#Article 1: Хий (213 words)


Хий (водорода оксид) (, ) — бинарни неорганически хоттам ба Н2O химе формула йолаш. Хин молекула латта водорода шин атомахи кислорода цхьан атомахи. Уж шойла хетта я ковалентни бувзамца. ЛерттIа хьалаш хилча хий коачал санна хула, бос боацаши (дуккха сома ца хилча), хьаджи чами боацаши.

Онда хьал долаш хих ша оал (шан кристаллаш хьаде йиш я лоа е йис), газ хьисапе долча хана хийх оала — хин Iи. Лаьттан дозала гаргга 0,05 % хийх латташ да.

Лаьттан тIехе тIе гаргга 71 % хий улл (океанаши, фордаши, Iамаши, дода хиши, бутув шанаши) — 361,13 млн км2. Лаьтта тIа хин гаргга 96,5 % океанаш ба, 1,7 % хин дунен запасаш лаьтта кIалхара хиш да, кхы а 1,7 % — бутув шанаши шан кийнаши Антарктидеи Гренландеи, доаккха доаца дакъа дода хиш да, иштта Iамаши  ущалаши. 0,001 % морхаш чу гуллу. ЛаьттIатара хин доккхагIа дакъа — дир да, юртбоахама пайдане дац. Тезача хин дакъа 2,5 % гаргга да, белгалдаккха деза цу дерригача хин 98,8 %  шана тархенашкеи и лаьттан кӀалара хишкеи долга. Дерригача тезача хин 0,3 % кӀезигагӀа додача хишкеи Ӏамашкеи тӀехар-Ӏанара чуи да, цул кӀезигагӀа (0,003 %) дийнача организмашка да.

Дика чӀоагӀа полярни  растворитель да. Ӏалама чу массахана ийна хул тухашцеи газашцеи.

Лаьттан тӀа вахар хиларани латтараи, дийнача организмай химе лоаттамаи, Ӏалама лоаттамаи, хаоттамаи белггалча бехкамаех  латташ да хий. Лаьттан букъа тӀа мел долча са доаллача хӀамашта эггара эшашагӀа да хий.




#Article 2: ЦIердош (129 words)


ЦIердош () —  къамаьла дакъа да, лексемий цIера а класса а категорех дола. Керттерча къаьмаьла доакъоех дакъа да.

ЦӀердош оал саг е хӀама белгалдеча къаьмал даькъах. ЦӀердешо жоп лу мала? фу? яхача хаттара. ЦӀердешаш хувцалу дожарашца, таьрахьашца. ХӀара цӀердош кхаь классах цхьан классе хул: маӀача наьха, кхалнаьха, кхыча хӀамай. Предложене чу подлежащи, кхоачам, сказуеме цӀера дакъа хила йиш йолаш да. 

ЦIердешо цIи йоаккха моллагIча хIаман шерача маIанца; уж я − хIамай цIераш (шу, пен, кор, кIод, соалоз), адамий (бер, йиIиг, кIаьнк, кхалсаг, саг), напагIа цIераш (ялат, хьоар, шекар, тIоа, цӀалх), дийнатийи организмий цIераш (циск, жIали, къайг, хеназIокъеттарг, ц1еначкъаьра, бактери, вирус, микроб), фактийи хиннарийи цIераш (пожар, спектакль, къамаьл, сагото, гӀайгӀа, кхерам, ираз), географий моттигаш (Эрсече, Наьсаре, ГӀалми, Башлоам, Ази), иштта белхай, хьалай, гӀулакхай куц (дикал, сихал, боадо, адар, ваӀан, латар).




#Article 3: Цхьа дакъа дола (баьцовгIаш) (107 words)


Цхьа дакъа дола (, ) — йоккхала шоллагIа класс я зиза тохаш долча баьцовгIий. Цхьа дакъа дола баьцовгIаш дерригаш гаргга 59 000 (шовзткъа ткъеста эзар) кепи.

В конце XX — начале XXI веков ботаники-систематики увеличили количество семейств однодольных за счёт дробления уже существующих, так что в некоторых системах классификации растений «старое» семейство Лилейные распределено по нескольким десяткам семейств. Самым многочисленным семейством является Орхидные (899 родов, 27 801 вид), отличающиеся чрезвычайно сложными, красивыми цветками. На втором месте по количеству видов стоит очень важное в хозяйственном отношении семейство Злаки (759 родов, 11 554 вида). Другие большие семейства — Осоковые (110 родов, 5784 вида), Ароидные (117 родов, 3368 видов) и Пальмовые (185 родов, 2522 вида).




#Article 4: Чкъаьрий (122 words)


Чкъаьрий (, ) — хи чура букъатIехка дийнатий парафилиен тоаба я. Йоккха мочхал-баген тоаба я организма постэмбриональни дегIадар мел долча хана садахар лакашкара долаш.

Чкъаьрий лел дира а теза а хиш чу, кIоарга океана таьIа моттигашкара дIадоладенна лоаман хи-тоатолгаш кхаччалца. Чкъаьрий геттара лоадам болаш роль лелаю дукхагIа йолча хин экосистемаш чу. Иштта экономически лоадам болаш ба чкъаьрий сага цо цох кхача юкъе пайда эцара бахьане.

ХIанзарча чкъаьрий боарамаш чIоагIа башха да 7,9 мм (Paedocypris progenetica) доладенна 20 м (сувсакха аькхал) кхаччалца.

Дуне тIа йовзаш я (2013 ш. мяцхали 5-ча денга) чкъаьрий 32 834 кеп. ХIара шера сурт оттаду гаргга 300—500 кердача кепашта. 
Эрсече Iеш я гаргга 3000 кеп, цу юкъе тезача хиш чу корайоагI 280 дукхагIа кеп.

Чкъаьрий тохкаш я зоологен раздел — ихтиологи.




#Article 5: Шолжа-Пхьа (155 words)


Шолжа-Пхьа (, ) — ГIалгIай Мехкара пхьа я. Шолжа шахьаре улл из. Цу шахьара административни юкъарче лоархIаш я.

Шолжа-Пхьа улл Магасагара 22 км гаьна гIинбухе-малхбоалехьа, Шолжа хин атагIа.

Шолжа-Пхьан тархьар XIX бӀаьшера 30-ча шерашкара дIадолалу. КӀурийй-Юрт яхаш хиннай из . Из йиллар Леймера Ӏаьла воӀ КӀури ва. 1845-ча шера эрсий паччахьий Iаьдало цун моттиге гIазакхий станица Iойиллай «Слепцовская» аьнна цIи а тилла, хIаьта гIалгIаша Сипсой-ГӀала оалаш хиннад цох. Советий Iаьдал даьккхачул тIехьагIа «Орджоникидзевски» аьнна цIи тилла хиннай юртах. Из йолаш хиннай из 2016 шу кхаччалца. 2015 шера Этинга 5 дийнахьа юртах цкъарчоа гӀала тайпан йола юрт хьаяьй. ТIаккха 2016 шера Саькур 3 дийнахьа Россе Федераце Правительства амарца Шолжа аьнна цӀи тиллай цунах. Цу шера Лайчилла 25 дийнахьа гIала тайпан йолча юртах пхьа хьаяьй. Цу дийнахьа денз Шолжа-Пхьа яхаш цIи йолаш хьайоагIаш я.

Шолжа-Пхье 64 041 саг ва вахаш (2015 ш.).

Къамаш

СССР а Эрсийче а хьисап деш нах дIаязбара хоамашца лард йолаш Шолжера къамий лоаттам




#Article 6: Шолж (190 words)


Шолж е Шолж-хий е Шолжа (, ,  , ) —  Даькъастен малхбоалерча даькъера дода хий, Тийрка аьтта га.

ЙӀоахал — 278 км, бассейна аре — 12 000 км². Йолаче (хин корта) — Керттерча Кавказа дукъа гӀинбухерча босен тӀа, 1200 метр лакха. Юртбоахамаша кхашта хий детташ леладу.

Ушкорт яхача лоаман шанашкара доагӀ, цигара Учхутий аргӀенаш тедаш входит в ущелье между горами СоагӀалтени Шолжа-кертани юкъерча чӀожа гӀолла дода. ДӀахо ГӀалгӀайчен лаьтташка гӀолла 37 километра хьо ший никъ. Экажакъонгий-Юрта кхаьчача масайтта тоатолгах декъа а денна 12 километра Илдарха-ГӀалагахьа дода. Укхаза малхбоалехьа а дийрзе Закан-Юрта кхоач, цигара 85 километра дахача Тийрках кхета.

Шолжа хий дукха хул. Ца хаддаш догӀа делхаш хилча 4 метра айлу. Хий эггара лакхагӀа тушол бетта хул, хӀана аьлча цу хана дукха догӀаш а хул, Ӏай дийлха лоа а даш.

XIX—XX бӀаьшерашка дерригача хих ша бора (хий геттара сиха долча меттигаш ца лаьрхӀача). Кхыметтала ший кечалаши, герзи тӀехьа эрсий бӀу Шолжа ша тӀа гӀолла  дехьа бувлаш моттигаш хиннай, хӀаьта тӀехьарча итт шерашка хих ша бац, Кавказа Ӏалама лоаттам хувцабеннандаь (мелабеннаб).

XIX бӀаьшаре нохчаша Шолжа бердаш тӀара хьу а тедаш бӀаьсте хий айделча Кизляр Ӏоихийтад.

Вай заман Шолжа хий кхашта детта, иштта цу чура чкъаьрий а лувц.

Шолжа тIа яьдаш я: 




#Article 7: Эбарг-Юрт (374 words)


Эбарг-Юрт (, ) — ГӀалгӀай Республика Шолжа шахьарара эйла.

Эбарг-Юрт яха цӀи хьахилара ши эрш я. Цхьанена тӀатайжача, Эбарг яхаш эйлан хьалххо хиннав (дукхагӀа эрсий Ӏаьдала хьалхашка хаьхо санна волаш), ишта цун цӀерах дӀаяхай юрта цӀи. Кхыча эрша хьаяхачох, Эбарг-Юрт уллача метте (хӀанз из Шолжа-Пхьанаца хотталуча метте гаргга) гечув хиннад. Шолж цхьа бӀаь, ши бӀаь шу хьалха селлара сихеи доккхеи долаш кхыметтел Ӏай ша бацар яха тешалаш а долаш да. ТӀаккха хьунагӀа лелача эбаргий (хӀаьта цу хана Эбарг-Юрта лаьтта тӀа хьу хиннай) Шолжа гӀолла дехьавала йиш йолча кӀезигача меттех хиннай из. Из гечув (тӀий) хинналга белгало дукха ха йоацаш гучаяьннай: хиво тӀера тӀоа Ӏобахьарца къаьнарча тӀийна лардаш зувча айттай.

Эйла Шолжа-Пхьан малхбузехьа улл, цунца хотталуш а йолаш. Наькъаца юсташ хилча Илдарха-ГӀалах малхбоалехьа ши километри, Магасах гӀинбухе-малхбоалехьа 27 километри гаьна улл. Юрт Шолжа шинна берда тӀа яьржай. ЗӀилбухе-малхбузехьа Яндаре я, хӀаьта зӀилбухе-малхбоалехьа — ГӀажара-Юрт. Эбарг-Юрта зӀилбухехьа «Кавказ»  яха федеральни трасса бода, гӀинбухехьа — Даькъастен цӀермашена никъ ба (Берса-Юрт—КӀури-Юрт дакъа). Юрта йисте, гӀинбухехьа «Магас» аэропорт улл.

Шолжа-Пхьен малхбузехьара хьадолалуш дола Эс—Шолж яха ор да эйлан зӀилбухехьа. Кхы а зӀилбухехьа  Хьун дукъи, гӀинбухехьа Шолжа аргӀеи латт.

Эбарг-Юрт йилла шу малагӀа да Ӏилмо кхы оттадаьдац. Цхьабакъда ховш да 1845 шера Эбарг-Юрт а СарӀал-Юрт а яьдача метте эрсий Ӏаьдало «Троицкая» аьнна цӀи а тилла станица Ӏойиллалга. Цига гаьна доацаш 1842 шера денз «Волынское» яха эрсий Ӏаьдала тӀема чӀоагӀале хиннай . Ишта 250 ков а долаш тана гӀазкхий Ӏохувшабаьб Эбарг-Юрта. Уж хьабоалабаь хиннаб Кавказа областери (Краснодареи Ставрополеи краяшкара), Воронежа губернереи. ТӀехьагӀа гӀазкхех дӀатеха хинна Мужечерча зовраш (постера салтий) а тӀабаьхкаб. 

Кавказерча мугӀара бӀун цхьоалагӀча Шолжа сура юкъейоагӀаш хиннай Эбарг-Юрт (1858 шу). 1874 шера Эбарг-Юрта 2264 саг вахаш 306 ков хиннад йоах, православхой киназ а школа а хиннай юрта. 1892-ча шера йийла школа хиннай а аьнна хьоахадаьд. 1882-ча шера Эбарг-Юрта чӀоагӀа цӀи яьнна хиннай — ах юрт йоагаяьй цо, хӀаьта 1900-ча шера — дикка хий тӀадаьнна хиннад.

Эбарг-Юрта ЮГӀМ (МВД) частеш Ӏочуйоалаяь хиннай, Нохч-ГӀалгӀай АССР Лакхерча гуллама президиума доакъашхой ӀотӀабахаб. Мехка Села хьалхарча ден цӀай дӀадаьккха хиннад, иштта еррига сакъердама кхетачеш а соцаяьй. ГӀазкхий активисташа хиннар бахьан долаш Шолжа гӀазкхий кӀалхарабахара Комитет вӀашагӀъеллай. Цо комитето ССРС президентага Горбачёв Михаилагеи 
РСФСР Лакхерча Гуллама тхьамада Ельцин Борисагеи кхайкарал даь хиннад:

Шолжа гӀазкхий кӀалхарабахара Комитет

Юрта латташ мотогерзкхувса (мотострелкови) сури 291-гӀа артиллере бригадаи я.




#Article 8: Энциклопеди (134 words)


Энциклопе́ди (,  (XVI бIаьшер тIехьагIа); хьадаьннад дешах  — «Биззá гóн чу Ióмадар» →  — гó +  — Ióмадар, пайдейя) — адама ерригача ховрий Iилма доакъой е Iилмий гон ражах даь дола гуллам ба, деррига цхьанна лаьрхIача къаьстта ховрий дакъа (отрасль знаний) долаш.

Иштта энциклопедех оал Iилмий гуллам чулоацаш дола Iилман справочни пособи (дукхагIа дошлорга куцах долаш). ШéрагIа кхетадечох — из тайп-тайпара темаех лаьца Iилма хоамайи справкайи гуллам ба, дешархоша боккхача гон хьалххе хьожадаь болаш.

На самом деле, цель энциклопедии — собрать знания, рассеянные по свету, привести их в систему, понятную для людей ныне живущих, и передать тем, кто придёт после нас, с тем, чтобы труд предшествующих веков не стал бесполезным для веков последующих, и чтобы наши потомки, обогащённые знаниями, стали добрее и счастливее, и чтобы мы не канули в вечность, не сумев послужить грядущим поколениям.




#Article 9: Эрмалойче (106 words)


Эрмалойче (я) e Эрмалой мохк (ба), бIарчча официальни кеп — Эрмалой Респу́блика ( , ) — Кавказа дехьера паччахьалкхе.

Эрмалойче баха наьх таьрахь 2016 шера АгӀой 1-ча дийнахьа долча дарех 2 млн. 998,6 эзар адам да, аре — 29 743 км². Цхьадолча дарех  бахача наьх таьрахьах цхьа бIаь ткъесткъа ялхлагIа моттиге латта Эрмалойче Дуне тIа, иштта цхьа бIаь ткъесткъа бархIлагIа моттиге аренах.

НанагӀала — Ереван. Паччахьалкхен мотт эрсалой ба.

Паччахьалкхе Эрмалой лоамера гӀинбухе-малхбоалехьа Хьалхарча Азе улл. Фордага дувла бердаш дац. Малхбоалехьара гӀай ГӀозлойчецеи, тӀаийцайоацача Лоаман Арцахен Республикацеи да; зӀилбухе-малхбоалехьа — ГӀозлой мехка лоаттаме йолча Нахичевана Автономни Республикаца да; зӀилбухехьа — ХӀиранаца, малхбузехьа — Туркий мехкаца, гӀигбухехьа — Гуржехьеца.




#Article 10: Янданаькъан Хамарзий Джамалда (1159 words)


Я́ндана́ькъан Ха́марзий Джама́лда () — гIалгIай оазархо. ГIалгIай Мехка эггара хьалхара оазархо лоархIаш ва.

Янданаькъан Джамалд ваьв 1916 шера АьрхIий (Тов) 20-ча дийнахьа, ГIалме шахьара Балте яхача юрта. Диъ шу даьнна хиннав Джамалдин нана кхелхача хана. Даь-нанас кхеваьв из. КIаьнка литературцара безам сомабаьккхар даь-нана я. 1925-ча шера шоай юртара ишкола дийша йистейоаккх цо. 1929-ча шера Буро тӀа индустриальни политехникуме деша вод из, 1936-ча шера тепломеханика говзал йола диплом хьаийцад Джамалдас. Цу шера «Ленина никъ» (Ленинский путь) оалача газете балха вода. 1934-1937-ча шерашка Горький цIерах йола Литературни институте дешаш хул из. 1936-ча шера Чан-тар 20-ча дийнахьа «Ленина наькъа» корреспондент волаш болх бу Джамалдина. 1938-1944 шерашка Нохч-ГIалгIай йоазонхой союзе кулгалхо хул из.  1944-ча шера Саь-кур 23-ча къаманца мехках ваьккхача, моцала кIалхарвала тайп-тайпара балхаш леладу Джамалдас. Цу къизача кхойтта шера, ший дега хьамсара бола болх чукъувла цо.

ХIама довза а ваха а сутара хиларо, оазарлен чIоагIо езаро гIо ду Джамалдина, кхоачаш ткъо шу а далале, оазархо а хинна, дIаотта. Джамалдий стихай хьалхара ши гуллам гIалгIай а эрсий а метта арадаьннад 1941-ча 1943-ча шерашка, кхоалагӀдар – «Наьна лоамаш» - 1959-ча шера. 
Вай къам сердалонга дугаш къахьегаш кӀоарга лар йитарех цаӀ ва Яндиев Джамалдин. ГӀалгӀай къам зӀамига да оал, боарамга диллача зӀамига дале а овла кӀоаргеи, деналах чӀоагӀеи, сакхетам лакхеи болаш-м хиннад вай къам массаза. Гаьннара даьшкара доагӀа цӀена, хоза, сагах саг веш мел дола гӀулакхаш вай къамах даьхкад, хӀанз а да. Из вайна хьагойт къаман йоазонхоша, Ӏилманхоша, оазархоша.

Яндакъонгий Хамарзий Джамалдий поэзи дерригача дунен т1а д1аяйзай аьлча харц хургдац. Х1ана аьлча, дукхача къамай меттала ара йийнай цун байташ. Цудухь моллаг1волча литература дайзача, кхыча къамах волча сага бовзанза хилац Джамалдий кхоллам, вешта цун ц1и хезанза х1аьта а хилац. 
Хамарзий Джамалдий йоазон кхоллама юкъе Даьхенна хетаяьча поэзес къаьстта йоккха моттиг д1алоац. Г1алг1ай меттеи литературеи хьехаш, шовзткъа шера гаргга болх беш йолча хьехархочо Нальгнаькъан Мовлатхана яхачох, ше язде волавелча хой наггахьа шу мара дисадац йоазонхочун Даьхенах лаьца ца яздеш. Цун берригача кхоллама юкъе керттера да ала йиш йолаш да, Даьхе яха из боча дош. Дукха я цун Даьхен хетая язъяь байташ. «Даьхе», «Даьхе, Даьхе, ва дошо Даьхе», «Наьна льатта», «Со ваьча», «Даьхенга», «Алал сога, са Даьхе», «Вахар деза», «Ма раьза ва со», «Малхара каша», «Тахан со г1озваьннав», иштта кхы дукхаш я цун цу дешаца бувзам болаш, Даьхе ийеш, хестаеш язъяь стихаш. Уж еррига а байташ ешаш хилча гучадоал, йоазонхо ший мохк безаш хиларал совг1а, из дикка бовзаш а, цун г1улакхашца ийна а вольга. 
Хьалхар яьзяьча байтех йолча «Даьхе» яхача ший муг1арашкахьа, из шийна мишта ч1ог1а еза, шийца мишта камаьрша я Даьхе гойт поэта.

Б1арга мел еза
Й1аьха я хьо,
Дега мел хетт
Шера я хьо,
Ва со кхеваь, 
Ва са Даьхе.
Йи1ий б1арг санна
Хоза я хьо,
Наьна дог санна
Тешаме я хьо,
Ва со кхеваь, 
Ва са Даьхе!
Хьа во сонна ма гулда,
Хьа диках со ма валва!

Д1ахо, «Со ваьча» яхача байтагахьа хьахьокха поэто ший мохк, Даьхе мел сий долаш я. Даьхе хоаста а яь цун низ, ираз хьахьокхарца халонна ка а енна гора оттаргвоаца во1-воша, к1аьнк, к1ант, къонах, кхеве сий дола йо1-йиша, зздий совраш кхебе г1ерт Джамалда, цу ший муг1арашца.

Со ваьча лоамашка Сигале къаьга я. 
Лаьча дек, Михца къувсаш 
Г1оттача 1уйренца Г1алаш яг1ача,
Сийрда т1о сег. Вахарах хьогаш
Со ваьча лоамашка Са да ваьхача,
Шурий шовдаш сувс, Саьга сай 
Аькханга сатувсаш 1ехача хана,
Аькха ц1увз. Лаьча лаьчанга 
Цига наьна дог санна, Кхайкача хана,
Фо ц1ена да, Елаенна ваьв со
Йи1ий уйла санна, Са мискача нанас.

Стихотворене йолаелчахой ах дакъа йисте даллалца, духхьал ше ваь Даьхе могаеш, г1оза вахар дуача оакхарй, оалхазарий амат дувцаш чакхвоал автор. Д1ахо додача ах даькъа т1а хало ювц автора, из да эзараш шерашка цун къаман т1аэттар, цо лайнар, цунга кхаьча хало. Уж муг1араш йисте доаллаш хало яле а, нанас елаенна ваьв ше йоах Джамалда. Цигга хьахьокх цо ший Даьхенгахьа белам болга а, цигара вахар г1оза долга а. Цунга хьежжа шоай къаман га дохкаргдоаца, даьхен мах лакха лоаттабергбола, денал дола ноахал кхеде г1ерт автор цу муг1арашца.
Даьхен сурт-сибат дуллаш хилча ара юккъе г1олла дага а деха дилла йиш яц. Ма доагг1а из дувца, цун к1оаргал йовзийта, геттара дика ше ваь мотиг йовзаш а цул совг1а цунцара безам ч1оаг1а а хила беза сага. Из Джамалдийгахьа хилар гуш да цун байташ йийшача. 
Ший поэтически муг1арашца йоазонхочо гойт г1алг1ай къаман хинна хала вахар, шаьра аре а, хьаьна лаьтта а доацача лоамашка баха г1ерташ, 1аьдало ца буташ шоай вахаре цар лайна къиза бала, эза хало. Т1ехьа т1айоаг1ача ноахало ч1оаг1а пайда эц цу тайпарча стихотворенеех. Х1ана аьлча, къамо хьадена г1улакх, цун дух дицдалийтац, Даьхенцара безам совбоаккх, 1алам лораде, цун хамбе 1омаву. Дукханахьа, Даьхеи, 1алами, саги шоайла дусташ, в1аший бувзам болаш, тара лесташ доаладаьд автора. 
Дукхаг1а мел йолча байташкахьа йоазонхочо лоамашкахьа хоза, к1аьда, тешаме хилар хьахьокха. Лоамашка массаза а самукънег1а хиннай поэта. Ший наьна-лоамаш хестаду цо хозача, дег т1ара доаг1ача дешашца. Тамаш яц из. Х1ана аьлча Хамарзий Джамалда ше лоамашта к1ал уллача хозача юрта Балте ваь хьалкхийнав. 
Ше ваь лоамаш, г1алг1ай къамо санна хало ч1оаг1а лайнаяле а, низ болаш хиларах деналах ца дохаш гойт авторо:

Дарц хьекхарах…
Ды тохарах,
Ага ца агаш,
Хало т1акхачарах,
Бала чуболарах
Када ца кадаш.

Уж лоамаш санна сатем, сабар, денал долаш хилча бакъахьа хетт поэта нах а, вешта ший а безам ба цун иштта хила :

Шун сабарца,
Шун деналца
Цхьан дийнахьа
Сай ваха йиш хилча…
Сай вахар 
Иштта даьсса
Хетарг ма дацар сона.

К1оарга чулоацам болаш я, мехках ваьккха ше лелаш, геттара а наьна лаьтта шийна хьамсара долча шерашка Джамалдас язъдаь «Наьна лаьтта» яхача байтий муг1араш. Уж долалуш, халкъа духан оаг1онаш дагайохийта поэта.

Шоаш гаьнарча мехка болхача хана
Са даьша чокхе бустама чу кхихьад хьо,
Аз а се ара лелаш гаьнна,
Сай дог санна сайца леладаьдхьо,
Сий дола са, наьна лаьтта!

Хьо шоашта дезаш хиларах
Са даьша ламаза корта бийттаб хьона,

Сонна деза хьо, наьна накха санна.

Наьна лаьттанца боккъонца къамаьл деш саннахета поэта муг1араш дийшача. Еррига ший къонахчал а, сий а цо лорадаь хилар гойташ йола уйла гучайоаккха Джамалда ший байташгахьа. Ший даьша хьаьнала къахьегаш, хьацара т1адамаш легадеш йийхьа дерзадаь, из бахьан къовсам лоаттабеш, ц1ий 1оухийташ, хьаьндаь дола лаьтта да поэта, ше цох къоаставар дагадоаллаш, хестадер.

Хьалкхийча безама сам бовзийтаб 1а,
Са уйла, са дог деладеш,

Лакха лоамаш декадеш,
Са даьй хьацарца йийхьденна,
Са даьй ц1ийца хьаьнденна,
Сий дола, са наьна лаьтта,

Хьалкхийча шийна безама чам бовзийтар а, 1уйренца, «лакха лоамаш декадеш» иллей оаз хазийтар а сий дола ший наьна лаьтта да, йоах автора. Дукхаг1а мел долча цун муг1арашкахьа гучадоал из. Т1еххьара, «Наьна лаьтта» яха байт цунна дув баарца чакхйоакх поэта.

Дув буъ аз хьона
се дийна мел ва
Хьа хам бе,
Дош лу аз хьона 
сай мотт мел лув
Хьо хестаде,
Ва сий дола са, наьна лаьтта!

Джамалда дага воаг1аш а, цун кхоллам бовзаш а бар дукха, йоазон-мотт цахов вай халкъа нах. Кхувш йоаг1ача хана цкъа мара из б1аргавайна еце а шийна хьахеза цун байташ дика дага йоаг1аш я, Сурхат1ера Матенаькъан Лемка. «Къам мехках а даьккха, 1одахьийта сибарег1а дола, диъ-пхи шу даьннача г1олла, цхьан юкъа тхо дахача ваьхар Яндакъонгий Джамалда. Боккхийча наха Даьхенах цхьа байт еша а аьнна, шийгара дийхача ер муг1араш доаладир цо.

ГIалгIай меттал яздараш:




#Article 11: ГӀалгӀай мотт (106 words)


ГӀалгӀай мотт, е Нáна мотт (, ) — гӀалгӀай къаман мотт ба. Баьржа ба Даькъасте. Ерригача Эрсече гӀалгӀай мотт бувцаш гаргга 306 000 (кхо бӀаь ялх эзар) саг ва. Цул совгӀа гӀалгӀай мотт баьржа ба ГIазакхстане, иштта нагг-наггахьа Туркий Мехка а, кхыдолча Гаргара Малхбоалерча мехкашка а.

ГӀалгӀай Республике гӀалгӀай мотт паччахьалкхен мотт ба.

ТкъоллагӀача бӀаьшера хьалхарча шерашка гӀалгӀай метто йоазув кхеллад Ӏарабе алапатаца.

ГӀалгӀай метто дуккха халонаш лайнад. 1938 шер мара вӀаштаьхьа даьланзар ший белгало оттаде. Из белгало оттадаьр Малсагнаькъан Кураза Зоврбек ва.

МоцагӀа, гӀалгӀаша шаьрра шоайла гӀалгӀай мотт бувцача хана, боккхийча наха оалаш цхьа хоза дешаш дар:

.

ХӀанзарча гӀалгӀай алапата чу 46 алап да.




#Article 12: Ӏаж (109 words)


Iаж ( Málus,  Яблоня) —- гIаьнаш Iолега тайпа, Хьармакхашa дезала бургацакепа мерзи къахьа-мерзи сомашца йола га я.

lажий фу lажаш (Maleae)яхача гуола чура йоагlаш я хьа, Хьачаш (Spiraeoídeae) oaлача кlалдезала чура. 36 бессаш лоархlаш я. Эггара цlи хазараш я: Коараlаж (Malus domestica), Чинкаlаж (Malus prunifolia), Лохаlаж (Malus pumila) а.

Дукхагlа дола гаьнабессаш духьал хозабаьцовгlаш бахьан а долаш леладеш да бешамашк а иззамо лораеш лелаеча хьунашк а. Деррига дола lажий бессаш - дика модзлуш йола гаьнаш я. lажий ардакх оарали онди да. Чlоагlа атта тедаш а дика дIашаьрлуш а да. 

Гаьнаш дlахьадаьржа бухьоца 2,5—15 эрш хилал я. Ткъовронаш — дlалоацаяь, сомаш тlабувлаш я. Акха гаьнаш тlа кIарцхалаш нийслуш хул.

 (эрс.)




#Article 13: Реджеп Тайип ЭрдогIан (151 words)


Реджеп Тайип ЭрдогIан () - Туркий мехка паччахь. Хержав 2014 шера маьцхали 28 дийнахьа. ХьалхагIа — Премьер-министр .

Реджеп Тайип ЭрдогIан ваьв 1954-ча шера саь-кур бетта 26 дийнахьа Истмале берд-хаьхочун фусаме . 2003 шера хабар дар ЭрдогIана дай аджарой хиннаб аьннна арадаьнна, амма 2014 шера ЭрдогIана хайтар из бакъ доацалга. 1965-ча шера ЭрдогIана чакхъяьккхай Пийале Паша ишкола, цул тIехьагӀа 1973-ча шерá имам-хатыба лицей яьккхац. 1981-ча шера ЭрдогIана Мармара университет чакхйоаккх.

Эггара хьалха уж мугIараш поэма юкъе хиннабац. «Тайп-тайпара дин дола наха юкъе моастагIал доаржаде гIертав» аьнна Iаьдало 10 бутт ха теха, набахте чувеллав . Амма 120 ди даьккха араваьннав. Из бахьан юрт-дай доал дита дезаш хилар цун .   2003 — 2014 шерашка - Премьер-министр. Мяцхали 10 дийнахьа 2014 шера денз - Туркий мехка паччахь ва

Баьцамеа 15-16 деношка 2016 шера Туркий мехка эскар путч е хьажа хиннад , амма цар гIулакх хиннадац. Цу деношка 238 саг вийнав, 3 эзар саг лозаваьв.




#Article 14: Росси библиотекан ди (167 words)


Росси библиотекан ди — май бетта 27-ча дийнахьа ерригача Росси библиотекан хетадаь ди да. Библиотекаца бувзам мел болча наьха ц1ай лоарх1аш да из ди. Цул совг1а, Халкъан библиотека а цу чурча болхлой а ди оалаш да из ц1ай.

Ерригача Россе из ц1ай дезде оттадаьр Росси хинна паччахь Ельцин Николая Борис ва, 1995-ча шера цу г1улакха ше хьалха а ваьнна кульг а яздаь из д1ач1оаг1дарца. Из ц1ай цу дийнахьа нийсдар а ший ма1ан долаш да. Къаьстта цу дийнахьа тхьоврача 1795-ча шера Русси паччахь хиннача  шоллаг1ча Екатеринас амар деннад, гучахьа йола паччахьа библиотека хьаелла аьнна. Дукха ха ялале, Екатеринай амар кхоачаш а деш цу г1улакха болх д1аболабаьб дешара ц1а хилда укхох, аьнна. 

Из г1ишло хьалъе йолаяьй духхьал книшка лоаттадер духьа а доацаш, моллаг1а дог эттача сага шийна бакъахьа хетача дешах ляьца деша аьттув а моттиг хургйолаш. Г1ишло хьалъеча юкъа Екатеринас ше доккха дакъа лаьцад, цу чу 1одахка книшкаш кхоачашдарца. Цу хана дукха нах дешара а 1илманна а т1акхе баьннаб. Тахан из библиотека, дунен т1арча эггар йоккхаг1йолча библиотекех лоарх1аш я.




#Article 15: Саь-кур (106 words)


Саь-кур бутт (, ) — гIалгIай ханорга шоллагIа бутт.

Юле ханорга а григоре ханорга а шоллагIча бетта́ тарлуш ба. Латиний меттала Februārius mēnsis яхар («Фебрууса бутт», «цӀенвеш бола бутт») хьадаьннад  («цӀенвалара цӀай») яхача деша тIара.

Шера эггара зIамагIеи 30-ннел кIезигагIеи ди долаш цаI мара боаца бутт ба Саь-кур. Массаза хулача шера 28 дии високосни шера хулача 29 дии чулоац цо. Лаьттан ГIинбухен ахбура тIа Iан кхоалагIа бутт ба, Лаьттан ЗIилбухен ахбура тIа — ахкан кхоалагIа бутт ба (ГIинбухен ахбура Маьцхали бетта эквивалент).

ХIанзара заман чу григоре ханоргах Маьцхали 16 денга кхаччалца Малх Бодж яхача седкъарче чу латташ хул, Саь-кур 16 ди денз — КIудал яхача седкъарче чу.




#Article 16: Сигалахийкхухьаргаш (197 words)


Cигалахийкхухьаргаш (, ) — оалхазарий ваьр да дIаьха когаш даргий тоаба чура.

Сигалахийкхухьаргай сетка хьисапе цIок долаш дIаьха дерзан когаш долаш хул; зIок нийса яIаьха я; хьалхара пIелгаш вIашагIхоттденна да некдара шера перепонкаца, пIелгаш готтига да хьармакхий бесах мIараш йолаш. Керта тIа а фоарта тIа а наг-наггахьа дерзан цIок да.

Европе ши кеп я: Iаьржа (С. nigra) а кIай а (С. alba); первый покрыт тёмно-коричневыми перьями; второй, за исключением крыльев и плеч, покрыт белыми перьями, клюв и ноги красные. Перелётные, в Среднюю Европу прилетают в феврале и марте. Помимо Европы, встречаются в других местах Восточного полушария. По прилёте поселяются в прежних гнёздах, которые устраивают из сухих сучьев на вершинах деревьев и на крышах; любят местности, обильные водой, в наибольшем количестве встречаются в Голландии, в Исландии и Южной Саксонии. Так как аистов не преследуют, то они очень доверчивы и подходят близко к жилищам.

Сигалахийкхухьарга даар хул чкъаьри, пхьидарчи, шолкъаши, лихьарчи, миталаши, догIан нIанийи, балкъазараши, садоалла хIамаши.

Самка откладывает 4-5 яиц белого цвета длиной около 8 см. Голос слабый, звуки производит хлопаньем челюстей; только птенцы, сидя в гнезде, производят писк или звук, похожий на слабое чириканье. Длина белого аиста от конца клюва до кончика хвоста почти 1,3 м; стоя имеет высоту 1 м.




#Article 17: СоагӀапче (126 words)


СоагӀапче (я) () — ГӀалгӀай мехка МагӀалбика шахьара эйла.

Эйла Алханчурта атагӀа улл, АргӀан гӀинбухерча босе тӀа. Шахьара юкъ йолча МагӀалбика зӀилбухехьа латт, иштта Магасах гӀинбухе-малхбузехьа 60 км гаьнеи я. 

ГаргагӀа я́да нах баха моттигаш: гӀинбухехьа - МагӀалбик, гӀинбухе-малхбоалехьа — Буро-МагӀе, малхбоалехьа — Заьзгакъонгий-Коа, зӀилбухе-малхбоалехьа — Черкъий-Юрт,  зӀилбухе-малхбузехьа — Дола-Коаи Инаркъеи.

ХӀанзара СоагӀапче улла моттиг гӀалгӀай лоам хьалбаха́чул тӀехьагӀа ЗӀамига ГӀаьбартех лоархӀаш хиннай,  Псыгобже хи тӀа (). Шоайла 3 км гаьна а йолаш ши эйла хьахиннай цига: Боканаькъан Цокало эйлаи (дукхагӀа Илдарха-ГӀалий тӀара нах бахаш хинна МагӀара СоагӀапче),  Гатагажанаькъан Аламкача эйлаи (и аул Аламкача Гатагажева ( заселённый переселенцами из Тарской долины (село Абреково) баха ЭгӀара СоагӀапче и.

БӀорахой тӀема хана Деникина чӀоагӀа духьаллаьттай юрт, Гарданаькъан Тоаркхо-Хьаж хьалха а волаш. Боканаькъан Хаме Ахьмада яздаь «Беке къонгаш» цу замах хинначох да.




#Article 18: ТӀой-Юрт (229 words)


ТIой-Юрт (, ) — ГIалгIай Республика Наьсарен шахьаре эйла.

ТӀой-Юрт лакхача шувна тIа улл. КIала гIолла ГIалми Iодода. ТӀой-Юрта гIай (доазув) малхбузехьа Долакха-Юртаца да, зIилбухехье — ГӀинбухерча ХIирий Республикаца.

ТIой-Юрт уллача метте гIалгIай баьхаб эзараш шераш хьалха денз. Укхаза Iилманхошта кораяьй хьалха нах баьхальга йола белгалонаш. ГIалми атагIа гIолла кираш уха никъ бодаш хиннаб хьалха.

Наьсаре Iойилла дукха ха ялалехьа, 1812-гIча шера ТIой-Юрт уллача метте бах Iохайшаб нах. Эггара хьалха цига бах Iохайша нах СурхотIара хьабаьхка хиннаб. Царна юкъе Коазой а, Мерешкнаькъан а, кхыча тайпан нах а хиннаб. ХIанз доккха маьждиг латтача Iохайшаб уж бах, юрт Iо а йилла, гонахьа саьргаьх йийза карт а яь. Эггара хьалха кхалнах хи тIа болхача хана, къонахаша хьалха мангал а хьокхаш, никъ мукъа а боаккхаш, ГIалме чура хий да IокIалбайнаб кхалнах.

ТIехьагIа кхы нах хьатIаухаш массехк зIамига юрташ (отараш) хьахиннай хIанз ТIой-Юрт уллача метте. Цу хана хинначарех хIанз диса долаш да Гиринаькъан отараш.

ТIой-Юрта бах Коазой, Беканаькъан, Йовлой, Овшанаькъан, ТIумхой (Олигнаькъан, Мерешкнаькъан, ГIантышнаькъан, Терканаькхан, Дугинаькъан, Албакнаькъан, Охашкнаькъан), Гийнбухой (Гаданаькъан, Осминаькъан), Оздой, Дударнаькъан, Iарчакхнаькъан, Гиренаькъан, Дзовранаькъан, Гелатхой (ГIазакънаькъан, Хучинаькъан, Куркинаькъан), Кхоартой, Моашхой (Зурабанаькъан), Хамхой, Янданаькъан, Гарбакхнаькъан (Гарбакхнаькъан, Гасарнаькъан), Баркинхой, кхы а дукхача тайпан нах.

Таханарча дийнахьа мехка йоккхагIйола юрт я ТIой-Юрт, Экажакъонгий-Юрт яьлча.

Къамий лоаттам

ГӀалме аьттача берда тӀа ТӀой-юрта биъсаьна ши метр лакха бола кхаь баьречун сурт тӀа а латташ кхера корабенаб. Ӏилманхоша 1581 шерага биллаб из. Карарча хана Москоана Тархьаран музее ба.




#Article 19: Форд (119 words)


Форд (, ) —  лаьтташца е хин кIалара рельефа айенна моттигашца къоастадаь дола дунен океана дакъа да.

Тайп-тайппара фордий классификацеш йолаш я тахан, масала, укх тахкархоша оттаяь: Крюммели (1878 ш.), Ю. М. Шокальски (1917 ш.), Н. Н. Зубов, А. В. Эверлинг  (1940 ш.), А. М. Муромцев (1951 ш.).

Дунен оакафорд къаьста оакафордах бийкъаб Кхыча паччахьалкхенашцара гидрологически организацес (IHO) 1953 шера (тIадоагIоача хургдолча хувцамашца).

Дуне тIа 63 форд ба (Къаспий форди, Аралера форди, иштта Бейна форди Галилейски форди ца лоархIаш) — царна юкъера 25 Тийна оакафорда чу ба, 16 Малхбузера оакафорда чу, 11 ХӀиндий чу, 11 ГӀинбухера оакафорда чу. Шоаш доккха хилар бахьан долаш фордаш санна лоархIаш ба Къаспи а, Аралера фордаш-Iамаш, уж бисса ба къаьнарча Тетис яхача оакафордах. Цул совгIа, тархьарца хьахиннай Бейна форда а, Галилея форда а цIераш.




#Article 20: Лайчилла бутт (100 words)


Лайчилла бутт — гIалгIай ханорга цхьайттлагIа бутт ба.

Из тарлуш ба юле а григоре а ханорга шера цхьайттлагIача бетта ( — «ийс).

Шийна чу 30 ди долча биъ беттаех цаI ба Лай чилла бутт. Лаьттан ГIинбухера ахбура тIа ханорга гуйран тIехьара бутт ба, ЗIилбухера ахбура тIа — бIаьстен тIехьара бутт ба.

ХIанзара заман чу григоре ханоргах Лай чилла 23 ди кхаччалца Малх Тараз яхача седкъарче чу латташ хул, Лай чилла бетта 23-гIара 29-гIа денга кхаччалца — ЮвцIога седкъарче чу, Лай чилла 29 дийнахьа денз — Змееносец яхача седкъарче чу (кхыдола дараш лоархIаш хилча — Лай чилла 22-гIча дийнахьа дензи 28-гIча дийнахьа дензи).




#Article 21: Лаьтта (дуне) (142 words)


Лáьтта (, ) — кхоалагIа дуне да Малхагахьара хьалоархIаш хилча. Боарамга диллача из пхелагIа да Малха гоннахьа кхестача дуненашта юкъе. Эрсий меттала цох Мир, Голубая планета оал, иштта наггахьа оал Терра (). Шийна тIа дийнаташ долча Айлама хIамаех сага Лаьтта мара довзац.

Iилмо хьагойт Лаьтта хьахинналга 4,54 миллиард гаргга шу хьалха, кхы дуккха ца говш хьахиннад цун цаI мара доаца новкъар а — Бутт. Вáхар Лаьтта тIа хьахиннад иштта 4,54 миллиард гаргга шу хьалха.

Цу хана денз Лаьттан биотIéхар-Iанаро лоадаме хийцад тIехар-Iи а, кхыдола абиотически фактораш а. Уж бахьан долаш аэробни дийнаташ дIа-хьа даржарца дуккхахиннад, озона тIоа а () хьахиннаб. Цу тIайво Лаьттан магнитни полеца цхьана вáхара зене йолча маьлха радиацен низ лаьгIбу.

Лаьттан тIехен гаргга 70,8 % дIалоац Дунен океано, йихедисса тIехен дáкъа дIалоац гIараши гIайренаши. ГIараш (материкаш) тIа да дóда хиши, Iáмаши, лаьтта кIалхара хиши, шанаши. Дунен океанаца цхьанна цар лоаттаю хинтIехар-Iи.




#Article 22: ЛоIаме чудар (101 words)


ЛоIоме чудар, лоIаме хоам, иштта лоIаме контент / чулоацам е лоIаме материалаш — лоIаме пайда эцар, дегIадар, доаржадар бокъоно Iалашъеш дола моллагIа функциональни произведени а, искусства произведени е кхыдола кхоллама материали цун чудари. Цхьайолча хана лоIаме материалах  хилара бахьан хила мегаш хул  оттадаь принципаш кхоачашдича.

Культура лоIаме произведени — из я наьха лоIама керттера дакъа дола юридически доазонаш ца деш яр, къаьстта:

Вешта аьлча, лоIаме материал — текста а, суртий а, муама а, кхыболча кхолламий белха форма а, чудар а да. Цар лицензеш бокъо луш хила еза царех моллагIача гIуллакха пайда эцар (коммерцин чулоацаш): кеп яккхара а, хувцара а, хийца версеш йоаржаяра а.




#Article 23: МагӀалбик (106 words)


МагIалбик (, ) — пхьа я Эрсече, из улл ГIалгIай Мехка гIинбухе-малхбузехьа. Бахархой таьрахь лаьрхIача из ГIалгIайчен йиълагIа пхьа я Наьсареннеи Шолжа-пхьаннеи Илдарха-ГӀалаи тIехьа.

МагIалбик иштта ТӀема сийлен гӀала (Город воинской славы) яха цIи йолаш пхьа я.

Маьцхали 27 дийнахьа 1939 ш. РСФСР-а Лакхерча Совета Президиума амарца МагIалбика пхьен статус еннай.

В январе 2010 года, был изменён герб города — его центральным элементом стала памятная стела. В 2010 году был выпущен почтовый блок, посвящённый Малгобеку и другим Городам воинской славы.

В 2011 году в серии монет «Города воинской славы» вышла памятная монета, посвящённая Малгобеку.

Эрсече чу хьисап деш нах дIаязбара дарашца лард йолаш МагIалбикара къамий лоаттам




#Article 24: Магас (133 words)


Магас (я) (иштта Магате) — Эрсечен зӀилбухехьара пхьа. ГӀалгӀай Мехка нанагӀала я.

ЛаьрххIа керттера пхьа хургйолаш укх дунен тIа тӀехьарча иттшерашка йиллача пхьанашта юкъе йоагIаш я Магас. Эрсечен субъекта административни юкъ йолча пхьанашта юкъера эггара зӀамигагӀаи къонагӀаи я.

Пхье москоара ха лелаю. Сахьата оаса — UTC+3.

Тархьаран, археологен, лингвистикан дараштеи цигарча географен цӀерай топонимикаи  бух тӀабодаш тиллай кердача нанагӀала цӀи
. Цу дарашка тӀатайжача Даькъасте яьллача ширача Оалойчен нанагӀала цӀи хиннай «Магас» яхаш. «Магас» яхача топонима чу «Ма» «малх яхилга да, хӀаьта «га»/«го» («круг», «диск») дӀатехача — «мага»/«маго» «маьлха гом, маьлаха го». Чаккхенга латта «с» — гӀалгӀай моттиг белгалъю да́къа да, «са» (лаьтта, моттиг) яхачох хьадаьнна дола.

Ишта, «Магас» яхача деша маӀан «маьлха лаьтта, моттиг» аьнна хьадоалл, тӀаккха пхьан цӀи из хилча — «маьлха пхьа» хул.

Магас тхьовре чу Оалой Паччахьалкхена керттера пхьа хиннай 1239 шу кхаччалца.




#Article 25: Малсаганаькъан Дахий Дошлакъа (504 words)


Малсагнаькъан Дахий Дошлакъа (Чан-тара 23 1891 шу Дошалкъий-Юрт, Наьсарен округ — 1966 шу) — гIалгIай йоазонхо.

Ваьв ахархочун дезале. Даькъасте   бӀорахой  тIом латтача хана цIеча партизаний отрядашка волаш тIом баьб цо, 1919 шера саь-кур бетта Долакха-Юрти Наьсар-Кертеи бахьан деникинцашта духьала тIом беш шозза човнаш а яьй цунна.

ГIалгIай мехка Советий Iаьдал эттача денз 1924 шерага кхаччалца цо болх баьб Наьсарен райисполкоме. Цул тIехьагIа, 1924 шера денз 1930 шерага кхаччалца из деша вьагIав Даькъастен педагогически института эрсий моттеи литератураи Ӏомаду ралсе. Белггала цу хана цо дIаболабаьб Iилма-тохкама болх. Цул совгIа, гӀалгӀай меттала массехк ишколашта лаьрхӀа дола Ӏаморгаш оттадеча дакъа а лаьцад.

Мальсагнаькъан Дахий Дошлакъа боккха лоархIам беш хиннав вай халкъа фольклор Iомаяра, искусствои литературеи дегIадоаладара, шерра Советий мехкарча къахьегамхошта уж дIадовзийтара. Иштта, 1931 шера Ростове Даькъастен халкъий говзала Олимпиада хиларца дувзаденна Молот яхача ростовера газета тIа цо кепатох ГIалгIайчен къахьегамхой говзал яха статья. Цул тIехьагIарча шерашка Революции лоаманхои яхача краевой журнала тIа Нохч-ГIалгIай фольклор Iомаелга вIаштIехьадаккхарга, Нохч-ГIалгIай литературни меттах, ГIалгIай литература яха а, иштта кхыйола статьяш а араяьннай цун. 1941 шера Нохч-ГIалгIай кинижкий издательствос къаьстта кинижка долаш арахец ерригача кавказа мотт-хара юкъе эггара хьалхара Нохч-ГIалгIай диалектологии литературни мотти дегIаахара наькъаш яха цун монографически болх. Цун кандидатски диссертаци яр из.

Цу шерашка а цул тIехьагIарча хана а Мальсагов Дахий Дошлакъа даьча Iилман тохкамаша кIоарга гучаяьхай нохчийи гIалгIайи меттай фонетикайи, морфологеи, синтаксисеи, лексикеи дукхагIйола белгалонаш.

Цул совгIа, 1934 шера Iарамхи яха поэма язйир Дошлакъас, хIаьта цу шера из эрсий меттала яьккхар М. Слободской яхача эрсий поэто.

Говзаме таржамхо хиларца а наха дика вовзаш вар Малсагнаькъан Дахий Дошлакъа. Цо къахьегар бахьан долаш 30-гIа шераш дIадолалуш гIалгIай кинижкаш дешарий шоай меттала Iоеша йиш хилар дуккха а эрсийи советийи литература дик-дикагIа а лоархIамегIа а дола кхолламаш. Царех лархIа деза А.С. Пушкина къаьст-къаьста фаьлгаш, Н.В. Гоголя Денна синош яхачеи, М.Ю. Лермонтова Мцыри яхачеи поэмаш тIара доакъош, И.К. Крылова къоанолгаш, А.М. Горьке Лаьчах дола иллии, ДуӀакхайкоргах дола иллии (тIехьарчоа М.Ф. Аушевца цхьана дир цо таржам).

Доккха дакъа лаьцад Д.Д. Малсагнаькъанчо нохч-гIалгIай халкъа багахбувцама кхолламаш эрсий меттала йоахача. Белггала дика таржам даь хиннад цо 1931 шера арадаьннача Измайлов Зархмата сборника тIарча лирически иллешта.

Дуккха терко йир Малсагнаькъан Дахий Дошлакъас нохч-гIалгIай багахбувцама памятникаш, къастта нартски эпос дIаязъяраи цунна Iилманца кIоарга тохкам бараи.

Iилманхо а, йоазонхо а, критик а ше хиларга хьежжа, Мальсагов Дахий Дошлакъас дилла а йоккха терко йора гIалгIай совестски литература хьахилараи дIахо йодача хана из сиха дегIаахараи. ГIалгIай советски литература исторе очеркашта лаьрхIа Зязиков Бахьаудинаца цхьана цхьа иттех гаргга критико-литературоведчески очеркаш язйир цо 1961 шера. Цига кIоаргга анализ йир цо гIалгIай йоазонхойи оазархойи Озанаькъан Салманеи Ахьмадеи, Янднаькъан Джамалдеи, Осминаькъан Хьмзатеи, Хамхой Ахьмадеи, Хьоашалнаькъан Махьмадеи, иштта кхыбарий а кхолламашта.

Нохч-ГIалгIай АССР халкъа просвещене гIорбаьнна цIихеза болча деятелех цаI вар Мальсагов Дахий Дошлакъа. Дилла ше педагогически балха волашше, дукха педагогаши, Iилманхойи, йоазонхойи цо. Дуккхача школьни учебникийи массехк методически пособийи автор хилар из.

Дикка боккха лоархIам болаш дакъа льацад Iилманхочо дерригача дунен довзаш дола Слово о полку Игореве яха къаьнара-эрсий литература сийлинг Iомадеча а. Слово о полку Игореве яхача кхолламца цхьайолча кхетаеш йоацача моттигех яхача цун Iилман балха лакха мах бир дуккхача цIихезача советий Iилманхоша.




#Article 26: Малхбузера оакафорд (159 words)


Малхбузе́ра оа́кафорд (ба) (, ) — Лаьттан оакафорд. Доккхалага диллача Тийна оакафорда тIехьа шоллагӀа моттиг лоaцаш ба. Из улл гIинбухехьа Гренландени Исландени юкъе, малхбоалехьа Европаи Африкаи юкъе, малхбузехьа ГIинбухера Америкаи ЗIилбухера Америкаи юкъе, иштта Антарктидан зIилбухехьа.

Малхбузерча оакафорда аре 91,6 млн км² я, цунах 16 % гаргга дIалаьцай фордаши, форда ганаши, форда оасаши. 
Берда йистера фордий аре йоккха яц, ерригача хин тIехен аре 1 %-ал дукхагIа яц. Хин йоккхал 329,7 млн км³ я, из Дунен оакафорда 25 % йоккхала нийса да. Юкъера кIоаргал — 3736 м, эггара йоккхагIа кIоаргал — 8742 м (Пуэрто-Рико теӀа моттиг). Шера юкъера оакафорда хин дирал 35 ‰ гаргга я. Малхбузера оакафорд чIоагIа чуи-ареи иха бердан така йолаш ба, фордашцеи фордай ганашцеи екъалу цун хин тIехе.

Малхбузера оакафорда йоккхала шоллагIа ба. Цун майда 91,66 миллион км² я, хин боарам — 329,66 миллион км³ я. Из баьржа улл субарктически шоралашкара Антарктидага кхаччалца. ХIиндий океанаца гIай (доазув) дод Игольни бухьишка (20° м.й.) тIа гIолла Антарктида бердйист кхаччалца.




#Article 27: Мингал (122 words)


Мингал (ба) е Марс (, ) — диъалагIа дуне да Малхагара, боарамга диллача ворхIлагIа да Маьлха коа.

Цу дунен дозал Лаьттан дозала 10,7 % да. Марс аьнна цунах цIи тиллай Ширча Румера тIема даьла — Марса цIерах (из тарлу ширча эллиной волча Аре́са́). Цхьайолча хана Марсах оал «цIе дуне», аьшка оксидо луш болча цун тIехен цIе бос бахьан долаш.

Мингал — лаьтта тоабан дуне да кIезига айха тIехар-Iи долаш (цун тIехен йисте Iоткъам 160-за кIезигагIа ба лаьтта тIа болчул). Марсага ший хьахинна ши новкъар да — Фобоси Деймоси (ширча эллиной меттала — «кхерамеи» «унзареи», Ареса шин виIий цIераш). Уж новкъараш кхачарга хьажача зIамига да (Фобос — , Деймос — ), нийса йоаца форма йолаш да.

Карарча хана, Лаьтта даьлча, Мингал — ма дарра дукхагIа техка дола дуне да Маьлха коара.




#Article 28: Махьмад-ХитӀе (984 words)


Махьмад-ХитIе e Махьмад-Юрт ( Вознесенская) — ГIалгIай Мехка МагIалбика шахьарера эйла.

Эйла йиллай 1822-ча шера. Юрта улла лаьтта цкъахьалха гӀаьбартой Мударанаькъанга хиннад, бакъда 1820-ча шерашка денз  Беке-Черсашка кхаьчад: цкъа — Искандера Фёдорага, А. П. Ермолова ЗӀамигача ГӀаьбарте 100 эзар лаьтта десятин енна хиннавола (1824-гӀа шу,  Россе импере министрий комитета тептара амарца дӀачоагӀадаьд) тӀаккха из кхелхача — цун зӀамагӀча вешийга  Беке-Черсий Искандера Ефимага; ишта, вежарий Даькъастен эггара дукхагӀа доалахьа лаьтта болчарех хьахиннаб.

Цу лаьтта тӀа 1822-ча шера денз тайп-тайпарча къамий бахархой болча юрташ Ӏоехкаш хиннай, царех  Махьмад-Юрт а хиннайхӀанзара цӀи, хьагучох, цу тӀара йоагӀаш я. Юрта дукхагӀа тийрка-гӀумкий лоархӀаш хиннай, хӀаьта бахархошта юкъе гӀумкашца дӀаийна вайнах а хинна хила тарлу. 1840-ча шера гонахьа яьда́ча юртий кхел Махьмад-Юртага а кхаьчад — дӀаяьккхай из.  Беке-Черсий Искандера Ефима лаьтташ хьа а ийдеш уж гӀазакхашта доала тийналга хулаш да.

По состоянию на 1874 год Магомет-юртовская описывалась как казачья станица Владикавказского округа Терской области, стоящая на горном перевале при московском почтовом тракте, в которой было 220 домов и 1450 жителей (764 мужчины и 686 женщин), преимущественно русских и по вероисповеданию православных. В станице размещался кордонный казачий пост, имелись православная церковь, станичная школа и почтовая станция. Вокруг Магомет-юртовской была обнаружена нефть — нефтяные колодцы находились южнее у самой станицы и в 4 верстах западнее (колодцы Старицкова). По данным ЭСБЕ (1896 год), Магомет-Юртовская находилась в Сунженском отделе Терской области и имела 319 дворов, 2206 жителей. В станице располагались церковь, школа, 5 торговых заведений, 2 промышленных предприятия. Еженедельно проводились базары, было развито пчеловодство.

По данным на 1914 год Вознесенская по-прежнему входила в Сунженский отдел Терской области; при ней располагались хутора Неделько, Яковлев, Чумпалов, Старицкий, Заболотняного, Холухеевский и Баренина. В станице имелись: церковь во имя Вознесения Господня, станичное правление, одноклассное министерское училище, церковно-приходская школа, кредитное товарищество, кирпично-черепичный завод, 3 питейных и 16 торговых заведений. Станице принадлежало 12164 десятины земли (в том числе удобной 8326 и 2715 леса), а также участок площадью 1000 десятин в 12 верстах от населённого пункта. В окрестностях находились нефтепромыслы, в том числе общества «Колхида», Товарищества нефтяного производства братьев Нобель и Майкопского общества с ограниченной ответственностью «Шпис». В станице проживало 2899 человек (1447 мужчин и 1452 женщины), преимущественно русские, православные.

По состоянию на 1926 год станица была центром Вознесенского сельского совета Сунженского казачьего округа, куда, помимо Вознесенской, входили также нефтяные промыслы и хутор Аки-Юрт. Согласно переписи населения 1926 года, в станице проживало 3497 человек (1750 мужчин и 1747 женщин), из них великороссы составляли 3326 человек (95,11 %), казаками себя обозначили 2688 человек. Всего в станице насчитывалось 899 хозяйств.

По данным на 1 января 1990 года Вознесенская являлась центром Вознесенского сельсовета, куда, помимо неё, входили посёлок Южный и село Зязиков-Юрт, которое уже было образовано, однако наличного населения пока не имело. В самой станице проживало 2175 человек наличного населения.

Махьмад-ХитӀе 1847-ча шера йиллай. По некоторым данным, с 1860 года используется название Вознесенская.

Земля, на которой возникла станица, первоначально принадлежала кабардинской владельческой фамилии Мударовых, однако с начала 1820-х годов ею владели князья Бековичи-Черкасские, сначала — Фёдор Александрович, получивший в наследственное владение по распоряжению А. П. Ермолова около 100 тыс. десятин земли в Малой Кабарде (1824 год, закреплено журнальным постановлением комитета министров Российской империи), затем, после его смерти — его младший брат Ефим Александрович Бекович-Черкасский; братья, таким образом, входили в число крупнейших землевладельцев Северного Кавказа.

С 1822 года на данных территориях стали возникать новые населённые пункты с пёстрым этническим составом, в их числе — селение Магомет-юрт, от наименования которого, видимо, впоследствии было образовано название станицы. Селение считалось преимущественно терско-кумыкским, однако возможно, что среди жителей присутствовали также и ассимилированные кумыками чеченцы и ингуши. В 1840-е годы село Магомет-юрт перестало существовать, как и ряд других окрестных поселений. Известно, что земли Е. А. Бековича-Черкасского выкупались государством для наделения ими казаков.

К 1858 году станица находилась в составе 1-го Сунженского полка Кавказского линейного казачьего войска, который, будучи одним из трёх полков Сунженской кордонной линии, объединял казачьи станицы в среднем течении Сунжи и Ассы, с ответвлением в сторону Моздока (Карабулакская, Троицкая, Слепцовская, Михайловская, Ассинская, Магомет-Юртовская, Терская). С 1860 года станица находилась в составе Терской области.

По состоянию на 1874 год Магомет-юртовская описывалась как казачья станица Владикавказского округа Терской области, стоящая на горном перевале при московском почтовом тракте, в которой было 220 домов и 1450 жителей (764 мужчины и 686 женщин), преимущественно русских и по вероисповеданию православных. В станице размещался кордонный казачий пост, имелись православная церковь, станичная школа и почтовая станция. Вокруг Магомет-юртовской была обнаружена нефть — нефтяные колодцы находились южнее у самой станицы и в 4 верстах западнее (колодцы Старицкова). По данным ЭСБЕ (1896 год), Магомет-Юртовская находилась в Сунженском отделе Терской области и имела 319 дворов, 2206 жителей. В станице располагались церковь, школа, 5 торговых заведений, 2 промышленных предприятия. Еженедельно проводились базары, было развито пчеловодство.

По данным на 1914 год Вознесенская по-прежнему входила в Сунженский отдел Терской области; при ней располагались хутора Неделько, Яковлев, Чумпалов, Старицкий, Заболотняного, Холухеевский и Баренина. В станице имелись: церковь во имя Вознесения Господня, станичное правление, одноклассное министерское училище, церковно-приходская школа, кредитное товарищество, кирпично-черепичный завод, 3 питейных и 16 торговых заведений. Станице принадлежало 12164 десятины земли (в том числе удобной 8326 и 2715 леса), а также участок площадью 1000 десятин в 12 верстах от населённого пункта. В окрестностях находились нефтепромыслы, в том числе общества «Колхида», Товарищества нефтяного производства братьев Нобель и Майкопского общества с ограниченной ответственностью «Шпис». В станице проживало 2899 человек (1447 мужчин и 1452 женщины), преимущественно русские, православные.

По состоянию на 1926 год станица была центром Вознесенского сельского совета Сунженского казачьего округа, куда, помимо Вознесенской, входили также нефтяные промыслы и хутор Аки-Юрт. Согласно переписи населения 1926 года, в станице проживало 3497 человек (1750 мужчин и 1747 женщин), из них великороссы составляли 3326 человек (95,11 %), казаками себя обозначили 2688 человек. Всего в станице насчитывалось 899 хозяйств.

По данным на 1 января 1990 года Вознесенская являлась центром Вознесенского сельсовета, куда, помимо неё, входили посёлок Южный и село Зязиков-Юрт, которое уже было образовано, однако наличного населения пока не имело. В самой станице проживало 2175 человек наличного населения.

Махьмад-ХитIе вахаш 1502 саг ва (2016).

Ерригача Эрсечен 2002 шера хьисап деш нах дIаяьзбара дарашах:

Ерригача Эрсечен 2010 шера хьисап деш нах дIаяьзбара дарашах:




#Article 29: Наьсаре (172 words)


Нáьсаре (я) е На́на-На́ьсаре (я) , ) — ГIалгIай Мeхка эггара йоккхагIа йола пхьа. Наьсарен шахьара административни юкъ я.

Таханара Наьсаре диъ даькъе екъалуш я:

Наьсаре йиллар 1781 шера хиннад аьнна лоархIаш да. Эггара хьалхара официальни каьхата тIа Наьсаре хьоахаяр нийслу 1810 шера. 

Духтохкархоша яхачох, Наьсаре нах бах кхерий заман хана денз. Укхаза Iилманхошта кораяьй шовзткъа эзар шу хьалха денз нах баьхалга хьагучадоаккхаш йола белгалонаш. ХIаьта гIалгIай укхаза баха эзараш шераш да. «Наьсаре» яха дош ширача гӀалгӀай меттала «наьна лаьтта, наьна аре» яхилга да.

XVI-XVII бIаьшерашка гӀаьбартоша доалдаьд Наьсаренна. Цу юкъа́ гIалгIай, лоамашка бийба а бийба, низ а Iоабаь, шоай аренашка IокIалбувла болабеннаб», — йоах цIихезача тархьархочо Коазой Дауда Нурдина. XVIII-гIча бIаьшере ткъаь иттлагIча шерашка гIаьбартой дIабахаб укх мехкара, гIалгIаша, довнаш деш, кхы бита а ца бита. «Цу хана Наьсаре дукха листа хьунаш, ушалаш йолаш моттиг хиннай. Цу хана укхаза Кавказе дахача тайп-тайпарча къамех йола гIаьрахой тоабаш лелаш хиннай. Шолжаи ГIалмени лакхенашка яда шоай юрташ цу гIаьрахоех лораеш, Наьсар Шолжах дIакхетача метте ГӀалмистерча гIалгIаша ха лоаттадаьд», — йоах дIахо духтохкархочо Коазой Нурдина.




#Article 30: Нускала лоткъам (гIалгIай халкъан йиш) (172 words)


Нускала лоткъам () — гIалгIай халкъан йиш. π

Лоамаш лакха да ма аьларий сога,
Лоам чу яха, къайлаяьла ма еннаярий со,
Цигач а сатем хиланзар сона.
Аренаш шера я ма аьларий сога,
Аренашка лела ма йоалларий со,
Цигач а моттиг теанзар сона...
Со кхеллача сай Даллас
Кхолланза ялара со,
Со яьча са нанас йинза ялара со.

Нанас со яьча цу бийсах даьра ча
Iаьржача лаьтта керчаш ма ярий,
Боарза тIа яьнна, меца борз
Iувг1аш ма ярий.
Дарцо цIокъа лом чувхош ма дарий,
Берташа сай баьрда ма барий.
Сай боардаш меца бертий ма ярий,
Дарцо чувхадаьр цIокъа лом ма дарий,
Даьръяьча чайтонгех елхаш,
Iаьржача лаьтта керчаш,
IувгIаш ча-нана ма ярий.
Со яьча са Даллас со йинза ялара,
Со яьча са нанас со йинза ялара.

ТIаьн кIала ча делла, бе бага ва белла,
Аз маьждига цIи техача ва санна,
Къаьра дув КъорIах аз биача ва санна,
Сел даькъаза хIана кхеллай-те
Со кхеллача са Даллас!
Цох дувцача хабарех Шолжа тIарча жагIах санна
Аренцара зизаш тарденнар ва лайла
Со се ма ярий цох гIалат ва яьннар...




#Article 31: Овшанаькъан Султана Руслан (159 words)


Óвшанаькъáн Султáна Руслáн () — ГIалгIайчен а Эрсечен а паччахьалкхен болхло ва. Советий Союза Турпал (1982 ш.), инарал-лейтенант. ГIалгIай Республика хьалхара мехкда. ТIемлой-интернационалистий гIулакхаш кхоачашдара Комитета тхьамада. «Боевое братство — без границ» яхача Халкъашта юкъера союза лакхерча совета доакъашхо.

Овшанаькъан Руслан ваьв аьрхIий бетта 29 дийнахьа 1954 шера Казахий ССР-а Кокчетавски областен «Володарское» яхача юрта (хIанз из Казахий Мехка ГIинбухе-Казахий областен Айыртауски яхача шахьара Саумалколь юрт я).
Да — Овшанаькъан Юсупа Султан-Хьамид, нана — Овшанаькъан Тамари.

Советий Эскара чу хиннав 1971 ш. денз. Чакхъяккхай Совета Союза маршала А. И. Ерёменко цIерах йола Орджоникидзевски лакхера дерригача эскара командни училище. Цига цо дийшад 1971–1975 шерашка. 1980 шу кхаччалца амал даьд Даькъастен тIема округе: 1975—1976 шш. — мотострелкови взвода командир волаш, 1976–1979 шш. — мотострелкови рота командир волаш. 1979–1980 шш. — мотострелкови батальона штаба кулгалхо хиннав.

Села 7 дийнахьа 1982 ш. Овшнаькъан Руслана «Советий Союза Турпал» звани еннай. Приказа текст:

Саь-кура 28 дийнахьа 1993 ш. Овшнаькъан Руслан хержав ГIалгIай Паччахьалкхен хьалхара мехкада.




#Article 32: Озанаькъан ИсмаIалий Салман (689 words)


О́занаькъан ИсмаIалий Салма́н ()  — гIалгIай оазархо. ГӀалгӀай меттала йоазуви, дешари, литературни кхоллами эггара хьалха дIадоладаьрашта юкье хинна ва.
Ваьв 1902 шера Саь-кур бетта 1-гIча дийнахьа Дошлакха-Юрта

Цун да — Озанаькъан Эке ИсмаIал – Даькъасте лаьттача бӀорахой тIем тIа дакъа лоацаш хиннав. Цул совгIа, гIалгIай арабисташта юкъе бусулба  дина дешар кIоаргга дайзача нахах а хиннав. 1895 шера нохчий мехка  цIи хеза волча Ӏалима, Iилманхо-арабист хиннача Новрера Усман-Хьажий бусулба дешара лакхера курсаш яьха а хиннав из. 1898 шера денз 1919 шерага кхаччалца гIалгIай мехка кхаь юрта хиннача маьждигий имам хиннав  ИсмаIал-Хьажа. 1898 шереи  1901 шереи – шозза Макка ХьажцIа ваха, ИсмаIал-Хьажа аьле цIи йоаккхаш хиннай цох гIалгIай бусулба наха. Эрсий йоазув-дешар довзаш хиннавеце а, из дика бовзаш хиннав эрсий меттала болча дешара мах. Из ваьхача замах таро йоацача гIалгIачунга кхача йиш йолаш хиннадац светски дешар. Цудухьа цар юрта 1911 шера кхаь шерара хьалкъа дешара ишкола хьайийллача, цу школе хьалхарча берашца ший воI Салман деша хоаваьв цо.

Цу шерашка  ГӀалгӀай мехка цаI мара хиннаяц 1868 шера Наьсарен гIапковна чу хьайийла хинна пхе шера дешара школа. Ший юртарча школе дийша ваьлча, цу пхе шерарча ишколе кхоалагIча классе деша дIаоттийт Салман. 1917 шера цига дешаш волаш, дувц Салмана, – са безам  тIабахар эрсий меттала долча дешара. Сай лоIамах деша ваьлар эрсий классикий литература: Лермонтова, Чехова, Л.Толстойя, Тургенева, Пушкина, кхы дуккха барий байташи, дувцараши, поэмаши.

Наьсарен буро тӀарча ишколе  дийша ваьлча, 
гӀовттама шерашка йиш йолаш дацар дIахо деша. ДIакъайлар школаш. Цу ханага диллача, дика библиотека вашагIкхийтта хиннай Салмана. Цудухьа делкъелца ший даьца Iарбий дешар Iомадеш хул из, хIаьта делкъел тIехьагIа эрсий меттала дола книжкаш деш цIагIа. Пушкинеи Лермонтовеи стихаш дагахьа Iомаю.

Цу хьужаре  итт шера дийшад Салмана. 1929 шу хьатIаотташ арабистика еррига курс (58 жай) Iомаду цо. Цхьабакъда бӀорахой тIом латташ яь хиннача човнаша новкъарле ю Салмана балха тIа а вахаре а.

БӀорахой тIема шерашка дIайхача лазарах нана еннай Салмана, тIаккха 1923 шера кхайкора лазарах да венна вусс из. Цу хана денз ший ши юша а кхоабаш къахьега волалу из.

Озанаькъан Салмана язъяь «Урдуви Тамареи» яха поэма нохчий а гIалгIай а литературе эггара хьалхара хилара тешал ду нохч-гIалгIай литератораша. Йоазонхочун Плиев Махьмад-Саида 50 шу дизара хетаяьча юбилее белгалдеш дувцар. Масала, нохчий йоазонхочо Сулаева Мамеда яьхад: «Фу бахьан белгалву аз С. Озиев? Нохчийи гIалгIайи йоазонхоех эггара хьалха цо поэма язъяь хиларах». ХIаьта Нохч-ГIалгIай Университета литература кафедра доцент хиннача В.Б.Корзуна яьхад: «С. Озиева «Урдуви Тамареи» яха поэма Нохч-ГIалгIай литературе гучаянна хьалхара произведени  я».

ГIалгIай хьалхара сюжетни поэма язъяр Озанаькъан Салман ва. Цун цIи «Урдуви Тамареи» яр. Цу тIа бувц гIалгIай кхалсаг дIа яхача  заман тIехьадисача гIулакхех мукъаяларах бола никъ». Из йоазув даьд профессора И. Дахкильгова «ГIалгIай литература» яхача 9-гIча класса учебника тIа.

ГIалгIай литература  дегIакхувлара дукха къахьийгад Салмана. Ший оригинальни произведенеш кхолларал совгIа, цо таржамаш деш хиннад эрсий литература классикий прозаи поэзенеи, дешара учебникаш оттадеш дакъа лаьцад. Иштта цо таржамаш даь хиннад А. Пушкина, М. Лермонтова, И. Крылова, Н. Некрасова, Ф. Тютчева, В. Короленко, С. Михалкова, иштта дуккха кхыбарий прозаи поэзеи произведенешта.

Кастале  халла камендантагара бокъо а яккха, Киргизе Ош яхача городе баха болх ОзиевгIар дезал. Цига Салмана болх бу Ошски образоване отдела воккхагIа вола инспектор волаш. Ший болх цо дика лелабарахи цох дика кхетарахи облОНО кулгалхоша кхы а лакхву из. 1948 шера Ошски хьехархой институте курсаш хьаелл киргизски школашта лаьрхIа эрсий мотт хьеха хьехархой кийчбара. Цига педагогикеи психологии хьехаш хул Салман. ТIаккха Ошски хьехархой института директоро болх лу цунна. Педагогически балха тIа волаш а Киргизе йоазонхой Союзаца бувзам лоаттабу цо. 1947 шера денз цун мугIарашка хул из. 1957 шера цу балхара  хьа а ваьле ший мехка цIавоагIа Салман.

СибарегIара цIавеча ший болх дIахо хьу Салмана. Нохч-ГIалгIай книжни издательстве болх бу цо воккхагIа вола редактор волаш. Цунца цхьана ший литературни кхоллама балхаш деш а хул. ГIалгIай школашта лаьрхIа юххьанцарчеи лакхерчеи классашта лаьрхIа учебникаш  язду гIалгIай меттала. Сов дукха низ, хьинар цу балха дIабаларах цамогаш  хул Салман. 1960 шера болх бита безача отт из. Дарба дайта а салаIа а вода из. Цхьабакъда лазарах вийрзача, магац Салмана, цIагIа вагIа. Нохч-ГIалгIай пединституте гIалгIай мотт хьехаш  хул студенташта. ТIаккха 1963 шера ший литературни кхоллама балхаш де волалу хьехархочун болх бита а бита. Цун поэтически произведенеш-поэмаш, стихотворенеш кепатохаш араювл «Лоаман Iуйре» яхача альманаха тIа а, къаьст-къаьста гуллама книжкаш долаш а. ХIаьта «Молодая гвардия», «Детская литература» яха Московски издательстваша, «Таврия» яхача Симферопольски издательствас эрсий меттала араяьха хиннай Озанаькъан Салмана поэтически произведенеш.




#Article 33: Осканаькъан Сосаркъий Сулумбик (129 words)


Осканаькъан Сосаркъий Сулумбик () — советий а россе а тIема фекемахо, авиацен инарал-майор. Хьалхара Россе Федерацен Турпал ва. Из звани цун еннай 1992-ча шера Тушол 11-ча дийнахьа Липецка областе нах баларах кIалхарбоахаш кхелхачул тӀехьагӀа.

Сулумбик дIавелла воал Пхьилекъонгий-Юртарча кашамашка.

Нохч-ГӀалгӀай АССР-а (хӀанз ХӀанз ГӀалгӀай Республика) Наьсарен шахьара Пхьилекъонгий-Юрта ваьв 1943-ча шера АгӀой 8-ча дийнахьа. 

Школа ма яьккхинге Шолжа-ГӀалий тӀарча говзален дешарче (ремесленни училище) эттав. Цунца цхьана цигарча аэроклубе а деша ваьгӀав.

Судамбик дӀавеллав ГӀалгӀай мехка Пхьилекъонгий-Юрта.

Россе мехкдас 1992-ча шера Тушол 11-ча дийнахьа тӀеман декхар кхоачашдеш даь дола денали къонахчали бахьан долаш авиацен инирал-майору Осканаькъан Сосаркъий Сулумбика венначул тӀехьагӀа Россе Федерацен Турпал чха звани еннай («Дошо седкъа» № 2 яха лагпилг).

Цул хьалхагӀа ЦӀеча Седкъа ордени, «ССРС-а ТӀеман Низашка Даьхен амал дарах» яха ордени енна ва, иштта тайп-тайпара лагпилгаш тийна ва.




#Article 34: Пакистан (676 words)


Пакиста́н (я) (  — «цIеначара лаьтта»,   е ), бIарчча цIи — Бусулба Респу́блика Пакиста́н ( Ислами́ Джумхури́йе Пакиста́н, ) — ЗIилбухерча Азера паччахьалкхе. Хьахиннай 1947 шера Британий ХӀиндиче йийкъачул тӀехьагӀа. 

ЗӀилбухехьа Ӏарбий форд ба. Лаьттацара гӀай: ХӀиндиче — 2912 км (малхбоалехьа), Афганистан — 2430 км (гӀинбухе-малхбузехьа), ХӀиран — 909 км (зӀилбухе-малхбузехьа), Чинхойче — 523 км (гӀинбухе-малхбоалехьа).
Бахархой дукхалага хьежача ший 218 066 558 сагаца Пакистан пхелагӀча моттиге латт дунен тӀа. 2020-гӀча шера хьисап деш нах дӀаяьзбаьчох эггара дукхагӀа бусулба нах бахача мехкашта юкъе шоллагӀа латт — 178 млн саг (Индонезена тӀехьа — 205 млн). Цхьанкхийттача къамий организацени,  Къамий содружествани, Дунен таьрга организацени, Шанхаян цхьана болх бара организацени доакъашхо я Пакистан, иштта «Тоаба 77» яхача дегӀайоагӀача мехкай тоабá юкъейода.

Мехка цӀи дагаехар кортамукъале яккхара активист вола Рахмат Али ва 1936 шера. Ший «ХӀанз е цӀаккха» яхача брошюра чу кепатеха хиннай цо мехка цӀи («ПАКСТАНЕ ваха ткъаь итт миллион бусулба вош»). «ПАКСТАН» («и»  алап доацаш) пхиъ Британий ХӀиндийчен гӀинбухерча регионех латта акроним я: «П» — Пенджабах, «А» — Афганех  (пуштунаех), «К» — Кашмирах, «С» — Синдах, хӀаьта «тан» —  Белуджистанах). «i» алап хьааларгахьа аттагӀа хургдолаш тӀехьагӀа юкъедаьккхад.

III—II в.з. хилалехьа эзаршерашка Пакистана лаьттан тӀа адамлен тархьаргахьа эггара къаьнагӀарча цивилизацен — Хараппой цивилизацен юкъарче хиннай. В.з. хилалеха II-ча эзаршерá Пакистан аренаш тӀа ареш баха хайшаб. Македонера Александра малхбузерча хӀиндий аьлашта духьала (масала, Таксила аьлá) вахар бахьан долаш цу регионашка эллинизма культара чуйоалл.  Низ бола Кушанера паччахьалкхе хьахул — буддизм дӀай-хьай яларан хьалхара кхуврч (очаг).

Вай заман VIII-ча бӀаьшера мехка территорен тӀа гӀолла территорен тӀа ислам даржа долалу. Юкъарча бӀаьшерашка йоккхий бусулба паччахьалкхенаш хьахул (Газневидаши Гуридаши хьалха а болаш). XIII бӀаьшера Моалой импере лоаттама юкъе дода хӀанзарча Пакистана лаьтташ, тӀаккха из вӀашагӀъяьккхачул тӀехьагӀа юкъе дода Тимуридий паччахьалкхен (из а цхьа ха яьлча кагегӀча паччахьалкхенаех екъалу). Тимуридий династен цхьан доакъошхочо XVI-ча бӀаьшерá Сийлахь боккхийча Моголий импери йиллай. Импери йихачул тӀехьагӀа XVIII-ча бӀаьшера Синдеи, Белуджистанеи, Пенджабеи сикхий национализм айлу.

XIX бӀаьшера хӀанзарча Пакистана аре ингалсий эскараша хьаяьккхарца  Британий ХӀиндийчен юкъедехьад.

Пакистана сина лоархӀаме хьалххе хиннав цу хана Мухьаммад Икбала (оазархо, 
Бусулба Лигай да).  1930 шера цо дувца оттадаь хиннад Пенджаби, Синди, ГӀинбухе-малхбузехьара гӀайнацара провинции,Белуджистани чу а йодаш кортамукъа бусулба паччахьалкхе кхоллар. Массанена юкъара хургйола цӀи аьннар 1933 шера Кембридже дега вагӀа бусулба студент  Чаудхури Рахмат Али ва (Хьажа этимологега). 24 марта 1940-ча шера мутт-хьал 24-ча дийнахьа Лахоре тархьаран Лахорий резолюци тӀаийцай. Цо кортамукъача паччахьалкхен чу бусулба юкъарло хиларан принципаш дӀачӀоагӀъяьй.

Мехка-даь болх лелабеча Гулам Исхак Хана парламента керда хоржамаш оттадад. Цига дукхагӀа мел йола кхаж тесса коттаяьннай  Пакистана халкъа парти. Мехка премьер Беназир Бхутто хилар. Кердача Ӏаьдало демократикай бокъонаши кортамукъаленаши меттаоттаяьй, иштта чрезвычайни хьал дӀадаьккхад. Бакъда мехкара хьал дӀахо а талхаш хиннад, Синде къовсамаш хулаш хиннад. 1990 шера Бхутто Ӏаьдал отставке дахийттад.

Хоржамаш хинначул тӀехьагӀа керда мехка-да Наваз Шариф хержав.

Пакистан эггара дукхагӀа нах бахача мехкаех я (207 774 520 вахархо, дунен тӀа 6-гӀа моттиг — 2017-ча шерара хьисап деш нах дӀаязбарах).

ДукхагӀа мел бола бахархой Инд-хин атагӀа ба. Пакистана йоккхагӀа йола пхьанаш мехка малхбоалехьа йоахк (Карачи, Лахор, Равалпинди иштта дӀахо). Пхьанашкара бахархой — 36,38 % (2017-ча шерá).

Къамай лоаттам: пенджабхой — 44,7 %, пуштунаш — 15,4 %, синдхаш — 14,1 %, сарьяки — 8,4 %, мухаджираш — 7,6 %, белуджи — 3,6 % и др. (6,3 %).

Бахархой 50 % дийша ба (маӀача наьха 63 %, кхалнаьха 37 %, 2005 шера оценка).

Пакистана конституце 251-гӀа статьяс хьаяхачох мехка къаман мотт урду ба иштта ла́шкари аьнна  цӀихеза а болаш. Бакъда официале гӀулакхашка ингалсий мотт лелабар могаду, нагахьа санна къаман меттах хувца из яхаш амар хинна деце. Пакистана провинцешка иштта баьржа ба панджаби, синдхи, белуджий, пушту.

В таблице показан процент от общей численности населения, по родному языку, среди этнических групп Пакистана:

Пакистан бусулба наьха дукхалга хьежача шоллагӀа латт дунен тӀа (Индонези яьлча) бусулбаш-сунниташка хьежача а шоллагӀа йоагӀ. Бахархой 96 % бусулба ба: 91 % — сунниташ, 5 % — шииташ.

Государственной религией Пакистана является ислам суннитского толка.

Конфессиональный состав населения:

Пакистан — это единственное государство, в котором ахмадие официально признаются не мусульманским меньшинством, поскольку, согласно мнению большинства исламских богословов, они не считают пророка Мухаммада последним пророком.

Поскольку начиная с переписи 1974 года Ахмадийская Мусульманская Община в Пакистане бойкотировала перепись населения, то данные переписей в части, касающейся ахмадие, считаются неточными, а полная численность ахмадие в Пакистане, по разным оценкам, составляет от 2 до 5 миллионов человек. Община мусульман-ахмади, проживающая в Пакистане, считается крупнейшей в мире.




#Article 35: Паччахьалкхе (128 words)


Паччахьалкхе (, ) — къаьстта долча доазона тIа юкъарлено вIашагIъелла политикан кеп я. Ший доалахьа урхалдара а низбара а аппарат йолаш, цхьан доазона тIа вIаштIехьдаьккха политикан кортамукъа публични Iаьдал да.

Е Iилма чу а, е халкъашта юкъерча бокъон чу а, дац юкъара цаI дола, массане тIаийца дола «паччахьалкхе» яха духтIе белгалъяр. «Мата» (мохк) яха дош маIанах гарга да цунна, амма иззамо йола термин яц из. «Мата» яха дош «паччахьалкхенал» шерагIа да. Массадолча мехкаша а Iилмо а бIарчча ший долчча тайпара тIаийца а дола юкъара цаI а дола «паччахьалкхе» яха термин юридически белгалъяр хIанза а доацаш да. Цхьанкхийттача Къамий Организаци яхача эггара йоккхагIа йолча халкъашта юкъера организаце аргIа яц моллагIа дола вIашагIдоллар паччахьалкхе я е яц аьнна белгалде. Из хаттар кхыча паччахьалкхенаши правительстваши деш долча халкъашта юкъера-бокъон къоабалдара хаттар да.




#Article 36: ЗIокаргалеш (113 words)


ЗIокаргалеш (, ) — зIокаргалий дезалa чу цаI мара доаца оалхазарий тайпа да. Цун юкъейоагIаш я 8 вид. В Эрсече яьржа я 2 вид: цIе зIокаргалии (Pelecanus onocrotalus) кIуджзIокаргалии (Pelecanus crispus).

ЗIокаpгалеш доккха а геттара доккха дола хийоалхазараш да. Шoай тоаба чу эггара доккхагIа оалхазар лоархаш да. ДегIа шорал 130—180 см хула, дoзал 7—14 кг кхоача. ЗIокаргалий хьакъасталуш дола къаьсттадар цара 25—47 см дола доккха зIок да. Цара ткъамаш даьхха а шаьрра а да.

ЗIокаргалий кертера кхача чкъарий да. Наггах мара барча оалхазараш дIакхаллац цар.

ЗIокарагалеш - фордай зIамигахийша, теза а, дира а Iамий дахархой да. Цхьацца дола оалхазараш Iай тIехьа шийла денош лов, амма Iам дола моттига шаех хьамукъаяьккха хал езаш я.




#Article 37: ЗIокармаьчи (110 words)


ЗIокармаьчи ( Balaeniceps rex,  Китоглав) —- зIокармаьчий дезалa, зIокармаьчи тайпа оалхазар да. ЗIокармаьчи аьприкий оалхазар да, ушалашк дахаш дола.

Дуккха йола ха, метта ца йоалаш эш хула зIокармаьчи. Ший мецаялача, тамашийна а шорттига а дайолалу из фослацар бахьан долаш. Геттара дика гIетта лела могаш йолашах, наггах мара эцац цу ший говзала пайда.  

Вешта дийнах ший лоIамах лелаш дола оалхазар да.

ЗIокармаьчий кертера кхача чкъарий да, масала: аьприкий дийхкчкъарий, бедаргчкъарий, тилпчкъарий а. Наггаха-м пхьидаш а, шолкъаш а богапхьидаш а вешта бIехьалаш а нийсалу зIокармаьчий гийга чу.

ЗIокармаьчеш дикка наггахьа мара нийслуш доаца оалхазар да. Дуне тIа 10-15 эзара мара дагар деш дац. Саго а цара дахара буне а бIинаш а дохаду.




#Article 38: Коазой Аюпа Ӏийса (234 words)


Коа́зой Аю́па Iийса́ () — совета а эрсечен а юкъареи политикайи къахьегамхо, ГIалгIай Мехка къаман йоазонхо, оазархо, таржамхо, гӀалгӀай метта тохкамхо. ВорхI дешаргах латта гIалгIай меттала «ГIалгIай» яха роман-эпопея эггара хьалхагIа яздаьр.

Ваьв 1938 шера Маьцхали бетта 12-гIча дийнахьа Онгушта.

Коазой Ӏийсас ший санна уйла йолча нахаца «Нийсхо» яха юкъарлен-политикай болам вӀашагӀбеллаб 1988-ча шера Тушол бетта. ГӀалгӀай къаман бокъои кортамукъалеи меттаоттаяра духьа а, Эрсечен лоаттаме йолча юкъа́ хьахинна ГӀалгӀайчен лаьтта гӀайнашцара хьал бокъо́нца тоадара духьа а къахьегаш хьайоагӀ организаци. «Нийсхон» дагалаттачарех да — Бурон аьттача берда тӀа нанагӀала а йолаш, Россе даькъе йола гӀалгӀай паччахьалкхе дӀачӀоагӀъяр. 

Коазой Ӏийсаси, иштта цо санна кхыча дерхошеи лелабаь хьинаре болх «Ӏоткъам баьча къамий реабилитацех» дола Россе Федерацен паччахьалкхен низам арадалара бахьанех бахьан а хиннад, иштта «Россе Федераце лоаттаме йола ГӀалгӀай Республика хьакхолларах» дола низам бахьане а эттаб. Хьалхардар ший ма дарра кхоачашдар гӀоне Коазой Ӏийса хӀанз а тӀалатта, «Нийсхо» яхача демократен юкъарлен доакъашхои, хьалххои волаш.

Коазой Ӏийса саг йолаяь ва. Сесагаца бархӀ бер кхедаьд цар.

ТӀехьарча шерашка исбахьален балхах дукхагӀа воалл Ӏийса: каст-кастта гӀалгӀай а эрсий а метташка йоазонаш ду. Эггара чӀоагӀагӀа Коазой Ӏийсас даьча балхашта юкъера белггалагӀеи боккхагӀеи бар — XIII—XVII-ча бӀаьшерашка хиннача гӀалгӀай къама вахарах лаьца дола ший мо кхы доаца, дукхача томех латта гӀалгӀай меттала дола «ГӀалгӀай» яха тархьара роман-эпопея. Из доацаш вешта дешаргаш а, дувцараш а, повесташ а да йоазонхочун. Уж ГӀалгӀашка а арахьа а дика довзаш, цӀихеза да. 

ГӀалгӀай меттала дараш:

Эрсий меттала:




#Article 39: Коазой Дауда Нурдин (976 words)


Коазой Дауда Нурдин () (ваьв 1961 шера Мутт-хьала 16 дийнахьа, ТIой-Юрт) — цIихеза гIалгIай Iилманхо, тархьара Iилмай доктор, иштта йоазонхо а, суртанча а.

Нурдин ваь дукха ха ялале ГIазакхстане дIабахе кIеззига ха йоаккх цун дас-нанас, шоашца шоай бераш а долаш. Цига цхьа ши шу а даьккха цIабаьхкачул тIехьагIа уж баха хайшаб Наьсаре. 1968-ча шера Наьсарен № 1 йолча школе деша вахав Нурдин. 1978-ча шера йистеяьккхай цо цу хана Наьсаре керда хьалъяь № 4 йола школа. 1978-1979-ча шерашка Якуте хул из болх беш. 1979-ча шера из деша эттав Томскерча университета тархьара факультете. Цигара, 4 курс яьккха 5-ча курсе дешаш волча хана, цхьацца цу заман гIалгIай къаман кIалдиса латта гIулакхаш хьехадеш, айде гIерташ хилар бахьан долаш бехк а бий дешара дIавоаккх Нурдин. Цул тIехьагIа 1984-ча шера Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета заочни отделене дIаотт из дIахо Iилма Iомадар духьа. Цига дешаш а волаш тархьар предмет хьехаш Аьлтий-Юртарча 8-ча шерага кхаччалца дешар хиннача школе болх бу цо. Бакъда, дукха ха ялалехь, дешар заочно хиларах ваха бокъо я аьле, кхайке тIа а вийхе, 1984-1986-гIча шерашка советий эскаре амал даьд цо. ХIаьта цигара цIавеча, 1988-ча шера дIачакхдоаккх цо ший дешар. Эскарера ц1авеча балха юхааравоал из хьалха ше хиннача Аьлтий-Юртарча школе.

Кхувш воагIача хана денз къаман тархьар дагадоаллаш волча Нурдина ше Томске деша волча хана цхьацца г1алг1ай къамаца дувзаденна шийна кора мел даь хIама д1аязду, к1езига дар аьле цадуташ. «Йоаккха бибилитека яр тха университете. Цу библиотеке дукха вагIар со, вай тархьарца дувзаденна йоазонаш лехаш, уж хьатIаяздеш. Сайна пайдана хургда аьнна хеташ дола цхьа хIама дIа ца яздеш дитацар аз. МоллагIа а вай къамаца, мехкаца, меттаца дувзаденна хIама тIадолаш цхьа мугIа сайна корабича цох доккха х1ама хеташ из хьатIаязбора. ТIехьагIа цхьацца тархьар Iилман даькъе балхаш яздеча хана дикка накъа баьнаб сона цу хана айса баь болх», – йоах Нурдина.

Ше 2-ча курсе деша вагIача хана денз волавеннав Нурдин цхьацца Iилман йоазош де. Исбахьлен йоазош школе деша вагIача хана денз деш хиннав из. Уж цо кепадийттад «Наьсарен оаз», «Сердало», «Ленина никъ», «Наьсархо», «Комсомольское племя», «Нефтяник», «Ингушетия» яхача газеташ тIа, цул совгIа, «Лоаман Iуйре», «СелаIад», «Маьтлоам», «Дон», «Литературни ГIалгIайче», «Литературная Кабардино-Балкария» яхача тептараш тIа. Иштта, тIехьагIа цун исбахьлен кхоллам юкъебахаб 4, 5, 8 классашта долча Ӏаморгашта тIа. ДукхагIа мел дола Нурдина литературан балхаш берашта лаьрхIа да. Укхаза ала деза, берашцара чам болаш, уж дукха дезаш, шоай къаман гIулакх довзаш уж хьалкхер дог доахаш хиларца да цо берашта лаьрхIа яздеш хилар бахьан, аьнна.

Хоамбоаржабар даькъе хьинаре къахьийгарех ца1 ва Нурдин. Цо болх баьб «ГIалгIайче», «Наьсарен оаз» яхача газеташка. 1997-ча шера Россе хоамбоаржабархой цхьоагIон чу дIаэца из. ХIаьта гIалгIай литература дегIадоаладаргахьа къахьегаш хилар бахьан долаш 2001-ча шера из дIаэца ГIалгIайчен йоазонхой цхьоагIон чу. Дукха ха ялале 2002-ча шера Россе йоазонхой цхьоагIон доакъашхо а хул цох. ХIаьта 2003-ча шера из дIачувода Россе литературан фонде. Ше яздеча балхашкахьа а, шийна болча сакъердама а, вешта лаьрххIа а сурташ дехкаш даь балхаш хиларах 2009-ча шера Нурдин дIачуэца, ГIалгIайчен суртанчий цхьоагIон чу.

Исбахьлен литература а, Iилман а даькъе къахьийга дукха тайп-тайпара книжкаш арадийнад Дауда Нурдина. 2002-ча шера «Доккха дий вай дуне?» яха дувцараши фаьлгаши тIадола берашта лаьрхIа хьалхара книжка кепатехад цун. «Со седкъий гулдеш лел» яхача стихай гуллам арадаьннад цун 2010-ча шера. Иштта цу шера арадаьннад «Баскилг» яха берашта лаьрхIа стихай гулам. 2012-2015-ча шерашка арадийнад цунна берашта яздаь стихайи, фаьлгии, дувцари гулламаш: «Це пу?» (2012-гIа шу), «Садоалла хIамаш» (2013-гIа шу), «Ва-да-дай!» (2013-гIа шу), «Зоокарт» (2015-гIа шу), «Говза эп» (2015-гIа шу). «Дийнаташи баьцовгIаши» яха гIалгIай-эрсийи, эрсий-гIалгIайи дошлорг арадаьннад 2012-ча шера. 2015-ча шера арадаьннад Б1арахой Нинайци Хайренаькъан Бай- Iаьлаци цхьана оттадаь «ГIалгIай-эрсий терминий дошлорг».

ДIахо йодача хана таро хуле арадаха лаьрхIа волаш кийчдаь дадаш дукха балхаш да Нурдина. Царех дукхагIдараш шийна дукхабезача дешахошта – берашта лаьрхIа да цун, «Йилбазахийкхухьаргаш», «Бийдольгаш», «Водар со, водар со…», «Лорси Солсеи», «Сонта шолкъа», «ГIалгIай мохк» иштта кхыдараш а. Вешта боккхагIчарна лаьрхIа яздаь «Тийшаболх» яха книжка а кийчдаьд кепатоха мара цадезаш. Цул совгIа Къилбаседа Кавказа йоазонхой дувцарий гулламашта юкъе дахад цун цхьацца дола дувцараш.

Вай мехка дайзача а ца Iеш, Даькъасте массанахьа довзаш да ала йиш я Коазой Дауда Нурдина сурташ. Дукханахьа ший сурташ наха гойта овттадаь хиннад цо, хьежача наха лакха мах а беш. Цунга хьежжа дукха толамаш а даьхад. Вай мехка а, мехкал арахьа а дукха выставкаш яй. 1995-ча шера Элдарха-ГIалий тIарча Музее «ГIалгIайчен исбахьле» аьнна цIи а йолаш ший суртай выставка ю цо. ХIаьта 1995-ча шера цу музее цIаькха выставка ю, «Золотая осень Ингушетии» аьнна цIи а тиле. Цу шера Назранерча Паччахьалкхен мохктохкара музее дIахьу цхьаькха выставка. 2000-ча шера Москве, «Шалом» яхача Европа къамай культуран центре выставка дIахьу, 2001-ча шера гIалгIай халкъа «Сесарий цIей» дездеш Назране цхьакха выставка хул. Назрань шахьар кхелла 220 шу дизар дездеш 2001-ча шера Назране цхьакха выставка хул, «Современное искусство художников Ингушетии» яха выставка дIахьу, Майкопе 200-ча шера.

Литература дегIадоаладареи сурташ дехкареи декъе къахьийгача а ца Iеш Нурдина дукха балхаш даьд гIалгIай истори тохкаш. 2002-ча шера «История ингушского народа» яхача книшка арадаьннад, 2003-ча шера «Магас по археологическим и письменным источникам», 2006-ча шера «История развития судебной системы Ингушетии», «Город Назрань: исторический очерк» иштта кхы дукхадарашш. 2011-ча шера арадоал Нурдин бехктохкаме редактор а волаш, из юкъе а волаш виъ автора яздаь «ГIалгIайчен истори». Ше мел даьча Iилман белхашта юкъе эггара лоархIаме из болх хета шийна, йоах Нурдина. (ХIаьта ала деза, Нурдин автор а волаш ткъаь дийтта кинижка арадаьнна хилар).

Хьоадинза дита йиш яц цхьакха. 1994-ча шера ГIалгIайчен керттера шахьар а хургйолаш хьалйоттаргйолча шахьарах Магас аьнна цIи тиллар Нурдин ва. Цо хьалха даккхарца барт а кхийтта дIатиллай Магас яха цIи. «Магас тхьовра моалой тIабаьхкачахана цар йоха яь Аланий керттера шахьар хиннай, тIаккха оаха цхьацца оахкама тохкамаш дича хIанзар Магас иллача из илай аьнна хеташ соцам ба вай. Цудухьа иштта цу шахьара цIи хьадийнае а, из иллача кхыйола цIи лелаеш шахьар цахилар а ловш ишта хьалхаяьккхаяр аз из цIи», – йоах дIахо Нурдина, цу хана ше дош оттадар мишта хилар дагаухаш.

Дукха да Iилма тохкаш Нурдина даь балхаш. Цо ше баьча Iилман балха тIа хьигача къина духьал баркал оалаш, 2006-ча шера «Заслуженный деятель науки РИ» яха цIи еннай цунна.




#Article 40: Великобритани (102 words)


 
Великобрита́ни (я) ( хьадаьннад →  яхача дешах) е Хетта Паччахьалкхе ( → , лоацдаь UK), бIарчча официальни куц — Великобрита́неи ГIинбухера Ирла́ндеи Хетта Паччахьалкхе (), — Европан гIинбухе-малхбузехьара гӀайрен паччахьалкхе.
 
Великобритани — йоккхагIа йолча паччахьалкхех я Европе. Иштта ядерни держава я из, ООН-а Кхерам цахилийтара Совета даиман йола доакъашхо я. Британе имперен гIулакх а, пачахьал а тIадусаш яр (наследница) я.
 
Великобритани лоархIаш я хIанзара парламента демократи хьаяьнна моттиг. Цун ший кулгалдара форма — парламента монархи я.
 
Хетта Паччахьалкхен лоаттама юкъейоагIаш йиъ «тархьаран провинци» я (ингалсий меттал — «countries» — «мехкаш»): Ингалсечеи, ШотIландии, Уэльси, ГӀинбухера Ирландии.
 
НанагӀала — Лондон. Паччахьалкхен мотт — ингалсий.




#Article 41: ГӀалгӀайче (947 words)


ГIалгIайче (я) e ГIалгIай Мохк (ба) е ГIалгІай Республика (я) () —  Россе Федерацера республика. Даькъастен федеральни гома лоаттамá юкъейоагIаш я.

ГӀалгӀай Республика на́нагIа́ла Магас я. Паччахьалкхен мотт — гIалгIай, эрсий ба.

ГIалгIай мехка гIай (доазув) малхбузехьа гIинбухехьа ХIирий мехкацеи, ГIаьбартe-Малкхарой мeхкацеи да, малхбоалехьа — Нохчий мeхкаца, зIилбухехьа ГIалгIайчен гIай Гуржий мeхкаца да, из цхьатара нийслу Эрсечен паччахьалкхен гIайнаца.

Мехка йIоахал гIинбухехьара зIилбухенга 144 км я, малхбузехьара малхбоаленга — 72 км.

ГIалгIай Республика кхеллай 1992 шера Этинга 4 дийнахьа.

ГӀалгӀайче арен йоаккхалах лаьрхIача эггара зIамагIа йола регион я Россе Федераце, федеральни лоадам бола пхьанаш лоархӀаш ца хилча.

Мехка цIи хьаяннай къаман цIерах — «гIалгIай» яхача дешахи «че» яхача суффиксахи. Цхьанна цар маIан оттаду — «ГIалгIай баха лаьтта». «ГIалгIай» ях дош геттара къаьна да. Iилманхоша цу деший маIан тохкаш тайп-тайпара версеш йоалаю. Царех цаI я «гIалгIай» яхача деша «ГIалий гIишлонхой» аьнна маIан деш яр, шоллагIа яр я цу этнонима «Даьли нах» е «Даьли къам» яха маIан гойташ яр.

Кхыдолча оттадаьчох термин «гIалгIай» белгалъяь хиннай сумерой метта чу (III-II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из яьннай сумерой метта хьалха хинна () метта чура. Иштта оалаш хиннад сумероша царел хьалхагIа Сумере баьхача нахах, Iилма чу уж бовзаш ба «су», «субир», «хуррий» () яхаш цIераш йолаш. «ГIалгIай» яхача дешо сумерой меттал белгалдеш хиннад «боккхий лувраш» () аьнна, «зиракаш» () яха ший маIан долаш.

ГІалгІайче уллаш я Керттерча Кавказа дукъан гIинбухерча босенаш тIа (юкъерча даькъе) иштта цун юхе дадача зIамагIа долча довкъашта тӀа: Тийркийи, Шолжеи, Тархийи.

ГӀинбухера рельеф эрий арен я, зӀилбухе  лоаман рельеф я, атагӀенаши чӀожашаи йийкъа дáдача довкъаех латташ йола.  

Эггара лакхагӀа бола тӀадам — Шанлоам лоам ба (4451 м). ГӀалгӀайчен кхыдола лакха тӀадамаш: ЦӀейлоам (3171 м), Хахалги (3031 м), ГӀаьл-лоам (Цхьорой-лоам) (3000 м). Кавказа лоамай йӀоахал — 150 км.

Вай зама хилалехьа I шера денз гӀалгӀай арен тӀа Кобана культура хиннай. 

Кобана культура антропологи лелаяраш кавкасионий типа хиннаб.

Юкъерча бӀаьшерашка дзурдзукаш эггара хьалхагӀа Ӏарбий географаша хьоахабу [IX-X бӀаьшерашка, тайпай гуллам ба яхаш.

XV-ча бӀаьшере Нохчашкахьареи ДаьгӀастенгахьареи ислам чудала доладенна ГӀалгӀай мехка, бакъда дӀа XIX-ча шера мара чӀоагӀаденнадац. Цу ханага кхаччалца тарматхой ламасташи Ӏадаташи леладеш хиннад. Лоамашка я́ьхá гӀалгӀай шахьараш а́ренашка  XVI—XVII бӀаьшерашка Ӏо ара йовла йолабеннай. Аренашка дӀачӀоагӀдалар XIX бӀаьшере даьннад.

ГӀалгӀай Кавказа тӀема тӀа да́къа лоацаш хиннаб: Эрсечен оагӀув лоацаш а Шамала оагӀув лоацаш а. Цхьан юкъагӀа Шамала бусулба паччахьалкхен ши вилаят (шахьар) хиннай — АрштӀенни Галашканни.

Цу юкъа ГӀалгӀайче каст-кастта гӀовттамаш хулар, из бахьан долаш эрсий эскар таӀазар деш масайттаза ихад. Эггара боккхагӀа наьх гӀовттам хилар Наьсаре 1858 шера Селаи Этингаи бетташка, Кавказа Ӏаьдало гӀалгӀай хутораш дӀа а йоахаш, царна когаметта йоккхий нах баха эйлаш Ӏоехкаргхилар бахьан долаш. ГӀовттам соцабир, ӀотаӀабир эрсий Ӏаьдало.

Александра II-чун амарца Даькъастен малхбоалехьа  Тийрка область вӀашагӀъеллай. Цун лоаттама Нохчийи, Нохчий мехканни (Ичкерийский), ГӀалгӀайи, Лоам тӀараи гомаш юкъедахад.

Россе  Октябрьски социалистий гӀовттам хинначул тӀехьагӀа 1917-ча шера ноябрь бетта дукъа Даькъастен къамаш юкъе долх Лоаман республика хьакхейкаяьй.

Деникин генерала эскаро ДӀаьгӀасте дӀалаьцача Лоаман республика Ӏаьдал ший чу а хийца Каьлаке дадда дӀадахад. Лоаман республика болх соцабаьб.

Пятигорске хиннача Тийрка къамай II-ча гулламо (1918 шера мутт-хьал бетта 1-18 денош) советий Ӏаьдал тӀа а ийца РСФСРа лоаттаме Тийрка советий республика вӀашагӀъеллай. (баьцамеа бетта денз чан-тар бетта кхаччалца Тийрка советий республика Даькъастен советий республика лоаттаме хиннай). Ший Конституции лакхера маьженаши хиннай цун: Тийрка халкъа гуллам, СНК.

Советий Ӏаьдал эттачул тӀехьагӀа 1920 шера мутт-хьал бетта Тийрка область дӀаяьккхай, хӀаьта Нохчий гоми (Нохч-мехкарчунца (ичкерийский)) ГӀалгӀай гоми (Лоам тӀарачунца (Нагорный)) шоай лоӀаме арен кхолламаш хьахиннай.

Цун юкъе ГӀалгӀайче, Нохчийчеи, Къарший-Черсийче ГӀаьбартой-Малкхарчеи ГӀинбухера ХӀирийчеи юкъеяхай.

ВЦИКа декретаца 1924-ча шера лай чилла бетта 7-ча дийнахь Лоаман АССР дӀаяьккхар бахьан долаш РСФСРа лоаттаме ГӀалгӀай АО вӀашагӀъеллай.

 

Мехках бахарах — «Чечевица» операци кхоачашъяра уйлаш 1943-гӀа шу дӀадоалаш а кийчъеш хиннай. Цу зана мехках баьхараш Сибре бахийта дага хиннад—Новосибирскаи Омскаи областешкеи, иштта Красноярска краеи Лоаман Алтаеи. ТӀехьагӀа ГӀазакхстанеи Юкъерча Азеи бахийта лаьрхӀад.

Мехках бахар 1944-ча шера Саь-кур 23-ча дийнахьа доладаь хиннад. Хьалхарча дийнахьа  333 739 саг цӀенах ваьккха хиннав, хӀаьта царех эшелонашка 176 950 саг хоаваьв.

РСФСР-а а СССР-а а Лакхерча Советий Президиемаша 1957-ча шера АгӀой 9-ча дийнахьа мехках даьха хиннача къамий автномеш меттаоттаярах амар арахецад, царна юкъе вайнах а бахаб. 

Мехках баьха нах цӀабарца Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьй.

Сибрера цӀабаьхкача хана денз ГӀалме шахьар ГӀалгӀайчен лоаттаме юхаметтаоттае яхаш хиннаб гӀалгӀай.

После окончательного распада Чечено-Ингушской АССР и образования отдельной Республики Ингушетия исполняющим обязанности главы временной администрации 10 ноября 1992 года стал офицер Советской Армии Руслан Аушев.

С 1 июля 1994 года в Ингушетии была объявлена зона экономического благоприятствования — все предприятия, зарегистрированные в республике освобождались от уплаты налогов и получали значительные льготы.

В 2001 году Аушев выступал против объединения Чечни и Ингушетии.

Весной 2002 года президентом Республики Ингушетия был избран Мурат Зязиков.

С 2002 года валовый региональный продукт республики вырос почти в 2,5 раза.

В 2002 году с территории Грузии в Ингушетию вторглись отряды боевиков Руслана Гелаева численностью не менее 300 человек и вступили в бой с частями 19-й мотострелковой дивизии 58-й армии; позже они распались на меньшие отряды и скрылись на территории Чечни.

После отставки Зязикова исполняющим обязанности, а затем и президентом (позднее должность стала именоваться «Глава») стал Юнус-бек Евкуров.

Осенью 2018 года в Ингушетии начались массовые протесты против Соглашения о закреплении границы между регионами, подписанного главой Ингушетии Юнус-Беком Евкуровым и главой Чечни Рамзаном Кадыровым 26 сентября 2018 года, а также против его ратификации депутатами Народного Собрания Республики Ингушетия. После ознакомления по факту территориального вопроса, Конституционный суд Российской Федерации оставил в силе действующее соглашение, что спровоцировало новые массовые волнения.

Этинга 4 дийнахь 1992 шера Эрсий Федерацен лоаттама чу хьакхеллар ГIалгIай Республика.

ГIалгIай Республике йиъ шахьара юкъе 32 муниципальни кхоллам ба.

Хьажа иштта: 

ГIалгIай мехка доазон тIа 117 эйла (юрт)  улл.

Паччахьалкхен лакхера болхло Республика Мехкда ва.

Лакхера законодательни маьже (парламент) ГIалгIай Республика Халкъа Гуллам ба. Цун лоаттама юкъе 32 каь ва.

Паччахьалкхен лакхера кхоачашдара маьже ГIалгIай Республика Правительство я




#Article 42: ГIалгIайчен байракх (221 words)


Гӏалгӏай Республика паччахьалкxен байракх (я), Гӏалгӏайчен байракх (, ) — Гӏалгӏай мехка керттерча паччахьалкхен белгалонех цаӀ.  Байракх кӏайча бесара биъ са бола кӏада да, цун юкъе цӏеча гома йола хьарак а латташ, цу тӏара дӏайода хӏара зӏи чакхайоаллача дӏакъовланза болча гома хьисапе а йолаш. Байракха шорал цун дӏоахалца нийсдича — 2:3 да.

Байракха лакхерчеи лохерчеи доакъой дерригача дӏоахала баьццарча беса ши оаса бода, царех хӏаране шорал байракха шоралах ялхлагӏа дакъа миссел долаш. Берката хьарака чурча гома зӏилорг байракха шорала цхьайттлагӏача даькъа боараме я. Берката хьарака зӏанараш чакхйоалача дакъовланза болча гома зӏилорг байракха шорала ткъаь пхелагӏача даькъа боараме я. Берката хьарака гом хьахулача оаса шорал байракха шорала цхьайттлагӏача даькъа боараме да. Берката хьарака зӏанарий оаса шорал байракха шорала ткъоалагӏача даькъа боараме да.

Берката хьарака зIанарех цаӏ байракха дӏоахалга диллача нийсса урагӏа яха а Гӏалгӏай Паччахьалкxен байракха лакхерча даькъа тӏа а я. Берката хьарака зӏанараш чакхйоалача дакъовланза болча гома лакхерча йистаи арахьарча гомаи юкъера юкъ байракха шорала ийслагӏача даькъа боараме я. 

Берката хьарака зӏанараш берригача гонагӏа цхьатарра йовкъаш йолаш а сахьата гӏоаролга лелара духьала ерзаяь а я. Гӏалгӏай Паччахьалкхен байракх хила еза, цун боарам моллагӏа бале а, цунах яздаьчунца нийслуш.

Кӏай бесо хьахьокх къаман цӏена уйла-нигат хилар; баьццара бесо ӏалама беркат белгалдоаккха, иштта гӏалгӏай къамо лелабу Бусулба Ди; цӏе бос — гӏалгӏай халкъа лийна халои денали хьахьокх, цара шоай мохк безар белгало еш.




#Article 43: ГIалгIайчен герб (206 words)


Гӏалгӏай Республика паччахьалкxен герб, ГІалгІайчен герб (, ) — паччахьалкxен герб да ГІалгІай мехка. ГІалгІай Паччахьалкxен герб 26 Мяцхали бетт 1994 шера чIоагIадаь да.

ГІалгІай Паччахьалкxен герб гома хьисапе да, юккъе дIадоаржадаь ткъамаш дола аьрзи долаш — эзди хилареи, къонахчалеи, хьаькъалеи, тешаме хилареи белгало.
Герба юкъе къаьна а къона а ГӀалгӀайче хьахьокха белгало санна, Даькъастен лоамашта хьалхашка нийсса урагIаяхийта соанагIа латт вӀов. ВIовна аьрдача оагIорахьа хьахьекха ба Маьтлоам, хIаьта аьттача оагIорахьа — Башлоам.
Лоамаштеи вIовнеи лакхехьа хьахьекха ба нийсса делкъийга кхаьчача маьлха ахгом, цу тIара лохехьа IочуйоагIаш ворхI малха зIи а йолаш. ЗIамагIча гома лохерча даькъа тIа хьахьекха я малхи лаьттеи даим лелаш хилара белгало санна йола берката хьарак.

Боккхачеи зIамигачеи гомашта юкъе йоазув да: лакхе эрсий меттал — «Республика Ингушетия», лохе гІалгІай меттал — «ГІалгІай Мохк». 
ГІалгІай Паччахьалкxен герб пхиъ бос болаш леладу: кIай, сигала беса, баьццара, цIе, дошо беса-IажагIа. КIайча бесо белгалду ГІалгІайчен халкъа доаггIача тайпара уйлаши леладу гIулакхаши цIена хилар; сигала бесо — сигален, Хозмажа белгало; баьццарча бесо хьахьокх ГІалгІайчен Iалам, лаьттан беркати дIайийна хIама хьувкъаш хилари, хIаьта иштта бусулба дина — Ислама белгало а я из; цIе бос —  из дукхача шерашка гІалгІай халкъо дийна диса гIерташ лоаттабаьча къовсама белгало я; IажагIа бос — сагаи Iаламаи вахар луш болча маьлха бос ба.




#Article 44: ГӀалгӀайчен тархьар (256 words)


ГIалгIайчен тархьар (, ) —

Кавказе довзаш да массехк антропологен тайпаш: кавкасиона – Кавказа юккъе, къаспий – ГIинбух-Малхбоалера Кавказе, понтий – ГIинбух-Малхбузера Кавказе, иберий – Кавказа дехье.

Кавкасиона тайпан («цIена кавказера тайпан») лоархIаш да юкъерча Кавказе даьха хинна къамаш, хьалхагIа кобана археологен культура яьржа хинначеи (вай з. хь. II-гIча эзаршера юкъангара – I эзаршу чакхдаллалца) оалой баьхачеи (I-XV): гIалгIай, нохчий, селий (ДаьгIастен цхьадола къамаш), дугрой, малкхарой, къарший, гIаьбартой, черси, тушхой, пхий (хевсуры), шоаной (сваны), иштта кхыйола гуржий этнографен тоабаш а.
В. В. Бунак яхача антрополого яздаь хиннад, «Даькъастен чухь мелдолча къамал дукхагIа гӀалгӀашта юкъе дисад из ше ма дарра дола кавказера тайпа».

Баьцамеа бетта 7-гӀа дийнахьа 1924 ш. вIашагIъейллай ГӀалгӀай автономни область. Цу ханара лоархIаш да гӀалгӀай паччахьалкхе кхоллар.

Лайчила 15 дийнахьа 1934 ш. Нохч-ГӀалгӀай область хьаяьй. Чантара 5 дийнахь 1936 шера цох Нохч-ГӀалгӀай АССР хьаяьй.

Саькур бетта 1944 шера ГӀалгӀайи Нохчийи Къамаш бехк боацаш Сибаре Ӏодахьтарца цар мехкаш дохадаьд, сийзадаьхад. ГӀалгӀайче хӀираша дӀалаьца хиннай Наьсарера гаргаре я аьнна. 

Шоай цIабаьхкача хана денз Iаьдала бокъонашца шоай лаьтташ (ГIалме шахьари, Бурои, Къаскими) юхадаккха гӀерташ хиннаб гӀалгӀай. 1992 шера АьрхIий бетта тIехьарча деношкеи — Лай чилла бетт хьалхарча деношкеи ГIалме шахьареи, Буро тIеи бахача маьрша болча гIалгIашта тIема таIазар тIаоттадир, из бахьан долаш эзараш эзараш гӀалгӀай ков-карт доацаш а биса шоаш бахача меттигера дIабаха бийзар. Эрсий хоамий гIирсашка гIалгIашта баьча Iоткъамах цIи тиллар «ХIирий-гIалгIай вIашдухьале» аьнна. ХӀанз а из дов къаьстадац.

Баьцамеа бетта 11-гӀа дийнахьа 1999 ш. ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама законаца тIаийцай ГIалгIай паччахьалкхен байракх. ТIехьагIа, 2014 ш. ГIалгIай Мехкдаь амарца из ди дездаьд паччахьалкхен цIай санна.




#Article 45: ГIургIажаш (130 words)


ГIургIáжаш (, ) — оалхазарий тайпа да гIажаоамалий отряда чура дола боабашкий дезалах.

ГIургIажий бедаргаш бесах е цIенна кIай хул, е сира хул, е Iаьржа хул. Борша кхал гIургIаж шоайла тIера куцах къоастае хал да (башхало кIеззига я царна юкъе).

Лебедей от гусей отличает более длинная шея, позволяющая в более глубоких водах обыскивать дно в поисках пищи, а также их величина, по которой они являются самыми крупными водными птицами. Размах их крыльев достигает двух метров, а масса может превышать 15 кг. Лапы довольно короткие, из-за чего лебеди, передвигаясь по земле, производят несколько неуклюжее впечатление. Зато у них очень развитая летательная мускулатура, позволяющая им преодолевать тысячи километров при ежегодных перелётах на юг и обратно.

Потомство выращивается обоими родителями, опекающими детёнышей в течение 1—2 лет после рождения.

Таханарча систематике гIургIажаш ворхI тайпа екъалу:




#Article 46: Геосфера (107 words)


Геосфе́раш ( ←— Лаьтта +  — бур) — Лаьтта дуне хьадеш гергала чIибалаш я.

Геосфераш аргIанах хувцалуш, Лаьттан юкъа тIара дIайолалуш, вIаши тIехъювла (вIаши чуювлаш) мотта а хан чу, но сохраняют самостоятельность в своём образовании и функционировании. Геосферы связаны друг с другом и образуют стабильную динамическую систему.

Белгалъе мегаргъе масехк кертера йола геосфераш:

Некоторые учёные выделяют вторичные геосферы связанные с деятельностью людей:

Также при анализе строения нашей планеты выделяются:

По совокупности природных условий и процессов, протекающих в области соприкосновения и взаимодействия геосфер, выделяют специфические сферы или оболочки:

Учение о геосферах Земли включает: Геосферологию, Ноосферологию, и пр. Каждая геосфера, на разных уровнях, изучается отдельной наукой или набором научных направлений ().




#Article 47: ГӀалгӀай (409 words)


ГIалгIай (ба) (, ) — Даькъастера къам. Цига а къаьстта ГIалгIайче а хьалха ден даьха халкъ да. Тхьоврера иштта бахаш ба Нохчийчен Шолжа шахьареи, хIанз ГIинбухерча ХIирийчен чухьа уллача ГIалме шахьареи. ГӀалгӀай дерригача дуне тIа — 461 800 саг ва.

ГIалгIаша бувцар ГIалгIай мотт ба, гIалгIай йоазув кириллица ларда тIа латт. Лелабеш бола ди — Ислам.

Цу йоккхача кавказа (европеоидни) раса юкъедоагIача кавкасиона антропологен тайпан лоархI Iилманхоша гIалгIай. Ширача гIалгIай тархьара тохкамхочо Горепекин Ивана Фомас яздаьд:

Башира Далгата (тархьархо) хьаяхачох, жӀаргахой ди ГӀалгӀай мехка эггара хьалхагӀа X-ча бӀаьшера гарга чубаьннаб  Гуржашкахьара, цунга хьежжа ди кхейко бехка хиннараш а гуржий ба. Нохчашкаи ГӀалгӀашкаи хӀанз а тӀехьа дуккха цу ханара гӀишлош а, вешта жӀаргахой ди хилара белгалонаш а я, селлар из чӀоагӀа баьржар бахьан долаш, в настоящий момент на территории современных Чечни, Ингушетии и Северной Осетии существует множество археологических, исторических и архитектурных памятников, подтверждающих многовековое христианство среди ингушей в частности, и вайнахов в общем. Ӏилманхочун балхашка тайп-тайпар В исследовании учёного описываются многочисленные свидетельства историков и путешественников раннего и среднего Средневековья, согласно которым, на территории ингушских земель были построены церкви или даже, возможно, монастырь. В частности, согласно свидетельствам российских немцев-учёных Иоганна Гюльденштедта и Петра-Симона Палласа, побывавших в Ингушетии в XVIII в., в церкви Тхаба-Ерды (образце архитектуры IX—X веков) хранились древние документы, написанные, по словам из собеседника-монаха, «золотыми, голубыми и черными буквами», что над дверями храма есть надпись «готическими буквами». Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона, издававшийся в конце XIX — начале XX веков, указывал о наличии среди ингушей христиан и язычников:

Ингуши большей частью мусульмане-сунниты, но встречаются среди них и христиане, и совершенные язычники. Мусульманство водворилось у них не ранее половины прошлого столетия, в древности же Ингуши были христианами, о чём свидетельствуют многие часовни и остатки старинных церквей, которые пользуются у ингушей большим уважением и в которых они совершают жертвоприношения, справляют различные празднества, представляющие собой смесь христианских преданий и языческих воззрений. Особым почитанием пользуются у ингушей человеческие скелеты, находящиеся в каменной будочке близ мст. Назрань; по преданию, скелеты эти принадлежат народу нарт, некогда жившему около Назрани, и оставались нетленными в течение 200 лет, но с приходом русских стали портиться.

Ислам приняли чуть более 200 лет назад. Несмотря на все усилия знати, насаждение ислама шло с большим трудом. Но после посещения Ингушетии шейхом кадырийского тариката Кунта-Хаджи Кишиевым распространение ислама приняло повсеместный характер. Исповедуется ислам суннитского толка шафиитского мазхаба, ставший одним из элементов национальной идентичности и культурной традиции.

Ингуши являются мусульманами традиционного суфийского тариката (духовного пути), основанного на тарикате шейха Абд ал-Кадира ал-Джилани и шейха Бахауддина Накшбанди.




#Article 48: ДаьгӀасте (166 words)


Да́ьгӀасте, Селий мохк, Селий республика — Россе Федераценсубъект , республика в её составе. Входит в состав Северо-Кавказского федерального округа, является частью Северо-Кавказского экономического района.
эггара зIилбухера субъект (республика) я Россе Федераце чу, иштта Даькъастен федеральни гóма лоаттамáи Даькъастен экономикай шахьараи юкъейоагIаш я. 
 
ДаьгIаcте кхеллай 1921 шера АгIой 20 дийнахьа. НанагIала — Махачкхаьлл я.

Аре — 50 270 км², бахархой дукхал — 3 015 660 саг.

Да́ьгӀасте, официале цӀи Республика Дагеста́н — субъект Российской Федерации, республика в её составе. Входит в состав Северо-Кавказского федерального округа, является частью Северо-Кавказского экономического района.

Образована 20 января 1921 года как автономная республика в составе РСФСР. Столица республики — город Махачкала.

Граничит с Азербайджанской Республикой на юге, с Грузией на юго-западе, а также с Чеченской Республикой на западе, со Ставропольским краем на северо-западе и с Республикой Калмыкия на севере.

Согласно Конституции Республики Дагестан государственными языками являются русский и языки всех народов, населяющих республику. Среди них имеют письменности и официальный статус аварский, агульский, азербайджанский, даргинский, кумыкский, лакский, лезгинский, ногайский, рутульский, табасаранский, татский, цахурский, чеченский языки.




#Article 49: Дер (119 words)


Дер (да) () — субъекто (са доала хӀама) объектаца (дийнадоаца кхоллам) вIаший бувзам хилара процесс. Из деча юкъа субъекто ший моллагIа дола хьашташ кхоачашду, дагалаьцар Iалашду.

Селлар хала хилар бахьан долаши соцашдоаца арахьарча хьа́ла хувцамаш бахьан долаши лохарча филогенеза стадешка денз гонахьарча дуненца бувзаман доаладара психикай кепаш хьахул.

Къаьстта маӀан да ориентира-тохкама дер дегӀадоаладар.

Сага къаьстта сина белгалонаши дегӀа белгалонаши хьахилараи дегӀаяраи керттера деран кеп - къахьегам ба. Къахьегамца цӀийх лета да кхыдоа дераш: ловзар, хӀама Ӏомадар. Социале-тархьаран боламца, къахьегамах хаькъалцара болхбар(къахьегам) хьахул, из да социумашта эшашдола теорецара дер. Дийнатий эволюцеца цар гонахьарча лоаттамца бола вӀаший бувзами, ориентира-тохкама дери халагӀеи халагӀеи хул.

Дер аьнна цӀи яьккха йиш я моллагӀча маӀан долашдоа хӀама дарах. МоллагӀдола дер деш вар - дерхо




#Article 50: Долакха-Юрт (226 words)


Долакха-Юрт (я) (, ) — ГIалгIайчен Наьсарен шахьарара эйла.

Эйла ГӀалме берда тӀа улл, шахьара юкъ йолча Наьсаре 11 км гаьнеи, Магасах 20 км гӀинбухе-малхбузехьи.

Долакха-Юрта гӀай (доазув) гӀинбухехьа ГӀайрбика-Юртаца да, гӀинбухе-малхбоалехьа — Черкъий-Юрт, малхбоалехьа — ТӀой-Юрт, зӀилбухе-малхбузехьа — Зильги. Хин дехьа, зӀилбухе, Берса-Юрт йоалл.

Беслан
Официальной датой основания селения Долаково считается 1858 год. В рапорте Владикавказского коменданта — полковника Широкова о горских народах Владикавказского округа от 31 декабря 1838 года за № 3549, упоминается о поселении старшины Долака Дахкильгова, именем которого и названо село Долаково.

В 1864 году в посемейных списках жителей Назрановского участка в селе Долаково насчитывалось 58 дворов, из них мужчин — 178 и женщин — 188. В селе проживали представители родовых фамилий: Дахкильговы, Чемерзиевы, Доурбековы, Долгиевы, Мусиевы, Цечоевы, Балхаевы, Акиевы, Шакриевы и др.

С селом связан один из эпизодов Гражданской войны. 2 февраля 1919 года, подразделения Вооруженных сил Юга России подошли к Владикавказу и к ингушским селам Долаково и Кантышево, занимаемых большевиками под командованием С. Орджоникидзе. Он был вынужден вместе со штабом обороны Терской республики переехать в селение Базоркино. У селения Долаково разгорелся ожесточенный бой, в ходе которого ВСЮР потерпела поражение.

С 1944 по 1958 год, в период депортации чеченцев и ингушей, и упразднения Чечено-Ингушской АССР, село было передано Северо-Осетинской АССР и носило название Даллагкау.

По данным Всероссийской переписи населения 2010 года (вкл. село Гейрбек-Юрт):

В селе исторически проживают представители следующих тейпов:

Долакха-Юрт 2013 шера 6715 саг ваьхав.




#Article 51: Iарбий мотт (148 words)


Iарбий мотт (, , al-luġa al-ʿarabiyya) афразера меттай дезала семитски ткъоврон мотт лоархIаш ба. Iарбий мотти цун эршаши бувцаш болча наьх дукхал — гаргга 240 миллион саг (наьна мотт), кхы а гаргга 50 миллион саго пайда эца Iарбий меттах шоллагIа мотт санна.

Ара́бский язы́к (  ) — язык семитской семьи афразийской макросемьи языков. Число говорящих на арабском языке и его разновидностях составляет около 310 миллионов (родной язык), и ещё около 50 миллионов человек использует арабский в качестве второго языка. Классический арабский — язык Корана — ограниченно используется в религиозных целях приверженцами ислама по всему миру (общая численность — 1,57 млрд человек).

Письменность арабского языка — на основе арабского алфавита.

Это один из шести официальных и рабочих языков Генеральной ассамблеи и других органов Организации Объединённых Наций (ООН). Официальный язык всех арабских стран (в Ираке — наряду с курдским). Кроме того, является одним из официальных языков Чада, Эритреи, Джибути, Сомалиленда, Сомали и Коморских Островов.




#Article 52: Абхази (104 words)


Абхази (Апсны́, , ) — къовсама лаьтта да, иштта цхьандаькъе тIаийца паччахьалкхе я гIинбухе-малхбузера даькъе Кертера Кавказски дукъа зIилбухера босе, гIинбухе-малхбоалера Iаьржа форда фордйиста тIа.

Фактически контролируется правительством Респу́блики Абха́зия (), которая признаётся 4 государствами — членами ООН (Россией, Венесуэлой, Никарагуа, Науру), частично признанной Южной Осетией и непризнанными НКР, ПМР и ДНР. В резолюции Генеральной Ассамблеи ООН признаётся частью Грузии, согласно административно-территориальному делению которой она является Автономной Республикой Абхазия ().
Состоит из 7 исторических областей (об этом напоминают 7 звёзд на государственном флаге): Малой Абхазии, Бзыпын, Гумы, Абжуа, Самурзакан, Дал-Цабал, Псху-Аибга. По состоянию на октябрь 2012 года в Абхазии расположено 8 городов и 105 сёл.




#Article 53: АгӀой (111 words)


АгIой бутт е ОгIой бутт — гIалгIай ханорга хьалхара бутт ба.

Из тарлу юле а григоре а ханорга шера хьалхарча бетта ( «Януса бутт»; , ).

Шийна чу 31 ди долча ворхI беттаех цаI ба АгIой бутт. Из шера юкъе эггара шийлагIа бутт ба Лаьттан ГIинбухера ахбура доккхагIа долча дакъа тIа (агIой бутт Iан шоллагIа бутт болча), иштта шера эггара бIайхагIа бутт ба Лаьттан ЗIилбухера ахбура доккхагIа долча дакъа тIа (агIой бутт — ахкан шоллагIа бутт болча (ГIинбухера ахбура баьцамеа бетта эквивалент)).

ХIанзара заман чу григоре ханоргах АгIой 20-гIа ди кхаччалца Малх седкъарче Iаддалхо чу латташ хул, АгIой бетта 20-гIа дийнахьа денза — Бодж яхача седкъарче чу (кхыча дарех — 19 АгIой бетт).




#Article 54: Адам (168 words)


Адам (да) е саг (ва/я) () — хьаькъал дола социальни дийнат. Саг юкъара-тархьаран дера а, культура а субъект. Лаьтта дуне тIа сага къаьстта йола белгало хьагойташ долча цун аматех да: сакхетам, уйла е торо хилари, лоIаме хоржам беи ше даьрах бехктокхам тIаэца могаш хилари, моральни хетараш шийга долаш хилари.

Адамах лаьца йоазонца сурт оттадеш белгалдоах:

Адамлен цхьаь цаӀ дийнат довзац сагá санна уйлае, керасти де, дари де, тешал де, лархӀа, хета, дог даха, сатувса могаш, цун санна ший лергволга ховш хилар, ве́ла хáр, ший лаьрхӀар дӀакхоачашде аьттув балар долаш. 
Адамо гонахьара дуне а ший а тохк, хувц, культура дегӀайоалаю ший тархьар хьакхолл.

Сага дух, из хьавалар, цун Ӏалашо, дунен чу цо дӀалоаца дакъа философиеи, динаи, Ӏилмаи, исбахьаленои тохк.
 
Различают не менее четырёх подходов к рассмотрению понятия человек:

Адам яха дош, хьагучох, ше мел вола саг шийх хьаваьннача А́дам пайхамара цӀерах хьадаьннад. Башхало хьааларгахьа я: саг хилча - хьалхара «а» лоаца долаш оал — «ă», «æ», хӀаьта пайхамара цӀи дӀаьхчунца оал — «а́».

ТӀаккха «саг» яха дош хьадаьннад са яхачох.




#Article 55: Акбинаькъан АртагӀа Тухан (307 words)


Акбинаькъан АртагIа Тухан () (ваьв 1922 ш.) — Сийлахъ-боккхача Даьймехка тIема ветеран.

Пхорч деттаденна йоккхий човнаш яьяр сона. Из бахьан а этта, ялх бетта салаIа, аьнна, тIема комиссариато лоIаме а верзаваь, цIавайтар со. ХIаьта, цIагIа вагIа сатем а боацаш, балха этта гособеспечене воккхагIвола инспектор волаш болх бир аз, деррига гIалгIай къам санна «халкъа моастагI» а ваь мехках ваккхалца. Диц ца луш, духьал латт тхоаш мехках даьха ди, балха вар со, чулийлхача салташа, хьайгара герз хьада яхаш цIогIарч деттар, геттара готваь гIар совъялча, «сайга хинна герз тIем тIа Iодиллар, кхы сога из да а дац» - аьлар аз, тIаккха, бехказа бувлар салтий. Мехках а даьккха вай къам Iодохийтача хана, ийс саг вар тха дезале. Цхьабакъда, юха цIа пхиъ мара ванзар. Адамашта кхы цIаккха бIарга ма голда уж унзара денош.

Краснодаре яьй. В январе 1943 года в боях под Сталинградом получил тяжелое ранение, комиссовался. В 1944 году, как и весь ингушский народ, был выслан в Казахстан. Еще свежо в памяти воина-ветерана утро 23 февраля 1944 года. 

То неспокойное утро невозможно сравнить ни с чем. Когда один из солдатов крикнул: «Предатели!», я никак не мог представить, что это обвинение прозвучало в адрес нашего народа. Не верилось, что наш народ могут обвинить в предательстве, потому что ни при каких обстоятельствах ингуши никого не предавали.
Казалось, это недоразумение, которое в скором времени разрешится, и мы вернемся на родную землю.
Это не случилось, и народу 13 лет пришлось испытать нечеловеческие тяготы жизни. Вернулась наша семья домой в 1959 году, я устроился на работу начальником отделения связи в соседнем селе Верхние Ачалуки. Проработал там несколько лет, потом стал бригадиром полеводческой бригады совхоза «Алханчуртский».
Ветеран войны здравствует и доволен сегодняшней жизнью, безгранично благодарен президенту М.М.Зязикову за те изменения, что происходят в республике, за огромное внимание к участникам ВОВ и к пожилым людям.

Кхоартой Роза.  // Газета «Сердало», № 68 (9835) ера, 17 Села 2007 шера 




#Article 56: Акха алинг (111 words)


Акха алинг (, ) — цхьан шера дахаш дола баьцовгIа да Алингa (Papaver) ваьрах.

Акха алинг — цхьан шера даха, наггахьа шин шера дахаш дола баьцовгlа да. Цун лакхал кхоачаш хул 30—80 см.

Зизагlад, зизалордаш, зизакогилг, иштта зизачонакаш морсамосаша йоалаш я. Овла ражоттам тlиргаш йоалаш я.

Зизалордаш - йоккхийи аргlани сира-баьццари бедара-къоастами зизагlад доалаши - кхоззадекъами оамал хьалоацаш я.

Зизакогилгаш - дlаьхи чlоагlи дa. Зизачонакай дlоахал дистача 2,5 эршбlаь хилал тарло. Зизаш - цlеи лепи кlайи хьармакхи бессах хул. Акха алинго зиза тоха, тушоли беттара денза кlимарса бетта кхачалца.

Зизай пхоараш е мангала е моажола бетта хьадоал. 

Генараш дукха да - 20—50 эзара хилал. Генараш шоай пхоарчlоагlо дукхача шераша йоаяц.

 (эрс.)




#Article 57: Антарктида (104 words)


Антарктида (,  — Арктикан духьале) — эггара зIилбухегIа уллаш йола гIара я. Антарктидан юкъ гаргга цхьатара я зIилбухера дунен шодаца. Антарктидан гоннахьа да хиш: Малхбузера океанеи, ХIиндий океанеи Тийна океанеи. Наггахьа цу Антарктидан гоннахьа уллаш долча хийх къаьстта ЗIилбухера океан оал.

Континента аре 14 107 000 км² гаргга я (цу юкъера шельфий бутув шанаш — 930 000 км², гIайренаш — 75 500 км²). Цу тIа кхы а Антарктидан тIехен юкъера лакхал эггара йоаккхагIа я массайолча гIарашта юкъе. Дунен шелала шод хинна ца Iеш, Антарктиде я: дуст-бувзама фе тIунал эггара лохагIа йола моттиги, эггара чIоагIагIеи дукхагIеи мух бола моттиги, эггара чIоагIагIа малха радиаци йола моттиги.




#Article 58: Астрали (230 words)


Астра́ли (, МФА: , от  — «зIилбухера»), официальни цIера кеп — Астралера Сою́з е Астра́лен доттагӀал (, МФА: ) — государство в Южном полушарии, занимающее одноимённый материк, остров Тасмания и несколько других островов Индийского и Тихого океанов; является шестым государством по площади в мире. К северу от Австралийского Союза расположены Восточный Тимор, Индонезия и Папуа — Новая Гвинея, к северо-востоку — Вануату, Новая Каледония и Соломоновы Острова, к юго-востоку — Новая Зеландия. От главного острова Папуа — Новой Гвинеи материковая часть Австралийского Союза отделена Торресовым проливом минимальной шириной около 150 км, а расстояние от австралийского острова Боигу до Папуа — Новой Гвинеи составляет около 5 километров. Население на 31 декабря 2018 года оценивалось в , большинство из которых проживает в городах на восточном побережье.

Австралия является одной из развитых стран, будучи тринадцатой по размеру экономикой в мире, и имеет шестое место в мире по ВВП в расчёте на душу населения. Военные расходы Австралии являются двенадцатыми по размеру в мире. Со вторым по величине индексом развития человеческого потенциала Австралия занимает высокое место во многих сферах, таких как качество жизни, здоровье, образование, экономическая свобода, защита гражданских свобод и политических прав. Австралия является членом G20, ОЭСР, ВТО, АТЭС, ООН, Содружества наций, АНЗЮСа и Форума тихоокеанских островов.

Астрали (, ) — паччахьалкхе я. Аре — 7 692 024 км².
Паччахьалкхена мотт Астралин ингалсий мотт ба.

Эггара йоккхагIа йола пхьеш — Сидней, Мельбурн, Брисбен, Перт, Аделаида.

ДукхагIа болча астралхоша жIаргахой ди лелабу.




#Article 59: Бангладеш (114 words)


Бангладе́ш (бенг. বাংলাদেশ), официальни цIи — Халкъа Респу́блика Бангладе́ш (бенг. গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ) — паччахьалкхе я ЗIилбухера Азе. Баха нах 142 млн совгIа саг, аре — 144 000 км².

Бангладе́ш (), официальное название — Наро́дная Респу́блика Бангладе́ш () — государство в Южной Азии. Население, по итогам переписи 2015 года, составляло более 168 млн человек, территория — 144 000 км². Занимает восьмое место в мире по численности населения и девяносто второе по территории.

Столица — Дакка. Государственный язык — бенгальский.

Унитарное государство, парламентская республика. Согласно Economist Intelligence Unit страна в 2018 была классифицирована по индексу демократии как гибридный режим.

По всему периметру окружено Индией, за исключением небольших участков границы с Мьянмой на юго-востоке, и Бенгальским заливом.

Бангладеш — моноэтническое государство, 98 % населения составляют бенгальцы. Около 89 % населения исповедует ислам.




#Article 60: Баьцамеа бутт (110 words)


Баьцамеа бутт е Меа бутт (кхыйола цIераш — КIимарс, Маьтт-цIели бутт) — гIалгIай хáнорга ворхIлагIа бутт ба.

Из тарлуш ба юле а григоре а ханорга шера ворхIлагIача бетта ( — «Юлий (Цезари) бутт», , ).

Шийна чу 31 ди долча ворхI беттаех цаI ба Баьцамеа бутт. Из, юкъера лаьрхIача, шера эггара бIайхагIа бутт ба Лаьттан ГIинбухера ахбура доккхагIа долча дакъа тIа (Баьцамеа бутт ахкан шоллагIа бутт болча). Иштта, Баьцамеа бутт шера эггара шийлагIа бутт ба Лаьттан ЗIилбухера ахбура доккхагIа долча дакъа тIа (Баьцамеа — Iан шоллагIа бутт болча).

ХIанзара заман чу григоре ханоргах Баьцамеа 20-гIа ди кхаччалца Малх «Кайран Седкъа» чу латташ хул, Баьцамеа 20-гIча дийнахьа денз — «Ийскогбарг» седкъарче чу хул.




#Article 61: Берд-Юрт (182 words)


Берд-Юрт — (, ) — эйла я ГIалгIай Республика Шолжа шахьаре.

Берд-Юрт улл Эса бердаца шаьрача мотте. Додача хица Iовийрза д1а а этта хьажача, юрта лакхе аьрдехьа гобаьккха хьу я, аьттехьа лохе гIолла Iододаш Эса аьле да. Берд-Юрта доазув да ГIалгIайчен юрташца Чималхацеи, ГIажара-Юртацеи, цул совг1а, цу юрта доазув да Нохчичен «Асиновское» яхача юртаца.

Берд-Юрт 1ойилла дукха ха яц, Россе паччахьалкхен къонаг1чарех юрт я ер. Юххьанца юрт 1оюллача хана, тхьовра хьалха Совета 1аьдала хана денц Г1ажарий-Юртарча колхозо д1адувш леладу лаьтташ мара, кхы х1ама дацар укхаза. 1999-ча шера апрель бетта 24-ча дийнахьа, «Поселок Южный», аьнна, ц1и а йолаш, юрт 1ойилла хиннай укхаза, Нохчийче лаьттача т1емах байдда хьалбаьхка нах-беженцаш баха 1оховшаргболаш, Г1алг1айчен хьалхара паччахьа хиннача Овшнаькъан Султана Руслана амарца.

Цул т1ехьаг1а 2001-ча шера, ц1ихезза бугӀа(борец) волча Йовлой Берда ц1араг1а, «Берд-Юрт» аьнна, хийцай укх юрта ц1и. Цу хана денз из ц1и лелаю укх юрто. 

Юрт ше, ялхайтта шу даьнна кхелетача з1амигача сага ханнара мара йоацаш, къона яле а, къаьнарча юрта санна баха укхаза нах. Цхьа доккхий в1ашт1ардаь шиъ, кхоъ г1ат йолаш ц1енош дац укхаза бахача наьха. Деррига ц1енош да, вахача сага кхоачам болаш, миско хьалдаь.




#Article 62: MediaWiki (128 words)


MediaWiki (МедиаВики) — вики-проекташта кIийлен тIа ула, царга болх байташ бола движок ба. Из язбаь (кийчбаь) хиннаб лаьрххIа Википеденна, амма пайда эцаш лелабу «Викимедиа» яхача фонда кхыйолча проекташка а. MediaWiki лоIаме программа я, GNU General Public License (е лоацца GNU) яхача юкъарлен лицензен бехкамашца дIа-хьа яржаш я.

MediaWiki язбаьб скриптий меттал (PHP), дараш уладара духьа цо пайда эц «реляционная база данных» яхача ражах (леладе йиш я MySQL, PostgreSQL, SQLite, Oracle Database); иштта могаду «memcached», «Squid» яха программаш лелаяр.

MediaWiki хьалу оагIонаш йолча базаца болхбара интерфейс а, раже урхалдара тайп-тайпара бокъонаш хилар а, текста хувцам бе а башха форматашца (вики-текст, HTML, TeX), сурташи кхыдола файлаши хьачудаха торо а, иштта кхыйола торонаш а.

MediaWiki логотипа маIано белгалбоаккх цо лелабеш бола разметкай мотт. Цу метта чу тIатовжам хьабергболаш лелаю йиъсаьна къовлоргаш .




#Article 63: Таьрахьдош (145 words)


Таьрахьдош () —  деш дакъа да.

ГӀалгӀай метта аргIан таьрахьдешаша хьахьокх хIамаш лоархIача хана цар aprIa. «МалаrIa?» яхача хаттара жоп а лу. АргIандараш хьахиннад массалийчарна -лагӀа (-ллагӀа) яха суффикс тӀакхетарца.

Ингушские числительные с 11 по 18 образуются сложением двух основ: 1 (цаӀ) + 10 (итт) = 11 (цхьайтта).

Но (!): 19 – ткъеста

Числительные от 1 до 20 пишутся слитно, а дальше до 100 и далее до 1000 раздельно.
После 20 так же, как и в русском языке, счет обычный: 21 это 20 и 1 – ткъаь цаӀ, 22 это 20 и 2 – ткъаь шиъ и т д.

После ста: 130 – цхьа бӀаьи ткъаь итт (100+20+10); 146 – цхьа бӀаьи шовзткъе ялх (100+40+6); 200 – ши бӀаь (2 раза по 100); 555 – пхи бӀаьи шовзткъе пхийтта (500+40+15); 1000 (тысяча) – эзар; 1935 – (1000+900+20+15); 2000 – ши эзар (2 раза по 1000).




#Article 64: Мухьаммад Iаьла (113 words)


Мухьаммад Iаьла (, ; Iоваьча хана хинна цIи Ка́ссиус Марсе́ллус Клей, ) — еза йолча оагIата чу леташ хинна америкера бийхо ва. Дунен бокса тархьара чу эггара цIихеза болча бийхоех ва.

Мухьаммад Iаьла ваьв АгIой 17 дийнахьа 1942 ш. Веннав Этинга 3 дийнахьа 2016 ш. Скоттсдейл яхача пхье.

ЦаI ва са ларбо. БIаргаш дац цун, амма гуш ва из. Лергаш дац цун, амма хозаш ва из. Из деррига дагадоагIаш ва. МоллагIа хIама хьакхолла шийна лайча, Цо амар ду «хила», тIаккха из хьахул. Амма из цун амар багара дувлача а лергашта хьахозаш совт еш долча а дешашца дац. Цун дIахоз уйлашка йиса къайленаш... Из ва Даьла, АллахI. Из Ва са Ларбо. Из Ва хьа Ларбо а.




#Article 65: Форта (117 words)


Форта е Фарта (да) (, ) — ГIалгIайчеи Нохчийчеи дода хий. Эса аьтта га да. Форта 69 км дIаьха да; бассейна аре 525 км² я.

Река берёт начало в Ингушетии на северном склоне хребта Цорейлам. Течёт на север. Устье реки находится у села Шаами-Юрт в 7,5 км по правому берегу реки Асса. Длина реки составляет 69 км.

Населённые пункты, стоящие в бассейне реки Фортанга: Хай, Цечахки, Пхуматие, Катаргаштие, Мулкание, Мужак, Моштие, Мереджи, Даких, Хайхарой, Гереты, Эгичож, Эгибосс, Даттых, Белхара, Гандалбос, Аршты, Издиг, Футтунчие, Акати, Берешки, Самиогочие, Мергйисте, Бамут, Ачхой-Мартан, Шаами-Юрт.

Эрсечен паччахьалкхен хин реестра дараш хьагойт: Форта юкъедодаш да Малхбузен-Къаспий бассейна округа чу, Фортан хинбоахама дакъа да — Шолж, хин кортагара доладенна Шолжа-гӀалага кхаччалца.

Паччахьалкхен хин реестра чура код — 07020001112108200005536.




#Article 66: Фонетика (394 words)


Фонетика — метта оазий чулоацами уж хувцаялари Iомадеча лингвистикай дакъа да. Метта юкъе оазаша леладеча гIулакхага хьежача, уж цхьатара яц. Цхьайолча оазаша деша лексико-грамматически маIан белгалдоах. Царех фонемаш оал. Вокхар деша маIан къоастадеш гIo дац, уж фонемаш яц.

ГIалгIай метта мукъача оазий оттам чоалхане а баьржа а ба. Цунна чуйoarla цхьалха мукъа оазаш (монофтонгаш) а, цхьан дешдаькъах хула шолха мукъа оазаш (дифтонгаш) а. Цул совгIа, дукхагIйола лоацеи йIаьхеи мукъа оазаш фонемаш я.

ГIалгIай метта укх тайпара фонемаш–монофтонгаш я: [а] – (йIаьха), [а] – (лоаца), [аь, и, у, о, э].

[a:] — йIаьха оаз, лохерча айдаларахи, тIехьашкарча мугIахи йола йIаьха мукъа бордаза фонема я. Из хьахулаш бордаша дакъа лацац. Из а: массе позицешка нийслу [а:]та, д[а:]ттIа, б[а:]га, бетт[а:];

[а] — лоаца оаз, лохерча айдаларахи тIехьашкарча мугIахи йола бордаза фонема я. Массе позицешка нийслу, масала: д[а]ха, б[а]га, [а]ла, в[а]ха, саг[а]л;

[аь] — лоаца а йIаьха а хул, юкъерча айдаларахи хьалхашкарча мугIарахи я. Бордаза оаз я, дийлача дешдаькъе латте, йIаьха хул, масала: [аь:]ла, б[аь:]ри, л[аь:]ча, м[аь:]же, аьннанд[аь:]; къайлача дешдаькъе латте, лоаца хул, масала: м[аь]кх, м[аь]л, [аь]шк, п[аь]шк, [аь]рдиг, из цхьа фонема я;

[и] – лакхерча айдаларахи хьалхарча мугIарахи йола фонема я. Бордаза оаз я, [и] массе позицешка нийслу, лоаца мара хилац, масала: кI[и]р, м[и]мар, м[и]ска, кI[и]нг, [и]ра, д[и]ра, талгI[и]. тIорм[и];

[у] – бордий, лоаца фонема я. Из лакхерча айдаларахи тIехьашкарча мугIарахи я, массе позицешка нийслу, масала: [y]pxe, [у]зам, д[у]га, [у]ст, н[у]скал, ш[у], б[у];

[о] — бордий, лоаца фонема я. Из юкъерча айдаларахи тIехьашкарча мугIарахи я, [о] яха оаз кхыча грамматически кепашка [ие] яхача дифтонгаца хувцалуш хилча из [уо] яхача дифтонга хьалхара дакъа да, масала: корта – керта, соц – сеца, хувцалуш ца хилча лоаца оаз [о] я, масала: д[о]с – досаца,
дот[о] – дотоца.

ГIалгIай метта деша юкъе оазаша дIалоацача меттигага хьежжа массехк редуцировании оазаш (фонема эршаш) белгалйоал:
[а:], â, æ бе–башха йола оазаш я, маIан къоастадеш, шоайла фонематически духьаллатт уж, масала: цу деш[а:] – деш[â] дакъа: сиха [да:ла] – кинижка [дала], кулгаш дил[æ] – кулг дил[а:]; доккха кх[а:], кх[æ] дац; деш[æ] кинижк[æ], ханнахьа [да:р], гIулакхаш дукха [дâр], цIенош [дâр] сиха хил[æ]р,
[а] – йIаьхеи, â – ахйIаьхеи фонемаш я, масала, д [а:]р — д[â]р;
[а] – яхача фонема эрш æ да, масала: сиха деш[â] – деш[æ] кинижка;
[æ] чIоагIа редуцировании оаз я, юкъерча мугIарахи юкъерча айдаларахи, масала, улгаш дил[æ], сатийна ал[æ];
[э] — бордаза, лоаца оаз я. Из юкъерча айдаларахи хьалхарча мугIарахи латт, масала: I[э]ттIа, [э]ззал.




#Article 67: Миха (102 words)


Миха (я), михаш (я) (, ) — гIаьнаш легача гаьний ваьр я  яхача дезала чура.

ДукхагIа михаш ягIача хьунах эрсий меттала «тополёвник» оал.

Иштта Михий ваьрах я:
Iаьржа миха (тополь черный)
акхтарг (тополь серый)
тал (тополь белолистый)

Михий дахча дайи, кӀайи, кӀаьдеи да, тоадеш хала дац. Михаех шера пайда эца кхоачам беча: каьхат хьадеча бийдал хул, цӀилеторгий мергӀилгаш цунах ю, иштта миха кетарза даьри хургдолаши, фанер дечаи, цхьалха мебели, херха кечалаши, кӀопилгаши дечаи эш. Лоаттам селлар во хиларахи геттара сиха лакхалуш хиларахи михий дахча кӀори, доси долаш леладу.   

ЧӀонакаех шаькъа басар доккха, гӀаьнаех — ӀажагӀа.

Михий цхьаццайолча кепий дургал модз телача нокхарашта лу.




#Article 68: Змеи (116 words)


Зме́и  — подотряд класса пресмыкающихся отряда чешуйчатые. Змеи обитают на всех континентах, кроме Антарктиды и нескольких крупных островов, таких как Ирландия и Новая Зеландия, а также множества мелких островов Атлантического океана и центральной части Тихого океана.

Лихь (ба), лихьарч (да) (эрс. змея, змеи) — ер юкъара термин я уж морг дола деррига дийнаташ чулоацаш / общий термин, включающий всех подобных животных.

Биологе чу лихьарч — текхадийнаташ яхача класса юкъейоагIа кIалтоаба я / В биологии змеи — это подотряд класса пресмыкающихся.

Цу «лихьарч» яхача кIалтоаба юкъебоагIа массехк дезал (семейства). Царех ба:
бIехалаш — гадюки;
текхарга куце — ужеобразные / текхаргаш — ужи;
Iувдаргаш — удавы;
питонаш — питоны;
иштта кхыдараш а.
ХIаьта, дерригаш уж цхьана «лихьарч» да.




#Article 69: Казань (186 words)


Казань (, Казан, Qazan, قزان) - пхьа я Россе чу, Татарстана нанагӀала я. крупный порт на левом берегу реки Волги при впадении в неё реки Казанки. Крупнейший по численности населения город в Приволжском федеральном округе и на реке Волге. Один из крупнейших экономических, научных, образовательных, религиозных, культурных и спортивных центров России. Казанский кремль входит в число объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО.

Исторически столица (центр) Казанского ханства, Казанского царства, Казанской губернии и Татарской АССР.

Город имеет зарегистрированный бренд «Третья столица России».

В 2005 году было отпраздновано тысячелетие Казани.

Казань неоднократно принимала международные соревнования высокого уровня по различным видам спорта, в том числе XXVII Всемирную летнюю Универсиаду в 2013 году, а также ряд матчей чемпионата мира по футболу 2018 года.

В 2014 году в рейтинге сайта о путешествиях TripAdvisor в качестве самых быстро развивающихся туристических направлений столица Татарстана заняла 8-е место в мире и 3-е место в Европе.

В 2017—2018 годах в рейтинге Airbnb Казань заняла 3-е место в рейтинге самых популярных у туристов городов России.

Городской округ граничит с Зеленодольским, Высокогорским, Пестречинским, Лаишевским районами, по акватории Куйбышевского водохранилища — с Верхнеуслонским районом.

Flag of Kazan.svg|Байракх
Файл:Башня Сююмбике с севера.JPG




#Article 70: ТӀонкийнаькъан Хож-Ӏаьлий Абукар (139 words)


ТIонкинаькъан Хож-Iаьла Абукар (Танкиев Абукар Хажалиевич) —  гIалгIай Iилманхо, хьехархо, профессор, философе Iилмай доктор, АСН бокъонца вола доакъашхо.

Ваьв 1939 шера  Мутт-хьал 25 дийнахьа ГIалгIай Курпе.

Оставшись работать в родном вузе, прошел путь от научного сотрудника до доцента. После образования Ингушской Республики в 1993-1994 гг. работает заместителем министра образования и науки республики. С 1994 г. – с момента открытия Ингушского государственного университета, работает на кафедре истории и философии доцентом, а затем и профессором. Кандидат филологических наук, доктор философских наук. Награжден Почетной грамотой Президиума Верховного Совета ЧИ АССР (1986), Почетный работник высшего и профессионального образования РФ. Член Союза писателей РФ, действительный член Академии социальных наук РФ. Перу А.Х. Танкиева принадлежат монографии («Свет народного сознания вайнахов» (1991), «Ингуши» (1996), «Духовные башни ингушского народа» (1997), «Эздел – ингушская этика» (2007) и более 140 публикаций, статьи в академических всесоюзных изданиях и т. п.




#Article 71: Заьзганаькъан Бийсолта Идрис (156 words)


Заьзгнаькъан Бийсолта Идрис () — гIалгIай паччахьалкхен къахьегамхо, ГIалгIай Автономе область  хьакхоллаш хьалха лаьттачарех а ва, цун хьалхара кулгалхо а ва.

Ваьв 1896 шера АгIой 31 дийнахьа Буро-КIала.

Кхелхав 1938 шера Баьцамеа 5 дийнахьа, Шолжа-ГIала тIа.

Заьзганаькъан Бийсолта Идрис къаьнарча гӀалгӀай Барханой тайпара ва. Дá хьалхарча къаман хьехархоех хиннав хьалхарча Наьсарен лоаман ишколе хьехаш. Идриса юхьанцара дешар Наьсарен лоаман ишколе дийшад, тӀаккха Буро тӀарча Хьалхара Бокъонца(реальни) Училище яьккхай.

Лаьцачул тӀехьагӀа Бийсолта Идрис НКВД лагерашка хиннав. 1934-ча шера тушоли бетта кхаччалца Коми АССР НКВД лагерашка воалл. ЦИК СССР Президиума ваӀадаца хьахец. Москоа вода из, бакъда пасспорт ца хилар бахьан долаш дӀатӀаязвац. ТӀаккха Туле а ваха заводе пьанировщик хиле отт.

Заьзганаькъан Идриса боккха болхбаьб ГӀалгӀай автономни области нанагӀала ХӀирашта дӀа ца кхачийтта гӀерташ. Из хиннад керттера цун репресси яра бахьан. 1937-ча шера аьрхӀий бутт болалуча хана ший сесаг Ярыча Жанеттайца юха а лаьца хиннав. 1938-ча шера баьцамеа бутт Шолжа-ГӀалийтӀарча НКВД набахта веннав. ТӀехьагӀа даь хӀама дац аьнна реабелитаци яьй.




#Article 72: Фонд Викимедиа (104 words)


Фонд Викиме́диа (, дIаалар , лоацца WMF) — коммерце йоаца дикаш ду организаци. Цо инфраструктура лоаттаю  дукхача меттала йола краудсорсинга вики-проекташ болх бе вIаштехьа хургдолаш, включая Википедию, Викисловарь, Викицитатник, Викиучебник, Викитеку, Викигид], Викисклад. Царна юкъе я: Викиданные, Викивиды, Викиновости, Викиверситет,  и , а также была владельцем ныне неработающего энциклопедического проекта Nupedia. Фонд является учредителем конкурса «Вики любит памятники». Слово «Wikipedia» является товарным знаком и не может использоваться без разрешения Фонда Викимедиа, как и названия и логотипы других проектов Викимедиа. Какие-либо веб-сайты в Интернете могут использовать слова wiki и (encyclo)pedia или «вики» и «-(энцикло)педия» в своих названиях, однако, они не имеют отношения к проектам Фонда Викимедиа.




#Article 73: Мехках бахар (йиш) (105 words)


ГIоттаргвоацаш метто лаьцар Даькъастенгахьа хьожаш вар
Муръенна тIехкаш цIахьор цар васкета лоIам бар.

Мух хьакхача дIа-хьа теркаш вожар кхераш баьккхача гIа,
Бийсан юкъе хIама дуаш са Iехадеш дейна гIа.
ГIарахошца са ца кходеш лийтар чоте воацаш вар

БIаьшерашка хинна денал халонах вай хийца-м дац.
Вай нахага хинна эздел сага дохаде мегаьдац.
Тахан рузкъах дизад аьлле Iаьржа денош диц ма де.
Вайцар къаьстар дага а лаьце са халкъ шоайла хоттале.

ДагадоагIий шоана тахан вай халкъ мехках даьнна сурт?
Дагаухий шоана тахан вай халкъ мехках даьнна сурт?
Хьийстар къизза лайла тоссаш догIацалуш дисса чурт
Цу ханашка хинна Iоткъал чаккхе йолаш хиннабац.
Мецала десташ денна адам дицадалийта-м мегаргадац.




#Article 74: Йовлой Шахьбота Сулумбик (256 words)


Йовлой Шахьбота Сулумбик () — бусулба дийша саг, ГIалгIай Мехка хьалхара муфти.

Ваьв 1937 шера Мяцхали 24 дийнахьа Буро тIа. Суламбика да — Йовлой Шовхьала Шахьбот молла хиннав, Буро тIарча бусулба наьха тхьамада а хиннав. Цо воI кхеваьв бусулба дин чу. Суламбика даь-даь-да — Йовлой Мовсар–Хьаж, (1841–1919 шш.) хьехам ийца хиннав цIихеза волча шейх Кунта–Хьажагара. Макка хьажол де ваха хиннав XIX бIаьшера шоллагIча даькъе. БIорахой тIема доакъашхо хиннав, иштта 78 шу даьнна волча хана кхелхав Эккаж-Юрта моастагIий юхатохаш.

ГIазакхстанера 1959 шера цIакхаьчача Сулумбик деша эттав Буро тIарча Лоаман-металлурге институте. 1965 шера цу чу тIехдика а де́шаш чакхдоаккх цо дешар «Электромеханика» яхача факультете. ТIехьагIа 1983 шера 46 шу даьннача хана из деша отт Ленинградерча паччахьалкхен хьехархой институте малхбоален факультете «Iарбий мотти литературеи» яхача специальностах. Толамца цига дешар чакх а даьккха Йовлой Суламбик ший дешар дIахо дIадихьар цIихезача гIалгIай бусулба дийша саг Оздой Мухьаммад волча. Цига ийцар цо бусулба Iилма а дешар а.

Суламбик къахьега волавеннав 1961 шера Iаьлий-Юртара юкъерча школе, цига хьехархо волаш болх баьб цо 1963 шу кхаччалца. 1962 шерара денз 1972 шу кхаччалца болх баьб Наьсаре «Оахарганаькъан ГIапура цIерагIа йолча Электроинструмент» яхача заводе. Дукха ца говш цкъарчоа отдела хьаким хул цох, тIаккха завода керттера энергетик а хул. Укхаза Йовлой Суламбика ше хьаяьй керда станок, из бахьан долаш 1967 шера СССР-а министрий совета чу йолча Кхолламийи керда хьаделлача хIамайи гIулакхех йолча комитето цунна деннад автора бокъонах дола тешал. 1972 шера денз болх баьб «Чечингавтодор»-а Наькъа урхале, 1989 шера денз 1994 шу кхаччалца — Наьсарерча Бусулба институте проректор хиннав.

Сулумбик-молла веннав Iаьлий-Юрта 2008 шера Саь-кур 14 дийнахьа.




#Article 75: Мартазанаькъан Мухьаммада Арсамак (138 words)


Ма́ртазанаькъан Мухьаммада А́рсамак () — профессор, филологен Iилмай доктор, ГIалгIай паччахьалкхен университета ректор.

Ваьв Дошалкъий-Юрта АьрхIий 8 дийнахьа 1960 шера.

ГӀалгӀай паччахьалкхен университете болх беш ва бух биллача хана денз. Цига кафедра кулгалхо а, декан а, проректор а хиннав. 2001 шера денз ГӀалгӀай паччахьалкхен университета ректор ва. Филологен Ӏилмай доктор. Профессор (2003). «За заслуги» яха ордени (2004), ГӀалгӀай мехка лоархӀаме гра́мотеи (Почетная грамота Республики Ингушетия) яьккхай. ГӀалгӀай мехка Ӏилман балхах дукха дика хIамаш карагIдийна Iилманхо ва (Заслуженный деятель науки Республики Ингушетия). Россе Федерацен ЛакхагӀареи профессионалийи дешара лоархӀаме болхло ва. «ГӀалгӀай оазаран антологи. ХХ бӀаьшу» яхачунни (Антология ингушской поэзии. ХХ век) (2006), «Даькъастен къамай литературан антологи. 1 Том» («Антологии литературы народов Северного Кавказа. Том 1») (2003) яхачунни ралс кийча а яь арахийцай. Цхьацца йолча монографен да ва: «Идеология и художественный мир деревенской прозы» (2006), «Борис Можаев. Эволюция творчества» (2006).




#Article 76: Арапхананаькъан Марем (172 words)


Арапхананаькъан Марем () — Россе Федерацен Турпал. Из совгIат цунна деннад 2003 шера Этинга 3 дийнахьа (кхелхачул тIехьагIа). ГIалгIай Мехка Шолжа шахьара берий беша хьехархо хиннай. Къаман гIалгIа я.

Яьй 1963 шера Бекарга 20 дийнахьа Оалкама. 1981 шера ше яьхача йоалла школа яьккхай. 1996 шера денз болх беш хиннай Галашкарча берий беша. 

Сесага цӀогӀарч хеза мáр араваьнна хиннав. Кхалсаго баге ӀотӀакъовларгйолаш къонахá герз тӀахьекха хиннад гӀаьрахоша. Марем  лораве дагахьа ший мара  духьала Ӏоэттай, цига автомат ялийтай тӀемахочо. 

Арапхананаькъан Марема даь гӀулакх бахьан долаш тӀемахой тоаба лáцéи соцаéи аьттув баьннаб. Цар цкъа топ ца йоалийташ сатийна уллаш йола юрт хьаяьккха лаьрхӀа хинна уйла йохаяь хиннай.  Ший вахарах хадаш юртарча нáxá кхерам тӀабоагӀалга дӀахайтад цо. Арапхананаькъан Марема цӀий Ӏоухаш ший мараи бераштеи хьалхашка еннай. 

ГӀалгӀай мехка-да Заьзганаькъан Мурата амарца денал дола кхалсаг Россе Федерацен Турпал яха звани еннай.

Указом Президента Российской Федерации N 598 от 3 июня 2003 года за мужество и героизм, проявленные при исполнении гражданского долга, Арапхановой Марем Ахметовне присвоено звание Героя Российской Федерации (посмертно).

Арапхананаькъан Марем цIерагIа я Магасера берий  беш.




#Article 77: Красная книга (1118 words)


Кра́сная кни́га — аннотированный список редких и находящихся под угрозой исчезновения или исчезнувших животных, растений и грибов.

Красная книга является основным документом, в котором обобщены материалы о современном состоянии редких и находящихся под угрозой исчезновения видов растений и животных, на основании которых проводится разработка научных и практических мер, направленных на их охрану, воспроизводство и рациональное использование.

В Красную книгу заносят виды растений и животных, которые постоянно или временно растут, либо обитают в естественных условиях на определённой территории (преимущественно территории отдельно взятой страны), и находятся под угрозой исчезновения. Виды животных и растений, занесённые в Красную книгу, подлежат особой охране на всей отдельной взятой территории, которую охватывает конкретное издание Красной книги.

Красные книги бывают различного уровня — международные, национальные и региональные.

Международный союз охраны природы (МСОП) в 1948 году объединил и возглавил работы по охране живой природы государственных, научных и общественных организаций в большинстве стран мира. В 1949 году в числе первых его решений было создание постоянной Комиссии по редким видам (). Её задачами было изучение состояния редких видов растений и животных, находящихся под угрозой исчезновения, проведение разработки и подготовки проектов международных и межнациональных конвенций и договоров, составление кадастров подобных видов и выработка соответствующих рекомендаций по их дальнейшей охране.

Основной целью Комиссии было создание всемирного аннотированного списка (кадастра) животных, которым по тем или иным причинам угрожает вымирание. Председатель Комиссии Питер Скотт предложил назвать данный список Красной книгой () для того, чтобы придать ему ёмкое значение, так как красный цвет символизирует собой также среди прочего и опасность. Красную книгу МСОП часто называют Международной красной книгой. Данное название использовалось в отечественной научно-популярной литературе времён СССР.

Первое издание Красной книги МСОП вышло в свет в 1963 году. Это было «пилотное» издание с небольшим тиражом. В два его тома вошли сведения о 211 видах и подвидах млекопитающих и 312 видах и подвидах птиц. Красная книга рассылалась по списку видным государственным деятелям и учёным. По мере накопления новой информации, как и планировалось, адресатам высылались дополнительные листы для замены устаревших.

Три тома второго издания книги вышли в 1966—1971 годах. Теперь у неё был «книжный» формат (21,0 × 14,5 см), но, как и первое издание, она имела вид перекидного толстого календаря, любой лист которого мог быть заменён новым. Книга по-прежнему не была рассчитана на широкую продажу, она рассылалась по списку природоохранным учреждениям, организациям и отдельным учёным. Количество видов, занесённых во второе издание Красной книги МСОП, значительно увеличилось, так как за прошедшее время была собрана дополнительная информация. В первый том книги вошли сведения о 236 видах (292 подвидах) млекопитающих, во второй — о 287 видах (341 подвиде) птиц и в третий — о 119 видах и подвидах рептилий и 34 видах и подвидах амфибий.

Постепенно Красная книга МСОП совершенствовалась и пополнялась. В третье издание, тома которого начали выходить в 1972 году, были включены сведения уже о 528 видах и подвидах млекопитающих, 619 видах птиц и 153 видах и подвидах рептилий и амфибий. Была изменена и рубрикация отдельных листов. Первая рубрика посвящена характеристике статуса и современного состояния вида, последующие — географическому распространению, популяционной структуре и численности, характеристике местообитаний, действующим и предлагаемым мерам по охране, характеристике содержащихся в зоопарках животных, источникам информации (литературе). Книга поступила в продажу, и в связи с этим был резко увеличен её тираж.

Последнее, четвёртое «типовое» издание, вышедшее в 1978—1980 годах, включает 226 видов и 79 подвидов млекопитающих, 181 вид и 77 подвидов птиц, 77 видов и 21 подвид рептилий, 35 видов и 5 подвидов амфибий, 168 видов и 25 подвидов рыб. Среди них 7 восстановленных видов и подвидов млекопитающих, 4 — птиц, 2 вида рептилий. Сокращение числа форм в последнем издании Красной книги произошло не только за счёт успешной охраны, но и в результате более точной информации, полученной в последние годы.

Работа над Красной книгой МСОП продолжается. Это документ постоянного действия, поскольку условия обитания животных меняются и всё новые и новые виды могут оказаться в катастрофическом положении. Вместе с тем усилия, предпринимаемые человеком, дают хорошие плоды, о чём свидетельствуют зелёные её листы.

Вторая ветвь «бифуркации» идеи Красной книги — появление совершенно новой формы информации о редких животных в виде издания «Красных списков угрожаемых видов» (). Они выходят также под эгидой МСОП (Международный Союз Охраны Природы), но официально и практически не являются вариантом Красной книги, не аналогичны ей, хотя и близки к этому. Такие списки опубликованы в 1988, 1990, 1994, 1996 и 1998 годах. Издание осуществляется Всемирным центром мониторинга окружающей среды в Кембридже (Великобритания) при участии более тысячи членов Комиссии по редким видам МСОП.

Структурную основу новой системы образуют два главных блока:
а) таксоны, находящиеся под угрозой исчезновения и б) таксоны низкого риска (LC).

Первый блок подразделяется на три категории:

Эти три категории и являются основными, предупреждающими о серьёзности утраты представителей таксона в недалёком будущем. Именно они и составляют основной массив таксонов, заносимых в красные книги различного ранга.

Второй блок включает представителей, не относящихся ни к одной из категорий первой группы, и состоит из следующих категорий:

Ранее в этот блок также входил статус таксонов, зависимых от усилий по сохранению (CD, от ), но с 2001 года этот статус более не присваивается — некоторые таксоны были переклассифицированы как таксоны, близкие к уязвимому положению (NT), для некоторых переклассификация ещё не произошла и статус сохраняется.

Несколько особняком стоят ещё две категории, не имеющие непосредственного отношения к проблемам охраны:

Также имеются две категории для таксонов, у которых статус не опередён:

Красная книга МСОП, как и Красные листы, не является юридическим (правовым) документом, а носит исключительно рекомендательный характер. Она охватывает животный мир в глобальном масштабе и содержит рекомендации по охране, адресованные странам и правительствам, на территории которых сложилась для животных угрожающая ситуация. Эти рекомендации неизбежно, именно вследствие глобальности масштабов, носят самый общий, приблизительный характер.

В отличие от большинства Красных книг как мировых, так и национального уровней, занесение видов в Красную книгу России, Беларуси, Украины, Молдовы и других постсоветских стран автоматически влечёт за собой возникновение законодательной защиты для данных видов. Поскольку Красные книги в постсоветских странах являются юридически значимыми документам, и практическими руководствами и инструментами для защиты редких видов. В подобных же изданиях других стран внесение видов в Красную книгу всегда не означает взятие его под охрану государства.

В Польше, как и во всем Евросоюзе, действует наднациональное европейское законодательство, предусматривающее дополнительные способы охраны биологического разнообразия. Красные книги Польши при этом являются только научными справочно-популяризаторскими изданиями, не имеющими юридического статуса и содержащими информацию о редких видах: то есть, законодательной защиты редких и исчезающих видов, согласно Красной книге Польши, не предусмотрено.

В США Красной книги как таковой нет, её заменяет Закон «Об исчезающих видах», принятый в 1973 году. Согласно ему запрещается строительство любых сооружений, если будет доказано, что в результате этого будет уничтожено место обитания редкого вида. Другое отличие закона заключается в том, что если виды, подлежащие охране, трудно различаются между собой, то обычные виды, похожие на редких, также подлежат охране. Закон запрещает торговлю редкими видами, а также предоставляет США возможность поощрять, в том числе финансово, иностранные государства предпринимать меры по охране редких видов.




#Article 78: БIаьшу (109 words)


БIаьшу (бIаьшаре) (Век, столетие) — ражачара боаца хáн дистара боарам ба, 100 шера́ нийса. Итт бIаьшерах латт эзаршу.

Согласно григорианскому календарю, I век н. э. начался 1 января 1 года и закончился 31 декабря 100 года. II век начался в 101 году, III век — в 201 и т. д. Последний год века начинается с номера этого века (например, 2000 год — последний год XX века). Поэтому, если основываться на летосчислении по григорианскому календарю, неверно распространённое утверждение о том, что XXI век и 3-е тысячелетие начались 1 января 2000 года; на самом деле это произошло 1 января 2001 года. Кроме того, в этой системе нет «нулевого века»: после I века до н. э. начался I век н. э.




#Article 79: Ков:Ислам/Аят (127 words)


اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ۚ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ۚ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ ۚ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ ۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ ۚ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ۖ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا ۚ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ

АллàхI. Цхьаккха даьла вац Из воацар. Дийна ва Из, массадола хIама оттадеш ва. Таркхетаро, набаро лàцац Из. Лаьттеи сигаленашкеи мел дола хIама карадолаш ва Из. Цхьаккха вац шафаIат дергдолаш АллàхIà гарга Цун пурамца мара. Ховш ва Из царна хьалхардар, царна тIехьардар. Цун Iилман цхьаккха хIамà го бац цар, Цунна лайначоа мàра. Цун Iилмо го баьб сигаленаштеи лаьттани. Уж лорае хала дац Цунна. Ше Лакхавар ва Из, Ше Веза-Воккхавар ва.




#Article 80: Хронологе таблица (105 words)


Карарча хана юкъара тIаийцачох Айлама 13,5 млрд совгIа шу да, хIаьта Лаьттанна — 4,5 млрд гаргга шу даьннад.

ДукхагIа йолча паччахьалкхенашка тIаийца лелаеш я ЖIаргахой заман ларда тIа латта хронологи (лоацца цунах оал «вай зама» (наша эра) — из дIайолалуш я Иисус Христос (бусулба дингахьа Iийса Пайхамар) ваьв аьнна хеталуш долча денгара).

Йозон хьасташа хьаяхачох эггара тешшамегIа (хIара шу нийса оттаделлал) белгалдаха вIаштехьа да вай замал хьалха (до н. э.) 900 шера IотIакхаччалца дола таьрахьаш. Массехк иттшу мара нийса оттаде аьттув а боацаш белгалдаха вIаштехьа да вай замал хьалха 3 эзар шера IотIакхаччалца. Кхы а хьалхагIа хинна хIамаш (50 эзар шера хьалха) белгалдоах радиоуглеродни анализаца, цул а къаьнагIа дараш — кхыйолча физически методашца.




#Article 81: Паччахьалкхений мугӀам (137 words)


Паччахьалкхений мугӀам (эрс. список государств) 

Карарча хана Цхьанкхийттача Къамий Организаце лоаттама юкъейоагIаш 193 паччахьалкхе а я (паччахьалкхе-доакъашхо), кхо паччахьалкхе-зовр а я. Ватикани, Паччахьалкхе Палестинеи Мальтера ордени халкъашта юкъера бокъон субъекташ лоархIаш а я, Цхьанкхийттача Къамий Организаце Генеральни Ассамблеяй даим бола зовраш а ба, амма Цхьанкхийттача Къамий Организацен (ООН) доакъашхой бац.

Цхьа иттех паччахьалкхен образовани я боккъонца ший лоIаме паччахьалкхенаш а йолаш, шоай доазона тIа урхал а деш, амма кхыча паччахьалкхенаша могаяь а йоацаш е тоъал паччахьалкхенаша могаяь йоацаш (масала, ООН-а юкъевахарг цу чура ерригача паччахьалкхений 2/3 да́ькъо могадар эш).

Дуне тIа дукха регионаш я шоай лоIаме паччахьалкхе хилар могадар даккха гIерташ.

Цхьабакъда дуне тIара паччахьалкхенаш нийсъе йоагIац цхьаккха доазув а доацаш, е тархьара е этнически легитимность а йоацаш йолча виртуальни паччахьалкхенаш.

Государства, признанные хотя бы одним государством — членом ООН):

Образования, имеющие постоянное (коренное) население и собственное гражданство.




#Article 82: Оахарганаькъан Элмарза ЧхьагӀа (322 words)


Оа́харгана́ькъан Э́лмарза Чхьа́гIа () — хьалхара гIалгIай Iилманхо, этнограф, краевед, юрист.

Ваьв 1850-ча шера села 10-ча дийнахьа Фуртоуге. Да — Оахаргнаькъан Элмарз, ЖӀайрахой шахьара хьалххо. Нана — Хаматхананаькъан хиннай. Элмарза дезале воӀал совгӀа йиъ йоӀ хиннай.

ДукхагӀа мел болча лоамарой интеллегенташ деша баьгӀача Ставрополя гимназе дешаш хул зӀамига саг. Дукхача гӀалгӀаша Ӏилма ийца моттиг я из: Оахарганаькъан С., Базоркъо А., Далганаькъан А-Г, Бекбузаранаькъан И., Дахкилганаькъан П., Малсаганаькъан К., кхыбараш а.

Гимнази яьккхача, лазар бахьан долаш ши шу Даймехка даьккхад (1868-1870 шераш) ЧхьагӀа. Цу юкъа багахбувцамаи этнографени материал гулаяьй, ишта дӀаболабеннаб цун литературни болх.

Цун балхашка лоаман эйлашкара боккхийча наха даь къамаьлаш да. Царех хӀаравар барайтталагӀча бӀаьшера хиннача гӀалгӀай культура Ӏадатай теш хиларал совгӀа, вурийтталагӀча бӀаьшераех дола даьшкара дувцараш хезá хиннав. Царгара хьа а ийца цо дӀаяздаьд: вахара кеп, оаламаш, мифаш, Ӏадаташ, шира текхамаш, юкъара бокъонаш, ритуалаш, цӀайнаш, гӀалгӀай къаман этногенетикай дувцараш. Цул совгӀа Оахарганаькъан ЧхьагӀас гӀалгӀай Наьртий эпоса элементашта хьалхара сурт оттадаьд, масала, цо техкад ткъестлагӀча бӀаьшера а тӀехьа гӀалгӀаша дикача оагӀорахьа саг белгалвоаккхаш хилча «Нарт санна ва из!» оалаш хинналга.

ТӀехьагӀа, цун балхаш юха арахийца хиннад «Ингуши» (ГӀалгӀай) (1996) яхачеи, «Чах Ахриев. Избранное» (Оахарганаькъан ЧхьагӀа. Хержараш) яхачеи дешаргаш тIа. ЧхьагӀа кхолламех, из дийна волча хана, пайда ийбаьб дукхача Кавказ тохкаш болча Ӏилманхоша, археологаша, этнографаша, россе юристаша: Леонтович И. Ф., Далгат К. Башир, Ковалевский М. М. кхычара а. Цунна тӀатовжаш хӀанз а тӀехьа диссертацеш язъю.

Могашал во хилар бахьан долаш ше балхара дӀаваьккхача Буро тӀа цӀавенав 1912 шера Михий 28 дийнахьа. 1914 шера Тушол 29 дийнахьа диабетах веннав. ДӀавеллав ший ваьча юрта Фуртоуге.

ДӀахо гӀалгӀай социале-эконимикай вахарцара болх дӀабехьаб Базоркъо Муртуза Мурада, Далганаькъан Эдал-Гире, Тутайнаькъан Албаста, иштта кхыча Ӏилманхоша а.

Цун йоӀ Нинас хьаяхачох, ЧхьагӀа чӀоагӀа айхьеи Ӏимерзеи йистхила оамал йолаш вар, дош аргдолаш, веларгволаш. Оахарганаькъана цӀагӀа дукха дешаргаши, газеташи, тептараши гулдаь хиннад. ЧхьагӀа́ дукхагӀа везаш хинна оазархо — Некрасов Н. А..

Оахаргнаькъан ЧхьагӀас саг йоалаяь хиннай — Базоркъо Мочкхий йоӀ — Аза. Цар шинне 5 дезалхо хиннав — 3 воӀи 2 йоӀи:




#Article 83: Дикача уйлаца пайда эцар (171 words)


Дикача уйлаца пайда эцар е дикача уйлаца леладар (, ) — бокъоний доктрина я Хетта Америкера Штаташка. Цо сурт оттаду кхоллама произведений авторашта низамо луш къаьстта йолча бокъонна доазув тохара́. Цу доктрино могаду, нагахь санна цхьацца белггала дола бехкамаш кхоачашдой, автора бокъоно лорадеш дола материалах лоIаме пайда эцар. Термин  Хетта Америкерча Штаташка мара лелайиц, цхьабакъда англосаксонски бокъон раж йолча паччахьалкхенашка лелаю цунах тара йола термин — «дог цIена долаш леладар» (честное использование, fair dealing).

Дикача уйлаца пайда эцар хилийта йиш я автора бокъоний доалахочунгара цхьаккха а даьккха пурам доацаш, амма из хила деза «Iилма а пайдане исбахьаленаш а дегIадоаладар» духьа (ХАШ Конституцен 1-гIча статьяй 8-гIча раздела 8-гIа пункт). Из тара дац авторий бокъоний объектах пайда эцара́ официальни (частни е публични) лицензи яларах. Дикача уйлаца пайда эцача хана авторий бокъонашта тохаш дола доазув () тох йоах дош лоIаме хилара духьа а, США Конституцен Хьалхарча тоадара́ тIатайжа́ из деш хилар бахьан а. Иштта цу доктрина новкъосталца баланс лелаю произведенен доалахочунна хьашташтеи (интересы правообладателя) цу произведенен социальни а культурни а лоархIам эшаш йолча юкъарлен хьашташтеи юкъе.




#Article 84: Россе импери (106 words)


Россе импери () —  шера денз 1917 шера Саь-кура гӀовттам хиларца Россе республика хьакхоллалца хинна йола паччахьалкхе я.

Импери хьакхайкаяьй  шера ГӀинбухера тӀом чакхбалларца сенатарий дехарца эрсий паччахь Петра I «Ерригача россе император» яха титули «Даймехка да» яха титули тӀаэцарца.

Россе импере нанагӀала 1921-1928 шерашкеи 1730-1917 шерашкеи Санкт-Петербург хиннай (1914-1917 «Петра-Пхьа» аьнна цӀи йолаш) 1728-1730 шерашка Москоа хиннай.

Россе импери иллай Малхболерча Европеи, ГӀинбухерча Азеи, Юкъерча Европеи ГӀинбухерча Америкеи (1867 шу кхаччалца)

Россе импери  лаьтта дукхалах кхоалагӀа хиннай адамлен тархьарах мел хиннача паччахьалкхенашта юкъе (Британий имперени Моалой исперени тӀехьа).

Импере да — Ерригача Россе император, цхьаккха тайпа духьале йоаца абсолюте доал долаш хиннав (1905 шера манифест арахецалца)




#Article 85: Беканаькъан Султана Хьамзат (465 words)


Бе́канаькъан Су́лтана Хьамза́т (Беков Хамзат Султанович) — лор, оазархо, йоазонхо, композитор. Парижерча госпитало-университетий юкъарчений доктор-атташе яха статус йола лор ва. Ференгий мехка визза бӀорахо ва.

Ваьв 1973 шера Баьцамеа 25 дийнахьа Наьсаре, ГIалгIай Республике.

ЗӀамига волча хана денз иллешцара гӀулакх дезаш, ференгий культураца чам болаш хиннав, ше лор хулилга сатувсаш а хиннав. 24 шу даьннача хана Москоара Пирогова цӀерах йола Россе Паччахьалкхен Лорий Университет цӀеча дипломаца йоаккх. ДӀахо Франце Посольствос оттаяьча къамашта юкъерча культурай конкурсе да́къа лоац ференгий меттала. ТӀаккха Париже вода специализаци яккха эзар сага юкъе конкурсе да́къа ла́ца. Цига а чакхвоалл. Цигга Беканаькъанчо шерача профила лорал ду, ший болх Дарбанче-Университеташка лелабеш 10 шу совгӀа ха йоаккх дарбан гӀулакхи хьехари цхьан дӀахьош. Цхьацца шерашка лоархӀаме йолча Ваграм авеню тӀа (avenue de Wagram) частни болх лелабаьб ший ший кабинете. ТӀехьарча шерашка цхьан компане чу лор-эксперт волаш дукхача Ференгий мехка пхьанашкеи регионашкеи лийнав лорий учреждений белха овсарал алсамйоаккхаш. Хьамзата тӀадиллачох иштта дарбан ралсаш къамани европайи нормативах йолаяри, хургболча лорашка хьежари, тайп-тайпара лазараш дола унахой лелабари хиннад. Шийна тӀа мел дожадаьр лакхача дарже кхоачашдеш а хиннав. Балха-новкъосташкареи лорий учреждений администрацешкареи дукха баркал оала грамоташ ихад Хьамзата.
Цун Ӏилман балхаш къамашта юкъерча лорий тептарашка арадийнад, царна юкъера белггала да «Къавалара механизмаш», «Ауто-иммунни нейтропени».

А в июне 2016-го года, выиграв Конкурс Французской поэзии в Париже, издаётся его сборник стихов под названием  Reflet,  Отражение.
В 2014-м году, Глава Республики Ингушетия, Юнус-Бек Баматгиреевич Евкуров, награждает Хамзата Бекова, почётной грамотой  За развитие и укрепление межконфессиональных и международных отношений между Республикой Ингушетия и Францией. В декабре 2017-го года вручает ему «Юбилейную медаль 25-ти летия образования Республики Ингушетия» за вклад в области медицины, литературы, поэзии и музыки.

Также, Хамзат Беков, продолжает писать романтические баллады для фортепиано. Его лучшие произведения в нотах готовятся к изданию в России. Он композитор музыки всем полюбившейся песни Лемы Нальгиевой  Лорае Нана которая стала миллионным просмотром на Ютубе в 2016-м году. Композиция ставшая первой в ингушской эстраде, получившей миллионное признание. Произведения Хамзата Бекова распространились в странах Европы в 2016 году: Франции, Бельгии, Швейцарии, где стоит отметить одну из ярких пианисток международного уровня, Яху Бахмадову, интрепретирующую композиции Бекова на многочисленных концертах в Европе и России. В мае 2016 года, Хамзат Беков записал в Париже диск, где исполняет на фортепиано лучшие из своих композиций.
Планирует выпустить сборник стихов-катренов на русском языке в 2020 году. Тe кто знакомы с его четверостишиями, называют Хамзата Бекова - ингушским Омаром Хайямом.

В данное время Хамзат Беков готовит к выпуску научно-популярную книгу на французском языке трактующую вопросы механизмов старания и борьбы с ними, а также перфекционируется в своих новых специализациях по Противовозрастной и Эстетической Медицине в Париже. Защитил две научные работы в Парижском Университете ( UPEC) на тему « Теломеры». Является международным конферансье по противовозрастной медицине и часто приглашается в качестве лектора в разные страны мира.
Автор :  ( перевод с французского языка. Официальный сайт издательства www.publibook.com)




#Article 86: Синоним (таксономи) (109 words)


Сино́нимах биологе таксономе чу оал цхьан биологе таксонах йоахача шин а шиннел дукхагIа а йолча цIерах. «Синоним» яха дош хьахиннад укх шин дешаех:  «цхьана» +  «цIи».

Линней Карла 1753 шера денз, цун Species plantarum («БаьцовгIий кепаш») яха болх арахийцача хана а, цул тIехьагIа а, бархI эзар гаргга кепа цIераш техкай. Царех дукхагIа яраш ца хувцалуш таханарча хана а лелаш я. Дале а деце а таксонех декъадалар а таксоний цIераш а абсолютни яц. ЦIерий раж ха дIа мел йода хувцалуш я Iилма хувцадаларга хьежжа. Из бахьан нийслу дуккха синонимаш — тхьовре йовзаш йолча таксоний шоллагIа цIераш. Цу цIерий массал алсамъювлаш я тахан а. Цхьа долча бесаех массехк итт синоним йоалаю.




#Article 87: ГӀалгӀай автономе область (140 words)


ГIалгIай автономе область — лаьттан-административни да́къа да РСФСР-е. ГIалгIай автономе область 1924—1934 шерашка хиннай.

Юкъарче — Буро.

ГӀалгӀай автономе область вӀашагӀъеллай Лайчилла 7 дийнахьа 1924 шера, дӀаяьккха хиннача Лоаман АССР-а ГӀалгӀай къаман гомах. Керттера пхьа областа́ юкъе ца йода автономни Буро оттаяьй, бакъда Буро иштта ГӀинбухе-ХӀирий автономе областа а керттера пхьа хиннай. 

АьрхӀий 16 дийнахьа денз ГӀалгӀай автономе область Даькъастен края юкъе хиннай.

АгӀой 15 дийнахьа 1934 шера ГӀалгӀай АО Нохчий автономе областах дӀа а хетта Нохч-ГӀалгӀай автономе область вӀашагӀъеллай.

Эггара хьалха кхаь шахьара екъалуш хиннай: Ачалкхен (Дола-Коа), Лоаман (Ахки-Юрт), Наьсарен (Наьсаре)

Мутт-хьал 8  дийнахьа 1926 шера Ачалкхен шахьарах Дола-Ковна шахьар хьаяьй, хӀаьта Лоаман шахьар йийкъай: Галашка шахьараи ГӀалме шахьараи.

Иштта, 1931-ча шера АьрхӀий 1 ден хьалах областа юкъе йодаш йиъ шахьар хиннай:

Ерригача союзе 1926 шера хиннача хьисап деш нах дIаязбарах ГIалгIай областе 75 133 саг ваьхав.

Къамий лоаттам иштта хиннаб:




#Article 88: КъорӀа (123 words)


КъорIа (  — аль-К̣ур’а̄н ; ) — бусалба супа йоазув. «КъорIа»  яха дош  укх Iарбий дешаех хьадаьннад: «хьахозаш дешар», «хьехам»(Коран, 75:16-18). Из Iодоссадаьд Мухьаммад Пайхамарага Джабраил малайка гӀолла.

КъорӀа вӀашагӀделлад Зейд ибн Сабит хьалха а волаш Абу Бакр ас-Сиддикъаи и Ӏумар ибн аль-Хьатттабаи амарца. ЦаӀ мара йоаца нийса эрш (версия) аьнна дӀачӀоагӀъяьй кхоалагӀча халифас  Ӏусманас.

Согласно мусульманской традиции, передача Корана была осуществлена через ангела  и длилась без малого 23 (точнее 22, с 610 по 632 год) года, а первое откровение Мухаммед получил в возрасте сорока лет, в Ночь могущества (месяц Рамадан). Коран был записан со слов пророка Мухаммеда его сподвижниками.

В исламских странах Коран, вместе с Сунной — словами и делами пророка Мухаммада, переданными в хадисах, — служит основой законодательства, как религиозного, так гражданского и уголовного.




#Article 89: Метташ дIа ца довлаш дисара даржаш (248 words)


Мотт дIа ца боалаш хилара дарж (, ) — ЮНЕСКО-с «Байна дIабала кхерам тIалатташ болча дунен меттай атласа» чу юкъедаьха долча метташта луш йола оценка я. Из оценка 9 критери лора а еш ю, царех лоадамегIа яр я мотт ноахалагара ноахалага дIалуш хилар.

Как видно, абсолютное число носителей не играет существенной роли: например, на острове Питкэрн менее 100 носителей местного креольского языка, отнесённого к уязвимым, в то время как язык дурува, имеющий в Индии более 50 тысяч носителей, отнесён к находящимся на грани исчезновения. Гораздо важнее, насколько хорошо язык передаётся следующим поколениям, что наиболее очевидно из количества детей, на нём говорящих, а также из среднего и минимального возраста говорящих.

Согласно атласу, на территории России под угрозой находится 116 языков.

Сохранение всех, даже малораспространённых языков, очень важно как с точки зрения сохранения культурного разнообразия человечества, так и с научной — многие исчезающие языки ещё плохо описаны лингвистами (иногда даже почти не описаны) и представляют большой интерес для сравнительно-исторического языкознания, этнографии, и этнологии, культурной антропологии.

Примером такого языка является вымерший, но возрождаемый, эякский язык — исследование его фонетики лингвистом Майклом Крауссом привело к появлению гипотетической языковой семьи на-дене.

Работая над восстановлением мертвого вавилонского языка в 2018 году лингвисты Кембриджского университета сняли короткометражный фильм «Бедный человек из Ниппура», герои которого говорят исключительно на вавилонском языке, распространенном ранее в странах Месопотамии. Работая над проектом, учёные университета восстановили исчезнувший язык вплоть до особенностей произношения тех или иных его звуков.

На важность сохранения языков мира указывает и то, что 2019 год объявлен Международным годом языков коренных народов.




#Article 90: Конго-хий (102 words)


Конго-хий (Заи́р, Луала́ба) — Юкъерча Африке дода хий да. ДукхагIча даькъе Iододаш да Демократе Конго Республике (иштта цхьацца йолча моттигашка Конго Республикацеи Анголацеи долча гIайна тIагIола Iодод из). Африке Конго-хий эггара дукхагIа хий дола хи-тоатал да, хIаьта дIоахалага диллача шоллагIа да. Дуне тIа эггара дукхагIа шийна чухьа хий долча хи-тоаталах шоллагIа да из Амазонкайна тIехьа (цхьан шера 1318,2 км³ хий Iоух цу чу гIолла, цхьабакъда из 5 (пхезза) кIезигагIа да Амазонкай долчул). Цул совгIа Конго-хий дуне тIа эггара кIоаргагӀа дола хи-тоатал да. Лакхахьа из IодоагIача (Кисангани яхача пхьан магIахьа) цун цIи я Луалаба. Экватора́ шозза тIехдувлаш до́дача хишта юкъера эггара доккхагIа да Конго-хий.




#Article 91: Ӏарам-хий (137 words)


Iарам-хий е Кисти-хий (, ) — ГIалгIай Мехка Лоаман шахьаре  дода хий да. Тийрках дIакхеташ хий да. ДIоахала 28 км да. Хий хьагулалуча бассейна майда — 298 км² я.

Iарам-хийи, Шолжа-хийи, Эс, Фортеи ГIалгIай Мехка керттера дола до́да хиш да. Цар юкъара бассейна майда 3073 км² я.

Ӏарам-хий ДжӀайрахьа чӀоже гӀолла дода. «Арджел», «Юкуруломдуе» яхача довкъашта юкъерча шанашкара доагӀ. ГӀинбухе-малхбузехьа дийхка-дакха орца гӀолла додаш, хи-тоаталаш дуз. Хин даьрже 551 ум гаьна улл Тийрка аьттача бердаца. Керттера приток — Шондон — аьрдехьара кхет.

Ӏарам-хи тӀа Олг тӀеи, Лаьжги, шахьар юкъ йола ДжӀайрахьи латт.

Россе паччахьалкхен хин реестра дарашта тӀатайжача Малхбузерча-Къаспий бассейний гома юкъебод, хин-боахаман дакъа — Эрсичен Гуржехьецара гӀайнашта тӀара дола а денна (Урсдон) яхача додача хих кхетталца дола Тийрк(Ардон ца лоархӀаш). Хин додача хин бассейн — Идалаи Тийркаи юкъеоа Къаспий форда бассейна дода хиш. 
Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020000212108200003039.




#Article 92: Фусаш (119 words)


Фуса (я) ( — дохьаш) — алхха дийна долча оагилгашка я́хаш (юхахьахулаш) а йола, ше оагилгаш доацаш а йола, инфекционни агент. Вирусаша моллагIча тайпара йола организмаш толхаю, бацовгIашкареи дийнаташкареи денз еннача нӀанкӀигашкеи архейшкеи кхаччалца (нӀанкӀигий фусах нӀанкӀигафагаш оал). Цул совгIа Iилманхошта кораяьй кхыйолча фусашта йисте мара репликаци ца ю фусаш (царех фусаш-сателлиташ оал).

Дийната́ е сага́ фуса инфекце чуяьлча иммунитето жоп лу цунна (иммунитета жоп), цо дIайоаккх лазар хьоадеш йола вирус. Иштта иммунитетагара жоп далийта йиш я, къаьстта цхьан фуса́ духьала йола иммунитет а йолча вакциний новкъосталца. Цхьабакъда, цхьайолча фусий ( царна юкъе адамий иммунодефицита фуса а (ВИЧ), вирус йола гепатит хьоадечун а) аьттув боалл цу иммунитето луш долча жопах кIалхаръювла, хронически лазар а кхетийташ. Антибиотикаша цхьаккха а хIама диц фусашта.




#Article 93: Архитектура (170 words)


Архитекту́ра, е тIого́взал — гIишлоштеи кхыйолча хьалъяьча хIамаштеи проект яра а хьалйоттара а исбахьалеи Iилмеи да. Иштта «архитектура» оал сага́ ва́ха а ле́ла а гонахьара моттиг хулийташ долча ерргича гIишлонехи кхыйолча хьалъяьча хIамаехи.

Архитектура чу вIаший дувзаденна да объектий тайп-тайпара белгалонаш: функциональнии (декхар а, пайда а), техническии (чIоагIа хилар а, дукха ха йоаккхарг хилар а), эстетическии (хозал), иштта цар массане исбахьален маIани. Архитектуран исбахьален маIан а специфика а эггара дикагIа белгалъеш я классика лоархIаш йола Витрувий триада: ЧIоагIал, Пайда, Хозал (лат. Firmitas, Utilitas, Venustas).

Архитектура белхаш каст-кастта исбахьален кхолламаш морг а, культурни е политически символаш морг а лоархI. Тархьара цивилизацеш белггала я шоай архитектурни карагIдаьннарашца (толамашца). Юкъарлен вахарца ювзаенна йола функцеш Iалашъе вIаштIехьа доалийташ я архитектура. Бакъда, архитектура хьакхолл наьха торонагеи хьашташкеи хьажжа́.

Архитектураца ювзаенна халкъашта юкъера эггара лакхера йолча наградех я Притцкеровски преми. ХIара шера архитектура областе тIехдика толамаш дахарах луш я из преми.

ГIалгIай метта хьалдоттара исбахьале белгалдеш ший дош долаш да: «тIого́взал» («тIо» + «го́взал»). Юххьанцара иштта оалаш хиннад кхерах хьалдоттар, хIаьта из белха-говзал лелаечох «тIого́взанча» оалаш хиннад.




#Article 94: Сипсой-ГӀала тIа — Галашка нах дӀа-хьа кхувлача автобуса чу цIи ялар (303 words)


Сипсой-ГӀала тIа — Галашка нах дӀа-хьа кхувла автобуса чу цIи ялар хиннад 1994 шера Тушол 24-гIча дийнахьа. Шовзткъе виъ саг цӀералла ваьга веннав цу дийнахьа.

ЦӀи Наьсарех 25 км гаьна яьнна хиннай наькъахоех йизача рейсашта лелаш хиннача «ПАЗ» автобуса чу. Ткъаь цхьайтта саг цуссахьате веннав, хӀаьта 28 саг хала волаш ГӀалгӀайчени ХӀирийчени дарбанчешка боалабаь хиннаб. Зе хинначарна гӀончалла Москоара кӀалхарабоахарийи лорийи тоаба тӀайола фекема дайта хиннад.

ӀотӀаена хиннача паччахьалкхен комиссес оттадаьчох цӀи ялара бахьан автобуса технически хьал харца, во хинналга да: машена доагам Ӏоиха́ хиннад.

Астамиранаькъан Мохьмад: «Автобуса наькъахошта юкъе Арапхананаькъан Руслан яхаш  зӀамига саг а вар. Йоагаш латтача автобуса чура тамашийна ара а ваьнна, кхерам боацача хана юха са къург а баь михьарбаьннача алан чу а ваьнна. Ше валар».

Кацинаькъан Мовлатхан: «ДагадоагӀ сона из ди, нах оарцах баьнна удача хана шоай юртахой кӀалхараба́ха гӀерташ. Унзара ди дар. Са Ӏаме яьгай цига. Цу наькъа даькъе йиста гӀолла мел йолача хана лоӀаме йоацаш дегӀ оагалу са».

Колой Лайла: «ДагадоагӀ сона тз унзара ди. Цу автобуса чу са балха-новкъости, ниши хмнна Чербижанаькъан Наташа еннай ший зӀамига къо воӀаца. Геттара дика саг яр. Цун доагаш хинна лир дагадоагӀ сона, цун оаз, цун елакъежао, бераш».

Паранаькъан Марина: «Тахан мо дагадоагӀ сона из ди. ХьоашалгӀа дар тхо из хабар тхох кхийттача хана. Цхьан лоалахочун ши йоӀ яьгаяр цу автобуса чу. 15, 16 шу хиллал йиӀигаш».

Албаканаькъан Карима: «Унзара хӀама дар из. Дас дийцадар сога боагабаь нах дарбанче шоаша мишта кхийлабар. Цул тӀехьагӀа дукха ха яьккхар цо хьаметтава́ ца могаш».

саг кӀалхараваккха дага волаш юха чуийккхар автобуса чу. Бакъда вокхар хинна Ӏоажал егӀа хиннай цунна. Дзайтанаькъан Беслан кхычарца фекемаца Москоа волаваьвар, цига из кхалха а кхелхар».

Байнарех дага Мужече вахархочо Чапананаькъан К. чурт дегӀа хиннад автобус яьгача моттига йисте, дукхача шерашка ӀотӀехьабувлачарна хиннар дага а ухийташ даьлад из. ТӀехьагӀа цун цисте мемориала плита егӀай, хӀаьта хьалхара чурт дита лаьрхӀад.




#Article 95: Маддане (145 words)


Маддане, Мадинате (, , Эль-Мадина-эль-Мунаввара, или , Эль-Мадина) — СаӀуди Ӏарбий мехка малхбузехьара пхьа. Улл Хиджаз яхача тархьаран аренгахьа. Бахархой дукхал — 1 108 728 саг (2010-ча шера дагардарах).

ХьалхагIа Маддане Ясриб яхаш хиннай, бакъда тӀехьагӀа цох яхá цӀераш: Мадинат ан-Наби ( «пайхамара пхьа»), е Эль-Мадина-эль-Мунаввара («сийрда яьккха пхьа» е «къаьга йола пхьа»), хӀаьта лоацца кеп «Маддане/Мадинате» яхачун маӀан «пхьа» да. Маддане — ислама шоллагIа йола супа пхьа я, Макка яьлча.

Бусалба дин чу чӀоагӀа еза лоархӀаш я (Маккаи, Байтулмакъдисаи нийсса). Еза хиларан бахьан: Мухьаммад Пайхамара (Даьлера салот салам хилда цун) Маккара хьиджрат даь моттиг я, иштта цига дӀавелла а воалл. Мадинате Пайхамара маьждиг доалл Пайхамара цӀен йисте детта хиннадола, тӀехьагӀа Цун цӀа маьждига юкъедахад. Цу маьждиге зерат де хӀара шера миллионаш хьажой а ух.

Бусалба дина хьалхара маьждиг а Мадинатена гаьна доаццаш доалл, Аль-Куба маьждиг аьнна цӀи а йолаш.

Бусулба боацача наха могадаьдац Маддане хила.




#Article 96: Идал (117 words)


И́дал () — Эрсечен европай даькъера дода хий. Эггара дӀаьхагӀча додача хих да Лаьттан букъ тӀа, иштта эггара дукхагӀа хий чулоацачарехи, бассейн йоаккхалахи йӀоахалахи доккхагӀча хих да Европе.

Хин дӀоахал 3530 км я (хий чулоацараш (водохранилищеш) йотталехьа — 3690 км).

Идала тӀа йиъ пхьа-миллионерхо улл (кертагара доаржегахьа): Нижний Новгород, Казань, Самара, Идал-Пхьа. 1930 — 1980-ча шерашка Идала тӀа ворхӀ гидроэлектростанци хьалъеттай.  

Идала улув дадача лаьттаех ИдалтӀе оал.

Вай заман хьалхарча бӀаьшерий Ширача Ӏилманхоша (Клавдий Птолемей а, Аммиан Марцеллин а) Идалах  Ра аьнна цӀи я́хай, ,  — шаккхе саккой (скифски) меттагара йоагӀаш я.

Юкъерча бӀаьшерашка Итиль яхача тюркий метта деша цӀи яхай (хӀанзарча цӀерашца йиста , , , , ). Цигара, хьаяхачох, Идал (Эдал) аьнна вай метта а чудаьннад из.




#Article 97: Гренланди (118 words)


Гренла́нди (я) (, ) — Лаьттан букъа тӀа эггара йоккхагӀа йола гӀайре. ГӀинбухерча Америкайна гӀинбухе-малхбоалехьа алар бахьан долаш географега йиллача цу гӀа́ран дакъа хул. Политикага йиллача Гренландех Европа лоархӀ, хӀана аьлча цун гонахьа яьдача кагийча гӀайренашца Дáне доалахьа йола Гренланде автономе еденица хьахул цох. 

Малхбузереи гӀинбухереи оакафордаш да Гренланден гонахьа. Аре 2 130 800 км² я, гӀинбухехьара зӀилбухехьа йӀоахал 2700 км я, малхбузехьара малхбоалехьа — 1300 км. ГӀарашта юкъе зӀамагӀа йолча Австралел аренца кхозза зӀамагӀа я Гренланди.

Эггара йоккхагӀа нах баха моттиг — Нуук (Готхоб),  (2019). Пхьа Гренланден зӀилбухе улл.

ГӀайрен эггара гаьннахьа гӀинбухехьа йола моттиг — 84-ча шорала кӀеззига зӀилбухегӀа улла Моррис-Джесуп мыс я, 1900 шера Каффеклуббен гӀайре хьаеллалца эггара гӀинбухегӀа улла гӀайре лаьрхӀай цох.

ЗӀилбухегӀара моттиг 59-гӀа гӀинбухера шорала гаьна доаццаш я.




#Article 98: Йолинг (174 words)


Йолинг  — говрийи цхьацца кхыдолча дийнатийи кхо такт йола болар да. 

Акха говраш йолингах тӀаювл дулхах дажача дийнатех йовда езача ханеи е лоаца никъ сихха дӀачакхабаккха безача ханеи.
Шин-кхаь километрал дукхагӀа наггахьа мара йовдац говраш, хӀана аьлча цу темпаца сиха кӀаьдлу уж, бакъда йолинг мелó хилча доккхагӀа дола наькъаш а дехк цара. Мелача йолингаца йодача говра сухал 20 км/сахьатал дукхагӀа хилац.

Говр шин тактаца (тувсалуча санна) йодача йолингах карьер оал. Цу боларцара говра сухал 69,2 км/сахьата хила йиш я.

ГӀанацеи, йортацеи, йоргӀацеи говр йодача хана цун дегӀ биъе кога тӀа цхьатарра ӀотаӀаш дале а, говр йолингах йодача хана из болар малагӀча когаца доладаьд хьежжа ӀотеӀаргда дегӀ. Цун когаш Ӏоувттадара аргӀанга хьежжа йолинг аьттехьареи аьрдехьареи хул. Аьрдехьарча йолингаца аьрдехьа верзаш аттагӀа да, аьттехьарчунца — аьттехьа.

Аьрдехьарча йолингаца говр укх аргӀах йода: цкъахьалха лаьттах тӀехьашкара аьттиг ӀотаӀ (цхьоалагӀа темп), тӀаккха говро цхьан хана чухь хьалхашкара аьттигеи тӀехьашкара аьрдигеи Ӏооттабу лаьтта тӀа (шоалагӀа темп), тӀаккха алхха цхьан хьалхашкарча аьрдига ӀотаӀ (кхоалагӀа темп). ЦхьоалагӀча темпа юха дӀатӀаялалехьа говр цхьаккха кога Ӏо а ца таӀаш, «гӀетта йодаш» юкъ йоагӀ.




#Article 99: Ангушт (230 words)


Ангушт (я) е Онгушт (я) (, ) —  ГӀалме шахьарара гIалгIай эйла, карарча хана ГӀинбухера ХӀирийчен доазона тIа лоархIаш я.

Оахаргнаькъан Нураддина цу деша дашхар «Áне гуш йола моттиг» (Ане гуш тӀе) аьнна увттаяьй. Бакъда, Нураддина оттадаь дашхар профессор хиннача Дахкилганаькъан ИбрахӀима нийса хийттадац: «Тешаме хетац «Ангушт» яхаш дола дош кхаь деша маӀанцара дашхар (этимологи оттаяр): «ан» — шаьре, горизонт; «гуш» — бӀарго тӀаэцаш, зувш; т (те) — моттиг белгалъяккхар. Цу тайпара декъарца, хьаяхачох, хьахул «Шаьре (горизонт) йола моттиг». Из дика наьх санна ишта доацача саннеи, увзадаьи тешаме доацача саннеи хеталу. Цу тайпарча дашхара (этимологен) бехке, хетаргахьа, юххьанцара хьал да, из да термина гӀалгӀай маӀан эрсий йоазонца оттаде гӀертар». ХӀаьта гӀалгӀаша цу юрта из цӀи цӀаккха я́ха́ яц. Цар «Онгашт» оал. Из кеп я юхь аьнна хьаэца езаш яр, хӀаьта тӀаккха хьадоаладаь хинна да́шхар бух боацаш хул»
Бакъда Коазой Нурдина́ из нийса хийттадац:«Дахкилганаькъан ИбрахӀима ишта яхий а, тхона хетачох Ангушта цӀи гӀалгӀай «ан» яхача гӀалгӀай дешаца дувзаденна да («а́н» — «сигале»; «а́наюх, а́найист» — «горизонт» (ма дарра аьлча «сигален йист, чакххе»); «а́не» — «шаьре, а́ре, раьгӀе» (плоскость, равнина).

 
АнгуштӀе  яхача термина маӀан ишта да: «ан» — сигале, «-гуш» - бӀарго хьалоацаш, гуш, зувш, «тӀе» — тӀа, из да сигале шийна тӀера гуш йола моттиг. Йиста «ДухьаргуштӀеца»: «Духьар» - духьала (цаӀ шоллагӀчо духьал), «-гуш» — бӀарго хьалоцаш, гуш йола, «тӀе» — тӀа; Оаламо хьаяхачох Джайрахьарча къонахо ший эйлан духьал йилла хиннай из.




#Article 100: АргӀа (дукъ) (108 words)


АргӀа (да), Шолжа аргӀа (да) (, , , ) — лоаман дукъ да Кавказа сехье. Йиъ республика доазона тIа улл из: ГӀаьбартой-Малкхарой мохк, ГӀинбухера ХӀирийче, ГӀалгӀайче, Нохчийче. Шолжа аргӀа хьакъоастадаь да зӀилбухехьа Шолжаца, зӀилбухе-малхбузехьа Тийркаца, малхбузехьа Урухаца. ГӀинбухехьа Тийрка дукъаца гӀай оттадеш йола Алханчурта атагӀе улл.

Шолжа аргӀа эггара лакхагӀа бухь —  Заманкул лоам ба (926 м). Гола тохача шаьрача аренца йистача дукъа лакхал 600 метр кхоач, малхбузехьара малхбоалехьа лохалу, тӀаккха Шолжа-ГӀа́ла́ гарга лакха доаца гувнаш мара дисац. Тийрк Керттерча Кавказа дукъа тӀара ӀодаоагӀаш Шолжа дукъá чакхдоал (ЙоалхотӀе йолча), цига АргӀа НаӀараш ().

Лоамий босенаш дукхагӀа шаьрача арен баьцовгӀаех йиза я, лакхахьарча малхбузехьарча даькъе — листача хьун аренаш йисай.




#Article 101: Кавказа дехье (123 words)


Кавка́за дехье́ (, , , ), е ЗӀилбухера Кавказ — Малхбоалерча Европанни Хьалхарча Азенни гӀай а деш, Кавказа дакъа дола геополитикай регион я. Йоккхача Кавказа Кертерча е Хий къоастадеча дукъа зӀилбухехьа улл Кавказа дехье.

Йоккхача Кавказа зӀилбухерча босений доккхагӀа долча дакъах а, Колхидах а, Курай таьӀа моттигах а, ЗӀамига Кавказах а,  Эрмалой лоамен гӀинбухе-малхбоалера дакъах а, Талыша лоамех а Кавказа дехье лоархӀ. Кавказа дехьен доазона тӀа Эрмалойчеи, ГӀозлойчеи Гуржехьеи улл. Цул совгIа Кавказа дехье я́д цхьан даькъе тӀаийца паччахьалкхенаш а: Эрсечеи цхьацца кхыйолча паччахьалкхенаши тӀаийца йола Абхазой республикаи, ЗӀилбухера ХӀирийчеи, иштта цхьанне а тIаийца йоаца Арцахе Республикаи. Кавказа дехьен доазув гӀинбухехьа Россе Федерацеца да, зӀилбухехьа — с Туркий мехкацаи ХӀиранаци, малхбузехьа Ӏаьржа форд ба, малхбоалехьа Къаспий форд ба. Кавказа дехьен аре 190 эзар кв.км я.




#Article 102: Лорал (393 words)


Лóрал (да) ( хьадаьннад  — «дарбан говзал», «верзавара говзал» яхача дешайхоттамах) — къаьстта долча ховрийи практикан дереи раж. Лорала керттера декхар да: унахцӀено лораяри, из дегӀайоалаяри, вахар дӀаьхдари, сага́ а дийната́ а лазараш хургдоацаш наькъаш лахари, уж лазараш кхийттача царна дарба хилийтари.

Юкъера лорал кхыча наькъашца диста дезаш хилча, масала, кхыдолча лоралца, халкъа лоралца,  «лорал» яха дош доашх, хьакъоастаду: массане тӀаийца лорал, далил дола лорал, официальни лорал, цкъаза конвенциональни лорал а оал («конвенциональни»  — «юкъера», «хьадена», «массане тӀаийца» яхачох).

Кхыдолча лорала методаш тӀаийцачунца (юкъерча лоралца) вӀашкайоагӀаш хилча, цу тайпарча моттигах вӀашкадоагӀа лорал оал.

Ранее эта область называлась Санитария и гигиена. Имеет целью предупреждения заболеваний, как в отношении одного индивидуума, так и в отношении групп, популяций людей.

Выявление и лечение больных людей и предотвращение повторного заболевания одного и того же пациента.

В медицине выделяют теоретическую медицину или биомедицину — область биологии, изучающую организм человека, его нормальное и патологическое строение и функционирование, заболевания, патологические состояния, методы их , коррекции и лечения с теоретических позиций.

Теоретическая медицина исследует теоретические основы лечения, предлагает пути развития практической медицины. Теоретическая медицина основана на логическом медицинском мышлении, подтверждённым научными теоретическими знаниями. Обобщение различных подходов даёт теоретической медицине возможность создавать медицинские гипотезы, которые будут являться неотъемлемой частью практического мышления (из тезисов Райтера Д. В.). Теоретическая медицина — это первый шаг практики (проф. Соловьёв В. З.).

Как правило, теоретическая медицина не затрагивает практику медицины в такой степени, в какой она занята теорией и исследованиями в медицине. Результаты теоретической медицины делают возможным появление новых лекарственных средств, более глубокое, молекулярное понимание механизмов, лежащих в основе болезни и процесса выздоровления, тем самым создавая фундамент для всех медицинских приложений, диагностики и лечения.

В медицине выделяют также практическую, или клиническую, медицину (медицинскую практику) — практическое применение накопленных медицинской наукой знаний, для лечения заболеваний и патологических состояний человеческого организма.

В современной медицинской науке всё шире применяются критерии доказательной медицины, которая требует строгих доказательств эффективности тех или иных методов лечения, профилактики или диагностики путём методологически корректно выполненных РКИ (рандомизированных контролируемых испытаний) — двойных слепых плацебо-контролируемых клинических испытаний. Любые другие методы, не получившие подтверждения эффективности в РКИ, отвергаются как нерелевантные и неэффективные, вне зависимости от их кажущейся эффективности в открытых исследованиях, когда некоторые участники исследования знают, какое именно воздействие получает пациент.

Поскольку вероятность многих заболеваний увеличивается с возрастом, интенсивно развиваются с позиций доказательной медицины такие разделы, как геронтология и гериатрия, изучающие проблемы замедления старения, антивозрастной терапии и профилактической медицины в пожилом и старческом возрасте.




#Article 103: Сага анатоми (177 words)


Сага анато́ми (я) ( — доаттӀадар, эттӀадар) — сага дегӀа, цун ражий, цун маьжений морфологи тохка биологен да́къа (раздел). Сага анатомен тохкама предмет я дегӀ хьахилар а, из дегӀадар а, цун кеп а лоаттам а. Сага анатоми биологени лорийи дешара кӀийлен южача дисциплинаех я, иштта шийх хьаяьннача дисциплинашца ма хулла ювзаенна из: антропологецеи, сага физиологецеи, иштта юстача анатомецеи, эволюцен хьехамцеи, генетикацеи. Сага анатоми кхыча дийнача дегӀамий анатомех хьакъоастаяра бахьан сага белггала анатомен гӀулакхаш хиларал совгӀа сага кхетами, хьаькъали, къамаьл де магар хилари да.

Анатомия «нормального» (здорового) тела человека традиционно рассматривается по системам органов — нормальная (систематическая) анатомия человека. Помимо этого, на базе анатомии человека, с учётом накопленного хирургического опыта, была создана такая дисциплина, как топографическая анатомия, позволяющая оперирующим хирургам изучать строение тела по областям, рассматривая взаимоотношения органов друг с другом, со скелетом и др. Развивается функциональная анатомия, рассматривающая строение человека с точки зрения его функций (например, строение кровеносных сосудов с позиций гемодинамики, механизм перестройки кости с учётом функций воздействующих на неё мышц и т. д.).

Достижения медицины способствовали выделению отдельной дисциплины, изучающей морфологические изменения систем и органов человека при заболеваниях — патологической анатомии.




#Article 104: ДНЦӀа репликаци (510 words)


Реплика́ци ( — меттаоттадар, меттадоаладар яхачох хьадаьннад) — ДНЦӀ-а нана-молекула дух тӀа а йолаш шиъ йиӀий ДНЦӀ-а молекула кхоллара процесс. Репликаци къоачашъеча 15-20 белок-ферментах латтача чоалханеча белокий комплексах реплисома оал. Специальни ферменташа ДНЦӀ-а нана-молекула шолха спираль шин таьх екъ. ХӀара хьахиннача таь тӀа шоллагӀа тай хьатӀаду, юххера шиъ цхьатарра йиӀий молекула хьахул, тӀехьагӀа къаьстта спиралеш хьахулаш хьувз уж. ДӀахо нана-оагилг декъалуча хана хӀара йиӀий оагилгага цхьацца ДНЦӀ-а молекула копи кхоач (из копи а нана-оагилга молекула а цхьатарра хул). Цу процессо генетикай хоам ноахалгара ноахалга болчча тайпара дӀакхачийтар Ӏалашбу.

ХӀара ДНЦӀ-а молекула цхьан нана-молекулагара кхаьчача зӀанарахи керда синтез яьча зӀанарахи латт. Цу тайпарча репликацен механизмах ахтӀаэца (полуконсервативни) оал. Вай хана из механизм Мэтью Мезельсонаи, Франклин Сталяи опыташ бахьан долаш бакъъяь лоархӀ (1958 г.). Цул хьалхагӀа кхыйола механизмаш а хиннай: «тӀаэца» (консервативни) — репликаци чакхъяьларца ДНЦӀ-а цхьа молекула цӀенна нана-молекула зӀанарех латт, шоллагӀа молекула цӀенна йоӀий зӀанарех латт; «яьржа» (дисперсионни) — репликаци чакхъяьларца хьа мел хула молекулай зӀанарий цхьайола моттигаш нана-молекулагара кхаьча я, цхьаяраш керда синтез яь я.

ДНЦӀ-а репликаци хилар оагилг декъадалара керттерча бехкамех да. Декъале ха кхаьчача репликацецара гӀулакх къоастадаь хилар геттара лоадам болаш а да: ДНЦӀ-а молекула еррига репликаци яь а хила еза, из репликаци цкъа мара ца хулаш а хила деза. Из деррига цхьаццайолча ДНЦӀ-а репликацен механизмаша Ӏалашду. Репликаци кхаь мурах йода:

Репликацен регуляци дукхагӀча даькъе инициацен муре ю. Атта белу болх ба из, хӀана аьлча репликаци моллагӀа йолча ДНЦӀ-а моттига тӀара йолалац: къоасттаяь моттиг я цун — Репликаци йолалу тӀадам. Геноме цу тайпара тӀадам цаӀ мара боацаш а хила йиш я, дуккха болаш а хила йиш я. 
 «Репликацен тӀадам»  яхачоа гаргга доагӀ  «репликон» яха дош. Репликон — репликаци йолалу тӀадам (репликацен инициацен сайт) лелаю ДНЦӀа моттиг. НӀанкӀигий геномагахьа цхьа репликон мара хилац, из бахьан долаш бӀарчча генома репликаци цхьан репликацен актах чакхйоалл. Эукариотий геном (иштта цар къаьстта йола хромосомаш) дукхача лоӀамеча репликонех латт, цудухьа цхьан къаьсттача хромосомий репликаци дуккха сихагӀа йода. Инициацен актий дукхалга хьожача молекуляре механизмех,  копийноста контроль оал. НӀанкӀигий оагилгашка хромосомий ДНЦӀ хиларал совгӀа иштта репликонаш йола плазмидаш а хул дукхагӀа йолча хана. Плазмидий копийноста ший механизмаш я: оагилга циклах цхьан плазмидий копи мара ца йоаккхаш Ӏе а тарлу, эзараш копеш яха а тарлу.

Репликаци инициаце сайта тӀашолха ДНЦӀ спираль хьаястарца йолалу, цу хана  репликацен мӀара хьахул — ДНЦӀа репликаци йода моттиг. ХӀара сайта чу цаӀ яле а шиъ яле а репликацен мӀара вӀашагӀболла тарлу (репликаци цаӀ- е шиълоста хиларага хьежжа). Шиълоста репликаци дукхагӀа яьржа я. Репликаци йолаенна цхьа ха яьлча электронни микроскопа чу репликацен бӀарг го йиш я — ДНЦӀ репликаци яь йола хромосома моттиг, цун гоннахьа репликаци янзеи йӀаьхагӀеи йола ДНЦӀа моттигаш я.

Репликацен мӀара чу ДНЦӀа молекулас йоккха белокий комплекс (реплиосома) хьатӀайоакх (цун керттера фермент ДНЦӀ-полимераза) я. Репликационни мӀара болама сухал минутах 100 000 нуклеотидий шолхарг прокариоташтеи 500—5000 — эукариоташтеи я.

Ферменташаи (хеликаза, топоизомераза) ДНЦӀ-хотта белокашаи ДНЦӀ хьайоаст, матрица йийлача хьале лоаттаю, ДНЦӀ-а молекула кхестаю. Репликацен нийсхо лоаттаю товш йола шолхаргаш ювзаяларцаи ДНЦӀ-полимераза хьинарцаи (гӀалат хилча из лоха а тоа а лу цунна).
ДНЦӀ-а молекулий зӀанараш репликацен мӀара а хьабеш екъалу, тӀаккха хӀаранех керда товш йола зӀы кхолла матрица хьахул. Юххера наьна молекулай санна йола шиъ шолхача спиралех латта ДНЦӀ-а молекула хьахул.




#Article 105: Хромосома (128 words)


Хромосо́маш ( «басар» +  «дегӀ») — дукхагӀа мел бола тӀехьален хоам лелабу эукариотий оагилга тӀуман чура нуклеопротеиде элементаш. Сердалон микроскопа чу хромосомаш митоза е мейоза оагилга декъадаларгахьа мара къоастаелац. Ерригача хромосомай гулламах кариотип оал. Из хӀара Биологен кепий ши-ший хул.

Эукариотий хромосома дукхача генаех латтача цхьан геттара йӀаьхача ДНЦӀа  молекулах хьахул. Хромосома эшаш йолча функционале элементаех я центромераи, теломераи репликацен инициацен тӀадами.

Термин оттаеча хана эукариоташкахьа белгалйоахача элементашта оттаяьяр, хӀаьта тӀехьарча хана нӀанкӀигай е фуса хромосомаш ювца баьннаб. Из бахьан долаш цун доккхагӀа дола маӀан «тӀехьален хоам  лелабеш, кхоачашбеш, дӀай-хьай кхоачийташ йолаи нуклеина цӀалх шийгахь йолаи структура» аьнна увттаду. Эукариотий хромосомаш — тӀуман чу, митохондри чу, пластида чу ДНЦӀ йола структура. Прокариотий хромосомаш — тӀум йоаца оагилга чура ДНЦӀ йола структураш. Фусай хромосомаш — капсида лоаттаме йола ДНЦӀа е РНЦӀа молекула.




#Article 106: Онтогенез (813 words)


Онтогенез (я) (хьадаьннад ,   дер. ,  «дийна, дола» + ,  «дийнадалар, кхолладалар» яхачох)— зигота хьахиннача хана денз  яллалца хулаш йола организма индивидуале дегӀаяр. Онтогенезагахьа да-нанагара кхаьча генетикай хоам Ӏалашбу.

Онтогенез тохкача биологен ралсах  дегӀадаран биологи оал; Онтогенеза юххьанцара этапаш — эмбриогенез — иштта Эмбриологи яхача Ӏилмо тохк.

Дукхаоагилгай дийнатий онтогенезагахьа белгалйоах эмбрионале е хитӀоара дегӀадари (фуъан чкъора кӀала),  постэмбрионале е хитӀоарала тӀехьара дегӀадари (фуъан арахьа), хӀаьта долчча Ӏодеча дийнатий —  Ӏоделехьара онтогенези, Ӏодаьчул тӀехьараи онтогенези.

Ганарий баьцовгӀай хитӀоара дегӀадар ганарга чу хулачох оал.

Термин «Онтогенез» яха термин Э. Геккелес 1866-ча шера юкъеяьккхай. 

Различают личиночный, или непрямой, тип онтогенеза, характерный для многих видов беспозвоночных и некоторых позвоночных животных (рыбы, земноводные). Обусловлен относительно малыми запасами желтка в яйцах этих животных, а также необходимостью смены среды обитания в ходе развития либо необходимостью расселения видов, ведущих малоподвижный или паразитический образ жизни.

Неличиночный (яйцекладный) — у ряда беспозвоночных, а также у рыб, пресмыкающихся, птиц и некоторых млекопитающих, яйца которых богаты желтком. Зародыш длительное время развивается внутри яйца.

Внутриутробный тип развития характерен для человека и высших млекопитающих, яйцеклетки которых почти лишены желтка. В материнском организме образуется временный орган — плацента, через который организм матери обеспечивает все потребности растущего эмбриона. Завершается этот тип развития процессом деторождения.

Онтогенез делится на два периода:

В эмбриональном периоде, как правило, выделяют следующие этапы: дробление, гаструляцию и органогенез.
Эмбриональный, или зародышевый, период онтогенеза начинается с момента оплодотворения и продолжается до выхода зародыша из яйцевых оболочек. У большинства позвоночных он включает стадии (фазы): дробления, гаструляции, гисто- и органогенеза.

Дробление — ряд последовательных митотических делений оплодотворённого или инициированного к развитию яйца. Дробление представляет собой первый период эмбрионального развития, который присутствует в онтогенезе всех многоклеточных животных и приводит к образованию зародыша, называемого бластулой (зародыш однослойный). При этом масса зародыша и его объём не меняются, то есть они остаются такими же, как у зиготы, а яйцо разделяется на все более мелкие клетки — бластомеры. После каждого деления дробления клетки зародыша становятся всё более мелкими, то есть меняются ядерно-плазменные отношения: ядро остаётся таким же, а объём цитоплазмы уменьшается. Процесс протекает до тех пор, пока эти показатели не достигнут значений, характерных для соматических клеток. Тип дробления зависит от количества желтка и его расположения в яйце.

Если желтка мало и он равномерно распределён в цитоплазме (изолецитальные яйца: иглокожие, плоские черви, млекопитающие), то дробление протекает по типу полного равномерного: бластомеры одинаковы по размерам, дробится всё яйцо.

Если желток распределён неравномерно (телолецитальные яйца: амфибии), то дробление протекает по типу полного неравномерного: бластомеры — разной величины, те, которые содержат желток — крупнее, яйцо дробится целиком.

При неполном дроблении желтка в яйцах настолько много, что борозды дробления не могут разделить его целиком. Дробление яйца, у которого дробится только сконцентрированная на анимальном полюсе «шапочка» цитоплазмы, где находится ядро зиготы, называется неполным дискоидальным (телолецитальные яйца: пресмыкающиеся, птицы).

При неполном поверхностном дроблении в глубине желтка происходят первые синхронные ядерные деления, не сопровождающиеся образованием межклеточных границ. Ядра, окружённые небольшим количеством цитоплазмы, равномерно распределяются в желтке. Когда их становится достаточно много, они мигрируют в цитоплазму, где затем после образования межклеточных границ возникает бластодерма (центролецитальные яйца: насекомые).

Гаструляция— гаструла формируется в результате инвагинации клеток. В ходе гаструляции клетки зародыша практически не делятся и не растут. Происходит активное передвижение клеточных масс (морфогенетические движения). В результате гаструляции формируются зародышевые листки (пласты клеток). Гаструляция приводит к образованию зародыша, называемого гаструлой. Типы гаструляции: инвагинация, иммиграция, эпиболия, деламинация.

Наблюдается у животных с изолецитальным типом яиц (голотурия, ланцентник). Вегетативный полюс бластулы впячивается внутрь. В результате противоположные полюса бластодермы практически смыкаются, так что бластоцель либо исчезает, либо от него остаётся небольшая щель. В результате возникает двухслойный зародыш, наружной стенкой которого является первичная эктодерма, а внутренней — первичная энтодерма. Впячивание образует первичный кишечник-архентерон, или гастроцель. Отверстие, при помощи которого он сообщается с наружной средой, называется первичным ртом, или бластопором.

Была описана Мечниковым И. И. у зародышей медуз. Отдельные клетки бластодермы мигрируют в бластоцель, и из них формируется внутренний слой. Возникает двухслойный зародыш. Его наружный слой-эктодерма и внутренний-энтодерма окружают полость первичной кишки-гастроцель.

Наблюдается у животных, имеющих телолецитальные яйца, богатые желтком (пресмыкающиеся, птицы). При этом способе гаструляции мелкие клетки анимального полюса, размножаясь быстрее, обрастают и покрывают снаружи крупные, богатые желтком клетки вегетативного полюса, которые становятся внутренним слоем.

Наблюдается у кишечнополостных. При деламинации бластомеры зародыша делятся параллельно его поверхности, образуя наружный и внутренний зародышевые листки. Этот тип образования гаструлы впервые был описан И. И. Мечниковым у кишечнополостных (сцифомедузы).

Первичный органогенез — процесс образования комплекса осевых органов. В разных группах животных этот процесс характеризуется своими особенностями. Например, у хордовых на этом этапе происходит закладка нервной трубки, хорды и кишечной трубки.

В ходе дальнейшего развития формирование зародыша осуществляется за счёт процессов роста, дифференцировки и морфогенеза. Рост обеспечивает накопление клеточной массы зародыша. В ходе процесса дифференцировки возникают различно специализированные клетки, формирующие различные ткани и органы. Процесс морфогенеза обеспечивает приобретение зародышем специфической формы.

Постэмбриональное развитие включает ювенильный (лат. juvenilis — юношеский, детский возраст, не достигший полового созревания), пубертатный (лат. pubertas — возмужалость, половая зрелость) периоды и период старения, который заканчивается смертью — прекращением жизнедеятельности организма.

Постэмбриональное развитие бывает прямым и непрямым.

Постэмбриональное развитие сопровождается ростом.




#Article 107: ТӀехкий гом (196 words)


ТӀе́хкий го́м (ба) (, ) — тӀехкийи, чачхамийи уж чӀоагӀдеча хоттамийи гуллам.  Вай замалахь йовза эггара къаьнагӀа йола тӀехкий гомацара организм Австрален зӀилбухерча бердашта йистерча форда буха тӀа 550—560 миллион шу хьалхагӀа я́ха́ губка хьисапе Coronacollina acula я. Ший куцагахьа зӀанараш дӀайолха гӀоз хиннаб из, цун тӀехкий гом уж зӀанараш хиннай.. Дукха хана денз тӀехкий гом беш хилча тувладаь дегӀ маьлхе е йӀайхача гӀомара тӀа делла докъаду.

Скелеты обычно делят на три типа: внешние (экзоскелет), внутренние (эндоскелет) и жидкостные (гидроскелет)

Характерен для большинства беспозвоночных, у которых он представлен в виде раковины (многие простейшие, моллюски) или кутикулы (хитиновый панцирь членистоногих). Характерной особенностью этих образований является то, что они не содержат каких-либо клеточных организмов. Также называют наружным скелетом.

Эндоскелет (или просто скелет) позвоночных представляет собой комплекс плотных образований, развивающихся из мезенхимы. Состоит из отдельных костей, соединённых между собой при помощи хрящевой, костной или фиброзной ткани, вместе с которыми составляет пассивную часть опорно-двигательной системы.

Скелет принято разделять на:

Условно также деление на череп и посткраниальный скелет (в состав которого входят все части скелета, кроме черепа). Также называют внутренним скелетом.

Гидроскелет — система поддержания формы тела (иногда также и движения) некоторых животных, основанная на сжатии полостной жидкости путём сокращения мышечных волокон.




#Article 108: Чачхам (206 words)


Чачхам (я) (, ) — хоттача кӀадий кеп. Чачхама чӀоаггӀа, кхаьта 
а йола  тоӀайича метта а отта оагилга юкъера хӀама я. Чачхама кӀада тӀехкийчунцара (иштта дукхагӀа мел долча кӀадашцара) керттера башхало чухьа нерваши пхаьнаши ца хилар да. Нагахь санна оагилга юкъера хӀама цхьантайпара хуле, чачхамах кизга е гиалина оал, нагахь мазаех латте — мáза, нагахь увзалуча мазай цхаралах латте — цхарала.
ТӀехьанахьа къаьстта йола перихондри яха хоттача кӀадай чӀибал тӀакхелла улл чачхама тӀа. Дийнатий дегӀагахьа чачхам е тӀехкий гома чӀоагӀа кӀийле хул 
е  тӀехкий гома увзалу моттигаш кхоллаш хул (тӀехкий бовхьаш тӀакхулла хоттамий тӀехенаш хьаярца е тӀехкашта юкъе тӀайнаш (прослойкаш) а хулаш уж шоайле хотт, масала, цу тайпара болх букъчкъаьрашта юкъера Ӏаькъаша бу).

Лакхерча букъанчкъаьрий дийнатий онтогенезагахьа дукхагӀа мел йолча тӀехкий дегӀаяр цкъахьалха чачхам хулаш, тӀаккха уж чачхамий кӀадаш тӀехкий кӀадаех хувцаш хул. 

Эггара хьалхагӀа чачхам чачхама чкъаьрий хьахиннай (масала, аькхалий), тӀехкий болх а лелабеш. Белгалдаккха деза, тӀехкий гомацарча букъанчкъаьрий чачхамашкахьа минерале тухий (кальция фосфата) чулоацам оагилга юкъерча хӀаман чу лоха хилар, из бахьан долаш тӀехкаел эсалагӀа я уж чӀоагӀалгахьа. Аькхалийи кхыча чачхама чкъаьрийи чачхам дуккханахьа минерале тухаш чуӀув, бакъда дийна оагилгаш цун тӀехьанахьа мара йисац.

Сага дегӀагахьа кхо керттера чачхама кӀадай кеп белгалйоах:

Чачхамаш кхехкаеча хана хондрин яха хӀама хьайоалл цох. Дийнатий чачхамаш студень кийчаеча хана тоха.




#Article 109: ТӀехк (124 words)


ТӀехк (я) (, )— букъанчкъаьрий дийнатий чӀоагӀа маьже. Тайп-тайпарча кӀадаех латт, царех керттераяр — тӀехкий. Кость выполняет опорно-механическую и защитную функции, является составной частью эндоскелета позвоночных, производит красные и белые кровяные клетки, сохраняет минералы. Костная ткань — одна из разновидностей плотной соединительной ткани.

Кости обладают большим разнообразием форм и размеров, зависящих от функции конкретной кости. Каждая обладает сложной структурой, благодаря чему они достаточно лёгкие, но при этом жёсткие и прочные. Кость может включать в свою структуру: костный мозг, эндост, надкостницу, нервы, кровеносные сосуды, хрящи.

Кости состоят из различных клеток костной ткани: остеобласты участвуют в создании и минерализации костей, остеоциты поддерживают структуру, а остеокласты обеспечивают резорбцию костной ткани. Минерализованная матрица костной ткани имеет органическую составляющую в основном из коллагена и неорганическую составляющую костной ткани из различных солей.




#Article 110: ЦӀий (989 words)


ЦӀий (да) — коача, лелаш дола хотта кӀада. ЦӀий латт коачача гонахьехи (плазма) цу чу лелача цӀийна оагилгаехи (эритроциташ, лейкоциташ, тромбоциташ). Дего ший деттадаларца цӀий дегӀий пхаьнашка гӀолла тувс, тӀаккха тӀехьа тӀа мел доагӀача цӀийно хьалха дӀадахачоа Ӏоткъам барца цӀий дегӀа чу цахаддаш кхестийста.

Букъанчкъаьрий дийнатий цӀий цӀе бос болаш хул эритроциташка Ӏи дӀай-хьай кхохьа гемоглобин ялар бахьан долаш. Сага цӀий Ӏанарах дизза хилча (доккхача пхаьний) сийрда-цӀе хул, нагахьа из деце баьдегӀа хул. Цхьайолча моллюскийи  членистоногийи цӀий (нийсагӀа аьлча гемолимфа) гемоцианин хилар бахьан долаш сийно да.

Организма деррига цӀий пхаьнашка долчохи, маьженашкеи кӀадашкеи долчохи декъа. Лаьтта́ча цӀийна кхо тӀоа белгалбаккха йиш я: лакхера тӀоа — плазма, юкъерабар (тайшача беса, биткъа) лейкоцитаех латт, лохерабар (цӀе) — эритроцитаех. УнахцӀена долча кхийнача адама цӀийна чу  50—60 % плазмас лоац, хӀаьта кепе дакъилгаша 40—50 %. Дерригача цӀийна дукхал кепе дакъилгий дукхалах дийкъачул тӀехьагӀа хьахулчох гемокритий таьрахь (хьадаьннад  — цӀий,  — гойтам яхачох) е  гематокрит оал. Гематокритий таьрахь проценташца белгалдоах, лоацадеш хилча «Ht» язду. Определение гематокрита проводится с помощью специальной стеклянной градуированной трубочки — гематокрита, которую заполняют кровью и центрифугируют. После этого отмечают, какую её часть занимают форменные элементы крови (эритроциты, лейкоциты, тромбоциты). В медицинской практике для определения показателя гематокрита (Ht или PCV) всё шире распространяется использование автоматических гематологических анализаторов.

Плазма крови (от  — нечто сформированное, образованное) — жидкая часть крови, которая содержит воду и взвешенные в ней вещества — белки и другие соединения. Основными белками плазмы являются альбумины, глобулины и фибриноген. Около 90 % плазмы составляет вода. Неорганические вещества составляют около 2—3 %; это катионы (Na+, K+, Mg2+, Ca2+) и анионы (HCO3−, Cl−, PO43−, SO42−). Органические вещества (около 9 %) в составе крови подразделяются на азотсодержащие (белки, аминокислоты, мочевина, креатинин, аммиак, продукты обмена пуриновых и пиримидиновых нуклеотидов) и безазотистые (глюкоза, жирные кислоты, пируват, лактат, фосфолипиды, триацилглицеролы, холестерин). Также в плазме крови содержатся газы (кислород, углекислый газ) и биологически активные вещества (гормоны, витамины, ферменты, медиаторы). Гистологически плазма является межклеточным веществом жидкой соединительной ткани (крови).

У взрослого человека форменные элементы крови составляют около 40—50 %, а плазма — 50—60 %. Форменные элементы крови представлены эритроцитами, тромбоцитами и лейкоцитами:

Кровь относится к быстро обновляющимся тканям. Физиологическая регенерация форменных элементов крови осуществляется за счёт разрушения старых клеток и образования новых органами кроветворения. Главным из них у человека и других млекопитающих является костный мозг. У человека красный, или кроветворный, костный мозг расположен в основном в тазовых костях и в длинных трубчатых костях. Основным фильтром крови является селезёнка (красная пульпа), осуществляющая в том числе и иммунологический её контроль (белая пульпа).

С точки зрения коллоидной химии, кровь представляет собой полидисперсную систему — суспензию эритроцитов в плазме (эритроциты находятся во взвешенном состоянии, белки образуют коллоидный раствор, мочевина, глюкоза и другие органические вещества и соли представляют собой истинный раствор). Поэтому с точки зрения законов физической химии оседание эритроцитов является своеобразной формой оседания суспензии. Цельная кровь при нормальном гематокрите не является ньютоновской жидкостью, однако плазму, не контактирующую с воздухом, можно назвать ньютоновской жидкостью.

Кровь непрерывно циркулирует в замкнутой системе кровеносных сосудов и выполняет в организме различные функции, такие как:

По общности некоторых антигенных свойств эритроцитов все люди подразделяются по принадлежности к определённой группе крови. У каждого человека группа крови индивидуальная. Принадлежность к определённой группе крови является врождённой и не изменяется на протяжении всей жизни. Наибольшее значение имеет разделение крови на четыре группы по системе «AB0» и на две группы по системе «резус-фактор». Соблюдение совместимости крови именно по этим группам имеет особое значение для безопасного переливания крови. Люди с I группой крови являются универсальными донорами, а люди с IV группой — универсальными реципиентами. По новой системе переливания крови, переливать кровь можно только людям, имеющим ту же группу крови, что и донор. Существуют и другие, менее значимые группы крови. Можно определить вероятность появления у ребёнка той или иной группы крови, зная группу крови его родителей.

Таблица групп крови по содержанию агглютининов (антител) и агглютиногенов (антигенов):

До́норство кро́ви (от  — «дарить») и (или) её компонентов — добровольная сдача крови и (или) её компонентов донорами, а также мероприятия, направленные на организацию и обеспечение безопасности заготовки крови и её компонентов. После регистрации и заполнения небольшой анкеты донор проходит медицинское обследование: сдаёт анализ крови из пальца и осматривается врачом. Всё это происходит непосредственно на донорском пункте и не занимает много времени. После процедуры сдачи крови рекомендуется воздерживаться от тяжёлых физических и спортивных нагрузок, подъёма тяжестей, в том числе и сумок с покупками, до конца дня, в который была сдана кровь. В течение двух суток после процедуры сдачи крови рекомендуется полноценно и регулярно питаться и выпивать не менее двух литров жидкости в день: соки, воду, некрепкий чай (алкоголь не рекомендуется). В зависимости от перенесённых ранее заболеваний, операций, процедур (в том числе после аборта, в период беременности и лактации), человек может быть не допущен к сдаче крови временно (временное противопоказание) или постоянно (абсолютное противопоказание). Сдача крови приводит к потере жидкости в организме и снижению давления, в связи с чем вводятся ограничения.

Кровь требуется пострадавшим от ожогов и травм, в результате массивных кровотечений: при проведении сложных операций, в процессе тяжёлых и осложнённых родах, а больным гемофилией и анемией — для поддержания жизни. Кровь также жизненно необходима онкологическим больным при химиотерапии. Каждый третий житель Земли хоть раз в жизни нуждается в донорской крови.

Кровь, взятая от донора (донорская кровь), используется в научно-исследовательских и образовательных целях; в производстве компонентов крови, лекарственных средств и медицинских изделий. Клиническое использование донорской крови и (или) её компонентов связано с трансфузией (переливанием) реципиенту в лечебных целях и созданием запасов донорской крови и (или) её компонентов.

Всемирный день донора крови — международный день, учреждённый в мае 2005 года ВОЗ, в ходе 58-й сессии Всемирной ассамблеи здравоохранения, в Женеве (Резолюция WHA58.13). Ежегодно проводится 14 июня. В медицинских документах человек, ставший донором крови, кодируется шифром согласно МКБ-10: Z52.0 — Донор крови.

В медицинской практике различают:

Раздел медицины, изучающий кровь и органы кроветворения, а также этиологию, патогенез, клиническую картину, диагностику, лечение, прогнозирование и возможность предотвращения развития заболеваний системы крови, называется гематология, а в случае злокачественных заболеваний — онкогематология. Проблемами возникновения, лечения и профилактики развития заболеваний крови у животных занимается ветеринария.

Доля крови в массе тела у беспозвоночных животных достигает 20—30 %, тогда как у позвоночных 2—8 %.

Животный мир имеет значительное разнообразие по дыхательным пигментам:




#Article 111: Маьхалаш (222 words)


Маьхалаш (да) (, ) — химе мура ража чура элементий тоаба.  Маьхалий шоай белггала куцаш да, царех дукхагӀдараш: 

 
Хьокхама́ доаладе мегаргда: кӀала, аьшк, даш, дошув, гӀаьли, дотув, цӀокъболат,натрий, кальций, цинк. Иштта маьхалий эвараш а да довзаш, масала, геза, Ӏанда.

кхайокъий маьхалий тоабан чура 6 элемент: Li (литий), Na (натрий), K (калий), Rb (рубидий), Cs (цезий), Fr (франций);

кхайокъий-лаьтта маьхалий тоабан чура 4 элемент: Ca (кальций), Sr (стронций), Ba (барий), Ra (радий); иштта
Mg (магний) а, Be (берилий) а;

хувцалуча маьхалий тоабан чура 38 элемент:

дай долча маьхалий тоабан чура 7 элемент: Al (кӀала), Ga, In, Sn (гӀаьли), Tl, Pb (даш), Bi;

ахмаьхалий тоабан чура 7 элемент: B, Si, Ge, As, Sb, Te, Po;

лантаноидий тоабан чура 14 элемент + лантан (La): Ce, Pr, Nd, Pm, Sm, Eu, Gd, Tb, Dy, Ho, Er, Tm, Yb, Lu;

актиноидий тоабан чура 14 элемент + актиний (Ac): Th, Pa, U, Np, Pu, Am, Cm, Bk, Cf, Es, Fm, Md, No, Lr.

Юххера, яйза мел яйзача элементаех 90-анел совгӀа маьхал хул

В астрофизике термин «металл» может иметь другое значение и обозначать все химические элементы тяжелее гелия (см. Металличность).

Кроме того, в физике металлам, как проводникам, противопоставляются полупроводники и диэлектрики (см. также Полуметалл (спинтроника)).

  

Деррига маьхалаш (ртутахи, франция дӀа мел ийккха) лерттӀача хьáле чӀоагӀача хьисапе хул, бакъда  чӀоагӀал хӀаране башха я. ЛохагӀа Мооса шкала чу маьхалий чӀоагӀал хьахьекхай.




#Article 112: Оарштхой Форта (116 words)


Оа́рштхой Форта () —  Нохчий мехкара эйла. Оарштхой Форта шахьара административни юкъарче.

Шолжа-гӀалах шовзткъа километр гаьна улл. Юрт юкъе гӀолла Шолжах кхеташ дола Форта дода (), тӀаккха юрт юхе гӀолла Ӏашхий дода (). 
ГаргагӀа яда нах баха моттигаш: зӀилбухе-малхбузехьа — Бамут, гӀинбухе-малхбузехьа — АгӀа-Боарзе, гӀинбухехьа — Керда Шарой , гӀинбухе-малхбоалехьа — Шаами-Юрт.

Юрта болхбеш 13 дешарче я: 9 юкъара дешар телаш я, цхьаъ бархӀа шера хьехаш я, кхоъ берий беш я. Цул совгӀа дзюдо, карате, тхэквандо, бокс хьеха ралсаш я (дзюдо йиӀигашта а я).

Библикотека а латт —  70 эзар дешарг дола шахьара библиотека. 

Ялат дӀадувши, доахани бешамаши лелаеши «Ачхой-Мартан» яха паччахьалкхен боахам ба. Мехка йоккхагӀа йола ги тоаду ГУП а, иштта пластик хьаю завод а латт.




#Article 113: Сагото (113 words)


Саготó (я) () — цхьа бала тӀаба́рах сага́ хула во дегахоам. Сагото кхаьчача  де́ха а долаш, хургдолчох дего къоабалдергдоаца хӀама хиларах тийша хул адам. Кхерамах къасташ да: сагото йолча сага хьаькъало ший хьал тӀаэцац, хӀаьта кхеравенначо ший гӀулакх кхетаду.

Сагото иштта цхьа моллагӀдолча хӀаманцара бувзам лаьгӀбалар бахьан долаш ловшдар а да. Масала, ший нана ца гуш ха яьккхача берий саготалу — наьнах кхе́та безам хул цун, из йоацаш новкъа, хала хул. Цул совгӀа сагото цкъаза «бала» яхача деша маӀане хул.

ДегӀа чӀоагӀа зе́не́ я сагото. Из бахьан долаш гӀалгӀаша оал «Ди баьдадер бийса я, саг баьдавер сагото я» аьле. Цахаддаш саготадеча на́ха́ каст-кастта «Сина лазараш» долалу. Саг царех воахача лорала да́къах Психиатри оал.




#Article 114: Дарбанча (фильм, 1982) (219 words)


ТӀом хьа́лехьа хинна Полони. Рафал Вильчур яхача цӀихеза́ча хирурга́ деррига ва́хар хувцаду доккха хатар тӀадоагӀ. Саг йоалаяь бархӀ шу даьннача дийнахьа се́сага́ кхывар ве́за а венна цаӀ мара йоаца йоӀ-Марыся ийца́ из дӀайодалга гучадаьннад. Ший мича ваха в́еза цаховш ве́ха хьувз Рафал. Цигара сарахьа чхьагӀарах кхета, вицвала дага а волаш гаьна йоацача малараш ме́ло моттиге вода, хӀаьта тӀехьагӀа, хирург чуваха этта́ча хана укхунга ахча долга хайна фесархой (гӀаьрахой) тӀехьабовла Рафа́ла́. ХӀама кхийтта хинна къонах алийсар. Кхетам чу веначул тӀехьагӀа доацаш каьхат долаш ше малав а мичахьара ва а ха́р а доацаш вус.

Кхы де хӀама доацаш къе́л, моцал ловш ле́л из, тӀаккха цхьан дийнахьа полицае участке Антония Косиба цӀерах дола каьхаташ лочкъа а дий, из цӀи тӀаийца́ ва́ха волалу.

Рафал Вильчура́ ший дага ца воагӀе а, уне-айпе болча на́ха́ ший гӀо де могача санна хет. Масайтта шу даьнначул тӀехьагӀа Антоний Косиба цӀерагӀа вӀаьхийча православхой хьайрахочун Прокопа́ балха отт из (дукхагӀа еза мухьа дӀа-хьа кхухьаш). Прокопа воӀ Василах кхо-биъ бутт хьалха заӀапхо хиннав,  ког кагбаьчул тӀехьагӀа цигарча цхьан хӀаман сагота воацача Павлицкий ло́ро́ тӀехкаш харцахьа вӀашкаувттаяр бахьан долаш. Шийна тӀаде́нар ла́ ца могаш ший вахарцара къаста нигат долаш хиннав зӀамига саг. Из сурт дайнача дарбанчас тӀехкаш юха Ӏокага а яь, уж нийса вӀашка увттае лоархӀ. КӀаьнка гаргара нах раьза бац болхлочунга из дайта, бакъда унахочун хьал а дайна пурам лу...




#Article 115: ГӀалми (146 words)


ГӀалми (да) (, ) — ГӀалгӀай мехка а ГӀинбухера ХӀирийчен а дода хий, Тийрка аьтта га.

ГӀалми 99 км дӀаьха да, бассейна майда 954 км² я. ГӀалми Маьтлоама гӀинбухе-малхбоалерча босенашкара дола а денна ГӀалме шахьара юкъе гӀолла дӀадода. Цу хин цӀерах я шахьара цӀи. Карджин Юрта йисте Тийрках кхет. Хи чу Алханчурта ор дилад, ГӀалме 3 м³/с гаргга хий чуух цу ора чура.

ГӀалгӀай мехка эггара бӀехагӀча хих да. ЦӀена ца хилара бахьан — денна-бус хи чу нухаш чукхувса хӀирий заводаш. Дуне тӀа у даржар бахьан долаш халбате кхайкаяьча хана хин хьал тоаденнадар: цӀена а денна дӀаэттадар. Вешта цун хьал «боарама бӀехачунгара» «геттара бӀехачунга» аьнна латт.

Зильги яхача юрта зӀилбухе-малхбоалехьарча даькъе, Берса-Юрта 1,5 километр гаьна, ширача атагӀен берда тӀа хьалхара юкъерча бӀаьшерий нах баьха моттиг улл (Зильгий городище), цу юкъе улл Берса Ӏимар а (вай замал хьалха II—IV бӀаьшераш). Цу чу оалой культура хьалхарча этапа 800 кашамий мург техкай.




#Article 116: ГӀалгӀай къаьнара ханорг (714 words)


Ер оагӀув Ольга тӀа ваьхача Евкуранаькъан Зейн-Ӏабида 2010-ча шера Чан-тар бетта
хьабийцача гӀалгӀай къаьнарча ха́на оттамах лаьца я. ДӀа а яздаь цкъа 2011-ча шера «Ангушт» радио тӀа кхайкадаьр, тӀаккха 2015-ча шера «Сердало» газете кепатехар Матенаькъан Илез ва.

Ди ткъаь диъ сахьатах латт. КIиран денош хьалхарча хана пхиъ мара хинна дац вай къаман:

ХьатIайоагIа ха белгалъеш цIийоаккх вай хургдолча деноех, уж: 

ХIаьта яха ха белгалъеш а да гӀалгӀаша оалаш денош:

Цу пхе денна, хьалхашка а тIехьашкахьа а даха йиш я пхе денах латта кIира кхоачадаллалца долча деноех цIераш а йоахаш. ХIаьта пIаьраска, шоатта, кIиранди яха денош ховш ма хиллара тIаийца цIераш йолаш леладеш да.

 
КIира пхе денах латт. КIираш а шо-шоай цIераш йолаш да:

КIиран цIераш ворхIанега кхаччалца хIана дIахо дувцаргда.

Бутт пхерах а, ялхарах а, ворхIалах а латташ хул. Пхерал кIезигагIа кIира долаш хилац бутт, хIаьта эггара дукхагIа дола бетта кIираш ворхIалга кхаччалца да. ГIалгIашта берригаш а бийтта бут ба. Царга хьежжа да денош а, кIираш а.

Шу бийтта бетах латт. Цхьаццадола бетташ къовсам тIехьа латт наха юкъе. ХIана аьлча дукха тайпара йоах наха цу беттай цIераш. Из дувзаденна да мехка юкъареи, чарахьийи, готалелаярийи шо-шоай цIераш йолаш уж бетташ хинна хиларца. ХIаьта мехка юкъара наха леладу бетташ бийтта бутт хиннаб. Уж аргIах доашхаргда дIахо.

Нажгамхьов бутт – декабрь бетта тIеххьара 4 дии, январь бетта хьалхара 19 дии да. Из бутт 23 денах латташ ба. ХIаьта укх беттах из цIи йоаккх нажа тIера гам гIор а йий хьахьовш хилар бахьан долаш. Цу хана баьккха нажа хи ма хетта дика хул. «Укхазахьа лоамма-м наж хилац. Цудухьа шаьрачахьа Iоъара а дахе цига бийсаш а йоахаш уж хенаш доахар оаха. Цу хана баьккха нажа хи дукхача хIаман маьхе лоархIар. Ший бутув хулар из», - йоах Зейн-Iабида.

Саькура бутт – январь бетта юхедиса тIеххьара 12 дии февраль бетта хьалхара 15 дии да. из бутт 27 денах латт.

Чиллан бутт – февраль бетта тIеххьара 12 дии, март бетта хьалхара 8 дии да. ХIаьта уж 20 ди да. ГIалгIай IаьдалагIа бетташта юкъе эггара лоацагIбола бутт а ба чиллан бутт. Цун цIи ишта йоаккх сигала юхе диса тIеххьара дай лоа делхаш хилар бахьан долаш.
  
Мутхьов бутт – март, бетта тIеххьара 23 ди. Цун денош кхы вIашкатоха ца дезаш ховш да вайна мелад. ХIаьта цу бетта цIи ишта я цу хана бIаьсти яьларца масса йолча гаьнашка, баьцовгIашка мутт йоссаш хилар бахьан долаш.

Тушола бутт – апрель, бетта хьалхара 28 ди. Цу бетта тушол цIайоагIа цудухьа оал цох из иштта.
   
Бекарга бутт – апрель бетта тIеххьара 3 дии, май бетта деррига деноши да. Уж 34 ди да. Цу хана чухьа цIа а яй, геттара маьрша яле, ма хетта ший болх беш къахьегаш хул Бекарг. Бакъда, ший бIи болаш, ше таьлме доаккхаш оамал яц цун. Миччахьа кхыча оалхазарий бIенашка фуаш а деш, царга ший кIоригаш хьайоахийт цо.

Мангала бутт – июнь бетта хьалхара 26 ди да. Эггара хьалха хьокхаш бола мангал цу бетта болабу хьакха. Къаьстта малх цIарабоалача деношка хьинаре бу мангалхоша шоай болх.

КIимарса бутт – июнь бетта тIеххьара диса 4 дии, июль бетта хьалхара 24 дии да уж. Из бутт 28 денах латт. ХIаьта вай кхетадеш ма хиллара цу беттах из цIи йоакх марсаца кIа хьокха ха из йоландаь.
 
Аьттинга бутт – июль бетта тIеххьара 7 дии, август бетта хьалхара 17 дии да. Уж 24 ди да. Цу беттах из цIи йоаккх, ЦIай-лоам тIа Аьттинга-ерде текъа нах ухаш хинна хиларбахьан долаш. 

Моажола бутт – август бетта тIеххьара 13 дии, сентябрь бетта хьалхара 22 дии. Уж 35 ди да, цу беттах из цIи йоаккха цу хана чухьа массадола баьцовгIа моажа дерзаш хилар бахьан долаш.
 
Сай Iаха бутт – сентябрь бетта тIеххьара 9 дии, октябрь бетта хьалхара 16 дии. Уж да 25 ди. Сентябрь бетта 22 дийнахьа сай Iах, цудухьа сай Iахаш йолча хана чухьа нийсбаларах из цIи йоаккх цу беттах.

Тов бутт – октябрь бетта тIеххьара 15 дии, ноябрь бетта хьалхара 7 дии да. ВIашкатехача уж денош да 22. Гуйре дIайохаш, Iано ший болх болабеча цу хана еррига баьцовгIаш Iовкъара беса ерз, цудухьа оал цох Тов бутт.

Лай бутт – ноябрь бетта тIеххьара 23 ди да. Ноябрь бетта 7-8 шин денах цхьан дийнахьа лоа делханза Iац гIалгIашкахьа. Цу деношка болалу Лай бутт дIа. 

Чантара бутт – декабрь бетта хьалхара 27 ди да. Iа даккха лаьрхIа дIаюжаш йола ча ший къорга чу тар а кхийтте тхьовсаш йола ха йоландаь оал цу бета иштта Чантар бутт.




#Article 117: Гарданаькъан Тоаркхо-Хьаж (139 words)


Гарда́наькъан Тоа́ркхо-Хьаж () — XX-гӀа бӀаьшу долалуш ГӀалгӀай мехка къаьда, иштта СоагӀапчен имам.

Ваьв 1850-ча шера СоагIапча. Тоаркхон да́с барайтталагӀа бӀаьшу чакхдоалаш Хьункархой мехка мухьажирал даь хиннад. ЗIамига волаш, да-нана доацаш виса хиннав Тоаркхо. Ноанахоша тIа а ийца, наьна вешийца кхувш венав кӀаьнк. Бера хана денз, гуш хул из хьаькъал долаш а, хIаман хьисап де ховш а хилар. Из гойташ массехк моттиг я цун вахаре. Хьужаре ше деша дIавелча, толамаш доахаш из чакхйоаккх цо. Iарбий йоазув-мотт а карадерзаду Тоаркхос. Цига цо толам баьккха хилча, моллал дешар тIа а ка яргьяр-кх укхун, аьле, нохчашкахьа деша вохийт из ноанахоша. дика дешаш чакх а воал. Юххера, ноанахоша гIо ду цунна Хьажий-ЦIа ваха. 

БӀорахой тIом чакхбаьнначул тIехьагIа, ШарӀан сура кулгалде оттаваь хиннав Тоаркхо-Хьаж. Цу хана цунна хьалха лаьттар хиннад, къамашта юкъера машар лорабара гIулакх.

Тоаркхо-Хьаж кхелхав 1922-ча шера, ший 72 шу даьннача хана.




#Article 118: Азов-форд (111 words)


Азо́в-фо́рд (ба) (, , ) — цхьан даькъе къайла бола Малхбузерча оакафорда форд. Улл Европа малхбоале,  Украинайи  Эрсечени бердаш тӀа. Эггара чӀоагӀагӀа тӀийхдаьнна хий да: кӀоаргал 13,5 метрал дукхагӀа яц, средняя глубина около 7,4 м (по разным оценкам — от 6,8 до 8 м).

Малхбузерча оакафордаца йӀаьхача фордийи форда оасийи аргӀанца хотталу: Кхерча форда оаса — Ӏаьржа форд — Босфор форда оаса — Мармара форд — Дарданелла форда оаса — Аьге форд — Юкъфорд — Гибралтара форда оаса. Оакафордах гаьнагӀа аларах эггара чӀоагӀагӀа гӀаран форд ба дуне тӀа.

Ширача заман чу Азов-форд хиннабац, хӀаьта Тан Ӏаьржача фордах хӀанзара Кхерча форда оаса болча кхеташ хиннад. Хетачох, Азов-форда моттиг йизар вай заман хьалха 5600-ча шера хиннад (хьажа Ӏаьржача форда хий айдалара теори).




#Article 119: Доагам (102 words)


Доа́гам (да) () — шерача маӀане — цхьаццадола балхаш хиларца йӀовхал хьа а телаш, цу йӀовхалах технически пайда эца йиш а йолаш йоа хӀамаш. Химе доагамо доагача хана экзотермически реакцешка хьинар те́л, тӀуман доагамо — тӀуман реакцешка. Цхьадола доагамаш (масала, гомогений молхаш (пороха́) е онда ракетий доагамаш) шоай летадала йиш йолаш да мистадолийташдар (окислитель) деце а. ХӀаьта дукхагӀа мел дола цӀагӀа а ара леладу доагамаш доагаргдолаш кислород езаш да, тӀаккха царех доага доагамаш оал. Эггара даьржа дола доагамаш органикайдараш да, шоай лоаттаме углероди кислороди долаш. Шоай агрегатий хьа́лах доагамаш ондачарехи (чӀоагӀачарех), коачачарехи, газа хьисапечарехи декъ, хӀаьта Ӏалашдарах — Ӏаламачарехи (кӀор, мехкадаьтта, газ),  саго хьакхоллачарехи.




#Article 120: Бисмал (229 words)


Бисмал (), тасми́ят (), бисмилля́хӀ () — КъорӀан сурат долалуш оалача каламах йоккха бусулба термин. ИйслагӀчох дӀа мел ийккха дола сурат ишта долалу: «АллàхIа цIерца, Къахетам беши Къахетам бергболаши волча» ( — бисмилля́хӀи-р-роахьма́ни-р-роахьи́м). ХӀара ламазагахьа, моллагӀа цӀена, кӀеззига мукъагӀа лоадам болча хӀама хьаделехьа, цунца долалу дукха бусулбаша язду каьхаташ.

КъорӀанагахьа къаьстта аят аьнна къоастадиц бисмал, бакъда цхьоалагӀча суратагахьа (Аль-Фатихьатагахьа) юкъе додаш лоархӀ из, хӀана аьлча Аль-Хьиджр яхача сурата 87-ча аята хьаяхачох цу чу 7 аят да. Цох хьакхетаду цу ворхӀнех бисмал хьалхара аят долга. Из калам иштта ан-Намль («Зунгаташ») яхача сурата 30-ча аята дакъа да. «АллахӀа цӀерца» (бисмилляхӀи) аьнна лоацца цхьан аятагахьа мара дац — 11:41. «Хьай Аьла цӀерца» (бисми роаббика) яха калам КъорӀан чу йиазза латт, «цӀенавеш хьоахаве Ӏа»  яхача амара тӀехьа или «читать». АллахӀа цӀи «Хьоахаяр» (Зикр) кхойтазза латт, хӀаьта 55:78 аято  Аьлан цӀи беркате хилар дувц «Беркате я хьа Аьлан цӀи» (таба́роака исму роаббика).

Товрата чу цун тарра йола калам текъам болалуча хана оал «Аьла цӀерца»  (бешем адонай). Цигга, АллахӀ ар-Роахьма́ни-р-Роахьи́м яхача калама тарра калам оал («Даьла къахетам беши къахетам бергболаши ва») —  «Эль Рахум ве-Ханун».

Бусулба каллиграфе чӀоагӀа дукха яздеш леладеш да бисмал, ший даьржаи довзаши хилар бахьан долаш.

Хьайба урс хьакхалехьа бисмал даккхаро цу хьайбан дулх хьаьнала ду, нагахьа санна из дулх бусулба дин чу могадаь далеи уйла-нинат нийса хинна далеи. Бисмал даьккхадар аьнна хьарам дола дулх хьаьнала хьахилац (масала, хьакхий дулх, саӀийда дицна хьайба, денна хьайба).




#Article 121: Наьсар (195 words)


Наьсар, Наьсарг е Наьсархий (да) — ГӀалгӀай мехкара дода хий. ГӀалмех хьа а даьнна Шолжах кхет. Наьсархий 29 км дӀаьха да.

Наьсар яхар Ӏилманхоша хьаяхачох на́на яхачунца дувзаденна да. Юхе мел йиса цу моттигацара цӀераш (Наьсаре а, Наьсара аре а) хица ювзаенна я.

Тайп-тайпарча летописни сводашка дувцаш долча Ная хица (эрс. Река Ная) гӀалгӀай Наьсарг хувтт Ӏилманхоша.. Цу хи тӀа, хьаяхачох, Тевара къаьзи (князь) хинна Михаил вийнав, иштта йохаяь дӀаяьккха шира Дадеков яха пхьа яьлла моттига белгало а я из.

Наьсархини Шолжаи бердашта тӀа мустьерий культурай белгалонаш кораяьй. Шоайле тара дола чурташ да уж, палеолита хана цу тайпара мургаш эггара хьалхагӀа 1961-ча шера Любин Петора Валерийс лехад в  Наьсар-Кертаи Дошалкъий-Юртат. Мургаш хьадаь материала оттаяь хпинна ха вай заман хьалха 40 эзар шу хиннад. Иштта оттадаь хиннад Дошалкъий-Юрта корадаьча кечалаш цигарча кераех даь хинна хилар — мустье заман чу тӀоговзанчий пхьоале хиннай цига.

Россе паччахьалкхен хин реестра дарашта тӀатайжача Малхбузерча-Къаспий бассейна гома юкъедод Наьсар, хӀаьта цун хин-боахаман дакъа лоархӀ — Эрсечен Гуржехьецара долча гӀайнаш тӀара дола а денна Урсдон яхача додача хих кхетталца дола Тийрк (Ердан ца лоархӀаш). Наьсара додача хин бассейн — Идалеи Тийркеи шинхиюкъа Къаспий форда бассейна дода хиш. 

Паччахьалкхен хин реестра чура объекта код — 07020000212008200003575.




#Article 122: Хьули (205 words)


Хьули́ (я) () — ГӀалгӀайчен  Лоаман шахьарара эйла.

Хьули тархьаре Хамхой (ГӀалгӀай) шахьара юкъе йодаш хиннай. Хьулхой тайпан болча Чахкеи (Чахканаькъан), Борзеи (Борзанаькъан), Хадзеи (Хадзийнаькъан), Илии (Иленаькъан) дезалаша йиллай. 

Ши шу ма даьллинге салташеи, ди кхайко баьхкарашеи бахьа ба́ла кхы лоа ца луш тӀабаьхкарашта духьалъувтт лоамарой. Юххера салтийи, ийс хӀиреи (царех 5 алдар (аьла) а волаш), Константинов пирстопи (пристав) вийнав. МозгӀараши ди кхайко баьхка хиннараши цхьан гӀала чу чӀега къайла Ӏохайша хиннаб, тӀаккха из гӀала йоагаяьй. 

Цу тайпара хӀама нийсаденналга Санкт-Петербурге дӀакхаьча хиннад. Цу шера Розен барон 30 000 салте вола бӀу а ийца (царех 500 — хӀире) гӀалгӀашта духьалваха хиннав.

Хьуле ӀотӀаводаш хьакӀала мел кхаьча лоаман эйлаш йоагаеш хиннай бароно. Бакъда ший кха́ча дага хиннача кхаьча́ча ха́на яьсса эйла ма́ра хӀама яйннаяц — бахархоша йита хиннай из. Цига мел йола гӀала-вӀов лелха а лелхийта́ вурийтта дийнахьа цига баьха́ нах лехаш лийнав из. Еттача вордашта гӀаьра ахарои шалташца латарашеи эскар оттадаь хиннад, из бахьан долаш барона гӀапа чу цӀаваха лаьрхӀа хиннад.

Барона йоазонашта юкъера:

Браламберга яздаьчох:

Цу хана йохаяьча хана денз 2016-гӀча шерага кхаччалца цхьа гӀала хиннаяц эйла. Цу шера гӀалгӀай биснесмен волча Хадзийнаькъан Саварбека ший Даьй Хаза вӀов меттаоттаяьй.

Илинаькъан Лорса Аппаз — 123 шерал тӀехваьнна хинна воккха саг. Хьуле ваьхав.

Хадзинаькъан Саварбек — бизнесмен.




#Article 123: Осминаькъан Сосе Хьамзат (742 words)


Осминаькъан Сосе Хьамзат — гӀалгӀай советий йоазонхо, оазархо.

Осминаькъан Сосе Хьамзат ваь шу 1909-гӀдар да аьнна латт. Бакъда, ше ваьча денах лаьца Хьамзата  язду:

Хьалха йиъ йиӀиг яьчул тӀехьагӀа ваьв Хьамзат. КӀаьнк вирах чӀоагӀа гӀадбаха хиннаб Хьамзата да-нанеи, гаргара нахи, «кӀаьнк ваьв» яхаш, вӀаши кхаъаш а доахаш. Из маьрша хьалкхер а, цун вахара никъ иразе хилар а дехаш нахага дуӀа дайта а ловца баккхийта а дагахьа кхаьра гамаж-бугӀа а йийна хьоалчагӀа даьд Хьамзата дас Сосе.

Цун да Осминаькъан Соси ший хьинарца, ший къахьегамца, ший шин кулгаца хьадаьр дуаш, хьарамча рузкъах лоралуш саг хиннав. Соси дагавоагӀача боккхийча наха дувцарах гучадоал, из саг къахьега ловш а къахьега ховш а хилар. Масала, Осминаькъан Сосе уст-даь веший воӀ (Хьамзата наьн-даь веший воӀ) волча Чумаканаькъан Яхььяс дувц:

ХӀаьта Сосе дезала ишта дицар. Наха эцачул шозза-кхозза кӀезигагӀа эцар цар из колхозагара лаьтта. Ахкан замалахьа юрта ахархой сатассалехьа гӀайтте, садовлцца цу кхай тӀа а баьхке, бийса яхача ханна чу а кхаьче, йиа а яанза а дӀа а бийше, шоллагӀча дийнахьа юха а сахилалехьа гӀайтте, лерттӀа салаӀанза, биззалца наб йинза кхай тӀа болхар.
Сосе дезал дийнахьа болх бича хоза ханнахьа кхай тӀара чу а боагӀар, Ӏуйран кхай тӀа баха сих а лацар, цхьабакъда, гурахьа наьха пхи-ялх гектара тӀара доаккхачул дукхагӀа ялат шоай цхьан-шин гектара тӀара чу а эцар. Шоай дегӀамашта Ӏазап а ца лоаттадеш къахьега ховра царна, дӀадийнача ялата а кхашта а маца малагӀа доал де деза ха́рах.
ТӀехьагӀа, воккхагӀа волча хана цун дагаухаргья из ха.

ЗӀамига долча хана денз тхо а иштта балхаца Ӏомадора дас-нанас. Низкъаларча балхах-м лорадора цар тхо, цхьабакъда, болх хьабаьннача  хана со нонагӀа кхай тӀа хулар, дас шийна новкъостала кхувлаш. Гота тӀа говраш лехкилга, говра тӀа а хайна хьажкӀашта макха боаккхилга, оасар делга, кхаьчачул тӀехьагӀа гӀадамех хьажкӀаш хьайоахилга — бархӀара ваьлча денз уж балхаш деш хулар со, деша а ваха се цӀара валлалца. ХӀаьта ахканара балхаш деш массе шера а со каникулех цӀаухар. ХӀанз а тӀехьа даьи наьнеи чӀоагӀа хам бу аз бера хана денз балха морзо цар йовзийтар бахьан долаш».
Ший бера ха ТӀой-Юрта, ГӀалме йисте дӀайихьай Хьамзата. Ахкан дӀаьхача дийнахьа атагӀа хулар Хьамзат кхыча берашца, ГӀалме йисте. Шоаш дага а лувцаш, цхьаццача ловзарех сакъердам бора цар шоашта, лакхача берда тӀара чу а кхувсалуш, лувчаш, зӀак хьокхаш сайранга болхар уж. ГӀулдамашта  юкъе гулбеле Ӏо а хайше, фаьлгаш, тайп-тайпара хабараш дувцар.

Осминаькъан Хьамзата дерригача вахаре а цун йоазонхачун говзал лакхъяра а Ӏалаьмате боккхача лоархӀаме хилар 1928-ча шера, техникуме деша вагӀа ладувгӀархо (слушатель) вола из Москоа 4-гӀча Ерригсоюза рабселькорий съезде вахийтар. «Низ бола ткъамаш делар сона цу съездо», – оалар цо тӀехьагӀа. 

Цул тӀехьагӀа 1942 шера Саь-кур беттага кхаччалца цо болх бир Нохч-ГӀалгӀай тархьара, метта, литература  Ӏилма-тохкама института литература ралса кулгалхо волаш.  ХӀаьта 1942 шера Саь-кур бетта денз 1944 шера Саь-кур бетта 23 дийнахьа гӀалгӀай мехках баххалца из болх беш хилар Нохч-ГӀалгӀай  Реданта №2 йолча педагогически дешарчен хьехархои дешара даькъа кулгалхои (завуч) волаш.
Осминаькъан Сосий Хьамзата кхоллам Ӏалаьмате боккхеи, чулоацам кӀоаргеи болаш ба. Укхаза вайна корадоагӀа берашта дола лоацца дувцараш, уйла яйташ йола повесташ, вахарцара безам совбоаккхаш йола лирически стихотворенеш. Цул совгӀа, цун кхолламе я публицистикай статьяш, психологен дувцараш, философен эссеш, тархьара а лирикай а поэмаш,  эрсий метталара таржам даь дуккха эрсий цӀихезача йоазонхой – Пушкин Александра, Горьке Максима, Чехов Антона, Тургенев Ивана, Гоголь Николая, иштта кх. дӀ. а.— произведенеш. 
Цо вӀашагӀдийккад школай Ӏаморгаш а хрестоматеш а.
Дукха къахьийгад Осмиев Хьамзата гӀалгӀай багахбувцам гулбеш а, дӀаязбеш а. 1940 шера цо МутӀаланаькъаг Хьажбийкарца цхьана кепатехе арахец гӀалгӀай фольклора цхьа том.
Цун таржама балхий лакха мах беш хиннаб Малсаганаькъан Дошлакъи,  Заьзганаькъан Бахьауддини. 1960-ча шера цар язду: «Осминаькъан Хьамзата дуккхача таржамех цаӀ — М. Горьке «Нана» яха роман-къаьстта теркалде доагӀа. Таржам оригинала тӀара хилар, оригинала дагардар а уйла  а йовза хар, метта башхало, цун шаьрал, говзал Ӏомаяр, бакъахьара синтаксис, эшаш дола дош корадар - цу дерригане а чӀоагӀа оригинала тара хулийт таржам». 
Ший эггара хьалхара оазараш Осминаькъан Хамзата язйир ше техникуме деша вагӀаш волча хана. Цхьабакъда, дукха ха яьккхар цо уж ший оазарлен кхоллама хьалхара юхьигаш нахах лечкъаеш. (Цун хьалхара оазар кепатехай 1933 шера «Сердало» газета тӀа). Юххера а дӀахьекхар цо уж хьалхара массехк стихотворени шийна дегтӀара чӀоагӀа дукхабезача Озанаькъан Ахьмадагеи, Янданаькъан Джамалдийгеи. Цар чӀоагӀа могаяь тӀаийцар царех цхьаяраш, кепатоха аьнна хьехар а дир. Царна эсала хийттараш йоагаяь дӀа а яьха, вожаш кепатоха кийчъе волавелар Хьамзат. 
Цхьабакъда, ший оазараш гул а яь, уж вӀашагӀ а теха оазарий гуллам арадаккха Осмиев Хьамзата вӀаштӀехьдаланзар 1958-ча шера мара. Ший оазарлен говзал наха д1айовзийта сих ца луш Хьамзата 25 (!) шу даккхаро цӀаькхаза а тешал ду мел лакха лоархӀаш хиннад цо оазарлен деша декхараш.




#Total Article count: 123
#Total Word count: 28772