. En 1905 ja esis 80 mil habitanti, e kande l'unesma mondomilito komencis en 1914, ol superiris 100 mil habitanti, sen inkluzar la nuna quartero Zemun, qua lor esis urbo aparteninta ad Austria-Hungaria.

L'unesma mondomilito komencis ye la 28ma di julio 1914, kande Austria-Hungaria deklaris milito kontre Serbia. Multa kombati eventis proxim Beograd. Ye la 30ma di novembro 1914 l'urbo okupesis dal Austriana trupi komandita dal generalo Oskar Potiorek. En la 15ma di decembro sam yaro, Serba trupi komandita dal marshalo Radomir Putnik rikaptis ol. La sequanta yaro, pos longa batalio de la 6ma til la 9ma di oktobro, Germana trupi kaptis ol. En la 1ma di novembro 1918 l'urbo liberigesis dal Franca e Serbiana trupi.

Pos finir la milito, Beograd divenis chef-urbo por la Rejio di Serbi, Kroati e Sloveni, rinomizita Rejio Yugoslavia en 1929. Dum ta epoko, l'urbo kreskis e modernigesis. En 1931 ol ja havis  habitanti, e cirkume  habitanti en 1940. De 1921 til 1940 la mezavalora yarala kresko dil habitantaro esis 4,08%. En 1927 inauguresis lua unesma aeroportuo, ed en 1929 eventis l'unesma radio-brodkasto. En 1935, linauguresis la ponto Pančevo.

Ye la 25ma di marto 1941, lora regento-princo Pavle signatis la tri-parta pakto kun l'Axo-povi e probis restar neutra dum la duesma mondomilito. To produktis masiva protesti en Beograd, e stato-stroko komandita dal generalo Dušan Simović. Simović proklamis la majoreso dil rejulo Petar la 2ma. Do, l'urbo bombardesis senkompate dal Luftwaffe ye la 6ma di aprilo sam yaro, e produktis  morti. Yugoslavia pose invadesis dal Germana, Italiana, Bulgara e Hungara trupi. Beograd kaptesis e pose divenis sideyo dil marioneto-rejimo dil generalo Milan Nedić.

Dum la somero ed autuno di 1941, en reprezalo por militet ataki, Germani masakris multa habitanti di Beograd, nome Judi. Segun l'impero dal generalo Franz Böhme, por singla Germano mortinta, 100 Serbi o Judi mustus mortigesar. Depos 1941, la rezisto komandesis dal mayoro Žarko P. Todorović, til lua aresto en 1943.

Belgrade bombardesis duesmafoye ye la 16ma di aprilo 1944, lor dal Federiti, same quale eventis kun Rotterdam. La bombardo produktis 1.100 morti. Granda parto del urbo restis okupita dal Germani til la 20ma di oktobro 1944, kande ol liberigesis dal Reda Armeo e dal partizani Yugoslaviana. Ye la 29ma di novembro 1945, marshalo Josip Broz Tito proklamis la Republiko Federala dil Populo de Yugoslavia, rinomizita Republiko Socialista Federala Yugoslavia en 1963. Pos finir la milito, 11.500 domi restis destruktita.

La rikonstrukto pos la milito esis rapida. En 1948 komencis la konstrukto dil urbo Nova-Belgrade. En 1958 eventis l'unesma televiziono-brodkasto, ed en 1963 inauguresis l'aeroportuo Nikola Tesla. En junio 1968 eventis studentala protesti en Beograd, represita dal polico. Yugoslavia obtenis exterlanda presti por kolokar en la developo di la lando, inkluzite di Beograd, dum l'administrado di Josip Broz Tito, qua mortis en 1980. Pokope, la debo e lua interesti kreskis multe, e Yugoslavia konfrontis serioza financala problemi dum la yari 1980ma.

Ye la 9ma di marto 1991 eventis protesti en Beograd kontre la guvernerio di Slobodan Milošević. Lor kalkulesis ke cirkume 100.000 til 150.000 personi partoprenis la protesti. Altra protesti eventis en 1996 e 1997 kontre la guvernerio di Milošević. Pos la protesti, Zoran Đinđić divenis l'unesma urbestro di Beograd pos la duesma mondomilito qua nulatempe apartenis a la Komunista Partiso Yugoslaviana. En 1999, dum la milito di Kosovo, l'urbo subisis bombardi da NATO. Pos prezidantal elekti ye la sequanta yaro, eventis granda protesti en Belgradi qui efektigis l'ekpulso di Slobodan Milošević de la povo.

En 2014 lansesis projeto, surnomizita Beograd sur l'aquo (Serbe: Београд на води / Beograd na vodi) por modifikar l'urbala peizajo di Beograd proxim la fluvio Sava, per konstrukto di alta e moderna edifici. Tamen, multa specalisti judikis la projeto kom polemikala, nam ne existis publika debato pri ol, la kolokado-fonti esis necerta, e la selektita projeti arkitekturala esis polemikala. La rikonstrukto e developo dil urbo duras til nun, nome en la regiono nomizita Novi Beograd (Nova-Belgrade), ube multa nova apartamenti ed oficeyi konstruktabas.

La reliefo di Beograd esas kolinoza dextre de Sava e Danubio, e plana sinistre. La mezavalora altitudo dil urbo esas 116,75 metri super la marala nivelo. La maxim alta punto jacas 303 metri super la marala nivelo. La monti Avala (511 metri) e Kosmaj (628 m) jacas sude del urbo.

La klimato di Beograd esas subtropikala humida (Cfa segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun quar sezoni klare definita. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 1,4°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 23°C, kun mezavalora yarala temperaturo di 12,5°C. La maxima temperaturo enrejistrita dum lua historio esis 43,6°C en 2007, e la minima temperaturo enrejistrita esis -26,2°C en 1893.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 690,9 mm, e la maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 101,2 mm.

Belgrade havas vasta sistemo di publika transporto konsistanta ek 118 linei di urbala autobusi e 300 linei di suburbala autobusi, 12 linei di tramveturi, 8 linei di troleobusi, 2 linei di S-treni, e plusa 6 linei di suburbala treni. L'urbo ne havas metroo, malgre existar projeti pri ol. De la centrala staciono ferovoyala departas treni qui ligas Beograd ad altra urbi en Serbia ed ad altra chef-urbi Europana.

Belgrade jacas alonge l'Europana chosei X e VII. La choseala sistemo ligas Beograd a Novi Sad e Budapest norde, Niš sude, e Zagreb weste. La choseo A2, longa de 258 km, duras konstruktesar, e ligos Beograd a Montenegro.

Jacanta inter la fluvii Sava e Danubio, Beograd havas 11 ponti. La ponti Pupin e Gazela ligas l'urbo a la vicina Nova-Belgrade. Jacanta an Danubio, la portuo di Beograd permisas l'urbo recevar vari tra la fluvio.

L'aeroportuo Nikola Tesla distas 12 km de la centrala quartero. En 2014, ol recevis plu kam 4 milion veheri.

La precipua muzeo di Beograd esas la Nacionala Muzeo di Serbia, la maxim antiqua del urbo, kreita en 1844 e rikonstruktita de 2003 til 2018. Jacanta an la placo di la Republiko (Trg republike), ol gastigas plu kam 400 mil objekti.

Vicina a la Nacionala Muzeo jacas la Nacionala Teatro (Narodno pozorište) anke fondita dum la 19ma yarcento. Ol inauguresis en 1869, e rinovigesis plura foyi. Dum lua historio, ol gastigis importanta klasika e moderna teatraji, operi e baleti. Inter la Nacionala Muzeo e la Nacionala teatro jacas statuo qua homajas la princo Mihailo Obrenović la 3ma, inaugurita en 1882.

Altra muzei:

Por la viziteri qui prizas fotografar, la rivi di la fluvii Sava e Danubio ofras bela peizaji, ed esas posibla vizitar la du per batelo. Dum la someri, esas posibla vizitar l'insulo Ada Ciganlija inter la du fluvii.

Historiala konstrukturi e monumenti:

Belgrade havas multa noktala klubi e drinkerii en tota urbo, qui atraktas multa viziteri. Segun la jurnalo The Times, l'urbo havas la maxim bona noktala vivo di Europa. Segun la guidolibro 1000 Ultimate Experiences publikigita en 2009 da Lonely Planet, Beograd rangizesis unesme pri la maxim bona noktala festi, inter 10 urbi. L'urbo havas bona hoteli ed anke albergi ed apartamenti e domi qui povas lokacesar per la sistemo Airbnb.




#Article 291: Lusaka (103 words)


Lusaka esas chef-urbo e maxim populizita urbo di Zambia. Segun statistiki dil yaro 2009, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 70 km². Lua metropolala regiono havis cirkume 2,4 milion habitanti dum la sama epoko. La sideyo dil universitato di Zambia jacas en Lusaka.

Lusaka esas la centro guvernala e komercala di Zambia, e destino-punto di la 4 maxim importanta chosei de la lando. L'aeroportuo internaciona Kenneth Kaunda e la ferovoyo qua ligas Livingstone a Kitwe anke servas la urbo.

L'urbo jacas ube ante existis vilajo an la kolino Manda, qua nomizesis homaje lua chefo, Lusaka. En la linguo Nyanja, Manda signifikas tombeyo.




#Article 292: Zambia (881 words)


Zambia esas lando senlitora jacanta an sudal Afrika. Lu havas kom vicini la Demokratial Republiko Kongo norde, Tanzania nord-este, Malawi este, Mozambik, Zimbabwe e Namibia sude, ed Angola weste. Lua chef-urbo esas Lusaka.

La lando nomesis pro la fluvio Zambezi, qua fluas ek la nordwesto di la republiko.

Bazala fakti pri Zambia.

La teritorio di la nuna Zambia habitabis dal anciena hominidi, nune nomizita Homo rhodesiensis, cirkume 200 mil yari ante nun, segun indikas kranio trovita en 1921 che la regiono Kabwe. komencis ekmigrar vers la regiono. La populi Tonga e Nkoya de bantua raso arivis a la regiono dum la 12ma e la 13ma yarcenti.

L'unesma Europano qua arivis en la regiono esis Portugalana Francisco de Lacerda, dum la fino dil 18ma yarcento. Lacerda komandis expediciono qua iris de Mozambik til la regiono Kazembe, en nuna Zambia. Ilu probis trairar la sudo di Afrika, ma mortis ante finar ol. Lua amiko Francisco Pinto finis l'expediciono.

En 1855 l'Angla explorero David Livingstone deskovris la granda katarakti dil fluvio Zambezi, e nominis ol Victoria Falls (aquofalo Viktoria). En 1888 Cecil Rhodes proklamis la regiono parto di Britanian imperio.

Til 1964 Zambia nomesis Nordala Rodezia. Ol nedependeskis de Unionita Rejio ye la 24ma di oktobro 1964. L'unesma prezidanto esis Kenneth Kaunda. Dum la sequanta yardeko, Kaunda komence suportis UNITA en Angola, l'Uniono di Afrikana Populi (Angle: ZAPU) en Zimbabwe, l'ANK en Sudafrika e la SWAPO en Namibia. La guvernerio di Kaunda anke mantenis forta diplomacala relati kun Sovietia e kun la rejimo di Saddam Hussein en Irak.

La konflikto kun Rodezia rezultis en la klozado di la frontiero en 1973 e boikoto en la furniso di energio. Tamen, la mashinaro por produktar elektro en l'aquobarilo Kariba duris funcionar. La konstrukturo di ferovoyo til la portuo di Dar es Salaam en Tanzania kun la helpo di la Popul-Republiko Chinia helpis diminutar la dependo de Rodezia.

Dum la fino dil yari 1970ma Portugalana kolonii en Afrika ja esis nedependanta, Rodeziana rejimo finis e Rodezia transformesis en Zimbabwe, tamen la problemi di Zambia duris. Interna militi en Angola e Mozambik produktis granda nombro di refujanti ed enduktis serioza problemi en la sistemo di transporto.

En junio 1990 komencis rebelesi kontre guvernerio di Kaunda. Multa manifesteri mortigesis kande la guvernerio probis kontrolar la protesti. En 1991 Kaunda aceptis riinstitucar plurpartisala demokratio. Frederick Chiluba elektesis prezidanto ed asumis povo ye la 2ma di novembro 1991. En 1996 ilu rielektesis e guvernis til 2001.

Dum la yari 2000ma, l'ekonomio stabileskis, l'inflaciono atingis singla cifro en 2006 e 2007, internaciona komerco kreskis e la procento di interesti diminutis.

Zambia divenis prezidantala republiko nemediate pos lua nedependantesko. La prezidanto di la republiko esas chefo di stato e chefo di guvernerio di lando. Pos la 23ma di septembro 2011 esas Michael Sata. Pos 1991 lando permisas l'existo di multa partisi.

La parlamento havas unika chambro, la Nacional Asemblitaro (National Assembly) kun 158 membri qui elektesas dal populo por 5-yara periodo. La nuna konstituco adoptesis en 1996 ma la komitato Mungo'mba por konstitucala revizo preparis texto di nova konstituco en 2010

Segun statistiki de The World Factbook por 2018, Zambia havis  habitanti. La demografiala kresko ta yaro esis 2,91%. Existas multa rasala grupi, esante la precipua le Bemba (21%), le Tonga (13,6%), Chewe (7,4%), Nsenga (5,3%), Tumbuka (4,4%), Ngoni (4%), Lala (3,1%), Kaonde (2,9%), ed altri. En 2018, 43,5% de la habitantaro esis urbala, e la demografiala denseso esas plu alta proxim Lusaka od en la regiono konocita kom Copperbelt, norde de la lando. Chomeso en urbala regioni esas alta. La mezavalora vivo-expekto en 2018 esis 53 yari.

L'oficala linguo di la lando esas Angla, parolata da 1,7% kom matrala linguo. Altra lingui esas Bemba (33,4%), Nyanja (14,7%), Tonga (11,4%), Lozi (5,5%), Chewa (4,5%), Nsenga (2,9%), Tumbuka (2,5%) ed altri. On dicas ke Zambia havas plu kam 70 lingui, tamen multa povas judikesar kom dialekti.

La religio kun maxima nombro di adepti esas protestantismo, por 75,3% de la habitantaro. Katoliki Romana esas 20,2%, altra religii (Budhismo, Islamo, Hindui, Baha'i) esas 2,7%, e 1,8% praktikas nula religio.

La kulturo di Zambia mixas bantua kun Europana influi, note en l'urbala regioni. En rurala regioni doplanda la tradicionala kulturo esas plu forta. Exemple en l'ocidentala provinco (Western Province) la populo Lozi celebras la ceremonio Kuomboka dum la fino di la pluvoza sezono, kande Zambezi inundas planaji. Li celebras la transporto dil rejulo Litunga de lua korto en Lealui a Limulunga, por eskapar l'inundado. Li transportas granda skulto reprezentanta l'elefanto dil rejulo en kargobatelo. Singla populo havas sua propra ceremonii, ceramiko, skulti en ivoro e ligno, tapeti, mestiero e muziko.

En l'urbala zoni, l'exterlanda muziko, exemple rumba e la muziki de la negri Usana e Jamaikana havas granda populareso. Multa artisti aparis pos la yari 1970ma e kreis la nomizita Zamrock, qua mixas tradicionala muziko kun psikadelika*-rock e funk.

Zambia nedependanteskis en la dio di la klozo-ceremonio dil Olimpiala Ludi en Tokyo, 1964. Do, ol divenis l'unesma lando qua komencis ula ludi kom l'un lando e finis kom l'altru. De ta epoko til nun, la lando ganis du Olimpiala medalii: bronza pri boxo, ed arjenta pri atletismo.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Zambia. Anke rugbio, boxo e kriketo esas populara. En 1989 la basketbalo-esquado di Zambia qualifikis unesmafoye por la championkonkurso di FIBA en Afrika.




#Article 293: Antigua e Barbuda (705 words)


Antigua e Barbuda esas nedependanta stato ed insul-grupo inter Karibia e l'Oceano Atlantiko.

Bazala fakti pri Antigua e Barbuda.

Homi ja habitis Antigua e Barbuda cirkume 2400 aK. Pose, indijeni de etnii Arawak e Karib habitis ol. Insulo Antigua nomesis da Cristoforo Colombo en 1493 segun kirko en Sevilla, Hispania, Santa Maria la Antigua (Santo Maria l'Anciena). Pos l'arivo dil Europani, indijeni komencis mortar pro variolo.

En 1632 Angli komencis okupar l'insuli. La sklaveso, establisita en 1684 por furnisar laboro-povo a plantacerii di sukrokano, abolisesis en 1834, malgre ke la standi laborala restis mala til 1939, kande la sindikato Antigua Trade and Labour Union kreesis. La chefo di ta sindikato, Vere Cornwall Bird, pose fondis la partiso Antigua Labour Party - ALP. Pos ke Antigua e Barbuda divenis nedependanta ye la 1ma di novembro 1981 Vere Bird asumis kom chefministro, ma Elizabeth la 2ma resitis la chefo di stato di la lando.

La partiso ALP vinkis elekti en 1984 ed en 1989. En 2004 Lester Bird, filiulo di Vere Bird, ganis l'elekti. Il duris en povo til 2004, kande lua opozanto Baldwin Spencer ganis l'elekti e divenis chefministro.

Segun la konstituco adoptita ye la 31ma di oktobro 1981 Antigua e Barbuda esas konstitucala monarkio, membro di Commonwealth. Lua rejo (qua esas la chefo di stato) esas Elizabeth la 2ma di Anglia, qua selektas la generala-guberniestro, nune Rodney Williams. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Gaston Browne.

La duchambra parlamento konsistas ek la Senato, kun 17 membri elektita dal partisi ed indikita dal generala-guberniestro; ed ek la Chambro di Deputati, anke kun 17 membri qui elektesas dal populo por 5-yara periodo. Lua konstituco aprobesis ye la 31ma di julio 1981, ed efikeskis ye la 31ma di oktobro sam yaro.

La judiciala povo esas nedependanta de l'exekutiva e de la legifala povi. La legaro e la jurisprudenco di la lando havas havas granda influo de la legaro e jurisprudenco Britaniana.

Antigua e Barbuda esas parto di la Mikra Antili, kun Guadelupa (Franca teritorio) sude, Montserrat sud-weste, St Kitts-Nevis weste, e Saint Barth nord-weste. L'arkipelago konsistas ek kelka insuli. La precipua (segun la surfaco totala e quanto di habitanti) esas Antigua, kun 281 km². Barbuda jacas 48 norde de Antigua. La nehabitata insulo Redonda jacas 56 km sudweste de Antigua.

Lua litoro havas 153 km di extenso. Nula ek l'insuli havas importanta fluvii o lagi. La kultivebla agri reprezentas 18,18% de lua tota surfaco.

La maxim alta monto dil insuli esas Monto Obama, kun 399 metri di altitudo. Monto Obama ante nomizesis Boggy Peak. La nomo modifikesis en 4ma di agosto 2009 por homajar Barack Obama, lor la prezidanto di Usa. Nek Barbuda nek Redonda havas importanta monti.

La klimato dil insuli esas tropikala kun poka pluvi, konsequo de lua basa altitudi. La maxim pluvoza sezono eventas de septembro til novembro. De julio til oktobro povas eventar uragani e tropikala tempesti. La mezavalora yarala temperaturo dil insuli esas 27°C.

Turismo reprezentas cirkume 50% de la KLP di la lando. Financala sektoro anke esas importanta. Pri l'agrokultivo, la precipua produkturi esas sukrokano, kotono e frukti.

Segun statistiki de The World Factbook por 2018, Antigua e Barbuda havis  habitanti. La maxim multa (87,3%) esas negri, 4,7% esas mestici, 2,7% esis Hispani o Hispan-Amerikani, 1,6% esis blanki, 2,7% esis altri, e ne existis informi pri 0,9% de la habitantaro.

L'oficala linguo di la lando esas Angla. La kreola linguo di Antigua anke parolesas.

La religio kun maxima nombro di adepti esas protestantismo, por 68,3% de la habitantaro. Katoliki esis 8,2%, altri 12,2%, sen informo esis 5,5%, e 5,9% deklaris ne havar religio en 2011.

Cirkume 90% de la habitantaro savas lektar e skribar. La lando havas du universitati, American University of Antigua (AUA) e University of Health Sciences Antigua (UHSA).

La kulturo di Antigua e Barbuda mixas Afrikana e Britaniana influi. La Karnavalo celebras la fino di la sklaveso en l'insuli. Ol esas importanta turistal atraktivo.

La koquarto uzas multe maizo e patato en lua dishi. Exemple dukuna, disho preparata de vaporagata patati, farino e pipri, e fungi, preparata de maizo.

Pri literaturo, Antiguana skriptisto Jamaica Kincaid ja plubikigis plu kam 20 libri.

La nacionala sporto di la lando esas kriketo, ma futbalo, surf e batelo-kurado ank esas populara.




#Article 294: Baku (309 words)


Baku (Azerbaijana: Bakı) esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Azerbaijan, ed anke la maxim populoza urbo di Kaspia. Segun statistiki de 2015, ol havis  habitanti. Jacanta 28 metri sub la marala nivelo, lua tota surfaco esas 285 km².

L'urbo esas la ciencala, kulturala ed industriala centro di Azerbaijan. Ol havas multa historiala monumenti, ed esas sideyo dil Universitato Statala di Azerbaijan, di la Nacional Akademio pri Cienci di Azerbaijan, e di multa teatri e muzei.

De 2006, Baku esabas la starto-punto por la petrolo-konduktilo Baku-Tiflis-Ceyhan  qua transportas petrolo de Kaspia til Mediteraneo, tra Gruzia.

Cirkume 100 mil yari ante nun, la regiono kovresis da savano, e habitesas de la petroepoko. Tranchuri en roki de bronzoepoko e bronza imajo pri fisho deskovresis en la parto anciena dil urbo. Dum l'unesma yarcento aK, Romani okupis la regiono. En la nacionala parko Gobustan, proxim l'urbo, deskovresis roka epigrafo de 84 til 96 pos Kristo, la maxim anciena skribita evidentajo pri Baku.

Dum la 8ma yarcento, Baku esis la centro di Persa dinastio Shirvanshah. Ol ofte atakesis dal Kazaki e, pos la 10ma yarcento, anke dal Rusi.

Jacanta an la westala rivo di Kaspia, Baku esas vicina di fanga volkani (exemple: Keyraki, Bogkh-bogkha, Lokbatan ed altri), e di saloza lagi, exemple Boyukshor e Khodasan. Lua reliefo ordinare esas plana.

La klimato dil urbo esas miarida e moderema (BSk segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en februaro (vintro) esas 4,2°C, dum ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 26,4°C. Dum la Sovietian epoko, Baku esis populara destino turistala, pro lua multa sunoza e varma dii e sika klimato. Altralatere, l'industrial agado dum la sama epoko kontaminis multa loki.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 210 mm, e la maxim pluvoza monato esas novembro, kun mezavalore 30 mm. La maxim sika monato esas julio: lua pluvo-quanto esas mezavalore 2 mm.




#Article 295: Minsk (533 words)


Minsk (Мінск) esas la chef-urbo, la maxim populizita urbo e la chef-urbo ekonomiala di Bielorusia. Segun statistiki del yaro 2014, ol havis  habitanti. Dum l'epoko Sovietiana, l'urbo esis la chef-urbo di la Republiko Socialista Sovietiana di Bielorusia.

La regiono di Minsk okupesis dal Estala Slavi dum la 9ma yarcento. Cirkume la yaro 980, la regiono divenis parto dil princio Polotsk. La nomo Minsk mencionesis unesmafoye en 1067, en kroniko pri batalio an la fluvio Nemiga, qua rezultis en vinkeso dil princio Polotsk e vinko dil princio Kyiv. La yaro 1067 judikesas kom la yaro dil fondo dil urbo. L'autoritatozi deklaris la 2ma di septembro 1067 kom l'exakta dato dil fondo.

L'urbo eskapis de Mongola invado en Rusia de 1237 til 1239. En 1242, Minsk anexesis a la Granda-Dukio Lituania, pose parto de Polonia-Lituania. En 1499, ol recevis privileji di urbo, segun establisita en la legaro di Magdeburg.

Cirkume la duimo de la 16ma yarcento, Minsk esis importanta ekonomiala e kulturala centro en Polonia-Lituania. Ol ank esis importanta centro dil Estala Ortodoxa Eklezio. En 1655, l'urbo konquestesis dal caro Alexei Mihailovich de Rusia (Alexei la 1ma). En 1667, Jan la 2ma Kazimierz Waza rikonquestis l'urbo por Polonia-Lituania.

La reliefo di Minsk esas kolinoza, jacante an la sudestala rivo di la kolini di Minsk, an la valo dil fluvio Niemen. Lua mezavalora altitudo esas 220 metri super la marala nivelo. La fluvio Svislach o Svisloch trairas l'urbo denorweste adsudeste.

La klimato dil urbo esas kontinentala humida (Dfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -4,5°C, dum ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 18,5°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 690 mm, e la maxim pluvoza monati esas junio e julio, kun mezavalore 89 mm. Ne existas sika sezono. Nivas ordinare de la duesma duimo di novembro til l'unesma duimo di marto.

Minsk esas importanta koncentro-punto por choseala e ferovoyala transporto en Bielorusia. L'urbo havas tri autobuso-stacioni, de ube departas autobusi qui ligas ol ad altra Bielorusa urbi ed ank a vicina landi. L'Europana chosei E30 (qua lokale recevas la nomo M1), E271 (lokale nomata Choseo M5) ed E28 (lokale M7, liganta Minsk a la frontiero kun Lituania trairas o finas en la urbo. Pri ferovoyala sistemo, la lineo liganta Warszawa a Moskva, inaugurita en 1871, trairas Minsk desudweste ad nordeste. La lineo qua ligas Liepāja en Estonia a Romny, en Ukraina, anke trairas la urbo.

L'aeroportuo internaciona di Minsk inauguresis en 1982, e distas 42 km del urbo. Segun statistiki de 2018,  veheri uzis ol. L'anciena aeroportuo Minsk-1, inaugurita en 1933, klozesis definitive en 2015.

Minsk havas bona sistemo di publika transporto. Existas 8 linei di tramveturi, plu kam 70 linei di troleobusi, e plu kam 100 linei di autobusi. La tramveturo-sistemo inauguresis en 1892, tirita per kavali. En 1929, la linei elektrizesis.

Lua metroo komencis konstruktesar en 1977, ed inauguresis en 1984. Nun ol konsistas ek du linei, kun 37,27 kilometri e 29 stacioni. En 2013 ca sistemo transportis 328,3 milion veheri, o cirkume  veheri omnadie. Existas projeto pri konstruktar la triesma lineo, ed expansar l'extenso di la linei a 58,3 kilometri, kun 45 stacioni. Tota la sistemo di publika transporto administresas da la publika kompanio Minsktrans.




#Article 296: Sarajevo (318 words)


Sarajevo esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Bosnia e Herzegovina. Segun la demografiala kontado di 2013, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 141,5 km². Lua metropolala regiono havis  habitanti en 2013.

Cirkondata dal Dinarik Alpi ed alonge la rivero Miljacka, Sarajevo esas la politikala, sociala e kulturala centro di Bosnia e Herzegovina.

La regiono di Sarajevo habitesas adminime del neolitiko. Restaji de la nomizita kulturo Butmir trovesis en 1893, che la vicina urbo Ilidža. La kulturo Butmir produktis unika ceramikajo e terakotajo.

Altra anciena populo qua habitis la regiono esis l'Iliriani. Li vinkesis dal Romani komandita dal imperiestro Tiberius en la yaro 9. Pos la Romani, la regiono okupesis dal Goti, sequita dal Slavi en la 7ma yarcento.

En 1914, l'arkiduko Franz Ferdinand de Austria asasinesis en Sarajevo. To esis la pretexto por komencar l'unesma mondomilito.

Dum la duesma mondomilito, Yugoslavia invadesis dal Germani ed Italiani. Sarajevo kapitulacis ye la 15ma di aprilo 1941. Pos l'invado, la sinagogo Il Kal Grande spoliesis, brulesis e destruktesis dal Naziisti, kun kelka helpo di Bosniaki.

En 1984, lor esinte parto di Yugoslavia, eventis ibe la Vintrala Olimpiala Ludi. De De 1992 til 1996 l'urbo siejesis dum la milito di Bosnia.

La reliefo di Sarajevo esas kolinoza, cirkondata da kolini e kovrata da foresti e kin monti plu alta. Ol jacas 518 metri super la marala nivelo. Lua precipua fluvio esas Miljacka.

La klimato Sarajevo esas humida kontinentala (Dfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun influo oceanala, e havas 4 sezoni klare definita. Lua proximeso de Adriatiko moderas la klimato. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -0,5°C, dum ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 19,7°C. La maxima temperaturo enrejistrita dum lua historio esis 40.7 °C, en 1945, dum ke la minima temperaturo enrejistrita esis -26.2 °C en 1942.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 928 mm, e la maxim pluvoza monato esas septembro, kun mezavalore 91 mm.




#Article 297: Zagreb (1157 words)


Zagreb esas la chef-urbo e la maxim grand urbo di Kroatia. Ol jacas nord-weste di la lando, an rivero Sava, an la sudala taludi di monto Medvednica. Segun demografiala kontado en 2011 ol havis  habitanti. Lua metropolala regiono havas 1.110.517 habitanti. Ol administresas separite de la samnoma komtio, e subdividesas en 17 urbala distrikti.

L'urbo existas de la Romana epoko. Zagreb konocesas pro sua diversa-brancha ekonomio, alta vivo-qualeso e granda quanto de muzei e sportal ed amuzal eventi. L'urbo esas importanta centro por internaciona komerco ed aferi, e loko ube importanta chosei Europana interligesas. Ol koncentras anke importanta industrii, ed institucuri ciencala ed inquestala. Preske omna granda firmi Kroatiana havas sua sideyo en Zagreb.

Arkeologiala restaji de 1300 til 750 aK trovesis apud rivero Sava, an qua Zagreb nun jacas, ma l'unesma signifikanta kolonieti konocata fondesis nur dum la Roman-epoko. La maxim anciena Romana kolonieto trovita en l'urbo esas Andautonia, ube nune jacas Ščitarjevo.

La nomo Zagreb mencionesis unesmafoye en 1094, kande rejulo Ladislaus la 1ma di Hungaria fondis diocezo sur kolino Kaptol. La domo dil episkopo e la katedralo jacis sude sur la sama kolino. Sur vicina kolino Gradec establisesis altra vilajo, nedependanta de la diocezo, habitata da komercisti. La katedralo konsakresis en 1217, ma en 1242 ol subisis granda domaji dum Mongola invado. La habitanti di Gradec repulsis la Mongoli, e por dankar lo, rejulo Béla la 4ma di Hungaria transformis Gradec al urbo dil rejio, nedependanta de feudala siniori. Pos 1263 la katedralo rikonstruktesis.

Dum la 14ma e la 15ma yarcenti, Gradec e Kaptol esis rivala urbi. Gradope oli komencis interrelatar. En 1557 la parlamento Kroatiana, kun reprezenteri de Kroatia, Slavonia e Dalmatia, kunvenis unesmafoye en Gradec. Fine, dum la 17ma yarcento, la du urbeti unionesis por formacar la nuna Zagreb.

Dum la 17ma e la 18ma yarcenti la habitantaro di Zagreb devastesis pro fairo e pro pesto. En 1776 la rejala konsilistaro (guvernerio) diplasesis de Varaždin a Zagreb, ed ye la 4ma di novembro dil sam yaro fondesis la Royal Akademio pri Yurala Cienci.

Dum la 19ma yarcento l'urbo esis la centro di Kroatiana Nacionala Rivivigo, kun nacionalista idei pri la rekupero di Kroatiana folkloro, pri l'uzo di nacionala linguo en la literaturo, e pri la defendo di unika normo por skribo e parolo por la linguo Serbiana-Kroatiana, lore nomata Iliriana linguo dal nacionalisti. La nacionalisti lansis ta idei por kompnesar l'expanso dil Hungara linguo.

L'unesma lineo di ferovoyo qua unionis Zagreb a Zidani Most e Sisak inauguresis en 1862, ed en 1863 inauguresis lua gasometro. Ye la 9ma di novembro 1880 l'urbo subisis ter-tremo, qua mortigis 1 persono e domajis cirkume 1.700 edifici.

De la ter-tremo til 1914 l'urbo kreskis, recevis en 1891 sua unesma tramveturo tirata da kavali, la fervoyo-linei expansesis, ed en 1907 enduktesis l'elektro. L'elektrala tramveturi enduktesis en 1910. En 1914 l'urbo ja havis 83.000 habitanti.

Pos l'unesma mondomilito Kroatia unionesis a la Rejio di Serbiani, Kroatiani e Sloveniani, pose Yugoslavia. En 1921 l'urbo ja havis plu kam 108.000 habitanti. En 1928 ol recevis sua unesma automatala telefonala centralo. En 1933 lua unesma cieloskrapero inauguresis.

En 1939 la nuna teritorio di Kroatia formacesis, tra l'uniono di litorala provinci kun provinco Sava. Ye la 6ma di aprilo 1941 Yugoslavia invadesis da Nacional-socialista Germania, Italia e Hungaria, ed ye la 10ma di aprilo dil sam yaro kreesis la Nedependanta Stato di Kroatia (Kroate: Nezavisna Država Hrvatska, NDH), marioneto-stato lore komandata da Ante Pavelić, kun sideyo en Zagreb. Erste en 1945 partisani komandata da Josip Broz Tito e Sovietiana Reda Armeo tandem vinkis NDH.

Pos la milito, la regiono inter rivero Sava e la fervoyo experiencis granda rikonstrukteso. Pos la duimo di la yari 1950ma nova rezidala quarteri konstruktesis sude di Sava, e formacis Novi Zagreb (Nova Zagreb). En1962 aeroportuo Pleso inauguresis. En 1987 l'urbo esis eventeyo di sportala konkursi inter universitati de multa landi (Univerzijada).

Dum la milito por la nedependo di Kroatia eventis kelka kombati proxim l'urbo, ma ol eskapis de intensa bombardi. Ye la 2ma e 3ma di mayo ol subisis fuzeo-ataki da Serbiana forci, qui mortigis 7 personi. En 1995 la milito finis e Kroatia restis nedependanta.

La reliefo di Zagreb esas plana, jacante 120 metri super la marala nivelo an la planajo nomizita Panonia dum l'Antiqueso. Fluvio Sava separas la nordala quarteri dil urbo de le sudala. An la norda rivo di Sava jacas lago Jarun, quan konstitucas lua aqui. Plu norde jacas monto Medvednica.

La klimato di Zagreb esas oceanala (Cfb, segun la klimatala klasifikuro da Köppen). L'urbo havas quar sezoni klare definita. La someri esas varma, kun mezavalora temperaturi de 22ºC, quankam la rekordo di temperaturo esis 40,4°C en julio di 1950. Dum la vintro la mezavalora temperaturo esas -0.5°C, e la rekordo di minima esis −27,3°C en februaro di 1956.

Zagreb esas importanta centro por turismo. Ol recevas turisti precipue de Austria, Germania ed Italia. Lua precipua atraktivi esas lua muzei, exemple Arkeologiala Muzeo, Muzeo dil Urbo di Zagreb e Muzeo pri Arti e Mestieri.

Kin importanta chosei konvergas a Zagreb: Choseo A6 ligas Zagreb a Rijeka. Choseo A1 ligas Zagreb a Split. Choseo A4 ligas Zagreb a Goričan, vilajo an la frontiero kun Hungaria e, de ibe, a Budapest. Choseo A2 ligas Macelj, vilajo an la frontiero kun Slovenia, a Zagreb. Choseo A3, entote longa de 306,5 km, esas la maxim anciena en Kroatia. Ol ligas la Sloveniana frontiero kun a Zagreb e, de ibe, a Lipovac, an la frontiero kun Serbia, esante parto de choseo E65, qua ligas Malmö, en Suedia, a Grekia. Existas anke choseo nomizita Obilaznica Zagreba, longa de 49 km, qua partale cirkondas l'urbo ed interligas importanta avenui dil urbo a chosei A1, A2, A3, A4 e A6.

Existas internaciona linei di treni por pasajeri qui ligas Zagreb a Wien en 6 hori, a Budapest (5:30 hori), Zürich, München, Salzburg, Ljubljana, Sarajevo e Belgrade. Existas anke lineo qua ligas Zagreb a Split, en 6-hora voyajo.

Lua internaciona aeroportuo (Aeroportuo Franjo Tuđman) jacas an la suburbo Pleso, ye 10 km de la centrala ferovoyala staciono di Zagreb (Zagreb Glavni kolodvor). Ol recevis plu kam 2 milion voyajanti en 2014. L'urbo havas altra du aeroportui: Lučko e Buševec.

Zagreb ne havas metroo, e lua sistemo di publika transporto konsistas ek linei di tramveturi, suburbala treni ed autobusi. Existas 19 linei di tramveturi (15 jornala e 4 noktala), qui parkuras entote 116,3 km. Kompanio Zagrebački električni tramvaj - ZET - administras la sistemo di tramveturi ed anke l'autobusi. La lineo di suburbala treno inauguresis en 1992 e duras developesar, havante entote 47 km.

Existas anke cirkume 3.000 taxii en Zagreb, e sistemo qua permisas lokacar bicikli por kurta periodo, por individuala transporto.

Zagreb povas dividesar en du parti: l'Alta urbo (Gornji grad) e la Basa urbo (Donji grad). Proxim la precipua turismala atraktivi dil urbo existas anke restorerii, taverni e loki ube suveniri povas kompresar.

An l'Alta urbo la precipua turismal atraktivi esas:

En la nordo di Zagreb, la precipua atraktivi esas:




#Article 298: Tbilisi (332 words)


Tbilisi esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Gruzia. Ol havis  habitanti en 2019.

L'urbo fondesis cirkum la yaro 479 apud la rivero Mt'k'vari (Kura), dal rejulo Vakhtang la 1ma. Lua sucedinto, Dachi la 1ma Ujarmeli, transferis la chef-urbo dil rejio de Mtskheta a Tbilisi dum la komenco dil 6ma yarcento. Dum lua regno, Dachi kompletigis la konstrukto di murego por protektar l'urbo, qua prosperis pro esar apud la chosei qui ligis Europa ad Azia.

Tbilisi guvernesis dal Persiani de 570 o 580 til 627, kande l'armei Bizancana e Khazar spoliis ol. En 736-738, Arabi, komandita da Marwan la 2ma, invadis l'urbo ed instalis emirio. En 764, ankore sub dominaco Araba, l'urbo itere spoliesis dal Khazari. En 853, Arabi komandita da Bugha Al-Turki itere invadis Tbilisi, por koaktar la fideleso dil urbo a la kalifio Abbasid.

Tbilisi ank esis chef-urbo dil administrado di Kaukazo de 1844 til 1881, dum Rusa imperio, e di la Federala Demokratiala Republiko di Transkaukazia en 1918, di la Demokratiala Republiko di Gruzia de 1918 til 1921 e di la Republiko Socialista Sovietiana di Gruzia de 1921 til 1991.

La reliefo di Tbilisi esas komplexa. Ol cirkondesas dal montaro Saguramo adnorde, e da monti de la montaro Trialeti adsude ed adweste. L'altitudo dil urbo varias de 380 til 730 metri super la marala nivelo. An la sinistra rivo dil fluvio Mt'k'vari, la planajo esas extensa de 30 km, iranta de la quartero Avchala til la fluvio Lochini. An lua dextra rivo, la talusi de la montaro Trialeti esas obstaklo por la kresko dil urbo.

La klimato dil urbo esas subtropikala humida (Cfa segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun kontinentala influi de la sika venti de central Azia e Siberia, e de la humida venti de Atlantiko e Nigra maro. La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 24,5°C, kontre ke la temperaturo en januaro (vintro) esas -1,5°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 517 mm, e la maxim pluvoza monati esas mayo e junio, kun mezavalore 84 mm single.




#Article 299: Skopje (257 words)


Skopje esas la chef-urbo di la Norda Macedonia. Segun la demografiala kontado di 2015, ol havis  habitanti. Lua tota surfaco esas 571,46 km².

La rokoza promontorio ube jacas la fortreso esis l'unesma loko okupita dal homo en Skopje. La maxim anciena restaji trovita ibe evas de 4.000 yari aK. L'unesma habitanti di la valo di Skopje probable esis la populo Tribalii, de la 14ma til la 4ma yarcento aK, pose la populo Paioniana, e fine la populo Dardaniana, de la 3ma til la 1ma yarcento aK. 

Por esar en la centro dil Otomana Europa, til la 17ma yarcento Skopje florifis: cirkume la yaro 1650 l'urbo havis de 30 mil til 60 mil habitanti, e cirkume 10 mil domi.

En 1963, forta  tertremo destruktis granda parti dil urbo.

Skopje jacas an la nordo di la Norda Macedonia, en la centro di Balkani e meze la disto inter Athina e Belgrade. L'urbo jacas en la valo dil fluvio Vardar, qua iras de norde adsude. La fluvio Treska debushas an la fluvio Vardar, an l'estala limiti del urbo. La norda limiti dil urbo iras til la frontiero kun Kosovo.

La klimato dil urbo esas sub-Mediteranea (Cfa segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 0,1°C, dum ke la mezavalora temperaturo en julio ed agosto (somero) esas 23,8°C. La someri esas longa, varma e humida, dum ke la vintri esas kurta, kolda e pluvoza, e nivosturmi esas frequa.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 483 mm, e la maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 54 mm.




#Article 300: Chisinau (257 words)


Chisinau (Rumane Chișinău) esas la chef-urbo, l'ekonomiala centro, e la maxim populoza urbo di Moldova. Segun la demografiala kontado di 2014, ol havis  habitanti. Ol jacas centre de la lando apud la fluvio Bâc, qua debushas an Danubio.

Chisinau esas la precipua industriala centro di Moldova e la precipua koncentro-punto por transporti de la lando. Cirkume 1/3 ek la habitantaro di la lando rezidas en lua metropolala regiono.

L'origino de lua nomo esas neklara, ma segun ula versiono, lua nomo devenas de Rumana vorto chișla (fonto di aquo) e nouă (nova), nam ol konstruktesis proxim aquofonto.

Chișinau fondesis en 1436 kom monakeyala vilajo. Ol esis parto dil princio Moldavia, stato vasala del Otoman imperio, quankam ol konservis kelka autonomio. La kirko Măzărache, konstruktita en 1752 da Vasile Măzărache, judikesas kom la maxim anciena del urbo. Ol konstruktesis ube ante existis fortreso destruktita dal Otomani. Dum la militi Rusa-Turka, l'urbo incendiesis dufoye, en 1739 ed itere en 1788.

Dum la komenco dil 19ma yarcento, l'urbo havis cirkume 7.000 habitanti. En 1812, l'urbo kaptesis dal Rusi.

La reliefo di Chisinau esas plana, jacante an fertila agrokultivala regiono. La fluvio Bâc, enfluanto dil Dniester, dividas l'urbo en du. La mezavalora altitudo dil urbo esas 85 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas humida kontinentala (Dfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas -1,9°C, dum ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 22,1°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 542 mm, e la maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 66 mm.




#Article 301: Ashgabat (144 words)


Ashgabat (Turkmenistanane: Aşgabat) esas la chef-urbo di Turkmenistan. Segun statistiki de 2012, ol havis  habitanti.

Ashgabat fondesis en 1881, e divenis chef-urbo di la Republiko Socialista Sovietiana di Turkmenistan en 1924. Ol ne distas multe de Nisa, l’anciena chef-urbo dil Imperio Parta, e kresis super la ruini del anciena urbo Konjikala, qua mencionesis unesmafoye cirkume 2 mil yari aK, ed esis importanta urbo alonge la silko-voyo.

La reliefo di Ashgabat esas ordinare plana. La montaro Kopet-Dag jacas 25 km sude de Ashgabat, dum ke la nordala bordo dil urbo esas la dezerto Karakum. Pro to, Ashgabat havas arida klimato, kun varma e sika someri e kolda e kurta vintri. La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 31,3°C, dum ke la temperaturo en januaro (vintro) esas 3,5°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 201 mm, e la maxim pluvoza monato esas aprilo, kun mezavalore 32 mm.




#Article 302: James Chandler (319 words)


James Chandler esas Britaniana Idisto, qua deskovris Ido en novembro 1996.

Quale multa Idisti, il trovis Ido per Esperanto. Il lerneskis Esperanto, ma balde deceptesis, segun il, pro la tro multa defekti di la linguo di Zamenhof. Balde il trovis, ke existas altra interlingui kam Esperanto, e decidis kontaktar la Ido-movemento en Britania (ILSGB).

Il establisis un ek l'unesma du ret-situi pri Ido en frua 1997:

Samtempe il deskovris l'altra situo, da Britaniana Idisto Robert Carnaghan:

Il studiis matematiko che l'Universitato di Exeter en Anglia de 1991 til 1999. En 1997 il fondis l'unesma postolisto pri Ido, qua lore nomesis 'Idol', per la Listserv-sistemo dil universitato. Ta listo transferis en 1999 a Yahoo Groups kun la nova nomo 'Idolisto':

Il redaktis kelka numeri di Ido-Vivo, la revuo dil ILSGB. Pluse il kontributis plura artikli a Progreso, la centrala Ido-jurnalo di ULI. Il asistis du Ido-konferi: Bakkum, Nederlando (1997) e Grossbothen, Germania (2003).

Altra Ido-projeti lua inkluzas la situo 'Europa', la situo 'Travlang' e la forumo 'Linguolisto'. Il anke administris la forumi 'Francidol' (por Franca-parolanti) ed Ido-angla (por Angla-parolanti). Nuntempe il laboras pri diversa tradukuri e pri expansar Wikipedio en Ido.

Il anke parolas l'interlinguo Novial da Otto Jespersen, e kreis situo pri ta linguo:

Chandler tradukis multa artikli, esayi e rakonti da plura autori (Albert Camus, Arthur Koestler, Jon Ronson, Jorge Luis Borges, Joseph Skibell, Paul Bowles e Raymond Carver, i.a.) e anke longa inteviuvo kun Terence McKenna e publikigis oli en la  di sua . 

Kom libri aparis yena verki da lu:

En mayo 2020 il anuncis che la forumo  ke il decidis livar la Ido-movado e transirar al auxiliara linguo Interlingua di IALA, pro la duranta manko de linguala laboro ed anke pro diferanta prioresi kam la cetera idisti (di qui la unesma prioreso esas Facebook ed altra sociala reti).  Il komencis publikigar texti en Interlingua che .

Profesionale il laboras depos 1999 kom konsultanto en l'informatiko-industrio.




#Article 303: Anna Lindh (146 words)


Anna Lindh (1957 til 2003) esis Sueda politikisto social-demokratista. El laboris kom ministro pri exterlandal aferi di Suedia, kande el  mortigesis.

Lindh naskis ye la 19ma di junio 1957 proxim Stockholm, en Enskede. En 1970 el koheris Social-demokratista yun-organizuro (SSU). En 1977 el elektesis municipala deputatino ed en 1982 parlamentano. Samayare el finis sua studii en Uppsala divenante jurisprudencisto. En 1984 el elektesis prezidantino dil SSU.

Dum yari 1991 til 1994 el esis helpanta urbestro di Stockholm en domeno di kulturo e libertempo. De 1994 til 1998 el funcionis kom medio-ministro en rejimo di chefministro Ingvar Carlsson. En 1998 el nominesis ministro pri exterlandal aferi en rejimo dil chefministro Göran Persson. El esis tre populara e laborema.

Ye la 10ma di septembro 2003 el eniris magazino kun sua amikino. Ibe Serbia-naskinta Mijailo Mijailovic frapis el per kultelo. Ye la 11ma di septembro el mortis en kliniko.




#Article 304: Grigori Yavlinski (155 words)


Grigori Yavlinski (Ruse: Григо́рий Алексе́евич Явли́нский) esas Rusa politikisto. Dum kelka tempo pos la revoluciono il esis en l'opozantaro.

Yavlinski naskis en 1952 en Lwów (nune Lviv), Ukraina. En sua yuneso il esis sportisto. En 1967–1968 il esis championo pri boxo dil yuni. De 1967 til 1976 il studiis ekonomiko en ekonomiko-instituto di Plehanov. Il esas mariajita e havas du filiuli.

Yavlinski pleis importanta rolo dum fino di regno di Mihail Gorbachov. Lore il partoprenis la konceptajo la 500-dia ekonomikala programo di Gorbachov por novigar Sovietia.

En 1993 ilu fondis la liberala partiso. La nomo, Yabloko ('pomo'), di la nova partiso venis libere de literi dil nomi dil fondanti Grigori Yavlinski, Yuri Boldirev e Vladimir Lukin. En 2003 la partiso havis  membri e 16 parlamentani en 450-sidila parlamento di Rusia.

Il esis kandidato en prezidantal elekto en 1996 ganante nur 7 % de voti. En 2000 il ganis en prezidantal elekto 6 % de voti.




#Article 305: Urano (131 words)


Urano esas sepesma planeto en la sunala sistemo. Olu esas preske videbla per okuli, ma tamen olu deskovresis erste ye 1781, da William Herschel.

Urano havas ringi quale Saturno ma plu poka. Esas kin sateliti.

L'orbitanta maniero di Urano cirkum la Suno esas specala: olu rotacas en sama nivelo kam olu orbitas. Do olu “rulas” adavane.

Ye 11 di januaro 1787, William Herschel deskovris du sateliti di la planeto. Ilua filiulo John Herschel, qua esis ciencisto e fotografisto, nomizis la du sateliti Titania ed Oberon en 1852. (En la dramato A Midsummer Night's Dream da Shakespeare, Titania esas rejino di la fei ed Oberon esas elua spozulo.) La sateliti esis vizitata en 1986 da kosmosondilo Voyager 2, qua fotografis preske duimo di olia surfaci, ed anke deskovris plusa sateliti di Urano.




#Article 306: Neptuno (118 words)


Neptuno esas l'okesma e maxim fora planeto de Suno en sunala sistemo. Nomesis pro (Roman)
deo di la maro, ol esas quaresma maxim granda planeto segun diametro.

Deskovresis dum 19ma yarcento per matematikala kalkuli. Onu konstatis, ke Urano, la vicina planeto, fluktuis sur sua orbito, do ibe, dop Urano, mustis esar planeto, qua influis ad Urano. Ye 1845 e 1846 Angliana John Couch Adams e Franciana Urbain Jean Leverrier aparte kalkulis la loko di nova planeto.

La temperaturo di atmosfero di Neptuno esas c. -220 ˚C. Olu havas du sateliti. Ye 1989 Usana kosmo-probilo Voyager 2 flugis preter Neptuno.

L'ecentrika traito esas, ke la satelito Triton orbitas kontree kam omna altra sateliti cirkum lua planeti en sunala sistemo.




#Article 307: Plutono (283 words)


Plutono esas nana planeto en sunala sistemo. Olu deskovresis talamaniere kam Neptuno, altra dicante, per kalkuli. Anekdotale la deskovro-loko esis fortunala, pro ke pose onu konstatis, ke tala mikra planeto ne povas igar fluktuo a vicina planeto Neptuno.

Plutono esas deskovrita ye 1930 da Clyde Tombaugh. Dum multa yari, existo di plusa planeto esabis supozata pro perturbi di l'orbito di la planeto Neptuno. Ye 18 di februaro 1930 Tombaugh remarkis movanta objekto dum komparo di du fotografuri prenita ye 23 di januaro e 29 di januaro 1930, ye la Lowell Observatorio en Flagstaff, Arizona Usa.

Pos la deskovro, onu esis kapabla kalkular l'orbito. L'orbito esas tale ovala, ke Plutono esas tempope plu proxime Suno kam Neptuno: ol esis plu proxima a la suno kam Neptuno de 7 di februaro 1979 til 11 di februaro 1999. Anke la orbito esas multe inklinata de la ekliptiko, en qua la orbiti di la altra planeti situesas: l'angulo inter l'orbito di Plutono e l'orbito di Tero esas 17˚. La diametro di Plutono  km esas plu min kam duimo de la diametro di Tero.

Dum recenta yari, plura sateliti di Plutono esis trovata.

Recente, multa planeteti plu fora kam Plutono esis deskovrata, qui havas simila grandeso, exemple Eris, deskovrita ye 2003.

La kosmosondilo New Horizons proximeskis la planeto en julio 2015. Ye 9 julio 2015 ol fotografis Plutono dum la proximesko, ye 5,4 milion km de la planeto: la fotografuro montras detali di la tereno.

Ye 14 julio 2015, New Horizons, plu proxima, prenis plusa fotografuri, inkluzante fotografuro qua montras saliaji sur parto di la surfaco di Plutono. Monti, di alteso cirkume 3500 metri, esas videbla, ma nula krateri, quo sugestas ke la planeto esas ankore geologiale agiva.




#Article 308: Tero (172 words)


Tero esas la triesma planeto en sunala sistemo.

Tero ne esas perfekta sfero ma geoido, pro ke la diametro ye l'equatoro esas 12,756,320 m e la longeso dil axo esas 12,713.549 m. Maxim granda “retrakto” esas en suda parto di la globo ye Antarktika. Retrakto ye la polari esas 1 : 298,25 (= 0,003.352.92).

Rotaco-rapideso di Tero esas 465  m/s (1,674 km/h) ye l'equatoro, e lua rapideso orbitala esas 29.79 km/s (107.240 km/h).

Geologiale Tero esas ankore yuna. La varmeso di la planeto augmentas aproxime un Celsius-grado po 32 m de la surfaco a la centro. Ye 3,000 m de la surfaco la temperaturo cirkumaja esas 100 ˚C qua esas la bolio-punto di aquo, ed ye 50 km olu atingas aproxime 1,200 ˚C.  Ibe mem roko fuzeskas. La temperaturo ye la centro di Tero esas aproxime 5,500 ˚C, same kam la surfaco di Suno.

L'atmosfero kontenas nitro (78,084 %), oxigeno (20,946 %), argono (0,934 %) e karbo dioxido (0,033 %).

Til nun Tero esas la sola planeto konocita qua sustenas vivanta organismi.




#Article 309: Atmosfero (204 words)


Atmosfero esas la sferatra kuverto di gasi, vaporo e partikuli qui cirkondas la tero, retenata da la gravitado e formacanta granda kompozanto dil ambiento* di la maxim multa terana vivanti, protektanta oli del efekto di meteori, kosmala radiaco e nociva sunala radiaco.

La kompozeso e fizikala traiti di l'atmosfero varias segun l'altitudo. Kelka traiti uzesas por dividar ol en plura zoni, di qui la basa ed alta limiti chanjas segun latitudo, horo dil dio e yarala sezono. Cirkume 75% de la tota maso e 90% del aquo-vaporo di atmosfero kontenesas en troposfero, la maxim basa zono. La kontenala aquo-vaporo fluktuas nam aquo vaporeskas de l'oceani, portesas en nubi e pluvas sur la kontinenti.

En troposfero eventas la vetero (videz meteorologio), anke maxim multa vivanti trovesas ibe. La stratosfero kontenas l'ozon-strato quo ekfiltras danjeroza ultraviolea radiaco de la suno.

Super stratosfero, mezosfero fuzesas aden ionosfero, strato qua kontenas diversa elektrizita partikuli importanta por la propago di radio-ondi. Mem plu alte, ionosfero fuzesas aden exosfero, regiono di helio e hidrogeno gasi, quo fine fuzesas aden l'interplaneta medio.

L'altra planeti di sunala sistemo (ecepte forsan Plutono), ma nur du ek lia sateliti, omna havas distinta atmosferi, ma nula kontenas tam multa viv-sustenanta oxo kam nia terala atmosfero.




#Article 310: Aeroplano (849 words)


Aeroplano (Sinonimi en Ido: aviacilo, aviono) esas vehilo qua flugas, ed esas guvernebla da pilotisto por levar su e tervenar sekure. Aeroplano esas plu grava kam aero, ma flugas per motoro e sustenanta plani.

L'ideo pri fluganta homo esas anciena. Unesma konocata projeto pri aeroplano, helikoptero e parashuto trovesis en la desegnuri di Leonardo da Vinci. Ca projetita vehili nulatempe flugis. 

On konsideras kom komenco-momento dil aeronautiko la flugo per balono dal Montgolfier fratuli en 1783 en Francia. Ye la 10ma di novembro 1798 Jeanne Labrosse, studento dil balonisto André-Jacques Garnerin, flugis kun ilu per hidrogenoplena balono ye Parc Monceau, Paris. Labrosse esis l'unesma homino qua flugis per balono. De 1797, Garnerin facabis plura balonoflugi, ed ilu divenabis l'Oficala Aeronavisto di Francia. Ye la 12ma di oktobro 1799 Jeanne Labrosse esis l'unesma homino qua decensis per parafalo, de alteso di 900 m. El divenis spozino di Garnerin, e la paro turis Anglia e Francia, facante demonstrala balonoflugi e parafalodecensi.

Ante la Wright-fratuli flugis kelka homi per mashini, ma li esas plu min konocata:

Wilbur ed Orville Wright esis Usana biciklo-fabrikisti, qui esis interesita pri flugado. La flugo di Orville en 1903 esas nun konsiderata kom l'unesma flugado per aeroplano. Li inventis, quale on povas guvernar la fluganta vehilo.

La flugo-probeyo di le Wright esis en Nordal Karolina che esta rivo di Usa. Ibe ye la 17ma di decembro 1903 li sendis alonge reli l'aeroplano Flyer (o “Whopper” segun li). Ol havis nula rotuli o stipito, ma nur du plani e motoro. L'unesma flugo duris 12 sekundi e 35 metri. Samadie Orville flugis duesmafoye: 59 sekundi e 860 metri, ma l'aeroplano krulis pro ventego.

Ye la 23ma di septembro 1913, Franca aviacisto Roland Garros facis l'unesma voyajo per aeroplano trans la Mediteraneo, de St. Raphael en sudala Francia a Bizerte en Tunizia, 730 km distanta. La tempo di la transiro, en aeroplano Morane-Saulnier, esis 7 hori e 53 minuti; to esis lor la maxim longa trans-mara flugo kompletigita. Kande ol finis, ilu havis restanta gazolino por nur 7 plusa minuti di flugo. Garros esis aviacisto depos 1909, ed en 1912 ilu flugis de Tunizia a Marsala en Sicilia. Dum l'unesma mondomilito il esis kombato-pilotisto; il mortis en 1918, fusilagita de la cielo super Ardeni.

Ye la 30ma di julio 1914 Norvegiano Tryggve Gran facis l'unesma voyajo per aeroplano trans la Norda Maro; il departis de Cruden Bay en Skotia, ed arivis pos 4 hori e 10 minuti ye Jaeren, proxim Stavanger en Norvegia, 465 km distanta. To esis la maxim longa flugo fora de lando, til la flugo di Alcock e Brown trans l'Atlantiko en 1919. La dato di la flugo di Gran esis hastigata pro la interdikto, relate la expektata milito, di civila flugado en Britania pos ta dio. Ante ke il divenis interesata pri aviacado, Tryggve Gran, kom experto pri skiado, esis membro dil expediciono ad Antarktika de 1911 til 1913, duktata da Robert Falcon Scott.

L'unesma voyajo trans l'Atlantiko per aeroplano kompleteskis ye la 15ma di junio 1919. La voyajo esis iniciata da konkurso reklamata en la jurnalo The Daily Mail di London, en aprilo 1913: premio di 10.000 pundi esis ofrata a ti qui flugis de Nord-Amerika a Britania od Irlando en 72 hori. Pro la mondomilito, la konkurso ajornesis til 1918. John Alcock, aviacisto depos 1912, ed Arthur Whitten Brown, injenioro qua havis experienco pri aerala navigado, komencis la flugo de St. Johns, Nov-Lando, en aeroplano fabrikita da Vickers, ye 13:50 kloki la 14ma di junio; nur un altra konkursanta grupo esis ibe, qua ne esis pronta por flugo. L'aeroplano portis 3900 litri de gazolino; ol flugis ye alteso inter maro-nivelo e 3.700 m. La voyajo finis, pos 16 hori 28 minuti, e 3040 km, en marsho proxim Clifden, an la komtio Galway, Irlando. Alcock e Brown ganis la premio.

Ye 25 di agosto 1919, reguloza komercala flugi komencis inter Hounslow en London e Le Bourget en Paris; ca servo, da la kompanio Aircraft Transport and Travel, esis la unesma diala aero-servado en la mondo. La aero-agro en Hounslow, ye qua konstruktesis aviacilo-hangaro en 1910, esis utiligata da aeroplani til 1920. Le Bourget, apertita por komercalal flugi en 1919,  esis la sola aeroportuo di Paris til 1932.

Ye la 9ma di junio 1928 l'unesma voyajo trans Pacifiko per aeroplano finis en Brisbane, Australia. Charles Kingsford Smith e tri kolegi livis Oakland, Kalifornia ye la 31ma di mayo en aeroplano Fokker FV11-3M; li pauzis en Havayi e Fidji. Smith, qua naskis en Brisbane en 1897, anke kompletigis l'unesma flugo trans Australia sen pauzo, e l'unesma flugo de Australia a Nova-Zelando. En 1935, dum flugo de Britania ad Australia, Smith e kolegi desaparis en la bayo di Bengal; fragmenti de lia aeroplano trovesis proxim la rivo di Burma, dek-e-ok monati plu tarde.

L'unesma modeli di aeroplani uzis helico por transformar la rotaciva movo de ula motoro en propulso por movar l'aviono. La helici nur povas uzesar por flugo-rapidesi infre 480 milii per horo (770 km/h), pro ke super ica rapideso l'extremaji di la helici proximigas la rapideso di la sono, e to kreas strukturala problemi en li. 




#Article 311: Wright fratuli (467 words)


Orville Wright (19ma di agosto 1871 til 30ma di januaro 1948) e sua frato Wilbur Wright (16ma di aprilo 1867 til 30ma di mayo 1912) esis pioniri en flugado per motorizita aeroplani. 

Le Wright esis biciklo-fabrikisti, e lo explikas multa teknikala rezolvi en konstrukto dil unesma aeroplano fluginta. La biciklo-fabrikerio di la fratuli financale suportis l'experimenti, qui komencis en 1900.

Le Wright esis longe interesata pri flugado. Unesme li konstruktis kaiti, pose glitili. Li igis anke probi en vento-tunelo pro lernar aerodinamiko e pro plu bone studiar la funcionado di ali. Li studiis la skriburi di Otto Lilienthal (qua experimentis en Germania pri glitanta aparati e mortis en 1896 en probala flugo). Exemple por la aeroplano le Wright ne havis la konstrukto di ucelo, quale altra konstuktisti havis.

Li konstruktis specala motoro qua esis suficante mikra por flugo-aparato. Orville flugis unesme per aeroplano sustenata per motoro ye la 17ma di decembro 1903. La flugo-probeyo esis en Kitty Hawks, Nord-Karolina che esta rivo di Usa. L'unesma flugo startis alonge reli, pro ke l'aeroplano havis nula rotuli o stipito, ma nur du plani e motoro. L'unesma flugo duris dum 12 sekundi per 35 metri. Samadie Orville flugis duesmafoye: dum 59 sekundi per 860 metri, ma l'aeroplano krulis en ventego divenante ne-flugebla.

Ye la 8ma di agosto 1908, Wilbur Wright komencis demonstrar flugado en aeroplano ye kur-agro proxim Le Mans en Francia. Ilua fratulo Orville restis en Usa por ibe demonstrar flugado. La demonstri di Wilbur duris dum plura dii; il facis komplexa manovri en la aero, quo impresis la multa spektanti. Tale irga dubiti pri la kapablesi di la aeroplani di la fratuli Wright desaparis, e li rapide divenis famoza en Europa.

La Wright-fratuli povis konstruktar fluganta vehilo, ma en 1908 Orville tervenis krulante, kande li introduktis la vehilo a reprezentanti di Usan armeo. Pasajero lietnanto Thomas Selfridge mortis ed Orville mustis esar en hospitalo sep semani.

Ye la 23ma di marto 1903 Orville e Wilbur Wright depozis demando di patento por nova flugilo. Le Wright volis posedar omna patento-yuri dil aeroplano. Pro to la developo dil aeroplano kelke tardeskis.

Wilbur multe voyajis por traktar tala komercala e legala aferi, esforcante preservar la patento por lia aeroplano kontre rivali. Esas supozata ke ta exhaustiva laboro relatis ilua morto en 1912 pro tifoido. La developo dil aeroplano divenis omnaloke en la mondo tale intensa dum la unesma mondomilito, ke Orville ne pluse povis o volis surveyar patentala yuri.

En 1912 Orville Wright vendis la kompanio Wright e retretis de komerco. Ilu divenis eminenta evoza administranto di aviacado, kom membro di oficala komitati. Ilua lasta aeroplano-flugo esis kom pasajero di la duesma klaso del aeroplano Lockheed Constellation en 1944. Ilu mortis en Dayton, Ohio, ye la 30ma di januaro 1948 evante 76 yari, plu kam 35 yari pos sua fratulo Wilbur.




#Article 312: Kosmologio (163 words)


Kosmologio esas la studio dil strukturo ed evoluciono dil universo.

Anciena e mezepokala kosmologii esis diversa ed imaginoza, generale fondita sur nemovanta, plana tero centre dil universo, cirkondata da kristala sferi qui portas la luno, suno, planeti e steli.

Kun plu komplexa observ-tekniki, plu realatra modeli dil universo emersis. Moderna kosmologiala teorii, qui inkluzas la teorio di relativeso da Albert Einstein e la formovo di galaxii montrata da la redesko en lia spektri, dividesas aden du tipi:

Evolucionala teorii. La maxim importanta esas la teorio di Granda Explozo. Ica teorio propozas ke unesme l' universo existis kom unika buleto de materio, quo explozis formacante amaso de gasaji quo fine denseskis formacante steli.

Kontinua kreado. La teorio di Stabila Stando unesme propozita ye 1948 asertas ke l'universo sempre existis ed existos nunaforme, la expanso produktesas da la kontinua kreado di nova materio, tale ke la mezvalora denseso ed aspekto dil universo restas sempre sama. Ico implikus rievaluo di la lego pri konservo di energio.




#Article 313: Moldova (1105 words)


Moldova esas lando jacanta inter Rumania (sude e weste) ed Ukraina (este e norde). Sude jacas Nigra maro. Ol nedependanteskis kande Sovietia krulis e kolda milito finis en Europa. Dum l'existo di Sovietia, la nomo di la regiono esis Moldavia.

Anekdotale on dicas ke la nomo di la lando devenus de nomo di la hundo di ula Rumaniana princo, olta dronis su en rivero di ca areo.

Bazala fakti pri Moldova.

Neolitika objekti de la kulturo Cucuteni trovesis  en la regiono di nuna Moldova. La kulturo Cucuteni existis de cirkume 5.500 aK til 2750 aK, e praktikis agrokultivo, edukado di bestii, chasado ed elaboris ceramikajo. La kulturo di Cucuteni anke havis granda urbi, kun plu kam 15.000 habitanti.

De l'1ma til la 7ma yarcento la sudo di la regiono okupesis komence dal Romani, e pose dal Bizancani. Pro sua strategiala loko en Europa, diversa populi invadis la regiono, exemple Goti, Huni, Avari, Bulgari, Hungari, Mongoli e Tatari.

La princio Moldova fondesis dum la yari 1350ma, kande militala chefo Dragoș fondis politikala ento subordinita a la rejio Hungaria. La princio nedependanteskis kande Bogdan la 1ma deskonkordis kun Hungara rejo, trairis Karpati e prenis kontrolo de la regiono. La princio duris til 1859, kande ol unionesis a Rumania. Ante finir l'Unesma mondomilito en 1917 la regiono nedependanteskis sub la nomo Demokratiala Republiko di Moldavia, qua duris til 1918. Besarabia nedependanteskis de Rusa imperio ed unionis su kun Rumania. En exilo, formacesis la guvernerio di la Republiko Socialista Sovietiana di Besarabia.

En agosto 1939, pakto Ribbentrop-Molotov pozis Besarabia sub Sovietian influo. En 1940, dum la Duesma mondomilito, Sovietia demandis Rumania cedar Besarabia e la nordo di Bukovina, konocata kom Transdniestria. Rumania aceptis, e la Republiko Socialista Sovietiana di Moldova formacesis.

En 1941, kom parto del invado di Sovietia da naziista Germania, Rumania invadis Besarabia, Bukovina e Transdniestria. Rumania, kunlaborinta kun nacional-socialisti, deportis od exterminis cirkume 300.000 judi. Sovietiani riokupis la regiono inter februaro ed agosto 1994, e riestablisis la RSS Moldova.

Dum la guvernerio di Yosif Stalin lokala habitantaro subisis deporti e famino. Pos la duesma mondomilito, granda nombro di Rusi, Ukrainani e Bielorusi enmigris vers la regiono. Dum la yari 1980ma, kreskis la demandi pri nedependo. Fine, pos la falio di stato-stroko en Sovietia kontre la reformi di perestroika e glasnost, Moldova nedependanteskis ye la 27ma di agosto 1991. Ye la 21ma di decembro sam yaro, Moldova ed altra ex-Sovietiana republiki signatis pakto qua kreis la nomizita Komunitato di Nedependanta Stati.

On povas dividar Moldova en du arei. Streta areo che esta limito, Transdniestria volas unionar su a Rusia, pro ke la maxim multa ek lua habitanti parolas la Rusa. L'altra Moldova volas - se ne unionar su kun Rumania - adminime sequar Rumania e membreskar l'Europana Uniono.

Segun la konstituco adoptita en 1994, Moldova esas parlamentala republiko. L'exekutiva povo konsistas ek la prezidanto, la chefministro e la ministraro. La prezidanto esas la chefo di stato di la lando ed elektesas dal parlamento por 4-yara periodo. Pos la 23ma di decembro 2016 esas Igor Dodon. La chefministro esas la chefo di guvernerio, ed elektesas dal prezidanto pos lu konsultar la parlamento. La chefministro selektas l'altra 16 ministri.

La legifala povo konsistas ek la parlamento (Parlamentul), qua havas unika chambro kun 101 membri. Lua membri elektesas da la populo por 4-yara periodo.

La konstituco ank establisas nedependanta Konstitucala Judicikorto, qua konsistas ek 6 judiciisti (di qui du indikesas dal prezidanto, du indikesas dal parlamento e du indikesas da la Supra Judiciala ofico). La korto povas revizar parlamentala agadi, prezidantala dekreti, e l'internaciona pakti signatita dal guverno. Ank existas apelo-korti, korti pri aferala kontrolo, e municipala korti.

Moldova jacas inter latitudi 45º e 49ºN, ed inter la meridiani 26º e 30ºE (nur mikr areo jacas este de 30ºE). Lua tota surfaco eas  km², 

La lando jacas inter la fluvii Dniester e Prut. Prut, ante debushar an Danubio, formacas naturala frontiero di Moldova kun Rumania, adweste. Nur 480 metri de Danubiana rivo apartenas a Moldova, e l'urbeto Giurgiulești esas l'unika Moldovana portuo en Danubio.

Quankam lua teritorio esas kolinoza, l'altitudo nulatempe superiras 430 metri - la maxim alta monto esas la kolino Bălănești, kun 429 metri di altitudo. La precipua urbi di la lando esas Chisinau (la chef-urbo, kun  habitanti en 2004), Tiraspol, Bălți (en la nordo) e Bender (en sud-esto). Comrat esas l'administrala centro di Gagauzia.

La klimato di la lando esas modereme kontinentala. La proximeso kun Negra Maro permisas milda e sunoza klimato. La someri esas varma e longa, e lua mezavalora temperaturo eas 20 °C. Vintri esas sika e relate dolca, e la mezavalora temperaturi en januaro esas -4ºC. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas cirkume 600 mm norde e 400 mmm sude de la lando. Pluvas plu intense dum la somero ed en oktobro.

Transdniestria kovras l'estala rivo dil fluvio Dniester e havis  km² di surfaco e  habitanti en 2014.

Valuto: Leu di Moldova.

Segun l'unesma informi pri la demografiala kontado di 2014, Moldova havis  habitanti. To signifikas ke la habitantaro diminutis 11,3% de 2004 til 2014. De la habitantaro qua deklaris lua raso, 75,1% esis Moldovani, 7.0% esis Rumani, 6,6% esis Ukrainani, 4,6% Gagauzi, 4,1% Rusi, 1,9% Bulgari, 0,4% Cigani Roma, e 0,5% altri.

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Chisinau, kun plua kam 600 mil habitanti. Altra importanta urbi esas Tiraspol ( habitanti, la chef-urbo di Transdniestria) e Bălți ().

Moldovana kulturo havas Latina e Slava influi. Latina influo datizas de la 2ma yarcento pos Kristo, kande Romana imperio okupis Dacia. Gagauzi (4.4% de la habitantaro) esas Turka Kristani, e la maxim granda rasala minoreso di Moldova.

Poeto Mihai Eminescu e skriptisto Ion Creangă konsideresas nacionala artisti ambe en Moldova e Rumania. Altra skriptisti qui kontributis por la literaturo di la du landi esas la Besarabiani Alexandru Donici, Alexandru Hâjdeu, Bogdan Petriceicu Hasdeu, Constantin Stamati, Constantin Stamati-Ciurea, Costache Negruzzi, Alecu Russo e Constantin Stere.

Pri muziko, la maxim importanta Moldovana kompozisti esas Gavriil Musicescu, Ștefan Neaga e Eugen Doga. Pri populara muziko, la bando O-Zone atingis notoreso la yaro 2003 kun la muziko Dragostea Din Tei. Altra du pop-bandi qui obtenis notoreso dum recenta yari esas SunStroke Project - qua partoprenis en l'Eurovidado konkurso en 2010 - e Zdob și Zdub.

En oktobro 1939 Radio Basarabia, l'unesma radio-staciono di Moldova, komencis brodkastar de Chișinău. Televiziono komencis brodkastesar en 1958, en la kadro de Sovietiana televiziono. Tra kablo-televiziono, Moldovani recevas granda nombro di televizion-stacioni de Rusia, kelka de Rumania, kelka internaciona stacioni qui transmisas en Rusa linguo e diversa lokala stacioni.

La lukto nomizita Trânta esas la nacionala sporto di Moldova, kontre ke futbalo esas la maxim populara. Basketbalo e rugbio* anke havas granda populareso.




#Article 314: Libano (888 words)


Libano esas lando jacanta an Proxima Oriento. Ol havas kom vicini Siria norde ed este, ed Israel sude. Weste jacas Mediteraneo.

Bazala fakti pri Libano.

Biblos, urbo qua habitesas de 5.000 yari aK til nun, esanta la maxim anciena urbo kontinue habitata de la mondo, jacas en Libano. Feniciani originis de la regiono ed establisis su en multa regioni di Mediteraneo. Dum la 6ma yarcento aK, Cirus la Granda de Persia konquestis la regiono. Pos du yarcenti, Alexandros la Magna atakis e destruktis urbo Tiro. Dum la sequanta yari, la regiono divenis parto dil imperii Egiptiana, Persiana, Asiriana, Romana, Araba, ed Otomana.

En 1516, sultano Selim la 1ma di Otoman imperio okupis la regiono di Monto Libano, e montoza regioni di Siria e Palestina. La regiono divenis parto del Otoman imperio til 1918, kande Francia okupis ol. Til la fino dil unesma mondomilito, famino produktis cirkume  morti en Beirut e Monto Libano, lor 1/3 de la habitantaro di la regiono. La maxim multa habitanti di Libano esis kristani, nome Maroniti ed ortodoxi. Ye la 1ma di septembro 1926 Francia kreis Libanana republiko.

Libano nedependanteskis de Francia, lor sub administro dal rejimo di Vichy, ye la 26ma di novembro 1941. Tamen, lua nedependantesko agnoskesis erste ye la 22ma di novembro 1943, kande Francia jacis okupita da nacional-socialista Germania dum la Duesma Mondomilito. La lasta Franca soldati nur livis la regiono en 1946.

Pos la nedependo, Libano alternis epoki di politikala stabileso kun epoki di interna od extera konflikti. En mayo 1948 Libano suportis vicina Araba landi kontre Israel. Malgre kelka soldati trairis la frontiero kun Israel, oficale ne eventis invado. Konseque de la milito, cirkume  Palestinani trairis Libanana frontiero, kom refujinti. Israel ne permisis li retroirar a lia antea teritorio pos la milito.

En 1975, komencis l'interna milito di Libano, qua duris dum 15 yari e devastis lua ekonomio. Cirkume 150.000 personi mortis e plusa 200.000 homi vundesis. La milito finis en 1989, pos ke tale-nomizita pakto di Taif signatesis. La milici depozis lia armi, e Siriana trupi foriris la valo Bekaa.

Libano esas specala parlamentala republiko: la prezidanto mustas esar kristano, e la chefministro mustas esar Mohamedano Sunni. Ca sistemo kreesis por preventar religiala konflikti. La prezidanto elektesas dal parlamento por 6-yara periodo, e ne povas rielektesar por la sequanta 6-yara periodo. L'unika povo di la prezidanto esas nominar la chefministro. To impedas la prezidanto kunvivar kun ula chefministro quan lu ne prizez.

Pos reformi establisita en la pakto di Taif de la yaro 1989, qui efikeskis pos l'elekti di 1992, la parlamento havas unika chambro kun 128 membri, di qui 64 esas kristani e 64 esas Mohamedani. De 1992 til nun, parlamentani elektesas dal populo por 5-yara periodo. La bazo di la legaro Libanana esas Franca legaro, ecepte por kelka civila temi, exemple mariajo, divorco, adopto, sucedo e testamenti. Cakaze aplikesas por la Mohamedani la legaro Sharia.

La judiciala povo konsistas ek ordinara korti e specala korti, exemple la konstitucala korto.

Libano esas mikra stato en esta rivo di Mediteraneo, jacanta inter la latitudi 33° e 35°N, e la longitudi 35° e 37°W. Lua tota surfaco esas  km², di qui  km² esas lando. Ol partigas 375 kilometri di frontieri kun Siria norde ed este, e 79-kilometra frontiero kun Israel. La lando havas 225 kilometri di litoro che Mediteraneo.

Granda parto de lua teritorio kovresas da monti. Libano subdividesas en 4 geografiala regioni, omna ek li paralela a la litoro: la rivala planajo, la montaro Libano, la valo Bekaa, e la montaro Anti-Libano. La plana regiono an la litoro konsistas ek fertila tereni. La larjeso di la montaro Libano varias de 10 til 56 kilometri, kun streta ravini La maxim alta monto di la lando jacas ibe: Qurnat as Sawda', kun  metri di altitudo.

Libano havas 16 fluvieti, di qui nula esas navigebla, e 13 ek li naskas che montaro Libano.

Segun statistiki de la yaro 2016, Libano havis  habitanti. On povas konsiderar ke la maxim multa esas Arabi, o rezulto di la mixo di diversa populi (Feniciani, Romani, Asiriani, Arabi, edc.) qui habitis la regiono dum yarcenti.

De 1975 til 2011 cirkume 1,8 milion personi ekmigris de Libano. Milioni di decendanti di Libanani vivas exterlande, note en Latin-Amerika. Brazilia havas la maxim granda komuneso di Libanani e decendanti exter Libano. Mult altri ekmigris vers Afrika, note Ivora Rivo (cirkume 100.000 personi) e Senegal (cirkume 30.000). Altralatere, existas granda nombro di enmigranti de altra Araba landi (note Palestina, Siria, Irak ed Egiptia), e de altra Mohamedana landi ne-Araba. Cirkume 400 mil o 450 mil Palestinani vivas en Libano kom refujanti, segun statistiki del Unionita Nacioni por 2014, ma l'exakta quanto esas nekonocita. Ultre la Palestinani, existas cirkume 180 mil plusa personi sennaciona.

L'oficala linguo di la lando esas Araba. Lego determinas la kazi en ke la Franca linguo esas uzebla.

La religio kun maxim granda nombro di adepti esas Islamo: 54% ek la habitantaro, di qui la duimo esas Shia. Kristani esas 40,5%, Druzi esas 5,6%, ed existas mikra grupi di Judi, Bahaa-i, Budisti, Hindui e Mormoni. La konstituco di Libano agnoskas 18 religii en la lando.

La maxim populoza urbo esas Beirut. Altra importana urbi esas Tripoly e Saida (Sidon).

La kulturo di Libano mixas influi Kanaanana-Feniciana, Asiriana, Persiana, Greka, Romana, Araba, Fatimida, de la Krucomiliteri, del Otomani e, plu recente, Franca.

Muliero ne transmisas lua nacionaleso.




#Article 315: Egiptia (1263 words)


Egiptia esas lando jacanta an nordestal Afrika, kun parto di lua teritorio (peninsulo Sinai) en Azia. L'oficala nomo dil stato esas Gumhuriyet Masr il-Arabiya.

Egiptia havas tre longa historio e judikesas kom un ek la bersili di homala kulturo. Restaji pri homala agadi de Paleolitiko (cirkume 35.500 til 30.000 yari ante nun) trovesis en lua teritorio. Dum mezolitiko Halfan-kulturo prosperis en la valo dil Nilo de 18l000 til 15,000 yari aK. En la regiono di Der Tasa, Alta Egiptia, on trovis restaji de Tasiana-kulturo, qua existis cirkume 4.500 yari aK. Multa altra kulturi prosperis dum yarcenti en Alta e Basa Egiptia.

Cirkume 3.900 yari ante Kristo, Sahara divenis plu arida, e multa populi enmigris vers la valo dil Nilo. Cirkume la yaro 3.150 aK, faraono (rejulo) Menes fondis l'unesma dinastio. Ne esas klara se Menes esas la sama faraono konocita kom Narmer, qua anke judikesas kom un ek la faraoni qui unigis Egiptia.

Egiptiana kulturo - religio, arto, linguo, kustumi - prosperis dum la tri sequanta yarmili. L'unesma quar dinastii konstruktis multa piramidi, inkluzite la piramido di Djoser (de la triesma dinastio) e la piramidi di Giza (de la quaresma dinastio). La periodo historiale konocata kom Anciena Dinastio od Anciena Imperio duris de cirkume 2.700 til cirkume 2.200 aK.

L'unesma periodo nomizita Meza Egiptia iras de cirkume 2155 aK til 2040 aK. La granda inundadi del fluvio Nilo e la stabila administrado adportis richeso a l'imperio, nome dum la regno dil faraono Amenemhat la 3ma. Dum la nomizita duesma Meza Egiptia (2040 aK til 1650 aK), l'imperio invadesis dal populo Hykso, de raso Semita, qua fondis nova chef-urbo en Avaris, proxim la komenco dil delto di Nilo. Le Hykso ekpulsesis de la regiono da Ahmose la 1ma, qua fondis l'Okesma dinastio cirkume 1549 aK.

La nomizita Nova Rejio komencis c. 1550 aK ed iris til c. 1070 aK. Dum ca epoko, Egiptian imperio expansis su a Nubia ed al Oriento (nuna Palestina, Israel, Siria, Libano). Importanta faraoni, exemple Hatshepsut, Tutmosis la 3ma ed Akhenaton regnis dum ca epoko.

Kronologiala periodi di Egiptia:

Inter 639 e 642, Egiptia invadesis da Mohamedana Arabi, qui vinkis Bizancana armeo, ed adportis Sunni-Islamo a la teritorio. Dum ca epoko, Egipti komencis mixar lia religiala praktiki a la nova religio, e kreis mistika formo di Islamo, nomizita Sufismo, qua duras til nun. En 639, la duesma kalifo, Umar, sendis 4.000 soldati qua adjuntesis a 5000 plusa homi, qui vinkis Bizancana armeo en la batalio di Heliopolis. Li kaptis Alexandria en 641. Bizancani itere kaptis ca urbo en 645, ma pose vinkesis dal Mohamedani. Arabi fondis l'urbo Fustat, qua divenis chef-urbo di lia rejolando. Pose, ca urbo absorbesis da Kairo.

Dum l'epoko dil kalifio Abbasid kreesis nova imposti, e to stimulis revolto di le Kopta. Dum la 9ma yarcento, Abdallah ibn Tahir chanjis lua rezideyo a Baghdad, e decidis administrar Egiptia tra guberniestri. Dum la sis sequanta yarcenti, Egiptia administresis camaniere, e Kairo divenis sideyo dil kalifio Fatimid. Dum la fino di la 13ma yarcento, Egiptia ligesis tra Reda maro ad India, Malaya ed Estal Indii. Dum la duimo dil 14ma yarcento, nigra pesto mortigis cirkume 40% ek la habitantaro di la regiono.

En 1517, Otomani konquestis Egiptia, qua divenis provinco dil Otoman imperio. Pro la feblesko di lua ekonomio e l'efekti di la pesto, la regiono divenis vundebla ad exterlanda invadi. De 1687 til 1731 eventis 6 granda famini en Egiptia. La famino di 1784 mortigis 1/6 ek lua habitantaro. Egiptia restis provinco desfacila por administrar, partale pro l'influo dil Mamluki, militala administreri qui guvernis la lando dum yarcenti.

La regiono restis mi-autonoma til 1798, kande Franci, komandita da Napoléon Bonaparte, invadis ol en 1798. Pos ke li vinkesis dal Britaniani, eventis konflikto inter Otomana Turki, Mamluki e mercenarii Albaniana qui luktis por l'Otomani.

En 1805, Muhammad Ali Pasha, Albaniano, kaptis la povo. Ilu masakris Mamluki ed establisis dinastio qua guvernis Egiptia til 1952. De 1820 til 1824, Muhammad Ali konquestis la nordo di Sudan, e porcioni de Arabia ed Anatolia.

La moderna Egiptia nedependanteskis de Unionita Rejio ye la 28ma di februaro 1922, kom monarkio. Pos la 18ma di junio 1953 ol divenis republiko.

Egiptia esas republiko pos la 18ma di junio 1953. Tamen, pos 1967 til nun lando vivas preske kontinue sub urjanteso-lego. De 1981 til 2011 lando vivis sub autokratismo di Hosni Mubarak, qua asumis povo pos la mortigo di Anwar Sadat. Ye la 11ma di februaro 2011 pos intensa populala protesti, Mubarak renuncis. Un uniono di militisti, komandita dal marshalo Mohamed Hussein Tantawi asumis povo.

Segun la konstituco di 2011 la prezidanto elektesas por 4-yara periodo e povas rielektesar nur unfoye sequante.

La parlamento havas 2 chambri: Shura Konsilantaro (Maglis el-Shura), kun 264 membri, e Popula Asemblajo (Maglis el-Sha’ab), kun 454 membri.

Jacanta inter la latitudi 22° e 32°N, e la longitudi 25° e 35°E, e havanta  km² di tota surfaco, Egiptia esas la 31ma maxim vasta lando del mondo. Granda parto di la lando esas kovrata da sika dezerto, e recevas mezvalore 2-5 mm di pluvo omnayare. La regiono proxim Nilo havas fertila suli, e koncentras la maxim multa habitantaro.

La precipua exportaco-produkturi di la lando esas petrolo, oleal produkturi, fosfato, kotono, stofi e frukti. La duimo dil habitantaro laboras en agrokultivo.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Egiptia havis  habitanti. La maxim multa (99,7%) esas Egiptiani. Altri esis 0,3% en 2006.

L'oficala linguo di la lando esas Araba. Angla e Franca komprenesas da edukita personi.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Mohamedada (90% de la habitantaro, nome Sunni Mohamedani). Kristani (nome del eklezio Kopta, ma anke Armeniana Kristani, katoliki, Anglikani ed altri) esas 10%.

Lua maxim populoza urbo esas Kairo. Altra importanta urbi esas  Alexandria ed El-Giza.

Egiptiana kulturo esas mult influanta ube Araba linguo e Kopta linguo parolesas. La moderna kulturo de Arabia e de Mez-Oriento recevas forta influi de Egiptiana literaturo, muziko, cinemo e televiziono. Egiptiana renesanco eventis dum fino di la 19ma yarcento e komenco di la 20ma yarcento. Muhammad Abduh, Ahmed Lutfi el-Sayed, Muhammad Loutfi Goumah, Tawfiq el-Hakim, Louis Awad, Qasim Amin, Salama Moussa ed altra skriptisti mixis idei quale laikeso, individuala libereso e kredo en la cienco por formacar liberala idealo qua adportus progreso. Egiptiana Naguib Mahfouz esis l'unesma skriptisto en Araba linguo qua recevis la Nobel-premio pri literaturo. La lando anke havas du notora skriptistini, Nawal El Saadawi, ed Alifa Rifaat.

Cinemo divenis regionale importanta pos 1936, kande Talaat Harb fondis l'ateliero Misr. Dum plu kam 100 yari, produktesis plu kam 4.000 cinematografuri en la lando, la maxim granda cinematografala produktado inter la landi qui parolas l'Araba. Soad Hosny divenis un ek la maxim konocata aktorini de la lando.

La muziko di Egiptia mixas Mediteraneala, Afrikala ed Ocidentala influi. Ol esas parto de Egiptiana kulturo de l'Antiqueso. Un ek la dei de Egiptiana panteono, Hathor, esis la deo di la muziko. Dum la 19ma yarcento, Abdu al-Hamuli divenis notora kompozisto. Sayed Darwish, Umm Kulthum, Mohammed Abdel Wahab, Abdel Halim Hafez e Zakariyya Ahmad esis importanta nomi di muziki religioza e populara dum la 20ma yarcento. Halim El-Dabh, naskinta en Kairo, esis un ek la pioniri di elektronikala muziko en la mondo.

Futbalo esas la maxim populara sporto en la lando. Egiptiana nacionala esquado vinkis 7 foyi l'Afrikana Kupo di Nacioni, e partoprenis tri foyi en la Mondala Kupo di Futbalo. L'esquado Al Ahly e lua rivalo Zamalek SC esas la maxim populara futbalo-klubi de la lando.

Altra populara sporti en Egiptia esas squash, teniso e handbalo. En 1999, Egiptia gastigis la Mondala Championkonkurso pri Handbalo, ed itere gastigos la konkurso en 2021.




#Article 316: Popul-Republiko Chinia (1363 words)


Popul-Republiko Chinia (Chiniana simpligita: 中华人民共和国; Chiniana tradicionala : 中華人民共和國; pinyin*: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), ordinare nomizita Chinia kontinentala e kelkafoye Chinia populala, abreviita kom PRC, esas lando di estal Azia. Kun plua kam 1,3 miliardi habitanti, cirkume 1/6 de la habitantaro di la Tero, ol esas la maxim populoza lando del mondo. Depos 1979, pro evitar tropopulozeso, strikta kontrolo di naski esas aplikita sur Chiniana Han. Ma depos la 14ma di novembro 2013, ta politiko havabas desrigidigita ad 2 pueri per familio, por tanta ke la du parenti esas amba unika pueri. Kun 9 641 144 km² en surfaco o  km² segun la nombri di ONU, Chinia esas anke la maxim granda lando di Estal Azia ed triesma maxim granda lando del mondo, dop Rusia e Kanada.

Popul-Republiko Chinia proklamesis ye la 1ma di oktobro 1949, sequante komunista partiso di Chinia militala vinkis Guomindang. Tamen, Chinia esas la maxim antiqua civilizeso existanta til nun, havante ja cirkume kin mil yari. Nune ol prizentas su quale socialista republiko ed exercas kontrolo sur duadek e du provinci, kin autonoma regioni, quar municipi (inkluzite la chef-urbo, Beijing) e du specala regioni (Hong Kong e Makau).

Chinia havas la duesma maxim granda Totala nacionala produkturo de la mondo, ed esas un ek la kin permananta membri de la Sekureso-Konsilistaro dil Unionita Nacioni. Ol ank esas la maxim granda exportacero mondala, e disponas di nuklear armi, di la maxim multa armeo en la mondo e di la duesma maxim granda armeala budjeto. Guvernata dal Komunista partiso, Chinia adoptis socialista ekonomiko di merkato ube kapitalismo ed autoritatoza politika kontrolo frolas en spekala formulo. Lua konstituco definas la lando kom socialista stato di populala demokratika diktatoreso, direktata dal laborema klaso ed apogata sur la federo di manuala laboristi e rurani. L'introdukto di la konstituco specigas la direktiva rolo dil Partiso Komunista, ed duras oficale citar marxismo-leninismo kom refero-ideologio por la stato.

Bazala fakti pri Popul-Republiko Chinia

Arkeologiala restaji montras ke hominidi habitis la nuna Chinia de 2,24 milion til 250 mil yari ante nun. Fosili de subspeco dil Homo erectus qua uzis fairo, antee nomizita Homo de Peking, trovesis en la kaverni Zhoukoudian, proxim la nuna Beijing, evanta de 780 mil til 680 mil yari ante nun. Che kaverno Fuyan, en la provinco Hunan, deskovresis fosila denti del Homo sapiens, de 125 mil til 80 mil yari ante nun.

Primitiva formi di skripto de cirkume 7 mil yari ante nun trovesis en Jiahu. Kelka studiisti judikas ke ca skripto-sistemo esas la maxim anciena de la historio homala.

Segun la tradiciono Chiniana, la maxim aciena dinastio esis Xia, qua existis de cirkume 2100 aK til 1600 yari aK.

Ye la 1ma di januaro 1912 la Republiko Chinia proklamesis, e Sun Yatsen divenis lua unesma prezidanto. Ye la 12ma di marto sam yaro, Yuan Shikai, antee generalo de la dinastio Qing, divenis prezidanto. Tamen, en 1915 ilu su-proklamis imperiestro di Chinia. Pos lua morto, la guverno di Chinia fragmentigesis, e regionala milito-chefi kontrolis la maxim multa teritorii. Dum la fino dil yari 1920ma, Chiang Kai-shek e lua partiso Kuomintang sucesis kontrolar preske tota lando, e transferis la chef-urbo di Chinia a Nanjing.

Ye la 19ma di septembro 1931, Japoniani okupis Mandjuria, nord-este de la lando. Ye la 7ma di julio 1937, Japonia komencis milito kun skopo okupar tota Chinia, qua duris til la 9ma di septembro 1945.

Pos finir la milito kontre Japonia, komencis interna milito inter nacionalisti e komunisti, por kaptar povo en la lando. Komunisti, komandita da Mao Zedong, vinkis e okupis tota kontinentala Chinia. Chiang Kai-shek, chefo di nacionalisti, flugis al insulo Taiwan, ube ilu fondis la Republiko di Chinia.

Mao Zedong proklamis la Popul-Republiko Chinia ye la 1ma di oktobro 1949 e establisis relato kun Sovietia ed altra socialista landi. En 1958 ilu komencis la Granda Salto Adavana pro kolektivizar lando, ed en 1966 ilu lansis la Kulturala Revoluciono.

Mao mortis en 1976, e lua sucedinto Deng Xiaoping komencis en 1978 modernigar la rejimo. Ta yaro, Popul-Republiko Chinia e Japonia riligis diplomacala relati.

En 1989, kom reflexo di la krulado di komunista rejimi en tota mondo, eventis studentala protesti pri demokratio e reformi en Tianmen-placo, Beijing. On kallulas ke cirkume 100 mil personi partoprenis en la protesti. Chiniana militisti intervenis, e on kalkulas ke eventis 400 til 800 morti.

Segun lua konstituco, Popul-Republiko Chinia esas socialista stato sub la demokrata diktatoreso dil populo, guidata da la laborema klaso, fondita sub l'uniono di laboristi e rurani. Ol esas l'unika socialista lando de la mondo aspiranta konstruktar komunismo. Chiniana guvernerio diverse deskriptesis kom socialista o komunista, ma anke kom autoritatema e korporacionema, kun multa restrikti en multa arei, exemple kontre libera aceso ad interreto e libereso por jurnalaro. La nuna konstituco ye la 4ma di decembro 1982, esanta la 4ma de la lando, pos 1949.

La prezidanto esas la chefo di stato, ed elektesas dal Nacionala Kongreso dil Populo. La chefministro esas la chefo di guvernerio, e prezidas la Konsilistaro di Stato, konsistanta ek 4 vice-chefministri e l'altra ministri di stato. La nuna prezidanto esas Xi Jinping, qua ank esas chefo di la Komunista partiso di Chinia.

Popul-Republiko Chinia subdividesas en 22 provinci, 5 autonoma regioni, e 4 municipi, ed anke du specala regioni, Hong Kong e Makau. Chinia judikas Taiwan kom lua 23ma provinco, tamen l'insulo formacas la Republiko Chinia, qua rejektas la postuli de PRC. Inverse, la Republiko Chinia postulas suvereneso super omna regioni kontrolata da PRC.

Havanta  km² segun Encyclopaedia Britannnica, Popul-Republiko Chinia esas la 4ma maxim granda lando dil mondo segun surfaco totala, pos Rusia, Kanada ed Usa. Ol havas la maxim longa terala frontiero dil mondo, kun  km de la fluvio Yalu (frontiero kun Nord-Korea til la gulfo di Tonkin (frontiero kun Vietnam).

habitanti (yaro): 1.286.975.468 (2003); 1.008.175.000 (1983).
Chef-urbo: Beijing
Altra urbi: Shanghai, Tianjin, Chongqing, Guangzhou (Kanton), Shenyang.

Chinia exportas precipue teo, soyo, oleo, oleal produkturi, kemiala produkturi, stofi, mashini, volframo, antimono, karbono, ma anke e recente multa industriala produkti.

La mixo di kapitalismo kun socialismo nomizesas da kelka ekonomikisti kom merkatala socialismo.

Segun statistiki de The World Factbook por 2020, Popul-Republiko Chinia havis  habitanti. La maxim multa (91,6%) esas Han Chiniani. Le Zhuang esas 1,3%. Atra etnii, inkluzite Mandjuriani, Uigur, Miao, Yi, Tujia, Tibetani, Mongoli, Dong, Buyei, Yao, Bai, Korean, Hani, Li, Kazakh, Dai ed altri, esas  7,1%, segun dati de la demografiala kontado di 2010.

L'urbala habitantaro di Popul-Republiko Chinia augmentis multe dum recenta yari. La procento di urbala habitantaro kreskis de cirkume 20% en 1980 til plu kam 55% en 2016. On kalkulas ke en 2030 la habitantaro di Chiniana urbi superiros 1 milard personi, o cirkume 1/8 ek la habitantaro de la mondo.

L'oficala linguo di la lando esas Chiniana (mandarin). Altra lingui multe parolata esas Yue (Kantonana), Wu, Minbei, Uygur de Xinjiang, Kirgizistanana e Tibetana. Existas 292 vivanta lingui en la lando. La maxim multa ek li skribesas per Chiniana literi, e to permisas parolanti de diferanta idiomi reciproke komprenar su per skripto.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Budismo, praktikata da 18,2% de la habitantaro. Kristani esas 5,1%, Mohamedani esas 1,8%, tribuala religii praktikesas da 21,9%, Hinduisti e judaisti esas min kam 0,1% single, altri (inkluzite Taoisti) esas 0,7%, 52,2% praktikas nula religio. Kristanismo (Chiniane: 基督教) esas minoritatala ma kreskanta religio en Popul-Republiko Chinia. Ol kreskis rapide pos 1970.

Popul-Republiko Chinia esas multanaciona stato, ma nur Chiniana linguo esas oficala. La kulturo di Popul-Republiko Chinia mixas elementi de tradicionala Chinia kun komunista ed altra moderna influi. Dum la Kulturala Revoluciono, multa tradicionala trezori kulturala destruktesis, e la praktiko di multa arti interdiktesis. Tamen, pos la yari 1980ma, oficala repudio a ta ecesi esis komplementita da vigoroza esforci por rinovigar Chiniana kulturala tradicioni.

Pri moderna literaturo de la 20ma yarcento (1917 til 1923) on povas dicernar skriptisti, exemple Lu Xun (1881 til 1936), Hu Shih (1891 til 1962) e Chen Duxiu (1880 til 1942). De la fino di la yari 1920ma til la yari 1930ma, Chiniana literaturo divenis kreiva, ed aparis nova poeti e skriptisti, exemple Mao Dun, e Ba Jin.

En 2010, Chiniana disidento Liu Xiaobo ganis la Nobel-premio pri paco, e Chinia akuzis Liu pri esar kriminozo, e deklaris ke la premio povus nocar Chiniana-Norvegiana relati.




#Article 317: Pierre Cuypers (116 words)


Petrus Josephus Hubertus (Pierre) Cuypers, naskis en Roermond, Nederlando ye la 16ma di mayo 1827), e mortis ibe ye la 3ma di marto 1921. Influita da la Britanian arkitekto Augustus Pugin e lua gotika stilo e maxim grande da Franc arkitekto Eugène Viollet-le-Duc, qua esis autoro di norma libro Dictionnaire raisonné de l'architecture Française du XIe aux XVIe siècle.

Cuypers atraktesis da la simbolala latero di Gotiko ed anke la katolikeso di Cuypers granda-mezure es videbla en lua arkitekturo. Ilu translojis en 1865 ad Amsterdam. Il nominesis kom arkitekto di la konstruktota Rijksmuseum.

Altra edifici desegnita da Cuypers: Centraal Station (Amsterdam) e plu kam cent kirki, inter qui tri kirki en Belgia ed un en Norvegia.




#Article 318: Rembrandt van Rijn (130 words)


Rembrandt van Rijn (1606 (til 1669) esis piktisto,

Il facis nombroza verki, di qui la maxim famoza esas La Nachtwacht (La noktala gardisti) en 1642. Il influesis da Pieter Lastman, Caravaggio, Elsheimer. Ilu piktis baroka-stila pikturi, maxim ofte portreti. 

Ye cirkume 1625 il apertis studieyo en Leiden e, pos deskovreso da Nederlandana politikestro Constantijn Huygens, il recevis importanta komisi. De 1631 il rezidis en Amsterdam e ganis suceso kom portretisto. Ilua multa su-portreti esas notinda, l'unesma piktita en 1628, la lasta en 1669.

Kelka famoza e konocata pikturi: Anatomiala lecioni di dro. Tulp (1632), Staalmeesters (Sindiki di la gildo di drap-vendisti) (1662), Portreto di paro kom figuri dil Anciena Testamento (plu bone konocata kom Juda Fiancitino) (16??), La Stona Ponto (16??), Orientano (1635), La sakra familio dum nokto (16??), edc.




#Article 319: Hjalmar Eklund (349 words)


Hjalmar Magnus Eklund (1880 til 1937) esis tre talentoza e laborema en multa domeni. Il studiis matematiko, fiziko e filozofio en l' universitato di Helsinki divenante laureato ye 1903. Il koncentris su en ensemblo-teorio, qua esas inter matematiko e logiko. Tale il divenis unesma logikisto (tatempe nova domeno) en Finlando.

Ye 1906 il laboris en fonetikala laboratorio che la historiala-linguistika seciono. Forsan ibe il intereseskis pri lingui e, kom matematikisto-logikisto, pri artificala lingui. 

De 1906 til 1918 Eklund laboris kom docisto en diversa gimnazii en Turku e Pori. Samatempe il prolongis lua studio: ye 1911 il divenis laureato pri filozofio. Il studiis anke en Germania: ye 1909 e 1910 en Göttingen (matematiko), ye 1913 en Leipzig (filozofio) e ye 1914 nove en Göttingen (filozofio). Lua maxim valoroza verki tatempa esis 1916 “Russells antimoni och andra paradoxala motsägelser. Logiska undersökningar” ed 1918 en Norvegiana revuo Nyt Tidskrift for Matematik “Über Mengen, die Elemente ihrer selbst sind”. 

En domeno di filozofio, l'etikala pensado di Immanuel Kant esis lua precipua objekto. Anke la filozofio di Rudolf Carnap, Moritz Schlick e Ludwig Wittgenstein de Wien-cirklo esis familiara ad Eklund.

Hjalmar Eklund esis anke ateisto e skribis kontre religii kritikante ma objektale. Pluse il esis socialisto e laboris kom jurnalisto. Il helpis Arbetet (“La Laboro”) jurnalo en Turku. Ye 1918 en Finlando komencis interna milito inter le Blanka (dextri) e le Reda (sinistri). La socialisti desvinkis la milito, ed Eklund esis enkarcerigita pro la partopreno en la revolto, ma il libereskis ye novembro 1918.

Ye 1919 Eklund divenis jurnalisto di Demokraatti (“La Demokrato”) en Turku. Il skribis multa artikli pri Ido en ca jurnalo. Tatempe il publikigis lua chefa verko Idala en Finlandana linguo: Ido-kielen kielioppi (“La Gramatiko dil Ido-linguo”).

Pose ye 1919 il esis nominita kom l’ unesma sekretario en jus-fondita “La Lernado-Uniono dil Laboristi” (Työväen sivistysliitto). Ye 1926 il retrovenis de Helsinki a Turku e laboris ibe kom asekuro-matematikisto che la firmo “Sampo” til 1933. Il mortis ye 1937 evante nur 57 yari.

Atencez! Samatempe kam Hjalmar Magnus Eklund vivis, funcionis en social-demokrata movado anke Hjalmar Erik Eklund, qua esis diferanta persono.




#Article 320: Komunitato Europana pri Karbono e Stalo (219 words)


La Komunitato Europana pri Karbono e Stalo (Angle: European Coal and Steel Community, ECSC) fondesis en 1951 da sis landi: Belgia, Francia, Italia, Luxemburgia, Nederlando e West-Germania. Lua centrala skopo esis kontrolar lokala produktado di karbono e stalo e krear singla merkato lokale por ca produkturi, e tale preventar la konkurenco inter stati pri naturala resursi. La deziro pri kontrolar jaceyi di karbono e la produktado di stalo esabis signifikanta kauzo por la militi en Europa.

La ministro pri exterlandal aferi di Francia, Robert Schuman, parolis unesmafoye pri ta Komunitato ye la 9ma di mayo 1950. Nun, la 9ma di mayo esas la Dio di Europa, che l'Europana Uniono. L'unesma prezidanto di la Komunitato esis Jean Monnet, de Francia.

La sis stati kontratis ke lia metalurgial industrio funcionus internacione. Samatempe, li partale donis lia nacionala suvereneso komun-Europala administreri, ma la domeni esis tre exakte definita. La sama ideo uzesas pose ank en Europana Uniono.

La kreado di ca komunitato, kreesis singla merkato por karbono e stalo. La skopo di la Komunitato esis:

Pro developir ca aferi onu pagis a komuna budjeto. Olu esas la sola Europal imposto.

En 1957, la sama 6 stati fondis l'Europana Ekonomiala Komunitato. En 1967, l'organi de ECSC unionesis a komuna organi del Europana Komunitato. L'efikiva tempo di fondo-kontrato duris dum 50 yari, til 2002.




#Article 321: Europana Ekonomiala Komunitato (310 words)


LEuropana Ekonomiala Komunitato, EEK (Angle European Economic Community - EEC) esis regional organizuro qua havis kom skopo integrar l'ekonomii di lua stati membri. Ol kreesis per la nomizita kontrato di Roma de 1957, qua efikeskis ye la 1ma di januaro 1958. Kande l'Europana Uniono kreesis en 1993, l'EEK enkorpigesis en ol.

L'iniciala skopo dil EEK esis efektigar l'uniono di la ekonomii di lua membri, per kreo di komuna merkato e doganal uniono, inter lua sis membri fonderi: Francia, West-Germania, Italia, Nederlando, Belgia e Luxemburgia. La membri dil EEK fondis anke Euratom, l'Europana Komunitato pri Nuklear Energio, qua divenis parto di la nova Komunitato Ekonomiala. Ye la 1ma di januaro 1973 la komunitato ganis tri nova membri: Unionita Rejio, Republiko di Irlando e Dania. Ante, ye la 25ma di septembro 1972, la habitantaro di Norvegia refuzis la membreso. e fine Portugal e Hispania membreskis ye la 1ma di januaro 1986. En 1987 Turkia prizentis su kom kandidato pri membreso, ma til nun ol ne divenis membro sive di EEK, sive di UE.

La la precipua skopo dil kontrato di Roma esis l'ekonomiala unigo. On kontratis pri doganal uniono; pri komuna politiko relate altra landi; pri libera yuro di movado di homi, servadi e kapitali; pri komuna agrokultivala politiko; pri similigo di legaro, edc. La skopo esis ajustar la diferi inter la partopreninti dum dek yari.

Grekia mi-membreskis en marto 1961. Lua kunlaboro kun l'altra landi de EEK esis desfacila, e lua membresko interuptesis en 1967, pro la militistala stato-stroko. En 1962 Hispania probis membreskar, ma pro la diktatoreso di Francisco Franco la membri di EEK rejektis la demando.

Francia opozis multa aferi. De 1964 til 1966 Francia ne partoprenis komuna decidi. La situo normaleskis per mediaco da Luxemburgia en 1966.

En 1967 l'organi dil EEC, ECSC ed Euratom unionis per t. d. fuzo-kontrato. Tatempe on pokope komencis parolar pri l'Europana Komunitato.




#Article 322: Europana Komunitato (439 words)


L’Europana Komunitato, EK, naskis en 1967, kande l’organi dil EEC, ECSC ed Euratom unionis per fuzo-kontrato. Tatempe la membri dil EEC esis Francia, West-Germania, Italia, Nederlando, Belgia e Luxemburgia.

Nova pulso en la developo di EK esis en decembro 1969, kande chefi dil EK-landi kunvenis. Lore on decidis developor politikala kunlaboro, akumular komuna fundo por la Komunitato ed expansor la Komunitato. Anke decidesis precipue krear la lasta fazo en l’ekonomiala e pekunial uniono.

Tamen, en la komenco dil yari 1970ma la developo dil Europana Komunitato haltis. En 1971 eventis valutala krizo e pose la krizo dil petrolo interceptis la developo interna. Tamen l’expanso sucesis: en 1973 Britania e Dania membreskis (mikrigante l’altra ekonomial organizuro, EFTA). Anke Irlando membreskis lore.

En 1979 kreesis pekuniala sistemo di la Komunitato, EMS (Angle: European Monetary System). La kalkulinda pekunio divenis komuna valuto-uneso l’ECU (Angle: European Currenry Unit).

En la komenco di yari 1980ma l’interna developo di la Komunitato avancis. En 1985 aprobesis la “Blanka Libro”, qua kontenis la programo pri kreo dil interna merkato. La skopo esis libera movado di vari, servi, kapitalo e homi. Ol atingesis per preske 300 instrukti til la fino di 1992. 

L'Europana Komunitato expansis su en 1981, kande Grekia divenis precipua membro. En 1986 Hispania e Portugal divenis membri di EK. Antee Portugal esabis membro dil EFTA. La bezono pri l'interna uniono kreskis.

En 1986 on rinovigis l’Europana Komunitato aprobante l’Uniono-akto (Angle: Single Act). On juntis nova klauzi al Roma-kontrato de 1957 pri l’exekuto dil interna merkato prizentita ja en la Blanka Libro. On anke juntis a la kontrato la klauzi pri kunlaboro en teknologio, politiko, ambientala* politiko e pri l'ekonomial e social unioneso. La membro-stati kunlaborabis del yari 1970ma, ma l’Uniono-akto igis l'agado kom institucala. L’interna decidifo dil EK forteskis.

En 1988 kontratesis pri novigo che pekunial kapitali. Per ol on duopligis til la yaro 1993 la pekunio en budjeto dil EK por l’interna unionesko.

La developo vers l'Europana Uniono komencis en Madrid en junio 1989. On decidis pri libera movado di kapitalo. Samatempe on komencis demandar politikala novigo dil EK. La Europa-Parlamento demandis plusa povo en nomo di la demokratio. La prezidero dil Komitato Jacques Delors propozis augmentor majoritala decidifo. La chanji en est-Europa pos la falo di komunismo efektigis la bezono pri unionita politiko en exterlandal aferi. Fine on demandis, ke on mustus kontratar pri omna novigi.

En decembro 1990 en Roma komencis la kunsidi pri la nova Uniono. La rezulti dil kunsidi skribesis en la kontrato, qua kompleteskis ye decembro 1991 en Maastricht, Nederlando, e signatesis ye la 7ma di februaro 1992. La kontrato pri l’Europana Uniono efikeskis ye la 1ma di novembro 1993.




#Article 323: Europana Uniono (5163 words)


Europana Uniono naskis per kontrato subskribita en Maastricht, Nederlando, ye la 7ma di februaro 1992. La kontrato pri Europana Uniono efikeskis ye la 1ma di novembro 1993.

La kontrato pri Europana Uniono apogas su sur tri bazi:

Europana Uniono expansis su ye la 1ma di januaro 1995, kande Austria, Finlando e Suedia membreskis. 

Ye la 1ma di januaro 2002 Europana Uniono komencis uzar komuna monetaro: euro - tamen ne omna membri. Euro uzesas en Austria, Belgia, Finlando, Francia, Germania, Grekia, Hispania, Irlando, Italia, Luxemburgia, Nederlando e Portugal.

Europana Uniono expansis su itere ye la 1ma di mayo 2004, kande Chekia, Chipro, Estonia, Hungaria, Latvia, Lituania, Malta, Polonia, Slovakia e Slovenia divenis membri.

Ye la 1ma di decembro 2009 la Kontrato di Lisboa aplikesis.

Pos finir Duesma mondomilito, Europa restis febligita. Germania devastabis, sive pri la quanto di morti, sive pri materiala domaji. Quankam Francia ed Unionita Rejio oficale vinkis la milito kontre Germania, amba landi anke subisis grava perdaji (malgre min granda kam Germania) qua afektis lia ekonomii e prestijo en nivelo mondala.

La milito-deklaro di Francia ed Unionita Rejio kontre nacional-socialista Germania eventis en septembro 1939. Kande la konflikto en Europa finis, ye la 8ma di mayo 1945, Germana rejimo deklaresis responsiva pri la komenco di la milito, pro lua expansismala politiko ed okupeso di teritorii de altra landi dil kontinento. Germania, qua perdis importanta parti de lua teritorio pos la milito, okupesis dal exterlanda armei, qui dividis lua teritorio en quar okupo-zoni.

Dum la sequanta yari, la rankori e la desfido inter l'Europana nacioni, desfaciligis rikoncilio. En ta kuntexto Robert Schuman, Franca ministro di exteral aferi, defensis la kreo di West-Germania, rizulto di l'uniono dil tri zoni di okupado kontrolita da ocidentala demokratii, sen inkluzar la zono okupita da Sovietia. Schuman havis tri nacionalesi (Franca, Germana e Luxemburgiana) dum diferanta etapi di lua vivo. To permisis lu komprenar la komplexeso dil Europana konflikti e developar intereso pro l'Europana unifiko.

Ye la 9ma di mayo 1950, kin yari pos la kapitulaco di Nacional-Socialista Germania, Schuman klamis West-Germania e l'Europana landi qua volis submisar sub unika komuna autoritato la jero di lua rispektiva produktadi di karbono e stalo. Ca diskurso, konocata kom Deklaro Schuman, aceptesis en diferanta formi dal Europana guverni ed esis la komenco di la konstrukturo di la uniono di Europa, pro esar l'unesm oficala propozo pri integro di Europa. La ideo konsistis ek submisar la dua produktadi necesega por la konstruktado di armi ad unik autoritato, do la landi qui partoprenis en ca organizuro trovus granda desfacileso por komencar milito inter li.

La deklaro esis la komenco dil integrado dil Europana landi opozanta l'antea nacionalista tendenco e rivalesi qui produktis militi inter la landi en Europa. To esis posibla pro la fino dil Europana hegemonio pos la duesma mondomilito, qua konciencigis a l'Europana landi pri lua febleso kontre du superpovi: Usa e Sovietia, qui esis plu povoza kam l'Europana landi. Ultre to, la konsequi dil konflikto favoresis la deziro inter la civitani pri krear kontinento plu libera e justa, ube la relati inter la landi developesus pacoze por evitar nova konflikto inter l'Europana landi.

La propozo di Robert Schuman aceptesis da Konrad Adenauer, lor la kancelero di la Federala Republiko di Germania, . Dum la printempo 1951 signatesis en Paris pakto qua institucionaligis la Komunitato Europana pri Karbono e Stalo, realiganta la propozo di Schuman. Germania, Francia, Italia, Nederlando, Belgia  Luxemburgia atingis konkordo qua favorigis la kambio di prima materii bezonata por produktado di stalo, aceleranta di ca formo l'ekonomikala dinamiko, kun skopo krear kapableso por autonoma produktado en Europa. La skopo di ca fondanta pakto esis proximigar Europana vinkinti e disvinkinti e stimular mutuale lia developo sen dependar de extera povi. La pakto expiris en 2002, malgre lua funciono divenis obsoleta pos la fuziono di exekutiva e legifala organi che Europana komunitato, qua aquiris yurala personaleso ed anke pro l’unika akto Europana di 1986.

En mayo 1952, ja dum kolda milito, signatesis kontrato en Paris qua kreis l'Europana komunitato di defenso (EKD) e permisis l'armizo di West-Germania en l'Europan armeo. Kin membri dil EKSK ratifikis la kontrato, ma en agosto 1954, Franca parlamentani repulsis, konseque del opozo di  Gaulisti e komunisti. Tale, l'anciena kontrato di Bruxel signatita 1948 modifikesis por krear l'ocidentala europana uniono, qua esis l'unika Europana organizuro por la defenso e la sekureso Europana til l'efikesko dil kontrato di Amsterdam, ye la 1ma di mayo 1999. Malgre ke ol rinforcis l'antiqua pakto, l'OEU nur esis simbolika ento sen reala povo, kompare la Nord-Atlantikal Uniono.

En 1957, importanta stimulo esis la signato dil Pakto di Roma. La sis landi decidis avancar lia koopero ekonomikala, politikala e sociala. La skopo esis atingar komuna merkato qua permisus la libera cirkulado di personi, vari e kapitali. L'Europana Ekonomiala Komunitato esas l'internaciona ento, di tipo plurnaciona, dotata segun ca pakto di autonoma kapableso financala. Ca dokumento formacis triesma komunitato kun duro nefinita, l'Euratom. 

En 1956, signatesis pakto qua kunfuzis l'exekutivi di la tri Europana komunitati (kande ta ja havis komuna yurala institucuri) tra la kreo dil Europana Komiso e la konsilistaro di Europana Uniono (institucuro qua ne devas konfundesar kun l'Europana konsilistaro, qua esas l'instituciguro dil somito dil Chefi di Stato e di guvernerio di membra landi qua komencis developar en la fino dil yari 1960ma).

L'Europan Unika Akto signatita en februaro 1986 komencis lua aplikado en julio 1987. Lua skopo esis  ridinamizar Europana konstruktado, fixiganta la konsolidado di l'interna merkato en 1993 e permisar la libera cirkulado egala di kapitali e servadi. Per ica kontrato, la komunesala kompetenci esas ampligita al domeni di investigado e teknikala developo. L'Unika Akto konsagras anke l'existado di l'Europana konsilistaro, qua riunigas le chefi di stato e di guverniero ed impulsas komuna iniciativo en extera politiko (Europana Politika Koopero) e koopero en sekureso.

La Kontrato di Maastricht signatesis en februaro 1992, ed efikeskis en 1993. Segun ol, Europana Uniono mantenis la komuna merkato e la EEK transformesis en Europana Komunitato, en nova etapo en la uniono-proceso. La kontato kreis Europana civitaneso e permisis cirkular e rezidar libere en omna la landi di la komunitato, ed anke la yuro por votar e votesar en la stato ube vivas, por Europana o lokal elekti. Ol decidis kreado di unika monetaro, l'Euro, que komencis uzesar en 2002 sub kontrolo dil Europana centrala banko.

En 1999 efikeskis la Kontrato di Amsterdam. Ica kontrato establisis la principi di libereso, demokratio e respekto al homala yuri, inkluzite la principi di susteninda developo. Duo yari pose signatesis la Kontrato di Nice, qua efikeskis en 2003. Dum la yaro 2002 la Komunitato Europana pri Karbono e Stalo extingesis, pos finir lua periodo di valideso (50 yari) e lua ago-sfero enkorpigesis dal Europana Uniono.

Ye la 1ma di mayo 2004 eventis la maxim granda expanso dil Europana Uniono, kun l'eniro di 10 nova membri: Estonia, Latvia, Lituania, Polonia, Chekia, Hungaria, Slovakia, Slovenia, Malta e Chipro. Pose, la 1ma di januaro 2007 du altra landi, Rumania e Bulgaria, divenis membri di EU. En la 1ma di januaro 2013 Kroatia divenis la 28ma membro dil Europana Uniono.

Pose, ye la 29ma di oktobro 2004 signatesis la Pakto di Roma. La ratifiki di la kontrato komencis kun l'aprobi da la parlamenti, ma kelka stati kunvokis plebiciti en 2005. L'unesma eventis en Hispania, ube ol aprobesis kun 76,73% di apogo. Quankam, la ratifiko havis problemi kun la repulso di Francia e Nederlando. Politikisti dicis ke to inicigis reflexiono-periodo, qua finigis en 2007 kun la signato dil Berlin-Deklaro la 25 di martio 2007. La deklado havis kam skopo impulsar la serchado di nova institucal akordo ante dil Europana votadi di 2009. En 2007, l'Europana Konsilistaro deklaris ke la konstituco faliis, malgre ke la majoritato dil propozi inkluzesis pose en la reformo dil traktati dil Uniono. Tale, ye la 13ma di decembro 2006, signatesis la traktato di Lisboa.

La skopo di ica traktato esis plubonigar la funcionado dil Europana Uniono kun la modifiko dil Kontrato di Maastrich e la Konstitutiva kontrato di l'Europana Komunitato (Pakto di Roma). Inter la maxim importanta reformi dil kontrato di Lisboa esis la la redukto dil posiblesis di stagno en la decido-facado per la voto di qualifikata majoritato, Europana Parlamento kun plu fortio, l'elimino dil tri koloni di Europana Uniono (ja obsoleta) e la kreado dil Prezidanto di l'Europana Konsilistaro e l'Alta reprezentanto por la komuna, extera e sekuresa politiko di Europana Uniono igar plu koherema e permananta la politiki di Europana Uniono. La kontrato di Lisboa, qua komencis la 1ma di decembro 2009 establisis ke la Charto pri Fundamentala Yuri di Europana Uniono esis judiciale obligata por le stati membri.

Tale, pos 50 yari di la deklaro Schuman, l'EU afrontas questioni quale l'ampligo dil kontrato di Lisboa, la adhero-procedo di Turkia, l'ampligo en la Balkani o l'adhero di Islando pos la krizo di 2008-2009.

Kande Traktato di Lisboa efikeskis, la simboli di l'EU, exemple la standardo, la devizo, la Himno o la Dio di Europa ne esas judiciale vinkulanta, quankam omna li uzesas. Tamen, 16 landi membri deklaris ilia loyaleso ad simboli di Europana Uniono en anexa deklaro al kontrato.

Ecepte Irlando, omna nacionala lingui dil membrostati esas oficala lingui dil Europana Uniono.

La sideyo esas en Bruxel e la parlamento en Strasbourg.

Pos la kreado di Europana Uniono en 1993, developesis lua judiciala sistemo e la politiki pri internal aferi, komence en nivelo di lokala guverni, e pose inter omna membri dil Uniono. Por facar to, kreesis agenterii por koordinar l'agadi dil asociiti, exemple Europol por kooperado di policala forci, Eurojust por kooperado inter persequisti, e Frontex por kooperado inter l'autoritati di kontrolo frontierala. EU anke operacas la sistemo di informo Schengen, qua furnisas komuna datumaro por polici ed autoritati di enmigro. Ta kooperado partikulare developesis kun l'advento di libera frontieri tra Schengen-konkordo e l'asociita tra frontiero krimino.

Plue, l'uniono havas legifita en arei tale extradeso, familiala yuro, azilo yuro, e kriminala judiciado. Interdiktado kontre sexuala e nacioneso diskriminaco havas longa permananta en la traktati. En plu recenta yari, to havabas kompletigita da povi por legifar kontre diskriminaco apogita sur raso, religio, invalideso, evo, o sexuala orientalizeso. Konseque di ta povi, EU havis dekretita legifuro pri sexuala diskriminaco en laboreyo, evo diskriminaco, e rasala diskriminaco.

La koopero inter membrostati pri extera politiko komencis kun l'establiso di la komunitato en 1957, kande membrostati negociis kom bloko en internaciona komercala negociado sub la komuna komercala politiko. Etapi por plu larja rango koordino en extera relati komencis en 1970 kun l'establiso di Europana politika kooperado qua kreis neformala konsulto-proceso inter membrostati kun la skopo formacar komuna extera politiko. Tamen, nur en 1987 l'Europana politikala kooperado esas introduktesis en formala bazo per la singla Europan akto. EPC rinomizesis politiko komuna extera e sekureso-politiko per la traktato di Maastricht.

La koordinanto e reprezentero di CFSP en EU esas l'alta reprezentero dil uniono por exteral aferi e sekureso-politiko (nune Catherine Ashton) qua parolas en nomo di Europana Uniono pri extera politiko e defensal aferi, e artikizas la posturi expresita da la membrostati pri ta politika feldo en komuna rekteso. L'alta reprezentanto duktas la Kontoro pri l'Extera Politiko Europana, unika subdividuro di qua oficale kreesis e funcionas depos 1ma di decembro 2010, yaro dil unesma aniversario di komenco efikiva di traktato di uniono. EEAS agas kom extera ministreso e diplomacala korpo di EU.

Cetere l'emersita internaciona politiko di EU, l'internaciona influado di EU esas anke perceptita tra augmenturo. La percepta avantaji kande divenanta membro di EU akto kom incento por amba politikala ed ekonomikala reformo en stati deziranta satisfacar l'aceso kriterii a EU, e judikesas kom importanta faktoro kontribuanta a la reformo di Europana olim komunista landi. Ta influo sur l'interna aferi di altra landi esas ordinare referita kom mola povo, en opozo a militala harda povo.

Du di originala kerno objektivi di Europana ekonomikala komunitato esis la developado di komuna merkato, pose rinomizita la singla merkato, e dogana uniono inter lua membrostati. La singla merkato envolvas la libera cirkulado di vari, homi, e servadi en EU, e la dogana uniono envolvas l'apliko di komuna extera tarifo sur omna vari eniriganta la merkato. De kande vari havabas enirigar en la merkato to ne povus esar submisita a doganala imposti, diskriminacala taxi od importaco quoti, pro ke to voyajis interne. Islando, Norvegia, Liechtenstein e Suisia, qui ne partoprenas en Europana Uniono, partoprenas en la singla merkato ma ne en la doganal uniono. Mem la komerco interna ed extera di Europana Uniono regulizesas segun la legifuro dil Uniono.

Interne l'Uniono permisesas la libera movado di kapitali e kolokadi, ed anke la komerco di proprieti inter la landi. Ante eventir l'ekonomiala e monetala uniono inter la landi, la developo di la precipua stipuli esabis lenta. Pos l'adopto dil kontrato di Maastricht, rapide developanta korpo di ECJ judicii pri ta komencale neglijita libereso.

La libera movado di kapitalo esas unika segun ke esas grantita same a ne-membrostati. La libera movado di personi signifikas ke EU civitani povas irar libere inter membrostati por vivar, laborar, studiar en altra lando. To bezonis la diminuto di administrala formalaji ed agnosko di profesionala qualesi di altra stati.

La libera movado di servadi ed establiso permisas nedependanta laboristi instalar en altra membrostati por furnisar servadi en tempala o permanenta bazo. Quankam servadi kontas por 60-70% di GIP, legifuro en areo ne esas tale developita kam in altra arei. To lakuno esabas traktita da la recente pasinta instrukto pri servado en l'interna merkato qua ambicionas liberaligar la tra frontiero furnisado di servadi. Segun la traktato la furnisado di servadi esas restanta libereso qua nur aplikas se ne altra libereso esanta exercita.

EU operacas konkurenco-politiko pro certigar nedistordata konkurso en la singla merkato. La komisitaro kam la konkurenco regulatoro por la singla merkato responsas por antimonopolo problemi, aprobanta kunfuzi, dissolvar karteli, laboras por ekonomika liberaleso* e preventar statala helpo.

La konkurenco komisito, nun Joaquim Almunia, esas un ek la maxim povoza ofico en la Komisiono, remarkinda por la kapableso por afektar la komercala interesti di tranacionala societi. Exemple, ye 2001 unesmafoye la Komisiono preventis kunfuzo inter du societi kun sideyo en Usa (GE e Honeywell) qua aprobabis da lua nacionala autoritato. Altra alta-profilo kazo kontre Microsoft plu kam 777 milion euri sequanta non yari di legal agado.

La kreado dil Europana monetaro divenis oficala skopo di Europana ekonomikala komunitato en 1969. Tamen, esis nur kun l'arivo di traktato di Maastricht ye 1993 ke membrostati esis legale koaktata por komencar la monetala uniono ne posa 1ma di julio 1999. En ta dato euro esis decante lansita da dek e un di lore 15 membri di EU. To restas kontado pekunio til 1ma di januaro 2002, kande euro bankobilieti e moneti esis emisar e nacionala pekunii komencis supresar progresive en eurozone, qua lore esis 12 membrostati. Eurozone (konstituta da EU membrostati qua havas adoptita euro) havas depos ampligita a 17 landi, la maxim recenta esanta Estonia qua juntita ye 1 di januari 2011.

L'altra membri di Europana Uniono, ecepte Dania, obligesas adoptar l'Euro kande atingos la konvergo kriterii, malgre ke nur poka landi establisis dati por aceso. Suedia decidis ne adpotar l'Euro per ne satisfacar la kriterii pri membreso.

Euro kreesis por helpar la konstrukto di singla merkato tra, exemple, faciligar voyaji por civitani e la komerco di vari, eliminar problemi di kurso di kambio, furnisar preco eminenteso, krear singla financala merkato, preco stabileso e basa interesto gradi, e furnisar pekunio uzanta internaciona e protektita kontre shoki per la larja sumo di internala komerco en eurozono. Ol anke uzesas quale simbolo politikala pri asimilado e stimulivo por pluse. Depos lua lanso euro divenas la duesma rezervajo pekunio en la mondo kun quarimo di extera kambiadi rezervaji esanta en euro. Euro, e la monetala politiko di to qua havas adoptita en lua konkordo kun EU, esas sub la kontrolo di Europana centrala banko (ECB).

ECB esas la centrala banko dil Eurozono, e tale kontrolas monetala politiko en ta areo kun skopo mantenar stabileso di preci. Ol esas en la centro di Europana sistemo di centrala banki, qua inkluzas omna nacionala centrala banki de Europana Uniono, e kontrolesas da lua generala konsilistaro, konsistanta ek la prezidanto di ECB, qua nominesas da Europana konsilistaro, la vice-prezidanto di ECB, e la guvernanti di nacionala banki de omna 28 EU membrostati. La monetala uniono havabas sukusata da l'Europana suverena-debo krizo depos 2009.

Europana sistemo di financala surveyisti esas institucala arkitekturo di kadro di financala tutelado di EU konsistanta ek tri autoritati: l'autoritato Europana bankala sistemo, l'autoritato Europala pri asekuro ed okupala pensioni e l'autoritato Europala pri valori e marketi. Por komplemento ta kadro, esas anke Europana totala risko komitato sub la responso di ECB. La skopo di ta sistemo pri financala kontrolo esas garantiar l'ekonomikala stabileso di EU.

En 2006, lor 27 membri di EU havis neta interna energio-konsumado equivalanta a 1.825 milioni toni di petrolo. Preske 46% del energio konsumita produktesas en la membrostati, dum ke 54% importacesis. Segun ta statistiki, nukleara energio judikesas kom la primara fonto di energio produktita en EU, senegarde di la fonto di uranio, en qua min 3% esas produktita en EU. EU havis legifanta povo en l'areo di energio-politiko por multo di lua existo; to havas lua radiki en originala Europana karbono e stalo komunitato. L'endukto di obliganta e kompleta Europana energio-politiko aprobesis a la kunveno di Europana konsilistaro en oktobro 2005, e l'unesma politikal esbosuro editesis ye januaro 2007.

L'energio-politiko dil Europana Uniono havas 5 skopi:

Nun, EU importacas 82% ek la petrolo, 57% ek la naturala gaso e 97,48% ek uranio quin ol bezonas. La dependo di Rusa energio desquietigas kelka specalisti, do EU probas diversigar lia fonti e furnisanti di energio.

EU laborabas por plubonigar transfrontierala substrukturo en EU, exemple tra la trans-Europana reti (TEN). Lua projeti inkluzis la Tunelo sub Angla Kanalo, LGV est, Fréjus relo tunelo, Öresund-ponto, Brenner bazala tunelo e la ponto super Messina-stretajo. En 2001 on kalkulis ke en 2010 la reto kovrus: 75,200 kilometri (46,700 mi) di voyi; 78,000 kilometri (48,000 mi) of fervoyi; 330 aeroportui; 270 marala portui; e 210 internala portui. La politiko pri developanta Europana transporto kreskos la preso sur la cirkumajo en multa regioni per l'augmentata transporto reto. En la pre-2004 EU membri, la precipua problemo en transporto traktas kun konjestiono e polutado. Pos la recenta inkluzo, la nova stati qua unionita depos 2004 augmentas la problemo di dissolviva acesebleso a la transporto agendo. La voyoreto di Polonia en partikulara esas en povra kondiciono: ye aceso di Polonia ad EU, Certa nombro di voyi bezonis esar ameliorar, specala A4 voyego, bezonanta proxim €13 biliono. Galileo situeso sistemo esas altra EU substrukturo projeto. Galileo esas proposita satelito navigado sistemo, konstruktor per EU e sendor da Europana spaco agencio (ESA), ed esor operacala de 2012. Galileo projeto esis lansita parte por diminutar la dependado di EU de Usa operacita globala situeso sistemo, ma anke por donar plu kompleta globala kovrilo e permisar por grandega exakteso, donita l'anciena naturo di GPS sistemo.

La komuna politiko pri agrokultivo esas un ek la maxim anciena politiki de Europana Komunitato, ed esis un di kerno skopi. Ca politiko havas la skopi por augmentar agrokultivala produktado, furnisanta certajo en nutrivo provizuri, certiganta alta qualeso di vivo por agrokultivisti, stabiliganta merkati, e furnisanta pasabla preci por konsumanti. Esas, til recente, operacita da sistemo di subvencioni e merkato interveno. Til la yari 1990ma, la politiko reprezentis plua kam 60% de lor yarala budjeto dil Europana komunitato, ed ankore reprezentas cirkume 34% de la totalo.

La politiko pri kontrolo di preci e merkati ed interveni en la merkati duktis a multa troproduktado*, rezultanta en su-dicanta butro monti e vino lagi. To esis interveno depozeyi di produkturi kompris da la komunitato por mantenar minima preco niveli. Por vendar ecesajo depozeyi, to esis ofte vendita sur la mondala merkato a preci grande sub komunitato garantita preci, od agrokultivisti recevis subvencioni (amontanta a la difero inter la komunitato e mondo preci) por exportar lua produkti exter la komunitato. Ta sistemo esabis kritikita por vendachar agrokultivisti exter Europa, specalato en developanta mondo.

La troproduktado* esabis anke kritikita por kurajiganta cirkumale desfavoroza intensa agrokultivala metodi. Suportanti di CAP dicas ke l'ekonomikala suporto qua donas a agrokultivisti furnisas lu kun pasabla nivelo di vivo-moyeni, en qua esus altrafoye esas ekonomikala viv-kapabla. Quankam, mikra agrokultivisti di EU recevis nur 8% di disponebla subvencioni di CAP.

Pos la frua yari 1990ma, eventis serio di reformi en CAP. komence ta reformi inkluzis l'introdukto di rezervaji ye 1988, ube proporciono di agro esas intence retretita de produkado, lakto quoti (da McSharry reformi ye 1992) e, plu recente, la deskuplo di pekunio agrokultivisti recevis de EU e la quanteso ulo produktis (da Fisher reformi ye 2004). Agrokultivala spenso eskartos de subvenciono pagi ligita a specala produkto, vers direta pagi segun farmo dimensiono. To intencas permisar la merkato koaktar produktado niveli, dum mantenar agrikultala revenuo niveli. Uno di ta reformi necesigis l'aboliso di sukro rejimo di EU, qua ante dividita la sukrala merkato inter membrostati e certa Afrika-Karabeana nacioni kun privilejizita relato kun EU.

En 1957 kande EEK fondesis, existis nula politiko, nula burokratismo e nula legaro pri ambientala* temi. Nune, Europana Uniono havas extensa legaro pri la temo. Do, la cirkumajala politiko di EU developesis en remarkinda maniero en la lasta quar yardeki. Sempre plu densa reto di legifuro havas emersita, qua nuna extensas a tota arei di cirkumajala protekto, inkluzite la kontrolo di aerala poluto; aquo protekto, forjetajo jerado, naturo konservo, e kontrolo di kemiaji, bioteknologio ed altra industriala riski. L'Instituto por Europana Ambientala* Politiko aproximas plu 500 institucuri, reguli e decidi, e l'ambientala politiko divenas importanta areo di Europana politiki.

Komence, l'afero dil ambientala* politiki di Europana Uniono limitizesis nur ad Europa. Plu recente, EU demonstrabas kreskanta chefeso pri ambiental* aferi en tota mondo, exemple la defenso dil protokolo di Kyoto malgre l'opozo Usana. La texto dil 6ma Programo di Agado pri l'Ambiento* agnoskas ke lua skopi nur atingesos se importanta internaciona konkordi apogesos e fakte realigesos ne nur en Europana Uniono, ma en tota mondo. Pose, la texto dil Pakto di Lisboa pluforteskis l'ambicii pri chefeso en ta temo. Nune la legaro di Europana Uniono protektas multa speci e lia habiteyi en Europa, ed anke kontributas por kontrolar la poluto aerala ed aquala, e la jerado di eskombri.

Un ek la maxim importanta prioresi dil ambientala* politiko di EU esas kombatar klimatala chanjo. En 2007, la 27 stati interkonsentis ke EU uzis 20% rinovigebla energio en la futuro e ke mustos diminutar l'emiso di karbobioxo en 2020 per adminime 20% kande komparita kun la niveli di 1990. To inkluzas klauzo qua determinas ke en 2020 10% de la automobili e kamioni en la 27 landi de EU mustos uzar kombustivi de rinovigebla origino, exemple biokombustivi. To judikesas kom un ek la la maxim ambicioza agado de ula industriizita regiono por kombatar la klimatala chanjo.

Eduko e cienco esas arei ube la rolo di EU limitesas a suportar nacionala guvernerii. Pri edukado, la politiko esis precipue developita dum la 1980a en programi suportanta kambii e movebleso. La maxim videbla di to esis Erasmus programo, universitato kambio programo qua komencis ye 1987. Dum unesma 20 yari suportis internaciona kambio oportunaji por pluse 1.5 miliono universitatala e kolegiala studenti e divenas simbolo di Europana studenta vivo. Havas nun sama programi por skolo lernanti e docisti, por probo-tempieri en profesionala edukado ed aprentiseso, e per adulta lernanti en dumviva lernanta programo 2007-2013. Ta programi esas designata por kurajigar plu larja konokajo di altra landi e dissemar bona praktiki en edukado e lernanta fieldi inter UE. Tra sua suporto di Bologna proceso UE esas suportanta komparebla standardi e konciliebla gradi tra Europa. Ciencala developo esas faciligata inter kadro programi, l'unesma komencis en 1984. La skopo di EU politiko en ta areo esas koordinar e stimular serchado. La nedependanta Europana serchado konsilistaro atribuas EU pekunii a europeala o nacionala serchado projekti. EU kadro programi traktas en multi arei, exemple energio ube ambicionas developar diversa mixuro di rinovigebla energio por cirkumajo e diminutar dependado de importacita fueli.

Dek e sis urbi en Europana Uniono havas plua kam un milion habitanti. La maxim granda esas London.

Ultre multa larja urbi, EU anke inkluzas multa dense populala regioni quI havas ne singla kerno ma originis tra la konekto di multa urbi e nun envolvas larja metropolala arei. La maxim populoza esas Rheno-Ruhr, havante preske 11.5 milion habitanti (Köln, Dortmund, Düsseldorf, etc.), Randstad preske 7 milion (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, etc.), Frankfurt-am-Main metropolala regiono preske 5.8 milion (Frankfurt, Wiesbaden, etc.), Flandriana rombo preske 5.5 milion (urbala areo inter amba Antwerp, Bruxel, Leuven e Ghent), Katowice e lua Alta Silesian metropolala areo preske 5.3 milion ed Øresund regiono preske 3.7 milion (København, Dania e Malmö, Suedia).

En 2010 esis 47.3 milion habitanti en EU qui naskis extere lua rezidenta lando. To korespondas a 9.4% di totala EU habitantaro. De to, 31.4 milioni (6.3%) esis naskita exter EU e 16 milion (3.2%) naskesis en altra EU stati. La landi qui havas la maxim granda nombro di personi naskinta exter EU esas Germania (6.4 milion), Francia (5.1 milion), Unionita Rejio (4.7 milion), Hispania (4.1 milion), Italia (3.2 milion), e Nederlando (1.4 milion).

EU havas 24 oficala e laborala lingui: Bulgariana, Kroatiana, Chekiana, Daniana, Nederlandana, Angla, Estoniana, Finlandana, Franca, Germana, Greka, Hungara, Itala, Irlanda, Latviana, Lituaniana, Maltana, Polona, Portugalana, Romana, Slovakiana, Sloveniana, Hispana, e Sueda. Importanta dokumenti, tale legifuri, tradukesas en omna oficala lingui. Europana parlamento furnisas tradukuro en omna lingui por dokumenti e lua kompleta sesioni. Kataluniana, Galisiana, Baska, Skota Gaelika e Walsana esas neoficala lingui di EU ma havas mioficala standi en qua l'oficala tradukuri di la kontrati facesas en ta lingui, e civitani di EU havas la yuri korespondar kun l'institucuri uzanta lo.

La membrostati asumas responso pri linguala politiko, ma EU institucuri incitas lernanto di altra lingui. Angla esas la maxim parolata linguo en EU, ezanta parolata da 51% di EU populo kande kontado amba indijena e neindijena parolanti. Germana esas la maxim larja parolanta matrala linguo. Multa oficala lingui de EU apartenas ad Indo-Europana linguaro, ecepte Estoniana, Finlandana e Hungara, qui apartenas a la familio di lingui Uralika, e Maltana, qua esas Afro-Aziala linguo. Multa lingui oficala en EU skribesas kun latinal alfabeto ecepte Bulgariana, skribita en kirila, e Greka, skribita en Grek alfabeto.

Ultre la 24 oficala lingui, existas cirkume 150 regionala e minoritata lingui, parolata da plua kam 50 milion personi. Inter li, nur la regionala lingui de Hispania (Kataluniana, Galisiana e Baskiana), Skota Gaelika, e Walsana povas uzesar da civitani kun la precipua Europan institucuri. Quankam EU programi povas suportar regionala e minoritata lingui, krear legi por protektar regionala lingui esas afero por singla membrostato. Europana charto por la lingui regionala e minoritala ratifikita da multa EU stati furnisas generala guidolinei qui stati povas sequar por protektar lua linguala heredo. La Dio di la Lingui Europana celebresas omnayare ye la 26ma di septembro ed intencas stimular linguala lernado tra Europa.

EU esas sekulara korpo sen formala konekto kun ula religio. L'artiklo 17 di traktato pri funciono di Europana Uniono agnoskas la stando sub nacionala yuro di eklezii e religiala asociuri tale ke di filozofiala e nekonfesionala organizuri.

L'introdukto di traktato pri Europana Uniono mencionas la kulturala, religiala e humanista patrimonio di Europa. Diskutado sur l'esbosuro texti di Europana konstitucuro e posa traktato di Lisboa inkluzas propozicioni por mencionar kristaneso o deo od amba, en l'introdukto di la texto, ma l'ideo afrontis opozo ed abandoesis.

Kristani en EU dividesas inter sequanti de katolikismo, multa protestanta konfesioni, ed oriental ortodoxa eklezio. Altra mondala religii esas anke reprezentata en EU habitantaro. En 2009 EU havis cirkume 13 milioni Mohamedani, ed cirkume 1 milion Judi.

Segun nova inquesto pri religiozeso en EU, segun Eurobarometer en 2012 kristanismo esas la religio kun la maxim granda nombro di adepti en EU; katoliki esas la maxim larja kristana grupo en EU, kontas 48% civitani, dum ke protestanti esas 12%, ed eastala ortodoxi esas 8%, ed altra kristani esas 4% de la habitantaro di EU.

Eurobarometer sondi di Eurostat indikis en la yaro 2005 ke 52% de EU-civitani kreis en Deo, 27% en kelka sorto di spirito o vivanta forco, e 18% havas nula formo di kredo. Multa landi subisis falianta eklezio asistado e membreso en recenta yari. La landi ube la min poka populo indikas religiala kredo esis Estonia (16%) e Chekia (19%). La maxim religioza landi esis Malta (95%; precipue katoliki) pose Chipro e Rumania, ambe kun cirkume 90%. Tra EU, kredo esis plu alta inter mulieri, kreskas kun evo, to kun religioza edukado, to qua quitas skolo ye 15 kun bazala instrukto, e to plasizo ipsa en rekto di politikala rango (57%).

Quankam EU ne havas chefa autoritato pri sanesoflego-aferi, l'Artiklo 35 de la Charto di Fundamentala Yuri di Europana Uniono afirmas ke alta nivelo di homala sano protekto mustis certigar en la defino ed la laboro di omna uniono politiko ed agesi. Omna la membrostati havas sive publike komanditita e regulita universala sanesoflego o provizita universala sanesoflego. La skopo dil Generala konsilistaro Europana di la komiso por Saneso e Konsumanti esas koordinar nacionala yuri pri protekto di saneso di la habitantaro, sur yuri di konsumanti.

La bazo di la sistemi di sanesoflego en EU esas publika e furnisata por omni en nacionala nivelo (universala sanesoflego). La kusti di la publika sistemi kovresas per imposti. Ank existas privata sanesoflego-sistemi, qui povas kovrar kelka kuracadi o parto ek la spensi qui esas nesubsidiata, e lia kusti povas pagesar sive dal propra individui, sive da asekuro-akti kontratata da laborala asociuri.

Tota EU e multa altra Europana landi ofras gratuite a lua civitani Europana Saneso Asekuro Karto qua, en reciproka bazo, providas asekuro por urjanta kuracado kande ulu vizitas altra Europana lando partoprenanta en la sistemo. Instrukto pri transfrontiera sanesoflego havas kom skopo plufortigar la koopero inter membrostati pri sanesoflego, e faciligar aceso a sekura ed alta qualeso trafrontierala por Europana maladi.

Kulturala kooperado inter membrostati koncernis EU depos lua inkluzo kom kompetenteso di la komunitato tra kontrato di Maastricht. Agado facita en la kultural areo da EU inkluzas Kulturo 2000 7-yara programo, Europana kulturala monato, MEDIA programo, orkestri tale EU yuna orkestri ed Europana kapitalo di kulturo programo - ube un o plura urbi selektesas dum 1 yaro, por helpar la kulturala developado di ta urbo. Sporto esas precipua la responso di individuala membrostati od altra internaciona organizuri prefere kam to di EU. Tamen esas kelka EU politiko qua havas kontakto sur sporto, tale ke la libera movado di labori qua esas a la kerno di Bosman decido, qua interdiktas nacionala futbalo federuri de impozar quoti sur exterlanda futbalisti kun Europana civitaneso. Traktato di Lisboa oportas ula apliko di ekonomikala reguli egardas la specala naturo di sporto e lua strukturi apogata sur voluntala ageso. Ta sequenta preseso grupo per guvernala organizuri tale l'internaciona Olimpiala Komitato e FIFA, pro objecioni pri l'apliki di principi dil libera merkato a sporto, qui augmentas la disto inter richa e povra klubi. EU ja furnisas pekunio por Israelana, Jordaniana, Irlandana e Britaniana futbala esquadi, kom parto dil projeto Futbalo por la Paco (Footbal 4 Peace).




#Article 324: Internet Relay Chat (187 words)


Internet Relay Chat (IRC) esas formo di instantala komunikado per reto. Ol kreesis por grupo-komuniko en diskuto-forumi nomizita kanali, ma anke posibligas komuniko inter nur du personi.

IRC kreesis da Jarkko Oikarinen (surnomo WiZ) en agosto 1988 por remplasar programo nomizita MUT (MultiUser Talk). Oikarinen trovis inspiro en Bitnet Relay Chat, quo operis en la reto Bitnet.

IRC konocesis kande on uzis ol tra la Fera kurteno por anuncar la falo di Sovietia. Ol pose uzesis simile da la Kuwaitani durante la invado da Irak.

Nun existas plura mili di IRC reti en la mondo. Oli uzas diferanta tipi di IRC-servili, ed administresas da plura grupi di IRC-operaceri, ma la faconi por acesar la reti por IRC-uzeri esas similega, ed omna IRC-reti povas esar acesata da la sama klienta software.

Tamen, pos lua ora epoko, de la yari 1990ma til la komenco dil yari 2000ma, komencis la dekado di IRC. De 2003 til 2012 la sistemo perdis cirkume 60% de lua uzeri, qua nune preferas la nomizita sociala reti, quale Facebook e Twitter.

Por plusa statistiki, ranki, e listo di plu mikra reti, vu videz  e .




#Article 325: Biblo (123 words)


Biblo esas la santa libro di Kristanismo. Ol kontenas l’anciena e la nova Testamento. L'anciena Testamento esas la santa libro en Judaismo. La Biblo kontenas anke apokrifala texti.

La nomo “Biblo” devenas de Greka vorto grammata ‘skriburi’.

Anciena Testamento esas skribita originale per Hebrea ed Aramea, e la nova per Grekiana. Tota Biblo esas tradukita a 422 lingui (ye 2005), ed ol esas la maxim expansinta libro en mondo.

Maxim anciena parti di Biblo naskis c. 2500 yari ante Kristo. Maxim nova parti dil Nova Testamento esas skribita c. ye 100. L'Anciena Testamento kompilesis a Kanono inter la yari 200 aK e 90 pK, e konsistas ek 39 libri.

Cienco qua expertizas Biblo esas exegetiko. L'exegetiko uzas l'expertizala metodi di linguistiko e historio.




#Article 326: Kambodja (1254 words)


Kambodja, oficale la Rejio di Kambodja esas lando jacanta an sud-estal Azia. Lu havas kom vicini Laos norde, Vietnam este, e Tailando weste e nord-weste. Sude jacas la Gulfo di Tailando.

Bazala fakti pri Kambodja.

Dispersinta restaji montras ke homi ja habitis la nuna Kambodja dum pleistoceno. L'unesma civilizuro en la regiono aparis dum l'1ma yarmilo, inter la 3ma e la 5ma yarcento. L'imperio Khmer existis de la 9ma til la 13ma yarcento. Ol esis la maxim larja de sud-estal Azia dum la 12ma yarcento. Lua centro jacis en Angkor, ube multa urbi konstruktesis. La templo Angkor Wat esas la maxim konocata monumento de ta epoko.

Pos longa serio di militi kontre vicina rejii, Angkor spoliesis dal rejio Ayutthaya, e pose abandonesis en 1432. To produktis longa periodo di stagno, kande la regiono divenis kontrolita da lua vicini. En 1511, Portugalani unesmafoye mencionis la nomo Kambodja en dokumenti. Li deskriptis l'urbo kom prospera e richa pro l'exterlanda komerco. En 1594, Longvek konquestesis dal rejulo Naresuan la Granda, de Ayutthaya. En 1618 le Khmer establisis lia nova chef-urbo en Oudong, sude de Longvek, tamen lia monarki maxim-multa-kaze mustis mantenar vasaleso a la vicina reji de Siam e de Vietnam, kun kurta periodi di kompleta nedependo.

En 1863, rejulo Norodom, qua asumis la povo helpita da Tailando, demandis protekto kontre Franci. En 1867, la rejo di Tailando signatis pakto kun Franci e renuncis suvereneso super Kambodja kambie la kontrolo di Battambang e Siem Reap, qui divenis Tailandana provinci. Kambodja divenis protektorato Franca de 1867 til 1953, kom parto di Franca Indochinia.

Kambodja nedependanteskis ye la 9ma di decembro 1953 kom monarkio, kun Norodom Sihanouk kom rejulo. Kande Franca Indochinia nedependanteskis, la delto dil fluvio Mekong cedesis a Vietnam. En 1955, Sihanouk abdikis por lua patro e por partoprenar en la politiko. Ilu elektesis chefministro ma, pos la morto di lua patro en 1960, Sihanouk itere divenis chefo di stato. Komence, Sihanouk adoptis politiko di neutreso pri la milito di Vietnam, ma permisis Vietnamana komunisti uzar lua teritorio kom refujeyo e por transportar armi vers Sud-Vietnam. En 1967, Sihanouk deklaris dum interviuvo a jurnalisto de Washington Post, ke se Usa bombardus la refujeyi di komunisti en Kambodja ilu ne protestus, ecepte se Kambodjani anke mortigesus.

En 1969 Usa komencis bombardar Kambodja pro exterminor la partizani di Vietkong, qui uzis la sulo di Kambodja por ataki kontre Sud-Vietnamana armeo.

En 1970, generalo Lon Nol, lor la chefministro dil rejulo Norodom Sihanouk, kaptis la povo suportita da Usani e proklamis republiko en Kambodja. La nova rejimo demandis retreto di Vietkong, qui lansis ataki kontre la nova rejimo. Norodom Sihanouk pregis la helpo de lua suporteri por luktar kontre Lon Nol, e balde komencis interna milito. Tale, Kambodja ank eniris la milito di Vietnam. En aprilo sam yaro, Usa atakis Kambodja, malgre ke la Parlamento di la lando ne savis pri lo. Suplantita rejo Sihanouk e Pol Pot unionis, e Popul-Republiko Chinia e Vietnam provizis armi por l'opozanta movado. Nacionalismo kreskis en Kambodja (tatempe, Republiko di le Khmer). En junio Usa retretis, ma Usani prolongis sekreta operaci militala en Kambodja.

Ye la 17ma di aprilo 1975 Reda Khmeri marchis vinkoza en la chef-urbo Phnom Penh. La milito finis, ma li fondis Demokrata Kampucea, qua izolis su de la mondo e zeleskis a totala komunismo maoista. Kruelega mortigi e translojigi di propra populani komencis. On kalkulas ke 1,5 til 2 milion homi mortis dum la quar-yara rejimo. Kelk etnii, exemple le Cham e la Vietnamani subisis violentoza persekuti dum ta epoko.

En novembro 1978, Vietnaman armeo marchis tra Phnom Penh, kontre l'ataki dal Khmeri en la frontiero inter la du landi. Kontre la nova rejimo, formacesis en 1981 koalisuro inter la suporteri di Norodom Sihanouk, kelka membri de Khmer Rouge, e la Fronto pri Liberigo dil Populo Khmer. En 1989, Vietnam retretis ek Kambodja. La partizana milito inter l'armeo dil rejimo e Reda Khmerani duris en la junglo. Gradope la mondo saveskis pri la kruelegi da Reda Khmerani.

En 1991 en Paris, signatesis kontrato pri la paco en Kambodja. La paco-trupi di Unionita Nacioni envenis la lando. En 1993, l'Unionita Nacioni organizis unesma demokratala elekti parlamentala en Kambodja.

En 1994 la nova rejimo di Kambodja amnestiis la Reda Khmerani. Antea opozanti translacis su a rango rejimala ed ri-divenis agrokultivala rurani.

En 1998 Pol Pot mortis e la lasta partizani kapitulacis. En 2002 eventis l'unesma lokal elekti. En 2003 UN e Kambodja aceptis kontrato pri specala tribunalo por krimini kontre homaro. En 2004 lora rejulo Norodom Sihanouk abdikis, e lua filiulo, princo Norodom Sihamoni, asumis la  povo.

Segun la konstituco di 1993, Kambodja esas konstitucala monarkio. La chefo di stato esas la rejo, nune Norodom Sihamoni, qua asumis la trono ye la 14ma di oktobro 2004. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Hun Sen, qua asumis la povo ye la 14ma di januaro 1985.

La legifala povo konsistas ek la parlamento, qua dividesas en Nacional Asemblitaro e Senato. La Senatani esas 61, di qui 2 indikesas dal rejulo, du elektesas da la Nacional Asemblitaro, e la cetera 57 elektesas da lokala asemblaji. La 123 membri de la Nacional Asemblitaro (Rotsaphea) elektesas por 5-yari, segun proporcionala reprezento.

La maxim alta korto di judiciala povo esas la Supra Korto dil Judiciistaro. La precipua ofico di lokala korti esas judiciar krimini, establisar proceci e, precipue, defensar yuri di la civitani. Tamen, existas multa denunci pri granda korupto en Kambodjana judiciala sistemo.

Kambodjana teritorio havas entote  km², preske la sama surfaco kam Braziliana stato Paraná, o la sumo di la surfaci dil Usana stati Utah e Kolorado. Cirkume 75% ek lua teritorio jacas infre 100 metri di altitudo, note la centro di la lando. La regioni plu alta jacas adweste ed adnord-weste de la lando, proxim la frontiero kun Laos e Vietnam. Lua maxim alta monto esas Phnom Aoral kun 1.813 metri, an la Monti Kardamomo (ជួរភ្នំក្រវាញ, Chuor Phnom Krâvanh), weste de la lando.

La precipua fluvio di Kambodja esas Mekong. La lago Tonle Sap esas la maxim granda di la lando.

Lua klimato esas tropikala, kun du sezoni: pluvoza de mayo til oktobro, e sika de novembro til aprilo. La temperaturo povas atingar 40°C en aprilo, e la mezavalora temperaturi varias de 21 °C til 35 °C dum yaro. En la yari 2001 e 2002 intensa tempesti kun inundadi frapis la lando.

En 1999 pos 30-yara interna milito, Kambodjana ekonomio komencis kreskar plu kam 5% omnayare. Quankam lua rapida kresko, lua TNP per persono esas basa kande komparata a vicina landi. Rizo, fisho, ligno, stofi e kauchuko esas la precipua produkti por exportacajo.

Turismo esas Kambodjana duesma maxim importanta fonto di exterala revenuo. De januaro til decembro 2007 cirkum 2 milion turisti vizitis lando.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2017, Kambodja havis  habitanti. La maxim multa (97,6%) esas Khmer. L'altra rasala grupi esas Cham (1,2%), Chiniani 0,1%, Vietnamani (0,1%), e 0,9% altri.

L'oficala linguo di la lando esas Khmer, parolata da 96,3% ek la habitantaro. L'altra 3,7% parolas altra lingui, segun statistiki de 2008. Franca parolesas precipue dal olda personi. Nune la yuni, note en la maxim populizita urbi, preferas studiar l'Angla.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Budismo, por 96,9% ek la habitantaro. Mohamedani esas 1,9%, Kristani esas 0,4%, e 0,8% ek la habitantaro praktikas altra religii..

Budismo, hinduismo, la kulturo di Angkor-periodo, Franca kulturo e la moderna globaligo kontributas a nuna Kambodjana kulturo. Ultre la kulturo Khmer, existas 20 altra grupi, ordinare konocata kom Khmer Loeu.

La precipua sporti di la lando esas hanulo-lukto e futbalo.




#Article 327: Aslan Mashadov (173 words)


Aslan Mashadov esis Chechena politikisto e prezidanto. Mashadov (lektez: Mas-ha-dov) naskis en Kazakstan en 21 di septembro 1951. Tatempe preske tota populo Chechena esis en interna deporto ek Chechenia segun la precepto da Yosif Stalin. La familio di Mashadov povis retrovenar heme ye 1957.

Mashadov adheris Sovietian armeo e servis inter altri en Hungaria e Lituania. Pos la krulo di Sovietia il retrovenis Chechenia en 1991 kune altri Checheni, qui demandeskis nedependo por la lando. Mashadov divenis komandinto di la Chechen armeo ed il organizis la defenso di Grozni en 1994 dum l'unesma Chechena milito.

Rusia e Chechenia paktis pri paco, e Mashadov elektesis prezidanto en januaro 1997. La paco ne duris, e Rusia atakis nove en 1999. Mashadov volis negociante atingor paco, ma extrema-nacionalisti blamis il esar Rusa-mentala. Rusia imputis Mashadov pro terorigi, ma il multafoye judikis la terorigi da Checheni.

Rusia promisis 20 milioni dolari pro Mashadov. Ye 8 di marto 2005 Rusa soldati mortigis Mashadov. Pos la morto di Aslan Mashadov esas probable desfacila a Rusia trovor negocianta politikisto Chechena.




#Article 328: Max Schmeling (122 words)


Max Schmeling (28ma di septembro 1905 til la 2ma di februaro 2005) esis Germana boxisto. Il esis mondala championo en grava rango.

Schmeling prenis mondala championkonkurso en grava rango en 1930 e 1931, ma maxim bone il esas memorata pro partio kontre Joe Louis en 1936. Lore che Yankee-stadio en New York esis  spektanti, e Schmeling esvanigis Louis, la nevinkita, en 12ma parto. Mem nun lo konsideresas la maxim granda surprizo en boxado.

En Germania existas fonduro qua havas la nomo di Max Schmeling. Il esis valorita en Germania, e en 1987 Germana sporto-revui elektis ilu kom “la maxim granda sportisto di omna tempo”. Dum la yari 1930ma la nacional-socialista rejimo explotis lua reputeso en propagando, ma pose Schmeling regretis sua ago.




#Article 329: Kalevi Sorsa (434 words)


Taisto Kalevi Sorsa (21ma di decembro 1930 til la 16ma di januaro 2004). Il esis maxim longe kom chefministro en Finlando, entote quar foyi.

Kalevi Sorsa naskis en Haapamäki, centra Finlando, ma il frequentis skolo en Jyväskylä e Lappeenranta. Ilu studiis en Tampere che Sociala Alta-skolo e divenis jurnalisto en 1957. Ilu divenis laureato pri sociala cienci en 1963, kande il ya laboris en Paris.

En 1949 Sorsa praktikis kom jurnalisto en “Kansan Työ” (‘La Laboro dil Populo’). L’ unesma texto da Sorsa publikigesis en “Työläisnuoriso” (‘La Laboristo-yunaro’) en 1951 pri lua longa turo kun amiko en Europa. (Pos la milito kontakti kun exterlandi esis rara.)

L’ aktiva yun-unionisti laboris en multa jurnali socialdemokrata. En 1952 ilu nominesis la redaktisto di “Työläisnuoriso”, qua balde chanjis lua nomo a “Vihuri” (‘Burasko’). En 1954 Sorsa divenis la chefredaktisto. Il esis la unesma jurnalisto, qua interviuvis skriptisto Väinö Linna pos la publikigo di “La nekonocita Soldato”.

Kalevi Sorsa ed Irene Lääkäri mariajis en 1953. Li vivis en Helsinki, ma en 1959 Sorsa nominesis al ofico dil UNESCO. La gespozi habitis Paris de 1959 til 1965. Retroveninte a Finlando Sorsa sempre laboris che UNESCO, nun kom chefsekretario dil UNESCO-delegitaro en Finlando.

La yari 1960ma en la Socialdemokrata Partiso esis interna konflikti, ed on bezonis nova fizionomo che la partiso. En 1969 Sorsa partoprenis partisala kunveno en Turku. Il elektesis partiso-sekretario, pro ke il ne perdabis sua reputeso dum la konflikti. Lua empiriko pri exter-landi e linguala saveso esis avantajo.

En 1970 Sorsa elektesis a parlamento per la maxim granda quanto de voti en la Socialdemokrata Partiso. En 1972 Sorsa divenis ministro dil exterlandal aferi, e pos kelka monati il formacis lua unesma rejimo. Anke Urho Kekkonen, la prezidanto, suportis la nova politikisto.

La rejimo laboris plu kam mil dii. Tatempe la prezidanteso di Kekkonen prolongesis per specala lego, Finlando kontratis kun EEC e ligis diplomacala kontakti kun amba Germania (West-Germania ed Est-Germania). Sociala sekureso kreskis en la lando.

En 1975 Sorsa divenis prezidanto dil Socialdemokrata Partiso. Sorsa translacis la partiso adsinistre e parolis, exemple, pri socialigo di banki. Tamen balde il divenis itere moderanta. Omna partisi serchis koncilio en politiko.

En fino dil yari 1970ma Sorsa nominesis unesme kom membro desarmizo-grupo e pose kom membro di prezidantaro di Socialista Internacionalo. Ibe laboris anke kun Olof Palme, Bruno Kreisky e François Mitterrand.

Certene Sorsa pensis partoprenar prezidental elekto en Finlando, ma altra politikisti che la Socialdemokrata Partiso esis plu populara. Kom prezidanto di Finlando elektesis de la Socialdemokrata Partiso unesme Mauno Koivisto, pose Martti Ahtisaari e Tarja Halonen. La momento di Kalevi Sorsa pasis ed il mortis pro kancero.




#Article 330: Porfirino (165 words)


Porfirino esas heterocikla makrociklo igas di 4 piroleso subuniti ligata en opoza lateri tra 4 metina ponti. La makrociklo, do, esas integra aromatoza, diferanta la relatita korini o klorini.

Porfirini kombinas nemediate kon metalo, komplexa kemio kon li en centrala kavajo. Fero, zinko, kupro, nikelo e kobalto kontenanto porfirini esas konocato, e pluri altra metali povas esar insertito. Porfirino en qua nula metalo esas insertito en sua kavajo esas nomito libera bazo.

Kelka fero kontenanto porfirini esas nomito hemei, e hemeo-konteninto proteini, o hemoproteini, esas trovita pluvastanta en biokemio.

Kad un di la quar pirolo subuni esas reduktito, klorino esas produktita, la struktura ringo trovito en klorofilo. Kad du de la quar pirolo subuni esas reduktito, lore sive bakterioklorino (kom trovito en kelko fotosintezo bakterio, od izobakterioklorino, dependinto en la relativa pozicii de la reduktito pirrolo, esas formizita.

To esas skemela reprezento di biosinteza porfirino, kon referi per EK numero ed OMIM donajobazo. La porfiria asocinto kon la manko de omna enzimo esas anke montrinta:




#Article 331: Mamuto (416 words)


Mamuto esas extinginta animalo, qua esis parenta a nuna elefanto. 

Mamuto-speci:

Mamuto havis dika furo, qua izolis tre bone de koldeso. Ol havis anke mikra aurikuli pro kolda klimato. Alteso di adulta mamuto esis 3,5 m, e la dorso decendis til la mikra pilala kaudo. Mamuto havis anke rostro, quale l'elefanto. La dentegi esis plu granda kam la de nuna elefanti, esante til 5-metra longa. Adulta mamuto pezis 6 o 7 tuni.

Mamuto esis herbivora animalo. Li vivis en trupi movante a nova loki pro manjar. La trupo konsistis ek femini e yuni; la maskuli vivis separinte. La maskuli forsan kombatis pro femini dum la kopulaco-tempo.

Mamuto adulteskis evante 10-12 yari. La gravideso probable duris dum 22 monati, e nur un yuno naskis unfoye. La kopulaco eventis tale, ke la yuno naskis ye printempo, kande la naturo esis tam pasabla kam posible. La vivo di mamuto duris dum c. 60 yari.

Mamuto esis tre granda animalo e havis nur kelka enemiki. La maxim danjeroza por mamuto esis sabrodento-tigro, qua povis prenar la yuni. Anke homo chasis mamuto.

Homo e mamuto vivis en sama arei. Homi chasis mamuti, ma la chaso ne povas esar la kauzo por l'extingo di mamuto. Plu probabla kauzo esas la klimat-chanjo, qua altrigis la cirkumajo di mamuto. En la kolda klimato homo uzis omna parti de mamuto: en senarborala stepo on uzis la granda osti por konstruktar la habiteyi.

En primitiv arto la homo piktis mamuti, qua esis tre honorit animalo. Anke l'ivoro uzesis altralatere en artala verki, altralatere en laborala instrumenti.

La klimato chanjis tre radikale, kande la glacial ero fineskis. La chanjo esis tale rapida, ke mamuto ne havis tempo por adaptar su. La lasta lanala mamuto vivis c. 8000 aK, e samatempe la homaro komencis expansar su a tota mondo. La lasta mamuto mortis c. 1700 aK, kande on ya konstruktis piramidi en Egiptia.

La lasta mamuti vivis che l'insulo Wrangel, en Arktika oceano. Li esis tre mikra komparante a lia ancestri kontinentala. On pensas ke la lasta mamuti mikreskis, pro ke en l'insulo ne existis ula enemiki ed esis poka nutrivi.

L'extingo di mamuto esas tale vicina, ke on havas multa-laterala restaji ek la mamuti. Ordinare on havas nur osti e denti ek extinginta animali, ma la permanenta frosto konservabis anke pili e hari, restaji ek nutrivo, dungo e mem karno. Anke du tota yuni konservabis, e li havas nomi, quale domal animali: “Dima” e “Masha”.

La maxim granda kolekturo di mamutal restaji esas en Sankt Petersburg, Rusia.




#Article 332: Toulouse (166 words)


Toulouse (en Ocitaniana Tolosa) esas urbo en la departmento di Haute-Garonne de la regiono Ocitania, Francia. En 2008 ol havis  habitanti en l'urbo (la 6ma maxim granda di Francia) ed  habitanti en lua metropolal areo (la 4ma maxim granda metropolal areo di Francia).

Industrio Airbus (AéroConstellation) havas lia centro en l'urbo.

Homi ja habitis la regiono di nuna Toulouse dum la 8ma yarcento aK. Dum antiqueso, nomita Tolosa, esis administratala e intelektala centro di Romana Narbona provinco. En 407 vandali siejis l'urbo, ma la episkopo Santa Exuperius kunvokis l'habitantaro por rezistar, e vandali suspensis la siejo e movis vers Hispania. Dum la 5ma yarcento ol divenis chef-urbo di westgotala e kristaneskis.

De la 9ma til la 13ma yarcenti komti Raimond es tre autonoma di rejio franki. Ta lasta dum l'Albiginesa krucomilito retro-donis povi.

Pastel-komerco komencis depos 1463. Pesto esis periodala.

Fabrikerio AZF (kemio) explozis ye la 21ma di septembro 2001 (30 mortinti ed 8 000 vunditi).

De 23 til 27 di septembro 2005 eventis l'internaciona Ido-renkontro.




#Article 333: Sud-Korea (1139 words)


Sud-Korea, longa formo Republiko Korea (Koreane Daehanminguk, 대한민국 , 大韓民國) esas mikra lando en Azia. Lua chef-urbo esas Seoul. La nomo Korea venas del anciena nomo dil stato Guryo/Kuryo(고려).

On kredas ke l'unesma habitanti di Sud-Korea arivis cirkume 500 mil yari ante nun. Segun la tradiciono, Tangun fondis la dinastio Choson (anke konocata kom dinastio Gojoseon) en 2333 aK. Anciena Korea konsistis ek multa urbi-stati qui militis l'unu kontre l'altru.

En 918, generalo Taejo Wang Geon fondis la rejio Goguryeo o Koryo (Koreane: 고려, Goryeo), origino di nuna nomo Korea. Dum la 13ma yarcento Mongoli invadis e dominacis la peninsulo. Pos la falio di Mongola imperio eventis diversa politikala lukti, ed en 1392 Joseon-dinastio remplasis Koryo-dinastio. Joseon-rejio esis l'anciena nomo por Korea: Joseon to Daehan Jeguk.

De 1592 til 1598 Japoniani invadis Korea. Toyotomi Hideyoshi komandis armeo, e probis invadar Azia tra Korea, ma ekpulsesis kun la helpo di la dinastio Ming, de Chinia. Dum la yari 1620ma e 1630ma, Mandjuri invadis la regiono, ed anke konquestis tota Chinia.

Ye la 1ma di marto 1919, Korea nedependanteskis de Japonia, ma erste ye la 13ma di aprilo sam yaro lua unesma guvernerio lua guvernerio istalesis. Kande finis la Duesma mondomilito Japonia kapitulacis e cedis la regiono a Sovietiani ed Usani, qua okupis la nordo e la sudo di Korea, rispektive.

Sud-Korea establisesis ye la 15ma di agosto 1948. Ye la 25ma di junio 1950 Nord-Korea invadis Sud-Korea e komencis la Milito di Korea.

L'armistico en 1953 nulatempe signatita da Sud-Korea, establisis nemilitarigita zono cirkum l'originala frontiero. La du Korea ne signatis paco-pakto, e to rezultas ke la du landi duras teknikale en milito.

En 1960 eventis studentala rebeleso kontre la prezidanto Syngman Rhee. Pose komencis periodo di politikala nestabileso qua duris til la stato-stroko komandita da Park Chung-hee. Park guvernis til lua asasino en 1979. Dum lua guvernerio l'ekonomio di la lando kreskis forte. Pos lua morto, eventis politikal agiteso, pro omna chefi dil opozantaro, ante represita, decidar kandidateskar a la prezidanteso.

En 1980 eventis altra stato-stroko, komandita da generalo Chun Doo-hwan kontre la provizora prezidanto Choi Kyu-hah. Chun guvernis Sud-Korea despotale til 1987, kande intensa protesti pos la morto sub tormento di un studento obligis Roh Tae-woo, chefo di la partiso por Demokratiala Yusteso (DJP, de la prezidanto Chun Doo-Hwan), aceptar direta elekti prezidantala. Roh ganis l'elekto por mikra difero, kontre Kim Dae-jung e Kim Young-sam.

En 1988 Seoul sucese gastigis l'Olimpiala Ludi. En julio 1997 l'Aziana Ekonomiala Krizo afektis lando, ma lando saneskis su ekonomio rapide. En 2002 la lando gastigis la Mondala Kupo di Futbalo kun Japonia. La du landi mantenis bona diplomacala relati, ma balde eventis disputo teritoriala pri l'insuleti Liancourt (Koreane Dokdo (독도) e Japoniane Takeshima (竹島/たけしま)).

En decembro 2012 Park Geun-hye, filiino dil diktatoro Park Chung-hee elektesis kom l'unesma prezidantino di la lando. El asumis povo la 25ma di februaro 2013.

La nuna konstituco di Sud-Korea adoptesis ye la 17ma di julio 1948. Segun ol, la lando esas prezidantala republiko. La prezidanto esas chefo di stato, chefo di guvernerio e chef-komandanto dil armeo. Lu elektesas dal populo por 5-yari. La chefa ministro nur esas la chefo dil ministraro, e selektesas dal prezidanto, kun final aprobo dal parlamento.

La parlamento (Nacional Asemblitaro) havas unika chambro kun 300 membri qui elektesas dal populo por 4 yari, di qui 253 elektesas en lokala distrikti, e la cetera 47 elektesas per proporcionala votado. Omna kandidati por la Nacional Asemblitaro mustas evar adminime 30 yari.

La judiciala povo inkluzas la Supra Korto e la Konstitucala Korto, regional apelo-korti, e lokala, distriktala e specaligata korti. La Supra Korto esas la maxim alta apelo-korto de la lando. Lua membri mustas evar adminime 40 yari, e praktikar kom advokati dum adminime 15 yari.

Sud Korea jacas sudo di Koreana peninsulo. Ol havas 238 km di frontiero kun Nord-Korea, en un nemilitarigita zono.

Lua klimato esas temperema kun 4 sezoni, e subisas l'efekti di monsono. La mezavalora temperaturo en Seoul en januaro (vintro) varias de -5 til -2,5°C. En julio (somero) la mezavalora temperaturo varias de 22,5° til 25 °C. L'insulo di Jeju, en sudo, esas plu varma kam la kontinento, ed en vintro lua minimala temperaturo atingas 2,5 °C pozitiva.

La maxim granda urbi en Korea esas:

Korea anke havas multa granda urbi:

Korea esas dividita a non provinci (do (도, 道) en Koreana)

Insuli (do (도, 島) en Koreana)

En la nomi di la provinci, buk signifikas 'nordo' e nam signifikas 'sudo'.

Korea havas la kinesma maxim granda ekonomio di Azia. Sud-Korea esas un ek la 4 landi surnomizita Aziana Tigri.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Sud-Korea havis  habitanti. La habitantaro esas homogenea.

L'oficala linguo di la lando esas Koreana. L'Angla docesas en la primara e sekundara skolala nivelo. La koreana linguo skribesas kun propra literi (Hangul) qua developesis cirkume la 15ma yarcento. La signi Chiniana (Hanja) e la latina alfabeto ank uzesas.

Segun religio, 19,7% de la habitantaro esas protestanti, Budismo praktikesas da 15,5%, katolikismo da 7,9%, e 56,9% praktikas nula religio. Kelka Konfuceista praktiki observesas.

La tradicionala kulturo di Sud-Korea influesas da Budhismo e Konfuceismo, ed esas same kam la kulturo di Nord-Korea. Tamen, la nuntempala kulturi de le du Korea evolucionis distingive pos la divido di la peninsulo, en 1945. La moderna kulturo Sud-Koreana esas videbla en televizionala noveli, cinemo, ed en lua pop-muziko. Pri cinemo, en 2019 la filmo Paraziti (Koreane: 기생충; Gisaengchung) ganis l'Ora Palmo (Palme d'Or) dum l'Internaciona Festivalo pri Cinemo en Cannes, e l'Oscar-premii pri la maxim bona direktisto, pri la maxim bona internaciona filmo, e pri la maxim bona originala historio.

Pos 1945, la muziko di Sud-Korea dividesas en du tipi: la tradicionala muziko (Hanguk Eumak) evolucionis dum yarcenti e havis importanta rolo en ceremonii ed en eventi. La moderna muziko, o K-pop, mixas elementi de la moderna pop-muziko kun folklorala muziko. Exempli pri grupi ed artisti di K-pop esas la bandi BTS, Blackpink, EXO e Twice, e la kantisto PSY. Altra jenri muzikala multe populara esas hip hop, RB ed elektronikala muziko.

La moderna Koreana literaturo gradope evolucionis de la fino dil 19ma yarcento. En 1910 esis publikigita l'unesma kompleta tradukuro di la Biblo a Koreana linguo. Yen kelka Sud-Koreana skriptisti: Yi Mun-yol, Yong-Tae Min, Lee Cheong-jun e Park Gyeong-ri.

Taekwondo esas sporto developita en Korea. Dum la yari 1950ma e 1960ma developesis moderna reguli por praktikar ol. Depos la yaro 2000, ol divenis Olimpiala sporto. Altra lukto-sporti anke developesis en la peninsulo: hapkido, taekkyon, tangsudo, kuk sool won, soo bahk do e kumdo (skermo).

En 1905, basbalo komencis esar praktikata en Korea, e dum l'Olimpiala Ludi en Beijing, 2008, Sud-Koreana basbalo-esquado ganis l'ora medalio. Dum l'Olimpiala ludi, Sud-Koreani ofte obtenas bona rezulti pri arkpafado, tabloteniso, badminton, hokeo, lukto stilo libera, ed altri. En 2002, ensemble kun Japonia, la lando gastigis partii de la Mondala Kupo di Futbalo.




#Article 334: Papo (195 words)


Papo (Latine papa, de la Greka πάππας pappas, signifikante patro) anke konocata kom suprega pontifiko (Latine: pontifex maximus) esas l'episkopo di la dioceso di Roma e la chefo di Katolik eklezio. Lu ank esas la chefo di stato di Vatikano.

Dum la komenco di Kristanismo, la vorto papo uzesis por omna episkopi, nome en l'Oriento, e por altra seniora membri dil klerikaro. Pose ca titulo rezervesis por la chefo dil episkopeyo di Roma, e la rezervo divenis oficala dum la 11ma yarcento.

Katolik eklezio asertas ke la pastorala ofico dil Eklezio komencis kun grupo di apostoli, havinta Santa Petrus kom lia chefo. Segun l'Eklezio Katolika, Iesu Kristo indikis Petrus kom chefo di lua Eklezio, e pos lua rivivigo Petrus iris a Roma e fondis komunitato kristana ibe. To suportis la kresko di papal autoritato.

Til nun, l'altra titulo di la papo esas episkopo di Roma, e la papi judikesas kom sucedanti de Petrus. Fakte l'autoritato dil papo evolucionis pokope dum la yarcenti. Kom supra chefo dil Eklezio Katolika, la papo havas la sama fakultati kam altra episkopi, ed altri qui esas exkluziva por lu, exemple deklarar santa ula persono (kanonizo), nominar kardinali e deklarar dogmati.




#Article 335: Papo Ioannes Paulus la 2ma (234 words)


Ioannes Paulus 2ma, naskinta Karol Józef Wojtyła (1920 til 2005) esis la 264ma papo di la Katolik-eklezio. Lua originala nomo esis Karol Józef Wojtyła.

Karol Wojtyła naskis proxim Wadowice en Polonia ye la 18ma di mayo 1920. Lua familio esis ne-richa. Dum lua yuneso il esis interesata pri teatro e pleis kom aktoro, lastafoye, kande il evis 23 yari.

En 1938 il komencis studiar filozofio e literaturo che l' universitato di Kraków. Tamen la duesma mondomilito ruptis la studiado e l'universitato klozesis da la nacional-socialisti.

Dum la milito ilu laboris en minerio apertita ed oficerio. Dum vesperi ilu sekrete studiis duktata dal kardinalo. La yunulo kredeskis, kande il rekuperis en kliniko pos du trafiko-acidento.

Pos la milito, en 1946 Wojtyła promocesis paroko. En 1948 ilu promocesis en Roma kom doktoro en teologio. Pose il docis moral-teologio e social-etiko kom profesoro en Lublin e Kraków. Kom l' arkiepiskopo di Kraków il divenis en 1964. Papo Paulus la 6ma grantis ilu l'ordo di kardinalo en 1967.

Karol Wojtyła, la kardinalo di Kraków, elektesis kom papo ye la 16ma di oktobro 1978. Il esis l' unesma Katolik ekleziestro ne-Italiana pos 1523. Ilu prenis la nomo Iohannes Paulus 2ma.

Ye la 13ma di mayo 1981 Turka teroristo Mehmet Ali Agca probis mortigar la papo en Vatikano.

La papo mortis ye la 2ma di aprilo 2005. Ye la 1ma di mayo 2011 il beatifikesis dal papo Benedictus la 16ma.




#Article 336: Dag Hammarskjöld (372 words)


Dag Hammarskjöld (Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld) esis chef-sekretario dil Unionita Nacioni de 1953 til 1961, kande lu mortis en aeroplan-acidento, en Afrika. Nuntempe Dag Hammarskjöld esas valorizita kom granda Suedo.

Dag naskis en 29 di julio 1905 en Jönköping, Suedia. Lua patro Hjalmar Hammarskjöld esis prezidanto di kortala tribunalo, pose chefministro di Suedia. Dag kreskis en Uppsala, ube lua patro laboris kom guberniestro.

Dag divenis yuristo ed experteskis kom nacion-ekonomikisto. Il laboris en la rejimo di socialdemokrata Tage Erlander kom exter-partisala ministro, kande ilu nominesis a posteno di la chef-sekretario dil Unionita Nacioni. La rejimo di Suedia ne kampaniis por Dag Hammarskjöld, ma lua “trumpo” esis, ke ilu devenis de sen-koalisinta lando. Ilu juris en l'UN en 10 di aprilo 1953. Kom chef-sekretario dil UN Hammarskjöld sucedis Norvegiana Trygve Lie.

Ante l'ofico en la UN Dag Hammarskjöld laboris en la ministerio dil fiskal aferi, en la ministerio dil exterlandal aferi ed en la centrala banko di Suedia. Dum ca ofici il kreis multa kontakti internaciona, precipue kun Europa.

Ye posmilitala tempo en la mondo dominacis tenso inter la super-povi Usa e Sovietia. Dum la kolda milito Hammarskjöld solvis od entraprezis solvar plu kam 20 krizi internaciona. Ilu koncentris su pri paco entraprezante obstruktar la expanso dil kolda milito ad Afrika ed Azia, ma la nova tereno dil kolda milito favoris Sovietia.

Quankam Dag Hammarskjöld suportis pacal agad, ilu volis, ke UN havus anke militala povo. Il fondis l'unesma paco-sekurinta korpo por UN dum la krizo che Suez en 1956. Hammarskjöld esis tre populara che mikra stati, ed il elektesis nove en 1957. En la generala kunveno dil UN en 1960 Nikita Hrushchev blamis, ke Hammarskjöld laboris dum la Kongoana krizo tro ocidento-amikale.

Dag Hammarskjöld mortis en aeroplan-acidento ye nokto inter la 17ma e 18ma di septembro 1961. Il esis sur oficala voyo en Afrika dum la Kongoana krizo. L'aeroplano falis proxim l'aeroportuo di Ndola en Zambia an la milito inter ta lando (tatempe Nord-Rhodesia) e Kongo. L'aeroplano pilotesis da Sueda kruo. Pos morto ilu grantesis la Nobel-premio pri paco en 1961.

Plu ne-konocata latero di Dag Hammarskjöld esis, ke il esis anke lirikisto e sidis en l'Akademio di Suedia.

Dag Hammarskjöld esis sucedita da Burmana U Thant, qua laboris til 1971.




#Article 337: Vancouver (368 words)


Vancouver esas la maxim populoza urbo de British Columbia, Kanada, ma ne esas la chef-urbo di la provinco. Segun la demografiala kontado di 2016, ol havis  habitanti, kontre  habitanti en 2011. Lua tota surfaco esas 114,97 km². Lua metropolala regiono havis  habitanti en 2016, esanta la 3ma maxim populoza metropolala regiono de Kanada.

Vancouver esas granda portuo, jacanta che Pacifiko, ed esas proxim Seattle, Usa. Lua portuo judikesas kom la maxim bona de Nord-Amerika. Cirkondata da boski e naturala peizaji, turismo esas la 2ma maxim importanta ekonomial agado dil urbo. Segun la revuo The Economist, la vivo-qualeso di Vancouver judikesas kom #1 ek la 10 maxim bona urbi del mondo por rezidar. En 2011, l'urbo planigis divenar la maxim verda del mondo cirkum la yaro 2020.

Lua nomo venis de kapitano George Vancouver, exploristo, qua facis mapo pri la litoro dil Pacifiko. L'anciena nomo til 1886 esis Granville. Nun, Gastown esas distrikto qua havas multa butiki por turisti.

Lua metropolala regiono havas multe efikema ed agreabla lejera urbala ferovoyo, nomizita SkyTrain.

Jacanta an la peninsulo Burrad, la reliefo di Vancouver esas partale plana, partale kolinoza. La monti North Shore videsas norde, an lua horizonto. Lua sudala limito esas la fluvio Fraser.

L'urbo havas un ek la maxim vasta urbala parki de Nord-Amerika, Stanley Park, kovranta 404,9 hektari. Lua originala vejentantaro esis mez-varma foresto di koniferi e kelka boski di acero, e vasta arei di marsh-lando, mem en alta regioni. Nun, multa exotika planti, nome floroza speci, kreskas en l'urbala areo, exemple magnolio, azaleo e rododendro, ed anke arbori, exemple Japoniana acero (Acer palmatum) e Chiliana pino (Araucaria araucana).

La klimato di Vancouver esas un ek la maxim varma de Kanada dum la vintro. Ol klasifikesas kom mez-varma od oceanala (Cfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en julio ed agosto (somero) esas 18°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en decembro (vintro) esas 3,6°C.

La pluvoza sezono iras de oktobro til duimo de aprilo. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1153,1 mm, e la maxim pluvoza monato esas novembro, kun mezavalore 185,8 mm. De la duimo di oktobro o komenco di novembro til la komenco di aprilo povas nivar. Mezavalore, l'urbo recevas 38,1 centimetri di nivo omnayare.




#Article 338: Gaso (156 words)


Gaso esas un ek la tri standi (solido, liquido, gaso) di materio.

Gasi karakterizesas da basa specifika pezo, alta presebleso, diafaneso, manko di rigideso, e pronteso plenigar havebla spaco; aero e vaporo esas familiara exempli.

Ye suficante alta temperaturi, omna materii gaseskas. Gasi, aparte vaporo e karbo-dioxido, esas freque produkturi di kombusto.

L' universo konsistas grandaparte ek gasi, forme di interstela hidrogeno.

Kontraste solidi e liquidi, la molekuli di gasa esas fore aparta, e movas rapide e hazarde. La frapado dil molekuli kontre la muri di kontenilo produktas preso plu granda kam on ofte savas - l' atmosfero presas kontre omno, e sen ol ni simple bolius ed explozus.

Che certena amaso di ideala gaso, la multiplikuro dil preso (P) e volumino (V) esas proporcionala kun l'absoluta temperaturo (T):

PV = RT (la generala gas-lego)

La konstanto R esas l' universala gas-konstanto. Reala gasi divergas de ca ideala lego ye alta preso pro mikra intermolekulala forci.




#Article 339: Mikael Agricola (238 words)


Mikael Agricola esis la fondinto di Finlandana linguo literaturala. Ilu skribis l'unesma libro en Finlandana cirkume 1543.

Mikael Agricola (lektez: Agríkola) naskis c. 1510 en Pernaja, en sudestals Finlando proxim rivo di Baltika Maro. Ilu studiis en Turku e Viipuri, divenis laureato en Wittenberg, Germania en 1539. Pose il divenis l'episkopo di Turku en 1554. Ilu esis Luterana Protestanto e suportis la purigo dil religio.

Agricola esis anke la fondinto dil literala linguo, pro ke il skribis l'unesma libro en Fina linguo: Abckiria (“ABC-libro”). Nula libro originala esas prezervita, ma per multa parti de diversa edituri on povis rekonstruktar la verko. L'unesma edituro esas de yaro 1543 e la lasta (3ma) de yaro 1559. 

Agricola anke tradukis la Nova Testamento (1548), la Katekismo e parti ek l'Anciena Testamento. Ilu skribis anke la Prego-libro del Biblo (Rucouskiria Bibliasta) en 1544. Ilu kreis multa bezonata vorti por Finlandana linguo, ed anke nun c. 60 % ek la vortaro di Agricola uzesas.

Agricola esis anke diplomacisto e negocianto pri paco. Suedia e Rusia militabis, ed Agricola duktis la paco-delegitaro. Ilu mortis ye la 9ma di aprilo 1557 survoye en Kuolemanjärvi (“Mortala Lago”), kande ilu retrovenis de Moskva. 

On erektis statuo por Agricola en 1908 en Viipuri e en 1952 en Turku.

Prezente on jubileas Agricola e Finlandana linguo ye la 9ma di aprilo. Lore l'Uniono dil tradukisti e interpretisti Finlandana grantas la Mikael Agricola -premio pro signifikanta tradukuro a la tradukisto.




#Article 340: Gregoriala kalendario (337 words)


Gregoriala kalendario esas kalendario kun origino en Europa, nun oficale adoptita en la tota mondo. Ol recevis la nomo Gregoriala honore a la papo Gregorius la 13ma, qua iniciis ol.

La Juliala kalendario esis plu longa kam la naturala yaro per 11 minuti e 14 sekundi, do en período de 128 yari la Juliala kalendario devancis la naturala yaro per un dio. Dum la koncilo di Trento, qua eventis inter 1545 e 1563, on decidis novigar la kalendario, ed en 1582 la papo Gregorius la 13ma promulgis buloletro imperanta direta transiro, en ta yaro,  de la 4ma di oktobro al 15ma di oktobro.

En la Gregoriala kalendario existas min multa bisextila yari kam en la Juliala. La bisextila yari esas olti dividebla per quar, exepte la per cent dividebla yaro, qua ne esas dividebla per 400. Do 2000 esas dividebla per 400, e la yaro 2000 esis bisextila, ma la yaro 1900 ne esis bisextila, quankam 1900 esas dividebla per 4. Per la Gregoriala kalendario la difero inter kalendario-yaro e naturala yaro kreskos til un dio erste dum 3,300 yari.

La Gregoriala kalendario esis tre bona noviguro, ma on komencis uzar ol inerte pro religiala ed ekleziala deskonkordo. La katolika papo novigabis la kalendario, ed altri esis kontre olu. La protestanti en central Europa uzeskis la Gregoriala kalendario erste en 1700, Anglia en 1752, Suedia en 1753, Rusia pos la revoluciono en 1918. Chinia komencis uzar la Gregoriala kalendario en 1929.

En Anglia, la Gregoriala kalendario (propozita dal Papo Gregorius la 13ma en 1582) adoptesas en 1752, remplasigante la Juliala kalendario. Por sinkronigo kun altra landi en Europa qui ja adoptis la Gregoriala kalendario, plura dii esas omisata; tale, la dio pos merkurdio 2ma di septembro 1752 esas jovdio 14ma di septembro. La desaparo di 11 dii produktas desquieteso; komercisti previdas desfacilaji pri periodi stipulita en komercala kontrati; altra homi desaprobas la chanji di supozeble fixa festo-dii, o timas ke 11 dii di lia vivo esas perdata; la frazo Retro-donez a ni nia 11 dii! esas audata.




#Article 341: Juliala kalendario (199 words)


Romana kalendario funcionis ne-korekte. Dum yari la kalendario ne valoris por naturala yaro, e sacerdoti adjuntis plusa monati segunvole. Pro to Iulius Caesar employis Egiptiana astronomo Sosigenes por novigar la kalendario.

Juliala kalendario havis 365 dii, ed en omna quaresma yaro juntesis a februaro un bisextila dio. La komenco di yaro translacesis de marto a januaro. L'anciena nomi di monati restis, exemple, l'okesma Romana monato oktobro divenis nun dekesma monato.

Segun dekreto di Caesar, on komencis uzar la nova kalendario en 46 aK. Ca yaro esis eceptale 445 dii longa. Pos 50 yari, Romana senato translacis un dio de februaro ad agosto. La motivo esis tre humana: la monato di Iulius Caesar, do julio, havis 31 dii, e l'imperiestro Augustus volis ke anke sua monato, do agosto, esabus egale longa. Tale, februaro kurteskis 28-dia.

Juliala kalendario esis 11 minuti e 14 sekundi plu longa kam naturala yaro, do dum 128 yari Juliala kalendario avaneskis un dio de naturala yaro. En koncilio di Trento en 1545–1563 on decidis novigar la kalendario, e en 1582 lor Papo Gregorius la 13ma donis buloletro pri to, ke tayare on translacis de 4ma di oktobro direkte a 15ma di oktobro, kreante la Gregoriala kalendario.




#Article 342: Islamala kalendario (125 words)


Islamala kalendario esas lunala, do olu repozas a fazi di Luno. Un yaro havas 12 monati, ed un monato havas sive 29 sive 30 dii. La yari esas longa de 354 dii. La kalendario e la Luno esas en sinkrono juntante dum 30-yara periodo 11 dii bixestilala en fino di yaro. La komenco-punto dil lunala yaro esas movanta e ne esas konektita kun sezoni. Unesma dio di nova yaro venas omnayare dek dii plu ante (komparante a sunala sistemo), do la ciklo duras 33 yari.

La komenco-momento di la Islamala kalendario esas la acenso di Suno ye la 15ma di julio 622 pK, kande Mohamed fugis de Meka a Medina. Exemple, la Islamala yaro 1406 komencis dum Kristana yaro 1985 ye la 16ma di septembro.




#Article 343: Judala kalendario (134 words)


Judala kalendario esas kombinuro di lunala e sunala kalendario. Luno esas sequita per 29-dia e 30-dia monati, quo alternas. La yaro havas 12 monati, ma omna triesma yaro esas deketriesma (bixestilala) monato, per quo on prenas la komenco di nova yaro proxim autonala equinoxo.

Se on analizas tre exakte, omna Judala komono havas propra kalendario. Exemple, on komencas pasigar sabato, kande la suno falas dope lokala horizonto.

La komenco-momento di la Judala kalendario esas 7ma di oktobro 3761 aK. Segun Judi, lore la mondo esis kreata. Exemple, la Judala yaro 5746 komencis dum Kristana yaro 1985 ye la 16ma di oktobro. (Arkiepiskopo James Usher (od Ussher) en sua verko Chronology of the Bible afirmis dum la 17ma yarcento, ke non kloki matine (tempo di Greenwich) 23ma di oktobro 4004 aK Deo kreis la mondo.)




#Article 344: Franca republikala kalendario (284 words)


Revoluciona kalendario esis kalendario kreita ye la 21ma di septembro 1792 dum Franca revoluciono.

Anciena nomi di 12 monati esis chanjita a novi. Omna monato havis 30 dii, ed extra kin dii esis dedikita por laboro, genieso e bona igi en fina. En omna monato esis tri dek-dii semani, do nur omna dekesma dio esis por repozo. Nov-yaro esas autunala equinoxo dio (maxim-multa-kaze 22 di septembro).

Napoléon Bonaparte abolisis ol 1806 retrouzante Gregoriala kalendario.

Ol esis oficale uzita ye 1871 da Paris-komono.

La yaro di la kalendario republikala komencis sur la dio la autumnal equinox eventis en Paris, e havis dek-e-du monati de 30 dii single, qua esis nomizita apogita sur naturo, principe ralatas al ordinara vetero en e cirkum Paris.

Remarkez: Sur multa imprimita kalendarii di la yaro II (1793–94), la monato di Thermidor esis nomita Fervidor (de Latina fervens, varma).

Multa di la monato-nomi esis nova vorti inventita de Franciana, Latina, o Grekiana. La dezinenco di la nomi esas grupigata per sezono. Dor signifikas «dono» en Grekiana.

En Britania, samtempa joko mokis la Kalendario republikala per nomas la monati: Wheezy («Siflive»), Sneezy («Sternutive») e Freezy («Frostive»); Slippy («Glitive»), Drippy («Gutifive») e Nippy («Koldive»); Showery («Pluvive»), Flowery («Florive») e Bowery («Foliive»); Hoppy («Saltetive»), Croppy («Koliajive») e Poppy («Papaverive»). La Skotiana historiisto Thomas Carlyle sugestis kelktete plu serioza Angliana nomi en ilua verko de 1837 , nomate Vintagearious, Fogarious, Frostarious, Snowous, Rainous, Windous, Buddal, Floweral, Meadowal, Reapidor, Heatidor, e Fruitidor. Simila a la Franciana originali, li sugestis signifiko relatanta a la sezono ma esas neologismi, vice vorti ja existanta.

La monato esis dividita aden tri décades o «semano» ek dek dii single, simple nomita:

Décades (dio-deki) esis abandonita en Floréal an X (aprilo 1802).




#Article 345: Mikko Juva (102 words)


Mikko Juva (1918 til 2004) esis kulturala persono Finlandana.

Lua politikala opinioni esis tre liberala. Ilu esis iberala ank en l'eklezio ed ilu suportis l'eklezii de la triesma mondo divenir nedependanta dum la yari 1970ma. Ilu povis mencionar, ke “sinodo esas stulta laboro”.  Il apologiis mulieri qui abortigis. Ilu remonstris, ke milito esas sordid afero, ma sidis kun veterani en rimemorala festo di milito. Ilu konferis en pacala festi di pacifistala yuni e skribis en jurnali de la sinistraro. Ilu vizitis en kristonasko-kirko kun komunista guberniestro. En ciencala domeno ilu suportis la nedependo di la cienco en socio.

Mikko Juva laboris kom




#Article 346: Pasko-Insulo (231 words)


Pasko-insulo esas insulo qua jacas meze dil Pacifika Oceano. Ol esas plu kam 4000 km de la maxim proxima habitata lando, ed esis deskovrata da Europani ye 1722. 

Pasko-insulo es famoza por havar multa petra statui, ke sociisti konsideras erektita kum peko-kapro per lokala tribuo duktinta ad ekologia katastrofo.

Esas tote certa ke la Paskana populo esis olim tre prosperoza. Lu
posedabis multe plu multe kam la simpla teknikala kapablesi e moyeni
quin la unesma exploreri deskovris sur la insulo. En fora pasinteso brilanta
civilizuro erektis kolosi homaje a nekonocata deaji. Multa sercheri
omnadomene imaginis hipotezi min o plu audacoza irante de la
exterterani til la giganti di pasinta epoki, sen obliviar sinkinta kontinento,
por probar explikar la sennombra misterii dil insulo. Oli ne ja klarigesis
nunadie.

Mem se la moderna arkeologiisti refuzas, pro indijo de konkreta pruvi,
kredar ke ica volkanala insulo esas la restajo di desaparinta kontinento;
nulo impedas supozar la hipotezo ke la unesma habitanti havis brilanta
civilizuro, originala literi, novaspeca arti e kredo ye stranja deaji qui esis
ulaspeca giganti kun impresiva dimensioni. On povas nur konjektar kun
granda surprizi, nam on konstatis ke la literi dil Paskala texti konservita
tote similesas olti di la valo di Mohenjo Daro en la Indiana subkontinento.
La civilizo di Mohenjo Daro esis florifanta de 3000 til 2000 yari a. K.
Altralatere kelka petrodesegnuri memorigas la skulturi trovebla en
Tiahuanako, Bolivia.




#Article 347: Japonia (976 words)


Japonia esas lando ed arkipelago kun plu kam  insuli ed insuleti en estal Azia, che Pacifiko.

La maxim anciena homala restaji trovita en Japonia evas de Paleolitiko, cirkume 30 mil yari aK. Pose, cirkume 14.000 yari ante Kristo, la chasera-kolektera kulturo Jōmon vivis ibe, de Mezolitiko til Neolitiko, e developis rudimenta agrokultivo e konstruktis mi-subtera domi. La kulturo Jōmon esis l'ancestri ambe de la populo Ainu e de de la populo Yamato. Argila vazi de ta epoko esas la maxim anciena exempleri pri terakotajo de la mondo.

Dum la 16ma yarcento, Portugalana komercisti arivis en lando. En 1549 misionisto Santa Franciskus Xavier arivis en Japonia ed introduktis kristanismo en Kagoshima. En 1612 Tokugawa Ieyasu interdiktis kristanismo.

En 1707 Monto Fujiyama eruptis. En 1854 Usana oficiro Matthew Perry forcis Japonia a signatar la kontrato di Kanagawa, qua permisis komerco kun Ocidento.

Dum la Meiji-epoko (1868) Japonia rapide developis lua industrio. En 1904 komencis Rusia-Japonia milito, qua duris til 1905 kun Japoniana vinko, e l'okupeso di Taiwan e Korea. Meiji-ero finis en 1912 kun la morto dil imperiestro.

Japonia militis kontre Germania dum l'Unesma mondomilito, por expansar lua influo e teritoriala ganaji. En 1931 ol okupis Mandjuria. Kun l'internaciona kondamno a l'invado, Japonia abandonis Ligo di la nacioni du yari pose. En 1936 lando firmis antikomunista pakto kun Germania ed, ye la 7ma di decembro 1941 ol atakis Pearl Harbour, Usana bazo en Havayi. Kom rezulto, Usa eniris en Duesma mondomilito kontre Japonia, Italia e Germania. Pos subisar du ataki per atomobombi, Japonia kapitulacis senkondicione, ye la 15ma di agosto 1945. Granda parto de lua substrukturo destruktesis dum la milito.

En 1947 Japonia adopitis pacifista konstituco, kun emfazo en demokratiala liberesi. En 1956, la lando membreskis l'Unionita Nacioni.

Segun la konstituco qua aprobesis ye la 3ma di mayo 1947 Japonia esas parlamentala monarkio. Lua imperiestro havas poka povo, nur ceremoniala. Depos la 1ma di mayo 2019, lu esas Naruhito.

La parlamento havas du chambri. La basa chambro esas la Domo di Reprezentanti, qua havas 480 membri qui elektesas dal populo omna 4 yari o kande la chambro dissolvesas. La supra chambro esas la Konsilantaro (equivalanta a Senato), qua havas 242 membri qui elektesas dal populo por 6 yari.

Historiale, la legala sistemo di Japonia recevis influi de Chinia, note dum l'ero Edo. Tamen, pos la 19ma yarcento ol recevis influi de Europana legala sistemi, note de Germania. Exemple, la fundamenti di la legaro adoptita en Japonia la yaro 1896 esis la Bürgerliches Gesetzbuch Germana. Ta legaro, kun modifiki pos la duesma mondomilito, duras uzesar.

Japonia esas arkipelago kun  insuli ed insuleti, e l'extenso di lua teritorio superiras 3.000 kilometri, irante de la maro di  Okhotsk til la maro di Estal Chinia. La maxim granda insuli di la lando esas Honshu, Hokkaido, Kyushu, Shikoku ed Okinawa. L'insuli Ryukyu, qui inkluzas Okinawa, formacas kateno sude de Kyushu. La tota surfaco di Japonia esas  km², e la lando havas la 6ma maxim longa marala rivo de la mondo:  kilometri.

Du triimi ek la surfaco di la lando konsistas ek montari, kun multa volkani. La maxim alta monto di la lando esas Fujiyama, dormanta volkano kun  metri di altitudo an lua somito. Entote, 73% ek la surfaco de la lando kovresas per monti, foresti o regioni neuzebla por agrokultivo. Konseque, l'arei habitebla havas alta denseso di habitantaro. Cirkume 0,5% de la sulo di la lando konquestesis de la maro. Multa projeti de la 20ma e 21ma yarcenti inkluzas la kreado di artifical insuli, exemple l'insulo ube jacas l'Internaciona Aeroportuo Kansai.

Che Hokkaido, norde de la lando, la klimato esas humida kontinentala kun longa vintri, e someri varianta de varma til milda. Centre de la lando (Honshu) la klimato esas temperema. Che la westa litoro (maro di Japonia), nord-westala venti adportas forta nivosturmi dum la vintro. Sude de la lando, la klimato esas subtropikala.

De 1960 til 1980 Japoniana ekonomio kreskis mezavalore 10% omnayare, fakto nomizita Japoniana miraklo. La kresko falis dum la yari 1990ma, fakto nomizita la perdita yardeko.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Japonia havis  habitanti. La maxim multa (98,1%) esas Japoniani. Chiniani esas 0,5%, Koreani esas 0,4%, altri (inkluzite Filipinani, Vietnamani e Braziliani) esas 1%. Cirkume 230 mil Braziliani ekmigris a Japonia, di qui parto retroiris. La minoritato Ainu habitas la nordo di Hokkaido e konsistas adminime ek cirkume 25.000 personi.

L'oficala linguo di la lando esas Japoniana.. Minoritati parolas Chiniana, Koreana, Vietnamana e Portugalana, nome inter familiani.

La religio kun maxima nombro di adepti esas Shintoismo (70,4%). Budisti esas 69,8%, kristani esas 1,5%, altri esas 6,9%. La maxim multa Japoniani esas ambe shintoani e budisti.

La maxim populoza urbo di la lando esas Tokyo, kun 12,3 milion habitanti. En lua metropolala regiono habitas cirkume 30 milioni. Altra importanta urbi esas Osaka, Yokohama, Nagoya, Fukuoka, Sendai e Sapporo.

La nuntempala kulturo di Japonia mixas influi Aziana, Europana e Nord-Amerikana. La tradicionala arti Japoniana inkluzas ceramiko, texuro, lako-mestiero, espadi e pupei, teatro-spektakli bunraku, kabuki, noh, dansi, rakugo (rakonto di historio da sigla artisto), ed altra kustumi, exemple teo-ceremonio, ikebana, lukti, kaligrafo, origami, onsen (balneyi), geisha e multa ludi. UNESKO klasifikis 22 loki en Japonia kom Mondala Heredo di la Homaro.

La muziko di Japonia esas eklektika e diversa. Multa instrumenti, exemple koto, shamisen e biwa (kord-instrumenti) e la tamburo taiko uzesas en tradicionala muziko. Pos Meiji-epoko, westala klasika e militala muziki rapide divenis populara en Japonia. Isawa Shūji studiis klasika muziko Westala che l'universitato Bridgewater State e pose en Harvard e, pos retroirar a Japonia, ilu fondis skolo pri muziko en Tokyo (Tôkyô ongaku gakkô). Yen altra importanta klasika kompozisti Japoniana: Kōsaku Yamada, Yoshinao Nakada, e Toru Takemitsu. De la yari 1930ma (ecepte dum la duesma mondomilito, kande ol judikesis kom muziko dil enemiko), jazo developis kom muzikala stilo en Japonia. Sadao Watanabe esas la maxim bone konocata jazo-muzikisto Japoniana. Kelka moderna jazo-grupi esas Ego-Wrappin' e Sakerock.




#Article 348: Porcelano (290 words)


Porcelano inventesis en Chinia. On komencis produktar porcelano cirkume du yarmil ante nun. Por Europani la sekreteso di fabrikar porcelano detekteskis erste 18ma yarcento.

L'unesma ceramika objekti produktesis en Valo dil Flava Fluvio dum Zhou-dinastio cirkume (1120 aK – 249 aK). La produkto dil precipua porcelano komencis dum Han-dinastio cirkume (206 aK – 221 pK), kande on facis nigra- e verda-glezita porcelano. Dum Tang-dinastio, cirkume (221–681), Chiniani deskovris marala voyo ad India, Persia e For-Esto, e verda-glezita porcelano divenis tre demandita exportacajo.

Ye la fino di Tang-dinastio, on komencis produktar anke blanka objekti porcelana. Por la produkto di diversa poti, vazi, eskudeli, edc., on uzeskis la maxim delikata blanka argilo, nome, kaolino. Dum la Song- e Yuan-dinastio (960–1368) la parkoquala e glezala tekniko developesis, ed en la manui dil habila ceramikistin naskis klasika porcelan-objekti. La formo, glezuro ed ornamenti suportis una l’altra. Dum Yuan-ero on komencis uzar figurativa e ornamentala motivi. La kolori esis blua e reda.

L’ero dil blua-blanka porcelano komencis dum la Ming-dinastio, cirkume (1368–1644). La poti e vazi esis ornamentizita per flori e viti. Ye la 16ma yarcento on piktis sur porcelano Araba e Persiana citati, uceli ed altra animali, peizaji ed anke miti e legendi.

Ye komenco di Qing-dinastio (1644–1911) on exportacis ad Europa tre multa Chiniana porcelano. Anke la qualeso dil produkturi pluboneskis. Dum 17ma yarcento Europani konoceskabis kafeo e teo, qui ne esis konvenanta drinkar per metala kupi. Pro to, on komencis exportacar de Chinia anke kafeala servici, qui esis en formo Europala ma en ornamenturi Chiniana. On prenis la modelo por la porcelana objekti de arjenta objekti barokala. Generale la porcelana objekti esis blua-blanka ma on produktis anke multakolora vazi, poti, kupi, e pleti.

Nunadie, l’anciena porcelana objekti Chiniana esas prizita da kolekteri.




#Article 349: Skrubo (396 words)


Skrubo esas peco mekanikala konsistanta ek korpo qua admisas fileto di formaco helicoida e kapo od imprimuro qua permisas d'aplikar ulo momento ; olu rezultas du-opla movo di rotacanta e di translacanta. Skrubi permisas di desmuntebla asemblajo. En mekaniko li ofte uzata kun del skrubino per produktar di bolti.

L'unesma apari konocita dil skrubo evas di archimedo-skrubo, developita per Archimedo cirkum 350 aK, ja ofte uzita a ta epoquo en la Nilo-valo per elevar l'aquo.

Dum renesanco on komenzis uzenda la skrubi kom moyeno di fixo en la  horloji, la  milito-mashini ed altra mekanika konstrukti.

Leonardo da Vinci developas lore di metodi per fabrikage. Tamen, ol durus a esar fabrikita per mano e sen normaleso, mem pos debuto dil industriala revoluciono.

Ligno-skrubo havas:

Existas diferanta tipi di skrubo segun l'uzado quon ulu facas: ligno-skrubo, gipso-skrubo ... Por kelka materii partikulare harda, exemple betono, on preferas borar truo helpata da perforo o manivelo-boro, en insertar stifto qua esos expansar dil intero lore pri la penetro da la skribo.

En mekaniko, skrubi asociesas kun skrubino por formacar bolto, o bona ol insertas en tapa trui (la tapaja di truo esita egale en kava di skrubo-fileto).

La skrubi ordinare havas hexagonala kapo e plata extremajo (la peco es ja perforita), ol klemas su kun klefo : plata klefo (angla klefo) o en tubo, rolero-klefo. On uzas anke skrubi do la kapo es cilindrala kun kava hexagona (skrubo kun sis kava facii), la klemo facas su lore kun Allen-klefo (de nomo di sua inventero). Certa skrubi havas parto ne-fileta a sua extremajo, namita « mameto ».

Maxim ofte, bolti es fabrikita sola tenuro, kun skrubino ye extremajo di fileta stango. Ta skrubino povas esar ye facii, ye ronda kapo (kun o sen nochi per utensilo kom visilo o klefo). En tota kazi, on indikas ta fixa skrubino per la nomo di kapo di bolto.

Bolto permisas klemegar peco filizita sur la fileta stango, inter sua kapo ed un o multi movebla skribini visita, qua venas apogar sur la peco a klemegar. Una o multa rondeti pozita hike ed ibe di la parto permisas plus bone repartisar la kompreso-esforco ed eventuala di protektar la paco di deformeri ne dezirita.

Kelkafoye, on povas uzar la bolto kom skrubo, par li visinta en fileta truo, per fixar paco sur altro.

La precipua karakterizo di bolto kon kapo esas :

Videz anke : stifto




#Total Article count: 348
#Total Word count: 199987