#Article 1: Tattao nga Ilokano (474 words)


Dagiti maawagan nga Ilokano ket isu dagiti kaputotan dagiti simmanglad a tattao idi kanikamanon a ribu a tawtawen idiay amianan ti Luzon, iti maaw-awagan ita iti Ilocos wenno Kailokuan (buklen dagiti probinsia ti Ilocos Norte, Ilocos Sur, La Union ken dadduma pay). Kuna dagiti antropolohista a binallasiw dagitoy a kaputotan ti baybay, babaen ti bilog wenno viray, manipud idiay Taiwan. Inrugida ti baro a panagbiag kadagiti lolook wenno waywayang iti amianan, nga isu ti nakapanagandamdash;dagiti “tattao iti loök,” wenno Ilooko.  Ngem kadakuada, nairuam nga awaganda ti bagbagida a Samtoy, manipud iti saö mi ditoy. Awaganda pay ti bagbagida kas “Saluyot,” manipud iti maysa a mula nga imasen a sidaen dagiti Ilokano.

Timmubo dagiti Ilokano iti amianan-laud a suli ti Luzon, daga a nakipet ken ragangirang, naisengngat iti kabambantayan ti Kordiliera ken ti Baybay Abagatan a Tsína. Kastoy a heograpia ti nangpataud iti tattao a nagaget, nasalimetmet, ken managakar nga agbirok iti gundaway ken gasat iti sabali a daga. Dagiti probinsia ti Ilocos Norte, Ilocos Sur, ken paset iti La Union ken Abra ti sigud a teritorio ti Kailukoan. 

Dinappatan dagiti Ilokano dagiti natabtaba a dagdaga ti Cagayan ken Pangasinan ken iti kabambantayan ti Apayao idi maika-18 ken 19 a sigsiglo.  Iti maika-20 a siglo, adu met a pamilia nga Ilokano iti immakar a napan nagdappat idiay Mindanao. Dagiti Ilokano ti umuna a grupo a nagbaniaga iti ballasiw-taaw iti kontinente ti Amerika, nangruna kadagiti estado ti Hawaii, California, Washington, ken Alaska. Iti agdama, umad-adu latta dagiti Ilokano iti Saudi Arabia, Hong Kong, Hapon, Singapore, Canada, Australia, ken pagpagilian iti Europa.

Iti agdama, adda aganay a 9,136,000 nga Ilokano. Nagtaud dagiti Ilokano iti puli nga Austronesiano, kapada met laeng dagiti dadduma pay nga etniko a grupo a Filipino. Nupay tradisional a kaaduan ket nakayumanggi ti maris ti kudilda, adu met ti napupudaw nangruna dagiti addaan kaputotan nga Intsik. Adu met nga Ilokano nga agnanaed kadagiti kabambantayan a paset ti Luzon ti addaan dara a Kordilierano. Kaaduan kadagiti Ilokano ket Romano a Katoliko, ti dadduma ket Protestante a kaaduanna ket kameng ti Simbaan nga Aglipayano, maysa a relihion a nangrugi iti Ilocos Norte.

Dagiti Ilokano a nagbiag sakbay ti panangsakup dagiti Kristiano a Kastila ket ammoda ti agsurat iti bukodda a sistema iti abesedário. Kapadana met laeng ti alibata a surat dagiti Tagalog ken Pangasinense, kas koma iti Doctrina Cristiana iti 1621, maysa a kasapaan ken kadaanan a naipablaak iti Iloko. Nailasin laeng ita ti surat Ilokano ket adda veramana, naikur-it a kuros tapno mabasa dagiti konsonante.

Ti kultura nga Ilokano ket napno iti burburtia, dandaniw, pammagbaga, daldallot, salsala, bucanegan, ken sarsarita.

Ti epiko a Biag ni Lam-ang ti nabati nga estoria a saan nalipatan dagiti Ilokano. Adu pay iti pampammati a naitawid iti Kailokuan ita, kas iti estoria ni Aran ken Angalo, ni Namarsua wenno Apo Lung-aw, a nangbukel iti lubong dagiti tao ken dadduma pay.




#Article 2: Pagsasao nga Ilokano (1209 words)


Ti Ilokano (wenno Iloko, Iluko, mabalin met nga Ilocano) ket maysa kadagiti kangrunaan a pagsasao ken ti maikatlo a kadakkelan ti bilang ti patneng nga agsasao iti Filipinas.

Mairaman ti Ilokano iti pamilia ti Sasao nga Austronesio a nagpuonan dagiti pagsasao kadagiti puro iti Pasipiko ken Akin-abagatan a daya nga Asia. Kabagian ti Ilokano dagiti nadumaduma a dildila kas iti Bahasa Indonesia, Bahasa Melayu, Maori, Fijiano, Hawayano, Malagasi, Samoano, Tahitiano, Chamorro, Tetum, ken Paiwan. Daytoy ket asideg a kabagian dagiti dadduma a sasao nga Austronesio iti Akin-amianan a Luzon, ken addaan bassit iti agsinnaranay a pannakaawat iti pagsasao a Balangao ken dagiti akindaya a dialekto ti pagsasao a Bontoc.

Ti awag wenno termino nga Iloko ken Ilokano ket awan paggidiatanna no ti pagsasao ti madakdakamat. Ti laeng pagdumaanna ket no dakamaten ti sao wenno pagsasao ken ti tao nga agsasao wenno agus-usar iti pagsasao (kas patneng wenno natibo nga agsasao). Kadawyan nga Iloko ti awag iti sao wenno pagsasao, ket Ilokano met no iti tao. Nupay kasta, gagangayen a maawagan a kas Ilokano ti agpada a tao ken pasasao. Kaaduan no di man amin a natibo nga agsasao wenno agar-aramat iti daytoy a pagsasao ket awaganda iti Ilokano.

Ti Ilokano ket isu ti kakaisuna a sanga ti pamilia lingguistika a Kordiliera ti Filipinas, maibilang nga inauna wenno kabaketan kadagiti pagsasao iti amianan. Kakabsatna ti Pangasinense, Ibanag ken dagiti nadumaduma a pagsasao iti kabambantayan ti Kordiliera. Daytoy ket naisasao a kas patneng a pagsasao babaen dagiti pito a riwriw a tattao.

Daytoy ti pagsasao a kangrunaan nga aramat (lingua franca) ti agarup nga isu amin a pakabuklan ti Amianan a Luzon, nangruna iti Rehion ti Ilocos, iti Tanap ti Cagayan ken iti adu a paset ti Abra, Pangasinan, ken Zambales. Adu met ti agsasao iti Ilokano iti Nueva Ecija, Tarlac, Mindoro ken iti dadduma a probinsia iti Mindanao. Naisasao pay daytpy a kas maikadua a pagsasao babaen dagiti ad-adu ngem dua a riwriw a patneng nga agsasao iti Pangasinan, Ibanag, Ibatan, ken dagiti dadduma pay a pagsasao iti Akin-amianan a Luzon.

Dua ti makuna a dialekto ti Ilokano: ti maawagan iti “Umamianan” wenno “nauneg nga Ilokano,” pagsasao dagiti taga-Ilokos, ken ti “Umabagatan,” a kaaduan a pagsasao dagiti adda iti probinsia ti La Union ken Pangasinan. Agassideg ketdi dagitoy a dialekto. Bassit ti pagdumaanda, ti laeng panangibalikas iti letra nga e.

Maysa laeng ti balikasna daytoy a letra para kadagiti umamianan—nakalukat, tengnga’t-sango, ken di nabukel a bokal. Dagiti met umabagatan ket dua ti balikasna. Kas kadagiti umamianan, no ti sao ket ganggannaet ti naggapuananna, wenno nakarikep, ket impalikud, ken di nabukel a bokal, no ti agsarita ket patneng nga Ilokano. Daytoy a panangibalikas ket naiseknan iti pagsasao dagiti sabsabali kas iti Pangasinense ken Kankanaey.

Saan ketdi a madlaw unay dagitoy a naggidiatan kadagiti talaga a patneng nga Ilokano iti man amianan wenno abagatan nga Ilocos. Madlaw laeng ti naiduma a panangibalikas iti e kadagiti saan a patneng nga Ilokano wenno dagiti nasanay iti Tagalog wenno Ingles a saan unayen nga agsasao iti Ilokano. Wenno dagiti nakasursuro iti Ilokano a saan a natibo nga Ilokano (kas pagarigan maysa a natibo a Tagalog wenno Bisayano a nakasursuro nga agsao iti Ilokano).

Dagiti patneng nga Ilokano ken umiiloko, maymaysa ti panangisaoda iti letra e kadagiti balikas a kas koma wen, met, bedbed, ilem, isem, panagem, nakem, timel, belleng, aweng, palileng, baket, ubet, gawed, kerret, siket, lengleng alimuteng, alsem, pekkel, kuribetbet, pamulinawen ken dadduma pay.

Ti moderno nga Alpabeto nga Ilokano ket buklen dagiti 28 a letra. Ti umuna a bingay ket buklen dagiti duapulo a letra ti Abakada Ilokana ken ti maikadua a bingay ket buklen dagiti walo a letra a nabulod manipud iti pagsasao nga Espaniol ken Ingles.

Amin dagiti klase ni Ilokano iti sakbay ti kolonia ket nagsuratda iti sistema ti silabiko sakbay ti isasangpet dagiti Europeano. Inus-usarda ti sistema a naitermino a kas maysa nga abugida, wenno alpasilabario. Daytoy idi ket kapada dagiti sinuratan ti Tagalog ken Pangasinan, nga iti tunggal karakter ket nangirepesenta iti panagsasaruno iti konsonante-bokal, wenno iti pangyababaan iti Ingles iti CV (consonant-vowel). Ti bersion ti Iloknao, nupay kasta, ket isu idi ti immuna a nangidesignado kadagiti koda a konsonante nga agraman iti marka ti diakritiko – ti krus wenno virama – a naipakita iti Doctrina Cristiana ti 1621, ti maysa kadagiti kasapaan a nabatbati a pablaak iti Ilokano. Sakbay ti pananginayon ti virama, awan idi ti waya dagiti mannurat a mangidesignado kadagiti koda a konsonante. Dagiti met agbasbasa ket pugtuanda no ti bokal ket mabasa wenno saan, gapu kadagiti bokal ti e ken i ket mabalinda a maipasinnukat, kas pagarigan dagiti letra ti o ken u para iti tendera ken tindira.

Kadagiti nabiit a panawen, adda metten dagiti dua a sistema a naus-usar: Ti sistema ti Espaniol ken ti sistema ti Tagalog Tagalog. Iti sistema ti Espanol, dagiti balikas a nagtaud iti Espaniol ket intalinaayda dagiti pannakailetrada. Dagiti met patneng a balikas, ket naitunos kadagiti alagaden ti panangiletra ti Espaniol. Ita met nga aldawen, dagiti laeng lallakayen a kaputotan ni Ilokano ti agus-usar iti sistema ti Espaniol.

Iti sistema a naibatay iti Tagalog, ad-adu iti pannakaisurat ti ponema iti letra, ken nasaysayaat a mangipaltiing ti pudno a pannakaibalikas ti balikas. Dagiti letra ti ng ket buklen ti digrapo ken maibilang a kas bugbugtong a letra, ken sarunuenna ti n iti alpabeto. Kas resulta, ti numo ket agparang sakbay ti ngalngal kadagiti barbaro a diksionario. Dagiti balikas iti ganganaet a nagtaudan, ken kaaduan kadagiti nagtaud manipud iti Espaniol, ket nasken a mabaliwan iti pannakailetra tapno nasaysayaat iti pannakaipaltiingna iti ponolohia ti Ilokano. Dagiti balikas a nagtaud iti Ingles ket mabalin wenno saan a mabalin a maitunos iti daytoy nga ortograpia. Ti nangruna a pagarigan nga agus-usar iti daytoy a sistema ket ti linawas a magasin ti Bannawag.

Ti sumaganad ket dagiti dua a bersion ti kararag ti Amami. Ti adda iti kanigid ket naisurat iti ortograpia a naibatay iti Espaniol, bayat nga ti adda iti kanawan ket agus-usar iti sistema a naibatay iti Tagalog.

Iti pannakaisayankat ti sistema ti bilingual nga edukasion ti Espaniol iti 1897, ti Ilokano, ken maikuyog dagiti pito a nangruna a pagsasao (dagiti addaan iti saan a basbassit ngem maysa a riwriw nga agsasao), ket naipalubos idi a kas panangisuro aginggana iti maikadua a grado. Daytoy ket bigbigen babaen ti Komision iti Pagsasao a Filipino a kas maysa kadagiti kangrunaan a pagsasao iti Filipinas. Babaen iti batay-linteg, ti Ilokano ket maysa a katakunaynay nga opisial a pagsasao kadagiti rehion a nakaisasaoanna ken agserbi a kas katakunaynay a panangisuro kadagita a lugar.

Kadagiti napalabas a tawen, ti tignay iti Akinbaba ken Akinngato a Kamara iti Kongreso ket nagiyunay-unay para iti panagusar iti nakayanakan a pagsasao a kas panangisuro aginggana iti maikanem a grado.




#Article 3: Diego Silang (363 words)


Ni Diego Andaya Silang  ket maysa a rebolusonario nga Ilokano idi maika-18 a siglo a nakikumplot kadagiti Briton tapno patalawenda dagiti Kastila iti sibubukel nga amianan ti Filipinas.  Panggep ni Silang iti mangbangon ti agwaywayas ken naiwaywaya a nasion dagiti Ilokano.  Ti dangadangna ket inaronan dagiti reklamo a nagtaud iti tributo ken panaglablabaes dagiti Kastila, kasta met iti pammatina iti bukbukod a panagturay, a ti panangrienda iti gobierno ken panagturay ti simbaan Katoliko Romano ken ti gobierno iti deppaar ti Ilocos ket rebbengna a tenglen dagiti nasursuruan nga opisial nga Ilokano.

Naipasngay ni Silang idiay Aringay, Pangasinan (banda tattan iti ili ti Caba wenno Aringay, La Union).  Nangged isuna a mensahero, parayawat iti menmensahe ken damdamag manipud iti maysa a padi a Kastila idiay Vigan, Ilocos Sur.  Nasirib, naasi ken natarus iti Espaniol, biniahena ti Ilocos agingga iti Manila. Kadagitoy a panagdaldaliasatna ti nakaimatangan ken nariknaaanna iti ranggas ken inhustisia dagiti Kastila.

Idi maika-18 a siglo, nagtipon iti Espania ken Pransia a nangsupiat iti Britania iti masasao a Pito a Tawen a Gubat.  Sinakup dagiti Briton ti Manila idi 1762 ket daytoy ti nangsegged iti riribuk kadagiti probinsia iti amianan kas iti Ilokos ken Cagayan. Maigapu itoy, nakaro ti rurod ken gura dagiti gangganaet a Kastila.

Nagboluntario nga umuna ni Silang a mangidaulo iti bunggoy dagiti Ilokano a makilaban kadagiti Briton, ngem impaidam daytoy dagiti Kastila, kas pangngeddeng ti Obispo ti Nueva Segovia (Vigan).  Rinaut ngarud ti bileg ni Silang ti Vigan ket impakulongna amin a padi iti ili. Nakiuman isuna kadagiti daulo a militar a Briton ket dinutokanda isuna kas baro a gobernador ti Ilocos. Inkarida pay a tulonganda isuna a mangpatakder iti nasion nga Ilokano no ikarina met a tulonganna dagiti Briton.  Ngem awan iti nagmarenganna daytoy a kari dagiti Briton, awan ti impatulodda a solsoldado.

Maysa a gayyemna, ni Miguel Vicos, mestiso a Kastila ken Ilokano, ti nangbagkong ken ni Silang idi 1763 a nakatayanna.  Binayadan iti Simbaan a Katoliko Romano ni Vicos a mangpatay ken ni Silang.

Intuloy ni asawana a ni Gabriela Silang ti laban ni Diego ngem rinaut dagiti Kastila ket natiliw. Binitayda ni Gabriela agraman agsangagasut a kakaduana idi Septiembre 20, 1763 idiay tengnga ti Vigan.




#Article 4: La Union (179 words)


Ti La Union ket maysa a probinsia iti Filipinas, iti Rehion ti Ilocos (Rehion I) iti Luzon. Masarakan iti amianan-laud a paset ti isla ti Luzon. Ti Siudad ti San Fernando ti kapitolio ti probinsia ken kapitolio ti Rehion I, sentro iti administrasion ken busbos. Kaariping ti La Union dagiti probinsia ti Ilocos Sur iti amianan, Abra iti daya, ken Pangasinan iti abagatan. Iti laudna ket ti Baybay Abagatan a Tsína.

Addaan ti La Union iti 19 nga ili ken 1 a siudad.

Nabangon ti probinsia ti La Union idi Abril 18, 1854, idi pinagtipon ti Espania dagiti umamianan nga ili ti Pangasinan ken umabagatan nga ili ti Ilocos Sur, isu paggapuananna iti nagan a La Union.

Nepnep ti kaaduan a tiempo ti La Union, a kapada ti amianan ti Luzon, kas mariknana iti kalgaw ti Nobiembre agingga Abril ken iti panagtutudo ti Mayo agingga Oktubre. Agrikultura, iti talon ken apit ti bagas, tabako, ken bungbunga, ti punganay iti ekonomiana.  Iti turismo ket nakabatay iti igid ti baybay a pagaliwaksayan.

Adu dagiti mabalin pagpasyaran iti il-ili ti La Union.




#Article 5: Nueva Vizcaya (131 words)


Ti Nueva Vizcaya ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti Tanap ti Cagayan (Rehion II) iti Luzon. Ti kapitoliona ket Bayombong. Kaarrubana dagiti probinsia ti Ifugao, Isabela, Quirino, Aurora, Nueva Ecija, Pangasinan ken Benguet.

Ti agdama a teritorio ti Nueva Vizcaya ket resulta ti panagbalbaliw a namunganay iti pormal a  pannakaipasdek ti probinsia ti Isabela idi Mayo 1856. Dakkel a paset ti Nueva Vizcaya iti akin-amianan a partena ti naited iti Isabela.

Nakissayan manen ti sakup ti Nueva Vizcaya iti umamianan-a-laud a deppaarna idi mabuangay ti probinsia ti Ifugao idi 1908.

Manen, idi 1971, simmina ti sigud a sub-probinsia ti Quirino ket naaramid a kas naan-anay a probinsia, a nakaigapuanan ti pannakaikabassit manen ti sakup ti Nueva Vizcaya.

Iti agdama, addaan ti Nueva Vizcaya iti maymaysa a distrito kongresional.




#Article 6: Bannawag (109 words)


Ti Bannawag ket isu ti kangrunaan nga  aglinawas nga Iloko a pagiwarnakan wenno magasin a maipabpablaak iti Filipinas manipud idi 1934. Aglaon ti magasin kadagiti orihinal nga Iloko a nobela, ababa a sarita, daniw, salaysay, damdamag, komiks, ken dadduma pay a sinurat.

Ti Bannawag ket maysa kadagiti teddek a mangpatpatalinaed ken mangtagitaginayon iti kontemporario nga Ilokano a literatura. Maipagarup nga amin nga importante ken mabigbigbig a mannurat nga Ilokano ket nangrugi a nagsurat ken nagipablaak iti Bannawag. Ti Bannawag ti immuna a nakaipablaakan dagiti sarita, daniw, salaysay ken nobela a putarda. Babaen met laeng iti Bannawag a nabuangay ti GUMIL Filipinas, ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano iti pagilian.




#Article 7: Nawaya a linaon (274 words)


Ti nawaya wenno libre a linaon, wenno nawaya ken libre nga informasion, ket ti ania man a kita ti obra, obra iti arte, wenno sabali pay a kinamanagpartuat a laon, nga awanan iti legal a tubeng wenno sungsungbatan a nayetnag wenno nainaig a mangilapped iti wayawaya ti tattao a mangaramat, mangiwaras manen, mangpasayaat, ken mangibingay itoy a linaon. Kapatganna, no ti nawaya a linaon ket mabalbaliwan, manayonan, wenno maibinggas iti sabsabali pay nga obra, ti agresulta nga obra ket nasken a legal a mabalin a maiwaraswaras, a kas kawaya met laeng ti sigud wenno basbassit ti termino ti panangiget ngem ti sigud. Ti nawaya a linaon, addaan man presio wenno iti bassit laeng a bayad, ket nasken a silulukat a mabalin a mabalbaliwan no maipaaramat met laeng ti gagemna.

No ar-arigen, ti nawaya a linaon ket sakupenna amin nga obra a masao a dominio ti publiko (public domain) kasta met dagiti addaan karbengan ti kopia nga obra a dagiti lisensiada ket padayawan ken patalgedanda dagiti wayawaya a nadakamat iti ngato. Agsipud ta ti linteg ket ik-ikkanna dagiti agig-iggem iti karbengan ti kopia iti kabukbukodan a panangtengngel kadagiti putar wenno partuatda, ti addaan karbengan ti kopia a linaon ket masapul a nalawag a maideklara kas nawaya ken/wenno libre, a gagangay a babaen iti panangdakamat wenno panangiraman kadagiti dokumento wenno deklarasion ti pananglisensia iti obra.

Ti maysa nga obra iti dominio ti publiko ket saan a mabalin a lisensiaan agsipud ta ti karbengan ti kopia daytoy ket nagpason wenno naikkaten. Nupay kasta, ti nasao nga obra ket maibilang pay laeng a nawaya a linaon, ta ngarud mabalin nga aramaten iti ania man a panggep wenno pangaramatan.




#Article 8: Wikipedia (101 words)


Ti Wikipedia ket maysa nga ensiklopedia nga addaan nawaya a linaon a nakatiponan/pakatiponan dagiti sinurat ken/wenno patarus dagiti agparparawad iti sangalubongan. Maysa a wiki daytoy a sitio a kaipapananna a nawaya a baliwan ti asino man ti ania man nga artikulo ditoy.

Ti Wikipedia ket maysa a pabrikati Wikimedia Foundation, Inc.

Adda iti babaen ti GNU Free Documentation License (GFDL) amin a texto iti Wikipedia, kasta met ti kaaduan kadagiti ladawan wenno imahen ken dadduma pay a linaonna. Agtalinaed ti karbengan ti panagtagikua kadagiti agparparawad kabayatan a paspasingkedan met ti GFDL a nawaya ken libre a maidaya ken maiwaras dagiti linaon.




#Article 9: Pinakbet (103 words)


Ti pinakbet (wenno pakbet, pinakebbet) ti kangrunaan a luto ti nateng dagiti Ilokano, malaksid iti dinengdeng wenno inabraw. Paria, tarong, okra, ken kamatis ti nangnangruna a ramen ti pinakbet a mailuto iti bugguong, marekaduan iti sibuyas, bawang, laya. Mabalin met latta a nayonan pay iti bunga ti sili, pallang, parda, utong, sabong ti alukon, bukel ti patani, kardis ken dadduma pay. Dadduma nga agpakpakbet, laokanda pay iti karabasa, bagas ti kamotit, aba, balinghoy, buga, wenno kamangeg.

Gagangay a masagpawan iti karne ti baboy wenno tinuno nga ikan ti pinakbet. Wenno iti bagnet (sitsaron), daing nga ikan, kurus, tapa a karne, ken dadduma pay.




#Article 10: Dinengdeng (128 words)


Ti dinengdeng (wenno inabraw) ket ti kadawyan a luto iti nateng dagiti Ilokano a gagangay a madiguan ken mabugguongan.

Dagiti nateng a gagangay a madengdengdeng ket kaaduanna a dagiti bulbulong ken naganus a bungbunga kas iti bulong ken/wenno uggot (wenno paltong, rangaw) ti saluyot, marunggay, paria, karabasa, alukon, kalunay, kamote (kamotit, kamotig), utong, talinum, sayote, sili ken adu pay. Ti sabong ti karabasa ket madengdeng met, kasta met ti sabong ti alukon, sabunganay (sabong ti saba), sabidukong, katuday. Madengdeng pay ti bunga ti karabasa, kabatiti, mais, naata a saba ('tay dippig a saba), tabungaw, tangkoy, tarong, paria, okra, sili, utong, parda, pallang, ken dadduma pay. Kasta met ti naganus a bukel ti patani, kardis, utong. Pati bagas ti aba, kamote, balinghoy, buga, kamangeg, ube ket mabalin a dengdengen.




#Article 11: Rehion ti Ilocos (1077 words)


Ti Rehion ti Ilocos (maaw-awagan pay iti Kailokuan ken Ilokandia) ket maysa kadagiti rehion ti Filipinas, a napusgan a kas Rehion I wenno Rehion 01. Buklen daytoy ti uppat a probinsia: Ilocos Norte, Ilocos Sur, La Union ken Pangasinan. Ti siudad ti San Fernando ti rehional a sentro ti Rehion ti Ilocos.

Masarakan ti rehion iti dakkel a tanap iti amianan-a-laud a paset ti Luzon. Kadeppaarna ti Rehion Administratibo ti Kordiliera ken ti Tanap ti Cagayan iti daya, ti Tengnga a Luzon iti abagatan ken ti Baybay Abagatan Tsína iti laud.

Ti Rehion ti Ilocos ket sakupenna ti akikid a tanap a nagbaetan ti Kordiliera Sentral ken ti Baybay Abagatan Tsina. Daytoy ket sakupenna pay ti akin-amianan a paset ti tanap ti Tengnga a Luzon, iti amianan a daya ti Banbantay ti Zambales.

Ti Golpo ti Lingayen ket isu ti kalatakan a a bagi ti danum ti rehion ken aglaon kadagiti adu a bilang dagiti isla, a mairaman ti Nailian a Parke ti Ginasut nga Is-isla. Ti amianan ti rehion ket ti Lingsat Luzon.

Ti karayan Agno ket agayus babaen ti Pangasinan ken matianan idiay  Golpo ti Lingayen. Ti karayan ket agayus iti nalawa a delta iti asideg ti Lingayen ken Siudad ti Dagupan.

Ti Rehion ti Ilocos ket immuna a natagtagitao babaen dagiti aborihinal a Negrito sakbay a napapanawda kadagiti nagsasaruno nga allon dagiti imigrante nga Malayo/Austronesio a napnapan iti akikid nga aplaya. Tinaengan dagiti Tingguian iti kaunegan, dagiti Ilokano iti amianan, ken dagiti Pangasinense iti abagatan.

Manipud ti datos a pannakaiwarwaras ti populasion ti Rehion ti Ilocos, nalawag daytoy a saan amin nga agtataeng ket dagiti Ilokano. Agarup a pagkatlo ket saan a dagiti ngem adda met dagiti panagipagpagarup nga amin nga agtataeng iti rehion ket dagiti Ilokano laeng. Sakbay ti administrasion ni Ferdinand Marcos, ti Pangasinan ket saan idi a paset ti rehion.

Simmangpetda dagiti Kastila idi maika-16 a siglo ken nagipatakderda kadagiti mision ti Kristiano ken dagiti instituto ti gobierno tapno mangtengngel kadagiti patneng a populasion tapno pagbaliwenda iti Romano Katoliko a Simbaan. Iti agdama a Siudad ti Vigan iti probinsia ti Ilocos Sur ket nagbalin nga obisporiko a tugaw ti Nueva Segovia. Dagiti Ilokano kadagiti akin-amianan a paset ket saanda a nalaka a naaw-awis, nupay kasta, daytoy ket agtultuloy a lugar a napunno kadagiti pannakaikatil iti Espania. Dagitoy a pannakaikatil ket rimmuar kadagiti nadumaduma a punto iti pakasaritaan ti iyaalsa dagiti probinsia ti Ilocos, a kaaduan a naam-ammuan kenni Andres Malong kenni Juan dela Cruz Palaris iti Pangasinan, ni Diego Silang ken ti asawana a ni Gabriela Silang idi 1764, ken ti Yaalsa ti Basi idi maika-19 a siglo. Nupay kasta, dagiti Pangasinense iti abagatan ti naudi a nangsuppiat kadagidi Kastila.

Idi 1901, ti rehion ket napan iti kolonia a turay dagiti Amerikano, ken idi 1941, babaen ti panagsakup dagiti Hapon.

Idi las-ud ti 1945, dagiti nagkaykaysa a trop ti Amerikano ken ti Mankomunidad ti PIlipinas a mairaman dagiti gerila dagiti Ilokano ken dagiti Pangasinese ket winayaanda ti Rehion ti Ilocos manipud kadagiti puersa ti Hapon idi las-ud ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.

Adda met dagiti moderno a presidente ti Repbulika ti Filipinas a patubo ti rehion: ni Elpidio Quirino, Ferdinand Marcos, ken ni Fidel V. Ramos.

Sakbay ti pannakaporma ti Rehion Administratibo ti Kordiliera, ti Rehion ti Ilocos ket nangiramraman kadagiti probinsia ti Abra, Mountain Province, ken Benguet. Sakbay idi binaliwan ni Ferdinand Marcos ti Rehion ti Ilocos, ti Pangasinan ket saan idi a paset ti rehion.

Dagiti probinsia ti Rehion ti Ilocos ket isu ti naipakasaritaan a pagilian dagiti Ilokano a mairaman ti dati a Presidente ti Filipinas a ni Ferdinand Marcos. Dagiti Ilokano ket mangbukel iti 66% iti rehion, dagiti Pangasinense ket mangbukel iti 27%, ken dagiti Tgalog ket mangbukel iti e%.

Ti Pangasinan ket isu ti naipakasaritaan a pagilian dagiti  Pangasinense a mairaman ti dati a Presidente ti Filipinas a ni Fidel Ramos. Ti populasion ti Pangasinan ket buklen ti agarup a 60% iti dagup a populasion ti rehion. Dagiti Pangasinense ket agdama  amangbukel ti agarup a 50% iti populasion ti probinsia. Dagiti Ilokano ket saanda idi a dagiti kasisigud a mangiagtagitao iti Pangasinan. Dagiti Ilokano ket nangrugrugida a napnapan idiay Pangasinan idi maika-19 a siglo Ti Pangasinan ket dati idi a probinsia ti Rehion III (Tengnga a Luzon), ngem ni Presidente Marcos ket pinirmaanna ti Bilin Blng. 1, 1972, a nangitiptipon ti Pangasinan ti Rehion ti Ilocos.  Dagiti minoridad a grupo ket mairaman dagiti komunidad ti Tinggian ken dagiti Isneg a mangitagtagitao kadagiti bakras ti Kabambantayan ti Kordiliera.

Kaaduan ti populasion ket Romano Katoliko ken adda met dagiti napigsa nga agraraem iti Protestantismo a kas iti denominasion ti Aglipayan iti adayo nga amianan ti pagilian.  Adda met dagiti agraraen kadagiti nadumaduma a denominasion ti Kristiano, a kas ti Iglesia ni Cristo, dagiti Mormon, ken dadduma pay.  Adda pay dagiti pamamti ti tradisional nga animistiko a naipangpangruna kadagiti komunidad ti away. Dagiti bassit a komunidad ti agtagtagilako nga Insik ken Indiano ket kangrunaan dagitoy a Budista, Taoista, ken dagiti Hindu.

Urayno ti ekonomia ti akin-abagatan a paset ti rehion, a naipangpangruna ti Pangasinan, ket naibatay iti agro-industrial ken idustria ti serbisio, ti ekonomia ti akin-amianan a paset ti rehion ket naibatay iti sektor ti agrikultura. Ti ekonomia ti Pangasinan kaaduan iti negosio, a kas ti panagtaraken ken panagproseso ti bangus, panagtaraken ti dinguen, panagproseso ti bangoong, ken dadduma pay. Adda met dagiti sektor iti ekonomia iti panagtagilako, dagiti serbisio ti pinansias, ken dagiti serbisio ti edukasion. Ti matgedan dagiti probinsia ti Ilocos wenno ti akin-amianan a paset ket kaaduan nga aggapo iti panagtalon iti bagas, tabako, mais, unas, ken dagiti prutas; ti panagtaraken kadagiti dinguen a kas dagiti baboy, manok, kalding, ken dagiti nuang.

Ti pannakaiwarwaras ti tignay ti ekonomia iti rehion ket mabalin a makita manipud iti panagsingir ti rentas ti buis iti nailian a gobierno. Ti kaaduan kadagiti panagsingir ket agtaud manipud iti Pangasinan, a nangited ti 61% iti kadagupan.

Ti serbisio ken dagiti industri ti  manupaktoria ti silaw ket kaaduan kadagiti siudad. Ti Siudad ti Dagupan ket kaadaun a pinatpataray dagiti negosiante, a nangirigrugi a nangipadakkel kadagti negosio iti nailian nga agpang. Ti Siudad ti San Fernando, La Union ket addaan pay iti internasional a puerto ket adaaan pay ti napabaro ken maparang-ayto a Sangal;ubongan nga Eropuerto ti San Fernando. Ti Siudad ti Laoag, Ilocos Norte ket addaan pay ti sangalubongan nga eropuerto.

Ti Rehion ti Ilocos ket buklen dagiti 4 a probinsia, 8 a siudad, 116 nga ili, ken dagiti 3265 a baranggay.




#Article 12: Aringay (345 words)


Ti Aringay ket maysa nga ili iti probinsia ti La Union, Filipinas.  Nailasin daytoy a kas maikadua a klase a munisipalidad. Nakadisso iti 16°Am 26', 120°Dy 21' (Am=amianan; Dy=daya). Nakaariping dagiti il-ili iti Caba ken Burgos idiay amianan, Agoo iti abagatan, dagiti banbantay iti Kordiliera Sentral iti daya, ken iti Baybay Abagatan a Tsína ti laud.

Nepnep ti kaaduan a tiempo ti Aringay, pada iti amianan ti Luzon, kas mareknana iti kalgaw ti Nobiembre agingga Abril ken iti pinagtutudo ti Mayo agingga ti Oktubre. Agrikultura, iti talon ken apit ti bagas, tabako, ken bungbunga, ti punganay iti ekonomiana.  Mangrugrugi pay ti industriana a turismo,  maipanggep iti igid ti baybay a pagaliwaksayan.

Kaadduan iti tattao ti Aringay ket Ilokano ken Romano Katoliko.

Paset iti maikadua a distrito ti La Union. Kuna ti senso 2010, 44,949 a tattao iti agnaed ti Aringay.

Adda 24 a barbaranggay iti ili ti Aringay.

Inugma a purok iti Aringay, nanaganan iti Alingay wenno Alinguey sakbay a sinakup dagiti Kastila idi 16-siglo. Kaadduan nga agnaed ditoy idi ket dagiti taga-Pangasinan a managkomersio kadagiti kaarubada nga Ilokano ken Ifugao, santo kadagiti negosiante iti Tsina, Hapon ken Abagatan a daya nga Asia.

Parte iti probinsia ti Pangasinan iti Aringay agingga idi Abril 18, 1854, idi pinagtipon iti Espania dagiti umamianan nga ili ti Pangasinan ken umabagatan nga ili iti Ilocos Sur, isu paggapuananna iti nagan nga La Union. Nakissayan iti Aringay idi maika-19 a siglo idi simmina iti Caba, umamianan a purok iti ili.

Adu iti immalis nga Ilokano ditoy Aringay idi 18 ken maika-19 a siglo. Kaadduan a tattao iti Aringay ngarud, kalpasan iti maika-20 a siglo, ket Ilokano ken dagiti nailokanuan a pamilia dagiti taga-Pangasinan.

Nakita iti Aringay ti dua a gubat.  Adu iti natay nga Aringayeno idi Gubat ti Filipino–Amerikano, naglinnaban dagiti Filipino ken Amerikano idi inlako ti Espania iti Filipinas, ken iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, idi rinaut dagiti Hapon iti Filipinas.  Mainayon kadagitoy a gubat ket iti nasurok a tallo gasut a tawen iti Espania a nagipasngay kadigiti rebolusionario a kas ni Diego Silang ken ni Gabriela Silang.




#Article 13: Ilocos Norte (186 words)


Ti Ilocos Norte ket maysa a probinsia iti Filipinas a karaman iti Rehion ti Ilocos (Rehion I) iti Luzon. Ti Siudad ti Laoag ti ngulona. Kaabayna dagiti probinsia ti Cagayan ken Apayao iti daya, ti Abra ken Ilocos Sur iti abagatan
Sangsanguen ti Ilocos Norte iti laud ti Baybay Abagatan Tsina ken iti amianan, ti Lingsat ti Luzon.

Addaan ti Ilocos Norte iti 21 nga ili  ken dua a siudad. Nasurok nga 97 porsiento iti katataona ket Ilokano. Romano Katoliko ken Aglipayano iti kangrunaan nga relihion iti probinsia.

Nairuam iti amianan ti Luzon nga makita dagiti gangannaet a tattao aggapu kadagiti negosiante iti Tsína, Hapon, India, ken iti peninsula ti Malaysia sakbay nga dimmisaag dagiti Kastila iti maika-16 nga siglo. Dagiti agnaed nga Ilokano ken Tinggian iti masasao nga Ilocos Norte tatta ket managsinnukatda iti balitok para seda, dagiti nadamili, ken nadumaduma pay a banbanag. Manipud idi, iti Laoag ti kadakkelan nga pagilian iti amianan, kaduana iti Vigan iti probinsia ti Ilocos Sur. 

Nagbalin nga Ilocos Norte idi Pebrero 2, 1818, idi ginuddua dagiti Kastila iti probinsia ti Ilocos. Iti abagatan ket nanaganan iti Ilocos Sur.




#Article 14: Batanes (124 words)


Ti Batanes ket akin-amianan-amin ken ti kabassitan a probinsia iti Filipinas no iti populasion ken kalawana ti madakamat. Ti probinsia ket buklen ti rimmuok dagiti isla (a maawagan iti Is-isla ti Batanes) a masarakan iti Lingsat Luzon. Mairaman ti Batanes iti  Tanap ti Cagayan (Rehion 2), iti Luzon. Ti ili a Basco ti kapitoliona. Nakasina ti probinsia kadagiti Is-isla ti Babuyan ti probinsia ti Cagayan babaen ti Kanal Balintang, ken iti Taiwan babaen ti Kanal Bashi. Ti akin-amianan amin a puro ti Batanes ken ti Isla ti Mavudis. Dagiti sabali pay a purona ket ti Misanga, Ditarem, Siayan, Itbayat, Dinem, Batan, Sabtang, Ivuhos, ken Diadekey. Ti laeng Itbayat, Batan, ken Sabtang ti addaan dagiti agnanaed a tattao.

Addaan ti Batanes iti 6 nga ili.




#Article 15: Saluyot (374 words)


Ti saluyot ket mula a nairaman iti henero Corchorus, pamilia Malvaceae. Kaaduan ket ruot ngem ti dadduma ket maimula ken mataraken kas taraon ken maaramat a sag-ut.

Kasayaatan a patubuen ti saluyot iti tiempo a nalnaab bayat iti panagtutudo. Maipapan nga 85 porsiento ti apit iti saluyot ket aggapu idiay Banglades, India, ken Tsina. Mangrugi nga apiten dagiti mannalon ti saluyot kalpasan iti uppat a bulan, no agsabongen kasanguanan nga agbukel. Maisina dagiti ung-ungkay santo mairebreb iti danum iti 20 nga aldaw. Kalpasan daytoy, agsisina dagiti sag-ut iti ung-ungkay ket maibilag dagitoy santo mareppet.

Adu ti pakaaramatan ti saluyot, saan la a kas naimas a sida a laok ti dinengdeng wenno inabraw ngem maus-usar pay kas nadumaduma a komersial a produkto.

Dagiti bulong ken uggot ti saluyot ti sigud nga ilutluto kas taraon ti kaaduan kadagiti tattao nga agbibiag iti paset nga napudot, kas dagiti pagilian nga asideg iti ekuador. Iti Filipinas, Saluyot ti maysa a birngas kadagiti Ilokano gapu ta isuda ti kangrunaan a mangimas ken mangdengdengdeng iti daytoy a mula.

Naiwaras ti saluyot iti Asia ken Aprika. Corchorus olitotius ken Corchorus capsularis iti kapatgan a klase ti saluyot a lutlutuen. Iti saluyot ket napunno iti mucilage, maysa banag a patubuen dagiti dadduma a mulmula a nalan-ak ken napigket. Isu daytoy nga sustansia iti nagalis no mailambong iti saluyot.

Iti dadduma a pagilian, iti saluyot ket maaramid nga itsa dagiti bulong nga imbilag wenno inalas-as. Mabalin pay nga usaren a pangraman iti luto. Dagiti mangngagas iti ruot ken yerba, iti saluyot ket makuna a makapurga.

Ti panagmula ken panagapit iti saluyot ket maysa nga industria. Saan laeng a mabalin a sidaen dagiti uggot, sabong, ken bulongna, daytoy a mula ket isu pay iti maysa a kadakkelan a pangalaan iti sag-ut a mausar a tali, papel, ikamen, pagan-anay, iket, ken dadduma pay. Iti sag-ut iti saluyot ket biodegradable, saanna mesmesen iti lubong, ken nalagda. Agrukop laeng no masigud nga matimming iti dam-eg.

Aggapu dagiti sag-ut iti nalupdisan nga ungkay iti saluyot. Dagitoy ket naiserreb iti danum, iti makuna nga yaaddang a retting, tapno maiparuar iti lignin a mangkapet iti parenchyma ken iti sclerenchyma. Kalpasan, maugasan santo mapamagaan tapno maawan iti pectin nga mangpatangken iti kudil ti ungkay. Lumukneng ken umingpis daytoy a kas sinulid.




#Article 16: Biag ni Lam-ang (179 words)


Ti Biag ni Lam-ang () ket maysa nga epiko a daniw dagiti Ilokano manipud ti  rehion ti Ilocos iti pagilian a Filipinas. Daytoy ket naisao ken naisurat a kasisigud iti pagsasao nga Ilokano, daytoy a daniw ket naipamatian a pinagtitipon nga obra dagiti nadumaduma a mannaniw a mangitawidwid iti kaputotan da, ken immuna a naisurat idi 1640 babaen ti maysa a bulsek nga Ilokano a mannaniw a ni Pedro Bukaneg.

Ni Lam-ang ket maysa idi a naisang-sangayan a parsua, naipamatmati a nangrugi nga agsao idi isu ket tagibi pay laeng, daytoy ket nagpakabael kaniana a nagpili ti bukod na a nagan. Dagiti panagsubsubokna kadagiti kabaelanna ket nangrugi idi napan ni tatangna, ni Don Juan iti maysa a kabakiran ngem isu ket saan a nagsubli. Idi isuna ket agapaman ti tawen a siam a bulan, napanna biniruk ni Don Juan kadagidiay bakir a napagarupan a napananna. Gapu ta ammona a ti anakna ket maysa a nasantuan ken nalatak a parsua, pinalubusan met ti inana a ni Namongan. Ni Lam-ang ket napan nagbiruk ti amana, ken pinanawanna ti agladladingit nga inana. 




#Article 17: Biolohia (1152 words)


Ti biolohia ket maysa a masna a siensia a maipapan iti panagadal iti biag ken dagiti sibibiag nga organismo, a mairaman dagiti patakderda, aramid, panagtubo, taudan, ebolusion, panakaiwarwaras, ken taksonomia. Ti biolohia ket nawatiwatat a suheto a naglaon kadagiti adu a subdibision, dagiti topiko, ken dagiti disiplina. Kadagiti kangrunaan a topiko ket dagiti lima a mangtipon a pamunganayan a mabalin a maibagbaga a dagiti kammasapulan nga annuroten iti moderno a biolohia:

Dagiti subidisplina iti biolohia ket mabigbigan kadagiti batayan iti  gantingan a dagiti organismo ket inadadal ken dagiti pamay-an nga usaren ti panagadal kaniada: ti biokimiko ket sukimatenna ti pamunganayan a kimiko iti biag; ti molekular a bilolohia ket adalenna ti narikut a panakitinnignay dagiti sistema iti biolohiko a molekula; ti selula abiolohia ket sukimatenna ti kangrunaan a pasdek a lapped kadagiti amin a biag, ti selula; ti pisiolohia ket sukimatenna ti maipapan ti bagi ken kimiko a rebbengan dagiti kulapot, dagiti organo, ken dagiti sistema ti organo iti maysa nga organismo; ken ti ekolohia ket sukimatenna no kasano a makitinnignay dagiti nadumaduma nga organismo ken tumaripnong iti bukodda nga enbironmento.

Ti termio a  ket naala manipud iti Griego a balikas a , bios, biag ken ti suldong a , -logia, panagadal iti. Daytoy ket agparang iti Aleman (a kas ti biologie) a nasapsapa ngem idi 1791, ken mabalin a maysa a likud a pormasion manipud iti daan a balikas a amphibiolohia (a kayatna a sawen ket ti panagadal dagiti anpibio ) babaen ti panagikkat ti immuna ngaamphi-. Ti nagan ket namatmati nga immuna nga inusar babaen ni Karl Burdach (1776–1847) a mangibanga ti panagadal ti tao. Ni Jean-Baptiste Lamarck idi ti (1744–1829) immuna a nagusar iti nalawlawa a kapanunotan.

Urayno ti biolohia iti moderno a pormana ket maysa a kabarbaro ken agdama a panakarang-ay, dagiti siensia a maikabagian ken mairaman iti daytoy ket naadadalen manipud kadagiti taga-ugma a panawen. Ti masna a pilosopia ket kinasapsapa nga inadal idi dagiti sibilisasion iti Mesopotamia, Ehipto, ti Indiano a subkontinente, ken Tsina. Nupay kasta, ti taudan ti moderno a biolohia ken ti arngianna ti panagadal iti masna ket kaaduan a nasursurotan manipud idi tag-ugma a Gresia. Bayat a ti ormal a panagadal iti medisina ket nanipud pay idi ni Hippocrates (ca. 460 BC – ca. 370 BC), ni Aristotle (384 BC – 322 BC) nga isu ti kaadua a nagparawad ti panagrangrang-ay ti biolohia. Dagiti naipangpangruna ket dagiti Dagiti Pakasaritaan iti Ayup ken dagiti sabsabali nga obrana a nangipakita kadagiti naturalista panagirayna, ken dagiti simmakbay nga ad-adu nga emperiko nga obrana a nagipatengnga ti isip iti bilohiko a gapuanan kendibersidda iti biag. Ti simmaruno kenni Aristoteles idiay Lyceum, a ni Theophrastus, ket nagsurat kadagiti serye ti liblibro iti botania a nabati a kas ti kangrunaan a kontribusion iti taga-ugma iti siensia dagiti mula, ken dagiti pay mapan iti Tengnga a Pannpanawen.

Dagiti eskolar iti medibal nga Islamiko a lubong a nagsurat iti biolohia ket mairaman ni al-Jahiz (781–869), Al-Dinawari (828–896), nga isu ket nagsurat ti botania, ken ni Rhazes (865–925) nga isu ket nagsurat iti anatomia ken pisiolohia. Ti medisina ket naipangpangruna nga inadadal babaen dagiti Islamiko nga eskolar a nagob-obra iti tinawtawid a Griego a pilosopia, bayat a ti masna a pakasaritaan ket kaaduan a nakaala kadagiti Aristoteliano a kapanunotan, a naipangpangruna ti panagtengtengngel ti natalinaay a pagsasarunuan iti biag.

Ti biolohia ket napardas a naparang-ay ken nagtubo babaen ti dramatiko a pannakaparang-ay ti mikroskopio niAntony van Leeuwenhoek. Isu daytoyen nga idi a dagiti eskolar ket nakaduktal ti spermatozoa, bakteria, inpusoria ken ti aragaag a panakakaskasdaaw ken dibersidad iti mikroskopiko a biag. Dagiti panagsukimat babaen ni Jan Swammerdam ket nangiturong kadagiti baro a panagayat iti entomolohia ken nangitakder ti kangrunaan a pamay-an iti mikroskopiko a panagrangkay ken panagmantsa.

Dagiti panagrang-ay ti mikroskopia ket adda daytoy ti natukok nga impakto iti biolohiko a panagpampanunot. Idi nasapa a maika-19 a siglo, adu dagiti biologo a nagitudo ti sentro a pannakaipangpangruna iti selula. Idi 1838 ken 1839, ni Schleiden ken Schwann ket nangrugida a nagiragpat ti kapanunotan a ti (1) ti kangrunaan a paset dagiti organismo\ ket ti sellula ken (2) dagiti agmaymaysa a selula ket addaanda kadagiti pakaidumaan iti biag, urayno suppiatenda ti kapanunotan a dagiti (3) amin a selula ket nagtaud manipud iti panagbingbingay dagiti sabsabali a selula. Agyamantayo kadagiti obra ni Robert Remak ken Rudolf Virchow, nupay kasta, babaen ti 1860s kaaduan kadagiti biologo ket immawatda kadagiti tallo a doktrina iti naam-ammauanton a kas ti selula a teoria.

Iti agdama, ti taksonomia ken panakaidasig ket nagbalin a nagtengngaan ti isip iti masna a pakasaritaan. Ni Carolus Linnaeus ket nagipablaak ti maysa a kangrunaa a taksonomia para iti masna a lubong idi 1735 (dagiti nadumaduma a kita ket naususaren manipud idin), ken ti 1750 a panagiyammo ti sientipiko a nagnagan para kadagiti amin a sebbanganna. Ni Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon, ket trinatona dagiti sebbangan a kas dagiti parbo a kategoria ken dagiti sibibiag a porma a kas nalukneng—nga agpalpaltiing pay a ti posibilidad iti kadawyan a nagtaudan. Urayno isu ket sinuppiatna ti ebolusion, ni Buffon ket maysa a nangruna a pigura iti pakasaritaan iti ebolusionario a kapanunotan; ti obrana ket nakaimpluensia kadagiti ebolusionario a teoria kenni Lamarck ken Darwin.

Dagiti naganetget a panagpanpanunot ti ebolusionario ket nagtaud kadagiti obra ni Jean-Baptiste Lamarck. Nupay kasta, ti Britaniko a naturalista a ni Charles Darwin, a nagtipon ti bioheograpiko nga arngian iti Humboldt, ti unipormista a heolohia ni Lyell, dagiti sinursurat ni Thomas Malthus ti panagrang-ay ti populasion, ken ti bukodna a kalaing iti morpolohiko, a nagpartuat ti naballigi a teoria ti ebolusion a naibatay iti masna a panagpili; kapadpada a panagrason ken ebidensia a nagiturong kenni Alfred Russel Wallace ti nawaya a panakaabotna ti isu met laeng a nagpatinggaan.

Ti pannakaduktalan iti maipapan ti bagi a representasion iti panagtawid ket dimteng kadagiti ebolusionario a pamunganayan ken henetiko ti populasion. Idi 1940s ken nasapa a 1950, dagiti eksperimento ket nagitudo ti DNA a aks komponente dagiti kromosoma a angtengngel kadagiti henes. Ti panakitengngaan dagiti isip dagiti baro a modelo nga organismo a kas dagiti birus ken bakteria, ken dagiti pay panakaduktalan iti doble a  helikoidal a patakder iti DNA idi 1953, ket nagmarka ti panagdaliasat iti panawen iti molekular a henetiko. Manipud idi 1950 aginggana iti agdama a panawen, ti biolohia ket nawatiwaten a naipadakkel iti melekular a pagturayan. Ti henetiko a kodigo ket narengngat ni Har Gobind Khorana, Robert W. Holley ken ni Marshall Warren Nirenberg kalpasan ti DNA ket naawatan nga aglaon kadagiti kodones. Kanungpalanna, ti Gandat a Henoma ti Tao ket nairugi idi 1990 nga adda ti namnama iti panagmapa ti sapasap a henoma ti tao. Daytoy a gandat ket nalpas idi 2003, nga adda pay dagiti adu a panagusig nga agdama a maipabpablaak. Ti Gandat a Henoma ti Tao ket isu ti immuna nga addang iti sangalubongan a ganetget a pannakaitipon dagiti naumnong a pannakaammo iti biolohia iti nairebbengan, a molekular a pannakaipalpalawag iti bagi ti tao ken dagiti bagi ti organismo.




#Article 18: Listaan dagiti naturay nga estado (228 words)


Daytoy ket listaan dagiti naturay nga estado nga agit-ited ti pannakabuklan dagiti estado ti lawlaw ti lubong nga adda dagiti pakaammo ti kasasaad ken pannakabigbig ti pannakaturayda.

Dagytoy a listaan ket adda dagiti 207 a naikabil. Dagiti estado ket nabingbingay nga inus-usar ti dua a pamay-an:

The dominant customary international law standard of statehood is the declarative theory of statehood that defines the state as a person of international law if it possess[es] the following qualifications: (a) a permanent population; (b) a defined territory; (c) government; and (d) capacity to enter into relations with the other states. Debate exists on the degree to which recognition should be included as a criterion of statehood. The declarative theory of statehood, an example of which can be found in the Montevideo Convention, argues that statehood is purely objective and recognition of a state by other states is irrelevant. On the other end of the spectrum, the constitutive theory of statehood defines a state as a person under international law only if it is recognized as sovereign by other states. For the purposes of this list, included are all states that either:

Nota that in some cases there is a divergence of opinion over the interpretation of the first point, and whether an entity satisfies it is disputed.

On the basis of the above criteria, this list includes the following 207 entities:




#Article 19: Dagiti probinsia ti Filipinas (202 words)


Ti probinsia ti kangrunaan a paset ti lokal a turay iti Filipinas. Addaan ti Filipinas iti agdama iti aganay a 81 a probinsia a nagrupogrupo iti 18 a rehion. Ti probinsia ket buklen  dagiti siudad ken ili.

Ti gobernador ti mangidaulo iti maysa a probinsia kas opicial nga ehekutibo. Idauluan met ti bise gobernador ti lehislatura ti probinsia a buklen dagiti kameng ti Hunta ti Probinsia a maawagan iti bokal.

Ti kada probinsia ket addaan maysa wenno ad-adu pay a kongresional a distrito nga ibagian ti deputado iti Kongreso ti Filipinas. Kada distrito ket addaan met kadagiti bokal a pannakabagi iti Hunta ti Probinsia.

Ti Metro Manila, a yan ti kapitolio a siudad ti pagilian (Manila), ket saan a nabenneg wenno maawagan kas probinsia nupay addaan dagiti bukod nga il-ili ken siudad.

Ti turay iti probinsia ket addaan iti ehekutibo ken lehislatibo a sangsanga. Ti bileg ti pangukoman ti maysa a probinsia ket adda iti babaen ti panangtarawidwid ti Korte Suprema ti Filipinas. Maysa nga agwaywayas a paset ti probinsial a turay, ket addaan direkta a panangrienda kadagiti pakaseknan ti probinsia. Babaen met ti Departamento iti Kaunegan ken Lokal a Gobierno (DILG) a makinaig ken makibiang ti Presidente ti Filipinas.

Dagiti nota:




#Article 20: Botanika (1377 words)


Ti botanika, siensia dagiti mula, wenno biolohia ti mula (manipud iti Taga-ugma a Griego  , pagaraban, ruot, wenno lamut ti ayup ken ti manipud iti  , agpakan wenno agarab), ket maysa a disiplina ti biolohia, ket isu ti siensia iti biag ti mula. Iti tinawtawid, daytoy a siensia ket mangiraman ti panagadal dagiti hongo, algas, ken dagiti birus. Ti maysa a tao nga agadadal ti botánika ket matawtawagan a kas ti maysa a botaniko.

Ti botanika ket maabbonganna ti nawatiwat a panagsakup kadagiti sientipiko a displina a mairaman ti patakder, panagtubo, panagpatubo, metabolismo, panagrang-ay, saksakit, dagiti tagikua ti kimiko, ken dagiti ebolusionario a maikabagian dagiti taksonomiko a grupgrupo. Ti botanika ket nangrugi dagiti nasapa a panagganetget ti nagtagitaon ti panagilasin dagiti makan, makaagas ken makasabidong a mulmula, a mangaramid daytoy ti kadaanan a sanga iti siensia. Iti tattan a panawen, dagiti botaniko ket adadalenda dagiti agarup a 400,000 a sebbangan dagiti sibibiag nga organismo.

Dagiti nangrugrugian ti moderno nga estilo a panagidasig a sistema ket mabalin a matugotan kadagiti panawen ti 1500–1600 nga dagidi nadumaduma a panagipadas ket naaramid tapno maidasig a sientipiko dagiti mulmula. Kadagiti maika-19 ken maika-20 a siglo, adda dagiti nangruna a pamay-an a naparang-ay para iti panagadal dagiti mulmula, a mairaman ti mikroskopia, panagbilbilang dagiti kromosoma, ken dagiti panagusig iti kimiko ti mula. Kadagiti napalabas a dua a dekada iti maika-20 a siglo, ti DNA ket naus-usar pay ti kaaduan a kinapudno ti panagidasig kadagiti mula.

Ti botanika a panagsukisok ket mangipatengnga ti isip kadagiti populasion ti mula a grupgrupo, ebolusion, pisiolohia, patakder, ken dagiti sistematiko. Dagiti adda ti baaba a displina ti botanika ket mairaman ti agronomia, panagadal ti kabakiran, hotikultura, ken paleobotanika. Dagiti kangrunaan a sientista iti pakasaritaan  ti botánika ket mairaman ni Theophrastus, Ibn al-Baitar, Carl Linnaeus, Gregor Johann Mendel, ken ni Norman Borlaug.

Ti pakasaritaan iti botánika ket mairaman dagiti taga-ugma a sinursuratan ken dagiti panakaidasig dagiti mulmula a mabirukan kadagiti nadumaduma a kultura. Ti kas pagarigan dagiti nasapa nga obra ti botánika ket nabirukan kadagiti taga-ugama a nasantuan a teksto manipud idiay India, dagiti taga-ugma a Zoroastrian a sinursuratan, ken dagiti taga-ugma nga obra dagiti Insik.

Ti moderno a botanika ket tugotenna ti ramutna manipud kadagiti napalabas a duapulo ket tallo a siglo, manipud iti Ama iti Botánika, a ni Theophrastus (c. 371–287 BC), ken maysa nga estudiante ni Aristotle. Isu ket nagparnuay ken nangipalpalawag kadagiti adu a pamunganayan iti moderno a botanika.  Dagiti dua a kangrunaan nga obrana,  ti Panagsalsalusod kadgiti Mula ken Dagiti Gapuanan dagiti Mula ket buklen dagiti kangrunaan a parawad ti siensia ti botánika ti antigo a panawen ken dagiti Tengnga a Panawen, ken nagtengtenggel daytoy a puesto para kadagiti sangapulo ket pito a siglo kalpasan a naisurat dagitoy.
Ken manipud pay ti Gresia, ni Pedanius Dioscorides, iti tengnga ti umuna a siglo, ket nagsurat ti De Materia Medica, ti lima a tomo nga ensiklopedia a maipanggep kadagiti yerba a medisina a nawatiwat a nabasbasa para kadagiti sumurok a 1,500 a tawtawen.
Dagiti obra manipud iti mediebal a Muslim a lubong ket mairaman ti Nabatean Agriculture ni Ibn Wahshiyya, ti Libro dagiti Mula ni Abū Ḥanīfa Dīnawarī (828-896) , ken Dagiti Pannakaidasig ti Daga ni Ibn Bassal. Idi kasapaan ti maika-13 a siglo, ni Abu al-Abbas al-Nabati, ken ni Ibn al-Baitar (d. 1248) ket nagsuratda pay idi kadagiti maipanggep ti botanika.

Ti Aleman a mangngagas a ni Leonhart Fuchs (1501–1566) ket maysa idi kadagiti tallo nga Aleman nga ama ti botanika, a kimmaddua ni Otto Brunfels (1489–1534) ken Hieronymus Bock (1498–1554) (tinawtawagan pay ti Hieronymus Tragus).

Ni Valerius Cordus (1515–1544) ket nagsursurat ti maysa a pharmacopoeia iti agpapaut a kinapangruna, ti Dispensatorium idi 1546. Ni Conrad von Gesner (1516–1565) ken Nicholas Culpeper (1616–1654) ket nangipablaakda pay kadagiti yerba a nagsaksakup kadagiti pangngagas nga usar ti mulmula. Ni Ulisse Aldrovandi (1522–1605) ket naikedkeddeng idi a ti ama ti masna apakasaritaan, a nairamraman ti panagadal ti mulmula. Idi 1665, a nagus-usar ti nasapa a mikroskopio, ni Robert Hooke ket nakaduktal kadagiti selula, ti maysa atermino nga inaramidna, iti tapun, ken ti nabiit a panwen kalpasan daytoy kadagiti sibibiag a kulanit.

Idi las-ud ti maika-18 a siglo, dagiti sitema ti panakaidasig ket naparang-ay a maipada kadagiti diagnostiko a tulbek, a dagiti taxa ket naiparbo a naigrupo kadagiti agparis. Ti panagsasaruno dagiti tulbek ket kaykanayon a di mainaig kadagiti bukodda a masna wenno phyletic a pannakaigrupo. Babaen ti maiak-18 a siglo dagiti immadadu a bilang ti baro a mulmula ket simmangpet idiay Europa manipud kadagiti baro a naduktalan a pagilian ken dagiti Europeano a kolonia ti sangalubongan ken adu dagiti bilang ti mulmula a nagbalin a mnagun-od para iti panagadal. Dagiti botaniko nga alagaden manipud iti daytoy a paset ti panawen ket manmanu aeng a nailadladawan. Idi 1754 ni Carl von Linné (Carl Linnaeus) ket nangbingbingay kadagiti Pagarian ti mula kadagiti 25 iti maysa a taksonomia nga adda ti maysa nga alagaden a binomio a sistema ti panaginagan para kadagiti sebbangan ti ayup ken mula. Isu ket nagus-usar ti dua a paset a panaginagan nga ti immuna a nagan ket nangirepresenta ti henero ken ti maikadua ket dagiti sebbangan. Maysa kadagiti panangidasig ni Linnaeus, ti Cryptogamia, ket nangiramraman kadagiti amin a mula nga dda kadagiti nailemmeng a reproduktibo a paspaset (dagiti lumot, dagiti hepatika ken dagiti pako), ken algas ken fungi.

Ti immad-adu a pannakaaammo ti anatomia, morpolohia ken dagiti siklo ti biag, ket nangiturong ti pannakaibanagan nga adda dagiti ad-adu pay a masna a pakkayatan a baetan ti mulmula ngem ti seksual a sistema nga inbagbaga ni Linnaeus. Ni Adanson (1763), de Jussieu (1789), ken ni Candolle (1819) ket nagisingsingasingda amin kadagiti nadumaduma a pagpilian ti masna a sistema a nawatiwat a nasursurot. Dagiti kapanunotan ti masna apanagpili a kas maysa amekanismo ti ebolusion ket nakasapsapul kadagiti panagampon iti Candollea a sistema, a nangirugrugi kadagiti panagadal iti ebolusionario pakikabagian ken dagiti pilohenetiko a panakaidasig ti mulmula.

Ti botanika ket nalatak a naiparparudso babaen ti panagparang ti immuna a moderno a libro, a  ni Matthias Schleiden, a naipablaak iti Ingles idi 1849 a kas Dagiti Pamunganayan ti Sientipiko a Botánika. Ni Carl Willdenow ket nagsuksukisok ti pakaikapetan a baetan ti pannakaiwarwaras ti bukel ken distribusion, ti kasasaad ti pakaigungluan ti mula, ken ti pagbanagan ti heolohiko a pakasaritaan. Ti selula a pagtengngaan ket naduktalan idi babaen ni Robert Brown idi 1831.

Adda dagiti adu a bilang ti baro a pannakaammo a nagtaud manipud iti panagadal ti modelo a mulmula a kas ti Arabidopsis thaliana. daytoy karuotan a sebbangan ti pamilia ti mustasa (Brassicaceae) ket maysa idi kadagiti immuna a mula nga adda dagiti bukodna a naipasarsaruno a henoma. Ti panangipasursaruno iti henoma ti pagay (Oryza sativa), ti bassit laeng a henomana , ken ti maysa a dakkel nga internasional a komunidad ti aksuksukisok ket nakaaramid ti pagay a kas maysa a nangruna a modelo ti sirial/ruot/monocot. Ti sabali pay a sebbangan ti ruot, ti Brachypodium distachyon ket maysa pay nga eksperimental a modelo para iti pannakaawat ti henetiko, ti maipapana ti selula ken maipapan ti molekula a biolohia. Dagiti sabali paya a nangruna a maipapan ti komersio a taraon a kas ti trigo, mais, sebada, senteno, perlas a miho ken toyo ket naipasarsaruno paya dagiti henomada. Adda kadagitoy ket narigat a maipasaruno gapu ta addaanda ti ad-adu ngem dua a haploid (n) dagiti paris ti kromosoma, ti maysa a kasasaad a kas ti polyploidy, a kadawyan iti pagarian ti mula. Ti maysa aberde nga Algas, Chlamydomonas reinhardtii, ket maysa a modelo nga organismo a naikeddeng a nangruna iti panagpasayaat ti pannakaaamo ti biolohia ti selula.

Idi 1998 ti Angiosperm Phylogeny Group ket nangipablaak ti maysa a pilohenia dagiti agsabsabong a mula a naibatay kadagiti panagusig ti panagsasaruno ti DNA manipud kadagiti kaaduan a pamilia ti agsabsabong a mula. Akas ti nagbanagan daytoy nga obra, adu kadagiti saludsod no ania dagiti pamilia ti mangirepresenta ti kasapaan a sangsanga dagiti angiospermae ket nasungbatan itan. Ti panagsuksukisok no kasano a mainaig dagiti sebbanagan ti mula iti tunggal maysa ket mangpalubos kadagiti botaniko a mangpasayaat a makaawat ti pamay-an ti ebolusion dagiti mula. Urayno ti panagadal dagiti modelo a mula ken ti umadadu a panagusar ti ebidensia ti DNA, adda pay laeng dagiti agdama nga obra ken pakisinnaritaan manipud kadagiti taksonomiko no kasano ti kasayaatan a panangidasig ti mulmula kadagiti nadumaduama ataxa.




#Article 21: Bugguong (112 words)


Ti bugguong (nước mắm) ket maysa a nalatak a pangparaman ken pangpananam iti luto a naaramid manipud iti fermentado nga ikan (nangruna dagiti babassit nga ikan kas iti munamon, padas, ipon) ken asin. Mabugbugguong met ti aramang ket maawagan iti bugguong-aramang ken kadawyan a makoloran; nupay kasta, saan unay a maar-aramat ti bugguong nga aramang kas pangparaman iti luto a kas iti bugguong nga ikan.

Ti bugguong (nga ikan) ti kangrunaan a ramen ti pinakbet ken dinengdeng dagiti Ilokano. Bugguong met ti kangrunaan a sawsawan ken pagparaman iti nadumaduma a masida ken, nangruna iti kinilnat (ensalada) a natnateng, tinuno nga ikan ken karne ken kasta met iti naganus a mangga ken salamagi.




#Article 22: Ilocos Sur (548 words)


Ti Ilocos Sur ket maysa a probinsia iti Filipinas a karaman iti Rehion ti Ilocos (Rehion I) iti Luzon. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Vigan, a mabirukan iti ngiwat ti Karayan Mestiso. Ti Ilocos Sur ket nabeddengan ti Ilocos Norte ken Abra iti amianan, ti Mountain Province iti daya, ti La Union ken ti Benguet iti abagatan, ken ti Baybay Abagatan Tsína iti laud. 

Ti naipakasaritaan a siudad iti Vigan, nga isu daytoy ket naisuratan idiay Sangalubongan a Tinawtawid a Listaan ti UNESCO idi Nobiembre 1999, ket mabirukan iti daytoy a probinsia. Naibangon idi maika-16 a siglo, ti Vigan ket isu ti maysa a kasayaatan a naitaginayon a kas pagarigan kadagiti naplano a kolonia nga ili ti Espana idiay Asia. Dagiti arkitektura ket agiraman kadagiti kultural nga elemento manipud kadagiti sabsabali a luglugar idiay Filipinas ken Tsína, ken dagiti nanipud idiay Europa tapno makaramid ti naidumduma a kultura ken langa ti ili nga awan ti maipada iti sino man a lugar idiay Daya ken Abagata a daya nga Asia. Ti Kamestisoan a Distrito ket addaan kadagiti kas pagarigan iti kadawyan a balbalay nga addan kadagiti teha nga atep, natangken a kayo a datar, balustrada ken at-atep iti sabsabali a kita nga estilo nga arkitetura iti Kastila, Mehikano ken Insik.

Ti maika-16 a siglo a Simbaan ti Santa Maria ket nairangarang a kas maysa a Nailian a Dulon, daytoy ket nausar idi a kas maysa a pasammakedan idi agdama a panawen ti Filipinas aRebulosion iti 1896. Ti Tirad Pass, ket nairangarang a kas maysa a Nailian a Nasantuan a Lugar, daytoy a lugar ti kinaudi a nagtenglan dagiti Rebolusionario a Puersa dagiti Filipino babaen ni Heneral Emilio Aguinaldo. Ti Bessang Pass ket nagserbi a kas iti kalikudan a naglasatan dagiti Rebolusionario para iti panagsupiat ti kinaudi a panagsalaknib ni Heneral Yamashita idi kinaudi a paset ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.

Ti Ilocos Sur ket nabingbingay a politikal kadagiti 32 a munisipalidad ken dua a komponente a siudad.

Ti Ilocos Sur ket mabirukan iti igid a pantar iti Akin-amianan a Luzon. Nabeddengan babaen ti Ilocos Norte iti amianan, ti Abra iti amianan a daya, ti Mountain Province iti daya, ti Benguet iti abagtan a daya, ti La Union iti abagatan, ken ti Baybay Tsina iti laud. Ti kalawana a 2,579.58 kuadrado kilometro ket sakupen na ti agarup a 20.11% iti dagup a kalawa ti daga iti Rehion I.

Ti topograpia iti Ilocos Sur ket maysa a kalsa agdaldalluyon ken agtultulid nga addaan ti kangatu nga agdakiwas manipud ti 10 aginggana ti 1,700 a metro iti ngato ti patar ti baybay.

Ti klima ket sapasap a namaga, dagiti namaga a bulan ket manipud ti Oktubre anginggana ti Mayo. Nupay kasta, ti akin abagatan unay a paset, ti Cervantes, ket nadam-eg ken ti tudo ket matimbengan a naiwarwaras iti makatawen ngem ti dumaya a paset iti Sugpon ket namagmaga. Ti Agosto ket isu ti katuduan a ti Enero ken Perero ket dagitoy ti kamagaan. Ti kalalaingan na a temperatura ket 27 C. Ti bulan ti Enero ket isu ti kalamiisan.

Iti 2007 a senso, ti populasion ti Ilocos Sur ket 632,255. Ti Vigan, ket addan ti populasion a 47,246. Ti kapusekan ti populasion ket ti Siudad ti Candon nga addan ti populasion a 56,270.

Dagiti populasion ti Siudad ken Munisipalidad




#Article 23: Elpidio Quirino (294 words)


Ni Elpidio Quirino (Nobiembre 16, 1890—Pebrero 29, 1956) ti maika-6 a Presidente ti Filipinas. Nangrugi nga agserbi idi Abril 17, 1948 agingga idi Disiembre 30, 1953.

Maysa a Romano Katoliko, isu ti umuna nga Ilokano a presidente ti Filipinas.

Nayanak ni Quirino idiay Vigan, Ilocos Sur kada Mariano Quirino ti Ilocos Sur ken Gregoria Rivera iti Agoo, La Union. Dimmakkel idiay La Union ken Ilocos Sur sakbay a nagpa-Manila ket nagbasa idiay Unibersidad ti Filipinas. Nagturpos iti kinaabogado idi 1915 ket nagtrabaho kas abogado agingga a naapointaran kas miembro ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas, manipud idi 1919 agingga 1925, sa kas senador idi 1925 aginggana 1931. Kalpasanna, nagpaay a kas sekretario iti busbos ken sekretario iti lungnguop iti gobierno a Mankomunidad.

Idi 1934, maysa a miembro ni Quirino iti delegasion a napan idiay Washington, D.C., nga indauluan ni Manuel Quezon, a nangipasa iti Tulag a Tydings-McDuffie  iti Kongreso ti Estados Unidos. Daytoy a paglintegan ti nangisaad iti aldaw ti panagwaywayas iti Filipinas no dumteng ti 1945. Nagbalin nga opisial daytoy nga aldaw idi Hulio 4, 1946.

Idi sinakup dagiti Hapon ti Filipinas idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nagbalin a daulo dagiti guerilla ni Quirino ket natiliw ken naibalud. Pinapatay dagiti Hapon ti asawana a ni Alicia Syquia ken tallo kadagiti lima nga annakna.

Kalpasan ti gubat, intuloyna ti nagserbi iti gobierno idiay Senado. Idi 1946, napili a kas umuna a bise presidente ti nawaya a Republika ti Filipinas. Ni Manuel Roxas ti pangulo.

Nagsapata a kas pangulo ni Quirino idi Abril 17, 1948, dua nga aldaw kalpasan iti pannakatay ni Manuel Roxas. Nabutosan a presidente iti sumaruno a tawen kas kandidato ti Partido Liberal. 

Inabak ni Ramon Magsaysay idi eleksion idi 1953.

Naatake isuna iti puso ket pimmusay idi Pebrero 29, 1956.




#Article 24: Estados Unidos iti Amerika (3494 words)


Ti Estados Unidos iti Amerika (), wenno kaadduan ket masao nga Amerika laeng, ket pagilian a pederal a naibatay ti linteg a republika, mabirukan iti tengnga ti kontinente ti Amianan nga Amerika, a naisadagan dagiti 48 a kontinental nga estado ken Washington, D.C., a kapitoliona, ket naisadagan pay a nagbaetan ti Taaw Pasipiko ken Taaw Atlantiko, nabeddengan ti Kanada iti amianan ken Méhiko iti abagatan. Ti estado iti Alaska ket adda idiay amianan a laud iti kontinente, nga addaan iti Kanada iti daya ken Rusia iti laud, iti ballasiw ti Nailet a Baybay Bering. Ti estado iti Hawaii ket maysa a purpuro idiay tennga a Pasipiko. Daytoy a pagilian ket addaan pay kadagiti territoriona idiay Pasipiko ken Karibe. Limapulo nga estado ti mangbukbukel daytoy a pagilian, saan a nairaman kadagiti dadduma a teritoriona.

Iti 3.79 kuadrado milia (9.83 riwriw km2) ken addaan iti sumurok a 312 riwriw a tattao, ti Estados Unidos ket isu ti maika-3 wenno maika-4 a kadakkelan a pagilian iti dagup a kalawa ti dagana, ken ti maika-3 a kadakkelan baben ti kalawa ti daga ken bilang dagiti umili. Daytoy ket maysa kadagiti kaaduan ti sabsabali nga etnisidad ket sabsabali a kultura a pagilian, ti nagbanagan daytoy ti kaaduan a panag-imigrasion manipud kadagiti sabsabali a pagilian.Ti ekonomia ti Estados Unidos ket isu ti kadakkelan a nailian nga ekonomia iti lubong, nga addan ti nakarkulo a 2011GDP iti $15.1 trilion.

Dagiti patneng a tattao ket nagtaudda manipud kadagiti dagiti Paleo nga Indio nga asino dagitoy ket naggapuda idiay Asia a nagnaedanda iti ribribo a taw-tawen nga ti tattan ket ti kangrunaan a daga ti Estados Unidos. Daytoy a bilang dagiti umili a patneng nga Amerikano ket nalatak a nakissayan babaen kadagiti saksakit ket gubgubat kalpasan ti panagkolonia ti Europa. Ti Estados Unidos ket naibangon babaen kadagiti Sangapulo ket tallo a Kolonia a mabirukan iti Daya nga Aplaya iti Estados Unidos. Idi Hulio 4, 1776 ket nagisayasay da ti Panagyebkas ti Estados Unidos iti Panagwaywayas, a daytoy ket nagparangarang ti kinabukod a panagturay ken ti pannakaipatakder ti panagtintinnulongan a kappon. Dagiti nagsuppiat nga estado ket inabakda ti Imperio a Britaniko iti Rebolusionario a Gubat ti Amerika, daytoy ti immuna a nagballigi iti kolonia a gubat iti panagwaywayas. Ti agdama a Batay-linteg ti Estados Unidos ket naampon idid Septiembre 17, 1787; ti panakatalgedan na iti sumaganad a tawen ket pinakabaelan na dagiti estado a paset iti nagkaykaysa a republika nga addaan iti napigsa a tengnga a gobierno. Ti Pateg dagiti Karbengan, ket naglaon kadagiti sangapulo a a pannakapasayaatan ti Batay-linteg nga ag-garantia kadagiti kaaduan a nakaisugud ken naikalintegan a karbengan, ket napatalgedan idi 1791.

Lumapus iti maika-19 a siglo ti Estados Unidos ket inyallatyiw na dagiti patneng a tribu, naala na ti territorio ti Louisiana manipud iti Pransia, Florida manipud iti Espania ken paset ti Pagilian nga Oregon manipud iti Nagkaykaysa a Pagarian, Alta California ken New Mexico manipud iti Méhiko, ken Alaska manipud iti Russia, ken innala na ti Republika iti Texas ken ti Republika iti Hawaii. Ti suppiatan a baetan ti Abagatan nga Amerika ken ti Amianan nga Amerika iti panag-padakkel ti patakder iti pannakaadipen ken dagiti karbengan ti estado napungtoten na ti Sibil a Gubat iti panawen nga 1860. Ti panangabak ti Amianan ket napawilan na ti agnayon a panaggudua iti daytoy a pagilian ken nagbanagan ti pannakagibus ti nailintegan a panagtagabu idiay Estados Unidos. Babaen ti panawennga 1870, ti nailian nga ekonomia na ket isun ti kadakkelan iti sangalubongan.Ti Kastila-Amerikano a Gubat ken Umuna a Sangalubongan a Gubat ket nagpasingked iti daytoy a pagilian ti kasasaadna a kas maysa a napigsa a militar. Rimmuar manipud iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat nga isu ti immuna a pagilian nga addaan iti nuklear nga armas ken agnanayon a kameng iti Talinaay a Konsilo Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian, ken kultural a puersa iti sangalubongan.

Idi 1507, maysa nga Aleman a managararamid ti mapa nga agnagan ti Martin Waldseemüller ket nagaramid ti mapa iti lubong nga nainagananna ti Akinlaud a Hemisperio iti Amerika nainaganan daytoy iti maysa nag Italino a managsukisuk ken managararamid ti mapa a ni Amerigo Vespucci.Ti akinsakbay kadagiti kolonia ti Britania ket inus-usar da daytoy baro a nagan ti pagilian idi 1776 a panagirangarang ti panagwaywayas, ti nagtutunos a Panagyebkas kadagiti sangapulo ket tallo a nakkaykysa nag Estado iti Amerika.Idi Nobiembre 15, 1777, ti Maikadua a Kontinental a Kongreso ket inampon na ti Dagiti Artikulo iti Konpederasion, a nangisao, Ti Patakder iti daytoy a Konpedarasion ket isunto ti Ti Estados Unidos iti Amerika. Ti Pranko-Amerikano a tul-tulag iti 1778 ket nag-usar ti Estados Unidos iti Amianan nga Amerika, ngem manipud idi Hunio 11, 1778, ti Estados Unidos iti Amerika ket ti nausar kadagiti kuenta iti pannagsukat iti daytoy a pagilian, ken nagbalin nga opisial daytoy manipud idin.

Ti nababa a porma Estados Unidos(United States) ket maysa pay a pagalagadan. Dagiti sabbali pay a porma ket ti E.U. (U.S), ti EUA (USA), ken Amerika. Ti pangsarsarita pay a nagan ket mairaman ti E.U. iti A (U.S. of A) ken, it sabsabali a lugar iti lubong, ti States (dagiti estado). Ti Columbia, idi ket maysa a nasikat a nagan para iti Estados Unidos, a nainaganan kenni Christopher Columbus; apparang daytoy iti nagan a Distrito iti Columbia.

Ti pagalagadan a panagtawag kadagiti umili iti Estados Unidos ket ka ti Amerikano. Nupay a ti Estados Unidos ket isu ti opisial a panagsuppiat a termino, ti Amerikano ken U.S. ket kadawyan a maus-usar a panagitudo a pangilasin ti pagilian (Dagiti Amerikano a kapategan, dagiti puersa ti U.S.). Ti Amerikano ket saan unay a maus-usar iti Ingles a mangitudo kadagiti tattao a saana naikonekta iti Estados Unidos.

Ti panangisao nga Estados Unidos ket kasisigud idi a natrato a kas ad-adu ngem maysa a kas ti, dagiti Estados Unidos ket—a nairaman iti Maikasangapulo ket tallo a Panagpasayaat ti Batay-linteg ti Estados Unidos, a napasingkedan idi 1865. Daytoy ket kadaywan a nagbalin a natrato a kas maymaysa laeng a ks ti, ti Estados Unidos ket—kalpasan ti gibus iti Sibil a Gubat. Ti maymaysa a porma ket pagalagadan tattan; ti ad-adu ngem maysa a porma ket naibati iti idioma a dagitoy Estados Unidos.

Ti kalawa ti daga iti kasigkay nga Estados Unidos ket agarup a . Ti Alaska, a nailasin manipud iti kasigkay nga Estados Unidos babaen ti Kanada, ket isu ti kadakkelan nga estado iti . Ti Hawaii, a sumaksakop ti maysa a purpuro idiay tengnga a Pasipiko, nga abagatan a laud ti Amianan nga Amerika, ket adda ti sumurok a . Ti Estados Unidos ket isu ti maikatlo wenno maikapat a kadakkelen a pagilian babaen ti dagup a kalawa iti lubong (daga ken danum), a nairanggo daytoy iti likud ti Rusia ken Kanada ken nangatngato bassit ngem wenno ti baba ti Tsina. Ti pannakairanggo ket agdumaduma segun ti panagibilang kadagiti dua a teritorio a supsupiaten babaen ti Tsina ken India ken kasano ti panagrukod ti dagup a kadakkel ti Estados Unidos: ti panagkarkulo ket sumakop manipud iti  aginggana iti  aginggana ti . No mairaman laeng ti kadakkel ti daga, ti Estados Unidos ket isu ti maikatlo a likudan ti Rusia ken Tsina, ken sango bassit ti Kanada.

Ti aplaya a tanap iti Atlantiko a pantar ket agpastrek kadagiti ada-dayo a dagdaga dagiti agtintinnag ti bulongna a kabakiran ken dagiti agtultulatid a turod iti Piedmont. Ti Banbantay Appalachia ket bingayenna ti dumaya a pantar manipud iti Nalatak a Danaw ken dagiti karuotan iti tenga a laud. Ti Mississippi–Karayan Missouri, ti maikapat a kaatiddogan sistema ti karayan iti lubong, ket kangrunaan nga agayos ti amianan-abagatan babaen ti pusod daytoy a pagilian. Ti nadalumpinas, nalames a tay-ak iti Nalatak a Tanap ket maibistrad iti laud, a tubngaren babaen ti rehion a kabanbantayan iti abagatan adaya. Ti Kabatbatuan a Kabanbantayan, iti lumaud nga igid iti Nlatak a Tanap, ket gumay-ay iti amianan aginggana ti abagatan iti ballasiw daytoy a pagilian, nga umababot ti kanagto a nagatngato ngem 14,000 a pié (4,300 m) idiay Colorado.Iti pay adadayo a laud ket dagiti kabatbatuan a Nalatak a labneng ken dagiti desierto a kas ti Chihuahua ken Mojave. Ti Sierra Nevada ken Cascade a kabanbantayan ket umasideg ti aplaya ti Pasipiko. Nga iti 20,320 pié (6,194 m), ti Bantay McKinley ti Alaska ket isu ti katayagan a tuktok iti pagilian ken ti Amianan nga Amerika. Dagiti aktibo a bulkan ket kadaywan kadagiti Alehandro ti Alaska ken Is-isla ti Aleutia, ken ti Hawaii ket buklen dagiti isla ti bulkan. Ti nalatak a bulkan a pinasirokan ti Nailian a Parke ti Yellowstone idiay Rockies ket daytoy ti kadagkelan a langa ti bulkan iti kontinente.

Ti Estados Unidos, nga adda ti nawatiwat a kadakkelna ken ti nadumaduma a heograpiko, ket mangiraman kadagiti adu a kita ti klima. Ti daya iti maika-100 a meridiano, ti klima ket sumakop manipud iti nadag-eg a kontinental iti amianan aginggana ti nadam-eg a subtropikal iti abagatan. Ti akin-abagatan nga ungto iti Florida ket tropikal, ken kasta met ti Hawaii. Ti Nalatak a Tanap a laud ti maika-100 a meridiano ket namaga bassit. Kaaduan kadagiti Lumaud a kabanbantayan ken alpino. Ti klima ti Nalatak a Labneng ket namaga,ti desierto idiay Abagatn a luad, ti Mediteraneo idiay aplaya ti California, ken naintaawan idiay aplaya ti Oregon ken Washington ken abagatan nga Alaska. Kaaduan ti Alaska ket subartiko wenno polar. Ti nakaro a tiempo ket kadaywan kadagiti naibeddeng nga estado iti Golpo ti Mehiko ken daytoy ket kanayon a makasansanay kadagiti alawig, ken kaaduan kadagiti alipugpog iti lubong ket rumsua iti uneg iti daytoy a pagilian, a nagnangruna idiay Bettang ti alipuglog ti Tengnga a laud.

Ti ekolohia ti Estados Unidos ket naikapnunotan a megadibersio: agarup a 17,000 a sebbangan dagiti vascular a mulmula oket rumsua iti kasigkay nga Estados Unidos ken Alaska, ken sumurok a 1,800 a sebbangan dagiti agsabsabong a mula ket mabirukan idiay Hawaii, ken bassit kadagitoy ti rumsua idiay kangrunaan a daga. Ti Estados Unidos ket pagtaengan kadagiti ad-adu ngem 400 a sebbangan ti mamalia, 750 billit, ken 500 reptilia ken ampibio. Agarup a 91,000 a sebbangan ti insekto ket nainagananen. Ti Tignay ti Nadangran a Sebbangan iti 1973 ket mangsalaknib kadagiti naipangta ken nadangran a sebbangan ken dagiti pagtaenganda, a dagitoy ket palpaliiwen ti Serbiso ti Ikan ken Kaatapan ti Estados Unidos. Adda dagiti sangapulo ket walo a nailian aparke ken ginasot kadagiti sabali pay a tinartarapato ti pederal a parke, kabakiran, ken langalang a luglugar. No mairaman amin dagitoy, ti gobierno ket agtagikua iti 28.8% iti kadakkel a lugar ti pagilian. Kaaduan kadagitoy ket nasalakniban, ngem adda dagiti naipaupa para iti panagkulukol ti lana, panagmina, panagtarikayo, wenno panagrantso ti baka; Ti 2.4% ket maus-usar para kadagiti militar a kapanggepan.

Ti Estados Unidos ket maysa a pederal a kappon kadagiti limapulo nga estdo. Dagiti kasisigud a sangapulo ket tallo nga estado ket dagiti simmaruno kadagiti sangapulo ket tallo a kolonia a nagrebelde iti Britaniko a panagturay. Iti nasapa a pakasaritaan iti daytoy a pagilian, adda dagiti tallo a baro nga estado a naurnong iti teritorio a naisina para kadagiti panagtunton kadagiti addan nga estado: ti Kentucky manipud iti Virginia; Tennessee manipud iti North Carolina; ken Maine manipud iti Massachusetts. Kaaduan kadagiti dadduma nga estado ket naukiran manipud kadagiti teritorio a naala babaen ti gubat wenno panaggatang babaen ti gobierno ti Estados Unidos. Maysa kadagiti malaksid nga agasmang ket buklen ti Vermont, Texas, ken Hawaii: tunggal maysa kadagitoy ket nawaya a republika sakbayda a timmipon iti kappon. Idi panawen ti Sibil a Gubat ti Amerikano, ti West Virginia ket nakisina manipud iti Virginia. Ti kabaroan nga estado ti Hawaii ket nakagun-od ti panagestado idi Agosto 21, 1959. Dagti estado ket awananda ti karnegan a sumina manipud iti kappon.

Dagiti estado ket buklen ti nawatiwat a masa ti daga ti Estados Unidos; dagiti sabali pay a dua a lugar a naipanunotan nga importante a paset iti daytoy a pagilian ket dagiti Distrito iti Columbia, ti pederal a distrito nga adda ditoy ti pakabirukan ti kapitolio ti Washington; ken ti Palmyra Atol, a daytoy ket awan dagiti agtaeng ngem nainkorporado a teritorio idiay taaw Pasipiko. Ti Estados Unidos ket agtagikua pay kadagiti nagruna a teritorio ti ballasiw-taaw: ti Puerto Rico ken ti Is-isla ti Birhen ti Estados Unidos idiay Karibe; ken Amerikano a Samoa, Guam, ken ti Akin-amianan nga Is-isla ti Mariana idiay Pasipiko. Dagiti naipasngay kadagiti nangruna a teritorio (malaksid ti Amerikano a Samoa) ket agtagikuada ti pannakaumili iti Estados Unidos. Dagiti umili ti Amerika nga agtaeng kadagitoy a teritorio ket adda dagiti karbengan ken responsibilidad a kapadpada dagiti umili nga agteng kadagiti estado; nupay kasta, isuda ket malaksid kadagiti pederal a panagbuis ti matgedan, saan a makabutos para iti presidente, ken adda laeng ti saan a makabutos a pannakabagi iti Kongreso ti Estados Unidos.

Dagiti patneng a tatto iti kangrunaan a daga ti Estados Unidos, a mairanan dagiti patneng ti Alaska, ket naipammati a dagitoy ket immakar manipud iti Asia, a nagrugi ti nagbaetan ti 40,000 ken 12,000 a tawtawen. Adda dagiti, a kas dagiti sakbay ti Columbia a kultura ti Mississippi, ket nakaparang-ay dagitoy ti masakbayan nga agrikultura, grande nga arkitektura, ken estado a lessaad ti kagimongan. Kalpasan ti panagrugi a panagtalinaed dagiti Europeano ti Kaamerikaan, adu dagiti riwriw a patneng a tattao ti Kaamerikaan ket natay manipud kadagiti peste a kas ti burtong.

Idi 1492, ti Henobes nga ekplorador a ni Christopher Columbus, nga adda ti kontrata ti balangat ti Kastila, ket nakaabut kadagiti adu nga is-isla ti Karibe, a makaaramid daytoy ti immuna a panaginnasideg kadagiti patneng a tattao. Idi April 2, 1513, ti maysa aKastila a kongkistador a ni Juan Ponce de León ket simmanglad ti tinawtawaganna a ti La Florida—ti immuna a nadokumentuan a isasangpet ti agbalinton a ti kangrunaan nga adda iti Estados Unidos. Dagiti natalinaedan ti Kastila a rehion ket sinaruno babaen dagiti tatta nga aldawen a abagatan a laud ti Estados Unidos a nakaawis kadagiti rinibo manipud iti Mehiko. Dagiti Pranses nga agkomkomersio ti nalamuyot a dutdot ket nangibangonda kadagiti baro a pagpuestuan ti Baro a Pransia ti lawlaw ti Nalatak a Danaw; Ti Pransia ket timmunton kadagiti kaaduan a kaunegan ti Amianan nga Amerika, aginggana idiay Golpo iti Mehiko. Dagiti immuna a nagballigi a nagtalinaedan dagiti Ingles ket dagiti Kolonia iti Virginia idiay Jamestown idi 1607 ken ti Plymouth a Kolonia dagiti Peregrino idi 1620. Ti 1628 a panagdokumento babaen ti linteg ti Luek ti Massachusetts a Kolonia ket nagbanagan kadagiti adu nga allon ti panagakar; babaen idi 1634, ti New England ket pagtaenganen babaen dagiti 10,000 a kaadu dagiti Puritano. Ti nagbaetan ti naladaw a panawen ti 1610 ken ti Amerikano a Rebolusion, agarup a 50,000 a naibalbalud ket naipan kadagiti Amerikano a kolonia ti Britania. Iti rugi ti 1614, dagiti Danes ket tinalinaedanda ti baba ti Karayan Hudson, a mairaman ti Baro nga Amsterdam idiay Isla ti Manhattan.

Idi 1674, dagiti Danes ket insinada dagiti teritorioda nga Amerikano iti Inglatera; ti probinsia iti Baro nga Olanda ket pinanaganan idi ti New York. Adu kadagiti baro nga imigrante, nangnangruna ti Abagatan, ket nakontrato nga agserserbi a dagitoy ket dua a pagkatlo kadagiti amin nga imigrante ti Virginia ti nagbaetan ti 1630 ken 1680. Babaen idi buelta ti maika-18 a siglo, dagiti Aprikano a tagabu ket nagbalbalinen a ti kangrunaan a taudan iti napiansaan a panagtrabaho. Iti 1729 a panagbingbingay dagiti Carolina ken ti 1732 a panagkolonia iti Georgia, dagiti sangapulo ket tallo a kolonia ti Britaniko a dagitoy ket ti nagbalin nga Estados Unidos ket napabangonda. Amin dagitoy ket adda ti lokal a gobierno a mabalin ti agbutos para kadagiti kaaduana anawaya a tao, ti panagpaadu to panaruknoy iti taga-ugma a karbengan dagiti Ingles a tao ken ti maysa a kapanunutan iti bukod a panagturay ket nagparugso ti panagsuporta ti republikanismo. Amin dagitoy ket nanglegado ti komersio ti Aprikano a tagabo. Ti kaadu ti gatad dagiti naipasngay, nababa agatad ti pnakatay, ken ti agtaltalinaed nga imigrasion, ti populasion ti kolonia ket napardas a dimakkel. Ti tignay a Kristiano a panagpabaro iti panawen ti 1730 ken 1740s a naamammoan a kas ti Nalatak a Panagriing ket nagsungrod ti panagayat iti relihion ken relihioso a panagwaya. Iti Pranses ken Indiano a Gubat, dagiti puersa ti Britaniko ket tiniliwda ti Kanada manipud kadagiti Pranses, ngem ti prankopono a populasion ket nabati a naisina babaen ti politiko manipud kadagiti akin-abagatan a kolonia. No saan a mairaman dagiti Patmeng nga Amerikano (nadayeg nga ammo kas dagiti Ameriko nga Indiano), a dagitoy ket naipatpatalaw, dagita a sangapulo ket tallo a kolonia ket adda idi ti populasion iti2.6 a riwriw idi 1770, agarup a maysa a pagkatlo iti Britania; gangani maysa iti lima nga Amerikano ket dagiti nangisit a tagabu. Ngen ngem suheto ti Britaniko a panagbuisn, dagiti kolonia nga Amerikano ket awananda ti pannakabagi iti Parlamento iti Gran Britania.

Ti Estados Unidos ket isu ti kadaanan a sibibiag a pederasion iti lubong. Daytoy ket maysa a batay-linteg a republika ken representatibo a demokrasia, a ti pangturay ti kaaduan ket timnemplado babaen ti karbengan dagiti minoridad a sinalakniban babaen ti linteg. Ti gobierno ket timtimbengan babaen ti sistema a panagkita ken gantingan nga inpalpalawagan babaen ti Batay-linteg nti Estados unidos, a daytoy ket agserbi a kas ti kangatuan a legado a dokumento iti daytoy a pagilian. Iti Amerikano a pederalista a sistema, dagiti umili ket kadawyan a suheto dagiti tallo nga lessaaad iti gobierno, pederal, estado, ken lokal; dagiti rebbeng ti lokal a gobierno ket kadawyan a a biningbingay ti nagbaetan ti kondado ken ti munisipio a gobierno. Iti gangani amin a kaso, dagiti ehekutibo ken lehislatibo nga opisial ket mabutosan babaen ti maysa nga ad-adu ngem maysa a panagbubutos dagiti umili babaen dagiti distrito. Awan ti maibagay a pannakabagi iti lessaad a pederal, ken wan unay kadagiti nababbaba a lessaad.

Ti pederal a gobierno ket buklen dagiti tallo a sangsanga:

Ti Kamara dagiti Pannakabagi ket addaanda kadagiti 435 nga agbutbutos a kamkamemng, ti tunggal maysa ket agreprepresenta ti maysa a kongresional a distrito para iti dua a tawen a panagturay. Dagiti tugaw ti kamara ket dagiti pannakabingay kadagiti estado babaen ti populasion iti tunggal sangapulo a tawen. A kas ti 2000 a senso, pito kadagiti estado ket addaanda ti kabassitan a maysa a panankabagi, bayat a ti California, ti kaaduan ti populasion nga estado, ket addan ti limapulo ket tallo. Ti Senado ket addaan dagiti 100 a kameng nga titunggal maysa nga estado ket addaan iti dua a senador, a nabutosan iti sapasap iti innem a tawen a panagturay; maysa apgkatlo kadagiti tugaw ti Senado ket agbalin a mabutosan iti tunggal maysa a sabali a tawen. Ti presidente ket agserbi ti uppat a tawen a panagturay ken saa amabalin a mabutosan iti ad-adu ngen dua. Ti presidente ket saan a mabutosan ti dagus a panagbutos, ngem babaen ti saan a dagus elektoral a kolehio a sistema a dagiti mangikeddeng a butos ket mabingbingay kadagiti estado ken ti Distrito iti Columbia. Ti Kangatuan a Korte, nga indauloan babaen ti Pangulo a Hustisia iti Estados Unidos, ket addaan iti siam a kameng, nga asserbi iti amin a panawen ti panagbiagda.

Addaan iti kangrunaan a siudsiudad iti Estados Unidos, mainayon ti tallo a kadakkelan ti pagilian ken lubong: Ciudad ti New York, Los Angeles, ken Chicago. Ti sumagand ket ti tabla dagiti duapulo a kadakkelan a siudad iti Estados Unidos, maibatay iti senso idi 2004:

Mapattapatta nga 85 porsiento dagiti Amerikano ket maibilang a Kristiano iti nadumaduma nga klase. Ti mabatbati nga kinse porsiento ket aggapu kadagiti Kinahudio, Islam, Budismo, ken kadagiti awan relihionna.

Kuna ti 2004 nga Gallup poll, kas 44 porsiento dagiti Amerikano ket minagsimba uray maminsan laeng iti lawas. Daytoy ket kadkadaywan kadagiti agnaed ti makuna nga bible belt iti umabagatan ken agpatengnga nga es-estado iti E.U.A. Dagiti Baptista ket kadakkelan nga grupo idiay abagatan, santo dagiti Metodista. Dagiti Romano Katoliko ket kaaduan idiay amianan-daya.

Pinagilaksid ti Relihion dagiti Nataengan nga Tattao iti Estados Unidos: 1990 ken 2001 

Amin nga porsiento ket nai-adjust kadagiti tattao nga saan manginagan iti relihionna, manipud 2.3% idi 1990 ket 5.4% idi 2001

Awan ti ofisial a pagsasao iti Estados Unidos nga ikalintegan ti gobierno a pederal. Maipagarup laeng nga Ingles wenno Ingles ti Amerika ti umuna wenno agmaymaysa a pagsasao ti kaaduan a katatao iti pagilian. Isu ti maar-aramat a pagsasao ti gobierno, korte, eskuelaan, midia, ken dadduma pay.

Duapulo ket pito (27) nga estado ket nagpataud iti Ingles kas opisial a lengguaheda, ngem tallo kaniada ti naginagan iti maikadua nga opisial nga pagsasaoda — Hawaii, Louisiana, ken Baro a Mexico, masurot ti Hawayano, Pranses, ken Espaniol ti napili.

Ti Espaniol ket kadakkelan a minoridad a pagsasao, aggapu gamin kadagiti managbaniaga iti Latin nga Amerika ken iti pakasaritaan a dakkel a paset ti Amerika idi, kas agpaabagatan ken agpalaud, ta isuda idi ket bagi ti Mehiko (a nagbagi ti Espania). Sa maysa pay, Espaniol iti umuna nga pagsasao ti Puerto Rico, teritorio ti Estados Unidos.

Ti kangrunaan a pagsasao nga insenial ket Senial a Pagsasao ti Estados Unidos (ASL).

Manipud idi 2004, adda ag-336 nga lengguahe iti Estados Unidos, 176 kaniada ket patneng nga pagsasao iti Amerika, idiay pagsasao dagiti Patneng nga Amerikano.




#Article 25: Filipinas (1950 words)


Ti Filipinas ( ), opisial a ti Republika ti Filipinas (), ket ti naturay a pagilian nga isla idiay Abagatan a daya nga Asia a mabirukan idiay akinlaud a Taaw Pasipiko. Daytoy ket buklen dagiti agarup a 7,641 nga isla a naikategoria iti dakkel a sakop babaen dagiti tallo a nangruna a pannakabingbingay ti heograpia manipud iti amianan aginggana iti abagatan: ti Luzon, Visayas, ken Mindanao. Ti kapitolio a siudad ti Filipinas ket ti Manila ken ti kaaduan ti populasion a siudad ket ti Siudad ti Quezon, isuda a dua ket parte ti Metro Manila.

Ti lokasion ti Filipinas iti Singsing ti Apuy ti Pasipiko ken ti kaasidegna iti ekuador ket pakaaramidan ti Filipinas a kanayon a makasanay kadagiti gingined ken dagiti bagio, ngem mangited pay daytoy kadagiti adu a masna a rekurso ken maysa kadagiti kalatakan a biodibersidad. Ti Filipinas ket addaan iti agarup a kalawa iti , ken ti populasion iti ad-adu ngem 100 a riwriw nga addaan iti naparpardas nga iya-adu ngem iti ania man a pagilian iti daya nga Asia. Daytoy ti maikapito a kaaduan ti populasion a pagilian idiay Asia ken ti maika-12 a kaaduan ti  populasion a pagilian iti lubong. Mainayon pay dagiti 12 a riwriw a Filipino nga agnanaed iti ballasiw-taaw, ken mangbukel daytoy iti maysa a kadakkelan a diaspora iti lubong. Adu met dagiti nadumaduma nga etnisidad ken kultura a mabirukan iti amin a paset ti is-isla. Kadagiti prehistoriko a panawen, dagiti Negrito ket isuda idi dagiti immun-una a nangtagtagitao ti purpuro. Isuda ket sinaruno dagiti nagsasaruno nga allon dagiti tattao nga Austronesio. Napasamak pay dagiti pannakisukat kadagiti Insik, Malayo, Indiano, ken dagiti estado ti Islam. Kalpasanna, dagiti nadumaduma a pagilian ket nabangonda idi babaen ti turay dagiti Datu, Raha, dagiti Sultan wenno dagiti Lakan.

Ti isasangpet ni Ferdinand Magellan idiay Homonhon, Daya a Samar idi 1521 ket isu ti nangmarka ti rugi ti kolonisasion ti Espania. Idi 1543, ni Ruy López de Villalobos ti Espaniol nga eksplorador ket ninagananna ti purpuro iti Las Islas Filipinas a kas pammadayaw kenni Felipe II ti Espania. Iti met isasangpet ni Miguel López de Legazpi manipud iti Siudad ti Mehiko, idi 1565, nabangon ti immuna a pagtaengan ti Espania iti purpuro. Ti Filipinas ket nagbalin a parte ti Imperio nga Espaniol para kadagiti ad-adu ngem 300 a tawen. Daytoy ket nagresultaan ti kaaduan a relihion iti Romano Katolisismo. Iti las-ud iti daytoy a panawen, ti Manila ket nagbalin nga akinlaud a sentro ti trans-Pasipiko a panagtagilako ken nangisilpo ti Asia iti Acapulco iti Kaamerikaan babaen ti panagusar kadagiti galeon ti Manila.

Idi met nasukatanen ti maika-19 a siglo iti maika-20, sinaruno dayta ti napardas a panagsasaruno ti Rebolusion ti Filipinas, ken nangrugian daytoy ti saan a napaut nga Umuna a Republika ti Filipinas, sinaruno met ti narungsot a Gubat ti Filipino–Amerikano a panagrukma babaen ti puersa ti militar ti Estados Unidos. Malaksid pay manipud iti paset ti panawen ti panangsakup ti Hapon, nangitalinaay iti panagturay ti Estados Unidos kadagiti isla aginggana idi kalapsan ti Sangalubongan a Gubat II, ti Filipinas ket nabigbigan a kas maysa a nawaya a pagilian. Manipud idin, ti Filipinas ket nasansan ng addaan iti nariro a sanay iti demokrasia, a nakairamanan ti pannakatuang ti di naranggas a rebolusion.

Ti adu a populasion ti pagilian ken ti makapataud nga ekonomia ket isu ti nakaituronganna a maidasig a kas agpakatengnga a bileg. Daytoy ket miembro a nagpundar iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, Gunglo ti Komersio ti Lubong, Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia, ti forum ti Pagtitinnulongan ti Ekonomia ti Asia-Pasipiko, ken ti East Asia Summit. Daytoy ket mangsangaili pay dagiti kuartel ti Banko ti Panagparang-ay ti Asia. Ti Filipinas ket naikeddeng a kas maysa a rumrummuar a pagtagilakuan ken ti baro nga industrialisado a pagilian, nga addaan iti maysa nga agbalbaliw nga ekonomia manipud iti maysa a naibatay iti agrikultura a mapmapan iti ad-adu kadagiti serbisio ken panagpataud.

Nanaganan idi ti Filipinas a kas pamamdayaw kenni Ari Felipe II ti Espania. Iti las-ud ti ekspedision idi 1542 ni Ruy López de Villalobos ti Espaniol nga eksplorador, ninagananna dagiti isla ti  Leyte ken Samar iti Felipinas para idi iti Prinsipe ti Asturias. Kanungpalan nga iti nagan ti Las Islas Filipinas ket nausarton a mangsakop kadagiti amin nga isla ti purpuro. Sakbay idi dayta ket kanayon a naus-usar, dagiti dadduma a nagan a kas ti Islas del Poniente (Is-isla ti Laud) ken ti pananginagan ni Magellan para kadagiti isla iti San Lázaro ket naus-usarda pay idi babaen dagiti Espaniol a mangibaga kadagiti isla.

Ti opisial a nagan ti Filipinas ket nagbalbaliw kadagiti adu a beses iti kurso ti pakasaritaan. Idi las-ud ti Rebolusion ti Filipinas, inrangarang ti Kongreso ti Malolos ti pannakabangon ti República Filipina wenno ti Republika Filipina. Manipud iti paset ti panawen ti Gubat ti Espaniol–Amerikano (1898) ken ti Gubat ti Filipino–Amerikano (1899–1902) aginggana iti paset ti panawen ti Mankomunidad (1935–46), dagiti turay ti kolonia ti Amerika ket tinawtawaganda ti pagilian a kas Is-isla ti Filipinas, ti maysa a panangipatarus iti nagan nga Espaniol. Mnaipud iti Tulag ti Paris idi 1898, nangrugrugi a nagparparang ti nagan a Filipinas ken isun ti nagbalin a kadawyan a nagan ti pagilian. Manipud idi panagpatingga ti Sangalubongan a Gubat II, ti opisial a naganen ti pagilian ket ti Republika ti Filipinas.

Ti Filipinas ket addaan iti demokratiko a gobierno iti porma ti batay-linteg a republika ng addaan iti presidensial a sistema. Daytoy ket iturayan a kas maysa nga unitario nga estado malaksid iti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao (ARMM) a kaaduan a nawaya manipud iti demokratiko a sistema ti gobierno. Adda metten dagiti panangipadas a mangbaliw ti gobierno iti maysa a pederal, maymaysa a kamara, wenno parlamentario a gobierno manipud iti administrasion ni Ramos. Iti agdama, agplanplano manen ti agdama nga administrasion ni Presidente Duterte a mangsukat iti unitario a porma ti gobierno iti pederal a porma ti panangidaulo, nga iti daytoy maikkat ti posision a Bise Presidente ken masukatan iti posision nga Umuna a Ministro ken isu ti agbalin a daulo ti gobierno ken ti Presidente kas daulo ti Estado.

Ti Presidente ket agrebbeng a kas ti daulo ti estado ken daulo ti gobierno ken isu ti hepe nga agbilbilin kadagiti siiigam a buyot. Ti presidente ket nabutosan babaen ti popular a butos para iti maysa nga innem a tawen a termino, nga iti las-udna daytoy ket mangidutok ken mangiturong ti gabinete. Ti dua a kamara a Kongreso ket buklen ti Senado, nga agserbi a kas ti akinngato a kamara, nga addaan kadagiti miembro a nabutosan kadagiti innem a tawen a termino, ken ti Kamara dagiti Pannakabagi, nga agserbi a kas ti akinbaba a kamara, nga addaan kadagiti miembro a nabutosan kadagiti tallo a tawen a termino.

Nabutosan dagiti agdama a Senador bayat a dagiti representatibo ket nabutosanda manipud kadagiti lehislatibo a distrito ken babaen ti sektoral a pannakabagi. Ti bileg ti ukom ket nairebbeng iti Korte Suprema, a buklen ti Pangulo ti Hustisia a kas ti mangiturong nga opisial ken dagiti sangapulo ket uppat a katakunaynay a hustisia, amin isuda ket indutok babaen ti Presidente manipud kadagiti nominasion nga inted babaen ti Konseho ti Ukoman ken  Bar.

Ti Filipinas ket nabingbingay kadagiti tallo a grupo ti isla: ti Luzon, Visayas, ken Mindanao. Dagitoy ket nabingbingay kadagiti 18 a rehion, dagiti 81 a probinsia, dagiti 145 a siudad, dagiti 1,489 nga ili, ken dagiti 42,029 a baranggay. Iti pay maipatinayon, Seksion 2 ti Tignay ti Republika Blng. 5446 ket mangiyunay-unay a ti panangipalawag ti teritorio a baybay iti likmut ti purpuro ti Filipinas ket saan a mangapekto iti panagtunton iti akindaya a parte ti Sabah.

Dagiti rehion idiay Filipinas ket dagiti administratibo a pannakabingbingay a kangrunaan nga agserbi tapno maurnos dagiti probinsia ti pagilian para iti panagpalaka ti administrasion. Ti Filipinas ket nabingbingay kadagiti 18 a rehion (17 nga administratibo ken 1 autonomo). Kaaduan kadagiti opisina ti gobierno ket nabangon babaen ti rehion inmbes a dagiti agmaymaysa nga opisina ti probinsia, ken kadawyan (ngem saan a kankanayon) iti siudad a naidesignado a rehional a sentro. Manipud idi 2015, ti CALABARZON ket isu ti kaaduan ti populasion a rehion bayat a ti Nailian a Kapitolio a Rehion (NCR) ket ti kapusekan ti populasion.

Ti Filipinas ket maysa a purpuro a buklen dagiti agarup a 7,500 nga is-isla nga addaan iti dagup a kalawa iti daga, ken mairaman dagiti bagi ti danum, iti agarup a . Ti agatiddog iti  nga aplayana ket mangaramid daytoy iti pagiliana nga addaan iti maika-5 a kaatiddogan nga aplaya iti lubong. Daytoy ket mabirukan iti pagbaetan ti 116° 40', ken 126° 34' E longitud ken 4° 40' ken21° 10' N latitud ken beddengan babaen ti Baybay Filipinas iti daya, ti Baybay Abagatan Tsina iti laud, ken ti Baybay Celebes iti abagatan. Ti isla ti Borneo ket mabiruk kadagiti bassit laeng a kilometro iti abagatan a laud ken ti Taiwan ket dagus a mabirukan iti amianan. Ti Maluku ken Sulawesi ket mabirukan dagitoy iti abagatan-abagatan a laud ken ti Palau ket mabirukan iti daya ti is-isla.

Kaaduan dagiti kabambantayan nga isla ket nabongan iti tropikal a katuduan a bakir ken nagtaud iti bulkan. Ti kangatuan a bulkan ti Bantay Apo.Daytoy ket agtayag iti  iti ngato ti pantar ti baybay  ken mabirukan idiay isla ti Mindanao. Ti Kaadaleman ti Galathea idiay Trinsera ti Filipinas ket ti kaadaleman a punto ti pagilian ken ti maikatlo a kaadaleman iti lubong. Ti trinsera ket mabirukan idiay Baybay Filipinas.

Ti kaatiddogan a karayan ket ti Karayan Cagayan iti akin-amianan a Luzon. Ti Luek Manila, iti aplaya a pakabirukan ti kapitolio a siudad ti Manila, ket naikapet iti Laguna de Bay, ti kadakkelan a danaw iti Filipinas, babaen ti Karayan Pasig. Ti Luek Subic, ti Golpo Davao, ken ti Golpo Moro ken dagiti sabali a nangruna a luek. Ti Lingsat ti San Juanico ket mangisina kadagiti isla ti Samar ken Leyte ngem daytoy ket ballasiwen babaen ti Rangtay San Juanico.

Mabirukan kadagiti kaadaywan a parte ti Singsing ti Apuy ti Pasipiko, makasanay ti Filipinas kadagiti masansan nga aktibidad ti seismiko ken bulkaniko. Ti Banak Benham iti daya ti Baybay Filipinas ket ti maysa a rehion ti sirok ti baybay nga aktibo iti tektoniko a subduksion. Garup a 20 a gingined dagiti mairehistro iti inaldaw, ngem kaaduan dagitoy ket nakapsut unay a marikna. Ti naudi a nakaro a gingined ti gingined ti Luzon ti 1990.
Adda dagiti adu nga aktibo a bulkan a kas ti Bulkan Mayon, Bantay Pinatubo, ken Bulkan Taal. Ti panagbettak ti Bantay Pinatubo idi Hunio 1991 ket nagpataud ti maikadua a kadakkelan a panagbettak iti daga iti maika-20 a siglo. Saan amin a nalatak a langa ti heograpia ket naranggas wenno makadadael. Ti nataltalna a legado dagiti panagdisturbo ti heolohia ket ti Subtereneo a Karayan ti Puerto Princesa, ti lugar ket mangirepresenta ti habitat para iti konserbasion ti biodibersidad, ti lugar ket aglaon pay ti napno nga ekosistema ti bantay aginggana iti baybay ken addaan kadagiti kangrunaan a bakir iti Asia.

Gapu ti kasasad a bulkaniko dagiti isla, adu dagiti deposito ti mineral. Nakarkulo a ti pagilian ket addaan iti maikadua a kaaduan ti deposito ti balitok kalpasan ti Abagatan nga Aprika ken maysa kadagiti kaaduan a deposito ti gambang iti lubong. Daytoy ket nabaknang pay iti nikel, kromita, ken zinc. Uray no kastoy dayta, ti saan a nasayaat a panagtaripato, t nangato a densidad ti populasion, ken ti panagrikana iti enbironmento ket nagresultaan ti kaaduan a saan pannakaala dagitoy a mineral. Ti enerhia ti heotermal ket ti produkto ti aktibidad ti bulkan a nasaysayaat nga innala iti Filipinas. Ti Filipinas ket isu ti maikadua a kadakkelan nga agpatpataud iti heotermal iti lubong kalpasan ti Estados Unidos, ken 18% ii kasapulan iti elektrisidad ti pagilian ket naal-ala babaen ti bileg ti heotermal.




#Article 26: Hawai'i (207 words)


Ti Hawai‘i wenno Hawaii, Hawai (iti pakasaritaan ket isu ti Is-isla ti Sandwich) ket ti purpuro dagiti Is-isla ti Hawaii iti Taaw Pasipiko. Ti Hawaii ti maika-50 nga estado ti Estados Unidos iti Amerika, iti pannakaawatna idi Agosto 21, 1959. Ti Honolulu ti kaddakelan a siudadna ket isu met ti kapitoliona.

Ti Hawai‘i ti kaudian a naawat kas estado ti kappon. No dagiti puli ti pagsasaritaan, ti Hawai‘i laeng ti kakaisuna nga estado nga addaan mayoria a grupo dagiti saan a puraw ken addaan iti kadakkelan a porsiento dagiti Asiano nga Amerikano.

Segun iti 2000 a Senso, 6.6% ti populasion ti Hawaii ket inyam-ammoda ti bagbagida kas Patneng a Hawayano, 24.3% ket Puraw wenno Kaukasiano, a pakairamanan dagiti Portuges; ken 41.6% ket Asiano, a pakairamanan ti 0.1% nga Asiano Indiano, 4.7% nga Intsik, 14.1% a Filipino, 16.7% a Hapon, 1.9% a Koreano ken 0.6% a Vietnamese. Ti 1.3% ket sabsabali pay a Pacific Islander a nakairamanan dagiti Samoan, Tongan, Tahitian, Maori ken Micronesian. Ti 21.4% ket inyam-ammoda ti bagida kas naglaok (dua wenno ad-adu pay a kaputotan/etniko a grupo). 1.8% met ket Nangisit wenno Aprikano nga Amerikano ken 0.3% ket Patneng nga Amerikano ken Patneng nga Alaskano.

Iti nadakamat a 14.1% a Filipino, kaaduan kadagitoy ket Ilokano.




#Article 27: Gabriela Silang (225 words)


Ni María Josefa Gabriela Cariño Silang  ket isu iti immuna a Filipina a nangidaulo iti yaalsa a mangsuppiat kadagiti Kastila idi sinakupda iti Filipinas.  
Miembro iti bunggoy a rebelde ni asawana a ni Diego Silang, intuloyna iti labanda ti uppat a bulan kalpasan a natay ni Diego, sakbay a natiliw isuna ken binitay.

Naiyanak isuna idiay baranggay Caniogan Santa, Ilocos Sur, maysa a mestisa, inampon iti nabaknang a negosiante nga agapelliedo iti Milan a nangikasar kaniana idi 20 ti tawenna. Nagsinada kalpasan iti tallo tawen. Idi 1757, nangasawa manen ni Gabriela, ken ni Diego Silang, agtawen iti 27 ket maysa a rebelde. Nagbalin ni Gabriela a kaasidegan ken mapagtalkan a mangbagbaga ken ni Diego.

Idi Mayo 28, 1763, pinapatay iti gobierno ken simbaan a Katoliko ni Diego. Naglibas ni Gabriela idiay kabambantayan iti Abra tapno maibangonna ken maituloyna iti labanda, kaduana dagiti pasurotna nga Ilokano ken Tinggian. Bimmabada idiay Vigan, Ilocos Sur idi Septiembre 10, 1763, ngem nakasagana ken nakaabangan dagiti Kastila ken dagiti soldadoda a Tagalog ken Kapampangan. Adu iti natay ti simmaruno a gulo. Nakatakas isuna, ni ulitegna a Nicolas Cariño, ken pito a kakaduana a lalaki, ngem natiliwda idi Septiembre 29, 1763. Binitayda isuda idiay tenggna iti Vigan.

Nagbalin a simbolo isuna iti kababaian iti Filipinas, iti kinatured ken ipapatayna, ken iti nangruna a posision iti babbai sakbay iti tawen dagiti Kastila.




#Article 28: Enero (729 words)


Ti Enero ket ti umuna a bulan ti tawen dagiti kalendario a Huliano ken Gregoriano ken maysa kadagiti pito a bulan nga addaan iti kaatidog iti 31 nga al-aldaw. Ti umuna nga aldaw ti bulan ket ammo iti Aldaw ti Baro a Tawen. Daytoy ket, iti katimbengan, ti kalamiisan a bulan ti tawen iti kaaduan a kaunegan ti Akin-amianan a Hemisperio (nga isu daytoy ti maikadua a bulan ti  panaglalam-ek) ken ti kapudotan a bulan ti tawen iti kaaduan a kaunegan ti Akin-abagatan a Hemisperio (nga isu daytoy ti maikadua a bulan ti kalgaw). Iti Akin-abagatan a hemisperio, ti Enero ket ti tiempo a kapada ti Hulio iti Akin-amianan a Hemisperio ken ti kasumbangirna met.

Ti Enero ket mangrugi iti isu met laeng nga aldaw ti lawas a kas ti Oktubre kadagiti kadawyan a tawen, ken mangrugi iti isu met laeng nga aldaw iti lawas a kas ti Abril ken Hulio kadagiti bisiesto a tawen. Iti kadawyan a tawen, ti Enero ket agpatingga iti isu met laeng nga aldaw ti lawas a kas ti Pebrero ken Oktubre iti kadawyan a tawen, ken agpatingga iti isu met laeng nga aldaw ti lawas a kas ti Hulio iti bisiesto a tawen. Kadagiti amin a tawen, ti Enero ket mangrugi ken agpatingga iti isu met laeng nga aldaw ti lawas a kas ti Mayo iti napalabas a tawen.

Ti Enero (iti Latin, Ianuarius) ket nainaganan kenni Jano, ti dios ti ruangan; ti nagan ket addaan kadagiti nagrugian iti Romano a mitolohia, a nagtaud manipud iti Latin a balikas ti ruangan (ianua) gapu ta ti Enero ket isu ti ruangan iti tawen.

Iti tradision, ti kasisigud a kalendario ti Romano ket buklen dagiti 10 a bulan nga agdagup kadagiti 304 nga aldaw, ken ti panaglalam-ek ket naikeddeng nga awan bulanna a paset ti panawen. Idi agarup a 713 SK, ti semi-mitiko a simmaruno kenni Romulo, Ari Numa Pompilio, ket isuda kano ti nagnayon kadagiti bulan ti Enero ken Pebrero, ken mangipalubos daytoy ti kalendario a mangipada ti alagaden a lunar a tawen (354 nga al-aldaw). Urayno ti Marso ket kasisigud idi nga isu ti umuna a bulan iti Kalendario ti Daan a Romano, ti Enero ket nagbalinen nga isu ti umuna a bulan ti kalendario ti tawen babaen ti Numa wenno ti Desenbirato idi agarup a 450 SK (aggigiddiat dagiti mannurat a Romano). Iti paggiddiatan, dagiti naisangayan a tawen a maipanggep kadagiti petsa ket nailasin babaen ti pananginagan dagiti dua a konsulado, nga isuda ket simrek iti opisina iti Mayo 1 ken Marso 15 aginggana idi 153 SK, idi nangrugida a simrek iti opisina idi Enero 1.

Dagiti nadumaduma a petsa ti rambakan ti Kristiano ket naus-usar para iti Baro a Tawen idiay Europa iti las-ud ti Tengnga a Panpanawen, ken mairaman ti Marso 25 ken Disiembre 25. Nupay kasta, dagiti mediebal a kalendario ket naiparparang pay laeng iti moda ti Romano kadagiti sangapulo ket dua a batong manipud iti Enero aginggana iti Disiembre. Idi rugi ti maika-i6 a siglo, dagiti pagilian ti Europa ket opisialda a nangrugrugi a nagus-usar manen iti Enero 1 a kas ti rugi ti Baro a Tawen ken sagpaminsan pay daytoy a makunkuna iti Estiklo ti Kapon gapu ta daytoy idi ti petsa ti Rambakan ti Kapon, ken isu ti maikapito nga aldaw kalpasan ti Disiembre 25.

Dagiti naipakasaritaan a nagan para iti Enero ket mairaman ti pannakaibaga a Romano, ti Ianuarius, ti Sahon a termino ti Wulf-monath (kaibuksilanna ket bulan ti lobo) ken ti panangikeddeng ni Karlomagno ti Wintarmanoth (panaglalam-ek / nalamiis a bulan). Iti Eslobeno, daytoy ket tradision a tinawtawagan iti prosinec. Ti nagan ket mainaig iti miho a tinapay ken ti tignay iti panagkiddaw ti banag ken immuna a naisurat idi 1466 iti manuskrito ti Škofja Loka.

Segun kenni Theodor Mommsen (Ti Pakasaritaan ti Roma, tomo 4, Ti Rebolusion, , panid 4), ti Enero 1 ket nagbalin nga isu ti umuna nga aldaw ti tawen idi 600 AUC iti Kalendario a Romano (153 SK), gapu kadagiti didigra iti Gubat ti Lusitana. Ti Lusitana a hepe a tinawtawagan ti Punicus ket rinautna ti teritorio ti Romano, inabakna dagiti dua a Romano nga emperador, ken pinatayna met dagiti tropada. Dagiti Romano ket nangibanagda a nangipatulod ti konsulado idiay Espania tapno maipardas ti panagkiddawda iti tulong, pinagbalinda pay nga inserrek ti opisina dagiti baro a konsulado kadagiti dua a bulan sakbay ti nainkalintegan a panawen (maika-15 ti Marso).




#Article 29: Pebrero (823 words)


Ti Pebrero ket isu ti maika-2 a bulan ti tawen dagiti kalendario a Huliano ken Gregoriano . Daytoy ti kaababaan a bulan ket isu laeng ti bulan nga addaan iti basbassit ngem 30 nga al-aldaw iti kadawyan a tawen. Ti Pebrero ket addaan iti 28 nga al-ldaw kadagiti kadawyan a tawen wenno 29 nga al-aldaw kadagiti bisiesto a tawen.

Ti Pebrero ket isu ti maikatlo a bulan ti panaglalam-ek idiay Akin-amianan a Hemisperio. Idiay Akin-abagatan a Hemisperio, ti Pebrero ket isu ti maikatlo a bulan ti kalgaw (ti panawen a kapada ti Agosto idiay Akin-amianan a Hemisperio).

Ti Pebrero ket mangrugi iti isu met laeng nga aldaw ti lawas a kas ti Marso ken Nobiembre kadagiti kadawyan a tawen, ken iti isu met laeng nga aldaw ti lawas a kas ti Agosto kadagiti bisiesto a tawen. Ti Pebrero ket agpatingga iti isu met laeng nga aldaw ti lawas a kas ti Oktubre iti tunggal maysa a tawen ken ti isu met laeng nga aldaw ti lawas a kas ti Enero kadagiti kadawyan a tawen. Kadagiti bisiesto a tawen, daytoy laeng ti bulan nga agpatingga iti isu met laeng a nga aldaw ti lawas a pagrugianna.

Ti Romano a bulan ti Februarius ket nainaganan idi manipud iti Latin a termino ti februum, a ti kaibuksilanna ket puripikasion, babaen ti rito a puripikasion ti Februa a matenggel iti Pebrero 15 (kabus a bulan) iti daan a lunar a kalendario a Romano.  Ti Enero ken Pebrero ket isu idi dagiti naudi a bulan a nainayon iti kalendario a Romano, gapu ta dagiti Romano idi ket inkedkeddengda a ti panaglalam-ek a kas awan ti bulanna a paset ti panawen. Dagitoy ket innayon babaen ni Numa Pompilius idi agarup a 713 SK.  Ti Pebrero ket nagtultuloy a ti naudi a bulan ti tawen a kalendario aginggana idi panawen ti decemvirs (c. 450 SK), idi nagbalin daytoy  a ti maikadua a bulan. Kadagiti naisangayan a nagbaetan, ti Pebrero ket napasardeng idi kadagiti 23 wenno 24 nga aldaw, ken ti 27 nga aldaw a nasengngatan ti bisiesto a bulan, ti Intercalaris, ket dagus isi a naisengngat kalpasan ti Pebrero tapno maipasayaat ti tawen kadagiti panawen.

Babaen kadagiti reporma a nakaitakderan ti kalendario a Huliano, nawaswas idi ti Intercalaris, dagiti bisiesto a tawen ket kankanayonda nga adda iti tunggal uppat a tawen, ken kadagiti Pebrero ti bisiesto a tawen ket nanayonanda iti maika-29 nga aldaw.  Kalpasan dayta, nagtalinaay daytoy nga isu ti maikadua a bulan iti tawen ti kalendario, a ti kaibuksilanna ket ti urnos dagiti bulan ket naiparangda (Enero, Pebrero, Marso, ..., Disiembre) iti kaunegan iti kalendario a maitaldiap iti tawen.  Uray idi las-ud ti Tengnga a Panpanawen, idi ti nabilangan a tawen ti Anno Domini ket nangrugi iti Marso 25 wenno Disiembre 25, ti maikadua a bulan ket ti Pebrero no dagiti amin a duapulo ket dua a bulan ket maiparangda nga agsasaruno. Dagiti reporma ti kalendario a Gregoriano ket nangbaliw bassit kadagiti sistema para iti panangikeddeng no ania dagiti tawen ket dagiti bisiesto a tawen ken isu nga aglaon kadagiti 29 nga aldaw a Pebrero.

Dagiti naipakasaritaan a nagan ti Pebrero ket mairaman dagiti termino ti Daan nga Ingles iti Solmonath (bulan ti pitak) ken Kale-monath (nainaganan para iti repolio) ken ti pay panangikeddeng babaen ni Karlomagno iti Hornung. Iti Pinlandes, ti bulan ket tinawtawagan iti helmikuu,a ti kayatna  a sawen ket bulan ti perlas; no matunaw ti niebe kadagiti sanga ti kayo, daytoy ket mangporma kadagiti tedted, ken no mayelo manen dagitoy, dagitoy ket kasla met perlas iti yelo. Iti Polako ken Ukraniano, ti bulan ket tinawtawagan iti luty wenno лютий, a ti kayatna a sawen ket yelo wenno natangken a linnaaw a nagbalay. Iti Masedonio ti bulan ket sechko (сечко), a tikayatna a sawen ket bulan a panagtagbat iti tarikayo. Iti Tseko, daytoy ket tinawtawagan iti únor, a ti kayatna a sawen ket bulan iti panaglenned [iti yelo ti karayan]. Iti Kroata, tinawtawagan daytoy iti veljača, a saan met nga ammo iti kayatna a sawen ngem mabalin a nagtaud manipud iti balikas para iti ad-adu, ti mabalin a panangireperensia kadagiti aldaw nga umad-adu iti kaatiddogna.

Iti Eslobeno, ti Pebrero ket tradisional a tinawtawagan iti svečan, a mainaig kadagiti karambano wenno dagiti Candlema. Daytoy a nagan ket nagtaud manipud iti sičan, ken naisurat a kas svičan iti New Carniolan Almanac manipud idi 1775 ken nabaliwan iti kanungpalan a pormana babaen ni Franc Metelko iitilibrona iti New Almanac manipud idi 1824. Ti nagan ket nailetra pay a kas sečan, a ti kayatna a sawen ket ti bulan a panagpukan kadagiti kayo. Idi 1848, naisingasing idi iti Kmetijske iti rokodelske novice babaen ti Kagimongan ti Eslobeno iti  Ljubljana a tawagan daytoy a bulan iti talnik (mainaig iti panagtunaw iti yelo), ngem saan met a nausar unay. Ti kapanunotan ket insingasing idi babaen ti padi ken patriota a ni Blaž Potočnik. Ti sabali pay a nagan idi ti Perero iti Eslobeno ket ti vesnar, manipud iti mitolohiko a karakter Vesna.




#Article 30: Marso (509 words)


Ti Marso ket isu ti maika-3 a bulan ti tawen dagiti kalendario a Huliano ken Gregoriano . Daytoy ket maysa kadagiti pito a bulan nga addaan iti kaatidog iti 31 nga al-aldaw. Idiay Akin-amianan a Hemisperio, ti meteorolohikal a panangrugi iti primabera ket mapasamak iti umuna nga aldaw iti Marso. Ti ekuinokso ti Marso iti maika-20 wenno maika-21 ket mangmarka ti astronomikal a panangrugi iti primabera idiay Akin-amianan a Hemisperio ken ti panangrugi ti otonio idiay Akin-abagatan a Hemisperio, a ti Septiembre ket ti tiempo a kapada ti Marso iti Akin-amianan a Hemisperio.

Ti nagan a Marso ket nagtaud manipud iti Latin iti Martius, ti umuna a bulan iti kasapaan a kalendario a Romano. Daytoy ket nainaganan kenni Marte, ti dios ti Romano iti gubat a naikeddeng pay a kas ti guardia ti agrikultura ken maysa a puon ti tattao a Romano babaen dagiti annakna a lalaki a ni Romulus ken Remus. Ti bulanna iti Martius ket isu idi ti pangrugian iti tiempo para iti panagtalon ken pannakigubat, ken dagiti piesta a natengngel a pammadayaw kaniana ket naipada babaen dagiti dadduma iti Oktubre, ken naipatingga ti tiempo para kadagitoy nga aktibidad. Ti Martius ket mabalin a nagtultuloy nga isu ti umuna a bulan ti tawen ti kalendario a Romano aginggana idi 153 SK, ken dagiti nadumaduma a relihioso a rambakan iti umuna  a kagudua iti bulan ket kasisigud idi a dagiti rambakan ti baro a tawen. Uray idi naladaw a kinaugma, dagiti Romano a mosaiko a nangiladawan kadagiti bulan ket sagpaminsanda nga umuna a nangikabkabil ti Marso.

Ti Marso 1 ket nangrugian ti nabilangan a tawen idiay Rusia aginggana iti patingga ti maika-15 a siglo. Ti Gran Britania ken dagiti koloniana ket nagtultuloy nga agusar iti Marso 25 aginggana idi 1752, idi kanungpalan nga inamponda ti kalendario a Gregoriano. Adu pay kadagiti kultura ken dagiti relihion a mangramrambak pay laeng iti rugi ti Baro a Tawen iti Marso.

Iti Pinlandes, ti bulan ket tinawtawagan iti maaliskuu, a naipammatina a nagtaud manipud iti maallinen kuu, iti las-ud ti Marso, ti Daga ket kanungpalanna a mabalin a makita iti sirok ti niebe (nupay kasta, naisingasing payen dagiti nadumaduma a teoria iti etomolohia). Iti Ukraniano, ti bulan ket tinawtawagan iti березень, a ti kayatna a sawen ket kayo ti betula, ken březen iti Tseko.  Dagiti naipakasaritaan a nagan ti Marso ket mairaman ti Sahon iti Lentmonat, a nainaganan manipud iti ekuinokso ti Marso ken ti panagin-inut nga iyaatiddog dagiti aldaw, ken ti kanungpalan a birngas ti Kuaresma. Dagiti Sahon ket tinawtawaganda pay ti Marso a kas Rhed-monat wenno Hreth-monath (naala manipud iti diosenda a ni Rhedam/Hreth), ken dagiti Anglo ket tinawtawaganda iti Hyld-monath. Iti Eslobeno, ti tradisional a nagan ket sušec, a ti kayatna a sawen ket ti bulan a ti daga ket namagan tapno mabalinen a talonen. Ti nagan ket immuna a naisurat idi 1466 iti manuskrito ti Škofja Loka. Naus-usar pay dagiti dadduma a nagan, kas pagarigan ti brezen ken breznik, ti bulan dagiti betula. Ti Turko a balikas ti Mart ket naited kalpasan ti nagan ti Marte ti dios.




#Article 31: Abril (524 words)


Ti Abril ket isu ti maika-4 a bulan ti tawen dagiti kalendario a Huliano ken Gregoriano ken maysa kadagiti uppat a bulan nga addaan iti kaatiddog iti 30 nga al-aldaw.

Ti Abril ket kadawyan a mainaig iti tiempo ti primabera kadagiti parte ti Akin-amianan a Hemisperio ken otonio kadagiti parte ti Akin-abagatan a Hemisperio, nga idiay ket tiempo a kapada iti Oktubre idiay Akin-amianan a Hemisperio ken iti baliktadna.

Dagiti Romano ket inikkanda daytoy a bulan iti Latin a nagan iti Aprilis ngem ti nakaalaan daytoy a nagan ket di naikeddengan. Ti tradisional nga etimolohia ket manipud iti berbo nga aperire, ti manglukat, manipud iti tiempo a panaglukat dagiti kayo ken sabong, a suportaran met babaen ti panangiyasping iti moderno a Griego iti ἁανοιξις (anoixis) (panaglukat) para iti primabera. Gapu ta adda met dagiti bulan ti Romano a nanaganan a pammadayaw kadagiti nainlangitan, ken kas ti Abril ket sagrado idi kenni diosen Benus, ken ti Veneraliana ket natengngel iti umuna nga aldaw, naisingasing idin a ti Aprilis ket kasisigud idi nga isu ti bulanna iti Aphrilis, manipud iti kapadana iti Griego a diosen a ni Aprodita (Aphros), wenno manipud iti Etrusko a nagan iti Apru. Insingasing ni Jacob Grimm a ti nagan iti naipagpagarup a dios wenno bannuar a ni Aper wenno Aprus.

Ti Abril ket isu idi ti maikadua a bulan iti kasapaan a kalendario a Romano, sakbay idi nainayon ti Ianuarius ken Februarius babaen ni Ari Numa Pompilius idi agarup a 700 SK. Daytoy ket nagbalin a ti maikapat a bulan ti tawen ti kaledario (ti tawen idi dagiti duapulo ket dua a bulbulan ket maiparangda nga agsasaruno) idi las-ud iti panawen ti decemvirs idi agarup a 450 SK, idi naikkan pay kadagiti 29 nga aldaw. Ti maika-30 nga aldaw ket nainayon idi las-ud ti reporma nga inaramid babaen ni Julius Caesar idi tengnga ti tawtawen ti 40 SK, a nakapataudan ti kalendario a Huliano.

Dagiti Anglo Sahon ket tinawtawaganda ti Abril a kas Oster-monath wenno Eostur-monath. Kinuna ni Beda iti De temporum ratione a daytoy a bulan ti Eostur ket ti ramut ti balikas ti Paskua ti Panangungar. Kinunana pay a ti bulan ket nainaganan kenni diosen Eostre a ti rambakanna ket adda iti dayta a bulan. Ibagbaga pay babaen ni Einhard iti obrana iti Vita Karoli Magni.

Ti aldaw ni San Jorge ket ti maikaduapulo ket tallo nga aldaw ti bulan; ken ti bisperas ni San Marcos, nga agraman iti pammatina a dagiti al-alia dagiti madusa a matay iti kaunegan iti tawen ket makitanto a lumabas iti simbaan ket mapasamak iti maika-duapulo ket uppat.

Iti Tsina ti simboliko a panagarado iti daga babaen ti emperador ken prinsesa iti dara ket mapasamak iti maikatlo a bulanda, ken kankanayon daytoy a maitunos iti Abril. Iti Pinlandes ti Abril ket huhtikuu, a ti kayatna a sawen ket bulan ti panagpukan ken panagpuor, idi mapasamak dagiti panagpukan ken panagpuor dagiti gymnospermae para kadagiti talon.

ti Eslobeno, ti kaaduan a naikeddeng a tradisional a nagan ket ti mali traven, a ti kayatna a sawen ket ti bulan a panangrugi nga agtubo dagiti mula. Daytoy ket immuna a naisurat idi 1466 iti manuskrito ti Škofja Loka.




#Article 32: Mayo (265 words)


Ti Mayo ket isu ti maika-5 a bulan ti tawen dagiti kalendario a Huliano ken Gregoriano ken maysa kadagiti pito a bulan nga addaan iti kaatiddog iti 31 nga al-aldaw.

Ti Mayo ket bulan ti panagsusulbod idiay Akin-amianan a Hemisperio ken otonio idiay Akin-abagatan a Hemisperio. Isu a ti Mayo idiay Akin-abagatan a Hemisperio ket tiempo a kapada ti Nobiembre idiay Akin-amianan a Hemisperio ken iti baliktadna. Ti naladaw a mayo ket kadawyan a mangmarka ti rugi ti tiempo ti bakasion ti kalgaw idiay Estados Unidos ken Kanada ken agpatingga iti umuna a Lunes ti Septiembre.

Ti bulan ti Mayo ket nainaganan para kenni diosa ti Griego a ni Maia, nga isu ket nainaganan a kakuyog iti Romano a panawen a diosa iti pertilidad a ni Bona Dea, a ti rambakanna ket matengngel iti Mayo. Iti pay maibaga, ti Romano a mannaniw a ni Ovidio ket mangited pay ti maikadua nga etimolohia, a kinunan a ti bulan ti Mayo ket nainaganna kadagiti maiores, Latin para kadagiti lallakay, ken ti sumaruno a bulan (Hunio) ket nainaganan para kadagiti iuniores, wenno ubbing a tattao (Fasti VI.88).

Ti Mayovka, iti konteksto iti naladaw a Imperio ti Rusia, ket maysa idi a daya iti away wenno iti parke kadagiti nasapa nga aldaw ti Mayo nga isu met ti nakaalaan iti nagan. Iti kanungpalany, ti mayovka (naisangayan ti proletariano a mayovka) ket nagbalin a ti kayatna a sawen ket ti maysa a saan a nainkalintegan a selebrasion iti Mayo 1 babaen ti rebolusionario a publiko, ken kadawyan a nairepresenta a kas maysa nga inosente a daya iti away wenno picnic.




#Article 33: Hunio (362 words)


Ti Hunio ket isu ti maika-6 a bulan ti tawen dagiti kalendario a Huliano ken Gregoriano ken maysa kadagiti uppat a bulan nga addaan iti kaatiddog iti 30 nga al-aldaw.
Ti Hunio ket ti bulan nga addaan kadagiti kaatiddogan nga oras iti lawag ti init idiay Akin-amianan a Hemisperio ken dagiti kaababaan nga oras iti lawag ti init idiay Akin-abagatan a Hemisperio. Ti Hunio idiay Akin-amianan a Hemisperio ket ti tiempo a kapada iti Disiembre idiay Akin-abagatan a Hemisperio ken iti baliktadna. Idiay Akin-amianan a Hemisperio, ti rugi ti astronomikal a kalgaw ket 21 Hunio (ti meteorolohikal a kalgaw ket mangrugi iti 1 Hunio). Idiay Akin-abagatan a Hemisperio, ti rugi ti astronomikal a panaglalam-ek ket 21 Hunio (meteorolohikal a panaglalam-ek ket mangrugi iti 1 Hunio).

Iti rugi ti Hunio, lumgak ti init iti konstelasion ti Tauro; iti patingga ti HUnio, lumgak ti init iti konstelasion ti Gemini. Nupay kasta, gapu ti presesion dagiti ekuinokso, ti Hunio ket mangrugi a ti init ket adda iti astrolohikal a senial ti Gemini, ken agpatingga nga adda ti init iti senial ti astrolohia iti Kanser.

Ti Latin a nagan para iti Hunio ket Junius. Nangit-ited ni Ovidio kadagiti nadumaduma nga etimolohia para iti nagan iti Fasti, ti daniw a maipanggep iti  kalendario a Romano. Ti umuna ket ti bulan ket nanaganan kenni Romanano a diosa a ni Juno, ti diosen ti pannakiasawa ken ti asawa ti kangatuan a dios a ni Hupiter;  ti maikadua ket ti nagan a nagtaud manipud iti latin a balikas iti iuniores, a ti kayatna a sawen ket ub-ubing, a maigiddiat met iti maiores (lallakay) para iti nagan ti sinaruno a bulan iti Mayo (Maius).

Iti taga-ugma a Roma, ti paset ti panawen manipud iti tengnga ti Mayo aginggana iti tengnga ti Hunio ket naikeddeng idi a saan a nasayaat para iti pannakiasawa. Kinuna ni Ovidio a nagkonsulta iti Flaminica Dialis, ti nangato a babai a padi ni Hupiter, iti panggep a panangisaad ti petsa iti panagkallaysa iti anakna a babai, ken nabalakadan idi nga aguray intono kalpasan ti Hunio 15. Nupay kasta, inpaltiing ni Plutarko a ti intero a bulan ti Hunio ket nasaysayaat idi para kadagiti panagkallaysa ngem ti Mayo.




#Article 34: GNU (119 words)


Ti GNU ket maysa a rekursibo a pannakayababa ti termino a GNU's Not UNIX.  Ni Richard Stallman ti mabigbig a pannakaama daytoy.

Ti proyekto a GNU ket nabuangay idi 1984 tapno makapartuat iti sibubukel a sistema a panangpaandar ti nawaya a sopwerna iti estilo a kas UNIX: ti sistema a GNU. Ti GNU ket maysa a maulit-ulit nga akronimo para iti “GNU's Not UNIX” wenno Ti GNU ket saan met UNIX, ti panangibalikas itoy ket “guh-noo.” Dagiti dadduma pay a langa ti sistema a panangpaandar ti GNU, a mangar-aramat iti kernel ti Linux, ket adu itan ti mangar-aramat. Ngem nupay Linux ti ad-adda wenno am-ammo nga awag kadagitoy a sistema, ti umno a panangawag kadagitoy ket sistema a GNU/Linux.
 




#Article 35: Ferdinand Marcos (357 words)


Ni Ferdinand Edralin Marcos (Septiembre 11, 1917–Septiembre 28, 1989), maysa nga Ilokano, ti maikasangapulo a Presidente ti Filipinas a nagserbi manipud idi 1965 agingga iti 1986. Nagbalin a diktador idi mangrugi iti maikadua a panagakemna iti kinapresidente tapno maiturayanna ti pagilian, babaen ti panangipaulogna iti Linteg Militar idi 1972 ken panangipasdekna iti Baro a Kagimongan (), (). Ngem napatakkias ni Marcos iti puesto idi 1986 babaen ti Rebolusion iti Edsa kalpasan a nagrebelde ti dua nga Ilokano a nangangato nga opisial ti turay, ti Ministro ti Salaknib a ni Juan Ponce Enrile ken Heneral Fidel V. Ramos, ket kimmapponda kenni  Corazon Cojuangco Aquino (balo ni dati a Senador Benigno S. Aquino a napapatay idi 1983), a nagbalin a presidente kalpasanna.

Naipasngay ni Marcos idiay Sarrat, Ilocos Norte, anak da Mariano Marcos ken Josefa Edralin. Idi 1937, bayat ti panageskuelana iti kinaabogado idiay Universidad ti Filipinas, naidarum ni Marcos ta napabasol a nangpapatay ken ni Diputado Julio Nalundasan, maysa a karibal ni tatangna a Mariano iti politika. Naibalud idi Nobiembre 1939, ngem nagkiddaw iti Korte Suprema iti Filipinas a depensaanna a bukod ti bagina, ket nangabak iti kasona iti sumaruno a tawen.

Nagturpos idiay Unibersidad iti Filipinas, ken nakaala iti kangatuan nga average iti panag-eksamen para kinaabogado (bar) iti Filipinas idi 1940.

Iti ud-udi a paset ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nagserbi ni Marcos a soldado iti Siiigam a Buyot iti Filipinas. Kalpasan ti gubat, nagbalin a katulongan ni Presidente Manuel Roxas manipud 1946 agingga iti 1947, ken miembro pay iti Kamara dagiti Pannakabagi (1949-59), ken kas senador (1963-65) a nangidauluanna iti Senado iti Filipinas kas presidente. Idi 1954, nagkasarda kenni Imelda Romualdez, maysa a Bisayana a tubo iti Leyte, a timmulong ken ni Marcos iti naballigi a panagkampaniana para iti presidente. 

Kalpasan a saan nga innaganan ti Partido Liberal ni Marcos a kas opisial a kandidatoda para iti presidente, immakar isuna iti Partido Nacionalista, a nangpili kenkuana a kandidatoda a kadua ni Fernando Lopez a para iti bise presidente.  Inabakda ti situtugaw idi a pangulo ken kandidato manen a ni Diosdado Macapagal kasta met ti para bise presidente a ni Genaro Magsaysay, iti eleksion idi 1965.




#Article 36: Anting-anting (115 words)


Ti anting-anting (sabali pay nga awag: gingginammol, batombalani, an-anib, mutia), ket maysa a banag nga ikutan a kas koma maysa a puraw a bato wenno aniaman a banag nga adda birtudna a mangpabileg iti akin-ikut. Ti addaan itoy ket agbalin maysa a naisalsalumina ken nabileg a parsua. No adda kayatna a maaramid, kautenna laeng ti anting-antingna sana arasaasan ket matungpal a dagus dagiti kiddawna. Kas pagarigan, agpukawak koma, makatayabak koma a kas 'diay agila iti tangatang wenno agbalinak koma a napigsa ket parmekek dagiti kabusorko.  Mabalin a kiddawen ti ania man a kayat naimbag man wenno dakes (malaksid no ti annuroten ti gingginammol ket agpukaw a dagus ti birtudna no agaramid iti dakes ti akin-ikut).

 




#Article 37: Blog (170 words)


Ti blog (naipangyababa manipud ti web log) ket pagtutungtungan wenno sitio ti pakaammo a naipablaak iti World Wide Web ken buklen dagiti diskreto a pablaak ken kadawyan a naiparparang iti balinsuek a kronolohiko nga urnos (ti kinaudi a pablaak ti umuna a maiparang). Idi 2009 dagiti blog ket kadawyan nga obra dagiti agmaymaysa a tao, sagpaminsan met ti bassit a grupo, ken kadawyan a mangsakop ti agmaymaysa a suheto. Iti kabiitann naparang-ay metten dagiti adu ti nagsurat a blog, dagiti pablaak nga insurat babaen ti adu a bilang dagiti mannurat ken propesinal a naurnos. Dagiti blog nga adu ti nagsurat a  ket agtaud manipud kadagiti warnakan, dagiti dadduma pay a pagipablaakan ti midia, dagiti unibersidad ken dagiti dadduma pay a kapada a pakabilangan dagiti instituto para kadagiti umad-adu a bilang iti trapiko ti blog. Ti pannakaipadur-as ti Twitter ken dagiti dadduma pay a sistema ti microblogging ket nakatulong a mangitipon kadagiti blog nga adu ti nagsurat ken ti dagiti blog ti agmaymaysa a nagsurat kadagiti pagipablaakan ti damdamag iti kagimongan. 




#Article 38: Internet (101 words)


Ti Internet ket ti sapasap nga awag kadagiti agsisilpo wenno agkikinnonektar a network ti kompiuter a mabalin nga usaren ti publiko iti sangalubongan. Maipatulod dagiti datos babaen ti packet switching iti panangaramat iti napagkaykaysaan ti amin a pagrukodan a maawagan iti protokol ti internet (IP). 

Buklen ti Internet ti rinibu nga agduduma a dadakkel ken babassit a network a komersial wenno pang-akademia ken pang-gobierno. Awit daytoy ti nadumaduma nga inpormasion ken serbisio a kas iti surat nga elektronika wenno esurat, online a panagsasarita ken panaggigimong wenno panagpipinnadamag (chat, forum, newsgroup), ken dagiti agsisinnilpo a pampanid ti web ti World Wide Web.




#Article 39: Premio Nobel iti Literatura (161 words)


Manipud idi 1901, ti Premio Nobel iti Literatura () ket tinawen a naipagunguna iti maysa a mannurat manipud ti aniaman a pagilian nga adda, kadagiti balikas ni  Alfred Nobel, nakaparnuay kadagiti pagobraan iti literatura ti naisalsalumina unay nga obra iti umno a turong (orihinal a Sueko: den som inom litteraturen har producerat det mest framstående verket i en idealisk riktning). Urayno dagiti agmaymaysa nga obra ket sagpaminsan a nadakdakamat a naisangsangayan a naisalsalumina, ditoy ti obra ket mangitudo ti sibubukel nga obra ti mannurat. Ti Sueko nga Akademia ket isu ti mangikeddeng, no adda  ti sinoman, a mangawatto ti premio iti aniaman a naited a tawen. Ti akademia ket mangirangarang ti nagan ti napaili a laureado iti kasapaan ti Oktubre.  Daytoy ket maysa kadagiti lima a Premio Nobel a nabangon babaen ti keddeng ni Alfred Nobel idi 1895; dagiti daddumapay ket ti Premio Nobel iti Kimika, Premio Nobel iti Pisika, Premio Nobel iti Kappia, ken Premio Nobel iti Pisiolohia wenno Medisina.




#Article 40: Ensiklopedia (127 words)


Ti maysa nga ensiklopedia ket maysa a nakatiponan dagiti ammo wenno pannakaammo ti tattao. Daytoy a termino ket naggapu iti balikas a Griego nga εγκύκλιος παιδεία, enkyklios paideia (iti uneg ti sirkulo ti pangisuro). Manipud iti balikas a εγκύκλιος, a kayatna a sawen ket circuit shaped a buklen dagiti balikas a κύκλος wenno circuit ken παιδεία, wenno pangisuro/pangsuro.

Dagiti ensiklopedia ket mabalin a naglaon iti nalawa a pannakaammo iti agduduma a sakup (Ti Encyclopædia Britannica ti maysa a mabigbig a pagarigan), wenno mabalin a naglaon laeng iti maipapan iti maysa a partikular a sakup (kas koma dagiti ensiklopedia ti medisina wenno filosofia). Adda met dagiti ensiklopedia a naglaon iti topiko maipapan iti maysa a partikular a cultura wenno nailian a panirigan, kas koma iti Great Soviet Encyclopedia.




#Article 41: Gabriel García Márquez (150 words)


Ni Gabriel José García Márquez (Marso 6 1927 - Abril 17 2014) ket maysa idi a Colombiano a mannurat a nalatak kas nobelista ken agiwarwarnak ken aktibista iti politika. Naipasngay isuna iti ili ti Aracataca, Colombia ngem nangruna a nagnaed iti Mehiko ken Europa.

Nagtrabaho ni García Márquez a kas reporter iti pagiwarnak nga El Espectador idiay Bogotá, Colombia, ken kas ganganaet nga agiwarwarnak idiay Roma, Paris, Barcelona, Caracas, ken Siudad ti New York. 

Ti Relato de un náufrago (Ilokano: Estoria ti Napukaw a Marinero) iti umunana nga limmatak nga estoria. Naipablaak nga serial iti maysa nga pagiwarnak idi 1955 santo inmaldit a nobela idi 1970. Ti Cien años de soledad (Ilokano: Sangagasut a Tawen ti Kinaagmaymaysa; Ingles: One Hundred Years of Solitude) ti kalatakan a nobelana a mabigbig gapu iti panagaramatna iti estilo nga enkanto a realismo iti panagsurat iti piksion.

Napadayawan iti Premio Nobel iti Literatura idi 1982.




#Article 42: Pablo Neruda (593 words)


Ti am-ammo a Pablo Neruda (Hulio 12 1904 – Septiembre 23 1973) ket parbo a nagan ni Ricardo Eliecer Neftalí Reyes Basoalto, maysa a mannurat a taga-Chile.

Mabigbig a kas maysa kadagiti kaindaklanan a mannaniw nga Español iti maika-20 a siglo, ni Neruda ket maysa a nagaget a mannurat, a dagiti putarna ket agduduma manipud kadagiti naessem a dandaniw ni ayat, surrealista a dandaniw, historikal nga ep-epiko, politikal a dandaniw, agingga iti dandaniw kadagiti gagangay a bambanag a kas iti nakaparsuaan ken iti baybay. Naited ken ni Neruda ti Premio Nobel iti Literatura idi 1971. Ti maysa a nobelista a ni Gabriel García Márquez ket kinunan idi a ni Pablo Neruda ket maysa kadagiti kalatakan a mannaniw iti maika-20 a siglo iti ania man a pasasaao. Ni Neruda ket kankanayon nga agsursurat ti berde a tinta, isu daytoy ti bukodna a maris iti namnama.

Iti unos ti panagbiagna, nalatak met ni Neruda gapu kadagiti politika a pammatina. Maysa a naregget a komunista, nagpaay kas maysa a senador ti Partido Komunista ti Chile iti Kongreso ti Chile, sakbay a napilit a napapanaw iti pagilianna.

Ti parbo a nagan ni Neruda, a nagbalin idi agangay a kalintegan a naganna, ket inadawna kenni Jan Neruda, maysa a mannurat ken mannaniw a Czech.

Ti koleksion a Veinte poemas de amor y una canción desesperada (); (), a naipablaak idi 1924, ti kalatakan a dandaniw-ayat ni Neruda. Nagbalin a kontroversial dagitoy a dandaniw gapu iti eroticismona. Nupay kasta, naidaydayaw daytoy a koleksion ket naipatarus iti adu a pagsasao ket kadagiti naglabas a dekada, riniwriw a kopia daytoy ti naiwaras ken nailako gapuna a nagbalin a kalalatakan nga obra ni Neruda.

Patarus iti Ilokano ti Puedo escribir los versos más tristes esta noche, ti maika-20 a daniw iti Veinte poemas de amor y una canción desesperada.

Ita a rabii makaputarak kadagiti kalilidayan a binnatog.
 
Isuratko, kas pagarigan: Naburak ti rabii
ket iti adayo agkutkutimermer dagiti asul a bituen.
 
Agkankanta ti angin-rabii nga agwerwerret iti langit.
 
Ita a rabii makaputarak kadagiti kalilidayan a binnatog.
Ay-ayatenka, ket no dadduma ay-ayatennak met.
 
Kadagiti rabii a kas itoy baludnaka dagiti takiagko.
Ag-agkanka manen ken manen iti salinong awan patinggana a langit.
 
Ay-ayatennak, no dadduma ay-ayatenka met.
Kasano koma a ti uray sino dina ayaten dagiti dadakkel naglinaay a matam.
 
Ita a rabii makaputarak kadagiti kalilidayan a binnatog.
Tapnon panunoten nga awankan iti ikutko. Tapnon riknaen a napukawkan kaniak.
 
Tapnon imdengan ti naglawa a rabii, nga ad-addan a nakalawlawa gaput' kaawanmo.
Ket ti berso agtinnag iti kararua a kas iti linnaw iti karuotan.
 
Ania kadit' makagapu a ti ayatko dinaka mabukodan.
Naburak ti rabii ket awanka ditoy dennak.
 
Isu daytoy ti amin. Iti adayo adda agkankanta. Iti adayo.
Saan a mapnek 'toy kararuak a napukawnaka.
 
Sapsapulennaka 'toy imatangko a kas man umay kenka.
Birbirokennaka 'toy pusok, ket awanka ditoy arpadko.
 
Ti isu met la a rabii a mangpappapudaw iti isu met la a kaykayo.
Data, iti daydi a panawen, ket saanen a kas iti sigud.
 
Saankan nga ay-ayaten, pudno dayta, ngem anian ti panangayatko kenka.
Padpadasen ti timekko a sapulen ti angin a mangapiras iti panagdengngegmo.
 
Iti sabali. Ikutannakan ti sabali. A kas kadagiti agekko idi.
Ti timekmo. Ti nasilnag a bagim. Ti awan inggana a matam.
 
Saankan nga ay-ayaten, pudno dayta, ngem nalabit ay-ayatenka.
Ababa ti ayat, naunday ti manglipat.
 
Ta kadagiti rabii a kas itoy baludnaka dagiti takiagko,
saan a mapnek ti kararuak a napukawnaka.
 
Uray pay no daytoyen ti maudi a saem nga impaaymo a sagabaek,
ken dagitoy dagiti maudin a berso a suratek para kenka.
 
 
Inpatarus ni Roy V. Aragon 




#Article 43: Albert Camus (332 words)


Ni Albert Camus (Nobiembre 7, 1913 – Enero 4, 1960), mannurat ken pilosopo a Pranses, ket maysa kadagiti kangrunaan ken kalatakan a nangidur-as iti pilosopia iti eksistensialismo (kaduana ni Jean-Paul Sartre). Isu ti maikadua a kaubingan a nangabak iti pammadayaw a Premio Nobel iti Literatura (ni Rudyard Kipling iti kaubingan) idi maawatna daytoy a gunggona idi 1957.

Naipasngay ni Camus idiay Mondovi, Arhelia iti maysa a pamilia a Pranses a nagtalinaed idiay Algeria. Ni nanangna, maysa nga Espaniola. Ni tatangna, maysa a Pranses, ket natay idi 1914, iti Umuna a Sangalubongan a Gubat a kas soldado. Dimmakkel ni Camus iti napanglaw a purok iti siudad ti Algiers sakbay a napan nagbasa idiay Unbersidad ti Algiers, a nangturposanna iti pilosopia.

Nagbalin a kameng isuna iti partido a komunista idiay Pransia idi 1934 (a ginubya ti panakabangon ti gobierno ni Francisco Franco iti Espania) ken iti partido a komunista iti Algiers idi 1936. Nagbalin a mannurat isuna iti maysa pagiwarnak a sosialista idiay Algiers.

Idi 1934, inkasarna ni Simone Hie, ngem apagbiit ti panagdennada ta nagsinada gapu iti pannakikamkamalala ni Simone ken iti pannakailuodna iti morpina. Idi 1940, nagkasar manen ni Camus ket inasawana ni Francine Faure. Nangrugi nga agsurat para ti maysa a magasin idiay Paris. Bayat ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat , immakar idiay Bordeaux ket ditoy ti nangleppasanna iti umuna nga obrana a Ti Ganggannaet ken Ti Mito ni Sisipus.

Nagayyemna ni Jean-Paul Sartre bayat ti gubat, idi nagtrabaho a mannurat ken editor iti pagiwarnak dagiti Pranses a gerilia. Kalpasan ti gubat, nagbalin a kameng ti bunggoy ni Sartre a mangipangato iti eksistensialismo a Pranses.

Idi 1949, nagsubli ti sakitna a sarut ket impaknina ti bagina iti dua a tawen. Idi 1951, impablaakna ti Ti Rebelde a nangiwaksi iti komunismo. Adu iti narurod itoy, agraman ni Sartre.

Ti kangrunaan a kontribusionna iti pilosopia ket ti pamanunotanna nga absurdismo.

Pimmusay ni Camus idi Enero 4, 1960 iti pannakadesgrasiana iti kotse idiay Sens, kaduana iti gayyemna nga agiwarwarnak a ni Michel Gallimard.




#Article 44: Vincent van Gogh (223 words)


Ni Vincent Willem van Gogh (Marso 30, 1853 – Hulio 29, 1890) ket maysa a pintor nga Olandes, a kaaduan a mabigbigbig kas maysa kadagiti kalalaingan a pintor iti pakasaritaan ti arte iti Europa. Pinutarna dagiti obrana (mapattapatta nga aganay a 900 a pinintaan ken 1,100 a drowing) iti uneg laeng ti sangapulo a tawen sakbay a nagsagaba iti sakit ti isip (a maatap a gapu iti a bipolar disorder) sa nagpakamatay. Saan unay a nagballigi kas pintor idi sibibiag pay, ngem kalpasan ti ipapatayna napartak ti panaglatakna, nangruna idi maipabuya ti 71 a pinturana idiay Paris idi Marso 17, 1901 (11 a tawen kalpasan ti ipupusayna).

Ti impluensia ni Van Gogh iti expressionismo, fauvismo ken nasapa nga abstraksion ket nakasaksaknap, kas makita iti adu nga agduduma nga aspekto ti maika-20 a siglo nga arte.  Ti Museo Van Gogh iti Amsterdam ket nairuknoy kadagiti obra ni Van Gogh ken dagiti kapatadanna. Ti Museo Kröller-Müller iti Otterlo iti met laeng Olanda, ket addaan met iti adu a koleksion ti pinintaan ni Van Gogh. Sumagmamano a pintura ni Van Gogh ket mairaman kadagiti kanginginaan a pinintaan iti lubong. Idi Marso 30, 1987, ti pinintaan ni Van Gogh nga Irises ket nalako iti US$53.9 milion iti Sotheby's; idi met Mayo 15, 1990, ti pinintaanna a Portrait of Dr. Gachet ket nalako iti US$82.5 milion iti Christie's.




#Article 45: Ernest Hemingway (165 words)


Ni Ernest Miller Hemingway (Hulio 21, 1899 ndash; Hulio 2, 1961) ket maysa nga Amerikano a nobelista ken mannurat iti ababa-a-sarita. Dagiti obrana, a nagtaud iti nasakup a padpadasna iti Umuna a Sangalubongan a Gubat, iti Sivil a Gubat iti Espania, ken iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ket ibagian ti napatak a minimalismo ken kinagagangay; dagitoy nga obra ket nangisaknap iti napateg nga impluensia iti pannakapatanor ti maika-20 a siglo a piksion. Dagiti agbibiag kadagiti obra ni Hemingway ket kadawyan a natibker a lallalaki, a masansan a maawatan kas ladawan a mismo ti karakter ni Hemingway, a nasken a mangsanay iti kinamanangaasi iti di mapakpakadaan a gundaway ken panawen. Adu kadagiti obrana, kas iti Sumingising met ti Init (),  Maysa a Panagpakada iti Ig-igam () Ti Lakay ken ti Baybay (), ket mabigbig itan kas klasiko iti pagrukodan ti literatura nga Amerikano. 

Inawat ni Hemingway ti Premio Nobel iti Literatura idi 1954, pito a tawen kasakbayan ti panangkettelna iti bukodna a biag idi 1961.




#Article 46: Francisco Sionil José (273 words)


Ni F. Sionil José wenno Francisco Sionil José  ket maysa nga Ilokano a mannurat iti Ingles ken maysa kadagiti mabigbig a kalatakan a nobelista ken piksionista iti Inggles iti Filipinas ken pati iti Asia. 

Naiyanak iti marigrigat a pamilia nga Ilokano iti Rosales, Pangasinan, ti lugar ti kaaduan kadagiti nobela ken saritana, nagbasa iti Unibersidad iti Santo Tomas kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ngem nagsardeng nga agbasa ket sinangona ti panagsurat ken panagiwarnak. Kadagiti simmaruno a tawtawen, nagbalin a mannurat ti nadumaduma a literario ken warnakan a pablaakan, nangirugi iti maysa a pagipablaakan, ken binangonna ti sanga iti Filipinas ti PEN, maysa nga internasional a gunglo dagiti mannurat.

Dagiti sinuratna manipud pay idi dekada 60, no matipontipon amin ket agbalin a kas epiko a ti kaadu ken kasaknap ti sakupna ket itandudona ni Jose iti pantok ti panagsuratan iti Ingles iti Filipinas. Ngem kangrunaanna, ti naynay a panangiganetgetna iti ar-arep-ep dagiti Filipino iti nailian a panagwaywayas ken naingimongan a husticia ti mangpatalged iti pateg dagiti obrana. 

Iti lima-a-novela nga obramaestrana, ti Pannakigasanggasat iti Rosales, a buklen ti Po-on, Tree (), My Brother, My Executioner (), The Pretenders (), ken Mass (), imbislinna ti pakasaritaan ti Filipinas kabayatan nga es-estoriaenna dagiti kabibiag dagiti kaputotan dagiti Samson a dagiti personal a biagda ket nakabinggas iti pannakidangadang ti pagilian para iti hustisia ken wayawaya.

Dagiti nobela iti Pannakigasanggasat iti Rosales

Lima-a-nobela a serie a mangsakup iti tallo a siglo ti pakasaritaan ti Filipinas, a maiwarwarwas ken mabasbasa iti sanngalubongan ken naipatarus iti aganay a 22 a pagsasao.

Internasional nga edision dagiti nobela a Rosales

Dadduma pay a nobnobela

Koleksion ti ababa a sarita

Saan-a-piksion




#Article 47: Lino Brocka (234 words)


Ni Catalino Ortiz Brocka (Abril 3, 1939—Mayo 21, 1991) ket maysa kadagiti mabigbig a kalaingan a direktor iti pelikula iti Filipinas.

Naipasngay isuna iti probinsia ti Sorsogon, umuna nga anak da Regino Brocka, maysa Bikolano a karpentero ti bilog, ken ti maikadua nga asawana a ni Pilar Ortiz, naam-ammona iti Nueva Ecija. Dimmakkel ni Brocka idiay Sorsogon, ngem gapu iti kinapanglawda, ken pinnakatay ni tatangna, nagawid ni Pilar ken dagiti annakna idiay San Jose, Nueva Ecija ket nagbalinda a katkatulong sadiay.

Nagbasa ni Brocka iti Unibersidad iti Filipinas (U.P.) kalpasan ti panagadalna iti Nueva Ecija. Iti U.P. ti nangrugianna a nagtrabaho iti teatro ken iti pelikula. Ditoy met iti nakabirokanna dagiti Mormon a nangallukoy kenkuana a sumurot kadakuada, uray no ti gapuna laeng ket kayatna ti agdakiwas iti sabali a luglugar. Nakapan isuna idiay Hawai'i kas misionario iti dua a tawen. Gapu ta maysa isuna a bakla nga actibista, pinanawanna met laeng iti kina-Mormon idi agangay.

Ti Naiyuper iti Balitok (Tagalog: Tubog sa Ginto), Tinimbangka ngem Nagkurang (Tagalog: Tinimbang Ka Ngunit Kulang), Manila: Iti Kuko ti Lawag (Tagalog: Maynila: Sa Kuko ng Liwanag) Insiang, ken Macho Dancer dagiti limmatak a pelikulana.

Nagbalin isuna nga aktibista a politiko gapu iti panangbusorna iti sensura nga inyetnag ti Linteg Militar a gobierno ni Ferdinand Marcos.

Pimmusay idi 1991 idi nadungpar iti luganna ti maysa nga aksidente.  Naikkan iti Pammadayaw a Nailian nga Artista iti Pelikula idi 1997.




#Article 48: Bakteria (153 words)


Dagiti bacteria (singular: bacterium) ket maysa a dakkel a grupo dagiti nabiag nga 
organismo. Kaaduan ket microscopic ken unicellular, addaan iti agpapada a gagangay nga estruktura ti selula nga awanan iti cell nucleus, ken organelles a kas iti mitochondria ken chloroplasts. Dagiti bacteria ket prokaryotes, a maiduma kadagiti organismo nga addaan iti complex cells a maawagan eukaryote. Ti termino a bacteria ket mayaplikar a nadumaduma iti amin a prokaryotes wenno iti dakkel a grupoda a maaw-awagan iti eubacteria, depende kadagiti idea maipapan kadagiti panagkakanaigda. Iti Wikipedia, ti bacteria ket maaramat kas pangdakamat iti eubacteria.

Dagiti bacteria iti kaaduan nga organismo it lubong, makita iti daga, danum, angin, ken kas sibibiag iti uneg ti nadumaduma nga ayup, mula, ken agsasabali nga organismo. Adu iti napeggad a makasakit. Kaaduan ken babassit unay, kas 0.5-5.0 μm iti kaatidogan, ngem adda met dagiti higante kasla iti Thiomargarita namibiensis ken Epulopiscium fishelsoni nga mabalinna labsan iti 0.5 mm.




#Article 49: Amado V. Hernandez (131 words)


Ni Amado Vera Hernandez (Septiembre 13, 1903 – Marso 24, 1970) ket maysa a Tagalog a mannaniw, dramaturgo ken nobelista a mairaman kadagiti mannurat a Filipino a mangsalsalimetmet ken mangitagtag-ay iti maseknan nga arte. Iti panirigan ni Hernandez, ti akem ti maysa a mannurat ket agpaay a kas konsensia ti kagimongan ken kas mangpasingked iti kinaindaklan ti espiritu ti tao iti laksid ti saan a panagpapatas ken panangidadanes. Dagiti obra ni Hernandez iti prosa a Tagalog ket naisalumina iti kaaduan. Ti nobelana a Mga Ibong Mandaragit, a sinuratna kabayatan a naikursong iti pagbaludan, ket ti umuna a sosio-politikal a nobela a nangipalgak iti saksakiten ti kagimongan kas naparangarang kadagiti parikut nga agrario iti dekada 50.

Naited ken ni Hernandez ti Pammadayaw a Nailian nga Artista iti Filipinas iti Literatura idi 1973.




#Article 50: Thich Quang Duc (303 words)


Ni Thích Quảng Ðức, (naipasngay idi 1897) ket maysa a Bietnamis a Budista a monghe a nangpuor iti bagbagina iti maysa a makumikom a nagkurusan iti Saigon idi Hunio 11, 1963, kas panangipakita ken panangipariknana iti protestana kontra iti panangtrato ti administrasion ti Kangrunaan a Ministro a ni Ngo Dinh Diem a panangidadanes iti relihion a Budismo.

Ti aramidna a bukod a pananguram iti bagina, nga inulit met ti dadduma kalpasanna, ket nasaksian ni David Halberstam, maysa a reporter ti New York Times, a nangisurat:

Maimatangakto manen daydiay a buya, ngem ti naminsan ket kuston. Sumsumged a tao; in-inut a kumbet ken kumriit ti bagina, ngumisngisit ti ulona a makmakset. Agad-adiwara iti angin ti bang-i ti mapupuoran a lasag ti tao; nakakaskasdaaw man a nagbiit a mauram ti bagi ti tao. Iti likudak mangngegak ti saning-i dagiti agar-aribungbong a Bietnamis. Naklaatak la unay ket diak makasangit, mariribukanak unay ket diak makaikur-it wenno makapagsaludsod, napakigtotanak uray la koma agpanunot... Ket idinto a mapupuoran saanna man laeng a pulos a kinuti ti uray ania a piskelna, di man laeng nangyesngaw iti uray ania nga uni, ti natalna a pakinakemna ket maiduma unay kadagiti agsasangit a tattao iti lawlawna.

Inrurumen ni Madam Nhu, Umuna a Balasang iti Vietnam idi ken maysa nga Katoliko, iti ipapatay ni Quang Duc. Imbagana nga palakpakanna manen no mabuyana iti ipupuor ti maysa nga monghe.

Kalpasan iti pinakatay ni Quang Duc, iti gimong nga Budista idiay Saigon ket pinadasda nga palpasen nga puoran iti nabati nga pusona ngem ad-adda nga timmangken. Kinunada garud nga nasantoan iti pusona ket indulinda iti Banko Reserve ti Bietnam. Iti monasteria ni Duc ket nakadisso iti ruar ti Huế idiay tengnga ti Bietnam.

Daytoy a ladawan ni Quang Duc ket inaramat iti banda nga Amerikano a Rage Against the Machine  iti umuna a plakada idi 1992.




#Article 51: Paria (196 words)


Ti paria (Ingles: bitter gourd, Tagalog: ampalaya), ket ti masida a bunga ti tropikal ken subtropikal a mula a Momordica charantia, a maibilang a kapapaitan iti amin a masida a nateng. Ti bunga ken dagiti naganus nga uggot ken bulong ti paria ket mabalin a sidaen. Ti bunga ti paria ket isu ti maysa a kangrunaan a ramen a nateng ti pinakbet, nalatak a luto iti nateng dagiti Ilokano.

Ti nagtaudan a lugar ti paria ket saan a masinunuo malaksid a naisigud daytoy a mula kadagiti tropiko a lugar. Kaaduan a maimulmula ti paria iti Abagatan nga Asia ken Abagatan-a-Daya nga Asia, kasta met iti Tsina ken iti Karibe. Maar-aramat iti luto dagiti Intsik kas napait a pangtempla. Matartaraken met iti intero nga India ket sadiay maar-aramid kas maysa a chip wenno sangkap a maawagan iti karela chips a paggugusto unay dagiti Indiano. Manmano ketdi a mailaok iti dadduma pay a nateng gapu iti nakaro a kinapait daytoy.

Iti sangalubongan, adu ti pakaaramatan ti paria a kas tradisional nga agas. Adda samayna a pangagas iti impeksion ti HIV. Iti medisina nga ayurvedic iti India, nalatak ti paria kas mula nga insulin ket maisingsingasing kadagiti addaan diabetes.




#Article 52: Kamatis (294 words)


Ti kamatis ket ti makan, masansan a nalabbasit, a berry ti nightshade Solanum lycopersicum, a kadawyan nga ammo a kas ti mula a kamatis. Nagtaud ti sebbangan iti akinlaud nga Abagatan nga Amerika. T Nahuatl (pagsasao nga Azteca) a balikas iti tomatl ket isu ti nagtaudan ti Espaniol a balikas iti tomate, nga isu met ti nakaalaan ti balikas nga Ingles iti tomato.Daytoy ket naus-usar a kas naimuyongan a makan a mabalin a nagtaud kadagiti indihenio a tattao ti Mehiko. Nasarakan dagiti Espaniol ti kamatis manipud iti pannakaiyammoda iti Azteca idi las-ud ti Kolonisasion ti Espaniol iti Kaamerikaan ken inyegda met iti Europa. Manipud iti dayta, naipayammo ti kamatis kadagiti sabali a parte iti nakolonisado nga Europa a lubong idi las-ud ti maika-16 a siglo.

Makmakan ti kamatis kadagiti nadumaduma a waya, makilaw wenno maluto, kadagiti adu a potahe, pagsawsawan, dagiti ensalada, ken dagiti mainum. Bayat a dagiti kamatis ket dagiti bunga mdash; botaniko a maidasig a kas dagiti berry mdash; kadawyanda a maus-usar a kas ramen a nateng wenno sabali a masida.

Adu a naimulmula dagiti nadumaduma a kita ti kamatis kadagiti kalalainganna a klima iti amin a paset iti lubong, ken dagiti inbernadero ket mangipalubos para iti panagpataud kadagiti kamatis iti amin a paset dagiti tiempo iti tawen. Kadawyan nga dumakkel ti mula a kamatis iti  iti katayag. Agkalatkatda nga addaan iti nakapsot nga ungkay nga agdalupakpak ken kadawyan a makasapul iti suporta. Dagiti indeterminado a mula kamatis ket dagiti perenial iti patneng a habitatda, ngem maimuyonganda a kas dagiti tinawen. Ti determinado, wenno bassit a mula, dagiti mula ket tinawen nga agsardeng a dumakkel iti naikeddeng a katayag ken agpataud iti maminsan a dagus nga apit. Agdumaduma ti kadakel ti kamatis segun ti kultibar, nga agraman iti sakop iti  iti kaakaba.




#Article 53: Tailandia (2431 words)


Ti Tailandia, opisial a ti Pagarian ti Tailandia, sigud idi a kas ti Siam, ket maysa a pagilian a mabirukan iti sentro iti Indotsina a peninsula idiay Abagatan a daya nga Asia. Nabeddengan daytoy iti amianan babaen ti Burma ken Laos, iti daya babaen ti Laos ken Cambodia, iti abagatan babaen ti Golpo iti Tailandia ken Malaysia, ken iti laud babaen ti Baybay Andaman ken ti akin-abagatan unay nga ungto iti Burma. Dagiti maipapan iti baybay a pagbeddenganna ket mairaman ti Bietnam idiay Golpo ti Tailandia iti abagatan a daya, ken ti Indonesia ken India idiay Baybay Andanan iti abagatan a laud.

Daytoy a pagilian ket maysa a batay-linteg monarkia, nga indauluan babaen ni Ari Rama IX, ti maikasiam nga ari iti Kamara iti Chakri, nga isu, a nagturay manipud idi 1946, ket isu ti kabayagan nga agserserbi a pangulo iti estado ken ti kabayagan nga agturturay a monarkia iti Tailandes a pakasaritaan. Ti ari ti Tailandia ket natituloan a kas ti Pangulo iti Estado, Pangulo dagiti Siiigam a Buyot, ti Agtengtengngel iti Budista a relihion, ken ti Agsalsalakbnib kadagiti amin a Pammati.

Ti Tailandia ket isu ti maika-51 a kadakkelan a pagilian iti lubong iti termino iti dagup a kalawa, nga adda ti kalawa ti agarup a , ken isu ti maika-20 a kaaduan ti populasion a pagilian, nga adda ti agarup a 64 a riwriw a tattao. Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti Bangkok, nga isu daytoy ti politikal, komersio, industria ken kultural a sentro ti Tailandia. Agarup a 75% iti populasion ket etniko a Tailandes, 14% ket iti Insik a kaputotan, ken 3% ket etniko a dagiti Malayo; ti nabati ket tagikua dagiti minoridad a grupo a mairaman dagiti Mon, Khmers ken dagiti nadumaduma a tribu ti turod. Ti opisial a pagsasao iti daytoy a pagilian ket Tailandes. Ti kangrunaan a relihion ket Budismo, a daytoy ket isansanay babaen ti agarup a 95% iti populasion.

Ti Tailandia ket nakapadas ti napardas a panagrang-ay ti ekomoniana idi nagbaetan ti 1985 ken1995, ken agdama daytoy a baro a naiindustria a pagilan ken maysa a kangrunaaan nga agkomkomersio iti ruar. Ti turismo ket adu pay nga agiparawad ti Tilandés nga ekonomia, ken daytoy a pagiian ket balayan kadagiti adu a naam-ammuan a papanan dagiti turista, a mairaman ti Ayutthaya, Pattaya, Bangkok, Phuket, Krabi, Chiang Mai, Hua Hin ken Ko Samui. Adda dagiti agarup a 5.2 riwriw a nalinteg ken di-nalinteg nga imigrante idiay Tailandia, ken daytoy a pagilian ket nakaawis kadagiti ekspatriado manipud kadagiti narang-ay a pagilian.

Ti opisial a nagan idi ti pagilian ket Siam ( , ) aginggana idi 23 Hunio 1939, idi nasukatan daytoy ti Tailandia. Daytoy ket nanaganan manen ti Siam manipud idi 1945 aginggaa idi 11 Mayo 1949, a kalpasan daytoy ket nanaganan manen ti Tailandia. Daytoy ket nailetra pay a kas ti Siem, Syâm wenno Syâma, daytoy ket nainagananen iti Sanskrito a Śyâma (, a kayatna a sawen ket nangisit wenno kayumanggi). Dagiti nagan a Shan ken A-hom ket mabalin a sabsabali a kita ti isu met laeng a balikas, ken ti Śyâma ket mabalin a saan nga isu ti nagtaudan ngem ti naadal ken parbo a pannakabakaweng.

Ti balikas aThai () ket saan, a kas sapasap a naipamattian, a naala manipud iti balikas a Tai () a kayatna a sawen ket panagwayawayas iti pagsasao a Thai; daytoy, nuapy kasta, ti nagan ti maysa nga etniko a grupo manipud kadagiti tengnga a tanap (ti Tattao a Tailandes). Ti maysa a nadayeg a Thai nga eskolar ket nangisuppiat a ti Tai (ไท) ket kaykayatna a sawen laeng ket tattao wenno tao a parsua gapu ta ti panagsuksukisokna ket agiparparang a dagiti away a luglugar ti balikas a Tai ket inus-usar idi imbes a ti kadawyan a balikas ti Thai a kon () para iti tattao.

Ti Thai ket agus-usar iti panangisao a daga dagiti nawaya tapno maiyebkas ti pasindayag iti kinapudno a ti Tailandia ket is-isu laeng ti pagilian idiay Abagatan a daya nga Asia a saan uray kaanoman a nakoloniaan ti Europeano a bileg.
Bayat a dagiti Tailandes a tattao ket kadawyan nga ibagbagaanda ti pagilianda nga agus-usar ti nadayaw a porm a Prathet Thai (Thai: ประเทศไทย), isuda ket kaaduanda nga agus-usar ti lokal a panagsasao a Mueang Thai (Thai: เมืองไทย) wenno Thai (Thai: ไทย); ti balikas a mueang (Thai: เมือง) a kayatna a sawen ket pagilian ngem sapasap nga inus-usar a mangitudo iti siudad wenno ili. Ratcha Anachak Thai () a kayatna a sawen ket Pagarian iti Tailandia wenno Pagarian ti Tailandes.

Iti etimolohiko, dagiti pakabuklanna ket: -Ratcha- (manipud iti Sanskrito raja, a kayatna a sawen ket ari, naarian, pagturayan) ; -ana- (manipud iti Pāli āṇā, turay, panagbilin, bileg, a dagitoy ket manipud iti Sanskrito iti , ājñā, kapadpada ti kayatna a sawen) -chak (manipud iti Sanskrito cakra wenno cakraṃ a kayatna a sawen ket pilid, ti maysa a simbolo ti bileg ken panagturay). Ti Thai a Nailian a Kanta (), a pinartuat ken sinurat babaen ni Peter Feit idi las-ud ti nakaro a patriotiko a panawen ti 1930, ket nangitudtudo ti Thai a pagilian a kas ti: prathet-thai (Thai: ประเทศไทย). Ti umuna a linia ti nailian a kanta ket: prathet thai ruam lueat nuea chat chuea thai (Thai: ประเทศไทยรวมเลือดเนื้อชาติเชื้อไทย) ken naipatarus idi 1939 babaen ni Koronel Luang Saranuprabhandi a kas ti: Ti Tailandia ket isu ti nagkaykaysaan iti Thai a dara ken bagi.

Adda ebidensia iti a nagtaeng ti tao idiay Tailandia a napetsaan manipud kadagiti napalabas a 40,000 tawtawen sakbay iti agdama, a dagiti bato nga artipakto a napetsaan iti daytoy a paset ti panawen idiay Linong ti bato ti Tham Lod idiay Mae Hong Son. Kapada dagiti rehion idiay Abagatan a daya nga Asia, ti Tailandia ket nakaro a naimpluensiaan babaen ti kultura ken dagiti relihion ti India, a mangrugi iti Pagarian ti Funan idi agarup anga umuna a siglo CE aginggana ti Khmer nga Imperio.

. Ti siudad ket napuoran ken naraut idi 1767 babaen ti buyot ti Burma babaen ni Ari Hsinbyushin. Ti impluensia ti India iti Siames a kultura ket sangkapaset idi a resulta ti dagus a pannakaiyasideg dagiti nagkolonia nga Indiano, ngem kangrunaan daytoy a saan a dagus nga inyeg babaen dagiti na-Indiano a pagarian ti Dvaravati, Srivijaya ken Cambodia. Ni E:A Voretzsch ket namatmati a ti Budismo ket napnapanen iti Siam manipud idiay India idi panawen ti Indiano nga Emperador a ni Ashoka iti Maurya nga Imperio ken adayon iti immuna a milenio kalpasan ni Kristo. Kalpasanna ti Tailandia ket inimpluensiaan idi babaen ti Pallava a Dinastia ti abagatan nga India ken ti Gupta nga Imperio ti amianan nga India.

Kalpasan ti pannakatnag ti Khmer nga Imperio idi maika-13 a siglo, dagiti nadumaduma nga estado ket nagdur-as idiay, kas dagiti nadumaduma a pagarian ti Tai, Mon, Khmer ken Malayo, a kas nakitkita kadagiti nadumaduma nga arkeolohiko a sitio ken dagiti atipakto a naiwarwaris kadagiti amin a paset ti dulon ti daga ti Siam. Nupa kasta, sakbay ti maika-12 a siglo, ti immuna a Tailandes wenno Siames nga estado ket tradisional a naikeddeng a ti pagarian ti Budista a pagarian ti Sukhothai, a napundar idi 1238.

Kalpasan ti pannakaapday ken pannakatnag ti Khmer nga Imperio idi maika-13 ken maika-15 a siglo, dagiti Budista a Tai a pagarian ti Sukhothai, Lanna ken Lan Xang (itan ket ti Laos) ketdimmur-asda. Nupay kasta, kalpaan ti maysa a siglo, ti bileg ti Sukhothai ket inatiw idi babaen ti baro a pagarian ti Ayutthaya, a nabangon idi tengnga ti maika-14 a siglo idiay akinbaba a Karayan Chao Phraya  wenno panawen ti Menam.

Ti panagpadakkel ti Ayutthaya ket naisentro iti igid ti Menam bayat nga idiay akin-amianan a ginget ti Pagarian ti Lanna ken dagiti bassit a siudad es-estado ti Tai ket nangituray ti lugar. Idi 1431, ti Khmer ketpnanawanna ti Angkor kalapsan idi dagiti puersa ti Ayutthaya ket rinautda ti siudad. Ti Tailandia ket nangitalinaay ti tradision iti panagtagilako kadagiti kaarrubana nga estado, manipud idiay Tsina aginggana idiay India, ti Persia ken dagiti daga ti Arabo. Ti Ayutthaya ketnagablin a maysa kadagiti kasayaatan a sentro ti pagtagilakuan idiay Asia. Dagiti Europeano nga agtagtagilako ket simmangpetda idi maika-16 a siglo ken nangrugi kadagiti Portuges, a sinaruno babaen dagiti Pranses, Olandes ken Ingles.

Kalpasan ti pannakatnag ti Ayutthaya idi 1767 manipud iti Birmano nga Ari a ni Taksin ti Nalatak, ket inyalisna ti kapitolio ti Tailandia idiay Thonburi kadagiti agarup a 15 a tawtawen. Ti agdama panawen ti Rattanakosin iti pakasaritaan ti Tailandia ket nangrugi idi 1782, kalpasan ti pannakabangon ti Bangkok a kas kapitolio ti Chakri a Dinastia babaen ni Ari Rama I ti Nalatak. Segun ti Encyclopædia Britannica, Ti pagkapat aginggana ti pagkatlo ti populasion dagiti dadduma a lugar ti Tailandia ken Burma ket aadipen idi maika-17 aginggana idi maika-10 a sigsiglo.

Uray ti Europeano a panangidagsen, ti Tailandia ket isu laeng ti pagilian ti Abagatan a daya ti saan a nakolonia. Daytoy ket resulta ti napaut a panagsasaruno dagiti makabael a nagturturay kadagiti napalabas nga uppat a siglo a  nangibanag ti panagsusuppiat ken irteng a nagbaetan ti Pranses nga Indotsina ken ti Britaniko nga Imperio. Kas resulta, ti agilian ket natalinaay a paglappedan a sona a pagbaetan dagiti parte ti Abagatan nga Asia a nakolonisado babaen dagiti dua a nagkolonia a bileg, ti Gran Britania ken Pransia. Urayno kasta ti akinlaud nga impluensia ket nakaiturongan dagiti reporma idi maika-19 a siglo ken dagiti nangruna a konsesion, ti kangrunaan ket ti pannakapukaw ti dakkel a teritorio iti bangir a daya ti Mekong kadagiti Pranses ken ti naiyad-addang a panagsagepsep babaen ti Britania ti Peninsula Malayo.

Dagiti napukaw ket kasisigud a nairaman ti Penang ken kanungpalan ti pannakapukaw dagiti uppat a kaaduan a Malayo nga etniko nga akin-abagatan a probinsia, a kalpasanna ket nagbalin a dagiti uppat nga akin-amianan nga estado ti Malaysia, babaen ti Anglo-Siames a Tulag ti 1909.

Idi 1932, ti awan dara a rebolusion nga intignay ti Khana Ratsadon a grupo ti militar ken dagiti opsial ti sibilian ket nagresultaan ti transision ti bileg, idi ni Ari Prajadhipok ket napilit a nangited kadagiti tattao ti Siam ti immuna a batay-lintegda, ken isu ti nagpatinggaan dagiti nagpaut ti adu a siglo iti absoluto a monarkia.

Idi 1939, ti naga ti pagarian iti 'Siam', ket nabaliwan iti Tailandia'.

Idi las-ud ti Sangalubongan a Guba II, ti Imperio ti Hapon ket nangidemanda ti karbengan a mangiballasiw dagiti tropa iti Tailandia idiay prontera ti Malayo. Ti Hapon ket rinautna ti Tailandia idi 8 Disiembre 1941, kadagiti koordinasion kadagiti panagraut iti amin a paset ti Asia, ken nakilaban kadagiti Buyot ti Tailandes kadagiti innem aginggana walo nga oras aginggana idi ni Plaek Pibulsonggram ket nangbilin iti panangisardeng tigubat. Iti nabiit kalpasan dayta, ti Hapon ket ket naikkan idi iti nawaya a panaglabas, ken idi 21 Disiembre 1941, ti Tailandia ken Hapon ket nagpirma iti kumadduaan a militar iti sekreto a protokoll, a ti Tokyo ket timmulag a tulonganna ti Tailandia a mangala manen kadagiti napukaw a teritoriona kadagiti Britaniko ken Pranses.

Iti nagresultaan, ti Tailandia ket nangirangarang iti gubat iti Estados Unidos ken ti Nagkaykaysa a Pagarian idi 25 Enero 1942, ken nangrebbeng a tumulong iti Hapon iti gubatna a sumuppiat kadagiti Kumadduaan, bayat a nangtartaripato ti aktibo a kontra-Hapon a tignay ti resistansia nga ammo a kas ti Seri Thai. Agarup a 200,000 nga agtrabtrabao a taga-Asia ,  (nangruna a romusha) ken dagiti 60,000 Kumaduaan a balbalodp ket nagtrabaho iti Perokaril ti Patay ti Tailandia–Burma.

Kalpasan ti gubat, ti Tailandia ket rimmuar a kas kadua ti Estados Unidos. Kasta met dagiti adu nga agrangrang-ay a pagilian iti las-ud ti Nalamiis a Gubat, ti Tailandia ket napan babaen kadagiti dekada iti nariro a politika a nailaslasin babaen dagiti adu a kudeta, a ti maysa a turay ti militar ket sinukatan ti sabali, ngem kanungpalan a nagprogreso a napan iti natalinaay, nadur-as a demokrasia kadagiti tawen ti 1980.

Ti politika ti Tailandia ket agdama a naar-aramid iti batayan ti batay-linteg a monarkia, a ti Kangrunaan a Ministro ket isu ti daulo ti gobierno ken ti tinawtawid a monarkia ket isu ti daulo ti estado. Ti ukoman ket nawaya kadagiti sanga ti ehekutibo ken ti lehislatibo.

Manipud iti politikal a reporma ti absoluto a monarkia idi 1932, ti Tailandia ket addaan idin kadagiti 19 a batay-linteg ken dagiti dokumento ti linteg. Iti amin apaset iti daytoy a panawen, ti porma ti gobierno ket sumakop iti diktadura iti militar aginggana ti elektoral a demokrasia, ngem amin dagiti gobierno ket nangbigbig iti tinawtawid a monarkia a kas ti daulo ti estado.

Iti dagup ti , ti Tailandia ket ti maika-51 a kadakkelan a pagilian babaen ti dagup a kalawa. Daytoy ket basbassit ngem ti Yemen ken dakdakkel ngem ti Espania.

Ti Tailandia ket pagyanan dagiti nadumaduma a naisalsalumina a heograpiko a rehion, ken sangkapaset a maitunos kadagiti grupo ti probinsia. Ti amianan ti pagilian ket kabanbantayan a lugar ti Kabambantayan ti Tailandes, a ti kanagtuan a puntos ket ti Doi Inthanon idiay Kabambanatayan Thanon Thong Chai iti  iti pantar ti baybay. Ti amianan a daya, ti Isan ket buklen ti Banak Khorat, a nabeddengan iti daya babaen ti Karayan Mekong. Ti sentro ti pagilian ket kaaduan babaen ti predominante a nadalumpinas a ginget ti karayan ti Chao Phraya, ng aagyus idiay Golpo ti Tailandia].

Ti akin-abagatan a Tailandia ket buklen ti akikid nga Ismo Kra a lumawa idiay Peninsula Malayo. Iti politikal, adda dagiti innem a heograpikal a rehion nga agiddiat kadagiti sabali iti populasion, dagiti batayan a rekurso, dagiti natural a langa ti daga, ken agpang panagdur-as tit sosial ken ekonomia. Ti dibersidad dagiti rehion ket isu ti kaisaluminaan a gupit ti pisikal a pannakaisaad ti Tailandia.

Dagiti Karayan Chao Phraya ken Mekong ket nangruna a dalan ti danum iti away a Tailandia. Ti industrial a gantingan ti panagpataud kadagiti apit ket agusarda kadagiti karayan ken dagiti tributario. Ti Golpo ti Tailandia ket sakupenna ti  ken pakanen babaen dagiti Karayan Chao Phraya, Mae Klong, Bang Pakong, ken Tapi. Daytoy ket mangited iti kontribusion iti sektor ti turismo gapu kadagiti nalitnaw ket ababaw a danum iti igid ti aplaya itiakin-abagatana rehion ti Ismo Kra. Ti akindaya nga aplaya ti Golpo ti Tailandia ket industrial a sentro ti Tailandia nga isu ti nangruna nga adalem a puerto ti pagarian idiay Sattahip ken ti makumikom a komersial a puerto ti Laem Chabang.

Ti Baybay Andaman ket napateg a natural a rekurso gapu ta agsangaili kadagiti nadayeg ken naramen a pagaliwaksayan idiay Asia. Ti Phuket, Krabi, Ranong, Phang Nga, ken Trang ken dagiti islada ket mabirukan amin kadagiti aplaya ti Baybay Andaman ken uray ti tsunami ti 2004, dagita ket makaawis a pagbisitaan dagiti turista manipud iti lawlaw ti lubong.




#Article 54: Taoismo (108 words)


Iti Taoismo ket maysa nga filosofia ken sursuro nga aggapu idiay China ken iti Tao. 

Nairamut iti Taoismo ti kinaugmaan nga pampammati dagiti Intsik, naseknan iti ritual dagiti shaman ken iti pinagpaliiw ken pinagpanunot ti kinabukel iti katutubo ken iti biag. Ni Laozi iti mabigbig nga nangibangon ti Taoismo. 

Iti simbolo nga Yin-Yang wenno ugis-ugis iti Taiji, simbolo iti Taoismo ket iladawanna iti dua nga agsinnumbangir nga katutubo iti biag: iti nangisit a turik ti puraw nga likudna ket isu iti bukel nga mangbangon iti kangisitan ken iti puraw nga bukel a mangbangon met iti kapurawan. Kayatna saoen ket iti kalaw-angan, ti pinagsabali ket saan mapukaw ken agnanayon.




#Article 55: Okra (200 words)


Ti okra ket maysa a agsabsabong a mula iti pamilia a Malvaceae a kasisigud iti tropikal nga Aprika. Dati a maibilbilang kas sebbangan ti Hibiscus, ngem naidasig itan iti henero ti Abelmoschus. Ti balikas nga okra ket nagtaud iti Aprikano a pagsasao.

Ti okra ket tinawen a mula wenno patinayon (perenial) a muyong a mula, a dumakkel agingga iti dua a metro a katayag. Ti bungana ket immarantiddog a nagkuntirad, 5 agingga 20 a sentimetro a kaatiddog, nga addaan iti adu a bukbukel.

Maimulmula ti okra kadagiti tropikal ken nabara a depdeppaar iti lubong kas tarao a nateng. Nayallatiw iti Estados Unidos babaen ti komersio ti Aprikano nga adipen, ket mabalin a maimula kadagiti umabagatan nga estado kas tinawen a mula. Maysa met ti okra kadagiti kalatakan a nateng iti naladaw a maika-20 a siglo a panagluto dagiti Hapon. Iti met panagluto a Palestina, iti Jordan ken dadduma pay a paset ti dumaya a Mediteraneo, ti okra ket maar-aramid a napalet a luto a masagpawan iti dadduma pay a natnateng ken karne. Iti Filipinas, nangruna iti Kailokuan, maysa a ramen ti okra iti pinakbet dagiti Ilokano ken gagangay a mailingta wenno maituno ti okra a maensalada wenno maisawsaw iti bugguong.




#Article 56: Capra (henero) (152 words)


Ti Capra ket ti henero dagiti mamalia, dagiti kalding ket buklen dagiti siam a sebbangan, a mairaman ti naatap a kalding, ti markhor, ken dagiti nadumaduma a sebbangan nga ammo a kas dagiti ibex. Ti napaamo a kalding (Capra aegagrus hircus) ket ti napaamo a subsebbangan iti naatap a kalding (Capra aegagrus). Ti ebidensia iti panagpaamo iti kalding ket napetsado iti ad-adu ngem 8,500 a tawen.

Maikuyog iti karnero, dagiti kalding ket isuda dagiti immuna a napaamo nga ayup. Ti proseso ti panagpaamo ket nangrugi iti saan a naladladaw ngem 10,000 a tawtawen it inapalabas iti agdama nga akin-amianan nga Iran. Ti nalaka a panagal iti buok ti kalding, karne, ken gatas ket isu dagitoy ti kangrunaan gapuanan. Dagiti kudil ti kalding ket popularda idi nga inus-usar aginggana iti Tengnga a Panpanawen para iti danum  ken naibotelia a bino no agbanbanniaga, agkamping, ken dagiti sumagmamano a rehion kas pergamino para iti panagsurat.




#Article 57: Kamote (338 words)


Ti kamote (Ipomoea batatas), am-ammo pay kas kamotit wenno kamotig, ket maysa a maap-apit a mula a dagiti dadakkel ken nasam-it ti ramanna a bagasna ket maysa a napateg a nateng a ramut wenno bagas. Ti naganus a bulbulong ken ug-uggot ti kamote ken masida pay. Adayo a kabagian ti kamote ti patatas (Solanum tuberosum).

Ti kamote ket maysa a mula nga agdalapdap a perennial a lanut, addaan iti sukog-puso a bulbulong ken kalalainganna kadadakkel a sabsabong. Ti makan a ramut wenno bagas ti kamote ket immarantiddog wenno nagtitimbukel, addaan nalamuyot nga ukis ken addaan marmaris a nalabaga, ube, nalitem ken puraw. Ti lasag ti bagasna ket mabalin a puraw, amarilio, kahel wenno ube ti marisna.

Naisigud ti kamote iti tropical nga America, natartaraken sadiay agarup lima ribu a tawtawenen. Nagwaras iti intero a rehion, mairaman ti Caribbean 

Maimulmula itan ti kamote iti amin a tropical ken nabara a rehion iti lubong basta adda makaanay a danum a mangtaginayon iti panagdakkelna.

Segun iti estadistika iti 2004 ti FAO, ti China ti agparparnuay iti 83% ti apit a kamote iti lubong babaen ti aganay 105,000,000 a tonelada a makali iti 4.9 milion nga ektaria a pagmulaan. Agarup kagudua ti apit a kamote dagiti Intsik ket maus-usar a pagpakan iti dingo.

Idinto a naimas a masida kas nateng dagiti bulong ken uggotna, ti bagas ti kamote ti kapategan a produkto. Iti sumagmamano a tropical a lugar, ti kamote ti kangrunaan a taraon. Malaksid iti gawgaw, nabaknang ti kamote iti dietary fiber, vitamin A, vitamin C, ken vitamin B6. Gagangay a dagiti bagas ti kamote ket malingta, maprito, mayurno, wenno maituno. Mabalin pay a maaramid kas gawgaw ken arina.

Maaramid pay kas kendi ken sinam-it ti kamote ken ramen iti nadumaduma a luto ken taraon. Iti Filipinas, nalatak ti bagas ti kamote a saramsam a liningta, naiprito iti tagapulot wenno asukar (maawagan iti camote cue) wenno maaramid a kendi ken jam ken kas chips. Iti Kailokuan, ti bagas ti kamote ti kangrunaan a ramen ti baradibud, maysa a luto nga Ilokano.




#Article 58: Nuang (163 words)


Ti Nuang (Ingles: carabao) ket maysa a dakkel nga ayup a napaamo a masarakan iti Asia.  Masarakan pay kas napaamo nga ayup idiay Abagatan nga Amerika, Amianan nga  Aprika ken Europa. Dagiti nataengan a nuang ket addaan dagsen a 300 a kilogramo agingga iti 1,200 kilogramo.  Ti makuna a nuang iti Filipinas ket maysa a kita ti sebbangan (species) a Bubalus bubalis a B. b. carabenesis.

Ti pannakaidasig ti nuang ket saan a nalawag, sumagmamano nga autoridad ti mangilista iti maymaysa nga sebbangan, ti Bubalus arnee nga addaan dua a kita iti sebbangan, ti B. arnee bubalis ken ti B. arnee carabanesis.

Iti Filipinas, domestikado nga ayup ti nuang ket masansan a mainaig kadagiti mannalon ta ar-aramatenda ti nuang a pagobra iti talon kas koma pagarado, pagsuyod, pagpaguyod ti ulnas wenno pattuki ken iti karison.  Ti naammo a nuang ket maibilang a nailian nga ayup ti Filipinas.

Ti henero a Bubalus ket karaman dagiti atap a nuang a kas kadagiti tamaraw ken anoa.




#Article 59: Ensalada (132 words)


Ensalada wenno kinilnat ti awag iti luto/panangluto a maipaburek wenno malambong iti danum a nateng, bulbulong, rangrangaw, sabsabong, bungbunga. Kadagiti Ilokano, dagiti naynay a makilnat sa maensalada ket ti bulong, uggot wenno rangaw ti kamote, utong, bilbilonak, kalunay, sayote, paria, marunggay, aba, pechay, repolio ken dadduma pay. Kasta met ti sabong ti katuday, karabasa, sabidukong, kabatiti, sabunganay (sabong ti saba). Mayat pay a maensalada ti naganus a bunga ti utong, bitsuelas, gisantes, kabatiti, okra. Gagangay a ti laok ti ensalada ket bugguong sa maperresan iti tubbog ti kalamansi wenno magalipan iti naluom a bunga ti kamatis.

Saan la a makilnat wenno mailambong iti napudot a danum ti maensalada. Ensalada met ti awag iti kinilaw a bulbulong a natemplaan iti bugguong ken alsem, kas koma iti kinilaw a pako ken bulong ti mustasa.




#Article 60: San Fernando, La Union (102 words)


Ti Siudad ti San Fernando ket ti kakaisuna a siudad iti probinsia ti La Union. Malaksid pay a kapitolio ti probinsia, agpapaay pay ti siudad a kas rehional a kapitolio ti Rehion ti Ilocos (Rehion I). Ti Siudad ti San Fernando ti sentro iti probinsia no maipanggep iti pinansia, politika ken ekonomia. Kaaduan nga agnaed ti siudad ket Ilokano.

Ti Siudad ti San Fernando ket maysa a primera klase a siudad ti Filipinas, naikuyog iti umuna a distrito ti La Union.

Ti Siudad ti San Fernando ket nabingbingay iti 59 a barbaranggay.

Adu iti mabalin a pasyaran iti ili ti San Fernando.




#Article 61: Pag-ong (199 words)


Dagiti pag-ong ket reptilia ti super-urnos ti Chelonia. Kaaduan kadagitoy ket nakabaklay ti tulang wenno kalkallaniog nga aggapu ti paragpagda a maaramatda a pangikanawa. Ti sao a pag-ong ket masansan a mausar kadagiti pag-ong nga aggigian iti danum ti baybay (pawikan) wenno kadagiti danum-tamnay a kas iti karayan (maawagan ti terrapin). Mainayon pay dagiti tortoise a nairuam ti namaga a daga.

Dagiti pag-ong iti baybay wenno pawikan ket agbibiagen ti lubong iti nasuroken a 100 riwriw a tawtawen, maysa kadagiti kadaanan nga ay-ayup iti lubong. Linabsanda iti ipapatay dagiti dinosauro ket addada a biag agingga iti agdama, ngem aganay a 300 a sebbangan laengen ti mabatbati gapu iti nadaras a pannakadadael ti pagnanaedanda ken gapu iti sobra a pannakaanupda.

Amin a pag-ong ket nakakagay iti kontsa a mangsaranay iti bagida. Ti ngato a paset ket matawagan a carapace, ket ti babana a nakasilpo ket plastron. Agsasabali ti kadakkel dagiti pag-ong, manipud iti sagmamano nga sentimetro dagiti pag-ong iti kabakiran agingga dagiti dua metro wenno dakdakkel pay a pawikan iti baybay ken pagpag-ong iti daga. Atiddog iti biagda. Ti kabaketan a maammuan ket nagbiag iti 188 a tawen.

Iyiklog dagiti pawikan dagiti daikda iti namaga nga kadaratan.

Sub-urnos ti Cryptodira




#Article 62: Sékso (405 words)


Ti maaw-awagan a sex wenno sékso ket maysa kadagiti dua a kategoria ti kita ti sebbangan (species) a mamagnayon kadagiti henetiko a tagikuada tapno makapartuatda manen (panagpaadu), iti maysa a proseso a maawagan iti henetiko a rekombinasion. Gagangay a ti maysa a sebbangan ket addaan dua a sékso: lalaki ken babai.

Sumagmamano kadagiti sebbangan, a kas iti alumbayad (alinta iti dadduma), uyokan, ken bannagaw, ket kabalinanna nga agpada ti seksual ken aseksual a panagpaadu. Iti urnos nga insekto a Hymenoptera, a pakaibilangan dagiti uyokan, ti reyna (maysa a babai) ket mabalinna nga ikeddeng no perilisado wenno saan ti itlog nga iruarna. Dagiti pertilisado nga itlog ket agbalin a babbai a trabahador (no maikkan iti kadawyan a taraon bayat ti panagpessada) wenno kas reyna (no mataraonan iti royal jelly). Dagiti met saan a pertilizado nga itlog, nga addaan laeng iti kagudua a bilang ti kromosoma no ipadpad kadagiti pertilisado nga itlog, ket agbalin a lallaki nga uyokan. Iti dadduma met a sebbangan a kas koma iti alumbayad, ti tumunggal maysa ket maysa a hermaphrodite, addaan nga agpada kadagiti organo iti sékso a lalaki ken babai.
 
Kadagiti mammal, billit, ken dadduma pay dagiti sebbangan, ti sékso ket mailangaan babaen dagiti sékso kromosoma, a maawagan iti X ken Y kadagiti mammal, ken Z ken W iti bilbillit.

Dagiti mula ket kaaduanna a hermaphrodite, ngem daytoy a pangawag ket nadaras a parigaten dagiti panagduduma iti panaggigidiat ti séksualidad. Kas kadagiti ay-ayup, adda met laeng dua a pakaidasiganda a gamete, maawagan met la dagiti mula kas lalaki ken babai. Kadagiti agsabsabong a mula, dagiti sabong ti mangimet iti gamete. Iti sumagmamano a kaso, dagiti sabong ket mabalin nga addaan laeng iti maymaysa a kita ti gamete idinto a dagiti dadduma ket addaan iti dua a kita.

Kadagiti sabali a kita iti adu-ti-selulana a biag (kas koma iti dasig ti fungus a Basidiomycota) dagiti pakailasinan a seksual ket ad-adda a komplikado ket mabalin a pakairamanan ti ad-adu pay ngem dua a sékso.

Iti tattao, ti sékso ket ti gagangay a  pannakailasin iti kaaduan a biolohikal ken sosial a pakaisangratan, kas koma a ti maysa a tao ket maysa laeng a babai wenno lalaki. Nupay kasta, iti pannakaad-adal ken pannakasuksukisok ti kinababai ken kinalalaki, lumawlawag a ti panangidasig wenno ti panangilasin iti sékso ket adda iti adu nga agpang a mabalin nga nainnakaparsuaan, biolohiko, sosial, sikolohikal ken dadduma pay.

Makita iti baba dagiti nadumaduma a paggidiatan ti lalaki ken babai a tao.




#Article 63: Buto (790 words)


Ti buto ket maysa nga organo a reproduktibo a teknikal nga intromitente nga organo, ken para kadagiti plasental a mammal, ket agserbi pay kas akinruar nga organo ti panagisbo. Sapasap a masarakan ti buto kadagiti mammal ken reptilia.

Buklen ti tallo a columna ti kulapot ti buto ti tao: dua a corpora cavernosa ti agkaabay iti batog a dorsal ken maysa a corpus spongiosum ti adda iti baetanda iti batog a ventral.

Ti dakdakkel ken ugis-bombilia nga ungto ti corpus spongiosum ti mangbukel iti lukdit wenno lusngi wenno glanse ti buto, a mangsupsuportar iti supotlalat wenno prepusio, maysa a nalukay a kulpi ti kudil a kadagiti nataengan ket mabalin a malislis tapno a maexposar ti lusngi. Ti sirok ti buto a nakakabitan ti prepusio ket maawagan a freno wenno frenulo.

Ti uretra, ti maudi a parte ti dalanan a urinario, ket lumabas iti corpus spongiosum, ket ti ruanganna a maawagan iti meato, ket masarakan iti ungto ti lusngi. Isu ti dalanan pareho ti isbo ken para iti panagparuar wenno eyakulasion iti kapsit wenno semilia. Maaramid dagiti esperme iti bukelbukel ket maidulin iti epididimis. Bayat ti panagparuar, maipropelar dagiti esperme iti vas deferense, dua a dukto a lumabas iti ngato ken likod ti vehiga. Inayon dagiti seminal a vesikulo dagiti fluido ken ti vas deferense ket kumonektar kadagiti dukto nga eyakulatorio a mangisilpo iti uretra iti uneg ti glandula a prostrata. Ti prostrata agraman dagiti glandula a bulburetral ken manginayon pay kadagiti sekresion, ken ti semilia ket maiparuar iti buto.

Iti iseserrek iti pubertad, mangrugi nga agdevelop dagiti bukelbukel ken dumakkelen dagiti mabagbagi. Mangrugi a dumakkel ti buto iti baet dagiti tawen kas kasapa ti 10 ken kas kaladaw ti 15. Usual nga agleppas ti idadakkel iti edad 18-21. Bayat ti proseso, agtubo dagiti urmot iti aglawlaw ti buto.

Kaibatugan ti lusngi ti lalaki ti mutil ti manimani ti babai; kaibatugan ti corpora cavernosa ti bagi ti manimani; kaibatugan ti corpus spongiosum ti vestibular a bulbo iti baba ti labia minora; kaibatugan ti butillog wenno eskroto ti labia minora ken labia mayora; ken kaibatugan ti prepusio ti akkub ti manimani. Awan rafe dagiti babbai, ta idiay, saan a konektado dagiti dua a gudua.

Ti panagtangar ket ti panagtangken ken panagngato ti buto a mapasamak iti panaguttog,a kas preparsyon no kayat ti lalaki ti umiyot, no pay mabalin a mapasamak daytoy kadagiti situasion a di-seksual. Ti kangrunaan a pisiolohikal a mekanismo a mangigapu iti panagtangar ket ti autonomiko a dilasion dagiti arteria a mangitultulod iti dara iti buto. Palubusan daytoy ti ad-adu a dara a mangpunno kadagiti tallo a maraespongha a kamara iti buto nga agbanag iti panagatiddog ken panagtangken daytoy. Ti napnon nga erektil a tisiu itan ket agtalmeg ken mangpetpet kadagiti vena a mangiruar iti dara manipud iti buto. Ad-adu itan ti sumrek a dara ngem iti rumuar iti buto agingga a madanon ti equilibrio no sadino ket agpada ti kaadu ti dara a sumrek ken rumuar kadagiti dilatado nga arteria ken napetpetan a vena; magun-od kadaytoy nga equilibrio ti maysa a konstante a rukod ti panagtangar.

Fasilitaren ti panagtangar ti sexual a pannakinaig no pay saan a nasisita kadagiti dadduma pay a seksual nga aktibidad.

Ti panagparuar ket ti panagipugso iti kapsit manipud iti buto, ken usual a kakuyog ti orgasmo. Maysa a serie dagiti muskulado a panagkaretret ti mangiparuar iti semilia nga aglaon kadagiti gameto ti lalaki a maawagan iti selula nga esperme wenno spermatozoa manipud iti buto (mapan iti uki, no para iti intension ti panagpaadu babaen ti seksual a pannakinaig). Masansan a resulta daytoy ti seksual nga estimulasion, a mabalin a karaman ti estimulasion ti prostrata. Daytoy ket raro a gapu ti sakit a prostratiko. Mabalin pay a mapasamak ti panagparuar bayat ti panagturog (emision a nokturnal). Ti panagkassit ket ti kondision no sadino ket madi makapagparuar.

Ti panagparuar ket addaan iti dua a paset: emision ken ti mismo a panagparuar. Ti paset nga emision ti panagkissit a reflexo ken kontrolado ti simpatetiko a sistema ti nervios, anta ti paset ti panagparuar ken kontrilado ti nadorian wenno espinal a reflexo iti level dagiti nadorian a nervios nga S2-4 babaen ti pudendal a nervios. Sarunoen ti periodo a refraktorio ti panagparuar, ken pasakbayan met daytoy sexual nga estimulasion.

Ti kagagangayan a porma ti panagbalbaliw iti mabagbagi ket ti panagikugit: ti pannakaikkat iti parte wenno ti sibubukel a prepusio para kadagiti nadumaduma a kultural, relihioso, ken nararraro, medikal a rason. 

No pay sabasabali dagiti resulta dagiti panagadal, ti konsenso ket ti kadawyan a rukod ti nakatangar a buto ti tao ket 5.1-5.9 pulgada a kaatiddog nga addaan iti 95% nga paggidiatan ti konpidensa ti 4.23-7.53 pulgada. Ti kadawyan a kabuntog ti agarup 4.84 pulgada no todon ti panagtangar. 

Mapan idiay commons ti agkita ti adu pay nga imahen




#Article 64: Uki (242 words)


Ti uki (wenno oki, pipit, papit, pitsing, vagina iti Ingles, puke iti Tagalog) ket maysa a kasla tubong a pagnaan a nanipud iti matris agturong iti ruar ti bagi dagiti babai a mammal ken marsupial. Iti babai a billit ken dadduma pay a reptilia, ti uki ket isu ti cloaca. Iti babai a tao, ti uki ket maysa a mabennat a piskel a tubong a simmilpo iti vulva iti ruar ti cervix ti matris.

Iti kadawyan a panangisasao, ti termino a vagina iti English (nga isu met ti Iloko nga uki) ket masansan a maidakamat iti vulva wenno ti sibubukel a mabagbagi ti babai. Ngem kinapudnona, ti vagina ket isu ti tubong ti uki a masarakan iti uneg ti vulva. Daytoy a tubong (vagina) ti pakapasamakan ti kopulasion wenno panagyot babaen ti panangserrek ditoy ti buto ti lalaki tapno maipugso ti kapsit a mangukop iti itlog ti babai. Dagiti normal a heterosexual a naan-anayen a nataengan a lalaki gagangay a maguyugoy a sexual iti uki nga agresulta iti pannakaabbukay ti sexual nga essem a panggapuan met itatangar ti buto.

Iti met laeng uki ti pakapasamakan ti panagpasngay ti babai, ditoy pagnaan ken ruaran ti maladaga manipud iti matris. No tiempo met ti panagregla ti babai, ti uki ti ruaran dagiti likido ti regla. No met madama ti sexual a panagkanaig, ti uki ken dagiti nakain-inaka a pasetna kas iti muting ti kangrunaan a panipudan ti seksual a panagimas (orgasmo) para iti babai.




#Article 65: Kapsít (100 words)


Ti kapsit (wenno kissit, kesset, semilia, semen wenno sperm iti English, tamod iti Tagalog) ket maysa a likido nga aglaon iti spermatozoa wenno bin-i ti lalaki nga agtaud kadagiti glandula a sexual ti lalaki wenno hermaphrodite nga ay-ayup ken tattao a maaramat a pangpataba iti itlog ti babai (ovum). Dagiti paspaset ti kapsit nga iruar ti maysa nga ayup wenno tao ket am-ammo kas paruar, ket ti addang wenno proseso ti iruar ket maawagan iti panagparuar. Kas iti dara, ti kapsit ket addan dua a paset, ti selula a parte (ti spermatozoa) ken ti saan-a-selula a parte (ti seminal plasma).




#Article 66: Bangus (134 words)


Ti bangus (Chanos chanos) ket maysa a napateg a pagtaraonan a lames iti Abagatan-a-Daya nga Asia.  Ti bangus ket ti kakaisuna nga agbibiag a sebbangan iti pamilia a Chanidae (adda pito nga napukawen as ebbangan iti lima pay genus, kas naipakaammo).

Dagiti bangus ket masarakan iti Taaw Indiano ken iti Taaw Pasipiko.  Dagiti an-anak a bangus ket agnaed iti baybay iti 2ndash;3 a lawas sadanto umakar kadagiti alog ti mangrove, lipnok, dan-aw a dumakkel sadanto manen agsubli iti baybay tapno agitlog ken agpaaduda.

Dagiti an-anak ti bangus ket alaen dagiti mangangalap kadagiti ket taraknenda dagitoy iti pupokan ti lames agingga a dumakkel a mailako a presco, ilado, delata, naisiitan, wenno napaasukan (tinapa). Iti Filipinas, maysa a dakkel nga industria ti panagtaraknan ti bangus nangruna iti Pangasinan a paggapuan iti nalatak a bangus-Dagupan wenno bangus-Bonoan.




#Article 67: Tuguegarao (189 words)


Ti Siudad ti Tuguegarao ket maysa a maika-3 a klase a siudad iti probinsia ti Cagayan iti Filipinas. Ti Tuguegarao, ket agpapaay a kas kapitolio ti Cagayan ken rehional a sentro ti Tanap ti Cagayan, ket masarakan iti bakrang ti Karayan Cagayan, nga asideg iti akin-abagatan a beddeng ti probinsia.

Sigud a primera klase nga ili idi ti Cagayan, napagbalin kas maysa a siudad ti Tuguegarao idi Disiembre 18, 1999 babaen ti pananganamong dagiti umili iti maysa a plebisito.

Saan a maitudo no ania ti umno a naggapuan ti nagan a Tuguegarao. Tallo dagiti balbalikas a maibilbilang a namunganayan ti nagan ti ili, manipud iti tuggui gari yao (pagsasao nga Ibanag a kayatna a sawen ket dinalusan ti apuy daytoy), wenno iti garao (naapres nga agus ti karayan), wenno taraw (maysa a kita ti palmera).

Ti kaunaan a pannakarehistro a purok ket maysa a mission pueblo a naipasdek idi Mayo 9, 1604. In-inut a dimmakkel ti purok ket nagbalin a dakkel nga ili kalpasan ti pannakayakar ditoy ti kapitolio ti probinsia idi 1839 manipud iti sigud a Lallo.

Ti Siudad Tuguegarao ket nabingbingay a politikal iti 49 a barbaranggay.




#Article 68: Mozilla Firefox (212 words)


Ti Mozilla Firefox (sigud nga am-ammo kas Phoenix sa iti nabiit ket Mozilla Firebird) ket maysa a nawaya, ballasiw a plataporma, grapikal a pagbasabasa ti web a pinartuat ti Mozilla Foundation ken ginasut a boluntario. Sakbay ti pannakairuar ti bersionna a 1.0 idi Nobiembre 9, 2004, ti Firefox ket nalataken ken idaydayaw ti adu a taga-media, a pakairamanan ti Forbes ken ti Wall Street Journal. Iti mapan a 25 a riwriw a download iti 99 nga aldaw laeng kalpasan ti pannakairuarna, nagbalin ti Firefox a maysa kadagiti kaaduan a maar-aramat a libre ken nawaya ken nawaya a taudan a software, nangruna kadagiti agus-usar kadagiti pagtaengan. Idi Oktubre 19, 2005, ti Firefox ket addaanen iti 100 a riwriw a download, 344 nga aldaw laeng kalpasan ti pannakairuar ti version 1.0.

Rinugian da Dave Hyatt ken Blake Ross a trinabaho ti gandat a Firefox  kas maysa nga sinubsubokan a sanga ti gandat a Mozilla.  Namatida a dagiti komersial a pakasapulan ti  Netscape ket makaapekto iti browser a Mozilla. Tapno malapdanda ti nakitada nga ibubussog unay ti software ti Mozilla Suite, nangpartuatda iti nalaklaka a pagbasabasa (a naawagan idi damo iti Phoenix, nga itan ket Firefox), a pinanggepda a mangsukat iti Mozilla Suite. Ni Ben Goodger ita ti agpapaay a kangrunaan a mangbukbukel iti Firefox.




#Article 69: Dagiti pagsasao ti Filipinas (1041 words)


Adda dagiti agarup a 120 aginggana kadagiti 175 a pagsasao idiay Filipinas, depende iti pamay-an ti pannakaidasig. Ti uppat ket dagiti saanen a naisasao. Gangani amin ket sasao a Malayo-Polinesio, bayat a ti maysa ket Chavacano, ti maysa a kreol a naibatay iti pagsasao a Romanse.  Ti dua ket opisial (Ingles ken Filipino), bayat a (manipud idi 2015) sangapulo ket siam ket dagiti opisial a katakunaynay a pagsasao.  No mairaman dagiti agsasao iti maikadua a pagsasao, ad-adu dagiti agsasao iti Filipino ngem iti Ingles idiay Filipinas.

Inbagbaga ti Komisyon sa Wikang Filipino dagiti 135 nga adda a sasa a Filipino iti pagilian babaen ti bukodna a mapa iti Atlas Filipinas a naipablaak idi 2014.

Dagiti indihenio a sinuratan ti Filipinas (Kulitan, Baybayin, Tagbanwa ken dadduma pay) ket manmanoda a maus-usar; imbes ket,  ti sasao a Filipino ket naisursurat ita nga aldaw  iti sinuratan a Latin gapu iti kolonial a panagsanay ti Espaniol ken Amerikano. Maus-usar pay ti sinuratan nga Arabiko kadagiti lugar ti Muslim kadagiti sangkabassit a lugar idiay akin-abagatan a Filipinas. Addaita ti agdama a tiganay iti pagilian a mangipasa iti Burador a Linteg ti Baybayin, nga opisial a mangirangarang ti Baybayin a kas ti nailian a sinuratan ti panagsurat iti pagilian a maikuyog ti sinuratan a Latin. Ti Filipinas laeng ti pagilian iti  ASEAN a saan nga opisial nga agusar iti ania man kadagiti bukodna a tradisional a sinuratan a panagsurat.

Ti batay-linteg ti 1987 ket mangirangarang ti Filipino a kas ti nailian a pagsasao ti pagilian. Ti Filipino ken ti Ingles ket opisialda a pagsasao, nga agraman iti pannakabigbig dagiti rehional a pagsasao akas katakunaynay nga opisial kadagiti respetiboda a rehion, a mairaman ti Aklanon, Bikol, Cebuano, Chavacano, Hiligaynon, Ibanag, Ilokano, Ibatan, Kapampangan, Kinaray-a, Maguindanao, Maranao, Pangasinan, Sambal, Surigaonon, Tagalog, Tausug, Waraywaray, ken Yakan. Ti Espaniol ken Arabiko ket maital-oda a kas pagpilian ken boluntario laeng.

Ti Espaniol ket isuidi ti nailian ken opisial apagsasao ti pagilian kadagiti napalabas nga ad-adu ngem tallo a siglo babaen ti turay ti kolonial nga Espaniol, ken nagbalin a lingua franca ti Filipinas kadagitisiglo ti maika-19 ken nasapa a maika-20. Idi 1863 ti maysa nga opisial a bilin ti Espaniol ket nagipaammo iti unibersal nga edukasion, a nagpartuat iti libre a publiko a panagadal iti Espaniol. Daytoy pay idi ti pagsasao ti Yaalsa ti Filipino, ken ti Batay-linteg ti Malolos idi 1899 nga epektibo a nagirangarang iti daytoy a kas ti opisial a pagsasao ti Umuna a Republika ti Filipinas. Ni José Rizal, ti nailian a bannuar ket kaaduan a nagsurat kadagiti obrana iti Espaniol. Ni Luciano de la Rosa ket nangipundar a ti Espaniol ket naisasao idi babaen ti dagup a 60% iti populasion idi nasapa a maika-20 a siglo a kas ti umuna, maikadua wenno maikatlo a pagsasao. Kalpasan ti panagsakop ti Amerikano ti Filipinas ken ti panagusar ti Ingles, nagin-inut a bimmassit ti panagusar ti Espanioly, a naipangpangruna kadagidi tawen ti 1940.

Segun ti Ethnologue, ti dagup dagiti 182 a patneng a pagsasao ket naisasaoda iti pagilian ken uppat kadagitoy a pagsasao ket naidasigda akas awanen: Dicamay Agta, Katabaga, Tayabas Ayta ken Villaviciosa Agta. Malaksid iti Ingles, Espaniol, ken dagiti karuay ti Insik (Hokkien a Filipino, Kantones, ken Mandarin),ken Chavacano, amin dagiti pagsasao ket tagikua ti pamilia ti pagsasao a Malayo-Polinesio.

Adda dagiti 13 nga indihenio a pagsaao nga ddaan iti saan a basbassit ngem maysa a riwriw a patneng nga agsasao: ti Tagalog, Cebuano, Ilokano, Hiligaynon, Waraywaray, Kapampangan, Bikol Sentral, Pangasinan, Maranao, Maguindanao, Kinaray-a, ken Tausug. Maysa wenno ad-adu kadagitoy ket patneng a naisasao iti ad-adu ngem 90% iti populasion.

Ti pamilia ti sasao a Filipino nga inlasin babaen ni Robert Blust ket mangiraman kadagiti pagsasao ti amianan a Sulawesi ken ti pagsasao a Yami ti Taiwan, ngem sanna nga iraman ti sasao a Sama–Bajaw iti Purpuro ti Sulu ken dagiti pay daduma a sasao nga Amianan a Borneano a naisasao idiay akin-abagatan a Palawan.

Ti Eskayano ket ti maysa nga artipisial a katakunaynay a pagsasao a napartuat a kas mangisimbolo iti pagilian ti Bohol kalpasan ti Gubat ti Filipino–Amerikano. Daytoy ket inus-usar babaen dagiti agarup a 500 a tattao.

Ti sasao a Filipino ket masansana a tinawtawagan babaen dagiti Filipino a kas dagiti dialekto, gapu daytoy ti reliko saan saan a hustoa bokabulario nga inus-usar iti literatura idi las-ud ti paset ti panawen ti Amerikano (1898–1946). Bayat nga adda met dagiti ginasut a dialekto iti Filipinas, irepresenta dagitoy dagiti panagduduma dagiti saan a basbassit ngem 120 naisangayan a pagsasao, ken adu kadagitoy a pagsasao ket mangitalinaayda iti ad-adu a pagiddiatan ngem dagiti pagiddiatan dagiti napauten a pagsasao ti Europa a kas ti Pranses ken Espaniol.

Dagiti kaaduan a paggiddiatan dagiti pagsasao ket mabalin a makita kadagiti sumaganad a patarus iti :

Ti gatad ti panaggigiddiat dagiti daialekto ket agdumaduma manipud iti baetan dagiti pagsasao. Dagiti pagsasao a kas ti Tagalog, Kapampangan ken Pangasinan ket ammo nga adaan iti moderado a panaggigiddiat ti dialekto.

Kadagiti pagsasao ti Rehion ti Bicol, nupay kasta, adda du a pagigiddiatan ti dialekto. Adda dagiti ili nga adda kadagiti bukodda a dialekto. Dita baba ket ti sentensia iti Napautka kadi nga adda idiay Tiendaan? a naipatarus kadagiti dadduma a karuay ti Bikol. Ti patarus ket sarunuen babaen ti dialekto ken ti maitunos a pagsasao, ken ti siudad/ili idiay Bicol a nakaisasaoan. Ti kamaudian a patarus ket iti Tagalog.

Dita baba ket ti tsart ti sasao a Filipino. Bayat nga adda dagiti suppiatan no ania dagiti maidasig a kas pagsasao ken no ania dagiti maidasig a kas dialekto, ti tsart ket mangpasingked a ti kaaduan ket addaan iti panagpapada, ngem saanda a nga agsisinnaranay a maawatan. Naurnos dagitoy a pagsasao segun dagiti rehion a patneng a nakasasaonda (manipud iti amianan nga agpaabagatan, kalpasanna ti daya nga agpalaud).

Adda pay ti pagsasao nga insasao babaen dagiti tattao a Tao (ammo pay a kas Yami) ti Isla ti Orkidia ti Taiwan a  saan a nairaman iti pagsasao ti Filipinas.Ti pagsasaoda, ti Tao (wenno Yami) ket paset ti sasao a Bataniko a mangiraman ti Ibatan, Babuyan, ken Itbayat ti Batanes.

Dita baba ket ti karkulo ti populasion manipud itisenso ti Filipnas idi 2000 babaen ti Turay ti Estadistika ti Filipinas iti bilang dagiti Filipino nga agsasao kadagiti sumaganad nga 18 a pagsasao a kas patneng a pagsasao.




#Article 70: Kanada (437 words)


Ti Kanada ket maysa a pagilian a mabirukan idiay Amianan nga Amerika a buklen dagiti sangapulo a probinsia ken dagiti tallo a teritorio. Daytoy ket mabirukan idiay akin-amianan a paset ti kontinente, daytoy ket maigay-at manipud idiy Atlantiko aginggana idiay Pasipiko ken agpa-amianan a mapan idiay Taaw Artiko. Ti Kanada ket maikadua a kadakkelan a pagilian babaen ti dagup a kalawa iti lubong, ken ti sapasap a pagbeddenganna iti Estados Unidos ket isu ti kaatiddogan a pagbeddengan a daga iti lubong.

Ti daga a tattan ket ti Kanada ket tinataengan idin kadagiti napalabas a milenio babaen dagiti nadumaduma nga Aborihen a tattao. Idi rugi ti naladaw a maika-15 a siglo, Dagidi Britaniko ken Pranses a kolonial a ekspedision ket nagsuksukimat, ken kalpasanna ket tinaengan, ti Atlantiko nga a pantar ti rehion. Ti Pransia ket ganganina amin nga insubli dagiti koloniana iti Amianan nga Amerika iti Nagkaykaysa a Pagarian idi 1763 kalpasan ti Pranses ken Indiano a Gubat, nga isu daytoy idi ti teatro ti Amianan nga Amerikano iti Gubat ti Pito a Tawtawen. Idi 1867, iti panagkappon dagiti tallo a kolonia ti Britaniko nga Amianan ngaAmerika babaen ti Konpederasion, ti Kanada ket naporma a kas maysa a pederal a dominio dagiti uppat a probinsia. Daytoy ket nangrugian ti panagpadakkel kadagiti probinsia ken dagiti teritorio ken ti maysa a proseso iti panagpaadu ti autonomia, a dimtengan iti 1982 a Tignay ti Kanada.

Ti Kanada ket maysa a pederal nga estado a tinurturayan a kas maysa a parlamentario a demokrasia ken maysa a batay-linteg a monarkia, a ni Reina Isabel II a kas ti daulo ti estado. Ti pagilian ket opisial nga agsasao ti dua ken multikultural iti pederal nga agpang, nga addaan iti populasion iti agarup a 35 a riwriw manipud idi 2013. Ti narang-ay nga ekonomia ti Kanada ket maysa kadagiti kadakkelan iti lubong, a nangruna nga agkamkammatalek kadagiti adu a masna a rekurso ken ti nasayaat a naparang-ay a network dagiti pagtagilakuan, a naipangpangruna iti Estados Unidos, nga adda ti nabayagen nga atiddog ken narikut a relasion.

Ti Kanada ket maysa narang-ay a pagilian, nga adda iti maikasiam a kangatuan ti matgedan iti lubong iti tunggal maysa a tao, ken ti maika-11 a kangatuan a pannakairanggo iti panagrang-ay ti nagtagitaon. Ti Kanada ket mairanggo pay kadagiti kangatuan kadagiti sangalubongan a panagrukod iti edukasion, panagsarsarang ti gobierno, dagiti sibil a kawayaan, kasayaat ti biag,  ken kinawaya ti ekonomia. Ti Kanada ket maysa a mabigbig a tengnga a bileg ken maysa a kameng kadagiti sangalubongan a patakder, a mairaman ti G7, G8, G20, NATO, NAFTA, OECD, WTO, Mankomunidad ti Pagpagilian, Francophonie, OAS, APEC, ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.




#Article 71: Panagur-uray ken ni Godot (123 words)


Ti Panagur-uray ken ni Godot ket maysa a drama a madasig iti teatro ti absurdo a sinurat ni  Samuel Beckett idi naladaw a 1940s ken immuna nga impablaak ti Grove Press idi 1952 kalpasan a pinagkedkedan dagiti dadakkel a pablaakan. Ti orihinal a drama ket insurat ni Beckett iti Franses, a maikadua a lengguahena. Impatarusna met iti English ket naipablaak idi 1955. Immuna a nayentablado ti drama iti Franses idi 1953 iti Théâtre de Babylone iti Paris. Ti English met ket naipabuya nga immuna iti Arts Theatre iti London idi  Agosto 1955.

Ti drama ket maipapan iti dua a walang a tattao, da Vladimir ken Estragon, nga agur-uray, iti igid iti kalsada, iti maysa nga agnagan iti Godot, a di met pulos dimdimteng.




#Article 72: The Beatles (162 words)


Ti The Beatles ket Ingles a grupo ti agkankanta ti rock manipud idiay Liverpool, Inglaterra. Maibilbilang ti The Beatles a kas kapapatgan ken kababalligian a grupo ti musika iti amin a panawen, gapu iti nagun-odda a nainsapasapan a balligi iti kinalatak, pammadayaw ken impluensia a cultural. Pinattogda ti adu a rehistro iti panaglakuan ken nakaimuntarda iti nasurok a 50 a Top 40 a hit single a pakairamanan ti 20 a #1 iti Estados Unidos laeng. Mapattapatta a nakalako ti Beatles iti mapan a maysa a bilion a kopia dagiti kantada iti sangalubongan . Malaksid iti dakkel ken napateg nga impluensia iti musika, ti The Beatles ket uppat kadagiti kadadakkelan a persona iti maika-20 a siglo, ken sumagmamano kadagiti kangrunaan a simbolo iti pakasaritaan ti tao.

Maaw-awagan pay kas The Fab Four iti Ingles, ti The Beatles ket isu da John Lennon (1940 - 1980), Paul McCartney (nayanak idi 1942), George Harrison(1943 - 2001), ken Ringo Starr (nayanak kas Richard Starkey idi 1940).




#Article 73: Pedro Bukaneg (284 words)


Ni Pedro Bukaneg  ket maysa a bulsek a dumadallot, mannurat, orador, musikero ken lingguista a makasao iti pagsasao nga Ilokano, Espaniol, Latin ken Tingguian, ti maibilang nga ama ti literatura nga Ilokano ken dagiti mannurat nga Ilokano, isu ti mabigbig a nangisurat iti kaunaan a bersion ti epiko dagiti Ilokano nga Biag ni Lam-ang, a mapattapatta a maidaldalloten sakbay pay a simmangbay dagiti Kastila iti Filipinas.

Naipanagan kenkuana ti nalatak a sinnungbat a naindaniwan a maawagan iti Bukanegan.

Awan unay ti ammmo a pudno a pannakaiyanak idi ni Pedro Bukaneg ngem adu dagiti tattao a mannurat a nagkunkuna nga isu ket mabalin a naiyanak idi 1592, daytoy idi ti tawen idi adda maysa a baket a nakabirok kaniana iti uneg iti tampipi a timpaw iti igid ti karayan Banaoang a nagbaetan ti Bantay ken Vigan, inted ti baket ti ubing kadagiti  Agustiniano a padi iti Bantay. Dagitoy a padi ket ninagananda ti ubing iti Pedro Bukaneg, daytoy a nagan ket naibasar iti balikas nga Ilokano iti nabukaan nga Itneg (Kristiano nga Itneg).

Iti kinaanus ken panangisursuro dagiti Agustiniano a padi, naadalna ti pagsasao a Latin ken ti pagsasao nga Espaniol. Binigbig dagiti Agustiniano a padi ti kinalaing ni Bukaneg a kas lingguista babaen ti panamagbalinda kenkuana a kas maestro dagiti prayle iti pagsasao nga Ilokano tapno makasursuroda iti panangikasabada iti misionda iti Kailokuan. Nagsurat pay ni Bukaneg kadagiti sermon iti Ilokano ken nagipatarus pay kadagiti nobena ken kararag iti Latin ken Espaniol, ken timmulong kenni Padre Francisco Lopez iti panangipatarus ti libro a naisuratan amin ti batas ti Doctrina Christiana a naisurat iti libro ti Kardinal nga agnagan iti Belarmino. Nipablaak daytoy idi 1621. Ni Bukaneg ket mabalin a pimmusay idi 1622 wenno 1626.




#Article 74: Dagiti siudad ti Filipinas (448 words)


Ti siudad, iti Filipinas, ket maysa a bagi ti lokal a gobierno a buklen dagiti baranggay.

Dagiti kadadakkelan iti populasion a siudad iti Filipinas ket ti Siudad ti Quezon iti Metro Manila nga addaan iti mapan a 2,000,000 a residente. Ti met Siudad ti Davao ket maysa kadagiti kalalawaan a siudad iti lubong no babaen iti kalawa ti daga a sakupna ta addaan iti nasurok  a 2,500 kuadrado kilometro a rukod.

Ti lokal a gobierno ti siudad ket idauluan babaen ti mayor a nabutosan babaen ti nalatak a balota. Ti bise-mayor ket agserbi a kas ti mangipangulo ti Konseho ti Siudad, nga agserbi daytoy a kas ti lehislatibo a bagi ti siudad. Kalpasan ti panakaala da kadagiti dokumento ti linteg, dagiti siudad ket makaalada pay kadagiti napno a pangraem dagiti ehekutibo a departamento tapno nasaysayaatda a serbian dagiti umili. Adda dagiti departamento a naibangon no masapul laeng, depende kadagiti kasapulan ti siudad.

Ti Lokal a Gobierno a Kodigo ti 1991 (Republika Tignay Bilang. 7160) ket idasigna amin dagiti siudad iti maysa kadagitoy tallo a kategoria:

Dagiti Urbano Unay a Siudad – Dagiti siudad nga addaan iti kabassitan a populasion iti dua gasut a ribu (200,000) nga agtaeng, a naipasingkedan babaen ti Opisina ti Nailian nga Estadistika, nga addaan ti kinaudi a makatawen a matgedan iti kabassitan a Lima pulo a Riwriw a Pisos (P50,000,000.00)  a naibatay iti 1991 nga agnanayon a presio, a napasingkedan babaen ti tesorero ti siudad\. Addaan ti agdama a dagiti 33 nga urbano unay a siudad idiay Filipinas, 16 kadagitoy ket mabirukan idiay Metro Manila.

Dagiti Nawaya a Komponente a Siudad – Dagiti siudad nga addaan kadagiti dokumento ti linteg nga agiparit kadagiti agbutbutos nga agibutos para kadagiti mabutbutosan nga opisial ti probinsia. Dagiti nawaya a komponente a siudad ket nawaya da manipud kadagiti probinsia. Adda dagiti lima a kastoy a siudad: Dagupan, Cotabato, Naga, Ormoc ken Santiago.

Dagiti Komponente a Siudad – Dagiti komponente a siudad ket saan da a masabat dagiti adda dita ngato a kasapulan ket dagitoy a siudad ket mausigda a kas komponente a siudad iti pakabirukan da a heograpiko a probinsia. No ti komponente a siudad ket mabirukan kadagiti pagbeddengan ti dua (2) wenno ad-adu pay a probinsia, ti kastoy a siudad ket mausig a komponente iti probinsia a pannakailianna idi.

Dagiti siudad ket naidasig babaen ti natimbeng a makatawen a matgedan a naibatay kadagiti tallo a kaudian a kalendario a tawen. Manipud idi Hulio 28, 2008 ti pagalagadan ti klase para kadagiti siudad ket:

Manipud idi Disiembre 12, 2015, adda dagiti 145 a siudad ti Filipinas. Ti General Trias idiay Cavite ket isu ti kabaruan a siudad, kalpasan idi napasingkedan ti dokumento ti lintegna idi Disembre 12, 2015.




#Article 75: California (377 words)


Ti California ket maysa nga estado idiay kalaudan iti Estados Unidos iti Amerika. Isu iti estado nga kaaduan ti tao, iti bilang ken iti paggapuanda nga agsasabali a puli, ken iti heograpiana. Makita ditoy iti kangatuan ken kababaan nga punto iti buo ti kontinental nga Estados Unidos. No maisa nga nawaya a pagilian iti California, isu iti maikalima a kadakkelan a ekonomia iti lubong.

Iti California iti estado a kaaduan iti populasion ti Estados Unidos — nasurok ngan 12 porsiento iti Americano ket maibilang a Californiano. Manipud 2004 adda 35,893,799 nga populasion iti California. 9,400,000 kadagitoy ket ganganaet a naiyanak (26.5% iti populasion), ket mapatta nga 2,209,000 kadagitoy a ganganaet ket ilegal (6.2% iti populasion iti California). 

Kitaem  para iti dadduma pay nga informasion maipanggep dagiti puli iti Estados Unidos.

Awan iti mabigbig nga kadakkelan a bileg ti puli iti California. Isu iti maikatlo nga estado a dagiti minoria nga puli, no pagtitiponen, iti mayoria, kas iti Hawaii ken New Mexico.  Dagiti Puppuraw (saan nga Hispano) pay laeng iti kadakkelan ngem saan nga isudan iti mayoria gapu iti pinagsangpet dagiti nagadu nga imigrante iti Latino America ken Asia. Dagiti Hispano ket kakatlodan iti populasion iti California, mapatta nga isuda iti agbalin nga mayoria iti estado intono 2040. Iti California pay iti estado nga addaan iti maikadua a kadakkelan a populasion kadagiti Asiano (masurotna iti Hawaii).

Kaaduan dagiti Mexicano ket agnanaedda idiay abagatan ken tengnga iti California. Aleman ken Irish nga puli iti kaaduan kadagiti puppuraw ket naiwarasda amin iti California. Dagiti Asiano ket aggigianda a kaaduan iti ciudciudad ken masurot a purpurok iti San Francisco, Los Angeles ken San Diego. Dagiti Intsik ken Filipino iti kadakkelan a populasion nga Asiano iti California.

Dagiti relihion iti California:

Kas kadagiti dadduma nga lumaud a estado iti Estados Unidos, dagiti Californiano nga saan manginagan wenno awan relihionna ket nangatngato a porsiento no maiyasping kadagiti sabali nga paset iti pagilian.

Adda 478 a siudad iti California, kaaduan kadagitoy ket adda idiay maysa nga metropolis iti estado.  68% iti populasion ti California ket agnaed idiay dua nga kadakkelan a metropolis, iti Los Angeles Metro ken iti Lo-ok iti San Francisco.

National Football League

Arena Football League

Major League Baseball

National Basketball Association

National Hockey League

Major League Soccer

Women's National Basketball Association




#Article 76: Richard Stallman (106 words)


Ni Richard Matthew Stallman  ti nangbangon iti tignay para iti nawaya a sopwer, ti gandat a GNU, ti Free Software Foundation, ken ti League for Programming Freedom. Isu ti nangimbento iti kapanunotan a copyleft tapno masaluadan dagiti panggep daytoy a tignay, ken tapno mapagtalinaed daytoy a kapanunotan iti nawaras a panagaramat iti GNU General Public License (Sapasap a Lisensia a Publico a GNU) para iti sopwer. Kas maysa a naisalsalumina a programmer, pinutarna ti adu a sopwer a pakairamanan ti GNU Emacs, GNU C Compiler, ken GNU Debugger. Nangrugi isuna iti Projecto a GNU idi Enero 5 1984. Binangonna ti Free Software Foundation idi Oktubre 1985.




#Article 77: Daya a Timor (307 words)


Ti Daya a Timor (wenno Timor-Leste Tetum: Timór Lorosa'e), opisial a ti Demokratiko a Republika ti Timor-Leste (, ), ket ti naturay nga estado iti Maritimo nga Abagatan a daya nga Asia. Buklen daytoy ti akindaya  kagudua ti isla ti Timor, dagiti asideg nga isla ti Atauro ken Jaco, ken Oecusse, ti maysa nga exclave iti akin-amianan a laud a bangir ti isla a pinalikmutan babaen ti Laud a Timor ti Indonesia. Ti kadakkel ti pagilian ket agarup a 15,410 km (5,400 sq mi).

Ti Daya a Timor kinolonia idi babaen ti Portugal idi maika-16 a siglo, ken ammo idi akas ti Portuges a Timor aginggana idi 28 Nobiembre 1975, idi inrangarang ti waywaya ti pagilian babaen ti Rebolusionario a Sanguanan para iti Wayawaya ti Daya a Timor (FRETILIN). Kalpasan ti siam nga aldaw, daytpy ket rinaut ken sinakup babaen ti Indonesia ken nairangarang daytoy a kas maika-27 a probinsia iti sumaruno a tawen. Ti panagsakup ti Indonesia iti Daya a Timor ket nailangaidi a kas dagiti nakaro iti ranggas a dekada-napaut a panagsuppiat a nagbaetan dagiti separista a grupo (naipangpangruna ti FRETILIN) ken ti militar ti Indonesia.

Idi 1999, kalapsan ti inisponsoran ti NMagkaykaysa a Pagpagilian a tignay ti bukod a panagtalek, inibbatan ti Indonesia ti panagtengngel iti teritorio. Nagbalin ti Daya a Timor a maysa kadagit iimmuna a naturay nga estado iti maika-21 a siglo idi 20 Mayo 2002 ken kimmaddua iti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken ti Komunidad dagiti Pagilian ti Pagsasao a Portuges. Idi 2011, inrangarang ti Daya a Timor iti keddengna a mangala ti kasasaad iti pannakaikameng iti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia (ASEAN) babaen ti panangiyapa nga agbalin nga iti maikasangaulo ket maysa a kamengna. Daytoy ket maysa kadagiti dua laeng a kaaduan a Kristiano a pagilian idiay Abagatan a daya nga Asia, ti sabali ket ti Filipinas.




#Article 78: Papa Juan Pablo II (531 words)


Ni Papa Juan Pablo II (Mayo 18, 1920—Abril 2, 2005), naipasngay kas  Karol Józef Wojtyła (/KA-rol YU-zef voy-TI-wa/), ket maysa a Papa manipud idi Oktubre 16, 1978 agingga iti ipupusayna idi 2005. Isu ti maika-264 a Papa iti pakasaritaan ti Simbaan a Katoliko. Isu met ti kaunaan a Papa a saan nga Italiano kadagiti napalabas a 455 a tawen. Isu idi ti maikadua a kapautan a nagserbi a papa iti moderno a pakasaritaan, kas maysa a Polako, ti immuna a saan nga Italiano manipud idi ni Papa Adriano VI, a pimmusay idi 1523. Isu ket opisial a nagbalin a ni Santo Juan Pablo II idi Abril 2014.

Ni Papa Juan Pablo II ket isu pay ti nangselebrar iti kanonisasion ti umuna a santo a Pilipino a ni San Lorenzo Ruiz, kasta met ken ni Pedro Calungsod.

Ni Papa Juan Pablo II ket mabigbigan a kas timmulong a nangipatingga ti  turay ti komunista idiay patnengna a Polonia ken kanungpalan iti amin nga Europa. Ni Papa Juan Pablo II ket kaaduana a nagparang-ay kadagiti relasion ti Simbaan a Katoliko iti Hudaismo, Islam, ti Akindaya a Simbaan ti Ortodokso, ken ti Komunion ti Anglikano. Isu ket nangitakder kadagiti insursuro ti Simbaan kadagiti artipisial a kontrasepsion ken ti ordinasion ti babbai, sinuportaranna ti Maikadua a Konseho ti Batikano ti Simbaan ken ti repormana, ken nagtengngel kadagiti nainget a takder iti ortodokso a Katoliko.

Iti pakasaritaan, isu ket maysa kadagiti kaaduan a nagbanbanniaga a daulo iti lubong, ken nagbisbisita kadagiti 129 a pagilian idi las-us ti kinapapana. A kas paset ti nangruna a panangiyunay-unayna iti unibersal a panagtawag iti kinasanto, isu ket nagbiatipikadao ti 1,340 a tattao ken nangkanoninado kadagiti 483 a santo, ken ad-adu ngem ti naipagtitipon a dagup dagiti sinarunona idi las-ud dagiti napalabas a lima a siglo. Babaen idi panawen ti ipupusayna, isu ket nanginaganenn ti kaaduan iti Kolehio dagiti Kardinal, nangkonsekrado wenno katulong a nangkonsekrado ti adu a bilang dagiti obispo iti lubong, ken nagordinado kadagiti adu a bilang dagiti padi. Ti maysa a kangrunaan a gandat ti kinapapana ket ti mangbaliw ken ti pannakaipuesto manen ti Simbaan a Katoliko. Ti kalikagumanna idi ket ti pannakaikabil ti Simbaanna iti puso dagiti baro a elihioso a kumaduaan a mangitipon  Hudio, Muslim ken Kristiano iti nalatak nga [relihioso] armada.

Ti gapuanan ti kanonisasion ni Papa Juan Pablo II ket nangrugi idi 2005 idi kalkalpas ti ipupusayna nga addaan iti naiwagsak  a tradisional a lima a tawen a panagur-uray. Idi 19 Disisembre 2009, ni Juan Pablo II ket nairangarang a Naranga babaen ti simamruno kaniana a ni Papa Benedicto XVI ken nabiatipikado idi 1 Mayo 2011 kalpasan ti Kongregasion para kadagiti Gapuanan dagiti Santo ket nangigupit ti maysa a mirakulo kaniana, ti pannakaagas ti maysa a Pranses a madre manipud iti sakit ni Parkinson. Ti maikadua a mirakulo a naigupit iti naladaw a papa,ket naaprobaran idi 2 Hulio 2013 ken pinasingkedan babaen ni Papa Francisco kalpasan ti dua nga aldaw. Ni Papa Juan Pablo II ket nakanonisado idi 27 Abril 2014 ken kakuyogna met ni Papa Juan XXIII. Kasla met kenni Juan XXIII, ti aldaw ti rambakanna ket kadawyan a naselebraran iti petsa iti ipupusayna, ngem iti anibersario iti inaugurasion iti kinapapana, 22 Oktubre 1978.




#Article 79: Friedrich Nietzsche (231 words)


Ni Friedrich Wilhelm Nietzsche (Oktubre 15, 1844–Agosto 25, 1900) ket maysa a naindaklan a naimpluensia a pilosopo, sikolohia, ken pilologo nga Aleman. Maysa isuna a napeklan a kritiko ti Kristianismo, Utilitarianismo, idealismo nga Aleman, romantisismo nga Aleman, ken ti sapasap a modernidad.

Dakkel ti nagapuananna ket maysa isuna a napateg a pammakauna ti maika-20 a siglo nga existensialismo, maysa a paratignay iti post-structuralismo ken maysa nga impluensia iti postmodernismo. 

Nalatak ni Nietzsche kas maysa nga existensialista a filosopo a nangibatad a natayen ti Dios ngem nupay kasta daytoy a batad ket maibilang a maysa kadagiti saan a unay a maaw-awatan iti amin a literatura ti maika-19 a siglo. Saan a literal a a pisikal a natayen ti Dios ditoy ngem ketdi dayutoy a panangisao ket maysa a kontroversial a panangibaga ni Nietzsche a ti Dios ket naikupinen iti biag ti kaaduan a tattao uray saanda a madmadlaw. Ti pannakatay ti Dios ket maysa a wagas a panangideklara a dagiti tao ket didan mamatpati iti urnos ti sangkataw-an. Ti ipapatay ti Dios, segun ken ni Nietzsche, ket saan laeng a panangiwaksi iti urnos a cosmic wenno pisikal ngem ketdi panangiwaksi met kadagiti naan-anay a tagipatgen, ti panangiwaksi iti pammati iti maysa nga objetibo ken sanglubongan a morales a linteg. Mangitunda daytoy iti nihilismo ket isu ti inobra ni Nietzsche ti mangsapul iti solusion tapno maadal manen dagiti fundacion dagiti naintaoan a tagipatgen. 




#Article 80: Martin Luther (179 words)


Ni Martin Luther (Nobiembre 10, 1483–Pebrero 18, 1546) ket maysa a teologo nga Aleman, maysa nga Augustiniano a monghe, ken maysa nga eklesiastiko a repormista. Dagiti pannursurona ti nangtignay iti Protestante a Repormasion ken nanggubuay kadagiti doktrina ken kultura dagiti tradision a Luteranismo ken Protestantismo. Ti awag ni Luther iti Simbaan a panagsubli kadagiti pannursuro ti Biblia ti nangitunda iti pannakabukel dagiti baro a tradision iti uneg ti Kristianidad ken iti Repormasion a Katoliko, ti pasungbat ti Romano Katoliko kadagitoy a tignay.

Dagiti kontribusion ni Luther iti akinlaud a sibilisasion ket nasursurok pay ngem iti biag ti Simbaan a Kristiano. Dagiti patarusna ti Biblia ti nangirubuat iti pannakabukel ti maysa nga alagaden a bersion iti pagsasao nga Aleman, ken nakanayon iti sumagmamano a prinsipio iti arte ti panagipatarus. Dagiti met himno ni Luther ti nanginspirar iti pannakabukel ti kongregasional a panagkanta iti Kristianidad. Ti panangasawana idi Hunio 13, 1525 ken ni Katharina von Bora, maysa a madre a nangitandudo met iti Protestantismo, ti nangirugi met iti tignay ti klerikal a panagasawa iti uneg ti adu a tradision a Kristiano.




#Article 81: Presidente ti Filipinas (126 words)


Ti Presidente ti kangatuan a daulo iti Republika ti Filipinas. Idauluan ti presidente ti ehekutibo a sanga ti gobierno, a pakairamanan ti gabinete. Isu met laeng ti daulo ti Siiigam a Buyot iti Filipinas.

Sagudayen ti agdama a Batay-linteg ti Filipinas (1987) a ti presidente ket nasken nga addan iti edad a 40 agpangato, umili a Filipino a nayanak iti Filipinas, ken agnanaed iti pagilian 10 a tawen kasakbayan ti panagbubutos. Butosan dagiti kualipikado a botante a Filipino ti presidente a mangabak no isu ti makaala iti kadakkelan a bilang ti butos. Agserbi ti presidente iti maysa a termino nga agpaut iti 6 a tawen ken saanton a mapalubosan nga agkandidato para reeleksion kalpasan a maturposna ti terminona.

Addan 14 a nagtakem a presidente ti Filipinas.




#Article 82: Listaan dagiti pagsasao babaen ti nagan (112 words)


Daytoy ket sangkapaset a listaan dagiti 773 nga artikulo ti Wikipedia kadagiti masna a pagsasao nga alpabetiko a naurnos.

Para iti naipablaak a listaan dagiti pagsasao, kitaen ti ISO 639-1 (listaan dagiti kodigo ti ISO 639-1 para kadagiti 136 a nagruna pagsasao), wenno iti ad-adu a mangiraman a listaan, kitaen ti ISO 639-3 (listaan dagiti kodigo ti ISO 639-3, iti dagup a 7,874 manipud idi Hunio 2013). Ti enumerasion dagiti pagsasao ken dagiti dialekto ket mabalin a nalaka a makaabot iti kadagiti sakop ti lima a digit; ti Linguasphere Observatory ket addaan iti database (LS-2010) iti ad-adu negm 32,800 ca naikodigo a naikabkabil ken ad-adu ngem 70,900 a lingguistiko a nagnagan.

)




#Article 83: Pagsasao (187 words)


Ti pagsasao ket maysa a sistema dagiti simbolo (a nainsapasapan nga ammo kas dagiti balikas), ken dagiti annuroten no kasano a maaramat ken maiturong dagitoy. Ti balikas a pagsasao ket maaramat met kas pangdakamat iti sibubukel a penomenon ti pagsasao, kas koma iti kadawyan a ramramit dagiti pagsasao. Nupay ti pagsasao ket maar-aramat iti komunikasion, saan ketdi a maipada iti daytoy. 

Ti nataoan a pagsasao ket natural a pasamak a ti panangsursuro iti dayta ket kas iti nainkasigudan a karirikna ti ubing. Iti gagangay a pormana, ti nataoan a lengguahe nga ar-aramatenna dagiti uni wenno senias a kas simbolo a pangkomunikar babaen kadagiti nainkasigudan a rikna. Nupay rinibu ti nataoan a lengguahe, agpapada dagitoy nga addaan kadagiti gagangay a galad a ti panagpapada dagitoy ket arigna awan ti nagdudumaanda.

Inaramid (wenno iti sabali a kaso nadiskubre) ti tao dadduma pay a pagsasao, karamanna dagiti naar-aramid laeng a nataoan a lengguahe kas iti Esperanto wenno Klingon, panagprograma a pagsasao (iti kompiuter) kas iti Python wenno Ruby, ken kasta metten dagiti termino iti matematika. Dagitoy a lengguahe ket saan a siinget a maipada iti nainkasigudan a nataoan a lengnuahe. 




#Article 84: Listaan dagiti Papa (402 words)


Daytoy a kronolohiko a listaan dagiti papa ket maipada ti naited idiay  Annuario Pontificio babaen ti paulo a I Sommi Pontefici Romani (Ti Kangatuan nga Obispo iti Roma), a malaksid kadagiti nalawag a naibaga a kas dagiti kontrapapa. Daytoy ket tinawen a naipablaak babaen ti Romano a Curia, ti Annuario Pontificio ket saan nga agikabkabil kadagiti agsasaruno a bilang kadagiti papa, a nangibagbaga a saan a mabalin nga ikeddeng no ania a bangir ti nairepresenta kadagiti nadumaduma a panawen ti nainkalintegan a panagsasaruno, iti naisangsangayan a maipanggep kenni Papa Leon, Papa Benedicto V ken dagiti papa ti tengnga a maika-11 a siglo.

Ti 2001 edision ti Annuario Pontificio ket nangipakaamo kadagiti agangani a 200 a panagitarimaan kadagiti adda a biograpia dagiti papa, manipud kenni San Pedro aginggan kenni Juan Pablo II. Dagiti natarimaan ket maipanggep kadagiti petsa, a naipangpangruna kadagiti immuna a dua a siglo, lugar a nakaipasngayan ken apelyido ti maysa a papa.

Ti termino a papa (Latin: papa ama) ket naus-usar kadagiti nadumaduma a Simbaan a mangibaga kadagiti kangatuan ng aespiruitual a dauloda (kas pagarigan ti Koptiko a Papa). Daytoy a titulo iti Ingles a pnag-usar ket kadawyan a mangitudo iti daulo ti Romano Katoliko a Simbaan. Ti Romano Katoliko a papa ket agus-usar kadagiti nadumaduma a titulo babaen ti tinawidan, a mairamn ti Papa, Summus Pontifex, Pontifex Maximus, ken Servus servorum Dei. Ti tunggal maysa a titulo ket nainayon idi babaen ti naisangsangayan a paspasamak ti pakasaritaan ket saan a maipada kadagiti sabali a kalintegan ti papa, daytoy ket mabalin a mabalbaliwan.

Ni Hermannus Contractus ket isu ti mabalin nga immuna a historiador a nagtultuloy a nanginumero dagiti papa. Ti listaanna ket nagpatingga idi 1049 kenni Papa Leon IX a kas ti maika 154. Adda dagiti nadumaduma a panagbalbaliw a naaramid iti listaan idi las-ud ti maika-20 a siglo. Ni Kontrapapa Cristobal ket nabayagen a naipanunotan idi a kas nainkalintegan. Ni Papa-elektado Esteban ket naipanpanunotan idi a kas ti nainkalintegan babaen ti nagan a Esteban II aginggana idi 1961 nga edision, nga idi ket naborra. Urayno dagitoy a panagbalbaliw ket saanen a kontrobersial, adda dagiti moderno a listaan ket agiramramanda pay laeng iti daytoy nga immuna a Papa Esteban II. Daytoy ket mabalin a gapu ti pannakaibatay iti 1913 nga edision iti Katoliko nga Ensiklopedia, a daytoy ket adda ti publiko a turayan.

Adda dagiti anomalia iti listaan a naited dita ngato ket makasapul ti ad-adu pay a panagipalpalawag:




#Article 85: Diosdado Banatao (148 words)


Ni Diosdado Banatao  idiay Bario Malabbac, Iguig, Cagayan iti Filipinas), ket maysa a nalatak nga enterpreneur ken inheniero elektrikal nga am-ammo iti industria ti kompiuter ken elektronika. Nakipagbangon isuna kadagiti nalatak ken dadakkel a kompania kas iti Mostron (agparpartuat iti PC motherboards), Chips and Technologies (agparpartuat iti PC chip sets nga idi agangay ket ginatang ti Intel), ken S3 (agparpartuat iti graphics chips, a nabaliwan ti naganana iti SonicBLUE).

Ni Banatao ti mabigbig a nangirubuat iti umuna a single-chip a graphical user interface (GUI) accelerator iti kompiuter. Maysa pay isuna a timmulong a nangpartuat iti controller chip ti Ethernet. Idi 1989, inyunana ti konsepto ti local bus iti personal a kompiuter ket idi 1990, ininawna ti kaunaan nga accelerator chip ti Windows.

Tinurpos ni Banatao ti B.S. Electrical Engineering iti Mapua Institute of Technology iti Filipinas, ken ti M.S. Electrical Engineering ken Computer Science iti Unibersidad ti Stanford.




#Article 86: Che Guevara (238 words)


Ni Dr. Ernesto Guevara (Hunio 14, 1928 – Oktubre 9, 1967), kaaduan nga am-ammo a kas ni Che Guevara wenno el Che, ket maysa nga Arhentino a Marxista a rebolusionario ken Kubano a daulo ti guerila. Kameng ni Guevara iti Tignay a Maika-26 ti Hulio ni Fidel Castro a nangribbuot ken nangagaw iti poder iti Kuba idi 1965.

Kalpasan a nagpaay iti nadumaduma nga importante a takem iti gobierno ni Castro, pimmanaw ni Guevara iti Kuba idi 1965 tapno aronanna dagiti rebolusion iti sabali a pagpagilian, umuna iti Kongo-Kinshasa (ti agdama a Demokratiko a Republika iti Kongo) sa iti Bolivia, a nakatiliwan kenkuana ti maysa nga operasion militar nga impakat ti CIA. Mapapati a kayat idi ti CIA a biagen ni Guevara tapno mapalutpotda a nalaing, ngem kalpasan a matiliw iti gungugong ti Yuro, natay isuna iti ima ti Armada ti Bolivia iti La Higuera iti asideg ti Vallegrande idi Oktubre 9, 1967. Iti testimonia dagiti nadumaduma a tattao a nakipartisipar wenno saksi kadagiti pasamak kadagiti maudi nga or-oras ni Guevara, naammuan a pinapatay a dagus ti gobierno ti Bolivia ni Guevara tapno maliklikan ti maysa a pannakausigna iti publiko ken dagiti komplikasion a mabalin a mapagteng no maibalud isuna iti Bolivia.

Kalpasan ti ipapatay ni Guevara, nagbalin isuna a bannuar dagiti sosialista a rebolusionario a tignay iti Maikatlo a Lubong, kas maysa a teorista ken taktiko ti pannakigubat.

Dagiti obra babaen ni Guevara, ladladawan ni Guevara, kdpy.




#Article 87: Benus (355 words)


Ti Benus ket isu ti maikadua a planeta manipud iti Init, a pagtaytayyekenna ti tunggal 224.7 nga al-aldaw iti Daga. Kadagiti Ilokano, ti Benus ket ammo kadagiti nagan a baggák, kamuntatála ken palpallátok. Daytoy a planeta a ket nainaganan kenni Benus, ti Romana diosa iti ayat ken pintas. Kalpasan ti Bulan, isu daytoy ti karaniagan a masna a banag iti rabii a langit, a makaabot daytoy ti nalawag a kapigsa iti −4.6, naraniagen daytoy nga agsaruag iti anniniwan. Gapu ti Benus ket maysa nga nakapkapsut a planeta manipud iti Daga, agparang daytoy a kas saan nga umadayo iti Init: ti panagbennatna ket makadanon ti kadakkel iti 47.8°. Ti Benus ket madanonna ti karaniganna sakbay ti ileleggak ti init wenno sakbay ti ilelennek ti init, daytoy ti gapu a naamammoan a kas ti Agsapa Bituen wenno Rabii a Bituen.

Ti Benus ket naidasig a kas maysa a naindagaan a planeta ken sappaminsan a matawtawagan a kas ti kabsat a planeta ti Daga gapu ti agpadpada a kadakkel, grabidad, ken ti kaaduan a pannakaaramid. Ti Benus ket naabbongan ti saragasag nga ap-ap kadagiti naballatek unay nga ulep iti sulpuriko nga asido, nga agpawil a makita iti rabawna manipud iti tangatang iti makita a lawag. ti Benus ket addaan iti kapuskolan a tangatang kadagiti amin a naindagaan a planeta iti Sistema Sola, a kaaduan a nabuklan daytoy ti karbon dioksido.  Ti tangatang a presion iti rabaw ti planeta ket 92 a napigpigsa ngem ti Daga.  Ti Benus ket awanan ti karbon a siklo tapno makaala ti karbon para kadagiti batbato ket langlanga ti rabawna, wenno awan pay daytoy kadagiti organiko a biag nga agsagepsep iti daytoy iti biomasa. Ti Benus ket adda pammati a daytoy ket addaan idi kadagiti taaw, ngem dagitoy ket bimbawbawidi ngimmato ti temperatura gapu ti timmalaw nga inbernadero a pagangayan.  Ti danum ket seguro a napotodisosiasion, ken, gapu ta awan ti magnetiko a lugar ti planeta, ti nawaya hidroheneo ket naitanod iti interpanetario a law-ang babaen ti solar nga angin. Ti rabaw ti Benus ket namaga a desierto a langa nga addaan kadagiti kasla baldosa a batbato, a kanayon a napasadiwa babaen ti bulkanismo.




#Article 88: Pallang (132 words)


Ti pallang (Psophocarpus tetragonolobus), ket maysa a tropikal a mula a masarakan kadagiti rural a luglugar iti Papua (Baro a Guinea) ken Abagatan-a-Daya nga Asia. Adu ti agtubtubo a pallang kadagiti napudot, nadam-eg a pagpagilian nga ekuatorial, manipud iti Filipinas ken Indonesia agingga iti India, Burma ken Sri Lanka.

Agtubo a kas lanut nga agkalatkat ti pallang, maysa a muyong a perenial a mula. Ti bungana ket gagangay a 15-22 a sentimetro ti kaatiddogna ken addaan iti uppat a paatiddog a bilid a kasla payak. Nadumaduma ti maris ti naganus a bunga ti pallang segun iti kitana, adda nakusnaw a berde ken adda met tanduyong (umube a nalitem). No natangkenanen ti bunga, agluom ket agbalin a maris-daga ken agungap tapno maimulsitna ti bukelna. Dagiti met sabong ti pallang ket nakusnaw a balbag.




#Article 89: Broccoli (153 words)


Ti Broccoli ket maysa a mula iti pamilia a Repolio, Brassicaceae (sigud a Cruciferae). Naidasig kas Italica a Grupo a Cultivar ti sebbanagn ti Brassica oleracea. Dagiti sabali pay a grupo a kultibar ti Brassica oleracea ket pakairamanan ti repolio (Grupo a Capitata), cauliflower (Grupo a Botrytis), kale ken collard greens (Grupo nga Acephala), kohlrabi (Grupo a Gongylodes), ken Brussels sprouts (Grupo a Gemmiferap). Ti Broccoli nga Intsik (Grupo nga Alboglabra) ket maysa met a grupo a cultivar ti Brassica oleracea.

Addaan ti broccoli iti adu a nalasag a berde nga ul-uloo ti sabong a naurnos a kasla nagtagisanga a kayo a nagtubo iti maysa a nalukmeg nga ungkay. 

Kas makan wenno masida, gagangay a makilnat wenno malambong bassit ti broccoli. Mabalin met a kanen a sadiwa wenno saan a naluto. Nabaknang ti broccoli iti bitamina C ken fiber, ken addaan iti kompuesto a glucoraphanin a mangidanon iti antikanser a kompuesto ti sulforaphane




#Article 90: Albert Einstein (101 words)


Ni Albert Einstein (Marso 14, 1879 – Abril 18, 1955) ket maysa a nayanak nga Aleman a theoretical a fisico a naipangruna ti kinasiribna (maysa a henio), ken mabigbig kas kaindaklanan a sientista iti maika-20 a siglo. Isuna ti nangisingasing iti teoria ti relatividad ken dadakkel dagiti naiburayna a kontribusion iti pannakabukel ti quantum mechanics, statistical mechanics, ken cosmolohia. Napadayawan idi 1921 iti Premio Nobel iti Fisica gapu iti panangilawlawagna iti photoelectric effect idi 1905 ken kadagiti serviciona iti Teoretikal a Fisica. Kalpasan a mainawna ti bukodna a sapasap a teoria iti relatividad idi Noviembre 1915, nagbalin a nalatak iti sangalubongan.




#Article 91: Carolus Linnaeus (1175 words)


Ni Carolus Linnaeus wenno Carl Linnaeus (Kasisigud a nagan iti Sueko Carl Nilsson Linnæus, 23 Mayo 1707 – 10 Enero 1778), naam-ammuan pay iti kinanobilidadna a kas ni , ket maysa idi a Sueko a botaniko, pisiko, ken soologo, a nangirugi kadagiti pundasion para iti moderno a pamuspusan iti binomio a nomenklatura. Isu ket naam-ammuan a kas ti ama ti moderno a taksonomia, ken naipanpanunotan pay a kas maysa kadagiti ama ti moderno nga ekolohia. Adu kadagiti sinursuratna ket naisurat iti Latin, ken ti naganna ket naipakpakita iti Latin a kas  (kalapasan idi 1761 ti Carolus a Linné).

Ni Linnaeus ket naipasngay idiay away ti Småland, idiay akin-abagatan a Suesia. Ni Linnaeus ket nakaawat ti kaaduan kadagiti nangatngato a panagadalna idiay Unibersidad ti Uppsala, ken nangrugrugi a nangit-ited kadagiti lektura iti botanika idiay idi 1730. Isu ket nagtaeng iti ballasiw-taaw idi baetan ti 1735 ken 1738, nga idiay ket nagad-adal ken nagipablaak pay ti immuna nga edision iti  idiay Olanda. Isu ket nagsubli met laeng idiay Suesia, nga idiay ket nagbalin a propesor iti botanika idiay Uppsala. Idi tawtawen ti 1740, isu ket naipatulod kadagiti nadumaduma a panagbanniaga iti Suesia tapno agbiruk ken mangidasig kadagiti mula ken dagiti ayup. Idi tawtawen ti 1750 ken tawtawen ti 1760, isu ket nagtultuloy a nagur-urnong ken nagidasdasig kadagiti ayup, mulmula, ken minerales, ken nagipablaak kadagiti nadumaduma a tomo. Iti panawen ti ipupusayna, isuna idin ket maysa kadagiti kaaduan a naipammadayawan a sientista idiay Europa.

Ti Sueko a pilosopo a ni Jean-Jacques Rousseau ket nangipatulod kania ti mensahe: Ibagam kaniana a diak ammo ti nalatlatak a tao iti lubong. Ti Aleman a mannurat a ni Johann Wolfgang von Goethe ket nangisurat: Malaksid kenni Shakespeare ken ni Spinoza, Awan ti ammok a saanen a sibibiag nga ad-adu a nakaimpluensia kania. Ti Sueko a mannurat a ni August Strindberg ket insuratna ti: Ni Linnaeus idi ti kinapudno ket maysa a mannaniw a naikeddeng a nagbalin a maysa a naturalista. Kadagiti dadduma pay a nagun-odna, ni Linnaeus ket tinawtawagan idi ti  (Prinsipe dagiti Botaniko), Ti Pliny iti Amianan, ken Ti Maikadua nga Adan.

Iti botanika, ti pangyababaan ti mannurat nga inususar a mangitudo kenni Linnaeus a kas ti turay para iti nagnagan ti sebbangan ket L. Idi 1959, ni Carl Linnaeus ket nainaganan idi a kas ti lektotipo para iti Homo sapiens, a kaibuksilaan a ti panagsurot kadagiti alagaden ti nomenklatura, ti Homo sapiens idi ket umisu a naipalpalawag a kas dagiti sebbangan ti ayup a nakaitagikuaan ni Linnaeus.

Ni Carl Linnaeus ket naipasngay idiay purok ti Råshult idiay Småland, Suesia idi 23 Mayo 1707. Isu ti kaunaan nga anaka ni Nils Ingemarsson Linnaeus ken ni Christina Brodersonia. Ti amana ket isu ti immuna iti kaputotanna a nangampon ti permanente nga apelyido. Sakbay ti dayta, dagiti kaputontanda ket nagus-usarda ti patronimiko a sistema ti panagnagan kadagiti Eskandinabo a pagilian: ti amana ket nanaganan ti Ingemarsson kalpasan ti amana a ni Ingemar Bengtsson. Idi naawat ni Nils idiay Unibersidad ti Lund, isu ket nangala ti nagan ti pamiliana. Isu ket nanagampon ti Latinado a nagan a Linnæus manipud iti higante a linden a kayo (wenno dalayap a kayo),  iti Sueko, a nagtubtubo idiay pagnanaedan ti pamiliana. Daytoy a nagan ket naipaletra nga adda ti æ a ligatura. Idi naipasngay ni Carl, isu ket nanaganan ti Carl Linnæus, iti nagan ti pamilian ti amana. Ti anakna a lalaki ket kankanayon pay a nangiletra nga adda iti æ a ligatura, iti naisusurat iti ima a dikumento ken kadagiti pablaaks. Ti patonimiko ni Carl idin ket mabalin a ti Nilsson, a kas iti Carl Nilsson Linnæus.

Maysa kadagiti atiddog a linia dagiti agtaltalon ken dagiti padi, ni Nils ket maysa a idi nga agdadamo a  botaniko, maysa a Luterano a ministro, ken ti koadhutor iti bassit a purok iti Stenbrohult idiay Småland. Ni Christina ket maysa nga anak a babai idi ti rektor iti Stenbrohult, a ni Samuel Brodersonius. Isu ket dimteng a naganak kadagiti tallo a babai ken maysa alalaki, ni Samuel (a dimteng a nangsaruno ti amana a kas rektor iti Stenbrohult ken nangsurat timanual iti panagtaraken ti alimbubuyog). Ti maysa atawen kalpasan ti pannakaipasngay ni Linnaeus, ti apongna a ni Samuel Brodersonius ket pimmusay, ken ti amana a ni Nils ket isu ti nagbalin a rektor iti Stenbrohult. Ti pamilia ket immalis idiay rektorio manipud idiay balay ti koadhutor.

Uray kadagiti nasapsapa a tawtawenna, ni Linnaeus ket kasla nagayayat para kadagiti mula, a naisangsangayan kadagti sabong. No idi isu ket marurod, isu ket naikikkan iti sabong, a daytoy ket dagus a nagpakalma kaniana. Ni Nils kanayon a nagasasikaso iti hardinna ken kankanayon a nangipakpakiata kadagiti sabong kenni Linnaeus ken inbagbgana dagiti naganda kaniana. Isu idin ni Linnaeus ket naikkan ti lugar a pagpatubuanna ti mulmula.

Ti ama ni Linnaeus ket isu ti nangirugrugi a nangisuro kaniana iti Latin, relihion, ken heograpia idi isu ketu bing pay laeng; ti maysa a panangilaglagip ket nangibagbaga a gapu ti panagus-usar ti pamilia iti Latin kadagiti pannakisinsinnarita, ni Linnaeus ket nakaadal ti Latin sakbay a nakaadal ti Sueko. Idi agtawen ti pito ni Linnaeus, ni Nils ket nangikeddeng a mangabang ti mangisuro kaniana. Ti nagannak kaniana ket pinilida ni Johan Telander, ti anak a lalaki ti maysa a lokal a yeoman. Ni Linnaeus ket saan a nangay-ayat kaniana, nangisursurat iti autobiograpiana a ni Telander ket nasaysayaat idi a a mangpasardeng ti talento ti maysa nga ubing ngem ti mangparang-ay kadagitoy. Kalpasan ti dua a tawen idi rugi ti pannakaisursurona, isu ket naipatulod idiay Akin-baba nga Eskuela ti Gramatika idiay Växjö idi 1717. Ni Linnaeus ket sagpaminsan laeng a nagad-adal, ngem kankanayon a nanapan idiay away tapno agbiruk kadagiti mula. Isu ket nakaabot ti kinaudi a tawenna iti Akin-babba nga Eskuela idi isu ket agtawen ti sangapulo ket lima, nga insursuro idi ti ti daulo ti eskuela, a ni Daniel Lannerus, nga isu ket nagay-ayat idi ti botanika. Ni Lannerus ket nakadlaw ti panagay-ayat ni Linnaeus iti botanika ken nangited kaniana a mangipataray ti hardinna. Isu pay ti nangipaammo kaniana kenni Johan Rothman, ti estado a doktor iti Småland ken ti maysa a manursuro idiay Växjö Gimnasio. Ni Rothman ket maysa pay a botaniko ken nagpalawa ti interesado kenni Linnaeus iti botania ken timmulong kaniana a nagparang-ay ti panagayatna iti medisina. Iti edad a 17, ni Linnaeus ket nagbalin idin a nakaammo kadagiti adda a literatura iti botania. Isu ket nangibagbaga iti warnakanna a ”agbasbasa iti aldaw ken rabii, maikabkabesak ti, Libro dagiti Hierba ni Arvidh Månsson, ti Flora Åboensis ni Tillandz, ti Serta Florea Suecana ni Palmberg, ti  Bromelii Chloros Gothica ken ti Rudbeckii Hortus Upsaliensis..”   Iti kinaudi a tawen idiaygimnasio, ti ama ni Linnaeus ket bimmisita tapno damagenna dagiti propesor no kasano nga agrangrang-ay ti panagad-adalna; iti dismayana, kaaduan kadagiti propesor ket nangibagbaga nga isunto ket saan nga agbalin a maysa nga eskolar. Ni Rothman ket saan a namatmati ti daytoy, a nangisingsingasing a ni Linnaeus ket adda masakbayanna iti medisina. Ti doktor ket nangidaton nga agnaed ni Linnaeus iti pamiliana idiay Växjö ken maisurona iti pisiolohia ken botanika. Ni Nils ket inawatna daytoy a daton.




#Article 92: Marte (110 words)


Ti Marte ket isu ti maikapat a planeta manipud iti Init iti Sistema a Solar. Naipanaganan iti Romano a diosen iti gubat a ni Marte, kanayon a makunkuna daytoy a kas iti Nalabbaga a Planeta  gapu ti kaudo iti oksido a hero iti rabaw na nga agiparang iti daytoy a planeta ti kitana a  nalabbaga. Ti Marte
ket maysa a naindagaan a planeta nga addaan ti naingpis a tangatang, addaan daytoy iti rabaw a langa a kas dagiti panagkatinnag nga abut iti Bulan ken dagiti bulkan, ginget, desierto, ken dagiti yelo a gora ti polar iti Daga.

Adda ti dua a bulan ti Marte a managanan iti Fobos ken Deimos.




#Article 93: Daga (planeta) (619 words)


 

Ti Daga (wenno ti Daga) ket isu ti maikatlo a planeta manipud ti Init, ken ti kapusekan ket maikalima a kadakkelan kadagiti walo a planeta iti  Sistema a Solar. Isu pay ti kadakkelan kadagiti uppat a naindagaan a planeta iti Sistema a Solar. Daytoy ket sagpaminsan pay a makunkuna a ti lubong, ti Asul a Planeta, wenno babaen ti Latin a naganna a, .

Ti Daga ket naporma idi agarup a 4.54 bilion a tawtawen babaen ti panakapartuatna manipud ti solar a nebula, ken ti biag ket rimsua iti rabawna idi kaunegan ti maysa a  bilion a tawtawen. Ti planeta ket pagtaengan dagiti riwriw a sebbangan, a mairaman dagiti tao. Ti biospera ti Daga ket naimudingan a nabalbaliwanna ti tangatang ken dagiti pay abiotiko a kasasaad iti planeta, a nagpakabael daytoy ti panakaiwarwaras dagiti aerobio nga organismo ken dagiti pay panakaporma ti tuon ti osono a daytoy ket, a kumaduaan ti magnetiko a lugar ti Daga, ket mangtiped kadagiti makadangran a solar a radiasion, a mangpalubos ti biag iti daga. Ti maipapan ti bagi a tagikua ti Daga, ken dagiti pay bukodna a heolohiko a pakasaritaan ken panagliklikmut, ket pimmalubos ti panagrang-ay ti biag. Ti planeta ket manamnama a agituloy a makasuporta ti biag para kadagiti sumaruno a  aginggana ti  a tawtawen. 

Ti ukis ti daga ket nabingbingay kadagiti nadumaduma a nasikkil a paset, wenno tektoniko a plato, nga umakar ti rabaw kadagiti panawen iti adu a riwriw a tawtawen. Agarup a 71% iti rabaw ket nasakopan babaen dagiti naapgad a danuma a taaw, nga adda dagiti nabati ket buklen dagiti kontinente ken is-isla a dagitoy amin a maitipon ket adda dagiti adu a danaw ken dagiti nadumaduma a pagtaudan iti danum a mangbukel ti hidrospera. Dagiti ungto ket kaaduan a naabongan kadagiti natanken a yelo (Antartiko a sabanas ti yelo) wenno baybay ti yelo (Artiko a gora ti yelo). Ti uneg ti planeta agnanayon nga aktibo, nga adda ti napuskola tuon iti medio a natangken a manta, maysa alikido a akin ruar a bugas nga agpataud ti magnetiko a lugar, ken maysa a natangken a landok a kaunegan a bugas.

Ti Daga ket makibiang kadagiti sabsabali a banag iti limbang, a naipangpangruna ti Init ken ti Bulan. Iti agdama, ti Daga ket likmutenna ti Init iti tunggal maysa a 366.26 paset ti panawen ken agtayyek iti bukodna a patayyekan, a maipada dagiti 365.26 a solar nga aldaw, wenno maysa a sidereal a tawen. Ti pagtayyekan ti Daga a panagtayyek ket napakbo ti 23.4° nga umadayo manipud ti tindek iti bukodna a panaglikmut a plano, a agpataud daytoy ti panagdumaduam ti tiempo iti rabaw ti planeta iti paset ti panawen iti maysa a tropikal a tawen (365.24 a solar nga al-aldaw). Ti maymaysa laeng a masna a satelite ti Daga, ket ti Bulan, a nangrugi nga agpalpalikmut iti daytoy idi agarup a  tawtawen, a daytoy ket agpataud ti ugot dagiti taaw iti panawen ti Naladaw nga Adu a Panagbomba ket gapuanan ti naimudingan a panagbalbaliw ti enbironmento ti kalatakan a rabaw.

Dagiti mineral a rekurso ti planeta ken dagiti taudan ti biospera ket agparparawad kadagti rekurso nga inususar a panagsuporta ti sangalubongan a populasion ti nagtagitaoan. Dagiti agtaeng ket naigrupoda kadagiti agarup a  200 a nawaya a naturay nga estado (193 mabigbigan ti Nagkaykaysa a Pagpagilian a naturay nga estado), a makibibiang babaen ti diplomasia, panabaniaga, komersia, ken milisia nga aksion. Dagiti kultura ti nagtagitaoan ket nakaparang-ay kadagit nadumaduma a panagkita iti planeta, a mairaman ti personipikasion a kas maysa a kinadios, ti pammati ti maysa a dalumpinas a Daga wenno iti Daga a kas ti sentro iti law-ang, ken ti maysa a moderno a perspektibo ti lubong a kas maysa a napagkaykaysa nga enbironmento a makasapul ti panagayaywan.




#Article 94: Urano (2218 words)


Ti Urano ket isu ti maikapito a planeta manipud iti Init. Isu daytoy ti addaan iti maikatlo a rayos ti planeta ken ti maikapat a kadakkelan a masa ti planeta iti Sistema a Solar. Nainaganan daytoy manipud iti diosen ti Griego iti langit a ni Urano (), ti amam ni Kronus (Saturno) ken apo ni Zeus (Hupiter). Nupay daytoy ket makita iti mata a kas dagiti klasiko a planeta, daytoy ket saan a naibigbigan a kas maysa a planeta dagiti taga-ugama nga agpalpaliiw gapu ta nalidem ken nabuntog a panagliklikmut na. Ni Apo William Herschel ket nagirangaran ti pannakadiskobre na idi Marso 13, 1781, a panakapada ket ti naam-ammuan a pagbeddengan iti Sistema a Solar para iti pinakauna iti moderno a pakasaritaan. Ti Urano ket isu pay ti immuna a planeta a naduktalan babaen ti teleskopio.

Ti Urano ket kapadpadana ti panakabuklan ti Neptuno, ken dagitoy ket aggiddiatda ti kimiko a pakabuklan ngem dagiti daddadakkel a higante nga alingasaw, a Hupiter ken Saturno. Dagiti astronomo ket sagpaminsanda nga inkabkabil iti sabali a kategoria a tinawtawagan a kas dagiti higante a yelo. Ti tangatang ti Urano, bayat a kapadpada iti kangrunaan a pakabuklan ti hidroheno ken helio ti Hupiter ken Saturno , ket aglaon kadagiti ad-adu a yelo a kas ti danum, amoniako ken meano, ken mairaman dagiti tugot dagiti hidrokarbon. Daytoy ti kalamiisan a planetario a tangatang iti Sistema a Solar, nga adda ti kababaan a temperatura ti 49 K (−224 °C). Adda daytoy ti narikut a, nagtutuon nga ule a patakder, a naipanunotan a ti danum ti pakabuklan dagiti nababbaba nga ulep, ken ti metano ti naipanunotan a mangbukel ti ngato a tuon dagiti ulep. Iti panagiddiat, ti uneg ti Urano ket kangrunaan a buklen dagiti yelo ken bato.

Kasla dagiti sabali a higante a planeta, ti Urano ket adda ti maysa a singsing a sistema, ti maysa a magnetoesperio, ken dagiti nadumaduma a bulan. Ti Urano a sistema ket adda ti naisangsangayan a panakaaramid kadagiti planeta gapu ta ti aksis a panagtayyek ket nagbatuag a nakairig, a gangani iti dalumpinas ti panagtayyekna ti Init. Isu ngarud a dagiti amianan ken abagatan nga ungtona ket naisanglad diay pakakitaan ti ekuador kadagiti kaaduan a planeta. Idi 1986, dagiti ladawan manipud iti Voyager 2 ket nangipakita ti Urano a kas awan ti langana a planeta iti makitkita a lawag nga awan dagiti banda ti ulep wenno dagiti bagio a nakaitaripnongan dagiti sabali a higante. Dagiti naindagaan nga agpalpaliiw ket nakakitada kadagiti senial ti tiempo a panagbalbaliw ken umadadu nga aktibidad ti tiempo kadagiti napalabas a tawen iti panagasideg ti Urano ti bukodna nga ekuinosio. Ti kapardas ti angin idiay Urano ket makaabot ti 250 a metro tunggal maysa a segundo (900 km/h, 560 mph).

Ti Urano ket kaaduan a napalpaliiw idin sakbay a naduktalan a kas maysa a planeta, ngem sapasap daytoy napagkamalian a kas maysa a bituen. Ti kasapaan a nairehistro a panakakita ket idi 1690 idi ni John Flamsteed napaliiwna ti planeta ti innem a beses, a nangikatologo daytoy a kas ti 34 Tauri. Ti Pranses nga astronomo a ni  Pierre Lemonnier ket napaliiwna ti Urano iti sangapulo ket dua a beses idi nagbaetan ti 1750 ken 1769, a mairaman kadagiti nagsasaruno a rabii.

Ni William Herschel ket pinaliiwna ti planeta idi Marso 13, 1781 bayat nga isu ket adda idiay hardin ti balayna idiay 19 New King Street idiay ili ti Bath, Somerset, Inglatera (a tattan ket ti Herschel a Museo iti Astronomia), ngem immuna nga inreportana daytoy (on Abril 26, 1781) a kas maysa a bandus. Ni Herschel ket nagaramid kadagiti serye ti panagpalpaliiw iti paralahe dagiti saan nga agkukuti a bituen, a nagus-usar ti bukodna a naidaremdem a teleskopio.

Isu ket nangirehistro ti wanakanna Idiay pagkapat nga asideg ti ζ Tauri … a ti [a] Nebulusa a bituen wennobandus ngata. Idi Marso 17, nga isu ket nagisurat ti, Nagbirukak para iti Bandus wenno Nebulusa ket nabirukak a daytoy ket maysa a Bandus, gapu ta daytoy ket nagbalbaliw ti lugarna. Idi inpresentana ti dinuktalanna idiay Naarian a Kagimongan, isu ket nagtultuloy a nangikeddeng nga isu ket nakabiruk ti maysa a bandus bayat a pudno a nangipadpada daytoy ti maysa a planeta:

Ni Herschel pinakaammoanna ti Naarian nga Astronomo, a ni Nevil Maskelyne, tinainduktalanna ken nakaawat ti nakaalalilaw a sungbat manipud kaniana idi Abril 23: Diak ti panagtawagko daytoy. Daytoy ket kasla maysa a sapasap a planeta nga aggungunay ti maysa a pagtayyekan nga a gangani a sirkulo a kalas ti init ket maysa a Bandus nga aggungunay ti eksentriko nga elipsis. Saanak pay a nakakita ti maysa a koma wenno ipusna.

Bayat a ni Herschel ket nagtultuloy a naganannad a nagpalpalawag tibaro a banagna a kas maysa a bandus, dagiti sabali nga astronomo ket nangrugrugidan a nagipagpagarup a daytoy ket saan a bandus. T Ruso nga astronomo a ni Anders Johan Lexell ket isu idi ti immuna a nagkarkulo ti panagtayyek ti baro a banag ken ti gangani a sirkulo a panagtayyekna ket nagiturong kaniana a nangipatingga a daytoy ket maysa a planeta ken saan a bandus. Ti Berlin nga astronomo a ni Johann Elert Bode ket nagipalawag ti dinuktalan ni Herschel a kas ti maysa nga aggungunay a bituen a mabalin a maipanunotan a kellaat a di am-ammo a kasla planeta a banag nga agpalpalikmut ti las-ud iti Saturno. Ni Bode ket nangipatingga a ti gangani a sirkulo a panagtayyekna ket maysa a planeta ken saan a bandus.

Daytoy a banag sapasapen a nawawat a kas maysa a planeta. Babaen idi 1783, ni Herschel ket bukod a nangawat ti daytoy a kinapudno kenni Joseph Banks ti presidente ti Naarian a Kagimongan: Baabaen dagiti panagpalpaliiw dagiti nalatak nga astronomo idiay Europa maipakita a ti baro a bituen, nga addaak ti dayaw a nangitudo kaniada idi Marso 1781, ket maysa a Primario a Planeta ti bukodtayo a Sistema a Solar. Iti pammadayaw kadagiti nagun-odna, ni Ari George III ket nangited kenni Herschel ti tinawen a tangdan a £200 iti kondison nga isu ket ket umalis idiay Windsor tapno ti Naarian a Pamilia ket maikkanda ti gundaway a mangusar ti teleskopiona.

Ni Maskelyne ket nagsalusod kenni Herschel a mangited ti astronomiko a lubong ti parabor nga ikkan ti nagan ti planetam, nga isu daytoy ket kabukbukodam, ken dakami ket makapabaklanyan iti annong para iti panakaduktal daytoy. Iti panagisungbat ti kiddaw ni Maskelyne, ni Herschel ket nangikeddeng a mangnagan ti banag ti Georgium Sidus (Bituen ni Georger), wenno ti Georgiano a Planeta a pammadayaw ti baro a patronna,a ni Ari George III. Isu ket nangipalpalawag ti daytoy a keddeng iti maysa a surat para kenni Joseph Banks:

Ti insingasing ni Herschel a nagan ket saan anadayeg iti ruar ti Britania, ken dagiti sabsabali a nagnagan ket naisingsingasing idin. Ti astronomo a ni Jérôme Lalande ket nangisingasing a managana ti palaneta iti Herschel a kas pammadayaw ti nakaduktal ti daytoy. Ti Sueko nga astronomo a ni Erik Prosperin ket nangisingasing ti nagan a Neptuno a daytoy ket sinuportaran babaen dagiti astronomo a nagayat ti kapanunotan tapno maipalagip kadagiti panagbaligi ti plota ti Naarian a Marina ti Britania iti panawen ti Rebolusionario a Gubat ti Amerikano babaen ti panagtawag ti baro a planeta iti Neptuno George III wenno Neptuno Gran Britani. Ni Bode ket pinilina ti Urano, ti nai-Latin a bersion ti Griego a dios ti langit, a ni Ouranos. Ni Bode ket nangisuppiat a kas ni Saturno ket ama idi ni Hupiter, ti baro a planeta ket nasken a managanan kalpasan ti ama ni Saturno. Idi 1789, ti kumaduaan ni Bode iti Naarian nga Akademia a ni Martin Klaproth ket nanginagan ti baro a a naduktalaan nga elemento ti uranio para iti panagsuporta ti panagpili ni Bode. Ti dimtengan daytoy, ti singasing ni Bode ket nagbalbalin anawatiwat a naus-usar, ken nagbalin a sapasap daytoy idi 1850 idi ti Opisina ti Nautiko nga Almanak, ti naudi a nabatbati, ket nangisukat ti panagus-usar ti Georgium Sidus iti Urano.

Ti Urano ket isu-isu ti planeta a ti naganna ket naala manipud iti Griego a mitolohia ngem ti Romano a mitolohia: ti Griego a Οὐρανός ket simmangpet iti Ingles babaen ti Latin nga Ūranus. Ti panaginagan ti Urano ket Uraniano. Daytoy ket adda ti dua nga astronomiko a simbolo. Ti immuna a naisingasing, ♅, ket insingasing idi babaen ni Lalande idi 1784. Iti maysa a surat para kenni Herschel, ni Lalande ket nangilawlawag a kas ti un globe surmonté par la première lettre de votre nom (ti maysa a globo a napatoktokan babaen ti umuna a letra ti apelyidom). Ti naudi a naisingasing, ⛢, ket maysa asabali a kita dagiti simbolo para iti Marte ken ti Init gapu ta ti Urano ket isu ti Langit idi iti Griego a mitolohia, a naipanpanunotan nga inturayan babaen dagiti nagtitipon a bileg ti Init ken Marte. Kadagiti pagsasao nga Insik, Hapon, Koreano, ken Bietnamis, thi nagan ti planeta ket literal a naipatarus a kas ti langit ari bituen (天王星).

Ti Urano ket maminsan nga aglikmut iti Init iti tunggal maysa nga 84 a tawtawen ti Daga. Ti natimbengan a kaadayuna manipud iti Init ket agarup a 3 a bilion km (agarup a 20 AU). Ti karaniag ti lawag ti init idiay Urano ket agarup a 1/400 iti Daga. Dagiti pagliklikmutanna nga elemento ket immuna a nakarkulo idi 1783 babaen ni Pierre-Simon Laplace. Iti panakasakbayan ti panawen, dagiti madi a naggiddiatan ket nangrugi a naiparparang ti nagbaetan ti naipadto ken dagiti naipalpaliiw a pagliklikmutan, ken idi 1841, ni John Couch Adams ket immuna a nangisingasing a dagiti pagiddiatan ket mabalin a gapu ti grabitasional a panagginnuyod dagiti saan a makitkita a planeta. Idi 1845, ni Urbain Le Verrier ket nangrugrugi kadagiti nawaya a panagsuksukisokna kadagiti pagliklikmutan ti Urano. Idi Septiembre 23, 1846, ni Johann Gottfried Galle ket nakaduktal ti baro a planeta, ket ninaganan daytoy ti Neptuno, iti gangani nga asideg ti naipadto a puesto babaen ni Le Verrier.

Ti panagpuspusipos a paset ti panawen ti uneg ti Urano ket 17 nga oras, 14 minutos, nga agpakanawan (retrogrado). A kas dagiti amina a higante a planeta, ti akinngato a tangatangna ket makasanay kadagit napigsa nga angin iti turong ti panagliklikmutan. Kadagiti adda a latitud, a kas ti agarup a dua a pagkatlo a kaadayo manipud iti ekuador aginggana ti abagatan nga ungto, dagiti makitkita a langa ti tangatang ket naparpardasda nga aggungunay, a makaararamid daytoy ti napno a panagtaytayyek iti basbassit ngem 14 nga oras.

Ti Urano ket adda ti pakbu a pagtayyekan ti 97.77 a degrado, isu a ti pagliklikmutanna a ket agarup a paralelo ti dalumpinas ti Sistema a Solar. Daytoy ket mangited kadagiti kompleto a panagbalbaliw ti tiempona a saan a maar-aramid dagiti sabali a nangruna a planeta. Dagiti sabali a planeta ket mabalin a isirmata nga agtayyek a kas ti napakbu nga agtaytayyek a tarampo iti dalumpinas ti Sistema a Solar, bayat a ti Uyano ket agtaytayyek a kas ti napakbu nga agtultulid a bola. Iti asideg ti panawen dagiti Uraniano a solstisio, ti maysa nga ungto ket kankanayon a sanguenna ti Init bayat a dagiti sabali nga ungto liklikudanda. Adda laeng ti akikid a gisla ti lawlaw ti ekuador ti makasanay ti maysa a napardas a siklo ti rabii ken aldaw, ngem no ti Init ket nababa unay iti horisonte a kasla ti polar a rehion ti Daga. Iti sabali a bangir a pagtayyekan ti Urano ti puesto dagiti ungto a panakaisangona ti Init ket baliktad. Ti tunggal maysa nga ungto ket makaala iti agarup a 42 a tawtawen ti agtultuloy a lawag ti init, a sarunuen babaen ti 42 a tawtawen ti kinasipnget. Iti asideg ti pamnawen dagiti ekuinosio, ti Init ket sanguenna ti ekuador ti Urano a mangited ti maysa a paset ti panawen dagiti siklo ti aldaw-rabii a kapadpada a makitkita kadagiti sabsabali a planeta. Ti Urano ket naabotanna ti kinaudi nga ekuinosio idi Disiembre 7, 2007.

Ti maysa apagbanagan ti pagtayyekan apuesto ket, iti katimbengan ti las-ud ti tawen, dagiti polar a rehion ti Urano ket makagun-od ti ad-adu nga enerhia manipud iti Init ngem dagiti rehionna ti ekuador. Uray kasta, ti Urano ket napudpudot idiay ekuadorna ngem dagiti ungtona. Ti panggep a mekanismo a gapuanan daytoy ket di ammo. Ti rason ti naisangsangayan a pakbu a pagtayyekan ti Urano ket saan pay unay a naamammoan, ngem ti kadawyan a panagipagarup ket iti las-ud ti pannakaporma ti Sistema a Solar, ti maysa a kapada a kadakkel ti Daga a protoplaneta ket dinungparna ti Urano, a naggappuan ti nadadael a pannakpuestona. Ti abagatn nga ungto ti Urano ket gangani a dagus a naiturong idi iti Init idi las-ud ti panawen ti ilalabas a panagtayab tiVoyager 2 idi 1986. Ti pannakanagan ti daytoy nga ungto a kas ti abagatan ket agus-usar ti panakaipalpalawag nga inkeddeng ti Internasional a Kappon ti Astronomiko, a nainaganan a ti amianan nga ungto ti maysa a planeta wenno satelite ket nasken a ti ungto nga agturturong ti ngato ti saan nga agbalbaliw a dalumpinas ti Sistema a Solar, uray no ania man ti pagturturungan a panagtaytayyek ti planeta Ti sabali pay a taripnong ket sagpaminsan a naus-usa, a ti amianan  ken abagatn nga ungto ti maysa a bagi ket naipalpalawagan iti alagaden ti kanawan nga ima a mainaig ti turong ti pagliklikmutan. Iti termino ti daytoy kinaudi a sistema ti nagsasabtan ti amianan nga ungto ti Urano ti adda ti lawag ti init idi 1986.




#Article 95: Pluto (170 words)


Ti Pluto, pormal a panakaidasig 134340 Pluto, ket isu ti maikadua a kadakkelan a naamammoan nga ansisit a planeta iti Sistema Solar (kalpasan ti Eris) ken ti maika sangapulo a kadakkelan a bagi a napalpaliiw a dagus a napakaliklikmutan ti Init. Kasisigud a naidadasig a kas ti makaasiam a planeta manipud ti Init, ti Pluto ket naidasig idi a kas maysa nga ansisit a planeta ken plutoid gapu ti panakaiduktalan a daytoy ket maysa kadagiti dakkel a bagbagi iti uneg ti Kuiper a barikes.

Kasla kadagiti kamkameng iti Kuiper a barikes, ti Pluto ket kangrunaan a nabuklan kadagiti bato ken yelo ken daytoy ket minaig a bassit laeng: agarup a maysa a pagkamnem ti masa iti Bulan ti Daga ken maysa a pagkatlo iti tomona. Addaan daytoy ti eksentriko ken napalikig unay a pagliklikmutan iti 30 aginggana ti 49 AU (4.4–7.4 bilion km) manipud ti Init. Daytoy ket ipanna ti Pluto ti sagpaminsan nga umasideg iti Init ngem ti Neptuno. Manipud idi 2011, daytoy ket 32.1 AU manipud ti Init.




#Article 96: Merkurio (173 words)


Ti Merkurio ket isu ti kaasitgan a planeta iti Init ken isu ti maikadua a kabassitan a planeta iti Sistema a Solar. Manipud −0.4 aginggana ti 5.5 ti nalawag a kadakkel a sakupenna ti kadakkelan nga anggulo a panagsinana iti Init ket 28.3° laeng. Kastoy ngarud a makita laeng ti Merkurio no agagaw ti sipnget ken lawag ti malem. Aginggana itatta ket awan pay unay maammoan a maipanggep ti Merkurio gapu namnaminsan laeng nga binisita ti lugan iti law-ang. Inasidegan ti Mariner 10 (Estados Unidos) manipud idi 1974 aginggana iti 1975 ket 40–45% ti rabaw diay planeta ti minapana.

Pareho ti Merkurio ken ti Bulan ti itsura a napeltakan ti adu nga ababut. Awan ti masna a satelitena wenno tangatang ngem adda dakkel a deposito ti landok idiay tennga ti uneg ti lubong. Daytoy ti paggapuan iti kampo a magnetiko a kas maysa porsiento a kapigsa ti Daga. 

Ti kapudot ti rabaw ti Merkurio ket manipud 90-700 K (200-800 Fahrenheit/183-426 Celsius). Impanagan dagiti Romano ti daytoy nga planeta iti diosda a ni Merkurio.




#Article 97: Schindler's List (106 words)


Ti Schindler's List () ket maysa a pelikula a nairuar idi 1993 a naibatay iti libro a Schindler's Ark ni Thomas Keneally. Ti pelikula, nga inadaw ni Steven Zaillian ken inturong ni Steven Spielberg, ket maipapan iti pakasaritaan ni Oskar Schindler, maysa a negosiante nga Aleman a nangigapu iti pannakaisalakan ti biag ti nasurok a sangaribu a Polako a Hudio idi panawen ti Holokausto. Ti titulo ket dumakdakamat iti maysa a listaan ti nagnagan ti 1,200 a Hudio nga inarkila ni Schindler nga agtrabaho iti paktoriana ket gapu itoy saanda a naipan kadagiti kampo ti konsentrasion dagiti Nazi nga Aleman a nakapapatayan ti riniwriw a Hudio. 




#Article 98: Dagiti Monologo ti Uki (134 words)


Ti Dagiti Monologo ti Uki (English: The Vagina Monologues) ket maysa nga adu-a-parang ken pagteng a drama a sinurat ni Eve Ensler. Immuna a naiparang idi 1996 ket nangabak iti Pammadayaw nga Obie. Ni Ensler a mismo ti orihinal a nagparang iti drama, inakemna dagiti nadumaduma a babbai nga agbibiag a mangibagbaga (kadagiti agbuybuya) iti kapadasan ken kapanunotanda maipapan iti bukodda nga uki.

Ti Dagiti Monologo ti Uki ket buklen ti agduduma a bilang dagiti monologo a basbasaen ti agduduma a bilang ti babbai. Kada monologo ket mainaig iti uki, maipapan man iti panagyot, ayat, pannakarames, pannakadangran, panagsalsal, panagimas, wenno ti gagangay a pisikal nga aspeto ti bagi ti babai. Ti naynay a tema iti obra ket ti uki kas gamigam ti panangpabileg iti kinababai, ken ti ultimo a pannakaibagi ti kinababai ken kinaindibidualidad.




#Article 99: Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas (174 words)


Ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas (Kapulungan ng mga Kinatawan iti Tagalog, ket isu ti akimbaba a benneg ti Kongreso ti Filipinas  (ti Senado ti akin-ngato a benneg). Dagiti kameng ti Kamara ket maawagan iti kongresista wenno deputado (kinatawan iti Tagalog) ket ti tituloda ket Representante wenno Pannakabagi. Dagiti kongresista ket mabutosan para iti tallo-a-tawen a termino ti panagtakem, ken mabalin a mabutusan manen dagitoy agingga iti maximum a tallo a termino. Ti maysa a kongresista ket mabalin a maysa a pannakabagi ti distrito a mangibagi iti maysa a partikular a heograpikal a deppaar, wenno kas maysa a pannakabagi a sektorial a mangibagi iti maysa a sektor minoridad ti kagimongan.

Ti opisial a kuartel wenno opisina ti Kamara dagiti Pannakabagi ket iti Batasang Pambansa a masarakan iti Constitution Hill iti Siudad ti Quezon iti Metropolitano a Manila.

Adda dua kita ti pannakabagi ti kamara: pannakabagi manipud kadagiti kongresional a distrito ken dagiti sektorial a pannakabagi.

Pakammo: Adda dagiti naturay a siudad a naigrupo kadagiti probinsia para iti panggep iti pannakabagi iti Kamara dagiti Pannakabagi.




#Article 100: Politika (234 words)


Ti Politika (manipud ti Griego πολιτικός, politikos iti, para iti, wenno maipanggep kadagiti umili) ket maysa a proseso babaen dagiti grupo ti tattao ti panagaramid ti pangngeddeng para kadagiti grupo. Uray no sapasap a maidakdakamat wenno mainanaig kadagiti gobierno ti politika ken mapalpaliiw met iti amin a panagnanaig dagiti gunglo ti tattao a pakairamanan ti korporasion, akademia, ken dagiti relihioso a paset ti kagimongan.  Daytoy ket nabuklan iti sosial a pannakibiang a mairaman ti turay wenno bileg ken agiturturong para iti regulasion iti publiko a pannakibiang iti kaunegan ti politikal a paset, ken dagiti pamay-an ken pamuspusan a maus-usar a pagannurotan ken panangidangep ti annuroten.

Ti balikas a politika ket nagtaud iti Griego a balikas a Πολιτικά (politika), a naimodelo ti dagiti pannakibiang iti siudad ni Aristotle, ti nagan ti librona iti panagturay ken dagiti gobierno, a naipatarus iti Ingles idi maika-15 a siglo a kas naisurat ti Latin a Polettiques. Daytoy ket nagbalin  a politika iti Tengnga nga Ingles s. 1520. Ti sao a  politik ket immuna a napasingkedan iti Ingles idi 1430 ken naggapu daytoy manipud ti Tengnga a Pranses a  politique, a nagtaud iti Latin a politicus, nga isu daytoy a pannakaisurat ti Latin iti Griego a  πολιτικός (politikos), a kayatna a sawen ket iti, para iti, wenno maipanggep kadagiti umili, sibil, sibiko, tagikua ti estado, a manipud iti πολίτης (polites), umili ken dayta ket manipud ti that πόλις (polis), siudad.




#Article 101: Romblon (103 words)


Ti Romblon ket maysa nga isla a probinsia ti Filipinas a masarakan iti rehion ti MIMAROPA iti Luzon. Ti kapitoliona ket ti ili a managan met laeng iti Romblon. Buklen ti Romblon ti adu a purpuro iti Baybay Sibuyan. Masarakan Marinduque ken Quezon iti abagatan, ti Mindoro iti daya, ti Aklan iti amianan, ken ti Masbate iti laud. Dagiti tallo a kadadakkelan a puro ket ti Isla ti Romblon, Isla ti Tablas, ken Isla ti Sibuyan.

Ti Romblon ti kangrunaan a paggapgapuan ti nangato a kalidadna a marmol, a pumadpad iti kalidad dagiti marmol ti Italia.

Addaan ti Romblon iti 17 nga ili.




#Article 102: GUMIL Filipinas (114 words)


Ti GUMIL Filipinas (Gunglo dagiti Mannurat nga Ilokano iti Filipinas) ket ti maysa a kaaktibuan a grupo wenno gunglo dagiti rehional a mannurat iti Filipinas. Addaan iti ginasut a kameng a mamannurat manipud kadagiti sanga wenno kapitulo ti GUMIL kadagiti probinsia ken ili iti pagilian, kasta met kadagiti kapitulo iti ballasiw-taaw iti Estados Unidos ken Gresia.

Presidente: Dionisio S. Bulong
Vice Presidente: Vilmer Viloria
Secretario-Heneral: Djuna R. Alcantara
Manarawidwid iti Negosio: Ben Pacris
Tesorero: Daniel L. Nesperos
Auditor: Herminio Calica
Public Relations Officer: Eliseo B. Contillo

Junta dagiti Mangiturturong:

Iti ballasiw-taaw

Ti Balikas ti ofisial a pagiwarnak ti GUMIL Filipinas, a maipabpablaak mamimpat iti makatawen. Sumagmamano a ruar ti Balikas ti masarakan iti  daytoy.




#Article 103: Gresia (114 words)


Ti Gresia (iti Griego: Ελλάδα, daan a forma: Ελλάς, Hellas), nga opisial a maawagan iti Helenika a Republika (Griego: Ελληνική Δημοκρατία, Ellinikí Dimokratía), ket maysa a pagilian iti umabagatan nga Europa iti murdong ti Peninsula ti Balkan. Kabeddengna dagiti pagilian ti Bulgaria, ti Republika ti Amianan a Macedonia, ken Albania iti amianan, ken ti Turkia iti daya. Adda met iti daya ti Gresia ti Baybay Egeo, ken ti Baybay Honiko ken Baybay Mediteraneo iti laud ken abagatan. Maibilbilang kas indayon ti Lumaud a sibilisasion ken ti nakaipasngayan ti demokrasia, ti Gresia ket addaan iti atiddog ken nabaknang a pakasaritaan ket ti kulturana ket nangimpluensia iti Europa, Amianan nga Aprika, ken ti Tengnga a Daya.




#Article 104: Yot (225 words)


Ti yot (panagyot) wenno iyot wenno panaginnala, panagkanaig, panaginnayat (English: copulation, sexual intercourse; Tagalog: kantot, pagtatalik) ket ti panagtipon wenno panagnaig dagiti akinruar a sexual a mabagbagi ti dua nga organismo nga ay-ayup para iti panagpaadu a sexual ken para iti akin-uneg a fertilisasion (ti pannakapataba ti itlog iti uneg dagiti organismo. Dagiti dua nga organismo ket mabalin nga agduma a sex wenno maysa a hermaphroditico a kas koma iti bisukol).

Maysa a pagarigan ti ay-ayup a makapagpaadu babaen ti internal a fertilisasion ket dagiti insekto. Ti babai nga insekto a makiinnala ket awatenna ti kapsit manipud iti kimmot ti lalaki nga insekto.

Adu met nga ay-ayup ti agpaadu babaen ti akinruar a fertilisasion, kas kadagiti nababa a vertebrate (kas iti paltat) ken kaaduan nga amphibian. Dagiti akintengnga a vertebrate (dagiti lames) a sabsabali ngem iti paltat, dagiti reptilia ken kaaduan a bilbillit, ket agpaaduda babaen ti akinruar a fertilisasion babaen ti panagyot a cloacal. Saan a kas kadagiti nangatngato a vertebrate nga agsipol babaen ti uki.

Iti tao ken dagiti kanaigna a hominid, ad-adda a maipakat ti termino a yot wenno panagyot wenno coitus. Idinto nga ad-adda a maaramat dagiti termino a sipol wenno panagsipol wenno panagdakay no kadagiti ayup. Iti nalawlawa a kontexto, ti termino a sexual a panaginnala wenno panagkanaig ket mabalin a dumakamat wenno maipapan iti nadumaduma nga aramid a sexual.




#Article 105: DVD (136 words)


Iti damdamona, ti pangyababaan a DVD ket Digital Video Disc (Dihital a disk ti video) iti Ingles, gapu ta ti immuna a linaon dagiti disk ket video. Ngem intono kua, software, file, ladawan ken dadduma pay ti nababbael a linaon; pinanagananda iti Digital Versatile Disc (Dihital a disk ti addu nga aramat). Iti agdama, DVD lattan; awanen ti kaipapanan dagitoy tallo a letra, ngem daydaytoy a kita ti disk.  

Ti DVD ket pormato ti pamay-an ti pannakaidulin iti disk nga optikal a makapagidulin iti datos, pati pelikula ti nangatngato a kita ti video ken audio. Uma-arrngi ti DVD ken ti CD ta pareho ti pisikal a pakarukudanda, ngem nayencode ti DVD babaen ti sabali a pormato ken iti nangatngato a puskol para iti datos.
Ti ofisial a panangdutok ti DVD ket tinartaripato ti gunglo a .




#Article 106: Gloria Macapagal Arroyo (457 words)


Ni Gloria Macapagal Arroyo , ti maika-14 a Presidente ti Filipinas ket agdama nga Kongresista iti maikadua a distrito ti Tarlac. Isu ti maikadua a babai a presidente ti Filipinas (kaunaan ni Corazon Cojuangco Aquino) ken ti umuna a babai a nag-bise presidente (idi 1998). Anak ni sigud a Presidente Diosdado Macapagal.

Nagbalin a presdiente ni Arroyo idi 2001 gapu iti Maikadua a Rebolusion ti EDSA a nakapatapuakan ni Presidente Joseph Estrada iti poder ken takem gapu kadagiti pammabasol iti korupsion iti gobiernona. Iti eleksion idi 2004, nangabak ni Arroyo kas presidente (inabakna ni aktor a Fernando Poe, Jr. a kapigsaan a kinabalubalna) iti baet ti adu a sayangguseng maipapan iti maatap a panagsuitik iti botos, kangrunaan ditoyen ti naibutaktak a Hello, Garci tapes a maipagarup a patangan iti panagsuitik da Arroyo ken dadduma pay a politiko ken personalidad ken ni sigud a komisioner ti Komision iti Eleksion (COMELEC) Virgilio Garcillano. 

Idi 2005, napili ni Arroyo kas maikapat a kabibilegan a babai iti sangalubongan iti magasin a  Forbes.

Idi Pebrero 24, 2006, inyetnagna iti pagilian ti maysa nga kasasaad nga emerhensia kas sungbat iti naiwaragawag a napaay a panangrabsut iti turay (kudeta) ti maipagarup a nagkukumplot a sumagmamano nga opisial ken kamkameng a soldado ti Siiigam a Buyot ti Filipinas ken sumagmamano a kameng ti politikal a suppiatan ken dagiti maatap a Komunista.

Nagadal ni Gloria iti elementaria ken nangato nga eskuela idiay Kumbento ti Asumsion (Assumption Convent). Kalpasan ti nangato nga eskuela, napan isuna idiay Washington, D.C., Estados Unidos a nagadal isuna idiay Pagadalan iti Ganganaet a Serbisio ti Edmund A. Walsh iti Unibersidad ti Georgetown. Nagbalin a kaklase idiay ni Bill Clinton, a nagbalin a presidente ti Amerika. Ni Gloria ket kankanayon a maysa kadagiti kalalaingan iti klaseda a nangted kaniana ti estado a dean's lister. Nagsubli isuna idiay Filipinas idi 1968 ken nagbasa iti kurso nga Ekonomika idiay Kolehiyo ti Asunsion (Assumption College). Idi 1978, nakaala isuna iti Master's Degree ti kurso nga Ekonomika idiay Unibersidad ti Ateneo ti Manila. Idi 1985 nalpasna ti Grado ti Doktor iti ekonomika idiay Unibersidad ti Filipinas.

Isuna ket nagsuro iti kurso nga Ekonomiko idiay Kolehio ti Asunsion ken iti Unibersidad ti Ateneo iti Manila. Nagbalin met laeng isuna a Nangipangulo iti Departamento iti Ekonomiko kadagidiay naibaga nga eskuelaan. Idi 1987, inaramid ni Presidente Corazon Aquino a Katakunaynay a Sekretario iti Departamento iti Pagkalakal ken Industria. Pinangatoda iti ranggona ken nagbalin nga Undersekretario malpas iti dua a tawen.

Idi 1992, sumrek isuna iti lubong iti politika ken timmaray nga senador. Maikasangapulo ket tallo isuna iti kaaduan iti butos a nangted kaniana iti panagturay a tallo nga tawen. Idi 1995 timmaray man a Senador isuna ken nagbalin a Senador iti maikadua a panagturay ken isuna iti kaaduan iti butos. 




#Article 107: Baybay Filipinas (794 words)


Ti Baybay Filipinas ket pingir a baybay iti daya ken amianan ti Filipinas a sumakop ti aganay a rabaw a kalawa iti 2 a riwriw mi² (5 a riwriw km²) iti akinlaud a paset ti Amianan a Taaw Pasipiko. Daytoy ket nabeddengan babaen ti purpuro ti Filipinas (Luzon, Samar, Leyte ken Mindanao) iti abagatan a laud; Palau, Yap, ken Ulithi (iti Carolinas) iti abagatan a daya; ti Marianas, a mairaman ti Guam, Saipan, ken Tinian, iti daya; ti Bonin ken Iwo Jima iti amianan a daya; dagiti isla ti Hapon ti Honshu, Shikoku, ken Kyūshū iti amianan; ti Is-isla ti Ryukyu iti amianan a laud; ken Taiwan iti laud.

Ti baybay ket addaan iti narikut ken naindumadumaan a reliba ti sirok ti baybay. Ti sirokna ket naporma iti estruktural a labneng babaen dagiti serye ti heolohiko a pakababasan ken dagiti sona ti pannakabungtol. Dagiti arko ti isla, dagiti pantok iti rabaw ti taaw gapu ti aktibidad ti plaka tektoniko iti lugar, ket kulongenna ti Baybay Filipinas iti amianan, daya ken abagatan. Dagiti kas pagarigan ket ti purpuro ti Filipinas, Is-isla ti Ryukyu, ken ti Marianas. Ti sabali pay a prominente a langa ti Baybay Filipinas ket ti kaadda dagiti adalem a trinsera ti baybay, ti Trinsera ti Filipinas ken ti Trinsera ti Mariana, ken aglaon dagitoy ti kaadaleman a punto iti planeta.

Ti Baybay Filipinas ket bineddengan babaen ti Filipinas ken Taiwan iti laud, ti Hapon iti amianan, ti Marianas iti daya ken ti Palau iti abagatan. Dagiti kaaripingna a baybay ket mairaman ti Baybay Celebes nga insinsina daytoy babaen ti Mindanao ken dagiti babassit nga isla iti abagatan, ti Baybay Abagatan Tsina nga insinsina babaen ti Filipinas, ken Baybay Daya a Tsina nga insinsina babaen ti Is-isla ti Ryukyu.

Ti Gunglo ti Sangalubongan a Hidrograpiko ket mangipalawag ti Baybay Filipinas a kas ti lugar iti Amianan a Taaw Pasipiko idiay daya nga aplaya ti Is-isla ti Filipinas, a nabeddengan dagiti sumaganad:

Iti Laud. Babaen dagiti Akindaya  patingga ti Purpuro ti Daya nga Indiano, Baybaya Abagatan Tsina ken ti Baybay Daya a Tsina.
Iti Amianan. Babaen ti Abagatan a daya nga aplaya ti Kyushu, dagiti Akin-abagatan ken Akindaya a patingga ti Akin-uneg a Baybay ken ti Abagatan nga aplaya ti Isla ti Honshu.
Iti Daya.
Babaen ti pantok ti Hapon aginggana ti Bonin, Bulkan ken ti Is-isla ti Ladrone (Mariana), amin dagitoy ket mairaman iti Baybay Filipinas.
Iti Abagatan. Babaen ti linia a mangitipon ti Guam, Yap, Pelew (Palau) ken Is-isla ti Halmahera.

Ti Plaka ti Baybay Filipinas ket mangporma ti datar ti Baybay Filipinas. Daytoy ket maipasirok babaen ti Agkutkuti a Barikes ti Filipinas a kaaduan a mangawit ti purpuro ti Filipinas ken ti akindaya a Taiwan. Ti baetan dagitoy dua a plaka ket ti Trinsera ti Filipinas.

Ti Baybay Filipinas ket mangsangaili iti eksotiko nga ekosistema ti marina. Aganay a lima gasut dagiti sebbangan iti natangken ken nalukneng a koral ket adda kadagiti pantar a dandanum ken 20 porsiento ti sangalubongan a naam-ammuan a sebbangan ti batbato ti baybay ket mabirukan kadagiti danum ti Filipinas. Dagiti pawikan, pating, moray nga igat, kurita ken uleg ti baybay ken dagiti dadduma pay a sebbangan ti ikan a kas ti tuna ket kadawyan a makitkita. Iti pay maipatinayon, ti Baybay Filipinas ket agserbi pay a pagbugian a lugar para dagiti igat ti Hapon, tuna ken dadduma pay a sebbangan ti balyena.

Ti immuna nga Europeano a nangdaliasat idi ti Baybay Filipinas ket ni Ferdinand Magellan in 1521, a nnaginagan iti Mar Filipinas idi isu ken dagiti kaduana ket addada idi idiay Is-isla ti Mariana sakbay ti eksplorasion ti Filipinas. Kalpasanna daytoy ket naduktalan babaen ti dagiti Kastila nga ekplorador manipud idi 1522 aginggana idi 1565 ken daytoy ket lugar idi ti nalatak a dalan ti galeon a panagtagilako.

Idi baetan ti 19 ken 20, 1944, ti Gubat ti Baybay Filipinas, ket dakkel idi ken mangikeddeng a gubat ti marina ti Sangalubongan a Gubat II a nagbaetan ti Hapon ken ti Estados Unidos, daytoy ket napasamak idiay akin-daya a Baybay Filipinas, idiay asideg ti Is-isla ti Mariana. Dagiti agawit ti eroplano ti Taihō, Shōkaku, Junyō, Hiyō ken ti Ryuho ken nabombada, natorpedo ken pinalenned dagiti naibatay ti agawit nga eroplano dagiti Amerikano ken nagraut manipud kadagiti dadduma pay a bapor. Daytoy ket lugar pay idi ti “Great Marianas Turkey Shoot” sakbay ti panagrukma dagiti Aliado iti Saipan, Guam ken Tinian idiay Marianas, ti Palau iti abagatan a laud, ken ti Filipinas.

Kalpasan ti pannakaikarkaro ti suppiat ti Is-isla ti Spratly idi 2011, dagiti nadumaduma nga ahensia ti Filipinas ket nangrugrugida nga agus-usar iti neolohismo ti Baybay Laud Filipinas tapno mangibaga ti Baybay Abagatan Tsina. Nupay kasta, ti ngiwat ti PAGASA ket kinunana a ti baybay iti daya ti Filipinas ket agtultuloyto a matawagan ti Baybay Filipinas.




#Article 108: Cebu (145 words)


Ti Cebu ket maysa nga isla a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti Tengnga a Visayas. Ti Siudad ti Cebu ti kapitoliona. Maysa nga atiddog ken akikid nga isla ti Cebu a nayaplag 225 a kilometro manipud amianan agingga iti abagatan ken napalikmutan ti 167 a babassit na purpuro a pakairamanan ti Isla ti Mactan, Bantayan, Daanbantayan, Malapascua, Olango, Purpuro ti Camotes, ken dadduma pay. Adda ti Cebu iti daya ti Isla ti Negros ken iti met laeng dayaenna ket ti Isla ti Leyte sa iti umabagatan-a-daya ket ti probinsia ti Bohol.

Maysa kadagiti karang-ayan a probinsia iti Filipinas ti Cebu. Ti metropolitano a paset ti Siudad ti Cebu (a pakairamanan ti Siudad ti Mandaue ken Siudad ti Lapu-Lapu) ket maikadua iti Metro Manila iti kaadu ti populasion iti intero a pagilian.

Addaan ti Cebu iti 44 nga ili ken 9 a siudad.




#Article 109: Biblia (392 words)


Ti Biblia, manipud iti Griego (τα) a βιβλια, (ta) biblia, (dagiti) libro, plural ti βιβλιον, biblion, libro, nga original a naggapu iti balikas a βιβλος, biblos, a naadaw met manipud iti  βυβλος—byblos, a kayatna a sawen ket papyrus, manipud iti kadaanan a Phoenician a ciudad ti Byblos a naggapgapuan daytoy a material a pagsurat), ket ti klasikal a nagan ti Hebreo a Biblia ti Judaismo wenno ti napagtipon a Daan a Tulag ken Baro a Tulag ti Cristianidad (ti Ti Biblia ngarud ket dumakmadakat iti dua nga agduma a Biblia). 

Iti adu a tattao, ti Biblia kadakuada ket isu met laeng ti mismo a naiparangarang wenno naipalgak a sao wenno balikas ti Dios wenno maysa a mapagtalkan a rekord ti naig iti baeten ti Dios, ti lubong, ken ti sangkataoan.

Ti Hebreo a Biblia (am-ammo pay kas ti Judio a Biblia, wenno תנך, Tanakh iti Hebreo) ket addaan iti 24 a liblibro. Ti Tanakh ket maysa nga acronym para iti tallo a paset ti Hebreo a Biblia: ti Torah, Nevi'im, ken Ketuvim. 

Ti Torah, wenno pannursuro ket am-ammo pay kas dagiti 5 a libro ni Moises (Hebreo: Chumash wenno Griego: Pentateuch a kayatna a sawen ket lima).
 
Dagiti lima a libro ket:

Ti koleksion dagiti libro a maawagan kas Daan a Tulag dagiti kaaduan a Cristiano (a pakairaman dagiti kameng ti Simbaan a Catolico Romano, Dumaya nga Orthodoxia  a Simbaan, ken Oriental nga Orthodoxia a Simbaan) ket saanna laeng nga iraman dagiti 24 a libro ti Hebreo a Tanakh, ngem pati pay sumagmamano a Deuterocanonical (awagan kas Apokripa ti dadduma, nangruna dagiti Protestante) a liblibro a nailebben iti Griego ti Septuagint. 

Bigbigen ti Simbaan Catolico Romano ti 7  a libro kadagiti naagapad a deuterocanonical liblibro: Tobias, Judith, 1 Maccabeos, 2 Maccabeos, Sirib ni Solomon, Sirach (Ecclesiasticus), ken Baruch), kasta met ti sumagmamano a paset ti Ester ken ti Daniel nga awan iti Tanakh.

Dagiti nadumaduma nga Orthodoxia a Simsimbaan ket iramanda ti sumagmamano pay, kas koma iti 3 Maccabeos, Salmo 151, 1 Esdras, Odes, Dagiti Salmo ni Solomon, ken uray pay ti 4 Maccabeos.

Dagiti Protestante ket kaaduanna a dida bigbigen dagitoy a libro kas napaypayso a paset ti Biblia.

Ti Baro a Tulag ket nakatiponan ti 27 a liblibro a ni Jesus ti kangrunaan a madakdakamat, a naisurat iti Griego idi nasapa a Cristiano a panawen.

Mabennebenneg dagitoy a libro kas:




#Article 110: Islam (130 words)


Ti  (Arabiko: الإسلام al- islām) a kayatna a sawen ket ti panagtungpal iti Dios ket maysa a monoteistiko a pammati, maysa kadagiti relihion nga Abrahamiko ken ti maikadua a kadakkelan a relihion iti sangalubongan.

Iti pagsasao nga Arabiko, ti Islam ket balikas a nagtaud iti tallo-a-letra a ramut a sao nga S-L-M, a kayatna a sawen ket agtulnog a sitatalna; sumuko; agtungpal; kappia. Ti Islam ket berbo nga abstrakto daytoy a ramut a sao a ti literal a kaipapananna ket panagtulnog/panagtungpal, a maipapan iti panagtungpal iti Dios.

Dagiti pasurot ti Islam, a maawagan kas Muslim, ket mamatida a ti Dios (wenno Allāh ket imbutaktakna ti dagus a balikasna para iti sangkataoan ken ni Muhammad (circa 570–632) ken dadduma pay a propeta, a pakairamanan ni Adan, Noe, Abraham, Moises, ken Jesus. 




#Article 111: Hinduismo (149 words)


Ti Hinduismo (हिन्दू धर्म; am-ammo pay kas Sanātana Dharma - सनातन धर्म, ken Vaidika-Dharma - वैदिक धर्म) ket maysa a relihioso a tradision iti sangalubongan a naibasar iti Vedas. Ti Hinduismo ket direkta a naggapu iti Vedic nga Indo-Iranian a relihion. Sakupenna ti naruay a tradision a relihioso nga agduduma ti pannakapaliiw ken pannakaipakatda, ken adu nga aggigidiat a seksekta ken pilpilosopia. Adu ken agduduma dagiti didiosen a pagrukrukbaban dagiti mamati. Agduduma met segun iti rehion wenno lugar dagiti pammati, kodigo ken prinsipio. Narigat a masurotanen no nagrugian ti Vediko a relihion, ngem iti panangkarkulo dagiti agsuksukisok, mabalin a nangrugi ti Hinduismo manipud 3102 BCE agingga iti 1300 BCE.

Ti Hinduismo ti maikatlo a kadakkelan a relihion iti lubong. Addaan daytoy iti aganay a 1 bilion a pasurot a 98% kadagitoy a Hindu ket masarakan iti India. Iti pagilian a Nepal, ti ofisial a relihion ti estadoda ket Hinduismo.




#Article 112: Mannurat (174 words)


Ti termino a mannurat ket mabalin a mayawag iti asino man nga agputputar iti naisurat nga obra, ngem kadawyan a ti termino a mannurat ket maidakamat kadagiti agsursurat a managputar/managpartuat wenno kas profesional, wenno kadagiti agsursurat iti adu a wagas wenno forma. Dagiti nalaing a mannurat ket maipakitada ti ammo ken laingda iti panagaramat iti balbalikas tapno maiparangarang dagiti idea ken imahen, iti panagputaran iti fiksion man wenno saan-a-fiksion nga ob-obra. 

Ti maysa a mannurat ket mabalin a makaputar iti adu a wagas, a pakairamanan ti (ngem saan nga agpatingga iti): daniw, prosa, musica. Ket kas mainugot, ti maysa a mannurat ket mabalin a maysa a mannaniw, novelista, compositor, liricista, dramaturgo, mitograper, agiwarwarnak, scriptwriter iti pelicula, kdpy.

Dagiti putar dagiti mannurat ket masansan a paset ti cultural a linaon ti maysa a kagimongan, ket ti maysa a gimong ket mabalin a patgenna dagiti obra dagiti mannuratna kas maysa nga arte--wenno literatura--a kapadpad dagiti arte a visual kas iti pinta, escultura, fotograpia), musica, ken iti arte a maakem (kas iti drama, teatro, opera, musical, kdpy.).




#Article 113: Tallo a Saniata (108 words)


Dagiti Budista ket mabirokan nga agkamang wenno agawid iti masao nga Tallo a Saniata wenno tiratna (triratna iti pagsasao a Sanskrit). 

Ti panagkamang iti Tiratna ket makita ken masurot ti amin nga langa ti Budismo, ket isu ti umuna nga padak para kadagiti tumunos a Budista. Mabalin a maysa daytoy nga seremonia iti templo wenno mabalin met nga ikari a sibabagi, iti kangrunaan ket ti panagpili daytoy nga dalan a makuna nga silaw ti Budhismo (bodhi, kas iti sao nga budhi iti Tagalog). Ti panagkamang ket isu ti panagtalek ken panaglagip nga para kadagiti Budista, ti Saniata ti natalged a dalan ti wayawaya.

Kaaduan daytoy ket ilualo inaldaw.




#Article 114: Suso (200 words)


Ti termino a suso, aam-ammo pay kas Latin a mamma iti anatomia, ket ti akingngato a vetral a rehion ti barukong ti maysa nga ayup partikular dagiti mammalia, a pakairaman ti tao. Kasta met a dagiti suso ket paet ti bagi ti mamali nga ayup nga addaan iti organo nga agpatubbog iti gatas a maaramat a pangpakan kadagiti maladaga.

Ngem uray ti lalaki a tao ket addaan met iti suso a nakayanakan nga addaan met kadagiti kagrunaan a pagtubbogan ti gatas. Ngem nupay addaan ti lalaki dagiti gladula ti mammaria nga agpataud iti gatas, saan a maaramat dagitoy nupay iti sumagmamano a kaso ket adda dagiti lalaki nga agpammukel dagiti susoda, a maawagan iti gynecomastia.

Dagiti suso ket nabungon iti kudil; tunggal suso ket addaan iti mungay a linikmut ti areola. Ti areola ket addaan maris a lumabbaga wenno ngumisit a kayumanggi, awanan buok, ken addaan kadagiti glandula a sebaceous. Dagiti daddadakkel a glandula a mammaria iti uneg ti suso ti pagtaudan ti gatas, addaanda iti sumagmamano a lobule, ket ti tunggal suso ket addaan 10-20 a lactiferous a pagayusan a mangpatubbog iti gatas kadagiti lobule a mangitunda iti mungay a no sadino dagiti pahayusan ket addaan bukodna a paglukatan.




#Article 115: Kuba (601 words)


Ti Kuba, opisial a ti Republika ti Kuba, () ket maysa nga isla a pagilian idiay Karibe. Ti pagilian iti Kuba ket buklenna ti kangrunaan nga isla iti Kuba, ti Isla de la Juventud, ken dagiti nadumaduma a purpuro. Ti Havana ket isu ti kadakkelan a siudad idiay Kubá ken ti kapitolio iti daytoy a pagilian. Ti Santiago de Cuba ket isu ti maikadua a kadakkelan a siudad. Iti amianan ti Kuba ket naisanglad ti Estado Unidos (90 a milia ti kaadayona) ken ti Bahamas, Mehiko ket addaan iti laud, ti Is-isla ti Cayman  ken Hamaika ket adda iti abagatan, ken Haiti ken ti Dominikano a Republika ket adda iti abagatan a daya.

Idi 1492, Christopher Columbus ket simmanglad ken tinuntonna ti isla a tattan ket tagikuaen ti Kubá, para iti Pagarian iti Espania. Ti Kuba ket nagtalinaed a teritorio iti Espania aginggana idi nagpatingga ti Espania–Amerikano a Gubat idi 1898, ekn nakaala ti pormal a panakawayawaya manipud iti Estados Unidos idi 1902. Ti maysa a narukop a demokrasia, a kaaduan nga iturayan dagiti radikal a politika ket rimsua, a pinatangken babaen ti Kubano a batay-linteg iti 1940, ngem daytoy ket napernekan idi 1952 babaen ti dati a presidente a ni Fulgencio Batista, ken naipatakder ti maysa nga autoritario turay, a daytoy ket nagpaadu kadagiti kadaksan, panagpasardeng kadagit politika ken panagpalad kadagiti pagalagadan ti ekomonia. ni Batista ket kanungpalan a naikkat idi Enero 1959 babaen ti Hulio 26 a tignay, ken ti maysa a baro nga administrasion ket naipatakder babaen ni Fidel Castro, a babaen idi 1965 ket nagbalin a ti maysa a partido nga estado babaen ti napaungar a ti Partido Komunista ti Kuba, nga agturturay pay laeng iti tatta nga aldaw.

Ti Kuba ket pagtaengan ti sumurok a 11 a riwriw a tattao ken isu daytoy ti kaaduan ti populasion nga isla a pagilian idiay Karibe, ken isu pay ti kadakkelan babaen ti kalawa ti lugar. Dagiti tattao, kultura, ken dagiti tinawtawid ket nakaala manipud kadagiti nadumaduma a nagtaudan, a kas kadagiti aborihinal a Taíno ken Ciboney a tattao, ti panawen iti Espaniol a kolonialismo, ti pinakayammo iti Aprikano a tagtagabu ken ti kinaasidegna iti Estados unidos.

Ti Kuba ket addaan ti 99.8% a bilang dagiti makabasa ken makasurat, ti nababa a bilang dagiti panakatay ti maladaga ngem dagiti dadduma a naparang-ay a pagilian, ken ti natimbengan a panagnamnama ti biag iti 77.64. Idi 2006, ti Kubá ket isu  laeng ti agmaymaysa a pagilian a nakasabat ti WWF a panagilawlawag iti nasaranay a panagrangrang-ay; nga addaan ti maysa a ekolohikal a tugot iti basbassit ngem 1.8 hektarea tunggal maysa a tao ken maysa a Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaon iti sumurok a 0.8 para iti 2007.

Ti nagan a Kuba ket nagtaud manipud iti pagsasao a Taíno. Ti husto a kaibuksilan ti nagan ket saan a nalawag ngem mabalin maipatarus a kas idiay kaaduan ti nalames a dagaw (cubao), wenno nalatak a lugar (coabana).Dagiti mannurat a namatmati a ni Christopher Columbus ket Portuges et nangibagbaga a ti Cuba ket ninaganan babaen ni Columbus para iti taga-ugma nga ili ti Kuba idiay distrito ti Beja idiay Portugal.

Ti Kuba ket tinataengan idi ti tattao aPatneng nga Amerikano a naamammuan akas dagiti Taíno, a tinawtawagan pay ti Arawak babaen dagiti Espaniol, ken Guanajatabey kenn tattao a Ciboney sakbay ti isasangpet dagiti Espaniol. Ti tinaudan dagitoy a Patneng nga Amerikano ket nagtaudda manipud iti nangruna adaga iti Amianan, Tengnga ken Abagatan nga Amerika kadagiti adu a nasapsapa a siglo . Dagiti patneng a Taíno ket tinawtawaganda ti isla iti Caobana. TDagidi Taíno ket mannalon ken dagidi Ciboney ken mannalon, mangngalap ken agananup-agburburas.




#Article 116: Myanmar (117 words)


Ti Myanmar , opisial a ti Republika ti Kappon ti Myanmar  Pyidaunzu Thanmăda Myăma Nainngandaw, ), ket maysa a pagilian idiay Abagatan nga Asia ken Abagatan a daya nga Asia. Ti Myanmar ket nabeddengan babaen ti India, Banglades, Tsína, Laos ken Tailandia. Pagkatlo ti dagup ti nakapalikmut ti Myanmar a  ket agporma ti aplaya iti igid ti Luek ti Bengal ken ti Baybay Andaman. Iti 676,578 km2 (261,227 kd mi), isu daytoy ti maika-40 a kadakkelan a pagilian iti lubong ken ti maikadua a kadakkelan a pagilian idiay Abagatan a daya nga Asia. Ti Myanmar ket isu pay ti maika-24 a kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong nga addan ti sumurok a 58.8 riwriw a tattao.




#Article 117: Amanita (127 words)


Addaan 600 a sebbang iti genus nga Amanita, maysa iti kasabidongan a pamilia ti uong. 95% kadagiti matmatay gapuanan iti pinnakasabidong ti uong ket aggapu iti Amanita, ket 50% kadagitoy ket aggapu iti kallugong ti natay. Iti kapigsaan nga gita wenno toxin iti Amanita ket ti alpha-amanitin.

Adu met nga klase iti naikuyog ti Amanita nga mabalin a makan. Iti dadduma a kultura, dagiti dakdakkel a sebbangan ti Amanita it mailaklako. Kas parigan ket iti Amanita zambiana idiay tengnga ti Aprika, A. basii idiay Mehiko, A. caesarea diay Europa ken A. chepangiana idiay Abagatana daya nga Asia. Iti dadduma nga uong ket mausar a pangmaris iti sawsaw ken dagiti lutuen, kas iti nalabasit a A. jacksonii, uong manipud iti laud ti Kanada aginggana iti laud ti Mehiko.




#Article 118: Cambodia (236 words)


Ti Cambodia (;  , Kampuchea, ), opisial nga ammo a kas ti Pagarian ti Cambodia, ket maysa a pagilian a mabirukan idiay akin-abagatan a paset iti Indotsina a Peninsula idiay Abagatan a Daya nga Asia. Daytoy ket addan ti dagup a kalawa ti daga iti 181,035 a kuadrado kilometro (69,898 kd mi), nabeddengan daytoy babaen ti Tailandia iti amianan a laud, ti Laos iti amianan a daya, ti Bietnam iti daya, ken ti Golpo ti Tailandia iti abagatan a laud. 

Addaan daytoy ti populasion iti sumurok a 14.8 a riwriw, ti Cambodia ket isu ti maika-69 a kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong. Ti opisial a relihion ket ti Theravada a Budismo, a daytoy ket pannakasanayen babaen ti aganay a 95% kadagiti populasion ti Cambodia. Dagiti minoridad a grupo daytoy a pagilian ket mairaman dagiti Bietnamis, Insik, dagiti Cham ken dagiti 30 a sabsabali a taga-banbantay a tribu. Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti Phnom Penh; ti politiko, ekonomiko, ken kultura a sentro iti Cambodia.

Daytoy a pagarian ket maysa a batay-linteg a monarkia nga addaan ti Norodom Sihamoni, daytoy ket maysa a monarkia a pinili babaen ti Naarian a Trono a Konsilo, a kas daulo ti estado. Ti daulo ti gobierno ket ni Hun Sen, nga isu ket ti agdama a kapautan a nagserserbi a daulo idiay Abagatan a Daya nga Asia ken tinurayanna ti Cambodia ti sumurok a 25 a tawtawen.




#Article 119: Mungay (101 words)


Ti mungay ket ti gagangay a nagan wenno awag iti mungay a mammalia. Iti sapasap a langa, ti mungay ket maysa a kasla nagtubo a murdong a pagruaran ti likido, kangrunaan ti gatas ti suso, a pangpakan iti anak ti ina.

Iti anatomia dagiti mammal, ti mungay wenno mammary papilla ket maysa a bassit a rutong ti kudil nga addaan iti ruaran para iti 15-20 a lactiferous a pagayusan a naurnos a patimbukel iti lawlaw ti murdong. Ti pisiolohikal a nakaparsuaan ti mungay ket tapno makaited iti gatas a mapartuat iti glandula a mammaria iti babai kabayatan ti panagpasuso iti maladaga.




#Article 120: Budismo babaen ti pagilian (258 words)


Ti Budismo  ket ti nasansanay a relihion babaen ti nakarkulo a 488 ma riwriw a tattao iti lubong, 495 a riwriw, wenno 535 a riwriw a tattao manipud kadagiti tawen ti 2010, a mangirepresenta iti 9% aginggana it 10% iti dagup a populasion ti lubong.

Ti Tsina ket ti pagilian nga addaan iti kadakkelan a populasion dagiti Budista, agarup a 244 a riwriw wenno 18.2% iti dagup a populasionna. Kaaduan kaniada ket agsursuot kadagiti eskuela ti Insik ti Mahayana, ken mangaramid daytoy iti kadakkelan bagi dagiti tradision ti Budista. Nasansanay pay ti Mahayana iti kaaduan a paset ti Daya nga Asia, daytoy ket sinurrurot babaen dagiti sumurok a kagudua iti lubong dagiti Budista.

Ti maikadua a kadakkelan a bagi dagiti Budista ket ti eskuela ti Theravada, kaaduan a sinursurot idiay Abagatan a daya nga Asia. Ti maikatlo ket kabassitan a bagi dagiti eskuela, ti Vajrayana, ket kaaduan a sinursurot idiay Tibet, ti rehion ti Himalaya, Mongolia ken dagiti parte ti Rusia, ngem napaawanen daytoy iti kaaduan a paet iti lubong.

Segun ti panangusig iti dempgrapia nga inreporta babaen ni Peter Harvey (2013):

Adda dagiti sumrok a 10 a pagilian nga agraman iti kaduan a porsiento iti Budista:

Nota : Ti eksakto a bilang dagiti sumursurot no agkarkulo kadagiti Budista ket agdumaduma gapu ta ti Budismo ket masansan a mailalaok kadagiti patneng a relihion ti Daya nga Asia kadagiti respektibo a pagilianda, kas pagarigan ti Hapon, ti bilang dagiti Budista no agkarkulo nga iraman dagiti Shintoista ket mangipadakkel ti porsiento dagiti Budista idiay Hapon manipud iti 67% iti 98%.




#Article 121: Cannabis (112 words)


Ti Cannabis ket ti maysa a henero dagiti agsabsabong a mula iti pamilia ti Cannabaceae. Maisuppiatan ti bilang dagiti sebbangan iti kaunegan ti henero. Adda dagiti tallo a sebbangan a mabalin a mabigbigan: ti Cannabis sativa, Cannabis indica, ken Cannabis ruderalis; mabalin a mairaman ti C. ruderalis iti kaunegan ti C. sativa; mabalin a matrato amin dagiti tallo a kas subsebbangan iti bugbugtong a sebbangan, C. sativa; or C. sativa may be accepted as a single undivided species. Ti henero ket kaaduan a naaw-awat a kas indihenio iti ken agtaud manipud iti Tengnga nga Asia, adda met dagiti sabali nga agsuksukisok a mangiraman pay ti akinngato nga Abagatan nga Asia iti tinaudanna.




#Article 122: Ashoka (199 words)


Ni Ashoka   (Devanāgarī: अशोक, IAST: , , ca. 304–232 BC), makunkuna pay a Ti Kalatakan nga Ashoka, ket maysa idi a Indiano nga emperador iti Maurya a Dinastia a nagturay ti nagistayan amin iti Indiano a subkontinente manipud idi ca. 269 BC to 232 BC. Maysa kadagiti kalatakan nga emperador iti India, ni Ashoka ket nagturay ti kaaduan kadagiti agdama tatta nga India kalpasan kadagiti adu a panagsusuppiat ti militar. Ti imperiona ket nasakupan tatta nga aldaw ti Pakistan ken Apganistan iti laud, ti tatta nga aldaw a Banglades ken ti Indiano nga estado iti Assam iti daya, ken ti kaadaywan pay nga abagatan ti akin-amianan a Kerala ken Andhra Pradesh. Sinakopna ti pagarian nga agnagan ti Kalinga, a sinakop idi ti maysa kadagiti puonan a nagtaudanna a nangrugi manipud idiay Chandragupta Maurya. Ti turayna ket naikuartel idiay Magadha (ti agdama nga aldaw tatta a Bihar). Inarakupna ti Budismo kalpasan idi nasaksianna dagiti adu a natnatay iti Gubat a Kalinga, nga isuna met laeng ti nangirugi para iti essemna nga agala kadagitoy a daga. Nagiruknoy isuna iti panagparang-ay iti Budismo ti ballasiw nga Asia ken nagipatakder kadagiti monumento nga agimarmarka kadagiti naimudingan a luglugar a panagbiag ni Gautama Buda.




#Article 123: Vigan (212 words)


Ti Siudad ti Vigan ket maysa a maika-5 a klase a siudad iti probinsia ti Ilocos Sur iti Filipinas. Isu met laeng ti kapitolio ti Ilocos Sur. Am-ammo ti Siudad ti Vigan kas maysa kadagiti kadaanan a sigud a siudad idi panawen dagiti Espaniol. Maawagan idi ti siudad kas Siudad Fernandina. Iti agdama, masarakan pay laeng iti siudad dagiti kalsadana a napatad iti bato ket dagiti balbalay a daan nga addaan arkitektura nga Espaniol. Kas kadaanan iti amin nga adda pay laeng a kolonial a siudad Espaniol iti Filipinas, napili ti Siudad ti Vigan kas maysa a Lugar a Tawid ti Lubong ti UNESCO.

Addaan ti Siudad ti Vigan iti 39 a barbaranggay, nga isu dagiti sumaganad.

Idi dimteng ni Don Juan de Salcedo iti ayan ita iti Vigan babaen ti karayan Mestizo, nagdisso iso iti lugar nga ayan tatta ti Baranggay Pagpartian.  Nakitana dagiti mulmula nga adda kadagiti igid ti karayan.  Naammuanna a dagitoy ket bigaa.  Iti nagan daytoy a mula iti nangalaanna ti nagan iti Vigan.

Iti damdamo, ti nagan ti siudad ket Siudad Fernandina, a kas pammadayaw ti agdama idi nga Ari ti Espania.

Ti kinapateg a maipapan iti kultura ken pakasaritaan ti Vigan ti paspasyaren dagiti turista. Nanaganan a kas World Heritage City ken New7Wonders Cities ti UNESCO.




#Article 124: Luzon (905 words)


Ti Luzon ket isu ti kadakkelan nga isla idiay Filipinas. Mabirukan daytoy idiay akin-amianan unay a rehion iti purpuro, ken daytoy ket nagan pay ti maysa kadagiti kangrunaaan a grupo ti is-isla iti pagilian a naisentro iti isla (dagiti dua a sabali ket ti Visayas ken Mindanao). Ti Luzon a kas ti isla ket mairaman ti maitutop a Luzon, ti Batanes ken Babuyan a grupo dagiti isla iti amianan, ken dagiti isla iti Catanduanes, Marinduque, Masbate, Romblon, ken Mindoro. Ti Luzon ket isu ti ekonomia ken politikal a sentro iti Filipinas, daytoy ket ayan ti kapitolio a siudad iti daytoy a pagilian, ti Manila.

Ti isla iti Luzon ket buklenna ti 8 kadagiti 17 nga administratibo a rehion iti Filipinas. Dagitoy a rehion ket saan a politikal a bagbagi, ngem dagitoy ket agserbi a kas administratibo a pannakaigrupo laeng dagiti probinsia. Dagitoy ket ti:

Ti Rehion ti Ilocos (Rehion I) ket adda idiay amianan a daya a baktrang iti isla ken sanguenna ti Baybay Abagatan Tsína. Daytoy a rehion ket naamammuan para kadagiti puraw a kadaratan nga aplayana ken nabaknang a pakasaritaan. Dagiti probinsi aket to Ilocos Norte, Ilocos Sur, La Union, ken Pangasinan. Ti administratibo a a sentrona ket ti Siudad ti San Fernanado.

Ti Tanap ti Cagayan (Rehion II) ket mabirukan idiay amianan a daya a paset iti kangrunaan nga isla ken sakupenna ti Batanes ken Is-isla ti Babuyan iti amianan. Daytoy a tanap ket napalikmutan babaen ti Tengnga a Kordiliera ken ti kabanbantayan ti Sierra Madre. Ti agananod iti tengnga ket kaatiddogan a karayan iti daytoy a pagilian, ti Karayan Cagayan. Dagiti probinsia ket ti Batanes, Cagayan, Isabela, Nueva Vizcaya, ken Quirino. Ti administratibo a sentro iti daytoy a rehion ket ti Siudad ti Tuguegarao.

Ti Tengnga a Luzon (Rehion III) ket buklenna ti kadakkelan a tanap iti pagilian ken agpatpataud ti kaaduan a paay iti bagas ti pagilian. Dagiti probinsia ket ti
Aurora, Bataan, Bulacan, Nueva Ecija,  Pampanga, Tarlac, ken Zambales. Ti administratyibo a sentro iti daytoy a rehion ket ti Siudad San Fernando, Pampanga.  Ti kuartel ti Marina ti Estados Unidos idi a Subic Bay ket mabirukan idiay Subic, Zambales a ti sigud nga Aero Puersa ti Estados Unidos ket adda idiay Clark Field, Pampanga.  Dagitoy dua tattan ket dagiti agrangrang-ay a naipangpangruna a sona ti ekonomia iti pagilian.  Dagiti kangrunaan a pagsasao ket ti Kapampangan ken Tagalog.

Ti CALABARZON (Rehion IV-A), ket maysa kadagiti kabaroan a rehion ti pagilian, daytoy idi ket paset iti Akin-abagatan a Tagalog (Rehion IV). Maysa daytoy kadagiti kaaduan ti populasion a luglugar iti pagilian. Ti nagan ti rehion ket akronimo a naipakatakderan para kadagiti probinsiana, a dagiti Cavite, Laguna, Batangas, Rizal, ken Quezon. Dagiti Tagalog ket isu ti kaaduan nga etniko a grupo iti daytoy a rehion, a ti Tagalog ketisu ti kangrunaan a maisasao. Ti mabigbigan nga administratibo a sentrona ket ti Manila, nga adda daytoy idiay Metro Manila, nupay kasta, adu kadagiti opisial ti gobierno nga agusig a ti Siudad ti Quezon, nga adda met iti Metro Manila a kas ti administratibo a sento, ken ti pay, Siudad ti Lucena. Ti administratibo a sentro iti daytoy a rehion ket ti Siudad ti Calamba.

Ti MIMAROPA (Rehion IV-B), a mairaman ti CALABARZON daytoy ket maysa pay kadagiti kabaroana rehion ti pagilian, ket daytoy ket sigud a paset idi ti Akin-abagatan a Tagalog (Rehion IV). Bukklen daytoy ti kaaduang kadagiti isla iti grupo ti Luzon. Ti nagan daytoy a rehion ket akronimo a naipatakderan dagiti probinsiana, a dagitoy ket ti Marinduque, Occidental Mindoro, Oriental Mindoro, Palawan ken Romblon. Ti administratibo a sentro iti daytoy a rehion ket ti Siudad ti Calapan.

Ti Rehion ti Bicol (Rehion V) ket sakupenna ti Peninsula ti Bicol idiay abagatan a daya a gibus iti isla ti Luzon, ken dagiti is-isla a mairaman ti isla a probinsia iti Catanduanes ken Masbate. Dagiti nabati a kangrunaan a daga a probinsia ket ti Albay, Camarines Norte, Camarines Sur, ken Sorsogon. Ti administratibo a sentro iti daytoy a rehion ket ti Siudad ti Legazpi. Dagiti agtaeng a kaputotan ti Bicolano ket agsasao da ti Bikol a kas ti kangrunaan a pagsasao.

Ti Rehion Administratibo ti Kordiliera (KAR) ket gangani a sakupenna ti Tengnga a Kordiliera a kabanbantayan iti Akin-amianan a Luzon. Ti KAR, ket naipartuat idi 1989 a kas maysa a naipangpangruna nga administratibo a rehion para kadagiti patneng a tribu iti kabanbantayan. Dagiti probinsiana ket ti Abra, Apayao, Benguet, Ifugao, Kalinga, ken Mountain Province. Ti rehional a sentrona ket ti Siudad ti Baguio.

Ti Nailian a Kapitolio a Rehion (NKR) ket maysa a naipangpangruna nga administratibo a rehion a mangbukel ti kapitolio iti pagilian, ti Manila; ti kaaduan ti populasion a siuda ti pagilian, ti Siudad ti Quezon; ken dagiti mainayon pay a 15 a siudad ken munisipalidad. Daytoy a rehion ket nalatlatak nga ammo kas ti Metro Manila. Daytoy laeng ti rehion iti pagilian nga awanan iti probinsia, ken isu ti kapusekan ti populasion ken addaan iti sumurok a 10 a riwriw nga agtataeng a tatatao iti lugar ti 636 km².

Ti Luzon ket sagpaminsan pay a mabingbingay kadagiti tallo a luglugar: ti Akin-amianan a Luzon, Akin-abagatan a Luzon ken Metro Manila. Ti Akin-amianan a Luzon ket dagiti rehion iti amianan iti Metro Manila (Rehion I, II, III ken KAR), a ti Akin-abagatan a Luzon ket dagiti rehion iti abagatana ken daya iti (Rehion IV-A, IV-B ken V). Adda dagiti estadistika a mangiraman iti Metro Manila iti Akin-abagatan a Luzon.




#Article 125: Aldaw (1909 words)


Ti aldaw ket maysa a paset ti panawen, a sappasap a naipalpalawag a kas ti pagbayatan a dumagup ti 24 nga oras. Mabalin pay a kayatna a sawen a ti paset ti sibubukel nga aldaw a ti agdama a lokasion ket nasilnagan babaen ti lawag ti Init, a naam-ammuan pay a kas ti aglawag.  Ti paset ti panawen a mangrukrukod manipud iti lokal a tengnga ti aldaw aginggana ti lokal a tengnga ti aldaw ket makunkuna a ti solar nga aldaw.

Ti nadumaduma a panangipalpalawag iti daytoy a sangalubongan a konsepto ti tao ket maus-usar segun ti linaon, kammasapulan ken pakainugotan.  Idi 1967, ti segundo ket nabaliwan idi ti pannakaipalpalawagna iti termino ti kaatiddog ti allon ti lawag, ken daytoy ket nagbalin a ti batayan a yunit ti SI ti panawen. Ti paset ti panagrukod para iti panawen a makunkuna nga aldaw, ket nabaliwan idi 1967 a kas ti 86,400 SI a segsegundo ken naikkan ti simbolo a d, ket saan a paset nga SI, ngem daytoy ket naaw-awat para iti panagusar ti SI.
Ti maysa a sibil nga aldaw ket kadawyan a daytoy pay ket 86,400 a segundo, a mabalin a manayonan wenno makissayan ti bisiesto a segundo iti Panagpapada ti Sangalubongan nga Oras UTC, ken, kadagidiay dadduma pay a lokasion, sagpaminsan a manayonan wenno makissayan ti maysa nga oras no agibalbaliw manipud wenno mapan t Oras a panagin-inut ti lawag.  Ti balikas nga aldaw ket mabalin pay a mangitudo ti aldaw iti lawas wenno ti maysa a petsa ti kalendario, a kas ti sungbat ti saludsod nga Ania nga Aldaw? Ti aldaw ket mangipatudo pay ti paset ti aldaw a saan a rabii — a makunkuna pay a kas ti 'agaldaw'.  Dagiti tabas ti biag ti tattao ken dagiti dadduma pay a sebbangan ket maikabagian ti solar nga aldaw ti Daga ken ti siklo ti aldaw ken rabii (kitaen dagiti sirkadiano a kumpas).

Ti pagtengngaan a kaatiddog ti solay nga aldaw ditoy Daga ket agarup a 86,400 segundo (24 oras) ken adda dagiti agarup a 365.2422 solar nga alaldaw iti maysa a tropikal atawen. Gaputa ti nainlangitan a panagtayyek ket saan a pudno a nagtitimbukel, isu nga dagiti banbanag ket agbanbaniagada kadagiti nadumaduma a kapardas kadagiti nadumaduma a puesto kadagiti bukodda a panagtayyek, ti maysa a solar nga aldaw ket saan a tinawen nga agpapada ti kaatiddog ti panawen iti amin a panagtayyek a tawen.  Ti aldaw, ket naaw-awatan a kas ti kaatiddog ti panawen a panagaramid ti maysa a dagup a panagtayyek ti Daga.
no maipanggep ti nainlangitan a lugar iti likud wenno adayo a bituen (naipagarup nga agtaltalinaay), ket makunkuna a nainlangitan nga aldaw. Daytoy a paset ti panawen a panagtayyek ket agarup a mamin 4 a basbassit ngem 24 nga oras ken adda ti agarup a 366.2422 iti maysa a tropikal a tawen (ad-adu ngem maysa a nainlangitan nga aldaw ngem ti bilang ti solar nga al-aldaw). Daytoy ket gapu ti pagangayan ti ugot, ti paset ti panawen a panagtayyek ti Daga ket saan nga agtaltalinaay, a pagbanagan daytoy kadagiti bassit a panagdumaduma para iti solar nga al-aldaw ken nainlangitan nga 'al-aldaw'.  Dagiti dadduma a planeta ken bulbulan ken addaanda ti nainlangitan ken solar nga al-aldaw.

No malaksid ti 24 nga oras (86,400 a segundo), ti balikas nga aldaw ket maus-usar kadagiti nadumaduma a kaatiddog iti panawen a naibatay ti panagtayyek ti daga ti lawlaw ti pagtayyekanna. Ti maysa a nagruna ket ti solar nga aldaw, a naipalpalawag a kas ti kaatiddog ti panawen a panagsubli ti Init ti pagpatingaan a punto (ti kangatuan apuntona iti langit). Gaputa ti Daga ket immitlog a pagtayyekanna ti Init no ti Daga ket agpuspusipos iti nagsikig a pagtayyekan, daytoy a paset ti panawen ket mabalin nga agpaut ti 7.9 a segundo a nabaybayag ngem (wenno nabibiit ngem) 24 nga oras. Iti pagtengngaan ti sumurok a makatawen daytoy nga aldaw ket kapadpada ti 24 nga oras (86,400 a segundo).

Ti aldaw, iti kapanunotan ti agaldaw a nailasin manipud iti rabii a panawen, ket sapasap a naipalpalawag a kas ti paset ti panawen iti las-ud ti lawag ti init ket dagus a maabutanna ti rabaw ti daga, no maipagarup nga awan dagiti lokal a mangtiped. Ti kaatiddog ti aldaw ket pakatengngaan ti ganggani nga ad-adu ngem kagudua ti 24-nga oras nga aldaw. Dua a banag ti managramid ti aldaw nga at-atiddog ngem ti rabii. Ti Init ket saan a punto, ngem adda ti nalawagan a kadakkel ti agarup a 32 minutos iti arko. Ti maipatinayon, ti tangatang ket agisilnag ti lawag ti init iti pamay-an nga a makaabot ti rabaw ti daga uray no ti Init ket adda ti baba ti horisonte babaen ti agarup a 34 a minutos iti arko. Isu nga ti umuna a lawag ket makaabo ti rabaw ti daga no ti tengnga ti Init ket adda pay laeng ti baba ti horisonte babaen ti agarup a 50 a minutos iti arko. Ti paggiddiatan ti panawen ket depende ti anggulo ti illeleggak ti Init ken ilelennekna (daytoy ket pamay-an ti latitud), ngem daytoy ket mabalin a dumaguo ti agarup a pito a minutos.

Ti taga-ugma nga ugali ket adda ti baro a panagrugi ti aldaw a maalin a ti ileleggak wenno ilelennek ti Init idiay lokal nga horisonte (Italiano a panagipagarup, kas pagarigan) Ti pudno a kanito iti, ken ti bagbaetan, ti dua nga illeleggak wenno dua nga ilelennek ket maitalek iti heograpiko a puesto (longitud ken ti pay latitud), ken ti panawen ti tawen. Daytoy ti panawen a kas ti nainaganan babaen dagiti taga-ugma a hemisperiko nga init a pagorasan.

Ti nataltalinaay nga aldaw ket maalin a maialpalawag babaen ti panaglabas ti Init babaen ti lokal a meridiano, a mapasamak daytoy ti lokal a tengnga ti aldaw (nangatngato a pagpatinggaan) wenno tengnga ti rabii (nababbaba a pagpatinggaan). Ti pudno a kanito ket maitalek iti heograpiko a longitud, ken ti basbassit a gay-at iti oras a panawen ti tawen. Ti kaatiddog tikastoy nga aldaw ket ganggani nga agtaltainaay (24 nga oras ± 30 a segundo). Daytoy nga oras ti nainaganan babaen dagiti moderno nga init a pagurasan.

Ti kaaduan pay a panagparang-ay ket mangipalpalawag ti saan a pudno a natimbengan nga Init nga aggungunay ti natalinaay a kapardas iti igid ti nainlangitan nga ekuador; ti kapardas ket kapadpada ti napakatengngaan a kapardas ti pudno nga Init, ngem ikkatenna dagiti panakaidumaduma iti maysa a tawen bayat a ti Daga ket aggungunay iti igif ti pagtayyekanna ti lawlaw ti Init (gapu ti kapardasna ken ti panagsikig ti pagtayyekanna).

Ti aldaw ti Daga ket immatiddog kadagiti napalabas a panawen. Daytoy a penomena ket gapu dagiti ugot nga inpangpangato babaen ti Bulan a mangpabuntog ti pagtayyekan ti Daga. Gapu ti pamay-an a panakaipalpalawagan ti segundo, ti natimbengan a kaatiddog ti aldaw ket agarup a 86,400.002 a segundo, ken umat-atiddog babaen ti agarup a 1.7 milisegundo tunggal maysa a siglo (ti pakatengngaan ti 2,700 a tawtawen. Kitaen ti panagpardas ti ugot para kadagiti salaysay. Ti kaatiddog ti maysa nga aldaw ket nakarkaulo a kas ti 21.9 nga oras idi 620 a riwriw a tawen manipud iti ritmitas (dagiti agsinnublat a tuon ti gubang). Ti kaatiddog ti aldaw para iti Daga wenno Proto-Daga sakbay ti pasamak a pannakapartuat ti bukodtayo a Bulan babaen ti impakto ket saan pay a naamammuan.

Ti termino ket nanipud ti Daan nga Ingles a dæg, nga adda ti sapasap a nagtaudan a kas ti Tag iti Alemana, ken dag iti Norweo, Danes, Sueko ken Olandés. Ti aldaw ket isu ti maika-98 kadawyan a balikas iti Ingles segun ti AskOxford.com.

T aldaw, nga adda ti simbolo a d, ket naipalpalawag a kas ti 86,400 a segundo. Ti segundo ket ti  dagiti yunit ti SI.

Ti aldaw iti UTC a gantingan ti oras ket mabalin a mangiraman ti negatibo wenno positibo a bisiesto a segundo, ken isu a daytoy ket adda ti kaatiddog iti 86,399 wenno 86,401 a segundo.

Ti Internasional nga Opisina dagiti Kadagsen ken Rukod (BIPM) ket agdama a mangipalpalawag ti segundo a kas ti … ti kapaut dagiit 9 192 631 770 a paset ti panawen ti radiasion a kapadpada ti panagdaliasat a nagbaetan ti dua a napino unay a lessaad ti natalinaay a kasasaad ti sesio 133 nga atomo.
Daytoy ket mangaramid ti naibatay ti SI nga aldaw ti agpayso a 794,243,384,928,000 kadagita a paset ti panawen.

Idi maika-19 a siglo naisingasing idi ti panagaramid ti desimal a pisi a ( wenno ) ti maysa nga astronomiko nga aldaw a batayan ti paset ti oras. Daytoy ket kalpasan a panagsilnag ti desimal nga oras ken kalendario, a daytoy ket saanen a naususar gapu ti karigatna a agtungpal kadagiti naam-ammuan a paset. Ti kaballigian a kandidato ket ti centiday = 14.4 a minutos, a kas maysa a pagkapat nga ab-ababa ti maysa nga oras ken asideg a mapuntaan ti SI a kilosegundo ken ti Daan nga Insik a ke.

Ti aldaw nga adda ti agpayso a 86,400 a SI a segundo ket isu ti astonomiko a paset ti oras (ti segundo ket saan a kinaykayatan iti astronomia).

Para iti maysa a naited a planeta, adda dagiti tallo a kita ti aldaw a naipalpalawag iti astronomia:

Para iti Daga, ti nainlangitan nga aldaw ken ti bituen nga aldaw ket ganggani nga agpadpada ti kaatiddog ken agarup a 3 minutos 56 a segundo nga ab-ababab ngem ti solar nga aldaw. No minaig ti agtaltalna a bitbituen, ti Daga ket agpupusipos ti laeng sumurok a mamin 366 iti pagtayyekanna ti las-ud ti maysa a kompleto a panagtayyekna. Ti panagtayyek ti Daga ti lawlaw ti Init ket pabassitenna (babaen ti maysa) ti bilang ti panagbaniaga ti Init ti ballasiw ti langit ti Daga iti maysa a bituen a tawen.

Ti balikas ket mangitudo kadagit nadumaduma a naipalpalawag a kapanunotan, a mairamn dagiti sumaganad:

Para iti sibil a pamay-an ti sapasapa a pagorasan ti oras ket naipalpalawagen para iti amin a rehion a naibatay ti katibengan a lokal a solar nga oras iti maysa a sentro nga meridiano. Dagiti kastoy a  sona tioras ket nangrugi a naampon idi agarup a tengnga ti maika-19 a siglo idi dagiti perrokarril nga adda kadagiti gnanayon a programa ket naus-usar, nga adda kadagit inagrunaan apagilian ket nangampon kadagitoy idi 1929. Para iti dagup a sangalubongan, adda dagiti 40 sa kastoy a sona ti oras ti maus-usar tattan. Ti kangrunaan ket ti oras ti lubong wenno Panagpapada ti Sangalubongan nga Oras (UTC).

Ti agdama a sapasap a taripnong ket mangirugrugi ti sibil nga aldaw a mangrugi ti tengnga a rabii, a daytoy ket asideg ti ababa a pagpatinggaan ti katimbengan nga Init idiay sentro a meridiano ti sona ti oras. Ti maysa nga aldaw ket kadawyana nabingbingay iti 24 nga oras iti 60 a minuto siti 60 a segundo ti tunggal maysa.

Tapno mailinia ti sibil nga aldaw iti napudno a panaggunay ti Init, mabalin a manayonan wenno makissayan kadagiti bisiesto a segundo.

Ti maysa a sibil a pagorasan nga aldaw ket kadawyan a 86,400 a SI a segundo ti kaatiddogna, ngem isunto ket 86,401 a segundo wenno 86,399 a segundo ti kaatiddogna no mapasamak ti maysa a bisiesto a segundo.

Dagiti bisiesto a segundo ket masakbayan a maiwaragawag babaen ti Internasional a Panagtayyek ti Daga ken Serbiso ti Reperensia a Sistema nga isu daytoy ti mangrukrukod ti panagtayyek ti Daga ken mangikeddeng no nasken ti bisiesto a segundo. Dagiti bisiesto a segundo ket rumsua laeng iti gibus ti maysa a UTC a bulan, ken naisengsengngat laeng daytoy iti gibus ti Hunio 30 wenno Disiembre 31.




#Article 126: Steven Spielberg (107 words)


Ni Steven Allan Spielberg KBE  ket maysa a Hudio nga Amerikano a premiado iti Oscar a direktor ti pelikula ken agipupuonan. Mabigbig isuna kadagiti naglabas a tawen gapu iti panangipabus-oyna iti siribna a mangtaming kadagiti emosional ken nakain-inaka nga isyu, kas iti kinadagem ti Holocaust iti Listaan ni Schindler, panagtagabo iti Amistad, ken ti kinarigat ti gubat iti Panangispal ken ni Privado Ryan. Maysa a naynay a tema kadagiti obrana a pangfamilia ket ti kasla inuubing, kasla inosente, a nakem ti kinadatdatlag ken pammati, kas pasingkedan dagiti obra a kas iti Dagiti Asideg a Pannakinaig iti Maikatlo a Kita, E.T. ti Extra a Terestrial, Hook ken A.I..




#Article 127: Sideways (122 words)


Iti Sideways () ket maysa a komedia ken drama idi 2004, insurat ken inturong babaen ni Alexander Payne a naibatay iti nobela ni Rex Pickett ().

Inakem ni Paul Giamatti ni Miles, maysa a mannurat a saan maipablaak, maestro iti Ingles iti maikawalo a grado, ken maysa a managayat iti arak ti bino. Kinuyogna ni gayyemna a Jack Thomas Haden Church), maysa nga aktor a dandani agkasar, a agbaniaga iti maysa lawas idiay kaubasan ti Santa Ynez, California. Ni Miles ket kayatna laeng iti aginom ken agayayam iti golf, ngem ni Jack ket planona nga agiyot iti babbae a kasanguanan nga agkasar. Idi madanonda iti papananda, maamammoda iti dua a babbai (Virginia Madsen ken Sandra Oh) a mangsabali iti biag ni Miles.




#Article 128: The Godfather (104 words)


Ti The Godfather () ket maysa a pelikula a naadaw iti nobela iti isu met la a titulo (kitaen ti The Godfather (nobela)) a sinurat babaen ni Mario Puzo, nga inturong ni Francis Ford Coppola ken nagparangan a kangrunaan da Marlon Brando ken Al Pacino. Ti istoria ti pelikula ket sakupenna ti sangapulo a tawen, manipud idi naladaw a 1945 agingga idi 1955.

Ibilang ti kaaduan a daytoy a pelikula ti depenitibo a pelikula a Mafia. Kuna met dagiti dadduma pay a daytoy ti kapintasanen a pelikula a naaramid. Naynay a mairangranggo kas maysa kadagiti kapipintasan pay laeng a pelikula iti amin a panawen.




#Article 129: The Sound of Music (pelikula) (108 words)


Ti The Sound of Music () ket maysa a Broadway a musikal ken maysa a pelikula a naibatay iti libro a The Von Trapp Family Singers a sinurat ni Maria von Trapp. Linaonna ti adu a nalatak a kankanta a kas iti Edelweiss, My Favorite Things, Climb Every Mountain, Do-Re-Mi, Sixteen Going On Seventeen, The Lonely Goatherd, ken The Sound of Music.

Ti pelikula a nairuar idi 1965 ket inturong ni Robert Wise ken nagbidaan da Julie Andrews a nagakem kas Maria ken Christopher Plummer a nagakem kas Kapitan von Trapp. Nagun-od ti pelikula ti pammadayaw a Kapintasan a Pelikula ken Kalaingan a Direktor iti Pammadayaw nga Oscar.




#Article 130: Lunes (106 words)


Ti Lunes ket isu ti umuna nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan nga pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti maikadua nga aldaw iti kalendario nga Hudeo-Kristiano, naibaet iti Domingo ken Martes, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Latin: Dies Lunae wenno Aldaw iti Bulan. Gapu ti pagsasao nga Espaniol (Lunes) ket maysa kadagiti annak a pagsasao iti Latino, kas ti Italiano (Lunedi), Pranses (Lundi) ken Rumaniano (Luni), natawidna iti daytoy a sao. Idi sinakup ti Espania ti Filipinas, inampon dagiti Ilokano ti kalendario dagiti Kristiano a Kastila.




#Article 131: Aklan (157 words)


Ti Aklan ket maysa a probinsia ti Filipinas a masarakan iti rehion ti Lumaud a Visayas. Kapitoliona ti ili ti Kalibo. Adda ti Aklan iti akin-amianan-a-laud a paset ti Isla ti Panay, kabeddengna ti Antique iti laud ken ti Capiz iti umabagatan-a-daya. Sangsanguen ti Aklan ti Baybay Sibuyan ken ti probinsia ti Romblon iti amianan.

Nalatak ti Aklan gapu iti Isla ti Boracay ken ti Piesta ti Ati-Atihan. Ti isla ti Boracay, nga aganay a maysa a kilometro iti akin-amianan a pungto ti Panay ket addaan iti maysa kadagiti kapipintasan ti puraw a daratna nga aplaya iti sangalubongan ken daydaywen ti adu a turista. Nalatak met kadagiti turista ti tinawen a Piesta ti Ati-atihan a maang-angay iti kada Enero. Ti piesta ket mairuknoy iti Santo Niño wenno ti maladaga a jesus, ket dagiti makidaya ket pulagidanda dagiti rupada iti uging ket agaruatda iti natitingra ti marisna a pagan-anay sada agsasala.

Addaan ti Aklan iti 17 nga ili.




#Article 132: Basilan (118 words)


Ti Basilan ket maysa nga isla a probinsia iti Filipinas a masarakan iti Agwaywayas a Rehion ti Bangsamoro iti Muslim a Mindanao (BARMM) . Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Lamitan. Adda ti Basilan iti akin-abagatan a playa ti Peninsula ti Zamboanga. Ti isla ti Basilan ti kaamiananan iti amin a dadakkel nga is-isla ti Purpuro ti Sulu.

Naam-ammo ti Basilan iti internasional a damdamag gapu iti Islamiko a terorista a grupo nga Abu Sayyaf, nga addaan iti kuta iti probinsia a nangipananda kadagiti rinabsutda a turista manipud iti Palawan, a pakairamanan ti agassawa nga Amerikano a misionario a Kristiano a da Martin ken Gracia Burnham

Ti Basilan ket nabingbingay iti 11 nga ili ken 2 a siudad.




#Article 133: Kalaingan nga Aktres (Oscar) (102 words)


Iti Pammadayaw ti Academia para iti Kalaingan nga Aktres ket maysa kadagiti maited nga premio para dagiti mangmangged ti industria ti pelicula.

Iti kaubingan nga nominee ket ni Keisha Castle-Hughes, 13 ti tawenna idi, ket iti kabaketan ket ni Jessica Tandy, 80, idi nangabak para iti Driving Miss Daisy idi 1989.

Ni Katharine Hepburn iti kaaduan ti inabakna nga premio, uppat iti naiyawidna manipud idi dekado ti 1940. Sangapulo't maysa iti nangabak ti dua nga Kalaingan nga Aktres: Luise Rainer, Bette Davis, Ingrid Bergman, Vivien Leigh, Olivia de Havilland, Elizabeth Taylor, Glenda Jackson, Jane Fonda, Sally Field, Jodie Foster ken Hilary Swank.




#Article 134: Pammadayaw a Palanca (227 words)


Ti Pammadayaw a Palanca (Palanca Awards) wenno Pakalaglagipan ken ni Don Carlos Palanca a Pammadayaw para iti Literatura (Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature) ket isu ti mabigbig a kalatakan a pammadayaw wenno salip iti literatura iti Filipinas, nga ilunglungalong ti pamilia Palanca iti Filipinas kas pangtaginayon iti lagip ni Don Carlos Palanca Sr., maysa a negosiante nga am-ammo kas nangbuangay iti pagpartuatan ti arak a mangar-aramid iti nalatak a mainum a Ginebra San Miguel. 

Imatmatonan ti Carlos Palanca Foundation, narugian ti Pammadayaw a Palanca idi 1950 iti salip iti ababa a sarita iti dua a benneg, iti Ingles ken Tagalog. Idi 1953, nainayon kas kategoria ti maysa-a-parang a drama; ti daniw idi 1963; naan-anay a drama idi 1975; ti salaysay idi 1979; sa ti nobela idi 1980. Nainayon pay ti ababa a sarita para iti ubbing idi 1989, ti teleplay wenno eskritu iti telebision idi 1990, ken ti iskrip iti pelikula idi 1994.

Idi 1997, nainayon ti tallo a benneg ti salip: ti Iloko, Cebuano ken Hiligaynon a benneg ti salip iti ababa a sarita. Naluktan met idi 1998, ti salip iti panagsurat iti salaysay para kadagiti agtutubo, sa idi 2000, narugian ti baro a kategoria: ti salip iti Piksion iti Masakbayan (puturistiko a piksion) wenno ababa a sarita a maipapan iti/kadagiti pasamak wenno mapasamak iti masakbayan ti Pilipinas (naikkat daytoy a kategoria idi 2007).




#Article 135: Laoag (105 words)


Ti Siudad ti Laoag ket maysa a primera klase a siudad iti probinsia ti Ilocos Norte iti Filipinas. Isu ti kapitolio ti Ilocos Norte. Kabeddengna dagiti ili ti San Nicolas, Paoay, Sarrat, Vintar, ken Bacarra; adda ti Laoag iti sakaanan ti kabambantayan ti Kordiliera Sentral iti daya, ken iti laud, sanguenna ti Baybay Abagatan Tsina.

Ti ekonomia ti Laoag ket kangrunaan a naibatay iti agrikultura, iti panagmulaan iti pagay, tabako ken bawang. Mabigbig pay ti deppaar iti panagdamili, panagpanday, panagaramid iti muebles, panaglaga, ken panaggaramid iti basi.

Ti etniko a populasion ket dandani amin nga Ilokano.

Addaan ti Siudad ti Laoag iti 80 a barbaranggay.




#Article 136: Bietnam (417 words)


Ti Bietnam (, ), opisial a ti Sosialista a Republika ti Bietnam ( ()), ket isu ti akin-daya unay a pagilian idiay Indotsina a Peninsula isia Abagatan a daya nga Asia. Adda daytoy ti nakarkulo a 87.8 a riwriw nga agtataeng manipud idi 2011, daytoy ti maika-13 a kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong, ken ti maika-8 a kaaduan ti populasion a pagilian ti Asia. Ti nagan ti Bietnam ket maipatarus a kas ti Abagatan a Biet, ken opisial a naampon idi 1945. Ti pagilian ket nabeddengan babaen ti Tsina iti amianan, ti Laos iti amianan a laud, ti Cambodia iti abagatan a laud, ken ti Baybay Abagatan Tsina iti daya. Ti siudad a kapitoliona ket ti Hanoi manipud idi naikaykaysa iti Amianan ken Abagatan a Bietnam idi 1976.

Dagiti Bietnamis ket nagbalinda a nawaya manipud ti Imperial a Tsina idi 938 AD, kalpasan ti Gubat ti Karayan Bạch Đằng. Dagiti nagsasaruno a Bietnamis a naarian a dinastia ket rimmang-ay idi ti pagilian ket heograpiko ken politikal a nagpadakkel iti Abagatan a daya nga Asia, aginggana idi ti Indotsina a Peninsula ket nakolonisado babaen ti Pransia idi tengnga ti maika-19 a siglo. Ti Umuna a Gubat ti Indotsina ket dimtengan ti panakaiturong ti panakapapanaw dagiti Pranses idi 1954, a nakaibatbatian ti politiko a panakabingbingay ti dua nga estado ti Bietnam, ti Amianan ken Abagatan a Bietnam. Ti suppiat a nagbaetan dagitoy dua a bangir ket kimmaro, nga adda dagiti adu a ganganaet a pannakibibiang, idi las-ud ti Bietnam a Gubat, a nagpatinggaan ti panagballigi ti Amianan a Bietnam idi 1975.

Ti Bietnam idin ket naipagkaykaysa babaen ti maysa a Komunista a gobierno, ngem daytoy ket politikal a naisinsina ken pimmanglaw. Idi 1986, ti gobierno ket nangirugi ti serie kadagiti ekonomiko ken politikal a reporma, a nagirugian ti dalan a panakaikaduaan ti Bietnam kadagiti ekonomia ti lubong. Baaen ti 2000, daytoy ket nakaipatakderen kadagiti kaaduan a diplomatiko a panakibiang kadagiti pagilian. Ti panagkadakkel ti ekomnomiana ket maysa kadagiti kangatuan iti lubong manipud idi 2000, ken segun ti Citigroup, iti kastoy nga idadakkel ket maidisso nga agtultuloy. Ti Bietnam ket adda ti kangatuan a Gapuanan a Pagsurotan ti Sangalubongan a Panagpadakkel kadagiti 11 a kangrunaan nga ekonomia, ken dagiti nagballigi a panagrepormana ti ekonomia ken ti pannakitiponna ti Organisasion ti Sangalubongan a Komersio idi 2007. Nupay kasta, ti pagilian ket agtultuloy nga agsagsagaba kadagitinangato nga agpang ti inekualida ti matgedan, dagiti adu a paggiddiatan ti panagaywan ti salun-at a probision, ken dagiti saan anasayaat a ekualidad ti henero.




#Article 137: Papa Benedicto XVI (122 words)


Ni Papa Benedicto XVI (; naiyanak a kas ni Joseph Aloisius Ratzinger; ) ket isu ti Papa Emerito ti Katoliko a Simbaan. Isuna ket nagserbi a kas ti maika-265 a papa manipud idi 2005 aginggana idi 2013. Iti dayta a papel, isuna idi ti daulo ti Katoliko a Simbaan ken ti Nangiturturay ti Estado ti Siudad ti Batikano. Ni Benedicto ket napili idi 19 Abril 2005 iti maysa a panagpili ti papa, nagrambak ti Misa ti Inagurasion ti Papa idi 24 bril 2005, ken nangala ti panagtagikuan ti katedral, ti Basilika ni San Juan Laterano, idi 7 Mayo 2005. Isu ket patubo ti Bavaria, ken isuna ket addaan ti Aleman ken Batikano a pannakaumili. Ti panagikkatna ket naikeddeng idi 28 Pebrero 2013.




#Article 138: Brunei (459 words)


Ti Brunei , opisial a ti Pagilian ti Brunei, ti Pagtaengan ti Kappia (, Jawi: ), ket maysa a naturay nga estado a mabirukan idiay amianan a pantar iti isla iti Borneo, idiay Abagatan a daya nga Asia. Malaksid ti aplayana  manipud ti Baybay Abagatan Tsína, daytoy ket kompleto a napalikmutan babaen ti estado iti Sarawak, Malaysia, ken daytoy ket naisina iti dua a paset babaen ti distrito ti Sarawak iti Limbang. Daytoy ket isu laeng ti naturay nga estado a kompleto nga adda idiay isla iti Borneo, a dagiti nabati a paset iti daytoy nga isla ket tagikua ti Malaysia ken Indonesia. Ti populasion ti Brunei ket 401,890 idi Hulio 2011.

Ti opisial a nailian a pakasaritaan ti Brunei ket mangitunton a makasurot ti nagtaudanna iti maika-7 a siglo, a daytoy idi ket suheto nga estado iti Srivijaya nga imperio babaen ti nagan a P'o-li. Kalpasanna daytoy ket nagbalin a nasakop nga estado iti Majapahit nga imperio sakbay anagbalin a Islam idi maika-15 a siglo. Idi karangayan ti imperiona, ti sultanato ket nagturay ti gumayat kadagiti pantar a rehion iti moderno nga aldaw a Sarawak ken Sabah, ti Sulu a purpuro, ken dagiti isla iti amianan a laud nga ungto iti Borneo. Ti talasokrasia ket binisita idi babaen ni Ferdinand Magellan idi 1521 ken nakilaban iti Kastila a Gubat di 1578 a kinasuppiat ti Espania. Ti imperiona ket nangrugi nga agapday idi napilit a panagited iti Sarawak kenni James Brooke ken ti panagited ti Sabah iti Britaniko a Dokumento ti linteg a Kompania ti Amianan a Borneo. Kalpasan ti panakapukaw iti Limbang, ti Brunei ket nagbalin a protektorado ti Britaniko idi 1888, a nakaala ti panagtaeng idi 1906. Dgaiti tawen kalpasan ti Hapón a panawen ti gubat a panagsakop idi agdama ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nagporma ti maysa a batay-linteg ken nakilaban ti maysa a naarmasan a gulo. Ti Brunei naalana manen ti panakawayawayana manipud ti Nagkaykaysa a Pagarian idi 1 Enero 1984. Ti panagrang-ay to ekonomiana idi panawen ti 1970 ken 1990, ket napipia a 56% manipud idi 1999 aginggana idi 2008, ket nagpabalin iti Brunei a Darussalam iti maysa a baro a naidustriaan a pagilian.

Ti Brunei ket adda ti maikadua a kangatuan a Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan kadagiti Abagatan a Daya nga Asia a pagpagilian kalpasan ti Singapore, ken naidasig daytoy a kas maysa a  narang-ay a pagilian. SEgun ti Internasional a Pundo ti Panguartaan (IMF), ti Brunei ket nairanggo a maika-5 iti lubong babaen ti dagup ti domestiko a produkto ti tunggal maysa a tao iti pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang. Ti Forbes ket iranggona pay ti Brunei a kas ti maikalima a kabaknagan a pagilian kadagiti 182 a pagilian gapu ti kaadu ti lana ken masna a luglugar dagiti alingasaw.




#Article 139: Indonesia (513 words)


Ti Indonesia, opisial a ti Republika ti Indonesia (), ket ti naturay nga estado idiay Abagatan a daya nga Asia ken Oceania. Ti Indonesia ket maysa a purpuro a buklen dagiti rinibu nga isla. Daytoy ket sakupenna dagiti 33 a probinsia ken 1 nga Espesial nga Administratibo a Rehion (para iti panangituray babaen ti sakbay ti kolonia a monarkia) nga addaan iti nakarkulo a populasion iti sumurok a 252 a riwriw a tattao, ken mangaramid daytoy iti maikapat a kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong. Ti republika a porma ti gobierno ti Indonesia ket buklen ti nabutosan a lehislatura ken presidente. Ti kapitolio a siudad ti pagilian ket ti Jakarta. Ti pagilian ket makibinningay kadagiti daga a pagbeddengan iti Papua Baro a Guinea, Daya a Timor, ken Malaysia. Dagiti dadduma pay a kaarrubana a pagilian ket mairaman ti Singapur, ti Filipinas, Australia, Palau, ken ti Indiano a teritorio ti Is-isla ti Andaman ken Nicobar. Ti Indonesia ket ti nagpundar a kamemng ti ASEAN ken kameng dagiti nangruna nga ekonomia ti G-20. Ti ekonomia ti Indonesia ket isu ti 1maika-16 a kadakkelan babaen ti nominal a GDP.

Ti purpuro ti Indonesia ket nangruna idin a rehion iti panagtagilako manipud idi maika-7 a siglo, idi ni Srivijaya ken kalpasanna ni Majapahit ket nakipagtagilako iti Tsina ken India. Dagiti lokal nga agturturay ket nagin-inutda a nangala kadagiti ganganaet a modelo ti kultura, relihion ken politika manipud kadagiti nasapa a siglo, ken nagrang-ay dagiti pagarian ti Hindu ken Budista. Ti pakasaritaan ti Indonesia ket naimpluensian babaen dagiti ganganaet a bileg a nagay-ayat kadagiti masna a rekursona. Dagidi Muslim a nagtagtagilako ket nagiyegda ti kaaduan nga Islam, bayat a dagidi bileg ti Europa ket nagiyegda iti Kristianidad ken naglalabanda tapno bukbukodanda ti panagtagilako kadagiti Is-isla ti Rekado ti Maluku idi las-ud ti Panawen ti Pnagduktal. Kalpasan ti tallo ket gudua a sigsiglo iti Kolonialisno nga Olandes, ti Indonesia ket nakaala met iti pannakawayana kalpasan idi Sangalubongan a Gubat II. Ti pakasaritaan ti Indonesia ket nariron kalpasanna daytat\, nga adda met dagiti karit nga inyeg dagiti masna a didigra, adu a panagpapatay, panagbalintungeg, separatismo, ti proseo ti demokratisasion, ken dagiti paset ti panawen iti napardas a panagbaliw iti ekonomia.

Ti Indonesia ket buklen dagiti ginasut a naisangayan a patneng a grugrupo ti etniko ken lingguistika. Ti kadakkelan – ken katurayan iti politika – ket ti etniko a grupo ti Habanes. Napadur-as met ti nagbibingayan nga identidad, a naipalawag babaen ti nailian a pagsasao, dibersidad ti etniko, kaadu ti relihion iti kaunegan ti kaaduan a populasion ti Muslim, ken ti pakasaritaan ti kolonialismo ken iti rebelion a naisuppiat iti daytoy. Ti nailian a sasao ti Indonesia ket ti, Bhinneka Tunggal Ika (Panagkaykaysa iti Dibersidad literall a, adu, ngem maymaysa met), ket mangibagbaga ti dibersidad a nangsukog iti pagilian. Uray ti dakkel a populasianna ken dagiti rehion a napusek iti populasion, ti Indonesia ket addaan iti nawatiwat a luglugar iti kaatapan a mangsuporat ti maikadua a kangatuan nga agpang iti biodibersidad iti lubong. Ti pagilian ket addaan iti adu a masna a rekurso, ngem adu pay met laeng dagiti napanglaw.




#Article 140: BitTorrent (113 words)


Ti BitTorrent ket nagan ti maysa a client application wenno programa para iti torrent,  maysa a pangibingay iti file a protocol a peer-to-peer (P2P), a pinarnuay ni Bram Cohen, maysa a programmer. Nadisenio ti BitTorrent a pagiwaras ken pakaiwarasan ti dadakkel a kantidad ti datos ngem saanna nga apektaran ti kunsumo iti taudan a server ken bandwidth wenno pegges ti network.

Ti orihinal nga aplikasion a BitTorrent ket naisurat iti Python a pagiprograma ket ti taudan a kodigona ket nairurar iti babaen ti Lukat a Taudan a Licensia a BitTorrent. Ti nagan a BitTorrent ket dumakdakamat iti protocol a pangiwaras, ti orihinal a pang-cliente nga aplicasion, ket ti tipo a file a .torrent.




#Article 141: Malaysia (204 words)


Ti Malaysia () ket ti pederal a batay-linteg a monarkia a mabirukan idiay Abagatan a daya nga Asia. Daytoy ket buklen dagiti sangapulo ket tallo nga estado ken dagiti tallo a pederal a teritorio ken addaan iti dagup a masa ti daga iti  nga isina babaen ti Baybay Abagatan Tsina kadagiti dua nga agpada iti kadakkel a rehion, ti Malaysia Peninsular ken ti Daya a Malaysia (Borneo ti Malaysia). Ti Malaysia Peninsular ket makibinningay iti daga ken maritimo a pagbeddengan iti Tailandia iti amianan ken dagiti maritimo a pagbeddengan iti Singapur iti abagatan, ti Bietnam iti amianan a daya, ken ti Indonesia iti laud. Ti Daya a Malaysia ket makibinningay iti daga ken dagiti maritimo a pagbeddengan iti Brunei ken Indonesia ken maritimo apagbeddengan iti Filipinas ken Bietnam. Ti kapitolio a siudad ket ti Kuala Lumpur, bayat a ti Putrajaya ket isu ti tugaw ti pederal a gobierno. Iti populasion iti sumurok a 30 a riwriw, ti Malaysia ket ti maika-44 a kaaduan iti populasion iti lubong. Ti akin-abagatan unay a punto ti kontinental nga Eurasia, Tanjung Piai, ket adda idiay Malaysia. Mabirukan iti tropiko, ti Malaysia ket maysa kadagiti 17 megadibersio a pagpagilian, nga agraman kadagiti adu a bilang dagiti endemiko a sebbangan.




#Article 142: Singapur (566 words)


Ti Singapur (), opisial a ti Republika ti Singapur, ket maysa a Abagatan a daya nga Asia a siudad-estado idiay akin-abagatan nga ungto ti Malay a Peninsula,  nga abagatan ti ekuador.Daytoy ket maysa a isla a pagilian a binukel dagiti 63 nga isla, daytoy ket naisina manipud iti Malaysia babaen ti Il-ilet ti Johor iti amiananna ken manipud iti Is-isla ti Riauti Indonesia babaen ti Ilet ti Singapur iti abagatanna. Ti pagilian ket adu a naurbano nga adda laeng ti bassit a nabatbati a nangruna a pagtutuduan a kabakiran, ngem adu pay dagiti daga a naparpartuat para iti panarang-ay babaen ti panagala manen ti daga.

Daytoy ket paset idi kadagiti nadumaduma nga imperio a natenganen manipud idi maikadua a siglo AD, ti Singapur ket nagsangsangaili ti paggatangan apuesto ti Kompania ti Daya nga India idi 1819 nga adda ti pammalubos manipud iti Sultanato ti Johor. Ti Britaniko ket nakagun-od ti katurayan ti daytoy nga isla idi 1824 ken ti Singapur ket nagbalin a maysa kadagiti Il-ilet a Pagtataengan ti Britaniko idi 1826. Daytoy ket sinkupan babaen ti Hapon idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ti Singapur ket nagirangarang ti kinawaya, a nagitiptipon dagiti dati a teritorio ti Britaniko tapno mangporma ti Malaysia idi 1963, urayno daytoy ket maisina manipud iti Malaysia kalpasan ti dua a tawen. Manipud idin daytoy ket dimmakkel ti kinabaknangna, ken maysa daytoy kadagiti Uppat a Tigre ti Asia. Ti Singapu ket isu ti maikapat a mangidadaulo a sentro ti pinansia, ken ti puertona ket maysa kadagiti lima kasingangaran a puerto ti lubong. Ti ekonomiana ket kaaduan nga agkamkammatalek kadagiti mailuluas ken panagipinpino kadagiti naimportar a tagilako, a naipangpangruna ti panagpatpataud, a daytoy ti nangbukel ti 26% ti GDP ti Singapur idi 2005.

Ti Singapur ket maysa a unitario nga adu a partido a parlamentario a republika nga adda ti maysa a Westminster a sisitema ti agmaymaysa a kamara a parlamentario a gobierno. Ti Partido Aksion ti Tattao ket nangabaabak kadagiti amin a panagbutos manipud iti bukod a panagturay idi 1959, ken agturtura daytoy iti naibatay ti napigsa nga estado ken nangiyununa ti naumnong a pagimbagan ngem kadagiti agmaymaysa a karnengan a kas ti waya ti panag-sasao.

Iti termino ti pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang, ti Singapur ket adda ti maikatlo a kangatuan ti matgedan ti tunggal maysa a tao iti lubong. Adda ti gangani a sumurok a 5 a riwriw a tattao idiay Singapur, a dagiti 2.91 a riwriw ket katutuboda a naipasngay. Ti populasion adu a nadumadumaan; a ti kaaduan ket dagiti Insik, a dagiti Malayo ken dagiti Indiano ket mangporporma kadagiti kaaduan a minoridad. Ti pannakaipakita ti kinadibersidadna, ti pagilian ket adda ti upat nga opisial a pagsasao: Ingles, Insik, Malayo, ken Tamil. Maysa kadagiti nangbangon a kameng ti Gunglo dagiti Pagilian iti Abagatan a Daya nga Asia , ti pagilian ket isu pay ti mangsangaili ti Sekretariat tiAPEC, ken maysa a kameng ti Pantok ti Daya nga Asia, ti Tignay dagiti Di Nailinia, ken ti Mankomunidad dagiti Pagilian.

Ti Ingles a nagan ti Singapur ket naala manipud iti Malayo a balikas ti Singapura (Sanskrito: सिंहपुर, lit. Leon a Siudad), nga isu daytoy ti tawidan a nakaalaan ti pagilian a kas ti Leon a Siudad. Dagiti leon ket mabalin a saanda a nagtataeng ditoy; ti ayup a nakitkita babaen ni Sang Nila Utama, nga isu ti nangbangon ken nanginagan ti taga-ugma a Singapur, ket mabalin idi a maysa a tigre.




#Article 143: Papua Baro a Guinea (292 words)


Ti Papua Baro a Guinea (; Hiri Motu: Papua Niu Gini), opisial a ti Nawaya nga Estado ti Papua Baro a Guinea, ket ti maysa a pagilian ti Oceania a mangsakop ti akinday a kagudua ti isla ti Baro a Guinea ken dagiti adda iti baybay nga isla idiay Melanesia, ti rehion iti akin-abagatan a laud a Taaw Pasipiko iti amianan ti Australia. Ti kapitoliona ket ti Puerto Moresby ken mabirukan daytoy iti akin-abagatan a daya nga aplaya. Ti akinlaud a kagudua ti Baro a Guinea ket mangporma dagiti probinsia ti Indonesia ti Papua ken Laud a Papua.

Ti Papua Baro a Guinea ket maysa kadagiti kaaduan iti panagdumaduma iti kultura a pagilian iti lubong; adda dagiti 852 a nailista a pagsasao para iti pagilian, ken 12 kadagitoy ket awan ti ammo a sibibiag a mangisasao. Kaaduan ti populasion dagiti sumurok a 7 a riwriw a tattao ket agtataeng kadagiti kustomario a komunidad, nga agdumaduma met a kas dagiti pagsasao. Daytoy pay ket maysa kadagiti kaaduan nga away, gapu ta 18 porsiento laeng iti tattaona ket agtataeng kadagiti sentro nga urbano. Ti pagilian ket maysa kadagiti saan unay a nasuksukisok, no maipapan iti kultura ken heograpia; adu dagiti saan pay a naduktalan a sebbangan dagiti mula ken dagiti ayup a naipagpagarup a mabirukan iti interior, ken dagiti pay grupo ti saan a nakontak a tattao.

Naidasig ti Papua Baro a Guinea a kas agrangrang-ay nga ekonomia babaen ti Sangalubongan a Pundo ti Panguartaan.  Napigsa ti irarang-ay ti sektor ti panagmina ken rekurso ken nakaiturongan daytoy ti pagilian a nagbalin a ti maikanem a kapardasan a dumakdakkelnga ekonomia iti lubong idi 2011, urayno ti idadakkel ket manamnama a bumuntog kalpasan idi mangrugi dagiti nangruna a proyekto ti rekurso idi 2015.

Sapasap a pakaammo




#Article 144: Laguna (134 words)


Ti Laguna ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti CALABARZON iti Luzon. Ti kapitoliona ket ti ili ti Santa Cruz. Kabeddengna dagiti probinsia ti Rizal, Quezon, Batangas ken Cavite. Dandani linikmut ti Laguna ti sibubukel a Dan-aw Laguna, ti kadakkelan a dan-aw iti Filipinas. Naggapu ti nagan ti probinsia iti balikas nga Espaniol a lago a kayatna a sawen dan-aw.

Am-ammo ti Laguna kas lugar (iti Calamba) a nakaipasngayan ni Jose Rizal, ti nailian a bannuar ti Filipinas. Nalatak met ti Laguna kas pagpaspasiaran dagiti turista gapu iti Dissuor Pagsanjan, ti Plaza ti Ili ti Pila, dagiti kinitikitan dagiti tattao iti Paete ken Pakil, ti napudot nga ubbog kadagiti bakras ti Bantay Makiling iti Los Baños ken dadduma pay.

Addaan ti Laguna iti 24 nga ili ken 6 a siudad.




#Article 145: Quezon (185 words)


Ti Quezon ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti CALABARZON iti Luzon. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Lucena. Kabeddengna dagiti probinsia ti Aurora iti amianan, Bulacan, Rizal, Laguna ken Batangas iti laud, ken dagiti probinsia ti Camarines Sur ken Camarines Norte iti daya. Sakupen pay ti Quezon dagiti Is-isla ti Polillo iti Baybay Filipinas.

Sigud a maaw-awagan iti Kaliraya wenno Kalilayan idi un-unana, sa idi kuan ket Tayabas, napanaganan ti provincia iti Quezon kas pammadayaw ken ni Manuel L. Quezon, ti presidente ti Filipinas idi panawen ti Mankomunidad, a naggapu iti ili ti Baler a sigud a maysa kadagiti ili ti Quezon (ili itan ti probincsia ti Aurora).

Adda iti probinsia ti nalatak a Bantay Banahaw, maysa a natay a bulkan, a pappapanan dagiti turista. Napno ti bantay iti ispiritual a mistisismo ket adu a kulto ken gunglo a relihioso ti agnanaed iti bantay. Naruay a deboto ti mangsarsarungkar iti Banahaw iti kada Cuaresma. Ti met laeng Banahaw ti mangmangted iti enerhia a geothermal iti Makban Geothermal Power Plant.

Addaan ti Quezon iti 39 nga ili ken 2 a siudad. 




#Article 146: Rizal (219 words)


Ti Rizal ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti CALABARZON iti Luzon. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Antipolo, nupay kasta, ti pasdek ti probinsial a kapitolio ket adda iti Siudad ti Pasig a paset ti Metro Manila. Kabeddengna ti Metro Manila iti daya, dagiti probinsia ti Bulacan iti amianan, Quezon iti daya, ken Laguna iti abagatan.

Sigud a Morong ti nagan ti probinsia Politiko-Militar a Distrito babaen ti daan a probinsia ti Manila. Napagbalin kas naan-anay a probinsia idi 1901 ket napanaganan iti Rizal kas pammadayaw iti nailian a bannuar, a ni Jose Rizal.

Sigud a buklen ti 26 nga ili ti probinsia iti pannakabangonna idi 1901:  14 manipud iti daan a probinsia ti Manila (Las Piñas, Malabon, Makati, Parañaque, Mandaluyong, San Juan, Navotas, Muntinlupa, Taguig, Pateros, Pasig, Marikina, San Mateo, ken Montalban (Rodriguez itan); ken 12 manipud iti Politico-Militar a Distrito ti Morong (Angono, Baras, Binangonan, Cainta, Antipolo, Cardona, Jalajala, Morong, Pilillia, Tanay, Taytay ken Teresa). 

Idi Nobiembre 7, 1975, ti 12 nga ili ti Las Piñas, Parañaque, Muntinlupa, Taguig, Pateros, Makati, Mandaluyong, San Juan, Malabon, Navotas, Pasig ken Marikina ket naisali iti baro a nabangon a rehion a Metro Manila ket 14 laengen nga ili ti nabati iti probinsia ti Rizal.

Addaan ti Rizal iti 13 nga ili ken 1 a siudad. 




#Article 147: Oriental Mindoro (107 words)


Ti Oriental Mindoro ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti MIMAROPA iti Luzon, okuparanna ti akindaya a gudua ti Isla ti Mindoro. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Calapan. Iti daya ti probisia ket ti Baybay Sibuyan ken ti probinsia ti Romblon. Iti amianan ket ti probinsia ti Batangas, iti ballasiw ti Paso iti Isla ti Verde. Iti met abagatan ket ti Is-isla ti Semirara ti Antique.

Ti Oriental Mindoro ti taeng a probinsia ti dati a bise presidente ti Filipinas, ni Noli de Castro, a manipud iti ili ti Pola.

Nabennebenneg ti Oriental Mindoro iti 14 nga ili ken  1 a siudad.




#Article 148: Palawan (219 words)


Ti Palawan ket maysa nga isla a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti Lumaud a Visayas. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Puerto Princesa. Dagiti isla ti Palawan ket nayurnos manipud iti dumna ti Batangas agingga iti Borneo iti abagatan-a-laud, iti nagbaetan ti Baybay Abagatan Tsína iti amianan-a-laud ken ti Baybay Sulu iti abagatan-a-daya. 

Sigud a paset ti rehion ti Abagatan a Katagalogan (Rehion IV) ti Palawan, partikular iti (MIMAROPA) wenno Rehion IV-B iti Luzon. Ngem idi Mayo 23, 2005 babaen ti Bilin Ehekutibo Bilang 103 ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo, nayakar ti Palawan iti Rehion VI (Laud a Visayas). Saan a kinayat ti kaaduan a Palaweños daytoy a panangyakar iti Palawan, ta saanda a nakonsulta maipapan itoy. Kaaduan nga ili agraman ti Siudad ti Puerto Princesa ket inkeddengda ti agtalinaed iti Rehion IV-B ngem ti umakar iti Rehion VI. Idi Agosto 19, 2005, inyetnag ti Malacañang ti Administratibo a Bilin Bilang 129 tapno marisut ti parikut ken tapno mawayat ti proseso ti pannakayalis ti Palawan manipud iti MIMAROPA iti Lumaud a Visayas.

Addaan ti Palawan iti 23 nga ili ken 1 a siudad. Adda met iti babaen ti sakup ti Palawan ti Is-isla ti Spratly wenno Grupo ti Is-isla a Kalayaan iti Baybay Abagatan Tsína, nga iruprupir ti gobierno ti Filipinas kas sakup ti teritoriona . 




#Article 149: Siquijor (100 words)


Ti Siquijor ket maysa nga isla a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti Tengnga a Visayas. Ti kapitoliona ket ti ili a kanagnaganna met laeng iti Siquijor. Ti Squijor ti maikatlo a kabassitan a probinsia iti Filipinas iti bilang ti populasion ken iti kalawa ti sakupna a daga. Sigud nga apo ti probinsia  ti Negros Oriental. Nagnaganenda iti Isla del Fuego wenno Puro ti Apuy idi panawen dagiti Espaniol, maibilang idi ti isla a kas maysa a mistikal a puro nga apon dagiti manggagamud ken dadduma pay a datdatlang a pinarsua.

Addaan ti Siquijor iti 6 nga ili. 




#Article 150: Zamboanga del Sur (105 words)


Ti Zamboanga del Sur ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti rehion ti Peninsula ti Zamboanga iti Mindanao. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Pagadian. Kabeddengna dagiti probinsia ti Zamboanga del Norte iti amianan, Zamboanga Sibugay iti laud, Misamis Occidental iti amianan-a-daya, ken Lanao del Norte iti daya. Iti abagatan ket ti Golpo Moro.

Addaan ti Zamboanga del Sur iti 26 nga ili ken 2 a siudad. Ti Siudad ti Zamboanga ket maysa nga agwaywayas a siudad ken nakasina iti probinsia. Dagiti agindeg iti siudad ket saanda nga agbutos kadagiti opisial ti probinsia ken addaanda iti bukod a pannakabagi iti Kongreso ti Filipinas.




#Article 151: Davao del Norte (129 words)


Ti Davao del Norte a sigud nga ammo kas Davao, ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti Rehion ti Davao iti Mindanao. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Tagum. Kabeddengna dagiti probinsiati Agusan del Sur iti amianan, Bukidnon iti laud, Davao de Oro iti daya, ken ti Siudad ti Davao iti abagatan. 

Paset ti Davao del Norte ti Isla ti Samal iti abagatan ti Golpo ti Davao. Sigud met a paset ti Davao ti probinsia ti Davao de Oro agingga a napagbalin a naan-anay a probinsia idi 1998. Sakbay idi 1967, dagiti uppat ita a probinsia ti Davao del Norte, Davao Oriental, Davao del Sur, ken  Davao de Oro ket maymaysa a probinsia a managan iti Davao.

Addaan ti  iti 8 nga ili ken 3 a siudad. 




#Article 152: Davao del Sur (113 words)


Ti Davao del Sur ket maysa a probinsia iti Filipinas a masarakan iti Rehion ti Davao iti Mindanao. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Digos. Kabeddengna dagiti probinsia ti Davao del Norte iti amianan, ti baro a probinsia ti Davao Occidental iti abagatan, ken ti Cotabato, Sultan Kudarat, Abagatan a Cotabato ken Sarangani iti laud. Adda iti daya ti probinsia ti Golpo ti Davao

Addaan ti Davao del Sur iti 14 nga ili ken 2 a siudad.

Ti Siudad ti Davao ket maysa nga agwaywayas a siudad ken nakasina iti probinsia. Dagiti agindeg iti siudad ket saanda nga agbutos kadagiti opisial ti probinsia ken addaanda iti bukod a pannakabagi iti Kongreso ti Filipinas.




#Article 153: José Rizal (100 words)


Ni Dr. José Protasio Rizal Mercado y Alonso Realonda (Hunio 19, 1861 – Disiembre 30, 1896) ket ti nailian a bannuar ti Filipinas. Maysa a maibilang a henio, ni Rizal ket maysa a mannurat, mannaniw, doktor iti medisina, siruhano iti mata, arkitekto, pintor, edukador, ekonomista, etnologo, sientista a mannalon, istoriador, mammartuat, agiwarwarnak, musikero, mitolohista, eskultor, ken sosiolohista. Maysa pay a linguista, ammona ti aganay a 22 a pagsasao.

Napapatay kas martir idi Desiembre 30, 1896 iti Bagumbayan (Luneta) iti Manila, idi kedngan ti turay nga Espaniol a mabitay a mapaltogan, gapu kadagiti pammabasol maipapan iti akemna iti Rebolusion a Pilipino.




#Article 154: Karayan Cagayan (896 words)


Ti Karayan Cagayan, makunkuna pay a ti Rio Grande de Cagayan, ket isu ti kaatiddogan ken kadakkelan a karayan iti Purpuro ti Filipinas. Daytoy ket mabirukan idiay rehion ti Tanap ti Cagayan idiay amianan a daya a paset ti Isla ti Luzon ken lasatenna dagiti probinsia ti Nueva Vizcaya, Quirino, Isabela ken Cagayan.

Ti taudan ti danum ti karayan ket idiay Banbantay ti Caraballo iti Tengnga a Luzon iti kangato ti agarup a 1,524 metro. Ti karayan ket agpa-amianan nga agyus kadagiti 505 a kilometro iti sabanganna idiay Kanal Babuyan idiay asideg ti ili ti Aparri, Cagayan. Ti karayan ket napardas nga agpababa kadagiti 91 metro ti lessaad ti baybay kadagiti 227 a kilometro manipud iti sabangan ti karayan. Dagiti nangruna a tributariona ket dagiti Karayan Chico, Siffu, Mallig, Magat ken Ilagan.

Ti Karayan Magat ket isu ti kadakkelan a tributariona nga addaan iti nakarkulo a tinawen a panagayus iti 9,808 a riwriw kubiko metro. Daytoy ket naisanglad idiay abagatan a laud a paset ti labneng, ken gumay-at ti agarup a 150 a kilometro manipud idiay Nueva Vizcaya aginggana idi pagsasabtanna iti Karayan Cagayan iti agarup a 55 kilometro manipud iti sabangan ti karayan.

Isuda a dua ti Karayan Magat ken Chico ket addaan kadagiti nawatiwat a pagayusan a luglugar a mangbukel ti agarup a 1/3 iti sibubukel a labneng.

Ti Karayan Ilagan ket agtaud manipud iti lumaud a bakras ti Sierra Madre ken atiananna ti akin-daya a tengnga a paset ti labneng ti Karayan Cagayan iti nakarkulo a tinawen a panagayus iti 9,455 riwriw kubiko metro. Daytoy ket agayus nga agpa-laud ken tumipon iti Karayan Cagayan idiay Ilagan, Isabela, 200 kilometro manipud iti sabangan.

Ti sistema ti Siffu-Mallig ket naisanglad iti bakras ti Tengnga a Banbantay ti Kordiliera a gangani nga agayus a paralelo iti Karayan Magat. Dagiti lutulot ken kalugnakan ket mabirukan kadagiti paset kadagiti akin-baba a gay-atna.

Ti Karayan Cagayan ken dagiti tributariona ket nangideposito kadagiti sedimento kadagiti panagatlo ken pangapat a taudan, kaaduan kadagitoy ket apug a kadaratan ken sekka, kadagiti kaaduan a dalumpinas a Tanap ti Cagayan a napalikmutan babaen ti Banbantay ti Kordiliera iti laud, Sierra Madre iti daya ken ti Banbantay ti Caraballo iti abagatan.

Ti karayan ket addaan iti pagattianan a lugar iti agarup a 27,300 km². kadagiti probinsia ti Apayao, Aurora, Cagayan, Ifugao, Isabela, Kalinga, Mountain Province, Nueva Vizcaya, ken Quirino.

Ti nakarkulo a tinawen a panagayus ket  53,943 riwriw kubiko metro nga addaan iti reserba ti danum ti sirok iti 47,895 riwriw kubiko metro.

Ti Karayan Cagayan ken dagiti tributariona ket panggepen dagiti nakaro a panaglayus iti las-ud ti tiempo ti nepnep iti Abagatan a daya nga Asia manipud iti Mayo anginggana  ti Oktubre.

Ti natimbeng a tinawen a panagtudtudo ket 1,000 mm idiay akin-amianan a paset ken 3,000 mm idiay akin-abagatan a banbantay a pakakitaan ti taudan dagiti danum ti karayan. Ti danum manipud kadagiti bantay nabuntogda unay nga agayus gapu ti panagtaginayon ti rabaw kadagiti nakaro a nalayus a tanap, dagiti baw-ang iti nallinaay a bakras ti banbantay ken ti agrikosrikos a dalan ti karayan.

Ti pannakaslep ti Karayan Cagayan ken dagiti tributariona ket gapuanan dagiti adu a pannakapukaw ti biag ken tagikua kadagiti lokal ken nailian nga ekonomia. Ti gobierno ti Filipinas ket nangipatakder kadagiti estasion ti panagballag ti layus kiti igid ti karayan. Dagiti eksperto ket naisangsangayanda a sisiimen dagiti akin-baba a gay-at manipud idiay Tuguegarao aginggana idiay Aparri ken ti nalukay a tanap manipud idiay Ilagan aginggana idiay Tumauini, Isabela.

Ti Karayan Cagayan ket lumabas ti maysa kadagiti bassiten a nabatbati a nangruna a kabakiran ti Filipinas.

Daytoy ket mangsuporta iti biag  dagiti nadumaduma nga endemiko ken dagiti maisagmak a sebbangan, kasla ti agdardara ti puso a pagaw ti Luzon (Gallicolumba luzonica), agila ti Filipinas (Pithecophaga jefferyi) ken ti manmano nga ikan ti karayan, a lokal a tinawtawagan iti ludong (Cestreaus plicatilis).

Ti ludong ket agbugi kadagiti kangatuan a gay-at ti Karayan Cagayan idiay Jones, Isabela. Iti naladaw nga Oktubre aginggana ti tengnga ti Nobiembrer, ti ikan ket agpababa iti karayan tapno agitlogda idiay sabangan ti karayan idiay asideg ti Appari.

Iti Pebrero, dagiti riniwriw a babassit a lames a ludong ket matiltiliw kadagiti napino nga iket no agpangatoda nga aglangoy.

Gapu ti bumasbassiten a bilang ti tinawen a matiltiliw, ti lokal a gobierno ket nagiparparitda ti panagtiliw iti ikan ken dagiti babassit a lamesda, ngem napaay met ti panangiparit.

Ti karayan ket lasatenna dagiti uppat a probinsia: ti Nueva Vizcaya, Quirino, Isabela ken Cagayan. Dagitoy a probinsia ket adda ti agarup a a populasion ti dua a riwriw a tattao, kaaduan kadagitoy ket mannalon ken patneng a tattao.

Ti tattao nga Ibanag  ket nangala ti nagan ti tribuda iti taga-ugma a nagan ti Karayan Cagayan iti Bannag. Ti tribu ti Gaddang ket agtataengda kadagiti kanagtuan a gay-at ti Karayan Cagayan ken dagiti tributariona.

Ti kayaran ket agayus iti nalames a ginget nga agpataud kadagiti nadumaduma nga apit, a mairaman ti bagas, mais, saba, niyog, sitrus ken tabako.

Adda met dagiti penned kadagiti dua a tributario ti karayan, ti Karayan Magat ken Chico, ken adda met dagiti nadumaduma a konsesion ti panagmina iti nabaknnag ti minerales a Banbantay ti Kordiliera idiay asideg ti taudan ti danum kadagitoy dua a tributario ti karayan.

Dagiti gobierno ti probinsia iti igid ti karayan ket nagparang-ayda pay kadagiti programa ti turismo a mangidaton kadagiti aktibidad ti karayan, a naisangsangayan ti panagrakit ti parokpok a dandanum.




#Article 155: Manny Pacquiao (152 words)


Ni Emmanuel Manny D. Pacquiao (naipasngay idi Deciembre 17, 1978 iti Bukidnon, Filipinas), ket maysa a boksingero nga am-ammo iti palayawna a Pac Man, nga iti agdama ket isu ti kampeon iti WBC International Super Featherweight, ken ti sigud a RING Peoplekampeon iti Featherweight ti a RING People (2003-2005), sigud kampeon iti IBF Super Bantamweight (2001-2004), ken sigud a kampeon iti WBC Flyweight Champion (1998-1999). Addaan isuna iti record a 41 a panangabak, 3 a pannakaarus, ken 2 a tabla, nga addaan 31 a panangabak babaen ti knockout.

Kaudian nga inabakna ti boksingero a Mehikano a ni Erik Morales iti maysa nga awan-titulona a 12 a rikus a maikadua a panaglaban a napasamak iti Las Vegas, Nevada idi Enero 22, 2006. 

Ni Manny Pacquiao ket maysa a congreso iti 1st District iti Sarangani ken Lone District iti Ciudad ti General Santos iti Filipinas.

Pacquiao vs. Mosley, Mayo 8, 2011 se United States




#Article 156: Siudad ti Cebu (319 words)


Ti Siudad ti Cebu ket maysa a primera klase a siudad ken isu ti kapitolio iti probinsia ti Cebu iti Filipinas. Isu pay ti maika-2 a kapatgan a sentro a metropolitano iti Filipinas

Ti Siudad ti Cebu, ket masarakan iti akindaya a playa ti Isla ti Cebu, ket ti kaduogan a siudad iti Filipinas, naduogan pay ngem ti Siudad ti Manila. Ti siudad ket maysa kadagiti kangrunaan a pangsangladan dagiti internasional a biahe iti pagilian, ken maysa kadagiti kapatgan a sentro ti komersio, negosio, ken industria iti Visayas ken Mindanao.

Ti siudad ket paset ti maysa a metropolitano a lugar a maaw-awagan iti Metro Cebu a pakairamanan dagiti siudad ti Mandaue, Lapu-Lapu, ken Talisay
 

Ti Cebu, wenno Sugbu, ket siguden a maysa a narang-ay a lugar sakbay pay a sinakup ti Espania, addaanen iti naannayas a pannakilangen a somersial iti Tsína ken dadduma pay a pagpagilian iti Abagatan a Daya nga Asia.

Idi Abril 7, 1521, simmanglad ni Fernando Magellan iti Cebu ket pinadanon isuna ni Rajah Humabon.  Naguyugoy dagiti ganggannaet ni Humabon nga agtamed iti baro a pammati nga insangpet dagiti Espaniol ket kaduana ti asawana ken aganay a 800 a kapurokanna, binuniagan ida dagiti Espaniol idi Abril 14, 1521. Isuda dagiti mabigbig a kauunaan a Kristiano a Filipino.

Nupay kasta, saan a nagballigi ni Magellan a naan-anay nangsakup iti lugar para iti korona ti Espania ta napasag isuna iti Isla ti Mactan idi Abril 27, 1521 iti panagrupakda ken Lapu-lapu, pangulo ti nasao nga isla, ken dagiti pasurotna.

Idi Abril 27, 1565, simmanglad iti Cebu ti sabali a grupo dagiti Espaniol nga indauluan ni Miguel Lopez de Legazpi, a kaduana ti maysa nga Augustiniano a fraile a ni Andres de Urdaneta. Idi Enero 1, 1571, pinanaganan ni Legazpi ti siudad iti Villa del Santissimo Nombre de Jesus, manipud iti sigud a naganna a San Miguel.

Ti Siudad ti Cebu ket nabingbingay a politikal iti 80 a barbaranggay.




#Article 157: Siudad ti Quezon (390 words)


Ti Siudad ti Quezon ket isu ti sigud a kapitolio ti Filipinas. Masarakan iti isla ti Luzon, ti Siudad ti Quezon ket maysa kadagiti siudad ken il-ili a mangbukel iti Metro Manila, ti Nailian a Kapitolio a Rehion (National Capital Region wenno NCR). Naipanagan ken ni Manuel L. Quezon, ti  presidente ti Mankomunidad ti Filipinas, a nangbangon iti siudad a kas sukat ti Manila a capitolio ti pagilian.

kabeddeng ti siudad ti Siudad ti Manila iti abagatan-a-laud, ti Siudad ti Caloocan ken Siudad ti Valenzuela iti laud ken amianan-a-laud, ti San Juan ken ti Siudad ti Mandaluyong iti abagatan, ken ti Siudad ti Marikina ken Siudad ti Pasig iti abagatan-a-daya. Iti amianan, iti ballasiw ti Karayan Marilao, ket ti Siudad ti San Jose del Monte iti probinsia ti Bulacan, ket iti met daya ket dagiti ili ti Rodriguez ken San Mateo iti probinsia ti Rizal.

Sakbay pay a nabukel ti Siudad ti Quezon, adda babassit nga il-ili iti lugar. Isu dagitoy ti Francisco del Monte, Novaliches, ken Balintawak.

Idi nasapa a 1900s, inarapaap ni Presidente Manuel L. Quezon ti maysa a siudad nga agbalinto a kapitolio ti Filipinas, kas sukat ti Manila. Idi 1938, binukel ni Quezon ti People's Homesite Corporation ket ginatangda ti 15.29 km² kalawana a daga manipud iti nalalawa a dagdaga iti Diliman ti pamilia Tuason. Impasa kas linteg ti Nailian nga Asemblea ti Mankomunidad ti Filipinas ti Acta Mankomunidad 502 nga am-ammo kas “Annuroten ti Siudad ti Quezon” a sigud a naisingasing a kas Siudad ti Balintawak. Babaen ti panangidaulo da Diputado Narciso Ramos (ama ni sigud a Presidente Fidel V. Ramos) ken Diputado Ramon Mitra, Sr. inanamongan ti asemblea a maipanagan ken ni Quezon ti baro a siudad. Idi Oktubre 12, 1939, pinirmaan kas linteg ni Quezon ti gakat a namagbangon iti Siudad ti Quezon.

Kalpasan ti Maikadua a Gubat iti Sangalubongan, idi Julio 17, 1948 pinirmaan ni Presidente Elpidio Quirino ti Acta Republica Numero 333 a namagbalin iti Siudad ti Quezon kas kapitolio ti republica.

Idi Nobiembre 7, 1975 iti pannakaipatungpal ti Dekreto Presidensial Numero 824 ni Presidente Ferdinand Marcos, naipasdek ti Metro Manila ket nagbalin ti Siudad ti Quezon a kas maysa kadagiti 17 a siudsiudad ken il-ili ti Metro Manila. Iti sumaruno a tawen, iti Decreto Presidensial  Numero 940 ni Marcos, naisubli ti kapitolio ti republika iti Manila, idi Hunio 24, 1976.




#Article 158: Kurów (287 words)


Ti Kurów  ket maysa a purok idiay abagatan a daya iti Polonia, a mabirukan idiay nagbaetan ti Puławy ken Lublin, idiay karayan Kurówka. Daytoy ket kapitolio ti naisina a gmina (munisipalidad) a matawtawagan ti Gmina Kurów, iti kaunegan ti Probinsia ti Lublin. Daytoy a purok ket addaan kadagiti 2,817 nga agtataeng (manipud idi 2015).

Ti immuna a pannakaammo ti Kurów ket manipud iti dokumento a naited idi 1185, a nangibaga ti simbaan a naipammadayaw kenni Santo Giles ket adda idin iti datoy a lugar. Idi nagbaetan ti 1431 ken 1442 ti purok ket naikkan ti pannakasiudad a naibatay iti Magdeburg a Linteg. A kas maysa a pribado nga ili, daytoy ket sentro ti komersio kadagiti makmakan a nagtaud manipud kadagiti nakapalikmut a luglugar. Adda met dagiti pabrika ti dutdot ken lalat a mabirukan ditoy. Idi maika-16 a siglo, ti Kurów ket maysa a sentro iti Kalbinismo, gupu ta adu dagiti Polako nga Agkakabsat a nagtaeng ditoy. Idi 1660, adu kadagiti nagtaeng ket nagbalinda nga Arianismo.

Kalpasan idi 1660, daytoy nga ili ket bakibinningay ti pakasaritaanna iti intero a rehion. Idi 1795, kalpasan ti maikatlo a pannakabingbingay iti Polonia, ti Kurów ket innala ti Austria. Idi 1809, nagbalin a parte ti Dukado iti Warsaw. Idi 1815, ti Kurów ket nagbalin a paset ti Pagarian ti Polonia. Idi panawen ti Yaalsa ti Nobiembre, idi Pebrero 1831, nangrugi ti bassit a Gubat ti Kurów, idi dagiti tropa ti Polonia babaen ni heneral Józef Dwernicki ket inabakda ti buyot ti Rusia. Idi 1870, kalpasan ti mano a tawen ti Yaalsa ti Enero, ti ili ket napukawna ti dokumento ti linteg a pannakasiudadna, a daytoy ket saanna a naala manen. Manipud idi 1918, ti Kurów ket nagbalin manen a parte ti Polonia.




#Article 159: Dagupan (115 words)


Ti Siudad ti Dagupan ket maysa a maika-2 a klase a siudad iti probinsia ti Pangasinan iti Filipinas. Masarakan iti sungaban ti Golpo ti Lingayen, ti Dagupan ti kangrunaan a sangladan ken sentro ti komersio iti Pangasinan.

Am-ammo ti siudad a kas kapitolio ti bangus iti Filipinas gapu kadagiti adu a pupokan wenno pagtaraknan iti bangus iti lugar.

Mabigbig pay ti Dagupan a kas nakapasamakan ti panagtuno iti kaatiddogan a tinuno a bangus iti sangalubongan. Agatiddog daytoy iti 1,007.56 a metro wenno 3,305.64 a kadapan, ken inaramid dagiti taga-Dagupan idi Mayo 3, 2003 kas paset ti panangrambak ti siudad iti Piesta ti Bangus.

Ti Siudad ti Dagupan ket nabingbingay a politikal kadagiti 31 a barbaranggay.




#Article 160: Tacloban (216 words)


Ti Siudad ti Tacloban ket maysa a primera klase a siudad iti probinsia ti Leyte iti Filipinas.. Isu met laeng ti kapitolio ti probinsia ti Leyte. Masarakan ti Tacloban idiay Luek Cancabato, iti Kipet ti San Juanico a nangbeltak kadagiti is-isla ti Leyte ken Samar.

Nabukel ti Tacloban manipud iti bassit nga away dagiti mangngalap, kas maysa a bario ti Basey, Samar. Naggapu ti balikas a Tacloban manipud iti taklub, maysa a kasla basket a pagala iti lames. Nagbalin a kangrunaan a padadaponan ken pagtagilakuan nga ili iti naladaw a maika-18 a siglo.

Mabigbig ti siudad gapu iti akemna kabayatan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, kas kangrunaan a kuartel para kadagiti puersa nga Amerikano ken kas kaunaan nga ili a winayawayaan ti puersa ni Heneral Douglas MacArthur manipud iti Imperial a Puersa dagiti Hapon. Idi narebbek ti Manila ket sinakup ken tinengngel dagiti Hapon, nagbalin ti Tacloban a kas temporario a kapitolio ti Filipinas.

Ti Siudad ti Tacloban ket nabingbingay a politikal iti 138 a barbaranggay.

	

Ti Rangtay San Juanico, ti kaatiddogan a rangtay iti Filipinas, ket mangisilpo iti Tacloban iti Isla ti Samar, ti maikatlo a kadakkelan nga isla iti pagilian. Ti 2.1 a kilometro a kaatiddogna a rangtay a nanglasat iti Kipet ti San Juanico ket maysa kadagiti kangrunaan a sarsarungkaran dagiti turista. 




#Article 161: Baguio (616 words)


Ti Siudad ti Baguio ket maysa a primera a klase a siudad iti probinsia ti Benguet iti isla ti Luzon iti Filipinas. Impasdek kas siudad dagiti Amerikano idi 1900 ken pinusgan ti Asemblea ti Filipinas kas Kalgaw a Kapitolio iti Filipinas idi Hunio 1, 1903. Iti kada kalgaw, mapan ti Gobierno iti Filipinas iti Baguio ket idiay a matarawidwidan ti pagilian. Adda Mansion ti Presidente, dagiti opisina ti Korte Suprema ken Lehislatibo iti Baguio. Ti met laeng Siudad ti Baguio ti nagyanan ti opisina ti Rehion Administratibo ti Kordiliera (Kordiliera Administratibo a Rehion wenno KAR).

Sakupen ti Siudad ti Baguio ti 49 a kuadrado kilometro ti naturod a dagdaga iti maysa a banak nga aganay a 1,500 metro ti kangatona iti akin-abagatan a laud a deppaar ti kabambatayan ti Kordiliera a Tengnga iti amianan a Luzon. Pinalawlawan ti probinsia ti Benguet a sigud a nakaipasetanna kas maysa nga ili sakbay a napagbalin kas agwaywayas a siudad. Kabeddeng ti Baguio ti ili ti Tuba iti abagatan ken laud, ti Itogon, Benguet iti daya, ken ti La Trinidad a kapitolio ti Benguet iti amianan.

Tallo ti kangrunaan a dalanan a sumang-at iti Baguio, ti Kalsada Kennon a mangrugi iti  Rosario, La Union, ti Kalsada Marcos manipud iti Agoo, La Union, ken ti Naguilian a Kalsada manipud Bauang, La Union.

Dagiti maar-aramat a pagsasao iti Baguio ket Ilokano, Ingles, Kankana-ey, Ibaloi, Itogon, Tagalog, Pagsasao nga Intsik, Aleman, Olandés, ken Koreano.

Addaan ti Siudad ti Baguio iti 129 a barbaranggay.

Ti Siudad ti Baguio ket mabirukan iti 5,200 pie ti ngato ti lessaad ti baybay, ken naiyumok iti kaunegan ti kabambantayan ti Tengnga a Kordiliera iti akin-amianan a Luzon. Ti siudad ket napalikmutan babaen ti probinsia ti Benguet. Daytoy ket sakupenna ti bassit a lugar iti 57.5 kuadrado kilometro (22.2 kd mi). Kaaduan iti naparang-ay a paset ti siudad ket naipatakder iti di nadalumpinas, turod a rabaw ti daga ti akin-amianan a paset. Idi nagaramid ti plano ni Daniel Burnham para iti siudad, inaramidna ti munisipio a kas puntos a reperensia ti pagpatinggaan a gay-at ti siudad iti  manipud ti daya aginggana iti laud ken iti  manipud ti amianan aginggana iti  iti abagatan. Daytoy ti kanagtuan a nangruna asiudad iti Filipinas iti termino ti kangato. Ni Andy Chen ket nagsurat ti maipanggep ti Heograpia ti Baguio idi 1910.

Ti Siudad ti Baguio ket mangipakita ti klima ti subtropikal a kabambantayan babaen ti  pannakaidasig ti klima ti Köppen. Ti siudad ket naamammuan para iti kalalaingan a klimana. Gapu ti daytoy ti Baguio ket nabirngasan a kas ti Kalgaw a Kapitolio ti Filipinas. Gapu ti kangatona, ti temperatura ti siudad ket 8 a grado Celsius a nababbaba no maipada ti napipia a temperatura iti amin a paset ti pagilian.  Ti napipia a temperatura ket sumakop manipud ti 15 aginggana ti 23 grado Celsius. Kadawyan daytoy a nababbaba iti las-ud ti naladaw ken nasapa a bulbulan ti tawen. Ti kababaan idi a nairehistro a temperatura ket 6.3 grado Celsius idi Enero 18, 1961. Daytoy ket maigiddiat ti amin a panawen a kangato iti 30.4 grado Celsius a nairehistro idi Marso 15, 1988 idi las-ud ti El Niño a tiempo idi 1988. Ti Baguio ket manmano laeng a malabsanna ti 26 grado Celsius uray iti las-ud ti kapudotan a paset ti tawen.

Kasla met laeng dagiti siudad nga addan ti klima ti subtropikal a kabanbantayan, ti Baguio ket madmadlaw a makakitkita ti bassit a panagtudtudo iti las-ud ti namaga tiempo. Nupay kasta, ti siudad ket addaan ti adu unay a panagtudtudo iti las-ud ti ti tiempo ti tudo, kadagiti bulan ti Hulio ken Agosto ti addaan ti napipia ti ad-adu ngem  a tudo. Ti Baguio ket agpipia ti sumurok a  iti tinawen a tudo.




#Article 162: Makati (480 words)


Ti Siudad ti Makati ket maysa kadagiti kaimportantean a siudad iti Filipinas iti pakaseknan a pinasia ken komersio. Masarakan iti daya ti Manila, ti Makati ket maysa kadagiti siudad ken il-ili a mangbukel iti Nailian a Kapitolio a Rehion wenno National Capital Region (NCR). Am-ammo ti Makati kas Finansial a Capitolio ti Filipinas maigapu iti kaadda iti siudad dagiti opisina ken kuartel ti adu a dadakkel a kompania ken negosio iti pagilian. Iti met laeng Makati ti ayan ti mabigbig a Makati Business Club ken ti Philippine Stock Exchange. Ti Ayala Avenue, a nanglasat iti katengngaan ti Sentral a Distrito ti Negosio iti Makati, ket maaw-awagan pay iti Wall Street ti Filipinas.

Naggapu ti Makati iti Tagalog a balikas a kati, a kayatna a sawen ket atab. Mainaig daytoy iti panagngato ken panagbaba ti atab iti Karayan Pasig iti umamianan a beddeng ti siudad.

Adda ti Makati iti ikub ti kuadranggulo ti 12′011″ °amianan ken 14′331″ °E iti mismo a tengnga ti Metro Manila. Kabeddengna iti amianan ti Karayan Pasig iti las-ud ket ti Siudad ti Mandaluyong , iti amianan-a-daya ti Siudad ti Pasig, iti abagatan-a-daya ti ili ti Pateros ken ti Siudad ti Taguig, iti amianan-a-laud ti Siudad ti Manila, ken iti abagatan-a-laud ti Siudad ti Pasay.

Iti katengngaan ti siudad ket ti Sentral a Distrito ti Negosio wenno Central Business District (CBD) a nakabangonan dagiti dadakkel ken natatayag a pasdek ti ofisina ken kuartel dagiti dadakkel a kompania a nasional ken internasional.

Dua kadagiti kangrunaan a kalsada iti Metro Manila ti lumasat iti Makati: ti Abenida Epifanio De los Santos (EDSA) a lumabas iti abagatan-a-daya a paset ti Makati ken mangisilpo iti siudad kadagiti siudad ti Mandaluyong ken Pasay; ken ti South Luzon Expressway (SLEX) a lumasat iti akin-laud a paset ti makati ken mangisilpo iti siudad iti Manila iti amianan ken iti akin-abagatan a Metro Manila

Dadduma pay a kangrunaan a kalkalsada iti Makati ket ti Buendia Avenue a maaw-awagan pay iti Abenida Senador Gil Puyat, a mamagkamang iti EDSA ken SLEX iti amianan; ti Ayala Avenue a maysa nga importante a kalsada a lumasat iti Central Business District; ken ti Makati Avenue a mamagkamang iti Abenida Ayala ken ti Abenida Buendia.

Adu kadagiti kababaknangan a familia iti Filipinas ket agnanaed kadagiti ekslusibo a naedan a lugar iti Makati kas iti Parke ti Forbes, Dasmariñas Village, Urdaneta Village, San Antonio Village, San Lorenzo Village, Bel-Air, ken Magallanes Village; ti dadduma ket agnanaed kadagiti condominium ken apartment iti Central Business District, iti Salcedo Village ken Legaspi Village.

Dagiti met kaaduanna a marigrigat a lumugar iti siudad ket agnanaedda kadagiti ig-igid ti siudad, nangruna kadagiti akindaya a paspaset ti siudad kas iti Rizal, East kend West Rembo, Pembo, Comembo, Cembo, South Cembo, ken Pitogo.

Nagennegenned ti Siudad ti Makati iti 33 a barbaranggay a nagrupo met iti dua a kongresional a distrito (Umuna a Distrito ken Maika-2 a Distrito).




#Article 163: Jollibee (127 words)


 Ti Jollibee ket maysa a ragup dagiti panganan a mangipangpangruna iti prito a manok, burger ken spaghetti, ken a naikuartel idiay Filipinas. Addaan kadagiti puesto iti 6 a pagilian iti sangalubongan, iti Filipinas, Estados Unidos, Hong Kong, Bietnam, Indonesia ken Brunei. Ni Tony Tan Caktiong ken ti pamiliana iti parlor ti sorbetes iti Cubao ken iti Quiapo idi 1975. Idi agangay dagitoy ti nagbalin nga umuna a pagtagilakuan ti Jollibee.  Idi 1978, naipasdek ti Jollibee Foods Corporation ken naikorporada kas maysa a 100% a Pilipino a Kompania. Di agbayag, saan laengen a sorbetes ti idasdasarda, nagiserbida metten iti sandwich ken spaghetti, ket idi kuan dagitoyen ti ad-adda a naglatak ngem ti sorbetes a lakoda. Sinuktanda dagiti parlor ti sorbetes iti panganan, ti panganan a napanaganan iti jollitops.




#Article 164: Manila (606 words)


Ti Siudad ti Manila (Tagalog: Maynila) ket ti ngulo nga ili ti Filipinas. Masarakan ti ili wenno siudad iti akindaya a playa ti Luek Manila iti akinlaud a paset ti Luzon, iti sungaban ti Karayan a Pasig. Kabeddeng ti Manila dagiti siudad ken il-ili iti Metro Manila, ti Navotas ken Siudad ti Caloocan iti amianan, Siudad ti Quezon iti amianan-a-daya, San Juan ken Siudad ti Mandaluyong iti daya, Siudad ti Makati iti abagatan-a-daya, ken Siudad ti Pasay iti abagatan.

Nagtaud iti may nilad, Tagalog ti addaan nilad ti nagan ti Manila, a mangdakdakamat iti maysa a kita ti natayag a ruot nga agtubtubo idi iti ig-igid ti baybay. Idi maika-16 a siglo, nabukel ti Maynilad manipud iti komunidad dagiti Muslim iti ig-igid ti Karayan Pasig a kas sentro ti kolonial a gobierno ti Espania idi inturayanna ti Filipinas iti nasurok a tallo a siglo. 

Idi katengngaan ti maika-16 a siglo, ti lugar ti agdama a Manila ket iturturayan ti tallo a rajah wenno daulo ti Muslim a komunidad. Isuda da Rajah Sulayman ken Rajah Matanda a mangiturturay kadagiti komunidad iti abagatan ti Karayan Pasig, ken ni Rajah Lakandula a mangidadaulo kadagiti komunidad iti amianan ti karayan. Ti Manila idi ti kaamiananan a sultanado iti kapuruan. Kaduana dagiti sultanado ti Brunei, Sulu, ken Ternate iti Cavite.

Idi 1570, maysa nga ekspedision dagiti Espaniol nga imbaon ni Miguel López de Legazpi ti nangballaag a parukmaenna ti Manila. Ti talkenna a buyot a ni Martín de Goiti ti dimteng iti Manila manipud iti Cebu a yan idi ti kuartel dagiti Espaniol. Pinadanon dagiti Muslim a Tagalog dagiti ganggannaet; ngem adda sabali a panggep ni Goiti, kaduana ti 300 a soldadosna, rinautda ti Manila ket darasda a pinarmek dagiti katutubo a purok. Dimteng ni Legazpi ket dagiti pasurotna iti sumaruno a tawen ket nakikappiada kadagiti tallo a rajah ket nangbukelda iti maysa a konseho ti siudad nga addaan iti dua a mayor, 12 a konsehal, ken maysa a sekretario. Kangrunaanna, nangaramidda iti napaderan a siudad iti akin-abagatan nga igid ti Karayan Pasig tapno masaluadan ti pagtaengan ken kuartel dagiti Espaniol. Naawagan daytoy a napaderan a siudad iti Intramuros.

Idi Hunio 10, 1574, inikkan ni Ari Felipe II ti Espania ti Manila iti titulo nga Insigne y Siempre Leal Ciudad (Mabigbigbig ken Naynay a Napudno a Siudad). Idi 1595, naideklara ti Manila a kas kapitolio ti Filipinas ket nagbalin kas tengnga ti trans-Pasipiko a komersio ti pirak.

Idi 1898, sinakup ti Estados Unidos ti kapuruan, agingga iti 1935. Kabayatan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, nadadael ti kaaduan a paset ti siudad. Idi 1975, nabukel ti rehion a Metro Manila ket nairaman ti siudad ti Manila.  

Nabennebenneg ti Manila iti 16 a heograpikal a distrito. Maysa laeng a distrito ti saan a sigud nga ili, ti Puerto aLugar.

Dagiti 8 a distrito iti amianan ti Pasig ket ti Binondo, Quiapo, Sampaloc, San Miguel, San Nicolas, Santa Cruz, Santa Mesa, ken Tondo.

Ti sabali pay a walo a distrito ket ti Ermita, Intramuros, Malate, Paco, Pandacan, Puerto a Lugar, San Andres Bukid, ken Santa Ana. Ti San Andres ket damo a paset ti Santa Ana, ken ti Santa Mesa ket sigud a paset ti Sampaloc.

Amin dagitoy a distrito, malaksid iti Puerto a Lugar, ket addaanda kadagiti kabukbukodanda a simsimbaan. Ti distrito ti Binondo ket isu ti Kainsikan a lugar ti siudad. Ti Tondo ti yan dagiti marigrigat nga umili, idinto a dagiti met distrito ti Ermita ken Malate ti ad-adda a nalatak kadagiti turista ta addadtoy ti adu a panganan, paginuman, pagraragsakan, lima a bituen nga otel, ken dagiri paggatangan.

Addaan ti siudad iti 897 a baranggay kadagiti 16 a distritona.

 




#Article 165: Hong Kong (1172 words)


Ti Hong Kong () ket maysa nga espesial nga administratibo a rehion (SAR) ti Republika ti Tattao ti Tsina (PRC). Daytoy ket mabirukan idiay akin abagatan nga aplaya ti Tsina ken, napalikmutan babaen ti Delta ti Karayan Perlas ken Baybay Abagatan Tsina, daytoy ket naamammuan iti nawatiwat a pakaimatanganna ken adalem a masna a pagsangladan. Nga adda ti masa ti daga iti  ken ti maysa a populasion ti pito a riwriw a tattao, ti Hong Kong ket maysa kadagiti kapusekan ti populasion a luglugar iti lubong. Ti populasion ti Hong Kong ket 95 a porsiento ti etniko nga Insik ken 5 a porsiento manipud kadagiti sabsabali. Dagiti kaaduan nga Insik a Han ti Hong Kong  ket kangrunaan a nagtaud manipud kadagiti siudad ti Guangzhou ken Taishan idiay kaarrubana probinsia ti Guangdong.

Ti Hong Kong ket nagbalin a kolonia ti Britaniko nga Imperio kalpasan ti Umuna a Gubat ti Opio (1839–42). Daytoy idi ket kasisigud nga idiay laeng Isla ti Hong Kong, dagiti pagbeddengan ti kolonia ket napadakkel kadagiti agpang idiay Kowloon Peninsula idi 1860 ken kadagiti Baro a Teritorio idi 1898. daytoy idi ket sinakup babaen ti Hapon idi las-ud ti Pasipiko a Gubat, a kalpasan daytoy ket nagtuloy a tinengngel dagiti Britaniko aginggana idi 1997, idi ti Tsian ket nangituloy ti a nagturay. Ti rehion ket nangikedkeddeng ti bassit laeng a pannakibiang ti gobierno baben kadagiti naisangsangayan a pammattian ti positibo a di panankibiang idi las-ud ti panawen ti kolonia. Ti paset ti panawen ket adu a nakaimpluensia ti agdama a kultura ti Hong Kong, a kankanayon a naipalplawag a kas  Daya  anagsabat ti Laud, ken ti panagadal a sistema, nga inus-usar a kapada bassit a mangsursurot ti sistema idiay Inglatera aginggana idi naikeddeng dagiti reporma idi  2009.

Babaen ti pamunganayan ti maysa a pagilian, dua asistema, ti Hong Kong ket adda ti naidumduma a a sistema ti politika manipud iti nangruna a daga ti Tsina. Ti nawaya nga ukoman ti Hong Kong ket agob-obra babaen ti batayan a sapasap a linteg. Ti Batayan a Linteg ti Hong Kong, ti batay-linteg a dokumentona, a mangibagbaga a ti Hong Kong ket nasken nga adda ti maysa a nangato a degrado iti autonomia kadagiti amin a banag malaksid ti gangganaet a panakibiang ken panagsalaknib ti milisia, mangituray ti bukodna a sistema ti politika. Urayno daytoy ket adda ti agrangrang-ay nga adu a sistema apartido, adda ti bassit a grupo ti elektorado nga agtengtengngel ti gudua ti bukodna a lehislatura. Nga isu ti Mangipangulo nga Ehekutibo ti Hong Kong, ti daulo ti gobierno, ket pinilpili ti maysa a Komite ti Eleksion iti 400 aginggana ti 1,200 a kamkameng, ti maysa akasaadan a mabanaganto iti las-ud ti umuna a 20 a tawtawen ti Insik a panagturay.

A kas maysa kadagiti magiyununa ti internasional a sentro ti pinansia iti lubong, ti Hong Kong ket adda iti maysa a nangruna a serbisio ti kapitalista nga ekonomia a nailasin babaen ti nababa a panagbuis ken nawaya a panagtagilako, ken ti kuarta, a doliar ti Hong Kong, ket isu ti maikawalo a kaaduan a naitagtagilako a kuarta iti lubong. Ti kaawan ti pagyanan ket nataudan ti demanda para iti napuspusek a panangibangbangons, a nakaparang-ayan ti siudad iti maysa a sentro ti moderno a arkitektura ken ti katayagan a siudad iti lubong.Ti Hong Kong ket adda ti maysa kadagiti kangatuan a matgedan ti tunggal maysa a tao iti lubong. Ti napusek a pagyanan ket nangiturongan pay ti naparang-ay unay a network ti pagluganan nga adda ti panaglugan ti publiko a gatad ti panabiahe iti sumurok iti 90 a porsiento, ti kangatuan iti lubong. Ti Hong Kong ket adda dagiti nadumaduma a nangato pannakairanggo iti sangalubongan kadagiti nadumaduma nga aspeto. Kas pagarigan, ti kinawaya ti ekonomiana, pinansia ken ekonomiko a pannakibinglyan, kasayaat ti biag, panangipagarup ti padaksen, Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaon, kdpy., ket nangatoda amin a nairanggo.Segun kadagiti karkulo manipud iti UN ken ti WHO, ti Hong Kong ket adda idi ti kapautan ti panagbiagiti ania man a rehion iti lubong idi 2012. Ti Hong Kong ket adda pat ti kangatuan a natimbeng nga IQ score kadagiti 81 a pagilian iti lawlaw ti lubong.

Ti nagan a Hong Kong ket aproksimado a aponetikoa a panagibaga ti pannakabalikas iti naisasao a Kantones wenno  Hakka a nagan ti 香港, a ti kaibuksilanna ket nabanglo a sangladan. Sakbay ti 1842, ti nagan ket nangibagbaga ti bassit a waig – nga itan ket ti Pagsangladan ti Aberdeen wenno 香港仔 hoeng1 gong2 zai2 Bassit a Hong Kong – ti baetan ti Isla ti Aberdeen ken ti abagatan a bangir ti Isla ti Hong Kong , nga isu daytoy idi ti maysa kadagiti immuna puntos a nagsasarakan dagiti marino ti Britaniko ken dagiti lokal a mangngalap.

Ti repernsia iti nabanglo ket mabalin a mangibagbaga kadagiti danum ti pagsangladan a napasam-it babaen ti ipapan ti nasadiwan a danum manipud iti Karayan Perlas, wenno manipud kadagiti paktoria ti insiensio a nangilinia ti aplaya ti amianan iti Kowloon, a naipenpen iti lawlaw ti Pagsangladan ti Aberdeen Harbour a mailuluas sakbay ti panagrang-ay ti Pagsangladan ti Victoria . Idi 1842, napirmaan ti Tulagan ti Nanking, ken ti nagan a Hong Kong ket isu idi nga immuna  a nairehistro kadagiti opisial a dokumento a pakabuklan ti intero  nga isla.

Dagiti arkeolohiko a panagad-adal ket mangsuporta ti kaadda ti tao idiay lugar ti Chek Lap Kok manipud idi 35,000 aginggana idi 39,000 a tawtawen, ken idiay Sai Kung Peninsula manipud idi 6,000 a tawtawen. Ti Wong Tei Tung ken ti Three Fathoms Cove ket dagiti dua a kasapaana sitio panagtagtagitao ti tao iti Paleolitiko] apaset ti panawen. Daytoy ket namatmatian a ti Three Fathom Cove ket karayan a ginget a karayan a pagtaengan ken ti Wong Tei Tung ket lugar a pagpataudan ti litiko. Dagiti nakalkali a  Neolitiko nga artipakto ket mangisingsingasing kadagiti kultural a paggigiddiatan manipud iti kultura ti Longshan culture idiay amianan a Tsina ken ti pagtaengan babaen ti tattao a Che sakbay ti migrasion dagiti Baiyue. Dagiti walo a petroglipo ket naduktalan kadagiti naipalikmut nga isla, a manipud pay laeng idi Shang a Dianstia idiay Tsina.

Idi 214 BC, ni Qin Shi Huang, ti immuna nga emperador ti Tsina ket pinarukmana dagiti tribu ti Baiyue idiay Jiaozhi (moderno a rehion ti Liangguang) ken imunana nga intiponna ti teritorio iti imperial a Tsina. T moderno a Hong Kong ket mabirukan idiay Nanhai a komanderia (moderno a Distrito ti Nanhai) ken idiay asideg ti taga-ugma a kapitolio a siudad ti Panyu. Ti lugar ket naipagkaykaysa babaen ti pagarian ti Nanyue, a binagon babaen ni heneral Zhao Tuo idi 204 BC kalpasan ti pannakarebba ti Qin a Dianstia. Idi ti pagarian ket pinarukama babaen ni Emperador Wu iti Han idi 111 BC, ti daga ket naikeddeng iti komendaria iti Jiaozhi babaen ti Han a Dinastia. Dagiti arkeolohiko nga ebidensia ket mangipakpakita a ti populasion ket immadu ken ti nasap a panagpataud ti asin ket rimmang-ay iti daytoy a paset ti panawen. Ti Panteon ni Lei Cheng Uk Han Tomb idiay Kowloon Peninsula ket namatmatian a nabangon idi las-ud ti Han a Dianstia.




#Article 166: Sri Lanka (515 words)


Ti Sri Lanka (Sinhala: ශ්‍රී ලංකා ; Tamil: இலங்கை Ilaṅkai), opisial a ti Republika ti Demokratiko a Sosialista ti Sri Lanka, ket ti maysa a pagilian nga isla iti Abagatan nga Asia, a mabirukan idiay Taaw Indiano iti abagatan a laud ti Luek ti Bengal ken iti abagatan a daya ti Baybay Arabiano. Daytoy ket maisina manipud iti subkontinente Indiano babaen ti Golpo ti Mannar ken ti Lingsat Palk. Ti lehislatibo a kapitolio, ti Sri Jayawardenepura Kotte, ket ti maysa a suburbo ti komersial a kapitolio ken kadakkelan a siudad, ti Colombo.

Ti nadokumentuan a pakasaritaan ti Sri Lanka ket gumay-at kadagiti 3,000 a tawen, nga addaan iti ebidensia dagiti pre-historiko a pagtaengan ti tao anapetsado iti saan a naladladaw ngem 125,000 a tawtawen. Daytoy ket addaan iti nabaknang a tawid iti kultura ken ti umuna nga ammo a sursurat iti  Budista ti Sri Lanka, ti Pāli Canon, ket napetsado iti Maikapat a konseho ti Budista idi 29 SK. Ti heograpiko a lokasionna ken dagiti adalen a pangsangladan ket nakaaramid daytoy iti nalatak a kinapangrunma manipud iti panawen ti taga-ugma a Kalsada Seda aginggana iti moderno a Maritimo a Kalsada Seda.

Ti Sri Lanka ket ammo idi manipud iti rugi ti kolonial a panagturay ti Britaniko kas Ceylon. Rimsua ti maysa a nasionalista a tignay ti politika iti pagilian idi nasapa a maika-20 a siglo tapno makala iti politikal a wayawaya, a naidaton idi 1948; ti pagilian ket nagbalin a republika ken inamponna ti agdama a naganna idi 1972. Ti kaudian a pakasaritaan ti Sri Lanka ket napilawan iti a 30 a tawtawen a gubat sibil, a nagpatingga idi inabak ti Siigam a Buyot ti Sri Lanka ti Dagiti Tigre ti Liberasion ti Tamil Eelam (LTTE) idi 2009.

Ibaga ti agdama abatay-linteg a ti sistema ti politika ket maysa a republika ken maysa nga unitario nga estado a turayan babaen ti maysa a semi-presidensial a sistema. Daytoy ket addaan idi iti napaut a pakasaritaan iti sangalubongan a pannakitulag, kas mays a nagpundara kameng ti Gunglo ti Abagatan nga Asia para iti Rehional a Panagtitinnulong (SAARC), ken maysa a kameng ti  Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Mankomunidad ti Pagpagilian, ti G77, ken ti Tignay ti Di Nailiania. Kakuyogna ti Maldibas, ti Sri Lanka ket maysa laeng kadagiti dua a pagilian ti Abagatan nga Asia naigatad iti nangato iti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan (HDI), a ti gatad ti HDI ken ti matgedan tunggal maysa a tao ket ti kangatuan kadagiti pagilian ti Abagatan nga Asia. Ti batay-linteg ti Sri Lanka ket bigbigenna a ti Budismo ti kangrunaan a lugar, uray no saanna met nga ibaga a kas maysa a relihion ti estado. Ti Budismo ket naikkan iti nangruna a pribilihio iti batay-linteg ti Sri Lanka.

Ti isla ket ayan dagiti adu a kultura, pagsasao ket dagiti etnisidad. Ti kaaduan ti populasion ket manipud iti etnisidad a Sinhales, bayat a ti dakkel a minoridad dagiti Tamil ket nagpapelda pay iti maysa makaimpluensia a papel iti pakasaritaan ti isla. Dagiti Moro, dagiti Burgher, dagiti Malayo, Insik, ken dagiti aborihinal a Vedda ket dagiti pay addan a grupo iti isla.




#Article 167: Siudad ti Zamboanga (130 words)


Ti Siudad ti Zamboanga ket maysa a primera klase a siudad iti probinsia ti Zamboanga del Sur iti Filipinas.  Kas maysa nga agwaywayas a siudad, saan a mainaig iti maysa a probinsia nupay no maminsan ket madakdakamat kas paset ti probinsia ti Zamboanga del Sur. Masarakan ti siudad iti Lingsat Basilan. Agar-aramat dagiti taga-Zamboanga iti naisangsangayan a pagsasao: ti Chabacano, napaglaok nga Espaniol ken lokal a pagsasao ken dialekto.

Ti siudad ti sigud a rehional a sentro ti Peninsula ti Zamboanga sakbay a sinukatan ti Siudad ti Pagadian. Ti pay Siudad ti Zamboanga ti sentro ti komersio, negosio ken edukasion iti rehion ket isu pay ti taeng ti Turay ti Ekonomiko a Sona ti Siudad ti Zamboanga (Zamboecozone).

Ti Siudad ti Zamboanga ket nabingbingay a politikal kadagiti 98 a barbaranggay.




#Article 168: Dumaguete (144 words)


Ti Siudad ti Dumaguete ket maysa a maika-3 a klase a siudad iti probinsia ti Negros Oriental iti Filipinas. Ti siudad ti kapitolio, kangrunaan a sangladan ken kadakkelan a siudad ti Negros Oriental. Masarakan ti siudad iti tantanap ti abagatan-a-daya a playa ti Isla ti Negros iti asideg ti sabangan ti Karayan Banica. Kabeddengna iti amianan ti ili ti Sibulan, iti abagatan ti ili ti Bacong, ken iti laud ti ili ti Valencia. Iti daya ti siudad ket ti Baybay Mindanao ken ti Kipet ti Tañon.

Am-ammo ti Siudad ti Dumaguete kas ili ti unibersidad gapu iti kaadda ti 7 nga unibersidad ken Kolegio iti siudad. Adda iti siudad ti nalatak nga Universidad ti Silliman, ti kaunaan nga universidad iti ruar ti Manila ken ti kaunaan a Protestante a pagadalan iti Filipinas.

Ti Siudad ti Dumaguete ket nabingbingay a politikal iti 30 a barbaranggay.




#Article 169: Unibersidad ti Estado ti Cagayan (272 words)


Ti Unibersidad ti Estado ti Cagayan wenno Cagayan State University, kaaduan nga ammo a kas CSU, ket ti kadakkelan nga unbersidad ti estado iti Tanap ti Cagayan. Addaan ti unibersidad iti 8 a kampus a masarakan kadagiti tallo a kongresional a distrito iti probinsia ti Cagayan iti Filipinas: dagiti kampus ti Aparri, Lal-Lo ken Gonzaga iti umuna a distrito; dagiti kampus ti Piat, Lasam ken Sanchez-Mira iti maika-2 a distrito, ken dagiti kampus ti Caritan ken Carig iti Siudad ti Tuguegarao iti maika-3 a distrito.

Nabukel ti Unibersidad ti Estado ti Cagayan idi Hunio 11, 1978 iti panagtipon ti sigud a Cagayan Valley College of Arts and Trades ken ti Northern Luzon State College of Agriculture ken iti pannakaiyakar dagiti kurso iti kolegio manipud iti Cagayan Valley Agricultural College, Aparri Institute of Technology, Aparri School of Arts and Trades, Bukig National Agricultural and Technical School, Gonzaga National Agricultural and Technical School, Sanchez Mira Rural and Vocational School ken Western Cagayan School of Arts and Trades.

Ididiaya ti unbersidad dagiti kurso iti nawaya nga ar-arte, siensia sosial, linteg, medisina, komersio ken ekonomika, natural a siensia, inheniera, teknolohia, agrikultura ken pagtagilamesan, edukasion , teknolohia ti inpormasion, ken dadduma pay.

Idi Marso 2004, nadutokan ni Dr. Roger P. Perez, sigud nga ehekutibo a mangiturturong iti Commission on Higher Education (CHED), kas baro ken maikatlo a presidente ti sistema ti CSU.

Addaan ti unibersidad iti aganay a 10,400 nga estudiante itikolegio, 600 kadagitoy ti estudiante a graduado. Iti kada tawen, aganay a 4,000 a baro nga estudiante iti umuna a tawen iti kolegio ti maaw-awat, agarup 2,000 met nga estudiante met ti agleppas iti kada panagtuturpos.




#Article 170: Juan S.P. Hidalgo, Jr. (367 words)


Ni Juan S.P. Hidalgo, Jr. , maysa nga Ilokano a Piksionista, nobelista, mannaniw, editor, agipatpatarus, ken pintor. Isu ti sigud a manarawidwid nga editor ti magasin a Bannawag, a nagpaayanna iti 37 a tawen (1961–1998) kas kangrunaan nga editor iti literatura. Nagpaay pay kas editor ti magasin a Rimat.

Iti kaaddana iti Bannawag iti dandani uppat a dekada, inggubetna ti nangibagnos ken nangtignay ken nangsursuro kadagiti Ilokano a mannurat iti Iloko tapno makaputarda iti de-kalidad nga obra iti Iloko a pumadpad wenno rumimbaw pay kadagiti obramaestra a sinurat iti lubong. Ni Hidalgo ti nanggubuay iti pannakabangon ti Gunglo dagiti Mannurat nga Ilokano wenno GUMIL kas maysa a nailian ken internasional nga organisasion.

Bigbigen dagiti kakaduana a mannurat a kas henio iti literatura nga Iloko, impablaak ni Hidalgo idi 1969 ti klasiko itan a libro a Bituen ti Rosales ken Dadduma Pay a Sarita, a nakatiponan ti 20 nga ababa a sarita. Daytoy a libro ti agbalin, kas pasingkedan dagiti kritiko ken eskolar iti literatura, a kas maysa nga ofisial a textbook para kadagiti kontemporario a mannurat iti Iloko gapu iti inspirasion ken paratignay ken nasaknap nga inpluensiana iti amin a serioso a mannurat iti Iloko.

Maipangruna met mabigbig kas tour de force a naliteraturaan nga obra iti Iloko ti kaudian a nobelana a Saksi ti Kaunggan, a nangestoria kadagiti pagteng ken pasamak iti Rebolusion iti EDSA idi 1986, gapu iti naisangsangayan nga estilo ken experimento iti panangisurat a naaramat itoy.

Kas maysa nga editor ken agipatpatarus, nagipablaak kadagiti antolohia ti napili nga ababa a sarita iti Iloko, ken nagipatarus kadagiti nobela ken ababa a sarita nga Aleman ken Hapon.

Nangrugi nga agpinta idi 1979 ket maysa kadagiti kameng a nangbangon iti U.P. Campus Sunday Group, maysa a gunglo dagiti pintor iti Unibersidad iti Filipinas. Nairaman dagiti pinintaanna kadagiti nadumaduma a pabuya iti pinintaan iti Metro Manila ken kadagiti probinsia.

Naipasngay iti Intramuros, Manila, dimmakkel iti Rosales, Pangasinan. Nagannakna da Juan Peralta Hidalgo ti Dingras, Ilocos Norte ken Felisa Alberto Sanchez ti Tomana, Rosales, Pangasinan.

Inkallaysana ni Namnama Garma Prado ti Piddig, Ilocos Norte, addaanda iti tallo nga annak a babbai: da Maria Bituen (nayanak idi 1970), Patricia Amor (nayanak idi 1971), ken Marie Sol (nayanak idi 1973).




#Article 171: Lorenzo Ruiz (147 words)


Ni San Lorenzo Ruiz (c.1600 - Septiembre 29, 1637), ti kaunaan a santo a Filipino, ket maysa a Filipino-Intsik (Intsik ti amana ken Filipina ti inana) naipasngay iti Binondo, Manila.

Nagpaay ni Lorenzo kas maysa a sacristan iti convento ti simbaan ti Binondo. Nagbalin idi agangay a kas maysa nga escribano (notario) ken nagkameng iti Confradia ti Nasantuan a Rosario. 

Idi 1686, agob-obra kas klero iti simbaan ti Binondo idi maakusaran a nangpapatay iti maysa nga Espaniol. Gapu itoy nagkamang iti maysa a barko nga agbiahe nga agpa-Hapon a kaduana ti tallo a papadi a Dominikano. Simmangladda sadiay Okinawa ngem inaresto ida dagiti Hapon gapu iti kina-Kristianoda. Pinarparigat ida dagiti Hapon ngem saan nga inwaksi da Lorenzo ken kakaduana ti pammatida ket pimmusayda a kas mamartir.

Napagbalin kas maysa a naan-anay a santo ni Lorenzo Ruiz idi Oktubre 18, 1987 babaen ken ni Papa Juan Pablo II.




#Article 172: Reynaldo A. Duque (108 words)


Ni Reynaldo Arquero Duque (naipasngay idi Oktubre 29, 1945-Abril 8, 2013), ket maysa a multilingual a mannurat nga Ilokano (agsursurat iti tallo a pagsasao: Iloko, Filipino, ken Ingles). Isu ti sigud a hepe-nga-editor ti Liwayway, ti kangrunaan a linawas a (Tagalog) a magasin iti Filipinas. Maysa a piktionista, nobelista, mannaniw, dramaturgo, scriptwriter iti radio/TV/movie, editor, ken agipatpatarus.

Maysa a premiado a mannurat, mairaman kadagiti adu a pammadayaw a naawatna ti Pammadayaw a  Hall of Fame ti Palanca a naited kenkuana idi 2003 gapu iti panangabakna iti lima nga umuna a gunggona iti prestihioso a Pammadayaw a Palanca

Naipasngay ken dimmakkel ni Duque iti Bagani Ubbog, Candon, Ilocos Sur.




#Article 173: Unibersidad ti Silliman (132 words)


Ti Unibersidad ti Silliman ket maysa nga institusion ti nangatngato nga edukasion a mabirukan idiay Siudad ti Dumaguete iti probinsia ti Negros Oriental iti Filipinas. Ti Silliman ti kaunaan nga unibersidad iti Filipinas a naipasdek iti ruar ti Manila, ken isu pay ti kaunaan a Protestante a pagadalan a nabangon iti pagilian.

Nabangon ti Unibersidad ti Silliman idi Agosto 28, 1901. Isu ti kadadaanan nga Amerikano nga unibersidad iti intero nga Asia. Sigud a managan iti Silliman Institute ken maysa nga eskuela iti elementaria, binangon dagiti misionario a Protestante ti Simbaan a Presbiteriano iti Estados Unidos ken nangrugi a kas sagut manipud ken ni Dr. Horace Silliman, maysa a retirado a negosiante ken pilantropo manipud iti New York. Naipanagan ngarud kenkuana ti eskuelaan.

Napagbalin ti eskuelaan kas naan-anay nga unibersidad idi 1938.




#Article 174: Unibersidad ti Pilipinas, Diliman (121 words)


Ti Unibersidad ti Filipinas, Diliman, (University of the Philippines, Diliman wenno U.P. Diliman) ket ti kangrunaan a campus ken ti kadakkelan nga agwaywayas nga unibersidad iti Sistema ti Unibersidad ti Filipinas. Masarakan iti Diliman, Siudad ti Quezon iti Metro Manila, ididiayana dagiti kurso iti nawaya nga ar-arte, siensia sosial, linteg, panagnegosio ken ekonomia, siensia a nakaparsuaan, inhenieria, musisa, napino nga arte, ken dadduma pay. Ti unibersidad ti mangididiaya iti kaaaduan a kurkurso a graduado ken saan pay a graduado kadagiti amin nga unibersidad iti Filipinas.

Iti agdama, adda aganay a 25,000 nga estudiante iti kolegio iti unibersidad, 5,000 kadagitoy ti graduado nga estudiante ket saan pay a graduado dagiti nabati. 

Buklen ti unbersidad dagiti daddakkel a kolegio a kas kadagiti sumaganad:




#Article 175: José Burgos (148 words)


Ni Jose Apolonio Burgos, (Pebrero 9, 1837-Pebrero 15, 1872), ket maysa nga Filipino-Espaniol a padi a kasali iti tallo a papadi a maaw-awagan iti Gomburza a binitay dagiti autoridad nga Espaniol iti Filipinas iti Bagumbayan, Manila idi maika-19 a siglo, iti pammabasol a kakumplotda iti Panagalsa iti Cavite nga inrusuat dagiti bumusbusor iti kolonial a turay nga Espaniol idi Enero 20, 1872 (da Padre Mariano Gomez ken Padre Jacinto Zamora dagiti kakaduana).

Nayanak ni Padre Burgos iti Vigan, Ilocos Sur. Maysa nga opisial nga Espaniol ti amana, ni Don Jose Tiburcio Burgos ken maysa a mestisa ti inana a ni Florencia Garcia. Nagbasa iti Colegio de San Juan de Letran ken iti Unibersidad ti Santo Tomas a nakagun-odanna iti tallo a umuna graduado a grado nga addaan pammadayaw, dua a a masterado a grado ken dua a doktorado a grado. Inannongna ti umuna a misana iti Intramuros, Manila.




#Article 176: Cabanatuan (131 words)


Ti Siudad ti Cabanatuan ket maysa a primera klase a siudad iti probinsia ti Nueva Ecija iti Filipinas.

Nabangon ti Cabanatuan a kas bario ti Gapan idi 1750. Idi 1780, nagbalin a kas ili ken kapitolio ti  probinsia ti Nueva Ecija. 

Napukaw ti Cabanatuan ti kinakapitoliona idi 1850 gapu iti pannakapili ti ili ti San Isidro a kas kapitolio ti Nueva Ecija.

Idi met 1899, inyakar ni Emilio Aguinaldo ti kapitolio ti Umuna a Republika ti Filipinas manipud Malolos, iti Cabanatuan. 

Naisubli iti Cabanatuan ti kapitolio ti probinsia idi 1917. Ngem idi 1965, nabukel ti Siudad ti Palayan ket daytoyen ti napagbalin a kapitolio ti Nueva Ecija agingga iti agdama.

Napagbalin kas naan-anay a ciudad ti Cabanatuan idi 1998.

Ti Siudad ti Cabanatuan ket nabingbingay a politikal iti 89 a barbaranggay.




#Article 177: Siudad ti Batangas (118 words)


Ti Siudad ti Batangas ket maysa a primera klase a siudad iti probinsia ti Batangas, Filipinas. Kadakkelan kadagiti siudad ti probinsia, isu ti kapitolio ti Batangas nga agpapaay kas importante a sangladan ken sentro ti komersio. Ti Siudad ti Batangas ti ayan ti kadakkelan a sangladan iti baybay iti intero a rehion ti CALABARZON.

Ti Siudad ti Batangas ti maysa a kangrunaan a sentro ti edukasion, pagliwliwaan, industria, negosio ken relihion iti probinsia ti Batangas gapu iti kaadda dagiti unibersidad ken kolehio a kas iti Saint Bridget College, ti Universidad ti Estado iti Batangas nga addaan iti dua a kampus iti siudad, ti Unibersidad ti Batangas.

Ti Siudad ti Batangas ket nabingbingay a politikal kadagiti 105 a barbaranggay.




#Article 178: Linteg militar (367 words)


Ti linteg militar ket maysa a sistema dagiti annuroten a mayetnag ken maipatungpal no rabsuten wenno tenglen ti maysa nga autoridad ti militar ti normal a pannakatarawidwid wenno pannakaituray ti hustisia.

Masansan a maisayangkat ti linteg militar no agbalin a nasisita a maipatungpal dagiti aramid dagiti autoridad ken organisasion a militar, nangruna no kadagiti di mapakpakadaan a pakasapulan, ken no dagiti normal nga institusion ti justicia ket saanen a makatignay wenno awananen iti bileg ken samay iti kabarbaro a situasion wenno pasamak, kas koma no adda gubat, dadakkel a kalamidad ti nakaparsuaan, riribuk a cibil, iti nasakup a teritorio wenno kalpasan ti maysa a kudeta (panangrabsut iti turay). Ti kasapulan a panangtaginayon iti urnos ken linak ti publiko kabayatan ti emerhensia ti kangrunaan a panggep ti linteg militar. Nupay kasta, ti pannakaideklara ken pannakayetnag ti linteg militar ti ar-aramaten dagiti diktadura, nangruna dagiti diktadura ti militaria, tapno maipatungpalda ti panagturayda.

Gagangay a ti linteg militar ket kissayanna dagiti personal a karbengan dagiti umili, limitaranna ti kaunday ti proseso ti pannakausig, ken iyetnagna dagiti nakarkaro a pannusa ngem iti ordinario a linteg. Iti adu a pagilian, dusa a patay ti maysa nga iyetnag ti linteg militar iti sumagmamano a krimen, uray pay no dagiti adda a masursurot a linteg ket saan a sakupen ti sistemana dagiti nasao a krimen ken pannusa.

Iti dadduma a pagilian, ipaturay ti linteg militar dagiti annuroten a kas iti curfew. Masansan nga iti babaen daytoy a sistema, ti pannakatarawidwid ken pannakaipataray ti hustisia ket tengngel amin ti militaria tribunal a maaw-awagan iti korte militar. Mapagteng met ti pannakasuspende ti pannakaipatungpal ti habeas corpus.

Nayetnag ti linteg militar iti Filipinas manipud 1972 agingga iti 1981 iti babaen ti turay ni Presidente Ferdinand Marcos, tapno mapengdan ti dumakdakkel a riribuk a sibil iti pagilian ken ti pangta ti panangrabsut dagiti Komunista iti turay kalpasan dagiti agsasaruno a panagbomba iti Manila. Idi damo, inawat ti kaaduan nga umili ti pannakaideklara ti linteg militar. Ngem idi agangay, immadu nga immadu ti nangtubngar iti daytoy gapu iti panaglablabes ken panagabuso iti karbengan a kas tao nga aramid ti militaria. Adu a bumusbusor iti gobierno ni Marcos ken kalabanna iti politika ti natiliw a nabalud, naparparigat, napapatay ken nagpukaw.




#Article 179: Malaybalay (114 words)


Ti Siudad ti Malaybalay ket maysa a primera klase a siudad iti probinsia ti Bukidnon iti Filipinas.

Sakbay a nagbalin ti Bukidnon a kas ili ti probinsia ti Misamis idi 1850, ti sibubukel a lugar ket maaw-awagan iti Malaybalay (manmano a balbalay) ket am-ammo met dagiti tattao idi a kas Bukidnons (tattao iti bantay). Idi Oktubre 19, 1907, nabukel ti ili a Malaybalay, ken idi 1910, nagbalin ti Malaybalay a kas sub-probinsia ti Agusan. Idi kuan, napagbalin nga agwaywayas a probinsia a napanaganan iti Bukidnon ket ti Malaybalay ti kapitoliona.

Napagbalin a kas naan-anay a siudad ti Malaybalay idi Pebrero 11, 1998.

Ti Siudad ti Malaybalay ket nabingbingay a politikal iti 46 a barbaranggay.




#Article 180: Pagsasao a Filipino (107 words)


Ti Pagsasao a Filipino (sigud a maawagan iti Filipino) ket ti nailian a pagsasao ken maysa kadagiti opisial a pagsasao ti Filipinas (kaduana ti Ingles a nailungalong iti Batay-linteg ti Filipinas  iti 1987. Ti Filipino, a maysa kameng dagiti Austronesio a pagsasao, ti pagaladagan a pagsasao iti Tagalog. Masansan a Filipino ti mayawag a nagan ti amin kadagiti agduduma a pagsasao iti Filipinas.

Nabangon ti National Language Institute idi Nobiembre 13, 1937, ket napili ti pagsasao a Tagalog kas pagbatayan ti maysa a baro a nailian a pagsasao. Idi 1961, naawagan daytoy a pagsasao iti Filipino, sa idi nabaliwan iti Filipino iti Batay-linteg ti Filipinas  iti 1972.




#Article 181: Bolivia (542 words)


Ti Bolivia (;  ;  ;  ), oipisial nga ammo a kas ti Plurinasional nga Estado ti Bolivia (), ket ti napalikmutan iti daga a pagilian a mabirukan idiay akinlaud-tengnga ti Abagatan nga Amerika. Daytoy ket bineddengan iti amianan ken daya babaen ti Brasil, iti abagatan a daya babaen ti Paraguay, iti abagatan babaen ti Arhentina, iti abagatan a laud babaen ti Chile, ken iti amianan a laud babaen ti Peru. Maysa a pagkatlo iti pagilian ket kabambanatayan ti Andes.

Ti kadakkelan a siudad ken ti kangrunaan a sentro ti ekonomia ken pinansia ket ti Santa Cruz de la Sierra a mabirukan idiay Llanos Orientales iti kaaduan a nadalumpinas a rehion iti Daya ti Bolivia. Ti Bolivia ket maysa kadagiti dua a napalikmutan iti daga pagilian (ti sabali ket ti Paraguay) a mabirukan iti ruar ti Apro-Eurasia. Ti Bolivia ket heograpiko a ti kadakkelan a napalikmutan iti daga a pagilian iti Kaamerikaan, ngem agtultuloy a relatibo a bassit a pagilian kadagiti termino ti ekonomia ken militar.

Sakbay ti kolonisasion ti Espaniol, ti rehion ti Andes ket parte idi ti Imperio nga Inca, bayat a ti akin-amianan ken akindaya a tanap ket tinagtagitao idi babaen dagiti nawaya a  tribu. Dagiti Espaniol a kongkistador a simmangpet manipud idiay Cuzco ken Asunción ket tinengngelda ti rehion idi maika-16 a siglo. Idi las-ud ti panawen ti kolonia ti Espaniol inadminstro idi ti Bolivia babaen ti Naarian nga Audiencia ti Charcas. Binangon ti Espania ti imperiona iti plata a naiyaon manipud kadagiti mina ti Bolivia.

Kalpasan iti immuna a panangawag iti wayawaya idi 1809, 16 a tawtawen iti gubat ti simmaruno sakbay anabangon ti republika, a nanaganan kenni Simón Bolívar, idi 6 Agosto 1825. Manipud iti pannakawayana, ti Bolivia ket nagsagsagaba kadagiti nariri a paset ti panawen ti politika ken ekonomia, a mairaman ti pannakapukaw kadagiti kaarrubayan a teritorio kadagiti kaarrubana, a kas ti Acre ken dagiti parte ti Gran Chaco. Daytoy ket napalikmutanen ti daga manipud idi inkapet ti Chile ti terotiona iti aplaya iti Pasipiko kalpasan ti Gubat ti Pasipiko (1879–84), ngem dagiti pannakakitunos kadagiti kaarubana pagilian ket naikkan iti saan a dagus a panagserrek kadagiti taaw ti Pasipiko ken Atlantiko.

Ti populasion ti pagian ket nakarkulo iti 11 a riwriw, daytoy ket multietniko, a mairaman dagiti Amerindiano, Mestiso, Europeano, Asiano ken Aprikano. Ti Segregasion iti puli ken sosial a napataud manipud iti kolonisasion ti Espaniol ket nagtultuloy iti moderno  apanawen. Ti Espaniol ket ti opsial ken ti kaaduan a naisasao a pagsasao, ngem adda met dagiti 36 nga indihenio a pagsasao nga addaan pay iti kasasaad nga opisial, a ti kaaduan a naisasao kadagitoy ket ti pagsasao a Guarani, Aimara ken ti Quechua.

Ti moderno a Bolivia ket batay-linteg nga unitario nga estado, a nabingbingay kadagiti siam a departamento. Agdumaduma ti heograpiana manipud kadagiti pantok ti Andes iti laud, aginggana kadagiti akindaya a tanap, a mabirukan iti kaunegan ti Labneng Amasona. Daytoy ket agrangrang-ay a pagilian, nga addaan iti agpakatengnga a pannakairanggo iti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan ken iti agpang ti kinapanglaw iti 53 a porsiento. Dagiti nangruna nga aktibidadna iti ekonomia ket mairaman ti agrikultura, panagtarikayo, panagkalap, panagmina, ken panagpataud kadagiti tagilako iti abel, kawes, dagiti napapino a metal, ken panagpapino iti lana. Ti Bolivia ket nabaknang kadagiti mineral a napangpangruna iti lata.




#Article 182: Calamba, Laguna (130 words)


Ti Calamba ket maysa a primera klase a siudad iti probinsia ti Laguna iti Filipinas. Kabeddengna dagiti ti Siudad ti Cabuyao iti amianan, Los Baños iti daya, dagiti ili ti Santo Tomas ken Talisay ti probinsia ti Batangas iti abagatan, ken iti laud ti ili ti Silang ken ti Siudad ti Tagaytay iti provincia ti Cavite. Iti amianan-a-laud ket ti Dan-aw ti Laguna.

Sakbay a nagbalin nga ili ti Calamba, sigud dayoty a paset ti Tabuco, am-ammo itan a Cabuyao. Napagbalin nga agwaywayas a pueblo ti Calamba idi Agosto 28, 1742.

Idi Abril 21,2001, naanamongan babaen iti plebesito, ti panagbalin kas siudad ti sigud nga ili ti Calamba.

Ti Calamba ti nakaipasngayan ni Jose Rizal, ti nailian a bannuar ti Filipinas.

Addan ti Siudad ti Calamba iti 54 a barbaranggay.




#Article 183: Siudad ti Cavite (119 words)


Ti Siudad ti Cavite ket maysa a maika-4 a klase a siudad iti probinsia ti Cavite iti Filipinas. Sakupen ti siudad ti kasla kawit ti sukogna a peninsula a nagrungarong iti Luek Manila. Kabeddengna dagiti ili ti Noveleta iti abagatan. Paset ti siudad ti nalatak nga isla ti Corregidor kasta met dagiti purpuro ti Caballo, La Monja, El Fraile, Sta. Amalia, Carabao ken Limbones.
Sigud a ti Siudad ti Cavite ti kapitolio ti Cavite, agingga idi 1954 a pannakayakar ti kapitolio iti Siudad ti Trece Martires.

Ti Siudad ti Cavite ket adda kadagiti 5 a distrito ti Siudad ti Cavite, ti Dalahican, Santa Cruz, Caridad, San Antonio, ken ti San Roqueket ken nabingbingay a politikal iti 84 a barbaranggay.




#Article 184: Siudad ti Lapu-Lapu (133 words)


Ti Siudad ti Lapu-Lapu ket maysa a primera klase a siudad iti probinsia ti Cebu iti Filipinas. Sakupen ti siudad ti dandani isu amin nga Isla ti Mactan, agarup maysa a kilometro iti abagatan-a-daya ti isla ti Cebu. Paset ti Siudad ti Lapu-Lapu iti Metro Cebu a nakasentro iti Siudad ti Cebu.

Ti lugar ti agdama a siudad ket sigud a maaw-awagan iti Mactan sakbay ti idadateng dagiti mannakup nga Kastila. Idi 1730, inaramid kas ili a managan Opon dagiti prayle nga Agustiniano. Idi 1961, napagbalin ti ili ti Opon a kas siudad ket naipanagan ken ni Lapu-Lapu, ti kaunaan a Filipino a bannuar a mabigbig kas umuna a nangparmek iti ganggannaet a mannakup, ni Fernando Magellan (wenno Magallanes), idi 1521.

Ti Siudad ti Lapu-Lapu ket nabingbingay a politikal iti 30 a barbaranggay.




#Article 185: Rainer Maria Rilke (129 words)


Ni Rainer Maria Rilke (Disiembre 4, 1875 – Disiembre 29, 1926), maysa nga Austriano a mannaniw, ket maibilang kas kaindaklanan a mannaniw iti pagsasao nga Aleman iti maika-20 a siglo. Dagiti imahen kadagiti daniwna ket maitaltalimudok kadagiti pakarikutan ti Kristianidad iti panawen ti di panamatpati, panagmaymaysa, ken nakaro a pannakaburibor, dagiti tema a mangiraman kenkuana iti eskuela dagiti modernista a mannaniw.

Nagsursurat nga agpada iti berso ken lirikal a prosa, dagiti dua a kalalatakan a piesa ti berso ni Rilke ket ti Dagiti Soneto ken ni Orpheus ken ti Dagiti Elehia a Duino. Dagiti met kalalatakan a piesana a prosa ket ti Sursurat iti Ubing a Mannaniw ken ti semi-autobiograpikal a Dagiti Kuaderno ni Malte Laurids Brigge. Nagputar pay iti nasurok a 400 a dandaniw iti pagsasao a Pransés.




#Article 186: India (468 words)


Ti India (), opisial a ti Republika ti India (Bhārat Gaṇarājya), ket maysa a pagilian idiay Abagatan nga Asia. Isu daytoy ti maikapito a kadakkelan a pagilian babaen ti heograpiko a kalawa, ti maikadua a kaaduan ti populasion a pagilian nga adda ti sumurok a 1.2 a bilion a tattao, ken ti kaaduan ti populasion a demokrasia iti lubong. Nabeddengan daytoy babaen ti Taaw Indiano iti abagatan, ti Baybay Arabiano iti abagatan a laud, ken ti Luek iti Bengal iti abagatan a daya, makibingbingay kadagiti daga a nagbeddengan iti Pakistan iti laud; Tsína, Nepal, ken Bhutan iti amianan a daya; ken Burma ken Bangladesh iti daya. Idiay Taaw Indiano, ti India ket asideg idiay Sri Lanka ken ti Maldives; iti maipatinayon daytoy, dagiti Is-isla ti Andaman ken Nicobar ti Indias ket makibingbingayda ti baybay a pagbeddengan iti Tailandia ken Indonesia.

Daytoy ket pagtaengan dagiti taga-ugma a Tanap ti Indo a Sibilisasion ken maysa a rehion ti naipakasaritaan a dalan dagiti komersio ken dagiti nawatiwat nga imperio, ti Indiano a subkontinente ket nainaganan idi para iti komersial ken kultural a kabaknang para iti atiddog a pakasaritaanna. Uppat kadagiti kangrunaan a relihion ti lubong—Hinduismo, Budismo, Hainismo, ken Sihismo—ket manipud ditoy, a dagiti Soroastrismo, Kristianidad, ken Islam ken dimteng idi umuna a milenioCE ken nakatulong daytoy ti panagsukog ti nadumaduma a kultura iti daytoy a rehion. Naininut nga inkapet babaen ken tinurayan ti administrasion iti Britaniko Daya nga India a Kompania manipud idi nasap a maika-18 a siglo ken dagus a nadmistratibo babaen tiu Nagkaykaysa a Pagarian manipud idi tengnga ti maika-19 a siglo, ti India nagbalin a maysa a nawaya apagilian idi 1947 kalpasan ti maysa a panagsagsagaba para iti panagwaya a namarkaan daytoy babaen ti nakappia a resistansia nga indauloan babaen ni Mahatma Gandhi.

Ti Indiano nga ekonomia ket isu ti maika-11 iti lubong babaen ti nominal GDP ken ti maika-3 a kadakkelan babaen ti agpadaan ti kapigsa ti panag-gatang (PPP). Sumakbay ti panagreporma ti naibatay ti paggatangan nga ekonomia idi 1991, ti India kety nagbalin a maysa kadagiti kapardasan nga agrangrang-ay a nagruna nga ekonomia; naipanunutan daytoy a maysa a baro nga industrialisado a pagilian. Nupay kasta, agtultuloy a mangsango kadagiti panagkarit iti kapanglaw, panakaammo ti panagbasa ken panagsurat, corruption, ken di-makaanay a publiko a pannaripato ti salun-at. Maysa naarmasan ti nuklear nga estado ken maysa a rehional a bileg, adda daytoy ti maikatlo a kadakkelan kadagiti buyot iti lubong ken mairanggo a maikasiam ti panaggasto ti milisia kadagiti amin a pagilian. Ti India ket maysa a pederal a batay-linteg a republika a tinurayan babaen ti parlamentario a sistema a binuklan dagiti 28 nga estado ken dagiti 7 a kappon ateritorio. Ti India ket maysa a pluralistiko, nadumadumaan tipagsasao, ken nadumadumaan ti etniko a kagimongan. Daytoy ket pagtaengan pay dagiti nadumaduma nga ayup kadagiti nadumaduma a nasalakniban apagtaengan.




#Article 187: Lapulapu (112 words)


Ni Lapulapu (Caliph Pulaka) (1491 ndash; 1542), maysa a Muslim a pangulo iti Isla ti Mactan iti Cebu iti Filipinas. Mabigbig kas kaunaan a nativo ti arkipelago ti Filipinas a nangbusor iti kolonisasion dagiti Espaniol, maibilang ni Lapulapu a kas umuna a nailian a bannuar iti Filipinas. 

Iti bigat ti Abril 27, 1521, nakiranget dagiti mannakigubat ti Mactan nga idauluan ni Lapulapu kadagiti soldado nga Espaniol nga indauluan ni Fernando Magellan. Nagtagipika ken nagtagikampilan, pinarmek da Lapulapu dagiti ganggannaet ket maysa kadagiti napasag ni Magellan.

Kas pammadayaw dagiti Cebuano, nangipatakderda iti estatua ken simbaan iti isla ti Mactan ken binaliwanda ti nagan ti ili ti Opon iti Cebu iti Siudad ti Lapu-Lapu.




#Article 188: Init (810 words)


Ti Init ket isu ti bituen iti tengnga iti Sistema a Solar. Daytoy ket gangani a nagtimbukel ken nabuklan ti napudot a plasma a nailaga kadagiti magnetiko a lugar. Addaan ti diametro ti agarup a  1,392,000 km, agarup a 109 a dakdakkel ngem ti Daga, ken addaan ti masa a (agarup a 2 kilograms, 330,000 a dakdakel ngem ti daga) a mangbukel daytoy ti agarup a 99.86% iti dagup a masa iti Sistema a Solar.
Ti panaka-kimiko, agarup a tallo a pagkatlo iti masa ti Init ket nabuklan iti Hidróheno,a dagiti nabati ket kaaduan a helio. Dagiti nabati (1.69%, nupay kasta daytoy ket agarup a 5,628 a dakdakkel ngem ti masa ti Daga) ket binuklan dagiti nadagsen nga elemento, a mairaman ti Oksíheno, karbon, neon ken landok, ken dadduma pay.

Ti nailangitan a panakaidasig ti Init, a naibatay ti espektral a klase, ket G2V, ken di-pormal a nainaganan a kas ti duyaw nga ansisit, gapu ta ti makita a panagsilnagna ket kapigsaan iti duyaw a berde a paset iti espektro ken ngem nupay kasta ti marisna ket puraw, manipud ti rabaw ti Daga daytoy ket agparang a kas duyaw gapu ti atmospera a panakaiwarwaras iti asul a lawag.
Iti espektral a klase nga etiketa, ti G2 ket mangitudo ti bukodna a rabaw a temperatura iti agarup a 5778 K (5505 °C), ken ti V a mangitudo ti Init, a kasla kapada dagiti bitbituen, ket maysa a nangruna a panagsasaruno a bituen, ken isu a daytoy ket agaramid ti bukodna nga enrhia babaen ti nuklear a panaglunag iti hidroheno nga nuklei inti helio. Iti bugasna, ti Init ket aglunag kadagiti 620 a riwriw a metriko a tonelada iti hidroheno iti tunggal maysa a segundo. Naikapanunutan idi dagiti astronomo a daytoy ket maysa a bassit ken saan a naisangyan a bituen, ti Init tattan ket naikapanunutanen a naranraniag iti agarup a 85% kadagiti amin a bituen iti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas, a kaaduan kadagitoy ket dagiti nalabbaga nga ansisit. Ti patingnga a kadakkel iti init ket +4.83; nupay kasta, a kas ti kaasitgan a bituen iti Daga, ti Init ket isu ti karaniagan a banag iti langit nga adda iti nalawag a kadakkel iti −26.74. Ti napudot a korona ti Init ket agnaynayon a dumakdakkel idiay tangatang a daytoy ket agparpartuat ti solar nga angin, maysa daytoy a waig dagiti nakarga a partikula a gumayat idiay heliopause kadagiti agarup a 100 nga astronomicko a paset. Ti labutab iti interestelar a pamay-an a pinorma babaen ti solar nga angin, ti heliospera, ket isu ti kadakkelan nga agnanayon a patakder idiay Sistema a Solar.

Ti Init ket agdama nga agbanbaniaga babaen ti Lokal nga Interestelar nga Ulep iti sona ti Lokal a Labutab, iti kaunegan ti barakus iti Orion nga Ima iti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas. Kadagiti 50 a kaasitgan a nailangitan a sistema iti uneg ti 17 a lawag a tawtawen manipud ti Daga (a ti kaasitgan ket ti nalabbaga nga ansisit a nanaganan ti Proxima Centauri iti agarup a 4.2 a lawag a tawtawen a kaadayo), ti Init ket maikapat ti ranggo babaen ti masa.
Ti Init ket palikmutenna ti tengnga iti Magririmpuok a Bitbituen iti kaadayo kadagiti agarup a – lawag a tawen manipud ti galaktiko a sentro, a mangleppas ti maysa nga agpakanawan a panaglikmuta, a kas makita manipud kadagiti galaktiko nga amianan nga ungto, iti agarup a 225–250 a riwriw a tawtawen. Gapu ta ti ariwanas tayo ket aggungunay iti respeto iti kosmiko a mikroonda a radiasion ti lugar iti likud (CMB) iti turong iti konstelasion a Hidra iti kapardas iti 550 km/s, ti pagbanagan a kapardas ti Init a mainaig iti CMB ket agarup a 370 km/s iti turong iti Abut wenno Leo.

Ti natimbengan a kaadayo iti Init manipud ti Daga ket agarup a 149.6 a riwriw a kilometro (1 AU), ngem ti kaadayo ket agdumaduma no ti Daga ket aggunay manipud ti perihelion iti Enero aginggana ti aphelion iti Hulio. Iti daytoy a natimbengan a kaadayo, ti lawag ket agbaniaga manipud ti Init aginggana ti Daga iti agarup a 8 minutos ken 19 a segundo. Ti enerhia iti daytoy a lawag ti init ket agsuporta kadagiti gangani amin a kita ti biag iti Daga babaen ti potosintesis, ken mangiturong ti klima ken tiempo iti Daga. Ti dakkel a panakaapekta ti Init iti Daga ket nabigbiganen manipud kadagidi prehistoriko a panawen, ken ti Init ket naipanunutan babaen kadagiti nadumaduma a kultura a kas maysa a  dios. Ti napudno a sientipiko a panakaawat iti Init ket nabuntog ti panakarang-ayna, ken nasapsapa ngem ti maika-19 a siglo nga adu dagiti nalatakan a sientista ket addada iti bassit a panakaammo iti maipapan ti bagi a panakabukel ken taudan ti enerhia ti Init. Daytoy a panakawat ket agdama pay ti panagrangrang-ayna; adu pay dagiti naumaduma nga anomalia tatta nga aldaw iti tignay ti Init a saan pay a naipalpalawagan.




#Article 189: Bulan (658 words)


Ti Bulan kaikaisuna a masna a satelite iti Daga, ken ti maikalima a kadakkelan a satelite iti Sistema a Solar. Isu ti kadakkelan a masna a satelite iti maysa a planeta iti Sistema a Solar relative iti kaddaakel iti bukodna a nangruna, nga adda ti pagkapat ti diametro iti Daga ken  ti bukodna a masa. Ti Bulan ket isu ti maikadua a kapusekan a satelite kalpasan ti maria a maysa kadagiti karaniagan a taga-ugma nga nagukisan ti naingatoan a dagdaga ken narimbaw  impakto ng abot. Isu daytoy ti karaniagan a banag iti langit kalpasan ti Init, uray no ti rabawna ket agpaysao pay a nasipnget, a kapadpada ti karaniag ti uging. Ti kinarimbawna iti langit ket ti kinakadawyanna a siklo dagiti paset , manipud idi taga-ugma a panawen, ket nakaaramid ti Bulan a kas myasa a naipangpangruna a kultural nga impluensia iti pagsasao, dagiti kalendario, arte ken mitolohia. Ti grabidad a panagimpluensia ti Bulan ket agpataud dagiti ugot ti taaw ken ti panagpaatiddog ti minuto iti aldaw. Ti agdama a panagliklikmut kaadayo ti Bulan, nga agarup a mamin sangpulo ket tallo ti diametro iti Daga, ket gapuanan daytoy ti panagparangna a kasla kadakdakkelna idiay langit ti Init, a mangpalubos daytoy nga apag-isu a kallobanna ti Init dagiti dagup a solar a salip.

Ti Bulan ket isu laeng ti nailangtana bagi malaksid ti Daga a ti tao ket simmanglad. Nupay ti Luna programme ti Kappon ti Sobiet ket isu ti immuna a nakaabot ti Bulan iti maysa a saan a namaneho a pagluganan ti limbang idi 1959, ti Apollo a programa ti Estados Unidos ket nakaganab ti isisu a namaneho ti tao a mision iti agdama nga aldaw, a nagrugi ti immuna a namaneho ti tao a lunar a panagliklikmut a mision babaen ti Apollo 8 idi 1968, ken innem a panagsanglad iti Bulan ti nagbaetan ti 1969 ken 1972, a ti immuna ket ti Apollo 11. Dagitoy a mision ket nagisubli kadagioti sumurok a 380 kg kadagiti lunar a bato, a dagitoy ket inusar ti panagrang-ay ti heolohika a panagawat iti nagtaudan ti Bulan, ti pormasion iti uneg ti bulkodna a patakder, ken iti napalabas a pakasaritaanna. Naipagarup a daytoy ket naporma idi 4.5 bilion a tawtawen. Ti maysa a pannakaporma a teoria ket ti higante nga impakto a napasamak a nairaman ti Daga. Ti impakto a teoria ket naidudua idi 2012, kalpasan ti panagusig manen dagiti Apollo nga alagad.

Kalpasan ti Apollo 17 a mision idi 1972, ti Bulan ket binisbisita laengen babaen dagiti saan a namaneho ti tao a pagluganan ti limbang, ti nailatakan babaen ti kinaudi a Sobiet a Lunokhod rover. Manipud idi 2004, ti Hapon, Tsina, India, ti Estados Unidos, ken ti Europeano nga Ahensia ti Limbang ket nagpatulod dagitoy dagiti lunar nga agpalpalikmut. Dagitoy a pagluganan ti limbang ket nakaparawad ti panagpasingked ti panakaduktal iti lunar a danum a yelo idiay agnanayon a nalinongan nga abot dagiti ungto ken bedbed iti lunar a regolito. Adda dagiti sumakbay a naplano a mision a mapan iti Bulan, a mairamn ti maysa a gobierno ken binusbusan a pribado. Ti Bulan ket agtultuloy nga adda babaen ti Tulag ti Pangaruar a Limbnag , a nawaya sukisoken para iti amin a pagilian para kadagiti nakappi a pangngep.

Ti maitutop a nagan para iti masna a satelite ti Daga ket ti Bulan. Ti panginagan ti Ingles a moon ket naala manipud iti moone (idi agarup a 1380), a naiparang-ay manipud iti mone (1135), a naala manipud iti Daan nga Ingles mōna (a napetsaan manipud idi sakbayan ti 725), a daytoy ket, a kapada dagiti amin Hermaniko a pagsasao a kognado, a nanipud ti Proto-Hermaniko *mǣnōn.

Ti kangrunaan a moderno nga Ingles a panagilasin a maipanggep ti Bulan ket lunar, a naala manipud iti Latin Luna. Ti maysa pay ngem saan a nalatak a panagilasin ket ti seleniko, a naala manipud iti Taga-ugma a Griego a Selene (), a naggapuan ti pasaruno a seleno- (a kas iti nakaalaan ti selenograpia).




#Article 190: Isabelo de los Reyes (101 words)


Ni Isabelo de los Reyes  ket maysa a nalatak a politiko, aktibista, mannurat ken agiwarwarnak idi maika-19 ken 20 a siglo. 

Maysa nga Ilokano, naiyanak isuna idiay Vigan, Ilocos Sur, kada Elias de los Reyes ken iti mannaniw a ni Leona Florentino. Nagturpos iti Colegio de San Juan de Letran ken Unibersidad ti Santo Tomas ket sinurotna ni nanangna a nagbalin a mannurat. Nangged a kas editor ken agiwarwarnak idiay Manila ket isuna ti nangbangon iti El Ilocano, ti kaunaan a bernakular (iti Ilokano) a pagiwarnak iti pagilian.

Nabalo ni de los Reyes iti namitlo ket addaan iti 27 nga annak.




#Article 191: Leona Florentino (317 words)


Ni Leona Florentino (nayanak Leona Josefa Florentina, 19 Abril 1849 – 4 Oktubre 1884) ket maysa idi a mannaniw a Filipino kadagiti pagsasao nga Espaniol ken Ilokano.  Naikeddeng isuna a kas ina ti literatura ti babbai iti Filipinas ken ti silpo manipud iti naisasao ken literario a tradision.

Nayanak iti nabaknang ken prominente a pamilia iti Vigan, Ilocos Sur, inkaubingan a nangrugi a nagsursurat ni Florentino kadagiti immuna a bersona iti Ilokano. Nupay nasayaat ti masakbayanna, saan a naipalubos isuna a makaawat iti panagadal iti unibersidad gapu ta maysa isuna a babai. Imbes ket nga inadalan ni Florentino babaen ti inana, ken kalapsanna dagiti nadumaduma a pribado a manursuro. Nassuruan isuna iti abanse nga Espaniol babaen ti maysa nga edukado nga Ilokano a padi ken nangaw-awis kaniana a mangparang-ay ti bosesna iti daniw.

Idi agtawen iti 14, inkallaysa ni Florentino ni Elias de los Reyes ti maysa a politiko. Lima nga ubbing iti bunga daytoy a panagassawa. Ni Isabelo de los Reyes ti anakda a lalaki ket nagbalin a mannurat a Filipino, aktibista ken senador. Gapu iti peminista a kasasaad dagiti sinursuratna, ni Florentino ket liniklikan idi ti asawana ken anakna a lalaki; eksilo a nagmaymaysa a nagbibiag isuna ken naisina manipud iti pamiliana. Pimmusay isuna idi agtawen ti 35.

Ti maipapan iti liriko a daniwna iti Espaniol, ken naipangpangruna iti Ilokano, ket nakagun-od iti pannakadillaw kadagiti nadumaduma a forum idiay Espania, Paris ken St. Louis, Missouri. Dagiti literario a kontribusionna – a naipangpangruna dagiti 22 a napreserba a daniw – nabigbigan isuna idi nairaman iti Encyclopedia Internationale des Oeuvres des Femmes (Sangalubongan nga Ensiklopedia dagiti Obra ti Babbai) idi 1889.  Naipampamattian nga isuna ti immuna a Filipina a nakaawat iti datoy a sangalubongan a dayaw, ti maysa a panagraem a napasamak kalpasan ti ipupusayna idi ubing pay laeng. Naipabpabuya dagiti obrana iti Exposition Filipina iti Madrid idi 1887 ken iti Exposition Internationale iti Paris idi 1889.




#Article 192: Lasam (168 words)


Ti Lasam ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Cagayan iti Filipinas. Ti pinakasentro ti Lasam ket mapattapatta a 13 a kilometro, dua degrado iti abagatan nga lumaud iti Rangtay Magapit, 68 a kilometro manipud iti Siudad ti Tuguegarao no ballasiwen ti Karayan Cagayan ket sumalpot iti ili ti Gattaran, Cagayan. Ngem no talaytayen iti nailian a kalsada a Lasam-Logac-Magapit ket daliasaten ti aganay a sangagasut ket innem a kilometro tapno madanon ti Siudad ti Tuguegarao. Kaabay ti Lasam iti amianan-a-daya ti ili ti Lal-lo, iti amianan-a-laud ti Allacapan, ken Flora, Apayao iti met daya ket ti Karayan Cagayan ken ti ili Gattaran, iti abagatan ket ti ili Santo Niño, ken iti abagatan-a-laud ti ili ti Rizal.

Ti Lasam ket napartuat idi 1950 manipud kadagiti baranggay ti Gattaran, Cagayan iti laud ti Karayan Cagayan. 

Addaan ti ili ti Lasam iti saksakup a dagdaga a 234 pakuadrado a kilometro wenno 23,400 nga ektaria.

Ti ili ti Lasam ket nabingbingay a politikal iti 30 a barbaranggay.




#Article 193: Gingined (330 words)


Ti gingined (makunkuna pay a gungon, kintayeg wenno garigengen) ket isu ti resulta ti kellaat a panagibbatan iti enerhia idiay ukis ti Daga nga agapartuat kadagiti sismiko nga allon. Ti sismisidad, wenno sismiko nga aktibidad iti maysa a lugar ket mangitudo iti pannakasansan, kita ken kapigsa dagiti gingined a napadasan kadagiti napalabas a panawen. Dagiti gingined ket rinukrukod babaen ti panagusar kadagiti panagpalpaliiw manipud kadagiti sismometro. Ti darikmat a kinapigsa ket isu ti kaaduan a gantingan a panagreporta para iti intero a lubong kadagiti gingined a napigpigsa ngem ti 5. Dagiti ad-adu pay a gingined a basbassit ngem ti kinapigsa a 5 a naireporta babaen dagiti nailian a sismolohikal nga obserbatorio ket rinukod babaen ti lokal a gantingan ti kinapigsa, a tinawtawagan pay a kas ti Richter a gantingan. Dagitoy dua a gantingan ket numerikal nga agpadpadada kadagiti sakup iti maipategan. Ti kinapigsa a 3 wenno dagiti nababbaba agingined ket kaaduan a gangani a saan a marikna ken ti kinapigsa ken sumurok a 7 ket makapataud kadagiti nakaro a dakkel a panagdadadel, a maitalged ti kinauneg. Dagiti kapigsaan a gingined iti naipakasaritaan a panawen ket adda ti kapigsa iti sumurok bassit a 9, uray no awan ti patingga ti mapataud a kinapigsa. Ti kinaudi a dakkel a ginginéd iti kinapigsa a 9.0 wenno dakdakkel ket ti 9.0 a kinapigsa a gingined idiay Hapon idi 2011 (manipud idi Marso 2011), ken isu daytoy ti kadakkelan a gingined ti Hapon manipud idi nairugi ti panagrehistro. Ti kapeksa iti panagtigerger ket rinukod iti nabaliwan a Mercalli a gantingan. No ti gingined ket ababaw, makapataud daytoy ti ad-adu a panakadadael dagiti patakder, wenno ti kapadpadana.

Iti rabaw ti Daga, dagiti gingined ket agipamatmat babaen ti panagkintayeg ken sagpaminsan ti panagyallatiw iti daga. No ti episentro iti dakkel a gingined ket adda idiay adayo ti baybay, ti batok ti baybay ket mabalin a maiyallatiw ken mabalin daytoy a gapuanan ti sunami. Dagiti gingined ket makapataud pay kadagiti guedday, ken sagpaminsan pay kadagiti bulkan nga aktibidad.




#Article 194: Isabel Martinez de Peron (155 words)


Ni María Estela Martínez de Perón , ammo pay a kas ni Isabel Peron, ket isu idi ti presidente ti Arhentina manipud idi Hulio 1, 1974 aginggana idi Marso 24, 1976. Isu ti maikatlo nga asawa ni Juan Domingo Peron a presidente met laeng iti Arhentina (1946-1955, 1973-1974). Isu ti immuna a babai a presidente ti Arhentina ken iti intero a kontinente ti Amerika.

Nagbalin a presidente ni Isabel Peron idi sinukatanna ti pimmusay nga asawana a presidente a ni Juan Peron idi Hulio 1, 1974. Ni Isabel idi ti bise presidente met laeng a kabayatan a presidente ti lakayna. 

Idi Marso 24, 1976, nakidnap ken napadisi iti takem ni Isabel babaen ti maysa a panangrabsut iti turay (kudeta) nga indauluan ti hepe ti militar a ni Heneral Jorge Videla a nagbalin a presidente kalpasan daytoy. Natengngel ni Isabel iti babaen ti pannakaibalud iti balay. Idi 1981, naipan sadiay Espania a kas maysa a pammagtalaw.




#Article 195: Corazon Aquino (124 words)


Ni Maria Corazon Sumulong Cojuangco Aquino (Enero 25, 1933 – Agosto 1, 2009), am-ammo kas Cory Aquino, ti Presidente ti Filipinas manipud 1986 agingga iti 1992. Isu ti  umuna a babai a presidente ti Filipinas, ken iti intero nga Asia. Asawana ni Benigno Aquino Jr., mabigbig a senador nga oposision iti panawen ti administrasion ni Presidente Ferdinand E. Marcos. Idi napaltogan ni Benigno Aquino iti Internasional nga Eropuerto (itattan Pannangalubongan nga Eropuerto ni Ninoy Aquino) ti Manila iti panagsublina iti Filipinas idi Agosto 21, 1983 manipud iti Estados Unidos kas exilo, ni Cory Aquino ti naisaad a pannakalider ti oposision a nanglaban iti rehimen a Marcos agingga a natippuog daytoy iti Rebolusion ti Bileg ti Tattao idi 1986 ket nagbalin a presidente ni Aquino.




#Article 196: Muntinlupa (113 words)


Ti Siudad ti Muntinlupa ti kaabagatanan a siudad ti Metro Manila, Filipinas. Kaabayna iti amianan ti Siudad ti Taguig; iti amianan-a-laud, ti Siudad ti Parañaque; iti laud, ti Siudad ti Las Piñas; iti abagatan-a-laud, dagiti ili ti Bacoor, Cavite, San Pedro, Laguna, ken ti Dan-aw ti Laguna, iti daya. 

Adda iti Siudad ti Muntinlupa ti Nailian a Pagbaludan ti Bilibid, ti kadakkelan a pagbaludan iti pagilian.

Masarakan iti csiudad ti sumagmamano kadagiti kasayaatan a a comercial nga estalisimiento iti Metro Manila. Adda met ditoy ti nalatak nga Ayala Alabang Village, a pagnanaedan dagiti babaknang ken mabigbig a pamilia iti pagilian.

Addaan ti Siudad ti Muntinlupa iti 10 a baranggay kadagiti dua a distritona.




#Article 197: Cesar Virata (160 words)


Ni Cesar Enrique Aguinaldo Virata , dati a Primo Ministro ti Filipinas a nagtakem manipud idi 1981 aginga idi 1968 babaen ti Nailian nga Asemblia. Nagtakem pay a kas Ministro ti Pinansia idi 1970 kabayatan ti rehimen ni Marcos. Nagbalin a Kangrunaan a Ministro babaen ti panagbubutos idi 1981. Apo ni Emilio Aguinaldo, immuna a pangulo iti Filipinas.

Nasukatan a kas Kangrunaan a Ministro babaen iti rebolusyon. Sinuktan isuna ni Salvador Laurel a nagakem a kas de facto Kangrunaan a Ministro idi maika 25 iti Pebrero 1986. Kalpasan iti maysa a bulan ti puesto a Kangrunaan a Ministro ket naikkat babaen ti Proklamasion Blng. 3 ni Corazon Aquino ket pinasingkedan pay iti Batay-linyteg ti 1987.

Ni Virata ket inasawana ni Phylita Joy Gamboa, maysa a popular nga aktres iti entablado. Naaddaanda iti tallo nga annak da Steven Cesar, maysa a negosiante, Gillian Joyce, maysa nga internasional a mangusig iti annuroten, ken Michael Dean, doktor nga ages-espesialista iti impektado a sakit.




#Article 198: Napilit a panagpukaw (579 words)


Iti internasional a linteg ti karbengan ti nagtagitaoan, ti napilit a panagpukaw (wenno ipapilit a panagpukaw) ket rumsua no ti maysa a tao ket nalimed a maala wenno maibalud babaen ti maysa nga estado wenno politikal nga organisasion wenno bababen ti maikatlo a partido nga agited ti pammalubos, suporta, wenno pannakaammo iti estado wenno politikal nga organisasion, a sarunuen ti panagdalupitpit a bigbigen ti gasat ken sadino ti ayan, nga adda ti panggep a panagikabil ti biktima iti ruar ti panagsalaknib ti linteg.

Segun iti Annuroten ti Internasional a Korte Kriminal iti Roma, a nayetnag idi Hulio 1, 2002, ti napilit a panagpukaw ket maibilang a kas krimen kontra iti sangkataoan, ket gapu itoy saan ngarud a mabalin a sakupen ti annuroten ti limitasion.

Ti nagpukaw a tattao () ket maysa a termino a dumakdakamat kadagiti kaaduanna ket taga-Abagatan nga Amerika a biktima ti terorismo ti estado kabayatan ti tawtawen ti 1970 ken iti tawtawen ti 1980, nangruna kadagiti pagilian ti Arhentina, Chile ken Uruguay. Desaparecidos ti mayawag kadagiti tattao a biktima ti napilit a panagpukaw. Mapasamak daytoy no ti maysa nga estado wenno organisasion ket igagara ken puersaenna a pukawen ti maysa a tao manipud iti pannakaimatangan wenno pannakaammo ti publiko, babaen man ti pammapatay wenno gagangay a panangagaw. Makidnap nga umuna ti biktima sa ilegal a maipupok iti maysa a baludan wenno kampo, masansan a maparparigat santo mapapatay ken mailemmeng ti bangkayna babaen ti pannakaibelleng daytoy iti baybay, pannakapuor, pannakaikali iti langalang, kdpy.

Ti termino a desaparecidos ket immuna ken nangruna a dumakdakamat iti Narugit a Gubat iti Abagatan nga Amerika, a naisansangayan iti Arhentina, Chile ken Uruguay, a nagtitimpuyog a kaduada ti dadduma pay a diktadura, iti Operasion Condor. Mabalin met a maipakat wenno mayawag ti termino iti sabsabali a kontesto a kas iti panangaramat ti Amnestia Internasional wenno ti  Bantayan ti Karbengan ti Nagtagitaoan kadagiti tinawen a reportada maipapan iti bilang dagiti kaso ti napilit a panagpukaw ti tattao iti nadumaduma a pagilian.

Kabayatan ti Narugit a Gubat ken Operasion Kondor iti Arhentina, tiniliw ti agturay a hunta militar dagiti kabusorna a politikal, nailugan dagitoy iti eroplano ket napuersada a tumapuak iti Taaw Atlantiko, iti kasta awanen a pulos ti pakasurotan iti panagpukawda. Gapu ta awan ti ebidensia a bangkay, ilibak ngarud ti gobierno a napapatay dagitoy. Dagiti tattao a napapatay iti kastoy a wagas (ken dadduma a wagas) ket naawagan iti Arhentina a kas los desaparecidos wenno dagiti nagpukaw.

Manipud 1976 agingga iti 1983, mapan 30,000 a tattao (11,000 segun iti opisial a reporta ti CONADEP) iti Arhentina ti nabiktima ti puersado a panagpukaw nga inyetnag ti agturay a hunta militar. Kaaduan kadagitoy ti naitapuak iti taaw. Dadduma ket naikulong ken naparparigat ken napapatay kadagiti pagpupokan.

Adda met dagiti kaso ti nagpukaw a tattao iti Filipinas, kangrunaan iti panawen ti Linteg Militar iti rehimen ni Presidente Ferdinand Marcos a segun kadagiti reporta ket ginasut a tattao a politikal a kabusor ti administrasion a Marcos ket natiliw ken naipupok, ket adu kadagitoy ti mapukpukaw agingga iti agdama. Iti rehimen ni Presidente Corazon Aquino iti naladaw a 1980, adda met dagiti natiliw ken nagpukaw a tattao iti ikut ti militar. Uray iti rehimen ni Presidente Fidel V. Ramos, nalatak ti kaso ti panagpukaw ni Edgar Bentain, maysa nga agob-obra iti pagsugalan a nangiruar iti mabuybuya nga ala bayat a makisugsugal ni Joseph Estrada, nga agdama idi a bise presidente ti pagilian. Nagpukaw ni Bentain ket agingga iti agdama di pay nasarakan daytoy uray la koma bangkayna.




#Article 199: Dagiti Ina ti Plaza de Mayo (314 words)


Ti Dagiti Ina ti Plaza de Mayo (Espaniol: Asociación Madres de Plaza de Mayo) ket maysa a gunglo dagiti Arhentio nga inna a dagiti annakda ket nagpukaw kabayatan ti turay a diktadoria militar kadagidi tawen ti 1970 iti Arhentina.

Maysa a naisangayan nga organisasion ti Dagiti Ina ti Plaza de Mayo dagiti babai nga Arhentino a nagbalin nga aktibista iti karbengan a pangtao tapno magun-odan ti maysa a panggep. Iti agarup tallo a dekada, inrupir dagiti Ina ti karbenganda a makidenna manen kadagiti naagaw nga annakda.

Iti panagprotestada, agsuotda kadagiti puraw a dalungdong kas panglagip iti lampin dagiti nagpukaw nga annakda. Nagtaud ti nagan ti gungloda manipud iti Plaza de Mayo iti sentro ti Buenos Aires, Arhentina nga immuna a nagtitiponan dagiti agladladingit nga ina ken lola. Aguurnongda iti kada malem ti Hueves para iti kagudua ti oras a panagpagnapagnada iti plaza.

Nabukel ti gunglo babaen dagiti babbai a nagsasarak kabayatan ti panangpadpadasda a mangsapul kadagiti nagpukaw nga annakda, a tiniliw dagiti ahente ti gobierno ti Arhentina kadagiti tawtawen ti Narugit a Gubat (1976–1983), nga adu kadagitoy ti naparparigat ken napapatay sa nailemmeng dagiti bangkayda. Ni Azucena Villaflor, ti pundador ti gunglo, a kaduana ti 13 a sabali pay a babbai, ti nangirugi kadagiti demonstrasion iti Plaza de Mayo, iti sango ti Casa Rosada, ti palasio presidensial, idi Abril 30, 1977. Innem a bulanen a sapsapulen ni Villaflor ti maysa kadagiti barona ken ti manugangna a babai. Idi Disiembre 10, 1977, innala met ti militar ni Villaflor ket inkursongda iti pupokan militar Navy's Mechanics Training School (ESMA) iti distrito Núñez iti Buenos Aires. Manipud idin saanen a nakita pay a sibibiag ni Villaflor. Idi katengngaan ti 2005, nasarakan ti bangkay ni Villaflor ken dua pay nga ina a kaduana a da Esther Careaga ken María Eugenia Bianco. Naikali ti dapo ni Villaflor iti sakaanan ti Piramida ti Mayo iti Plaza idi Disiembre 8, 2005.




#Article 200: Ebanghelio ni Hudas (196 words)


Ti Evangelio ni Judas ket maysa a documento a maipagarup nga inar-aramat dagiti Cainites, maysa a nasapa a Cristiano a gnostico a secta. Naipablaak daytoy iti 2006 kalpasan a natarimaan ken naipatarus daytoy manipud kadagiti nasarakan a kadaanan a manuscrito a papyrus a naisurat iti duog a pagsasao a Coptico. Mapapati nga orihinal a naisurat daytoy iti pagsasao a Griego ngem naipatarus iti Coptico iti nasarakan a manuscrito a napetsaan babaen ti radiocarbon iti nagbaetan ti maika-3 ken maika-4 a siglo.

Linaon ti evangelio ti positivo a a pannakaitalimudok ken ni Judas Iscariote, ti apostol a nadakamat  kadagiti orthodox wenno tradisional nga Evangelio a kas nangliput ken ni Jesus babaen ti panangilakona iti Cristo kadagiti autoridad a Romano a nangilansa ken Jesus iti cruz. Patalgedan ti Evangelio ni Judas a maysa a panagtungpal kadagiti bilin ni Jesus ti inaramid ni Judas Iscariote a saan ket a kas panangliput.

Adda aganay a 50 nga ob-obra a mapapati kas evangelios ti nasapa a simbaan, ngem 20 laeng kadagitoy nga evangelio ti am-ammo, a pakairamanan dagiti uppat a canonical nga evangelio da Juan, Marcos, Lucas ken Juan. Ti Evangelio ni Judas ket maysa kadagiti nabati a 16 nga evangelio.




#Article 201: Pagsasao a Koptiko (193 words)


Ti Koptiko wenno Koptiko nga Ehipsio ( Met Remenkēmi) ket isu ti agdama nga agpang iti pagsasao nga Ehipsio, daytoy ket maysa nga akin-amianan nga Apro-Asiatiko a pagsasao a maisasao idiay Ehipto aginggana idi maika-17 a siglo. Daytoy a baro a sistema ti panagsurat ket nagbalin a ti Koptiko a sinuratan, maysa a naampon nga alpabeto a Griego a nanayonan kadagiti innem wenno pito a senial manipud iti demotiko a sinuratan a mangipabagi dagiti Ehipsio nga uni nga awan iti pagsasao a Griego. Adda dagiti nadumaduma a dialekto a Koptiko a nainaganan, ti kangrunaan ket dagiti Sahidiko ken Bohairiko.

Ti Koptiko ken Demotiko ket asideg a maikabagian iti Naladaw nga Ehipsio, a daytoy ket naisurat iti sinuratan a Heroglipiko. Ti Koptiko ket rimmang-ay a kas ti literario a pagsasao manipud idi maika-2 aginggana idi maika-13 a siglo, ken ti bukodna a dialekto a Bohairiko ket agtultuloy nga isu ti liturhikal a pagsasao iti Koptiko nga Ortodokso a Simbaan iti Alehandria. Sinumallin daytoy babaen ti Ehipsio nga Arabiko a kas ti maisasao a pagsasao idi kapapanan ti nasapa a moderno a panawen, ngem ti panagungar a ganetget ket naiparugi manipud idi maika-19 a siglo.




#Article 202: Kristianismo (227 words)


Ti Kristianismo ket adda dagiti nadumaduma a panakaipalpalawag kadagiti napalabas a tawen. Daytoy ket kasisigud a naipalpalawas a kas ti Kristiano a relihion wenno ti Kristiano a lubong. Kadagiti napalabas a panawen, ti Kristianismo (wenno Kristianista) ket naususar payen a kas maysa a panagilawlawag ti termino iti Kristiano a pundamentalista, a kaaduan idiay Estados Unidos, par aiti ideolohia iti Kristiano a karbengan, a naibuksilan a mangkontra  Islamismo. Naisurat idi 2005, ti New York Times kolumnista ti pagsasao a ni William Safire naiapgupit ti termino (iti moderno a panakausar) ti konserbatibo a bloger a ni Andrew Sullivan, a nagisurat idi Hunio 1, 2003: Adda baro a ternimok para kadagiti barayubay iti relihioso a karbengan a nagususar ti Ebanghelio tapno makapataudda ti bukodda a aspirasion para iti bilegr, panagtengngel kenp anagirurumen: Kristianista. Daytoy ket kasla lunod kadagiti agpayso a Kristiano a kas dagiti Islamista ket agpaysoda nga Islam. Ti liberal dagiti bloger a ni Tristero ken David Neiwert ket inususarda daytoy a termino kalpasan daytoy.  Kalpasan daytoy ni Sullivan ket nagpaadu ti panagusarna iti daytoy a termino iti maysa a Time a magasina nga insurat.  Ti panagusar iti daytoy a termino ket mabirukan pay manipud idi maika-17 a siglo, ngem dagityo ket saan a minaig iti tatta nga aldaw a kayatna a saoen.

Ti Kristianismo ket nagbalin a nalatak pay idiay Nagkaykaysa a Pagarian, segun ti maysa nga agkokomentario.




#Article 203: Kristianidad (1205 words)


Ti Kristianidad (manipud iti ) ket maysa a namatmati ti maysa a dios ken Abraham a relihion a naibatay iti biag panursuro ni Hesus a kas ti nairepresenta dagiti kanonikal nga ebanghelio ken dagiti dadduma pay a sinursuratan ti Baro a Tulag. Ti panursurot ti pammati a Kristiano ket ammo a kas dagiti Kristiano.

Dagiti Kristiano ket sapasap a namatmati kenni Hesus ket isu ti Dios Anak, ti Dios a nagbalin a tao ken ti mangisalakan ti nagtagitaoan. Gapu iti daytoy, dagiti Kristiano ket sapasapa a mangikungkuna kenni Hesus a ka ni Kristo wenno Mesias.
Ti ministro ni Hesus, sakripisio a pannakatay, ken ti simmaruno a panagungar, ket kadawyan a maikunkuna a kas ti Ebanghelio a mensahe (naimbag a damag). Iti ababa, ti Enbanghelio ket damag iti Dios ti agnanayon a panagabak ti Ama kadagiti dakes ,

Iti sanaglubongan dagiti tallo a kadakkelan a grupo iti Kristianidad ket ti Romano Katoliko a Simbaan, ti simbaan ti Dumaya nga Ortodokso, ken dagiti nadumaduma a denominasion iti Protestantismo. Ti Katoliko Romano ken Akindaya nga Ortodokso a patriarkado ket nagsisinada iti Daya–Laud a panagsisina iti 1054 AD, ken ti Protestantismo ket rimsua manipud iti Panagreporma a Protestante iti maika-16 a siglo, a nakisina manipud iti Simbaan a Romano Katoliko.

Ti Kristianidad ket nangrugi a kas maysa a Hudio a sekta idi tengnga ti umuna a siglo. Daytoy ket nagtaud manipud idiay Lebante a rehion ti Tengnga a Daya (moderno nga Israel ken Palestina), daytoy ket napardasan a naiwaras idiay Siria, Mesopotamia, Asia Minor ken Ehipto. Daytoy ket dimmakkel ti kinaadu ken impluensia kadagiti napalabas a siglo, ken idi gibus ti maika-4 a siglo isu daytoyen ti nagbalin nga opisial nga estado a simbaan ti Romano nga Imperio, a nangsuksukat kadagiti sabali a porma iti relhion a sinansanay babaen ti Romano a turay. Idi las-ud ti Tengnga a Panpanawen, kaaduan idi kadagiti nabatbati iti Europa ket Nakristiano, a dagiti Kristiano ket sagpaminsanda pay a dakkel a relihioso a minoridad idiay Tengnga a Daya, Amianan nga prika, Etiopia ken dagiti paset ti India. Kalpasan ti Panawen ti Panagduktal, babaen ti misionario nga obra ken kolonisasion, ti Kristianidad ket naiwaras iti Kaamerikaan, Australasia, sub-Sahara nga Aprika, ken ti amin a sangalubongan.

Dagiti Kristiano ket namatmatida a ni Hesus ket isu ti Mesias a naipadto iti Hebreo a Biblia. Ti pundasio ti Kristiano a teolohia ket naiyebkas kadagiti nasapa nga ekumeniko a kredo  ti Kristiano a naglaon kadagiti panagtunton a kaaduan anaaw-awat babaen dagiti simmursurot iti Kristiano a pammati. Dagitoy a propesion ket nangibagbaga a ni Hesus ket nagsagsagaba, pimmusay, ken naitabon idi, ken naungar manipud iti ipupusay tapno mangited ti agnanayon a biag kadagiti namatmati kanianan ken nagtaltalek kaniana para iti pammakawan kadagiti bukodda a basol (pannakaisalakan). Intaltalinaayda pay a ni Hesus ket nainbagian a ngimmato iti langit nga idiay ketkaduan nga agturturay ni Dios ti Ama. Kaaduan kadagiti denominasion ket nagisursuro a ni Hesus ket agsublinto tapno ukomanna amin a nagtagitaon, ti sibibiag ken natay, ken mangited ti agnanayon a biag kadagiti sumursurot kaniana. Isu ket naipanpanunotan a ti modelo iti maysa a nasingpet a biag, ken ti mangirakurak ken pisikal a inkarnasion iti Dios.

Manipud iti nasapsapa ngem maika-21 a siglo, ti Kristianidad ket adda dagiti agarup a 2.2 bilion a namatmati. Ti Kristianidad ket mangirepresenta ti agarup a maysa apagkatlo ti populasion ti lubong ken isu ti kadakkelan a relihion iti lubong. Ti Kristianidad ket isu ti estado a relihion dagiti nadumaduma a pagilian Kadagiti amin a Kristiano, 37.5% ket agnanaed idiay Kaamerikaan, 25.7% ti agnanaed idiay Europa, 22.5%ti agnanaed idiay Aprika, 13.1% ti agnanaed idiay Asia, 1.2% ti agnanaed idiay Oceania ken 0.9% ti agnanaed idiay Tengnga a Daya.
Ti Kristianidad ket adda idi ti nangruna apapel iti panagsukog iti sub-Sahara ng a Aprika ken Lumaud a sibilisasion.

Iti sangalubongan, dagiti tallo a kadakkelan a grupo ti Kristianidad ket ti Romano Katoliko a Simbaan, ti Simbaan ti Daya nga Ortodokso, ken dagiti nadumaduma a denominasion iti Protestantismo. Ti Romano Katoliko ken ti Daya nga Ortodokso a patriarkado ket nagsinada manipud idi panagsina ti maika-11 a siglo, ken ti Protestantismo ket rimsua idi las-ud ti Repormasion iti maika-16 a siglo, a nakisinnina manipud iti Simbaan ti Romano Katoliko. Manipud idi nasapa maika-21 a siglo, ti Kristianidad ket isun ti kadakkelan a relihion iti lubong, nga adda dagiti agarup a 2.2 bilion a sumursurot.

Urayno adda dagiti nangruna a paggigiddiatan iti panangipatarus ken kapanunotan iti Biblia no ania ti nakaibatayan ti Kristianidad, dagiti Kristiano ket nakibinningayda kadagiti agasmang ti pammati a tinengtengelda a kas kammasapulan iti pammatida.

Nga adda iti agarup a 2.2 bilion a sumursurot a naisinsina kadagiti tallo a sanga ti Katoliko, Protestante ken Ortodokso, ti Kristianidad ket isu ti kadakkelan a relihion iti lubong. Ti Kristiano a bingay iti populasion ti lubong ket adda iti agarup a 33% para kadagiti kinaudi a sangkagasut a tawtawen, a mangibagbaga a maysa kada tallo a tao iti Daga ket Kristiano. Daytoy ket lappedanna ti kangrunaan a pannakaiyalis kadagiti demograpiko iti Kristianidad; dagiti dakkel a pannkaadu kadagiti agrangrang-ay a lubong (agarup a 23,000 tunggal maysa nga aldaw) ket kinuyogen babaen ti adu a pannakaapday iti narang-ay a lubong, a kangrunaan idiay Europa ken Amianan nga Amerika (agarup a 7,600 tunggal maysa nga aldaw). Daytoy ket isu pay laeng ti predominante a relihion idiay Europa, ti Kaamerikaan ken Akin-abagatan nga Aprika. Idiay Asia, daytoy ti katurayan a relihion idiay Georgia, Armenia, Daya a Timor ken ti Filipinas.Nupay kasta, daytoy ket naapapdayen kadagiti adu a lugar a mairaman ti Akin-amianan ken Lumaud nga Estados Unidos, Ti Oceania (Australia ken Baro a Selanda), akin-amianan nga Europa (a mairaman ti Gran Britania, Ti Eskandinabia ken dadduma pay a luglugar), Pransia, Alemania, dagiti probinsia ti Kanada iti Ontario, Britaniko a Columbia, ken Quebec, ken dagiti paset ti Asia (a naipangpangruna idiay Tengnga a Daya, Ti Abagatan a Korea, Ti Taiwan, Ti Pilipnas ken Macau). Ti populasion ti Kristiano ket saan a bumasbassit idiay Brasil, ti Akin-abagatan nga Estados Unidos ken ti probinsia ti Alberta, Kanada, ngem ti porsiento ket bumasbassit. Kadagiti pagilian a kas ti Australia ken Baro a Selanda, ti populasion ti Kristiano ket naapapday kadagiti bilang ken porsiento. Urayno dagiti naapapday a bilang, ti Kristianidad ket agtultuloy nga isu ti naturay a relihion iti Lumaud a Lubong, nga adda dagiti 70% ket Kristiano, idiay Europa 76.2% ti populasion ket nangikedkeddeng kaniada a kas Kristiano, ken 86.0% iti Kaamerikaan ken 73.36% idiay Oceania ket agsansanay pay iti Kristianidad.

Nupay kasta, adu dagiti karismatiko a tignay a nagbalinen a nasayaat a nabangon kadagiti paset iti lubong, a naipangpangruna idiay Arika, Latin nga Amerika ken Asia. Ti mangiyun-una a Saudi Arabiano a daulo ti Muslim a ni Sheikh Ahmad al Qatanni ket nagreporta idiay Aljazeera nga iti tunggal maysa nga aldaw 16,000 kadagiti Aprikano a Muslim  ket mapmapan iti Kritianidad . Isu ket nagtunton a ti Islam ket makapukpukaw idi ti 6 a riwriw kadagiti Aprikano a  Muslim iti tungngal maysa a tawen tapno agbalinda a Kristiano, a mairaman dagiti Muslim idiay Alheria, Pransia, Iran, India, Morocco, Rusia, and Turkey, ken Tengnga nga Asia.
Nairepota pay a ti Kristianidad ket nadayeg kadagiti tao iti nadumaduma a taudan idiay India (a nangruna kadagiti Hindu), ken Malaysia, Mongolia, Nigeria, Bietnam, Singapur, Indonesia, China, Hapon, ken Abagatan a Korea.




#Article 204: 1898 (116 words)


Ti 1898 ket maysa a kadawyan a tawen a nangrugi iti aldaw ti Sabado iti kalendario a Gregoriano.

Pebrero 15 - Gubat ti Espaniol-Amerikano: Pinabettak ken pinalned ti barko a Havana idiay Kuba babaen ti USS Maine ti Estados Unidos, a nakatayan iti 266 a tattao. Nakaiturongan daytoy a pasamak ti pannakairangarang ti gubat a nagbaetan ti Estados Unidos ken Espania.

Hunio 12 - Inrangarang babaen ni Hen. Emilio Aguinaldo ti panagwayawaya ti Filipinas manipud iti Espania.

Agosto 12 - Gubat ti Espaniol-Amerikano: Nagpatingga ti ringgor a nagbaetan dagiti soldado ti Amerikano ken dagiti Espaniol idiay Kuba.

Disiembre 10 - Pinirmaan ti Espania ken Estados Unidos ti Tulag ti Paris, ti panagpatingga ti Gubat ti Espaniol-Amerikano.




#Article 205: Tsina (379 words)


Ti Tsina (; ; kitaen pay ti Nagnagan ti Tsina), opisial a ti Republika ti Tattao iti Tsina (PRC), ket maysa a naturay nga estado a mabirukan idiay Daya nga Asia. Daytoy ti kaaduan ti populasion a pagilian, nga adda ti populasion ti sumurok a 1.3 bilion. Ti PRC ket maysa nga agmaymaysa a partido nga estado a tinurturayan babaen ti Partido Komunista, a ti tugaw iti gobierno ket adda idiay kapitolio a siudad ti Beijing. Daytoy ket nagsansanay to panagturay kadagiti sumurok a 22 a probinsia, dagiti lima nga autonomo a rehion, dagiti uppat a dagus a natengtengngel a munisipalidad (Beijing, Tianjin, Shanghai, ken Chongqing), ken dagiti dua a bukod a nagturturay nga espesial nga administratibo a rehion (Hong Kong ken Macau). Ti PRC ket mangtuton pay ti Taiwan – a tinengtengngel baban ti Republika ti Tsina (ROC), ti sabali nga entidad ti politika  – a kas bukodna a maika-23 a probinsia, ti maysa a kontrobersial a pangtunton gapu ti narikut a politikal a kasasaad ti Taiwan ken ti saan pay a nabanagan a Sibil a Gubat ti Insik.

Daytoy ket sumakop ti agarup a 9.6 riwriw a kuadrado kilometro, ti Tsina ket isu ti maikadua a kadakkelan a pagilian babaen ti kalawa ti daga, ken ti maiaktlo wenno maikapat a kadakkelan babaen ti dagup a kalawa, depende iti panangilawlawag iti dagup a kalawa. Ti langa ti daga ti Tsina ket nawatiwat ken agdumaduma, nga adda dagiti estepa a kabakiran ken dagiti desierto ti Gobi ken ti Taklamakan a mangsaksakop kadagiti namaga nga amianan ken amianan a laud nga asideg ti Mongolia ken Tengnga nga Asia, ken dagiti subtropiko a kabakiran nga ad-adu kadagiti nabasbasa nga amianan idiay asideg ti Abagatan a daya nga Asia. Ti langa ti daga ti akinlaud a Tsina ket nagubsang ken agpangato, nga adda ti Himalaya, Karakoram, Pamir ken kabambantayan ti Tian Shan a mangsina ti Tsina iti Abagatan ken Tengnga nga Asia. Dagiti karayan ti Yangtze ken Duyaw, ket isu dagitoy ti maikatlo ken maikainnem a kaatiddogan iti lubong, ken adda dagiti taudanda idiay  Tibetano a Banak ken agtultuloy idiay napusek a nataengan iti akindaya nga aplaya. Ti pantar ti Tsina iti igid ti Taaw Pasipiko ket  ti kaatiddogna ken nabeddengan babaen dagiti baybay ti Bohai, Duyaw, Daya ken Baybay Abagatan Tsina.




#Article 206: Sistema a Solar (2836 words)


Ti Sistema a Solar ket buklen iti Init ken dagiti astronomiko a banbanag a gumuyguyod a naibedbed iti pagliklikmutan ti lawlawna, amin dagitoy ket naporma manipud iti panagrebba ti maysa a higante a  molekular nga ulep idi agarup a 4.6 a bilion a tawtawen. Ti kawatiwatan a kaaduan a masa ti sistema ket adda idiay Init. Kadagiti adu a banbanag a pagliklikmutan ti Init, kaaduan kadagiti masa ket nailaon kadagiti walo a minaig a solitario a planeta a dagiti pagliklikmutanda ket gangani a nagtitimbukel ken naisanglad iti gangani a dalumpinas a disko a tinawtawagan ti ekliptiko a plano. Dagiti uppat nga akinuneg a babassit a planeta, Merkurio, Benus, Daga ken Márte, ken makunkuna pay dagitoy a  naindagaan a planeta, ket naipangrunaan a binuklan iti bato ken metal. Dagiti uppat nga akin ruar a planeta, dagiti alingasaw a higante, dagitoy ket ad-adu a dakdakkel ngem dagiti naindagaan. Dagiti dua a kadakkelan, ti Hupiter ken Saturno, ket naipangrunaan a binuklan iti hidrohenio ken helio; dagiti dua a karuaran unay, ti Urano ken Neptuno, ket kaaduan a buklan dagiti yelo, a kas ti danum, amoniako ken metano, ken dagitoy ket nailasin a tinawtawagan a kas dagiti higante a yelo.

Ti Sistema a Solar ket pagtaengan kadgiti adu a bilang ti rehion nga adda ti populasion babaen dagiti babbabassit a banbanag. Ti asteroid a barikes, a naisanglad ti nagbaetan ti Marte ken Hupiter, ket kapadpada dagiti naindgaan a planeta a kaaduana binuklan iti bato ken metal. Iti labes ti pagliklikmutan ti Neptuno ket naisanglad ti Kuiper a barikes ket naiwarakiwak a disko; dagiti naisilpo a populasion dagiti trans-Neptuniko a banbanag a kaaduana buklan iti yelo a kas iti danum, amoniuako ken metano. Iti kaunegan kadagitoy a populasion, dagiti lima nga agmaymaysa a banbanag, ti Ceres, Pluto, Haumea, Makemake ken Eris, ket mabigbigan dagitoy a dakkelen ken binukel babaen ti bukodda a grabidad, ken isu ngarod a dagitoy ket natermino a kas dagiti ansisit a planeta. Iti patinayon kadagiti ribribo a babassit a bagbagi iti dagitoy dua a rehion, adda dagiti sangadosena a dagitoy ket naipanunutan a kandidato dagiti ansisit a planeta, dagiti nadumaduma a populasion ti babassit a bagbagi a mairaman dagiti bandust, centaurs ken interplanetario a tapok ket nawaya dagitoy nga agdaliasat ti baetan dagiti rehion. Innem kadagiti planeta ken tallo kadagiti ansisit a planeta ket pagliklikmutan babaen dagiti masna a satelite, a kadawyan a natermino a kas dagiti bulan manipud iti Bulan ti daga. Tunggal maysa kadagitoy nga akin ruar a planeta ket palpalikmutan babaen dagiti planetario a sinsing iti tapok ken dagiti nadumaduma a partikula.

Ti solar nga angin, ti maysa a panagayos iti plasma manipud iti Init, ket agpartuat ti maysa a labutab idiay interstelar a medio a naamammoan a ti heliospera, a gumay-at iti ruar nga igid iti naiwarakiwak a disko. Ti Oort nga ulep, a napammatian a nagtaudan para dagiti atiddog a paset ti panawen a bandus, baka adda pay dagitoy iti kaadayo nga agarup ti mamin ribo a kaadayo ngen ti heliospera. Ti heliopause ket isu ti puntos a ti presion manipud iti solar nga angin ket kapadpada ti sumupiat a presion iti interstelar nga angin. Ti Sistema a Solar ket mabirukan iti uneg ti maysa  kadagiti akin ruar nga ima iti Nagririmpuok a Bitbituen nga ariwanas, a naglaon iti agarup a 200 bilion a bitbituen.

Para kadagiti napalabas a ribribo a tawen, ti nagtagitaon, nga adda dagiti bassit a malaksid a naisangayan, ket saan a nakabigbig ti kaadda ti Sistema a Solar. Dagiti tattao ket namatmatida a ti Daga ket saan nga agguygunay iti tengnga ti law-ang ken naikategoria a sabali manipud kadagiti nadiosan wenno nailangitan a banbanag nga agguygunay iti langit. Urayno a ti Griego a pilosopo a ni Aristarko iti Samos ket naisipanna iti maysa a heliosentriko a panakaurno sti kosmos, Ni Nikolas Koperniko ket isu idi ti immuna a nagparang-ay ti matematiko a panagpadto ti heliosentriko a sistema. Dagiti simmaruno kaniana iti maika-17 a siglo, a ni Galileo Galilei, Johannes Kepler ken Isaac Newton, ket nagparany-ayda ti panakaawat iti pisika a nangiturong ti nagininut a panakaawat iti kapanunutan a ti Daga  ketpalpalikmutenna ti Init ken dagiti planeta ket naturayanda babaen dagiti isu met laeng a maipapan ti bagi a linteg a mangituray ti Daga. Ti patinayon, ti  panakainbento ti teleskopio ket nangiturong ti panakaduktal kadagiti adadayo pay a planeta ket dagiti bulan. Kasdagiti kaasitgan a napalabas a panawen, ti panakaparang-ay ti teleskopio ken ti panagusar iti saan a namaneho a pagluganan ti limbang ket nagpakabael ti panagusig iti heolohiko penomena a kas dagiti banbantay ken dagiti abut, ken meteorolohiko a penomena ti tiempo a kas dagiti ulep, dagiti tapok a bagio ken dagiti yelo a gora kadagiti sabsabali a planeta.

Ti kangrunaan a mangbukel ti Sistema a Solar ket ti Init, ti maysa a nangruna a panagsarsaruno a G2 a bituen a mangbukel ti 99.86 a porsiento iti naamammoan a a masa ti sistema ken iturayanna ti bukodna a grabidad. Dagiti uppat a kadakkelan a bagbagi nga agpalpalikmut ti Init, dagiti higante nga alingasaw, ket mangbuket ti 99 a porsiento iti nabati a masa, a ti Hupiter ken Saturno ket mangbukel iti 90 a porsiento.

Kaaduan kadagiti dadakkel a banbanag nga agpalpalikmut iti Init ti sumangladdda ti asideg a dalumpinas ti pagliklikmutan ti Daga, a makunkuna a ti ekliptiko. Dagiti planeta ket asidegda iti ekliptiko, bayat a dagiti bandus ken dagiti banbanag a Kuiper a barikes ket kanayonda iti ad-adu nga anggulo. Amin dagiti planeta ken kaaduan kadagiti banbanag ket palikmutenda ti Init iti agpapada a turong iti panagpalpalikmut iti Init (agpakanigid, a kas makita manipud iti ngato ti amianan nga ungto ti Init). Adda dagiti malaksid, a kas ti Bandus ni Halley.

Kaaduan ti patakder dagiti nadokumento a rehion iti Sistema a Solar ket buklen ti Init, dagiti uppat a bassit a planeta a napalawlawan dagiti barikes iti kabatbatuan nga asteroid, ken dagiti uppat a higante nga alingasaw a nalawlawan babaen ti  Kuiper a barikes dagiti yelo a banbanag. Dagiti astronomo ket sagpaminsanda a biningbingay daytoy a patakder kadagiti sabsabali a rehion. Ti akin-uneg a Sistema a Solar a mairaman dagiti uppat a nailangitan a planeta ken ti asteroid a barikes. Ti akin-ruar a Sistema a Solar ket adda iti labes dagiti asteroid, a mairaman dagiti uppat a higante nga alingasaw. Manipud idi naduktalan ti Kuiper a barikes, dagiti akin-ruar unay a paset iti Sistema a Solar ket naipanunutan a maysa a naisangsangayan a rehion a mangbukel kadagiti banbanag iti labes ti Neptuno.

Kaaduan kadagiti planet aiti Sistema a Solar  ket agtagikuada kadagiti maikadua a bukodda a sistema, a pinalpalikmutan dagiti planetario a banbanag a makunkuna a dagiti masna a satelite, wenno bulbulan (dua kadagitoy ket dakdakkel ngem ti planeta a Merkurio), wenno, iti kaso dagiti uppat a higante nga alingasaw, babaen dagiti planetario a sinsing; dagiti naingpis a bedbed dagiti babassit a partikula nga agpapaparis nga agpalpalikmut kaniada. Kaaduan kadagiti kadakkelan a masna asatelite ket addadda iti agpapada a panagtayyek, nga adda iti maysa a rupa anga agnanayon a naiturong iti inada.

Ti linteg ti planetario a panaggunay ni Kepler ket mangipalpalawag kadagiti panagpalpalikmut dagiti banbanag iti Init. Ti panagsurot ti linteg ni Kepler, ti tunggal maysa a banag ket agbanbaniaga iti igid ti maysa a basikaw nga immitlog a ti Init ket adda iti maysa a pakapatengngaan. Dagiti banbanag nga asasideg iti Init (nga adda ti basbassit a semi-mayor a pagtayyekan) ket naparpardas nga agbaniaga, ngaminket kadawyanda a maapektaran ti grabidad ti Init. Iti  basikaw nga immitlog a panagpalikmut, ti kaadayo ti maysa a bagi manipud iti Init ket agdumaduma kadagiti mapalpalabas a paset iti tawen. Ti kaasitgan nga iyaasideg ti maysa a bagi iti Init ket makunkuna a ti bukodna a perihelion, a ti kaadywana puntos manipud iti Inity ket makunkuna a ti bukodna nga aphelion. Dagiti panagliklikmut kadagiti planeta ket gangani nga agtitimbukel, ngem adu kadagiti bandus, dagiti asteroid ken banbanag a Kuiper a barikes ket surotenda ti nangato a  basikaw nga immitlog a panagpalpalikmut. Dagiti pueto dagiti bagbagi iti Sistema a Solar ket mabalin a maipadto babaen ti panagusar dagiti numeriko a modelo.

Gapu kadagiti panakairaman dagiti nawatiwat a kaadayo, adu kadagiti panakairepresenti iti Sistema a Solar ket agipakita kadagiti agpapada a kaadayo a panagpalpalikmut. Iti kinaagpayso, nga adda bassit a malaksid , no adadayo ti maysa a planeta wenno barikes manipud iti Init, ti kaadayo ket dakdakkel ti paggiddiatanda ken ti napalabas a panagpalikmut. Kas pagarigan, ti Benus ket agarup a 0.33 astronomiko a paset (AU) nga adadayo manipud iti Init ngen ti Merkurio, bayat a ti Saturno ket 4.3 AU nga adadayo ngen ti Hupiter, ken ti Neptuno ket naisanglad iti 10.5 AU manipud iti Urano. Adda dagiti panagpadas a panagikeddeng ti maysa relasion ti nagbaetan kadagitoy a kaadayo ti panakpalikmut (kas pagarigan, ti Titius–Bode a linteg), ngem awan pay kadagitoy a teoria ti naawat.

Adda dagiti bilang dagiti Modelo ti Sistema a Solar ditoy Daga a a mangpadas a mangipan kadagiti minaig a gantingan a pakairamanan ti Sistema a Solar iti nagtagitaoan a termino. Adda dagiti modelo a mekaniko — a makunkuna a dagiti planetario — bayat a dagiti dadduma ket ket gumayatda kadagiti ballasiw ti siudad ken rehional a luglugar. Daytoy ti kadakkelan a gantingan a modelo, ti Suesia a Sistema a Solar, ket agus-usar ti 110-metro a Ericsson a Globo idiay Estokolmo a kas ti sabali nga Initna, ken, sursurotenna ti gantingan, ti Hupiter ket maysa a 7.5 metro a nagtimbukel idiay Sangalubongan nga Eropuerto ti Arlanda, iti 40 km a kaadayo, bayat a ti agdama kaadaywan a nbanag, ti Sedna, ket maysa a 10-sentimetro a nagtimbuket idiay Luleå, iti 912 km a kaadayo.

Ti Init, a gangani a mangbukel kadagiti amain a banag iti Sistema a Solar, ket buklen ti gangani a 98% hidrohenio ken helio. Ti Hupiter ken Saturno, a mangbukel kadagiti amin a nabati a banag, ket agtagikua ti tangatang a mangbukel ti gangani a  99% kadagita nga isu met laeng nga elemento. Ti pannakabuklan a gradiente ket adda iti Sistema Solar, a pinartuat babaent  pudot ken presion ti lawag manipud iti Init; dagita a banbanag nga asasideg iti Init, a maapektaran babaen ti pudot ken presion ti lawag, ket buklen dagiti elemento nga adda kadagiti nagato a punto s ti panakalunag. Dagiti banag nga adadayo manipud iti Init ket kaaduan abuklen dagiti materiales nga adda ti nababba a puntos ti panakalunag. Ti pagbeddengan ti Sistema a Solar ti labes dagiti nalaka nga agbalbaliw a sustansia a mabalin a maipababaan ket makunkuna a ti linia ti linaaw a nagbalay, ken naisanglad ti agarup a 4 AU manipud iti Init.

Dagiti banag ti akin-uneg a Sistema a Solar ket kaaduan a buklen kadagiti bato, ti naurnong a nagan para kadagiti kompuesto nga adda ti nagato a puntos ti pannakalunag, a kas dagiti silikato, landok wenno nikel, a nagbatbati a natangken babaen kadagiti gangani nga amin a kasasaad idiay protoplanetario a nebulosa. Ti Hupiter ken Saturno ket kaaduan a buklen dagiti alingasaw, ti astronomiko a termino para kadagiti materiales nga adda kadagiti patingga a nababa a puntos ti pannakalunag ken nangato a presion ti sengngaw a kas ti molekular a hidrohenio, helio, ken neon, a dagitoy ket kankanayon idi nga adda ti alingasaw a paset idiay nebulosa. Dagiti Yelo, a kas ti danuym, metano, amoniako, hidrohenio sulpuro ken karbon dioksido, ket adda kadagiti panaglunag a puntos ti mabalin a kangato ti ginasut a kelvins, bayat a dagiti pasetda ket agtaltalek iti ambiente a presion ken temperatura. Dagitoy ket mabalin a mabirukan kadagiti yelo, dagiti likido, wenno alingasaw a luglugar isiay Sistema a Solar, bayat nga idiay nebulosa ti paset sagitoy ket mabalin a likido wenno alingasaw. Dagiti yelo a sustansia ti kaaduan a mangbukel kadagiti satelite dagiti higante a planeta, ken kaaduan pay ti Urano ken Neptuno (dagiti makunkuna a higante nga alingasaw) ken dagiti adu a babassit a banag a naisanglad ti labes a pagtayyekan ti Neptuno. No maitipon, dagiti alingasaw ken dagiti yelo ket makunkuna a nalak nga agbalbaliw.

Ti Init ket isu ti bituen ti Sistema a Solar, ken isu ti kangrunaan a pakabuklanna. Ti dakkel a masana ket (332,900 ket a masa ti Daga) ket agpataud kadagiti temperatura ken dagiti densidad idiay bugasna a nalataken nga agtalinaay ti nuklear a panaglunag, a daytoy ket agibet ti nawatiwat a kaadu nga enerhia, a kaaduan kadagitoy ket agraniag idiay limbang a kas ti elektromagnetiko a radiasion, a ngumatngato iti 400–700 nm a banda iti makitkita a lawag.

Ti Init ket naidasig a kas maysa a G2 a tipo ti duyaw nga ansisit, ngem daytoy a nagan ket makaallilaw no, maipada kadagti kaaduan a bituen idiay bukodtayo nga ariwanas, ti Init ket dakkel unay ken naraniag. Dagiti bituen ket naidasig babaen ti Hertzsprung–Russell a diagrama, ti maysa a grapiko a mangipakita ti karaniag dagiti bituen kadagiti temperatura ti rabawda. Iti sapasap, dagiti napudpudot a bituen ket naranraniag. Dagiti bituen a sumursurot iti daytoy a tabas ket makunkunada nga adda ti nangruna a panagsarsaruno, ken ti Init ket naisanglad iti tengngana daytoy. Nupay kasta, dagiti bituen a naranraniag ken napudpudot ngem ti Init ket manmano, bayat a dagiti nakuskusnaw ken nalamlamiis a bituen, a makunkuna akas dagiti nalabbaga nga ansisit, ket ad-adu, a mangaramid kadagiti 85 a porsiento kadagiti bituen idiay ariwanas.

Dagiti ebidensia ket agipaltiing a ti puesto ti Init iti nagruna apanagsarsaruno ket mangikabil daytoy idiay kangrunaa iti biag para iti maysa a bituen, a daytoy ket saan pay a nakaibus kadagiti naipenpen a hidrohenio ti nuklear a panaglunag. Ti Init ket agranraniag pay laeng; iti nasap a pakasaritaanna adda daytoy ti 70 a porsiento a karaniagna a kas tatta nga aldaw.

Ti Init ket maysa a populasion I a bituen; daytoy ket naipasngay iti naladladaw a paset ti ebolusion ti law-ang, ken isu a daytoy ket aglaon kadagiti ad-adu nga elemento a nadagdagsen ngem hidrohenio ken helio (dagiti metal iti panakasaonga astronomiko) ngem dagiti laklakay a polpulasion II a bitbituen. Dagiti elemento a nadagdagsen ngem hidrohenio ken helio ket naporma kadagidiay bugas titaga-ugma ken bimbimtak a bitbituen, nga isu a dagiti immuna akaputtotan ti bitbituen ket naskenda a natay sakbay a ti law-ang ket napabaknang kadagitoy nga atomo. Dagiti kalaklakayan a bituen ket aglaon laeng kadagiti bassit a metal, bayat a dagiti bituen a naududi a naipasngay ket ket aglaonda ti ad-adu. Daytoy a kinagato ti metalisidad ket naipagarup a nagruna ti panagrang-ay ti Init iti maysa a planetario a sistema, gapu ta dagiti planeta ket maporma manipud iti panakapartuat dagiti metal.

No mairaman ti lawag, ti Init ket agisilnag ti agtultuloy nga ayos dagiti nakarga a patikula (a plasma) a naamammoan a kas ti solar nga angin. Daytoyy a panagyos ti partikula ket agparuar a maiwarwaras ti agarup a  1.5 a riwriw a kilometro ti tungngal maysa nga oras, nga agparpartuat ti nakaro a tangatang (ti helioesperioe) a mangipasagepsep ti Sistema a Solar iti  100 AU (kitaen ti heliopause).Daytoy ket makunkuna akas ti interplanetario a medio. Ti panagtigtignay ti rabaw ti Init, a kas dagiti solar a gilayab ken dagiti koronal a masa a panagipalsut, ket riruenna ti helioesperio, nga agparpartuat ti  limbanga tiempo ken gapuanan dagitiheomagnetiko a bagio. Ti kadakkelan a patakder iti uneg ti helioesperio ket ti helioespriko nga agdama a sabanas, ti maysa nga agkuskusikos a porma a pinartuat babaen ti aksion ti panagtaytayyek ti magnetiko a lugara ti Init idiay interplanetario a medio.

Ti magnetiko a lugar ti Daga ket pasardenganna ti bukodna atangatang manipud iti panakaikkatan babaen ti slar nga angin. Ti Benus ken Marte ket awan dagitoy ti magnetiko a lugar, ken kas ti pagbanagana, ti solar nga angin ket mangipataud kadagiti bukodda a tangatang ti agininut a maikkat idiay limbang. Dagiti koronal a masa a panakapalsut ken dagiti kapadpadana pasamak ket mangpuyot ti maysa amagnetiko a lugar ken adu a bilang dagiti materiales manipud iti rabaw ti Init. Ti panagitignay iti daytoy a magnetiko a lugar ken ti materiales ket dagiti magnetiko a lugar ket mangimbudo kadagiti nakarga apartikula iti ngato a tangatang ti Daga, a dagitoy a panagitignay ket agpartuat ti aurorae a makita idiay asideg kadagiti magnetiko nga ungto.

Dagiti kosmiko a rayus ket tumaud idiay ruar ti Sistema a Solar. Ti helioesperio ket ladpedanna bassit ti Sistema a Solar, ken dagiti magnetiko a lugar (para kadagiti nga adda kadagitoy) ket mangited pay kadagitoy ti panagsalaknib. Ti densidad dagitikosmiko a rayus idiay interestelar a medio ken ti kapigsa ti magnetiko a lugar ti Init ket agbalbaliw ti atiddog unay a gantingan ti panawen, tapno ti lessaad tikosmiko a radiasion idiay Sistema a Solar ket agdumaduma, ngemno kasano ti kaaduna ket saan a naamammoan.

Ti interplanetario a medio ket pagtaengan ti dua a kasla disko a rehion ti kosmiko a tapok. Ti umuna, ti zodiacal a tapok nga ulep, ket naisanglad idiay uneg ti Sistema a Solar ken gapuanan ti zodiacal a lawag. Daytoy ket kasla ti panakaporma babaen ti panagdungpar idiay uneg ti asteroid a barikes nga indagas babaen ti panagtignay kadagiti planeta. Ti maikadua ket maiagayat manipud iti agarup a 10 AU aginggan ti agarup a 40 AU, ken mabalin a napartuat babaen ti nmaipadpada a panagdungpar ti uneg ti Kuiper a barikes.




#Article 207: Svalbard (327 words)


Ti Svalbard ket maysa a purpúro idiay Artiko, a nagbuklan ti kaamianan a paset iti Norwega. Mabirukan daytoy iti amianan iti kangrunaan a daga ti Europa, ti tengnga a nagbaetan ti kangrunaan a daga ti Norwega ken ti Amianan nga Ungto. Dagitoy a grupo ti is-isla ket nakasakopda manipud iti 74° aginggana iti 81° amianan a latitud (ti kaunegan ti Sirkulo ti Artiko), ken manipud ti 10° aginggana ti 35° daya longitud. Ti Spitsbergen ket isu ti kadakkelan nga isla, a sarunuen babaen ti Nordaustlandet ken Edgeøya. Ti administribo a sentro ket ti Longyearbyen, ken dagiti pagtaengan ket mairaman ti Ruso a pagminaan a komunidad ti Barentsburg, ti pagsukisokan a komunidad iti Ny-Ålesund ken ti pagminaan a lugar iti Sveagruva. Ti purpuro ket tinurayan babaen ti Gobernador iti Svalbard.

Dagiti isla ket immunada a maus-usar a kas balienero a kampo idi maika-17 ken maika-18 a siglo, a ti kalpasanna ket pinanawan da dagitoy. Ti Panagmina ti karbon ket nangrugi iti damo ti maika-20 a siglo, ken addaan dagiti permanente a komunidad ti naipabangon. Ti Tulag a Spitsbergen iti 1920 ket maibigbigan na ti Noewego a panakaturay, ken ti 1925 Svalbard a Tignay ket nagpabalin ti Svalbard a napno a paset iti Pagarian iti Norwega. Daytoy a tignay ket isu pay ti nagpabangon ti Svalbard a kas nawaya a sona ti ekonomia ken maysa a demilitarisado a sona. Ti Norwego a Store Norske ken ti Ruso nga Arktikugol ket isuda laeng dagiti agminmina a kompania ti nabati kadagitoy nga is-isla. Ti panagsukisok ken turismo ket isun ti nagbalin a kangrunaan nga industria.  Dagiti dua a kangrunaan a pasilidad ti panagsukisok ket ti Unibersidad a Sentro idiay Svalbard ken ti Svalbard Global Seed Vault. Awan dagiti kalkalsada a mangisilpo kadagitoy a pagtaengan; imbes ket agususarda iti niebe a pagluganan, eroplano, ken banbanka nga agserserbi a pagluganan kadagitoy a komunidad. Ti Eropuerto ti Svalbard , Longyear ket agserserbi a kas ti kangrunaan a pagsangladan kadagiti dadduma a paset ti Europa.




#Article 208: Bacnotan (291 words)


Ti Bacnotan ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti La Union iti Filipinas. Ti amiananna nga ili ket Balaon, abagatanna met ket ili iti San Juan ti akindaya nga ili ket San Gabriel, ken ti laudna met ket ti Baybay Abagatan Tsína. Segun ti Senso tawen 2010, addaan iti 40,307 nga umili. Ilokano iti nangruna a sao iti umili. Ti Ingles ken Filipino met iti us-usaren a sao kadagiti sangay iti Gobierno ken kadagiti Pagbasaan.

Panagtalon, panagkalap ti ikan ken madumaduma a lames, panagala iti diro, panaggala iti bisil, turismo, ken panagaramid iti semento. Ditoy iti sentro iti panagala iti diro ken panagalaga iti uyokan iti Probinsia ti La Union.  

  

Opisial a nabangon idi 1599 a kas parte ti Ilocos Sur. Idi 1785, idi ni timmugaw ni Gobernador-Heneral Jose Basco, nagbalin a maysa nga ili ti Pangasinan. Nabangon iti La Union a kas maysa a probinsia, idi 1850, iti ili ti Bacnotan  ket maysa kadagiti umuna a dose nga ili a bimmagi ti probinsia.

Maysa a nawatiwat a bakir laeng iti Bacnotan idi umuna a panawen. Ken pagnanaedan umili nga addaan ti nasimple a gobierno. Adaan iti panawen nga indauluan ti maysa a nabang-es nga ulo ti ili. Ti saan a panangtungpal kanyana ket madusa iti napalalu a panangbasnut. Ngem iti napalabas iti sumagmamanu a tawen, isu met ti dinusa iti naseknan na nga isu ti impugsat ti angasna. Iti sao a Basnutan ket nagbalin a pakalaglagipan iti umili kadagiti napaspasamak idi, ken isu met iti nagbalin a nagan iti ili dan.

Idi panawen iti Kastila, iti nagan a Basnutan ket nabaliwan ti Bacnotan, amin a paksaritaan iti panagbaliw ti nagan ket makita kadagidiay Nailian nga Arkibo idiay Manila.

Nabingbingay ti ili a Bacnotan iti 47 a barbaranggay.




#Article 209: Bangar, La Union (101 words)


Ti Bangar ket maysa a maika-3 klase nga ili iti probinsia ti La Union iti Filipinas.

Ti Bangar ket nabingbingay iti 33 a barbaranggay.

Iti ili ti Bangar ket addaan iti agarup kompleto nga elementaria iti kada baranggay ken uppat nga eskuwelaaan para iti nangato a pagadalan. Kadakkelan iti Dona Francisca Lacsamana de Ortega Memorial National High School (DFLOMNHS) wenno aw-awagan da a FLOS ken iti annex na nga maaw-awagan a Casa Cristo Annex. Kasta met a ditoy nga ili a  makita iti Regional Science High School. Adda pay iti Saint Christopher Academy a pribado nga elementaria ken nangato a pagadalan.




#Article 210: San Juan, La Union (183 words)


Ti San Juan ket maysa a maikatlo a klase nga ili iti probinsia ti La Union iti Filipinas. 
 

Sakbay a nanaganan iti San Juan daytoy nga ili ket Baratao  pay ti umuna a naganna a maysa nga ili iti Pangasinan. Insurotda iti naganna kadigiti Padi nga Augutino idi 1586a ti Patronda ket ni San Juan Bautista. 

Awan iti naisurat no kaano a nabangon ti ili ti San Juan. Ngem segun kenni Pedro C. de Galando, nabangon iti ili ti San Juan idi 1850, a kas maysa a tagikua dagiti padi nga Augustino idi Abril 25, 1587.
Impaima kadigiti Papadi a Dominico idi 1772. Naipatakderda iti naisina a paggimungan nga ay-aywanan iti maysa a padi idi 1807, nga isu met iti pannakaisinana iti sentro a paggimungan.

Nauram iti ili agraman iti paggimungan iti 1898. Idi nalpas iti Gubat iti Espania ken Amerika, indaulo ni Rev. Mariano Gaerlan, kaunaan a padi a katutubo ti San Juan, iti panangpatakder iti paggimungan idi 1902. Sinaruno ni Rev. Eustaquio Ocampo iti panagpaaramid iti parokia aginggana idi nalpas. 

Ti ili ti San Juan ket nabingbingay iti 41 a barbaranggay.




#Article 211: San Agustin, Isabela (363 words)


Ti San Agustin ket maysa a maika-4 a klase nga ili iti probinsia ti Isabela iti Filipinas.

Ti ili ti San Agustin ket nabingbingay a politikal iti 23 a barbaranggay.

Ti Bautista ket maysa kadagiti baranggay ti San Agustin, Isabela, daytoy a baranggay ket maysa kadagiti kaadaywan a baranggay ti San Agustin. Daytoy a lugar ket adayo iti centro ti San Agustin nupay kasta dagiti tattao nga aggigiyan iti daytoy a baranggay ket naanus da, ngamin babaen ti pannagna da a mapan iti kaasedgan a pagluganan ket naragsak da latta. Daytoy a lugar ket nasina sina iti kada purok, ti masungad a purok ti Bautista ket isu ti Purok 1. Daytoy a purok ket tawtawagen da iti Sidecut wenno Sitio Dapis. Kunada a Sidecut ngamin ta adda iti igid ti pannakaputid na isu a pinanaganan da iti Sidecut. Sitio Dapis kunada met gamin daytoy a purok ket asideg iti Dapis, no kuma parte iti Dapis ket isu uma iti kaadaywan a parte na. Ti Purok 1 ket aglalaok ti tao nga aggigiyan ngamin adda dagiti Ifugao, Ilokano, Kiangan, ken dadduma pay. Daytoy a purok ket isu ti masungad no mapan ka iti centro ti Bautista bale 500 wenno lima gasut pay a metro ti kaadayo na manipud iti daytoy a lugar, ti tattao iti daytoy a lugar ket aglalaok, napintas daytoy a lugar kunak ta dagiti tattao nga aggigiyan ditoy ket napintas ti pannagbiag da, ngamin daytoy a lugar ket adu ti produkto a pagbiagan da, kasla kuma iti mais, saba, pagay, kahoy, kamote a lanot, ken naduma duma pay a klase iti prutas, daytoy a lugar ket alisto ti irarang-ay mo no nagaget ka la ketdi nga agtrabaho,siyempre kadwana iti anus mo, ngamin ti kaadwan nga obra ditoy ket agbingkag.

Daytoy pay a lugar ket makakita ka kadagiti patneng a tattao ngem agtaeng da iti adayu pay a lugar, kuna da dagitoy a tao a kas Tattao ti Banbantay, nga agpayso ngamin ket agpaminsan da laeng a bumaba idiay bantay. Ti Bautista ket maysa kadagiti kabatnangan a baranggay ti San Agustin, ngamin ket adu ti tattao nga agpatakder ti negosyo da. Ti maysa pay a kangrunaan ditoy ket dagiti pinagadal dagiti ubbing.




#Article 212: Ebanghelio ni Maria Magdalena (113 words)


Ti Ebanghelio ni Maria Magdalena ket masarakan iti Codex nga Akhmim, maysa a teksto a gnostiko ti of the apokripa a Baro a Tulag a naala iti Cairo, Ehipto idi 1896. Ngem sa laeng naipablaak daytoy idi 1955, kalpasan a rimmuar ti Biblioteka a Nag Hammadi. Sumagmamano kadagiti teksto ti Codex nga Akhmim ti adda met laeng kadagiti teksto ti Nag Hammadi, ngem awan ti Ebanghelio ni Maria Magdalena. Iti popular a literatura, am-ammo daytoy kas Ebanghelio ni Maria Magdalena, nupay kasta saan a nadakamat iti teksto ti Magdalena ket mabalin a ti Maria ket maysa kadagiti innem a Maria iti Baro a Tulag.

Ti teksto ti Ebanghelio ket kangrunaan a maseknan iti 




#Article 213: Pagudpud (103 words)


Ti Pagudpud ket maysa a maikapat a klase nga ili iti probinsia ti Ilocos Norte iti Filipinas. Maysa nga ili iti igid ti baybay, masarakan ti Pagudpud iti akin-amianan unay a murdong ti Ilocos Norte, adda ti Baybay Abagatan a Tsína iti laud ken amiananna. Sigud a paset ti ili ti Bangui, napagbalin a kas maysa nga agwaywayas nga ili ti Pagudpud idi Pebrero 5, 1954.

Nalatak ti Pagudpud kadagiti aplayana a naaplagan iti puraw a kadaratan. Nalatak pay ti kalsada ken rangtay a maaw-awagan iti Patapat a kimmalipkip iti bantay iti igid ti baybay.

Ti Pagudpud ket nabennebenneg iti 16 a barbaranggay.




#Article 214: Bantay, Ilocos Sur (112 words)


Ti Bantay ket maysa nga ili ti Ilocos Sur, nga asideg laeng ti Siudad ti Vigan a sentro ti probinsia.   Uppat a gasot ken innem a kilometro manipud idiay Manila.

Ti Bantay ket nabingbingay a politikal kadagiti 34 a barbaranggay.

Ti nagan ti munisipalidad ti Bantay ket nagtaud kenni Nuestra Senora de Caridad (Our Lady of Charity) nga patron ti ili.  Awan ti siasino man nga saan nga taga-Bantay ti nagballaigui nga nangtagikua iti milagroso nga imahen, kasla ipasimudaag na nga isu ti agbantay iti ili.

Ti sabali pay nga nagtaudan ti nagan ti ili ket iti Bantay Carballo, nga adda ti nagbaetan ti ili ken iti kabangibang nga probinsia ti Abra.




#Article 215: Narvacan (454 words)


Ti Narvacan ket maysa a maikadua a klase nga ili iti probinsia ti Ilocos Sur iti Filipinas.

Ti Narvacan ket nabennebenneg iti 34 a barbaranggay.

Ti Narvacan ket naduktalan idi babaen ti ekspedisionario a puersa ti Kastila a naipatulod manipud idiay Vigan babaen ti opisial ti militar ken nabigador a ni Kapitan Juan de Salcedo. Dagiti puersa ti Kastila ket narakrak ti barkoda iti igid ti pantar ti ili. Idi isalsalakan babaen dagiti umili, sinaludsod dagiti Kastila no ania ti nagan ti lugarda. Ti insungbat met ti daulo ti ili iti Ilokano ket babaen ti panagsaludsod kadagiti Kastila iti Nalbakan?. Inpagpagarup met dagiti Kastila a daytoy ti sungbat ti saludsodda, manipud idin ti lugar ket naaw-awaganen a kas ti Narvacan.

Ginayyen ni Salcedo ti bassit a tribu dagiti patneng a tattao ti ginget a nagtataeng iti lugar bayat a dagiti Kastila ket nangipatakderda iti ili idi 1576.  Kas paset ti moderno nga ili, ti parokia ti Romano Katoliko ket binagon idi babaen ti relihioso nga urnos dagiti Agostino idi 25 Abril 1587.  Ti parokia ti Narvacan ket agbalinto a maysa kadagiti immuna a parokia ti Romano Katoliko iti agdama a probinsia ti Ilocos Sur.

Ti Narvacan ket naurnos idi babaen kadagiti tradision iti naarian a gobierno ti Espania.  Ti naarian a pamilia ti Habsburg ket nagserbida idi a kas daulo ti estado nga isuda met ti nangidutok kenni Santiago de Vera a kas Presidente ti Royal Audiencia – ti gobernador ti rehion a pakabirukan ti Narvacan.  Idi 1589, ni Gobernador Vera ket indutokna ni Nicolas de Figueroa a kas ti immuna nga Encomendero de Narvacan – kangrunaan nga administrador ti ili ken dagiti kaarrubana iti sistema ti encomienda.  Ti papelna ket kanungpalan a nagbalin iti opisina iti alcalde.

Dagiti umili ti Narvacan ket kaaduan a Romano Katoliko. Adda met dagiti minoridad a Metodista a Kristiano. Ti pagsasao ti ili ket Ilokano.

Mabirukan daytoy iti lumaud a pantar ti isla ti Luzon, ti Narvacan ket mabirukan iti ginget a napalikmutan dagiti bantay. Ti nalames a rehion nga addaan iti nalamiis ken kalalainganna a tropikal a klima, dagiti kangrunaan nga apit ti Narvacan ket mais, kapas, anyil, bagas, unas ken tabako.

Idi las-ud ti turay dagiti Kastila, ti munisipal a gonierno ket indauluan idi babaen ti Gobernadorcillos. Ti titulo ti ehekutibo a daulo ti ili, nupay kasta, daytoy ket nagbalin kadagiti Kapitan, Presidente Militar, Alcalde Mayor, Mayor Militar, ken Mayor ti ili.

Idi naipatakder ti militar a gonbierno babaen dagiti Amerikano, ni Don Severino Cordero ket naidutok a kas ti Presidente Militar. Idi nabangon ti sibil a gobierno, ni Don Severino Cordero ket isu idi ti immuna nga Alcalde Mayor.
Dagiti sumaganad ket dagidi simmarsaruno:

Dagiti mayor ti ili manipud idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat:




#Article 216: Santa Maria, Ilocos Sur (329 words)


Ti Santa Maria ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Ilocos Sur iti Filipinas. 

Ti Santa Maria ket politikal a nabingbingay kadagiti 33 a barbaranggay.

Ti ili ti Santa Maria ket mabirukan idiay tengnga a paset ti probinsia ti Ilocos Sur. Daytoy ket nabeddengan idiay amianan babaen ti ili ti Narvacan, iti daya babaen ti ili ti Pilar, Abra ken ti kabambantayan ti Kordiliera, iti abagatan babaen ti ili ti San Esteban, iti abagatan a daya babaen ti ili ti Burgos ken iti laud babaen ti Baybay Abagatan Tsína.

Ti ili ti Santa Maria ket tinawtawagan idi ti “Purok” iti nasapa a pakasaritaanna. Adda pay dagiti dadduma a tumawtawag daytoy ti “Bukang” nupay ti “Purok” ket mabalin nga isu ti naited a nagan gaputa ti “Bukang” ket awan kapadana iti pagsasao nga Ilokáno.

Adda dagiti kasinnupiat a petsa a maipanggep ti panakabangon ti daytoy nga ili a kas maysa a nawaya a parokia. Adda dagiti pamunganayan a magun-od iti Manmano a Liblibro ken Manuskrito a Paset ti Filipiniana a Dibision ti Nailian a Biblioteka ken ti Nailian nga Arkibo a mangipakpakita a ti immuna nga Agustiniano a mision ket nabangon idiay Santa Maria idi 1760 nga iti dayta a paset ti panawen ket maysa daytoy a “Visita” ti Parokia manipud idi 1587. Adda dagiti dadduma a mangipakpakita nga idi 1765 ken 1769 a kas ti pundasion ti ili ngem daytoy ket nagrambak ti maika-200 a tawen ti kristianisasionna idi 1767 manipud ti keddeng ti “Libro de Bautismos” para iti 1766, ken naipreserba pay laeng kadagiti arkibo ti parokia. Ti Santa Maria nupay kasta, ket opisial a nabigbigan a kas maysa aministro idi 1765, ngem iti kalpasan daytoy nagbalin manen a visita ti Narvacan gapu ti kaawan ti padina. Daytoy ket kanungpalan a nagbalin a nawaya a parokia idi 1769 babaen ti patronato ti Nasantuan a Birhen Maria ti Asunsion nga iti pammadayaw kaniana ket nabaliwan ti nagan ti ili manipud ti Purok iti Santa Maria.




#Article 217: Dagiti ili ti Filipinas (547 words)


Ti ili wenno munisipalidad ket maysa a lokal a paset ti gobierno iti Filipinas. Naisangayan dagitoy manipud kadagiti siudad, a dagitoy ket sabali a kategoria iti lokal a paset ti gobierno.

Dagiti pronbinsia ket buklen dagiti siudad ken dagiti ili, dagiti ili ket buklen met dagiti baranggay wenno dagiti barrio.

Dagiti ili ket addaanda  iti sangkabassit a turay manipud iti Nailian a Gobierno iti Republika ti Filipinas babaen ti Lokal a Kodigo ti Gobierno iti 1991. Naikkanda iti pagkakaaduaan a personalidad nga agpakabael kaniada nga agaramid kadagiti lokal nga annuroten ken linlinteg, panangipatungpal ti linteg, ken agturayda kadagiti masakupanda. Mabalinda a sumrek kadagiti  kontrato ken panagginnatang ken agbuis babaen kadagiti opisial nabutosan ken nadutokan.

Agakem dagitoy kadagiti panagipatungpal kadagiti amin a linlinteg, no pay lokal wenno nailian. Ti Nailian a Gobierno ket tumulong ken imatonanna ti lokal a gobierno tapno maipasarado nga saanda a labsingen ti nailian a linteg. Dagiti lokal a gobierno ket addaanda iti bukod nga ehekutibo ken lehislatibo a sangsanga ken dagiti panagkita ken panagtimbang kadagitoy dua a nangruna a sangsanga, ken dagiti pannakailasinda, ket nalawlawag ngem ti nailian a gobierno. Ti Hustisia a Sanga iti Republika ti Filipinas ket tumultulong pay kadagiti kasapulan dagiti lokal a paset ti gobierno. Dagiti lokal a gobierno a kas iti ili, ket awananda iti hustisia a sanga; ti hustisiada ket kapadpada ti nailian a gobierno.

Ti ili ket idauluan babaen ti mayor ti ili nga isu daytoy ti ehekutibo nga opisial. Ti lehisletibo ket buklen iti bise mayor ken dagiti walo a konsehal. Dagiti walo a konsehal, a mairaman ti presidente ti Konseho dagiti Kinaagtutubo ken ti presidente ti Liga dagiti Baranggay, ket buklenda ti Konseho dagiti Ili. Amin dagitoy ket nabutosan ken agserbi iti tallo a tawen a panagturay. Saanda a mabalin ti agserbi iti ad-adu ngem tallo nga agsasaruno a panagturay (9 tawtawen).

Ti Bise Mayor ket isu ti agiturong iti lehislatura, ngem saan a makabutos mailaksid ti panagbuong ti paraut. Dagiti linteg wenno bilin a naitukon babaen ti lehislatura mabalin a pasingkedan wenno mabeto babaen ti mayor. No mapasingkedan agbalin dagitoy a linteg. No ti mayor ket saanna a pasingkedan wenno betoen ti naitukon iti lehislatura iti sangapulo nga aldaw manipud iti pannakaawat, dayta a naitukon ket agbalin a linteg a kasla napirmaan. No maibeto, ti naitukon ket maisubli idiay lehislatura. Ti naudi ket mabalinna a maipasubli ti inaramid ti Mayor babaen ti panagbutos iti kabassitan a 2/3 kadagiti amin a kamkamengna, nga iti daytoy a kaso, ti naitukon ket agbalin a linteg.

Ti ili, no maabutanna ti maysa kasapulan a kabassitan a rukod ti populasion, ken kabassitan a tinawen a kuarta a mapastrek ket mabalinda ti agpabalin a siudad. Ti umuna ket nasken a ti maysa a bilin ket maipasa iti Kongreso ken mapirmaan a kas linteg babaen ti Presidente ken dagiti nagtaeng ket agbutosda iti sumaruno a panagbubutos tapno awatenda wenno paayenda  ti panagsiudad. Ti maysa a pagimbagan ti panagsiudad ket ti gobierno a siudas ket makaala ti ad-adu a busbos, ngem dagiti buis ket nangatngato ngem iti ili.

Manipud idi Septiembre 15, 2015, addaan dagiti 1,490 nga ili iti Filipinas.

Dagiti ili ti Filipinas ket mabennebenneg babaen ti kaadu wenno klase ti matgedan a naibatay iti kadawyan a tinawen a matgedan ti ili iti naudi a tallo a kalendario a tawtawen.




#Article 218: Oryza (336 words)


Ti Oryza ket ti henero dagiti mula iti pamilia ti ruot. Mangiraman daytoy kadagiti nangruna nga apit ti makan a bagas (sebbangan ti Oryza sativa ken Oryza glaberrima). Natayag nga agtubo dagiti kameng ti henero, ruruot iti kalugnakan, nga agtubo iti katayag aginggana iti 1–2 m; mangiraman ti henero ti tinawen ken perenial a sebbangan.

Mabirukan ti Oryza iti tribu ti Oryzeae, a morpolohiko a mailasin babaen ti bugbugtong a sabong a kuntirad a ganggani a malappedan dagiti taep. Iti Oryza, dua a lupes a lemma a mangisimulado kadagiti taep. Ti tribu ti Oryzeae ket adda iti subpamilia ti Ehrhartoideae,  ti maysa a grupo dagiti tribu ti Poaceae nga agraman kadagiti agpada a naisangayan a langa ti akin-uneg nga anatonia ti bulong. Ti kakarkarnaan a pakailasinan ti bulong iti daytoy a pamilia ket dagiti selula ti ima ken dagiti selula a naidekket a mabirukan kadagiti bulongda.

Iti kaunegan ti henero ti Oryza, mabalin a mabingbingay dagiti sebbangan babaen ti kita dagiti henomada. Mangiramanda ti diploid (2n = 24) AA iti naimuyongan a pagay, BB, CC, EE, FF ken GG ken ti pay tetraploid (4n = 48) BBCC, CCDD, HHJJ, HHKK ken KKLL. Dagiti sebbangan iti isu met laeng a kita ti henoma ket nalakada maiyallatiw, bayat a ti mangihibrido kadagit naduamduma akita ket makasapul it ipamay-an a kas ti embryo rescue.

Ti maysa a sebbangan, ti pagay ti Asia (O. sativa), ket mangipaay iti 20% iti sangalubongan a bukbukel ken maysa nga apit ti makan a nagruna iti sangalubongan. Nabingbingay ti sebbangan kadagiti dua a subgrupo iti kaunegan ti henero.

Adda dagiti sumurok a 300 a nagnagan a naisingasing para iti sebbangan, subsebbangan, ken dagiti sabali nga impraespesipiko a takso iti kaunegan ti henero. Du agtunos dagiti naipalaak a taudan no mano kadagitoy ti nasken a mabigbig a kas naiduma a sebbangan. Suroten ti sumaganad ti World Checklist a tinartaripato babaen ti Kew Garden iti Londres.

Adu itan kadagiti sebbangan a naikeddeng a nasaysayaat a maikabil kadagiti sabali a henero: Echinochloa Leersia Maltebrunia Potamophila Prosphytochloa Rhynchoryza




#Article 219: Candaba (102 words)


Ti Candaba ket maysa a primera klase nga ili iti probinsia ti Pampanga iti Filipinas. Ti ili ti Candaba ket isu ti pakasarakan ti kababaan a lugar iti Tengnga a Luzon. Gapu iti daytoy, mabigbig ti Candaba kadagiti nalalawa a liplipnok a taeng ti dalag ken paltat ken dadduma pay a lames. Nalatak ti buro a lames a produkto ti Candaba a naaramid manipud kadagiti dalag ken paltat kadagiti lipnok ti Candaba.

Nalatak pay dagitoy a lipnok a pagdadaponan dagiti agduduma a ganggannaet a bilbilit manipud iti Tsina ken Siberia.

Ti ili ti Candaba ket nabingbingay a politikal iti 33 a barbaranggay.




#Article 220: Kalawa (131 words)


Ti kalawa wenno lawa (area iti Inggles) ket fisikal a kantidad a mangipaduyakyak iti kadakkel wenno kabassit ti maysa a paset ti maysa a rabaw (surface). Ti kalawa ti rabaw (surface area) ket ti pakagupgupan dagiti lawa ti nakaparang a bakrang wenno igid ti maysa a banag.

Dagiti unidad iti panangrukod iti kalawa ti rabaw:

Dagiti unidad nga tinuturay, a kas naituding nga agdinama a naikugnalan ti metro:

diameters isn't exactly very relevant here. and statements of currents are meaningless without information on the cable type ambient temperature and installation conditions.

Rough figures for the cross sectional area of copper conductor:

 CSA (mm²) diameter (mm) current (A)
 1.0 2.8 13
 1.5 3.5 17
 2.5 4.2 24
 4.0 4.8 32
 6.0 5.4 41
 10.0 6.8 55
 16.0 8.0 74
 25.0 9.8 97 




#Article 221: Heograpikal a nagsasabtan (105 words)


 a mangipakita kadagiti linia ti latitud (horisontal) ken longitud (bertikal),proyeksion Eckert VI;  (pdf, 1.8MB)

Ti sistema a heograpikal a nagsasabtan ket ipaduyakyakna ti kada paset wenno lugar iti Daga babaen ti dua wenno tallo a nagsasabetan ti nagtimbukel a pagsasabtan (spherical coordinates) a nakalinia iti aksis ti panagtayyek ti Daga. Manipud kadagiti teoria dagiti duog a taga-Babilonia, a pinadakkel kalpasanna ti nalatak a Griego a mammanunot ken heograpo a ni Potolemeo, ti bukel a nagbukel (sirkulo) ket naikkan iti 360 a grado (360°).

Babaen ti panangtipon kadagitoy a dua nga anggulo, mabalin a maituding ti horizontal a posision ti ania man a lokasion iti Daga. 




#Article 222: Dagiti mannurat nga Ilokano (139 words)


Ginasgasuten dagiti naipablaak a mannurat nga Ilokano sipud timmaud wenno narugian ti  literatura nga Iloko babaen ti gannuat dagiti ilustrado nga Ilokano idi maika-18 a siglo.

Ti sumaganad a listaan dagiti mannurat nga Ilokano ken/wenno mannurat iti Iloko, ket saan a nasaknap wenno komprehensibo tapno maawagan kas direktorio. Manamnama nga agtultuloy a mapadpadakkel daytoy a listaan babaen ti pannakainaynayon ti ad-adu pay a nagan.

Maysa daytoy a pangted nga alpabetiko a listaan dagiti mannurat nga Ilokano nga adda wenno nagnaed iti Filipinas ken iti dadduma a pagpagilian. Nairaman a nailanad ditoy ti ili wenno probinsia a nakaipasngayan wenno agdama a pagnanaedan ti partikular a mannurat. Dagiti mannurat nga adda iti ganggannaet a pagilian ket agpada a nailista ti naggapuanda a probinsia ken ti agdama a pagilian a yanda. Ti simbolo a kuros (†) ket pangipalnaad a pimmusayen ti mannurat.




#Article 223: Hapon (263 words)


Ti Hapon (Pagsasao a Hapon:日本, Nihon; ti nadadaan a pormal nga awag ket Nippon) ket maysa nga isla a pagilian a masarakan iti Taaw Pasipiko, iti daya ti Korea ken Tsína, a naibartay manipud iti Baybay Okhotsk iti amianan agingga iti Baybay Daya a Tsína iti abagatan. Buklen ti nasurok a 3,000 nga is-isla, ti kadakkelan kadagitoy ket dagiti isla ti Hokkaido, Honshu, Shikoku, ken Kyushu. Kaaduan kadagiti isla ti Hapon ket kabambantayan ken adu kadagitoy ti addan bulkan. Ti kangatuan amin a tuktok ken ti Bantay Fuji.

Ti Hapon ti maikadua a kadakkelan ti ekonomiana a pagilian iti sangalubongan (Ti Estados Unidos ti umuna) ken maysa kadagiti nangnangruna nga industrialisado a pagilian iti lubong. Maysa a unitario a batay-linteg a monarkia nga addaan iti emperador ken mabutbutosan a parlamento, ti Dieta, a maysa kadagiti kadaanan a lehislatura iti Asia. Maysa ti Hapon kadagiti kadadakkelan iti populasion a pagilian iti lubong. Ti kapitoliona a Tokyo, nga addaan iti nasurok a 30 riwriw nga agtaeng, ket ti maibilang a kadakkelan a metropolitano a lugar iti lubong.

Naguduagudua ti Hapon iti 47 a prepektura, a kadawyan a nagrupo kadagiti rehion. Ti Honshu, ti kadadakkelan ken kaaduan ti populasionna nga isla, ket naguduagudua iti lima wenno ad-adu pay a rehion. Dagiti dadduma a dadakkel nga is-isla ket addaan saggaysa a rehion.

Manipud iti amianan agpaabagatan, dagiti sumaganad dagiti rehion:

Dagiti prepektura ket nabingbingay pay kas siudad, ili ken bario. Dagiti kangrunaan a siudad ket nabennebenneg kas elektoral a distrito (), ti tengnga a paset ti Tokyo ket nabingay iti 23 nga espesial nga elektoral a distrito.




#Article 224: Taaw Pasipiko (2426 words)


Ti Taaw Pasipiko ket isu ti kadakkelan a pannakabingbingay dagiti taaw iti Daga. Daytoy ket gumay-at manipud iti Taaw Artiko iti amianan aginggana ti Akin-abagatan a Taaw (wenno, depende iti panangipalawag, aginggana iti Antartika) iti abagatan ken bineddengan babaen ti Asia ken Australia iti laud ken ti Kaamerikaan iti daya.

Kadagiti 165.25 riwriw a kuadrado kilometro (63.8 riwriw a kuadrado milmilia) iti kalawa, daytoy ti kadakkelan a pannakabingbingay ti Taaw ti Lubong – ken, ken iti dayta a gapu, ti hidrospera – ket sakupenna ti agarup a 46% iti rabaw ti danum ti Daga ken agarup a a maysa a pagkatlo iti dagupna a kalawa iti rabaw, a mangaramid daytoy a dakdakkel ngem no maitiptipon amin dagup ti kalawa ti daga iti lubong. Ti ekuador ket bingayenna pay daytoy iti Amianan a Taaw Pasipiko ken Abagatan a Taaw Pasipiko, nga addaan dagiti dua mailaksid: ti Galápagos ken ti Is-isla Gilbert, a bayat nga agas-askaw iti ekuador, dagitoy ket sibubukelda nga adda iti uneg ti Abagatan a Pasipiko. Ti Trinsera ti Mariana idiay akinlaud nga Amianan a Pasipiko ket isu ti kaadaleman a punto iti lubong, nga umabot daytoy iti kaadalem iti .

Ti akindaya a Taaw Pasipiko ket isu idi ti immuna a nakita babaen dagiti Europeano idi nasapa a maika-16 a siglo idi ti Espaniol nga eksplorador a ni Vasco Núñez de Balboa ket binallasiwna ti Ismo ti Panama idi 1513 ken naduktalanna ti nalatak nga akin-abagatan a baybay a ninagananna iti Mar del Sur. Ti agdama a nagan ti taaw ket inaramid babaen ni Ferdinand Magellan ti Portugues nga eksplorador idi las-ud ti Espaniol a sirkumnabigasion iti lubong idi 1521, idi nakasarak kadagiti nasayaat nga angin iti panangabotna ti taaw. isu a tinawaganna idi daytoy ti Mar Pacifico iti Portuges, a kayatna a sawen ket nalinak a baybay.

Dagiti nangruna a migrasion ket napasamak idiay Pasipiko kadagiti prehistoriko a panawen. Idi agarup a 3000 BC, dagiti tattao nga Austronesio idiay isla ti Taiwan ket nalainganda iti arte adayo a distansia a panagbanniaga iti canoe ken inwarwarisda ti bagbagida ken dagiti pagsasaoda iti abagatan ti Filipinas, Indonesia, ken ti maritimo nga Abagatan a daya nga Asia; ti laud a mapan idiay Madagascar; ti abagatan a daya a mapan idiay Baro a Guinea ken Melanesia (nakiinnasawa kadagiti patneng a Papua); ken ti daya a mapan kadagiti isla ti Mikronesia, Oceania ken Polinesia.

Ti adayo ti distansia a panagtagilako ket napadur-as iti amin nga igid ti aplaya manipud idiay Mosambike aginggana idiay Hapon. Ti panagtagilako, ken isu ti nagresultaan ti pannakaammo, ken naisakup kadagiti isla ti Indonesia ngem saan nga idiay Australia. Idi saan a naladladaw ngem 878 idi adda iti adu a pagtaengan ti Islamiko idiay Kanton kaaduan daytoy a panagtagilako ket tinengngel idi babaen dagiti Arabo wenno dagiti Muslim. Idi 219 BC ni Xu Fu ket naglayag idiay Pasipiko a nagbirbiruk para iti engkanto ti immortalidad. Manipud idi 1404 aginggana idi 1433 ni Zheng He ket nangidaulo kadagiti ekspedision idiay Taaw Indiano.

Ti immuna nga iyaasideg dagiti Europeano a nabigador iti akinlaud nga igid ti Taaw Pasipiko ket inaramid babaen ti Portuges nga ekspedision ni António de Abreu ken ni Francisco Serrão idiay Is-isla Maluku idi 1512, ken iti ekspedision ni Jorge Álvares iti abagatan a Tsina idi 1513, ken dagitoy a dua ket inbilin babaen ni Afonso de Albuquerque.

Ti daya a bangir ti taaw ket naduktalan babaen ti Espaniol nga eksplorador a ni Vasco Núñez de Balboa idi 1513 kalpasan ti ekspedisionna a nangballasiw ti Ismo ti Panama ken nakaabot iti baro a taaw. Ninagananna daytoy iti Mar del Sur (literal a, Baybay iti Abagatan wenno Baybay Abagatan) gapu ta ti taaw ket adda iti abagatan ti aplaya ti ismo nga idiay ti immuna a nagpaliiwanna ti Pasipiko.

Kalpasanna, ti Portuges nga eksplorador a ni Ferdinand Magellan ket naglayag idiay Pasipiko iti ekspedision iti sirkumnabigasion iti lubong manipud idi 1519 aginggana idi 1522. Ni Magellan ket inawagna ti taaw iti Pacífico (wenno Pasipiko [a kayatna a sawen ket nalinak]) gapu ta, kalpasan ti panaglayag kadagiti nabagio a baybay iti Rawis ti Sara, isu ket nasorpresa no kasano ti nakaipanan ti katalna dagiti danum. Urayno ni Magellan ket pimmusay diay Filipinas idi 1521, ti Espaniol a nabigador a ni Juan Sebastián Elcano ket indauluan ti ekspedision nga agsubli idiay Espania iti ballasiw ti Taaw Indiano ken iti likmut ti Rawis ti Naimbag a Namnama, ken nangkompleto daytoy ti immuna a sirkumnabigasion ti lubong idi 1522.  Iti panaglayag iti likmut ti daya dagiti Molucca, idi baetan ti 1525 ken 1527, dagiti ekspedision ti Portuges ket nakaduktal iti is-isla Caroline ken Papua Baro a Guinea. Idi 1542–43 ti Portuges ket naabotn apay ti Hapon.

Idi 1564, dagiti lima nga Espaniol a barko a naglaon kadagiti 379 nga eksplorador ket binallasiwda ti taaw manipud idiay Mehiko nga indauluan babaen ni Miguel López de Legazpi ken naglayagda idiay Filipinas ken Is-isla Mariana. Para kadagiti nabati a paset ti maika-16 a siglo, adu dagiti impluensia dagiti Espaniol, nga addaan kadagiti barko a naglaylayag manipud idiay Mehiko ken Peru iti ballasiw ti Taaw Pasipiko a mapan idiay Filipinas, babaen ti Guam, ken ti panangipatakder Dagiti Espaniol a Daya nga India. Dagiti galeon ti Manila ket nagtartaray kadagiti dua ken gudua a sigsiglo ken nangisilpo ti Manila ken Acapulco, iti maysa kadagiti kaatiddogan a dalan ti panagtagilako iti pakasaritaan. Dagiti ekspedision ti Espaniol ket nakaduktal pay ti Tuvalu, ti Marquesas, ti Is-isla ti Solomon,ken Baro a Guinea idiay Abagatan a Pasipiko.

Kalpasanna, iti panagbiruk ti Terra Australis (kas ti [nalatak] nga Akin-abagatan a Daga), dagiti Espaniol nga eksplorador iti maika-17 a siglo ket naduktalanda dagiti purpuro ti Pitcairn ken Vanuatu, ken naglayag iti Lingsat Torres iti baetan ti Australia ken Baro a Guinea, a nanaganan iti nabigador a ni Luís Vaz de Torres. Dagiti Olandes nga eksplorador, ket naglaylayag iti likmut ti akin-abagatan nga Aprika, ket nakibinglayda met ti panagduktal ken panagtagilako; ni Abel Janszoon Tasman ket naduktalanna ti Tasmania ken Baro a Selanda idi 1642. Ti maika-18 a siglo ket mangmarka ti rugi ti nangruna nga eksplorasion babaen dagiti Ruso idiay Alaska ken ti Is-isla Aleutiana. Nangipatulod pay ti Espña kadagiti ekspedision idiay Amianan a laud a Pasipiko ken nakaabot iti Isla Vancouver idiay akin-abagatan a Kanada, ken Alaska. Dagiti Pranses ket sinukimatda ken tinaenganda ti Polinesia, ken dagiti Britaniko ket naglayag kadagiti tallo ken ni James Cook idiay Abagatan a Pasipiko ken Australia, Hawaii, ken ti Amianan a laud ti Pasipiko ti Amianan nga Amerika. Idi 1768, ni Pierre-Antoine Véron, ti ubing nga astronomo a kinykuyogna ni Louis Antoine de Bougainville iti panagbanniagana iti eksplorasion, ket nagipundar ti umiso a kaakaba ti Pasipiko ti umuna iti pakasaritaan. Maysa kadagiti kasapaan a panagbanniaga iti sientipiko nga eksplorasion ket inurnos idi babaen ti Espania iti Ekspedision Malaspina ti 1789–1794. Daytoy ket naglayag iti nawatiwat a luglugar iti Pasipiko, manipud idiay Rawis ti Sara aginggana idiay Alaska, Guam ken ti Filipinas, Baro a Selanda, Australia, ken ti Abagatan a Pasipiko.

Idi maika-16 ken maika-17 a siglo ti Espania ket inkeddengna ti Taaw Pasipiko a Mare clausum – ti baybay a narikpan kadagiti dadduma a bileg ti marina. Ti ammo laeng a sumrekan manipud iti Atlantiko, ti Lingsat ti Magallanes ket sagpaminsan a napatpatruliaan idi babaen dagiti plota a naipatulod a mangpawil ti panaserrek dagiti saan nga Espaniol a barko.  Idiay akinlaud a patingga ti Taaw Pasipiko ti Olandes ket nagpangta iti Espaniol a Filipinas.

Ti umad-adu nga imperialismo idi las-ud ti maika-19 a siglo ket nagresultaan iti pannakasakop iti kaaduan ti Oceania babaen dagiti bileg ti Europa, ken kalpasanna, ti Hapon ken ti Estados Unidos. Dagiti adu a kontribusion ti oseanograpiko a pannakaammo ket naaramid kadagitoy a panagbanniaga ti HMS Beagle kadagiti tawen ti 1830, a nakalugan ni Charles Darwin; ti HMS Challenger idi las-ud dagiti tawen ti 1870; ti USS Tuscarora (1873–76); ken ti Aleman a Gazelle (1874–76).

Idiay Oceania, Ti Pransia ket naakala iti pangyuna a puesto a kas imperial a bileg kalpasan iti panagramidna a protektorado ti Tahiti ken ti Baro a Caledonia idi 1842 ken 1853. Kalpasan idi binisita ti marima ti Isla ti Paskua ti Panagungar idi 1875 ken 1887, ti Chileno nga opisial ti marina a ni Policarpo Toro ket nakabael a nakitulag ti maysa nga inkorporasion ti isla iti Chile iti natibo a ni Rapanui idi 1888. Babaen ti panagsakup ti Isla ti Paskua ti Panangungar, ti Chile ket timmipon kadagiti imperial a pagilian. Babaen idi 1900 ganggani amin nga is-isla ti Pasipiko ket tinengngel babaen ti Britania, Pransia, Estados Unidos, Alemania, Hapon, ken Chile.

Urayno ti Estados Unidos ket nakagun-od iti panagtengngel iti Guam ken ti Filipinas manipud iti Espania idi 1898, ti Hapon ket isu tikaaduan a nagtengngel ti akinlaud a Pasipiko babaen idi 1914 ken sinakopna dagiti adu nga isla idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II. Nupay kasta, idi nagpatingga dayta a gubat, ti Hapon ket naabak ken ti Plota ti Pasipiko ti Estados Unidos ket isu idi ti birtual a master ti taaw. Manipud idi patingga ti Sangalubongan a Gubat II, adu kadagiti dati a kolonia idiay Pasipiko ket nagbalinday kadagiti nawaya nga estado.

Ti pasipiko ket isinana ti Asia ken Australia manipud iti Kaamerikaan. Daytoy ket mabalinpay nga ad-adu a mabingbingay babaen ti ekuador kadagiti paset ti akin-amianan (Amianan a Pasipiko) ken akin-abagatan (Abagatan a Pasipiko) . Daytoy ket gumay-at iti rehion ti Antartika iti abagatan aginggana idiay Artiko iti amianan. Ti Taaw Pasipiko ket sakupenna ti agarup a mays a pagkatlo ti rabaw ti Daga, ken addaan iti kalawa iti 165.2 ririw kuadrado kilkilometro (63.8 riwriw a kuadrado milmilia) —ken ad-adu a dakdakkel ngem ti intero a masa ti Daga iti agarup a 150 riwriw kuadrado kilkilometro (58 a riwriw kuadrado milmilia).

Daytoy ket gumay-at iti agarup a 15,500 kilkilometro (9,600 mi) manipud idiay Baybay Bering idiay Artiko aginggana idiay akin-amianan a patingga ti sirkumpolar ti Akin-abagatan a Taaw iti 60°S (dagiti nadadaan a panangipalawag ket igay-atna daytoy aginggana idiay Baybay Ross ti Antartika), ti Pasipiko ket umabot iti kalatakanna iti daya-laud a kaakaba iti agarup ti 5°N latitud, nga idiay ket maigay-at iti agarup a 19,800 kilkilometro (12,300 mi) manipud idiay Indonesia aginggana idiay aplaya ti Colombia – kagudua daytoy iti likmut ti lubong, ken ad-adu a mamin lima a beses ti diametro iti Bulan. Ti ammo a kababaan a punto iti Daga—ti Trinsera ti Mariana—ket mabirukan iti 10,911 metmetro (35,797 ft wenno dagiti 5,966 a kadeppa) iti baba ti pantar ti baybay. Ti agtengnga a kaadalemna ket 4,280 metmetro (14,040 ft weno dagiti 2,333 a kadeppa), a mangikabil ti dagup a tomo ti danum iti 710,000,000 kubiko kilkilometro.

Gapu kadagiti epekto ti plata tektoniko, ti Taaw Pasipiko ket agdama a bumasbassit babaen ti agarup a maysa a pulgada iti tunggal maysa a tawen (2–3 cm/yr) kadagiti tallo a bangir, agarup nga agtengnga iti  iti tinawen. Babaen iti pannakaigiddiat, ti Taaw Atlantiko ket dumakdakkel.

Iti igid ti saan a regular nga akinlaud  a pagbeddenagn ti Taaw Pasipiko ket mabieukan dagiti adu a bayaby, ti kadakkelan kadagitoy ket ti Baybay Celebes, Baybay Coral, Baybay Daya Tsina, Baybay Filipinas, Baybay ti Hapon, Baybay Abagatan Tsina, Baybay Sulu, Baybay Tasman, ken ti Baybay Duyaw. Ti Lingsat ti Malacca ket tumipon iti Pasipiko ken ti Taaw Indiano iti laud, ken ti Pasahe Drake ken ti Lingsat ti Magallanes ket isilpona ti Pasipiko iti Taaw Atlantiko iti daya. Iti amianan, ti Lingsat Bering ket isilpona ti Pasipiko iti Taaw Artiko.

Iti panagsaksakaw ti Pasipiko ti maika-180 a meridiano, ti Laud a Pasipiko (wenno akinlaud a Pasipiko, idiay asideg ti Asia) ket adda iti Akindaya a Hemisperio, bayat a ti Daya Pasipiko (wenno akindaya a pasipiko, idiay asideg ti Kaamerikaan) ket adda iti Akinlaud a Hemisperio.

Para kadagiti kaaduan a panagbanniaga ni Magalanes manipud iti Lingsat ti Magallanes idiay Filipinas, ti eksplorador ket agpayso a naduktalanna a nalinak ti taaw. Nupay kasta, ti Pasipiko ket saan a kankanayon a nalinak. Adu dagiti tropikal a bagio ti mangsumpeg kadagiti isla ti Pasipiko.  Dagiti daga ti likmut ti Ngarab ti Pasipiko ket napno kadagiti bulkan ken masansan a maapektaran babaen dagiti gingined. Dagiti tsunami, a pinataud babaen dagiti adda iti sirok ti baybay a gingined, ket nakadadael kadagiti adu nga isla ken kadagiti dadduma kaso ket nagdadael kadagiti intero nga ili.

Dagiti isla iti intero nga uneg ti Taaw Pasipiko ket mabalin a mabingbingay kadagiti tallo a nangruna a grupo nga ammo a kas ti Mikronesia, Melanesia ken Polinesia. Ti Mikronesia, a mabirukan iti amianan ti ekuador ken laud ti Internasional a Linia ti Petsa, ket mairaman ti Is-isla Mariana iti amianan a laud, ti Is-isla Caroline iti tengnga, ti Is-isla ti Marshall iti laud ken ti is-isla ti Kiribati iti abagatan a laud.

Ti Melanesia, iti abagatan a laud, ket mairaman ti Baro a Guinea, ti maikadua a kadakkelan nga isla iti lubong kalpasan ti Greenland ken isu ti kadakkelan kadagiti isla ti Pasipiko. Dagiti sabali pay a nangruna a grupo ti Melanesia manipud iti amianan aginggana iti abagatan ket ti Purpuro Bismarck, ti is-isla ti Solomon, Santa Cruz, Vanuatu, Fiji ken Baro a Caledonia.

Ti kadakkelan a lugar, ti Polinesia, a gunay-at manipud idiay Hawaii iti amianan aginggana ti Baro a Selanda iti abagatan, ken sakupenna pay ti Tuvalu, Tokelau, Samoa, Tonga ken ti Is-isla Kermadec iti laud, ti Is-ila Cook, Is-isla Society ken ti is-isla Austral  iti tengnga, ken ti is-isla Marquesas, Tuamotu, Is-isla Mangareva ken ti Isla ti Paskua ti Panagungar iti daya.

Dagiti isla idiay Taaw Pasipiko ket addaan kadagiti uppat a batayan a kita: kontinental nga is-isla, nangato nga is-isla, rawraw-ang ti korales, ken dagiti naisalto a plataporma ti korales. Dagiti kontinetal nga isla ket mabirukan iti ruar ti linia ti andesita ken mairaman ti Baro a Guinea, dagiti isla ti Baro a Selanda, ken ti Filipinas. Adda dagitoy nga isla ket estruktura a mainaig kadagiti asideg a kontinente. Dagiti nangato nga isla ket bulkaniko iti taudan, ken adu kadagitoy ket aglaon kadagiti bulkan. Dagiti kastoy ket ti Bougainville, Hawaii, ken ti Is-isla ti Solomon.

Dagiti raw-ang ti korales iti Pasipiko ket dagiti ababa nga estruktura a dimmakkel iti balsatiko nga ayus ti lava iti sirok ti rabaw ti taaw. Maysa a kas pagarigan iti daytoy ket ti Nalatak a Bangen ti Raw-ang idiay akin-amianan a daya ti Australia nga addaan kadagiti kawar ti takop ti raw-ang. Ti maikadua a kita ti isla a naporma iti korales ket ti naisalto a plataporma ti korales, a daytoy ket kadawyan a dakdakkel bassit ngem dagiti ababa nga isla ti korales. Dagiti pagarigan ket mairaman ti Banaba (dati nga Isla Taaw) ken ti Makatea iti grupo ti Tuamotu ti Pranses a Polinesia.




#Article 225: Baybay Abagatan Tsina (140 words)


Ti Baybay Abagatan Tsina ket maysa a pingir a baybay a kapaset ti Taaw Pasipiko, a mangsaksakup iti lawa manipud iti Singapur ken Ilet ti Malaka aginggana iti Ilet iti Taiwan nga addaan iti agarup a .  Daytoy a lugar ket importante gapu kadagiti nagbanagan manipud iti maysa a pagkatlo kadagiti panagdaliasat dagiti barbarko kadagitoy a dandanum, ken adda pay pammati a daytoy a lugar ket agtengtengngel iti adu a reserba iti lana ken alingasaw.

Mabirukan daytoy idiay

Ti bassit nga Is-isla ti Baybay Abagatan Tsina, a naururnos a kas purpuro, ket addaan iti bilbilang dagitoy iti gasgasut. Daytoy a baybay ken dagiti kaaduan nga awan ti nagtaeng nga is-isla ket suheto kadagiti agsupsuppiat a panagala ti panagturay babaen kadagiti adu a pagilian. Dagitoy a banag ket makaipakita kadagiti sabsabali a nagnagan a maus-usar kadagiti is-isla ken daytoy a baybay.




#Article 226: San Francisco, Cebu (110 words)


Ti San Francisco ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Cebu iti Filipinas.

Ti San Francisco ket nabingbingay a politikal kadagiti 15 a barbaranggay.

Ti Danaw Danao ket ti nasadiwa a danum a danaw a mabirukan iti akin-amianan a parte ti Isla Pacijan, iti agarup a  iti kaatiddog ken  iti kaakaba, iti kangato iti  iti ngato ti pantar ti baybay. Ti kalawana iti  ket mangaramid daytoy iti kadakkelan a danaw iti probinsia ken iti pay rehion ti Visayas.  Daytoy ket addaan kadagiti dua nga akin-uneg nga isla a mabalin a maabotan babaen ti makaod a bangka wenno kas parte ti napintas buya a panalayag iti danaw.




#Article 227: Israel (527 words)


Ti Israel, opisial a ti Estado ti Israel (, , ; , , ), ket maysa a parlamentario a republika idiay Tengnga a Daya, iti igid a pantar iti Baybay Mediteraneo. Nabeddengan ti Lebanon iti amianan, ti Siria iti amianan a daya, ti Hordania ken ti West Bank iti daya, ti Ehipto ken ti Gaza Strip iti abagatan a laud, ken ti Golpo ti Aqaba idiay Baybay Nalabbasit iti abagatan, ken buklen daytoy dagiti nadumaduma a heograpiko a langlanga iti uneg iti daytoy bassit a lugar. Ti Israel ket naipalpalawag a kas maysa a Hudio ken Demokratiko nga Estado iti bukodna a Kangrunaan a Linlinteg ken isu laeng ti maymaysa a Hudio-a kaaduan nga estado.

Kalpasan ti panagampon ti maysa a resolusion babaen ti Sapasap a Gimong iti Nagkaykaysa a Pagpagilian idi 29 Nobiembre 1947 nga agitaltalek ti panakampon ken pannakaisayangkat iti Nagkaykaysa a Pagpagilian a Plano ti Panagbingay para iti Palestina, idi 14 Mayo 1948 David Ben-Gurion, ti Ehekutibo a Daulo iti Organisasion ti Sangalubongan a Sionista ken presidente ti Hudio nga Ahensia para iti Palestina, nairangarang ti pannakaibangon ti Hudio nga estado idiay Eretz Israel, a maammuanto a kas ti Estado iti Israel, ti maysa nga estado a nawaya manipud iti Britaniko a Bilin para iti Palestina. Dagiti kaarrubana nga Arabo nga estado ket nagraut ti sumaruno nga aldaw para ti panagsuporta kadagiti Palestino nga Arabo. Manipud idin ti Israel ket nakigubgubat kadagiti adu a gubgubat kadagiti kaarrubana nga Arabo nga estado, a daytoy ket nagsakup ti West Bank, Peninsula ti Sinai, Gaza Strip ken ti Golan Heights. Paset kadagityo a teritorio, a mairaman ti Day a Herusalem, ket innayon babaen ti Israel, ngem ti pagbeddengan iti kaarrubana a West Bank ket saan pay anga agnanayon a naipalpalawag. Ti Israel ket nagpirma iti tulag ti kappia a kaduna ti Ehipto ken Hordania, ngem dagiti ganetget a panagsolbar ti Israeli–Palestina a suppiatan ket saan pay a nagbanagan ti kappia.

Ti sentro ti busbos ti Israel ket ti Tel Aviv, a ti Herusalem ket isu ti kaaduan ti populasion a siudad, ken ti kapitoliona (nupay  saan a mabigbigan a sangalubongan a kastoy). Ti populasion ti Israel, a kas naipalpalawag ti Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika ti Israel, ket nakarkulo idi 2012 ti agarup a 7,859,300 a tattao, a dagitoy 5,916,200 ket Hudio. Dagiti Arabo ket mangbukel ti maikadua a kadakkelan nga etniko a grupo, a kaaduan kadagitoy ket Muslim. Adda pay dagiti basbassit a minoridad a mairaman dagiti Kristiano, Drusos, Sirkasianos ken Samaritano.

Ti Israel ket maysa a representatibo a demokrasia nga addaan iti parlamentario a sistema, panakaitutop a pannakabagi ken sangalubongan a kalintegan nga agbutos. Ti Kangrunaan a Ministro ket agserbi a kas ti daulo ti gobierno ken ti Knesset ket agserbi a kas ti maymaysa a kamara a lehislatibo a pannakabagi ti Israel. Ti Israel ket addaan iti maysa a kangatuan a panagnamnama ti biag iti lubong. Daytoy ket maysa a narang-ay a pagilian, kameng ti OECD, ken ti ekonomiana, ket naibatay iti nominal a dagup ti domestiko a produkto, ket isu idi ti maika-41 a kadakkelan iti lubong idi 2010. Ti Israel ket addaan iti kangatuan ti pagalagadan ti panagbiag idiay Tengnga a Daya.




#Article 228: Rusia (731 words)


Ti Rusia  wenno  (), opisial a naamammoan a kas ti Rusia ken ti Ruso a Pederasion (), ket maysa a pagilian idiay akin-amianan nga Eurasia. Daytoy ket maysa a pederal a semi-presidential a republika, a buklen dagiti 83 pederal a suheto. Manipud ti amianan a laud a mapan iti abagatan a daya, ti Rusia ket makibingbingay ti pagbeddengan iti Norwega, Pinlandia, Estonia, Latvia, Lituania ken Polonia (dagitoy dua ket babaen ti Kaliningrad Oblast), Belarus, Ukrania, Georgia, Azerbaijan, Kazakhstan, Tsína, Mongolia, ken Amiana a Korea. Adda pay daytoy dagiti maipapan ti baybay a pagbeddengan iti Haón babaen ti Baybay iti Okhotsk, ken ti estado ti Etados Unidos iti Alaska babaen ti Nailet a Baybay Bering. Iti , ti Rusia ket isu ti kadakkelan a pagilian iti lubong, a mangsakop iti sumurok a pagkawalo iti matagtagitao a lugar iti Daga. Ti Rusia ket isu pay ti maikawalo a kaaduan ti populasion a pagilian nga adaan ti 143 a riwriw a tattao. Gumay-at daytoy ti ballasiw ti sibubukel iti akin-amianan nga Asia ken 40% iti Europa, agsangapda kadagiti siam a sona ti oras ken agitiptipon iti maysa a nalawa a sakop iti kapalikmutan ken dagiti porma ti daga. Ti Rusia ket adda ti kadakelan a reserba kadagiti mineral ken enerhia a rekursos iti lubong ketn isu ti kadakkelan nga agpatpataud iti lana ken masna nga alingasaw iti sangalubongan. Ti Rusia ket adda ti kadakkelan a reserba a kabakiran ken dagiti danawna ket aglaon iti agarup a maysa a pagkapat iti di-naapgad a danum iti lubong.   

Ti pakasaritaan iti daytoy a pagilian ket nangrugi kadagiti Daya nga Eslabo, nga immungar a kas dagiti malaslasin a grupo idiay Europa a nagbaetan dagiti maika-3 ken maika-8 a siglo AD. Binangon ken tinurayan babaen ti maysa a Barangiano a napili a mannakigubat ken dagiti kaputotanda, ti mediebal nga estado iti Rus ket rimsua idi maik-9 a siglo. Idi 988 inamponna ti Ortodokso a Kristianidad manipud ti Imperio a Bisantino, a nagrugian ti sintesis dagiti Bisantino ken Eslabo a kultura a nagilawlawag ti Ruso a kultura para kadagiti sumaruno a milenio. Ti Rus' ket naapday ken nagbalin kadagiti nadumaduma a babassit nga estado; kaaduan kadagiti Rus' a dagdaga ket sinakop babaen dagiti Mongol a panagraut ken dagitoy ket nagbali a tibutario dagiti nomadiko a Nabalitokan a Horda. Ti Nalatak a Dukado iti Moscow ket nagininut a nangtipon kadagiti nakapalikmut a Ruso a prisipalidad, nakaganab ti panakawayawayas manipud ti Nabalitokan a Horda, ken nangituray ti kultura ken politika a legado iti Kievan Rus'. Babaen ti maika-18 a siglo, daytoy a pagilian ket kaaduan a nagpalawa babaen ti panagrukma, panagikapet, ken eksplorasion a nagbalin iti Imperio a Ruso, nga isu daytoy ti maikatlo a kadakkelan nga imperio iti pakasaritaan, a gumay-at manipud ti Polonia idiay Europa aginggana idiay Alaska iti Amianan nga Amerika.

Sakbayan ti Ruso Rebolusion, ti Rusia ket nagbalin ti kadakkelan ken ti umuna a kumaduaan iti Kappon ti Sobiet, ti immuna a batay-linteg a sosialista nga estado iti lubong ken mabigbigan a maysa a nalatak a bileg, a daytoy ket nagbanagan ti naikeddeng a papel dagiti Kumadua a panagballigi iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Ti panawen ti Sobiet ket nakakita kadagiti kaaduan a nagun-od iti teknolohi iti maika-20 a siglo, a mairaman ti umuna a panagbaniaga ti nagtagitaon iti limbang iti lubong. Ti Ruso a Pederasion ket naibangon sakbayan ti panakarunaw iti Kappon ti Sobiet idi 1991, ngem daytoy ket mabigbigan a kas ti nalinteg a personalidad iti Sobiet nga estado.

Ti Ruso nga ekonomia ket isu timaikasiam a kadakkelan iti lubong babaen ti nominal a GDP ken maikanem a kadakkelan babaen ti pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang, nga adda ti maikatlo a kadakkelan a nominal ti milisia a busbos. Ti Russia ket maysa kadagiti kapardasen nga agrangrang-ay a kangrunaan nga ekonomia iti lubong. Maysa pay kadagiti lima a mabigbigan a [dagiti nuklear a naarmasan nga estado|nuklear a naarmasan nga estado ken agtagikua kadagiti kadakkelan ti reserba dagiti armas iti dagup a panagdadael. Ti Russia ket maysa a nalatak a bileg ken agnanayon a kameng iti Salaknib a Konsilo ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, kameng iti G8, G20, ti Konsilo iti Europa, ti Asia-Pasipiko nga Ekonomiko a Pagtitinnulongan, ti Organisasion ti Shanghai a Pagtitinnulongan, ti Komunidad ti Eurasian nga Ekonomiko, ti Organisasion par aiti Salaknib ken Pagtitinnulongan iti Europa (OSCE), ti Organisasion ti Komersio ti Lubong (WTO), ken ti daulo a kameng iti Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado.




#Article 229: Salvador Dali (1077 words)


Ni Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, Umuna a Markes ti Dalí de Pubol (Mayo 11, 1904Enero 23, 1989), aamo pay a kas ni Salvador Dalí (; ), ket maysa idi a prominente nga Espaniol a surealista a pintor a naipasngay idiay Figueres, Espania.

Ni Dalí ket maysa a nalaing a manangiladawan, ken kaaduan nga amo para kadagiti makasulong ken nakakaskasdaaw a ladawan iti surealista nga obrana. Ti kinalaingna nga agpinta ket masansan a maigupgupit iti impluensia dagiti apo ti Renasimiento Ti kalatakan nga ammo nga obrana ket ti Ti Persistansia ti Memoria, ken nakompleto daytoy idi Agosto 1931. Dagiti adu a kita ti artistiko nga obra ni Dalí ket mairaman ti pelikula, eskultura, ken potograpia, ken nakitintinnulong kadagiti nadumaduma a nga artista iti nadumaduma a karuay ti midia.

Nangigupit ti Dalí iti panagayatna iti amin a nasayaat a banag ken nalabes, ti panagayatko iti ramen ken ti panagayatko oriental a kawes iti maysa nga Arabo a kaputotan, ken nagtunton a dagiti taudanna ket naggapo manipud kadagiti Moro.

Ni Dalí ket managpanpanunot idi, ken nagay-ayat pay ti karkarna ken nalabes a panagkukua. Ti eksentriko nga ugalina ken dagiti tignayna  a makaawis iti pannakaikaskaso iti publiko ket sagpaminsan nga ad-adu a makaawis iti pannakaikaskaso ngem ti obrana, ken nakadismaya met daytoy kadagiti tattao a nagay-ayat kadagiti obrana, ken ti pannakairteng kadagiti ktritikona.

Ni Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech ket naipasngay idi Mayo 11, 1904, idi bigat ti 8:45 GMT idiay ili ti Figueres, idiay rehion ti Empordà , ken asideg idiay Pranses a pagbeddengan ti Katalonia, Espania. Ti laklakay a kabsat a lalaki ni Dalí ket agnagan met ti Salvador (bnaipasngay idi Oktubre 12, 1901), ken pimmusay iti gastroenteritis iti nasapsapa a siam a bulan, iti Agosto 1, 1903. Ti amana, ni Salvador Dalí i Cusí, ket tengnga a klase idi nga abogado ken notario nga iti arngianna iti nainget a displina ket natibnokan babaen ti asawana a ni Felipa Domenech Ferrés, a nangaw-awis kadagiti annakna a lallaki kadagiti artistiko a panagay-ayatda. 

Idi isu ket agtawen iti lima, ni Dalí ket naikuyog idiay tanem ti kabsatna a lalaki ken inbaga dagiti nagannak kaniana nga isu ket reinkarnasion ti kabsatna, ti konsepto a pinatpatina. Kinuna ni Dalí iti kabsatna a lalaki, ...umaspingkami kasla dagiti tedted ti danum, ngem aggiddiatkami kadagiti panagballatek. Isu ket mabalin idi nga immuna a bersion iti bagik ngem naparsua iti adu unay nga absoluto. Dagiti ladawan ti napauten a pimmusay a kabsatna a lalaki ket agparangto a naisengngat kadagiti naudi nga obrana, a mairaman ti Ti Ladawan ti Natay a Kasatko a Lalaki (1963).

Ni Dalí ket addaan pay iti kasat a babai, ni Anna Maria, ken tallo a tawen nga ub-ubing. Idi 1949, isu ket nangipablaak ti libro a maipanggep kenni Dali, Ni Dalí A Kas Nakitkita Babaen t Ti Kabsatna a Lalaki. Dagiti gayyemna idi ubing ket mairaman dagiti nagay-ayam iti putbol a ni Sagibarba ken ni Josep Samitier ti FC Barcelona. Idi las-ud dagiti piesta idiay pagliwliwaan iti Katalan ti Cadaqués, dagiti tallo ket nagay-ayamda iti putbol.

Ni Dalí ket nagbasa iti eskuela ti panangiladawan. Idi 1916, ni Dalí ket naduktalanna pay ti moderno a panagpinta iti panagbanniagana iti kalgaw a bakasion idiay Cadaqués a kaduana ti pamilia ni Ramon Pichot, ti lokal nga artista a kankanayon a napnapan idiay Paris. Ti simmaruno a tawen, ti ama ni Dalí ket nagurnos iti maysa nga eksibision kadagiti inladawanna iti uging idiay balay ti pamiliana. Isuket immuna a nangipabuya iti eksibisionna idiay Teatro ti Munisipo idiay Figueres idi 1919, ti lugar a nagsublianna kalpasan kadagiti napalabas a dekada.

Idi Pebrero 1921, ti ina ni Dalí ket pimmusay iti kanser ti suso. Ni Dalí ket agtawen idi ti innem a pulo; kinunana idi a ti ipupusay ti inana ti kakaruan idi a disnog a nasanay iti biagko. Rinaraemko isuna... Saanak a makaibbet iti pannakapukawko iti tao a nakanamnamaak a makaaramid kadagiti saan a makita ken saan a maliklikan a tukki iti kararuak. Kalpasan ti ipupusay ti inana, ti ama ni Dalí ket inasawana ti kabsat a babai ti inana. Ni Dalí ket saan met a nangtallikud iti daytoy a pannakiasawa, gapu ta isu ket nagayat unay ket adu met iti respetona iti ikitna.

Idi 1922, ni Dalí ket napan idiay Residencia de Estudiantes (Pagdagusan dagiti Estudiante) idiay Madrid ken nagadal idiay Real Academia de Bellas Artes de San Fernando. Ti nakuttong a 1.72 m (5 ft. 7¾ in.) iti katayag, Ni Dalí ket nakaaw-awisen iti pannakaikaskaso a kas maysa nga eksentriko ken dando. Atiddog idi ti buokna ken dagiti patilia, amerikana, dagiti medias, ken dagiti baturga iti estilo iti Ingles nga artistiko a kawes iti naladaw a maika-19 a siglo.

Idiay Residencia, isu ket nagbalin nga asideg a gayyem ni Pepín Bello, Luis Buñuel, ken ni Federico García Lorca. Ti pannakigayyemna kenni Lorca ket addaan iti napigsa nga elemento iti regget, ngem ni Dalí ket nangtallikud kadagiti panag-abanse iti sekso ti mannaniw.

Nupay kasta, dagiti pinintaanna idi, iti panageksperimentona iti Kubismo, iti nakagun-odanna iti kaaduan a pannakaikaskaso manipud kadagiti kaduana nga estudiante. Ti laeng pakaammona iti arte ti Kubismo ket nagtaud manipud kadagiti artikulo iti magasin ken ti katologo nga inted kaniana babaen ni Pichot, gapu ta awan idi dagiti artista ti Kubismo idiay Madrid iti dayta a panawen. Idi 1924, ti saan pay a nadayeg a Salvador Dalí ket immuna a nangiladawan iti maysa a libro iti dayta a panawen. Ti pannakaipablaak iti Katalan a daniw ti Les bruixes de Llers (Dagiti Bruha ti Llers) babaen ti gayyemna ken kaeskuelaanna, ti mannaniw a ni Carles Fages de Climent. Ni Dalí ket nageksperimento pay iti Dada, a nakaimpluensia iti obrana iti amin a paset ti panagbiagna.

Ni Dalí ket napatalaw idiay Academia idi 1926, iti nabiit kalpasan dagiti naudi nga eksaminasionna idi napabasol a nangirugi iti riribok. Ti panangiturayna iti kinalaing iti panagpinta iti dayta a panawen ket ebidensia babaen iti realistikona a Ti Basket ti Tinapay, a napinta idi 1926. Iti dayta met laeng a tawen, isu ket nagaramid ti immuna a panagbisitana iti Paris, nga idiay ket nasarungkaranna ni Pablo Picasso, a rinaraeman met idi ti ubing a Dalí. Ni Picasso ket nakangkangegen kadagiti nasayaat a reporta a maipanggep kenni Dalí manipud kenni Joan Miró, ti kaduana a Katalan a nangipayammo kaniana kadagiti adu a Surealista a gayyemna. Idi nakapardus-as iti bukodna nga estilo kadagiti simmaruno a napalabas a tawen, ni Dalí ket nagpartuat kadagiti adu a bilang ti obra nga adu a naimpluensiaan babaen ni Picasso ken ni Miró.




#Article 230: Lupao (113 words)


Ti Lupao ket maysa a maika-3 a klase nga ili iti probinsia ti Nueva Ecija iti Filipinas.Naadaw ti nagan ti ili manipud iti lupa, maysa a mula a makabudo wenno makagatel, nga agtubtubo iti lugar iti pannakabangonna kas ili idi 1913. Sigud a bario ti Rosales, Pangasinan ken sigud a paset ti ili ti San Jose, Nueva Ecija. Naisina ken napagbalin kas ili ti Lupao babaen ti panangilungalong da Heneral Manual Tinio ken sigud nga Assemblyman Issauro Gabaldon ken babaen kada Victoriano Joanino, Calixto Laureta, Felix Carpio, Juan Briones, Anacleto Ganareal, Luis Mamaligaa, Gregorio Babagay, Sicto Baclig, Remigio Blas Caoile ken Candido Mata.

Ti Lupao ket nabingbingay a politikal iti 24 a barbaranggay.




#Article 231: Pransia (241 words)


Ti Republika ti Pransia ( ), kadawyan a makunkuna a Pransia (  wenno  ; ), ket maysa a unitario a semi-presidensial a republika idiay Akinlaud nga Europa nga addan dagiti ballasiw taaw a teritorio ken is-isla a mabirukan kadagiti sabali a kontinente ken idiay taaw Indiano, Pasipiko, ken Atlantiko. Ti Metropolitano a Pransia ket igay-at na manipud idiay Baybay Mediteraneo aginggana idiay Kanal Inggles ken ti Baybay Amianan, ken manipud ti Rhine aginggana ti Taaw Atlantiko. Makunkuna daytoy a kas iti l’Hexagone (Ti heksagono) gapu ti heometriko a tabas dagiti teritorio na. Isu daytoy ti kadakkelan a pagilian iti akinlaud nga Europa ken kukuana ti maikadua a kadakkelan a  eksklusibo a sona ti ekonomia iti lubong, nga agsaksakup ti 11,035,000 km2 (4,260,000 kd mi), maikadua laeng daytoy iti Estados Unidos a (11,351,000 km2 / 4,383,000 kd mi).

Kadagiti napalabas a 500 tawtawen, Ti Pransia ket maysa a nangruna a kabikegan nga addan ti napigsa a kultura, ekonomia, milisia ken politikal nga impluensia idiay Europa ken iti sangalubongan. Idi maika-17 ken maika-18 a siglo, ti Pransia ket nag-kolonia kadagiti nalatak a paset iti Amianan nga Amerika ken Abagatan a daya nga Asia; idi maika-19 ken nasapa a maika 20 a siglo, ti Pransia ket nagaramid ti maikadua a kadakkelan nga imperio iti dayta a panawen, a mairaman ti dakkel a paset iti Amianan, Laud ken Tengnga nga Aprika, Abagatan a daya nga Asia, ken adu pay a Karibe ken Is-isla ti Pasipiko.




#Article 232: Paris (132 words)


Ti Paris (Pranses: ) ket isu ti kapitolio ken kadakkelan a siudad iti Pransia. Naisanglad daytoy idiay karayan Seine, idiay akin-amaianan a Pransia, ti puso iti Île-de-Pransia a rehion (wenno Rehion ti Paris, ). Ti siudad iti Parid, iti kaunegan nga administratibona a patingga a (ti 20 distrito) ket kaaduanda a saan a nagbalbaliw manipud idi 1860, ken addaan iti nakarkulo a populasion iti 2,211,297 (Enero 2008), ngem ti Paris a metropolitano a lugar ket addaan iti 12,089,098 a populasion (Enero 2008), ken maysa kadagiti kaaduan ti populasion a metropolitano a lugar idiay Europa. Ti Paris ket isu idi ti kadakkelan a siudad iti Akinlaud a lubong iti agarup a 1,000 a taw-tawen, sakbay ti maika-19 a siglo, ken isu ti kadakkelan iti sangalubongan idi baetan ti maika-16 ken maika-19 a siglo.




#Article 233: Dili (171 words)


Ti Dili ket isu ti kapitolio, ti kadakkelan a siudad, kangrunaan a puerto, ken sentro ti komersio iti Daya a Timor.

Ti Dili ket mabirukan idiay akin-abagatan nga aplaya iti Timor, ti kadayaan iti Is-isla ti Lesser Sunda.

Isu daytoy ti pagtugtugawan iti administrasion iti distrito iti Dili, nga isu daytoy ti administratibo a bagi iti daytoy a lugar ken mairaman ti isla ti Atauro ken dagiti siudad nga asideg iti siudad ti Dili. Daytoy a siudad ket nabingbinbgay kadagiti nababbaba a distrito iti Nain Feto, Vera Cruz, Dom Aleixo ken Cristo Rei ken nabingbingay pay ti sabsabali a sucos, a naidauloan ti nabutosan a chefe de suco. 18 kadagiti 26 a sucos kadagiti uppat a nababbaba a distrito ket naikategoria a kas urbano.

Awan ti administrasion ti siudad mailaksid ti distrito nga administrasion, a naipuesto babaen ti gobierno ti estado. Ti gobierno ti Timor ket nangrugi a nagplano idi 2009 ti panagsukat kadagiti pannakaipan ti kasasaad ti distritoto iti munisipalidad. Dagitoy ket addaan to ti nabutosan a mayor ken konseho.




#Article 234: Listaan dagiti Presidente ti Filipinas (123 words)


Maysa daytoy a listaan dagiti Presidente ti Filipinas a buklen ti 14 a dadaulo ti estado iti pakasaritaan ti Filipinas. Nairaman iti listaan dagiti Presidente a nagsapata kas Presidente ti Filipinas kalpasan ti pannakapatalged ti maysa a constitusion a mangidekdelara iti kinaadda ti Filipinas.

Kadagiti dadaulo ti Filipinas kasakbayan ti pannakapatalged ti Batay-linteg ti 1899, kitaen ti Dagiti Royal a Gobernador ti Filipinas. Iti met kasakbayan ti Batay-linteg ti 1935, kitaen ti Dagiti Gobernador Heneral ti Filipinas.

Dagiti Presidente iti babaen ti Mankomunidad ti Filipinas ket adda iti babaen ti administrasion nga Amerikano. Ti Maikadua a Republika ket maibilang a bambanti a gobierno dagiti Hapon kabayatan ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan.

 

Ipakita dagiti maris ti partido politikal wenno grupo ti tunggal Presidente.




#Article 235: Joseph Estrada (129 words)


Ni Joseph Erap Ejercito Estrada (naiyanak a kas Jose Marcelo Ejercito idi ) ket isu idi ti Maika-13 a Presidente ti Filipinas, a nagserbi manipud idi  1998 aginggana idi 2001. Ni Estrada  ket isua ti immuna a tao iti kalpasan ti panawen ti EDSA a nabutosan a kas presidente ken Bise presidente.

Ni Estrada ket maysa a nalatak nga aktor iti pelikula, isu ti bida kadagiti sumurok a 100 a pelikula iti pagsapulan a sumakop kadagiti 33 a tawen. Inusarna ti kalatakanna a kas maysa nga aktor ti panagballigina iti politiko, a nagserbi a kas mayor iti San Juan para iti sangapulo ket pito a tawen, a kas Senador para iti maysa a panagturay, ken kas maysa a Bise Presidente ti Filipinas babaen ti administrasion ni Presidente Fidel Ramos.




#Article 236: Montenegro (100 words)


Ti Montenegro (Serbio:  Crna Gora / Црна Гора , a kayatna a sawen ket ti Nangisit a Bantay) ket ti naturay nga estado idiay Abagatan a daya nga Europa. Daytoy ket addaan iti aplaya iti Baybay Adriatiko iti abagatan a laud ken bineddengan babaen ti Kroasia iti laud, ti Bosnia ken Herzegovina iti amianan a laud, ti Serbia iti amianan a daya, ken ti Albania iti abagatan a daya. Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti Podgorica, bayat a ti Cetinje ket naidesignado a kas ti Prijestonica, a kayatna sawen ket ti dati a Naarian a Kapitolio a Siudad.




#Article 237: Tibet (518 words)


Ti Tibet (, ; ) ket maysa a banak a rehion idiay Asia, iti amianan a daya ti Himalaya, idiay Republika ti Tattao ti Tsina. Daytoy ti tradisional a pagtaengan dagiti Tattao a Tibetano ken dagiti pay dadduma nga etniko a grupo a kas dagiti Monpa, Qiang, ken dagiti Lhoba, ken itan ket ti nataengan babaen ti adu a bilang dagiti Han ken ti tattao a Hui. Ti Tibet ket isu ti kangatuan a rehion iti lubong, nga adda ti natimbeng a kangato iti .

Ti Tibet ket rimsua idi maika-7 a siglo a kas maysa a naipagkaykaysa nga imperio, ngem kalpasanna daytoy ket nabingbingay kadagiti nadumaduma a teritorio. Ti kaaduan ti akinlaud ken tengnga a Tibet (Ü-Tsang) ket kankanayon dagitoy idi a bassit laeng a naipagkaykaysa babaen dagiti serye ti gobierno ti Tibet idiay Lhasa, Shigatse, wenno dagiti asideg a lokasion; dagitoy a gobierno kadagiti nadumaduma a panawen ket adda iti turay dagiti nadumaduma a katurayan dagiti Mongol ken Insik. Dagiti akindaya  a rehion ti Kham ken Amdo ket kankanayon a natartaripato kadagiti saan a sentral a patneng nga estruktura ti politka, daytoy ket nabingbingay kadagiti bilang ti babassit a prinsipalidad ken dagiti grupo ti tribu, ken bayat pay a dagus a tinurturayan dagiti Insik; kaaduan kadagitoy a lugar ket kanungpalan a naitipon kadagiti probinsia ti Insik iti Sichuan ken Qinghai. Dagiti agdama a pagbeddengan ti Tibet ket sapasap dagitoy a nabangon idi maika-18 a siglo. Kalpasan ti pannakarebba ti Qing a Dinastia idi 1912, dagiti soldado ti Qing ket naikkatanda ti igam ken nakuyoganda a rimmuar idiay Lugar ti Tibet (Ü-Tsang). Ti rehion ket nagirangarang ti  idi 1913.  Kalpasanna ti Lhasa ket nangala ti panagtengngel ti akinlaud a paset ti Probinsia ti Xikang. Ti rehion ket nagtalinaay ti autonomiana aginggana idi 1951, idi kalpasan ti Panagraut ti Tibet, ti Tibet ket naitipon idi iti Republika ti Tattao ti Tsina (PRC), ken ti dati a gobierno ti Tibet ket naikkat idi 1959 kalpasan ti napaay a yaalsa. Tatta nga aldaw, ti Republika ti Tattao ti Tsina ket turturayanna ti akinlaud ken tengnga a Tibet a kas ti Autonomo a Rehion ti Tibet bayat a dagiti akindaya a lugar ket kaaduan dagitoy iti kaunegan dagiti probinsia ti Sichuan ken Qinghai. Adda dagiti irteng a maipanggep ti politikal a kasasaad ti Tibet ken dagiti agsupsuppiat a grupo ket eksiloda nga aktibo.

Ti ekonomia ti Tibet ket tinurayan babaen ti pagbiagan nga agrikultura, ngem ti turismo ket agbalbalinen a dumakdakkel nga industria idiay Tibet kadagiti napalabas a dekada.
Ti kaaduan a relihon idiay Tibet ket ti Tibetano a Budismo, iti pay maipatinayon adda pay ti Bön nga isu daytoy idi ti patneng a relihion ti Tibet sakbay ti isasangpet ti Budismo idi maika-7 a siglo CE (ti Bön itan ket kapadpada ti Tibetano a Budismo ) ngem adda pay dagiti minoridad a  Muslim ken Kristiano. Ti Tibetano a Budismo ket kangrunaan nga impluensia iti arte, musika, ken dagiti piesta iti rehion. Ti Tibetano nga arkitektura ket mangipakpakita kadagiti Insik ken Indiano impluensia. Ti kangrunaan a makmakan idiay Tibet ket dagiti natuno a sebada, karne ti yak, ken tsa a mantekilia.




#Article 238: Tattao nga Ibaloi (112 words)


Ti Tattao nga Ibaloi wenno Nabaloi ket maysa a patneng nga etniko a grupo a mabirukan idiay akin-amianan paset ti Filipinas. Dagiti Ibaloi ket maysa kadagiti urnong ti patneng a tattao a tinawtawagan iti Igorot, nga agtataeng idiay kabambantayan ti Tengnga a Kordiliera idiay isla ti Luzon. Adda dagiti agarup a 55,000 nga Ibaloi; kaaduan kadagitoy ket mabalin a mabirukan idiay akin-abagatan a paset ti probinsia ti Benguet.

Kaaduan dagiti Ibaloi ket ket mannalon a tattao nga agtaltalon iti bagas idiay naagda-agdan a pagtatalonan. Adu kadagiti kontemporanio nga Ibaloi ket nakitipondan kadagiti kadawyan a kultura ti Filipino ket addan kadagitoy ket agtrabtrabaho nga agminmina kadagiti pagminaan ti balitok ken pirak iti Benguet. 




#Article 239: Listaan dagiti pamilia ti pagsasao (284 words)


(all sometimes included under Khoisan)

Pagsasao are considered unclassified either because, for one reason or another, little effort has been made to compare them with other pagsasao, or, more commonly, because they are too poorly documented to permit reliable classification.  Most such pagsasao are extinct and most likely will never be known well enough to classify. 

Although deaf sign pagsasaos have emerged naturally in deaf communities alongside or among spoken pagsasao, they are unrelated to spoken pagsasao and have different grammatical structures at their core. A group of sign pagsasao known as manually coded pagsasaos are more properly understood as signed modes of spoken pagsasao, and therefore belong to the pagsasao family of the spoken pagsasao. One example of such a signed pagsasao is Warlpiri Sign Pagsasao, which belongs to the family of Ngarrkic pagsasao.

There has been very little historical linguistic research on sign pagsasao, and few attempts to determine genetic relationships between sign pagsasao, other than simple comparison of lexical data and some discussion about whether certain sign pagsasao are dialects of a pagsasao or pagsasao of a family. Pagsasao may be spread through migration, through the establishment of deaf schools (often by foreign-trained educators), or due to political domination.

Pagsasao contact is common, making clear family classifications difficult ? it is often unclear whether lexical similarity is due to borrowing or a common parent pagsasao. Contact occurs between sign pagsasao, between signed and spoken pagsasao (Contact Sign), and between sign pagsasao and gestural systems used by the broader community. One author has speculated that Adamorobe Sign Pagsasao may be related to the gestural trade jargon used in the markets throughout West Africa, in vocabulary and areal features including prosody and phonetics.




#Article 240: Caloocan (110 words)


Maysa ti Ciudad ti Caloocan (wenno Kalookan) kadagiti ciudad ken il-ili a mangbukel iti  Metro Manila iti Filipinas. Addaan iti populasion a 1,177,604, ti ciudad ti maikatlo a kadakkelan a ciudad iti Filipinas. 

Nagkadua a lugar ti ciudad, ti Akin-abagatan a Caloocan msarakan iti amianan ti Manila ken kabeddengna iti amianan ti Ciudad ti Malabon ken ti Ciudad ti Valenzuela, iti laud ti Ciudad ti Navotas, ken ti Ciudad ti Quezon iti daya. Ti met Akin-amianan a Caloocan, masarakan iti daya ti Valenzuela, amianan ti Ciudad ti Quezon, ken abagatan ti Ciudad ti San Jose del Monte iti provincia ti Bulacan.

Ti Ciudad tiCaloocan ket addaan iti 188 a barbaranggay




#Article 241: Aprika (1153 words)


Ti Aprika ket ti maikadua a kadakkelan ken ken ti maikadua a kaaduan ti populasion a kontinente iti lubong. Iti agarup a 30.2 riwriw km2 (11.7 riwriw sq mi) ken mairaman dagiti asideg nga isla, daytoy ket sakupenna ti innem a porsiento iti dagup a kalawa ti rabaw ti Daga ken 20.4 porsiento iti dagup a kalawa ti daga. Daytoy ket addaan kadagiti 1.1 bilion a tattao manipud idi 2013, daytoy ket kadagupan iti agarup a 15% iti populasion ti tao iti lubong. Ti kontinente ket napalikmutan babaen ti Baybay Mediteraneo iti amianan, ti Kanal Suez ken ti Baybay Nalabbasit iti igid ti Peninsula Sinai iti amianan a daya, ti Taaw Indiano iti abagatan a daya, ken ti Taaw Atlantiko iti laud. Ti kontinente ket iramanna ti Madagascar ken dagiti nadumaduma a purpuro. Daytoy ket addaan kadagiti 54 napno a nabigbigan a naturay nga estado (pagpagilian), siam a terteritorio ken dagiti dua a de facto a nawaya nga estado nga addaan iti limitado wenno awan pannakabigbig.

Ti populasion ti Aprika ket isu ti kaubingan kadagiti amin a kontinente; 50% kadagiti Aprikano ket agtawen ti 19 wenno ub-ubing.

Ti Arhelia ket ti kadakelan a pagilian ti Aprika babaen ti kalawa, ken ti Nigeria ket ti kadakkelan babaen ti populasion. Ti Aprika, a naisangayan ti sentral nga Akindaya nga Aprika, ket kaaduan a naaw-awat a kas ti lugar a taudan dagiti tatttao ken ti klado ti Hominidae (dagiti nalatak a bakes), a kas naebidensiaan babaen dagiti kasapaan a hominidae ken dagiti taudanda, ken dagiti pay naud-udi a napetsaanen iti agarup a pito a riwriw a tawtawen ti napalabas, a mairaman ti Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, A. afarensis, Homo erectus, H. habilis ken H. ergaster – a dagiti kasapaan a Homo sapiens (moderno a tao) ket nabirukan idiay Etiopia ken napetsaan idi agarup a 200,000 a tawtawen ti napalabas. Ti Aprika ket sakkawenna ti ekuador ken sakupenna dagiti nadumaduma a luglugar ti klima; daytoy laeng ti kontinente a gumay-at manipud iti akin-amianan a temperado aginggana dagiti akin-abagatan a temperado a sona.

Ti Aprika ket naikeddeng babaen dagiti kaaduan a paleoantropologo nga isu ti kaduogan a natagtagitao a teritorio iti Daga, a ti sebbangan ti tao ket nagtaud manipud iti daytoy a kontinente. Idi las-ud ti tengnga ti maika-20 a siglo, dagiti antropologo ket nakaduktalda kadagiti adu a posil ken ebidensia ti panagtaeng ti tao a mabalin a nasapsapa ngem 7 a riwriw a tawtawen ti napalabas. Dagiti tidda ti posil dagiti nadumaduma a sebbangan iti nasapa a kasla bakes a tattao ket naipagarup a nagbalin iti moderno a tao, kas ti Australopithecus afarensis (radiometriko a napetsaan iti agarup a 3.9–3.0 riwriw a tawtawen SK), Ti Paranthropus boisei (c. 2.3–1.4 riwriw a tawtawen SK) ken ti Homo ergaster (c. 1.9 riwriw–600,000 a tawtawen SK) ket naduktalanen.

Kalpasan ti ebulosion ti homo sapiens sapiens idi agarup a 150,000 to 100,000 a tawtawen ti napalabas idiay Aprika, ti kontinente ket kangrunaan a natagtagitao babaen dagiti grupo ti agananup-agburburas. Dagitoy nga immuna a moderno a tattao ket pinanawanda ti Aprika ken tinagtagitaoda ti amin a paset ti lubong idi las-ud ti migrasion ti Iruruar idiay Aprika a napetsaan idi agarup a  50,000 a tawtawen ti napalabas, ken rimmuar iti kontinente a mabalin a bimmallasiw iti Bab-el-Mandeb idiay Baybay Nalabbasit, ti Lingsat ti Gibraltar idiay Morocco,

Dagiti sabali pay a migrasion dagitoy a moderno a tattao iti kaunegan ti kontinente ti Aprika ket napetsaanen iti dayta a panawen, nga adda iti ebidenisa ti nasapa a panagtaeng ti tao a nabirukan idiay Akin-abagatan nga Aprika, Abagatan a daya nga Aprika, Amianan nga Aprika, ken ti Sahara.

Ti kadakkel ti Sahara ket naipakasaritaanen a nakaro nga agdumaduma, nga iti kalawana ket napardas nga agdumaduma ken dagiti dadduma a panawen ket mapukpukaw depende kadagiti klimatiko a kasasaad ti lubong. Iti patingga dagiti Panawen ti yelo, a nakarkulo idi agarup a 10,500 SK, ti Sahara ket nagbalin manen a berde a nalames a ginget, ken dagiti populasion ti Aprika ket nagsubli iti uneg ken dagiti kabambantayan nga aplaya idiay Sub-Sahara nga Aprika, ken adda dagiti pinintaan iti bato a nangpakpakita ti nalames a Sahara ken dagiti adu a populasion a naduktalan idiay Tassili n'Ajjer a napetsaan iti agarup a 10 milmilenio. Nupay kasta, ti panagpudpudot ken ti panagmagmaga ti klima ket kaibuksilanna a babaen idi 5000 BC, ti rehion ti Sahara ket immad-adun a nagbalbalin a namaga ken nabusor. Idi agarup a 3500SK, gapu ti pakbo ti pagtayyekan ti Daga, ti Sahara ket nakasanay ti paset ti panawen iti napardas a panagbalin iti desierto. Ti populasion ket immakarda kadagiti rehion ti Sahara ken napanda idiay Ginget ti Nilo iti baba ti Maikadua a Katarata nga idiay ket nagaramidda kadagiti permanente wenno semi-permanente a pagtaengan. Napasamak ti nakaro a resesion ti klima, ken nagpabassit ti nakaro ken kankanayon a panagtudtudo idiay Sentral ken Akindaya nga Aprika. Manipud idin iti daytoy a panawen, dagiti namaga a kondision ti nagtultuloy idiay Akindaya nga Aprika ken immad-adu idi las-ud ti naudi a 200 a tawtawen, idiay Etiopia.

Ti panagpaamo ti baka idiay Aprika ket immay sakbay ti agrikultura ken mabalin nga adda a kakuyog dagiti kultura ti agan-anup ken agburburas. Naipagpagarup a babaen idi 6000 SK, ti baka ket napaamon idiay Amianan nga Aprika. Idiay kompleks ti Sahara-Nilo, dagiti tattao ket nagpaamoda kadagiti nadumaduma nga ayuop, a mairaman ti burro ken ti bassit a nasaraan ti tornilio a kalding a kadawyan idi manipud idiay Arhelia aginggana idiay Nubia.
Idi tawen ti 4000 SK, ti klima ti Sahara ket nangrugrugi a pimmardas a nagbalin a nagmagmaga. Daytoy a panagbaliw ti klima ket taudan ti panagpabassit dagiti danaw ken dagiti karayan ken taudan ti imad-adu a panagbalin ti desierto . Daytoy ket isu ti gapuanan ti panagpaadu ti gatad ti daga a nasayaat para kadagiti pagtaengan ken nangtulong kadagiti migrasion dagiti komunidad ti agtaltalon idiayi ad-adu a tropikal a klima ti Laud nga Aprika.

Babaen ti umuna a milenio SK, naipayammo ti panagobra iti landok idiay Akin-amianan nga Aprika ken napardas a naiwaras iti ballasiw ti Sahara kadagiti akin-amianan a paset ti sub-Sahara nga Aprika, ken babaen idi 500 SK, ti panagobra ti metal ket nagbalinen a kadawyan idiay Laud nga Aprika. Ti panagobra ti landok ket napnon a naipundar idi agarup a 500 SK kadagiti adu a lugar iti Daya ken Laud nga Aprika, ngem dagiti dadduma a rehion ket saanda met a nangrugi iti panagobra ti landok aginggana  kadagiti nasapa a siglo ti AD. Dagiti banag ti gambang manipud idiay Ehipto, Amianan nga Aprika, Nubia, ken Etiopia a napetsaan idi agarup a 500 SK ket nakali idiay Laud nga Aprika, ken mangisingasing a dagiti network ti Trans-Sahara a panagtagilako ket napundaren babaen ti daytoy a petsa.

Dagiti pagilian iti daytoy a tabla ket naikategoria segun ti isbangan dagiti heograpiko a rehion nga inus-usar babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken ti datos a nairaman ket naala kadagiti taudan manipud kadagiti artikulo ken no agiddiat dagitoy maikkan met dagitoy iti pakaammo.




#Article 242: Sasao nga Apro-Asiatiko (382 words)


Ti sasao nga Aproasiatiko ken makunkuna pay a Hamito-Semitiko ket nakabuklan iti maysa kadagiti kadakkelan a pamilia dagiti pagsasao, nga addaan kadagiti agarup a 375 a sibibiag a pagsasao. Ti pilo ket naisasao babaen ti sunorok a 300 a riwriw a tattao, a kangrunaan kadagitoy ket naiwarwaras idiay Tengnga a Daya, Amianan nga Aprika, ti Sara ti Aprika, ken dagiti paset iti Sahel.

Kaaduan kadagiti naisasao nga Apro-asiatiko a pagsasao ket ti Arabiko, a mairaman amin dagiti bukodna a sabsabali a kita ti panagsarsarita, nga addaan ti 230 a riwriw a patneng nga agsasao, a kaaduan a maisasao idiay Tengnga a Daya ken Amianan nga Aprika. Ti maikadua a kaaduan dagiti agsasao ket ti Aproasiatika a pagsasao ti pagsasao a Berebere, nga amin dagiti dialektona, a maisasao idiay Morocco, Arhelia, Libya ken ti ballasiw ti amin iti Amianan nga Aprika ken ti Let-ang ti Sahara. Ti Berebere ket maisasao ti agarup a 25 aginggana ti 35 a riwriw a tattao. Dagiti dadduma pay a kaaduan a maisasao nga Aproasiatiko a pagsasao ket dagiti Amariko, ti nailian a pagsasao iti Ethiopia, ng aaddaan ti 18 a riwriw a patneng nga agsasao; ti Somali, a maisasao ti agarupa a 12 riwriw a tattao idiay Kalatakan a Somalia; ken Hausa, nga agserserbi a kas lingua franca iti kaaduan a paset iti Sahel, nga addaan kadagiti 25 a riwriw nga agsasao. Ti mapatinayon pay kadagiti pagsasao a naisasao iti tatta nga aldaw, ti Apro-asiatiko ket iramanna dagiti dadduma a taga-ugma a pagsasao, a kas ti Taga-ugma nga Ehipsio, Naibiblia nga Hebreo, ken Akadia.

Ti sao nga Aproasiatiko (kadawyan a naipangiletra tattan nga Apro-Asiatiko) ket pinartuat babaen ni Maurice Delafosse (1914). Saan a kadawyan nga inus-usar aginggana idi inampon babaen ni Joseph Greenberg (1950) idi sinukatan na ti immuna a sao a Hamito-Semitiko, kalpasan ti panangipakitanan a ti Hamitiko ket maysa a parapiletio a panakaigrupo. Ti sao a Hamito-Semitiko ket maususar pay laeng kadagiti akademia nga ugugali iti dadduma a pagilian ti Europa. Adu kadagiti mannurat ket suksukatanda ti Apro-Asiatiko iti Aprasian, wenno, pampanunotan dagiti kapanunotan a daytoy ket adadu nga Aprikano ngem Asiano, Afrasan. Dagiti tigga-maysa nga eskolar ket tawtawaganda ti pamilia nga Erythraean (Tucker 1966) ken Lisramic (Hodge 1972).

Ti pamilia ti pagsasao nga Aproasiatika ket kadawyan a maipanunotan a mairaman dagiti sumaganad a sangsanga:




#Article 243: Sasao nga Austroasiatiko (343 words)


Ti sasao nga Austroasiatiko, iti kaudian a pannakaidasig ken sinonimo iti Mon–Khmer, ket ti dakkel a pamilia ti pagsasao ti kontinental nga Abagatan a daya nga Asia, ken naiwarwaras pay idiay India, Banglades, Nepal ken ti akin-abagatan a pagbeddengan ti Tsina. Ti nagan nga Austroasiatiko ket nagtaud manipud kadagiti balikas ti Latin para iti abagatan ken Asia, isu a ti Abagatan nga Asia. Kadagitoy a pagsasao, ti laeng Bietnamis, Khmer, ken Mon ti addaan iti napaut a napundar a nairehistro a pakasaritaan, ken ti laeng Bietnamis ken Khmer iti addaan iti opisial a kasasaad a kas dagiti moderno a nailian a pagsasao (iti Bietnam ken Cambodia. Iti agpang a subnasional, ti Khasi ket addaan iti opisial a kasasaad idiay Meghalaya bayat a ti Santali ken Mundari ket dagiti opisial a pagsasao ti Jharkhand. Idiay Myanmar, ti pagsasao a Wa ket ti de facto nga opisial a pagsasao ti Estado ti Wa. Dagiti nabati a pagsasao ket insasao babaen dagiti minoridad a grupo ken awananda iti opisial a kasasaad.

Inpalawag ti Ethnologue dagiti 168 a sasao nga Austroasiatiko. Dagitoy ket mangporma kadagiti sangapulo ket tallo a napundar a pamilia (mabalin pay a mainayon ti Shompen, a saan unay a nasayaat a napasingkedan, a kas ti maika-sangapulo ket uppat), a tradisonal a naigrupo iti dua, a kas Mon–Khmer ken Munda. Nupay kasta, ti maysa a kaudian a pannakaidasig ket mangipagarup a husto kadagiti talo a grupo (Munda, Nuklear a Mon-Khmer ken Khasi–Khmuiko) bayat a ti sabali ket pinanawanna ti Mon–Khmer a kas takson, ken mangaramid daytoy a sinonimo iti dakdakkel a pamilia.

Ti sasao nga Austroasiatiko ket adaan iti di naisilpo ken naiduma a pannakaiwaras iti ballasiw ti India, Banglades, Nepal ken Abagatan a daya nga Asia, nga insinsina babaen ti rehion iti ayan iti lugar a naisasao dagiti sabali a pagsasao. Agparangda a dagiti indihenio a pagsasao ti Abagatan a daya nga Asia, nga iti kaarruba a sasao nga Indo-Aryano, Tai–Kadai, Dravidiano, Austronesio, ken Sino-Tibetano a kas resulta dagiti naud-udi a migrasion.

Mann, Noel, Wendy Smith and Eva Ujlakyova. 2009.  Chiang Mai: Payap University.




#Article 244: Sylvia Plath (190 words)


Ni Sylvia Plath (; Oktubre 27, 1932 – Pebrero 11, 1963) ket maysa idi nga Amerikana a mannaniw, nobelista, ken mannurat iti ababa a sarita. Isu ket naipasngay idiay Boston, Massachusetts, ken nagadal idiay Kolehio Smith ken Kolehio Newnham  idiay Unibersidad ti Cambridge, sakbay a naindayegan a kas maysa a mannaniw ken mannurat. Inasawana ti kapada a mannaniw a ni Ted Hughes idi 1956; nagtaengda idiay Estados Unidos ken kalpasanna idiay Inglatera, ken adda dua nga annakda, ni Frieda ken ni Nicholas. Ni Plath ket nagsagaba iti depresion para iti kaaduan a manakman a biagna, ken isu ket nagpakamatay idi 1963. Dagiti kontrobersia ket nagtultuloy a nangpalikmut kadagiti pasamak iti biagna ken ti ipupusayna, ken ti pay panagsursurat ket ti legadona.

Ni Plath ket napammadayawan iti panagpasayaat iti henera iti naipapudno a daniw ken kalatakan a naam-ammuan para kadagiti dua a naipablaak nga koleksionna, ti The Colossus and Other Poems ken ti Ariel. Idi 1982, isu ket nagungunaan iti Premio Pulitzer kalpasan idi isu ket pimmusay para iti The Collected Poems. Sinuratna pay ti The Bell Jar, ti semi-autobiograpikal a nobela a naipablaak iti nabiit sakbay nga isu ket pimmusay.




#Article 245: Luxembourg (393 words)


Ti Luxembourg opisial a ti Nalatak a Dukado ti Luxembourg (, , ), ket ti napalikmutan ti daga a pagilian idiay Akinlaud nga Europa. Daytoy ket bineddengan babaen ti Belhika iti laud ken amianan, ti Alemania iti daya, ken ti Pransia iti abagatan. Daytoy ket buklen dagiti dua a nangruna a rehion: ti Oesling iti amianan a kas paset ti massif ti Ardennes, ken ti Gutland (nasayaat a pagilian) iti abagatan.Ti Luxembourg ket addaan iti populasion iti 524,853 manipud idi Oktubre 2012 ken addaan iti kalawa iti , ken mangaramid daytoy kadagiti maysa a kabassitan a naturay nga estado idiay Europa.

Kas maysa a representatibo a demokrasia nga addaan iti naibatay iti linteg a monarkia, daytoy ket indauluan babaen ti nalatak a duke, ni Henri, Nalatak a Duke ti Luxembourg, ken isu laengen daytoy ti nabati a nalatak a dukado iti lubong. Ti Luxembourg ket maysa a naparang-ay a pagilian, ken addaan daytoy iti napasayaat nga ekonomia ti kangatuan a GDP (PPP) tunggal maysa a tao iti lubong, segun ti Nagkaykaysa a Pagpagilian idi 2014. Ti sentral a lokasionna ket nangaramid daytoy nga estratehiko a nangruna kadagiti nadumaduma a bileg, manipud idi pannakapundarna a kas pagsammakedan ti Roma, ti panagsangailina iti nangruna a kastilio ti Pranko idi las-ud ti Nasapa a Tengnga a Panpanawen, ken ti papelna a kas bastion para iti Kalsada Espania idi baetan ti maika-16 ken maika-17 a sigsiglo.

Ti Luxembourg ket nagpundar a kamemng ti Kappon ti Europa, NATO, OECD, ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken ti Benelux, ken mangipaltiing ti politikal a konsensona a mangparabor iti integrasion iti ekonomia, politika, ken militar. Ti siudad ti Luxembourg, nga isu daytoy ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad, ket isu ti tugaw dagiti nadumaduma a patakder ken ahensia ti Kappon ti Europa. Idi Oktubre 18 2012, ti Luxembourg ket immuna a napili iti pakasaritaanna iti temporario a tugaw iti Konseho ti Seguridad ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Ti pagilian ket nagserbi iti Konseho ti Seguridad manipud idi Enero 1 2013 aginggana idi Disembre 31 2014.
Iti panangipaltiingna iti puestona iti heograpia, ti kultura ti Luxembourg ket nagtitiponan ti Romaniko ken Hermaniko nga Europa, ken nangitiptipon kadagiti ugali iti tunggal maysa. Ti Luxembourg ket maysa a tallo ti pagsasaona a pagilian: ti Luksemburges, Pranses ken Aleman ken dagiti opisial a pagsasao. Urayno daytoy ket sekular nga estado, ti Luxembourg ket kaaduan a Romano Katoliko.




#Article 246: Austria (545 words)


Ti Austria nga ti opisial a Republika ti Austria ket maysa a naserraan ti daga a pagilian nga addaan iti kumurang wenno sumurok a 8.7 a riwriw a tattaoidiay Tengnga nga Europa. Nabeddengan daytoy babaen ti Republika a Tseka ken Alemania iti amianan, Hungaria ken Eslobakia iti daya, Eslobenia ken Italia iti abagatan, ken Suisa ken Listenstain iti laud. Ti territorio ti Austria ket sinakopna ti 83,855 kuadrado kilometro (32,377 kd milia) ken addaan iti natimbeng ken Alpino a tiempo. Ti rabaw ti daga ti Austria ket kaaduan a kabanbantayan gapu ti kaadda ti Alpes; adda laeng iti 32% ti pagilian ket adda iti baba ti , ken ti kangatuan a puntos ket . Kaaduan ti populasionn aket agsasao kadagiti lokal a Babaro a dialekto iti Aleman a kas ti patneng a pagsasaoda, ken ti Aleman iti alagaden a pormana ket isu ti opisial a pagsasao ti pagilian. Dagiti dadduma pay nga opisal a pagsasao ket ti Hungaro, Kroata a Burgenland, ken Eslobeno.

Dagiti taudan ti moderno nga Austria ket nanipud idi panawen ti dinastia ti Habsburg idi ti kaaduan ti pagilian ket paset ti Nasantuan a Romano nga Imperio. Idi las-ud ti maika-17 ken maika-18 a sigsiglo, ti Austria ket nagbalin a kas maysa a nalatak a bileg iti Europa ken, iti panagsungbat ti pannakabalangat ni Napoleon a kas ti Emperador ti Pransia, ti Austriano nga Imperio ket opisial a nairangarang idi 1804. Idi 1867, ti imperio ket nagreporma iti Austria-Hungaria.

Kalpasan ti pannarebba ti Habsburg (Austro-Hungaro) nga Imperio idi 1918 idi panagpatingga ti Sangalubongan a Gubat I, ti Austria ket nangamopon ken nagusar ti nagan ti Republika ti Aleman-Austria (, ken kalpasanna ) iti maysa apanagpadas para iti panagkaykaysa iti Alemania, ngem naparitan gapu ti Tulag ti Saint-Germain-en-Laye (1919). Ti Umun a Republika ti Austria ket nabangon idi 1919. Iti 1938 nga Anschluss, ti Austria ket sinaupan ken insilpo babaen ti Nazi nga Alemania. Daytoy ket nagpaut aginggana ti panagpatingga ti Sangalubongan a Gubat II idi 1945, kalpasanna idi a ti Alemania ket sinakupan dagiti Aliado ken ti dati a demokratiko a batay-linteg ti Austria ket naipasubli. Idi 1955, ti Tulag ti Estado ti Austria ket nangipabangon manen ti Austria a kas maysa a naturay nga estadoa, a nagpatinggaan daytoy iti pannakasakup. Iti isu met laeng a tawen, ti Austriano a Parlamento ket nagpartuat ti Deklaratsion iti Neutralidad a nangirangarang daytoy a ti Maiakdua a Republika ti Austria ket agbalinto a permanente a neutral.

Tatta nga aldaw, ti Austria ket maysa a parlamentario a representatibo a demokrasia a buklen dagiti siam a pederal nga estado. Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad, nga addaan iti populasion iti sumurok a 1.7 riwriw, ket ti Vienna. Ti Austria ket maysa kadagiti kabaknangan apagilian iti lubong, nga adda ti nominal a GDP iti tunggal maysa a tao iti $46,330 (2012 karkulo.). Ti pagilian ket nakaparang-ay iti maysa a nangato nga alagaden ti panagbiag ken idi 2011 nairanggo idi daytoy ti maika-19 iti lubong para iti bukodna a Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan. Ti Austria ken kamengen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian manipud idi 1955, timmipon ti Kappon ti Europa idi 1995, ken maysa a nangpundar ti OECD. Ti Austria ket nangpirma pay ti Schengen a Tulagan idi 1995, ken nangampon ti Europeano a kuarta, a euro, idi 1999.




#Article 247: Antillas ti Olanda (189 words)


Ti Antillas ti Olanda (Danes: Nederlandse Antillen , Papiamento: Antia Hulandes), ken saan pormal a makunkuna pay a kas iti Danes nga Antillas, ket maysa idi a naturay a Karibe a pagilian iti kaunegan ti Pagarian ti Olanda, a buklen dagiti dua nga is-isla a grupo iti Basbassit nga Antillas: Aruba, Bonaire ken Curaçao (Is-isla ti ABC), iti Leeward nga Antillas iti igid ti aplaya ti Venezuela; ken Sint Maarten, Saba ken Sint Eustatius (Is-isla ti SSS ), idiay Is-isla ti Leeward ti abagatan a daya iti Is-isla ti Birhen.

Ti Aruba ket nagikkat idi 1986 a kas maysa a naisina a pagilian iti kaunegan ti Pagarian iti Olanda, ken dagiti nabati nga Antillas ti Olanda ket nawara idi 10 Oktubre 2010, a nagbanagan dagiti baro a  dua a komponente a pagilian, ti Curaçao ken ti Sint Maarten, a dagiti sabsabali nga is-isla ket timmiponda ti Olanda a kas ti espesial a munisipalidad, opisial a dagiti publiko a bagi.

Ti nagan nga 'Antillas ti Olanda' ket sagpaminsan pay a maus-usar a mangitudo kadagiti is-isla ti Karibe a paset iti Pagarian ti Olanda, a ti is-isla a Danes a Karibe.




#Article 248: Abagatan nga Aprika (352 words)


Ti Abagatan nga Aprika, opisial a ti Republika ti Abagatan nga Aprika, ket maysa a pagilian a mabirukan idiay akin-abagatan a murdong iti Aprika. Nabingbingay daytoy iti siam a probinsia, nga addaan iti  nga aplaya kadagidiay taaw ti Atlantiko ken Indiano. Iti amianan iti daytoy a pagilian ket naisanglad dagiti kaarrubana a teritorio iti Namibia, Botswana ken Zimbabwe; ti daya ket ti Mozambique ken Eswatini; ti Lesoto ket maysa a enclave a napalikmutan babaen ti teritorio ti Abagatan nga Aprika.

Ti Abagatan nga Aprika ket maysa nga adu ti etnikona a pagilian ken adda dagiti nadumaduma a kultura ken pagsasao. Adda dagiti sangapulo ket maysa a mabigbigan a pagsasao iti batay-lintegna. Dua kadagitoy a pagsasao ket nagtaud idiay Europa: Ingkes ti Abagatan nga Aprika ken Aprikaans, ti maysa a pagsasao a nangruna a nagtaud manipud iti Olandes a sinasao babaen dagiti kaaduan ti puraw ken dagiti Namarisan a Taga-Abagatan nga Aprika. Nupay nga ti Ingles ti kadawyan nga inus-usar iti biag ti publiko ken komersio, daytoy ket ti maikalima laeng a kaaduan nga ibalbalayan a pagsasao. Amin nga etniko a ken dagiti grupo ti pagsasao ket addaan iti politiko a pannakairepresentana ti batay-linteg a demokrasia ti pagilian a mangbukel ti parlamentario a republika; a saan a maipada kadagiti kaaduan a parlamentario a republika, dagiti puesto ti daulo iti estado ken daulo iti gobierno ket naitiptiponda iti maysa a nagitaltalek ti parlamentario a Presidente.

Agarup a 79.5% ti populasion ti Abagatan nga Aprika ket addaan iti kaputotan a nangisit nga Aprikano, a nabingbingay kadagiti nadumaduma nga etniko a grupo nga agsasao kadagiti sabsabali a pagsasao a Bantu, ken siam kadagitoy ket addaan iti opisial a kasasaad. Ti Abagatan nga Aprika ket aglaon pay kadagiti kadakkelan a komunidad dagiti Europeano, Asiatiko, ken dagiti naglalaok iti kaputotan idiay Aprika.

Ti Abagatan nga Aprika ket nairanggo a kas maysa a naitengngaan ti ngato ti matgedan nga ekomnomia babaen ti Banko ti Lubong. Adda daytoy ti kadakkelan nga ekonomia idiay Aprika, ken ti maika-28 a kadakkelan iti lubong. Agarup a pagkapat ti populasion ket awan trabahona ken agbibiag ti basbassit ngem US $1.25 ti maysa nga aldaw.




#Article 249: Apganistan (103 words)


Ti Apganistan (Persiano/Pashto: , Afġānistān), ket opisial nga Islamiko a Republibka iti Apganistan, ket maysa a napalikmutan ti daga a naturay nga estado a mabirukan iti tengnga ti Asia, naibuklan daytoy ti Abagatan nga Asia, Tengnga nga Asia, ken ti Tengnga a Daya. Nakarkulo nga addaan iti populasion ti agarup a 29 a riwriw, addaan iti kalawa a , nga isu daytoy ti maika-42 a kaaduan ti bilang populasion ken ti maika-41 a kadakkelan a pagilian iti lubong. Nabeddengan babaen ti Pakistan iti abagatan a daya, Iran iti laud, Turkmenistan, Uzbekistan ken Tajikistan iti amianan, ken China iti adayo nga amianan a daya.




#Article 250: Albania (174 words)


Ti Albania ( , ; Gheg nga Albanés: Shqipnia), opisial a naamamuan a ti Republika iti Albania ( mabalikasan a ), ket maysa a naturay nga estado idiay Abagatna daya nga Europa. Nabeddengan daytoy babaen ti Montenegro iti amianan a laud, ti Kosovo iti amianan a daya, ti Republika iti Macedonia iti daya ken Gresia iti abagatan ken abagatan a daya. Addan daytoy ti pantar idiay Baybay Adriatiko iti laud, ken idiay Baybay Ionian iti abagatn a laud. Daytoy ket basbassit ngem  manipud idiay Italia, iti ballasiw ti Ilet iti Otranto nga agisilpo ti Baybay Adriatiko idiay Baybay Ionian.

Ti Albania ket kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, NATO, ti Organisasion para iti Talinaay ken Panagtitinnulong iti Europa, Konseho ti Europa, Organisasion ti Sangalubongan a Komersio, Organisasion iti Islamiko a Pagtitinnulongan ken maysa kadagiti kameng a nangbangon iti Kappon para iti Mediterraneano. Ti Albania ket maysa a mabalina kandidato para iti pnakaipan ti Kappon ti Europa manipud idi Enero 2003, ken pormal a nangidangep para iti panagkameng ti Kappon ti Europa idi 28 Abril 2009.




#Article 251: Alemania (2879 words)


Ti Alemania  (); (Aleman: Bundesrepublik Deutschland), a ti pannakaibalikas ket [bun·des·re·pu·blík dóych·land]) ket maysa a parlamentario a republika a tiponan ti muyong idiay Europa. Daytoy a pagilian ket addan dagiti 16 nga estado nga ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti Berlin. Naisakupan ti Alemania iti kalawa nga 357,021 km2 ken addaan iti kaaduan a kalalainganna a kasasaad ti panawen. Nga addaan daytoy iti 81.8 a riwriw a nagtaeng, isu daytoy ti kaaduan dagiti bilang ti umili a kameng ti estado ken isu ti kadakkelan nga ekonomia iti Kappon ti Europa. Maysa daytoy a nagruna a nabileg a politika iti kontinente iti Europa ken daulo ti teknolohikal kadagiti ad-adu pay a paset.

Ti maysa a rehion a nanaganan iti Hermania, a tinaengan dagiti nadumaduma a Hermaniko a tattao, nga idi ket nadokukomento sakbay idi AD 100. Iti las-ud ti Panag-akar a Paset ti panawen, dagiti Hermaniko a tribu ket nagpaabagatanda a nagpadakkel ken nangipatakder kadagiti agsasaruno a pagarian iti amin a Europa. Idi rugi ti maika-10 a siglo, dagiti Aleman a teritorio ket nagporma ti sentro a paset ti Nasantuan nga Imperio a Romano. Idi las-ud ti maika-16 a siglo, dagiti akin-amianan a rehion ti Alemania ket nagbalin a sentro ti Protestante a Repormasion bayat a dagiti akin-abagatan ken akin-laud a paset ket nabati a tinurayan babaen dagiti Romano Katoliko a denominasion, a dagitoy dua a sangkatiponan ket nakilaban idiay Tallopulo a Gubat, a daytoy ti nagmarka ti rugi ti Katoliko–Protestante a panakabingbingay a nakaidasig ti Aleman a kagimongan manipud idin. Nasakupan idi las-ud ti Napoleoniko a Gubgubat, ti itattakder ti Pan-Hermanismo idiay uneg ti Aleman a Konpederasion a nagbanagan idi 1871 iti panagkaykaysa dagiti kaaduan nga estado ti Alemania iti Alemania nga Imperio, a kaaduan a tinurayan ti Prusia. Kalpasan ti Aleman a Rebolusion iti 1918–1919 ken ti simmaruno a panagsuko ti milisia iti Umuna a Sangalubongan a Gubat, ti Imperio ket sinukatan babaen ti Weimar a Republilka idi 1918, ken nabingbingay babaen ti Tulag iti Versailles. Iti tengnga ti Nalatak a Panagsagsagaba, ti Maikatlo a Reich ket nairangarang idi 1933. Dayta a naudi a paset ti panawen ket namarkaan babaen ti Passmo ken Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Kalpasan ti 1945, ti Alemania ket nabingbingay idi babaen ti simmakup a kumaduaan, ken nagbalin daytoy a dua nga estado, ti Daya nga Alemania ken Laud nga Alemania. Idi 1990 ti pagilian ket naipagkaykaysa.

Ti Alemania ket kameng a nangibangon ti Europeano a Komunidad idi 1957, a daytoy ket nagbalin a ti Kappon ti Europa idi 1993. Daytoy ket paset ti Schengen a Lugar ken manipud idi 1999 daytoy ket kameng ti eurosona. Ti Alemania ket maysa a Nalatak a Bileg ken kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, NATO, ti G8, ti G20, ti OECD ken ti Konsilo iti Europa, ken nkaala ti saan nga agtultuloy a tugaw idiay Salaknib a Konsilo ti UN par aiti 2011–2012 a termino.

Daytoy ket adda ti maikapat a kadakkelan nga ekonomia babaen ti nominal GDP iti Lubong ken ti maikalima a kadakkelan babaen ti pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang. Ti Alemania ket isu ti maikadua a kadakkelan ti komersio iti ruar ken maikatlo a kadakkelan nga agimimportar kadagiti tagilako. Ti pagilian ket nakaparang-ay ti maysa a nangato unay a pagalagadan ti panagbiag ken maysa a komprehensibo a sistema ti sosial sekuridad. Ti Alemania ket pagtaengan pay dagiti adu a makaseknan a pilosopo, dagiti sientista ken agin-inbento, ken naamammoan pay para iti bukodna a kultura ken politiko a pakasaritaan.

Ti balikas nga Alemania ket naala manipud iti Latin a Hermania, a daytoy ket nairugi a naususar idi inampon ni Julius Caesar para kadagiti tattao ti daya ti Rin. Ti Aleman a termino Deutschland (kasisigud a ti diutisciu land, ti Aleman a dag-daga) ket naala manipud iti , a nanipud ti Daan a Ngato nga Aleman diutisc nadayeg (kas iti, tagikua ti aag wenno minamaag a tattao; kasisigud idi nga inus-usar a panangilasin ti pagsasao ti kadawyan a tao manipud iti Latin ken dagiti nagtaudanna a Romanse). Daytoy ket nagtaud metten manipud iti Proto-Hermaniko  nadayeg (kitaen pay ti nai-Latin a porma ti Theodiscus), a naala manipud iti , a nagtaud manipud iti Proto-Indo-Europeano  tattao.

Dagiti Hermaniko a Tribu ket dagiti napanuntan a napetsaan iti Nordiko a Gambang a Panawen wenno ti Sakbay ti Romano a Landok a Panawen. Manipud ti akin-abagatan nga Eskandinabia ken amianan nga Alemania, nagpabagatanda a nagpadakkel, ti daya ken ti laud manipud idi umuna a siglo BC, a nakasarakda kadagiti Selta a tribu ti Gaul ken dagiti pay Irani, Baltiko, ken dagiti Eslabo a tribu idiay Akindaya nga Europa. Babaen ni Augustus, ti Romano a Heneral a ni Publius Quinctilius Varus ket nangrugida a nagraut ti Hermania (ti maysa a lugar nga agarup a naigay-at manipud iti Rhine aginggana ti Ural a Banbantay). Idi AD 9, dagiti tallo Sangaarbanan a Romano nga indauloan babaen ni Varus ket inabak babaen ti [Cheruscan a daulo a ni Arminius. Babaen ti AD 100, idi ni Tacitus ket nagsurat ti Hermania, dagiti Hermaniko a tribu ket nagtaengda kadagiti igid ti Rin ken ti Danube (ti Limes Germanicus), a kaaduan a simmakop kadagiti lugar ti moderno nga Alemania; Austria, akin-abagatan a Bavaria ken ti lumaud a Rhineland, nupay kasta, dagitoy ket Roman a probinsia.

Idi maika-3 a siglo adda dagiti nagtitipon a dakkel a tribu ti Lumaud nga Hermaniko a tribu: ti Alemanni, Franks, Chatti, Saxons, Frisii, Sicambri, ken Thuringii. Idi agarup a 260, dagiti Hermaniko a tattao ket naisinada kadagiti natengtengngel ti Romano a dag-daga. Kalpasan ti panaraut dagiti Huns idi 375, ken ti panakapaay iti Roma manipud idi 395, dagiti Hermaniko atribu ket immadayoda nga immalis idiay abagatan a laud. Adda pay dagiti dadkkel a tribu a naggigiddan a nagporma a tattan ket ti makunkuna nga Alemania ken pinatalwda dagiti babbabassit a Hermaniko a tribu. Dagiti dadakkel a lugar (nga ammo manipud idi Merobingio a paset ti panawen a kas ti Austrasia) ket sinakupan babaen dagiti Pranko, ken ti Akin-amianan nga Alemania ket tinurayan babaen dagiti Sahone ken dagiti Eslabo.

Idi 25 Disiembre 800, ni Karlomagno ket inpatakderna ti Imperio a Karolingio, nga daytoy ket nabingbingay idi 843. Ti Nasantuan nga Imperio a Romano ket nagbanagan manipud iti dumaya a paset tipanakabingbingay. Ti bukodna ateritorio ket gumay-at manipud iti Karayan Eider idiay amianan aginggana idiay abagatn nga aplaya ti Mediteraneo. Babaen ti anagturay dagiti emperador ti Otoniana (919–1024), adda dagiti nadumaduma a dukado a naipagkaykaysa idi, ken ti ari ti Alemania ket nabalangaatn idi a kas ti Emperador ti Nasantuan a Romano kadagitoy a rehion idi 962. Ti Nasantuan nga Imperio a Romanoket sinagepsepanna ti akin-amianan nga Italia ken Burgundy babaen ti panagturay dagiti Salian nga emperador(1024–1125), ngem dagitoy nga emperador ket napulkawda dagiti kabileganda babaen ti Inbestidura a Kontobersia.

Babaen dagiti Hohenstaufen nga emperador(1138–1254), dagiti Aleman a prinsipe ket nagpaaduda kadagiti mpluensia ti adayo a nagpaabagatan ken dagiti daya a teritorio a natagtagitao babaen dagiti Eslabo, a sinarunuan ti Aleman a pagtaengan kadagitoy a lugar ket ti ad-adayo a daya (Ostsiedlung). Dagiti akin-amianan nga ili ti ti Aleman ket rimang-ayda a kas dagiti kameng ti Hanseatika aLIga. Iti panagirugi ti Nalatak a Bisin idi 1315, ken ti pay Nangisit a Patay iti 1348–50, bimassit ti populasion ti Alemania. Ti bilin iti Nabalitokan a Turete idi 1356 ket nangited ti naikabatayan ti batay-linteg ti imperio ken inkodigona ti panakabutos tiemperador babaen dagiti pito a prinsipe a butos nga isu tinagituray kadagiti kabilegan a prinsipalidad ken arsobispado.

Ni Martin Luther ket nangipadayeg Ti Siam a pulo ket lima a Tesis idi 1517, a kimmarit ti Romano Katoliko a Simbaan ken nangirugi ti Protestante Repormasion. Ti sabali a Luterano a simbaan ket nagbali nga opisial a relihion kadagiti adu nga estado ti Alemania kalpsan idi 1530. Ti relihioso a suppiatan ket nagiturong ti Tallopulo a Gubat (1618–1648), a daytoy ket nagdadael kadagiti daga ti Alemania. Ti populasion dagiti estado ti Alemania ket napabassit babaen ti agarup a 30%. Ti Kappia Westphalia (1648) ket nangipatingga ti kadagiti panakigubatan ti relihion kadagiti estado ti Alemania, ngem ti imperio ket de facto idi a nabingbingay kadagiti nadumaduma a nawaya a prinsipalidad. Idi maika-18 a siglo, ti Nasantuan nga Imperio a Romano ket binukel dagiti agarup a 1,800 kadagitoy a teritorio. Manipud idi 1740 ken dagiti sumakbayan, ti dualismo a nagbaetan ti Austriano a Monarkia ti Habsburg ken t Pagarian iti Prusia ket dagitoy ti nagituray ti pakasaritaan ti Alemania. Idi 1806, ti Imperium ket naraut idi ken narunaw a kas ti nagbanagan ti Napoleoniko a Gubgubat.

Kalpasan ti panakatnag ni Napoleon, ti Kongreso iti Vienna ket nagtaripnong idi 1814 ken nangipatakder ti Aleman a Konpederasion (Deutscher Bund), ti nalukay a liga dagiti 39 a naturay nga estado. Ti suppiatan iti restorasion a politika ket bassit a gapuanan ti bassit ti itatakder dagiti liberal a tignay, a sinarunuan babaen dagiti baro a pamay-an iti panagigawid babaen ti Austriano nga estadista a ni Metternich. Ti Zollverein, ti taripa a kappon, ket nagpasayaat pay ti ekonomia apanagkaykaysa dagiti estado ti Alemania. Dagiti Panakaumilian ken liberal a kapanunotan ti Pranses a Rebolusion ket nakaala ti immad-adu a suporta kadagiti kagimongan, a naipangpangruna dagiti katutubo, nga Aleman. Iti nagbanagan dagiti serye ti rebolusionario a tignay idiay Europa, nga isu daytoy ti nangipatakder ti republika idiay Pransia, dagiti nasirib ken dagiti saan a nantanok a tattao ket nangirugida dagiti Rebolusion iti 1848 kadagiti Aleman nga estado. Ni ari Frederick William IV iti Prusia ket naidatonan idi ti titulo a kas ti Emperador, ngem gapu ti panakapukawna ti bileg; linikudanna ti balangat ken nagidiaya ti batay-linteg, a ngiturong daytoy ti temporario a pannakapaay para iti tignay.

Ti suppiat a nagbaetan ni Ari William I iti Prusia ken ti umad-adu a liberal a parlamento ket rimsuak gapu kadagiti milisia a reporma idi 1862, ken ti ari ket indutokna ni Otto von Bismarck idiay baro a Ministro Presidente iti Prusia. Ni Bismarck ket nagballigi a nangitangda ti gubat idiay Dinamarka idi 1864. Ti Prusiano a panagballigi iti Austro-Prusiano a Gubat idi 1866 ket nagpakabael kaniana a nagpartuat ti Amianan nga Aleman a Konpederasion (Norddeutscher Bund) ken ti panagilaksid ti Austria, a daytoy ket ti dati a daulo ti Aleman nga estado, manipud kadagiti pannakibinag ti pederasion. Kalpasan ti Pranses a pakaabak iti Pranko-Prusiano a Gubat, ti Aleman nga Imperio ket nairangarang idi 1871 idiay Versailles, a daytoy ket nagikaykaysa kadagiti naiwarwara a paset ti Alemania malaksid ti Austria (, wenno Basbassit nga Alemania). Nga adda ti gangani a dua a pagkatlo kadagiti teritoriona ken populasion, ti Prusia ket isu idi ti katurayan a konstituente ti baro nga estado; ti Hohenzollern nga Ari iti Prusia ket isu ti nagturay a kas ti agdama nga Emperadorna, ken ti Berlin ket isu ti nagbalin a kapitoliona. Iti  a paset ti panawen a kalpasan ti panagkaykaysa ti Alemania, ti gangganaet nga annuroten ni Bismarck' a kas ti Kanselor iti Alemania babaen ni Emperador William I ket nagpasingked ti puesto ti Alemania a kas maysa a nalatak a pagilian babaen ti panagpanday dagiti sangkatiponan, a nagisina ti Pransia babaen dagiti diplomatiko apamay-an, ken ti panalillik ti gubat. Babaen ni Wilhelm II, nupay kasta, ti Alemania, a kasla dagiti dadduma pay a bileg ti Europa, ket nangala ti imperialistiko a dalan a nagiturong ti panakabusor dagiti kumaaruba a pagilian. A kas nagbanagan ti Berlin a Komperensia idi 1884 ti Alemania ket nangitunton kadagiti nadumaduma a kolonia a mairaman ti Aleman a Daya nga Aprika, ti Aleman a Abagatan aLaud nga Aprika, ti Togo, ken ti Kamerun. Kaaduan kadagiti kumaduaan idi a nakairamanan ti Alemania ket saan a napabaro, ken dagiti baro a kumaduaan ket inaksidda ti pagilian.

Ti asasinasion ni nabalangatn a prinsipe ti Austria idi 28 Hunio 1914 ket isu ti nagkalbit ti Umuna a Sangalubongan a Gubat. Ti Alemania, a kas paset dagiti Sentro a Bileg, ket nakasagaba ti suppiatan a panakaabak manipud iti Kumaduaan iti maysa kadagiti kadaksan a suppiatan iti amin a panawen. Adda ti nakarkulo a dua a riwriw nga Aleman asoldado ti natay iti Umuna aSangalubongan a Gubat. Ti Aleman aRebolusion ket rimsua idi Nobiembre 1918, ken ni Emperador Wilhelm II ken amin dagiti agturturay nga prinsipe ti Aleman ket nagikkatda. Ti armistisio ketnagipasardeng ti gubat idi 11 Nobiembre, ken ti Alemania ket napilit a nagpirma ti Tulag iti Versailles idi Hunio 1919. Daytoy a tulag ket nasirmata idiay Alemania a kas maysa a panagemma a panagtultuloy ti gubat, ken kankanayon a nadakdakamat a kas ti nangimpluesia ti itatakder iti Nazismo.

Iti rugi ti Aleman a Rebolusion idi Nobiembre 1918, ti Alemania ket nairangarang a kas maysa a republika. Nupay kasta, ti panagsagsagaba para iti bileg ket nagtultuloy, nga adda ti radikal a kanigid a Komunista a nagagaw ti bileg idiay Babaria. Ti rebolusion ket nagpatingga idi 11 Agosto 1919, nga idi ti demokratiko a Weimar a Batay-linteg ket pinirmaan idi babaen ni Presidenet Friedrich Ebert. Nagsagsagaba manipud iti Nalatak a Depresion iti 1929, ti narusanger a kasasaad ti kappia a nga indiktaran Tulag iti Versailles, ken dagiti adu a panagsasaruno ti saan a natalinaay a gobierno, dagiti Aleman ket immadaduda a naawanan ti panakailasin iti gobierno. Daytoy ket pinakaro babaen ti sapasap a kanawan a payak ti , wenno agbagkong ti likudan a sarsarita, a nagisuppiat a ti Alemania ket naabak ti Umuna a Sangalubongan a Gubat gapu kadagiti nagayat a mangituang ti gobierno. Ti Weimar a gobierno ket napabasol a nagliput ti Alemania babaen ti panagpirma ti Tulag iti Versailles. Babaen idi 1932, ti Aleman a Partido Komunista ken ti Nazi a Partido ket nagtengtengngel ti kaaduan iti Parlamento, a sinungrodan daytoy babaen ti panakadiskontento ti Weimar a gobierno. Kalpasan kadagiti serye ti napaay a gabite, ni Presidente Paul von Hindenburg ket indutokna ni Adolf Hitler a kas ti kanselor iti Alemania idi 30 Enero 1933. Odi 27 Pebrero 1933 ti Reichstag a pasdek ket nauram, ken ti simmaruno a emerhensia a bilin ket nagikkat kadagiti pagibatayan a karbengan dagiti umili. Ti panagpakabael a tignay ket naipasa idiay parlamento ken nagited kenni Hitler ti awan ti lappedna a lehislatibo a bileg. Ti laeng Partido Sosial Demokratiko ti bimmutos a simmupiat ti daytoy, bayat a dagiti Komunista nga MP ket naibaluden. Nga nagus-usar ti bilegna ti manglusit ti ania man a pudno wenno makapataud a resistansia, ni Hitler ket nangibangon ti naipatengnga a totalitariano nga estado kadagiti sumaganad a bulan. Ti industria ket naparang-ay nga adda ti napatengngaan ti isip ti panag-armas manen ti milisia.

Idi 1935, ti Alemania nakaala manen ti panagtengngel iti Saar ken idi 1936 ti milisia a panagtengngel iti Rhineland, a dagitoy dua ket napukaw idi babaen ti Tulag iti Versailles. Idi 1938, ti Austria ket naikapet, ken idi 1939, ti Czechoslovakia ket naiyeg babaen ti Aleman a turay. Ti panagraut iti Polonia ket naisaga idi babaen ti Molotov–Ribbentrop a tulag ken Operasion Himmler. Odi 1 Septiembre 1939 ti Aleman a Wehrmacht nangirugi ti blitzkrieg idiay Polonia, a daytoy ket nadaras a sinakupan babaen ti Alemania ken babaen ti Nalabbaga a Buyot ti Sobiet. Ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Pransia ket nagirangarand ti gubat iti Alemania, a daytoy ti nagmarka ti irurugi iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Idi nagprogproferso ti gubat, ti Alemania ken dagiti kumaduaanna ket napardasda a nakatengngel ti kaaduan ti kontinental a Europa ken Amianan nga Aprika, ngem ti plano a mangpilit ti Nagkaykaysa aPagarian ti mangipasrdeng ti gubat wenno sumuko ket napaay. Idi 22 Hunio 1941, ti Alemania ket nagtukkol ti Molotov–Ribbentrop a tulag ken ti rinautna ti Kappon ti Sobiet. Ti panagraut idiay Pearl Harbor ti Hapon ket nagiturong ti Alemania a mangirangarang ti gubat iti Estados Unidos. Ti Gubat Stalingrad ket pimmilit ti buyot ti Alemania nga agpasanod idiay Dumaya a Sanguanan. Idi Septiembre 1943, ti kumaduaan ti Alemani anga Italia ket simmuko, ken dagiti tropa ti Alemania ket napilitda a mangsalaknib ti nainayon a sanguanan idiay Italia. Ti D-Day ket naglukat ti maysa a Lumaud a Sanguanan, a kas dagiti puersa ti Kumaduaan ket nagtultuloyda a nagabanse kadagiti teritorio ti Alemania. Odi 8 Mayo 1945, dagiti Aleman a puersa ket simmukoda kalpasan ti panagsakop ti Nalabbaga a Buyot iti Berlin.

Iti kalpasan daytoy a nagbalin nga ammo a kas ti Holokausto, ti Maikatlo a Reich a turay ket nagaramid kadagiti annuroten a dagus a nagparukma kadagiti adu a disidente ken minoridad. Rinwriw a tattao ti pinatay babaen dagiti Nazis idi lasud ti Holokausto, a mairaman dagiti agarup nga innem a riwriw a Hudio, ken dagiti adu a bilang dagiti tattao a Romani, Saksi ni Jehovah, Polako ken dagiti dadduma pay nga Eslabo, naibalud a Sobiet, attao nga adda sakit tiulo ken/wenno maipapan ti bagi a disabilidad, dagiti bakla, ken kamkameng dagiti suppiatan ti politiko ken relihion. Ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket akinrebbeng para kadagiti ad-adu ngem 40 a riwriw a natnatay idiay Europa. Dagiti tribunal ti Nuremberg ket natenggel para kadagiti Nazi a mangdakdakes ti gubat kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Dagiti nadangran ti gubat para iti Alemania ket nakarkulo iti 5.3 a riwriw nga Aleman a soldado ken riniwriw nga Aleman a paisano; ken ti pannakaabak ti gubat ket nagbanagan iti dakkel a panakapukaw dagiti teritorio; ti panagpatalwa dagiti agarupa 15 a riwriw nga etniko nga Aleman manipud kadagiti dati nga akindaya a teritorio iti Alemania ken dagiti dumaya a Europiano a pagilian; adu a pangrames kadagiti Alemania a babbai; ken ti panakadadael kadagiti nadumaduma a kangrunaan a siudad.




#Article 252: Arhelia (512 words)


Ti Arhelia (, al-Jazā'ir; Bereberes: ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ ken Arheliano nga Arabiko: Dzayer wenno Ldzayer, opisial a ti Demokratiko a Republika ti Tattao ti Arhelia, ken pormal a makunkuna pay a kas ti Demokrata ken Popular a Republika ti Arhelia, ket maysa a dakkel a pagilian idiay Maghreb a rehion iti Amianan a laud iti Aprika. Ti Arhel ket isu ti kapitolio ken kaaduan ti populasion a siudad.

Ti teritorio iti tatta nga aldawen nga Arhelia ket pagtaengan idi kadagiti adu a taga-ugma a kultura, a mairaman dagiti Ateriano ken Kapsiano a kultura. Ti lugarna ket tinurayan idi babaen dagiti adu nga imperio ken dinastia, a mairaman ti taga-ugma a Numida, Kartahineses, dagiti Romano, dagiti Bandalo, dagiti Bisansio, dagiti Arabo nga Umayyad, Berber Fatimids ken Almohads ken kalpasan dagitoy ti Turko nga Otomano.

Ti Arhelia ket maysa a semi presidensial a republika a buklen dagiti 48 a probinsia ken dagiti 1541 a komuna. Nga adda ti populasion ti sumurok a 37 a riwriw, isu daytoy ti maika-34 a kaaduan ti populasion iti lubong. Daytoy ket maysa aliguistiko nga Arabo a pagilian nga adda pay dagiti dadduma a dialekto. Ti ekonomiana ket naibatay ti lana, a nagsagsagaba kadagiti Olandes a sakit. Ti Sonatrach, ti nailian a kompania ti lana, ket isu ti kadakkelan a kompania idiay Aprika. Ti Arhelia ket adda ti maikadua a kadakkelan a buyot idiay Aprika ken idiay Arabo a lubong, kalpasan ti Ehipto, ken estratihiko a kumaduaanna ti Rusia ken Tsina ken dagiti nagtaudan ti armas.

Nga adda ti dagup a kalawa iti , ti Arhelia ket isu ti maikasangapulo a kadakkelan a pagilian iti lubong ken ti kadakkelan idiay Aprika. Ti pagilian ket nabeddengan iti amianan a daya babaen ti Tunisia, iti daya babaen ti Libya, iti laud babaen ti Morocco, iti abagatan a laud babaen ti Akinlaud a Sahara, Mauritania, ken Mali, iti abagatan a daya babaen ti Niger, ken iti amianan bababen ti Baybay Mediteraneo. Manipud idi 2012, ti Arhelia ket adda ti nakarkulo a populasion iti 37.1 a riwriw. Ti Arhelia ket kameng ti Kappon ti Aprika, ti Liga ti Arabo, OPEC ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken maysa a nagbangon a kameng ti Kappon ti Arabo a Maghreb.

Ti nagan ti pagilian ket naala manipud iti siudad ti Arhel. Ti sapasap a kaaduan nga etomolohia ket mangisilpo ti nagan ti siudad iti al-Jazā'ir (الجزائر, Dagiti Isla), ti napabassit a porma manipud iti daan a nagan ti siudad a Jazā'ir Banī Mazghanna (جزائر بني مزغنة, Isoisla dagiti Mazghanna a Tribu), nga inpakat babaen dagiti mediebal a heograpo a kas ni al-Idrisi. Dagiti dadduma pay ket isurotda iti Ldzayer, ti Maghrebi nga Arabiko ken Bereberes para iti Arhelia a mabalin a maikabagian ti Zirid a Dinastia nga Ari a ni Ziri ibn-Manad ken ti nangbangon ti siudad iti Arhel.

Ti Arhelia ket nataenganen manipud idi 10,000 BC, a kas ti naibaga idiay Nailian a Parke ti Tassili. Dagiti patneng a tatato iti akin-amianan nga Aprika ket naisalsalumina a patneng a populasion, a tinawtawagan a kas dagiti Bereberes babaen dagiti Griego ken dagiti Romano, ken kalpasan daytoy dagiti Arabo.




#Article 253: Antigua ken Barbuda (183 words)


Ti Antigua ken Barbuda (; Espaniol para iti taga-ugma ken nabarbasan) ket maysa a singin nga isla a pagilian a naisanglad ti nagbaetan ti Baybay Karibe ken ti Taaw Atlantiko. Nabuklan daytoy ti dua a kangrunaan a nataengan nga is-isla, ti Antigua ken ti Barbuda, ken dagiti pay babbabassit nga is-isla (a mairaman ti Great Bird, Green, Guinea, Long, Maiden ken Isla ti York ken ti adadayo nga abagatan, ti isla iti Redonda). Ti permanente abilang ti populasion ket agarup a 81,800 (manipud iti 2011 a Senso) ken ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti St. John's, idiay Antigua.

Dagitoy ket naisina babaen ti bassit a nautiko a milia, ti Antigua ken ti Barbuda ket adda dagitoy iti tengnga iti Is-isla ti Leeward, a paset iti Lesser Antilles, ti agarup a 17 nga amianan a grado iti Ekuador. Ti parbo a nagan daytoy a pagilian ket Daga dagiti 365 nga Aplaya gpu kadagiti kaadu ti aplaya a nakapalikmut kadagiti isla. Ti panagturayna, pagsasao, ken kultura ketkaaduan a naimpluensiaan babaen ti Britaniko nga Imperio, a daytoy ket paset idi iti daytoy a pagilian.




#Article 254: Australia (409 words)


Ti Australia, opisial a ti Mankomunidad iti Australia, ket maysa a pagilian idiay Akin-abagatan a Hemisperio a nabuklan ti kangrunaan a daga iti kontinente iti Australia ken dagiti is-isla iti Tasmania ken dadduma pay a babassit nga isla idiay Indiano ken Taaw Pasipiko. Daytoy ket isu ti maikanem a kadakkelan a pagilian babaen ti dagup a kadakkel. Dagiti kaarrubana a pagilian ket mairaman ti Indonesia, Daya a Timor ken Papua Baro a Guinea iti amianan; ti Is-isla ti Solomon, Vanuatu ken Baro a Caledonia iti amianan-daya; ken Baro a Selanda iti abagatan-daya.

Para kadagiti 40,000 a tawtawen sakbay ti Europeano a panagtaeng idi naladaw a maika-18 a siglo, ti Australia ket tinaengan idi babaen dagiti patneng nga Australiano,
a naikameng ti, maysa wenno ad-adu ti agarup a 250 a grupgrupo ti pagsasao. Kalpasan ti panakadukatal babaen dagiti Olandes nga eksplorador idi 1606, ti akin-daya a kagudua ti Australia' ket tinunton babaen ti Gran Britania idi 1770 ken tinagtagitao babaen ti penal a pagluganan idiay kolonia ti Baro nga Abagatan a Gales manipud idi 26 Enero 1788. Ti populasion ket nagin-inut a dimmakkel kadagiti simmarsaruno a dekada; ti kontinente ket nasuksukimat ken nanayonan ti lima a naipatakder a bukod nga agturturay a Balangat a kolkolonia.

Idi 1 Enero 1901, dagitoy nga innem a kolonia ket napederado, a nangporma ti Mankomunidad ti Australia. Manipud iti Pannakapederasion, ti Australia ket nakataripato ti natalinaay a liberal a demokratiko a sistema ti politika nga agpamay-ay a kas maysa a pederal a parlamentario a demokrasia ken batay-linteg a monarkia. Ti pederasion ket buklen dagiti innem nga estado ken nadumaduma a terteritorio. Ti populasion iti  a riwriw ket adu a naipatengngaan a dagidiay Akindaya nga estado ken kaaduan nga urbanisado.

Daytoy ket maysa a nangato a narang-ay a pagilian, ti Australia ket isu ti maika-13 a kadakkelan nga ekonomia iti lubong ken addaan iti maikanem a kangatuan ti matgedan ti tunggal maysa a tao iti lubong. Ti panaggastus ti Australia iti militar ket isu ti maika-13 a kadakkelan iti lubong. Addaan daytoy iti maikadua a kangatuan ti pagsurotan ti panagrangrang-ay ti nagtagitaoan iti lubong, ti Australia ket nangato a mairanggo kadagiti adu a sangalubongan a panagipadpada ti nailian a pannakaaramid, a kas ti kasayaat ti biag, salun-at, edukasion, waya ti ekonomiko, ken ti panagsalaknib ti sibil a wayawaya ken dagiti karbengan ti politika. Ti Australia ket maysa a kameng ti G20, OECD, WTO, APEC, UN, Mankomunidad dagiti Pagilian, ANZUS, ken ti Sangkatipunan dagiti Isla ti Pasipiko.




#Article 255: Bahamas (125 words)


Ti Bahamas , opisial a ti Mankomunidad ti Bahamas, ket maysa a pagilian a nakabuklan dagiti adadu ngem 3,000 nga is-isla, dagiti kayo (isla), ken dagiti isleta. Mabirukan daytoy idiay Taaw Atlantiko nga amanianan ti Kuba ken Hispaniola (Republika ti Dominikano ken Haiti), amianan a laud iti Turko ken Is-isla ti Caicos, ken abagatan a daya iti Estados Unidos (kaasitgan ti estado iti Florida). Ti kadakkel ti dagana ket , nga addaan ti populasion iti 353,658. Ti kapitoliona ket ti Nassau. Iti heograpia, Ti Bahamas ket naisanglad kadgiti isu met laeng a kawar nga isla a kas ti Kuba, ti Hispaniola ken ti Turko ken Is-isla ti Caicos; ti pannakainagan iti Bahamas ket kadawyan a maipatudona ti Mankomunidad ken saan a ti heograpiko a kawar.




#Article 256: Bahrain (498 words)


Ti  (, al-Baḥrayn) (, Baḥrain), opisial a ti Pagarian ti Bahrain (, ), ket maysa a bassit nga isla nga estado iti asideg ti lumaud a pantar iti Golpo Persiano. Tinurayan daytoy babaen ti naarian a pamilia ti Al Khalifa. Manipud idi 2010 addan daytoy ti populasion iti 1,234,571, a mairaman dagiti 666,172 a saan nga umili.Dati daytoy nga emirato, ti Bahrain ket nairangarang a kas maysa a pagarian idi 2002.

Ti Bahrain ket maysa a purpuro kadagiti 33 nga is-isla, a ti kadakkelan ket ti Isla ti Bahrain, iti kaatiddog a  ken  a kalawa. Ti Saudi Arabia naisanglad iti laud ken naisilpo iti Bahrain babaen ti Ari Fahd a Nangato a kalsada. Ti Qatar ket addaan iti abagatan a daya ti ballasiw ti Golpo iti Bahrain. Ti naplano a Qatar Bahrain a nagato a kalsada ket isilpona ti Bahrain ken Qatar ken agbalinto a ti kaatiddogan a nagato a kalsada ti baybay iti lubong.

Naamammoan daytoy kadgiti lana ken perlas, ti Bahrain ket balay pay dagiti dadakkel a patakder, a mairaman ti Sentro ti Komersio ti Lubong ti Bahrain ken ti Bahrain a Puerto ti Busbos, nga addaan ti naipaltiing a panagipatakder ti  a kangato ti Murjan a Torre. Ti Qal’at al-Bahrain (ti puerto ken kapitolio iti taga-ugma a daga iti Dilmun) ket nairangarang idi a kas maysa a UNESCO a Tinawtawid a Pagsaadan iti Lubong idi 2005. Ti Umuna a Pagannurotan ti Grand Prix ti Bahrain  a maipabuya idiay Bahrain nga Internasional a Law-law.

Iti Arabiko, ti bahrayn ket isu ti dua a porma iti bahr (baybay), a ti al-Bahrayn ket kayatna a saoen a ti dagiti Dua a Baybay. Nupay kasta, no ania dagiti naitudo a kasisigud a dua a baybay ket naisuppitan. Daytoy a balikas ket agparang iti maminlima idiay Korán, ngem saan a mangitudo iti moderno nga islaa naamammoan dagiti Arabo a kas ti Awalngem ti oasis iti al-Katif ken Hadjar (moderno nga al-Hasa). Saan a nalawag no kaano idi a nangrugi ti balikas a mangitudo ti is-isla ti Awal, ngem daytoy ket baka idi maika-15 a siglo.

Tatta nga aldaw, ti al-Hasa ket tagikua ti Saudi Arabia ken ti dua a baybay ti Bahrain ket sapasap a naala dagitoy iti luek a daya a laud iti isla, ti baybay anga amianan ken abagatan iti isla, wenno ti naapgad a danum ken di-naapgad a danum nga adda iti ngato ken sirok ti daga. Iti panakainayon pay dagiti bubon, adda dagiti luglugar iti amianan a baybay iti Bahrain a dagiti labutab ket agpangato idiay tengnga iti naapgad a danum, a napalpaliiw dagiti agbisbisita manipud idi taga-ugma a panawen.

Ti sabali pay a teoria ket naidaton babaen a ni al-Ahsa a dagidi dua a baybay ket tie Nalatak a Berde a Taaw ken ti maysa a nakappia a danaw idiay kangrunaan a daga; ken ti pay pay maysa babaen ni al-Jawahari a daytoy ket adadu a pormal a nagan a ti Bahri (lit. tagikua ti baybay) a daytoy ket nakaallilaw ken ket saan a naala.




#Article 257: Banglades (392 words)


Ti Banglades (, ,  ; , ), opisial a ti Republika ti Tattao ti Banglades ( ), ket maysa a pagilian idiay Abagatan nga Asia. Daytoy ket saksakkawenna ti nalames a Delta Ganges-Brahmaputra, daytoy ket paset ti naipakasaritaan nga etno-linguistiko a rehion ti Bengal. Ti nagan aBanglades ket kaibuksilanna ti Pagilian ti Bengal iti opisial a pagsasao ti Bengal. Daytoy ket sanguenna ti Luek ti Bengal iti abagatan, ken bineddengan babaen ti India iti amianan, iti laud ken daya, ken ti pay Burma (Myanmar) iti abagatan a daya. Daytoy ket naisinsina babaen dagiti Himalaya a pagpagilian iti Nepal ken Bhutan babaen ti akikid  a koridor Siliguri, ken adada iti heograpiko a kaarrubayan iti Tsina.

Dagiti agdama nga aldaw a pagbeddengan ti Banglades ket nabangon dagitoy idi las-ud ti Britaniko a pannakabingay ti Bengal idi 1947, idi ti rehion ket nagbalin a Daya a Bengal (kapasanna Daya a Pakistan), a paset i kabarbaro a naporma a pagilian iti Pakistan. Nupay kasta, daytoy ket naisina manipud iti Laud a Pakistan babaen ti gangani a 1,500 km (agarup a 900 mi) iti teritorio ti India. Gapu ti politikal a pannakaisinsina, dagiti etniko ken linguistiko a diskriminasion ken ekonomiko a panagbaybay-an babaen dagiti politiko nga agturturay a lumaud a payak, ti nadayeg a pannakariribok ket immad-adu ken nagited ti iyu-ugnar ti maysa a nailian a tignay ti sekular a kultura, a nangiturongan ti pannakairangarang ti wayawaya ken ti Pannakawaya a Gubat ti Banglades idi 1971. Kalpasan daytoy a gubat ken pannakawayawaya, ti baro nga estado ket nagib-ibtur ti kinapanglaw, bisin, politikal a riribuk ken dagiti milisia a kudeta. Ti pannkaisubli ti demokrasia idi 1991 ket sinarsaruno idi ti nakalma ken ekonomiko a panagrangrag-ay. Tatta nga aldaw, ti Banglades ket maysa a sekular, a unitario, a Batay-linteg a republika. Babaen kadagiti nadumaduma a naitunton a publiko ti Banglades ken dagiti sosial a programa nga inturungan ti NGO, ti pagilian ket rumangrang-ay kadagiti alagaden ti panagbiag ken ti kabayag ti panagbiag, a mangipakpatakder ti literasia ken panagikeddeng ti babbai, panagtengngel ti iyaadu ti populasion ken panagipatakder kadagiti inprastruktura ti panagaywan ti salun-at.Ti Banglades ket mapmapan pay iti napardas nga industrialisasion, nga adda ti sangalubongan a pannakikompetensia kadagiti industria kadagiti tela, panagaramid ti barko ken dagiti agas.Ti Dhaka ken Chittagong, dagiti kadakkelan a siudad ti pagilian, ket isu dagitoyen ti mangidurduron a puersa kadagiti agdama nga adu nga idadakkel.




#Article 258: Baro a Selanda (455 words)


Ti Baro a Selanda () () ket maysa nga isla a pagilian a mabirukan idiay abagatan a laud ti Taaw Pasipiko. Ti heograpiko a pakabuklan daytoy a pagilian ket buklen ti dua a kangrunaaan a bagi ti dagdaga iti Amianan ken Abagatan nga is-isla ‒ ken dagiti adu pay a babassit nga is-isla. Naisanglad ti Baro a Selanda ti  a daya iti Australia ti ballasiw ti Baybay Tasman ken ti agarup a  nga abagatan dagiti isla a pagilian ti Pasipiko iti Baro a Kaledonia, Fiji, ken Tonga. Gapu ti kaadayona, isu daytoy ti kaudian a tinagtagitao ti tattao.

Dagiti Polinesio ket tinaenganda ti Baro a Selanda idi 1250–1300 CE ken nakaparang-ayda ti naisangsangayan a Māori a kultura, kendagiti Europeano ket immunada a nakadanon idi 1642 CE. Ti panangiyam-ammo ti patatas ken dagiti maskit ket nangirugi kadagiti yaalsa kadagiti Māori idi las-ud ti kasapaan ti maika-19 a siglo, a nangiturongan dagiti suppiat ti tribu a Maskit a Gubgubat. Idi 1840 dagiti Britaniko ken Māori ket nagpirmada ti maysa a tulagan a nangaramid ti Baro a Selanda a kas maysa a kolonia ti Britaniko nga Imperio. Ti bilang dagiti imigrante ket immad-adu unay ken dagiti suppiat ket kimmaro kadagiti Gubgubat ti Baro a Selanda, a nagbanagan iti adu a panagala kadagiti daga ti Māori idiay tengnga ti Amianan nga Isla. Ti ekonomiko a panagsagsagaba ket sinarunuan babaen dagiti paset ti panawen iti politikal a reporma, nga addan ti ti pannakagun-od ti babbai a makabutos idi las-ud ti tawtawen ti 1890, ken ti maysa a nam-ay nga estado a naipatpatakder manipud idi tawtawen ti 1930. Kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II, ti Baro a Selanda ket kimmaddua iti Australia ken ti Estados Unidos iti seguridad a tulagan ti ANZUS, urayno ti Estados Unidos iti kalpasan daytoy, aginggana idi 2010, ket pinasardengna ti tulagan idi ti Baro a Selanda ket nangiparit kadagiti armas a nuklear. Ti Baro a Selandad ket paset ti pannakibingbingayan ti intelihensia kadagiti Angloesperio a pagilian, ti UKUSA a Tulagan. Dagiti Tga-Baro a Selanda ket agragrag-oda ti maysa a kangatuan nga alagaden ti panagbiag iti lubong idi tawtawen ti 1950, ngem idi tawtawen ti 1970 daytoy ket nakakitan ti nakaro a a resesions, a pinakaro babaen kadagiti kellat ti petroleo ken ti iseserrek ti Nagkaykaysa a Pagarian iti Ekonomiko a Komunidad ti Europa. Ti pagilian ket napan iti nangruna nga ekonomiko a panabalbaliw idi las-ud ti tawtawen ti 1980, a nnagibaliw daytoy manipud iti maysa a protktionista iti maysa a liberalisado a nawaya a panagtagilako nga ekonomia. Dagiti pagtagilakuan ti Baro a Selanda kadagiti eksport ti agrikultura ket immadu a nagdumaduma manipud idi tawtawen ti 1970, nga adda idi ti kaaduan nga eksport ti dutdut ket sinukatan ti babaen ti paggatasan a produkto, karne, ken bino.




#Article 259: Belhika (220 words)


Ti Belhika , (Ingles:Belgium) wenno iti opisial a makunkuna a Pagarian ti Belhika, ket maysa a pederal nga estado idiay Akinlaud nga Europa. Isu ti kameng a nangipatakder iti Kappon a Europa ken isu ti agsangaili ti kuartel ti Kappon a Europa, ken dagdiay ad-adu pay a nangnangruna a sangalubongan nga organisasion a kas iti NATO.Ti Belhika ket masakopna ti kalawa iti 30,528 a kuadrado milia, ken addaan iti maipapan a populasion nga 11 a riwriw a tattao. Agasaskaw ti kultural a nagbeddengan a nagbaetan ti Hermaniko ken Latin a Europa, ti Belhika ket nagyanan ti dua a nangrumna grupo ti pagsasao, dagiti agsasao ti Olandes, kaaduan ket Flamenco (maipapan a 60%), ken dagiti agsasao ti Pranses, kaaduan ket dagiti Walloons (maipapan a 40%), ken adda pay bassit a grupo dagiti agsasao iti Aleman. Dagiti dua a kadakkelan a rehion ti Belhika ket dagiti agsasao ti Olandes a rehion iti amianan ken dagiti agsasao ti Pranses a rehion iti Wallonia.Ti Brussels-Kapitolio a Rehion, opisial a dua ti pagsasaona, ket kaaduan dagiti agsasao iti Prances nga addaan iti uneg ti rehion ti Flamenco*
 

 

 
Maysa a komunidad nga agsasao iti Aleman ket mabirukan idiay akindaya a Wallonia.
Dagiti nadumaduma a pagsasao ti Belhika ken dagiti maikabagian a panagsuppiat ti politika ket maiparang ti politikal a pakasaritaan ken narigat a sistema iti gobierno.




#Article 260: Bosnia ken Herzegovina (178 words)


Ti Bosnia ken Herzegovina (Bosnio, Kroata, Serbio: Bosna i Hercegovina / Босна и Херцеговина ), sagpaminsan pay a tinawtawagan iti Bosnia-Herzegovina (BiH), ken, iti ababa, masansan nga impormal nga ammo a kas  Bosnia, ket ti pagilian idiay Akin-abagatan a daya nga Europa a mabirukan idiay Peninsula Balkano. Ti kapitoliona ket ti Sarajevo ken isu pay ti kadakkelan a siudadna. Bineddengan babaen ti Kroasia iti amianan, laud, ken abagatan; ti Serbia iti daya; ti Montenegro iti abagatan a daya; ken ti Baybay Adriatiko iti abagatan, ken agraman daytoy iti aplaya iti  a kaatiddog a mangpalikmut ti siudad ti Neum. Kabambantayan ti langa ti daga ti tengnga ken akindaya a kaunegan ti ti heograpia ti pagilian, iti amianan laud ket katurodan bassit, ken ti amianan a daya ket kaaduan a nadalumpinas a daga. Ti kaunegan a daga ket dakdakkel a rehion ken addaan iti moderado a kontinental a klima, nga addaan kadagiti napudot a kalgaw ken dagiti nalamiis ken nakaro iti niebe a panaglalam-ek. Ti akin-abagatan nga ungto ti pagilian ket addaan iti Mediteraneo a klima ken naranas a topograpia.




#Article 261: Butan (322 words)


Ti Butan (; Dzongkha: ; Druk Yul), opisial a ti Pagarian ti Butan, ket naserraan ti daga a pagilian idiay Abagatan nga Asia a mabirukan idiay akindaya a patingga ti Himalayas. Daytoy ket nabeddengan iti amianan babaen ti Tsina ken iti abagatan, daya ken laud babaen ti India. Iti laud, ket naisina manipud ti Nepal babaen ti estado ti India iti Sikkim, bayat a ti ad-adayo nga abagatan ket naisina manipud ti Banglades babaen dagiti estado ti India iti Assam ken Laud a Bengal. Ti kapitolio ti Bhutan ken ti kadakkelan a siudadna ket ti Thimphu.

Ti Butan ket rimsua a binukel dagiti naggugubat a peudo aginggana di nasapa a maika-17 a siglo, idi ti lama ken daulo ti militar a ni Ngawang Namgyal, ti immuna a Zhabdrung Rinpoche, nga idi ket pimmanpanaw iti relihioso a persekusion idiay Tibet, ket pinagkaykaysana ti lugar ken nangipatakder ti naisangayan nga identidad ti Butan. Kalpasanna, idi nasapa a maika-20 a siglo, ti Butan ket naipayammo iti Imperio a Britaniko ken nagtalinaay iti napigsa a bilateral a relasion idi India kalpasan ti pannakawayana. Idi 2006, iti naibatay iti global a panagsukisok, ti Business Week ket inranggona ti Butan a kas ti karagsakan a pagilian idiay Asia ken ti maikawalo a karagsakan iti lubong.

Ti ladawan ti daga ti Butan ket sumakop manipu ti subtropikal a tantanap iti abagatan aginggana ti sub-alpino a kabambantayan ti Himalaya iti amianan, a dagiti tuktok ti bantay ket sumurok a . Ti dagup ti kalwana ket naireporta a kas agarup a  idi 1997 ken  idi 2002. Ti estado a relihion ti Butan ket Vajrayana a Budismo ken ti populasion, itan (manipud idi 2012/2013) ket nakarkulo iti gangani a tallo a pagkapat ti maysa a riwriw, ken kaaduan ket Budista. Ti Hinduismo ket isu timaikadua a kadakkelan a relihion.

Idi 2008, ti Butan ket nagtransision manipud ti patingga a monarkia iti batay-linteg a monarkia ken nagtengngel iti immuna a sapasap a panagbutos.




#Article 262: Benin (388 words)


Ti Benin (dati a, Dahomey), opisial a ti Republika ti Benin, ket maysa a pagilian idiay Laud nga Aprika. Daytoy ket beddengan babaen ti Togo iti laud, babaen ti Nigeria iti daya ken babaen ti Burkina Faso ken Niger iti amianan. Kaaduan ti populasion ket agtataeng iti bassit nga akin-abagatan nga aplaya ti Sikko ti Benin. Ti kapitolio ti Benin ket ti Porto-Novo, ngem ti tugaw ti gobierno ket idiay Cotonou, ti kadakkelan a siudad ti pagilian. Ti Benin ket sumakop ti kalawa iti agarup a 110,000 kuadrado kilometro (42,000 kd mi), nga addaan iti populasion iti agarup a 9.05 a riwriw. Ti Benin ket maysa a tropikal, sub-Sahara a pagilian, a kaaduan nga agkamkammatalek iti agrikultura, nga adu dagiti pagitrabahoan ken matgedan nga agpataud manipud iti pagbiagan a panagtaltalon.

Ti opisial a pagsasao ti Benin ket Pranses. Nupay kasta, dagiti patneng a pagsasao a kas ti Fon ken Yoruba ket kadawyan dagitoy a maisasao. Ti kadakkelan a relihioso a grupo idiay Benin ket ti Romano Katolisismo, ken asideg nga insarsarunuan ti Islam, Vodun ken Protestantismo. Ti Benin ket maysa a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Kappon ti Aprika, ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan, Kappia ken Pagtitinnulongan a Sona ti Abagatan nga Atlantiko, La Francophonie, ti Komunidad dagiti estado ti Sahel-Sahara, ti Asosasion ti Agpatpataud ti Petroleo ti Aprika ken ti Turay ti Niger Labneng.

Manipud idi maika-17 ken maika-19 a siglo, ti moderno tattan a Benin ket tinurayan idi babaen ti Pagarian ti Dahomey. Daytoy a rehion ket nakunkuna idi a kas ti Tagabu nga Aplaya manipud idi nasapa nga maika-17 a siglo gapu ti kaadu dagiti bilang dagiti tagabu a naipatulod iti Baro a Lubong idi las-ud ti  Trans-Atlantiko a komersio ti tagabu. Kalpasan idi narebba ti panagtagabu, ti Pransia ket nagtengngel ti pagilian ket ninagananna manen ti Pranses a Dahomey. Idi 1960, ti Dahomey ket nakagun-od ti napno a pannakawayawaya manipud iti Pransia, a nakaited daytoy ti demokratiko a gobierno para kadagiti simmaruno a 12 a tawtawen.

Ti Marxista-Leninista nga estado a tinawtawagan a ti Republika ti Tattao ti Benin ket adda idi nagbaetan ti 1972 ken 1990. Adda dagiti adu a nagtaudan a nangibagbaga a daytoy a turay ket nagturongan kadagiti panagparukma ken pannakarebba ti ekonomia. Ti Republika ti Benin ket naporma idi 1991 a nakaiyeg ti adu a partido a panagbutbutos.




#Article 263: Botswana (277 words)


Ti Botswana, opisial a ti Republika ti Botswana (), ket maysa a napalikmutan ti daga a pagilian a mabirukan idiay Akin-abagatan nga Aprika. Dagiti umili ket tinawtawagan a kas dagiti  Batswana (maymaysa: Motswana), ngem adu kadagiti pagsasao nga Ingles a taudan ket agus-usarda ti Botswanan. Daytoy ket dati idi a Britaniko a protektorado ti Bechuanaland, ti Botswana ket nangampon ti baro a naganna kalpasan a nagbalin a nawaya iti uneg ti Mankomunidad idi 30 Septiembre 1966. Daytoy ket nagtengtenggel ti nawaya ken demokratiko a panagbutbutos manipud iti panakawayana.

Ti Botswana ket nadalumpinas, ken sumurok a 70% ket nasakupan babaen ti Desierto Kalahari.Daytoy ket nabeddengan babaen ti Abagatan nga Aprika iti abagatan ken abagatan a daya, ti Namibia iti laud ken amianan, ken ti Zimbabwe iti amianan a daya. Daytoy ket nabeddengan ti Zambia iti amianan idiay asideg ti Kazungula, Zambia ken saan a nasayaat a naipalpalawag ngem ti kaaduanna ket bassit laeng a gasut a metro.

Daytoy ket maysa a naipakatenggaan ti kadakkelna a pagilian nga adda ti sumurok a dua a riwriw a tattao, ti Botswana ket maysa kadagiti karasayan ti Pagarianpopulasion a pagilian iti lubong. Ti Botswana ket maysa idi kadagiti kapanglawan a pagilian idiay Aprika idi daytoy ket nakagun-od ti panakawaya manipud iti Nagkaykaysa a Pagarian idi 1966, nga adda ti GDP ti tunggal maysa atao ti agarup a US$70. Ti Botswana manipud idin ket ket napabpabaro, a nagbalbalin a maysa kadagiti kapardasan a dumakdakkel nga ekonomia iti lubong ti maysa a GDP (paggidiiatan ti bileg a panaggatang) ti tunggal maysa a tao ti agarup a $14,000. Ti pagilian ket adda pay ti napigsa a tawidan ti a kas maysa a representatibo a demokrasia.




#Article 264: Brasil (504 words)


Ti Brasil  (, ), wenno opisial a makunkuna a Pederatibo a Republika ti Brasil(, ), ket isu ti kadakkelan a pagilian idiay Abagatan nga Amerika. Isu ti maikalima a kadakkelan a pagilian iti lubong, babaen ti heographika a kalawa ken babaen ti populasion nga addaan iti sumurok a 192 riwriw a tattao. Isu laeng daytoy ti agsasao ti Portugés iti Kaamerikaan ken ti kadakkelan a lusópona a pagilian iti lubong.

Nabeddengan daytoy babaen ti Taaw Atlantiko iti daya, ti Brasil ket adda ti pantar iti . Nabeddengan ti amianan babaen ti Venezuela, Guyana, Suriname ken ti Pranses a ballasiw a rehion iti Pranses a Guiana; iti amianan a laud babaen ti Colombia; iti laud babaen ti Bolivia ken Peru; iti abagatan a laud baben ti Ahentina ken Paraguay ken iti abagatan babaen ti Uruguay. Adda dagiti nadumaduma a  purpuro manipud kadagiti paset ti teritorio ti Brasil, a kas ti Fernando de Noronha, Rocas Atoll, Purpuro ti Santo Pedro ken Santo Paulo, ken Trindade ken Martim Vaz. Pagbeddenganna amin dagiti sabsabali anga Abagatan nga Amerika malaksid ti Ecuador ken Chile.

Ti Brasil ket maysa a kolonia idi iti Portugal manipud iti isasanglad ni Pedro Álvares Cabral idi 1500 aginggana idi 1815, a daytoy ket naipangato iti ranggo a pagarian ken ti Nagkaykaysa a Pagarian iti Portugal, Brasil ken ti Algarves ket naporma. Ti kolonia a bedbed ket naburak idi 1808, idi ti kapitolio iti Portuges a kolonial nga imperio ken naisubli manipud iti Lisbon iti Rio de Janeiro, kalpasan a rinaut ni Napoleon ti Portugal. Ti panakawaya ket nagun-od idi 1822 idi naporma iti Imperio iti Brasil, ti maysa a unitario nga estado a tinurayan ti maysa a batay-linteg a monarkia ken maysa a parlamentario a sistema. Daytoy a pagilian ket nagbalin a presidential a republika idi 1889, idi adda maysa a milisia a kudeta a nagiproklama ti Republika, uray no ti bikameral a lehislatura, a natawtawagan tattaan a  ti Kongreso, ket napetsaan idi napasingkedan iti immuna a batay-linteg idi 1824. Ti agdama a Batay-linteg, a naipannurotan idi 1988, ket mangipalpalawag ti Brsil a kas maysa a Pederal Republika. Ti Pederasion ket naporma babaen ti kappon iti Pederal a Distrito, dagiti 26 nga Estado, ken dagiti 5,564 Munisipalidad.

Ti Ekonomia iti Brasil ket isu ti maikanem iti lubong babaen ti nominal GDP ken ti maikapito babaen ti Pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang (manipud idi 2011). Ti Brasil ket maysa kadagiti kapardasan a dumakdakkel a kangrunaan nga ekonomia ti lubong. Dagiti panagreporma ti ekonomia ket nakaited iti daytoy a pagilian ti baro nga internasional a panakabigbigan. Ti Brasil ket maysa a nagipatakder a kameng iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti G20, CPLP, Kappon ti Latin, ti Organisasion dagiti Ibero-Amerikano nga Estado, ti Organisasion dagiti Amerikano nga Estado, Mercosul ken ti Kappon dagiti Pagilian ti Abagatan nga Amerika, ken maysa kadagiti BRIC a pagilian. Ti Brasil ket maysa pay kadagiti 17 a Megadiberso a pagpagilian, a pagtaengan dagiti naidumaduma a kaatapan, masna a katutubo, ken nawatiwat a masna a rekurso kadagiti nadumaduma a nasalakniban a luglugar iti Brasil.




#Article 265: Bulgaria (430 words)


Ti Bulgaria (, tr. ), opisial a ti Republika ti Bulgaria (, tr. , ), ket ti pagilian idiay akin-abagatan a daya nga Europa. Daytoy ket bineddengan ti Romania iti amianan, ti Serbia ken Macedonia iti laud, ti Gresia ken Turkia iti abagatan, ken ti Baybay Nangisit iti daya. Iti kaadda ti teritorio iti , ti Bulgaria ket ti maika-16 a kadakkelan a pagilian idiay Europa.

Dagiti naurnos a prehistoriko a kultura ket nangrugi a nagdur-as kadagiti agdama a daga ti Bulgaria idi las-ud ti paset ti panawen ti Neolitiko. Ti taga-ugma a pakasaritaanna ket nakakita iti kaadda dagiti Trasio, Griego, Persiano, Keltiko, Romano, Godo, Alano ken Huno. Ti iyaadda ti naikaykaysa nga estado ti Bulgaria ket addan manipud ti Umuna nga Imperio ti Bulgaria idi 681 AD, nga isu ti kaaduan a nangituray dagiti Balkano ken naganno a kas sentro ti kultura para kadagiti Eslabo idi las-ud ti Tengnga a Panpanawen. Iti pannakatuang ti Maikadua nga Imperio ti Bulgaria idi 1396, dagiti teritoriona ket tinurayan ti Otomano kadagiti gangani a lima a siglo. Ti Gubat ti Ruso-Turko ti 1877–78 ket nakaiturongan ti pannakaporma ti Makatlo nga Estado ti Bulgarian. Dagiti simmaruno a tawen ket nakakita kadagiti nadumaduma a suppiat kadagiti kaarrubana, a nakaaramidan ti panagkaddua ti Bulgaria iti Alemania kadagiti dua a gubat ti sangalubongan. Idi 1946, nagbalin daytoy a maysa partido a [Republika ti Tattao ti Bulgaria|sosialista nga estado a kas parte ti indauluan ti Sobiet nga Akindaya  Grupo. Idi Disiembre 1989 ti nagturturay a Partido Kumunista ket nangipalubos kadagiti panagbubutos iti adu a partido, nga isu ti kanungpalan a nakaiturongan ti transision ti Bulgaria iti demokrasia ken iti naibatay iti panagtagilako nga ekonomia.

Ti populasion ti Bulgaria iti 7.2 a riwriw a tattao ket kaaduan nga urbanisado ken kaaduan a naisentro kadagiti administratibo a sentro dagiti 28 a probinsiana. Kaaduan dagiti aktibidad iti komersio ken kultura ket naisentroda idiay Sofia, ti kapitolio ken kadakkelan a siudadna. Ti kapigsaan a sektor ti ekonomia ket ti nadagsen nga industria, bileg nga inhenniero, ken agrikultura, ken dagitoy amin ket agtaltalelk kadagiti lokal a masna a rekurso.

Ti agdama a politikal nga estruktura ti pagilian ket nangrugi iti pannakaammpon ti demokratiko a batay-linteg idi 1991. Ti Bulgaria ket maysa nga unitario a parlamentario a republika nga addaan idi nangato a grado iti panankaipatengnga iti politika, administratibo, ken ekonomia. Daytoy ket kameng ti Kappon ti Europa, NATO, ken ti Konseho ti Europa; ti nagpundar nga estdo ti Gunglo para iti Seguridad ken Panagtitinnulong idiay Europa (OSCE); ken nakaalan iti tugaw iti Konseho ti Seguridad iti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti namitlo a beses




#Article 266: Burkina Faso (300 words)


Ti Burkina Faso () –  ken ammo pay iti ababa a porma ti naganna ti Burkina – ket maysa a napalikmutan ti daga a pagilian idiay Laud nga Aprika. Daytoy ket napalikmutan babaen dagiti innem a pagilian: ti Mali iti amianan, ti Niger iti daya, ti Benin iti abagatan a daya, ti Togo ken ti Ghana iti abagatan, ken ti Côte d'Ivoire iti abagatan a laud. Ti kapitolio ti pagilian ket ti Ouagadougou.

Ti kadakkel daytoy ket  nga adda ti nakarkulo a populasion ti sumurok a 15,757,000. Daytoy ket dati a tinawtawgan iti Republika ti Akin-ngato a Volta, daytoy ket nanaganan manen idi 4 Agosto 1984, babaen ni Presidente Thomas Sankara, a kayatna a sawen ket ti daga dagiti agtaktakder a tattao kadagiti nangruna a patneng a pagsasao ti pagilian iti Mòoré ken Dioula. Iti panakaisimbolo, ti Burkina ket mabalin a maipatarus iti, tattao iti integridad, manipud iti pagsasao a  Mòoré ken Faso, ken ama a daga iti Dioula. Dagiti agtataeng ti Burkina Faso ket tinawtawagan a kas dagiti Burkinabè.

Ti Burkina Faso ket natagtagitao manipud idi 14,000 ken 5000 BC babaen dagiti agan-anup-agburburas ti pagilian idiay rehion ti amianan a laud ti pagilian. Dagiti taltalon apagtataengan ket nagparparangda idi baetan ti 3600 ken 2600 BC. A tattan ket ti tengnga a Burkina Faso a nagruna a binuklan idi dagiti Mossi a pagarian. Dagitoy a pagarian ti Mossi ket nagbalin a Pranses a protektorado idi 1896. Kalpasan ti panagun-od ti panawaywaya manipud iti pransia idi 1960, ti pagilian ket napan kadagiti adu a panagbalbaliw ti gobierno aginggana idi dimteng ti agdama a pormana, ti semi-presidensial a republika. Ti presidente ket ni Blaise Compaoré.

Daytoy ket kameng ti Kappon ti Aprika, Komunidad dagiti Estado ti Sahel-Sahara,
La Francophonie, Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan ken Ekonomiko a Komunidad dagiti Estado ti Aprika.




#Article 267: Chile (434 words)


Ti Chile (), opisial a ti Republika ti Chile, ket ti pagilian iti Abagatan nga Amerika a mangsakop iti ababa ken atiddog, akikid a pirgis ti daga a nagbaetan ti Andes iti daya ken ti Taaw Pasipiko iti laud. Daytoy ket beddenganna ti Peru iti amianan, ti Bolivia iti amianan a daya, ti Arhentina iti daya, ken ti Pasahe Drake iti adayo nga abagatan. Ti teritorio ti Chile ket mairaman dagiti isla ti Pasipiko ti Juan Fernández, Salas y Gómez, Desventuradas, ken Easter Island idiay Oceania. Tuntonen pay ti Chile iti agarup a  iti Antartika, urayno amin a panagtunton ket nasuspende babaen ti Tulag ti Antartiko.

Ti namaga a Disierto Atacama idiay akin-amianan a Chile ket aglaon kadagiti adu a kinabaknang iti mineral, a naipangpangruna ti gambang. Ti bassit met laeng a lugar iti tengnga ket kaaduan iti termino iti populasion ken dagiti rekurso iti agrikultura, ken daytoy ti sentro ti kultura ken politika a dimmakkelan ti Chile idi naladaw a maika-19 a siglo idi inkorporadona dagiti rehion ti amianan ken abagatan. Ti akin-abagatan a Chile ket nabaknang kadagiti kabakiran ken dagiti daga a pagaraban, ken mangipakaita kadagiti agsasaruno a bulkan ken dagiti danaw . Ti akin-abagatan nga aplaya ket labirinto dagiti piordo, sabangan ken dagiti kanal, dagiti agtirtiritir a peninsula, ken dagiti isla.

Pinarukma ken kinolonia ti Espania ti Chile idi tengnga ti maika-16 a siglo, ken sinukatanda ti turay ti Inca idiay akin-amianan a Chile, ngem napaay a nangparukma dagiti nawaya a Mapuche a nagtagtagitao ti abagatan a tengnga a Chile. Kalpasan ti panagirangarang ti wayawaya manipud iti Espania idi 1818, rimmuar ti Chile kadagiti tawen ti 1830 a kas relatibo a natalinaay nga autoritariano a republika. Idi maika-19 a siglo, nakakita ti Chile iti nasayaat a panagdur-as ti ekonomia, ken nangipatingga daytoy iti resistansia dagiti Mapuche kadagiti tawen ti 1880 ken nakagun-od iti agdama a teritoriona iti amianan iti Gubat ti Pasipiko (1879–83) kalpasan ti panangabakna iti Peru ken Bolivia. Kadagiti naladaw a tawen ti 1960 ken dagiti nasapa a tawen ti 1970, nakasanay ti pagilian iti nakaro a kanigid-kanawan a politikal a polarisasion ken  riribuk. Daytoy a pasamak ket nagbanagan ti kudeta ti Chile ti 1973 a nangparmek iti kanawan a payak a gobierno ni Salvador Allende ken nakaitakderan ti nagpaut iti 16 a tawen a kanawan a payak a diktadura ti militar a nakatayan wenno nakapukawan dagiti ad-adu ngem 3,000 a tattao. Ti turay nga indaluan babaen ni Augusto Pinochet ket nagpatingga idi 1990 kalpasan iti pannakaabakna iti reperendum iti 1988 ken sinaruno babaen ti kumaduaan ti sentro a kanawan a nagturay kadagiti uppat a presidensia aginggana idi 2010.




#Article 268: Demokratiko a Republika iti Kongo (170 words)


Ti Demokratiko a Republika iti Kongo () ket maysa a pagilian a mabirukan idiay Tengnga nga Aprika. Isu daytoy ti maikadua a kadakkelan a pagilian idiay Aprika babaen ti kadakkel ken ti maika-11 a kadakkelan iti lubong. Nga addan ti populasion ti sumurok 71 a riwriw, ti Demokratiko a Republika iti Kongo ket isu ti maika-19 a kapusekan ti populasion iti lubong, ti maikapat a kapusekan ti populasion idiay Aprika, ken isu pay ti kapusekan ti populasion a pagilian nga agsasao iti Pranses.

Naibeddengan iti Republika ti Tengnga nga Aprika ken Abagatan a Sudan iti amianan; Uganda, Rwanda, ken Burundi iti daya; Zambia ken Angola iti abagatan; ti Republika iti Kongo, ti Angola nga enklabe iti Cabinda, ken ti Taaw Atlantiko iti laud; ken naisina manipud ti Tanzania babaen ti Danaw Tanganyika iti daya. Daytoy a pagilian ket adda sumrekan na iti taaw babaen ti  nabistrad nga aplaya iti Atlantiko idiay Muanda ken agarup a 9 km a kalawa ti sabangan ti Karayan Kongo a mapan idiay  Gopo ti Guinea.




#Article 269: Komoros (430 words)


Ti Komoros  (, ), opisial a ti Kappon iti Komoros (Komoriano: Udzima wa Komori, ,  ) ket maysa a naturay, a purpuro nga isla a pagilian idiay Taaw Indiano, a mabirukan idiay daya nga aplaya iti Áprika, iti akin-amianan a gibus iti Kanal Mozambique, a nagbaetan ti amianan a daya ti Kanal Mozambique ken amianan a laud ti Madagascar. Dagiti dadduma pay a pagilian nga asideg iti Komoros ket ti Tanzania iti amianan a laud ken ti Seychelles iti amianan a daya. Ti kapitoliona ket ti Moroni idiay Grande Comore.

Iti  (malaksid ti Mayotte), ti Komoros ket isu ti maikatlo a kabassitan a pagilian iti Aprika babaen ti kalawa. Ti populasion ket (malaksid ti Mayotte) ket nakarkulo iti 798,000. Ti naganna ket naala manipud iti Arabiko a balikas a  (bulan). Ti purpuro ket nalatak kadagiti nadumaduma a kultura ken pakasaritaan, a kas maysa a pagilian a naporma iti nagsasabtan kadagiti adu a sibilisasion. Isu daytoy ti akin amianan unay a kameng ti estado iti Liga ti Arabo. Bayat nga idiay naisuppiatan nga isla iti Mayotte ti opisial a pagsasao laeng ket ti Pranses, ti Kappon iti Komoros ket adda dagiti tallo nga opisial a pagsasao: Komoriano, Arabiko, ken Pranses.

Daytoy a pagilian ket opisial a mangbukel kadagiti uppat nga isla idiay  bulkaniko a Komoros a purpuro: iti akin-amaianan a laud unay ti Grande Comore wenno Ngazidja, Mohéli wenno Mwali, Anjouan wenno Nzwani, ken ti akin abagatan unay a ti Mayotte wenno Maore, ken dagiti daduma pay a babassit nga isla. Nupay kasta, ti gobierno iti Komoros (wenno dagiti sinarunona, manipud iti panakawayawayas) ket saanda pay a naiturayan ti isla iti Mayotte, a ti Pransia ket turayanna a kas ti maysa a ballasiw taaw a departamento. Ti Mayotte ket isu laeng ti isla ti purpuro a nasaan a bimmutos para ti panakawayawaya manipud iti Pransia idi 1974; ti kinaudi ket bineto dagiti Konsilo ti Salaknib ti Nagkaykaysa a Pagpagilian a resolusion a mangpasingked iti Komoriano a  katurayan iti dayta nga isla. Ken mairaman pay ti, 29 Marso 2009 a panagbutos iti panagbalin ti Mayotte ti maysa a ballasiw taaw a departamento iti Pransia idi 2011 ket binutosan babaen dagiti tattao iti Mayotte.

Ti Komoros ket isu laeng ti estado a kameng dagiti sumaganad: Aprikano a Kappon, Prankoponia, Organisasion iti Islamiko a Panagtitinnulongan, Liga ti Arabo, ken Komision ti Taaw Indiano. Daytoy a pagilian ket adda ti pakasaritaan babaen dagiti adu a  kudeta manipud iti pannakawayawayas idi 1975. Manipud idi 2008 agarup a kagudua ti populasion ket agbibiag iti baba ti internasional a linia ti kapanglaw iti US$1.25 ti maysa nga aldaw.




#Article 270: Colombia (215 words)


Ti Colombia ( , wenno  ), opisial a ti Republika ti Colombia ( ), ket pagilian a mabirukan idiay amianan a laud ti Abagatan nga Amerika, a nabeddengan iti amianan a laud babaen ti Panama; iti daya babaen ti Venezuela ken Brasil; iti abagatan babaen ti Ecuador ken Peru; ken makin-binningay kadagiti patingga ti baybay iti Costa Rica, Nicaragua, Honduras, Hamaika, Republika a Dominikano ken Haiti. Daytoy ket unitario, batay-linteg a republika a buklen dagiti tallopulo ket dua a departamento.

Ti teritorio nga itan ket ti Colombia ket kasisigud idi a natagtagitao babaen dagiti indihenio a tattao a mairaman dagiti Muisca, Quimbaya, ken Tairona. Simmangpet dagiti Kastila idi 1499 ken nangirugida iti paset ti panawen iti panagrukma ken kolonisasion ken kanungpalan ti pannakapartuat ti Virreinato de la Nueva Granada), a ti kapitoliona ket ti Bogotá. Ti wayawaya manipud ti Espania ket nagun-od idi 1819, ngem babaen idi 1830 ti Gran Colombia ket narebban babaen ti panagikkat ti Venezuela ken Ecuador. Ti ita nga aldawen a Colombia ken Panama ket nabangon a kas Republika ti Baro a Granada. Ti baro a pagilian ket pimmadas iti pederalismo a kas ti Konpederasion ti Granada (1858), ken kalpasanna ti Estados Unidos ti Colombia (1863), sakbay ti Republika ti Colombia ket naideklara idi 1886. Ti Panama ket nakisina idi 1903.




#Article 271: Costa Rica (437 words)


Ti Costa Rica (kaibuksilanna ket nabaknang nga aplaya iti Espaniol), opisial a ti Republika ti Costa Rica ( wenno , ), ket pagilian idiay tengnga nga Amerika, a bineddengan babaen ti Nicaragua iti amianan, ti Panama iti abagatan a daya, ti Taaw Pasipiko iti laud, ken ti Baybay Karibe iti daya.

Ti Costa Rica ket narasay idi a natagtagitao babaen dagitiindihenio a tattao sakbay a tinurayan dagiti Kastila idi maika-16 a siglo. Idi ket maysa a napanglaw ken naisalsalumina a kolonia, ken manipud idi nagbalinen a nawaya manipud idi maika-18 a siglo, ti Costa Rica ket nagbalinen kadagiti maysa a katalinaayan, kabaknangan, ken progresibo a pagpagilian iti Latin nga Amerika. Permanente a winaswasna ti buyotna babaen ti batay-linteg idi 1949, ken nagbalin nga isu ti immuna ken maysa kadagiti naturay a pagpagilian nga awanan iti sitatakder a buyot. Daytoy ket naibatay iti batay-linteg a republika, daytoy laeng ti pagilian ti Latin nga Amerika a demokrasia manipud idi 1950 wenno nasapsapa. Ti Costa Rica ket kankanayon a nairangranggo a kas dagiti kangatuan ti pannakairanggona a pagilian iti Latin nga Amerika iti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan (HDI),ken naipuesto a maika-62 iti lubong manipud idi 2012.

Isu daytoy ket agpayso met, idi 2010 ti Costa Rica ket dinakamat idi babaen ti Programa ti Panarang-ay ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (UNDP) a kas nakagun-od ti ti nangatngato unay a panagrag-ay ti nagtagitaon ngem ti ania man a pagilian iti kapada nga agpang ti matgedan, bayat nga idi 2011, ti UNDP ket inkeddengna pay a kas nasayaat nga agob-obra iti panagtalinaay iti enbironmento, nga adaan iti nasaysayaat a rekord iti panagrang-ay ti nagtagitaoan ken inekualidad ngem ti kalalainganna iti bukod a rehion.

Ti Costa Rica ket ammo para kadagiti progresibo nga annuroten iti enbironmento, nga is-isu laeng ti pagilian a nakagun-od kadagiti amin a lima a kriteria a naipatakder a mangrukod ti panagtalinaay ti enbironmento. Daytoy ket nairanggo a maikalima iti lubong, ken ti umuna iti Kaamerikaan, kadagiti termino iti Environmental Performance Index idi 2012. Idi 2007, ti gobierno ti Costa Rica ket nangirangarang kadagiti plano tapno ti Costa Rica ket agbalinto ti umuna a karbon neutral a pagilian intono 2021. Ti Pundasion ti Baro nga Ekonomika (NEF) ket inranggona nga umuna ti Costa Rica iti Happy Planet Index idi 2009, ken idi manen 2012. Ti NEF ket inranggona pay ti Costa Rica idi 2009 a kas ti kaberdian a pagilian iti lubong. Idi 2012, ti Costa Rica ket nagbalin nga isu ti immuna a pagilian iti Latin nga Amerika ti nangiparit ti pagliwliwaaan a panaganup kalpasan idi inaprobaran ti lehislatura ti pagilian ti nadayeg a bilin babaen ti adu a paggiddiatan.




#Article 272: Kroasia (120 words)


Ti Kroasia ( ;  ), opisial a kas ti Republika ti Kroasia ( ), ket maysa a unitario a demokrata a parlamentario a republika idiay Europa, idiay nagsasabtan iti Tengnga nga Europa, ti Balkanes, ken ti Mediteraneo. Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti Zagreb. Daytoy a pagilian ket nabingbingay kadagiti 20 a probinsia ken ti siudad ti Zagreb. Naisakupan ti Kroasia ti  ken addaan ti naidumaduma, a kaaduan a kontinental ken dagiti Mediteraneo a klima. Ti aplaya ti Baybay Adriatiko ti Kroasia ket nagbukel ti ad-adu ngem maysa a ribo nga is-isla. Ti populasion iti daytoy a pagilian ket 4.29 a riwriw, a kaaduan ket dagiti Kroata, nga addan ti kaaduan a denominasion ti relihion a Romano Katolisismo.




#Article 273: Dinamarka (137 words)


Ti Dinamarka ( ) opisial a Pagarian ti Dinamarka, ket maysa a batay-linteg a monarkia ken naturay nga estado idiay akin-amianan a Europa ken dua nga autonomo a bukbukodda a pagilian, ti Is-la ti Faroe idiay Amianan nga Atlantiko ken Groenlandia idiay Amianan nga Amerika. Daytoy a pagarian ket unitario nga estado nga addaan iti kabilegan a kas makaal-ala ti turay manipud iti maitutop a Dinamarka aginggana ti Groenlandia ken ti Is-isla ti Faroe; daytoy a pederasion ket maipakunkuna a ti Danés a Pagturayan. Ti maitutop a Dinamarka ket isu ti mangsakup a lugar, a ti hustisia, ehekutibo, ken legislatibo a kabilegan ket idiay da nga agtaeng. Ti Is-isla ti Faroe ket naipalpalawagan a komunidad dagiti tattao iti kaunegan ti pagarian, ken dagiti Groenlandia a tattao ket naipalpalawagan nga addan da ti bukod da a a pangikeddeng




#Article 274: Republika a Dominikano (119 words)


Ti Republika a Dominikano ( ) ket ti maysa a pagilian a mabirukan idiay Hispaniola, iti purpuro ti Kalatakan nga Antila iti rehion ti Karibe. Daytoy ket sakupenna ti akindaya a lima a pagkawalo iti isla, a pagbingayanna iti pagilian ti Haiti,a mangaramid iti Hispaniola a kas maysa kadagiti dua nga isla ti Karibe, a kaduan ti San Martin, a nagbingbingayan dagiti dua a pagilian. Ti Republika a Dominikano ket ti maikadua a kadakkelan a pagilian ti Karibe babaen ti kalawa (kalpasan ti Kuba)iti , ken maikatlo babaen ti populasion iti agarup a 10 a riwriw a tattao, a kadagitoy ket agarup a tallo a riwriw ket agtataeng iti lugar ti metropolitano ti Santo Domingo, ti kapitolio a siudad.




#Article 275: Ecuador (394 words)


Ti Ecuador () (), opisial a ti Republika ti Ecuador (, a literal a maipatarus a kas ti  Republika iti Ekuador; ), ket ti representatibo a demokratiko a republika iti akin-amianan a laud nga Abagatan nga Amerika, a bineddengan babaen ti Colombia iti amianan, ti Peru iti daya ken abagatan, ken ti Taaw Pasipiko iti laud. Ti Ecuador ket mangiraman pay iti Is-isla Galápagos iti Pasipiko iti agarup a  iti laud ti nangruna a daga.

Ti agdama nga aldaw nga Ecuador ket pagtaengan idi dagiti nadumadumaa na grupo ti Amerindiano a nain-inut a nainkorporado iti Imperio nga Inca idi las-ud ti maika-15 a siglo. Ti teritorio ket kinolonisado babaen ti Espania idi las-ud ti maika-16 a siglo, ken nakagun-od iti wayawaya idi 1820 a kas parte ti Gran Colombia, a nakalaanna met iti bukodna a kinaturay idi  1830. Ti legado dagiti dua nga imperio ket maipaltiing iti kinadumaduma ti populasion ti etniko ti Ecuador, a kaaduan dagiti 15.2 a riwriw a tattao ket dagiti mestiso, ken sarunuen babaen ti adu a minorida a Europeano, Amerindiano, ken dagiti kaputotan ti Aprikano.

Ti Espaniol ket ti opisial a pagsasao babaen ti kaaduan iti populasion, ngem mabigbigan pay dagiti 13 nga Amerindiano a pagsasao, mairaman ti Quichua ken Shuar. Ti kapitolio a siudad ket ti Quito, bayat a ti kadakkelan a siudad ket ti Guayaquil. Iti pannakaipaltiing iti nabaknang a tawid iti kultura ti pagilian, ti historikal a sentro ti Quito ket nairangarang idi 1978 a kas Lugar a Tawid ti Lubong ti UNESCO. Ti Cuenca, ti maikatlo a kadakkelan a siudad, ket nairangarang pay idi 1999 a kas Lugar a Twid iti Lubong a kas maysa a nasayaat a wadan iti naplano, iti estilo nga Espaniol a kolonial a siudad iti Kaamerikaan.

Ti Ecuador ket addaan iti agrangrang-ay nga ekonomia a nakaro nga agdepdepende kadagiti tagilako, a kas ti lana ken dagiti produkto ti agrikultura. Ti pagilian ket naidasig a kas agpakatengnga ti matgedan a pagilian. Ti Ecuador ket maysa a demokratiko a presidensial a republika. Ti baro a batay-linteg ti 2008 ket ti immuna iti lubong a mangbigbig ti legado a maipatungpal a Karbengan ti Katutubo, wenno karbengan ti ekosistema.  Ti Ecuador ket ammo pay iti nabaknang nga ekolohiana, a mangsangsangaili kadagiti endemiko a mula ken ayup, a kas dagiti adda idiay Is-isla Galápagos. Daytoy ket maysa kadagiti 17 a megadibersio a pagpagilian iti lubong.




#Article 276: El Salvador (349 words)


Ti El Salvador opisial a ti Republika ti El Salvador (, literal a Republika Ti Mangisalakan; Pipil: Kūskatan), ket isu ti kabassitan ken ti kapusekan ti populasion a pagilian idiay Tengnga nga Amerika. Ti kapitolio a siudad ti pagilian ket ti kadakkelan a siudadna ket ti San Salvador. Dagiti nangruna a sentro ti kultura ken komersio ti Tengnga nga Amerika ket mairaman ti Santa Ana ken San Miguel. Ti El Salvador ket pagbeddenganna ti Taaw Pasipiko iti abagatan, ken dagiti pagilian ti Guatemala iti laud ken ti Honduras iti amianan ken daya. Ti akindaya unay a rehionna ket naisanglad iti aplaya ti Golpo ti Fonseca ken kasumbangirna met ti Nicaragua. Manipud idi 2013, ti El Salvador ket addaan iti poplasion iti agarup a 6,290,420 a tattao, ket kaaduan a buklen daytoy dagiti Mestiso.

Ti colón ket isu idi ti opisial a kuarta ti El Salvador manipud idi 1892 aginggana idi 2001, idi inamponna ti Doliar ti Estados Unidos.

Idi 2010 ti El Salvador ket nairanggo a kas ti maika-12 kadagiti pagilian ti Latin nga Amerika  kadagiti termino iti Pagsurotan ti Pnanagrang-ay ti Nagtagitaon ken maikapat idiay Tengnga nga Amerika (kalpasan ti Panama, Costa Rica, ken Belis), gapu ti agdama a napardas nga industrialisasion.

The mula nga anyil (tinawtawagan iti añil iti Kastila), a mangparnuay iti nabaknang nga asul a tinaw, ket isu idi ti kangrunaan nga apit ti El Salvador idi las-ud ti paset ti panawen ti kolonia; daytoy ket sinukatan babaen ti kape iti maikadua a gudua ti maika-19 a siglo. Idi baetan ti 1871 ken 1927 ti panagpataud iti kape ket isu idi ti kaaduan nga ekonomia ti pagilian ken gapuanan daytoy iti pannakaamuanna a kas ti Republika ti Kape, ken babaen idi nasapa a maika-20 a siglo, ti kape ket isun ti pakabilanagn para iti 90 porsiento kadagiti matgedan nga eksport iti pagilian. Ti kinapangruna daytoy iti ekonomia ket nangrugrugi a napaay kalpasan ti Nalatak a Depresion; babaen idi 1987 daytoy ket akinrebbeng para iti gudua kadagiti matgedan iti eksport, ken babaen idi 2004 ti  panagpataud ti kape ket nakabilangan laeng para iti 7 a porsiento.




#Article 277: Ehipto (720 words)


Ti Ehipto,  ,  ,  ), opisial a ti Arabo a Republika iti Ehipto, Arabiko: , ket maysa a pagilian a nangruna idiay Amianan nga Aprika, nga adda iti Sinai a Peninsula a mangbukel ti maysa a daga a rangtay idiay Abagatan a laud nga Asia. Ti Ehipto ngarud ket maysa a transkontinental a pagilian, ken maysa a nangruna a bileg idiay Aprika, ti Mediteraneo a Labneng, ti Tengnga a Daya ken ti Muslim a lubong. Mangsakop daytoy ti kalawa iti agarup a , ti Ehipto ket nabeddengan babaen ti Baybay Mediteraneo iti amianan, ti Gaza Strip ken Israel iti amianan a daya, ti Baybay Nalabbaga iti daya, ti Sudan iti abagatan ken ti Libya iti laud.

Ti Ehipto ket maysa kadagiti kaaduan ti populasion a pagilian idiay Aprika ken ti Tengnga a Daya. Kaaduan kadagiti agarup a 81 a riwriw a tattaona ket agtaeng iti igid iti Karayan Nilo, iti kalawa ti agarup a , a daytoy laeng ti mabirukan a mataltalon a daga. Dagiti dakkel a lugar iti Desierto ti Sahara ket bassit laeng dagiti agtaeng. Agarup a kagudua kadagiti agtaeng iti Ehipto ket adda kadagiti urbano a luglugar, a kaaduan ket maiwarwaras iti ballasiw kadagiti napusek ti populasion a sentro iti kalatakan a Cairo, Alexandria ken dagiti daduma pay a kangrunaan a siudad idiay Nile a Delta.

Dagiti momumento idiay Ehipto a kas ti Giza a piramida a patakder ken ti bukodna a Nalatak nga Espinghe ket pinatakder babaen ti bukodna a taga-ugma a sibilisasion. Dagiti bukodna a taga-ugma a nadadael, a kas dagiti Memphis, Thebes, ken Karnak ken ti Tanap dagiti Ari iti ruar ti Luxor, ket naimudingan a pakipatengngaan iti arkeolohiko a panagadadal. Ti turismo nga industria ken ti Baybay Nalabbaga a Riviera ket pagtrabahuan dagiti agarup a 12% nga Ehipsio.

Ti ekonomia ti Ehipto ket maysa  kadagiti nakadumduma iti Tengnga a Daya, nga adda kadagiti paset a kas ti turismo, agrikultura, industria ken serbisio a gangani nga agpapada ti lessaad dagiti pinataudan.

Idi kasapaan ti 2011, ti Ehipto ken napan iti maysa a rebolusion, a nagbanagan ti pannakaikkat ni Presidente Hosni Mubarak kalpasan ti gangani a 30 tawtawen a nagturay.

Ti panagbutos ti Presidente ket naiskediul iti Mayo 2012.

Ti nagan nga Ehipto ket naala manipud ti taga-ugma a Griego  (), babaen ti Tengnga a Pranses nga Egypte ken Latin . Daytoy ket naipakita iti nasapa a Griego a Linear B a tabtableta a kas ti 𐁁𐀓𐀠𐀴𐀍 a-ku-pi-ti-yo. Ti panaginagan nga aigýpti-, aigýptios ket binulod idi ti Koptiko a kas ti  , , ken manipud diay iti Arabiko a kas ti  , a naipasubli a naporma iti  , nga iti Ingles a Copt. Dagiti Griego a porma ket binulod manipud ti  Naladaw nga Ehipto (Amarna) Hikuptah Memphis, ti pannakadadael ti nasapsapa a Ehipsio a nagan a Hwt-ka-Ptah (), a kayatna a sawen ket pagtaengan ti ka (kararua) ni Ptah, ti nagan ti templo iti dios a ni Ptah idiay Memphis. Ni Strabo ket nangibaga ti nagtaudan ti nagan manipud ti folk nga etimolohia nga iti  () ket nagbalin a kas ti kompuesto manipud ti  (), a kayatna a sawen ket ti baab ti Egeo.

Ti  () ket isu ti Literario nga Arabiko ken ti moderno nga opisial a nagan ti Ehipto, bayat a ti  () ket isu ti sapasap a pannakabalikas iti Ehipsio nga Arabiko. Ti nagan ket manipud ti Semitiko a punganayan, a dagus a kognado kadagiti sabali a Semitiko a balikas para iti Ehipto a kas ti Hebreo  (), a literal a kayatna a saoen ket dagiti dua nga ilet (ti pannakaibasar ti dinastiko a panagsinsina ti ngato ken baba nga Ehipto). Ti balikas ket kasisigud a nangibagbaga ti metropolis wenno sibilisasion ket ti kayatna a sawen ket pagilian, wenno prontera-daga.

Ti taga-ugma nga Ehipsio a nagan ti pagilian ket Kemet () ⟨𓆎𓅓𓏏𓊖⟩, a kayatna a sawen ket nangisit a daga, a mangibagbaga ti nalames a nangisit a dagdaga ti nalayusan a tanap ti Nilo, a naisalsalunina manipud ti deshret (), wenno nalabbasit a daga iti desierto. Ti nagan ket naibagbaga a kas ti  ken iti Koptiko a paset ti pagsasao nga Ehipsio, ken nagparang idi nasapa a Griego a kas  (). Ti sabali pay a nagan idi ket  daga ti igid ti karayan. Dagiti nagan ti Akinngato ken Akinbaba nga Ehipto ket dagidi Ta-Sheme'aw () sedgeland ken Ta-Mehew () amianan a daga.




#Article 278: Eritrea (427 words)


Ti Eritrea ( ;  ), opisial nga Estado ti Eritrea, ket pagilian idiay Sara ti Aprika. Ti kapitoliona daytoy ket ti Asmara ken nabeddengan babaen ti Sudan iti laud, ti Etiopia iti abagatan, ken ti Djibouti iti abagatan a daya. Ti akin-amianan a daya ken akindaya a paspaset ti Eritrea ket addaan iti nawatiwat nga aplaya iti igid ti Baybay Nalabbasit iti ballasiw manipud iti Saudi Arabia ken Yemen. Ti pagilian ket addaan iti dagup ti kalawa iti agarup a , ken iramanna ti Purpuro ti Dahlak ken dagiti nadumaduma nga Is-isla ti Hanish. Ti naganna nga Eritrea ket naibatay iti Taga-ugma a Griego a nagan para iti Baybay Nalabbasit (), nga immuna a naampon para iti Italiano nga Eritrea idi 1890.

Ti Eritrea ket muti-etniko a pagilian ken adda kadagiti siam a mabigbig a grupgrupo ti etniko. Daytoy ket addaan iti agarup nga innem a riwriw nga agnanaed. Kaaduan kadagiti agnanaed ket makasao kadagiti pagsasao nga Apro-Asiatiko ken mabalin a dagiti sanga ti Semitiko wenno Kushitiko. Kadagitoy a komunidad, ti tattao a Tigray-Tigrinya ket mangaramid ti agarup a 55% iti populasion, nga iti met tattao Tigre ket mangbukel ti agarup a 30% kadagiti agnanaed. Iti pay maipatinayon, adda met dagiti bilang ti etniko a minoridad ti Nilotiko nga agsasao iti Nilo-Sahara. Kaaduan ti tattao iti teritorio ket agraraemda iti Kristianidad wenno Islam.

Ti Pagarian ti Aksum a mangsakop iti kaaduan iti moderno nga aldaw nga Eritrea ken akin-amianan nga Etiopia, ket mabalin a rimmang-ay idi immuna wenno maikadua a sigsiglo ken nagampon iti Kristianidad babaen idi naparukma ti Ehipto idi panawen ti Islam. Idi mediebal a panpanawen, kaaduan ti Eritrea ket natnag babaen ti Pagarian ti Medri Bahri ken adda met ti basbassit a rehion a kas paset ti Republika ti Hamasien.
Ti pannakapartuat ti moderno nga aldaw nga Eritrea ket nagresultaan dagiti nawaya a pagarian ken dagiti nadumaduma a basalo nga estado iti imperio ti Etiopia ken ti Imperio nga Otomano ken kanungpalan a nagresultaan ti pannakaporma iti Italiano nga Eritrea. Idi 1947 ti Eritrea ket nagbalin a paset ti pederasion ti Etiopia, ti Pederasion ti Etiopia ken Eritrea. Ti simmarsaruno a pannakaikapetna iti Etiopia ket nakaiturongan iti Gubat ti Wayawaya ti Eritrea ken nakatungpalan iti pannakawayawaya ti Eritrea kalpasan ti reperendum idi Abril 1993. Nagtultuloy dagiti panagriringgor a nagbaetan ti Eritrea ken Ethiopia a nakaiturongan ti Gubat ti Eritrea–Etiopia idi 1998–2000 ken dagiti dadduma pay a pannakilablaban iti Djibouti ken Etiopia.

Ti Eritrea ket kameng ti Kappon ti Aprika, ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken ti IGAD, aken maysa nga agpalpaliiw iti Liga ti Arabo.




#Article 279: Estonia (111 words)


Ti Estonia (), opisial a ti Republika iti Estonia (), ket maysa nga estado idiay Baltiko a rehion iti Akin-amianan nga Europa. Bineddengan daytoy babaen ti Golpo iti Pinlandia, iti laud babaen ti Baybay Baltiko, iti abagatan babaen ti Letonia (343 km), ken ti daya babaen ti Danaw Peipsi ken ti Pederasio ti Rusia (338.6 km). Ti ballasiw ti Baybay Baltiko ket naisanglad ti Suésia iti laud ken Pinlandia iti amianan. Ti teritorio iti Estonia ket sumakop ti , ken naimpluensiaan babaen ti natimbeng a klima ti panawen. Dagiti Estonio ket maysa da a Tattao a Pines, ken ti opisial a pagsasao ket ti Estonio, ken asideg a kabagian ti Pinlandes.




#Article 280: Etiopia (626 words)


Ti Etiopia (Ge'ez: ኢትዮጵያ ), opisial nga ammo a kas ti Pederal Demokratiko a Republika ti Etiopia, ket maysa a pagilian a mabirukan idiay Sara iti Aprika. Isu daytoy ti maikadua a kaaduan ti populasion a pagilian idiay Áprika, nga adda ti sumurok a 82 a riwriw nga agtaeng, ken ti maikasangapulo a kadakkelan babaen ti kalawa ti lugar, a sumakop ti 1,100,000 km2. Ti Etiopia ket nabeddengan babaen ti Eritrea iti amianan, ti Djibouti ken Somalia iti daya, ti Sudan ken Abagatan a Sudan iti laud, ken Kenya iti abagatan. Ken ti kapitoliona ket adda iti Addis Ababa, isu pay daytoy ti kaaduan ti populasion a napalikmutan ti daga iti lubong.

Ti Etiopia ket maysa idi a monarkia para kadagiti kaaduan a pakasaritaanna, ken ti Etiope a dinastia ket masurotanna ti ramutna manipud iti maikadua a siglo BC. Ti Etiopia ket maysa pay kadagiti kadaanan a sitio iti rimsuaan ti nagtagitaoan a naam-ammuan dagiti sientista iti tatta nga aldawi, a nakaparnuay kadagiti kadaanan a pagsurotan iti nagtagitaoan. Mabalin nga isu daytoy ti rehion nga immuna a naggapuan dagiti Homo sapiens para iti ipapanda idiay Tengnga a Daya ken dagiti puntos iti labes. Kaduaanna ti Roma, Tsina ken Persia, ti Etiope nga Aksum nga Imperio ket naipanunutan idi a kas maysa kadagiti uppat a nalatak a kabilegan iti maika-3 a siglo. Idi agdama a panawen ti Karapkap para iti Áprika, ti Etiopia ket isu laeng ti Aprikano a pagilian malaksid ti Liberia a nakataginayon ti katurayanna a kas maysa a mabigbigan a nawaya a pagilian, ken maysa idi kadagiti uppat nga Aprikano a kameng iti Liga dagiti Pagilian. Kalpasan ti bassit a panawen iti Italiano a panagsakop, ti Etiopia ket nagbalin a dokumento ti linteg a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Idi dagiti dadduma a pagilian ti Aprika ket nakagun-od ti panakawayaway kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, adu kadagitoy ti immampon kadagiti maris iti wagaywaway iti Etiopia, ken ti Addis Ababa ket nagbalin a lokasion kadagiti nadumaduma nga internasional nga organisasion a naipakatengngaan ti isip para iti Áprika. Ti Etiopia ket maysa kadagiti nangibangon a kaemeng ti Di-Nailinia a Tignay, G-77 ken ti Organisasion ti Aprikano a Panagkaykaysa. Ti Addis Ababa ket isuti agdama a kuartel ti Kappon ti Aprika, ti Pan Aprikano a Kamara ti Komersio, UNECA ken ti Aprikano nga Agsagsagana a Puersa. Ti Etiopia nakakitan dagiti nadumaduma a sistema ti gobierno kalpasan ti dinastia nga indauloan babaen ni Haile Selassie ket naabak idi 1974.

Ti taga-ugma a Ge'ez a sinuratan ket nawatiwat a maus-usar idiay Etiopia. Ti Etiopiano a kalendario ket pito aginggana ti walo a tawen a likudan ti Gregorian a kalendario . Ti pagilian ket maysa nga adu ti pagsasaona ken adu ti etnikona a kagimongan kadagiti agarup a 80 a grupo, a dagiti dua a kadakkelan ket ti Oromo ken ti Amhara, a dagitoy a dua ket agsasaoda kadagiti Apro-Asiatiko. Ti kaaduan a populasionna ket Kristiano bayat a ti maysa apagkatlo ket Muslim, a dagitoy a dua a relihion ket adda ti napigsa aramutda iti pagilian. Ti adu a populasion dagiti Etiopiano a Hudio ket nagtataengda idiay Etiopia aginggana ti panawen ti 1980. Ti pagilian ket ibalayanna pay ti naikararuaan a Rastafari a tignay. Adda dagiti 9 UNESCO a Tinawtawid a Lugar ti Lubong idiay Etiopia.

Urayno isu ti kangrunaan a taudan iti kayaran Nilo, ti Etiopia ket nakapan kadagiti seriye ti panagbisin idi panawen ti 1980, a naipakaro babaen dagiti nakariro a heopolitiko ken sibil a gubgubat. Ti pagilian ket narugianen a makaungar, ken adda tattan ti kadakkelan nga ekonomia babaen ti GDP idiay Daya nga Aprika ken Tengnga nga Aprika. Ti Etiopia ket sursurotenna ti maysa a pederal a republika a sistema ti politika ken ti EPRDF ket isu ti agturturay a partido manipud idi 1991.




#Article 281: Gabon (166 words)


Ti Gabon (), opisial a ti Republika Gabones (),ket ti naturay nga estado iti laud nga aplaya ti Tengnga nga Aprika. Mabirukan idiay ekuador, ti Gabon is ket bineddengan babaen ti Guinea Ekuatorial iti amianan a laud, ti Kamerun iti amianan, ti Republika iti Kongo iti daya ken abagatan, ken ti Golpo ti Guinea iti laud. Daytoy ket addaan iti gangani a kalawa iti  ken ti populasionna ket nakarlulo iti 1.5 a riwriw a tattao. Ti kapitolion aken kadakkelan a siudad ket ti Libreville.

Manipud ti wayawayana manipud iti Pransia idi 1960, ti Gabon ket addaanen kadagiti tallo a presidente. Kadagiti nasapa a tawen ti 1990, nangipaammo ti Gabon ti maysa nga adu a partido a sistema ken ti baro a demokratiko a batay-linteg a mangpalubos iti nasaysayaat a proseso ti panagbubutos ken ti reporma dagiti adu a patakder ti gobierno. Ti Gabon ken maysa pay idi a saan a permanente a kameng ti Konseho ti Seguridad ti Nagkaykaysa a Pagpaglian para iti termino iti 2010–2011.




#Article 282: Gambia (317 words)


Ti Gambia (), opisial nga Islamiko a Republika ti Gambia wenno Republika ti Gambia, ket ti pagilian idiay Laud nga Aprika nga intero a napalikmutan babaen ti Senegal malaksid ti igid ti baybayna iti Taaw Atlantiko iti akinlaud a patinggana. Daytiy ti kabassitan a pagilian iti nangruna a daga ti Aprika.

Ti Gambia ket mabirukan iti dua bangir ti Karayan Gambia, ti nakainaganan ti pagilian, nga agyus babaen ti tengnga ti Gambia ken agayus idiay Taaw Atlantiko. Ti kalawana ket  ken addaan iti populasion iti 1,882,450 manipud iti senso idi Abril 2013 (probisional). Ti Banjul ket isu ti kapitoliona, ken dagiti kadakkelan a siudad ket ti Serekunda ken Brikama.

Makibinningay ti Gambia kadagiti historikal a taudanna kadagiti dadduma nga adu a pagilian ti Laud nga Aprika iti panagtagilako ti aadipen, ken isu idi ti kangrunaan a gapu iti pannakaikabil ken pannakaibati ti kolonia idiay Karayan Gambia, ken immuna daytoy nga inaramid babaen dagiti Potuges, idi las-ud ti panawen nga ammo idi a kas ti A Gâmbia. Kalpasanna, idi 25 Mayo 1765, Ti Gambia ket inaramid idi a kas parte ti Imperio a Britaniko idi pormal a nagtakem ti gobierno, ken nangbangon iti Probinsia ti Senegambia. Idi 1965, Nakagun-od ti Gambia iti wayawaya babaen ti panangidaulo ni Dawda Jawara, ken nagturay isuna aginggana idi nagturay ni Yahya Jammeh iti kudeta idi 1994.

Ni Adama Barrow ket nagbalin a ti maikatlo apresidente ti Gambia idi Enero 2017, kalpasan ti panangatiwna kenni Jammeh iti panagbubutos idi Disembre 2016. Kinaunaan a saan nga inawat ni Jammeh dagiti resulta, a nagggappuan ti didigra ti batay-linteg ken ti pannakibinag ti militar babaen ti Komunidad ti Ekonomia dagiti Estado ti Laud nga Aprika, ken nagresultaan ti panageksilona.

Ti ekonomia ti Gambia ket kaaduan iti panagtalon, panagkalap, ken naipangpagruna iti turismo. Idi 2008, agarup a pagkatlo iti populasion ket agbibigda iti baba ti linia ti kapanglaw iti sangalubongan iti US$1.25 iti tunggal maysa nga aldaw.




#Article 283: Guatemala (257 words)


Ti Guatemala, opisial a ti Republika ti Guatemala ( ), ket maysa a pagilian idiay Tengnga nga Amerika a nabeddengan babaen ti Méhiko iti amianan ken laud, ti Taaw Pasipiko iti abagatan a laud, ti Belis iti amianan a daya, ti Karibe iti daya, ken Honduras ken El Salvador iti abagatan a daya. Ti kalawana ket 108,890 km2 (42,043 mi2) nga addaan ti populasion ti agarup a 13,276,517.

Daytoy ket representatibo a demokrasia, ti kapitoliona ket ti Guatemala de la Asunción, ken ammo pay a ti Siudad ti Guatemala. Ti kaadu ti kaimudingan ti biolohia ken ti naisangayan a ekosistema ti Guatemala ket agit-ited ti pannakaidutok ti Mesoamerika a kas ti biodibersidad a lugar. Ti sigud a Maya sibilisasion ket maysa idi a Mesoamerikano a sibilisasion, a nagtultuloy babaen ti Napalabas a Kalsiko a panawen aginggana ti isasangpet dagiti Espaniol. Dagiti Mayas ket agtaengda idiay Guatemala, Honduras, Belis, ti akin-abagatan a pas-paset iti Méhiko ken akin-amianan a pas-paset iti El Salvador.

Ti Guatemala nagbalin a nawaya manipud ti Espania idi 1821, a kimmuyog iti Mehikano nga Imperio. Kalpasan ti panakawayana a pagilian, tinurayan daytoy kadagiti seri dagiti diktador, a tinulongan babaen ti Nagkaykaysa a Kompania ti Prutas. Ti kinaudi ti maka-20 a siglo, nakita ti Guatemala a naigulo iti 36 a kaatiddog a tawen a sibil a gubat.Kalpasan iti daytoy a gubat, ti Guatemala ket nakasaksi ti ti panagungar ti ekonomiana ken ti nagballigi a demokratiko a panagbutos. Iti kinaudi a panagbutos, a tinengngel idi 2011, ni Otto Pérez Molina iti Partido Patriotiko, ket nangabak ti kinapresidente. 




#Article 284: Georgia (pagilian) (352 words)


Ti Georgia  ( Sakartvelo, ) ket maysa a naturay nga estado idiay Kaukaso a rehion ti Eurasia. Daytoy ket mabirukan kadagiti pagtutumpongan iti Akinlaud nga Asia ken Akindaya nga Europa, daytoy ket nabeddenga iti laud babaen ti Nangisit a Baybay, iti amianan babaen ti Rusia, iti abagatan babaen ti Turkia ken Armenia, ken iti abagatan a daya babaen ti Azerbaijan. Ti kapitolio ti Georgia ket Tbilisi. Ti Georgia ket sumakop ti teritorio iti 69,700 km² ket ti populasionna ket gangani ti 4.7 a riwriw. Ti Georgia ket maysa a unitario, semi-presidential a republika, nga adda ti gobierno a nabutosan babaen ti maysa a representatibo a demokrasia.

Idi las-ud ti klasiko apanawen dagiti nawaya pagarian ket naiapabangonda a tattan ket isu ti Georgia. Dagiti pagarian ti Colchis ken Iberia ket nangamponda ti Kristianidad idi kasapaan ti maika-4 a siglo. Ti naipagkaykaysa a Georgia ket nakaabot ti panakapasayaat ti poltika ken ekonomiko idi las-ud ti panagturay ni Ari David IV ken Reina Tamar iti maika-11 ekn maika-12 a sigsiglo. Iti rugi ti maika-19 a siglo, ti Georgia ket inkapet idi baben ti Ruso nga Imperio. Kalpasan ti nabiit a paset ti panawen apanagwaywayas kalpasan ti Ruso a Rebolusion iti 1917, ti Georgia ket sinakupan babaen ti Sobiet a Rusia idi 1921, a nagbalinan daytoy ti Georgiano a Sobiet Sosialista a Republika ken paset ti Kappon ti Sobiet. Kalpasan ti panagwaywayas idi 1991, ti kalpasan ti komunista a Georgia ket nagsagsagaba manipud ti sibil a panaggulogulo ken ekonomiko a didigra iti kaaduan a panawen ti 1990. Daytoy ket nagpaut aginggana ti Rosas a Rebolusion iti 2003, kalpasan ti panagiyamammo ti baro a gobierno kadagiti demokratiko ken ekonomiko a reporma.

Ti Georgia ket maysa a kameng iti Konseho iti Europa ken ti GUAM nga Organisasion para iti Demokrasia ken Ekonomiko a Panagrangrang-ay. Daytoy ket aglaon kadagiti dua a de facto a nawaya a rehion, ti Abhasia ken Abagatan nga Osetia, a nakagun-od ti adda patinggana a sangalubongan a pannakabigbig kalpasan ti 2008 Ruso-Georgiano a Gubat. Ti Georgia ket nagipanpanunot a dagitoy a rehion ket paset ti naturay a teritoriona babaen ti milisia a panagsakop ti Rusia.




#Article 285: Guinea (374 words)


Ti Guinea, opisial a ti Republika ti Guinea (), ket ti pagilian iti laud nga aplaya ti Laud nga Aprika. Dati nga ammo a kas Guinea a Pranses (), sumagmamano a maibagbaga ti moderno a pagilian a kas Guinea-Conakry tapno mailasin daytoy manipud kadagiti sabali a pagilian nga agraman iti nagan a Guinea ken iti kanagnaganna a rehion, a kas ti Guinea-Bissau ken Guinea Ekuatorial. Ti Guinea ket addaan iti populasion iti  a riwriw ken ti kalawa iti .

Ti naturay nga estado ti Guinea ket maysa a republika nga addaan iti maysa a presidente a dagus a binutosan babaen ti tattao; daytoy a puesto ket daulo ti estado ken daulo ti gobierno.  Ti maysa kamara a Nailian nga Asemblia ti Guinea ket ti lehislatibo a bagi ti pagilian, ken dagiti kamengna ket dagus pay a binutosan ti tattao.  Ti sanga ti ukom ket idauluan babaen ti Korte Suprema ti Guinea, ti kangatuan ken ti ultimo a korte ti apelado iti pagilian.

Nanaganan ti pagilian manipud iti rehion ti Guinea. Ti Guinea ket tradisional a nagan para iti rehion ti Aprika a mabirukan iti igid ti Golpo ti Guinea. Daytoy ket umay-at iti amianan babaen dagiti rehion ti tropikal a kabakiran ken agpatingga iti Sahel. Ti Ingles a termino a Guinea ket dagus a nagtaud manipud iti Portuges a balikas ti Guiné, a rimmuar idi tengnga ti maika-15 a siglo a mangibaga kadagiti daga a tinagtagitao babaen dagiti Guineus, ti maysa kadawyan a termino para kadagiti tattao a nangisit nga Aprikano iti abagatan ti Karayan Senegal, a maigiddiat kadagiti tawny a Bereberes a Zenaga iti ngatona, a tinawtawaganda iti Azenegues wenno Moro.

Ti Guinea kat kaaduan nga Islamiko a pagilian, a mangipresenta dagiti Muslim iti 85 porsiento iti populasion. Maitagikua dagiti tattao ti Guinea kadagiti duapulo ket uppat a grupo ti etniko.  Ti Pranses, ti opisial a pagsasao ti Guinea, ket ti nangruna a pagsasao iti pannakisarita kadagiti pagadalan, iti administrasion ti gobierno, ken ti midia, ngem naisasao pay dagiti ad-adu ngem duapulo ket uppat nga indihenio a pagsasao.

Kaaduan nga agdepdepende ti ekonomia ti Guinea iti ahrikultura ken iti panagtapataud ti mineral. Daytoy ti maikadua a kadakkelan nga agpatpataud iti bauxite iti lubong, ken addaan kadagiti adu a deposito iti diamante ken balitok.




#Article 286: Guinea-Bissau (155 words)


Ti Guinea-Bissau (), opisial a ti Republika ti Guinea-Bissau ( ), ket ti pagilian iti Laud nga Aprika a mangsakup iti  ken agraman iti nakarkulo a populasion iti .

Ti Guinea-Bissau ket parte idi ti pagarian ti Gabu, ken parte pay ti Imperio a Mali. Nagtaltalinaay dagiti parte daytoy a pagilian aginggana idi maika-18 a siglo, bayat a dagiti dadduma ket tinurayan babaen ti Imperio a Portuges manipud idi maika-16 a siglo. Idi maika-19 a siglo, daytoy ket nakolonisado a kas Guinea a Portuges. Kalpasan ti wayawaya a nairangarang idi 1973 ken nabigbig idi 1974, ti nagan ti kapitoliona iti Bissau, ket nairaman iti nagan ti pagilian tapno mapawilan iti pannakaiyallilaw iti Guinea (dati a  Guinea a Pranses). Ti Guinea-Bissau ket addaan iti pakasaritaan iti saan a natalged a politiko manipud iti nawayaan, ken maymaysa laeng ti nabutosan a presidente (José Mário Vaz) ti nagballigi a nagserbi iti napno a lima a tawen a termino.




#Article 287: Guyana (351 words)


Ti Guyana ket opisial a ti Ko-operatibo a Republika iti Guyana ken dati a kolonia iti Britaniko a Guiana, ket maysa a naturay nga estado idiay akin-amianan nga aplaya iti Abagatan nga Amerika a maipapan ti kultura a paset iti Anglopona a Karibe. Ti Guyana ket dati idi a kolonia dagiti Olandes ken, kadagiti sumakbay a 200 tawtawen, ti Britaniko. Is-isu laeng ti estado iti Mankomunidad dagiti Pagilian nga adda iti kangrunaan a daga ti Abagatan nga Amerika, ken is-isu pay ti  adda iti subkontinente a ti Ingles ket isu ti opisial a pagsasao. Maysa daytoy kadagiti pagilian ti Karibe a saan nga isla. Daytoy ket kameng pay ti Karibe a Komunidad (CARICOM), a naikuartel ti sekretariona idiay kapitolio ti Guyana, ti Georgetown. Ti Guyana ket nakagun-od ti panagwaywayas manipud iti Nagkaykaysa a Pagarian idi 26 Mayo 1966, ken nagbalin a republika idi 23 Pebrero 1970. Idi 2008, ti pagilian ket timmipon iti Kappon dagiti Pagilian ti Abagatan nga Amerika a kas maysa a kameng a nangibangon.

Iti naipakasaritaan, ti rehion a naamammoan a kas ti Guiana wenno Guyana ket buklen ti dakkel a kalasag a masa ti daga idiay amianan iti Karayan Amasonan ken daya iti Karayan Orinoco nga ammo a kas ti Daga iti adu a Dandanum. Iti naipakasaritaan ti Guyana ket buklen dagiti tallo nga Olandes a kolonia: ti Essequibo, Demerara, ken Berbice. Ti moderno a Guyana ket nabeddengan iti daya babaen ti Surinam, iti abagatan ken abagatan a laud babaen ti Brasil, iti laud babaen ti Venezuela, ken iti amianan babaen ti Taaw Atlantiko.

Iti 215,000 km2, ti Guyana ket isu ti maikatlo a kabassitan a nawaya nga estado iti kangrunaaan a daga ti Abagatan nga Amerika (kalpasan ti Uruguay ken Surinam). Ti populasionna ket agarup a 770,000.

Ti nagan a Guyana ket naala manipud iti Guiana, ti kasisigud a nagan para iti rehion a tattan ket mangiraman ti Guyana, Surinam, Pranses a Guiana, ken dagiti paset ti Venezuela ken Brasil. Segun ti  Ingles a Diksionario ti Oxford, ti nagan ket nagtaud manipud iti Ameriko Indiano a balikas a kayatna sawen ket daga iti adu a dandanum.




#Article 288: Republika ti Irlanda (158 words)


Ti Irlanda ( wenno ; ,  ilawlawag a kas ti Republika ti Irlanda (), ket maysa a naturay nga estado idiay Europa a nakasakup ti agarup a makalima iti isla iti addaan iti isu met laeng a nagan. Ti kapitolio na daytoy ket ti Dublin. Ti populasion ti estado ket 4.76 riwriw idi 2016. Daytoy ket maysa a batay-linteg a republika a tinurayan ti maysa a parlamentario a demokrasia, nga addaan iti nabutosan a presidente nga agserserbi a kas ti daulo iti estado. Kameng daytoy iti Kappon ti Europa. Ti Irlanda ket maysa a naparang-ay a pagilian nga addan ti maikapito a kangtuan a Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan. Daytoy a pagilian ket nangato a nairanggo para iti nawaya a pagladditan, nawaya nga ekonomia ken demokrasia ken nawaya a politika. Ti Irlanda ket kameng pay ti Konseho ti Europa, tie Organisasion para itir Ekonomia Pagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay, ti Organisasion ti Komersio ti Lubong ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.




#Article 289: Irak (660 words)


Ti Irak ( or ;  ); opisial a ti Republika iti Irak (Arabiko:  , ket maysa a pagilian idiay Akinlaud nga Asia a makaisakop ti kaaduan ti amianan a laud a patingga iti kabanbantayan ti Sagrose, ti akindaya a paset iti Siriano a Let-ang ken ti akin-amianan a paset iti Arabiano a Let-ang.

Ti Irak ket nabeddengan babaen ti Siria iti amianan a laud, ti Turkia iti amianan, ti Iran iti daya, ti Hordania iti abagatan a laud ken ti Kuwait ken Saudi Arabia iti abagatan. Ti Irak ket addaan iti akikid a paset iti aplaya nga agrukod ti  idiay akin-amianan ti Golpo a Presiano. Ti kapitolio na a siudad ket ti Baghdad ken isu daytoy ti sentro a daya iti daytoy a pagilian.

Ti Irak ket addaan kadagiti dua a kangrunaan a karayan, ti Tigris ken ti Euprates, dagitoy ket agayosda iti tengnga ti Irak, agay-ayos dagitoy manipud ti amianan a laud nga agpaabagatan a daya. Dagitoy a karayan ket mangited ti Irak ti pannakabaelna iti agrikultura a dagdaga a maigiddiat kadagiti kadaratan a kaaduan a naisakop iti Akinlaud nga Asia.

Ti Irak ket naam-ammuan babaen ti Griego a toponimo ti 'Mesopotamia' (Daga a nagbaetan iti dua a karkarayan) ken natagtagitaon dagiti nagtultuloy ken nagsasaruno a sibilisasion manipud idi maika-6 a milenio SK. Ti rehion a nagbaetan ti karayan Tigris ken Euprates ket masansan a makunkuna a kas ti duyan ti sibilisasion ken ti nakayanakan ti panagsurat. Kadagiti nadumaduma a paset ti panawen iti pakasaritaanna, ti Irak ket sentro idin dagiti patneng nga Akadio, Sumerio, Asirio, ken dagiti imperio ti Babilonio. Daytoy ket paset pay idi dagiti imperio ti Akuemenida, Helenistiko, Partia, Sasanida, Romano, Rashidun, Umayad, Abasida, Mongol, Sapabida, Apsarida, ken ti Otomano nga Imperio, ken babaen ti Britaniko a turay a kas maysa a bilin ti Liga ti Pagpagilian.

Dagiti moderno a pagbeddengan ti Irak ket kaaduan a namarkaan idi 1920 babaen ti Liga ti Pagpagilian idi ti Otomano nga Imperio ket nabiungbingay babaen ti Tulag ti Sèvres. Ti Irak ket naikabil idi babaen ti turay ti Nagkaykaysa a Pagarian a kas ti Britaniko a Bilin ti Mesopotamia. Ti monarkia ket naipatakder idi 1921 ken ti Pagarian ti Irak ket nakagun-od ti pannakawayawaya manipud ti Britania idi 1932. Idi 1958, ti monarkia ket natuang idi ken napartuat ti Republika ti Irak . Ti Irak ket tinengngel idi babaen ti Partido Ba'ath  manipud idi 1968 aginggana idi 2003. Kalpasan ti maysa a panagraut nga indauloan babaen dagiti multinasional a puersa, ti partido Ba'ath ket naikkat idi iti kinabilegna ken natengngel dagiti adu a partido a panagbutos ti parlamento. Ti Amerikano a kaada idiay Irak ket nagpatingga idi 2011. Ti Irak ket pagbalayan ti dua a kasantuan a lugar iti lubong kadagiti Shia: Ti Najaf ken Karbala.

Ti Arabiko a nagan nga   ket naus-usaren manipud ti kasakbayan ti maika-6 a siglo. Adda dagiti nadumaduma a naisingsingasinga tinaudan para iti nagan. Ti maysa ket napetsaan iti Sumerio a siudad ti Uruk (Bibliko a Hebreo Erech) ken isunga kanungpalan ti Sumerio a tinaudan, gaputa ti Uruk ket isu idi ti Akadio a nagan para iti Sumerio a siudad ti , a naglaon ti Sumerio a balikas para iti siudad, UR.

Ti Akin-baba a Mesopotamia ket kankanayon idi a tinawtawagan  ti daga tiIrak iti Arabiko, a ti kaibuksilanna ket ti nalames wenno  a daga. Idi las-ud tithe mediebal a paset ti panawen, adda met idi ti rehion a tinawtawagan ti ʿIrāq ʿArabī (Arabiano nga Irak) para iti akin-baba a Mesopotamia ken ʿIrāq ʿajamī (Ganganaet nga Irak), para iti rehion a mabirukan idiay Tengnga ken Akinlaud nga Iran. Ti pannakaibaga ket naipakasaritaan a mairaman ti tanap iti abagatn ti  Banbanatay Hamrin ken saan a nangiraman ti akin-amianan unay ken dagiti akin-laud unay a paset ti moderno a teritorio ti Irak. Ti panangibaga a Sawad ket inusar pay idi iti nasapa a panawen ti Islamiko para iti rehion ti deposito ti sedimento ti karayan Tigris ken Euprates, a mangigiddiat iti namaga a desierto ti Arabia.




#Article 290: Iran (1155 words)


Ti Iran ( ), opisial a ti Islamiko a Republika ti Iran ( Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān), ket maysa a pagilian idiay Akinlaud nga Asia. Ti nagan nga Iran, nga iti Persiano ket kayatna a sawen a Daga dagiti Ariano, ket kapatnengan nga inus-usar daytoy manipud idi Sassaniano a panawen.  Naus-usar ti sangalubongan daytoy idi 1935, sakbayan a daytoy a pagilian ket naam-ammuan idi ti Akinlaud a lubong a kas ti Persia. Ti Persia ken Iran ket maisublatan a maus-usar iti linaon dagiti kultura; nupay kasta,ti Iran ket isu ti opisial a maus-usar a nagan kadagiti linaon a politika.

Ti maika-18 a kadakkelan a pagilian iti lubong iti termino a kalawa iti , ti Iran ket adda ti populasion ti agarup a 75 a riwriw.Ti Kontitusional a Rebolusion ti Persia ket nangibangon ti immuna a parlamento ti pagilian idi 1906, iti kaunegan ti maysa a batay-linteg a monarkia. Kalpasan ti maysa a kudeta nga inrugi babaen ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Estados Unidos idi 1953, ti Iran ket nagin-inut a nagbalin nga ad-adu nga autokratiko a pagilian. Ti immad-adu a panagsuppiat iti gangganaet nga impluensia ket kimmaro idi las-ud ti Irani a Rebolusion  a nakaiturongan ti pannakabangon ti maysa nga Islamiko a republika idi 1 Abril 1979.

Ti Iran ket maysa a kaemeng dagiti nangipundar ti Nagkaykaysa a Pagpagilian , NAM, OIC ken ti OPEC. Ti politikal a sistema ti Iran, a naibatay ti 1979 a batay-linteg, ket buklen dagiti nadumaduma a narikut a nagkikinnapet nga agturturay a bagbagi. Ti kangatuan a kasasaad ti turay ket ti Kangatuan a Daulo. Ti Shia nga Islam ket isu ti opisial a relihion ken ti Persiano ket isu ti opisial a pagsasao.

Ti ngan ti Iran (ایران) ket isu ti Moderno a Persiano a tinaudan manipud iti Proto-Irani a termino ti Aryānā,, a kayatna a sawen ket Daga dagiti Aryan, nga immun-una a naipakpakita iti Avesta a tradision ti Zoroastrianismo. Thi termino nga Ērān ket nabirukan a mangibagbaga ti Iran iti maika-3 a siglo a Sassanid a sinuratan, ken ti Parto a sinuratan a kumadduan kadagiti panagusarna ti Parto a termino ti aryān a nangibagbaga kadsagiti Irani. Nupay kata, iti naipakasaritaan ti Iran ket naibagbaga idi a kas Persia wenno ti kapadpadana (La Perse, Persien, Perzië, kdpy.) babaen ti Lumaud a lubong, a nagruna ti gapuna kadagiti sinursurat dagidi Griego a historiador a nangtawtawag ti Iran iti Persis (Περσίς), a kayatna a sawen ket daga dagiti Persiano. Idi 1935, ni Rezā Shāh ket nagkiddaw a ti komunidad ti sangalubongan ket tawaganda koma ti pagilianna a kas ti Iran. Ti panagsuppiat ti panagbaliw ti nagan ket nangiturong ti panagibabawi ti daytoy a keddeng, ken idi 1959 dagitoy dua a nagan ket naipagsinnukat a naus-usar. Manipud ti Irani a Rebolusion idi 1979 ti opisial a naganen ti pagilian ket Islamiko a Republika iti Iran.

Ti naipakasaritaan ken maipapan ti kultura a naad-adu a panagusar ti 'Iran' ket saan a nairestrikto iti moderno a maitutop nga estado. Irānshahr wenno Irānzamīn (Kalatakan nga Iran) ket maipada kadagiti teritorio ti Irani a kultura wenno linguistiko a sona. Malaksid ti moderno nga Iran, nangiraman daytoy kadagiti paset ti Kaukaso, Mesopotamia, ti Indiano a subkontinente ken Tengnga nga Asia.

Dagiti kasapaan nga arkeolihoko nga artipakto idiay Iran, kasla dagiti nakalkali idiay Kashafrud ken dagiti sitio idiay Ganj Par, ket mangipakpakita ti kaada ti tao idiay Iran manipud idi panawen ti Akin-baba Paleolitiko.  Dagiti Neanderthal nga artipakto a napetsaan manipud idi panawen ti Tengnga a Paleolitiko ket nangruna a nabirukanen idiay rehion ti Zagros kadagiti sitio a kas dagiti rukib ti Warwasi ken Yafteh . Dagiti nasapa nga agrikultural a komunidad ket nangrugida a rimmang-ay idiay Iran idi agarup a 8000 BC, nga adda dagiti pagtaengan a kas ti Chogha Bonut, Susaken Chogha Mish a rimmangrang-ay idiay rehion ti Zagros.

Ti irumrumsua iti Susa a kas maysa a siudad ket naikeddeng babaen ti panangipetsa iti C14 a nasapsapa a kas ti 4395 BC. Adda dagiti sangadosena a pre-historiko a sitio iti ballasiw ti Irani a banak a manigitudtudo ti kaadda kadagiti taga-ugma a kultura ken dagiti urbano a pagtaengan idi maikapat a milenio BC. Idi las-ud ti Gambang a panawen ti Iran idi ket pagbalayan dagiti nadumaduma a sibilisasion a kas ti Elam, Jiroft ken dagiti Zayandeh Rud a sibilisasion. Ti Elam, ket isu idi ti kadayegan kadagitoy a sibilisasion a naparang-ay idiay abagatan a laud ti Iran a kaaripingna dagiti adda idiay Mesopotamia. Ti panagrang-ay ti panagsurat idiay  Elam idi  maikapat a milenio BC ket kapadpadana iti napasamak idia Sumer. Ti pagarian ti Elam ket nagtultuloy ti kaaddana angiggana ti irurumsua dagiti imperio ti Mediano ken dagiti Akuamenida nga Imperio.

Ti Iran ket ti maikasangapulo ket walo a kadakkelan a pagilian iti lubong, nga addaan iti kalawa iti . Ti kalawana ket agarup a kapada no maitiptipon ti Nagkaykaysa a Pagarian, Pransia, Espania, ken Alemania, wenno kapada no ad-adu bassit ngem ti estado ti Estados Unidos ti Alaska. Ti Iran ket mabirukan iti nagbaetan dagiti latitud ti 24° ken 40° N, ken dagiti longitud ti 44° ken 64° D. Dagiti pagbeddenganna ket ti Azerbaijan () (iti Azerbaijan-Naxciva eksklabe iti ( )) ken ti Armenia () iti amianan-laud; ti Baybay Kaspio iti amianan; ti Turkmenistan () iti amianan-daya; ti Pakistan () ken Apganistan () iti daya; ti Turkia () ken ti Irak () iti laud; ken dagiti pay danum ti Persiano a Golpo ken ti Golpo ti Oman iti abagatan.

Ti Iran ket buklen ti Irani a Banak malaksid dagiti aplaya ti Baybay Kaspio ken ti Probinsia ti Khuzestan. Daytoy ket maysa kadagiti kaaduan ti banbantay a pagilian, ken kaaduan ti langa ti dagana ket dagiti lasonglasong a kabambantayan a mangisina kadagiti nadumaduma a pagayusan a labneng ken dagiti banak. Ti adu ti populasionna nga akinlaud a parte ket isu ti kaaduan ti banbantay,nga addaan kadagiti kabambantayan a kas ti Kaukaso, Zagros ken ti Banbantay Alborz; ti naudi a naibaga ket aglaon ti kangatuan a puntos ti Iran, ti Bantay Damavand aiti , ken isu pay ti kangatuan a bantay iti masa ti daga ti Eurasia iti laud ti Hindu Kush.

Ti akin-amianan a paset ti Iran ket naabbongan babaen dagiti nasamek a katuduan a bakir a tinawtawagan ti Shomal wenno Bakbakir ti Iran. Ti akindaya a paset ket kaaduan a buklen dagiti labneng ti desierto a kas tiDasht-e Kavir, ti kadakkelan a desierto ti Iran, idiay amianan-sentral a paset ti pagilian, ken ti Dasht-e Lut, iti daya, ken dagiti pay dadduma a naapgad a danaw. Daytoy ket kastoy gapu ta dagitoy a rehion dagiti kabambantayan ket nangatoda unay a maabotan dagiti ulep ti tudo.

Dagiti laeng dakkel a tanap ket mabirukan idiay igid ti aplaya ti Baybay Kaspio ken ti akin-amianan a patingga ti Persiano a Golpo, a ti Iran ket pagbeddengan ti sabangan ti karayan Arvand. Dagti basbassit ken saan nga agtultuoy a tanap ket mabirukan iti igid dagiti dadduma nga aplaya iti Persiano a Golpo, ti Kipet ti Hormuz ken ti Golpo ti Oman.




#Article 291: Islandia (169 words)


Ti Islandia  (, ; kitaen ti Dagiti nagnagan para iti Islandia), sagpaminsan pay iti saan a husto a ti Republika ti Islandia babaen dagiti gangganaet a turay ) ket maysa a Nordiko nga isla ti Europa a pagilian idiay Amianan a Taaw Atlantiko, idiay Tengnga nga Atlantiko a Pantok. Daytoy a pagilian ket addaan iti populasion ti agarup a 320,000 ken ti kalawa a . Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti Reykjavík, nga adaan dagiti nakapalikmut a luglugar idiay abagatan a laud a rehion iti daytoy a pagilian a nagtaengan ti pagkatlo ti populasion iti daytoy a pagilian. Ti Islandia ket bulkan ken heolohiko nga aktibo. Ti uneg ket kaaduan a nagbuklan dagiti altiplano a naigalad babaen dagiti desierto a luglugar, banbantay ken glasier, nga adu pay dagiti glasier a karkarayan nga agan-anud iti baybay babaen dagiti nababa a dagdaga. Ti Islandia papudoten babaen ti Golpo a Waig ken addaan iti kalalainganna a klima nupay adda daytoy iti nangato a lugar iti ruar ti Artiko a Sirkulo.




#Article 292: Italia (1828 words)


Ti Italia  ( ), opisial a ti Italiano a Republika wenno ti Republika iti Italia  (), ket maysa a unitario a parlamentario a republika idiay Abagatan a Tengga ti Europa. Iti amianan, pagbeddenganna ti Pransia, Suisa, Austria ken Eslobenia iti igid ti Alpes. Iti abagatan, buklenna ti sibubukel nga Italiano a Peninsula, Sicilia, Sardinia–dagiti dua a kadakkelan nga is-isla idiay Baybay Mediteraneo ken dagiti adu pay a babbabassit nga is-isla. Dagiti naturay nga estado ti San Marino ken ti Siudad ti Batikano ket dagiti enclave iti uneg ti Italia, ngem ti Campione d'Italia ket maysa nga Italiano nga exclave idiay Suisa. Ti teritorio ti Italia ket sakupenna ti  ken naimpluensiaan babaen ti kalalainganna a klima. Nga addaan iti 60.6 a riwriw nga agtaeng, isu daytoy ti maikalima a kaaduan ti populasion a pagilian idiay Europa, ken ti maika-23 a kaaduan ti populasion iti lubong.

Ti Roma, ket isu ti kapitolio iti Italia, kadagiti napalabas a sigsiglo isu daytoy idi ti sentro ti politika ken relihion iti Lumaud a sibilisasion a kas kapitolio ti Romano nga Imperio ken ti lugar ti Santa Sede. Kalpasan ti panagapday iti Romano nga Imperio, ti Italia ket nakaibtur kadagiti panagraut dagiti gangganaet a tattao, manipud dagiti Hermaniko a tribu a kas dagiti Lombardo ken Ostrogodo, aginggana dagiti Bisantino ken ti kaudian, dagiti Normando, ken dadduma pay. Kalpasan dagiti napalbas a siglo, ti Italia ket nagbalin a nakaipasngayan dagiti Maritimo a republika ken ti Renasimiento. Urayno ti kaaduan kadagiti kalpasan ti Romano a pakasaritaanna, ti Italia ket nanbingbingay idi kadagiti nadumaduma a siudad ken rehional nga estado (a kas ti Republika ti Benesia ken ti Simbaan nga Estado), ngem daytoy ket naiapgkaykaysa idi 1861. Idi naladaw a maika-19 a siglo, babaen ti Sangalubongan a Gubat I, ken aginggana ti Sangalubongan a Gubat II, ti Italia ket nagtagikua ti maysa a kolonial nga imperio.

Ti moderno nga Italia ket maysa a demokratiko a republika. Daytoy ket nairanggo a kas ti maika-24 a karang-ayan a pagilian iti lubong ken ti Pagsurotan ti Kasayaat ti panagbiag ket nairanggo idin a kas ti sangapulo a kasayaatan iti lubong idi 2005. Ti Italia ket agragrag-o ti maysa a nangato a pagalagadan ti panagbiag, ken adda ti nangato a GDP ti tunggal maysa atao . Daytoy ket nangibangon a kameng ti inawtawagan tattan a ti Kappon ti Europa ken paset ti Eurosona. Ti Italia ket kameng pay ti G8, G20 ken NATO. Daytoy ket adda ti maikatlo a kadakkelan a reserba ti balitok, maikawalo a kadakkelan a nominal GDP, maikasangapulo a kangatuan ti GDP (PPP) ken ti maikanem a kangatuan ti busbos ti gobierno iti lubong. Daytoy ket kameng pay nga estado ti Organisasion para iti Ekonomiko a Pagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay, ti Organisasion ti Komersio ti Lubong, ti Konsilo ti Europa, ti Kappon ti Lumaud a Europa ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian. Ti Italia ket adda ti maikasiam a kadakkelan ti busbos ti salaknib ken makibinningay ti nulklear nga armas ti NATO.

Ti Italia ket adda ti nangruna a papel iti Europeano ken milisia ti lubong, kultural ken diplomatiko a pannakibiang. Ti Europeano a politiko ti pagilian, sosial ken ekonomiko nga inpluensia ket mangaramid daytoy ti maysa a nangruna a rehional a bileg. Ti pagilian ket adda ti maysa a nangato nga agpang ti publiko nga edukasion ken maysa a nangato a globalisado a pagilian.

Dagiti pannagipagarup iti etimolohia iti nagan nga Italia ket adu unay ken dagiti sumaganad a pannakaipalawag nga insingsingasing babaen dagiti historiador ken dagiti linguista ket nawatiwat. Segun ti maysa kadagiti kadawyan a pannakaipalplawag, ti termino nga Italia, manipud iti , ket binulod idi babaen ti Griego manipud iti Oscan Víteliú, a ti kaibuksilanna ket dagiti ubbing a baka (urbon) (cf. Lat vitulus calf, Umb vitlo urbon). Ti toro ket simbolo dagiti akin-abagatan a tribu ti Italia ken kankanyon a nangipakpakita a sumangsangdo ti Romano a lobo a kas kumarkarit a simbolo iti nawaya nga Italia idi las-ud ti Sosial a Gubat. Ti Griego a historiador a ni Dionisio ti Halikarnasio ket isu tinangibagbaga iti daytoy a pannakalaglagip a kakuyogna ti sarsarita a ti Italia ket nainaganan idi kalpasan kenni Italus, nga inbagbaga pay babaen ni Aristoteles ken ni Tusidides.

Ti nagan nga Italia ket kasisigud idi a naipakat laeng ti paset nga itan ket ti Akin abagatn nga Italia – segun kenni Antioko ti Sirakusa, ti akin abagatan a paset ti peninsula ti Bruttium (moderno a Calabria: probinsia iti Reggio, ken paset dagitiprobinsia ti Catanzaro ken Vibo Valentia). Ngem babaen ti daytoyen a panawen ti Oenotria ken Itali aken nagbalinen nga agpadpada, ken ti nagan ket naipakat pay ti kaaduan iti Lucania. Dagiti Griego ket nagin-inutda a nangipakat ti nagan nga Italia iti dakdakkel a rehion, ngem idi panagturay ti Romano nga Emperador|Emperador] Augustus (gibus ti umuna a siglo BC) a daytoy a termino ket naipadakkel a mangsakop ti intero a peninsula aginggana kadagiti Alpes.

Dagiti nakalkali manipud kadagiti amin a paset ti Italia ket nangipakpakita ti kadda ti Neanderthal a napetsaan manipud idi Paleolitiko a paset ti panawen, iti agarup a 200,000 tawtawen, Dagiti moderno a tao ket simmangpetda idi agarup a 40,000 tawtawen. Dagiti Taga-ugma atao iti kasakbayan ti Romano nga Italia – a kas dagiti Umbriano, ken dagiti Latin (a nagtaudan dagiti Romano), Volsci, Samnita, dagiti Kelta ken dagiti Ligures a nagtagtagitao iti akin amianan nga Italia, ken dagiti dadduma pay – ket dagidi Indo-Europeano a tattao; ti kangrunaan a naipakasaritaan a tattao iti saan nga Indo-Europeanoa tawidan ket mangiraman kadagiti Etruscans, dagiti Elymians ken Sicani idiay Sicilia ken dagiti prehistoriko a Sardinia.

Idi baetan ti maika-17 ken maika-11 a siglo BC dagidi Misenio a Griego ket nangibangonda kadagiti pannakaiyasideg iti Italia ken idi maika-8 ken maika-7 a sigsiglo BC dagiti kolonia ti Gresia ket nabangonda amin iti igid ti aplaya ti Sicilia ken ti akin abagatan a paset ti Italiano a Peninsula ket nagbalin a naamammuan a kas ti Magna Graecia. Ken dagidi pay Penisia ket nangbangonda kadagiti kolonia kadagiti aplaya ti Sardinia ken Sicilia.

Ti taga-ugma a Roma ket isu idi ti immuna a bassit a komunidad ti agrikultura a nabangon idi maika-8 a siglo BC, a dimmakkel kadagiti napalabas a siglo iti kadakkelan nga imperio a nangbukel ti sibubukel a Baybay Mediteraneo, a nakairuaran dagiti Taga-ugma a Griego ken Romano a kultura iti maysa a sibilisasion. Daytoy a sibilisasion ket impluensial unay a ti legado ket nangruna iti sangalubongan. Ti Taga-ugma a Roma ket nakaro a naimpluensiaan ket nangibati ti markana iti moderno a gobierno, linteg, politika, administrasion, urbano a panagplano, inhennieria, pilosopia, arkitektura, dagiti arte ken dagiti dadduma pay nga aspeto iti lumaud a lubong, a nangporma ti nakaibatayan ti Akinlaud a sibilisasion.

Iti nabontog a pannaka-apday manipud idi naladaw a maikadua a siglo AD, thi imperio ket nagtungpalan ti pannakapisi iti dua a paset idi 395 AD: ti Lumaud a Romano nga Imperio ken ti Akindaya a Romano nga Imperio. Ti akinlaud a paset – babaen ti presion dagidi Pranko, dagidi Bandalo, dagidi Huno, dagiti Godo ken dagiti dadduma pay a populasion manipud iti Akindaya nga Europa – ket nakaitungpalan a natunaw idi 476 AD, idi ti kinaudi nga akinlaud nga Emperador ket inikkat babaen ti Barbaro a hepe nga Odoakro.

Kalpasan ti pannakatnag ti Roma, ti Italia ket pinarukma babaen dagiti Hermaniko a Tribu dagiti Ostrogodo, ngem idi maika-6 a siglo ti Taga-daya Romano nga Emperador a ni Justiniano ket pinarukmana manen. Ti panagraut ti sabali pay a  Hermaniko a Tribu (dagiti Lombardo) iti naladaw nga isu met laeng a siglo ket nangpabasiit ti kaadda ti Bisantino iti bassit a pirgis iti daga a nagbaetan ti Rabena ken Roma ken dagiti dadduma pay a daga idiay akin-abagatan nga Italia, a nangburak ti panagkaykaysa ti peninsula aginggana idi 1870.

Ti panagturay ti Lombardo iti akin-amianan a ken tengnga nga Italia ket sinagepsep idi ti Pranko nga Imperio babaen ni Karlomagno idi naladaw a maika-8 a siglo. Dgaiti pRanko nga ari ket timmulongda oay iti pannakaporma kadagiti Estado ti Papa idiay tengnga ti Italia, a gimmay-at manipud idiay  Roma aginggana idiay Rabena, urayno ti kaaduan ti Tengnga a Panpanawen ti Kina-Papa ket tinengtengngel laeng ti Latium. Ti kaadda daytoy a teokratiko nga estado ket nangtiped kadagiti napalabas a siglo ti panagkaykaysa ti peninsula. Aginggana idi maika-13 a siglo, dagiti politika ti Italiano ket tinurturayan babaen ti pannakaikabagian ti baetan dagiti Aleman a Emperador ti Nasantuan a Romano ken dagiti papa, a kaaduan kadagiti Italiano a siudad ket nakitiptiponda iti dati a  (Gibelini) wenno para iti naud-udi a (Guelfi) manipud iti temporario a pakainugotan.

Iti daytoy  idi a kawaw iti turay nga ti Italia ket nakakita ti pannakaipangato iti naisangayan nga patakder, ti mediebal a komuna. Kadagiti anarkaiko a kasasaad a kankanayon a nagballigi kadagiti mediebal nga Italiano a siudad-estado, dagiti tao ket binukbokudanda a nagurnos tapno maipasubli ken maikatda ti armas dagiti nagsisinnupiat a napilpili a tattao. Idi maika-12 a siglo, ti liga dagiti komuna, ti Liga ti Lombardo, ket inabakda ti Aleman nga emperador a ni Frederick Barbarossa, a nangiturongan ti proseso a pannakaited ti epektino a pannakawaya kadagiti kaaduan ti akin-amianan ken tengnga a siudad ti Italia. Uray pay ti pannakadadaelna kadagiti nadumaduma a gubat, ti Italia ket nagtalinaay, a naipangpangruna idiay amianan ken tengnga, ti relatibo a narang-ay nga urbano a sibilisasion.

Iti las-ud ti isu met laeng a paset ti panawen, ti Italia ket nakakita iti pannakaipangato kadagiti nadumaduma a Maritimo a Republika, a ti kadayegan ket ti Benesia, Genoa, Pisa ken Amalfi. Nakaroda a nairaman kadagiti Krusada, nagatiwda kadagiti opurtunidad iti politikal ken panagtagilako. Ti Benesia ken ti Genoa ket dimtengan a nagbalinan a kas ti aruangan ti Europa iti panagtagilako iti Daya, a nangbangbangon kadagiti kolonia iti kaadayo iti Baybay Nangisit ken kankanayon a kaaduan a nagtengtengngel ti panagtagilako iti Bisantino nga Imperio ken ti lubong ti Islamiko a Mediteraneo. Ti kondado ti Saboya ket nangpadakkel ti teritoriona idiay peninsula idi kaladawan ti naladaw a Tengnga a Panpanawen, bayat a ti Florencia ket nagrangrang-ay iti nasayaat a naurnos a komersio ken pinansia a siudad-estado, a nagbalin kadagiti kaaduan a siglo ti Europeano a kapitolio iti seda, dutdot, panangibanko ken alahas.

Idiay abagatan, ti Bisantino a Sicilia ket nagbalinen a maysa nga Islamiko nga emirato idi maika-9 a siglo, a nagrangrang-ay aginggana idi pinarukma dagidi Italo-Normano idi naladaw a maika-11 a siglo a kinuyog kadagiti kaaduan nga estado ti Lombardo ken Bisantino iti akin-abagatan nga Italia. Babaen dagiti narikut a serye dagiti pasamak, ti akin-abagatan nga Italia ket rimmang-ay a kas maysa a naipagkaykaysa a pagarian, nga immuna babaen ti Kamara ti Hohenstaufen, kalpasan daytoy babaen ti Kapetiano a Kamara ti Anjou ken, manipud idi maika-15 a siglo, ti kamara ti Aragon (urayno ti Sicili aket naisina nga Aragones a pagarian manipud idi naladaw a maika-13 a siglo aginggana idi maika-15 a siglo). Idia Sardinia, dagiti dati a probinsia ti Bisantino ket nagbalinda a nawaya nga estado a tinawtawagan a kas ti giudicati, urayno kaaduan ti isla ket tinurturayan babaen ti Genoa wenno Pisa aginggana idi pinarukma dagiti Aragones idi maika-15 a siglo.




#Article 293: Hamaika (100 words)


Ti Hamaika  ket maysa nga isla a pagilian iti Kalatakan nga Antilles, nga addaan ti kaatiddog a , aginggana ti laud ti  a kalawa ken 10,990 a kuadrado kilometro (4,243 kd mi) a kalawa. mabirukan daytoy a pagilian idiay Baybay Karibe, ti agarup a  ti abagatan iti Kuba, ken  a laud iti Hispaniola, ti isla a mangisangsanglad dagiti pagilian nga estado iti Haiti ken ti Dominikano a Republika. Dagiti patneng nga agsasao iti Arawakano a Taíno a nagnaed ti nainaganan nga isla ti Xaymaca, a kayatna a sawen ket Ti Daga ti Kayo ken Danum, wenno ti Daga dagiti Ubbóg.




#Article 294: Hordania (158 words)


Ti Hordania ( ), opsiial a ti Hashemita a Pagarian ti Hordania ( ), ket maysa a Arabiano a pagarian idiay Tengnga a Daya, idiay West Bank ti Karayan Hordania. Ti Hordania ket bineddengan ti Saudi Arabia iti abagatan ken daya, ti Irak iti amianan a daya, ti Siria iti amianan, ken Israel ken Palestina iti laud.

Kalpasan ti Umuna a Gubat ti Sangalubongan a pannakabingay ti Laud nga Asia babaen ti Britania ken Pransia, ti Emirato ti Transhordania ket opisial idi a binigbigan babaen ti Konseho ti Liga ti Pagpagilian idi 1922. Idi 1946, ti Hordani ket nagbalin a nawaya a naturay nga estado nga opisial a tinawtawagan iti Hashemita a Pagarian ti Transhordania. Kalpasan ti pannakatiliw ti West Bank idi las-ud ti Gubat ti Arabo Arab–Israeli ti 1948, ni Abdullah I ket nangala iti itutlo ti Ari ti Hordania. Ti nagan ti estado ket nabaliwan iti Ti Hashemita a Pagarian ti Hordania idi 1 Disiembre 1948.




#Article 295: Kazakhstan (487 words)


Ti Kazakhstan (), opisial a ti Republika ti Kazakhstan, ket ti pagilian idiay Tengnga nga Asia, ken adda met bassit a partena idiay laud ti Karayan Ural ken isu nga mabalin pay nga adda idiay Europa. Ti Kazakhstan ket isu ti kadakkelan a napalikmutan ti daga a pagilian babaen ti kalawa ti daga ken ti maikasiam a kadakkelan a pagilian iti lubong. Ti teritoriona iti  ket dakdakkel ngem iti amin nga Akinlaud nga Europa. Babaen idi 2006, ti Kazakhstan ket nagbalinen a dominante a pagilian iti Tengnga nga Asia babaen ti ekonomia, ken agpatpataud iti 60% iti GDP ti rehion, ken kangrunaan babaen ti industriana iti lana ken gas. Ti pagilian ket adu kadagiti rekurso ti mineral.

Daytoy ket addaan iti pagbeddengan iti (agpakanawan manipud iti amianan) Rusia, Tsina, Kirgistan, Uzbekistan, ken Turkmenistan, ken danumna pay ti dakkel a parte iti Baybay Kaspio. Ti langa ti daga ti Kazakhstan ket mairaman dagiti nadalumpinas a daga, estepa, taiga, dagiti bato a canyon, turturod, dagiti delta, dagiti naabungotan iti niebe a banbantay, ken dagiti desierto. Addaan iti nakarkulo iti 18 a riwriw a tattao manipud idi 2014, ti Kazakhstan ket ti maika-61 iti kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong. No  maited ti kalawa ti dagana, ti densidad ti populasionna ket maysa kadagiti kabassitan, iti basbassit ngem 6 a tattao iti tunggal maysa a kuadrado kilometro (15 a tattao iti tunggal maysa a sq. mi.). Ti kapitoliona ket ti Nur-Sultan, naiyalis daytoy manipud idiay Almaty idi 1997.

Ti teritorio ti Kazakhstan ket historiko a tinagtagitao babaen dagiti nomadiko a tribu. Daytoy ket nagbaliw idi maika-13 a siglo, idi ni Genghis Khan ket sinakupanna ti pagilian a kas parte ti Imperio ti Mongolia. Kalpasan ti panagsalisal dagiti nagparukma, ti bileg ket kanungpalan a naisubli kadagiti momadiko a tribu. Babaen idi maika-16 a siglo, dagiti Kazakh ket rimmuarda a kas naisangayan a grupo, ken nabingbingay kadagiti tallo a jüz (dagiti sanga ti kaputotan a mangsakop kadagiti naisangayan a teritorio). Dagiti Ruso ket nangrugida a nagabanse diay estepa Kazakh idi maika-18 a siglo, ken babaen idi tengnga timaika-19 a siglo, nominal isuda a nagturturay iti amin a Kazakhstan a kas parte ti Imperio ti Rusia. Kalpasan ti Rebolusion ti Rusia ti 1917 ken ti simmaruno a sibil a gubat, ti teritorio ti Kazakhstan ket naurno-urnos idi kadagiti adu a beses. Idi 1936 daytoy ket iramid idi a Republika ti Sosialista a Sobiet ti Kazakh, ken naikeddeng a kas maysa nga integral a parte ti Kappon ti Sobiet.

Ti Kazakhstan ket isu idi ti naudi kadagiti republika ti Sobiet a nagirangarang iti wayawaya kalpasan ti pannakawaswas ti Kappon ti Sobiet idi 1991. Ti agdama a Presidente, ni Nursultan Nazarbayev, ket isun ti daulo ti pagilian manipud idin, ken naikarakterisado a kas autoritariano, nga addaan iti pakasaritaan ti gobierno kadagiti panagabuso iti tao ken panaglapped iti oposision iti politika. Nagobra ti Kazakhstan a mangpadur-as iti ekonomiana, ken naipangpangruna iti dominate nga industriana iti hidrokarbon.




#Article 296: Abagatan a Korea (808 words)


Ti Abagatan a Korea (), opisial a ti Republika iti Korea (Koreano: Daehan Minguk ), ket maysa a naturay nga estado idiay akin-abagatan a paset iti Koreano a Peninsula. Nailawlawag daytoy iti maysa a resolusion ti U.N. idi 1948 a kas daytoy laeng ti nalintegan a gobierno idiay Korea. Ti nagan a Korea is ket naala manipud iti Goryeo, maysa a dinastia a nagturay kadagti Tengnga a Panawen.

Dagiti kaarrubana ket ti Tsina iti laud, ti Hapon iti daya, ti Amianan a Korea iti amianan, ken ti Baybay Daya a Tsina iti abagatan. Ti Abagatan a Korea ket naisadag idiay amianan a natemplado a sona nga daytoy ket addan ti kaaduan kabanbantayan a dagdaga. Naksakup daytoy ti dagup a kalawa a 99,392 kuadrado kilometro ken addaan iti populasion ti agarup a . Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti siudad ti Seoul, nga addaan iti populasion iti 10 a riwriw.

Ti arkeolohia ket mangipakpakita a ti Peninsula ti Korea ket sinakup idi babaen ti Akin-baba a Paleolitiko a paset ti panawen (2.6 Ma–300 Ka). Ti pakasaritaan ti Korea ket mangrugi ti pannakapundar ti Gojoseon idi 2333 SK babaen ti naipakasaritaan a Dan-gun. Kalpasan ti panagkaykaysa ti Tallo a Pagpagarian ti Korea babaen ni Silla AD 668, ti Korea ket tinurayan idi babaen ti Goryeo a Dinastia (918–1392) ken Joseon a Dinastia (1392–1910). Daytoy ket insilpo babaen ti Imperio ti Hapon isi 1910. Idi patingga ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ti Korea ket nabingbingay idi kadagiti sona a panagsakop ti Sobiet ken Estados Unidos. Ti maysa a panagbubutos ket natengngel idiay sona ti Estados Unidos idi 1948 a nakaiturongan ti pannakapartuat ti Republika ti Korea. Urayno ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket nangipasa iti resolusion a nangirangang a ti Republika laeng ti nainkalintegan a gobierno idiay Korea, dagiti Sobiet ket nangipatakderda ti kasuppiat a gobierno idiay Amianan.

Ti Koreano a Gubat ket nangrugi idi 1950 idi dagiti puersa manipud iti Amianan ket rinautda ti Abagatan. Ti gubat ket nagpaut iti tallo a tawen ken nairaman ti Estados Unidos, Tsina, ti Kappon ti Sobiet, ken dagiti dadduma pay a pagpagilian. Ti pagbeddengan a nagbaetan kadagitoy dua  a pagilian ket agtultuloy a kas ti kakaruan a napasammakedan iti lubong. Kadagiti dekada a simmaruno, ti ekonomia ti Abagatan a Korea ket dimmakkel unay ken ti pagilian ket nabaliwan iti maysa a nangruna nga ekonomia. Ti sibilian a gobierno ket sinukatanna ti militar a turay idi 1987. Iti agdama, ti Abagatan a Korea ket addaan iti nainget a linteg ti panagtengngel ti paltog a mairanggo kadagiti pagilian nga addaan iti kabassitan a bilang dagiti armas iti tungngal maysa a tao.

Ti Abagatan a Korea ket maysa a presidensial a republika a mangbukel kadagiti 17 nga administratibo a pannakabingbingay ken maysa daytoy a narang-ay a pagilian nga addaan iti nangato unay nga alagaden ti panagbiag. Daytoy ti maikapat a kadakkelan nga ekonomia ti Asia ken ti maika-15 (nominal) wenno Maika-12 (Pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang) a kadakkelan nga ekonomia iti lubong. Ti ekonomia ket pinaadar kadagiti panagiluas, nga adda dagiti pannakaipatenga ti panagpataud kadagiti elektronika, dagiti lugan, dagiti panagaramid ti barko, makina, dagiti petrokimiko ken robotika. Ti Abgatan a Korea ket kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, WTO, ken OECD, ken ti nangpundar a kameng ti  APEC ken ti Pantok ti Daya nga Asia.

Ti nagan a Korea ket nagtaud manipud iti Goryeo, a mangibagbaga ti tagaugma a pagarian ti Goguryeo, ti immuna a dinastia ti Korean a binisita babaen dagiti agtagtagilako a Persiano a nangibagbaga iti daytoy iti Koryŏ (Goryeo; 고려) a kas Korea. Ti termino a Koryŏ ket kaaduan pay a nausar tapno mangibaga ti Goguryeo, a bukod a nanginagan kaniana iti Koryŏ idia maika-5 a siglo. Uray ti kaadda dagiti panangiletra iti Corea ken Korea kadagiti pablaak ti maika-19 a siglo, adda met dagiti Koreano a namatmati a ti Imperio ti Hapon, iti dayta a panawen ti panagsakop ti Hapon, ket nangigagara ti naiyalagad a panangiletra iti Korea, a mangaramid ti Hapon nga umuna nga alpabetiko nga agparang.

Babaen ti turay ti Hapon, ti Joseon ket nagbalin nga opisial a nagan para iti intero a teritorio, ngem saan daytoy a unibersal nga inaw-awat. Idi las-ud ti daytoy a panawen, adda met dagiti nadumaduma a grupo a nakilaban para iti pannakawayawaya, ti kadayegan ket ti  Daehan Minguk Imsi Jeongbu.

Kalpasan ti panagsuko ti Hapon, idi 1945, ti Republika ti Korea (Daehan Minguk) ket naampon idi a kas ti nalinteg a nagan para iti baro a pagilian. Gapu ta ti gobierno ket tinengngelna laeng ti akin-abagatn a paset ti pagilian ti Koreano a  Peninsula, naaramid idi ti inpormal a termino ti Abagatan a Korea , ken nagbalbalin daytoy a kadawyan iti Akinlaud a Lubong. Nupay kasta, dagiti Koreano ket agtultuloyda a a mangibagbaga ti masa ti daga wenno ti intero a peninsula a kas laeng ti Hanguk (Korea) wenno Namhan (Abagatan a Korea).




#Article 297: Kiribati (167 words)


Ti Kiribati (), opisial a ti Republika ti Kiribati, ket maysa nga isla a pagilian a mabirukan idiay tengnga a tropiko ti  Taaw Pasipiko. Ti permanente a populasion ket sumurok a 100,000 (2011), ken nabuklan daytoy nga isla a pagilian iti 32 atolenes ken maysa a timpuaw a koral nga isla, a naiwarwaras iti 3.5 a riwriw a kuadrado kilometro,(1,351,000 kuadrado milia) nga agasaskaw iti ekuador, ken nabeddengan ti Internasional a Linia ti Petsa idiay kadayaan a murdong na.

Ti nagan a Kiribati ket isu daytoy ti lokal a pannakabalikas iti Gilberts, a naala manipud iti kangrunaan nga kadena ti isla a, ti Is-isla ti Gilbert. Ti kapitolio iti Abagatan a Tarawa ket nabuklan dkadagiti babassit nga isla a naikabit babaen ti serye a pagdalanan, a mabirukan idiay purpuro iti Tarawa. Ti Kiribati ket naipawayawaya manipud iti Nagkaykaysa a Pagarian idi 1979. Kameng daytoy ti Mankomunidad dagiti Pagilian, ti IMF ken ti Sanglubongan a Banko, ken nagbalin a napno a kameng iti Nagkaykaysa a Pagpagilian idi 1999.




#Article 298: Kenya (630 words)


Ti Kenya, opisial a ti Republika ti Kenya, ket maysa a pagilian idiay Daya nga Aprika a naisanglad idiay ekuador. Adda ti Taaw Indiano iti abagatan a daya, daytoy ket nabeddengan babaen ti Tanzania iti abagatan, ti Uganda iti laud, ti Abagatan a Sudan iti amianan a laud, ti Etiopia iti amianan ken ti Somalia iti amianan adaya. Ti Kenia ket adda ti kalawa ti daga iti 580,000 km2 ken ti populasion ti sumurok a 43 a riwriw nga agtataeng. Ti pagilian ket nainaganan  manipud ti Bantay Kenya, ti maysa a nasingsangayan a dulon ken maikadua kadagiti kangatuan a tuktok ti bantay idiay Aprika. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudadna ket ti Nairobi.

Ti Kenya ket adda ti napudot ken nadam-eg a klima iti igid ti aplayana ken ti Taaw Indiano, nga agbalbaliw ti nabaknang kadagiti kaatapan a karuotan a sabana nga agpauneg ti kadagaan a mapan idiay kapitolio. Ti Nairobi ket adda ti nalamiis a klima a lumamlamiis pay no umas-asideg idiay Bantay Kenya, nga adda dagiti tallo nga agtultuloy a gora ti niebe a tuktok. Ti napudot ken nadameg  atropikal a klima ket gaparang manen iti kaunegan  amapan idiay danaw Victoria, sakbay a mapan iti kalalainganna a kabakiran ken katurturodan a luglugar idiay lumaud a rehion. Dagiti rehion ti Amianan a Daya idiay igid ti pagbeddengan ti Somalia ken Etiopia ket namaga ken namaga bassit a luglugar nga adda kasla desierto a langa ti daga. Ti Danaw Victoria, ti maikadua a kadakkelan a nasadiwa a danum a danaw iti lubong (kalpasan ti Danaw Superior idiay Estados Unidos ken Kanada) ken ti kadakkelan a tropikal a danaw iti lubong, ket mabirukan idiay abagatan a laud ken nakibinningayan ti Uganda ken Tanzania. Ti Kenia ket naindayegan para kadagiti safari ken dagiti reserba ti nadumaduma a kita ti   kaatapan a kas ti Daya ken Laud a Nailian a Parke ti Tsavo, ti Maasai Mara, Nailian a Parke ti Nakuru, ken ti Nailian a Parke ti Aberdares.

Ti rehion ti Nalatak a Dandanaw ti Aprika, a daytoy ket nakaikamengan ti Kenia, ket nakakitan kadagiti panagtaeng ti tao manipud idi paset ti panawen ti Akinbaba a Paleolitiko. Ti Bantu a panagpadakkel ket nakaabut ti lugar manipud idiay Laud-Tengnga nga Aprika babaen ti umuna a milenia AD, ken dagiti pagbeddengan ti moderno nga estado ket buklenna dagiti pagsasabtan ti Niger-Kongo, Nilo-Sahara ken Apro-Asiatiko nga etno-linguistiko a luglugar ti kontinentet, a mangaramid ti Kenia ti maysa nga adu ti kulturana a pagilian. Ti kaadda dagiti Europeano ken Arabo idiay Mombasa ket napetsaan manipud idi Nasapa a Moderno a paset ti panawen, ngem ti Europeano a panagsuksukisok iti kaunegan ket nangrugi laeng idi maika-19 a siglo. Ti Britaniko nga Imperio ket nangipatakder ti Protektorado ti Daya nga Aprika idi 1895, a naamammoan manipud idi 1920 a kas tiKenia Kolonia. Ti nawaya a Republika ti Keniaa ket nabangon idi Disiembre 1963. Kalpasan ti maysa a reperendum idi Agosto 2010 ken ti panakaampon ti maysa a baro a batay-linteg a nangsukat ti daan a tinawidan idi napawaya manipud ti Britaniko, ti Kenia tattan ket nabingbingay kadagitib 47 a kondado a nawaya manipud ti Nailian a gobierno ken agikedkedengda kadagiti pannakibiang a naibatay ti konsultasion ken panagtitinnulong.  Dagiti kondado ket tinurayan babaen ti panagbutos kadagiti gobernador ken nawaya nga agtigtignay manipud ti sentro a gobierno idiay Nairobi.

Ti kapitolio, a Nairobi, ket isu ti rehional a sentro ti komersio. Ti ekonomia ti Kenya ket isu ti kadakkelan babaen ti GDP idiay Daya ken Tengnga nga Aprika. Ti agrikultura ket isu ti nangruna a agpatpatrabaho ken ti pagilian ket tinawtawid nga agiluluas ti tsia ken kape, ken ti pay kinaudi dagiti nasadiwa a sabong idiay Europa. Ti serbisio nga industria ket maysa a nagruna a mangpatpatarya ti ekonomia. Ti Kenia ket maysa a kameng ti Komunidad ti Daya nga Aprika.




#Article 299: Letonia (240 words)


Ti Letonia ( ), opisial a ti Republika ti Letonia (), ket ti maysa pagilia iti rehion ti Baltiko iti Akin-amianan nga Europa. Manipud iti waywayana, ti Letonia ket naibagbagan a kas maysa kadagiti Baltiko nga estado. Daytoy ket beddengan babaen ti Estonia iti amianan, ti Lituania iti abagatan, ti Rusia iti daya, ken ti Bielorusia iti abagatan a daya, ken makibinningay iti maysa a maritimo a pagbeddengan iti Suesia iti laud. Ti Letonia ket addaan kadagiti 1,957,200 nga agtataeng ken ti teritorio iti . Ti pagilian ket addaan iti temperado a natiempuan a klima.

Kalpasan dagiti  napalabas a siglo a panagturay iti Sueko, Polako ken Ruso, ti maysa a turay a kangrunaan inturayan babaen dagiti aristokrasia a Baltiko nga Aleman, ti Republika ti Letonia ket naitakder idi 18 Nobiembre 1918 isi pimmanaw ken nangirangarang iti wayawaya kalpasan iti Sangalubongan a Gubat I. Nupay kasta, babaen kadagiti tawen ti 1930 ti pagilian ket nagbalin nga immad-adu nga autokratiko kalpasan ti kudeta iti 1934 a nangitakder iti maysa nga autoritariano a tiray babaen ni Kārlis Ulmanis. Napasardeng ti de facto a wayawaya ti pagilian iti irurugi ti Sangalubongan a Gubat II, iti rugi ti napilit a pannakaitipon iti Kappon ti Sobiet, a sinaruno babaen ti panagraut ken panagsakup babaen ti Nazi nga Alemania idi 1941, ken ti panagsakup manen babaen dagiti Sobiet idi 1944 (Courland Pocket idi 1945) tapno mangbukel iti Leton nga SSR para kadagiti simmaruno a 45 a tawen.




#Article 300: Kuwait (113 words)


Ti Kuwait, opisial a ti Estado ti Kuwait  (, Dawlat al-Kuwayt) ket maysa a naturay nga Arabo nga estado a naisanglad idiay amianan a daya iti Arabiano a Peninsula idiay Akinlaud nga Asia. Nabeddengan daytoy babaen ti Saudi Arabia iti abagatan idiay Khafji, ken Irk iti amianan idiay Basra. Naisadag daytoy idiay amianan a laud nga igid iti Golpo Persiano. Ti nagan a Kuwait ket naala manipud ti Arabiko أكوات ākwāt, ti ad-adu ngem maysa ti كوت kūt, a kayatna a sawen ket pagsammakedan a naipatakder iti asideg ti danum. Daytoy a pagilian ket sakupenna ti kalawa a 17,820 kuadrado kilometro (6,880 kd mi) ken addaan ti populasion iti agarup a 3.5  riwriw.




#Article 301: Libya (262 words)


Ti Libya (, Berber: ⵍⵉⴱⵢⴰ, Libya) ket maysa a pagilian idiay Maghreb a rehion iti Amianan nga Aprika a nabeddengan babaen ti Baybay Mediteraneo iti amianan, ti Ehipto iti daya, ti Sudan iti abagatan a daya, ti Chad ken Niger iti abagatan, ken ti Arhelia ken Tunisia iti laud.

Nga adda iti gangani a , ti Libya ket isu ti maikatlo a kadakkelan a pagilian idiay Áprika babaen ti kalawa, ken ti maika-17 a kadakkelan iti lubong. Ti kadakkelan a siudad ket ti, Tripoli, a pagtaengan daytoy kadagiti 1.7 a riwriw iti 6.4 a riwriw a dagup a populasion iti Libya. Dagiti tallo a tinawtawid a paset iti daytoy a pagilian ket ti Tripolitania, Fezzan ken Cyrenaica.

Idi 2009 ti Libya ket adda ti kangatuan ti HDI idiay Aprika ken ti maikapat a kangatuan ti GDP (PPP) tunggal maysa a tao idiay Aprika, a kalpasan laeng ti Seychelles, Guinea Ekuatorial ken Gabon. Ti Libya ket adda ti maika-10 a napasingkedan a reserba ti lana iti ania man a pagilian iti lubong ken ti maika-17 a kangatuan ti panagpataud ti petrolio.

A kas nagbanagan ti Sibil a Gubat ti Libya, ti Libio nga Arabo a Jamahiriya , a daytoy ket addan iti 34 tawtawen, ket narabba ken ti Libya ket simrek iti paset ti panawen a panagturay babaen ti panagbalbaliw nga administrasion a tinawtawagan a ti Nailian a Pagibaliwan a Konsilo. Ti NTC ket nangibaga ti panggepenna a mangimaton ti umuna a paset iti panagibaliwan ti batay-linteg a demokrasia, a kalpasan daytoy ket nangitonton nga agikkatto para iti maysa a representatibo a lehislatura.




#Article 302: Liberia (475 words)


Ti Liberia , opisial a ti Republika ti Liberia, ket maysa pagilian idiay Laud nga Aprika. Nabeddengan daytoy babaen ti Sierra Leone iti laud, ti Guinea iti amianan ken ti Côte d'Ivoire iti daya. Ti aplaya ti Liberia ket kaaduan a buklen dagiti kabakiran ti mangle bayat dagiti bassit ti populasionna iti uneg ket buklen dagiti kabakiran a mapan kadagiti banak iti namaga a karuotan. Daytoy a pagilian ket agtagikua ti 40% iti nabati a Ngato a Guinea a kabakiran. Ti Liberia ket adda iti napudot nga ekuatorial a klima, nga adda ti katudtuduan iti bulan ti Mayo aginggana ti Oktubre a panawen ti tudo ken narusanger nga angin ti harmattan kadagiti nabati a paset iti tawen. Ti Liberia ket sakupenna ti kalawa a  ken pagtaengan dagiti 3.7 a riwriw a tattao. Ti Ingles ket isu ti opisial a pagsasao, bayat dagiti sumurok a 30 a patneng a pagsasao ket maisasao iti uneg ti pagilian.

A mairaman ti Etiopia,ti Liberia ket maysa kadagiti dua a moderno a pagilian iti Sub-Sahara nga Aprika nga awan ti ramut iti Europeano a kolonisasion iti Aprika. Mangrugi idi 1820, daytoy a rehion ket tinaengan babaen dagiti nawayaan nga  Amerikano a tagabu a tinulungan iti Gimong ti Amerikano a Kolonisasion, ti maysa a pribado nga organisasion a namatmati a dagiti tagabu idi ket adda iti kasayaatan a panawayawayas ken ekualidad idiay Aprika. Dagiti nawayaan a tagabu manipud kadagiti barko ket naipatulodda pay idiay ken saanda a naipasubli idiay nagappuanda a pagilian. Idi 1847, dagiti a nagkolonia ket  nagbangon iti Republika iti Liberia, a nagbangon ti maysa a gobierno a naibatay iti Estados Unidos ken ninaganan ti kapitolio a siudad iti Monrovia para kenni James Monroe, ti maikalima a presidente iti Estado Unidos ken maysa a kangrunaan a nagsuporta ti kolonisasion. Dagitoy a nagkolonia, naamamoan a dagiti Ameriko-Liberiano, ket nangidaulo dagiti politiko ken ekonomia a paset iti daytoy a pagilian.

Daytoy a pagilian ket nangirugi ti panagmoderno idi panawen ti 1940 iti sumaganad a panagpuonan iti Estados Unidos idi agdama ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ken ti ekonomia a panagwaywayas babaen ni Presidente William Tubman. Ti Liberia ket nagipatakder a kameng iti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken ti Organisasion iti Aprikano a Panagkaykaysa. Ti maysa a milisia a kudeta ket nagibatuag ti Amerko-Liberiano a nangipangulo idi 1980, nga isu daytoy ti panagrugi ti politiko ken ekonomiko a panagalla-alla ken dagiti simmaruno a dua a sibil a gubat a nagibati kadagiti agarup a 250,000 a natnatay a tattao ken nagdadael ti ekonomia iti daytoy a pagilian. Ti kappia a tulag idi 2003 ket nagiturong daytoy ti demokratiko a panagbutos idi 2005. Tatta nga aldaw, ti Liberia ket agungungar manipud kadagiti agtaltalinaed a nagbanagan iti sibil a gubat ken dagiti minaig a panag-ablo ti ekonomia, nga adda ti agarup a 85% iti populasion ket agbibiag iti baba ti internasional a linia ti kapanglaw.




#Article 303: Malawi (510 words)


Ti Malawi (), opisial a ti Republika ti Malawi, ket ti napalikmutan ti daga a pagilian idiay abagatan a daya nga Aprika a dati nga ammo a kas ti Nyasalandia. Daytoy ket bineddengan babaen ti Zambia iti amianan a laud, ti Tanzania iti amianan a daya, ti Mozambique iti daya, abagatan ken laud. Ti pagilian ket naisina manipud iti Tanzania ken Mozambique babaen ti Danaw Malawi. Ti Malawi ket sumurok a  ken addaan daytoy iti nakarkulo a populasion ti 16,777,547 (karkulo ti Hulio 2013). Ti kapitoliona ket ti Lilongwe ken isu pay daytoy ti kadakkelan a siudad ti Malawi; ti maikadua a kadakkelan ket ti Blantyre ken ti maikatlo ket ti Mzuzu. Nagtaud ti nagan a Malawi manipud iti Maravi, ti duog a nagan ti tattao a Nyanja a nagtagtagitao iti lugar. Ti pagilian ket nabirngasan pay iti The Warm Heart of Africa.

Ti Malawi ket maysa kadagiti kabassitan a pagilian iti Aprika. Ti Danaw Malawi ket mangsakop iti agarup a pagkatlo iti kalawa ti Malawi.

Ti lugar idiay Aprika nga ammo itan a kas Malawi ket tinagtagitao idi babaen dagiti immak-akar a grupo ti Bantu idi agarup a maika-10 a siglo. Kadagiti napalabas a siglo idi 1891 ti lugar ket kinolonia babaen ti Britaniko. Iti 1953 a Malawi, idi ammo a kas Nyasalandia, ti protektorado ti Nagkaykaysa a Pagarian, ket nagbalin a protektorado iti kaunegan ti nawaya-bassit a Pederasion ti Rhodesia ken Nyasalandia. Nawaswas ti Pederasion idi 1963. Idi 1964 nagpatingga ti protektorado ti Nyasaland ken ti Nyasaland ket nagbalin a nawaya a pagilian babaen ni Reina Isabel ken addaan iti baro a nagan iti Malawi. Kalpasan ti dua a tawen ti Malawi ket nagbalin a republika. Kalpasan ti pannakaala iti wayawaya daytoy ket nagbalin a maysa-partido nga estado babaen ti presidensia ni Hastings Banda, ken nagtultuloy a presidente aginggana idi 1994, idi naabak isuna iti panagbubutos. Ni Peter Mutharika ti agdama a presidente. Ti Malawi ket addaan iti demokratiko, adu-partido a gobierno. Ti Malawi ket addaan iti bassit a puersa ti militar nga adaan iti buyot, marina ken aero puersa. Ti gangganaet nga annuroten ti Malawi ket managkayat iti Akinlaud ken mangiraman kadagiti positibo a diplomatiko a pannakibiang kadagiti kaaduan a pagilian ken ti pannakibinglay kadagiti nadumaduma a gunglo ti sangalubongan.

Ti Malawi ket maysa kadagiti saan unay a naparang-ay a pagilian. Kaaduan iti ekonomiana ket naibatay iti agrikultura, ken kaaduan iti populasionna ket adda iti away. Ti gobierno ti Malawi ket kaaduan nga agdepdepende kadagiti tulong manipud kadagit isabali a pagilian tapno tapno maabotna dagiti masapulna iti panagdur-as, ngem daytoy met a kasapulan ket bimaasiten (ken ti nadaton a tulong) manipud idi 2000. Makasango ti gobierno ti Malawian kadagiti karit iti panagpartuat ken panagpadakkel iti ekonomia, panagpasayaat iti edukasion, panagaywan ti salun-at, panagsalaknib iti enbironmento, ken iti panagbalin a nawaya iti pinasia. Ti Malawi ket addaan kadagiti nadumaduma a naparang-ay a programa manipud idi 2005 a mangipatengnga iti isip kadagitoy a parikut, ken ti masakbbayn ti pagilian ket sumaysayaat, gapu kadagiti panagpasayaat ti panagpadakkel ti ekonomia, edukasion ken panagaywan ti salun-at a nakita idi 2007 ken 2008.




#Article 304: Madagascar (164 words)


Ti Madagascar, opisial a ti Republika ti Madagascar ( ;; ) ken dati nga ammo a kas ti Republika Malagasi, ket ti isla a pagilian idiay Taaw Indiano, idiay aplaya ti Abagatan a daya nga Aprika. Ti pagilian ket buklen ti isla ti Madagascar (ti maikapat a  kadakkelan nga isla iti lubong), ken dagiti dadduma pay a babbabassit a kaarrubayan nga isla. Kalpasan ti prehistoriko a pannakaisinsina ti superkontinente ti Gondwana, ti Madagascar ket naisina maipud iti peninsula Indiano idi agarup a 88 a riwriw a tawtawen iti napalabas, ken nangpalubos daytoy nga agbaliw iti relatibo a pannakaisina dagiti patneng a mula ken dagiti ayup. Iti nagbanagan, ti Madagascar ket punto ti nasayaat a biodibersidad; sumurok a 90% iti naatap a biagna ket saan a mabirukan iti sadinoman a lugar iti Daga. Ti agdumaduma nga ekosistema ti isla ken ti naisangayan a naatap a biag ket naipangta babaen ti nakaro nga iya-adu ti populasion ti tao ken dagiti pay dadduma a pangta ti enbironmento.




#Article 305: Liechtenstein (262 words)


Ti Liechtenstein (; ; ), opisial a ti Prinsipalidad ti Liechtenstein (), ket ti doble a naserraan ti daga nga agsasao iti Aleman a mikroestado idiay Tengnga nga Europa. Daytoy ket batay-linteg a monarkia nga addaan iti ranggo iti prinsipalidad, ken indauluan babaen ti Prinsipe ti Liechtenstein. 

Ti Liechtenstein ket bineddengan babaen ti Suisa iti laud ken abagatan ken ti Austria iti daya ken amianan. Daytoy ket addaan iken ti kadakkelan ga ili ket ti Schaan.

Iti ekonomia, ti Liechtenstein ket addaan iti kangatuan a dagup ti domestiko a produkto tunggal maysa a tao iti lubong no maipagisu iti pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang. It is ken ti pay maika-2 a kabaknangan (babaen ti rukod ti GDP tunggal maysa a tao) a pagilian iti lubong, kalpasan ti Qatar, ken addaan iti maysa kadagiti kababaan a gatad ti awan trabahona at 1.5%.

Daytoy ket maysa a alpino a pagilian, ti Liechtenstein ket kaaduan a kabambantayan, ken mangaramid daytoy a papanan dagiti agay-ayat iti isport iti panaglalam-ek. Adu dagiti mabirukan a naimumuyongan a talon ken dagiti bassit a taltalon iti abagatan (Oberland, akinngato a daga) ken amianan (Unterland, akinbaba a daga). Ti pagilian ket addaan iti napigsa a sektor ti pinasia a naisentro idiay Vaduz, ken nailasinen daytoy a kas paraiso ti buis. Ti Liechtenstein ket kameng ti Gunglo ti Nawaya aPanagtagilako ti Europa, ken, nupay saan pay a kameng ti Kappon ti Europa, makibinglay ti pagilian kadagiti Lugar ti Schengen ken Lugar ti Ekonomia ti Europa. Daytoy ket addaan pay iti kappon ti aduna ken ti kappon ti kuarta a kakuyogna ti Suisa.




#Article 306: Mali (475 words)


Ti Mali (), opisial a ti Republika ti Mali (), ket ti maysa a napalikmutan iti daga a pagilian idiay Laud nga Aprika. Ti Mali ket ti maikawalo a kadakeklan a pagilian idiay Aprika, nga addaan iti kalawa iti sumurok a . Ti populasion ti Mali ket 14.5 a riwriw. Ti kapitoliona ket ti Bamako. Ti Mali ket buklen dagiti walo a rehion ken dagiti pagbeddenganna iti amianan ket nauneg nga umabot iti tengnga ti Desierto ti Sahara, bayat a ti akin-abagatan a parte ti pagilian, nga ayan ti kaaduan dagiti agtataeng, ket mangiladawan kadagiti karayan ti Niger ken Senegal. Dagiti sentro ti ekonomia ti pagilian ket ti agrikultura ken panagkalap. Adda dagiti prominente a masna a rekurso ti Mali ket mairaman ti balitok, ken isu ti maikatlo a kadakkelan nga agpatpataud iti balitok iti kontinente ti Aprika, ken asin. Agarup a kagudua tu populasion ket agbibiagda iti baba ti linia ti kinapanglaw iti lubong iti $1.25 (E.U.) iti maysa nga aldaw. Kaaduan ti populasionna ket (90%) dagiti Muslim.

Ti agdama nga aldaw a Mali ket parte idi dagiti tallo a Laud nga Imperio ti Aprika a tinengngel babaen ti trans-Sahara a panagtagilako: ti Imperio a Ghana, ti Imperio a Mali (ti nakainaganan ti Mali), ken ti Imperio a Songhai. Idi las-ud ti nabalitokan a panawenna, adda idi ti rumangrang-ay a matematika, astronomia, literatura, ken arte. Iti kalatakanna idi 1300, ti Imperio a Mali ket sinakopna iti kalawa iti kadakkel ti agdama nga aldaw a Pransia ken gimmay-at iti laud nga aplaya ti Aprika. Idi naladaw a maika-19 a siglo, idi las-ud ti Karapkap para iti Aprika, innla ti Pransia ti Mali, ken inaramidna akas parte ti Pranses a Sudan. Ti Pranses a Sudan (ammo idi a kas ti Sudanes a Republika) ket kimmaddua iti Senegal idi 1959, ken nakagun-od iti wayawaya idi 1960 a kas ti Pederasion ti Mali. Kalpasan ti nabiit, kalpasan ti ipapanaw ti Senegal manipud iti pederasion, bukod nga inrangarang ti Sudanes a Republika a kas ti nawaya a Republika ti Mali. Kalpasan ti napaut a paset ti panawen iti turay ti maysa a partido, ti kudeta idi 1991 ket isu ti nakaiturongan ti pannakaisurat ti baro a batay-linteg ken ti pannakaipatakder ti Mali a kas demoratiko, ken kas adu a partido nga estado.

Idi Enero 2012, napasamak ti maysa a siiigam a suppiat idiay akin-amianan a Mali, a dagiti rebelde a Tuareg ket nangalada iti panagtengngel idi Abril ken inrangrangda ti ipapanaw iti baro nga estado ti Azawad. Ti suppiat ket pinarikutan ti maysa a kudeta ti militar a napasamak idi Marso ken kalpasanna ti panalalaban dagiti rebelde ti Tuareg ken Islamista. Iti panagsungbat kadagiti panagal iti teritoria babaen dagiti Islamista, inrugi ti militar ti Pransia ti Opération Serval idi Enero 2013. Kalpasan ti maysa a bulan, dagiti puersa ti Mali ken Pransia ket naalada manen ti kaaduan ti amianan. 




#Article 307: Malta (109 words)


Ti Malta (), opisial a ti Republika ti Malta (), ket ti isla a pagilian idiay Akin-abagatan nga Europa a buklen ti purpuro idiay Baybay Mediteraneo]. Daytoy ket mabirukan idiay  iti abagatan ti Italia,  iti daya ti Tunisia, ken  niti amianan ti Libya. Ti pagilian ket sakupenna ti sumurok bassit a , ken addaan iti populasion iti basbassit ngem 450,000, a mangaramid daytoy ti maysa kadagiti kabassitan ken kapusekan ti populasion a pagpagilian. Ti kapitolio ti Malta ket ti Valletta, nga iti 0.8 km2, ket ti kabassitan a nailian a kapitolio iti Kappon  ti Europa. Ti Malta ket addaan kadagiti dua nga opisial a pagsasao: ti Maltes ken Ingles.




#Article 308: Mehiko (1693 words)


Ti Estados Unidos dagiti Mehikanowenno kadawyan a makunkuna a kas Mehiko, ket maysa nga batay-linteg a pederal a republika iti Amianan nga Amerika. Nabeddengan iti amianan iti Estados Unidos; iti abagatan ken laud babaen ti Taaw Pasipiko; iti abagatan a daya babaen ti Guatemala, Belis, ken ti Baybay Karibe; ken iti daya babaen ti Golpo ti Mehiko.Naisakupan na daytoy iti nganngani a dua a riwriw a kuadrado kilometro (sumurok a 760,000 kuadrado milia),Ti Méhiko ket isu ti maikalima a kadakkelan a pagilian iti Kaamerikaan babaen ti dagup a kalawa ken ti maika-13 a kadakkelan a naiwayawayas a pagilian iti lubong. Nga addan ti nakarkulo a populasion iti surmurok a 112 a riwriw, isu daytoy ti maika-11 a kapusekan ti populasion ken ti kapusekan ti populasion kadagiti agsasao ti Españiol a pagilian. Ti Mehiko ket maysa a a tiponan ti muyong a nagbuklan dagiti tallo pulo ket maysa nga estado ken maysa a Pederal a Distrito, ti kapitolio a siudad.

Ti Kasakbayan ti Kolumbiano a Mehiko adu kadagiti kultura ket nataenganda dagiti napalaing a sibilisasion a kas ti Olmec, ti Toltec, ti Teotihuacan, ti Sapoteko, ti Maya ken ti Asteka sakbay nga immunada a nakakita kadagiti Europeano. Idi 1521, ti Espania nangirukma ken nangikolonisado ti teritorio manipud iti kuartelna idiay Mehiko-Tenochtitlan, a daytoy ket naadministrado a kas ti Birreinato ti Baro nga Espania. Daytoy a teritorio ket dimteng a nagbalin a ti Mehiko a kas ti panagwaywaya ket nabigbigan idi 1821. Ti kalpasan ti panagwayawaya a paset ti panawen ket naidasig idi babaen ti ekonomiko a pannakatalna, ti Mehikano-Amerikano a Gubat ken ti maipapan ti teritorio a pannakaiyakar iti Estados Unidos, ti sibil a gubat, dagiti dua nga imperio ken ti domestiko a diktadura. Ti kinaudi a naibaga ket nakaiturongan ti Mehikano a Rebolusion idi 1910, a nakaipatinggaan ti panakaiyebkas ti 1917 a Batay-linteg ken ti irurumsua ti agdama a sistema ti politika ti Mehiko. Dagiti panagbutos a natengngel idi Hulio 2000 ket nangmarka ti immuna a panangabak ti presidensia ti kasuppiatan a partido manipud iti Partido ti Institusional a Rebolusionario. Manipud idi 2006 ti pagilian ket adda iti tengnga ti maysa a druga a gubat a nakatunton kadagiti 60,000 a biag.

Ti Mehiko ket maysa kadagiti kadakkelan nga ekonomia iti lubong, ken daytoy ket naipanunotan a kas maysa a rehional a bileg ken tengnga a bileg. Iti maipatinayon, ti Mehiko ket isu idi ti immuna a kameng ti Latino Amerikano nga Organisasion para iti Ekonomiko a Panagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay OECD (manipud idi 1994), ken naipanpanunotan a maysa nga akinngato a tengnga a matgedan a pagilian babaen ti Banko ti Lubong. Ti Mehiko ket naipanpanunotan a kas maysa a baro a naindustrialisado a pagilian ken maysa a rumrumsua a bileg. Daytoy ket addaan iti maikasangapulo ket tallo a kadakkelan ti nominal GDP ken ti maikasangapulo ket maysa a kadakkelan babaen ti pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang. Ti ekonomiana ket napigsa a naisilpo kadagiti kumaduaanna ti Nawaya a Tulagan ti Komersio ti Amianan nga Amerika (NAFTA), a naipangpangruna ti Estados Unidos. Ti Mehiko ket mairanggo ti maikanem iti lubong ken umuna iti Kaamerikaan babaen ti bilang ti UNESCO a Tawid a Luglugar iti Lubong nga addaan iti 31, ken idi 2007 ket isu idi ti maikasangapulo a kaaduan a nabisbisita a pagilian iti lubong nga adda dagiti 21.4 a riwriw nga internasional a simmangsangpet ti tungngal maysa a tawen.

Kalpasan ti panagun-od ti Baro nga Espania ti panakawayawaya manipud iti Espania, naikeddeng daytoy a ti baro a pagilian ket managananto manipud iti kapitoliona, ti Siudad ti Mehiko, a nabangon idi 1524 iti tuon ti taga-ugma nga Aztec a kapitolio ti México-Tenochtitlan. Ti nagan ket naggapu manipud iti Pagsasao a Nahuatl, ken di ammo ti kaibuksilanna.

Ti Mēxihco ket isu idi ti Nahuatl a termino para iti puseg a daga ti Imperio ti Aztec, a nainaganan, ti Ginget ti Mehiko, ken dagiti taona, ti Mexica, ken dagiti naipalikmut a teritorio a nagbalin nga isu ti Estado ti Mehiko a kas maysa a panakabingbingay ti Baro nga Espania sakbay ti  pannakawayawaya (ipada ti Latium). Daytoy ket sapasap a naipanunotanm a maysa a toponimo para iti ginget a nagbalin a ti kangrunaan nga etonimo para iti nagbanagan ti Tinallo a Kumaduaan ti Aztec, wenno ti baliktadna daytoy.

Ti pasakbay a -co ket isu ti lokatibo ti Nahuatl , a mangaramid a nagan ti lugar ti balikas. Iti labes ti daytoy, ti etimolohia ket di am-ammo. Naisingasing daytoy a naala manipud iti Mextli wenno Mēxihtli, ti nalimed a nagan para iti dios ti gubat ken patron dagiti Aztec, ti Huitzilopochtli, nga iti kaso ti Mēxihco ket kayatna a sawen ti Lugar a pagtaengan ti Huitzilopochtli. Ti sabali pay a hipotesis ket mangisingasing ti Mēxihco ket naala manipud iti maysa a a panagtipon ti dua a balikas ti Nahuatl a balikas para iti bulan (mētztli) ken puseg (xīctli). A kayatna a sawen daytoy ti (Lugar iti Tengnga ti Bulan) a mabalin a mangibagbaga ti puesto ti Tenochtitlan idiay tengnga ti Danaw Texcoco. Ti sistema dagiti nagsisilpo a danaw, a nakapormaan ti sentro ti Texcoco, ket adda ti porma ti maysa a kuneho, a dagiti Mesoamerikano a pareidolia a mainaig iti bulan. Ti sabali pay a hipotesis ket mangisingasing a naala daytoy manipud iti Mēctli, ti diosen ti maguey.

Ti nagan ti siudad-estado ket naisurat ti Espaniol iti México nga adda iti ponetiko a pateg ti  a letra iti Mediebal nga Espaniol, a nangirepresenta ti awan timek a prikatiba a postalbeolar ti . Daytoy nga uni, ken ti pay natimekan a prikatiba a postalbeolar ti , a nangirepresenta ti , ket nagbalin ti maysa a awan timek a makedngan a prikatiba ti  idi las-ud ti maika-16 a siglo. Daytoy ket nangiturong ti sabsabali a pannakaibaga ti ti Méjico kadagiti nadumaduma apablaak iti Espaniol, a kangrunaan idiay Espania, nga idiay Mehiko ken dagiti pagilian nga agsasao ti Espaniol ket kinaykayatda ti panagiletra a México. Kadagiti napalabas a tawen ti Real Academia Española, nga agalalagad ti pagsasao nga Espaniol, ket nangikeddeng a dagitoy dua a kita ket mabalin a maawat iti Espaniol ngen ti maipatpatalked a panangiletra ket ti México.—wenno ti sabali a pannakaibaga nga Estados Unidos mexicanos ken Estados-Unidos Mexicanos, nga amindagitoy ket naipatarus ti Ilokano a kas ti Estados Unidos dagiti Mehikano. Ti termino a República Mexicana, Mehikano a Repubika ket nausar idi kadagiti Linteg ti Batay-linteg ti 1836.

Ti Estados Unidos dagiti Mehikano ket maysa a pederasion dagiti tallo pulo ket maysa a nawaya ken dagiti naturay nga estado, a mangporma ti maysa a kappon nga agsansanay ti grado ti pannakaturay kadagiti Pederal a Distrito ken dagiti dadduma a teritorio.

Ti tunngal maysa nga estado ket adda ti bukodna a batay-linteg, kongreso, ken maysa nga ukom, ken dagiti umili ket agbutbutos babaen ti dagus a panagbutos ti gobernador para iti innem a tawen a termino, ken dagiti pannakabangi kadagiti bukodda a maymaysa a kamara a kongreso ti estado para iti tallo a tawen a termino.

Ti Pederal a Distrito ket maysa a naipangpangruna a politikla a pannakabingbingay a tagikua ti sibubukel a pederasion ken saan a ti maysa a naisangsangayan nga estado, ken iti kastoy, ad-adu ti naipatingga a lokal a papel a panagturay ngem dagiti estado ti pagilian.

Dagiti estado ket nabingbingay kadagiti munisipalidad, ti kabassitan a politikal nga entidad ti administrasion iti pagilian, a tinurayan babaen ti maysa a mayor wenno presidente ti munisipio (Presidente munisipal), a binutosan babaen dagiti agtaeng babaen ti kinaadu.

Dagiti kasapaan a tidda ti tao idiay Mehiko ket dagiti sangkap dagiti ramit a bato a nabirukan idiay asideg ti kampo ti apoy idiay Ginget ti Mehiko ken napetsaan babaen ti radio karbon idii circa 23,000 a tawtatwen. Ti Mehiko ket isu ti lugar ti panagtaltalon ti mais ken bukbukel a gapuanan ti maysa a nagdaliasatan  manipud dagiti paleo-Indiano agan-anup ken agburburas kadagiti purok ti sedentario nga agrikultura idi rugi ti 7000 BCE.

Iti simmarsaruno a naporma a luglugar a nagtaltalonan ti mais ken dagiti kultural a kababalin a kas ti narikut a mitolohiko ken relihioso a narikut, ti maysa a vigesimal a numeriko a sistema (naibatay ti duapulo a sistema ti panagbilbilang), ket naiwarwaras kadagiti Mehikano a kultura iti sabsabali a lugar ti Mesoamerika. Iti daytoy a paset ti panawen dagiti purok ket nangrugrugida a nagbalbalin a sosial a napagustuan ken naparang-ay iti maysa a Naidauluan ti hepe, ken ti panagirang-ay kadagiti dakkel a sentro ti pagseremonian.

Kadagiti kasapaan a narikut a sibilisasion idiay Mehiko idi ket ti Olmec a kultura a nagrangrang-ay idiay Aplaya ti Golpo idi agarup a 1500 BCE. Ti Olmec a kababalin ti kultura ket naiwarwaras babaen ti Mehiko kadagiti sabali a pannakaporma a panawen ti kultura idiay Chiapas, ti Oaxaca ken ti Ginget ti Mehiko. Ti pannkaporma a paset ti panawen ket nakakitkita ti pannakaiwarwaras ti naisangsangayan a relihioso ken dagiti simboliko a tradision, ken dagiti pay artistiko ket dagiti arkitektural a karikutan.  Iti simmarsaruno a kasakbayan a klasiko a paset ti panawen, dagiti sibilisasion ti Maya ken Zapoteco ket nakaparang-ayda kadagiti narikut a sentro idiay Calakmul ken Monte Albán. Iti las-ud ti daytoy a paset ti panawen ti immuna nga gapyso a Mesoamerikano a sistema ti panagsurats ket naparang-ay kadagiti kultura ti Epi-Olmec ken ti Zapoteco, ken ti Mesoamerikano a tradision ti panagsurat ket nakaabot ti kasayaatna iti Klasiko a Maya a Hieroglipiko a sinuratan.

Idiay Tengnga a Mehiko, ti karang-ayan a klasiko a paset ti panawen ket nakakita ti irarang-ay tiTeotihuacano, a nagporma ti milisia ken komersio nga imperio a ti politikal nga impluensiana ket naigay-at iti abagatan aginggana iti Maya a luglugar ken iti pay amianan. Iti paset ti panawen a karang-ayna, ti Teotihuacan, ket naglaon kadagiti kadakkelan a pyramide nga estruktura a nabangon idi kasakbayan ti Columbian nga Kaamerikaan, adda ti populasion iti nasurok a 150,000 a tattao. Iti panawen a pannakarebba ti Teotihuacán idi agarup a 600 CE, ti panagsalsalisal a baetan dagiti kangrunaan a sentro ti politiko ket nangrugrugi idiay tengnga a Mehiko a kas ti Xochicalco ken Cholula. Iti daytoy a panawen idi las-ud ti Epi-Klasiko a Nahua a tattao ket nangrugrugida nga immal-alis iti abagatan idiay Mesoamerika manipud iti Amianan, ken politikal ken kultural a nagbalbalinda a nagturturay idiay tengnga a Mexico, idi pinapanawda dagiti agsasao kadagiti pagsasao a Oto-Manguean.




#Article 309: Mauritania (176 words)


Ti Mauritania ket maysa a pagilian idiay Maghreb idiay Laud nga Aprika. Nabeddengan daytoy babaen ti Taaw Atlantiko iti laud, babaen ti Akinlaud a Sahara iti amianan, babaen ti Arhelia iti amianan a daya, babaen ti Mali iti daya ken abagatan a daya, ken babaen ti Senegal iti abagatan a laud. Nainaganan daytoy babaen ti taga-ugma a Berber a Pagarian iti Mauretania,a kalpasan daytoy ket nagbalin a probinsia iti Romano nga Imperio, nupay ti moderno nga estado ket sakupenna ti teritorio nga adayo iti abagatan a laud iti dayta daan a pagarian. Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti Nouakchott, a mabirukan idiay pantar ti Atlantiko.

Ti gobierno iti Mauritania ket naipatuang idi 6 Agosto 2008, iti maysa a militar a kudeta nga indauluan babaen ni Heneral Mohamed Ould Abdel Aziz. Idi 16 Abril 2009, Ni Heneral Aziz ket nagikkat manipud ti milisia tapno agtaray a kas presidente iti panagbutos iti 19 Hulio, nga isu ket nangabak. Idiay Mauritania agarup a 20% iti populasion ket agbibbiagda iti basbassit ngem US$1.25 iti tunggal maysa nga aldaw.




#Article 310: Amianan a Macedonia (207 words)


Ti Amianan a Macedonia (; ), opisial a ti Republika ti Amianan a Macedonia (), ket ti maysa a pagilian iti Peninsula ti Balkan iti Abagatan a daya nga Europa. Daytoy ket maysa kadagiti nangsaruno nga estado iti dati a Yugoslavia, a nakairangaran ti wayawayana idi Septiembre 1991. Idi pagbaetan ti Septiembre 1991 ken Pebrero 2019, daytoy ket opisial a ti Republika ti Macedonia ken kadawyan nga ammo a kas ti Macedonia, FYR Macedonia, ken FYROM.

Ti pagilian ket nagbalin a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian idi 1993, ngem, kas resulta ti suppiat iti Gresia iti panagusar iti nagan a Macedonia, naawat idi daytoy babaen ti probisional a deskripsion ti dati a Republika ti Yugoslav ti Macedonia (naipangyababa a kas FYROM ken FYR Macedonia), ti maysa a termino a naus-usar payen babaen dagiti nadumaduma a sangalubongan a gunglo. Idi Hunio 2018, pinirmaan ti Macedonia ken Gresia ti Tulagan ti Prespa, a nangibaga a ti pagilian ket nasken a baliwanna ti naganna iti Republika ti Amianan a Macedonia erga omnes. Daytoy a pananginagan manen ket naikeddeng idi 12 Pebrero 2019 nga agraman kadagiti sumagmamano a bulan a transision para kadagiti pasaporte, dagiti plata ti lisensia, kurta, aduana, dagiti senias ti pagbeddengan, ken dagiti website ti gobierno inter alia.




#Article 311: Monaco (178 words)


Ti Monaco opisial a ti Prinsipalidad ti Monaco ( (); Monegasko: Principatu de Múnegu; ; ), ket ti naturay a siudad-estado ken mikroestado, a mabirukan idiay Aplaya ti Azure idiay Akinlaud nga Europa. Beddengan ti Pransia ti pagilian kadagiti tallo a bangir ket ti sabali a bangir ket beddengan ti Baybay Mediteraneo. Ti Monaco ket addaan iti kalawa iti  ken ti populasion iti 36,371; daytoy ti maikadua a kabassitan ken ti kapusekan ti populasion a pagilian iti lubong. Ti Monaco ket addaan iti pagbeddengan a daga iti , ti aplaya iti , ken ti kaakaba nga agdumaduma iti baetan ti . Ti kangatuan a punto ti pagilian ket ti akikid a dalan a nanaganan iti Chemin des Révoires kadagiti bakras ti Bantay Agel, idiay Ward ti  Les Révoires, a daytoy ket  iti ngato ti pantar ti baybay. Ti kapusekan ti populasion ti Monaco a Quartier ket ti Monte Carlo ken ti kapusekan ti populasion a Ward ket ti Larvotto/Bas Moulins. Babaen ti reklamasion ti daga, ti masa ti daga ti Monaco ket dimmakkel babaen ti duapulo a porsiento.




#Article 312: Pederado nga Es-estado ti Mikronesia (197 words)


Ti Pederado nga Es-estado ti Mikronesia ket ti naway a naturay nga isla a pagilian ken ti naigimong nga estado ti  Estados Unidos a buklen dagiti uppat nga estado manipud ti laud aginggana iti daya,  ti Yap, Chuuk, Pohnpei ken Kosraea naiwarwaris iti ballasiw ti Akinlaud a Taaw Pasipiko. No akkukuyog dagitoy, dagiti estado ket buklen dagiti agarup a 607 nga is-isla (ti naipagtitipon a kalawa ti daga iti agarup a ) a mangsakop ti maipapan iti Longitud iti kaadayo iti gangani a  iti amianan bassit ti ekuador. Dagitoy ket mabirukan iti amianan a daya ti Baro a Guinea, iti abagatan ti Guam ken ti Marianas, iti laud ti Nauru ken ti Is-isla ti Marshall, iti daya ti Palau ken ti Filipinas, iti agarup a  iti amianan ti akindaya nga  Australia ken ti agarup a  iti abagatan a laud dagiti nangruna nga isla ti Hawaii.

Bayat a ti dagup  a kalawa ti daga ti Pederado nga Es-estado ti Mikronesia ket bassit unay, daytoy ket sakupenna ti ad-adu ngem  iti Taaw Pasipiko. Ti kapitoliona ket ti Palikir, ken mabirukan daytoy idiay Isla Pohnpei, bayat a ti kadakkelan a siudad ket ti Weno, ken mabirukan daytoy idiay Atol Chuuk.




#Article 313: Olanda (2056 words)


Ti Olanda (; Olandes: Nederland ) ket maysa a konstituente a pagilian ti Pagarian ti Olanda, a nangruna a mabirukan idiay Amianan-Laud nga Europa nga adda dagiti isla idiay Karibe. Ti Nangruna a daga ti Olanda ket pagbeddenganna ti Baybay Amianan iti amianan ken laud, ti Belhika iti abagatan, ken ti Alemania iti daya, ken makibinningay dagiti maritimo a pagbeddengan iti Belhika, Alemania ken ti Nagkaykaysa a Pagarian. Daytoy ket maysa a parlamentario a demokrasia a naurnos a kas maysa a unitario nga estado. Ti pagilian a kapitoliona ket ti Amsterdam ken ti tugaw ti gobierno ket Ti Hague. Ti Olanda iti pakabuklanna ket kadawyan a naibagbaga a kas Holanda, urayno ti Amianan ken ti Abagatan a Holanda ket agpayso laeng a dagitoy ket dua kadagiti sangapulo ket dua a probinsiana.

Ti Olanda maysa a heograpiko a naisanglad ti nababa a pagilian, nga adda iti agarup a 20% ti kalawana ken 21% kadagiti populasionna ket mabirukan ti babba ti pantar ti baybay, ken 50% kadagiti dagana ket naisanglad ti basbassit ngem maysa a metro ti ngato ti pantar ti baybay. Daytoy a naisalsalumina a langana ket agiparawad ti nagan ti pagilian: iti Olandes (Nederland), Ingles, ken kadagiti dadduma pay nga Europeano a pagsasao (a kas ti Aleman: Niederlande, Portuges: Países Baixos, Kroata: Nizozemska, Gales: Yr Iseldiroedd, Irlandes: An Ísiltír, Espaniol: Países Bajos, Pranses: Les Pays-Bas, Sueko: Nederländerna, Norwego: Nederland, Italiano: Paesi Bassi, Griego: Κάτω Χώρες ken Pinlandes: Alankomaat), ti naganna ket literal a kayatna a sawen ket (Ti) Ababa a Pagpagilian wenno Ababa a Pagilian. Kaaduan kadagiti lugar ti baba ti lessaad ti baybay ket inaramid ti tao, a gapuanan babaen dagiti siglo ti nawatiwat ken di nasayaat a panagtengngel ti panagala ti turba, a nagipababa ti rabaw babaen kadagiti adu a metro. Uray dagiti nalayusan a lugar ti panagal kadagiti turba ket agtultuloy babaen ti panagkalkali ti karuotan. Manipud ti naladaw a maika-16 a siglo, nangrugi ti panagala manen ti daga ken ti dakkel a luglugar ti polder ket naipreserba tattan babaen kadagiti nasayaat a pagayusan a sistema nga adda  dagiti tambak, dagiti kanal ket pagbombaan nga estasion. Kaaduan ti Olánda ket naporma babaen ti estuario ti tallo a nangruna a  karayan ti Europa, a ti panagtitipon dagitoy kadagiti distributario ket mangporma ti delta Rin-Mosa-Eskalda.  Kaaduan ti pagilian ket nadalumpinas, malaksid kadagiti bakras ti turturod idiay adayo nga abagatan a daya ken dagiti nadumaduma nga ababa turturod idiay tengnga a paspaset.

Ti Olanda ket maysa idi kadagiti immuna a pagilian a bimmutos ti parlamento. Kadagiti adu a pakaikaduaan, ti pagilian ket maysa a nangibangon a kameng ti Kappon ti Europa, NATO, OECD ken WTO. Ti Olánda ket adda ti maikasiam a kangatuan a matgedan ti tunggal maysa a tao iti lubong. No kaduanna ti Belga ken Luxembourg dagitoy ket mangporma ti ekonomiko a kappon ti Benelux.  Ti pagilian ket mangsangsangaili ti Organisasion para iti Panagiparit kadagiti Kimika nga Armas ken dagiti lima a sangalubongan a korte: ti Agtultuloy a Korte ti Panagikeddeng, ti Sangalubongan a Korte ti Hustisia, ti Sangalubongan a Tribunal ti Kriminal para iti Dati a Yugoslavia, ti Sangalubongan a Korte ti Kriminal ken ti Naipangpangruna a Tribunal para iti Lebanon.  Dagiti uppat nga immuna ket mabirukan idiay Ti Hague, ken ti pay ahensia ti kriminal nga intelihensia ti EU a Europol ken ti maipapan ti hustisia a panagtitinnulongan nga ahensia ti Eurojust.  Daytoy ket nangiturong a panakaiparboan ti siudad a kas ti ti legado a kapitolio ti lubong. Ti Olánda ket adda ti naibatay ti paggatangan nga aglalaok nga ekonomia, a nairanngo ti maika-13 kadagiti 157 a pagilian segun ti Pagsurotan ti Nawaya nga Ekonomiko. Idi Mayo 2011, nairanggo idi ti Olanda a kas ti karagsakan a pagilian segun kadagiti resulta babaen ti OECD.

Ti intero nga Olanda ket masansan a naibagbaga iti daan a pannakainaganna iti Holanda, ngem daytoy ket nainget laeng a mangibagbaga ti Amianan ken Anagatan Holanda, dua kadagiti sangapulo ket dua a probinsia ti pagiliant, a napartuat manipud ti dati a Kondado ti Holanda. Dayta a kondado ket kangrunaan idi akondado iti ekonomia ken politika iti rehion. Iti pakasaritaan, ti Holanda ket masansan nga agserbi a kas metonimia para iti intero a pagilian. Ti panangibaga ti Olanda a kas Holanda ket pagarigan iti pars pro toto ken naikeddenga a teknikal a saan a husto wenno inpormal, depende iti kontesto, ngem nsaysayaat a maawat no mangibagbaga iti timpuyogan ti nailain a putbol.

Ti De Lage landen (Dagiti Ababa a Pagilian) ket heograpiko a panangibaga iti sapasap a lugar ti Belhika, ti Olanda, ken Luxembourg, ken ammo pay a kas para iti ad-adu a heopolitiko a termino ti Benelux. Depende iti kontesto, ti panangibaga ti Ababa a Pagpagilian ket sagpaminsan a mainayon ti dati a tagikua ti Borgonones ken Habsburgo nga itan ket paset ti akin-amianan a Pransia (Pranses a Flanders, Pranses a Hainaut, Artois, Picardy aginggana iti Somme) ken ti dati a rehion ti Luxembourg iti likmut ti Diedenhoven ken Alemania (daya Frisia, Julich, Cleves, Bentheim, Lingen, ti rehion ti likmut ti Geldern, ti likmut ti Bitburg, dagiti dadduma amunisipalidad iti daya dagiti akindaya a probinsia nga insilpo babaen ti Prusia idi 1815, kdpy.). Thi Olanda ket addaan iti agarup a kaibuksilan  akas ti Ababa a Pagpagilian, ngem iti ad-adu a historiograpiko a saad.

Idi maika limapulo a siglo ti nagan ti Olanda (de Nederlanden) ket naus-usaren. Saan met daytoy a kapada ti Pransia ken Inglatera gapu ta daytoy ket awan ti etniko a taudan, ngem daytoy ket kasisigud a heograpiko a termino a mangibaga ti paggidiatan iti nangato a daga. Daytoy ket naisansanayen manipud dagitipanawen ti Romanos, wa nangisalumina  iti nagbaetan dagiti probinsia ti Romano iti Germania Inferior ken Germania Superior, a mangibagbaga ti sumalog ken sumang-at a lokasion dagitoy a dua a probinsia. Dagiti nagan ti lugar iti Neder ken Nieder ket naus-usar pay laeng kadagiti nadumaduma alugar kadagiti lugar ti pagsasao ti Olandes ken Aleman. Dagiti pay termino kasla ti akinbaba a Rin ken akinbaba a Mosa ket kadawyan idi dagitoy a naus-usar (maisuppiat iti tengnga a Rin wenno akinngato a Rin).

Ti Niderlant idi Tengnga a Panpanawen ket ti rehion iti nagabetan ti Mosa ken ti Rin, ti Lugar ti Akinbaba a Rin ket nairaman itan. Ti lugar nga ammo a kas ti Oberland (Nangato a pagilian) ket naikeddeng idi nga agarup a mangrugi idiay asideg iti nangatngato a pakabirukan ti Cologne. Babaen ti panagpaatiddog, ti termino ket mabalin pay a maipakat iti delta ti Eskelda, Mosa ken Rin, ken kalpasanna maibaganto iti porma ti ad-adu ngem maysa. Gapu ti kinapangruna ti Ababa a Pagpagilian, ti nagan ket immad-adu idin a naus-usar para iti daytoy a lugar. Manipud idi agarup a 1490, dagiti probinsia ti Borgonones-Habsburgo ket naibagbaga pay dagitoy. Malaksid ti Flanders, ti Olanda idi ket, manipud ti tengnga ti maika-sangapulo ket innem a siglo ken ti masakbayan, ket mabalin a ti kaaduan a naus-usar.

Ti kasakbayan a pakasaritaan ti lugar nga itan ket ti Olanda ket kaaduan a sinukog babaen ti kankanayon a panagbaliw ti ababa ti ayan a heograpia. Ti kaduogan a tugot i tao (Neanderthal) idiay Olanda ket banirukan idiay pagbatuan ti Belvédère idiay asideg ti Maastricht: dagititidda ti kampo dagiti agan-anup ken agburburas manipud kadagiti 250,000 a tawe a naplabas. Kalpasan ti patingga ti panawen ti yeloe, dagitinadumaduma a Paleolitiko a grupo ket tinagtagitaoda ti lugar, ken idi agarup a 8000 SK, dagiti Mesolitiko a tribu ket nagnaedda idiay Friesland ken Drenthe, nga idia ti kakadutalan ti kaduogan a canoe iti lubong, a napetsaan iti isu met laeng a paset ti panawen. Dagiti autoktono nga agan-anup ken agburburas manipud ti kultura ti Swifterbant ket naibagbaga manipud idi agarup a 5600 SK ken masakbayan. Dagitoy ket napigsa a naisilpo kadagiti karayan ken nawaya a danum ken maikabagianda iti akin-abagatan nga Eskandibia a kultura ti Ertebølle (5300 SK–4000 SK). Iti laus, dagiti isu met laeng a tribu ket nangipatakderda kadagiti kampo ti panaganupan tapno aganup kadagiti ayup iti panaglalam-ek. Dagiti tattao ket napanda iti panagtaraken kadagiti dinguen idi agarup a baetan ti 4800 SK ken 4500 SK. Ti transpormasion ti agrikultura ket nagin-inut a napasamak, idi baetan ti 4300SK–4000 SK. Ti kultura ti Funnelbeaker ket maysa idi nga agtaltalon a kultura a gimmay-at manipud idiay Dinamarka babaen ti akin-amianan nga Alemania aginggana idiay akin-amianan nga OLanda. Iti daytoy a panawen iti kasakbayan a panawen ti Olanda, ti immuna a nangruna atidda ket naipatakder: dagiti dolmen, dagiti monumento ti dakkel a tanem iti bato idiay Drente, ken mabalin a nabangon idi nagbaetan ti agarup a 4100 SK ken 3200 SK. Iti abagatn a laud, ti kultura ti Vlaardingen (agarup a 2600 BC), ti mays nga ad-adu a primitibo a kultura dagiti agan-anup ken agburburas ket nasayaatda met a nagbiag kadagiti paset ti panawen ti Neolitiko. .

Ti pannakabiruk ti gambang ket mangipakpakita nga adda met idi ti panagtagilako kadagii sabali a lugar idiay Europa, gapu ta ti natural a gambang ket saan amabirukan iti daga ti Olanda. Ti Panawen ti Bronse ket mabalin a nagrugi idi agarup a 2000 SK ken nagpaut aginggana idiagarup a 800 SK. Dagiti kadawyan a bronse a banag manipud ti daytoy a paset ti panawen ket mairaman dagiti kutsilio, espada, wasay, tulang ti lulod ken dagiti pulsera. Dagiti network ti pagtagilakuan iti las-ud ti daytoy a panawen ket gimmay-at kadagiti adayo a distansia. Dagiti adu a nabirukan idiay Drente dagiti karkarna ken napateg a banag, a kas dagiti lata-abolario a kuenta, ket mangisingasing a ti Drente idi ket setro ti pagtagilakuan idiay Olanda idi Panawen ti Bronse. 

Ti Europeano a lugar ti Olanda ket mabirukan iti nagbaetan dagiti latitud ti 50° ken 54° N, ken dagiti longtud ti 3° ken 8° E.

Ti OLanda ket heograpiko nga ababa unay ken nadalumpinas a pagilian, nga addaan iti agarup a 26% iti kalawana and 21% of its population ket mabirukan iti baba ti pantar ti baybay, ken agarup laeng a 50% iti daga ket sumurok iti maysa metro iti ngato ti pantar ti baybay. Ti pagilian iti kaaduan ket nadalumpinas, malaksid kadagiti turod iti adayo nga abagatan a daya, ken agtayag dagitoy ti saan a nangatngato ngem 321 a metmetro, ken dagiti pay dadduma nga ababa a turod iti sentral a paspase. Kaaduan kadagiti lugar iti baba ti pantar ti baybay ket inaramid ti tao, pinataud babaen ti panangiyaud ti turba wenno nagun-od babaen ti panangala manen ti daga. Manipud idi maika-16 a siglo, dagiti dakkel a lugar ti polder ket naipreserba babaen dagiti napasayaat a sistema ti pagayusan ti danum a mangiraman kadagiti tambak, kanal ken dagiti estasion ti pagbombaan. Gangani 17% iti kalawa ti daga ti pagilian ket naala manen manipud ti baybay ken manipud kadagiti danaw.

Kaaduan ti pagilian ket naporma idi babaen dagiti estuario dagiti tallo a dakkel a karayan ti Europa: ti Rin (Rijn), thi Mosa (Maas) ken ti Eskalda (Schelde), ken dagiti pay distributarioda. Ti abagatan-laud a paset ti Olanda ket aginggana ita nga aldaw ket delta ti karayan dagitoy a karayan, ti delta Rin-Mosa-Eskalda.
 
Ti Olanda ket nabingbingay kadagiti paset ti amianan ken abagatan babaen ti Rin, ti Waal, ti kangrunaan a distributario a sanga, ken ti Mosa. Iti napalabas dagitoy a karayan ket nagrebbeng a kas natural a bangen a nagbaetan dagiti peudo ken isu a dagitoy ket historikal a napartuat a kultural a pannakabingay, kas nakitkita kadagiti ponetiko a panagkukua a mabalin a malasin iti ania man a bangir iti tinawtawagan dagiti Olandes iti  Nalatak a Karkarayan (de Grote Rivieren). Ti sabali pay a nangruna a sanga ti Rin, ti karayan IJssel, ket agayus idiay Danaw IJssel, ti dati a Zuiderzee ('akin-abagatan a baybay'). Kasla met ti dati, daytoy a karayan ket mangporma ti lingnguistiko a pannakabingay: dagiti tattao iti amianan a daya iti daytoy a karayan ket agsaoda kadagiti dialekto ti Ababa a Sahon nga Olandes (malaksid ti probinsia ti Friesland, nga addaan met daytoy iti bukod a pagsasao).

Ti predominante a direksion ti angin idiay Olanda ket abagatan-laud, nga agpataud ti moderado a klima ti baybay, nga addaan kadagiti nalamiis a kalgaw ken kalalainganna a panaglalam-ek, ken kadawyan a nadam-eg. Daytoy ket nangruna nga agpayso iti asideg ti Aplaya ti Olanda, a dagiti temperatura ket mabalin a ad-adu ngem  iti kangato (iti panaglalam-ek) wenno ab-ababa (iti kalgaw) ngem idiay (abagatan) daya ti pagilian.

Dagiti sumaganad a tabla ket naibatay kadagiti natimbeng a panagrukod babaen ti estasion ti tiempo ti KNMI idiay De Bilt idi baetan ti 1981 ken 2010:




#Article 314: Namibia (569 words)


Ti Namibia (, ), opisial a ti Republika ti Namibia, ket ti maysa a pagilian iti akin-abagatan nga Aprika. Ti akinlaud a pagbeddenganna ket ti Taaw Atlantiko; daytoy ket makibinningay iti daga a pagbeddengan iti Zambia ken Angola iti amianan, ti Botswana iti daya ken ti Abagatan nga Aprika iti abagatan ken daya. Uray no saanna a pagbeddengan ti Zimbabwe, basbassit ngem 200 a metro iti Karayan Zambezi iti mangisina kadagiti dua pagilian. Nakagun-od ti Namibia iti wayawaya manipud iti Abagatan nga Aprika idi 21 Marso 1990, kalpasan ti Gubat ti Wayawaya ti Namibia. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudadna ket ti Windhoek, ken daytoy ket kameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (UN), ti Komunidad ti Pangrang-ay ti Akin-abagatan nga Aprika (SADC), ti Kappon ti Aprika (AU), ken ti Mankomunidad ti Pagpagilian.

Ti Namibia ti kamagaan a pagilian iti Sub-Sahara nga Aprika, ken natagtagitaon kadaiti nasapa a panawen babaen dagiti tattao a San, Damara ken Nama. Idi agarup a maika-14 a siglo, simmangpet dagiti immak-akar a tatao a Bantu a kas parte ti panagpadakkel a Bantu. Manipud idin, dagiti grupo ti Bantu, a ti kadakkelan ket dagiti Ovambo, ket isudan ti kaaduan a populasion ti pagilian; manipud idi naladaw a maika-19 a siglo, isudan ti mangbukel iti kaaduan.

Idi 1878, ti Cape of Good Hope, ti kolonia ti Britaniko iti dayta a panawen, ket inkapetna ti puerto ti Luek Walvis ken ti adda iti taaw nga Is-isla Penguin ; dagitoy ket nagbalinda a nangruna a paset ti baro a Kappon ti Abagatan nga Aprika iti pannakapartuatna idi 1910. Idi 1884 ti Imperio nga Aleman ket nangbangon iti turay iti kaaduan a paset ti teritorio, ken nangbukel iti kolonia nga ammo a kas ti Abagatan a Laud nga Aprika ti Aleman. Daytoy ket nagpartuat iti panagtalon ken impraestruktura. Kadagidi pagbaetan ti 1904 ken 1908 daytoy ket nagaramid iti maysa a panangikisap iti puli kadagiti tattao a Herero ken Nama. Nagpatingga ti turay nga Aleman idi 1915 iti pannakaabak dagiti puersa ti Abagatan nga Aprika. Idi 1920, kalpasan ti panagpatingga ti Sangalubongan a Gubat I, binilinan ti Liga ti Pagpagilian ti Abagatan nga Aprika iti administrasion ti kolonia. Daytoy ket nangipataw kadagiti lintegna, mairaman kadagiti panangidasig iti puli ken dagiti alagaden. Manipud idi 1948, iti pannakabutos iti bileg ti Nailian a partido, nangipakat pay ti Abagatan nga Aprika iti apartheid iti ammo idi nga Abagatan a Laud nga Aprika.

Iti naladladaw a maika-20 a siglo, dagiti yaalsa ken dagiti demanda para iti politikal a pannakaibagi babaen dagiti politikal nga aktibista a patneng nga Aprikano nga agtartarigagay iti wayawaya a nagresultaan iti dagus a panagrebbeng iti responsibildad ti Nagkaykaysa a Pagpagilian iti teritorio idi 1966, ngem nagtalinaay ti Abagatan nga Aprika iti de facto a turay. Idi 1973 binigbig ti UN ti South West Africa People's Organisation (SWAPO) a kas ti opisial a pannakabagi ti tatao a Namibiano; ti partido ket kaaduan a dagiti Aawambo, nga isuda iti kaaduan iti teritorio. Kalpasan iti nagtultuloy a panaggugubat ti gerila, nangitakder ti Abagatan nga Aprika iti maysa a kabayatan nga administrasion idiay Namibia idi 1985. Nakagun-od ti Namibia iti napno a wayawaya manipud iti Abagatan nga Aprika idi 1990. Nupay kasta, ti Luek Walvis ken ti Is-isla Penguin ket nagtultuloy a tinurayan ti Abagatan nga Aprika aginggana idi 1994.

Ti Namibia ket addaan iti populasion iti 2.6 a riwriw a tattao ken ti maysa a natalna nga aduan partido a parlamentario a demokrasia.




#Article 315: Niger (389 words)


Ti Niger (, ngem sagpaminsan a binalbalikas a kas ti  wenno ), opisial a ti Republika ti Niger, ket maysa a napalikmutan ti daga a pagilian idiay Akinlaud nga Aprika, a nanaganan manipud iti Karayan Niger. Daytoy ket bineddenganti Nigeria ken Benin iti abagatan, ti Burkina Faso ken Mali iti laud, ti Arhelia ken Libya iti amianan ken ti Chad iti daya. Ti Niger ket sakupenna ti daga ti gangani a 1,270,000 km2, a mangaramid daytoy ti kadakkelan a pagilian idiay Akinlaud nga Aprika, nga addaan iti sumurok nga 80 porsiento ti dagana ti nasakupan ti desierto ti Sahara. Ti kaaduan nga Islamiko a populasion ti pagilian iti sumurok a 15,000,000 ket kaaduan a nairumpuok idiay adayo nga abagatan ken laud ti pagilian. Ti kapitoliona a siudad ket ti Niamey, a mabirukan daytoy idiay adayo nga abagatan a laud a suli ti Niger.

Ti Niger ket maysa a rumangrang-ay a pagilian, ken agkankanayon a mairangranggo a kas maysa kadagiti kababaan a ranggo ti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan (HDI) ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, daytoy ket maika-186 kadagiti 187 a papagilian idi 2011. Kaaduan kadagiti saan a disierto a paset ti pagilian ket madangran babaen ti periodiko nga igaaw ken desertipikasion. Ti ekonomia ket naipatengnga iti pagbiagan ken adda dagiti mailuwas nga agrikultura a nairumpuok kadagiti nalames a daga ti abagatan, ken dagiti mailuwas a naata a material, a naipangpangruna ti mineral ti uranio. Ti Niger agtultuloy a nalaplappedan babaen ti pannakailikmutna ti daga a puestona, ti disierto a kadagaan , ti saan a nasayaat nga edukasion ken ti kapanglaw ti tattaona, ti kaawan dagiti inprastruktura, saan a nasayaat a panagaywan ti salun-at, ken dagiti panakadaddadael ti enbironmento.

Ti Nigerieno ( wenno ) a kagimongan ket mangipakpakita ti dibersidad a naala manipud iti atiddog a pakasaritaan kadagiti nadumaduma nga etniko a grupo ken dagiti rehion ket ti ababa pannakainaigda nga agtataeng iti agmaymaysa nga estado. Iti naipakasaritaan, ti tattan a  Niger ket adda idi kadagiti igi-gid ti nadumaduma a dadakkel nga estado. Manipud idi panakawayana, dagiti Nigerieno ket nagtataengda kadagiti lima a batay-linteg ken tallo a paset ti panawen ti turay ti militar. Kalpasan ti kudeta ti militar idi 2010, ti Niger ket nagbalinen a maysa a demokratiko, ken adu a partido nga estado. Kaaduan ket agtataeng kadagiti lugar ti away, ken addaanda iti bassit pannakastrek kadagiti nangato a pagadalan.




#Article 316: Nigeria (876 words)


Ti Nigeria , ket opisial a ti Pederal Republika ti Nigeria, ket maysa a pederal a batay-linteg a republika a buklen dagiti 36 nga estado ken dagiti Pederal Kapitolio a Teritorio, Abuja. Ti pagilian ket mabirukan idiay Laud nga Aprika ken makibinningay kadagiti daga a pagbeddengan iti Republika iti Benin iti laud, ti Chad ken Kameron iti daya, ken Niger iti amianan. Ti aplayana itiabagatn ket naisanglad iti Golpo iti Guinea idiay Taaw Atlantiko. Dagiti tallo a kadakkelan ken kaaduan ti impluensia nga etniko a grupo idiay Nigeria ket dagiti  Hausa, Igbo ken Yoruba.

Ti Nigeria ket gangani nga agpadpada a nagudua a nagbaetan dagiti Muslim idiay Amianan ken dagiti Kristiano idiay Abagatan; adda bassit kadagiti minoridad nga agsansanay iti tradisonal a relihion. Manipud idi 2002 adda dagiti adu a sinnuppiatan, a naisangsangayan idiay Amianan a paset ti pagilian, a nagbaetan dagiti puersa ti gobierno ken dagiti Islamista a Boko Haram, dagiti militante a jihadista a nagsuksukiso a mangipatakder ti sharia a linteg.

Dagiti tattao ti Nigeria ket addaan da ti nawatiwat a pakasaritaan. Dagiti arkeolohiko nga ebidensia ket mangipakpakita a dagiti panagtaeng ti tao iti dayta a lugar ket mabalin a mapetsaan manipud idi 9000 BCE. Ti lugar iti lawlaw ti Benue ken Karayan Krus ket naipanpanunotan nga isu ti kasisigud a nagtaengan dagiti Bantu migrante a nagwarwaras iti kaaduan aballasiw ti tengngal ken akin-abagatan nga Aprika kadagiti allon a nagbaetan ti  Umuna a milenio BC ken ti maikadua a milenio. Ti nagan a  ket naala idi manipud ti Karayan Niger a nagayayos ti daytoy a pagilian. Dagiti Britaniko ketkinoloniaanda ti Nigeria idi kaladawan ti maika-19 a siglo ken kasapaan ti maika-20 a siglo, a nagipatakderda kadagiti administratibo a estruktura ken linteg bayat a binigbigbiganda dagiti tinawtawid a daulo. Ti Nigeria nawayaan idi 1960. Kadagiti napalabas a tawen kalpasan daytoy, nakasanay daytoy ti maysa a sibil a gubat idi pinads ti Biafra a nangipatakder ti panagwaywayas. Dagiti militar a gobierno iti panawen dagiti didigra ket nagisinnublat kadagiti kadagiti demokratiko a nabutosan a gobierno.

Ti Nigeria ket isu ti kaaduan ti populasion a pagilian idiay Aprika, ti maikapito a kaaduan ti populasion iti lubong, ken ti kaaduan ti populasion iti lubong a dagiti kaaduan ti populasionna ket nangisit. Dagiti reserbana ti lana ket nakaiyeg ti adu a kuarta a napastrek ti daytoy a pagilian. Daytoy ket nailista kadagiti Sumaruno a Sangapulo ket Maysa nga ekonomia, ken daytoy ket kameng ti Mankomunidad dagiti Pagilian.

Ti tattao a Nok iti tengnga a Nigeria ket nakapataudda kadagiti kasapaan a terakota nga eskultura a nabirbirukan ti daytoy a pagilians. Idiay akin-amianan a paset ti pagilian , dagiti Kano ken Katsina ket addaanda tinairehistro a pakasaritaan a napetsaan ti agarup idi 999 AD. Dagiti Hausa a pagarian ken ti Kanem-Bornu nga Imperio ket rimmang-ayda a aks dagiti komersio a lugar a nagbaetan ti Amianan ken Laud nga Aprika.

Ken idiay pay Amianan, idi rugi ti maika-19 a siglo babaen ti Usman dan Fodio, dagiti Fulani ket nangiyunada ti naisentro a Fulani nga Imperio, a nagtultuloy aginggana idi 1903 nga idi dagiti Fulani a populasion ken dagdaga ket nabingbingay kadagiti nadumaduma a kolonia ti Europa. Idi baetan ti 1750 ken 1900, maysa agingana ti dua a pagkatlo iti populasion dagiti Fulani a jihad nga estado ket binulan dagiti tagabu.

Dagiti Yoruba a pagarian iti Ife ken Oyo idiay abagan a laud ti Nigeria ket nagabalinda a nadayeg idi maika-12 ken maika-14 a sigsiglo. Ti Yorubaa mitolohia ket mangibagbaga a ti Ile-Ife ket isu ti nagtaudan ti kaputotan ti tao ken dayoty ket inunaanna amin a sabali a sibilisasion. Ti kadaanan a pakakitaan ti panagtaeng ti tao ket mapetsaan idi maika-9 a siglo. Ti Ifẹ ket nakapataud kadagiti terakota ken gambang a pigura, ken ti Ọyọ ket naigay-at idi manipud idiay limaud a Nigeria aginggana idiay Togo. Ti Pagarian iti Benin ket mabairukan idiay abagatn a laud a Nigeria. Ti kabilegan ti Benin ket nagpaut ti nagbaetan ti maika-15 ken maika-19 a siglo. Dagiti panagturturayda ket nakaabot ti kaadayo idiay siudad ti Eko (maysa a Edo a nagan a nabaliwan idi iti Lagos babaen dagiti Portuges) ken dagiti simmakbay.

Ti Pagarian iti Nri dagiti tatto a Igbo ket nangrugi idi maika-10 a siglo ken nagtultuloy aginggana idi nakapukaw ti panagwayana kadagiti Britaniko idi 1911. Isu dayto ti naamammoan a kadaanan a pagarian idiay Nigeria. Dagiti Nri ket tinurayan idi babaen dagiti Eze Nri, ken ti siudad ti Nri ket naipanunotan nga isu ti punsdasion ti Igbo a kultura. Ti Nri ken Aguleri, nga isu idiay ti Igbo a nagtaudan ti mito ti pannakapartuat, ket aad idiay teritorio iti Umeuri a sangkaputotan; makatugotda kadagiti lianiada kadagiti pariarka a ari a pigura ti Eri. Dagiti kadaana a pirgis ti gamabang a naaramid ti napukaw nga allid a pamay-an idiay Laud nga Aprika ket naggapu idiay Igbo Ukwu, ti maysa a siudad ti Nri nga inpluensia.

Dagiti tattao ket nagkomersioda kadagiti dagdaga kadagitikomersiante manipud idiay Amianan nga Aprika kadagiti napalabas a sigsiglo. Idi maiak-16 a siglo, dagiti Espaniol ken Portuges nga eksplorador ket isuda ti immuna a nangrugi a nagkomersio idiay Nigeria, idiay puerto a ninagananda ti Lagos ken idiay Calabar. Dgaiti Europeano ket nagkomersioda kadagiti kasapulan dgaiti tattao iti aplaya. Nakitinnulagda pay idi para iti paset iti adda idin nga Aprikano a komersio ti tagabu.




#Article 317: Nicaragua (374 words)


Ti Nicaragua (), opisial a ti Republika ti Nicaragua  ket ti kadakkelan a pagilian iti ismo ti Tengnga nga Amerika, a pagbeddengan babaen ti Honduras iti amianan, ti Karibe iti daya, Costa Rica iti abagatan, ken ti Taaw Pasipiko iti laud. Ti Managua ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti pagilian ken ti pay maikatlo a kadakkelan a siudad idiay Tengnga nga Amerika, kalpasan ti Tegucigalpa ken Siudad ti Guatemala. Ti multi-etniko a populasion ti innem a riwriw ket mairaman dagiti tattao iti tawid nga indehenio, Europeano, Aprikano, ken Asiano. Ti nangruna a pagsasao ket Espaniol. Dagiti patneng a tribu iti Aplaya ti Mosquito ket agsasaoda kadagiti bukodda a pagsasao ken Ingles.

Kasisigud a tinagtagitao babaen dagiti nadumaduma nga indihenio a kultura manipud kadagiti ugma a panawen, pinarukma ti Imperio nga Espaniol ti rehion idi maika-16 a siglo. Nakagun-od ti Nicaragua iti wayawya manipud iti Espania idi 1821. Ti Aplaya ti Mosquito ket simmurot iti sabali a dalan iti pakasaritaan, kinolonia daytoy dagiti Ingles idi maika-17 a siglo ken kalpasanna tinurayan daytoy dagiti Briton, ken dagiti bassit panagsasarak kadagiti Espaniol idi maika-19 a siglo. Daytoy ket nagbalin a maysa a nawaya a teritorio ti Nicaragua idi 1860 ken ti akin-amianan unay a partena ket kanungpalan a naiyakar iti Honduras idi 1960. Manipud iti pannakawayawayana, ti  Nicaragua ket napanen kadagiti paset ti panawen iti riribok iti politika, diktatoria, ken dagiti didigra—dagiti kangrunaan a gapuanan a nakaiturongan ti Yaalsa ti Nicaragua kadagiti tawen ti 1960 ken 1970 ken ti Gubat Contra kadagiti tawen ti 1980. ti Nicaragua ket maysa a representatibo a demokratiko a republika.

Ti panaglalaok dagiti tradision ti kultura ket nakapataud iti adu a dibersidad iti folklore, luto, musika, ken literatura, a naisangsangayan ti literatura gapu kadagiti literario a kontribusion dagiti mannaniw ken mannurat a Nicaraguano, a kas ni Rubén Darío. Ammo akas ti daga dagiti danaw ken dagiti bulkan, Ti Nicaragua ket ayan pay ti maikadua a kadakkelan a katuduan a bakir iti Kaamerikaan. Ti pagilian ket bukod a nagisaad iti gandat nga addaanto iti 90% iti maparo nga enerhia babaen ti tawen ti 2020. Ti dibersidad ti biolohia, nabara a klima ti tropiko ken dagiti aktibo abulkan ket mangaramid iti Nicaragua iti maysa nga umad-adu a nadayeg a papanan dagiti turista.




#Article 318: Nepal (579 words)


Ti Nepal ( ), opisial a ti Demokratiko a Pederal a Republika ti Nepal, () ket ti maysa a pagilian iti Abagatan nga Asia. Daytoy ket kaaduan nga adda iti Himalaya, ngem mangiraman pay kadagiti parte iti Tanap Indo-Gangetiko. Daytoy ti maika-49 a kadakkelan a pagilian babaen ti populasion ken ti maika-93 a kadakkelan a pagilian babaen ti kalawa. Daytoy ket napalikmutan iti daga, ken beddenganna ti Tsina iti amianan ken ti India iti abagatan, iti daya ken laud, bayat a ti Banglades ket mabirukan iti kaunegen laeng ti 27 km (17 mi) iti abagatan akindaya nga ungtona ken ti Bhutan ket naisina manipud iti daytoy babaen ti estado ti India ti Sikkim. Addaan iti nadumaduma a heograpia ti Nepal, mairaman ti nalames a tantanap, dagiti sub-alpino kabakiran a turod, ken walo kadagiti sangapulo a kangatuan a bantay iti lubong, mairaman ti Bantay Everest, ti kangatuan a punto iti lubong. Ti Kathmandu ket ti kapitolio ken ti kadakkelan a siudad. Ti Nepal ket maysa nga adu ti etnikona a pagilian ken ti opisial a pagsasao ket Nepali.

Immuna a nairehistro ti nagan a Nepal kadagiti teksto manipud iti  paset ti panawen ti Vediko iti subkontinente Indiano, ti panawen ti taga-ugma nga India idi napundar ti Hinduismo, ti predominante a relihion ti pagilian. Idi tengnga ti umuna a milenio BCE, ni Gautama Buddha, ti nagpundar iti Budismo, ket nayanak idiay Lumbini iti akin-abagatan a Nepal. Dagiti parte ti akin-amianan a Nepal ket naisinggalut iti kultura ti Tibet. Ti agpakatengnga a mabirukan a Tanap ti Kathmandu ket naisinggalut iti kultura dagiti Indo-Aryano, ken isu idi ti tugaw ti nabaknang a kompederasia ti Newar nga ammo a kas Nepal Mandala. Ti sanga ti Himalaya ti taga-ugma a Kalsada Seda ket tinurayan idi babaen dagiti agtagtagilako iti tanap. Ti kosmopolitano a rehion ket napadur-as iti naisangayan nga arte ken arkitektura. Babaen idi maika-18 a siglo, nakagun-od ti Pagarian ti Gorkha ti panagkaykaysa ti Nepal. Pinundar ti disnastia a Shah ti Oagarian ti Nepal ken kamaudian a nangbukel ti maysa a pagkakaduaan iti Imperio a Britaniko, babaen dagiti bukodna a premier iti dinastia a Rana. Saan a pulos a nakolonisado ti pagilian ngem nagserbi a kas maysa a manglapped nga estado itipagbaetan ti Imperial a Tsina ken Britaniko nga India. Naipayammo ti Parliamentario a demokrasia idi 1951, ngem namindua a nsuspende babaen dagiti monarko ti Nepal, idi 1960 ken 2005. Ti Sibil a Gubat ti Nepal kadagiti tawen ti 1990 ken dagiti nasapa a tawen ti 2000 ket nagresultaan ti pannakaipatakder ti maysa a sekular a republika idi 2008, ken nangipatingga daytoy iti naudi a morkia ti Hindu  iti lubong.

Ti naampon idi 2015 a batay-linteg ti Nepal ket mangpasingked ti Nepal a kas maysa a sekular a fpederal a parliamentario a republika a nabingbingay kadagiti pito a probinsia. Naawat ti Nepal iti Nagkaykaysa a Pagpagilian idi 1955, ken napirmaan dagiti pannakigayyem a tulag iti India idi 1950 ken ti Republika ti Tattao ti Tsina idi 1960. Mangsangaili ti Nepal ti permanente a sekretariat ti Gunglo ti Abagatan nga para iti Rehional a Pagtitinnulongan (SAARC), a daytoy ket maysa a nagpundar a kameng. Ti Nepal ket maysa pay a kameng ti Di Nailinia a Tignay ken ti Inisiatibo ti Luek ti Bengal. Ti militar ti Nepal ket isu ti maikalima a kadakkelan iti Abagatan nga Asia; daytoy ket nadayeg iti pakasaritaanna iti Gurkha, a naipangpangruna kadagidi gubat ti sangalubonga, ken signipikante daytoy a nagparparawad kadagiti operasion ti panagtalinaay ti kappia ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.




#Article 319: Palau (102 words)


Ti Palau, opisial a tinawtawagan iti Republika ti Palau (), ket ti isla a pagilian a mabirukan idiay akinlaud a Taaw Pasipiko. Daytoy ket heograpiko a paset ti dakdakkel a grupo ti isla ti Mikronesia. Ti populasion ti pagilian ket agarup a 21,000 ket naiwarwaras iti ballasiw dagiti 250 nga isla a mangporma ti kawar ti Is-isla Carolina. Ti kaaduan ti populasion nga isla ket ti Koror. Ti kapitoliona iti Ngerulmud ket mabirukan idiay Estado ti Melekeok idiay asideg nga isla ti Babeldaob. Dagiti isla ket makibinningay kadagiti maritimo a pagbeddengan iti Indonesia, ti Filipinas, ken ti Pederado nga Es-estado ti Mikronesia.




#Article 320: Panama (666 words)


Panama ( ), opisial a tinawtawgan ti Republika ti Panama (), ket ti pagilian idiay Tengnga nga Amerika a mabirukan iti pagbaetan ti Amianan ken Abagatan nga Amerika. Daytoy ket bineddengan babaen ti Costa Rica iti laud, ti Colombia iti abagatan a daya, ti Karibe iti amianan ken ti Taaw Pasipiko iti abagatan. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ket ti Siudad ti Panama, ken ti metro a lugarna ket pagtaengan iti gangani a kagudua dagiti 3.6 a riwriw a tattao iti pagilian.

Ti Panama tinagtagitao idia dagiti nadumaduma a tribu sakbay ti panagtaeng babaen dagiti Kastila idi maika-16 a siglo. Simmina ti Panama manipud iti Espania idi 1821 ken timmipon iti kappon ti Nueva Granada, Ecuador, ken Venezuela a nanaganan iti Republika ti Gran Colombia. Idi nawaswas ti Gran Colombia idi 1831, nagtultuloy a nagtipon ti Panama ken Nueva Granada, ken kanungpalan a nagbalin a Republika ti Colombia. Bayat a kimmadkadua iti Estados Unidos, simmina ti Panama manipud iti Colombia idi 1903, ken nagpalubos daytoy iti pannakaipatakder ti Kanal Panama babaen ti Kuerpo dagiti Inhenniero ti Buyot ti Estados Unidos idi pagbaetan ti 1904 ken 1914. Idi 1977, ti maysa a tulag a napirmaan idi para iti dagup a panagiyakar ti Kanal manipud iti Estados Unidos iti Panama babaen ti patingga ti maika-20 a siglo, ken napasingkedan daytoy idi 31 Disiembre 1999.

Dagiti rentas manipud kadagiti panagbayad iti panagusar ti kanal ket agtultuloy a mangirepresenta ti kaaduan a paset ti GDP ti Panama, urayno ti komersio, panagbanko, ken ti turismo ket dagiti nangruna ken dagiti dumakdakkel a sektor. Ti Panama ket addaa iti maikadua a kadakkelan nga ekonomia idiay Tengnga nga Amerika ken isu pay ti kapardasan a dumakdakkel nga ekonomia tunggal maysa a tao idiay Tengnga nga Amerika. Idi 2013, ti Panama ket nairanggo a kas maika-5 kadagiti pagilian ti Latin Amerika kadagiti termino iti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaon, ken maika-59 itilubong. Manipud idi 2010, agtultuloy ti Panama a kas ti maikadua a kasayaatan iti pagbibinglayan iti ekonomia iti Latin nga Amerika, segun ti Pagsurotan Global a Kompetetibo ti World Economic Forum. Iti panagsakop iti agarup a 40 porsiento iti kalawa iti dagana, dagiti bakir ti Panama ket pagtaengan dagiti adu a tropikal a mula, dagiti ayup ken dagiti billit – ken adda kadagitoy ket saan a mabirukan iti sadino man a lugar iti planeta.

Adda met dagiti nadumaduma a teoria a maipanggep iti taudan ti nagan a Panama. Adda dagiti namatmati a ti pagilian ket nanaganna idi itikadawyan a mabirukan a sebbangan dagiti kayo. Dagiti dadduma ket namatmatida a dagiti immuna a nagtataeng ket simmangpetda idiay Panama iti Agosto, no adu dagiti kulibangbang, ken ti nagan ket kayatna a sawen ket dagiti adu a kulibangbang iti maysa nga indihenio a pagsasao.

Ti kaaduan nga ammo a bersion ket ti maysa a pagkalapan a purok ken ti asideg nga aplaya ket agnagan iti Panamá, a ti kayatna a sawen ket kaadu iti ikan. Ni kapitan Antonio Tello de Guzmán, bayat idi nagsuksukimat iti Pasipiko idi 1515, ket nagsardeng iti bassit nga indihenio a pagkalapan nga ilin. Daytoy ket naibaga idi iti Balangat ken idi 1517 ni Don Gaspar De Espinosa, ti Kastila a teniente, ket nangikeddeng idiay a mangipatakder iti puesto. Idi 1519, nangikeddeng ni Pedrarias Dávila a mangipatakder iti siudad ti Pasipiko para iti Imperio iti daytoy a sitio. Sinukatan ti baro a pagtaengan ti Santa María La Antigua del Darién, a nakapukaw iti annongna iti kaunegan a ti global a plano ti Balangat kalpasan ti rugi ti panagsamsam ti kinabaknang ti Pasipiko babaen ti Espania.

Iti panatitipon amian dagiti adda dita ngato, dagiti taga-Panama kadawyanda a namatmati a ti kayat a sawen ti balikas a Panama ket kaadu ti ikan, kaykayo ken dagiti kulibangbang. Daytoy ti opisial a panangipalawag babaen dagiti libro ti panagadal ii sosial nga inapprobaran babaen ti Ministro ti Edukasion ti Panama. Nupay kasta, dagiti dadduma ket namatmatida a ti balikas a Panama ket nagtaud manipud iti Kuna a balikas ti bannaba a ti kayatna sawen ket adayo.




#Article 321: Pakistan (591 words)


Ti Pakistan (), opisial a ti Islamiko a Republika ti Pakistan ket maysa a naturay a pagilian idiay Abagatan nga Asia. Ti pagilian ket adda ti populasion iti sumurok a 180 a riwriw a tattao, dayttoy ket isu ti maika-6 a kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong. Daytoy ket mabirukan iti estratihiko a nangruna a pagsasabtan kadagiti rehion ti Abagatan nga Asia, Tengnga nga Asia ken Lumaud nga Asia, ti Pakistan ket addaan iti  nga aplaya iti igid ti Baybay Arabiano ken ti Golpo iti Oman iti abagatn aken nabeddengan babaen ti India iti daya, Apganistan iti laud ken amianan, Iran iti abagatan a laud ken ti Tsina iti adayo nga amianan a daya. Daytoy ket naisina manipud iti Tajikistan babaen ti akikid a Koridor Wakhan ti Apganistan iti amianan, ken makibinningay pay ti baybay a pagbeddengan iti Oman.

Ti teritorio ti moderno a  Pakistan ket taengan id dagiti nadumaduma a taga-ugma kultura, mairaman ti Neolitiko a Mehrgarh ken ti Gambang a Panawen ti Sibilisasion ti Indus a Ginget, ken nakapan daoty kadagiti panagparmek wenno panangitaeng babaen dagiti Hindu, Persiano, Indo-Griego, Islamiko, Turko-Mongol, Apgani ken Sikh. Ti lugar ket tinurayan idi dagiti nadumaduma nga imperio ken dagiti dinastia, a mairaman ti Indiano a Maurya nga Imperio, ti Persiano anga Akueminida nga Imperio, ti Arabo nga Umayyad a Kalipato, ti Mongol nga Imperio, ti Mughal nga Imperio, ti Durrani nga Imperio, ti Sikh nga Imperio ken ti Britaniko nga Imperio. Gapu ti nagbanagan ti Tignay ti Pakistan nga indauloan babaen ni Muhammad Ali Jinnah ken ti salisal para iti pannakawaya ti India, ti Pakistan ket napartuat idi 1947 a kas maysa a nawaya pagilian para kadagiti Muslim manipud kadagiti rehion iti daya ken laud ti India nga adda idiay dagiti kaaduan a Muslim. Iti immununa daytoy idi ket maysa a dominion, ti Pakistan ket nangampon ti maysa a baro a batay-linteg idi 1956, ken nagbalin daytoy nga Islamiko a republika. Ti sibil a gubat idi 1971 ket nagbanagan ti pannakisina ti Daya a Pakistan a kas baro a pagilian ti  Banglades.

Ti Pakistan ket maysa a pederal a parliamentario a republika a buklen dagiti uppat a probinsia ken uppat a pederal a teritorio. Daytoy ket maysa a naindaumaduma ti etniko ken linguistiko a pagilian, nga adda ti kapada a pannakaidumduma iti bukodna a heograpia ken dagiti naatap a niag. Ti Pakistan ket maysa a rehional ken tengnga abileg, Ti Pakistan ket addan ti maikapito a kadakkelan nga agtaktakder a pursa armada iti lubong ken maysa pay a nuklear a bileg ken isu pay ket maysa a nairangarang a estado addan ti nuklear nga armas, nga isulaeng ti pagilian iti Muslim a lubong, ken ti maikadua idiay Abagatan nga Asia, nga addaan iti daytoy a saad. Daytoy ket addan ti maysa a semi-industrialisado nga ekonomia nga isu daytoy ti maika-27 a kadakkelan iti lubong iti termino ti bileg a panaggatang ken maika-47 a kadakkelan iti termino ti nominal a GDP.

Ti kalpasan ti pannakawaya a pakasaritaan ti Pakistan ket nailaslasin babaen dagiti paset ti panawen iti mitar a panagturay, di natalinaay a politika ken dagiti suppiat ti kaarrubana nga India. Ti pagilian ket agtultuloy a mangsang kadagiti makakarit a problemana, a mairaman ti terorismo, kinapanglaw, di kaamo ti panagbasa ken panagsurat ken pagdadaksan. Daytoy ket nangibangon a kameng ti Gunglo ti Islamiko a Konperensia  (nga itan ket Gunglo ti Islamiko a Pagtitinnulongan) ken kameng daytoy ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Mankomunidad ti Pagpagilian, ti Dagiti Ekonomia ti Smaruno a Sangapulo ket maysa, SAARC, ECO, D8 ken ti G20 nga agrangrang-ay a pagpagilian.




#Article 322: Norwega (158 words)


Ti Norwega  (Norwego:  (Bokmål) wenno  (Nynorsk)), opisial a ti Pagarian ti Norwega, ket maysa a  Nordiko a unitario a batay-linteg a monarkia a dagiti teritoriana ket nabuklan dagiti lumaud a paset iti Eskandinabo a Peninsula, Jan Mayen, ken ti Artiko a purpuro iti Svalbard ken ti Isla ti Bouvet. Ti Norwega ket addaan ti kalawa a  ken ti populasion ti agarup a 5 a riwriw. Isu daytoy ti maikadua a kabassitan ti kapusekan ti populasion a pagilian idiay Europa. Kaaduan iti daytoy a pagilian ket nakibinbinningay ti pagbeddengan iti daya babaen ti Suesia; iti akin-aminan unay a rehionna ket nabeddengan babaen ti Pinlandia iti abagatan ken Rusia iti daya; iti abagatan ti Norwega ket nagbeddengan ti Ilet ti Skagerrak a maballasiwan manipud ti Dinamarka. Ti kapitolio a siudad ti Norwega ket ti Oslo. Ti atiddog nga aplaya ti Norwega, a maisangguan ti Amianan a Taaw Atlantiko ken ti Baybay Barents, ket ditoy ti pakakitaan dagiti nalatak a piordo.




#Article 323: Paraguay (448 words)


Ti Paraguay (;  ), opisial a ti Republika ti Paraguay (, ), ket ti napalikmutan ti daga a pagilian idiay sentral nga Abagatan nga Amerika, bineddengan daytoy babaen ti Arhentina iti abagatan ken abagatan a laud, ti Brasil iti daya ken ti amianan a daya, ken ti Bolivia iti amianan a laud. Ti Paraguay ket mabirukan kadagiti bangkag ti Karayan Paraguay, nga agayus babaen ti tengnga ti pagilian manipud iti amianan aginggana iti abagatan. Gapu ti sentral a lokasionna idiay Abagatan nga Amerika, daytoy ket sagpaminsan a tinawtawagan a kas Corazón de América (Puso ti Amerika).

Dagiti indihenio a Guaraní ket nagtataengdan idiay Paraguay para kadagiti saan a nabibiit ngem milenio sakbay a naparukma ti teritorio babaen dagiti Espaniol idi maika-16 a siglo. Dagiti nagtataeng nga Espaniol ken dagiti mision ti Hesuita ket nangipayammoda iti Kristianidad ken Espaniol a kultura iti rehion. Ti Paraguay ket adda idi iti patingga ti ruar iti imperio a kolonia ti Espania, nga addaan laeng kadagiti bassit nga urbano a sentro ken dagiti agtataeng. Kalpasan ti wayawaya manipud iti Espania idi 1811, ti Paraguay ket tinurayan idi babaen dagiti diktador a nangisayangkat kadagiti annuroten ti pannakaisinsina ken protektionista.

Kalpasan iti didigra a Gubat ti Paraguay (1864–1870), ti pagilian ket nakapukaw iti 60 aginggana iti 70 a porsiento iti populasionna babaen ti gubat ken sakit, ken agarup a  iti teritoriona iti Arhentina ken Brasil. Babaen iti maika-20 a siglo, ti Paraguay ket nagtultuloy a nagib-ibtur kadagiti nagsasaruno nga autoritariano a gobierno, ken nagbanagan iti turay ni Alfredo Stroessner, a nangidaulo iti kapautan a  diktadura ti militar iti Abagatan nga Amerika manipud idi 1954 aginggana idi 1989. Isu ket naparmek iti maysa a kudeta iti militar, ken dagiti nawaya nga adu partidona a panagbubutos ket immuna a naurnos ken natengngel idi 1993. Kalpasan ti maysa a tawen, timmipon ti Paraguay iti Arhentina, Brasil ken Uruguay a nagpundar iti Mercosur, ti rehional a panagtitinulngan iti ekonomia.

Manipud idi 2009, ti populasion ti Paraguay ket nakarkulo iti agarup a 6.5 a riwriw, kaaduan ket naikonsentrado iti rehion ti abagatan a daya ti pagilian. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ket ti Asunción, a ti metropolitano a lugar ket pagtaengan dagiti gangani a pagkatlo a populasion ti Paraguay. No maigiddiat kadagiti kaaduan a pagilian ti Latin nga Amerika, ti indihenio a pagsasao ken kultura ti Paraguay, ti Guaraní, ket agtultuloy a kaaduan a makaimpluensia. Kadagiti tunggal maysa a senso, dagiti agtataeng ken kaaduanda a mangibaga kaniada a kas mestiso, ken mangipaltiing daytoy kadagiti tawen a pannakiasawa kadagiti nadumaduma a grupo ti etniko. Ti Guaraní ket mabigbig a kas maysa nga opisial a pagsasao ken kakuyogna ti Espaniol, ken dagitoy dua a pagsasao ket adu a naisasao iti pagilian.




#Article 324: Polonia (516 words)


Ti Polonia  (), opisial a ti Republika iti Polonia (; ; ), ket maysa a pagilian idiay Tengnga nga Europa, nabeddengan daytoy babaen ti Alemania iti laud; ti Republika a Tseka ken Slovakia iti abagatan; Ukrania, Bielorusia ken Lituania iti daya; ken ti Baybay Baltiko ken Kaliningrad Oblast, maysa a Ruso nga exclave, iti amianan. Ti dagup a kalawa ti Polonia ket , a makaaramid daytoy ti maika-70 a kadakkelan a pagilian iti lubong ken ti maika-9 a kadakkelan idiay Europa. Ti Polonia ket adda ti population ti sumurok a 38 a riwriw a tattao, a makaaramid daytoy ti maika-34 a kaaduan ti populasion a pagilian iti lubong ken ti maikanem a kaaduan ti populasion a kameng iti Kappon ti Europa, nga isu daytoy ti kaaduan ti populasion a kameng ti kalpasan ti komunista. Ti Polonia ket maysa a unitario nga estado a binuklan dagiti 16 a voivodeship. Ti Polonia ket kameng iti Kappon ti Europa, NATO, ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Organisasion ti Komersio ti Lubong, ti Organisasion para iti Ekonomia a Pagtitinnulongan ken Panagrangrang-ay (OECD), Europeano nga Ekonomiko a Lugar, Ahensia ti Internasional nga Enerhia, Konsilo iti Europa, Organisasion para iti Salaknib ken Pagtitinnulongan iti Europa, Ahensia ti Internasional ti Atomiko nga Enerhia, G6, Konsilo dagiti Estado ti Baybay Baltik, Visegrád a Grupo, Weimar a Trianggulo ken Schengen a Tulagan.

Ti pannakabangon ti Polako nga estado ket nainaganan iti pannaka-ampon iti Kristianidad babaen ti nangturay a ni Mieszko I idi 966, iti teritoria a kapadpada iti tatta nga aldaw a Polonia. Ti Pagarian iti Polonia ket naporma idi 1025, ken idi 1569 a nagpapigsa ti atiddog a kumaduaan iti Nalatak a Dukado iti Lituania babaen ti panagpirma ti Kappon iti Lublin, a nagbukel ti Polako–Lituano a Mankomunidad. Ti Mankomunidad ket awanen idi 1795 gapu ta nabingbingay dagiti daga ti Polonia kadagiti Pagarian ti Prusia, ti Imperio ti Rusia, aken ti Austria. Ti Polonia ket nakaala manen ti panakawayawayana a kas ti Maikadua a Polako a Republika idi 1918. Kalpasan ti dua a dekada, idi Septiembre 1939, ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket nangrugi ti panagraut ti Polonia babaen ti Nasi nga Alemania ken ti Kappon ti Sobiet . Sumurok nga innem a riwriw a Polako nga umili ti natay iti dayta a gubat. Ti Polonia ket nagungar kalpasan kadagiti napalas a tawen iti uneg ti Sobiet a pannaka-impluensia a kas ti Republika dagiti Tattao aginggana idi 1989. Idi panawen ti Rebulosion iti 1989, ti 45 a kaatiddog ti komunismo a panagturay ket naruppuog ken ti demokratiko a panagturay ket nabagon. Daytoy ket nakaited ti pundasion ti moderno a Polonia, naam-ammuan babaen ti batay-linteg a kas ti Mikatlo a Polako a Republika.

Nupay ti adu a pannakadadael ti pagilian a napadasan iti maikadua a Sangalubongan a Gubat, ti Polonia ket napakabaelan a nagpreserba kadagiti adu a bukodna a kultura a kabaknangan. Adda dagiti 14 nga agdama a tinawtawid a pagsaadan a naisuratan idiay listaan ti UNESCO a Tinawtawid ti Lubong idiay Polonia.

Manipud idi gibus ti panawen ti komunista, ti Polonia ket nakagun-od ti nangato unay a ranggo ti banag iti panagrangrang-ay ti nagtagitaoan.




#Article 325: Romania (542 words)


Ti Romania () ket ti pagilian a mabirukan iti pagtutompongan ti Tengnga, Akindaya, ken Akin-abagatan a daya nga Europa. Daytoy ket beddenganna ti Baybay Nangisit iti abagatan a daya, ti Bulgaria iti abagatan, ti Ukrania iti amianan, ti Hungaria iti laud, ti Serbia iti abagatan a laud, ken ti Moldova iti daya. Daytoy ket kaaduan a temperado-kontinental a klima. Iti dagup a kalawa iti 238,397 kuadrado kilometro (92,046 sq mi), ti Romania ket ti maika-12 a kadakkelan a pagilian ken ti pay maika-7 a kaaduan iti populasion nga estado a kameng ti Kappon ti Europa nga addaan kadagiti gangani a 20 a riwriw nga agtataeng. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudadna ket ti Bucharest ken dagiti sabali pay a nangruna nga urbano alugar ket mairaman ti Iași, Timișoara, Cluj-Napoca, ken Constanța.

Ti Karayan Danubio, ti maikadua a kaatidogan a karayan iti Europa, ket rummuar iti  Nangisit a Bakir ti Alemania ken agayus iti sapasap a turong iti abagatan a daya iti , ken agayus kadagiti sangapulo a pagilian sabay nga agatian iti Delta ti Danubio iti Romania. Ti Banbantay Karpatos, a bumallasiw iti Romania manipud iti amianan aginggana iti abagatan a laud, ket mairaman ti Pantok Moldoveanu , iti maysa nga altitud iti .

Nabukel ti moderno a Romania idi 1859 babaen ti maysa a personal a kappon dagiti Prinsipalidad ti Danubio iti Moldavia ken Wallachia. Ti baro nga estado, opisial a nanaganan iti Romania manipud idi 1866, ket nakagun-od iti wayawaya manipud iti Imperio nga Otomano idi 1877. Iti patingga ti Sangalubongan a Gubat I, nagkaykaysa ti Transylvania, Banat, Bukovina, ken Bessarabia iti naturay a Pagarian ti Romania. Idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II, ti Romania ket maysa idi a bileg ti Aksis ken, iti nagbanagan, maysa kadua ti Nazi nga Alemania a simmuppiat iti Kappon ti Sobiet, ken kimmuyog a nakilablaban iti Wehrmacht agingana idi 1944, idi timmipon kadagiti Aliado ken nakasango iti panagsakop babaen dagiti puersa ti Nalabbasit a Buyot. Iti amin a paset iti gubat, ti Romania ket nakapukaw kadagiti nadumaduma a teritorio, a ti laeng Akin-amianan a Transylvania ti naalana manen kalpasan iti gubat. Kalpasan iti gubat, ti Romania ket nagbalin a sosialista a republika ken kameng ti Warsaw Pact. Kalpasan ti Rebolusion idi 1989, nangrugrugi iti transision ti Romania iti demokrasia ken maysa a kapitalista iti ekonomia iti panagtagilako.

Ti naturay nga estado ti Romania ket maysa nga agrangrang-ay a pagilian ken mairanggo akas maika-52 iti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan. Daytoy ket addaan iti maika-47 a kadakkelan nga ekonomia babaen ti nominal a GDP ken ti maysa a tinawen a gatad ti panagrang-ay iti ekonomia iti 7% (2017), ti kangatuan iti Kappon ti Europa iti dayta a panawen. Kalpasan ti napardas nga irarang-ay iti ekonomia kadagiti nasapa a tawen ti 2000, ti Romania ket addaan iti maysa nga ekonomia a kaaduan a naibatay kadagiti serbisio, ken maysa nga agpatpataud ket eksporter kadagiti makina ken enerhia iti elektrisidad, a mangilanga kadagiti kompania kas ti Automobile Dacia ken OMV Petrom. Daytoy ket kamengen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian manipud idi 1955, parte ti NATO manipud idi 2004, ken parte ti Kappon ti Europa manipud idi 2007. Kaaduan kadagiti populasion ket Kristiano ti Akindaya nga Ortodokso ken patnengda nga agsasao iti Rumano, ti maysa a pagsasao a Romanse.




#Article 326: Portugal (1876 words)


Ti Portugal (, ), opisial a ti Portuges a Republika () ket maysa a pagilian a mabirukan idiay abagatan a laud nga Europa idiay Iberiano a Peninsula. Ti Portugal ket isu ti akinlaud unay a pagilian idiay Europa, ken nabeddengan daytoy babaen ti Taaw Atlantiko iti laud ken iti abagatan babaen ti Espania iti amianan ken daya. Dagiti Atlantiko a purpuro iti Asores ken Madeira ket paset dagitoy ti Portugal. Daytoy a pagilian ket nainaganan iti maikadua a kadakkelan a siudad ti Porto, a ti Latin a naganna idi ket ti Portus Cale.

Ti uneg ti daga a nagbeddengan ti Portuges a Republika tatta nga aldaw ket agnanayon a natataengan manipud idi prehistoriko a panawen: sinakup babaen dagiti Seltas a kas dagiti Gallaeci ken dagiti Lusitanos, a naitipon iti Romano a Republika ken kalpasan daytoy ket nataengan dagiti Hermaniko a tattao a kas dagiti Suebi, Suebos, Bandalos ken dagiti Bisigodos. Idi maika-8 a siglo kaaduan iti Iberiano a Peninsula ket naiparukma babaen dagiti Moro nga umasak a nagipaduyakyak ti Islam, a kalpasan daytoy ket pinapanaw babaen dagiti Kaballeros Templarios babaen ti Urnos ni Kristo. Idi panawen dagiti Kristiano a Reconquista, ti Portugal nagbangon ti bukodna a nawaya a pagarian manipud iti León idi 1139, a nagtunton daytoy a kas ti kadaanan a pagilian-estado iti Europa.

Idi maika-15 ken maika-16 a sigsiglo, a nagbanagan ti pionero ti Tawen ti Panakaduktal, ti Portugal lumaud pinadakkelna ti impluensiana ken nangbangon ti sangalubongan nga imperio tapno mairam kadgiti tagikuana idiay Aprika, Asia, Oceania, ken ti Abagatan nga Amerika, nga isu ti nagbalin a kangrunaani ti lubong ti ekonomia, politika ken sangalubongan a bileg ti militar. Ti Portuges nga Imperio ket isu idi ti immuna a sangalubongan nga imperio ti pakasaritaan, ken isu pay ti kapautan kadagiti kolonia ti Eurpeano nga imperio, a gangani a nagpaut iti 600 a tawtawen, manipud iti pannakatiliw iti Ceuta idi 1415, aginggana ti pannakaited ti kinaturay ti Daya a Timor idi 2002. Nupay kasta, ti internasional a kasaadan ti pagilian ket kaaduan a naipabassit idi las-ud ti maika-19 a siglo, a naipangpangruna idi kaplasan ti Panagwaywayas iti Brasil, ti kadakkelan a kolonia ti pakasaritaanna.

Kalpasan ti rebolusion ti 5 Oktubre 1910 a nangikkat ti monarkia, ti demokratiko ngem saan a natalna nga Umuna a Republika ti Portugal ket nabangon idi ngem sinarunuan idi babaen ti Estado Novo autoritariano a turay. Ti demokrasia ket naipasubli kalpasan ti Kolonia a Gubat ti Portugal ken ti Rosal a Rebolusion idi 1974, a kalpasan daytoy dagiti ballasiw taaw a probinsia ti Portugal ket nawayaanda (a naipangpangruna ti Angola ken Mosambike); ti naudi a ballasiw taaw a teritorio ti, Macau, ket naisubli ti Tsina idi 1999.

Ti Portugal ket maysa a naparang-ay a pagilian nga addaan iti nangato a Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaon, ti maika-19 a kangatuan ti kasayaat ti biag iti lubong manipud idi 2005, ken ti napigsa a sistema ti panagaywan ti salun-at. Ti Portugal ket maysa kadagiti kaaduan a naiglobalisado iti lubong ken kakappian a pagpagilian: kemeng ti Kappon ti Europaken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken nagbangon a kameng ti Latin a Kappon, ti Organisasion dagiti Ibero-Amerikano nga Estado, OECD, NATO, Dagiti Komunidad ti Pagsasao a Portuges a Pagilian, ti Eurosonea ken ti Schengen a Tulagan.

Ti nasapa a pakasaritaan ti Portugal ket maibingay kadagiti amin a paset ti Iberio a Peninsula a mabirukan idiay Abagatan a laud nga Europa. Ti nagan ti Portugal ket naala manipud iti Roamno a nagan ti Portus Cale. Ti rehion idi ket tinaengan babaen dagiti Kasakbayan a Keltiko ken dagiti Keltiko, ken nagtaudan dagiti tattao a kas dagiti Galaiko, Lusitano, Keltiko ken Konio, a binisita babaen dagiti Penisia ken Kartahinio, a nainkorporado kadagit dominion ti Romano a Republika idi ti Lusitania ken paset ti Gallaecia, kalpasan ti 45 BC aginggana idi 298 AD, ken tinaengan manen babaen dagiti Suebo, Burio, ken Bisogodo, ken pinarukma babaen dagiti Moro. Dagiti sabali pay nga impluensia ket mairaman pay dagiti dadduma a tugot ti maika-5 a siglo ti pagtaengan dagiti Alano, a nabirukan idiay Alenquer (daan a Hermaniko Alankerk
), Coimbra ken Lisbon.

Ti rehion iti agdama nga aldaw a Portugal ket tinaengan idi babaen dagiti Neandertal ken kalpasanna babaen dagiti Homo sapiens, a nagtawtawataw iti awan pagbeddenganna a rehion ti akin-amianan nga Iberio a peninsula. Dagitoy ket dagidi agan-anup ken agburburas a kagimongan nga, uray a saan a nangbangon kadagiti nadur-as a pangtaengan, nangibangonda met kadagiti naurnos a kangimongan. Ti neolitiko a Portugal ket nag-eksperimento iti panagpaamo kadagiti agar-arab nga ayup, ti panangimuyong kadagiti apit ti sereal ken panagkalap.

Naipampamattian babaen dagiti eskolar nga iti sapa ti immuna a milenio BC, dagiti nadumaduma nga ayus dagiti Keltiko ket rinautda ti Portugal manipud iti Sentral nga Europa ken nakiinnasawa kadagiti lokal a populasion,ken nangporma kadagiti nadumaduma a grupo ti etniko, kadagiti adu a tribu.

Ti kangrunaan kadagitoy a tribu ket dagiti Calaicia ti Akin-amianan a Portugal, dagiti Lusitanio ti sentral a Portugal, dagiti Keltiko ti Alentejo, ken dagiti Konio ti Algarve. Kadagiti basbassit a tribu wenno dagiti sub-dibision ket dagiti Brakaro, Koelerno, Ekueso, Grobio, Interamisi, Leuno, Luankoi, Limiko, Narbaso, Nemetano, Pesure, Kuakuerno, Seurbo, Tamagani, Taporo, Turdulo, Taga-ugma a Turdulo, Turdulo Oppidano, Turodo, ken Soela.

Adda met idiay akin-abagatan a paset ti pagilian ti bassit, semi-permanente a komersial a pagtaengan ti aplaya a binangon babaen dagiti Penisia-Kartahinio (a kas ti Tavira, idiay the Algarve).

Ti teritorio ti Portugal ket mangiraman ti maysa a lugar idiay Iberio a Peninsula (makunkuna a kas ti kontinente babaen ti kaaduan a Portuges) ken dagiti dua a purpuro idiay Taaw Atlantiko: dagiti purpuro ti Madeira ken ti Azores. Daytoy ket mabirukan iti nagbaetan dagiti latitud ti 32° ken 43° N, ken dagiti longitud ti 32° ken 6° L.

Ti nangruna a daga a Portugal ket nagudua babaen ti nangruna a karayanna, ti Tagus nga agayus manipud idiay Espania ken agayus idiay Estuario ti Tagus, idiay Lisbon, sakbay a nga agayus idiay Atlantiko. Ti akin-amianan a ladawan ti daga ket kabanbantayan nga agturong iti interior nga adda met dagiti nadumadum a banak a linennekan babaen dagiti ginget ti karayan, bayat nga idiay abagatan, a mangiraman ti Algarve ken dagiti rehion ti Alentejo, ket naidasdasig babaen dagiti agluklulot a tanap.

Ti kangatuan a pantok ti Portugal ket ti BantayPico idiay isla ti Pico idiay Azores. Ti antigo a bulkan, nga agrukod iti  ket maysa nga ikoniko a simbolo ti Azores, bayat a ti Serra da Estrelaken ti nangruna a daga (ti pantok ket  iti ngato ti pantar ti baybay) ket maysa a nangruna nga atraksion ti panawen para kadagiti agis-ski ken dagiti managay-ayat ti isport ti panaglalam-ek.

Dagiti purpuro ti Madeira ken ti Azores ket naiwarwarisda iti uneg ti Taaw Atlantiko: ti Azores ket mangsaksakaw ti Pantok ti Tengnga nga Atlantiko idiay tallo a pagsasabtan ti tektoniko, ken ti Madeira iti igid ti kabambantayan a naporma babaen ti heolohia ti adda iti plata a hotspot. iti heolohiko, dagitoy nga isla ket naporma idi babaen dagiti bulkaniko ken seismiko a paspasamak, urayno ti naudi a naindagaan a panagbettak ti bulkan ket napasamak idi 1957–58 (Capelinhos) ken esporadiko met a mapasamak dagiti nakapsut a gingined.

Ti Eksklusibo a Sona ti Ekonomia ti Portugal, ti sona ti baybay a ti Portugal ket addaan kadagiti espesial a karbengan kadagiti eksplorasion ken panagusar kadagiti rekurso ti baybay, ket addaan kadagiti 1,727,408 km2. Daytoy ti maikatlo a kadakkelan a Eksklusibo a Sona ti Ekonomia ti Kappon ti Europa ken ti maika-11 a kadakkelan iti lubong.

Ti Portugal ket naipalawag a kas klima ti Mediteraneo (Csa iti abagatan, uneg, ken rehion ti Douro; Csb iti amianan, Sentral Portugal ken ti aplaya ti Alentejo; ken ti pay namaga bassit a klima wenno klima ti estepa (BSk kadagiti dadduma apaset ti distrito ti Beja) segun ti Pannakaidasig ti Klima ti Köppen-Geiger), ken maysa kadagiti kabaraan a pagilian idiay Europa: ti tinawen a natimbeng a temperatura idiay nangrun a adaga ti Portugal ket agdumaduma manipud iti  iti kabambantayan nga interior ti amianan aginggana ti  iti abagatan ken idiay labneng ti karayan ti Guadiana. Ti Algarve, a naisina manipud iti rehion ti Alentejo babaen ti banbantay ket makaabot aginggana ti  idiay Alto de Fóia, ken addaan iti klima a kapada dagiti lugar ti akin-abagatan nga aplaya ti Espania wenno Abagatan a laud nga Australia.

Ti tinawen a natimbeng apanagtutudo idiay nangruna a daga ket agdumaduma iti sumurok bassit iti  kadagiti akin-amianan a banbantay aginggana ti  idiay lugar ti Karayan Massueime , idiay asideg ti Côa, iti igid ti karayan Douro. Ti Bantay Pico ket mabigbig a daytoy ti kaaduan a makaawat ti tinawen a panagtudtudo (sumurok a  ti tunggal maysa a tawen) idiay Portugal, segun tiInstituto Português do Mar e da Atmosfera  ().

Kadagiti dadduma a lugar, kas iti labneng Guadiana, ti tinawen a natimnbeng atemperatura ket mabalin a nangatngato ngem , ken dagiti kangatuan a temperatura ti kalgaw ket mabalin a sumurok iti . Ti rekord a nangato ket  ken nairehistro idiay Amareleja, urayno daytoy ket saa a ti kapudotan a lugar iti kalgaw, segun kadagiti basa ti satelite.

Ti panagniebe ket kanayon a mapasamak iti uneg ti Amianan ken Sentro ti pagilian ken naisangayan kadagiti distrito ti Vila Real, Bragança, Viseu ken Guarda. Dagiti temperatura ti panaglalam-ek ket mabalin a bumaba iti  ken naisangayan idiay Serra da Estrela, Serra do Gerês, Serra do Marão ken Serra de Montesinho. Kadagitoy a lugar, mabalin nga agniebe iti ania man a paset ti panawen manipud iti Oktubre aginggana ti Mayo. Iti abagatan ti pagilian manmano nga agniebe ngem mapasamak met kadagiti nangato a lugar.

Ti pagilian ket addaan kadagiti 2500 aginggana ti 3200 nga oras ti lawag ti init iti tinawen, ti maysa nga agtengnga iti 4–6 oras iti panaglalam-ek ken 10–12 oras iti kalgaw, ken ad-adu a pateg idiay abagatan-daya ken basbassit idiay amianan-laud.

Ti temperatura ti rabaw ti baybay idiay laud nga aplaya ti nangruna a daga ti Portugal ket agdumaduma manipud iti  iti panaglalam-ek aginggana ti  iti kalgaw, bayat ngaidiay abagatan nga aplaya ketsumakop manipud iti  iti panaglalam-ek ken pumudot iti kalgaw iti agarup a  ken sagpaminsan a makaabot iti .

Kadagiti purpuro ti Azores ken Madeira, dagitoy ket addaan iti subtropikal a klima, ngem adda met pagdumadumaan a nagbaetan dagiti isla, ti panagipadato ti tiempo ket narigat unay gapu kadagiti narusanger a topograpia. Dagiti purpuro ti Madeira ken Azorean ket addaanda iti ak-akikid a sakup ti temperatua, nga addaan kadagiti tinawen a natimbeng a temperatura nga aglabes iti  iti igid ti aplaya (segun ti Meteorolohiko nga Instituto ti Portugal). Adda met dagiti isla idiay Azores nga addaan kaadgiti namagmaga a bulan iti kalgaw. Iti resulta, ti isla ti Azores ket nailasinen a kas addaan iti Mediteraneo a klima (kadagiti kita ti Csa ken Csb), bayat nga adda met dagiti isla (kas ti Flores wenno Corvo) a naidasig a kas Temperado a Maritimo (Cfb) wenno Subtropikal a nadam-eg (Cfa), segun ti panangidasig ti Köppen-Geiger.

Ti isla ti Porto Santo idiay Madeira ket addaan iti namaga bassit a klima ti estepa (BSh). Ti Is-isla Savage, a paset it rehional a teritorio ti Madeira ket addaan iti naisangayan gapu ta naidasig a kadagiti klima ti Desierto (BWh) nga addaan iti tinawen a natimbeng a panagtudtudo iti agarup a . Ti temperatura ti rabaw ti baybay kadagiti purpuro ket agdumaduma manipud iti  iti panaglalam-ek aginggana ti  iti kalgaw ken sagpaminsan a makaabot iti .




#Article 327: Zimbabwe (280 words)


Ti Zimbabwe, opisial a ti Republika ti Zimbabwe, ket ti napalikmutan iti daga a pagilian a mabirukan idiay akin-abagatan nga Aprika, iti pagbaetan ti karayan Zambezi ken Limpopo, beddengan babaen ti Abagatan nga Aprika, Botswana, Zambia ken Mozambique. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ket ti Harare. Ti pagilian ti agarup a 16 a riwriw a tatao, ti Zimbabwe ket addaan kadagiti 16 nga opisial a pagsasao, ken dagiti kaaduan a naisasao ket ti Ingles, Shona, ken Ndebele.

Manipud idi maikasangapulo ket maysa a siglo, ti agdama nga aldaw a Zimbabwe ket lugar idin dagiti nadumaduma a naurnos nga estado ken pagpgarian ken dagiti pay nangruna a dalan para iti migrasion ken panagtagilako. Ti British South Africa Company ni Cecil Rhodes ket immuna a nangmarka ti agdama a teritorio kadagiti tawen ti 1890; daytoy ket nagbalin a bukod  a nagturturay a kolonia ti Britaniko ti Akin-abagatan a Rhodesia idi 1923. Idi 1965, ti konserbatibo a puraw a minoridad a gobierno ti ket nagbukbukod a nangirangarang iti wayawaya a kas Rhodesia. Ti estado ket nagsagsagaba iti panangiklikud iti lubong ken ti 15a tawen a gubat ti gerila kadagiti puersa ti nangisit a nasionalista; daytoy ket nagtungpalan iti tulag ti kappia ken nakapundaran ti unibersal a karbengan iti panagbutos ken ti de jure a kinaturay a kas Zimbabwe idi Abril 1980. Timmipon ti Zimbabwe iti Mankomunidad ti Pagpagilian ken pinanawanna met daytoy idi Disiembre 2003. Daytoy ket kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Komunidad ti Panagrang-ay ti Akin-abagatan nga Aprika (SADC), ti Kapppon ti Aprika (AU), ken ti Sapasap a Pagtagilakuan para iti Akindaya ken Akin-abagatan nga Aprika (COMESA). Daytoy ket ammo idi a kas ti Gameng ti Aprika gapu ti kinarang-ayna.




#Article 328: Venezuela (858 words)


Ti Venezuela ( , ), opisial a tinawtawagan ti Bolivariana a Republika ti Venezuela ( ), ket maysa a pagilian idiay akin-amianan nga aplaya ti Abagatan nga Amerika. Ti teritorio ti Venezuela ket sakupenna ti agarup a  nga adda dagiti nakarkulo a populasion iti 29,105,632. Ti Venezuela ket naikedkeddeng nga estado nga adda iti nangato unay a biodibersidad, nga adda dagiti taengan a sumakop manipud iti Andes a kabambantayan iti laud aginggana ti katuduan a bakir ti Labneng Amasona iti abagatan, babaen dagiti nawatiwat a llanos a tanap ken Karibe nga aplaya iti tengnga ken ti Karayan Delta ti Orinoco iti daya.

Ti Venezuela a kolonia ti Espania idi 1522 urayno adda dagiti resistansia manipud kadagiti patneng a tattao. Daytoy ket nagbalin a maysa kadagiti immuna nga Espaniol Amerikano a kolonia a nangirangarang ti pannakawayawaya (idi 1811), ngem saan a nakatalged a nangbangon ti pannakawayawaya aginggana idi 1821 (a kas maysa a departmento ti pederal a republika ti Gran Colombia, a nakagun-od ti napno a pannakawayawaya idi 1830).Idi las-ud ti maika-19 a siglo ti Venezuela ket nagsagsagaba ti politikal a diktadura, ken daytoy idi ket tinurturayan babaen dagiti rehional a caudillo (nabileg a tattao ti milisia) iti kaaduan ti maika-20 a siglo. Ti pagilian ket adda idin kadagiti napugsa-pugsay a demokratiko a gobierno idi baetan ti 1945 ken ti agdama nga aldaw; kasla kadagiti kaaduan a pagilian ti Latin nga Amerika, daytoy ket nakasagsagaba kadagiti kudeta ken dagiti milisia a diktadura. Dagiti ekonomiko a siddaaw iti tawtawen ti 1980 ken tawtawen 1990 ket nangiturong ti maysa a politikal a didigra a gapuanan kadagiti sumurok a 3,000 a natnatay kadagiti riribok ti Caracazo iti 1989, ti dua kudeta idi 1992, ken ti panagpabasol ken ni Presidente Carlos Andrés Pérez para iti panagtakaw kadagiti publiko a pundo idi 1993. Ti pannakarebba ti talek dagiti adda a partido ket nakakita ti  1998 nga eleksion iti dati nga opisial ti buyot a ni Hugo Chávez, ken ti panangirugi ti Bolivariana a Rebolusion, iti panangrugi ti maysa a 1999 a Konstituente nga Asemblia tapno makasurat ti baro a Batay-linteg ti Venezuela.

Ti Venezuela ket maysa a pederal a presidensial a republika a buklen dagiti 23 nga estado, ti Kapitolio a Distrito (a mangsakup ti Caracas), ken dagiti Pederal nga Agkamkammatalek (a mangsaksakup kadagiti adda ti pantar nga isla ti Venezuela). Ti Venezuela ket agtunton kadagiti amin a Guyanes a teritorio ti laud iti Karayan Essequibo; daytoy a  a paset ti daga ket tinawtawagan ti Guayana Esequiba wenno ti Zona en Reclamación (ti sona nga agdama a tinunton).

Ti Venezuela ket maysa kadagiti urbano unay a pagilian iti Latin nga Amerika; kaaduan kadagiti Taga- Venezuela ket agtataengda kadagiti siudad iti amianan, a naipangpangruna idiay kapitoliona, a Caracas, nga isu pay daytoy ti kadakkelan a siudadna. Manipud idi nadukatalan ti lana idi nasapa a maika-20 a siglo, ti Venezuela ket maysan kadagiti mangidaulo nga agilaklako ti lana iti lubong ken adda kadagiti kadakkelan a reserba ti lana. Dati idi a di naparang-ay unay nga aglaklako kadgiti tagilako ti agrikultura a kas ti kape ken kakaw, ti lana ket napardas a nagbalin a kaaduan a nailaklako ken rentas ti gobierno. Ti tawtawen ti 1980 a kaadu unay ti lana ket nangiturongan ti maysa a didigra ti ruar nga utang ken ti maysa a napaut nga ekonomiko a didigra , a nakakita ti panagpangato ti inflacion iti 100% idi 1996 ken ti panakaipangato ti gatad ti kinapanglaw iti 66% idi 1995 idi ti (babaen ti 1998) tunggal maysa a tao ti GDP ket natnag iti isu met laeng nga agpang a kas idi 1963, a bimmassit iti pagkatlo manipud iti kangatona idi 1978. Ti pannakaungar dagiti presio ti lana kalpasan ti 2001 ket nagparang-ay ti ekonomia ti Venezuela ken nakaaramidan dagiti sosial a panaggastos, urayno ti nagbanagan ti 2008 a sangalubongan a didigra ti pinansia ket nakakita ti baro a panagpababa ti ekonomia.

 Idi 1499, ti maysa nga ekspedision nga indauloan babaen ni Alonso de Ojeda ket nagbisita ti aplaya ti Venezuela. Dagiti salingkadang a balay iti lugar ti  Danaw Maracaibo ket nangipalplagip ti nabigador a ni Amerigo Vespucci iti siudad ti Benesia, isunga ninagananna ti rehion iti Veneziola, nga iti kontemporario a Toskano (patneng a pagsasao ni Vespucci) ket kaibuksilanna ti bassit a benesia. Ti nagan ket nakaala ti agdama a pannakailetrana a kas resulta ti Espaniol nga impluensia, nga iti suldong nga -uela ket maus-usar a kas pangpabassit a termino ti (a kas ti plaza / plazuela, cazo / cazuela); isunga, ti kasisigud kapanunotan ti termino ket mabalin nga iti maysa a bassit a Benesia.  Ti Aleman a termino para iti lugar, a Klein-Venedig, ket kaibuksilanna pay ti bassit a Benesia.

Urayno kasta, ti Vespucci a sarita ket agtutloy nga isu ti kadayegan ken naaw-awat a bersion ti taudan ti nagan ti pagilian, ti sabali a rason para iti nagan ket naibagbaga ti pangilaglagip ni Martín Fernández de Enciso, ti maysa a kameng ti timpuyogan ni Vespucci ken Ojeda. Iti obrana aSumma de Geografía, inbagbagana a nabirukanda ti maysa a patneng a populasion a nagtawtawag ti bagbagida iti Veneciuela, a nangisingasing a ti nagan a Venezuela ket mabalin a nagtaud manipud iti patneng a lubong.




#Article 329: Yemen (151 words)


Ti Yemen ( ), opisial nga ammo a kas ti Republika ti Yemen ( ), ket maysa nga Arabo apagilian idiay Akinlaud nga Asia, mangsakop daytoy iti akin-abagatan a laud aginggana iti akin-abagatan a patingga ti Peninsula Arabiano. Ti Yemen ket ti maikadua a kadakkelan a pagilian iti peninsula, mangsakop daytoy iti . Ti aplayana ket gumay-at iti agarup a . Daytoy ket bineddengan babaen ti Saudi Arabia iti amianan, ti Baybay Nalabbasit iti laud, ti Golpo ti Aden ken Baybay Arabiano iti abagatan, ken ti Oman iti daya. Urayno inbagbaga ti batay-linteg ti Yemen a ti kapitolio ket ti Sana'a, ti siudad ket tinengtenggelen babaen dagiti rebelde manipud idi Pebrero 2015. Gapu iti daytoy, ti kapitolio ti Yemen ket temporario a naiyalis idiay puerto a siudad ti Aden, idiay akin-abagatan nga aplaya. Ti teritorio ti Yemen ket mairaman dagiti ad-adu ngem 200 nga isla; ti kadakkelan kadagitoy ket ti Socotra.




#Article 330: Uruguay (286 words)


Ti Uruguay opisial a ti Republika Oriental ti Uruguay wenno ti Akin-daya a Republika ti Uruguay wenno ti Daya  a Republika ti Uruguay (Karayan) (, ), ket pagilian idiay abagatan daya a rehion ti Abagatan nga Amerika. Daytoy ket ineddengan babaen ti Arhentina iti laud ken ti Brasil iti amianan ken daya, ken ti Taaw Atlantiko titi abagatn ken abagatan a daya. Ti Uruguay ket pagtaengan dagiti 3.3 a riwriw a tattao, a kadagitoy ket 1.8 a riwriw ti agtataeng iti metropolitano a lugar iti kapitoliona ken kadakkelan a siudad, ti Montevideo. Daytoy ket addaan iti kalawa iti agarup a , ti Uruguay ket heograpiko nga isu ti maikadua a kabassitan a pagilian idiay Abagatan nga Amerika kalpasan ti Surinam.

Ti Uruguay ket nagtultuloy a saan unay a natagtagitao anginggana ti pannakaipatakder ti Colonia del Sacramento, ti maysa kadagiti kaduogan a Europeano a pagtaengan iti pagilian, babaen dagidi Portuges idi 1680. Ti Montevideo ket napundar id a kas maysa a militar a pagsammakedan babaen dagidi Kastila idi nasap a a maika-18 a siglo, ken nagipakpakita kadagiti naisalsalisal a panagtunton iti rehion. Ti Uruguay ket nagun-odna ti pannakawayawaya idi baetan ti 1811 ken 1828, kalpasan ti uppat nga aldaw a panagririri iti Espania, Portugal, Arhentina ken Brasil. Daytoy ket nagtultuloy a suheto ti ganganaet nga impluensia ken panagbibiang kadagiti panawen ti maika-19 a siglo, ken ti militar ket addaan iti agsublisubli a papel kadagiti lokal a politika aginggana idi maika-20 a siglo. Ti moderno nga Uruguay ket demokratiko a batay-linteg a republika, nga adaan iti presidente nga agserbi a kas daulo ti estado ken daulo ti gobierno. Daytoy ket kankanayon a mairanggo a kas maysa kadagiti kaaduan a napadur-as ken kabaknanagan a pagilian iti Latin nga Amerika.




#Article 331: Uzbekistan (316 words)


Ti Uzbekistan, ket opisial a kas ti Republika ti Uzbekistan ( ‘zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси) ket is-isu laeng ti namindua a napalikmutan ti daga a pagilian idiay Tengnga nga Asia ken maysa laeng kadagiti dua kastoy a pagilian iti dagup a sangalubongan. Daytoy ket makibinningay ti pagbeddengan iti Kazakhstan iti laud ken iti amianan, ti Kyrgyzstan ken Tajikistan iti daya, ken ti Apganistan ken Turkmenistan iti abagatan. Sakbay iti 1991, daytoy ket paset idi ti Kappon ti Sobiet.

Ti Uzbekistan ket maysa kadagiti Turko nga estdao idiay Tengnga nga Asia.

Idi ket paset ti Persiano Samanid ken kalpasan daytoy ket dagiti Timurid nga imperio, ti rehion ket naparukma idi nasapa a maika-16 a siglo babaen dagiti nomadiko nga Uzbek, a nagsasao ti Dumaya a Turko a pagsasao. Kaaduan ti Uzbekistan a populasion tatta nga aldaw ket tagikua ti etniko a grupo ti Uzbek ken mangisasao ti Pagsasao nga Uzbek, maysa kadagiti pamilia dagiti pagsasao a Turko.

Ti Uzbekistan ket naitipon ti Ruso nga Imperio idi maika-19 a siglo, ken idi 1924 nagbalin a kontitueto arepublika iti Kappon ti Sobiet, a naamammoan a kas ti Sosialista a Republika ti Sobiet nga Uzbek (Uzbek SSR). Daytoy ket nawayaan idi 31 Agosto 1991 (opisial, kalpasan ti simmaruno nga aldaw).

Ti ekonomia ti Uzbekistan ket kangrunaan nga agtaltalek ti panagpataud kadagiti merkansia, a mairaman ti kapas, balitok, uranio, ken masna nga alingasaw. Nupay ti nairangarang a gagara iti panaglasat iti maysa a paglakuan nga ekonomia, ti Uzbekistan ket agtultuloy nga agtagtaginayon tinainget a panagtengtengngel ti ekonomia, a kadawyan daytoy a manipaadayo kadagiti gangganaet nga agpupuon. Ti annuroten iti agin-inut, nainget a panagtengngel ti panaglasat iti paglakuan nga ekonomia nupay kasta ket napakataud kadagiti kaimbagan anagbanagan iti porma a pannakapasayaat ti ekonomia kalpasan ti 1995. Dagiti domestiko nga annuroten ti Uzbekistan kadagiti karbengan ti tao ken dagiti panagwaywaya ti tungngal maysa atao ket dinildillaw bababen dagiti daaduma a sangalubongan nga organisasion.




#Article 332: Vanuatu (242 words)


Ti Vanuatu opisial a ti Republika ti Vanuatu (, Bislama: Ripablik blong Vanuatu), ket ti pagilian nga isla idiay Oceania a mabirukan idiay Abagatan a Taaw Pasipiko. Ti purpuro ket nagtaud iti bulkan ken mabirukan iti  iti daya ti akin-amianan nga Australia, iti  iti amianan a daya ti Baro a Caledonia, iti daya ti Baro a Guinea, iti abagatan a daya ti Is-isla ti Solomon, ken laud ti Fiji.

Ti Vanuatu ket immuna idi a tinagtagitao babaen dagiti tattao a Melanesia. Dagiti immuna a Europeano a nangbisita dagiti isla ket ti ekspedision ti Espania nga indauluan babaen ni Portuges a nabigador Fernandes de Queirós, nga isu ket simmangpet iti kadakkelan nga isla idi 1606. Tinuntonna ti purpuro para iti Espania, kas paset ti kolonial a Daya nga India ti Espania, ken ninagananna iti Austrialia del Espiritu Santo.

Kadagiti tawen ti 1880s, ti Pransia ken ti Gran Britania ket nagtunton kadagiti paset ti purpuro, ken idi 1906 nagtunosda iti alagaden para iti panagkadua a panagtaripato ti purpuro a kas ti Baro a Hebridas babaen ti Britaniko-Pranses a Kondominio. Ti maysa a tignay ti wayawaya ket rimsua kadagiti tawen ti 1970, ken ti Republika ti Vanuatu ket napundar idi 1980.

Ti nagan ti Vanuatu ket naala manipud iti balikas a vanua (daga wenno pagtaengan), a mapasamak kadagiti nadumaduma a sasao nga Austronesio, ken ti balikas a tu (tumakder). No agtipon dagitoy dua a balikas ket mangibaga ti nawaya a kasasaad ti baro a pagilian.




#Article 333: Siudad ti Batikano (644 words)


Ti Siudad ti Batikano wenno Estado ti Siudad ti Batikano, iti Italiano opisial a ti Stato della Città del Vaticano (), ket maysa a napalikmutan ti daga a naturay nga siudad-estado a ti teritoriona ket buklen iti nadidingan nga enclave ti kaunegan ti siudad ti Roma, Italia. Adda daytoy ti kalawa ti agarup a , ken ti populasion iti sumorok a 800. Daytoy ket mangaramid ti Siudad ti Batikano ti kabassitan a naturay nga estado iti lubong babaen ti kalawa ken populasion.

Ti Estado ti Siudad ti batikano ket nabangon idi 1929 babaen ti Lateran a Tulag, a pinirmaan babaen ti Kardinal a Sekretario ti Estado a ni Pietro Gasparri, para kenni Papa Pio XI ken babaen ti Kangrunaan a Ministro kenDaulo iti Gobierno a ni Benito Mussolini para kenni Ari Victor Emmanuel III iti Italia. Ti Estado ti Siudad ti Batikano ket naisangsangyan manipud ti Santa Sede, a napetsaan daytoy manipud idi nasapa a Kristianidad ken isu ti kangrunaan a episkopal a sede dagiti 1.2 bilion a Latin ken ti Dumaya a Katoliko a kumapkappon iti sangalubongan. Dagiti bilin iti Siudad ti Batikano ket naipablaakda iti Italiano; dagiti opisial a dokumento iti Santa Sede ket kangrunaan a maited iti Latin. Dagitoy dua nga entidad ket adada dagiti naisangsangyan a pasaporte: ti Santa Sede, a saan a maysa a pagilian, ket agitited laeng iti diplomatiko ken serbisio a pasaporte, a ti Estado ti Siudad ti batikano ket agitited iti kadawyan a pasaporte. Nga iti tunggal maysa a kaso ket agitited laeng iti bassit a pasaporte.

Ti Lateran a Tulag idi 1929, a nangisangpet ti irurumsua ti siudad-estado, ket mangisao a ka kas ti baro a panakapartuat (Pangyuna ken Artikulo III), a saan a pakakitaan dagiti dakdakkel a Papa nga Estado (756–1870) a sigud idi a nagsakup ti kaaduan iti tengnga nga Italia. Kaaduan kadagityo a teritorio ket nasagepsep iti Pagarian iti Italia idi 1860, ken ti maudi a paset, ti siudad iti Roma nga adda ti Lazio, kalpasan ti sangapulo a tawen, idi 1870.

Ti Siudad ti Batikano ket maysa a eklesiastiko wenno saserdote-a monarkiko nga estado, a tinurayan babaen ti Obispo iti Roma—a ti Papa. Dagiti kangatuan nga opisio ti estado ket dagiti Katoliko a klerigo a nagtaud kadagiti naumaduma a pagilian. Daytoy ket naturay a teritorio iti Santa Sede (Sancta Sedes) ken ti lokasion ti pagtaengan ti Papa, a matawtawagana ti Apostoliko a Palasio.

Dagiti Papa ket kadawyan a nagtaengda iti daytoy a lugar nga idi 1929 ket nagbalin a ti Siudad ti Batikano manipud idi panakasubli manipud ti Abinion idi 1377, ngem nagtaengda pay kadagiti napalabas a panawen idiay Quirinal a Palasio idiay Roma ken sabsabali pay a lugar. Kasisigudda, a nagtaeng idiay Lateran a Palasio idiay Turod ti Caelian idiay adayo a bangir iti Roma manipud ti Batikano. Ni Emperador Konstantino ket nagited iti daytoy a lugar kenni Papa Miltiades idi 313. Ti panakapirma dagiti nagtultulagan a nangibangon ti baro nga estado ket naaramid dita naudi a patakder, a nagited ti panakaipangato ti nagan iti Lateran a Tulag, a babaen ti panakaaammo dagitoy.

Ti klima ti Batikano ket kapadpada ti Roma; a kalalaiganna, a Mediteraneo a klima nga adda ti nalanay, a panagtutudo iti kalamiisan a tiempo manipud ti Septiembre aginggana ti tengnga ti Mayo ken napudot, a namaga a kalgaw manipud ti Mayo aginggana ti Agostot. Adda pay dagiti lokal a langlanga, a naipangpangruna ti angep ken linnaaw, a pinataud babaen ti naisangsangayan a kinadakkel ti Basilka ni San Pedro, ti kangato, dagiti burayok ken ti kadakkel ti nasimiento a kuadrado.

Ti Siudad ti Batikano ket isu ti kabassitan nga estado, a daytoy ket agarup laeng a .

Idi Hulio 2007, ti Batikano ket immannurot nga agbalin ti immuna a karbon nga agmangngamangnga nga estado. Planoda a magun-od daytoy babaen ti panagtangdanan ti panagipugso ti karbona dioksido nga adda ti panakapartuat iti Kabakiran a Klima ti Batikano idiay Hungria.




#Article 334: Hungaria (565 words)


Ti Hungaria  ( ) ket maysa a naserraan ti daga a pagilian idiay Tengnga nga Europa. Daytoy ket mabirukan idiay Labneng Karpato ken nabeddengan babaen ti Eslonakia iti amianan, Ukrania, ken Romania iti daya, Serbia, ken Kroasia iti abagatan, Eslobenia iti abagatan a laud ken Austria iti laud. Ti kapitolio ti pagilian, ken ti kadakkelan a siudadna, ket ti Budapest. Ti Hungaria ket maysa a kameng ti Kappon ti Europa, NATO, ti OECD, ti Visegrád a Grupo, ken ti Schengen a Tulagan . Ti opisial a pagsasaona ket ti Hungaro, a naamammuan pay a kas ti Magyar, a paset daytoy Finno-Ugric a grupo ken isu daytoy ti kaaduan a naisasao ti saan nga Indo-Europeano a pagsasao idiay Kappon ti Europa.

Kalpasan dagiti paset ti panawen a nagsasaruno a panagtataeng dagiti Celta, Romano, Huns, Eslabo, Gepid, ke Avar, ti pundasion ti Hungaria ket naipundar idi naladaw a maika-19 a siglo babaen ti Hungaro a prinsipe a ni Árpád, a ti nalatak nga apona a ni San Esteban I ket naipangato iti trono idi 1000 AD iti balangat nga inpatulod babaen ni Papa Silvestre II manipud idiay Roma. Ti Pagarian ti Hungaria ket adda daytoyen manipud idi 946 a tawtawen, ken dagiti nadumaduma apuntos ket naikedkeddeng idi a kas maysa a nangruna a politikal a bileg idiay Europa, a maysa akadagiti kultural a sentro ti Lumaud a Lubong. Kalpasan ti agarup a 150 a tawtawen ti bassit a Otomano a panaturay (1541–1699), ti Hungaria ket naitiptipon iti Habsburg a Monarkiay, ken kalpasan daytoy ket naikeddeng a kas gudua ti dua a monarkai ti Austro-Hungaria (1867–1918). 

Daytoy ket maysa a nalatak a bileg aginggana idi gibus ti Sangalubongan a Gubat I, ti Hungaria ket nannugpalan a nakapukaw kadagiti agarup a 70 porsiento ti teritoriona, maysa a pagkatlo ti etniko a Hungaro a populasion, ken amin dagiti sangladanna babaen ti Tulag ti Trianon, a dagiti termino ket ket naikedkeddeng a nakaro unay babaen kadagiti kaaduan ti Hungaria. Kalpasan ti nabagas nga ekonomiko ken politikal a pannakatalna, ti Hungaria ket nasakupan ti autoritario a turay, ken nagtengan ti pannakikaduana iti Nazi nga Alemania idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat II.  Kalpasan ti gubat, ti Hungaria ket tinurayan babaen dagiti Sobiet, a simsimrek iti panawen ti Komunista idi 1947 kalpasan ti pannakabangon ti Republika ti Tattao ti Hungaria. Iti las-ud ti daytoy a paset ti panawen, ti Hungaria ket nakagun-od ti nawatiwat a sangalubongan a pannakadlaw idi las-ud ti Rebolusion ti 1956, ti kadakkelan a yaalsa a rimsua iti kaunegan ti sakup ti Sobiet. Kalpasan ti paset tipanawen ti kadawyan a liberal a turay ti komunismo, idi 1989 ti Hungaria ket nangirugrugi ti naballigi a panaglukatna kadagiti pagbeddenganna iti Austria, a mangtulong daytoy ti panagpadaras ti panagrebba ti Dumaya a Panagkaykaysa. 

Manipud idi 1989, ti Hungaria ket tinurturayanen babaen ti demokratiko a parlamentario a republika, ken tatta nga aldawen ket naikedkeddeng a kas maysa a narang-ay a pagilian nga adda ti nangato a matgedan nga ekonomia.  Ti Hungaria ket maysa kadagiti tallopulo a kadayegan a papanan dagiti turista iti lubong, a mangawawis kadagiti 10.2 a riwriw a turista ti tunggal maysa a tawen (2011). Ti pagilian ket pagtaengan ti kadakkelan a sistema ti rukib ti napudot nga ubbog ken ti maikadua a kadakkelan a napudot a danaw iti lubong (Danaw Hévíz), ti kadakkelan a danaw iti Tengna nga Europa (Danaw Balaton), ken ti kadakkelan a masna a karuotan idiay Europa (Hortobágy).




#Article 335: Tuvalu (108 words)


Ti Tuvalu , dati nga ammo a kas ti Is-isla Ellice, ket ti isla a pagilian ti Polinesia a mabirukan idiay Taaw Pasipiko, iti tengnga a pagbaetan ti Hawaii ken Australia. Daytoy ket buklen dagiti tallo nga isla ti raw-ang ken dagiti innem a pudno nga atol a naiwarwaris iti pagbaetan ti latitud ti 5° aginggana ti 10° abagatan ken longitud ti 176° aginggana ti 180°,  iti laud ti Internasional a Linia ti Petsa.
Dagiti kaasitgan a kaarubana ket ti Kiribati, Nauru, Samoa ken Fiji. Ti Tuvalu ket addaan iti populasion iti 10,837 (senso idi 2012). Ti dagup a kalawa ti daga dagiti isla ti Tuvalu ket .




#Article 336: Ukrania (690 words)


Ti Ukrania (; , panakaisurat: Ukrayina, ; ; ) ket maysa a pagilian idiay Daya nga Europa. Ti Ukrania ket nabeddengan ti Pederasion ti Rusia iti daya ken amianan a daya, ti Bielorusia iti amianan a laud, ti Polonia, Eslobakia ken Hungaria iti laud, ti Rumania ken Moldoba iti abagatan a laud, ken ti Baybay Nangisit ken Baybay Azov iti abagatan ken abagatan a daya. Addaan ti kalawa daytoy iti 603,628 km², daytoy ti maikadua a kadakkelan nga agnaynayon a pagilian ti kontinente iti Europa, kalpasan ti Ruso a Pederasion.

Segun ti nadayeg ken nasayaat a napatalgedan a teoria, ti mediebal nga estado ti Kievan Rus ket binangon idi babaen dagidi Varego idi maika-9 a siglo a kas ti immuna a naipakasaritaan a nairehistro nga estado ti Daya nga Eslabo. Daytoy ket rimsua a kas maysa a nabileg a pagilian iti Tengnga a Panpanawen ngem nawarwara idi maika-12 a siglo. Babaen ti tengnga ti maika-14 a siglo, dagiti teritorio ti Ukrania ket tinurturayan babaen dagiti tallo nga akin-ruar a bileg ti Nabalitokan a Horda, ti Nalatak a Dukado ti Lituania, ken ti Pagarian ti Polonia. Kalpasan ti Nalatak nga Akin-amianan a Gubat (1700–1721), ti Ukrania ket nabingbingay idi kadagiti nadumaduma a rehional a bileg . Idi  maika-19 a siglo, ti kadakkelan a paset ti Ukrania ket naitiptipon iti Ruso nga Imperio, ken dagiti nabatbati ket babaen ti pnnakatengngel ti Austria-Hungaria. 

Ti nagulo a paset ti panawen simarsaruno dagiti adu a pannakigubatan, nga adda dagiti adu a nabigbigan a sangalubongan a panagpadas ti panaggun-od iti wayawaya manipud idi 1917 aginggana idi 1921, ken kalpasan ti Sangalubongan a Gubat I ken ti Sibil a Gubat ti Rusia. Ti Ukrania ket bimmangon manipud ti bukodna a sibil a gubat, ken idi Disiembre 30, ti 1922 a Sosialista a Republika ti Sobiet a Ukrania ket nagbalin a maysa kadagiti nakapundaran dagiti republika ti Kappon ti Sobiet. Dagiti teritorio ti SSR a Ukrania Ukrainian ket naipadakkel iti laud idi las-ud ti sibil a gubat iti kabiitan a kasakbayan ti ken kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II. Idi 1954 daytoy ket nagpadakkel iti abagatan iti panangisubli iti Crimea. Idi 1945, ti SSR a Ukrania ket nagbalin a maysa kadagiti kameng a nagpundar ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.

Ti Ukrania ket nagbalin manen a nawaya idi natunaw tu Kappon ti Sobiet idi 1991. Daytoy a panakatunaw ket nangrugian ti maysa a panagdaliasat iti panagtagtagilako nga ekonomia, a ti Ukrania ket nagsagsagaba ti resesion  iti walo a tawen. Manipud idi, nupay kasta, ti ekonomia ket nakapadpadas ti nasayaat a pannakaipangato ti GDP. Ti Ukraine ket nairaman iti maysa a sangalubongan a didigra ti ekonomia idi 2008 ken bimmatok ti ekonomia. Ti GDP ket natnag iti 20% manipu didi primabera ti 2008 aginggana idi primaber ti 2009, ken naitimbeng idi dagiti analista ket nangipadpadada ti kakaro ti panagbaba kadagiti kamadian nga ekonomiko a depresion idi las-ud ti nasapa a tawtawen ti 1990. Ti pagilian ket nagtultuloy a nagruna iti sangalubongan a pagtagtagilakuan ken , manipud idi 2011, daytoy ti maikatlo a kadakkelan nga agipatpatulod ti bukbukel iti lubong.

Ti Ukrania ket maysa a unitario nga estado a buklen dagiti 24 nga oblast (probinsia), maysa nga autonomo a republika (Crimea), ken dagiti dua a siudad nga addaan ti naipangpangruna a kasasaad: ti Kiev, ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad, ken ti Sevastopol, a mangibalbalay ti Ruso a Plota ti Baybay Nangisit babaen ti maysa a tulagan ti panagupa. Ti Ukrania ket maysa a republika babaen ti maysa a semi-presidensial a sistema nga adda ti naisinsina  legislatibo, ti ehekutibo, ken ukoman a sangsanga. Manipud idi ti pannkatunaw ti Kappon ti Sobiet, ti Ukrania ket agtultuloy nga agtartaripatu ti makadua a kadakkelan a milisia idiay Europa, kalpasan ti Rusia. Ti pagilian ket balay dagiti 46 a riwriw a tattao, 77.8 a porsiento kadagitoy ket etniko a Ukraniano, nga adda dagiti adu a minoridad kadagiti Ruso (17%), Belaruso ken dagiti Rumano. Ti Ukraniano ket isu ti opisial a pagsasao ti Ukrania. Ti Ruso ket nawatiwat pay a naisasao. Ti kaaduan a relihion iti pagilian ket ti Kristiano ti Daya nga Otodokso, nga adda ti napigsa nga impluensia iti Ukraniano nga arkitektura, literatura ken musika.




#Article 337: Uganda (187 words)


Ti Uganda, opisial a ti Republika ti Uganda, ket maysa a napalikmutan iti daga a pagilian iti Daya nga Aprika. Ti Uganda ket nabeddengan iti daya babaen ti Kenya, iti amianan babaen ti Abagatan a Sudan, iti laud babaen ti Demokratiko a Republika iti Kongo, iti abagatan a laud babaen ti Rwanda, ken iti abagatan babaen ti Tanzania. Ti akin-abagatan  a paset iti daytoy a pagilian ket mangiraman ti dakkel a paset iti Danaw Victoria, a daytoy pay ket kinabinningay babaen ti Kenya ken Tanzania.

Ti nagan a Uganda ket naala manipud iti pagarian ti Buganda, a nangsakup ti dakkel a paset iti abagatan iti daytoy a pagilian a mairaman ti kapitoliona a ti Kampala.

Dagiti tattao ti Uganda idi ket agan-anup ken agburburasda manipud idi 1,700 aginggana idi 2,300 a tawtawen, idi dagiti agsasao ti Bantu a populasion ket napanda idiay akin-abagatan a paset iti daytoy a pagilian. Ti Uganda ket nagun-odna ti panakawayawayas manipud iti Britaniko idi 9 Oktubre 1962.

Ti opisial a pagsasao ti Uganda ket ti Ingles ken Swahili, nupay kasta adu pay dagiti sabsabali a pagsasao  a maisasao iti daytoy a pagilian.




#Article 338: Republika a Tseka (677 words)


Ti Republika a Tseka ( ; , , ababa a porma ti Česko ), ket maysa a napalikmutan ti daga a pagilian idiay Tengnga nga Europa. Ti pagilian ket nabeddengan babaen ti Alemania iti laud, ti Austria iti abagatan, ti Eslobakia iti daya ken ti Polonia iti amianan. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudadna, nga dda dagiti 1.3 a riwriw nga agnanaed, ket ti Prague. Ti Republika a Tseka ket mangiraman kadagiti naipakasaritaan a teritorio iti Bohemia ken Moravia ken ti maysa a bassit a paset ti Silesia.

Ti estado ti Tseka ket dati a naamammuan a kas Bohemia, ket naporma idi kaladawan ti maika-19 a siglo a kas maysa a bassit a dukada iti Prague, nga iti dayta a panawen ket tinurturayan babaen ti nabileg nga Imperio ti Nalatak a Moravia. Kalpasan ti pannakatnag ti Imperio idi 907, ti sentro ti bileg ket naipan manipud ti Moravia idiay Bohemia, babaen dagiti Přemyslid. Manipud idi 1002 daytoy ket pormal a nabigbigan a kas paset ti Nasantuan a Romano nga Imperio. Idi 1212 ti dukado ket naipangato iti maysa a pagarian ken idi las-ud ti panagturay dagiti Přemyslid duke/ari ken dagiti simmarsaruno kaniada, dagiti Luxembourgs, ti pagilian ket nakaabut ti kalatakanna a gay-at ti teritorio (maika-13 – maika-14 a siglo). Idi las-ud ti Hussite a gubgubat ti pagarian ket nakasango kadagiti ekonomiko nga embargo ken dagiti krusada manipud kadagiti amin a paset ti Europa. Kalpasan ti Gubat ti Mohács idi 1526, ti Pagarian ti Bohemia ket nagininut a nadaddadael iti maysa a Habsburg a monarkia a kas maysa kadagiti tallo a nangruna a paset, a mairaman ti Arkidukado ti Austria ken ti Pagarian ti Hungaria. Ti Bohemio a Yaalsa (1618–20) a pannakaabak iti Gubat ti Puraw a Bantay, ket nangiturongan ti adu pay a pannakaipatengnga ti monarkia a mairaman ti pannakapilit a pannaka-Katoliko manen ken Pannka-Aleman manen. Iti pannakatunaw ti Nasantuan a Romano nga Imperio idi 1806, ti Bohemio a pagarian ket nagbalin a paset ti Austriano nga Imperio. Idi maika-19 a siglo dagiti Tseka a daga ket nagbalin a nabileg a balayan ti industria iti monarkia ken ti bugas ti Republika ti Czechoslovakia a naporma idi 1918, kalpasan ti pannkarebba iti Austro-Hungaro nga Imperio kalpasan ti Sangalubongan a Gubat I. Kalpasan ti 1933, ti Czechoslovakia ket nagtultuloy nga isu laeng ti demokrasia idiay tengnga ken daya nga Europa.

Kalpasan ti Munich a Tulagan, Polako a pannkaikapet ti Zaolzie ken Aleman a panagraut iti Czechoslovakia ken ti dimtengan a pannakapukaw ti namnama ti Akinlaud a sungbat ken ti panagyaman para iti pannakawaya ti kaaduan apaset ti Czechoslovakia babaen ti Nalabbasit a Buyot, ti Partido Komunista ti Czechoslovakia ket nangabak ti kaaduan kadagiti 1946 a panagbutos. Iti 1948 a kudeta, ti Czechoslovakia ket nagbalin nga inturturayan ti komunista nga estado. Idi 1968, ti immad-adu a di nakaipaneknekan ket kimmaro kadagiti panagpadas a maireporma ti turay a komunista. Dagitoy a pasamak a nakunkuna a kas dagiti Primabera ti Prague iti 1968, ket nagpatingga iti maysa a panagraut babaen dagiti buyot ti pagpagilian ti Timpuyogan ti Warsaw (a malaksid ti Romania); dagiti tropa ket naggigianda iti pagilian aginggana ti Tersiopelo a Rebolusion ti 1989 , idi narebba ti komunista a turay. Idi 1 Enero 1993, ti Czechoslovakia ket nakappi a natunaw kadagiti konstituentona nga estado, ti Republika a Tseka ken ti Eslobako a Republika.

Ti Republika a Tseka ket isu ti immuna a dati a kameng ti Comecon a nakagun-od ti kasasaad iti maysa a narang-ay a pagilian segun ti Banko ti Lubong. Iti pay maipatinayon, ti pagiian ket adda ti kangtuan a panagrang-ay ti nagtagitaon idiay Tengnga ken Daya nga Europa, a nairanggo a kas maysa a Nangato Unay a Panagrang-ay ti Nagtagitaoan a pagilian. Daytoy ket mairanggo paya a kas ti maikatlo a kakappiaan a pagilian idiay Europa ken ti kaaduan a demokratiko ken nasalun-at (babaen ti mortalidad ti maladaga) a pagilian iti rehion. Daytoy ket maysa a pluralista adu a partido a parlamentario a representatibo a demokrasia, maysa a kameng ti Kappon ti Europa, NATO, ti OECD, ti OSCE, ti Konseho ti Europa ken ti Visegrád a Grupo.




#Article 339: Turkia (562 words)


Ti Turkia (), opisial a ti Republika ti Turkia  (), ket maysa a pagilian idiay Europa a mabirukan idiay Akinlaud nga Asia (kaaduanna idiay Anatolia a peninsula) ken idiay Daya a Trasia idiay Abagatan a daya nga Europa. Ti Turkia ket nabeddengan babaen dagiti walo a pagilian: Bulgaria iti amianan a laud; Gresia iti laud; Georgia iti amianan a daya; Armenia, Azerbaijan (ti exclave iti Nakhchivan) ken Iran iti daya; ken Irak ken Siria iti abagatan a daya. Ti Baybay Mediteraneo ken Cyprus ket addada iti abagatan; ti Baybay Egeo ket adda iti laud; ken ti Baybay Nangisit ket adda iti amianan. Ti Baybay iti Marmara, ti Bosporo ken ti Dardanelo (a dagitoy ket buklenda dagiti Nailet a baybay ti Turko) ket ilasinna ti nagbeddengan a nagbaetan ti Daya a Trasia ken Anatolia; ilasinna pay ti Europa ken Asia.

Ti Turkia ket maysa kadagiti innem a nawaya a Turko nga estado. Ti kaaduan iti populasion kadagitoy ket Muslim. Ti opisial a pagsasao iti daytoy a pagilian ket ti Turko, a ti Kurdo ken Zazaki ket maisasao dagitoy babaen dagiti Kurdo ken Zaza, a mangbukel ti 18% iti populasion.

Dagiti Oghuz a Turko ket nangrugrugida a mapmapan iti lugar a makunkuna tattan a ti Turkia (naala manipud iti Mediebal a Latin Turchia, i.e. Daga dagiti Turko) idi maika-11 a siglo. Daytoy ket pimmardas babaen ti panagabak dagiti Seljuk kadagiti Bisantino idiay Gubat iti Manzikert. Adda dagiti bassit a beyliks ken ti Seljuk a Sultanato iti Rûm a nagturay ti Anatolia aginggana ti Mongol a panagraut. Idi rugi ti maika-13 a siglo, ti Otomano a beylik ket pinagtitiponda ti Anatolia ket nagaramidda iti imperio a gumay-at iti kaaduan iti Abagatan a daya iti Europa, Lumaud nga Asia ken Amianan nga Aprika. Kalpasan ti panagrebba ti sumaganad a panakaabak ti Imperio nga Otomano idi Umuna a Sangalubongan a Gubat, adda dagiti pasetna a sinakupan babaen ti nangabak a Kumaduaan. Adda maysa a grupo dagiti ubbing a militar nga opisial, nga indauloan babaen ni Mustafa Kemal Atatürk ken dagiti kaduana, nagaramidda ti nagballigi a sumupiat kadagiti Kumaduaan; idi 1923, nagipatakder dagitoy ti moderno a Republika iti Turkia a ni Atatürk a kas ti immuna apresidente.

Ti Turkia ket maysa a demokrata, sekular, unitario, batay-linteg a republika nga addaan iti taga-ugma a tinawtawid a kultura. Ti Turkia ket umadadu a naipatipon iti Laud babaen ti panagkameng kadagiti organisasion a kas ti Konsilo iti Europa, NATO, OECD, OSCE ken ti G-20 a dagiti kangrunaan nga ekonomia. Ti Turkia ket nangrugi a nakitulag ti napno a panagkameng iti Kappon ti Europa idi 2005, nga isu ket maysa idin a kumaduaan a kameng iti Europeano a Komunidad ti Ekonomia manipud idi 1963 ken nakadanon ti maysa a tulagan ti kappon ti aduana idi 1995. Ti Turkia ket nagtaraken iti asideg a kultural, politikal, ekonomiko ken industria a panakibiang iti Tengnga a Daya, dagiti Turko nga estado iti Tengnga nga Asia ken dagiti pagilian ti Aprika babaen ti panagkameng kadagiti organisasion a kas ti Turko a Konsilo, Nagsaupan nga Administrasion iti Turko nga Arte ken Kultura, Organisasion iti Islamiko a Panagtitinnulong ken ti Organisasion ti Ekonomiko a Panagtitinnulong.

Ti lokasion ti Turkia iti nagsasabtan ti Europa ken Asia ket mangaramid daytoy a maysa a nagruna a heostratehiko a pagilian. Gapu ti naipangruna a lokasionna, dakkel nga ekonomia ken kabilegan ti militar, ti Turkia ket maysa a nangruna a rehional a bileg.




#Article 340: Turkmenistan (160 words)


Ti Turkmenistan (, ) ket ti pagilian idiay Tengnga nga Asia, bineddengan daytoy babaen ti Kazakhstan iti amianan a laud, ti Uzbekistan iti amianan ken daya, ti Apganistan iti abagatan a daya, ti Iran iti abagatan ken abagatan a laud, ken ti Baybay Kaspio iti laud.

Ti Turkmenistan ket nagtutumpuonganen dagiti sibilisasion kadagiti napalabas a siglo. Kadagiti mediebal apanawen, ti Merv ket maysa idi kadagiti nalatak a siudad iti Islamiko alubong ken ti maysa a nangruna a pagsardengan iti Kalsada Seda, dalan daytoy ti karaban nga inus-usar para iti panagtagilako iti Tsina aginggana idi tengnga ti maika-15 a siglo. Inala daytoy ti Imperio ti Rusia idi 1881, ti Turkmenistan ket nasayaat met a nagballigi iti tignay ti kontra-Bolshevik idiay Tengnga nga Asia. Idi 1924, ti Turkmenistan ket nagbalin a konstituente a republika ti Kappon ti Sobiet, Republika ti Sosialista a Sobiet ti Turkmenistan (Turkmano a RSS); daytoy ket nagbalin a naway kalpasan idi nawaswas ti Kappon ti Sobiet idi 1991.




#Article 341: Suesia (127 words)


Ti Suesia ( ;  ), opisial a kas ti Pagarian ti Suesia (Sueko: ), ket maysa a Nordiko a pagilian idiay Peninsula ti Eskandinabia idiay Akin-amianan nga Europa. Ti Suesia ket nakibeddeng ti Norwega ken Pinlandia, ken naisilpo ti Dinamarka babaen ti rangtay-tunel a ballasiwan ti Öresund.

Iti , ti Suesia ket isu ti maikatlo a kadakkelan a pagilian iti Kappon ti Europa babaen ti kalawa, nga addaan iti dagup a populasion iti agarup 9.4 a riwriw. Ti Suesia ket addaan iti nababa a densidad ti populasion iti  a dagiti populasion ket kaaduan idiay akin-abagatan a kagudua iti daytoy a pagilian. Agarup a 85% iti populasion ket agtaeng iti urbano a luglugar. Ti kapitolio ti  Suesia ket ti Estokolmo, nga isu pay daytoy ti kadakkelan a siudad.




#Article 342: Suisa (479 words)


Ti Suisa ket maysa a pederal a repúblika nga ti opisial nga agnagan iti Kompederasion a Suiso ken buklen ti 26 a kanton. Ti Berna ti kapitolio na daytoy. Masarakan ti pagilian iti Laud nga Europa ket kabangibang daytoy ti Alemania iti amianan, ti Pransia iti laud, ti Italia iti abagatan, ken ti Austria ken ti Liechtenstein iti daya.

Palawlawan ti daga ti pagilian a Suisa. Maibingay ti heograpia daytoy iti Alpes, iti Banak ti Suisa ken iti Jura ket 41,285 km2 ti kalawa daytoy. Kaaduan iti 7.9 a riwriw a populasion ti Suisa ket agnaed iti Banak ket ditoy a masarakan dagiti kadaklan a siudad, idinto a buklen ti Alpes ti kalawaan a paset ti teritorio daytoy. Kadagiti kadaklan a siudad ket ti dua siudad sangalubongan ken sentro ti ekonomia a Zúrich ken Ginebra.

Napaut ti pakasaritaan ti neutralidad ti Suisa ket saan pay a nakigubat daytoy iti tukad internasional sipud idi 1815 ken nagkameng laeng daytoy iti Sikakaysa a Papagilian idi 2002. Iti laksid dayta, adda activo a panggannaet a polisía daytoy ket masansan a makipaset kadagiti panagpakappia iti agduduma a paset ti lubong. Ti Suisa ti nagtaudan ti Nalabaga a Krus ket naibatay daytoyy ti adu nga organisasión internacional pakaramanan ti maikadua a kadaklan nga opisina ti Sikakaysa a Papagilian. Maysa daytoy kadagiti nagipasdek a kameng ti Asosiasión ti Nawaya a Komersio ti Europa ken paset pay ti Purok Schengen. Iti laksid dayta, saan daytoy a kameng ti Kappon ti Europa wenno ti Purok nga Ekonómiko ti Europa.

Ti nominal a pakabuklan a produkto doméstiko ti Suisa ket $75,835, ket basar iti daytoy maysa kadagiti kabaknangan a pagilian iti lubong. Adda iti Suiso ti kadaklan a kabaknang tunggal nataengan iti lubong idi 2010 ($372,692 tunggal maysa a tao). Kasta met nga adda iti Suisa ti maysa kadagiti kadaklan a balance ti kuento kas porsiento ti pakabuklan a produkto doméstiko iti lubong, ket sarunuen laeng daytoy ti sumagmamano a pagilian a productor iti lana. Agtultuloy met ti pannakaibilang ti Zúrich ken Ginebra kas maikadua ken maikatlo kadagiti siudad nga addaan iti kasayaatan a kalidad ti panagbiag iti lubong. Inkeddeng ti Sangalubongan a Forum nga Ekonomiko ti Suisa a kas maysa nga umartakan a pagilian iti lubong idi 2010, ket inkeddeng met ti Kappon ti Europa a daytoy ti kainnovativuan a pagilian.

Ti Suisa ket buklen ti tallo a kangrunaan a rehion linguistiko ken kultural. Dagitoy ti Aleman, Pranses, ken Italiano, ket mainayon pay dagiti tanap nga agsasao iti Romanse. Iti kasta a saad, ti Suia ket saan a pagilian a sibabasar iti kadawian nga etnisidad wenno pagsasao. Ti pakakaysaan ti Suisa ket sibabasar iti kadawian a pakasaritaan, iti paglalaeman a panaggatad (pederalismo, dagus a demokrasia, neutralidad) ken iti simbolismo ti Alpes. Según iti kannawidan naipasdek ti Suiso a Konpederasion idi Agosto 1  1291 ket tinawen a marambakan ti Nailian nga Aldaw ti Suisa iti dayta nga aldaw.




#Article 343: Tayikistan (399 words)


Ti Tayikistan ( ), opisial a ti Republika ti Tayikistan (, Çumhuriji Toçikiston/Jumhuriyi Tojikiston; , Respublika Tadzhikistan), ket ti kabanbantayan a napalikmutan ti daga a naturay a pagilian idiay Tengnga nga Asia. Nakarkulo nga addaan iti 8 a riwriw a tattao idi 2013, daytoy ti maika-98 a kaaduan ti kaaduan ti populasion a pagilian ken addaan iti kalawa iti , daytoy ti maika-96 a kadakkelan a pagilian iti lubong. Daytoy ket bineddengan babaen ti Apganistan babaen ti abagatan, Uzbekistan iti laud, Kirgistan iti amianan, ken Tsina iti daya. Mabirukan ti Pakistan iti abagatan ken insina babaen ti akikid a Koridor ti Wakhan. Ti tradisional a pagtaengan dagiti tattao a Tayiko ket mairaman iti agdama nga aldaw a Tayikistan, Apganistan ken Uzbekistan.

Ti teritorio a mangbukel itan ti Tayikistan ket dati a pagtaengan dagiti nadumaduma a taga-ugma a kultura, mairaman ti siudad ti Sarazm iti Neolitiko ken Panawen ti Bronse, ken kanungpalan idi a pagtaengan dagiti pagarian a tinurturayan dagiti tattao iti nadumaduma a pammati ken kultura, mairaman ti sibilisasion ti Oxus, kultura ti Andronovo, Budismo, Nestoriano a Kristianidad, Soroastrianismo, ken Manikueismo. Ti lugar ket tinurturayan idin babaen dagiti nadumaduma nga imperio ken dagiti dinastia, mairaman ti Imperio ti Akuemenida, Imperio ti Sasanida, Imperio ti Hephtalita, Imperio ti Samanida, Imperio ti Mongol, Imperio ti Timurida, ken ti  Imperio ti Rusia. Kas resulta ti pannakawaswas ti Kappon ti Sobiet, nagbalin a nawaya a pagilian ti Tayikistan idi 1991. Ti sibil a gubat ket gangani idi a dagus a nailaban kalpasan ti wayawaya, nagpaut manipud idi 1992 aginggana idi 1997. Manipud idi nagpatingga ti gubat, ti baro a napundar a katalinaay ti polika ken gangganaet a tulong ket nangpalubos ti pagilian a mangpadakkel ti ekonomiana.

Ti Tayikistan ket presidensial a republika a buklen dagiti uppat a probinsia. Kaaduan dagiti 8 a riwriw a tattao ti Tayikistan ket tagikua ti etniko a grupo ti Tayiko ken agsasaoda met iti Tayiko, urayno adu met ti tattao nga agsasao iti Ruso. Dagiti bantay ket mangsakop iti ad-adu ngem 90% iti pagilian. Daytoy ket addaan iti transision nga ekonomia a kaaduan nga agdepdepende kadagiti panangisukat iti kuarta, aluminio ken panagpataud iti kapas.

Ti kayat a sawen ti Tayikistan ket Daga dagiti Tayik. Ti pangsandi iti -stan ( -stān) ket Persiano para iti lugar ti wenno pagilian ken ti Tayik ket mabalin a ti nagan ti sakbay ti Islamiko a (sakbay ti maikapito a siglo A.D.) tribu.




#Article 344: Tanzania (2323 words)


Ti Tanzania, opisial a ti Nagkaykaysa a Republika ti Tanzania (), ket maysa a pagilian idiay Daya nga Aprika. Daytoy ket nagbeddengan babaen ti Kenya ken Uganda iti amianan; ti Rwanda, Burundi ken ti Demokratiko a Republika iti Kongo iti laud; ken ti Zambia, Malawi ken Mozambique iti abagatan. Ti akindaya a pagbeddengan ti pagilian ket pinorma babaen ti Taaw Indiano. Ti Tanzania ket aglaon pay iti Kilimanjaro, ti kangatuan a bantay iti Aprika.

Ti pagilian ket nabingbingay kadagiti 30 rehion: lima idiay semi-autonomo nga is-isla iti Zanzibar ken 25 idiay kangrunaan a daga ti dati a Tanganyika. Ti daulo ti estado ket ni Presidente Jakaya Mrisho Kikwete, a naelektado idi 2005.  Manipud idi 1996, ti opisial a kapitolio ti Tanzania ket isun ti Dodoma, nga idiay ti parlamento ti pagilian ken pakabirukan dagiti opisisna ti gobierno. Iti baetan ti panakawayawaya ken idi 1996, ti nangruna nga aplaya a siudad iti Dar es Salaam ket nagserserbi a kas ti politikal a kapitolio ti pagilian. Tatta nga aldaw, daytoy ket agtultuloy a kangrunaan a komersial a siudad ti Tanzania ken ti de facto a tugaw ti kaaduan a patakder ti gobierno . Daytoy ti kangrunaan a pagsangladan ti baybay para iti pagilian ket dagiti naserran ti daga a kaarrubana.

Ti nagan a Tanzania ket nagtaud kadagiti nagan ti dua nga estado, ti Tanganyika ken ti Zanzibar, a nagkaykaysa idi 1964 tapno mangporma ti Republika ti Tanganyika ken Zanzibar, ken kalpasan ti isu met laeng a tawen, nanaganan daytoy idi ti Nagkaykaysa a Republika ti Tanzania.  Dagiti Artikulo ti Kappon  ket isu dagitoy ti kangrunaan a pundasion ti Tanzania.

Dagiti posil a tidda ti tattao ken kasakbayan a tattao dagiti hominido ket nabirukan idin idiay Tanzania a napetsaan kadagiti sumurok a 2 riwriw a tawtawen, a mangaramid ti lugar a kas maysa kadagiti kaduogan a naam-ammuan a nataengan a luglugar iti Lubong. Iti kinaud-udi, ti Tanzania ket naipamatmatian a tinataengan babaen dagiti agsasao ti Cushitic ken Khoisan nga agananup-agburburas a komunidad. Idi agarup a 2,000 tawtawen, agsasao ti Bantu a tattao ket nanagrugrugida a simmangpet manipud idiay akinlaud nga Aprika kadagiti serye iti migrasion. Kalpasanna, ti Nilotiko a pastores ket simmangpetda ken nagtultuloyda a napnapan iti lugar aginggana idi maika-18 a siglo.

Ti tattao ti Tanzania ket naigimongda idin iti panagpataud iti landok. Ti tattao a Haya iti Daya nga Aprika ket nagimbentoda ti maysa a kita ti nanagto ti pudotna nga agpug-aw nga orno a nangpalubos kaniada nga agpanday iti karbon a landok iti 1,802 °C (3,276 °F) idi gangani a 2,000 a tawtawen. Ti Shana a sangkaputotan iti Pare a tibu ket nagpatpataudda pay ti landok.

Maysa kadagiti kangrunaan nga arkeolohiko a sitio ti Tanzania ket ti Engaruka idiay Nalatak a Rengngat a Ginget a mangiraman ti maysa a panagsibog ket panagtalon a sistema.

Dagiti agbanbaniaga ken aglaklako manipud idiay Golpo Persiano ken lumaud nga India ket binisbisitada ti aplaya ti Daya nga Aprika manipud idi nasap a milenio AD. Ti Islam ket nasansanay idi diay Aplaya ti Swahili manipud idi nasapa a maikawalo ken maikasiam a siglo AD.

Ti agtutunton iti aplaya a parte, ti Omani a Sultan a ni Seyyid Said ket inyalisna ti kapitoliona idiay Siudad ti Zanzibar idi 1840. Iti las-ud ti daytouy a panawen, ti Zanzibar ket nagbalin nga isu ti sentro para iti Arabo a panaglako ti adipen. Add ti paggiddiatan iti 65% aginggana iti 90% ti naadipen idi ti populasion iti Arabo-Swahili a Zanzibar. Maysa idi kadagiti kadayegan a nagtagtagilako kadagiti adipen iti aplaya ti Daya nga Aprika ket ni Tippu Tip, nga isu idi ket apo a lalaki ti maysa a naadipen nga Aprikano. Dagiti Nyamwezi a naglaklako ti adipen babaen ti pannkaidaulo iti Msiri ken Mirambo. Segun kenni Timothy Insoll, Dagiti bilang ket nairehistro ti panag-eksport kadagiti 718,000 nga adipen manipud iti aplaya ti Swahili idi las-ud ti maika-19 a siglo, ken ti panangibai kadagiti 769,000 idiay aplaya.

Iti naladaw a maika-19 a siglo, ti Imperial nga Alemania ket pinarukmana dagiti rehion nga itan ket ti Tanzania (saan a mairaman ti Zanzibar), Rwanda, ken Burundi, ken intiponda dagitoy iti Aleman a Daya nga Aprika.  Idi las-ud ti Sangalubongan a Gubat I, ti maysa a panagpadas a panagraut babaen ti Britaniko ket linappedan idi babaen ti Aleman a Heneral a ni Paul von Lettow-Vorbeck, nga isuna ti nangirugi ti napaut a kampania ti gerila a mangsuppiat ti Britaniko. Dagiti kalpasan ti Sangalubongan a Gubat I a tulagan ken ti dokumento ti linteg ti Liga ti Pagpagilian ket nangdesignado ti lugar a kas ti Bilin ti Britaniko, malaksid ti bassit a lugar idiay amianan a laud, a naited iti Behika ken kalpasan daytoy ket nagbalin a ti Rwanda ken Burundi, ken ti pay bassit a lugar idiay abagatan a daya (Trianggulo ti Kionga), a naitipon ti Portuges a Daya nga Aprika (nga itan ket Mozambique).

Ti Britaniko a panagturay ket nagpatingga idi 1961 kalpasan ti nakappia (no kas pagarigan a maipada ti kaarrubana a Kenya) a pannakapan iti wayawaya.  Idi 1954, ni Julius Nyerere ket nagpabalin ti maysa a gunglo iti maipapana ti politikal a Nailian a Kappon ti Tanganyika Aprikano (TANU). Ti kangrunaan a gandat ti TANU ket ti gumun-od ti nailian a kinaturay para iti Tanganyika. Nairugi ti maysa a kampania iti panagirehistro kadagiti baro a kamkameng, ken ti kaunegan ti maysa atawen ti TANU ket isu ti nagbalin a nagiyuna kadagiti politikal a gunglo ti pagilian.

Ni Nyerere ket nagbalin nga isu ti Ministro ti administro ti Britaniko a Tanganyika idi 1960 ken nagtultuloy a Kangrunaan a Ministro idi ti Tanganyika ket nagbalin nga opisial a nawaya idi 1961.  Idi 1967 ti immuna akinapresidente ni Nyerere ket simmikko iti Kanigid kalpasan ti Arusha a Panagirangarang, a nangikodigo ti maysa a panangitalek iti sosialismo iti pamay-an a Pan-Aprikano. Kalpasan ti Panagirangarang, dagiti banko ket naipaumili, ken dagiti pay adu a dadakkel nga industria.

Kalpasan ti Zanzibar a Rebolusion a nan gipapanaw ti Arabo a dinastia idiay kaarrubana a Zanzibar, a nagbalin a nawaya idi 1963, ti isla ket nakitipon iti nangruna  a daga ti Tanganyika tapno mangporma ti maysa apagilian ti Tanzania idi 26 Abril 1964.  Ti panagkappon dagitoy dua, urayno tattan, dagiti rehion ket kontrobersial a kaaduan kadagiti Zanzibar (uray dagiti nagay-ayat ti rebolusion) ngem inaw-awat babaen ti gobierno ti Nyerere ken ti Rebolusionario a Gobierno ti Zanzibar gapu kadagiti nagbibingayan a politikal a pateg ken dagiti gandat.

Manipud idi naladaw a tawtawen ti 1970, ti ekonomia ti Tanzania ket dimmakes.  Ti Tanzania ket nakilinia pay idi iti Tsina, a manipud idi 1970 aginggana idi 1975 ket nangpinansia ken timmulong a nangbangon ti  a TAZARA a Perokaril manipud idiay Dar es Salaam aginggana idiay Zambia.  Manipud idi tawtawen ti tengnga ti 1980, ti gobierno ket nagpinasia babaen ti panagbulbulod manipud iti Internasional a Pundo ti Panguartaan ken napnapan kadagiti reporma.  Manipud ti tawtawen ti tengnga ti 1980 ti GDP ti tunggal maysa a tao ti Tanzania ket rimmang-ayen ken naipabassit ti kinapanglaw.

Iti , ti Tanzania ket ti maika-13 a kadakkelan a pagilian idiay Aprika ken ti maika-31 a kadakkelan iti lubong, daytoy ket nairanggo iti nagbaetan ti hipto ken ti basbassit a Nigeria. Daytoy ket beddenganna ti Kenya ken Uganda iti amianan; ti Rwanda, Burundi, ken ti Demokratiko a Republika iti Kongo iti laud; ken ti Zambia, Malawi, ken Mosambike iti abagatan. Ti Tanzania ket mabirukan idiay akindaya nga aplaya ti Aprika ken daytoy ket addaan iti aplaya iti Taaw Indiano iti agarup a  iti kaatiddog. Daytoy ket mangiraman pay kadagiti nadumaduma nga addaan iti baybay nga is-isla, a mairaman ti Unguja (Zanzibar), Pemba, ken Mafia. Ti pagilian ket isu ti pakabirukan ti kangatuan ken kababaan a puntos idiay Aprika country: ti Bantay Kilimanjaro, iti  iti ngato ti pantar ti baybay, ken ti datar ti Danaw Tanganyika, iti  iti baba ti pantar ti baybay.

Ti Tanzania ket kabambantayan ken kabakiran idiay amianan a daya, idiay pakabirukan ti Bantay Kilimanjaro. Tallo kadagiti Nalatak a Dandanaw ti Aprika ket sangkapaset dagitoy nga adda iti uneg ti Tanzania. Iti amianan ken iti laud ket mabirukan ti Danaw Victoria, Ati kadakkelan a danaw ti Aprika, ken ti Danaw Tanganyika, ti kaadaleman a danaw ti kontinente, ken naam-ammuan daytoy kadagiti naisangayan a sebbangan iti ikan. Iti abagatan a laud ket mabirukan ti Danaw Nyasa. Ti Sentral Tanzania ket dakkel a banak nga adda met dagiti tanap ken matalon a daga. Ti akindaya nga aplaya ket napudot ken nadam-eg, ken ti Purpuro Zanzibar ket mabirukan met iti baybay.

Dagiti dissuor ti Kalambo idiay akin-abagatan a laud ti rehion ti Rukwa ket dagiti maikadua a kanagtuan ti saan a maalawat a dissuor idiay Aprika ken mabirukan dagitoy idiay asideg ti akin-abagatan a daya nga aplaya ti Danaw Tanganyika idiay pagbeddengan iti Zambia. Ti Konserbasion a Lugar ti Luek Menai ket isu ti kadakkelan a nasalakniban a baybay ti Zanzibar.

Ti klima ket adu nga agdumaduma iti uneg ti Tanzania. Kadagiti kabambantayan, dagiti temperatura ket sumakop iti nagbaetan ti  kadagiti tiempo ti panaglam-ek ken kalgawd. Ti dadduma a paset ti pagilian ket addaan kadagiti temperatura a manmano a summuek iti ab-ababa ngem . Dagiti kapudotan a paset ti panawen ket iti nagbaetan ti Nobiembre ken Pebrero () bayat a ti panaglalam-ek a paset ti panawen ket mapasamak iti nagabetan ti Mayo ken Agosto (). Ti tinawen a temperatura ket . TNalamiis ti klima kadagiti rehion ti kabambantayan.

Ti Tanzania ket addaan kadagiti dua a nangruna a panagtutudo: ti maysa ket ti uni-modal (Oktubre–Abril) aken ti sabali ket ti bi-modal (Oktubre–Disiembre ken Marso–Mayo). Ti immuna a naibaga ket masanay idiay akin-abagatan, sentral, ken ti akinlaud a paspaset ti pagiliany,ken ti naudi a naibaga ket mabirukan iti amianan manipud idiay Danaw Victoria ken gumay-at iti daya aginggana iti aplaya. Ti bi-modal ket patauden babaen ti migrasion ti Sona ti Intertropikal a Pagtutumpongan.

Idi 1972, ti lokal a gobierno iti nangruna a daga ket nawaswas ken sinukatan ti dagus a turay manipud iti sentral a gobierno. Ti lokal a gobierno, nupay kastar, ket naisubli manen idi rugi ti tawtawen ti 1980, idi dagiti konseho ti turay ti away ket nabangon manen. Dagiti panagbubutos ti lokal a gobierno ket napasamak idi 1983, ken dagiti nagannong a konseho ket nangrugi idi 1984. Idi 1999, ti Programa ti Reporma ti Lokal a Gobierno ket inpatignay babaen ti Nailian nga Asemblia , ken nangisaad ti konprehensibo ken ambissioso a gandat … [nangsakop] kadagiti uppat a banag: desentralisasion ti politika, desentralisasion ti pinansia, desentralisasion ti administration ken binaliwan dagiti sentral-lokal a relasion, a ti gobierno ti nangruna a daga ket addaan kadagiti makabaliw a bileg iti uneg ti batayan ti Batay-linteg.

Ti Tanzania ket nabingbingay kadagiti tallopulo a rehion (mkoa), duapulo ket lima idiay nangruna a daga ken lima idiay Zanzibar (tallo idiay Unguja, dua idiayn Pemba). Adda pay dagiti 169 a napartuat a distrito (wilaya), ken ammo pay a kas dagiti turay ti lokal a gobierno. Kadagiti 169 a distrito, 34 ket dagiti urbano a yunit, ken ad-adu bay a naidasig a kas dagiti tallo konseho ti siudad (Arusha, Mbeya, ken Mwanza), dagiti sangapulo ket siam a konseho, ken dagiti sangapulo ket dua a konseho ti ili.

Dagiti urbano a yunit ket addaan iti maysa nga autonomo a siudad, munisipal, wenno konseho ti ili ken nabingbingay kadagiti ward ken mtaa. Dagiti saan nga urbano a yunit ket addaan iti maysa nga autonomo a distrito ngem nabingbingay kadagiti konseho ti purok wenno dagiti turay ti ili (umuna nga agpangl) ken kalpasanna ti vitongoji.

Ti siudad ti Dar es Salaam ket naisangayan gapu ta daytoy ket addaan iti konseho ti siudad a ti pudno a pagturayanna ket tuonenna dagiti tallo a munisipal a konseho. Ti mayor ti konseho ti siudad ket mabutosan babaen ti dayta a konseho. Ti duapulo a kameng ti konseho ti siudad ket buklen dagiti sangapulo ket maysa a tao a binutosan babaen dagiti munisipal a konseho, pito a kamkameng ti Nailian nga Asemblia, ken ti Nainominado a kamkameng ti parlamento babaen ti 'Espesial a Tugtugaw' para iti babbai. Ti tunggal maysa a munisipal a konseho ket addaan pay iti mayor. Ti Konseho ti Siudad ket agtignay iti papel ti koordinasion ken mangirebbeng kadagiti banag a mabirukan kadagiti amin a paset dagiti tallo a munisipalidad, a mairaman ti seguridad ken dagiti emerhensia a serbisio.

Agarup a 38 porsiento ti kalawa ti daga ti Tanzania ket nailasin kadagiti nasalakniban a lugar para ti konserbasion. Ti Tanzania ket addaan kadagiti 16 a nailian a parke, ken maipatinayon pay dagiti nadumaduma a reserba ti ayup ken kabakiran, a mairaman ti Konserbasion a Lugar ti Ngorongoro. Idiay akinlaud a Tanzania, ti Nailian a Parke ti Waig Gombe ket ti lugar ti agdama a panagadal ni Jane Goodall iti panagkukua ti chimpanzee, a nangrugi idi 1960.

Ti Tanzania ket kaaduana a biodibersio ken aglaon kadagiti adu a karuay dagiti habitat ti ayup. Idiay tanap ti Serengeti ti  Tanzania, ti nabarbasan ti puraw a wildebeest (Connochaetes taurinus mearnsi) ken dagiti dadduma pay a bovidae ket makibinglay iti dakkel a tinawen a a migrasion. Ti Tanzania ket pagtaengan pay dagiti agarup a 130 nga amphibia ken dagiti sumurok a 275 a sebbangan ti reptilia, adu kadagitoy ket nainget nga endemiko ken nairaman iti Dagiti Nalabbasit a listaan dagiti nadumaduma a pagilian ti Internadional a Kappon para iti Konserbasion ti Natura. Ti Tanzania ket nakaparang-ayen iti Tignay ti Plano ti Biodeibersidad tapno mabanagan ti konserbasion dagiti sebbangan.

Ti Tanzania ket estado ti maysa partido nga agturay nga addaan iti Chama Cha Mapinduzi (CCM) a bileg ti partido. Manipud ti pannakapundarna aginggana idi 1992, daytoy laeng idi ti nainkalintegan a napalubosan a partido iti pagilian. Daytoy ket nagbaliw idi 1 Hulio 1992, idi napasayaat ti Batay-lintegken dagiti adu a bilang dagiti linteg a mangpalubos ken mangregulado ti pannakabangon ken operasion iti ad-adu ngem maysa a politikal a partido ket intignay babaen ti Nailian nga Asembilia. Dagiti panagbubutos ti presidente ken amin a tugtugaw ti Nailian nga Asemblia ket natengngel iti Oktubre 2010. Ti CCM ket agtengngel iti agarup a 75 porsiento kadagiti tugaw iti asemblia.




#Article 345: Somalia (109 words)


Ti Somalia (;  ), opisial a ti Pederal a Republika ti Somalia (,  ), ket ti pagilian a mabirukan idiay Sara ti Aprika. Daytoy ket bineddengan babaen ti Etiopia iti laud, ti Djibouti iti amianan a laud, ti Golpo ti Aden iti amianan, ti Taaw Indiano iti daya, ken ti Kenya iti abagatan a laud. Ti Somalia ket addaan iti kaatiddogan nga aplaya iti nangruna a daga ti kontinente, ken ti langa ti dagan ket nangruna a buklen dagiti banak, tantannap ken tangtangkik. No ti panggep ti klima, kanayon a napudot iti amin a paset ti tawen, ken masansan nga addaan kadagiti angin ti nepnep ken sagpaminsan  a panagtudtudo.




#Article 346: Sudan (466 words)


Ti Sudan (, as-Sūdān), opisial a ti Republika iti Sudan (, Jumhūrīyat as-Sūdān), ken sagpaminsan a natawtawagan a kas ti Amianan a Sudan, ket maysa a Arabo nga estado idiay Amianan nga Aprika (daytoy ket naipanuotan pay a kas paset ti Tengnga a Daya). Daytoy ket nabeddengan babaen ti Ehipto iti amianan, ti Baybay Nalabbaga iti amainan a daya, ti Eritrea ken Etiopia iti daya, ti Abagatan a Sudan iti abagatan, ti Republika ti Tengnga nga Aprika iti abagatan alaud, ti Chad iti laud, ken ti Libya iti amianan a laud. Ti populasion ti Sudan ket ti nagtitiponan dagiti patneng nga agtataeng iti Tanap ti Nilo, ken dagiti kaputotan dagiti immalis manipud iti Arabiano a Peninsula. Gapu ti pamay-an a Arabisasion a kadawyan iti amin a kadagupan ti Arabo a lubong, ti Arabo a kultura ket isu tatan ti kaaduan idiay Sudan. Kaaduan ti populasion ti Sudan ket sumusurotda iti Islam. Ti Nilo ket bingbingayenna ti pagilian iti akindaya ken akinlaud a gugudua.

Dagiti tattao ti Sudan ket addaanda ti atiddog a pakasaritaan a gumay-at manipud iti kina-ugma a naidebdedan iti pakasaritaan iti Ehipto. Ti Sudan ket nagsagsagaba ti sangapulo ket pito a tawtawen ti sibil a gubat idi las-ud ti Umuna a Sudanes a Sibil a Gubat (1955–1972) a sinarunuan babaen dagiti etniko, relihioso ken ekonomiko a suppiatan  a nagbaetan dagiti Muslim nga Arabo iti Akin-amianan a Sudan ken ti kaaduannga animista ken Kristiano a Nilotes iti Abagatan a Sudan. Daytoy ket gapuanan ti Maikadua a Sudanes a Sibil a Gubat idi 1983. Gapu kadagiti agtultuloy a politiko ken milisia a salisal, ti Sudan ket naagaw idi babaen ti awan ti natnatay a kudeta babaen ni koronel Omar al-Bashir idi 1989, a kalpasan daytoy ket nangirangarang kaniana  a kas ti Presidente iti Sudan. Ti sibil a gubat ket nagpatingga ti panakapirma ti maysa a Konprehensibo a Tulagan ti Kappia a nagited daytoy ti katurayan ti akin-abagatan idi a rehion ti pagilian. Kalpasan ti maysa a reperendum a natengngel idi Enero 2011, ti Abagatan a Sudan ket simmina idi 9 Hulio 2011 nga inpalubosan ti Sudan.

Kameng daytoy ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Sudan ket mangtartaripato pay ti pannakaikamenna iti Kappon ti Aprika, ti Arabo a Liga, ti Organisasion oiti Islamiko a Pagtitinnulongan, ken ti Di nailinia a Tignay, ken agserserbi pay nga agpalpaliiw iti Organisason ti Sangalubongan a Komersio. Ti kapitoliona ket ti Khartoum, a daytoy ket agserserbi a kas ti politiko, kultura ken komersio a sentro ti pagilian. Daytoy ket opisial a pederal a presidential a representatibo a demokrasia a republika,  dagiti politika iti Sudan ket nawatiwat a naipanpanunotan babaen ti sangalubongan a komunidad nga adda ti kaunegan ti maysa a autoritariano a sistema gapu ti panagtengngel ti Partido ti Nailian a Kongresos (NCP) iti hudisiario, nga ehekutibo ken lehislatibo a sangsanga ti gobierno.




#Article 347: Surinam (243 words)


Ti Surinam, opisial a ti Republika ti Surinam (, ), ket maysa a pagilian idiay akin-amianan nga Abagatan nga Amerika. Nabeddenganna ti Pranses a Guiana iti daya, ti Guyana iti laud, ti Brasil iti abagatan, ken ti Taaw Atlantiko iti amianan. Ti Surinam ket sigud idi a kolonia iti Britaniko ken iti Olándes, ken ammo idi a kas ti Olandes a Guiana. Nakagun-od ti Surinam iti wayawaya manipud iti Olanda idi 25 Nobiembre 1975.

Iti basbassit laeng ngem  ti Surinam ket isu ti kabassitan a naturay nga estado idiay Abagatan nga Amerika (Pranses a Guiana ket mangbukel ti basbassit a teritorio, ngem daytoy ket Pranses a teritorio). Adda ti nakarkulo a populasion iti agarup a 490,000, a kaaduan ket agtaeng idiay amianan a pantar iti daytoy a pagilian, a pakabirukan ti kapitoliona a Paramaribo.

Ti naga a Surinam mabalin a naggapu manipud dagiti Taino (dagiti agsasao iti Arawak) a grupo a natawtawgan a Surinen a dagitoy ket isu ti immuna a nagtaeng iti daytoy a rehion sakbay ti isasangpet dagiti Europeano.

Kasisigud a ti pagilian ket naisurat a kas ti Surinam babaen dagiti Ingles a nagtaeng nga immuna a nagipatakder ti kolonia idiay Waig ni Marshall, a mairaman ti Karayan Surinam, ket paset idi daytoy ti grupo dagiti kolonia a makunkuna a Olandes a Guiana. Ti Surinam ket mabirukan pay laeng kadagiti Ingles. Ti maysa a nangruna a pagarigan iti daytoy ket ti bukod a nailian nga eroplano ti Surinam, ti Surinam Airways.




#Article 348: Eswatini (391 words)


Ti Eswatini ( ), opisial a ti Pagarian ti Eswatini () ken ammo pay a kas ti Swaziland (opisial a nanaganan manen idi 2018), ket ti napalikmutan iti daga pagilian  iti Akin-abagatan nga Aprika. Daytoy ket beddengan babaen ti Mozambique iti amianan a daya ken ti Abagatan nga Aprika iti amianan, laud ken abagatan. Iti saan a dakdakkel ngem  iti amianan aginggana iti abagatan ken  iti daya aginggana iti laud, ti Eswatini ket maysa kadagiti kabassitan a pagilian iti Aprika; uray no kastoy, agdumaduma ti klimana ken topograpia, a sumakop manipud iti nalamiis ken kabambantayan a highveld aginggana iti napudot ken namaga a lowveld.

Ti populasion ket kaaduan a dagiti etniko a Swazi. Ti pagsasao ket Swazi (siSwati iti patneng a porma). Pinundar dagiti Swazi ti pagarianda idi tengnga ti maika-18 a siglo babaen ti panangidaulo ni Ngwane III. Ti pagilia ken dagit Swazi ket nakaala ti naganda manipud ken ni Mswati II, ti maika-19 a siglo nga ari a ti turayna iti teritorio ti Swazi ket naipadakkel ken naikaykaysa; dagiti agdama a pagbeddengan ket naaramid idi 1881 iti las-ud ti Karibuso para iti Aprika. Kalpasan ti Maikadua a Gubat ti Boer, ti pagarian, babaen ti nagan a Swaziland, ket maysa idi a Protektorado ti Briton manipud idi 1903 aginggana idi nakagun-od iti wayawaya idi 6 Septiembre 1968. Idi Abril 2018 nabaliwan ti opisal a nagan manipud iti Pagarian ti Swaziland iti Pagarian ti Eswatini, a mangipada daytoy iti kadawyan a panagusar iti Swazi.

Ti gobierno ket maysa nga absoluto a diarkia, a pagkadduan a turayan babaen ni Ngwenyama (Ari) Mswati III ken Ndlovukati (Reyan nga Ina) Ntfombi Tfwala manipud idi 1986. Ti immuna a naibaga ket administratibo a daulo ti estado ken mangidutok kadagiti kangrunaan a ministro iti pagilian ken dagiti bilang dagiti pannakabagi kadagiti kamara (ti Senado ken Kamara ti Asemblia) iti parlamento ti pagilian, bayat a ti naudi a naibaga ket ti nailian a daulo ti estado, nga agserbi a kas mangako kadagiti fetish ti rito iti pagilian ken mangidaulo iti tinawen a rito ti Umhlanga. Matengngel dagiti panagbubutos kada lima a tawen tapno maikeddeng ti kaaduan ti Kamara ti Asemblia ken ti Senado. Ti agdama a batay-linteg ket naampon idi 2005. Ti Umhlanga, a matengngel iti Agosto/Septiembre, ken ti incwala, ti sala ti ari a matengngel iti Disiembre/Enero, ket isu dagitoy ti kangrunaan a pasamak iti pagilian.




#Article 349: Siria (218 words)


Ti Siria ( ;   wenno  ; ; ), opisial a ti Republika nga Arabo ti Siria (  ), ket maysa a pagilian idiay Akinlaud nga Asia, a nabeddengan babaen ti Lebanon ken ti Baybay Mediteraneo iti laud, ti Turkia ti amianan, ti Irak iti daya, ti Hordania iti abagatan, ken ti Israel iti abagatan a laud.

Iti Ingles, ti nagan a Siria ket kapadpadana idi ti Lebante, a naamamuan iti Arabiko a kas ti Sham, nupay daytoy moderno nga estado ket buklenna dagiti luglugar ti taga-ugma a pagpagarian ken imperio, a mairaman ti Eblano a sibilisasion iti maikatlo a milenio BC. Iti Islamko a panawen, ti kapitoliona a siudad, a Damascus, ti kadaanan nga agnanayon a nataengan a siudad iti lubong, ket isu daydi tugaw ti Umayad a Kalipato, ken maysa a probinsial a kapitolio ti Mamluk a Sultanato iti Ehipto.

Ti populasion ti Siria ket 74% Sunni, 12% Alawi, 10% Kristiano, ken 3% Druze. No maitipon amin, adda 90% iti populasion ti Siria ket Muslim, bayat a dagiti dadduma a 10% ket Kristiano, a kangrunaan a mairaman dagiti Arabo a Kristiano ken dagiti pay Asiriano ken dagiti Armenio. Dagiti kangrunaan n patneng a minoridad idiay Siria ket mairaman dagiti Kurdo (9%), dagiti Asiriano, dagiti Armeniano, dagiti Turkamano ken dagiti Sirkasianos. Ti kaaduan ti populasion ket Arabo (90%). 




#Article 350: Saudi Arabia (645 words)


Ti Saudi Arabia wenno Arabia a Saudita (  wenno ti saan nga husto a , nga opisial a naamamuan a ti Pagarian iti Saudi Arabia (  ), kadawyan a makunkuna a kas ti Saudi Arabia (iti Britaniko nga Ingles a kas ti   wenno iti Amerikano nga Ingles a kas ti ) ket isu ti kadakkelan nga estado idiay Akinlaud nga Asia babaen ti kalawa, a nabuklan ti kadakkelan a paset ti Arabiano a Peninsula, ken isu ti maikadua a kadakkelan iti Arabo a lubong, kalpasan ti Algeria. Naibeddengan daytoy babaen ti Hordania, ken Irak iti amaianan ken amianan a daya, ti Kuwait, Qatar ken ti Nagkaykaysa nga Emirate dagiti Arabo iti daya, ti Oman iti abagatan a daya, ken ti Yemen iti abagatan. Ti Nalabbaga a Baybay ket naisanglad iti laud, ken ti Golpo Persiano ket naisanglad iti amianan a daya. Ti Saudi Arabia ket addaan iti kalawa iti agarup a , ken addaan iti nakarkulo a populasion iti 27 a riwriw, nga iti daytoy ket 8.8 a riwriw ket nakarehistro a gangganaet a tattao ken addaan iti nakarkulo a 1.5 a riwriw a saan a nadokumento nga imigrante. Dagiti Saudi a naipagilian ket isuda ti nagbukel ti agarup a 16 a riwriw a tattao.

Ti pagarian ti Saudi Arabia ket pinundar idi babaen ni Abdul-Aziz bin Saud (kaaduan a naamammuan a kas ni Ibn Saud) idi 1932, ngem ti panagrukma a ti kanungpalan a nakaiturongan ti pannakapartuat ti Pagarian ket nangrugi idi 1902 idi natiliwna ti Riyadh, ti tinaudan a balay ti pamiliana, ti Kamara ti Saud, a naibagbaga iti Arabiko a kas ti Al Saud. Ti gobierno ti Saudi Arabia ket napauten a kas maysa a patingga a monarkia manipud idi napartuat. Daytoy ket bukodna nga inlawlawagan a kas Islamiko ken kaaduan a naimpluensiaan babaen ti Wahhabismo. Ti Saudi Arabia ket sagpaminsan a tinawtawagan ti Du a aNasantuan a Moskito a naireperensia iti Al-Masjid al-Haram (idiay Meka), ken Al-Masjid al-Nabawi (idiay Medina), dagiti dua a kasantuan a lugar iti Islam.

Ti Saudi Arabia ket addaan iti maikadua a a reserba ti lana iti lubong, a kaaduanna idiay Akin-daya a Probinsia. Ti lana ket mangbukel para iti ad-adu ngem 95% kadagiti panagiluas ken 70% iti rentas ti gobierno, urayno ti bingay iti saa a lana nga ekonomia ket agdama a dumakdakkel. Daytoy ti nangurugian ti pannakabalbaliw ti saan unay a narang-ay a pagarian ti desierto ti maysa kadagiti kabaknangan a pagilian iti lubong. Dagiti adu a rentas iti lana ket nangpalubos ti napardas a pannakabarona, a kas ti pannakapartuat ti maysa a Pagnam-ayan nga estado. Adda pay daytoy ti maikanem a kadakkelan ti reserba ti alingasaw. Ti Saudi Arabia ket isu laeng ti pagilian iti lubong a mangiparit ti babbai nga agmaneho.

Kalpasan ti panagkaykaysa dagiti pagarian ti Hejaz ken Nejd, ti baro nga estado ket nanaganan ti al-Mamlakah al-ʻArabīyah as-Suʻūdīyah (ti transliterasion ti المملكة العربية السعودية iti Arabiko) babaen ti naarian a bilin ti Septiembre 23 1932 babaen ti nangpundar daytoy, ni kari Abdul Aziz Al Saud. Daytoy ket kadawyan a maipatarus a kas  ti Pagarian ti Saudi Arabia iti Ilokano, urayno daytoy ket literal a ti kaibuksilanna ket ti Saudi Arabo a Pagarian.

Ti balikas a Saudi ket naala manipud iti elemento ti as-Suʻūdīyah iti Arabiko a nagan ti pagilian, ken maysa daytoy a pananginagan a naam-ammuan iti nisba, a naporma manipud iti dinastiko a nagan nga Al Saud (آل سعود). Ti pannakainayon daytoy ket mangipakpakita a ti nagturay ti pagilian ket nakakita daytoy a kas bukod a tagikua ti naarian a pamilia. Ti Al Saud ket maysa nga Arabiko a nagan a naporma babaen ti panaginayon ti baliaks nga Al, a ti kaibusilanna ket pamilia iti wenno Kamara iti, iti personal a nagan ti tinaudan. Iti kaso iti Al Saud, daytoy ti ama ti nagpundar ti dinastia idi maika-18 a siglo, ni Muhammad bin Saud (Muhammad, anak a lalaki ni Saud).




#Article 351: Is-isla ti Solomon (223 words)


Ti Is-isla ti Solomon () ket maysa a naturay nga estado idiay Osiania, daya iti Papua Baro a Guinea, a nabuklan kadagiti agarup a sangaribo nga is-isla. Sakupanna daytoy ti kadakkel ti daga iti . Ti kapitoliona ket ti, Honiara, ken mabirukan daytoy idiay isla iti Guadalcanal. Ti pagilian iti Is-isla ti Solomon ket kameng iti Mankomunidad dagiti Pagilian.

Ti Is-isla ti Solomon ket addaan dagiti pammati a nagnaedan babaen dagiti  Melanesiano a tattao para kadagiti ribribu a tawtawen. Ti Kastila a managdaliasat a ni Álvaro de Mendaña ket isu ti immuna a simmamglad idiay Is-isla ti Solomon idi 1568 ken ninagananna dagitoy ti Islas Salomón. Ti Nagkaykaysa a Pagarian ket nangibangon ti maysa protektorado iti kadagitoy nga is-isla idi 1893. Idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat addan dagiti narungsot a panagsusuppiat a nagbaetan dagiti Amerikano ken dagiti Hapon iti Is-isla ti Solomon a kampania iti 1942–45, a mairaman ti Gubat iti Guadalcanal.

Ti bukod a panagturay ket naala idi 1976 ken ti panakawayawayas ket naala met kalpasan ti dua a tawen. Ti Is-isla ti Solomon ket maysa a batay-linteg a monarkia nga addaan ti Reina ti Is-isla ti Solomon , a ti agdama ket ni Isabel II, a kas ti daulo ti estado. Ni Gordon Lilo Darcy ket isu ti maika-11 ken agdama a Kangrunaan a Ministro ti Is-isla ti the Solomon.




#Article 352: Serbia (129 words)


Ti Serbia, opisial a ti Republika ti Serbia (, ), ket ti naturay nga estado a mabirukan kadagiti pagsasabtan a nagbaetan ti Sentral ken Abagatan a daya nga Europa, a mangsakop ti akin-abagatan a parte ti Tanap Panonika ken ti sentral a Balkan. Ti Serbia ket naserraan ti daga ken pagbeddenganna ti Hungaria iti amianan; ti Romania ken Bulgaria iti daya; ti Amianan a Macedonia iti abagatan; ken ti Kroasia, Bosnia, ken Montenegro iti laud; daytoy ket mangtunton pay ti pagbeddenganna iti Albania babaen ti naisuppiatan a teritorio ti Kosovo. Ti kapitolio ti Serbia ti Belgrade ket maysa kadagiti kadakkelan a siudad idiay Abagatan a daya nga Europa. Manipud kadagiti senso idi 2011, ti Serbia (malaksid ti Kosovo) ket addaan iti dagup ti populasion iti a 7.2 a riwriw.




#Article 353: Santo Tomas ken Prinsipe (117 words)


Ti Santo Tomas ken Prinsipe, opisial a ti Demokrata a Republika ti Santo Tomas ken Prinsipe, ket maysa nga agsasao iti Portuges nga isla a pagilian idiay Golpo ti Guinea, iti akinlaud nga ekuadorial nga aplaya iti Tengnga nga Aprika. Buklen daytoy dagiti dua nga isla: Santo Tomas ken Prinsipe, a mabirukan ti agarup a  nga agaddayo ken ti agarup a , iti amianan a lumaud nga aplaya iti Gabon. Dagitoy dua nga isla ket paset ti natayen a bulkan a kabanbantayan. Ti Santo Tomas, ti dakdakkel a isla nga akin-abagatan, ket naisanglad iti amianan iti ekuador. Nainaganan daytoy kenni Santo Tomas babaen kadagiti eksplorador a Portuges a simmanglad iti daytoy nga isla iti piestana nga aldaw.




#Article 354: San Marino (335 words)


Ti San Marino, opisial a ti Republika ti San Marino ( ; ) ken naamammuan pay a kas ti  Katalnaan a Republika ti San Marino (), ket maysa nga enclave a mikroestado a napalikmutan babaen ti Italia, mabirukan daytoy idiay Italiano a Peninsula idiay amianan a daya a bangir ti Kabambantayan Apennine. Ti kadakkelna ket sumurok laeng a  nga adda ti nakarkulo a populasion ti sumurok a 32,000. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti San Marino. Ti San Marino ket adda ti kabassitan ti populasion kadagiti amin a kameng ti Konsilo ti Europa.
ken ti maipapan ti batay-linteg a republika iti lubong, a kas ti tuloy ti monastiko a komunidad a nabangon idi 3 Septiembre 301, babaen ti kantero a ni Marinus ti Rab. Ti salaysay ket nangibagbaga a ni Marinus ket pinanawanna ti Rab, nga idi ket Romano a kolonia ti Arba, idi 257 idi ti masakbayan nga emperador, a ni Dioclesiano, ket nangited ti bilin para iti panagpatakder manen kadagiti diding ti siudad ti Rimini, a dinadael idi babaen dagiti Liburnio a pirata.

Ti batay-linteg ti San Marino, a napakabaelan idi 1600, ket naikedkeddeng babaen ti kaaduan nga isu ti kaduogan a naisurat a maus-usar pay laeng a batay-linteg iti lubong. Nupay kasta, ti San Marino ket awan iti porma a batay-linteg, ngem embes ket nga iturturayan babaen ti Leges Statutae Republicae Sancti Marini, dagiti serie ti innem a libro, a naisurat iti Latin idi naladaw a maika-16 a siglo a mangibagbaga ti politikal a sistema ti pagilian, ken dagiti daduma pay a banag.

Ti ekonomia ti pagilian ket nangruna nga agkamkammatalek iti pinansia, industria, dagiti serbisio ken turismo. Maysa daytoy kadagiti kabaknangan a pagilian iti lubong iti termino iti GDP (tunggal maysa a tao), nga adda dagiti bilang a maipada kadagiti karang-ayan  arehion ti Europa. Ti San Marino ket naikedkeddeng nga adda ti natalinaay unay nga ekonomia, nga adda ti kabaan a gatad kadagiti awan trabaho idiay Europa, nga awan ti nailian nga utang ken adda ti maysa a pakatda a busbos.




#Article 355: Senegal (240 words)


Ti Senegal (), opisial a ti Republika ti Senegal (République du Sénégal, ), ket maysa a pagilian idiay akinlaudnga Aprika. Ti naganna ket naggapu iti Karayan Senegal a nakabeddenganna iti daya ken amianan. Ti Senegal ket nabeddengan ti ruar babaen ti Taaw Atlantiko iti laud, ti Mauritania iti amianan, ti Mali iti daya, ti Guinea ken Guinea-Bissau iti abagatan; ti  uneg ket ganganina a napalikmutan Ti Gambia, iti amianan, daya ken abagatan, malaksid ti ababa nga aplaya ti Taaw Atlatiko ti Gambia. Ti Senegal ket sakupenna ti kalawa ti daga iti gangani a , ket adda ti nakarkulo a populasion iti agarup a 13 a riwriw. Ti klima ket tropiko nga addaan iti dua a tiempo: ti namaga a tiempo ken ti panagtutudo a tiempo.

Ti Dakar, ket isu ti kapitolio a siudad iti Senegal, mabirukan daytoy idiay akinlaud unay nga ungto ti pagilian idiay peninsula Cap-Vert. Ti agarup a 500 kilometro(300 mi) manipud iti aplaya, idiay Taaw Atlantiko, ket naisanglad ti Is-isla ti Cape Verde. Idi agdama ti maika-17 a siglo ken maika-18 a siglo, adun dagiti nadumadumama a puerto ti komersio, a tagikua dagiti nadumaduma nga imperio, ti naipatakder kadgiti igid ti pantar. Ti ili ti St. Louis ket nagbalin a kapitolio iti Pranses a Laud nga Aprika (Afrique occidentale française, wenno AOF) sakbay a naiyakar idiay Dakar idi 1902. Ti Dakar ti kalpasan daytoy ket nagbalin a kapitolio idi 1960 iti panawen iti panagwaywayas manipud iti Pransia.




#Article 356: Taiwan (381 words)


Ti Taiwan (  ; kitaen ti dita baba), opisial a ti Republika ti Tsina (ROC; ), ket maysa a estado idiay Daya nga Asia. Kasisigud a naikuartel idiay nagruna a daga ti Tsina, ti Republika ti Tsina tattan ket agiturturay ti isla ti Taiwan (dati idi a naamammuan ti Formosa), a buklen ti sumurok a 99% iti teritoriona, ken ti pay Penghu, Kinmen, Matsu, ken dagiti dadduma pay a babassit nga isla. Dagiti kaarrubana nga estado ket mairaman ti Republika ti Tattao ti Tsina iti laud, ti Hapon iti daya ken amianan a daya, ken ti Filipinas iti abagatan. Ti Taipei ket isu ti politikal a kapitoliona ken ti pay ekonomiko ken kultural a sentro ti Taiwan. Ti Baro a Taipei ket isu ti kaaduan ti populasion a siudad.

Ti isla ti Taiwan ket nangruna idi a tinataengan babaen dagiti Taiwanes nga aborihines aginggana idi Danes a paset ti panawen iti maika-17 a siglo idi dagiti etniko nga Insik ket nagrugrugida a napnapan iti isla. Ti Qing a Dinastia ti Tsian ket pinarukmana ti Taiwan idi 1683. Babaen ti daytoy a panawen ti Taiwan ket naited idi iti Hapon idi 1895, kaaduan kadagiti agtataeng iti Taiwan idi ket Han nga INsik babaen ti kaputotan wenno babaen ti asimilasion. Ti Republka ti Tsina (ROC) ket nabangon idiay Tsina idi 1912. Iti gibus ti Sangalubongan a Gubat idi 1945, ti Hapon ket insukona ti Taiwan kadagiti milisia a puersa ti ROC para kadagiti Kumadduaan. Kalpasan ti Sibil a Gubat ti Insik, ti Partido Komunista ti Tsina ket nangala ti napno a panatengngel ti nangruna adaga ti Tsina ken nagbangon ti Republika ti Tttao ti Tsina (PRC) idi 1949. Ti ROC ket inyalisna ti gobiernona idiay Taiwan, ket ti katurayanna ket naipatingga iti Taiwan ken dagiti nakapalikmut nga isla. Idi 1971, ti PRC ket nangituloy ti tugaw ti Tsina iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, a kasisigud idi a tinugawan ti ROC. Ti Internasional a pannakabigbig ti ROC ket naininut a nadadael gaputa kaaduan kadagiti pagilian ket binigbigda ti  PRC. Adda laeng dagiti 22 kamkameng nga estado ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ken ti Santa Sede ti agdama nga agtartaripatu ti pormal a diplomatiko a pannakibiang iti ROC, urayno adad kadagiti saan a pormal a pakikaduaan kadagiti kaaduan nga estado babaen dagiti bukodna a representatibo nga opisina.




#Article 357: Palestina (238 words)


Ti Palestina (, Palaistinē; ; Hebreo: פלשתינה Palestina;  , , ) ket maysa a taripnong a nagan, ken dadduma pay, a maus-usar a panagipalpalawag ti heograpiko a rehion a nagbaetan ti Baybay Mediterraneo ken ti Karayan Hordan, ken dagiti sabsabali pay a kaarrubaan na a dagdaga.  Daytoy a rehion ket naamamuan pay a kas ti Daga iti Israel (Hebreo: ארץ־ישראל Eretz-Yisra'el), ti Nasantoan a Daga ken ti Akin-abagatan a Levant, ken napakasaritaan a naamammuan kadagiti sabsabali a nagnagan a mairaman ti Canaan, Zion, Siria Palestina, Akin-abagatan a Siria, Jund Filastin ken Outremer.

Dagiti nagbeddengan iti daytoy a rehion ket nagbalbaliw kadagiti napalabas a pakasaritaan, ken immuna a naipalpalawag iti moderno a panawen babaen ti Tulagan a Pranko-Britaniko a nagbeddengan (1920) ken ti Transjordan a sinurat amangipalgip iti 16 Septiembre 1922, idi agdama ti Britaniko a Bilin para iti Palestina. Tatta nga aldaw, daytoy a rehion ket buklenna ti pagilian iti Israel ken ti Dagiti teritorio ti Palestinia.

Ti Palestina ket itudona pay ti Estado iti Palestina a, manipud iti Panakairangarang iti Panakawaya ti Palestinia idi 1988, ket itudona ti maysa nga estado idiay teritorio ti Palestinia iti 22% iti hpakasaritaan a Palestina. Tie Estado iti Palestina ket mabigbigan tatta nga aldaw babaen ti agarup a dua a pagkatlo dagiti pagilian ti lubong, nupay daytoy a kasasaad ket saan a mabigbigan babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, Israel ken dagiti kangrunaan a Lumaud a pagilian a kas ti Estados Unidos.




#Article 358: Pagbasabasa ti web (176 words)


Ti pagbasabasa ti web (  ) ket maysa a pangipakat a sopwer para iti panagala, panagipresenta ken panagdaliasat kadagiti pakaammo a rekurso iti World Wide Web. Ti maysa a pakaammo a rekurso ket nainaganan babaen ti maysa a Agpapada a Panaginagan ti Rekurso (URI) ken mabalin pay a maysa a panid ti web, ladawan, video wenno dadduma pay a pirgis ti linaon. Dagiti silpo ti web nga adda kadagiti rekurso ket mangpakabael kadagiti agar-aramat ti nalaka a pangdaliasat kadagiti bukodda a pagbasabasa kadagiti maikabagian a rekursor.
Ti pagbasabasa ti web ket mabalin pay a mainaganan babaen ti maysa a pangipakat a sopwer wenno programa a mangpakabael kadagiti agar-aramat a sumrek, mangala ket kumita kadagiti dokumento ken dadduma pay a rekurso iti internet.

Urayno dagiti pagbasabasa ket nangrunada a naipanggep a mangusar ti World Wide Web, mabalin pay dagitoy a mausar makaala kadagiti pakaammo nga inted babaen dagiti server ti web kadagiti pribado a network wenno dagiti papeles dagiti sistema ti papeles.

Dagiti kangrunaan a pagbasabasa ti web ket ti Chrome, Firefox, Internet Explorer, Opera, ken Safari.




#Article 359: Taudan a kodigo (113 words)


Ti Taudan a kodigo () ket listaan dagiti agsarsaruno a pammilin a naisurat babaen ti lengguahe ti panangprograma a mabasa met ti tao. Iti agdama,  saan met laeng adda ti sibubukel a kodigo iti maymaysa nga intar no maaramat dagiti lenguahe ti programasion, ngem adda iti addu nga intar ti testo para iti maysa a programa. Ti taudan a kodigo ti maysa a programa ti kompiuter ket tinipon dagiti intar a mapagbaliw manipud ti porma a mabasa ti tao agginggana ti porma a matungpal ti kompiuter. Pagbalbaliwento ti manggupgop (compiler) ti kodigo iti matungtungpal nga intar maipaay naitudingan nga arkitektura ti kompiuter, wenno tungpalento ti mangpatpatarus (interpreter) ti kodigo tapno mapataray a dagus.




#Article 360: Kernel (186 words)


Ti kernel ket kangrunaan a paset ti dadduma a sapasap a sistema ti panangpaandar iti kompiuter. Dagiti rebbengna ket ipaset ti panangimaton dagiti rekurso wenno pamuspusan ti sistema ken ti pakitinnarusan ti pagbaetan ti hardware ken software. Kas kangrunaan a paset ti sistema ti panangpaandar, isagsaganaanna ti abstrakto a tuon para iti hardware, aglalo para iti memoria, kadagiti prosesor ken kadagiti ap-aparato ti I/O nga agpalubos iti pakitinnarusan ti hardware ken software. Paar-aramat ti kernel dagitoy kadagiti proseso ti sistema babaen ti mekanismo para iti pakitinnarusan iti pagbaetan dagiti proseso (inter-process communication mechanisms) ken ti panangawagan ti sistema (system calls).

No dadduma a kita ti kernal ket agsabalida iti pamuspusan kadagiti pannakaaramid, ngem agdepende iti daremdemda ken pannakaaramatda. Dagiti sibubukel a kernel (monolithic kernel) ket ar-aramatenda dagitoy pagtungpalan babaen ti pannakapataray iti kodigo iti uneg ti pareho nga lugar ti pagtaengan ti memoria (memory address space) tapno masaysayaatan ti pannakaaramid ti sistema. Ngem, dagiti nakabasbassit a kernel (microkernel) ket pinapatarayda dagiti kaaduan a panagserbida (services) iti uneg ti lugar ti mangaramat (user space). Ti pagtungpalanda ket pannakalaing ti pannaripato ken ti sebangan ti base ti kodigo.




#Article 361: Pagsasao a Habanes (475 words)


Ti Pagsasao a Habanes ti pagsasao dagiti tattao a Habanes iti tengnga ken daya a paset ti puro ti Java, iti Indonesia. Adda pay sumagmamano a kagimongan dagiti agsasao iti Habanes iti amianan a pantar ti laud a Java. Isu ti agtutubo a pagsasao ti nasurok 75 000 000 a katao.

Paset ti pamilia nga Austronesio ti Habanes, ket adda kainaigan daytoy iti Indones ken dadduma pay a karuay ti Malayo. Agsasao pay iti Indones ti kaadduan nga agsasao iti Habanes para kadagiti panggep nga opisial ken komersial ken iti komunikasion kadagiti di Habanes nga Indones.

Iti ruar ti Indonesia, adda sumagmamano a sangkaarrubaan nga agsasao iti Habanes kadagiti pagilian a kas iti Malaysia ken Singapur. Iti Surinam, adda dagiti Habanes ti puonna nga agsasao iti kreol a nagtaud itoy a pagsasao. Kangrunaan a masarakan dagiti agsasao ti Habanes iti Malaysia iti Selangor ken Johor.

Ti Habanes ket paset ti Sundiko a sub-sanga ti Lauden a Malayo-Polinesio (maawagan pay iti Hesperonesiano) a sanga ti Malayo-Polinesio a sub-pamilia ti pamilia nga Austronesiano. Nasinged ti kainaigan daytoy iti Malay, Sundanes, Madures, Balines, ket addaan met daytoy iti nakapkapsut a kainaigan kadagiti pagsasao ti Sumatra, Borneo, ken ti Filipinas.
Masasao ti Habanes iti Tengnga ken Daya a Java, pati pay iti amianan a pantar ti Laud a Java. Pangkurditan a pagsasao met daytoy iti Madura, Bali, Lombok, ken iti deppaar ti Sunda iti Laud a Java. Pagsasao ti naarian a korte daytoy iti Palembang, Abagatan a Sumatra, ingga a binusor dagiti Olandes ti palasioda idi maika-18 a siglo.
Mabalin a bigbigen ti Habanes kas maysa kadagiti klasiko a pagsasao iti lubong ta addaan daytoy iti dakkel a kurditan a manappat iti nasurok sangapulo ket dua a siglo. Binglayen dagiti eskolar ti ebolusion ti Habanes iti uppat a paset:

Maisursurat ti Habanes iti naisuratan a Habanes, naisuratan nga Arabo-Habanes, naisuratan nga Arabo (nabaliwan para iti Habanes), ken iti naisuratan a Latin.

Ti Habanes ket Austronesio a pagsasao nga addaan iti kaaduan nga agtutubo nga agsasao nupay saan nga opisial daytoy iti sadinoman. Sasawen ken maawatan daytoy ti agarup 85-riwriw a tattao. Di nakurang ngem 45% ti dagup a populasion ti Indonesia ti addaan iti poon a Habanes wenno agnanaed iti lugar a kaaduan a pagsasao ti Habanes. Lima iti innem a pangulo ti Indonesia sipud idi 1945 ti Habanes ti addaan iti poon a Habanes. Isu ngarud nga addaan iti Habanes iti dakkel nga impluensia iti ebolusion ti Indones, ti nailian a pagsasao ti Indonesia ken maysa a moderno a dialekto ti Malay.

Addaan iti tallo a kangrunaan a dialekto ti moderno a Habanes: Tengnga a Habanes, Daya a Habanes, ken Laud a Habanes. Adda lugar ti dialekto sipud iti Banten iti lauden amin ti Java ingga iti Banyumangi, iti akindaya amin a suli ti puro. Amin a dialekto ti Habanes ket addaan iti sumurok-kumurang a pada a panagkinnaawatan.




#Article 362: Pagsasao nga Ibatan (102 words)


Ti Ibatan ammo pay a kas Chirin nu Ibatan (pagsasao ti Tattao nga IBatan), ket maysa a pagsasao ngaAustronesio a naisasao iti Is-isla ti Batanes.

Urayno dagiti isla ket as-asideg idiay Taiwan ngem idiay Luzon, daytoy ket saan a maysa kadagiti pagsasao a Formosa. Ti Ibatan ket maysa kadagiti pagsasao a Bataniko, a mabalin a kangrunaan a sanga ti pamilia ti Malayo-Polinesio iti sasao nga Austronesio.

Ti pagsasao ti Isla ti Babuyan ket maysa a dialekto. Ti Babuyan ket naikkatan kadagiti nangitagtagitao babaen dagiti Espaniol ken natagtagitaon manen laeng idi nagpatingga ti panawen ti Espaniol kadagiti pamilia manipud idiay Isla ti Batan.




#Article 363: Pagsasao nga Ingles (162 words)


Ti Ingles ket maysa a pagsasao iti Laud a Hermaniko a nagtaud kadagiti Anglo-Sahon a pagarian iti Inglatera ken nagwaras iti nagbalin nga abagatan a daya nga Eskósia a naseknan iti Angles a taga-ugma a pagarian iti Northumbria. Ti sumaganad nga adua  pannakaseknan iti Pagarian iti Nalatak a Británia ken ti Nagkaykaysa a Pagarian manipud ti maika-18 a siglo, babaen ti Imperio a Briton, ken iti Estados Unidos manipud ti tengnga ti maika-20 a siglo,, daytoy ket adu a naiwaras iti sangalubongan, nabalinan a umun-una a pagsasao iti internasional a diskurso ken ti lingua franca kadagiti kaaduan a rehion.Kaaduan ti agadadal iti daytoy a kas iti [maikadua a pagsasao ken maus-usar a kas iti opisial a pagsasao iti Kappon ti Europa ken dagiti adu a Mankomunidad a pagilian, ken adu pay kadagiti pakakaduaan. Isu daytoy ti maikatlo kadagiti patneng nga maisasao a pagsasao iti lubong, kalpasan ti Mandarin nga Insik ken Espaniol. Isu daytoy ti kaaduan ti mangisasao iti labes ti lubong.




#Article 364: Pagidulinan ti datos ti kompiuter (100 words)


Ti pagidulinan ti datos ti kompiuter , masansan a tinawtawagan ti pagidulinan wenno memoria, ket ti teknolohia a buklen dagiti komponente ti kompiuter ken ti mausar a panagrekord a midia tapno matalinaay ti dihital a datos. Daytoy ti bugas nga annong ken ti kammasapulan a komponente dagiti kompiuter.
                                                               

Ti kangrunaan a pagidulinan (iti ) wenno akin-uneg a memoria (iti ), ket ti laeng dagus a maserrekan ti CPU. Ti CPU ket agtultuloy a mangbasa kadagiti instruksion a naidulin idiay ken itungpalna no nasken. Ti ania man a datos nga aktibo a mapatpataray ket maidulin pay idiay iti agpapada a wadan.




#Article 365: Lengguahe ti panangprograma (108 words)


Ti Lengguahe a pamprograma ket teknikal a estandar wenno pagwadan ti pakitinnarusan nga agpalaka iti panangyebkas dagiti bilin nga ipatungpal ti kompiuter. Bukbuklenna ti pagalagaden ti gramatika ken ti semantika nga agdutdutok iti lengguahe ti komputasion.

Ti lengguahe ti panangprograma ket palakaenna ti panangpadutok a maitumpong ti sumaruno:

Masapol nga aglasat ti lengguahe ti panangprograma babaen ti pananggupgup (compilation). Kayat a saoen, maipatarusto ti lengguahe iti lengguahe ti makina, wenno maipatarusto tapno maipatungpal ti kompiuter. Adda met ti lengguahe ti scripting nga dida a masapol a maigupgup, ngem tungpalen ti mangpatpatarus (interpreter) tapno agtaray ket saanto a masapol a maigupgop.

Dadduma a lengguahe ti pamprograma wenno ti scripting:




#Article 366: UNIX (100 words)


 

Iti damdamona, ti Unix wenno UNIX ket sistema ti panangpaandar iti kompiuter a pinataud ti maysa a grupo iti Bell Labs ti ATT agramanda Ken Thompson, Dennis Ritchie ken Douglas McIlroy. Ti agdinama a sissistema nga Unix a ket napisida iti nagaddu a sanga. Pinapataudda ti ATT (ti mamartuat) ken dadduma pay a gunglo digitoy a sanga.

Iti agdama, The Open Group (maysa a gunglo ti pagwadan ti industria) ket ag-akua ti marka ti pabrika nga UNIX.

Digiti sissitema nga ummanugot iti Single UNIX Specification laeng ket maikarida iti galad a UNIX, digita dadduma ket Kas UNIX (Unix-like iti Ingles).




#Article 367: Honolulu (226 words)


Ti Honolulu ket isu ti kapitolio ken ti kaaduan ti populasion a siudad iti estado iti Hawaii. Ti Honolulu ket isu ti akin-abagatan unay a kangrunaan a siudad ti Estados Unidos. Nupay kasta ti nagan a Honolulu mangipatudo ti urbano a lugar idiay akin-abagatan a daya nga aplaya iti Oahu, ti siudad ken gobierno ti probinsia ket naitipon a kas ti Kondado ti Honolulu a daytoy ket sakupenna ti intero nga isla. Para kadagiti estadistika a kapanggepan, tiOpisina ti Senso ti Estados Unidos ket mabigbiganna ti urbano a paset iti Honolulu a kas ti senso a nainaganan a lugar. Ti Honolulu ket maysa a kangrunaan a sentro ti busbos kadagiti is-isla iti Taaw Pasipiko. Ti populasion iti Senso-nainaganan a lugar ket 390,738 idi 2010 a senso, bayat a ti populasion iti siudad ken probinsia ket953,207 idi. Ti Honolulu ket isu ti kaaduan ti populasion a kapitolio ti estado a minaig ti populasion ti estado. Iti Pagsasao nga Hawayano, ti Honolulu ket kayatna a sawen ket ti nalinongan a luek wenno paglinongan a lugar. Ti siudad ket isun ti kapitolio dagiti is-isla ti Hawaii a manipud idi 1845 ken nakaala ti pakasaritaan a kabigbigan sakbay ti panag-raut dagiti Hapon idiay Pearl Harbor nga asideg ti siudad idi Disiembre 7, 1941, ken kas isu ti nakaipasngayan ni Barack Obama, ti maika-44 ken agdama a Presidente iti Estados Unidos.




#Article 368: Berlin (134 words)


Ti Berlin () ket isu ti kapitolio a siudad iti Alemania ken maysa daytoy kadagiti 16 nga estado iti Aleman. Nga addaan ti populasion iti 3.5 riwriw a tattao, Ti Berlin ket isu ti kadakkelan a siudad ti Aleman ken isu ti maikadua a kaaduan ti populasion ti maitutop a siudad ken ti maikawalo a kaaduan ti populasion nga urbano a lugar idiay Kappon ti Europa. Mabirukan daytoy idiay amianan a daya ti Alemania, isu daytoy ti sentro ti Rehion ti Metropolitano ti Berlin-Brandenburg, nga addaan iti 4.4 a riwriw nga agtaeng manipud kadagiti sumurok a 190 pagpagilian. Daytoy ket mabirukan kadagiti Europeano a Tanap, ti Berlin ket naimpluensian babaen ti kalalainganna a tiempo ti klima. Agarup a pagkatlo ti kalawa iti daytoy a siudad ket binukel kadagiti kabakiran, parke, hardin, karayan, ken danaw.




#Article 369: Amsterdam (110 words)


Ti Amsterdam (; Olandés ) ket isu ti kadakkelan a siudad ken ti kapitolio iti Olánda. Ti agdama a puesto ti a kas ti kapitolio a siudad iti Pagarian iti Olánda ket naturayan babaen ti batay-linteg iti Agosto 24, 1815 ken dagiti sumaruno. Ti Amsterdam ket addaan ti populasion ti 783,364 iti uneg a patingga ti siudad, ti urbano a populasion a 1,209,419 ken metropolitano a populasion a 2,158,592. Ti siudad ket addan idiay probinsia iti Amianan nga Olánda idiay laud iti daytoy a pagilian. Naibuklan daytoy ti akin-amianan a paset iti Randstad, maysa kadagiti kadakkelan a konurbasion idiay Europa, nga addan ti populasion ti agarup a 7 a riwriw.




#Article 370: Theodor Mommsen (194 words)


Ni Christian Matthias Theodor Mommsen (30 Nobiembre 1817 ndash; 1 Nobiembre 1903) ket maysa idi nga Aleman a klasikal nga eskolar, historiador, hurista, agiwarwarnak, politiko, arkeologo ken mannurat a naamammuan a kas maysa kadagiti kalatakan a klasista iti maika-19 a siglo. Ti obrana amaipanggep ti Romano a pakasaritaan ket agdama pay laeng a naipangruna a  kammasapulan para iti kontemporaneo a panagsukisok. Isu ket nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1902, ken idi pay ket maysa a prominente nga Aleman a politiko, a kas kameng ti parlamento ti Prusia ken Alemania. Dagiti obra iti Romano a linteg ken iti linteg kadagiti obligasion ket addaan idi ti nangruna a nagbanagan iti Aleman a kodigo sibil (BGB).

Ni Mommsen ket naipasngay idiay Garding idiay Schleswig idi 1817, ken dimmakel idiay Bad Oldesloe, nga idi idiay ti amana ket maysa a Luterano a ministro. Kaaduan idi a nagadal idiay balayda, ngem napan met iti gymnasium ti Christianeum idiay Altona kadagiti uppat a tawen. Isu ket nagadal iti Griego ken Latin ken naawatna ti diplomana idi 1837. Gapu ta saanna a makabaelan nga agbayad nga agbasa idiay Göttingen, isu ket napan nagbasa idiay Unibersidad ti Kiel in Holstein.




#Article 371: Astronomia (2813 words)


Ti astronomia ket maysa a masna a siensia a tulagan ti panagadal dagiti nainlangitan a banag (a kas dagiti bituen, planeta, bandús, nebula, raay ti bituen ken dagiti ariwanas) ken penomena a nagtaud ti ruar ti tangatang iti Daga (a kas ti kosmiko a lugar iti likud a panagsilnag). Mairebbeng daytoy ti ebolusion, pisika, kimiko, meteorolohia, ken panaggunay dagiti nainlangitan a banag, ken dagiti pay panagporma ken panagrang-ay iti law-ang.

Ti astronomia ket maysa kadagiti kadaanan a siensa. Dagiti prehistoriko a kultura nagibatida kadagiti astronomiko nga artepakto a kas dagiti Ehipsio a monumento, Nubiano a monumento ken Stonehenge, ken dagiti immuna a sibilisasion a kas dagiti Babiloniko, Griego, Insik, Indio, Irani ken Maya ket nagaramidda kadagiti naipamuspusan a panagpalpaliiw iti rabii a langit. Nupay kasta, ti panagparnuay iti teleskopio ket nasken sakbay a ti astronomia ket naiparang-ay iti maysa a moderno a siensia. Iti pakasaritaan, ti astronomia ket nangiraman kadagiti disiplina a nadumduma a kas dagiti astrometria, nailangtan a panaglayag, panagpalpaliiw nga astronomia, ti panagaramid kadagiti kalendario, ken astrolohia, ngem ti propesional nga astronomia iti agdama nga aldaw ket naipanunotanen a kapadpada iti agdama nga aldaw nga astropisika.

Idi panawen ti maika-20 a siglo, ti paset iti propesional nga astronomia nabingay iti panagpalpaliiw ken dagiti teoretiko a sanga. Ti panagpalpaliiw nga astronomia ket naipakatengngaan ti isip para iti panagala kadagiti datos manipud ti panagpalpaliiw kadagiti nanilangitan a banag, a dagitoy ket mausig nga agusar kadagiti kangrunaan a pamunganayan  iti pisika. Ti teoretiko nga astronomia ket maidaya nga agturong ti panagrang-ay iti kompiuter wenno dagiti mausig a modelo a mangilawlawag kadagiti astrnomiko a banag ken penomena. Dagitoy dua a paset ket agraemda iti tunggal maysa, a ti teoretiko nga astronomia ket agsuksukimat ti panagipalawag ti nagbagan tipanagpalpaliiw, ken dagiti panagpalpaliiw nga inusar tapno mapasingkedan dagiti nagbanagan ti teoria.

Dagiti agdadamo nga astronomo ket naikaitedda kadagiti kontribusion kadagiti nangruna a panagduktal ti astronomia, ken ti astronomia ket maysa kadaigiti bassit laeng a siensia a dagiti agdadamo ket mabalinda a mapakabaelan iti aktibo a karebbengan, a naipangpangruna iti panagduktal ken panagpalpaliiw iti aglabas a penomena.

Ti astronomia ket saan koma a maiyallilaw iti astrolohia, ti pammati a sistema a mangitunton a ti pannakibiang ti nagtagitaoan ket mainaig kadagiti puesto dagiti nainlangitan a banag. Uray no dagitoy  dua a paset ket makibinningayda ti kadawyan a nagtaudan dagitoy tattan ket interoda a naisangayan.

Ti balikas nga astronomia (manipud dagiti Griego a balikas nga astron (), bituen ken  manipud ti nomos (), linteg wenno kultura) literal a kayatna a saoen ket ti linteg dagiti bituen (wenno kultura dagiti bituen depende ti panakaipatarus).

Iti sapapsap, ti termino nga astronomia wenno astropisika ket mabalin nga usaren a mangitudo iti daytoy a suheto. Naibatay iti nainget a panagilawlawag ti diksionario, dagiti astronomia ket mangitudo ti panagadal kadagiti panggep ken banag iti ruar ti tangatang ti Daga ken dagiti bukodda a kaipappanan ti bagi ken dagiti bukodda a kimiko a tagikua ken ti astropisika ket mangitudo ti sanga iti astronomia a mangitulag dagiti panagkukua, maipapan ti bagi a tagikua, ken dinamiko a panagaramid kadagiti nailangtan a banag ken penomena. Adda dagiti kaso, a kas ti pannakayamammo ti immuna a libro a pagadalan a Ti Maipapan ti Bagi a Law-ang babaen ni Frank Shu, astronomai ket mabalin nga usaren a mangipalawag ti kababalin a panagadal iti daytoy a suheto, a ti astropisika ket inusar a pannakaipalawag ti maidaya ti pisika a bersion iti daytoy a suheto. Nupay kasta, gapu dagiti moderno a panagsuksukisok ti astronomia ket mangitulag kadagiti suheto a maikabagian ti pisika, ti moderno nga astronomia ket mabalin a matawagan iti astropisika. Adda dagiti bassit a paset, a kas ti astrometria, ket puro nga astronomia nga adadda pay ngem astropisika. Dagiti nadumaduma a departamento a pagaramidan dagiti sientista ti panagsukisok iti daytoy a suheto ket mabalin nga agusar ti astronomia ken astropisika, paset a depende no ti departamento ket naipakasaritaan a kimmappon iti pisika a departamento, ken adu kadagiti propesional nga astronomo ket addaanda iti pisika nga adadda ngem dagiti grado nga astronomia. Maysa kadagiti agpakauna a sientipiko a warnakan iti daytoy a paset ket ti Europeano a warnakan a nanaganan ti Astronomia ken Astropisika. Dagiti agpakauna a warnakan nga Amerikano ket ti Ti Astropisika a Warnakan ken Ti Astronomiko a Warnakan.

Idi un-unana nga aldaw, ti astronomia ket binukel laeng ti panagpalpaliiw ken dagiti maipadpadto a panaggunay dagiti banag a makitkita babaen ti mata laeng. Kadagiti dadduma a lokasion, a kas ti Stonehenge, dagiti nasapa  kultura ket nagurnosda kadagiti adu nga artipakto a mabalin a dagitoy ket adda kadagiti kapanggepan ti astronomia. Iti maipatinayon kadagiti seremonia a pangusar, dagitoy nga obserbatorio ket mabalin a mausar a panangikeddeng dagiti tiempo, ti nangruna a banag ti pannakaammo ti panagmula dagiti maapit, ken ti pay pannakaawat ti kaatiddog ti tawen.

Sakbay a naparnuay dagiti ramit a kas ti teleskopio, ti nasapa a panagadal dagiti bituen ket naar-aramid laeng kadagiti lugar a mabalin a magun-od, a kas dagiti natayag a pasdek ken dagiti nangato a lugar nga inus-usar laeng ti mata. Idi rimmang-ay ti sibilisasion, a naipangpangruna idiay Mesopotamia, Tsina, Ehipto, Gresia, India, ken Tengnga nga Amerika, naaramid dagiti astronomiko nga obserbatorio, ken dagiti kapanunotan ti katutubo ti law-ang ket nangrugi a nasukisok. Kaaduan kadagiti nasapa nga astronomia ket pudno a binukel ti panagimapa kadagiti puesto dagiti bituen ken dagiti planeta, ti siensia tattan a naitudtudo a kas ti  astrometrio. Manipud kadagitoy a panagpalpaliiw, dagiti nasapa a naipanpanunotan kadagiti planeta ket naporma, ken ti kasasaad ti Init, Bulan ken Daga iti law-ang ket pilosopiko a nasukisok. Ti Daga ket nainpamattian nga isu ti sentro ti law-ang a ti Init, ti Bulan ken dagiti bituen ket agpalpalikmut ti lawlawna. Daytoy ket naam-ammuan a kas ti heosentriko a modelo ti law-ang, wenno ti Ptolemaiko a sistema, a nainaganan daytoy babaen kenni Ptolomeo.

Ti naisangsangayan a nangruna a nasapa a naiparang-ay ket isu idi ti panagrugi ti matematiko ken sientipiko nga astronomia, a nagrugi kadagiti Babilonio, a nangipundar kadagiti pundasion para kadagiti sumaganad nga astronomiko a tinawtawid a naparang-ay kadagiti adu a ken sabsabali a sibilisasion. Ti Babilonio ket naduktalanda a dagiti lunar a salip ket nagsubsublida babaen dagiti siklo a naam-ammuan a kas ti saros.

Kalpasan dagiti Babilonio, adda dagiti adu a panagrang-ay ti astronomia a naaramid idiay taga-ugma a Gresia ken ti Helenistiko a lubong. Ti Griego nga astronomia ket naiyuna a naidasig babaen ti panagsukisok ti nanakem, pisikal a panakailawlawag para iti nainlangitan a penomena. Idi maika-3 a siglo BC, ni Aristarko iti Samos ket nagkarkulo ti kadakkel ti Daga, ken rinukodna ti kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken ti Init, ken isu ti immuna a nangidiaya ti heliosentriko a modelo ti of sistema a solar. Idi maika-2 a siglo BC, ni Hiparko ket naduktalanna ti presesion, kinarkulona ti kadakkel ken kaadayo ti Bulan ken nagparnuay kadagiti kasapaan a naam-ammuan nga astronomiko a ramramit a kas ti astrolabio. Ni Hiparko ket nagpartuat pay ti konprehensibo a katologo dagiti 1020 a bituen, ken kaaduan kadagiti konstelasion ti akin-amianan a hemisperio a naala manipud ti Griego nga astronomia. Ti Antikythera a mekanismo (c. 150–80 BC) ket maysa idi a nasapa nga analogo a kompiuter a naidaremdem a mangkarkulo ti lokasion ti Init, Bulan, ken dagiti planeta para iti naited a petsa. Dagiti teknolohiko nga artipakto nga adda ti kapadpada a karikut ket saan a naiparuar aginggana idi maika-14 a siglo, nga idi ti mekaniko nga astronomiko a pagorasan ket rimmuar idiay Europa.

Idi las-ud ti Tenga a Pnawen, ti astronomia ket kaaduan a nagtaltalinaay idiay mediebal nga Europa, aginggana idi maika-13 a siglo. Nupay kasta, ti astronomia ket rimmang-ay idiay Islamiko a lubong ken dagiti dadduma pay a paset ti lubong. Daytoy ti nakaiturongan ti pannakairuar dagiti immuna nga astronomiko nga obserbatorio iti Muslim a lubong babaen idi nasapa a maika-19 a siglo. Idi 964, ti Andromeda nga Ariwanas, ti kadakkelan nga ariwanas idiay Lokal a Grupo, a naglaon ti Nagririmpuok a Bitbituen, ket naduktalan idi babaen ti Persiano nga astronomo a ni Azophi ken immun-una nga inpalpalawag idiay Libro dagiti Saan nga Agkutkuti a Bituen. Ti SN 1006 a supernova, ti karaniagan nga nalawag a magnitud nga estelar a pasamak iti nairehistro  apakasaritaan, ket napaliiw idi babaen ti Ehipsio Arabiko nga astronomo a ni Ali ibn Ridwan ken dagiti Insik nga astronomo idi 1006. Adda dagiti nalatak nga Islamiko nga (kadawyan ket Persiano ken Arabo) nga astronomo a nakaited kadagiti nangruna a kontribusion iti siensia ket mairaman ni Al-Battani, Thebit, Azophi, Albumasar, Biruni, Arzachel, Al-Birjandi, ken dagiti astronomo ti Maragheh ken Samarkand nga obserbatorio. Dagiti astronomo iti las-ud ti dayta a panawen ket nangipaammoda kadagiti adu nga Arabiko a nagan a tattan ket maus-usar para kadagiti agmaymaysa a bituen. Naipampamattian pay a dagiti tidda ti nadaddadael idiay Nalatak a Zimbabwe ken Timbuktu ket mabalin a nangibalay ti maysa nga astronomiko nga obserbatorio. Dagiti Europeano ket datida a namatmati nga awan ti astronomiko a panagpalpaliiw iti sakbay ti kolonial a Tengnga a Panawen a sub-Sahara nga Aprika ngem dagiti moderno a nadukduktalan ket mangipakpakita ti sabali.

Idi las-ud ti Renasimiento, ni Nicolaus Copernicus ket nangisingasing ti maysa a heliosentriko a modelo ti sistema a solar. Dagiti obrana ket insalsalakan, pinadakkel, ken sinimpa babaen ni Galileo Galilei ken Johannes Kepler. Ni Galileo ket nagpabaro babaen ti panag-usar kadagiti teleskopio tapno mapasayaat dagitipanagpalpaliiwna.

Ni Kepler ket isu idi ti immuna anagaramid ti sistema a nangipalpalawag kadagii husto a salaysay ti panaggunay dagiti planeta nga adda ti Init iti tengnga. Nupay kasta, ni Kepler ket saan a nagballigi a nagaramid ti pagannurotan a teoria para kadagiti linlinteg a sinursuratna. Daytoy ket naaramid babaen ti pinarnuay ni Isaac Newton a nainlangitan a dinamika ken ti linteg ti panagguyod tapno maikanungpalan a maipalpalawag dagiti panaggunay dagiti planeta. Ni Newton ket nagparang-ay pay ti agballatek a teleskopio.

Dagiti adu pay a pannakaduktal ket gapu kadagiti pannakaparang-ay ti kadakkel ken kasayaat dagiti teleskopio. Adda dagiti nasaysayaat a katologo dagiti bituen a pinataud babaen ni Lacaille. Ti astronomo a ni William Herschel ket nagaramid kadagiti naisalaysayan a katologo dagiti nebulosidad ken rimpuok, ken idi 1781 nakaduktal ti planeta a Uranus, ti immuna a nabirukan a planeta. Ti kaadayo ti maysa a bituen ket nairanngarang idi 1838 idi ti paralahe ti 61 Cygni ket rinukod idi ni Friedrich Bessel.

Idi las-ud ti maika-18 ken 19 a sigsiglo, ti pannakaikaskaso iti tallo a bagi a parikut babaen ni Euler, Clairaut, ken ni D'Alembert ket nangiturong ti nakanatad a panagipadto kadagiti panggep a panaggunay ti Bulan ken dagiti planeta. Daytoy nga obra ket pinasayaat babaen ni Lagrange ken ni Laplace, a nangpalubos a makarkulo ti masa dagiti planeta ken  bulbulan manipud kadagiti panagkutkutida.

Dagiti naisangsangayan a pannakaparang-ay ti astronomia ket gapuanan  ti pannakaiyamaamo ti baro a teknolohia, a mairaman ti espektroskopio ken otograpia. Ni Fraunhofer ket nakaduktal kadagiti agarup a 600 a banda ti espektro ti Init idi 1814–15, a daytoy ket, idi 1859, ni Kirchhoff ket nangipakita kadagiti taudan  ti kaadda dagiti nadumaduma nga elemento. Dagiti bituen napasingkedan a kapadpada ti Init ti Daga, ngem adda dagiti nawatiwat a sakup dagiti temperatura, masa, ken kadakkel.

Ti kaadda ti ariwanas ti Daga, ti Nagririmpuok a Bitbituen, a kas maysa a nailasin a grupo dagiti bituen, ket napasinkedang laeng idi maika-20 a siglo, a mairaman ti kaadda dagiti akin-ruar nga ariwanas, ken kalpasan ti daytoy, ti pannakaipalawag ti Law-ang, a nakitkita iti panagadayo dagiti kaaduan nga ariwanas manipud ti kaniatayo. Ti moderno nga astronomia ket nakaduktal pay kadagiti adu a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti quasar, pulsar, blazar, ken dagiti radio nga ariwanas, ken nagus-usar kadagitoy a panagpalpaliiw tapno makaparang-ay kadagiti maipapan iti bagi a teoria a mangipalpalawag kadagitoy a banbanag iti termino dagiti maipadpada a naisalsalumina a banbanag a kas dagiti nangisit nga abut ken dagiti neutron a bituen. Ti maipapan iti bagi a kosmolohia ket nakaaramid kadagiti adu a panagrang-ay idi las-ud ti maika-20 a siglo, nga adda ti modelo ti Big Bang nga adu a nasupsuportaran babaen kadagiti ebidensia nga inted babaen ti astronomia ken pisika, a kasla iti kosmiko a mikroonda a likudan a radiason, ti linteg ni Hubble, ken ti kosmolohiko a kaadu dagiti elemento. Dagiti limbang a teleskopio ket nangpalubos kadagiti panagrukod kadagiti paset ti elektromagnetiko nga espektro a kadawyan a nalappedan wenno pusasawan babaen ti tangatang.

Iti astronomia, ti kangrunaan a taudan kadagiti pakaammo a maipanggep dagiti nainlangitan a bagi ken dagiti dadduma pay a banag ket ti makitkita a lawag wenno ti sapasap ti elektromagnetiko a radiasion. Ti mapalpaliiw nga astronomia ket mabalin a mabingbingay babaen kadagiti napalpaliiw a rehion ti elektromagnetiko nga espektro. Adda dagiti paset ti espektro a mabalin a mapaliiw manipud ti rabaw ti Daga, bayat a dagiti dadduma a paset ket mabalin a mapaliiw laeng manipud ti nangato a lugar wenno ti limbang. Ti naisangsangayan a pakaammo kadagitoy a subpaset ket naited dita baba.

Ti radio nga astronomia ket adalenna ti radiasion dagiti kaatiddog ti allon a dakdakkel ngem ti agarup a maysa a milimetro. Ti radio nga astronomia ket maigiddiat manipud kadagiti sabali a porma ti mapalpaliiw nga astronomia gapu a ti napaliiw a allon ti radio ket mabalin a matrato a kas dagiti allon ngem kas dagiti mapagtalkan a poton. Isu nag, daytyoy ket nalaklaka a marukod ti amplitud ken paset dagiti allon ti radio, a dagitoy ket saan a nalaka a maaramid kadagiti ababa a kaatiddog ti allon.

Urayno adda dagiti allon ti radio a mapatpataud babaen dagiti astronomiko a banag iti porma iti sengngaw ti pudot, kaaduan kadagiti radio a sengngaw a mapalpaliiw manipud ti Daga ket makitkita iti porma iti sinkrotron a radiasion, a daytoy ket mapataud no dagiti elektron ket agbalbalatokda kadagiti magnetiko a lugar. Iti maipatinayon, adda dagiti bilang dagiti espektral a linia  a mapataud babaen ti interestelar nga alingasaw, a kas ti hidroheno nga espektral a linia iti 21 cm, ket mabalin a mapaliiw kadagiti atiddog nga allon ti radio.

Adda dagiti nawatiwat a kita dagiti mapaliiw a banag iti kaatiddog ti allon nga allon ti radio, ket mairaman dagiti supernova, interestelar nga alingasaw, dagiti pulsar, ken dagiti aktibo a galaktiko a katengngaan.

Ti inpranalabbasit nga astronomia ket mangipanggep ti pannakaduktal ken panagusig iti inpranalabbasit a radiasion (kaatiddog dagiti allon nga atatiddog ngem ti nalabbasit a lawag). Malaksid iti kaatiddog dagiti allon nga asideg ti makitkita a lawag, ti inpranalabbasit a radiason ket nakaro a masagsagepsep babaen ti tangatang, ken ti tangatang ket agpataud kadagiti adu a sengngaw ti inpranalabbasit. Iti gapuna daytoy, dagiti oberbatorio ti inpranalabbasit ket nasken a mabirukan iti nangato, namaga a luglugar wenno iti limbang. Ti inpranalabbaga nga espektro ket nasayaat kadagiti panagadadalkadagiti banag a nalamiis unay nga agrangarang ti makitkita a lawag, a kasla dagiti planeta ken dagiti sirkumestelar ar disko. Dagiti at-atiddog nga atiddog nga allon ti inpranalabbasit ket mabalinda pay a serrekan dagiti ulep ti tapok a manglapped ti makitkita a lawag, a mangipalubos ti panagpalpaliiw kadagiti ubbing a bituen kadagiti molekular nga ulep ken dagiti bugas dagiti ariwanas. Adda dagiti molekula ket napigsada nga agraniag iti inpranalabbasit. Daytoy ket mabalin nga usaren ti panagadal ti kimika idiay limbang; ken ti naisangsangayan mabalin daytoy nga agbduktal ti danum kadagiti bandus.

Iti naipakasaritaan, ti optikal nga astronomia, ken natawtawagan pay a kas ti makitkita a lawag nga astronomia, ket isu ti kadaanan a porma iti astronomia. Dagiti optikal a ladawan ket kasisigud a nainladawan babaen ti ima. Idi naladaw a maika-19 a sigllo ken kaaduan ti maika-20 a siglo, dagiti ladawan ket naar-aramid nga inus-usar ti potograpiko nga aruaten. Dagiti moderno a ladawan ket naar-aramid iti panagusar kadagiti dihital a panagiduktalan, a naisangsangayan kadagiti panagiduktalan nga agus-usar ti nakargaan-nasilpuan nga aparato (CCDs). Nupay ti makitkita a lawag ket gumay-at manipud ti agarup a 4000 Å aginggana ti 7000 Å (400 nm aginggana ti 700 nm), ti isu met laeng ng aruaten a maus-usar kadagitoy a kaatiddog ti allon ket maus-usar a panagpalpaliiw kadagiti asideg-bioleta ken asideg-inpranalabbasit a radiasion.

Ti ultrabioleta nga astronomia ket sapasap a maus-usar a mangitudo kadagiti panagpalpaliiw iti ultrabioleta a kaatiddog ti allon a nagbaetan ti agarup a 100 ken 3200 Å (10 aginggana ti 320 nm). Dagiti lawag iti daytoy a kaatiddog ti allon ket masagepsep babaen ti tangatang ti Daga, isu nga dagiti panagpalpaliiw kadagitoy a kaatiddog ti allon ket nasken a maaramid manipud kadagiti nangato a tangatang wenno manipud ti limbang. Ti ultrabioleta nga astronomia ket nasaysayaat a maitutop ti panagadal ti pudot a radiasion ken dagiti espektral a sengngaw dagiti linia manipud kadagiti napudot nga asul a bituen (dagiti OB a bituen) a dagitoy ket naraniag unay iti daytoy nga allon ti banda. Daytoy ket mangiraman kadagiti asul a bituen kadagiti sabsabali nga ariwanas, a pinunpuntaan dagiti nadumaduma nga ultrabioleta a pangsuksukisok. Dagiti sabsabali a banag a kadawyan a napalpaliiw iti ultrabioleta a lawag ket mairaman dagiti planetario a nebulosa, dagiti supernova a tidda, ken dagiti aktibo a galaktiko a katengngaan. Nupay kasta, ti ultrabioleta a lawag ket nalaka masagepsep babaen ti interestelar a tapok, isu a nasken ti husto a panag-paisu kadagiti ultrabioleta a panagrukod.




#Article 372: Rudyard Kipling (177 words)


Ni Joseph Rudyard Kipling (  ; 30 Disiembre 1865 – 18 Enero 1936) ket maysa idi nga Ingles a mannaniw, mannurat iti ababa a sarita, ken nobelista a naipangpangruna a nalaglagip para iti panagrambakna iti Britaniko nga imperialismo, iti sarsarita ken dandaniw dagiti Britaniko a soldado idiay India, ken dagiti sarsaritana para kadagiti ubbing. Ni Kipling ket nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1907. Naipasngay isuna idiay Bombay, idiay Bombay a Presidensia iti Britaniko nga India, ken innala ti pamiliana idiay Inglatera idi isu ket agtawen ti lima. Ni Kipling ket kalatakan a naam-ammuan kadagiti obrana iti piksion, a mairaman ti Ti Bakir a Libro (maysa nga urnong dagiti sarita a mairaman ti Rikki-Tikki-Tavi), Isu nga Kasta dagiti Sarita (1902) (1894), Kim (1901) (maysa asarita ti panagbanbaniaga), dagiti adu nga ababa a sarita, a mairaman ti Ti Lallaki nga Isunto ti Ari (1888); dagiti librona para kadagiti ubbing ket naibturan a klasiko iti literatura dagiti ubbing; ken dagiti obrana ket ket naibagbaga nga agipakpakita ti maysa nga adu ti aramatna ken naraniag a pakasaritaan a regalo.




#Article 373: Orhan Pamuk (107 words)


Ni Ferit Orhan Pamuk , ammo pay a kas ni Orhan Pamuk, ket  Turko a nobelista. Isuna pay ti Robert Yik-Fong Tam a Propesor iti Nagtagitaoan idiay Unibersidad ti Columbia, nga idiay ket agisursuro ti komparatibo a literatura ken mannurat.

Maysa kadagiti kalatakan a mannurat iti Turkia, dagiti obrana ket nakalako ti agarup a sangapulo ket maysa a riwriw a liblibro iti innem a pulo a pagsasao, a makaaramid kaniana ti kaaduan ti nailako iti pagilianna. Ni Pamuk ket nakaawat kadagiti adu a literario a pammadayaw, a mairaman ti Premio Nobel iti Literatura idi 2006, daytoy ti immuna a Premio Nobel a naipangunggunaan iti Turko nga umili.




#Article 374: Rudolf Christoph Eucken (122 words)


Ni Rudolf Christoph Eucken (5 Enero 1846 – 15 Septiembre 1926) ket maysa idi nga Aleman a pilosopo, ken ti nagabak ti 1908 a Premio Nobel iti Literatura.

Ni Eucken ket naipasngay idiay Aurich, Pagarian iti Hanover (tattan a Nababa a Saxony). Ni tatang na ket pimmusay idi ubing pay, ken ni nanang na ti nangayaywan kaniana. Isuna ket nagadal idiay Aurich, a maysa kadagiti agisursuro kaniana ket maysa a klasiko a pilosopo a ni Ludwig Wilhelm Maximilian Reuter (1803-1881). Nagadal idiay Unibersidad ti Göttingen ken Unibersidad ti Berlin. Iti dayta a kinaudi a lugar, ni Friedrich Adolf Trendelenburg ket maysa idi a propesor a dagiti kapanunutan nga etniko ken ti kapanunutan na ti pakasaritaan iti pilosopia ket isu ti nakaguyuguy kaniana.




#Article 375: Selma Lagerlöf (158 words)


Ni Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf (; 20 Nobiembre 1858 ndash; 16 Marso 1940) ket maysa idi a a Suéko a mannurat. Isu ti immuna a babai a nagunggunaan ti  Premio Nobel iti Literatura, ken kaaduan a naamammuan para iti librona a para kadagiti ubbing a Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige (Dagiti Nakakaskasdaaw a Panagbanbanniaga ni Nils).

Naipasngay idiay Mårbacka (ti tattan a Munisipalidad ti Sunne) ti maysa nga asienda idiay Värmland idiay lumaud a Suésia, ni Lagerlöf ket anak ti ni Teniente Erik Gustaf Lagerlöf ken Louise Lagerlöf née Wallroth. Ti maikapat nga annakda, naipangay isuna nga addaan ti dunor ti patong. Daytoy a nasapa a pangsakit ket nagbanagan ti panakapilay ti dua a saka na, ngem isuna ket immimbag met laeng.  Isu ket maysa a naulimek nga ubing, naganetget isuna a maipada dagiti katawenan na, nga isu ket agay-ayat nga agbasbasa. Ti panakalako ti Mårbacka kapasan ti panagsakit ni tatangna idi 1884 ket naganetgetan ti irarang-ayna.




#Article 376: Paul Heyse (185 words)


Ni Paul Johann Ludwig von Heyse (15 Marso 1830 ndash; 2 Abril 1914) nailidding nga Aleman a mannurat ken agipatpatarus. Isu ket kameng dagiti dua a naipangpangruna a kagimongan a literario, tiTunnel über der Spree idiay Berlin ken ti Die Krokodile idiay Munich, isu ket nagsursurat kadagiti nobela, daniw, ken dagiti 177 nga ababa a sarita, ken dagiti agarup a sangapulo ket innem a drama. Ti dagup dagiti adu ken nadumaduma a pinataud ni Heyse ket nakaaramid kaniana ti maysa a kangrunaan a panakailadawan kadagiti Aleman a lallaki dagiti letra. Nagunggunaan isuna ti Premio Nobel iti Literatura idi 1910 a kas paamadayaw ti naitungpal a kinaartista, a nasagepsepan iti kinapudno, nga agnanayon a nagiparang iti atiddog ket narang-ay a karrer a kas maysa a liliko a mannaniw, dramatista, nobelista ken mannurat kadagiti nalatak nga ababa a sarita iti lubong. Ni Wirsen, maysa kadagiti hues iti Nobel, ket kinunana a ti Alemania ket awan pay ti nalatlatak a henio ti leterario iti sakbay ni Goethe. Ni Heyse ket isu ti maikapat a kalakayan a laureado iti literatura, kalpasan ni Doris Lessing, Theodor Mommsen ken Jaroslav Seifert.




#Article 377: Rabindranath Tagore (656 words)


Ni Rabindranath Thakur, naiyulog iti Ingles iti Tagore  (; 7 Mayo 1861 – 7 Agosto 1941), parbo a nagan Gurudev, ket maysa idi a  Bengali nga eroditu a nangsukog ti literatura  ken musika iti rehionna. Isu ket ti nangsurat ti Gitanjali ken ti makaarsagid unay, nasadiwa ken napintas a berso, isu ti immuna a saan nga Europeano a nangabak ti Premio Nobel iti Literatura idi 1913. Iti pannakaipatarus ti daniwna idi ket napanirigan a kas espiritual ken merkurial; ti kasla makapaturog a personalidadna, umay-ayud a buok, ken naisalsalumina a panagkawwes ket nakagun-od iti kasla propeta a reputasion iti laud. Dagiti elegante a prosa ken naenkantuan a prosa ket agtultuloy a di naam-ammuan iti ruar ti Bengal. Ni Tagore ket nangiyamammo ti baro a prosa ket dagiti porma ti berso ken ti panagusar ti lokal a pagsasao iti Bengali a literatura, isu a nangwaya daytoy manipud kadagiti tradisional a modelo a naibatay iti klasiko a Sanskrito. Isuna idi ket kaaduan a nakaimpluensia iti panangiyununa kadagiti kasayaatan a kultura ti India iti laud ken ti kasta met iti kultura ti India, ken isu ket sapasap a naipanpanunotan a nalaing a kreatibo nga artista iti moderno nga India.

Isu ket maysa a Pirali Brahmin manipud idiay Calcutta, ni Tagore ket nagsursuart ti daniw manipud idi agtawen ti walo. Idi agtawen ti sangapulo ket innem, isuna ket nangipablaak kadagiti immuna a dandaniwna babaen ti parbo a nagan a Bhānusiṃha (Leon ti Init), a rinaraeman dagiti literario a turay a kas dagiti napauten a napukaw a klasiko. Isu ket nagturpos kadagiti immuna nga ababa a saritana ken dagiti drama—ken ti panangirebbeng ti nakaipasngayan a naganna—babaen idi 1877. A kas maysa a humanista, unibersalista nga internationalista, ken ti agad-addang a kontra-nasionalista, linikudanna idi ti Raj ken nangitaktakder ti pannakawaya manipud iti Britania. A kas maysa nga eksponente iti Bengal a Renasimiento, isu ket nangiparang-ay ti nawatiwat a kanon a buklen dagiti pinintaan , dagiti panangiladladawan, ken dagiti ginasut a teksto, ken ti dua ribo a kankanta; ti legadona ket agtultuloy idiay patakder a binagonna, ti Unibersidad ti Visva-Bharati.

Ni Tagore ket nangpabaro ti Bengali nga arte babaen ti panangliklikudna kadagiti nasikkil a klasiko a porma ken ti panagliklik kadagiti liguistiko nga estruktura. Dagiti nobelana, sarsarita, kankanta, dagiti sala a drama, ken dagiti salaysay ket nangibagbaga kadagiti topiko a politikal ken personal. Gitanjali (Dagiti Maitieted a Kanta), Gora (Napintas a Rupa), ken Ghare-Baire (Ti Balay ken ti Lubong) ket dagiti kalatakan a naamammuan nga obrana, ken dagiti bersona, dagiti ababa a sarita, ken dagiti nobela ket naidaydayawan—wenno nairaraeman—para kadagiti lirisismoda, kolokialismo, naturalismo, ken saan a masna a pannagipagarup. Dagiti komposisionna ket napilpili babaen ti dua a pagilian a kas dagiti nailian a kanta: ti Jana Gana Mana ti  India ken ti Amar Shonar Bangla ti Banglades.

Ti kaubingan kadagiti sangapulo ket tallo a nabibiag nga annak, ni Tagore ket naipasngay idi diiay mansion ti Jorasanko idiay Calcutta, India kadagiti nagannak a ni Debendranath Tagore (1817–1905) kenn ni Sarada Devi (1830–1875).
Ti pamilia a Tagore ket naindayegan idi las-ud ti Bengal a Renasimiento a nangrugi idi panawen ni Hussein Shah (1493–1519). Ti kasisigud a nagan ti idi ti pamilia a Tagore ket Banerjee. Gaputa isu idi ket dagiti Brahmin,dagidi kaputotanda ket naibagbaga idi a kas ‘Thakurmashai’ wenno ‘Nasantuan nga Apo’. Idi las-ud ti Britaniko a panagturay, nagtaltalinaed daytoy a nagan ket narugrugian a nabigbig a kas Thakur ken dimtengan ti pannaka-anglisado ti nagan ti pamilia iti Tagore. Dagiti pariarka ti pamilia a Tagore ket dagiti Brahmoa nangbangon ti Adi Dharm a pammati. Ti loyalista a  Prinsipe Dwarkanath Tagore, a nagpatpatrabaho kadagiti mangimaton ti estado a Europeano ken nangbisbisita kenni Victoria ken dagiti dadduma pay a kaarian, ket isu idi ti apongna iti bangir ti amana. Ni Debendranath ket nangiyannurot kadagiti Brahmoista a pilosopia nga intaktakderan babaen ti gayyemna a ni Ram Mohan Roy, ken nagbalin a nakaipatengngaan ti isip iti Brahmo a kagimongan kalpasan ti ipupusay ni Roy.

Dagiti panagusig

Dagiti pannakisinnarita

Dagiti teksto




#Article 378: Romain Rolland (265 words)


Ni Romain Rolland (29 Enero 1866 – 30 Disiembre 1944) ket maysa a  Pranses a dramatista, nobelista, manalaysay, agisarsarita ti arte ken mistiko a nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1915.

Ni Rolland ket naipasngay idiay  Clamecy, Nièvre iti pamilia a nabaknang ken agtaltalon. Nagisursurat kadagiti bukodna a kapadasan  iti Kaunegan a panagbanbaniaga (1942), isu mismo ti nakakita nga isu ket pannakabagi iti taga-ugma a sebbangan. Inpakatna dagitoy a tinaudan iti Colas Breugnon idi (1919).

Naala isuna idiay École normale supérieure idi 1886, immuna a nagadal iti philosopia, ngen ti kinawaya ti kararuana ket puonan ti panagbaybay-anna iti daytoy tapno isuna ket saan a mangitulok iti mangituray nga ideolohia. Naalana ti grado ti pakasaritaan iti 1889 ken nagtaeng ti dua a tawen idiay Roma, a ti panakaamammona kenni Malwida von Meysenbug nga isu ket gayyem ni Nietzsche kenni Wagner ken ti panakaduktalna ti Italiano nga obra maestra ket nangikeddeng para iti panagrangrang-ay ti kapanunutanna. Idi nagsubli idiay Pransia idi 1895, naalana ti doktorado a grado babaen ti bukodna a tesis iti Dagiti nagtaudan iti moderno a liriko a teatro ken ti doktoradona a disertasion, Pakasaritaan iti Opera idiay Europa sakbay ni Lully ken Scarlatti.

Ti immuna a librona ket naipablaak idi 1902, idi isu ket agatwen iti 36. Babaen ti panagipatakderna ti 'teatro dagiti tatttao', nakaited isuna kadagiti nagruna a parawad para iti demokratisasion iti teatro. A kas maysa a humanista, inarakupna dagiti obra dagiti pilosopo iti India (Panakisarsarita kenni Rabindranath Tagore ken Mohandas Gandhi). Ni Rolland napigsa a naimpluensian babaen ti Vedanta a pilosopia iti India, a naipangpangruna kadagiti obra ni Swami Vivekananda.




#Article 379: Toni Morrison (113 words)


Ni Toni Morrison (naiyanak a kas ni Chloe Ardelia Wofford; Pebrero 18, 1931 – Agosto 5, 2019) ket maysa nga Amerikana a nobelista, editor, ken propesor. Dagiti nobelana ket ammo kadagiti epiko a tema, narugso a dialogo, ken nabaknang kadagiti naisalaysayan a karakter. Dagiti kalatakan a nobelana ket mairaman ti Ti Kaasulan a Mata, Sula, Kanta ni Solomon ken Nadunggo. Nakomisionado pay isuna a nagsurat iti librito para iti maysa a baro nga opera, ti Margaret Garner, nga immuna a naipabuya idi 2005. Isu ket nangabak iti Premio Nobel idi 1993 ken idi 1987 ti Premio Pulitzer para iti Nadunggo. Idi 29 Mayo 2012, isu ket nagunggunaan ti Presidensial a Medalia ti Waya.




#Article 380: Pearl S. Buck (113 words)


Ni Pearl Sydenstricker Buck (Hunio 26, 1892 – Marso 6, 1973), naamammuan pay iti Insik a naganna iti Sai Zhenzhu (), ket maysa idi nga Amerikana a mannurat ken nobelista. A kas anak a babai dagiti misionario, ni Buck kaaduan a nagnanaed iti kabibiagna sakbay ti 1934 idiay Tsina. Ti nobelana a Ti Naimbag a Daga ket isu idi ti kaaduan a nalaklako a libro ti piksion idiay Estados Unidos idi 1931 ken 1932 ken nangabak iti Premio Pulitzer idi 1932. Idi 1938 isu ket nangungunaan ti Premio Nobel iti literatura para iti nabaknang ken agpayso a deskripsion iti epiko ti biag ti mannalon idiay Tsina ken ti dagiti biograpiko nga obra maestrana. 




#Article 381: Dario Fo (108 words)


Ni Dario Fo  ket maysa nga Italiano a satirista, dramaturgo, mangiturturong ti teatro, aktor ken kompositor. Dagiti dramatiko nga obrana nga agikabkabil ti pamay-an a komedia iti taga-ugma nga Italiano a commedia dell'arte, maysa a teatro nga estilo a nalatak kadagiti klase ti agtabtabaho. Agdama tatta nga adda bukodna ken agpatpataray ti teatro a kompania a mairaman ti asawana nga aktres a ni Franca Rame. Nagunggunaan isuna ti 1997 Premio Nobel iti Literatura, a ti komite ket dinaydayaw isuna nga isu ket maysa a mannurat nga agtultulad kadagiti agangangaw iti Tengnga a Panawen iti kalaing a kasla agibaut ti katurayan ken patibkeren na ti dignidad dagiti oprimado .




#Article 382: Wisława Szymborska (180 words)


Ni Wisława Szymborska, Maria Wisława Anna Szymborska  (2 Hulio 1923 – 1 Pebrero 2012) ket maysa idi a Polako a mannaniw, mannalaysay, agipatpatarus ken nagungunaan iti 1996 Premio Nobel iti Literatura. Naipasngay idiay Prowent, nga itan ket nagbalin a paset iti Kórnik, kalpasan daytoy isuna ket nagtaeng met idiay Kraków agingana idi pimmusay. Nailanad isuna a kas  ti Mozart iti Daniw. Idiay Polonia, dagiti libro ni Szymborska ket nakadanonen iti panaglako a karibalna dagiti nalatak a mannurat ti prosa: a kinunana iti maysa a daniw, Adda Sabsabali a Kaykayatda ti Daniw (Niektórzy lubią poezję), nga awan pay nga ad-adu ngen dua kadagiti sangagasot a tattao ket kayatda iti daytoy nga arte.

Ni Szymborska ket nagungunaan idi 1996 ti Premio Nobel iti Literatura para iti daniw nga addaan ti pasagid a kinaapag-isu nga agipalubos iti pakasaritaan ken biolihiko a linaon nga agpabalin kadagiti pedaso ti kinapudno ti nagtagitaoan. Nagbalin a naam-ammuan isuna iti sangalubongan gapu ti nagbanagan iti daytoy. Dagiti obrana ket naipatarus iti Ingles ken kadagiti adu a sasao nga Europeano, ken naipatarus pay iti Arabiko, Hebreo, Hapon ken Insik.




#Article 383: Frans Eemil Sillanpää (184 words)


Ni Frans Eemil Sillanpää () (16 Septiembre 1888 ndash; 3 Hunio 1964) ket maysa kadagiti kalatakan a Pinlandés a mannurat.

Nagunggunaan isuna ti Premio Nobel iti Literatura idi 1939 para iti nauneg a panaka-awatna kadagiti agtaltalon iti pagilianna ken ti nasayaat nga arte a panangiladawanna dagiti kabibiagda ken dagiti maikabagian da iti Katutubo.

Ni Frans Eemil Sillanpää ket naipasngay iti maysa nga agtaltalon a pamilia idiay Hämeenkyrö. Nupay dagiti nagannak kaniakna ket napanglawda, napakabaelanda nga iserrek isuna iti eskuela idiay Tampere. Idi 1908 immalis isuna idiay Helsinki tapno agadal ti medisina. Ditoy ket nagayyemanna a mairaman dagiti pintor a ni Eero Järnefelt kenni Pekka Halonen, ti komposer a ni Jean Sibelius ken ti mannurat a ni Juhani Aho.

Idi 1913 ni Sillanpää ket immalis manipud idiay Helsinki ken napan idiay sigud a pagtaenganna a purok ken nagipasnek isuna ti panagsursurat.

Naamammuan isuna iti sangalubongan para iti nobela na a Nuorena nukkunut (Ti katulong a ni Silja/Nakaturog Bayat a Katutubo) idi 1931.

Ti asteroid a 1446 Sillanpää, a naduktalan babaen ti Pines nga astronomo ken pisiko a ni Yrjö Väisälä, ket isu ti naipanagan kaniana.




#Article 384: Cyperus papyrus (134 words)


Ti Cyperus papyrus ket sebbangan ti akuatiko a mula nga agsabsabong a tagikua ti rono a pamilia ti Cyperaceae. Daytoy ket nalukneng hierba a perenial, a patneng ti Aprika, ken mangporma kadagiti takder ti natayag a kasla rono a mulmula ti kalugnakan iti ababaw a danum.

Ti rono ti papiro (ken dagiti asideg a kabagianna) ket addaan iti atiddog a pakasaritaan it panagus-usar babaen ti tattao, a naipangpangruna kadagiti Ehipsio, daytoy pay ti taudan ti papel a papiro, ken dagiti pasetna ket mabalin pay a makan, ken dagiti nalaka a tumpaw a sanga ket mabalin a maaramid kadagiti bangka. Daytoy ket masansanen a naimuyongan a kas maysa a masetas.

Ti C. papyrus ken ti ansisit a kultibar C. papyrus 'Nanus' ket nakagun-od ti Gunguna ti Dayaw ti Hardin ti Naarian a Kagimongan ti Hortikultura.




#Article 385: Cape Town (100 words)


Ti Siudad iti Cape Town () (; ) ket isu iti maikadua a kaaduan ti populasion a siudad idiay Abagatan nga Aprika. Isu iti kapitolio ti probinsia ti Lumaud a Rawis. Ditoy iti pakaaramidan ken pakabuklan iti amin a paglintegan ita isu iti nakabatayan iti Parlamentario iti Abagatan nga Aprika ken dadduma pay nga op-opisina iti gobierno. Nalatak iti Cape Town gapu iti kinapintas iti katutubona kas iti sabanganna, dagiti nadumaduma a sabsabong idiay nakaparikos a banbantay, iti Bantay Lamisaan ken iti Punto Rawis. Iti Cape Town ket isu iti natan-okan a papanan dagiti turista iti buo nga nga Aprika.




#Article 386: San Francisco (183 words)


Ti San Francisco (), opisial a ti Siudad ken Probinsia ti San Francisco, ket isu ti busbos, kultura, ken pagluganan a sentro iti Luek a Lugar ti San Francisco, ti maysa a rehion iti 7.5 a riwriw a tattao a mairaman ti San Jose ken Oakland. Ti maymaysa laeng a Siudad ken probinsia idiay California, buklenna daytoy ti daga a kalawa ti agarup a  idiay amianan a gibus iti San Francisco a Peninsula, nga addaan ti kapusek iti agarup a 17,179 a tattao tunggal maysa a milia (6,632 tattao tunggal maysa a km2). Isu daytoy ti kapusekan a nataengan a dakkel a siudad (populasion ti sumurok a 200,000) idiay estado iti California ken ti makadua a kapusekan ti populasion a dakkel a siudad idiay Estados Unidos kalpasan ti Siudad ti New York. Ti San Francisco ket isu ti maikapat a kapusekan ti popuilasion a siudad idiay California ken ti maika-13 a kaaduan ti populasion a siudad idiay Estados Unidos, nga addaan ti populasion iti 805,235 manipud ti 2010 a Senso. Ti San Francisco-Oakland-Fremont a metropolitano a lugar ket addaan ti populasion iti 4,335,391.




#Article 387: Prepektura ti Akita (544 words)


Ti  ket maysa a prepektura ti Hapon a mabirukan idiay Rehion ti Tōhoku iti Akin-amianan a Honshu, ti kangrunaan nga isla ti Hapon. Ti kapitoliona ket ti siudad iti  Akita.

Ti lugar ti Akita ket napartuaten manipud kadagiti taga-ugma a probinsia ti Dewa ken Mutsu.

Naisina manipud  kadagiti nangruna a sentro ti komersio, politika iti Hapon ken ti populasion babaen ti ginasut a kilometro ken ti Ōu ken ti kabambantayan ti Dewa iti daya, ti Akita ket kaaduan a nagtultuloy a naisalumina manipud iti kagomongan ti Hapon aginggana idi kalpasan ti tawen ti 600. Ti Akita ket ti rehion idi dagiti agan-anup ken agburburas ken nangruna a dagiti nomadiko a tribu.

Ti immuna a historikal a rehistro iti agdama nga aldaw a Prepektura ti Akita ket napetsado idi 658, idi pinarukma dagiti Abe no Hirafu ti patneng [a tribu ti Ezo nga itan ket dagiti siudad ti Akita ken Noshiro. Ni Hirafu, nga isu idi ti gobernador ti Probinsia ti Koshi (ti amianan a laud a parte ti Honshū a mangbeddeng ti Baybay ti Hapon), ket nangibangon iti puerto idiay Karayan Mogami, ken isu daytoy ti nangrugianen ti panagtaeng iti rehion ti Hapon.

Idi 733, ti baro a pagtaengan ti militar—a kanungpalan a nanaganan manen iti Kasitilio Akita—ket nabangon idi iti moderno nga aldaw a siudad ti Akita city idiay Takashimizu, ken naparang-ay dagiti naperpermanente a kalsada ken dagiti estruktura. Ti rehion ket nausar idi a kas kuartel dagiti operasion para iti imerio ti Hapon idi pinapanawda dagiti patneng a tattao ti Ezo manipud idiay akin-amianan a Honshū.

Daytoy ket namin-adu a nagbaliw dagiti nagturturay. Idi las-ud ti shogunato ti Tokugawa daytoy ker naited iti sangkaputotan ti Satake, nga isuda ti nagturay iti rehion kadagiti 260 a tawen, ken nagpadur-asda iti agrikultura ken dagiti industria iti panagmina a kaaduan pay nga adda ita nga aldaw. Iti amin a paset iti daytoy a panawen, naidasig daytoy a kas paset ti Probinsia ti Dewa. Idi 1871, idi las-ud ti Restorasion ti Meiji, ti Probinsia ti Dewa nasukog manen ken dagiti daan a dominio ti daimyō  ket nawaswasda ken administratibo a nabaliwan manen, a nagresultaan dagiti moderno nga aldaw a pagbeddengan ti Akita.

Ti nadayeg a paset ti panawen ti Heian a waka a mannaiw a ni Ono no Komachi, ket nakunkuna a naiyanak idiay Siudad ti Yuzawa, Ili ti Ogachi, a mabirukan idiay abagatan a daya ti prepektura.

Mabirukan itiamianan ti Honshu, ti Prepektura ti Akita ket sanguenna ti Baybay ti Hapon iti laud ken beddengan babaen dagiti sabali nga uppat a prepektura: ti Aomori iti amianan, ti Iwate iti daya, ti Miyagi iti abagatan a daya, ken ti Yamagata iti abagatan.

Ti Prepektura ti Akita ket rektanggular iti sukog, ken agarup a 181 km manipud iti amianan aginggana iti abagatan ken111 km manipud iti laud aginggana iti daya. Ti Banbantay Ōu ket mangmarka ti akindaya a pagbeddengan ti prepektura, ken ti nangatngato a Banbantay Dewa ket mapan a paralelo iti tengnga ti prepektura. Kasla met iti kaaduan ti akin-amianan a Hapon, ti prepektura ket nalamiis kadagiti panaglalam-ek,ken nangnagruna iti adayo ti baybay

Ti Peninsula Oga ket prominente a langa ti aplaya.

Adda dagiti sangapulo ket tallo a siudad a mabirukan iti Prepektura ti Akita:

Dagitoy dagiti ili ken dagiti purok iti tunggal maysa a distrito:




#Article 388: Prepektura ti Aomori (624 words)


Ti  ket maysa a prepektura ti Hapon a mabirukan idiay Rehion ti Tōhoku. Ti kapitoliona ket ti siudad ti Aomori.

Aginggana idi Restorasion ti Meiji, ti lugar ti prepektura ti Aomori ket ammo idi a kas ti akin-amianan a parte ti Probinsia ti Mutsu.

Idi las-ud ti paset ti panawen ti Edo ti sangkaputotan ti Hirosaki ket nangrugida a nangbangon iti puerto iti agdama a siudad ti Aomori. Adda idi dagiti berde a kakaykayuan iti asideg ti siudad ken inus-usar idi a kas dulon para kadagiti barko a napnapan iti puerto. Dagitoy a berde a kakaykayuan ket tinawtawagan iti aoi-mori ken isu daytoy ti nakaalaan ti nagan ti Aomori. Ti prepektura ket rimsua idi 1871. Ti ili ti Aomori ket nabangon idi 1889. Ti ili ket nainkorporado a kas siudad idi 1898 ken addaan daytoy iti populasion iti 28,000. Nauram ti distrito ti Yasukata idi Mayo 3, 1910. Inabuyotan babaen dagiti napigsa nga angin, ti uram ket pinardasanna a dinadael ti sibubukel a siudad. Ti uram ket nakapatay iti 26 ket nakadunor kadagiti 160 nga agtataeng. Daytoy ket nagdadael kadagiti 5,246 a balay ken inuramna dagiti 19 a pagipenpenen a pasdek ken dagiti 157 a bodega. Idi 10:30 p.m. idi Hulio 28, 1945 ti Amerikano nga eskuadra ti dagiti B29 ba bombador ket binombada ti sumurok a 90% iti siudad.

Ti klima ti prepektura ti Aomori ket relatibo a nalamiis. Daytoy ket addaan iti uppat a naisangayan a tiempo ket addan iti natimbeng a temperatura iti 10 °C. Dagiti panagbalbaliw ti klima ket adda met iti pagbaetan dagiti akindaya (bangir ti Taaw Pasipiko) ken akinlaud a (bangir ti Baybay ti Hapon) parte ti prepektura. Daytoy ket gapu ti Banbantay ti Ou a mapan iti amianan aginggana iti abagatan ken bingayenna dagiti dua a rehion. Ti akinlaud a bangir ket suheto dagiti nakaro a nepnep ken bassit a lawag ti init a pagresultaan ti nakaro a panagniebe iti las-ud ti panaglalam-ek. Ti akindaya a bangir ket ket makaawat laeng ti bassit a lawag ti init iti las-ud dagiti bulan ti panaglalam-ek, iti Hunio aginggana iti Agosto, ken dagiti temperatura ket relatibo nga agtalinaay a nalamiis. Ti kababaan a nairehistro a temperatura iti las-ud ti panaglalam-ek ket -9.3 °C, ken ti kangatuan a nairehistro a temperatura iti las-ud ti kalgaw ket 33.1 °C.

Ti Prepektura ti Aomori ket ti akin-amianan unay a prepektura iti Honshu ken sanguenna ti Hokkaido iti ballasiw ti Lingsat Tsugaru. Daytoy ket beddenganna ti Akita ken Iwate iti abagatan. Ti Oma, iti akin-amianan a daya nga ungto ti nasukog iti wasay a Peninsula Shimokita, ket ti akin-amianan unay a punto ti Honshu. Ti Shimokita ken ti Peninsula Tsugaru ket palikmutannda ti Luek Mutsu. Iti pagbaetan dagitoy a peninsula ket mabirukan ti Peninsula Natsudomari, ti akin-amianan a patingga ti Banbantay Ōu. Dagitoy tallo a peninsula ket prominente a makita iti simbolo ti prepektura, ti naestilo a mapa.

Ti Danaw Towada, ti  abut ti bulkan a danaw, ket sakkawenna ti pagbeddengan ti Aomori' iti Akita. Ti Karayan Oirase ket agayus nga agpadaya manipud iti Danaw Towada. Ti Banbantay Shirakami ket mabirukan iti akindaya nga Aomori ken aglaon ti naudi a birhen a kabakiran ti kayo ti beech ket habitat daytoy dagiti sumurok a 87 sebbangan dagiti billit.

Manipud idi Abril 1, 2012, 12% iti dagup a kalawa ti daga ti prepektura ket naidesignado idi a kas dagiti Natural a Parke, a kas dagiti nailian a parke ti Towada-Hachimantai, Shimokita Hantō, ken ti Tsugaru, ken dagiti prepektural a natural a parke ti Akaishi Keiryū Anmon no Taki, Asamushi-Natsudomari, Ashino Chishōgun, Iwaki Kōgen, Kuroishi Onsenkyō, Nakuidake, Ōwani Ikarigaseki Onsenkyō, ken ti Tanesashi Kaigan Hashikamidake.

Adda dagiti sangapulo a siudad a mabirukan iti Prepektura ti Aomori:

Dagitoy dagiti ili ken dagiti purok iti tunggal maysa a distrito:




#Article 389: Prepektura ti Iwate (126 words)


Ti  ket isu ti maikadua akadakkelan a prepektura iti Hapón kalpasan ti Hokkaido. Mabirukan daytoy idiay Rehion ti Tōhoku idiay isla ti Honshū ken naglaon daytoy ti akindaya unay a murdong ti isla. Ti kapitoliona ket ti Morioka. TiIwate ket addan ti kabaan ti densidad ti populasion iti ania man a prepektura malaksid ti Hokkaido. Dagiti nalatak a mapasiaran ditoy ket ti Budista a templo iti Hiraizumi, a mairaman ti Chūson-ji ken Mōtsū-ji ken dagiti gameng da a, Fujiwara no Sato, ti maysa a pagbuyaan a lugar ken ti tema a parke idiay Esashi Ward, Siudad ti Oshu, Tenshochi, maysa a parke idiay Siudad ti Kitakami a naamammuan daytoy kadagiti dadakkel, a laklakay a seresa a kaykayo ken ti Morioka a Kastilio idiay Siudad ti Morioka.




#Article 390: Joseph Brodsky (120 words)


Ni Iosif Aleksandrovich Brodsky (, ; 24 Mayo 1940 – 28 Enero 1996), ket maysa idi a Ruso ken Amerikano a mannaniw ken manalaysay.

Isu ket naipasngay idiay Leningrad idi 1940, ni Brodsky ket simmuppiat ti turay ti Sobiet ket napatalaw manipud idiay Kappon ti Sobiet idi 1972, isu ket nagtaeng idiay Estados Unidos babaen ti itutulong ni W. H. Auden ken dagiti simmuporta kaniana. Kalpasan daytoy isu ket nagisursuro kadagiti unibersidad a mairaman ti Yale, Cambridge ken Michigan.

Ni Brodsky ket nagunggunaan idi ti 1987 Premio Nobel iti Literatura para iti panagiar-arakop amin a pannakamannuratan, nga adda kadagiti kalawag ti isip ken kakaro a panakadaniw. Isu ket naidutok a kas ti Mannaniw a Laureado ti Estados Unidos in 1991.




#Article 391: Wole Soyinka (103 words)


Ni Akinwande Oluwole Wole Soyinka  ket maysa a Nigeriano a mannurat, mannaniw ken dramaturgo. Nagunggunaan isuna idi 1986 ti Premio Nobel iti Literatura, a nabigbigan isuna a kas maysa a tao nga addaan ti nalawa a kultural a perspektibo ken addaan dagiti moda a kapanunutan a panagdaniw ti drama iti panagbiag, ken isu ti immuna nga Aprikano ken idiay Diaspora a napadayawan. Idi 1994, isu ket nainaganan ti UNESCO (Edukasional ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, Sientipiko ken Kultural nga Organisasion) a maysa a Naimbagan ti Nakem nga Embahador para iti panagipangato iti Aprikano a Kultura, karbengan dagiti nagtagitaoan, nawaya a panagyebkas, midia ken pannakisarita.




#Article 392: Columbia, South Carolina (177 words)


Ti Columbia ket isu ti siudad a kapitolio ken ti kadakkelan a siudad ti Estado ti South Carolina.

Ti populasion ti Columbia segun ti senso ti Estados Unidos idi 2010 ket 129,272. Ti senso ti Estados Unidos idi 2013 ket nangkarkulo ti populasion ti siudad iti 133,358. Ti Columbia ket isu pay ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Richland, ngem ti paset ti siudad ket gumay-at iti kaarubana a Kondado ti Lexington. Ti siudad ket isu ti sentro ti metropolitano a lugar ti estadistika iti 793,779, ti maikadua a kadakkelan iti kaunegan ti estado. Ti nagan a Columbia ket poetiko a termino para iti Kaamerikaan a nagtaud manipud kenni Christopher Columbus.

Mabirukan daytoy iti  iti amianan a laud iti heograpiko a sentro ti South Carolina, ti Columbia ket isu ti kangrunaan a siudad ti rehion ti katengnaan ti South Carolina, ken mangbukel daytoy kadagiti nadumaduma a kondado iti sentral apaset ti estado. Ti siudad ket mabirukan iti nagsasabtan dagiti dua a karayan, ti Saluda ken ti Broad, nga agtipon dagitoy idiay tapno mangporma ti Karayan Congaree.




#Article 393: Asia (1803 words)


Ti Asia ket ti kadakkelan ken kaaduan ti populasion a kontinente iti Daga, daytoy ket kangrunaan a mabirukan kadagiti akindaya ken akin-amianan a hemisperio.  Urayno daytoy ket sakupenna laeng ti 8.7% iti dagup a kalawa ti rabaw iti Daga, daytoy ket buklenna ti 30% iti kalawa ti daga iti Daga, ken historikal a balay iti kaaduan a populasion ti tao iti planeta (agdama nga agarup a 60%).  Ti Asia ket saan laeng a naindayegan iti dagup a kadakkelna ken populasion, ngem dagiti pay naisangayan a napusek ken dadakkel a pagtaengan ken dagiti pay nawatiwat a manmano a matagtagitao a rehion iti uneg ti kontinente iti  4.4 a bilion a tattao.  Ti Asia ket mangipakpakita ti kapartak iti ekonomia (naisangayan iti Daya nga Asia) ken ti pay nakaradkada nga iya-adu ti populasion idi las-ud ti maika-20 a siglo, ngem ti dagup ti amin nga iya-adu ti populasion ket simmuek manipud idin kadagiti natimbeng nga agpang iti lubong.

Dagiti pagbeddengan ti Asia ket naikeddeng babaen ti kultura, gapu ta awan ti nalawag a heograpikal a pannakaisina a nagbaetanna ken ti Europa, a no itipon dagitoy dua ket mangporma ti maysa nga agtultuloy a masa ti daga a tinawtawagan iti Eurasia. Dagiti kaaduan a naaw-awat a pagbeddengan a lugar ti Asia iti daya ti Kanal Suez, ti Karayan Ural, ken ti Banbantay Ural, ken iti abagatan ti Banbantay Kaukaso wenno ti Depresion Kuma–Manych) ken ti Kaspio ken Baybay Nangisit. Daytoy ket nabeddengan iti daya babaen ti Taaw Pasipiko, iti abagatan babaen ti Taaw Indiano ken iti amianan babaen ti Taaw Artiko.

No makita ti kadakkelna ken dibersidad, ti konsepto iti Asia – ti nagan napetsaan manipud idi klasikal a kinaugma – ket mabalin a napudpudno a maibatay iti heograpia ti tao ngem ti pisikal a heograpia. Ti Asia ket nalatak nga agdumaduma iti ballasiw ken iti uneg dagiti rehionna no maibatay kadagiti etniko a grupo, dagiti kultura, dagiti enbironmento, dagiti ekonomia, dagiti historikal a pakaikabagian ken dagiti sistema ti gobierno.

Ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken Europa ket historikalen a naikeddeng babaen dagiti Europeano laeng.

Ti orihinal a panangigiddiat ti nagbaetan dagitoy dua ket inaramid idi dagiti taga-ugma a Griego. Inusarda ti Baybay Egeo, ti Dardanelos, ti Baybay ti Marmara, ti Bosporo, ti Baybay Nangisit, ti Kipet Kerch, ken ti Baybay ti Azov a kas pagbeddengana nagbaetan ti Asia ken Europa. Ti Nilo ket masansan idi a naus-usar a kas ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken Aprika (kalpasanna ket tinawagan iti Libia), urayno adda met dagiti Griego a heograpo a nangisingasing a ti Baybay Nalabbasit ket mangporma iti nasaysayaat a pagbeddengan. Ti Kanal Darius iti baetan ti Nilo ken ti Baybay Nalabbasit ket nangipakaammo iti adu a panaggigiddiat iti kapanunotan. Bababen ti Imperio a Romano, ti Karayan Don a mangibus iti Baybay Nangisit ket isu idi ti akinlaud a pagbeddengan ti Asia. Daytoy idi ti akin-amianan unay a madaliasat a punto iti aplaya ti Europa. Idi maika-15 a siglo ti Baybay Nalabbasit ket naipatakder a kas ti pagbeddengan a nagbaetan ti Aprika ken ti Asia, ken isu ti daytoy ti nangsukat iti Nilo.

Ti Karayan Don ket nagbalin a saan a nasayaat kadagiti akin-amianan a Europeano idi ni Pedro ti Natan-ok, ari ti Turay ti Rusia, idi inabakna dagiti kasuppiat a panagtunton ti Suesia ken ti Otomano nga Imperio kadagiti akindaya a daga, ken dagiti naarmasan a resistansia babaen dagiti tribu ti Siberia, ket nagsentisado ti baro a Ruso nga Imperio a nangipaatiddog idiay Banbantay Ural ken iti labesna, ket napundar idi 1721. Ti nangruna a heograpikal a teorista ti imperio ket pudno idi a ti dati a Sueko a balud ti gubat, a natiliw idiay Gubat ti Poltava idi 1709 ken naidutok iti Tobolsk, nga isu idiay ket naikameng iti taga-Siberia nga opisial a ni Pedro, ni Vasily Tatishchev, ken napalubosan iti nawaya a panagaramid kadagiti panagadal iti heograpia ken antropolohia iti panangisagana iti masakbayan a libro.

Idiay Suesia, iti lima a tawen kalpasan ti ipupusay ni Pedro, idi 1730, ni Philip Johan von Strahlenberg ket nangipablaak ti baro nga atlas a nangsisingsingasing a dagiti Ural a kas ti pagbeddengan ti Asia. Nagay-ayat met dagiti Ruso iti daytoy a konsepto, gapu ta mangpalubos met kaniada ti indentidadda a Europa iti heograpia. Inrangarang ni Tatishchev nga isu ket nangisingasing ti kapapunotan ken ni von Strahlenberg. Ti naudi a naibaga ket nangisingasing a ti Karayan Emba a kas ti akinbaba a pagbeddengan. Kadagiti napalabas a siglo adda met dagiti nadumaduma a naaramid a singasing aginggana idi ti Karayan Ural ket nagballigi idi tengnga ti maika-19 a siglo. Ti pagbeddengan ket naiyalisen babaen ti puersa manipud iti Baybay Nangisit idiay Baybay Kaspio kadagiti proyekto ti Karayan Ural. Kadagiti mapa iti dayta a paset ti panawen, ti Transkaukasia ket naibilbilang idi a kas Asia. Ti pannakainkorporado ti kaaduan iti rehion iti Kappon ti Sobiet ket natarawidwidan a nangiduron kadagiti pannakaimatangan ii pagbeddengan iti abagatan. Dagiti kultura ti Asia ket awan ti palubos a panangibaga iti daytoy a sistema iti panangikeddeng kadagiti maipagpagarup a pagbeddengan a mangisina kaniada iti Europa.

Ti pagbeddengan a nagbaetan ti Asia ken ti nalukay ti pannakaipalawagna a rehion ti Oceania ket kadawyan a naikabil idiay Purpuro Malayo. Dagiti termino ti Abagatan a daya nga Asia ken Oceania, a naparnuay idi maika-19 a siglo, ket addan kadagiti adu nga aggigiddiat a heograpiko a kaibuksilan manipud idi pannakaparnuayda. Ti kangrunaan a banag iti panangikeddeng no ania nga is-isla iti Pupuro Malayo iti Asia ket ti ket ti pakabirukanen dagiti kolonial a tagikua dagiti nadumaduma nga imperio idiay (saan amin nga Europeano). Ni Lewis ken ni Wigen ket nangiyunay-unay, a Ti pannakaiyak-akikid ti 'Abagatan a daya nga Asia' kadagiti agdama a pagbeddenganna ket isu idi ti nain-inut a proseso.

Ti heograpikal nga Asia ket ti kultural nga artipakto dagiti pinarnuay ti Europeano iti lubong a naipang-al kadagiti sabali a kultura, ti maysa a saan nga umiso a konsepto a gapuanan ti endemiko a kontension no ania ti kaibuksilanna. Ti Asia ket dakdakkel ken ad-adu a nadumaduma iti kultura ngem ti Europa. Daytoy ket saan a husto a maitunos kadagiti kultural a pagbeddengan kadagiti bukodna a nadumaduma a kita ti konstituente.

Manipud idi panawen ni Herodotus ti minoridad kadagiti heograpo ket nanglikud iti sistema ti tallo a kontinente (Europa, Aprika, Asia) kadagiti batayan nga awan wenno awan ti adu a pisikal a panagsisina kaniada.Kas pagarigan, ni Apo Barry Cunliffe, ti emeritus a propesor ti Europeano nga arkeolohia idiay Oxford, ket nangibagbaga a ti Europa ket heograpiko ken kultura laeng a ti akinlaud a nayon ti kontinente ti Asia. Iti heograpia, ti  Asia ket isu ti nangruna nga akindaya a konstituente ti kontinente ti Eurasia a ti Europa ti akin-amianan a laud a peninsula ti masa ti daga – wenno ti Apro-Eurasia; iti heolohia, ti Asia, Europa ken ti Aprika ket mangbukel ti agmaymaysa nga agtultuloy a masa ti daga (malaksid ti Kanal Suez) ken makibinningay ti sapasap a samang ti kontinente. Gangani amin ti Europa ken ti kaaduan a paset ti Asia ket mabirukan iti  Eurasiano a Plata, a naisilpo iti abagatan babaen ti Arabiano ken Indiano a Plata ken kakuyogna ti akinadaya unay a paset ti Siberia (daya ti Kabambantayan Chersky) iti Plata ti Amianan nga Amerika.

Ti pakasaritaan ti Asia ket mabalin a makita a kas dagiti naisangayan a pakasaritaan iti nadumaduma a kaarrubayan dagiti rehion ti aplaya: ti Daya nga Asia, Abagatan nga Asia, Abagatan a daya nga Asia ken ti Tengnga a Daya, a naisilpo babaen ti akin-uneg a masa dagiti estepa ti Sentral nga Asia.

Ti aplaya  a kaarrubayan ket pagtaengan kadagiti kasapaan nga ammo a sibilisasion iti lubong, ti tunggal maysa kaniada ket nagpadpadur-as iti likmut dagiti nalames a ginget ti karayan. Dagiti sibilisasion idiay Mesopotamia, ti Ginget Indus ken ti Huanghe ket makibinningay kadagitoy a pannakaipada. Dagitoy a sibilisasion ket mabalin a nakisinnukatda kadagiti teknolohia ken dagiti kapanunotan a kas ti matematika ken ti pilid. Dagiti dadduma pay a parnuay, a kas ti panagsurat, ket mabalin nga indibidual a napadur-as iti tunggal maysa a lugar. Dagiti siudad, dagiti estado ken dagiti imperio ket napadur-as kadagitoy a tanap.

Ti sentral a rehion ti estepa ket nabayagen a natagtagitao babaen dagiti aksaksakay ti kabalio a nomado a makaabot kadagiti amin a lugar ti Asia manipud kadagiti estepa. Ti kasapaan a postulado a panagpadakkel iti ruar ti estepa ket dagiti Indo-Europeano, nga isuda ket nangiwarwaras dagiti pagsasaoda idiay Tengnga a Daya, Abagatan nga Asia, ken dagiti pagbeddengan ti Tsina, kadagiti nagtaengan dagiti Tokario. Ti akin-amianan unay a paset ti Asia, a mairaman iti kaaduan ti Siberia, ket kaaduan idi a saan a maserrekan babaen dagiti nomado ti estepa, gapu kadagiti napusek a kabakiran, klima ken tundra. Dagitoy a lugar ket nabatbati a manmano laeng a natagtagitao.

 ket nangikapet kadagiti adu a sibilisasion iti ballasiw ti Asia
Ti sentro ken ti kaarrubayan ket kaaduan a naisinsina babaen dagiti bantay ken dagiti desierto. Dagiti bantay ti Kaukaso ken Himalaya  ken dagiti desierto ti Karakum ken Gobi ket nangporma kadagiti paglappedan a narigat laeng a maballasiw dagiti agsaksakay iti kabalio iti estepa. Bayat a dagiti agtataeng iti siudad ket nasaysayaatanda iti teknolohia ken iti sosial, kadagiti adu a kaso marigatanda unay mangsalknib kadagiti aspeto ti militar kadagiti grupo ti aksaksakay manipud iti estepa. Nupay kasta, dagiti tanap ket awan unay ti makaanay a karuotan a mangsuporta iti dakkela pursa dagiti agkabkabalio; para iti daytoy ken dagiti sabali a rason, dagiti nomado ket pinarukmada ti Tsina, India, ken ti Tengnga a Day ken kaaduan a nangamponda idi iti lokal ken dagiti nabakbaknang a kagimongan.

Ti Islamiko a Kalipato ket innala ken tinurayanna met ti Tengnga a Daya ken ti Sentral nga Asia idi las-ud dagiti panagrukma ti Muslim iti maika-7 a siglo. Ti Mongol nga Imperio ket pinarukmana ti dakkel a paset ti Asia idi maika-13 a siglo, ti maysa a lugar a gumay-at manipud idiay Tsina aginggana idiay Europa. Sakbay ti panagraut dagiti Mongol, Songa Tsina ket naireporta nga addaan kadagiti agarup a 120 a riwriw nga umili; ti senso idi 1300 a sinaruno ti panagraut ket nangireporta ti agarup a 60 a riwriw a tattao.

Ti Nangisit a Patay, ti maysa kadagiti kakaruan a pandemia iti pakasaritaan ti tao, ket naipagpagarup a nagtaud kadagiti namaga a tanap ti sentral nga Asia, nga idiay ket napan idiay igid ti Kalsada Seda.

Ti Ruso nga Imperio ket nangrugi a nagpadakkel idiay Asia manipud idi maika-17 a siglo, ken kanungpalan a nagtengngel iti amin a Siberia ken ti kaaduan ti Sentral nga Asia babaen ti patingga ti maika-19 a siglo. Ti Otomano nga Imperio ket tinengngelna ti Anatolia, ti Tengnga a Daya, Amianan nga Aprika ken dagiti Balkan manipud idi maika-16 a siglo ken ti masakbayan. Idi maika-17 a siglo, ti Manchu ket pinarukmana ti Tsina ken binagonna ti Qing a Dinastia. Idi maika-16 a siglo, ti Islamiko a Imperio a Mughal ket tinengngelna iti kaaduan ti India.




#Article 394: Jaroslav Seifert (330 words)


Ni Jaroslav Seifert (; 23 Septiembre 1901 – 10 Enero 1986) ket Tseko a mannurat, mannaniw ken agiwarwarnak a nangabak idi ti Premio Nobel iti Literatura.

Naipasngay idiay Žižkov, maysa a suburbio ti Prague nga idi ket paset iti Austria-Hungaria, dagiti immuna nga urnong dagiti dandaniw na ket naipablaak idi 1921. Isu ket kameng ti Partido Komunista, mannurat kadagiti komunista a warnakan ken pagiwarnak – Rovnost, Srsatec, ken Reflektor – ken empliado iti komunista a pagipablaakan.

Kadagiti tawtawen iti 1920 naipammategan isuna nga umuna a pannakabagi iti  artistiko a banguarda ti Tsekoslobakia. Maysa isuna kadagiti nagipatakder ti warnakan a Devětsil. Idi Marso 1929, isuna ken innem pay kadagiti importante a mannurat a komunista ket pinanawan da ti Partido Komunista gapu ti panag-pirma da ti maysa a manipesto ti panagsuppiatda kenni Bolshevik, maysa idi a baro a daulo ti Partido Komunista iti Tsekoslobakia. Kalpasan daytoy, nagtrabaho met isunan a kas maysa nga agiwarwarnak iti demokrata-sosial ken kappon ti negosio a pagimalditan kadagiti tawtawen ti 1930 ken 1940.

Idi 1949 ni Seifert ket pinanawan na ti panagiwarwarnak ken nangrugi nga agipaspasnek ti panag-obrana iti literatura. Dagiti daniw na ket napadayawan kadagiti importante a premio ti estado idi 1936, 1955, ken 1968, ken idi 1967 isuna ket nainaganan a Nailian nga Artista. Isuna ti opisial a Nangipangulo iti Kappon dagiti mannurat ti Tsekoslobakia iti adu a tawen (1968–70). Idi 1977 isuna ket maysa kadagti nagpirma iti Dokumento ti linteg a 77 a panagsuppiat iti nagpamedmed a nagturay iti dayta a panawen.

Ni Seifert ket nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1984. Gapu ta saan a nasalun-at idi, awan idi isuna iti dayta a panaggungguna a seremonia, ti anak na a babai ti nangawat para kaniana ti Premio Nobel. Nupay daytoy ket maysa a nalatak a kabanagan, bassit laeng ti inpaammo ti estado a nakatengngel ti midia iti daytoy a pammadayaw kenni Seifert. Isuna ket pimmusay idi 1986, iti edad nga 84, ken naipunpon isuna idiay munisipal a kamposanto  ti Kralupy nad Vltavou.




#Article 395: Aleksandr Solzhenitsyn (142 words)


Ni Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn (, ; 11 Disiembre 1918 – 3 Agosto 2008) ket maysa idi a Ruso a mannurat, sumupsuppiat ken aktibista. Isu ket timmulong ti pannakaammo ti gulag ken ti kampo a sistema ti napilit a panagobra ti Kappon ti Sobiet manipud idi 1918 aginggana idi 1956. Bayat a dagiti sinursurat ket nalaplappedan, isu ket nagsursurat kadagiti adu a liblibro a naisangsangayan ti Ti Gulag a Purpuro ken ti Maysa nga Aldaw iti Biag ni Ivan Denisovich, ti dua a kadayegan nga ammo nga obrana. Para iti etikal a puersa nga isu ket nagsuksukimat kadagiti saan a maipaay a tawidan ti Ruso a literatura, Ni Solzhenitsyn ket nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1970. Isu ket naipatalaw manipud idiay Kappon ti Sobiet idi 1974 ngem nagsubli met laeng idiay Rusia idi 1994 kallpasana  idi narebba ti Sobiet a sistema.




#Article 396: Międzyrzec Podlaski (181 words)


Ti Międzyrzec Podlaski  () ket maysa a siudad idiay Kondado ti Biała Podlaska, Proninsia ti Lublin, Polonia, nga addaan iti populasion iti 17,162 nga agtataeng manipud idi 2006. Ti dagup a kalawa iti daytoy a siudad ket 20.03 km2. Ti Międzyrzec ket mabirukan idiay asideg ti karayan Krzna, ken saan nga adayo manipud iti nagbeddengaana iti Bielorusia.

Ti immuna a pannakaibaga ti Międzyrzec Podlaski a kas maysa a siudad ket napetsado manipud idi 1434, wenno idi 1455 ken 1477 babaen dagiti nadumaduma a nagtaudan ti pakasaritaan. Idi 1795, idi panawen ti Panagbingbingay iti Polonia, ti siudad innala babaen ti Austro-Hungaro nga Imperio. Manipud idi 1809 aginggana idi 1815, daytoy ket tagikua ti Dukado iti Warsaw, ken kalpasan ti Napoleoniko a Gubgubat aginggana ti Kongreso ti Polonia babaen ti panagturay iti Sar ti Rusia. Idi 1867 ti siudad ket nagbalin a pagsardengan ti perokaril ti Polonia. Manipud idi maika-16 a siglo ti Międzyrzec ket nagtaengan ti dakkel a komunidad dagiti Hudio. Kalpasan ti 1930 iti pannakabangon manen ti Republika ti Polonia agarup a 12,000 nga agtataeng, wenno ¾ iti populasion, ket Hudio.




#Article 397: Katulagan maipapan ti lisensia ti software (169 words)


Ti katulagan maipapan ti lisensia ti software ket pangipalagip a katulagan a mangsagut iti lisensia ti software iti mangaramat nagbaetan ti mannurat daytoy a software ken ti mangaramat kadaytoy a software. Makabalin ti mangaramat ti ania man a maitunos iti linteg a nakabuklan wenno kamaudianan a mangaramat, no pay kasta, sagpaminsan mapanaganan iti EULA (pangyababaan nga Inggles iti End User License Agreement Katulagan maipapan ti lisensia ti software maipapan ti kamaudianan a mangaramat, nabasa a kas yula). Tudtudingan ti katulagan dagiti patingga iti pammalubos a maited ti akinkukua ti software iti mangaramat.

No agbaet ti katulagan iti pagbaetan ti akinkukua ti software (mannurat wenno manlisensia) ken ti negosio wenno nakabuklan ti gobierno, rubeng a maibilang a kas ti mangipangpangruna a katulagan nga adu ti pagsasao (klawsula) nga bugbugtong iti lisensia ken iti kasisigud ti software a mailislisensia.

Agkadua dagiti dadduma nga EULA a maipabasa kadagiti mangaramat iti papel wenno, kadkadawyan iti elektroniko a pamuspusan bayat ti paginstala iti software. Agpili ti mangaramat ti agannugot wenno ti agpaay iti katulagan. 




#Article 398: Isaac Bashevis Singer (134 words)


Ni Isaac Bashevis Singer (; Nobiembre 21, 1902 – Hulio 24, 1991) ket maysa idi a naipasngay idiay Polonia a Hudio-Amerikano a mannurat. Ti Polako a porma ti naganna idi ket Izaak Zynger ken inus-usarna ti umuna a nagan ti inana a kas pangiyuna a letra iti, Izaak Baszewis, a kalpasan daytoy ket pinasayaatna iti porma a pannakaammuanna itan. Isu idi ti mangidaulo a pigura iti tignay ti Yidis a literatura ken nagungunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1978. Isuket nangabak ti dua a Nailian a Gunguna ti Libro ti Estados Unidos, maysa iti Literatura iti Ubbing para iti panangilagipna iti Maysa nga Aldaw iti Rag-o: Sarsarita ti Ubing a Lalaki a Dimmakkel idiay Warsaw ken ti  maysa iti Piksion para iti urnongna iti Ti Balangat dagiti Dutdot ken Dadduma pay a Sarsarita.




#Article 399: Eugene O'Neill (143 words)


Ni Eugene Gladstone O'Neill (Oktubrer 16, 1888 – Nobiembre 27, 1953) ket maysa nga Amerikano a dramaturgo ken nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1936. Dagiti natituloan ti daniw a pabuyana ket maysa kadagiti immuna a nangiyaammo ti Amerikano a drama a pamay-an iti realismo nga immuna a naitaripnong ti Ruso a dramaturgo a ni Anton Chekhov, ti Norwego a dramaturgo a ni Henrik Ibsen, ken Sueko a dramaturgo a ni August Strindberg. Dagiti pabuyana ket maysa kadagiti immuna a nagiraman kadagiti bitla iti bukod a pagsasao ti Amerikano ken nagiraman kadagiti karakter iti barayubay ti kagimongan, a dagitoy ket agsagsagaba a mangtaripato kadagiti namnama ken aspirasion, ngem naapdayda met laeng iti panakapaay ken panagladladingit.Ni  O'Neill ket nagsurat ti maysa laeng a nadayag a komedia (Ah, ti Kaatapan!). Gangani amin dagiti pabuyana ket adda dagiti nairaman a trahedia ken kinabukodan a pesimismo.




#Article 400: Dionisio S. Bulong (246 words)


Naipasngay ni Dionisio S. Bulong idiay Simbaluca, Sta. Teresita, Cagayan (dati a paset ti Buguey) kada Vicente Q. Bulong ken Felipa A. Soliven idi Marso 10, 1940. 

Nagturpos iti elementaria iti Buguey Elementary School ken haiskul iti Northeastern Academy, Buguey, Cagayan. Nagadal iti steno-type iti National Business Institute, San Fernando, La Union. Inrugina ti AB Journalism iti University of Manila, immakar iti Lyceum of the Philippines kalpasan ti dua a tawen ket tinurposna dita ti Bachelor of Science in Journalism.

Naipablaak ti umuna a saritana, ti “Umaykan, Gasat,” iti Bannawag idi 1962.  Naawis a nagkameng iti Bannawag idi 1967 kas proofreader. Naital-o a news section editor sa associate editor kalpasan iti lima a tawen. Naital-o nga editor kalpasan ti lima manen a tawen. Nadutokan a chairman ti editorial board dagiti uppat a magasin ti Liwayway Publishing, Inc. (Bannawag, Liwayway, Bisaya ken Hiligaynon) sakbay a nagretiro idi Abril 2005. Pinadayawan ti GUMIL Filipinas iti Pedro Bucaneg Award ken ti UMPIL iti Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas, maysa kadagiti teddek ti kontemporario a Literatura Iloko, maisalumina ken am-ammo kas nagputar kadagiti naidumduma a makaray-aw a novela nga Iloko a “Fighting Pogi,” “Anderson,” Matayakon, Rosing,” “Kontra-Pelo,” “Brad Patrick,” “Flash Mauricia,” “Daddy BC,” ken namaglatak kadagiti fiksional ken pudno a lugar a Lingasin ken Simbaluca iti Cagayan iti mapa ti literatura nga Iloko. 

Kaingungotna ni sigud nga Eden L. Cachola ti San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur, a padana met laeng a mannurat. Dua ti bungada, da Diodena ken Anna Eloisa.




#Article 401: Czesław Miłosz (116 words)


Ni Czesław Miłosz (; 30 Hunio 1911 – 14 Agosto 2004) ket maysa idi a Polako a mannaniw, mannurat ti prosa ket nagipatpatarus iti nagtaudan a Lithuaniano.

 T Maikadua a sangalubongan a Gubat a panawen a panagsarsaruno a  Ti Lubong ket maysa nga urnong dagiti 20 nga ampapaok a dandaniw. Timmalaw isuna a napan iti Laud idi 1951, ken ti saan a piksion a librona a Ti Natiliw a Panunot (1953) ket maysa a klasiko iti kontra-Stalinismo. Manipud idi 1961 aginggana idi 1998 isu ket maysa a propesor iti pagsasao nga Eslabo ken Literatura iti Unibersidad iti California, Berkeley. Ni Miłosz ket nagbalin nga umili iti Amerika ken nagunggunaan iti Premio Nobel iti Literatura idi 1980.




#Article 402: Séksual a panaginnala (137 words)


Ti séksual a panaginnala (wenno panagkanaig, panaginnayat) wenno panagyot (wenno panaginniyot) ket ti naintaoan a wagas ti kopulasion. Daytoy a panagkanaig ket mabalin a maaramid a damo babaen ti panaglinnailo dagiti pareha a mangitunda iti pannakaabbukay ti panaguttog a pakaigapuan met ti itatangar ti buto ti lalaki ken ti natural a panagbabasa ti uki ti babai. Tapno mapasamak ti séksual a panagkanaig, ti timmangar wenno timmangken a buto ket maiserrek iti uki, a mapasarunuan iti panangkuti wenno panagkinod ti uray ania kadagiti pareha tapno maiserrek-mairuar ti buto a maisublisubli iti uki. Iti kastoy a wagas, gapu iti maparnuay a risiris ken panagsibo ti dara ken dagiti panagrikna, agngudo ti aramid iti pannakarikna iti orgasmo wenno panagimas ket ditoy a maiparuar manipud iti buto ti kapsit a nairanta a mangpataba iti itlog ti babai para iti inna panagsikog.




#Article 403: Nelly Sachs (116 words)


Ni Nelly Sachs (10 Disiembre 1891 – 12 Mayo 1970) ket maysa idi a Hudio Aleman a mannaniw ken dramaturgo a dagiti pannakasanayna a nagbanagan manipud ti ibabangon dagiti Nazi idiay Europa idi las-ud ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat ket nangibalbaliw kaniana iti maysa a  makatignay a pannakangiwat a babai para iti ladingit ken dagiti karayo dagiti kailianna a  Hudio. Ti kalatakan a naamammuan a pabuyana ket ti Eli: Ein Mysterienspiel vom Leiden Israels (1950); dagiti dadduma pay nga obrana ket mairaman dagiti daniw ti Zeichen im Sand (1962), Verzauberung (1970), ken dagiti urnong ti daniw ti In den Wohnungen des Todes (1947), Flucht und Verwandlung (1959), Fahrt ins Staublose (1961),ken Suche nach Lebenden (1971).




#Article 404: Saint-John Perse (145 words)


Ni Saint-John Perse (umuna a Saint-Leger Leger, a parbo a nagan ni Alexis Leger) (31 Mayo 1887ndash;20 Septiembre 1975) ket maysa idi a Pranses a mannaniw, isu ket nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1960 para iti nagalindayag a panagluas ken mananglukat nga imahen kadagiti daniw na. Isu ket maysa pay a kangrunaan a Pranses a diplomatiko manipud idi 1914 aginggana idi 1940, a kalpasan daytoy ket nagnanayon a nagtaeng idiay Estados Unidos aginggana idi 1967.

Ni Alexis Leger ket naipasngay idiay Pointe-à-Pitre, Guadeloupe. ti nagayad nga apong na, ket maysa a paradawat, ken nagtaeng idiay Guadeloupe idi 1815. Ni apong ken amana ket paradawat da pay; ti amana ket kameng pay ti Konsilo ti Siudad. Ti Leger a pamilia ket adda dua a bukod da a plantasion, ti maysa ket para iti kape (La Joséphine) ken ti sabali ket para iti asukar (Bois-Debout).




#Article 405: Odysseas Elytis (454 words)


Ni Odysseas Elytis (, naipasnga a kas ni Οδυσσέας Αλεπουδέλης; Nobiembre 2, 1911 – Marso 18, 1996) ket naipanunotan a kas maysa a nangruna a simbolo iti romantiko a modernismo idiay Gresia ken iti Lubong. Idi 1979 isu ket nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura.

Isu ket kaputotan dagiti Alepoudelis, ti maysa a daan a maipapan ti industria a pamilia manipud idiay Lesbos, ni Elytis ket naipasngay idiay Heraklion idiay isla ti Crete, idi Nobiembre 2, 1911. Idi kalpasanna ti pamilian ket immalisda idiay Atenas, a daytoy a mannaniw ket nagturpos ti nangato a pagadalan ken kalpasan daytoy ket nangala kadagiti kurso a kas maysa a mangsalaknib-gupit idiay Pagadalan ti Linteg iti Unibersidad ti Atenas.

Idi 1935 ni Elytis ket nangipablaak ti immuna a daniwna idiay warnakan ti Baro a Sursurat (Νέα Γράμματα) iti panangiawawis kadagiti gayyemna a kas ni George Seferis. Ti inserrekna ket adda ti naisangsangyan a naindagaan ken kasisigud a porma a nakaitulong ti panangirugi ti baro a panawen kadagiti Griego a daniw ken dagiti simmaruno a panagreporma kalpasan ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat.

Manipud idi 1969–1972, babaen ti Griego hunta ti milisia iti 1967–1974, ni Elytis ket bukod timmalaw idiay Paris. Isu ket nairomantiko a naikapet iti lisrisista ken musikologo a ni Mariannina Kriezi, nga isu ket nangpataud ken nangisangaili ti naisalaysayan a radio a waragawag ti ubbing ti Ditoy Lilliput a Daga. Ni Elytis ket nakaro idi a pribado ken kinaykayatna ti agmaymaysa iti panagsukisokna kadagiti kinaumnona iti naindaniwan akinapudno ken panakasanay.

Idi 1937 isu ket naserbi kadagiti milisia a kammasapulan. A kas maysa a buyot a kadete, isu ket simre ti Nailian a Pagadalan ti Milisia idiay Corfu. Idi las-ud ti gubat isu ket naidutoka kas Maikadua a Teniente, immuna anaikameng idiay Kuartel ti Umuna Kuerpo ti Buyot, ken kalpasan daytoy isu ket naiyalis iti Maika-24 a Rehimento, kadagiti umuna a linia ti gubatanon. Ni Elytis ket sagpaminsan idi a nangipabpablaak kadagiti daniw ken salaysay kalpasan ti panagipadasna iti literario a lubong.

Isu ket kameng idi ti Gunglo ti Griego a Kritiko ti Arte, AICA-Hellas, Sangalubongan a Gunglo dagiti Kritiko ti Arte.

Isu ket namidua a Programa Direktor iti Griego a Nailian a Pundasion ti Radio (1945–46 ken 1953–54), Kameng ti Administratibo a Konsilo ti Griego a Nailian a Teatro, Presidente iti Administratibo a Konsilo iti Griego a Radio ken Telebision ken kameng pay iti Panakiuman a Komite iti Griego a Nailian nga Organisasion ti Turista iti Atenas a Piestal. Idi 1960 isu ket nagunggunaan ti Premio ti Umuna nga Estado a Daniw, idi 1965 ti Urnos iti Piniks  ken idi 1975 isu ket nangunggunaan ti Doctor Honoris Causa iti Pakultad iti Pilosopia idi Unibersidad ti Thessaloniki ket nakaawat ti Pammadayaw a Panakaumili idiay Ili iti Mytilene.




#Article 406: Unibersidad (333 words)


Ti maysa nga unibersidad (, 'maysa a sibubukel') ket ti maysa a patakder iti nangatngato (wenno maikatlo nga agpang) nga  edukasion ken pagsukisokan, a manggunguna kadagiti grado ti akademiko kadagiti nadumaduma a disiplina ti akademiko. Kadawyan a nagited dagiti unibersidad iti undergraduate ken postgraduate nga edukasion.

Naala ti balikas nga unibersidad manipud iti Latin  ti universitas magistrorum et scholarium, nga agarup a ti kayatna a sawen ket komunidad dagiti manursuro ken dagiti eskolar. Ti moderno a sistema ti unibersidad ket addaan kadagiti ramut iti Europeano a mediebal nga unibersidad, a napartuat idi idiay Italia a nagtaud manipud kadagiti katedral nga eskuela para iti klero iti las-ud ti Nangato a Tengnga a Panpanawen.

Ti kasisigud a balikas iti Latin ti universitas ket sapasap a mangibaga iti maysa a bilang dagiti tao a mainaig iti maysa a bagi, maysa a kagimongan, kompania, komunidad, timpuyog, korporasion, kdpy. Iti panawen ti irurumsua ti biag iti urbano nga ili ken dagiti mediebal a timpuyog, dagiti espesialisado a gunglo dagiti estudiante ken dagiti manursuro nga addaan kadagiti kolektibo a legado a karbengan a kadawyan a pasiguraduan babaen dagiti kapitulo nga inted babaen dagiti prinsesa, dagiti nangato ti ranggona a klero, wenno dagiti ili a pakabirukanda ket nagbalin a nanaganan babaen ti daytoy a sapsap a termino. Kas met dagiti sabali a timpuyog, bukod dagitoy a naregregulado ken mangikeddeng kadagiti kualipikasion dagiti kamengda.

Iti moderno a panagusar iti balikas, nagbalinen a ti kayatna a sawen a kas ti Maysa a patakder iti nangatngato nga edukasion a mangipaay iti matrikula kadagiti nangruna a saan a bokasional a suheto ken kadawyan nga addaan iti bileg a mangiyasping kadagiti grado, nga addaan iti nasapsapa a panangiyunay-unay iti korporado a gunglona a naikeddeng a kas naipakasaritaan a maipakat kadagiti Mediebal nga unibersidad.

Ti kasisigud a balikas iti Latin ket mangibagbaga kadagiti patakder ti pagbasaan a mangungguna iti grado iti Akinlaud ken Tengnga nga Europa, nga adu idi daytoy a porma ti legado a gunglo ken ti nakaiwarwarasan dagitoy a patakder iti likmut iti lubong.




#Article 407: Webmaster (188 words)


Ti webmaster (manipud ti web ken master), matawtawagan pay ti arkitekto ti web, agparparang-ay iti web, mannurat ti sitio,wennoadministrador ti website, ket isu ti tao nga akinrebbeng para iti panagtaripato ti maysa weeno dagiti adu a website.  Dagiti rebbeng ti webmaster ket mabalin a mairaman ti panangisegurado a nasayaat nga agan-andar dagiti server ti web, hardware ken sopwer, mangidaremdem iti website, agpataud ken mangbaliw kadagiti panid ti web, A/B a panagsubok, mangsungbat kadagiti komentarios, ken mangsukisok ti trapiko babaen ti sitio.  Kas sapasap nga alagaden , dagiti propesional a  webmaster ken naskenda a nalaing kadagiti sopwer ti negosio ti Web, sopwer ti panagproseso ti bayad, ken sopwer ti seguridad. Dagiti webmaster ket mabalinda a  iti kalaing iti HTML a mangimaton kadagiti amin wenno amin nga aspeto ti panagpaandar ti web. Depende iti kasasaad dagiti imatonanda a website, dagiti webmaster ket kadawyan nga ammoda dagiti lengguahe ti eskritu a kas ti JavaScript, ColdFusion, .Net, PHP ken Perl. Mabalinda pay nga mmo koma a mangpataray kadagiti server ti web a kas ti Apache HTTP Server (Apache) wenno ti Internet Information Services (IIS) ken isuda ket mabalinda nga administrador ti server. 




#Article 408: Nueva Segovia (1831 words)


Ti Arkidiosesis ti Nueva Segovia ket maysa nga arkidiosesis iti Romano Katoliko a Simbaan idiay Filipinas. Daytoy ket sakupenna ti probinsia ti Ilocos Sur, iti isla ti Luzon. Ti sede ti arkidiosesis ket ti siudad ti Vigan.

Ti arkidiosesis ket nabangon idi 1595 idiay siudad ti Nueva Segovia, nga itan ket ti ili ti Lal-lo idiay probinsia ti Cagayan. Naiyalis idi ti sede idi 1758 idiay Vigan gapu ti kaasidegna, ken kiniddaw daytoy ni Obispo Juan de la Fuente Yepes, idi las-ud ti pontipikado ni Benedicto XIV. Daytoy ket nagbalin nga arkidiosesis idi 1951.

Ti arkidiosesis ket ammo para iti pastoral a panangiyaddang iti ebanghelio nga obra, a nangruna ti pannakapundar ti SISA (akronimo iti Simbaan Sangkakarrubaan), ken ti panagbangon ti naibatay ti baranggay a katekismo para iti ubbing, agtutubo, dagiti manakman ken dagiti pamilia. Ni Padre Albert Rabe ket addaan pay ti bukodna a programa iti BEC a tinawtawagan iti Gimong.

Ti arkidiosesis ket ket isu laeng ti Pagtaengan ti Arsobispo idiay Filipinas a nabangon idi Panawen ti Kastila. Daytoy ket mabirukan idiay asideg ti Katedral ti Vigan.  Ti likudan ti kombento ket adda pagserrekan iti asideg a Penned ti Govantes, ti nalaka a rummuaran babaen ti baybay, ngem daytoy ket saanen a maus-usar gapu ta ti penned ket saanen a madaliasat. Isuda a dua ti Pagtaengan ti Arsobispo ken ti Katedral ket agtagtaginayon nga isu dagitoy ti kalatakan a kontribusison iti Urnos dagiti Agustino a Rekoleto idiay Filipinas.

Ti arkidiosesis ket mangpataray pay ti bukodna nga estasion ti radio, ti dzNS (ti kaibuksilan ti NS ket New Sound (Baro a Timek) ken Nueva Segovia).  Daytoy ket ammo para iti kina-agpaysona iti neutral a panirigan. Daytoy ket kameng ti Network ti Media a Katoliko.

Ti akidiosesis ket agipabpablaak pay ti linawas a warnakan, ti Timek ti Amianan.

Manipud idi 2013 ti arsobispo ken ni Ernesto Salgado.

Ti Simbaan idiay Nueva Segovia ket sumakop ti ad-adu ngem 400 a tawtawen iti Kristianidad. Kasla dagiti sabsabali a paset ti purpuro, ti Pannaka-Kristiano iti lokalidad ti Nueva Segovia ket immay iti las-ud ti kolonisasion. Daytoy ket naisangayan a panagbanniaga ti tattao a sinukogan babaen ti nadumaduma a naipakasaritaan, politkal, sosial, kultural ken dagiti reliohioso a banag.

Ti Mitra ti Nueva Segovia ket kakuyogna a nabangon idi ti Cebu ken Nueva Caceres babaen ni Papa Clemente VIII iti Agosto 14, 1595 babaen ti Bula ti Papa, ti Super Specula Militantis Ecclesia babaen ti patronado ti Immakulada Konsepsion. Ti immuna nga Obispona idi ket Ni Padi Miguel de Benavides, OP. Ti eklesiatiko a turay ket naipadakkel kadagiti probinsia ti Ilocos Norte, Ilocos Sur, Abra, La Union, Pangasinan, Cagayan, Isabela, Nueva Vizcaya, Batanes, Mountain Province ken dagiti lima nga akin-amianan nga ili ti Tarlac.

Urayno ti Vigan ket isu idi ti kaduogan a napartuat nga ili iti amianan babaen dagiti Kastila, daytoy ket saan a naaramid a tugaw ti Mitra a napartuat idi para iti Akin-amianan a Luzon gapu ta ti kinaykayat a lokasion ket ti Nueva Segovia, ti siudad iti sabangan ti Karayan Ibanag idiay Cagayan, nga idin ket nagrangrang-ay pagtaengan ti Kastila bayat a ti Vigan idi ket maysa laeng a pueblo wenno ili. Nupay kasta iti kanungpalan, ti siudad ti Nueva Segovia ket nagin-inut idi a nabanagan dagiti layus ti Rio Grande, ken ti tugaw ket naawat iti dayta a panawen a maiyalis idiay asideg nga ili ti Lal-lo, Cagayan. Idi Sptiembre 7, 1758, ti tugaw ket permanente a naiyalis idiay Vigan, ken nagtagtaginayon ti dati a naganna, aginggana iti agdama. Ti pannakaiyalis ket kiniddaw idi ni Obispo Juan de la Fuente Yepes idi las-ud ti pontipikado ni Benedicto XIV. Ti tawen ti 2008 ket nangmarka ti maika-250 a tawen manipud iti pannakaiyalisna.

Ti Nueva Segovia ket naipangato idi iti maysa nga arkidiosesis, ken naisina manipud iti Manila iti Hunio 29, 1951, babaen ti Bula ti Papa ni Papa Pio XII, ti Quo iti Philippina Republica. Idi nagangnayen dagiti lokal a Simbaan, dagitoy ket nain-inutda a naisina manipud iti arkidiosesis. Iti agdama, daytoy ket sakupenna ti sibil a Probinsia ti Ilocos Sur, ken kakuyogna ti Mitra ti Laoag, Bangued ken Baguio, ken ti Bikario ti Bontoc-Lagawe a kas dagiti supragano. Ni Apo Santiago C. Sancho ket isu idi ti immuna nga arsobispo iti baro a naipangato a metropolitano a simbaan. Manipud idi ni Arsobispo Sancho, adda metten dagiti lima a sabali nga Ordinario ti Nueva Segovia – ni Arsobispo Juan C. Sison, Jose T. Sanchez, Orlando B. Quevedo, Edmundo M. Abaya ken iti agdama, ni rnesto A. Salgado nga isu ket ti maika-36 nga obispo ken ti maika-6 nga arsobispo.

Ti sibil a probinsia ti Ilocos Sur, ti naisangayan a lokasion ti Arkidiosesis, ket mabirukan ti abagatan a laud nga aplaya ti Luzon, ken nabeddengan iti laud babaen ti Baybay Abagatan Tsina, iti daya babaen dagiti Banbantay ti Kordiliera, iti amianan babaen ti Probinsia ti Ilocos Norte, ken ti abagatan babaen ti Probinsia ti La Union. Ti Vigan, ti kapitolio ti Ilocos Sur, ketagarup a 408 kilometto iti amianan ti Manila ken 80 a kilometro iti abagatan ti Laoag, ket isu daytoy ti tugaw ti Arkidiosesisis. Ti kalawa ti daga ti probinsia ket 2,647 kudrado kilometro iti kadaratab, kabatbatuan ken nalames met a daga. Iti lumaud a bangir, adda met ti agtultuloy a tanap ti aplaya a kaaduan a pakabirukan dagiti ili ken parokia. Ii akin-daya a bangir ket dagiti paset ti kabanbantayan ken narigat met ti dagiti panagbanniaga ken komunikasion. Idiay, dagiti kalsada ket saan met a nasayaat, ken saan unay nga adu dagitoy. Walo kadagiti ili iti akin-daya a paset ket masansan a naisinsina kadagiti tanap no nakaro nga agtudo, ken mangaramid daytoy ti narigat a panaglasat kadagiti kalsada.

Ti probinsia ti Ilocos Sur ket pagbalayan dagiti 626,912 nga agtataeng, ken 513,186 kadagita ket Katoliko. Ti populasion a nabati ket dadduma a denominasion ti Kristiano ken dagiti dadduma pay a relihion. Ti tattao ket kaaduanna iti away. Ti kultural ken dagiti etniko a grupo ken kapututan ket mairaman ti Kankana-ey, Bag-o, Itneg, Tingguian ken ti kaaduan ket dagiti Ilokano. Ti kaaduan a pagsasao ket ti Ilokano. Ti matgedan ket mairaman ti panagtaltalon, akua-agrikultura, panagkalap, panagallawagi ti alikamen ken ti negosio ti panagtagilako ken dagiti pay dadduma nga industria kas ti panagdamdamili ken seramiko, panagabel ken dagiti maar-aramid ti kawayan ken dadduma pay. Dagiti talon ket kadawyan a matagkua kadagiti bassit a kadakkel ket narigat a maarado para iti pagay no saan a panawen ti panagtudtudo gapu ti kaawan ti sistema ti panagsibog. Iti las-ud ti kalgaw, adda met dagiti dadduma a mapmapan iti panagmula ti tabako, mais, bawang, lasona ken natnateng.

Ti arkidiosesis ket nabingbingay kadagiti lima a bikario a buklen dagiti 40 a parokia ken amin dagitoy ket addaan iti agtataeng a pastor. Adda metten dagiti estruktura ti pannakibinglay ken pannakaibilegan – dagiti Konsehal ti Pastoral ken Pinansia kadagiti amin a parokia.

Adda met dagiti nadumaduma a sentro ti pagadalan a mangited ti Pundar ti Kristiano dagiti agtutubo. Adda met dagiti dua a Katoliko a KOlehio ken dagiti walo a Parokia nga Eskuela ken dagiti dadduma pay a pinatpataray dagiti Relihioso.

Ti arkidiosesis ket mangtartaripato kadagiti komunikasion ti masa a midia – ti maysa nga estasion ti AM radio, ti DzNS (963 kHz) a napundar idi 1968; ti linawas a warnakan, ti Timek ti Amianan a napundar idi 1983; ken ti maysa  pagmalditan, ti Imprenta Nueva Segovia a napundar idi 1995.

Ti Nueva Segovia ket naikkan kadagiti empleado babaen ti arsobispo ken adda met dagiti 74 a padi ken dagiti ministro ti arkidiosesis ken kakuyogna dagiti ginasut a madre ken dagiti kadawyan a katulongan. Adda dagiti dua a seminario iti kaunegan ti arkidiosesis – ti Menor a Seminario ti Immakulada Konsepsion, ti seminario ti nangato nga eskuela, ken ti Eskuela ti Telogo ti Immakulada Konsepsion, ti Seminario ti Rehional a Teologo para iti Akin-amianan a Luzon.

Tilokal a Simbaan ti Nueva Segovia ket mangigandat a kas nangruna a katulon ti Pagarian idi bukodna a kaarrubayan – ti Probinsia ti Ilocos Sur, ken ti ekklesiastiko a realidad ti Nueva Segovia.

T pamilia, relihion ken edukasion ket isu dagitoy ti kangrunaan kadagiti pateg para iti tattao ti Ilocos Sur. Dagitoy nupay kasta ket kankanayon a nakarkarit. Natagtaginayon dagiti asideg a pamilia, ngem adu met dagiti kameng a napilitan a pumanaw iti probinsia ken iti pay pagilian iti nabayag a panawen tapno agbiruk kadagiti sabali a lugar ti nasaysayaat nga opurtunidad ti panagtrabaho. Ti tattao ket agtultuloyda a relihioso, ngem ti kumarkaray-am a sekuarisasion ket magit-ited ti bumasbassit a panagdar-ay kadagiti misa ti Dominggo, ken dagiti dadduma pay a nangrumna  apaset ti ti pannakibinglay ti biag iti Simbaan. Adu met kadagiti pamilia ket agipatulodda kadagiti annakada tapno makaaldalda, ngem adu met dagiti saan nga agtuloy iti kolehio gapu ti kinapanglaw. Dagiti pakadadaelan ti probinsia ket ti saan a natimbeng a kultura ti politika a mangited ti agnanayon a kinapanglaw ken ti saan unay a nasayaat a panagrang-ay.

Dagitoy a karit a supsuppiaten ti Nueva Segovia iti panagbalinna a Simbaan. Dagiti immuna a misionario ket isuda ti nangiwarakiwak kadagiti bukel iti pammati. Dagiti simmaruno kaniada ket intuloyda daytoy nga obra tapno mangsibog ken mangpasayata kaniada. A kas pastoral a pagtalkan, ti Arkodiosesis ket ket agurnong kadagiti ganetget ke dagiti rekurso tapno mangipatakder, mangtalinaay ken mangitaraon kadagiti lokal a Komunidad ti Batayan nga Eklesia a tinawtawagan ti Simbaan Sangkakaarrubaan (SISA).

Ti Eukaristiko a Kongreso ken dagiti addang a pakaipanan ti Pagtalkan Pastoral ti Arkidiosesis. Idi 1987, idi ti Arkidiosesis, babaen ti panangidaulo ni Arsobispo Archbishop Quevedo ket nagnamnama kadagiti pastoral a pannakagun-od dagiti sinarunona, ket napan iti maysa a Eukaristiko a Kongreso ti Arkidiosesis. Dagiti nakibinglay ti daytoy a Kongreso ket nakakita ti pudno a situasion ti Arkidiosesis ken nakakita ti nakaap-aprang a panagsina ti baetan ti pammati ken biag. Ti kaawan ti komunidad, ti saan a panangikaskaso kadagiti napanglaw, ti kaawan ti holistiko a pammati a nasken koma nga adad iti sosial a dimension, ti kaawan ti holistiko a pastoral a panagaywan a nasken koma nga addaan iti naipangruna a panangikaskaso para kadagiti napanglaw kadagiti purok ket isu dagitoy dagiti pastoral a karit a nainaganan. Isu idin a naipalawag ti pastoral a pagtalkan – ti Panagbangon kadagiti Eukaristiko a Komunidad.

Ti nasirmata ti Panagbangon kadagiti Eukaristiko a Komunidad ket nasayaat a pannakaipadas para iti arkidiosesis. Dagitoy kano koma ket komunidad a naipatengnga kenni Kristo, aktibo iti panagsalaknib ken panangiragpat iti dignidad ti tunggal maysa a tao ken naipangpangruna kadagiti napanglaw ken dagiti nairurumen, nakasagana ken makabael a eukaristiko a mangited kaniada kadagiti dadduma, kakuyogda nga agsagsabali dagiti sabali iti panagipatakder ti nalinteg, nakappia ken manag-ayat a kagimongan, ken kankanayon nga agregget a senial ti sumangpetto a pagarian a komunidad, ken isunto ti sibibiag a pammalagip kenni Jesus ken ti komunidad a nagyaman iti Ama ken nangkuyog kaniana a nangipisi ti tinapay.

Naaramid dagiti narikut ngem nasken ng addang – ti panagpabaro ti klero, panagporma kadagiti kadawyan a daulo, panagpabaro ti turong kadagiti programa, panagsubok iti nabaliwan a sistema ti kaasi, ken ti panagaywan ti pinansia ken ti nasayaat a pakaibilangan iti arkidiosesis nga agpang.




#Article 409: Curitiba (504 words)


Ti Curitiba () ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti estado ti Brasil iti Paraná. Ti populasion ti siudad ket agarup a 1,879,355 a tattao manipud idi 2015, a mangaramid daytoy iti maikawalo a kaaduan ti populasion a siudad iti pagilian, ken ti kadakkelan iti Rehion ti Abagatan ti Brasil. Ti Metropolitano a lugar ti Curitiba ket buklen dagiti 26 nga ili nga addaan iti dagup a populasion iti sumurok a 3.2 a riwriw (karkulo ti IBGE idi 2010), a mangaramid daytoy iti maikapito a kaaduan iti populasion iti pagilian.

Ti Curitiba ket maysa a nangruna a sentro ti kultura, politika, ken ekonomia iti Latin nga Amerika. Ti siudad ket nakatugaw iti banak iti  iti ngato ti pantar ti baybay. Daytoy ket mabirukan iti  iti laud ti puerto ti baybay ti Paranaguá ken serbian daytoy babaen dagiti pagpatayaban ti Afonso Pena ken Bacacheri. Ti siudad ket mangsangaili iti Unibersidad Pederal ti Paraná a nabangon idi 1912.

Kadagiti tawen ti 1700, ti Curitiba ket nagtagikua idi kadagiti nasayaat a lokasion kadagiti pagtarakenan a pagilian iti baka ken dagiti pagtagilakuan, a nakaiturongan ti naballigi a panagtagilako iti baka ken ti immuna panagpadakkel iti siudad. Kalpasanna, kadagiti nagbaetan dagiti tawen ti 1850 ken 1950, daytoy ket dimmakkel gapu iti panagtarikayo ken ti panagpadakkel iti agrikultura iti Estado ti Paraná (immuna iti panagtarikayo iti Araucaria, kalpasanna iti panangimuyong iti mate ken kape ken kadagiti tawen ti 1970, ti panangimuyong ti trigo, mais ken soya). Kadagiti tawen ti 1850 simmangpet dagiti adu nga imigrante ti Europa idiay Curitiba, ken kaaduan kadagitoy ket dagiti Aleman, Italiano, Polako ken Ukraniano, a nagkontribusion iti panagdur-as ti ekonomia ken kultura ti siudad. Ita nga aldaw, bassit laeng a bilang dagiti sumangsangpet a gangganaet nga imigrante, kangrunaan laeng daytoy manipud iti Tengnga a Daya ken dagiti dadduma a pagilian iti Abagatan nga Amerika.

Ti kadakkelan a panagpadakkel ket napasamak kalpasan dagiti tawen ti 1960, gapu iti nasayaat a panagplano iti urbano a nangbaliw ti kaadu ti populasion manipud kadagiti ginasut a ribo iti ad-adu ngem maysa a riwriw a tattao. Ti ekonomia ti Curitiba ket naibatay iti industria ken dagiti serbisio ken isu ti maikapat a kadakkelan iti Brasil. Ti idudur-as ti ekonomia ket naggiddan a napasamak ti isasangpet dagiti Brasiliano manipud kadagiti sabali a siudad iti pagilian, ken agarup a kagudua ti populasion ti siudad ket saanda a nayanak idiay Curitiba.

Ti Curitiba ket addaan iti maysa kadagiti bassit a nangato a Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan idiay Brasil iti 0.856, ken idi 2010 nagungunaan idi iti Global Matalinaay a Siudad, a naited kadagiti siudad ken ili a nalaing iti matalinaay a panagdur-as iti urbano. Segun ti magasin ti Estados Unidos iti Reader's Digest, ti Curitiba ket isu ti kasayaatan a pagtaengan a Dakkel a Siudad iti Brasil.
Ti gatad ti krima iti Curitiba ket naikeddeng nga ababa kadagiti pagalagadan ti Brasil ken ti siudad ket naikeddeng a kas maysa kadagiti katalnaan a siudad idiay Brasil para kadagiti agtutubo
Ti siudad ket isu pay ti kasayaatan a pagipaayan iti puonan iti pagilian.




#Article 410: Carl Spitteler (148 words)


Ni Carl Friedrich Georg Spitteler (24 Abril 1845 ndash; 29 Disiembre 1924) ket maysa idi a Suiso a mannaniw a nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1919. Dagiti obrana ket mairaman dagiti pesimista ken natured a dandaniw.

Ni Spitteler ket naipasngay idiay Liestal,a manipud idi 1863 isuna ket nagadal ti kalintegan idiay Unibersidad iti Zurich. Idi 1865-1870 nagadal pay isuna ti teolohia iti dita met laeng a pagadalan, idiay Heidelberg ken Basel. Kalpasan daytoy, isuna ket nagtrabaho idiay Rusia a kas manursuro, manipud idi Agosto 1871, a nagnaed idiay (nga addan dagiti panawen idiay Pinlandia) aginggana idi 1879. Kalpasanna daytoy, nagisuro isuna ti elementaria idiay Bern ken La Neuveville, ken kas maysa pay nga agiwarwarnak para iti Der Kunstwart ken kas maysa nga editor para iti Neue Zürcher Zeitung. Idi 1883 ni Spitteler ket inasawana ni Marie op der Hoff, isu ket maysa nga estudientena idiay Neuveville.




#Article 411: George Bernard Shaw (379 words)


Ni George Bernard Shaw (26 Hulio 18562 Nobiembre 1950) ket maysa idi nga Irlandes a dramaturgo ken ti kimmaduaan a nangbangon ti Pagadalan ti Ekonomia ti Londres. Urayno ti immuna a nagganansia a panagsuratna idi ket ti musika ken literario a kritisismo, nga iti kapasidad ket nagsurat kadagiti adu a nangato ti artikulona a paset ti panagsursurat, ti kangrunaan a kalaingna idi ket para iti drama, ket isu ket nagsursurat kadagiti ad-adu ngem 60 a pabuya. Gangani amin nga insursuratna ket mangibagbaga kadagiti sosial a parikut, ngem adda dagiti tinaudanna iti komedia a makaaramid a maibturan gapo ti nainget a tema. Ni Shaw nagsukimat ti edukasion, panagasaw, relihion, gobierno, panagaywan ti salun-at, ken ti pribilehio ti klase.

Isu ket kaaduan a nakaungetan babaen ti pannakaimatanganna a kas ti saan a nasayaat a pannakausar dagiti agob-obra a klase. Isu ket maysa a nagagar a sosialista, ni Shaw ket nagsurat kadagit adu a polieto ken bila para iti Fabiano a Kagimongan. Isu ket nagbalin a nagun-odan nga orador iti panangipato kadagiti punganayanna, a mairaman dagiti kapadpada a karbengan para iti lalaki ken babai, a mangpasayyat kadagiti panagabuso kadagiti agobobra a klase, a mangpasubli ti pribado a panagtagikua kadagiti produktibo a daga, ken nangpakpatakder ti nasalun-at a kabibiag. Iti nabiit a panawen isu ket aktibo kadagiti lokal a politika, nga isu ket nagserbi idiay Konseho ti Kondado ti Londres.

Idi 1898, ni Shaw ket inasawana ni Charlotte Payne-Townshend, ti maysa a kapdpadana  Fabiano. Nagtaengda idiay Ayot St Lawrence iti maysa a balay a makunkuna tattan ati Suli ni Shaw. Ni Shaw ket pimmusay idiay, idi tawen a 94, manipud kadagiti kroniko a parikut a naipakaro babaen kadagiti sugatna a naalana babaen ti panakatnagna iti agdan.

Isu ti agmaymaysa a tao a nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura (1925) ken ti Oscar (1938), para kadagiti kontribusionna iti literatura ken ti obrana iti pelikula a Pygmalion (pannakaampon ti pabuyana iti isu met laeng a nagan). Ni Shaw ket kinayatna a likudan ti Premio Nobel gaputa awan ti panagayatna kadagiti publiko a pammadayaw, ngem inawatna gapu ti pannakiddaw ti asawana: ti asawana ket nangipanuot a daytoy ket pammadayaw para iti Irlanda. Isu ket saan a nagayat kadagiti kuarta a gunguna, a nangikidkiddaw a mausar dagitoy ti panagbayad ti panakaipatarus dagiti Suiso a libro iti Inggles.




#Article 412: Madrid (642 words)


Ti Madrid (, ) ket isu ti kapitoio ken kadakkelan a siudad iti Espania. Ti populasion iti daytoy a siudad ket agarup a 3.3 a riwriw ken ti amin a populasion iti metropolitano a lugar ti Madrid ket nakarkulo a 6.271 a riwriw. Isu daytoy ti maikatlo a kadakkelan a siudad iti Kappon ti Europa, kalpasan ti Londres ken ti Berlin, ken ti metropolitano a lugar, ket isu ti maikatlo a kadakkelan iti Kappon ti Europa kalpasan ti Londres ken Paris. Ti siudad ket naidangan ti dagup a .

Ti siudad ket mabirukan idiay karayan Manzanares idiay tengnga ti pagilian ken ti Komunidad ti Madrid (a daytoy ket buklen ti siudad ti Madrid, ken dagiti siudad, ili ken dagiti dadduma pay nga urbano a luglugar a nangpalikmut daytoy ken dagiti naipagay-at a suburbo ken purok); daytoy a komunidad ket nabeddengan babaen kadagiti naturay a komunidad ti Castile ken León ken Castile-La Mancha.
Gapu ta daytoy ket kapitolio a siudad ti Espania, ti tugaw ti gobierno, ken ti pagtaengan ti Espaniol a monarkia, ti Madrid ket isu pay ti politikal a sentro ti Espania. Ti agdama a Mayor ket ni Manuela Carmena manipud iti Ahora Madrid.

Ti Madrid nga urbano nga aglomerasion ket adda ti maikatlo a kadakkelan babaen ti GDP iti Kappon ti Europa ken dagiti impluensiana kadagiti politika, edukasion, panagliwliwa, enbiromento, midia, moda, siensia, kultura, ken dagiti arte ket mangiparawad ti kasasaadna a kas maysa a kadagiti nangruna a sangalubongan a siudad iti lubong. Gapu dagiti ekonomiko a mapataudna, ti nangato a pagalagadan ti biag, ken ti kadakkel ti paggatanganna, ti Madrid ket naipanunotan a nagruna a sentro ti pinansia ti Akin-abagatan nga Europa ken ti Iberiko a Peninsula; daytoy ket mangsangsangaili kadagiti daulo nga opisina kadagit adu a nangruna a kompania ti Espania, a kas ti Telefónica,  Iberia wenno Repsol. Ti Madrid ket isu ti kaaduan a bisbisitaen dagiti turista idiay Espania, ken ti maikapat a kaaduan a bisbisitaen dagiti turista ti kontinente, ken isu ti maikasangapulo a kasayaatan a pagtaengan iti lubong] segun ti Monocle a magasina, iti 2010 a pagsurotanna. Ti Madrid ket mairanggo pay kadagiti 12 a kaberdean siudad ti Europa idi 2010. Ti Madrid ket isu ti agdama a Kandidato a Siudad para iti Kalgaw nga Olimpiada ti 2020.

Ti Madrid ket ibalbalayanna ti kuartel ti Organisasion ti Sangalubongan a Turismo (WTO), a tagikua ti Organisasion ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (UN), ti SEGIB ken ti Organisasion dagiti Estado ti  Ibero-Amerikano (OEI). Daytoy ket mangsangsangaili pay kadagiti nangruna nga agregregulado nga instituto ti Espania: ti Agtaktakder a Komite ti Asosiasion dagiti Akademia ti Pagsasao nga Espaniol, kuartel ti Naarian nga Espaniol nga Akademia (RAE), ti Instituto Cervantes ken ti Pundasion ti Maganganat nga Espaniol (Fundéu). Ti Madrid ket agururnos kadagiti piesta a kas ti FITUR, ARCO, SIMO TCI ken ti Cibeles Madrid Moda a Lawas.

Bayat a ti Madrid ket agtagtagikua kadagiti moderno a patakder, daytoy ket nangipreserba ti pannakaimatangan ken pannakarikna kadagiti adu a naipakasaritaan a kaarrubaanna ken kalkalsada. Dagiti dulonna ket mairaman ti  Naarian a Palasio iti Madrid; ti Teatro Real (Naarian a Teatro) nga adda ti nasimsimpa a 1850 a Kamara ti Opera; ti Buen Retiro a parke, a nabangon idi 1631; ti maika-19 a siglo a pasdek ti Nailian a Biblioteka  (nabangon idi 1712) nga aglaon kadagiti naipakasaritaan nga arkibo ti Espania; dagiti adu a bilang ti Nailian a museo, ken ti Nabalitokan a Trianggulo iti Arte, a mabirukan idiay igid ti Paseo del Prado ken buklen dagiti tallo a museo ti arte: ti Prado a Museo, ti Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía, ti museo ti moderno nga arte, ti Santiago Bernabeu nga Estadio, balayan ti Real Madrid, ken ti Museo ti Thyssen-Bornemisza, a mangbukel kadagiti awan a pakasayaatan dagiti dua a museo.

Kadagiti napalabas a tawtawen ti Palasio Cibeles ken Burayok  ket nagbalin a ti monumento a simbolo ti siudad.




#Article 413: Winston Churchill (365 words)


Ni Winston Leonard Spencer-Churchill (30 Nobiembre 1874 – 24 Enero 1965) ket maysa idi a Britaniko a politiko nga isu idi ti Kangrunaan a Minstro ti Nagkaykaysa a pagarian manipud idi 1940 aginggana idi 1945 ken idi manen 1951 aginggana idi 1955. Isuket kaaduan a naikedkeddeng a kas maysa kadagiti kalatakan a daulo iti panawen ti pannakigubat iti maika-20 a siglo, Ni Churchill ket maysa pay idi nga opisial iti Britaniko a Buyot, historiador, mannurat, ken maysa nga artista. Isu laeng ti Britaniko a Kangrunaan a Ministro a nagungunaan ti  Premio Nobel iti lIteratura, ken isu pay ti immuna a tao a naaramid a kas maysa a Honorario nga Umili iti Estados Unidos.

Ni Churchill ket naipasngaay idi iti aristokratiko a pamilia dagiti Duke ti Marlborough, ti sanga ti pamilia Spencer. Ti amana, ni Apo Randolph Churchill, ket maysa idi a karismatiko a politiko a nagserbi a kas Kanselor ti Exchequer; ti inana, ni Jennie Jerome, ket Amerikana a socialite. Kas ubing nga opisial ti buyot, nakakita ti aksion idiay  Britaniko nga India, ti Sudan, ken ti Maiakdua a Gubat ti Boer. Isu ket nakagun-od iti kadayeg a kas mannurat iti gubat ken nagsurat kadagiti a maipanggep kadagiti kampaniana.

Isu ket adda idi iti sanguanan ti politika para kadagiti limapulo a tawen, isu ket nagtengngel kadagiti adu a puesto ti politika ken gabinete. Sakbay ti Umuna a Gubat ti Sangalubongan, isu ket nagserbi a kas Presidente ti Opisina ken Panagtagilako, Sekretario ti Balay, ken Umuna nga Apo ti Admiralidad a kas paset ti Liberal a gobierno ni Asquith's . Idi las-ud ti gubat, isu ket nagtultuloy a kas Umuna nga Apo ti Admiralidad aginggana ti nadidigra a Kampania ti Gallipoli a nagtaudan ti ipapanawna iti gobiernot. Isu ket nabiit bassit a nagtuloy iti aktibo a serbisiona iti buyot iti Akinlaud a Sanguanan a kas komander ti maika-6 a Batalion dagiti Pusilero ti Naarian nga Eskoses. Isu ket nagsubli iti gobierno a kas Ministro dagiti Munision, Sekretario ti Estado para iti Gubat, ken Sekretario ti Estado para iti Angin. Idi 1921–1922 ni Churchill ket nagserbi a kas Sekretario ti Estado para kadagiti Kolonia, kalpasanna ti Kanselor ti Exchequer iti Konserbatibo  a gobierno ni Baldwin idi 1924–1929.




#Article 414: Bertrand Russell (387 words)


Ni Bertrand Arthur William Russell, Maika-3 nga Earl Russell, OM, FRS (18 Mayo 1872 – 2 Pebrero 1970) ket maysa a Britaniko a pilosopo, lohiko, matematiko, historiador, ken sosiala kritiko. Kadagiti nadumaduma a puntos iti biagna, naipanunutanna ti bagina a kas maysa a liberal, maysa a sosialista, ken maysa a pasipista, ngem inakuna pay nga isu ket saan a dagitoy iti ania a natukok a kapanunotan. Isu ket naipasngay idiay Monmouthshire, iti maysa a prominente ken aristokratiko a pamilia idiay Britania.

Ni Russell ket nangidaulo ti Britaniko a yaalsa a sumupiat ti idealismo idi nasapa a maika-20 a siglo. Isu ket naipanunutan a kas maysa kadagiti nangipatakder iti analitiko a pilosopia a kumaduaanna ti sinarunona a ni Gottlob Frege ken ti gayyemna a ni Ludwig Wittgenstein, ken isu ket nawatiwat a naipanunutan a kas maysa kadagiti primero a lohiko iti maika-20 a siglo. Isu ket kimmadua a nagsurat, kenni A. N. Whitehead, ti Principia Mathematica, iti maysa a panagpadas ti panagibaba ti matematiko iti lohika. Ti pilosopiko a salaysayna a Iti Panakiyammo ket naipanunutan a maysa a paradigma iti pilosopia. Dagiti obrana ket kaaduan a nakaimpluensia iti lohika, matematika, agasmang iti teoria, lingguistika, siensia ti kompiuter (kitaen ti kita a teoria ken kita a sistema), ken pilosopia, a naipangpangruna ti pilosopia iti pagsasao, epistemolohia, ken metapisika.

Ni Russell idi ket maysa a prominente a kontra-gubat nga aktibista; isu ket mangipangabak iti kontra-imperialismo ken isu ket naibalud para iti panak-pasipismona idi panawen ti Umuna a Sangalubongan a Gubat. Kalpasan daytoy, isu ket nagkampania ti panag-kontra kenni Adolf Hitler, ken nagdillaw iti Estalinista a totalitarianismo, nagdaruros ti pannakairaman ti Estados Unidos iti Gubat ti Bietnam, ken maysa a managsarita a kumayat iti panagikkat ti armas a nuklear.

Isu ket maysa a nalatak nga agkomkomentario iti relihion, ni Russell a mairaman dagityi dadduma pay  a kas ni Karl Marx, Sigmund Freud, ken Friedrich Nietzsche ket nagpasakbayda ti maysa a baro nga eskuela iti panunot a tinawtawagan ni Greg Epstein a kas ti antagonistiko nga ateismo, nga isu daytoy idi  ti panakakita ti relihion ket maysa napalabasen a banag ken nasken a mapardasan iti puntos iti panagapday ti panakaimpluensiana. Idi 1950 ni Russell ket nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura, iti panakabigbigan kaniana kadagiti nadumaduma ken naisangsangayan a sinursurat nga isu ket mangipangabak kadagiti kinataoan nga umno ken panagwaya iti panunot.




#Article 415: William Faulkner (119 words)


Ni William Cuthbert Faulkner (naipasngay a kas ni Falkner, Septiembre 25, 1897 – Hulio 6, 1962), naam-ammuan pay a kas ni Will Faulkner, ket maysa idi nga Amerikano a mannurat ket Premio Nobel a Laureado manipud idiay Oxford, Mississippi. Ni Faulkner ket nagobra kadagiti nadumaduma a naisursurat a midia, a mairaman kadagiti nobela, dagiti ababa a sarita, ti pabuya, dandaniw, salaysay ken dagiti senario a pabuya. Isu ket nagruna a naam-ammuan ket nabigbigan para kadagiti nobela ken dagiti ababa a saritana, ken adu kadagitoy ket naidisso iti binalabala a Kondado ti Yoknapatawpha, ti maysa a lugar a pinartuat ni Faulkner a naibatay iti Kondado ti Lafayette, nga idiay ti kaaduan a nagnaedanna, ken idiay Holly Springs Kondado ti Marshall.




#Article 416: André Gide (461 words)


Ni André Paul Guillaume Gide (; 22 Nobiembre 1869 – 19 Pebrero 1951) ket maysa idi a Pranses a mannurat ken nagabak ti  Premio Nobel iti Literatura idi 1947. Ti karrer ni Gide ket nakasakup manipud kadagiti nagrugianna iti simbolista a tignay, aginggana ti isasangpet ti kontra kolonialismo a nagbaetan dagiti dua a Sangalubongan a Gubat. Ti nagsurat kadagiti ad-adu ngem limapulo a libro, iti panawen ti ipupusayna ti obituarion aiti The New York Times ket nangipalawag kaniana a kas ti kalatakan a kontemporario a lalaki dagiti surat ti Pransia ken nahuesan a ti kalatakan a mannurat a Pranses iti daytoy a siglo babaen ti literario a cognoscenti.

Ammo gapu kadagiti piksionna ken dagiti pay autobiograpiko nga obrana, mangipakita iti publiko a panirigan ni Gide iti suppiat ken ti kanungpalan a rekonsiliasion dagiti dua a bangir iti personalidadna (nailasin babaen ti maysa a Protestante nga austeridad ken ti maysa nakaro a seksual a panagkuakua, a nakatulongan a naggiddiatan ti nainget ken moralistiko nga edukasion. Mabalin a makita ti obra ni Gide a kas maysa nga imbestigasion ti wayawaya ken panagbileg iti sanguanan dagiti moralistiko ken puritaniko a panglapped, ken maipangtengnga iti agtultuloy a ganetgetna a mangun-od ti intelektual a kinamapagtalkan. Dagiti bukodna nga eksploratorio a teksto ket mangipaltiing ti panagbirbiruk no kasano iti agbalin a napno a pannakaimismof, a mairaman iti bukod a panagtagikua ti seksual a kasasaad, a saan met a mangliput kadagiti prinsipio. Tii politikal nga aktibidad ket sinukog met laeng dagiti isu met laeng a  pagannurotan, kas naipakpakita iti panagsuppiatna iti komunismo kalpasan ti ti panagbanniagana idi 1936 iti USSR.

Nayanaak ni Gide idiay Paris idi 22 Nobiembre 1869, iti maysa a tengnga a klase ti Protestante a pamilia. Ti amana ket ni Jean Paul Guillaume Gide maysa a propesor ti linteg iti Unibersidad ti Paris a pimmusay idi 1880, ken ti inana ket ni Juliette Maria Rondeaux. Ti uliteg na ket ni Charles Gide, maysa a politikal nga ekonomista. Matugota ti pamilia ti amana iti Italia, ken dagiti kaputotanna ket dagiti Guido, ken immalisda idiay Pransia ken dagiti akinlaud ken akin-amian a a pagilian ti Europa kalpasan idi nagbalinda a Protestantismo idi las-ud ti maika-16 a siglo gapu ti persekusion.

Napadakkel ni kadagiti isolado akasasaad idiay Normandia ken nagbalin a nalain a nagsursurat iti nasapa a tawen, ken nangipablaak ti immuna a nobela, ti The Notebooks of André Walter (Pranses: Les Cahiers d'André Walter), idi 1891, idi agtawen ti duapulo ket maysa.

Idi 1893 ken 1894, nagbanniaga ni Gide idiay Akin-amianan nga Aprika, ken idiay idi ti nangawatann iti panagkursonadona iti lallaki.

Ginayyemna ni Oscar Wilde idiay Paris, ken idi 1895 nagsabat da Gide ken Wilde idiay Arhel. Impagpagarup ni Wilde nga impayammona ni Gide iti homoseksualidad, but, iti kinapudno, bukod metten a nadiskobre daytpy ni Gide.




#Article 417: Roger Martin du Gard (438 words)


Ni Roger Martin du Gard (23 Marso 1881 – 22 Agosto 1958) ket maysa idi a Pranses a mannurat ket nagunggunaan iti Premio Nobel iti Literatura di 1937. Isu ket naisanay a kas maysa a paleograpo ken arkibero, ni Martin du Gard ket nangiyeg kadagiti obrana iti maysa a naikararua iti awan kinurkurangan ken ti naannadan a panagikeddeng kadagiti salaysay. Para iti panangipanggepna ti dokumentasion ken ti pannakaikabagian iti sosial a kinapudno iti kinaagmaymaysa a panagrang-ay, isu idi ket naisilpo dagiti realista ken naturalista a tinawtawid iti maika-19 a siglo.  Ti kangrunaan nga obrana ket ti Les Thibault, ti  roman fleuve a maipanggep ti pamilia a Thibault, a kasisigu a naipablaak a kas maysa a serye kadagiti walo a nobela.  Ti sarita ket sinusurotna ti daksanggasat dagiti dua nga agkabsat a lallaki, ni Antoine ken Jacques, manipud iti nabaknang a burges a panakapadakkel, ti kaunegan ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, aginggana ti ipupusayda.  Isu ket nangisurat pay ti maysa a nobela, ti Jean Barois, a naisurat iti naipakasaritaan a kontesto iti Dreyfus a Biang. Daytoy a nobela ketnaipadpada iti  Augustin ou le Maître est là ni Joseph Malègue. Adda dagiti dua a wagas iti sanguanan iti patay  (naisilpo ti panagsubli iti pammati kadagiti dua a nobela para kadagiti dua a banuar) : Iti kanungpalan, ti Augustin ou le Maître est là ket nakaro a naipanaw manipud iti Jean Barois iti dramatiko ken moralida a pamay-an a naipanggep ti panagsagsagaba. Ti kaipapanan ti bagi ken ti naisipan a panagsagsagaba ni Barois ket kasirenna ti kasasaad iti moral a depresion ken ti panagkarayo para iti namayengmeng a kinaubing. Ni Barois nagpili a matay idiay patneng a purokna, a napalikmutan kadagiti amammona ken dagiti am-ammona a banag. Ngem ti para kenni Augustin ti panagsagsagaba ket maysa a makaparagkak a kinapadas a mangipangato kaniana kadagdiay yelo a sona iti nakararuaan a mamagkappia. Daytoy ket saan a nairanaan a, a saan a kasla ni Barois, isu ket nagpili a matay iti kapintasan apanagmaymaysa, idiay di personal a kuarto a pagsakitan iti Suiso bantay ti sanatorio. Daytoy a kinawagas ket mangisimbolo ti maysa a nakararuaan a kasasaad a mabalin a mangibaliw ti panagsagsagaba iti kapintas.

Idi las-ud ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, isu ket nagtaeng idiay Nice, a ditoy a nangisagsagana ti maysa a nobela, a daytoy ket saana a nalpas (Souvenirs du lieutenant-colonel de Maumort); ti maysa a naipatarus ti Ingles para iti daytoy a saan a nalpas a nobela ket naipablaak idi 2000.

Ni Roger Martin du Gard ket pimmusay idi 1958 ken naipunpon idiay Monasterio ti Cimiez a Sementario idiay Cimiez,ti maysa a suburbo ti siudad iti Nice, Pransia.




#Article 418: Sinclair Lewis (123 words)


Ni Harry Sinclair Lewis (Pebrero 7, 1885 – Enero 10, 1951) ket maysa idi nga Amerikano a nobelista, mannurat ti ababa a sarita, ken dramaturgo. Idi 1930, isu ti immuna a mannurat a manipud iti Estados Unidos a nagunggunaan iti Premio Nobel iti Literatura, para iti nabileg ken grapiko nga arte iti deskripsion ken ti kalaingna nga agaramid, nga addaan iti isip ken dam-eg, kadagiti barbaro a kita ti karakter. Dagiti obrana ket ammo para kadagiti kinasaririt ken managdillaw a kapanunotan iti Amerikano a kagimongan ken kapitalista a patpateg, ken dagiti pay napigsa a pannakaidumduma dagiti moderno nga agob-obra a babbai.

Isu ket napadayawan babaen ti Koreo a Serbisio ti E.U. nga addaan iti maysa a selio ti Serye dagiti Nalatak nga Amerikano.




#Article 419: Sigrid Undset (183 words)


Ni Sigrid Undset (20 Mayo 1882 – 10 Hunio 1949) ket maysa idi a Norwego a nobelista a nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura idi 1928.

Ni Undset ket naipasngay idiay Kalundborg, Dinamarka, ngem ti pamiliana ket immalis da idiay Norwéga idi agtawen isuna ti dua. Idi 1924, binaliwanna ti relihion na iti  Romano Katoliko. Pimmanaw isuna iti Norwéga a napan idiay Estado sUnidos idi 1940 gapu ti panagsuppiat na iti Nasi nga Almenia ken ti Aleman a panagsakup, ngem nagsubli met laeng kalpasan ti Maikadu a Sangalubongan a Gubat idi 1945.

Ti kalatakan nga obrana ket ti Kristin Lavransdatter, maysa a trilohia a maipanggep ti biag idiay Eskandinabia iti Tengnga a Panawen a nangiladawan ti biag ti maysa a babai manipud iti panakaipasngay agingganan ti ipupusay. Daytoy a libro ket naipablaak manipud idi 1920 aginggana idi 1922 iti tallo a tomo. Ni Undset ket nagunggunaan ti Premio Nobel iti Literatura para iti daytoy a trilohia, ken ti uppat a tomes nga obrana a maipanggep kenni Olav Audunssøn a naamamuan a Ti Agturay iti Hestviken a tetralohia, a naipablaak idi 1925 ken 1927.




#Article 420: Nailangitan daydiay a rabii (104 words)


Ti Daydi a Rabii (Cantique de Noël) ket nalatak a danggay paskua nga inintar ni Adolphe Adam idi 1847 tapno umayon iti daniw a Pranses a () ni Placide Cappeau, maysa a mannaniw ken aglaklako ti arak, a binilin ti maysa a padi ti parokia a sumurat iti daniw pascua. Ti unitariano a ministro a ni John Sullivan Dwight, nga editor ti Warnakan iti Musika ni Dwight, ti nangaramid iti edision a pangdanggay a naibatay iti Pranses a testo ni Cappeau idi 1855. Sangapada ti kasisigud  a Pranses ken ti nadumaduma a patarus a mangimodmodia iti pannakaipasngay ni Jesus ken iti pannakaisalakan ti sangkataoan.




#Article 421: Uetersen (133 words)


Ti Uetersen (, naamammuan idi nga Ütersen (Holstein)) ket maysa a siudad idiay a distrito iti Pinneberg, idiay Schleswig-Holstein, Alemania. Mabirukan daytoy iti agarup a  nga abagatan iti Elmshorn, ken  nga amianan a laud iti Hamburg ti maysa a baassit a karayan idiay Pinnau, nga asideg ti karayan Elbe. Ti Uetersen ket isu daytoy ti pagtaengan ti Rosarium Uetersen, ti kadaanan ken kadakkelan a hardin ti rosas idiay Akin-amianan nga Alemania, naaramid daytoy idi 1929.

Ti nagan nga Uetersen, kagibusan, naala daytoy a nagan gapu ta adda daytoy iti kaadaywana gibus, a magipatpatudo a ti lokasion iti daytoy ket adda idiay transision idiay Geest Seestermüher marsh. Ngem adda pay dagiti paamatia ti nagan ket naggapu iti Ütersteen a kayatna asaoen ket to ultra-stone wenno Ütristina, ti daan a nagan a Pinnau a nagtaudan.




#Article 422: Franz Kafka (115 words)


Ni Franz Kafka () (3 Hulio 1883 – 3 Hunio 1924) ket maysa kadagiti kangrunaan a mannurat iti piksion iti Aleman piksion iti maika-20 a siglo. Naipasngay iti agpakatengnga a klase a pamilia a Hudio iti Prague, Austria-Hungaria (Republika a Tseka itan). Mairaman kadagiti kadakkelan iti impluensa iti Akinlaud a literatura, ti naidumduma a dagup ti sinuratanna, a kaaduanna ket saan a naituloy wenno saan a nakompleto ket naipablaak kalpasan ti ipapatayna.

Dagiti saritana, kas iti The Metamorphosis (1915), ken nobelana, a pakairamanan ti The Trial (1925) ken The Castle (1926), ket seknanna dagiti mariribukan nga indibidual iti maysa a makabatibat ken burukratiko a lubong.

Adu kadagiuti urnong dagiti sarsarita ket naipalaakdan, ken mairaman dagiti:




#Article 423: Ubuntu (289 words)


Ti Ubuntu ( ) ket ti maysa  distribusion ti Linux a naibatay iti Debian a kaaduan a buklen ti nawaya ken silulukat a taudan ti sopwer. Opisial a maipablaak ti Ubuntu kadagiti tallo nga edision: Desktop, Server, ken Core para kadagiti aparato ti Internet of things ken dagiti robot. Mabalin nga agmaymaysa a maipataray amin dagiti edision iti kompiuter, wenno iti maysa a birtual a makina. Nadayeg ti Ubuntu a sistema ti panangpaandar para iti cloud computing, nga agraman iti suporta manipud iti OpenStack. Ti kasisigud a desktop ti Ubuntu ket siguden a ti GNOME, manipud iti bersion 17.10.

Maipablak ti Ubuntu kada innem a bulan, nga agraman kadagiti napaut-termino a suporta (long-term support – LTS) kada dua a tawen. Manipud idi 22 Oktubre 2020, ti kaudian a pablaak ti napaut-termino a suporta ket 20.04 (Focal Fossa), a masuportaran aginggana intono 2025 babaen ti publiko a suporta ken aginggana intono 2030 kas maysa a mabayadan a pagpilian. Ti kaudian a pagalagadan a pablaak ket ti 20.10 (Groovy Gorilla), a masuportaran kadagiti siam a bulan.

Pinadur-as ti Ubuntu babaen ti Canonical, ken ti maysa a komunidad dagiti sabali nga agpadpadur-as, babaen ti maysa a meritokratiko a modelo ti panagturay. Mangipaay ti Canonical kadagiti panagpabaro ti seguridad ken suporta para iti tunggal maysa a pablaak, a mangrugi manipud iti petsa ti pannakaipablaak ken aginggana intono maabutan ti pablaak ti naidesignado a petsa ti patingga iti biag (end-of-life - EOL). Makapataud iti kuarta ti Canonical babaen ti panagako kadagiti premium a serbisio a mainaig iti Ubuntu.

Nanaganan ti Ubuntu manipud iti pilosopia ti Nguni iti , nga ibaga ti Canonical a ti kayatna  a sawen ket sangkatauan kadagiti dadduma nga agraman iti maysa a kaipapanan iti Kastoyakon gapu iti amin a kasasaadtayo.




#Article 424: Ti Libro ni Mormon (379 words)


Ti Libro ni Mormon ket sagrado a teksto ti tignay ti Santo ti Kinaudi nga Aldaw, nga adda dagiti panagsursurot iti pammati nga aglaon kadagiti sursurat dagiti antigo a propeta a nagtaeng idiay kontinente ti Amerika manipud idi 2200 SK aginggana idi AD 421. Daytoy ket immuna a naipablaak idi Marso 1830 babaen ni Joseph Smith a kas ti Ti Libro ni Mormon: Ti Maysa a Pannakalagip a Sinurat babaen ti Ima ni Mormon manipud kadagiti Plata a Naala idiay Platplata ni Nephi.

Segun ti pannakalaglagip ni Smith, ken segun pay ti naratibo ti libro, ti Libro ni Mormon ket kasisigud a naisurat kadagiti di naam-ammuan unay a karakter a tinawtawagan a kas ti nareporma nga Ehipsio a naikitikit ti nabalitokan a platplata. Tinunton ni Smith a ti kinaudi a propeta a nagkonkribusion iti libro, ti lalaki nga agnagan ti Moroni, ket inkalina idiay turod nga itan ket ti New York ken nagsubli met laeng iti Daga idi 1827 a kas maysa nga anghel, ken nan ti libro ken ni Smith ken nangibilin kaniana a mangipatarus daytoy a kas ebidensia daytoy iti restorasion ti husto a simbaan ni Kristo kadagiti kinaudi nga aldaw.

Ti Libro ni Mormon ket adda kadagiti bilang ti kasisigud ken naisangayan a doktrinal a panagtutungtungan kadagiti suheto a kas ti pannakatnag ni Adan ken Eva, ti natura ti Reparasion, eskatolohia, pannakasubbot manipud iti pisikal ken espiritual nga ipupusay, ken ti organisasion ti simbaan ti kinaudi nga aldaw. Ti kangrunaan a pasamak ti libro ket ti maysa nga ipaparang ni Hesukristo iti Kaamerikaan kalpasan ti panangungarna.

Ti Libro ni Mormon ket isu ti kasapaan kadagiti naisangayan a sursurat ti tignay ti Santo ti Kinaudi nga Aldaw, dagiti denominasion a nangiraraem ti teksto a saan laeng a kas sagrado a teksto ngem naipakasaritaan pay a rehistro dagiti inar-aramid ti Dios kadagiti taga-ugma nga agtataeng iti Kaamerikaan. Ti Libro ni Mormon ket nabingbingay kadagiti babbabassit a libro, a natituluan iti tattao a nanaganan a kas dagiti kangrunaan a mannurat ken, kadagiti kaaduan a bersion, ken nabingbingay kadagiti kapitulo ken dagiti berso. Daytoy ket naisurat iti Ingles, ken kapada ti lingguistiko nga estilo ti Nasapa a Moderno nga Ingles ti Biblia a Bersion ni Ari Jaime, ken daytoy ket napnon wenno sangkapaset metten a naipatarus kadagiti 108 a pagsasao.




#Article 425: Huebes (106 words)


Ti Huebes ket isu ti maikapat nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan a pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti maikalima nga aldaw iti kalendario a Hudeo-Kristiano, naibaet iti Mierkoles ken Biernes, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Latin: Jovis Dies wenno Aldaw iti Jupiter. Gapu ti pagsasao nga Espaniol (Jueves) ket maysa kadagiti annak a pagsasao iti Latino, kas ti Italiano (Giovedi), Pranses (Jeudi) ken Rumaniano (Jiuvidi), natawidna iti daytoy a sao. Idi sinakup ti Espania ti Filipinas, inampon dagiti Ilokano ti kalendario dagiti Kristiano a Kastila.




#Article 426: Martes (106 words)


Ti Martes ket isu ti maikadua nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan nga pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti maikatlo nga aldaw iti kalendario nga Hudeo-Kristiano, naibaet iti Lunes ken Mierkoles, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Latin: Martis Dies wenno Aldaw iti Marte. Gapu ti pagsasao nga Espaniol (Martes) ket maysa kadagiti annak a pagsasao iti Latin, kas ti Italiano (Martedi), Pranses (Mardi) ken Rumaniano (Marti), natawidna iti daytoy a sao. Idi sinakup ti Espania ti Filipinas, inampon dagiti Ilokano ti kalendario dagiti Kristiano a Kastila.




#Article 427: Mierkoles (106 words)


Ti Mierkoles ket isu ti maikatlo nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan a pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti maikapat nga aldaw iti kalendario a Hudeo-Kristiano, naibaet iti Martes ken Huebes, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Latin: Dies Mercurii wenno Aldaw iti Merkúrio. Gapu ti pagsasao nga Espaniol (Miercoles) ket maysa kadagiti annak a pagsasao iti Latino, kas ti Italiano (Mercoledi), Pranses (Mercredi) ken Rumaniano (Miercuri), natawidna iti daytoy a sao. Idi sinakup ti Espania ti Filipinas, inampon dagiti Ilokano ti kalendario dagiti Kristiano a Kastila.




#Article 428: Biernes (106 words)


Ti Biernes ket isu ti maikalima nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan nga pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti maikainnem nga aldaw iti kalendario a Hudeo-Kristiano, naibaet iti Huebes ken Sabado, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Latin: Dies Veneris wenno Aldaw iti Venus. Gapu ti pagsasao nga Espaniol (Viernes) ket maysa kadagiti annak a pagsasao iti Latino, kas ti Italiano (Venerdi), Pranses (Vendredi) ken Rumaniano (Vineri), natawidna iti daytoy a sao. Idi sinakup ti Espania ti Filipinas, inampon dagiti Ilokano ti kalendario dagiti Kristiano a Kastila.




#Article 429: Domingo (140 words)


Ti Domingo ket isu ti maikapito nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan a pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti umuna nga aldaw iti kalendario a Hudeo-Kristiano, naibaet iti Sabado ken Lunes, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Latin a Dies Dominica wenno Aldaw ni Apo (Hesus). Daytoy nga aldaw ket isu ti papan pinakimisa dagiti Kristiano. Kadagiti dadduma a kultura iti lubong, nabati ti Domingo a matawagan ti Aldaw iti Init, kas ti Sunday iti pagsasao nga Ingles. 

Gapu ti pagsasao nga Espaniol (Domingo) ket maysa kadagiti annak a pagsasao iti Latin, kas ti Italiano (Domenica), Pranses (Dimanche) ken Rumaniano (Duminca), natawidna iti daytoy a sao. Idi sinakup ti Espania ti Filipinas, inampon dagiti Ilokano ti kalendario dagiti Kristiano a Kastila.




#Article 430: Sabado (163 words)


Ti Sabado ket isu ti maikainnem nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan nga pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti maikapito wenno maudi nga aldaw iti kalendario a Hudeo-Kristiano, naibaet iti Biernes ken Domingo, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

Aggapu daytoy a balikas iti kadaanan a pagsasao a Hebreo a shabbāt wenno panaginana, iti maudi nga aldaw a makuna a panagsardeng iti panagparsua iti dios dagiti Hudeo iti lubong, kas naisuratan ti libroda a Henesis iti Biblia. Isu nga ti aldaw ti Sabado iti pinagmisa dagiti Hudio (Aldaw iti Pinaginana), ket isu naggapuanan iti balikas nga Aldaw iti Sabbath kadagiti Kristiano. Inyalisda ti pinagmisada iti Domingo (tapno masurot nga isu iti aldaw ni Hesus ken masuppiatda pay dagiti Hudeo) . Ti dadduma nga kultura iti lubong, ti Sabado ket matawagan ti Aldaw iti Saturno kas Saturday iti Ingles.

Inampon dagiti Ilokano iti kalendario dagiti Kristiano a Kastila idi simmakup ti Espania ti Filipinas.




#Article 431: Bulkan Mayon (120 words)


Ti Bulkan Mayon ket maysa a bulkan idiay Filipinas iti probinsia ti Albay, asiddeg ti 15 kilometro iti amianan a laud iti Siudad ti Legazpi. Maidasig daytoy a bantay a estratobulkan ket iti naitutop a balisongsongna ket naaramid gapu iti nagsisinnublat a layus a piroklastiko ken pinagayus ti lava. Ti Mayon ket isu ti kasaetan a bulkan ti Filipinas. Amangan a mamin-47 a bimtak ti naudi a 400 a tawen.

Ti Mayon ket naidisso ti sengngat ti Plato a Eurasia ken ti Filipinas, ti beddeng a pinagsabatan ti plata ti kontinente a nalaglag-an ken ti plato ti taaw a nadagdagsen. Sarikedkedan ti plato ti kontinente a ilemmes ti plata ti taaw ket ti magma ti agbukel no matunaw dagiti batbato.




#Article 432: Końskowola (332 words)


Ti Końskowola  ket maysa a purok idiay abagatan a daya iti Polonia, a mabirukan iti nagbaetan ti Puławy ken Lublin, iti asideg ti Kurów, idiay Karayan Kurówka . Isu daytoy ti tugaw iti naisina a komuna (gmina) iti kaunegan ti Kondado ti Puławy  idiay Probinsia ti Lublin, a matawtawagan a kas ti Gmina Końskowola. Populasion: 2,188 nga agtaeng (manipud idi 2004).

Ti Końskowola ket literal a maipatarus a kas ti Nakem ti Kabalio. Daytoy a nagan ket nagtaud manipud iti apelyido ti immuna a nagtagikua a ni Jan z Konina (Jan Koniński, Juan itif Konin), ken ti nagan ti lugar a Wola – maysa a kita ti purok. Adda bassit a paggiddiatan ti panangiletra iti nagan a kapadpadana a, Konińskawola ket naipaammo idi 1442.

Daytoy a purok ket baka naibangon idi maika-14 a siglo, babaen ti nagan a Witowska Wola. Daytoy a nagan ket nabaliwan idi ti Konińskawola, ken idi maika-19 a siglo ket nabaliwan iti agdama a porma. A kas maysa a pribado nga ili, ti Końskowola ket nagserbi a kas maysa a tiendaan para iti komersio kadagiti pinataud ti taltalon a manipud kadagiti nakapalikmut a luglugar.

Idi Hunio 8, 1532, daytoy nga ili ket nainkorporado. Adda dagiti nadumaduma naipatakder a panagpataud ti tela a pabrika. Adu a tattao ti immay nga agtrabaho manipud kadagiti sabsabali a paset ti Polonia ken kadagiti sabsabali pay a luglugar; kadagitoy ket dagiti imigrante manipud iti Saxony. Daytoy nga ili ket nakibinningay ti pakasaritaanna iti intero a rehion. Kalpasan ti maikatlo a pannakabingbingay ti Polonia, idi 1795, naala daytoy babaen ti Austria. Idi 1809 nabalin a paset iti Dukado iti Warsaw, ngem nagbalin met laeng a paset iti Pagarian ti Polonia idi 1815. Kalpasan ti Enero a Yaalsa, idi 1870 ti ili ket napukawna ti ti dokumento ti linteg a pannakasiudad, ken saanna a naala manen. Iid panawen ti Rebulosion ti Rusia idi 1905, adu kadagiti demonstrador ken nagwelga iti solidaridad a naurnos idiay. Manipud idi 1918, ti ili ket nabati iti naturay a Polonia.




#Article 433: Kanggaru (104 words)


Ti kanggaru ket ti maysa a marsupial manipud iti pamilia ti Macropodidae (macropods, meaning dakkel a saka). Iti sapasap a panagusar iti termino, daytoy ket naus-usar a mangipalawag iti  kadakkelan a sebbangan manipud iti daytoy a pamilia, a naipangpangruna kadagiti henero ti Macropus: ti nalabbasit a kanggaru, antilopine a kanggaru, akindaya  maris-dapo a kanggaru, ken ti akinlaud a maris-dapo a kanggaru. Dagiti kanggaru ket indihenio iti Australia. Kinarkulo ti gobierno ti Australia nga adda dagiti 34.3 a riwriw a kanggaru nga agtataeng iti kaunegan ti pagapitan a luglugar iti Australia idi 2011, ngimmato manipud iti 25.1 a riwriw iti nasapsap a maysa a tawen.




#Article 434: Nelson Mandela (229 words)


Ni Nelson Rolihlahla Mandela (; (18 Hulio 1918 – 5 Disiembre 2013)  nagserbi a kas Presidente iti Abagatan nga Aprika manipud idi 1994 aginggana idi 1999, ket isu idi ti immuna nga Abagatan nga Aprikano a presidente a nabutosan ti maysa nga napno a pannakabagi a demokratiko a panagbutos. Sakbay a nagbalin a presidente, ni Mandela ket maysa idi a mannakigubat a kontra-aparteid nga aktibista, ken ti daulo ken kumadua a daulo iti Umkhonto we Sizwe, ti siigam a payyak iti Nailian a Kongreso ti Aprikano (ANC). Idi 1962 isu ket naibalud ken napadaksan iti sabotahe ken dadduma pay apabasol, ken nasentensiaan a maibalud ti napno a panagbiagna. Ni Mandela ket nagserbi iti 27 a tawtawen iti pagbaludan, ken nagyan kadagiti kaaduan a tawen idiay Isla ti Robben. Kalpasan ti panakawayana iti pagbaludan idi 11 Pebrero 1990, Ni Mandela ket nangidaulo ti partidona para kadagiti negosasion a nagbanagan ti demokrasia idi 1994. Kas iti presidente, kankanayonna nga inpauna dagiti panagtunos, bayat nga nangipakaammo kadagiti annuroten para kadagiti panagkontra ti kapanglawan ken dagiti di-katimbengan idiay Abagatan nga Aprika.

Idiay Abagatan nga Aprika, ni Mandela ket kadawyan a naamammuan a kas ni Madiba, daytoy ket ti Xhosa a sangkabagi a nagan; wenno kas ni tata (). Ni Mandela ket nakaawat kadagiti ad-adu ngem 250 a premio kadagiti sumurok a uppat a dekado, a mairaman ti 1993 a Premio Nobel ti Kappia.




#Article 435: Tabako (287 words)


Ti tabako ket maysa nga agrikultural a produkto a naaramid kadagiti bulbulong dagiti mula iti henero a Nicotiana. Daytoy ket mabalin nga ibusen, uusaren a kas pestisidio ken, iti porma a nikotina a tartrato, ket maus-usar kadagiti medisina. Daytoy ket kadawyan a maus-usar a kas maysa a druga, ken maysa a napateg a matgedan nga apit para kadagiti pagilian a kas ti Kuba, India, Tsina, ken ti Estados Unidos. Ti tabako ket nagan para iti aniaman a mula iti henero a Nicotiana iti pamilia a Solanaceae (linong ti rabii a pamilia) ken para iti produkto a mapartuat manipud ti bulong ken maus-usar kadagiti pinadis ken sigarilio, masaep a tabáko (), ken suako ken maimamma a tabako. Ti tabako ket maus-usar pay iti mula a bioinheniera, ken adda kadagiti agarup a 60 a sebbanagna naipatpatubo a kas dagiti panagarkos. Dagiti kangrunaan a sebbangan ti komersio, N. tabacum, ket namatmatian a patneng idiay tropikal nga Amerika, kasla ti kaaduan kadagiti nicotiana a mula, ngem ngem daytoy ket nabayagen a tinaltalon nga isu a daytoy ket saanen a naamamoan iti kaatapan. Ti N. rustica, ket maysa a kalalaengan ti nanamna, napardas a masilmutan a sebbangan, nga isu idi daytoy ti tabako a kasisigud a naimulmula idiay Virginia, ngem daytoy ket nangruna tattan a naitaltalon idiay Turkia, India, ken Rusia. Ti alkaloid a nikotina ket isu ti kangrunaan a nakaidasigan a pakabuklan ti tabako ken isu daytoy ti gapuanan para iti makairuam a katutubona. Ti makadangran a pagibanagan ti tabako ket maala kadagiti rinibu a nadumaduma a kompuesto a maaramid ti asok, a mairaman dagiti polikikliko nga aromatiko hidrokarburo (a kas ti bensopireno), pormaldehido, kadmio, nikel, arseniko, radioaktibo polonio-210, dagiti pannakaisangsangayan ti tabako a nitrosamina (TSNAs), penol, ken dagiti dadduma pay.




#Article 436: Wimbledon (120 words)


Dagiti Kampeonato ti Wimbledon wenno simple laeng a ti Wimbledon (saan pay a pormal a tinawtawagan Ti Britaniko a  Nawaya), ket isu ti kaduogan ken kangayedan a torneo iti tenis iti lubong, ken nawatiwat a naipampanunotan a daytoy ti kadakkelan ken ti kadayawan. Daytoy ket tinengtengngel idiay Timpuyogan ti Amin nga Inglatera idiay Wimbledon, Londres manipud idi 1877. Daytoy ket maysa kadagiti uppat a Grand Slam a torneo ti tenis, dagiti tallo pay a nangruna ket ti Australiano a Nawaya, Pranses a Nawaya ken ti Estados Unidos a Nawaya. Ti Wimbledon ket isu-isu pay laeng ti Kangrunaan a maay-ayam iti ruot, ti kasisigud a rabaw ti ay-ayam, nga isu daytoy ti nangited ti kasisigud a nagan iti karuotan a tenis.




#Article 437: Kongreso ti Filipinas (204 words)


Ti Kongreso ti Filipinas ket isu ti nailian a lehislatura iti Republika ti Filipinas. Maysa daytoy a binagi a kamara nga addaan ti Senado ti Filipinas (nangatngato a kamara) ken ti Kamara dagiti Pannakabagi (nababbaba a kamara).

Addaan 24 a senador ti Senado, a ti kaguduana (12) ket maibutos iti kada tallo a tawen. Gapu itoy agpaay ti tunggal senador iti uneg ti innem a tawen. Dagiti senador ket sapasap a butosan ti amin a botante iti pagilian iti maysa a nailian nga eleksion ket saanda a mangibagbagi iti partikular a probinsia wenno distrito.

Buklen met ti 250 a deputado wenno kongregista ti Kamara dagiti Pannakabagi nga addan dua a klase: ti pannakabagi a distrito ken ti pannakabagi a sektorial. 

Ibagian ti maysa a pannakabagi a distrito  ti maysa a partikular a heograpikal a distrito iti pagilian. Buklen ti maysa wenno ad-adu pay a kongresional a distrito ti amin a probinsia iti pagilian. Ti dadduma a siudad ket addaan kabukbukodan a kongresional a distrito.

Dagiti met pannakabagi a sektoral ket ibagianda ti minoria a sektor ti populasion, kas koma dagiti union ti obrero, grupo dagiti mangitantandudo iti karkarbangen, sektor dagiti babbai, gunglo dagiti propesional, asosasion dagiti beterano, ken dadduma pay a grupo ken organisasion.




#Article 438: Manoa (146 words)


Ti Mānoa ket maysa a ginget ken arubayan ti Honolulu, Hawai'i, Estados Unidos, agarup a maysa a kilometro iti daya ti puseg ti ili ti Honolulu ken kaguddua a kilometro iti Waikīkī. Awid ti Mānoa ti Universidad ti Hawaii iti Mānoa, ti kangrunaan a campus ti Sistema iti Universidad ti Hawaii. Ti unibersidad ket addaan kadagiti nadumaduma a pakultad ken lugar a pagatengan dagiti estudiante idiay Mānoa. 

Aggapu iti waig ti Mānoa idiay arisadsad iti Burayok iti Mānoa, lasatenna ti ginnget agingga sabatenna ti waig iti Palolo. Agsilpo dagitoy a waig a mapan iti Ala Wai Canal. Nairuam dagiti taga-Mānoa a malaylayus gapu ti masansan a panagtutudo.

Ti kayatna sawen ti Mānoa ket napuskol iti pagsasao a Hawayano.

Pukui, M. K., S. H. Elbert, and E. T. Mookini. The Pocket Hawaiian Dictionary with a Concise Hawaiian Grammar. University of Hawaii Press, Honolulu, HI, USA. 1975, p.104




#Article 439: Louvre (459 words)


Ti Musée du Louvre ()—iti Ilokano, ti Museo ti Louvre wenno simple laeng a Ti Louvre—ket maysa kadagiti kadakkelan a museo iti lubong, ken maysa a naipakasaritaan a monumento. Ti sentral a dulon ti Paris, Pransia, daytoy ket mabirukan idiay Kanawan nga Igid ti Seine iti umuna a distrito ti Pransia. Adda dagiti gangani a 35,000 a banbanag manipud ti prehistoria aginggana ti maika-21 a siglo ti naipabpabuya iti kalawa iti 60,600 kuadrado metro (652,300 kuadrado pie). Adda dagiti 8 a riwriw a bumisbisita iti daytoy iti tunggal maysa a tawen, ti Louvre ket isu ti kaaduan a mabisbisita a musseo iti lubong.

Ti museo ket naibalbalayan idiay Palasio Louvre  (Palais du Louvre) a ti nangruggianna ket maysa apagsammakedan a nabangon idi naladaw a maika-12 a siglo babaen ni Felipe II. Dagiti tidda ti pagsammakedan ket mabalin pay laeng a makita idiay sirok ti museo. Ti pasdek namin adun a naipadakkel manipud ti agdama a Palasio Louvre. Idi 1682, ni Louis XIV ket pinilina ti  Palasio ti Versailles para iti bukodna a balay, ken inbatina ti Louvre a kas maysa a nangruna a lugar a pagipabuyaan ti naarian nga urnong , a mairaman ti urnong ti 1692 ti taga-ugma a Griego ken Romano nga eskultura. Idi 1692, ti pasdek ket inaramat babaen ti Académie des Inscriptions et Belles Lettres ken ti Académie Royale de Peinture et de Sculpture, a nagtengngel idi 1699 kadagit immuna a serie dagiti salon. Ti Académie ket nagtultuloy a naggigian idiay Louvre kadagiti napalabas a 100 a tawtawen. Idi las-ud ti Pranss a Rebolusion, ti Nailian nga Asemblia ket nagbilin a ti Louvre ket nasken a mausar a kas maysa a museo, tapno maidaya dagiti maestra obra ti pagilian.

Ti museo ket nalukatan idi Agosto 10 1793 iti panangipabuya kadagiti 537 a pinintaan, ti kaaduan kadagitoy nga obra ket naarian ken dagiti tiniliw a tagikua ti simbaan. Gapu kadagiti problema ti estruktura ti pasdek, ti museo ket narikpan idi 1796 aginggana idi 1801. Ti kadakkel ti urnong ket immadu babaen ni Napoleon ken museo ket nabaliwan ti naganna iti Musée Napoléon. Kalpasan ti pannakaabak ni Napoleon idiay Waterloo, adu kadagiti obra a tiniliw babaen dagiti buyotna ket naipulang kadagiti kasisigud a nagtagikua. Ti urnong ket naipa-adu pay idi las-ud kadagiti panagturturay ni Louis XVIII ken ni Carlos X, ken idi las-ud ti Maikadua nga Imperio ti Pransia ti museo ket nakagun-od kadagiti 20,000 a piraso. Dagiti tinengtengngel ket in-inut nga immad-adu babaen dagiti donasion ket dagiti regalo manipud ti Maikatlo a Republika. Manipud idi 2008, ti urnong ket nabingbingay kadagiti walo a departamento: dagiti Ehipsio nga Antikuidad; dagiti Antikuidad ti Asideg a Daya; Griego, Etruskano, ken dagiti Antikuidad ti Romano; Islamiko nga Arte; Eskultura; Dagiti dekoratibo nga Arte; dagiti Pinintaan; Dagiti Prenta ken dagiti Panangiladawan.




#Article 440: 1980 GRAAFIL (106 words)


Dagiti nangabak iti Gov. Roque Ablan Awards for Iloko Literature (GRAAFIL) iti tawen 1980 (puesto, titulo ti nangabak nga obra, nagan ti autor, nagpaay a hurado):

Salip iti Sarita
Umuna: Inocencio ni Zosimo L. Barnachea
Maikadua: Obramaestra ni Fernando B. Sanchez, ken Lucas 15:11-32 ni Edilberto V. Santiago
Maikatlo: Adda Isem iti Tunggal Aglabas a Bagyo ni Jose A. Velasco
Naghurado: Gregorio C. Laconsay, Gregorio T. Amano, Fredelito L. Lazo

Salip iti Daniw
Umuna: 10 a Daniw-Rikna ni Herman G. Tabin
Maikadua: Palabra ni Ilokano ni Hermenigildo  A. Viloria
Maikatlo: Hardin Ti Kaputotan ni Romeo Bantolino
Naghurado: Alejandrino G. Hufana, Peter La. Julian, Reynaldo A. Duque




#Article 441: 1982 GRAAFIL (125 words)


Dagiti nangabak iti Gov. Roque Ablan Awards for Iloko Literature (GRAAFIL) iti tawen 1982 (puesto, titulo ti nangabak nga obra, nagan ti autor):

Salip iti Sarita
Umuna: Nalabaga Ti Maris Ti Kalapati ni Salvador A. Espejo
Maikadua: Dung-aw iti Agmatuon ni Herman G. Tabin
Maikatlo: Rayus a Nasipngetan ni Sinamar R. Tabin
Naghurado: Vicente Bonoan, Jose A. Bragado, Edilberto H. Angco

Salip iti Daniw
Umuna: Dagiti Ladawan iti Dakkel-Danum ni Clesencio B. Rambaud
Maikadua: Dagiti Saibbek iti Barukong ni Gabriela ni Crescencia Robianes-Alcantara
Maikatlo: Sangapulo a Daniw Ti Kaamaan ni ?
Naghurado: Vicente Bonoan, Jose A. Bragado, Edilberto H. Angco

Salip iti Maysa-a-Parang a Drama
Espesial a Pammadayaw: Relo ni Fernando B. Sanchez
Konsolasion a Gunggona:

Naghurado: Vicente Bonoan, Jose A. Bragado, Edilberto H. Angco




#Article 442: 1983 GRAAFIL (109 words)


Dagiti nangabak iti Gov. Roque Ablan Awards for Iloko Literature (GRAAFIL) iti tawen 1983 (puesto, titulo ti nangabak nga obra, nagan ti autor):

Salip iti Sarita
Umuna: Kawayan ni Fernando B. Sanchez, ken Ostia ni Fernando B. Sanchez
Maikadua: Sangarangaya a Darat ni Romulo G. Basuel, ken Diversion Road ni Rogelio M. Acoba
Maikatlo: Dua a Matrimonio ni Dindo Flo. Acosta
Naghurado: Benjamin F. Aurelio, Crispina Martinez-Belen, Severino V. Pablo

Salip iti Maysa-a-Parang a Drama
Umuna: Emmanuel ni Rogelio M. Acoba
Maikadua: Namnama ni Lina Lorenzo-Sumaoang, ken Agawiden ni Joselito ni Dindo Flo. Acosta
Maikatlo: Rebulto ni Fernando B. Sanchez
Naghurado: Benjamin F. Aurelio, Crispina Martinez-Belen, Severino V. Pablo




#Article 443: 1985 GRAAFIL (110 words)


Dagiti nangabak iti Gov. Roque Ablan Awards for Iloko Literature (GRAAFIL) iti tawen 1985 (puesto, titulo ti nangabak nga obra, nagan ti autor):

Salip iti Sarita
Umuna: Dagiti Timek iti Kannag ni Reynaldo A. Duque
Maikadua: Dagiti Marabutit iti Usok ni William V. Alvarado
Maikatlo: Dagiti Agdama a Diosen Ti Panawen ni Lito T. Soriano
Naghurado: Mario Rosal, Onofrecia I. Ibarra, Manuel S. Diaz

Salip iti Maysa-a-Parang a Drama
Umuna: Dingraw ni Fernando B. Sanchez
Maikadua: Dara ken Daniw iti Parbangon ni Pelagio A. Alcantara, ken Maris-Dara Dagiti Malem idiay Apayao ni Reynaldo A. Duque
Maikatlo: Kalapati ni Salvador A. Espejo
Naghurado: Mario Rosal, Onofrecia I. Ibarra, Manuel S. Diaz




#Article 444: 1986 GRAAFIL (104 words)


Dagiti nangabak iti Gov. Roque Ablan Awards for Iloko Literature (GRAAFIL) iti tawen 1986 (puesto, titulo ti nangabak nga obra, nagan ti autor):

Salip iti Sarita
Umuna: Ti Bubon ni Gregorio T. Amano
Maikadua: Angkla ni Meliton Gal. Brillantes
Maikatlo: Karantiway ni Reynaldo A. Duque
Naisangsangayan a Pammadayaw a Gunggona: Manmano Ti Kas Kenkuana ni Jacinto B. de Peralta
Naghurado: Zosimo Ma. Pablico, Pelagio A. Alcantara, Crisostomo M. Ilustre

Salip iti Maysa-a-Parang a Drama
Umuna: Baag ni Reynaldo A. Duque
Maikadua: Dagiti Nayaw-awan ni Severino V. Pablo
Maikatlo: Morni-Morning, Ser ni Danilo A. Bautista
Naghurado: Zosimo Ma. Pablico, Pelagio A. Alcantara, Crisostomo M. Ilustre




#Article 445: 1989 GRAAFIL (101 words)


Dagiti nangabak iti Gov. Roque Ablan Awards for Iloko Literature (GRAAFIL) iti tawen 1989 (puesto, titulo ti nangabak nga obra, nagan ti autor):

Salip iti Makaray-aw a Sarita
Umuna: Diego M. Alas: Taxi Driver ni Salvador A. Espejo
Maikadua: Dagiti Kontrabida iti Biag ni Paniero Bullilikong ni Virgilio D. Domaloy
Maikatlo: Gerra-Patani ni Fernando B. Sanchez
Maikapat: Estabien Koriendo, Nabanitog Kubbo ni Agustin DC. Rubin
Maikalima: Ti Abilidad ni Inang ni Rodolfo R. Tabaco
Maikalima: Tata Antot: CAFGU ni Prodie Gar. Padios
Naisangsangayan a Pammadayaw: Agawidkan Ngem Nakuttongkan ni Robert Fernandez
Naghurado: Reynaldo A. Duque, Peter La. Julian, Lorenzo G. Tabin




#Article 446: 1996 GRAAFIL (187 words)


Dagiti nangabak iti Gov. Roque Ablan Awards for Iloko Literature (GRAAFIL) iti tawen 1996 (puesto, titulo ti nangabak nga obra, nagan ti autor):

Salip iti Sarita

Umuna: Siak, Juan de la Cruz Palaris: Aripuen ni Reynaldo A. Duque
Maikadua: Limpaagen Ti Apuy iti Uma, Anakko ni Prodie Gar. Padios
Maikatlo: Dagiti Padles: Dua Ribu a Pasiking ken Ti Kaputotan ni William V. Alvarado

Umuna: Tedted Ti Dara iti Sangkapirgis a Daniw ni Benjamin P. Pacris
Maikadua: 'Dinno Ti Lubong a Kaikariam, Ricardo? ni Giovanni L. Palomares, ken 'Batibat ken Taleb ni Zaldy C. Cudal Sr.
Maikatlo: Dagiti Taraken ni Lakay Opring ni Eduard Britos
Naghurado: Gregorio T. Amano, Hermilinda Lingbaoan-Bulong, Peter La. Julian

Salip iti Daniw

Umuna: Siak ni Napintas ni Reynaldo A. Duque
Maikadua: Baro a Damag Kdpy a Dandaniw ni Aurelio S. Agcaoili
Maikatlo: Bakasionista Kdpy a Daniw ni Roy V. Aragon

Umuna: Imortal Kdpy a Daniw ni Daniel L. Nesperos
Maikadua: 'Dagiti Atong iti Mayo Uno Kdpy a Koleksion Ti Lima a Daniw ni Giovanni L. Palomares
Maikatlo: Ti Wagayway ni Zaldy Cudal Sr.
Naghurado: Gregorio T. Amano, Hermilinda T. Lingbaoan-Bulong, Peter La. Julian




#Article 447: 1992 GRAAFIL (197 words)


Dagiti nangabak iti Gov. Roque Ablan Awards for Iloko Literature (GRAAFIL) iti tawen 1992 (puesto, titulo ti nangabak nga obra, nagan ti autor):

Salip iti Daniw

Umuna: Kapote ti Kaibaan Ken Dadduma Pay a Berso iti Kailokuan ni Cles B. Rambaud
Maikadua: Dagiti Tugot iti Barukong Ti Gayonggayong Ken Dadduma Pay a Batibat Ti Panawen ni Prodie Gar. Padios
Maikatlo: Siak ni Juan Pitak Ken Dadduma Pay a Dandaniw Ti Biag ni F. Martin T. Rochina
Maikapat: Filipinas: Panangimutektek iti Maika-9 a Dekada iti Maika-20 a Siglo A.D. ni Fernando B. Sanchez
Maikalima: Sangauyon a Haiku ni Honor Blanco Cabie
Maikanem: 7 a Daniw Nakaparsuaan Ken Dadduma Pay a Daniw ni Arnold Pascual Jose
Maikapito: Perla nga Ipatpateg iti Agnanayon ni Lorenzo G. Tabin

Umuna: 5 a Daniw-Tiempo: Rikriknaen Panunot a Naikur-it Kadagiti Nalamok ken Nadagaang a Sardam ni Roy V. Aragon
Maikadua: 'Dagiti Babassit a Tagtagainep ni Pedro ni Sherwin Tangonan de Peralta
Maikatlo: Adda Kenka Ti Sabong? ni Daniel L. Nesperos
Maikapat: Ruknoyko Kenka, Filipinas: Dandaniw ni Mary Jane G. Daligcon
Maikalima: Natayok a Gikgik Ken Dadduma pay a Dandaniw ni Renato A. Taylan
Naghurado: Juan S.P. Hidalgo Jr., Reynaldo A. Duque, Gregorio T. Amano




#Article 448: Lupang Hinirang (155 words)


Ti Lupang Hinirang, wenno iti Ilokano ket Daga a Naiduma, ti nailian a dayyeng ti Republika ti Filipinas. Ginumil ni Julián Felipe idi 1898 ti musika ti dayyeng ket insurat met ni José Palma idi 1899 ti kinasigud a kurditna iti Español. Immuna a na-ayayam idi ti pinakaproklama iti Kinawaya ti Filipinas idi Hunio 12, 1898. Daytoy a dayyeng ket naipatarus ti pagsasao a Tagalog idi kinarugian ti tawen a 1940. Iti kinasigud a Tagalog a bersion idi 1956 ket nabaliwan idi tawen a 1960 ket isun ti agdama a dayyeng.

Lupang Hinirang iti pagsasao a Tagalog ket maipatarus iti Ingles a kas Chosen Land, adda met dagiti nagkamali a pinakaipatarus a kas Beloved Land wenno Beloved Country.

Dagiti sumaganad a bersion iti Español, Tagalog/Filipino ken Inggles iti daytoy a Dayyeng ti Pagilian ket nagbalin da nga ofisial iti pakasaritaan ti Pilipinas. Ngem iti laeng kinaudi ken agdama a Tagalog bersyon ti opisial ken linteg.




#Article 449: Alpabeto nga Abakada (164 words)


Ti Abakada ket patneng nga alpabeto a naisurat iti Latin nga inus-usar kadagiti kaaduan a pagsasao idiay Filipinas, ken isu ti kasisigud nga alpabeto ti Nailian a Pagsasao a Naibatay iti Tagalog (Tagalog:Wikang Pambansa Batay sa Tagalog) wenno Nailian a Pagsasao (Tagalog:Wikang Pambansa).

Sakbay ti panawen dagiti Kastila, kaaduan dagiti pagsasao iti Filipinas ket naisurat iti sinuratan a Baybayin. Dagiti Kastila ti nagpayammo ti Latin a sinuratan idiay Filipinas, ken aginggana iti immuna a kagudua ti maika-20 a siglo, dagiti pagsasao iti Filipinas ket kaaduan a naisurat iti sabsabali a panagsurat a Kastila. Ni Jose Rizal ti immuna a nagsingasing ti patneng a panagsurat iti Filipinas.

Idi naipayammo ti Nailian a Pagsasao Naibatay iti Tagalog, ti gramatiko a ni Lope K. Santos ket nagpartuat iti baro nga alpabeto a naglaon kadagiti 20 a letra ken natawagan daytoy iti Abakada ket iti gramatiko a liblibro iti eskuela nakunkuna daytoy a balarilà. nagbalin daytoy nga alpabeto ti pagsasao Tagalog ken ti nailian a pagsasao a Filipino.




#Article 450: Nagkaykaysa a Pagarian (273 words)


Ti Reino Unido ti Gran Británia ken ti Irlanda del Norte, mabalin a ma-ipangyababaana a kas Reino Unido (iti Ingles ket: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, ma-ipangyababaan a United Kingdom wenno UK) ket maysa a naturay nga estado a masarakan idiay akin-abagatan a daya ti Europa. Ti teritorio na ket nai-porma iti isla ti Gran Británia, ti akin-abagatan a daya a parte ti isla ti Irlanda, ken iti dadduma a babassit nga isla na asigdan dagitoy.

Ti Reino Unido ket maysa a unitario nga estado na comprendido iti upat na constituyente a kailian: ti Inglaterra (England), Eskósia (Scotland), Gales (Wales), ken ti Irlanda del Norte (Northern Ireland), ken daytoy na estado ket maiturturayan ti maysa a parlamentario a sistema na nai-centro idiay capital na a Londres, ñgem adaan met to tallo a decentralizado na nacional a administacion idiay Belfast, Cardiff, ken Edimburgo (Edinburgh), daguiti capitales ti Irlandia del Norte, Gales, ken Eskósia respectivamente. Ti Reino Unido key maysa ñga monarquia parlamentaria no sadino ket ni Reina Isabel II (Queen Elizabeth II) iti jefe ti Estado. Daguiti Dependencias ti Corona ket daguiti Islas ti Canal ken ti Isla ti Man na haan a parte iti Reino Unido, ñgem daguitoy ket ag-forma iti federacion ken ti Reino Unido. Addan ti Reino Unido ti katorse a Terteritorio ti Ultramar, amin dagitoy ket vestigios iti dati ñga Imperio Britanico, na idi kalawaan ti territorio na idi 1922 ket sakop na ti maysa-na-upat na parte ti terrestrial na rabaw ti planeta. Ni Reina Isabel II ket agtultuloy na agtaktakder ñga cabeza iti Mancomunidad daguiti Naciones ken jefe ti Estado daguiti ili nga kaarian idiay Mancomunidad.




#Article 451: Londres (302 words)


Ti Londres  ket isu ti kapitolio iti Inglatera ken ti Nagkaykaysa a Pagarian, ti kadakkelan a metropolitano a lugar iti daytoy a pagilian ken ti kaaduan ti populasion idiay Europa. Mabirukan daytoy idiay Karayan Thames, ti Londres ket maysa a kangrunaan a pagtaengan para kadagiti kalpasan a dua a milenio, ti pakasaritaana daytoy ket masarakan pay ti panakabangonna babaen dagiti Romano, a tumawtawag iti daytoy a kas ti Londinium.  Ti taga-ugna a bugas ti Londres, ti Siudad iti Londres, kaaduana naalana ti kuadrado milia a medibal a pagbeddengan. Manipud idi maika-19 a siglo, ti nagan a Londres ket mangipatudo pay ti metropolis a naparang-ay iti palikmut a bugasna. Kaaduan iti daytoy a konurbasion ket agbukel ti Londres rehion ken ti Kalatakan a Londres nga administratibo a lugar, a tinurayan ti nabutosan a Mayor iti Londres ken ti Londres a Gimong.

Ti Londres ket maysa a mangiyun-una a sangalubongan a siudad, nga adda kadagiti kapigsa iti arte, komersio, edukasion, pal-paliwa, moda, pinansia, panagay-wan ti salun-at, midia, dagiti propesional a serbisio, panagsukisok ken panagrang-ay, turismo ken pagluganan nga amin ket mangiraman ti kinadayegna. Daytoy ket maysa kadagiti mangiyuna kadagiti  sentro ti pinasia iti lubong  ken addaan ti maikalima- wenno maikanem a kadakkelan a metropolitano a lugar iti lubong depende iti panagrukod. Ti Londres ket naibagbaga a kas maysa a kapitolio ti kultura iti lubongl. Daytoy ti kaaduan a mabisbisita a siudad iti lubong a kas narukod babaen dagiti sangalubongan a simmangsangpet ken isu pay daytoy ti kadakkelan a sistema ti eropuerto ti siudad iti lubong a  narukod babaen ti  trapiko ti pasahero. Dagiti 43 nga unibersidad ti Londres ket mangporma ti kadakkelan a konsetrasion ti nangatngato a pagadalan idiay Europa. Idi 2012, ti Londres ket nagbalin nga isu ti immuna a siudad a nangsangaili ti moderno nga Kalgaw nga Olimpiada iti tallo a beses.




#Article 452: Ramón Menéndez Pidal (173 words)


Ni Ramón Menéndez Pidal (Marso 13  1869 - Nobiembre 14  1968) ket maysa a pilologo, historiador, polklorista, ken mediebalista nga Español. Isu ket nagadal ti adu para iti Pagsasao nga Espaniol ken ti  polklore ti Espania. Ti sentro nga inobrana ket ti sarita ni El Cid.

Isu ket  naipasngay idiay A Coruña, Espania. Ti amana, a ni Juan Menéndez Fernández, ket maysa nga abogado ken magistrado, a nanipud idiay Asturias. Ti inana ket ni Ramona Pidal, maysa met laeng nga Asturiana. 

Isu ket nagadal idiay Universidad de Madrid. Idi 1899 isu ket nangipagulo ti Romanse a panagadal iti dayta met laeng a unibersidad, ti puesto a tinengngelna aginggana idi nag-retiro.

Isu ket nabutosan a simrek idiay Real Academia Española idi 1901.

Idi 1925 nabutosan pay isuna a kas direktor iti Real Academia Española; ngem nagikkat isuna ti puesto a daytoy idi 1939 tapno ag-protesta a kontra kadagiti politika a klima idiay Espania idi dayta a panawen.

Idi Gubat Sibil ti Espania nagyan isuna idiay Pransia, idiay Kuba ken idiay Estados Unidos iti Amerika.




#Article 453: Rodrigo Díaz de Vivar (231 words)


Ni Rodrigo Díaz de Vivar (c. 1040,Vivar del Cid, Burgos – Ica- 10 ti julio, 1099, Valencia) quet maysa ñga hidalgo quen guerrero ñga castellano na mas popular na ma-amammo iti panagan ñga El Cid Campeador, Mio Cid no haan quet El Cid (na nagapu ti maysa nga dialecto ti arabe سيد sīdi, 'señor' o 'apo', quen iti latin vulgar campi doctor o campi doctus, 'tao ñga nalaing na ada idiay campo daguiti guerreros', 'maysa ñga mangamammu daguiti gapo iti panaggugubat'). No literal na ma-traducir iti panagan ñga El Cid iti idioma ñga ilucu quet agbalin daytoy ñga Ti Apo.

Según iti autor ñga musulman ñga andalusi na ni Ibn Bassam (1109):

Daytoy na lalaqui, iti azote  ti tiempo na, gapo iti ansia na iti gloria, gapo iti tenacidad ti prudente ñga caracter na, gapo iti heroica ñga panagcatured na, quet maibilang as cas maysa cadaguiti milagros ti Dios. 

Naianac ni Rodrigo Díaz de Vivar iti inteñgaen ti siglo XI (inteñgaen ti 1048 quen 1050, ti exacto na fecha ti nañganacan na quen haan na maamuan). Iti lugar na naianacan na quet iti lugar na nainaganan tatta a Vivar del Cid, 10 a kilometros agapu Burgos, ti capital ti Castilla. Hijo isuna ni Diego Laínez, na nagapu iti menor a nobleza, quen ni Sancha o Teresa Rodríguez, hija ni Rodrigo Álvarez de Asturias, na nagapu cadaguiti primera a familias ti Castilla.




#Article 454: Espania (661 words)


Ti Espania (, ), opisial a ti Pagarian ti Espania (), ket maysa a naturay nga estado ken maysa a kameng iti Kappon ti Europa a mabirukan idiay abagatan a laud nga Europa idiay Iberiko a Peninsula. Ti kangrunaan a dagana ket nabeddengan iti abagatan ken daya babaen ti Baybay Mediteraneo malaksid ti bassit a daga a nagbeddengan ti Ballasiw Taaw a Teritorio ti Britaniko iti Gibraltar; iti amianan babaen ti Pransia, Andorra, ken ti Luek Biskaya; ken iti amianan a laud ken laud babaen ti Taaw Atlantiko ken Portugal.

Ti Espaniol a teritorio ket mairaman pay ti Is-isla ti Balear idiay Mediteraneo, ti Is-isla ti Kanario idiay Taaw Atlantiko idiay pantar ti Aprika, ken dagiti dua a naturay a siudad idiay Amianan nga Aprika, Ceuta ken Melilla, a nabeddengan ti Morocco. Maysa pay, ti ili iti Llívia ket maysa nga Espaniol nga exclave a naisanglad ti uneg ti Pranses a teritorio. Nga addaan iti kalawa a , isu daytoy ti maikadua a kadakkelan a pagilian iti Akinlaud nga Europa ken ti Kappon ti Europa kalpasan ti Pransia, ken ti maikapat a kadakkelan a pagilian idiay Europa kalpasan ti Rusia, Ukrania ken Pransia.

Gapu ti lokasionna, ti teritorio ti Espania ket suheto ti adu nga akinruar nga impluensia manipud dagiti prehistoria a panawen ken aginggana ti panakabalinna a maysa a pagilian. Ti Espania ket rimsua a kas maysa a naipagtitipon a pagilian idi maika-15 a siglo, kalpasan ti panagasawa iti Katoliko a Monarkia ken ti panakalpas ti panagparukma manen, wenno Reconquista, iti Iberiko a peninsula idi 1492. Daytoy ket nangruna pay a nagtaudan iti impluensia kadagiti sabsabali a rehion, naipangpangruna idi agdama a moderno a panawen, idi nagbalin a globo nga imperio a nangibati kadagiti legado iti sumurok a 500 a riwriw a nga agsasao ti Espaniol tatta nga aldaw, a makaaramid daytoy ti maikadua a kaaduan ti mangisasao nga umuna a pagsasao.

Ti Espania ket maysa a demokrasia a naurnong iti porma iti maysa a parlamentario a gobierno babaen ti maysa a batay-linteg a monarkia. Daytoy ket maysa a narang-ay a pagilian nga addaan iti maika sangapulo ket dua a kadakkelan nga ekonomia iti lubong babaen ti nominal a GDP, ken nangato unay a pagalagadan ti panagbiag, a mairaman a ti maikasangapulo a kangatuan a ranggo ti pagsurotan ti kasayaat ti panagbiag iti lubong, manipud idi 2005. Kameng daytoy iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, Kappon ti Europa, NATO, OECD, ken ti WTO.

Ti pudno a naggapuan ti nagan nga Espania ken  Espaniol ket nasuppiatan. Ti taga-ugma a Romano a nagan para iti Iberiko, Hispania, ket naala manipud iti naidaniw a balikas a Hesperia a mangitudo ti Espania, nga agiballatek ti Griego puot iti Italia a kas maysa a akinlaud a daga wenno daga iti lumlumnek nga init (Hesperia, Εσπερία iti Griego) ken Espania, a daytoy ket adadayo pay ngem ti laud, a kas ti Hesperia ultima.

Daytoy ket baka kapadpada pay ti Puniko Ispanihad, a kayat na a sawen ket daga dagiti koneho wenno igid, maysa a reperensia iti lokasion ti Espania idiay gibus ti Mediterraneano; Ti Romana a naaramid a sensilio iti daytoy a rehion manipud iti panagturay ni Hadrian ket agipakpakita ti maysa a babai a langa nga addaan iti koneho iti sakana. Adda pay dagiti agibagbaga a ti balikas nga Espania ket naala manipud iti Basko a balikas nga Ezpanna a kayatna a sawen ket ti igid wenno nagbeddengan, maysa pay a reperensia a ti kinapudno a ti Iberiko a peninsula ket buklenna ti abagatan a laud iti kontinente ti Europa.

Ti humanista a ni Antonio de Nebrija ket nangigay-at a ti balikas a Hispania ket naggapu ti Iberiko a balikas a Hispalis, a kayatna a sawen ket ti siudad iti akinlaud a lubong. Ni Jesús Luis Cunchillos ket nangisuppiat a ti ramut ti balikas a span ket ti Penisia a balikas ti spy, a kayatna a sawen ket ti agpanday kadagiti metal. Ngarud ket ti i-spn-ya ket kayatna a sawen ket ti daga a pagpandayan kadagiti metal.




#Article 455: Qixi (181 words)


Ti Qix wenno Piesta Qixi (), naamammuan pay a kas ti Piesta Qiqiao (), ket maysa a Piesta ti Insik a mangiramrambak ti tinawen a timpuyugan ti mangiyarban ti baka ken mangngabel a babai iti Insik a mitolohia. Daytoy ket maiyetnag iti maika-7 nga aldaw ti maika-7 a lunar a bulan. Daytoy ket sagpaminsan pay a tinawtawagan ti Piesta ti Doble a Maikapito, ti Insik nga Aldaw ni San Valentino, wenno ti Piesta Magpie. Daytoy ket maysa a nangruna a piesta , a naipangpangruna kadagiti ubbing a babai.

Ti piesta ket nagtaud manipud ti romantiko a sarita dagiti dua a nagin-ayat, a ni Zhinü ti maysa a manggabel ken ni Niulang ti maysa mangiyarban ti baka.  Ti sarita Ti manngabel a Babai ken ti  Mangiyarban ti baka ket naramrambakanen iti Piesta Qixi manipud ti Han a Dinastia. Ti kasapaan a naamammuan a reperensia iti daytoy a nadayeg a mito ket napetssan kadagiti sumurok a tawtawen idi 2600, a naibagbaga iti maysa a daniw manipud ti Klasiko iti Daniw. Ti piesta ket nakairaeman ti Tanabata idiay Hapon ken ti Chilseok idiay Korea.




#Article 456: Planeta (2688 words)


Ti pita wenno planeta ket maysa a nainlangitan wenno selestial a bagi a pagliklikmutan ti maysa a bituen wenno tidda ti bituen nga addaan iti naananay a dagsen tapno mapagbalin a nagtimbukel ti bukodna a grabidad, saan unay nadagsen tapno mangrugi iti termonuklear a panaglunag, ken nalinisannan ti kaarrubana a deppaar dagiti marapita wenno planetisimal.

Ti kaawagan a pita ket kabbaro laeng no ipadpada iti kaawagan a planeta a naggapu pay kadagiti taga-ugma a kapanawenan. Ti balikas a pita ket naadaw manipud iti balikas a Tinggian para iti daga. Daytoy a balikas ket kognado ti Ilokano a balikas a pitak. Daytoy a kaawagan ket napili ta saan met nga awan ti posibilidad nga iti maysa a paset ti law-ang, adda dagiti planeta a maipada iti daga, no sadino ket mabalin a tumaud ti biag.

Ti kaawagan met a planeta ket manipud iti taga-ugma a pagsasao a Griego  planētēs astēr a kayat na a sawen ket agkalkalautang a bituen. Ti balikas wenno makunkuna a planeta ket taga-ugma, nga addaan kadagiti panakaamo ti pakasaritaan, siensia, mitolohia, ken relihion. Napansin dagidi nagkauna a kultura a kasla nailangitan, wenno emisario dagiti Diós. Orihinal nga adda pito a planeta. Daytoy ket relatido iti pammati dagiti Romano a dagiti pito a Dios ket agsisinnukat iti panagbantay kadagiti aramid ti lubong. Ti panagsasaruno dagitoy a dios ket umuna ti Init sumaruno ti Bulan, Márte, Merkúrio, Hupiter, Venus ken Saturno. Basar kadaytoy kadagiti nagan dagiti pito nga aldaw ti lawas malaksid iti Dominggo a naggapu iti Latin a dies Dominicus (ti aldaw ti Apo): Domingo, Lunes (manipud iti Luna), Martes, Mierkoles, Huebes (ti Hupiter ket Iovi iti kaso a henitibo), Biernes ken Sabado.

Iti agdama, adu pay laeng dagiti mamati iti astrolohia (maysa a panagadal a nagramut iti pammati a nasantoan dagiti planeta), a mangibagbaga a ti kuti dagiti planeta ket pagbaliwen na dagiti biag dagiti tattao no pay supiaten daytoy ti sientipiko a komunidad. Iti panagabanse ti kinaammo a sientipiko, nagsabalin ti pannakasirmata  dagiti tattao kadagiti planeta, adun dagiti agsusupadi a patta. Uray ita, awan pay ti di-masupiat wenno inkontestado a panakaipalpalawag no ania ti maysa a planeta. Idi 2006, ofisial nga inampom ti Kappon ti Internasional nga Astonomika (IAU) ti maysa a resolusion nga agipalpalawag kadagiti planeta iti uneg ti Sistema a Solar wenno Tutudngan ti Init. Daytoy a panagipalpalawag ket agpadpada a dinaydayaw ken binalbalaw, ken sinupsupiat dagiti sumagmamano a sientipiko.

No pay namin-adun a naisingasing a liklikawen dagiti planeta ti init, idi la maika-17 a siglo a nasuportaran dagiti pamaneknek daytoy a sirmata babaen dagiti immuna a teleskopio nga obserbasion nga astronomikal nga inaramid ni Galileo Galilei. Iti naannad nga analisis ti datos ti obserbasion, naduktalan ni Johannes Kepler a saan a nagtimbukel dagiti lilikawan wenno paliklikmutan dagiti planeta, no di ket arimbuklen wenno eliptikal. Iti isasayaat dagiti aparato ti obserbasion, nakita dagiti astronomo, a kas iti Daga, ket palpalikmuten na dagiti dadduma pay a planeta kadagiti bangking a liligusan wenno pagtayyekan, ken addaan kadagiti agpada a langa dagiti dadduma kas koma gorra ti yelo  ken dagiti tiempo. Nanipud idi rugi ti Panawen ti Law-ang, naammoan babaen kadagiti obserbasion manipud kadagiti probo wenno panukain (panagsukisok ti limbang) nga addaan kadagiti agpapada a langa ti Daga ken dagiti dadduma a planeta kas iti bulkanismo, bagio, tektonika ken hidrolohia.

Dagiti planet a ket kadawyan a nabingbingay dagiti dua a nangruna a tipo: dadakkel, nababa ti densidadna a higánte nga alingásaw, ken babbabassit, nabato a maradaga wenno naindagaan a planeta. Iti panagipalpalawag ti IAU, adda walo a planeta iti Sistema Solar. Iti panagsasarunoda manipud iti Init, adda uppat a naindagaan, Merkurio, Venus, Daga, ken Marte, santo uppat a higante nga alingassaw, Hupiter, Saturno, Urano ken Neptuno. Laonen pay ti Sistema Solar ti lima nga ansisit a planeta wenno pita: Ceres, Pluto (ti orihinal a maikasiam a planeta ti Sistema Solar), Makemake, Haumea, ken Eris. Malaksid iti Marte, Venus, Ceres, ken Makemake, amin dagitoy ket liklikawen ti maysa wenno ad-adu pay a natural a satelite wenno allikaw wenno bulan.

Nanipud idi 1992, iti pannakaduktal kadagiti ruar-init a pita wenno extrasolar a planeta (dagiti planeta nga agliklikaw kadagiti sabali a bituen), nagrugi a maawatan dagiti sientipiko nga addaan iti pumada a karakteristika iti Daga dagiti planeta iti sibubukel a Galaxia ti Ariwanas (ti Dalan Gatas wenno Via Lactea wenno Nagririmpuok a Bituen).

Ti kapanunutan  dagiti planeta ket naparang-ay iti pakasaritaanna, manipud kadagiti nainlangitan nga agkalkalautang a bituen iti taga-ugma agingga kadagiti maralubong a banag ti panawen a sientipiko. Iraman pay itan ti konsepto saan laeng dagiti lubong iti Sistema Solar, no di ket pati dagiti ginasut kadagiti sabali nga extrasolar a sistema. Dagiti tinawtawid a saan a kinalawag iti panagipalpalawag kadagiti planeta ket nagbanag kadagiti adu a sientipiko a kontrobersia.

Iti taga-ugma, binigbig dagiti astronomo dagiti lawag nga agkutkuti iti tangatang. Inawagan dagiti taga-ugma a Griego  ( agkalkalautang a bituen) wenno  ( agkalkalautang)  nga iti tatata a panawen ti makunkuna a planeta. Iti taga-ugma a Gresia, Tsina, Babilonia, ken kadagiti amin a sakbay a moderno a sibilisasion, dandani nga agnanayon a namatmatian a ti Daga ti sentro ti law-ang ken amin a sabali a planeta ket palpalikmutan na ti Daga. Ti rason para kadagitoy a pannagipagarup ket kasla agparparang a dagiti bit-bituen ken planeta ket palpalikmuten da ti Daga ti tunggal-maysa nga aldaw, ken ti nalawag a sentido komun a puot a ti Daga ket nalagda ken natalinaay, ken daytoy ketsaan nga agkutkuti ngem nakatalna.

Ti immuna a sibilisasion nga addaan iti nairebbengan a teoria maipapan kadagiti planeta ket dagiti Babilonio, a nagtaeng idiay Mesopotamia idi umuna ken maikasua a mileneo BC. Ti kaduogan a sibibiag a planetario a teksto nga astronomikal ket ti Babilonio a Tableta a Benus iti Ammisaduqa, maysa a kopia iti maikapito siglo SK/BC a listaan dagiti panagpalpaliiw iti panagkutkuti ti planeta a Venus, nga amangan a napetsaan iti kaunaan a maikadua a mileneo BC.Ti MUL.APIN ket maysa a paris iti  kuneiporme a tab-tableta a napetsaan manipud idi maika-7 a siglo BC nga agipakita ti panagkuti iti Init, Bulan ken dagiti planeta iti maysa tawen.Dagiti Baboliniko nga Astrologo ket nagaramid da kadagiti nagpaayan iti  nagbalin tattan a makunkuna a Lumaud nga Astrolohia.Ti Enuma anu enlil, a naisurat iti panawen a Neo-asirio idi maika-7 a siglo BC,ket naglaon ti listaan dagiti Partaan ket dagiti panakaibagianda kadagiti sabsabali a selestial a penomeno a mairaman dagiti planeta.Ti Benus, Márte, Hupiter, ken Saturno ket nainaganan babaen dagiti Baboliniko nga Astrologo. Dagitoy laeng ti naamamuan a planeta aginggana ti  panakaparnuay ti teleskopio iti moderno a panawen.

Gapu ta saan da nga interesado kadagiti nainlangitan a kasla dagiti Babilonios, dagiti taga-ugma a Griego ket immuna a saan da nga inikkan ti kinaipangruna dagiti planeta. Dagiti Pitagóriko idi maika-6 ken maika-5 asiglo BC ket nakaparang-ay da ti bukodda a teoria a maipanggep kadagiti planeta, a nabuklan ti Daga, Init, Bulan, ken dagiti planeta nga nagliklikmut ti maysa a Tengnga nga Apuy iti sentro ti Law-ang. Ni Pitágoras wenno ni Parménides ket isuda ti makunkuna nga immuna a nanginaganan ti rabii a bituen ken ti baggák (Venus) nga dagitoy ket maysa nga agpapada. Idi maika-3 a siglo BC, Aristarko iti Samos ket nagitukon ti maysa a heliosentriko a sistema, a segun nga ti Daga ken dagiti planeta ket paliklikmuten da ti init. Nupay kasta, ti heosentriko a sistema ket isu ti nagturay aginggana ti Sientipiko a Rebolusion.

Idi panawen ti umuna siglo BC, idi agdama ti Helenistika a paset ti panawen, dagiti Griego ket nangrugida nga agiparang-ay kadagiti bukodda a panggep iti matematika par aiti panagipadto ti puseto dagiti planeta. Dagityo a kapanggepan, a naibatay iti heometria ngem saan a kas ti aritmetika dagiti Babilonio, ket daytoy ti manglabas to dagiti narigat a teoria ken kasayaat dagiti Babilonio, ken nagbanagan kadagitikaaduan a tignay ti astronomia a napalpaliiw manipud iti Daga nga inususar ti mata laeng. Dagitoy a teoria ket nakaabotda kadagiti kangatuan a panagisao iti Almagesto a sinurat babaen ni Ptolomio idi maika-2 a siglo CE. Nakakomkompleto ti panakaiturayan to modelo ni Ptolomelio a daytoy ket simmukat kadagiti amin nga obra iti astromia ken isu pay laeng ti maitudtudo nga atronomiko a teksto para kadagiti i3 a pagilian iti Lumaud a lubong. Kadaiti Griego ken Romano adda dagiti naamammoan a pito a planeta, ti tunggal maysa ketnagipagarup a ti agliklikmut iti Daga segun dagiti narigat a linteg inbaga ni Ptolomio. Dagitoy ket, iti dumakdakkel a panagurnos manipud iti Daga (ti panagurnos ni Ptolomio): ti Bulan, Merkurio, Benus, ti Init, Marte, Hupiter, ken Saturno.

Idi 499 CE, ti taga-India nga astronomo a niAryabhata ket nangisingasing ti planetraio a modelo a nalawag a nangitipon ti panagtayyek ti Daga] iti pagtayyekanna, nga isu ket nangipalplawag ti gapuanan ti maiparparang a  maaw-awatan nga agpalaud a panagungunay dagiti bituen. Isu pay ket namatmati a dagiti panagtayyek dagiti planeta ket immitlog.
Adu kadagiti simmursurot kenni Aryabhata idiay Abagatan nga India, a dagiti pamunganayanna idiay kadagiti inaldaw a panagtayyek ti Daga, ken dagiti dadduma pay, ket sinursurot ken dagiti dadduma pay nga obrana a naibatay kaniada

Idi 1500, ni Nilakantha Somayaji iti eskuela ti astronomia ken matematika ti Kerala, iti bukodna a Tantrasangraha, ti napabaro a modelo ni Aryabhata. Iti bukodna nga Aryabhatiyabhasya, ti maysa a komentario para iti Aryabhatiya ni Aryabhata, isu ket nangiparang-ay ti maysa a planetario a modelo a ti Merkurio, Benus, Marte, Hupiter ken Saturno ket liklikmutenda ti Init, ken daytoy met ket likmutanda ti Daga, daytoy ket kapadpada ti Ti koniko a sistema a kalpasan daytoy nga insingasing babaen ni Tycho Brahe iti naladaw a maika-16 a siglo. Kaaduan kadagiti astronomo iti Eeskuela ti Kerala a nnagsursurot kaniana ket inaw-awatda daytoy a planetario a sistema.

Idi maika-11 a siglo, ti panaglasat ti Benus ket pinaliiw idi babaen ni Avicenna, a nangibagbaga a ti Benus, mabalin a sagpaminsan, ket adda iti baba ti Init. Idi maika-12 a siglo, ni Ibn Bajjah ket nagpaliiw idi kadagiti dua a planeta a kas dagiti nangisit a piltak iti sanganan ti Init, nga intono kua ket nainaganan a kas ti panaglasat ti Merkurio ken Benus babaen ti Maragha nga astronomo a ni Qotb al-Din Shirazi idi maika-13 a siglo. Nupay kasta, ni Ibn Bajjah ket saanna a napaliiw ti panaglasat ti Benus, ket awan ti napasamat iti kabibiagna.

Iti idudumteng ti Sientipiko a REbolusion, nagbalbaliw ti pannakaawat ti termino a planeta manipud kadagiti agbalballasiw iti langit (a mainaig iti lugar ti bituen); iti bagi nga agliklikmut iti Daga (wenno ti naipampmattianidi iti dayta a panawen); ken idi maika-16 a siglo iti banag a dagus a nagliklikmut iti Init idi nakagun-od ti pannakaawat ti heliosentriko a  modelo ni Copernicus, Galileo ken ni Kepler.

Isunga ti Daga ket nairaman kadagiti listaan ti planeta, bayat a nailaksid ti Init ken ti Bulan. Iti immun-una, idi naduktalan dagiti immuna a satelite ti Hupiter ken Saturno idi maika-17 a siglo, dagiti termino a planeta ken satel=lite ket nagsisinnukat ket agpapada a naus-usar – urayno ti naud-udi a naibagbaga ket nain-inut a nagbalin nga ad-adu a naus-usar kadagiti sumakbay a siglo. Manipud idi tengnga ti maika-19 a siglo, ti bilang dagiti planeta ket napardas nga immad-adu gapu kadagiti ania man a baro a naduktalan a banag a dagus a mangliklikmut ti Init ket nailista idi a kas maysa a planeta babaen ti sientipiko a komunidad.

Idi maika-19 a siglo dagiti astronomo ket  nangrugrugida a namatmati a dagiti kinaudi a naduktalan a bagbagi a naidasig idi a planeta kadagiti ganganai a gudua ti siglo (a kas tiCeres, Pallas, ken ti Vesta) ket maigiddiat a sabsabali manipud kadagiti tradisonal a planeta. Dagitoy a bagiu ket nakibinningayda ti agpapada a rehion iti limbang a nagbaetan ti Marte ken Hupiter (tu barikes ti asteroid), ken addaan dagitoy ti basbassit a masaa; gapu ti nagbanagan daytoy, dagitoy ket nabaliwan ti pannakaidasigda a kas dagiti asteroid. Iti kaawan kadagiti ania man a panangipalpalawag, ti maysa a planeta ket naawawatan idi a kas ti ania man a dakkel a bagi a nangliklikmut iti Init. Gaputa adda dagiti dakkel unay a baetan ti kadakkel dagiti asteroid ken dagiti planeta, ken dagiti kaadu ti nagsasaruno a baro a naduktalan ket kasla nagpatingga idi naduktalan ti Neptuno idi 1846, awan idi ti nalawag a pannakasapul ti pormal a panangipalpalawag.

Nupay kasata, idi maika-20 a siglo, ti Pluto ket naduktalan idi. Kalpasan dagiti immuna a panagpalplaiiw a nakaiturongan ti pammati a daytoy idi ket dakdakkel ngem ti Daga, ti banag idi ket dagus nga inaw-awat a kas ti maikasiam a planeta. Ti adu pay a panagpalplalliw ket nakabiruk a ti bagi ket napudnuan a basbassit: idi 1936, ni Raymond Lyttleton ket nangisingasing a ti Pluto ket mabalin a nakatalaw a satelite ti Neptuno, ken ni Fred Whipple ket nangisingasing idi 1964 a ti Pluto ket mabalin a maysa a kometa. Nupay kasta, gapu ta daytoy ket dakdakkel pay laeng ngem dagiti naamammuan nga asteroid ken kasla saan nga adda kadagiti dakdakkel a populasion, daytoy ket nakatalinaay ti kasasaadna aginggana idi 2006.

Idi 1992, dagiti astronomo a ni Aleksander Wolszczan ken ni Dale Frail ket nangpakdaarda ti pannkaduktal kadagiti planeta iti lawlaw ti maysa a pulsar, ti PSR B1257+12. Daytoy a pannakaduktal ket sapasap a naikedkeddeng a ti immuna a nalawag a pannkaduktal iti planetario a sistema iti lawlaw iti sabali a bituen. Ken idi Oktubre 6, 1995, ni Michel Mayor ken ni Didier Queloz iti Unibersidad ti Hinebra ket nangipakdaarda ti immuna nalawag a pannakaduktal iti maysa nga eksoplaneta nga agliklikmut iti maysa nga ordinario a nangruna nga agsisinnaruno a bituen (51 Pegasi).

Ti pannakaduktal kadagiti ekstrasolar a planeta ket nakaituronga ti sabali pay a saan a nalawag a pannkaipalplawag iti planeta; ti puntos a ti planeta ket agbalinen a maysa a bituen. Adu kadagiti naamammuanen nga ekstrasolar a planeta ket ket ad-adu a dakdakkel ngen ti masa iti Hupiter, a ganganai a makaabut kadagiti nainlangitan a banag a tinawtawagan a kas dagiti kayumanggi nga ansisit. Dagiti kayumanggi nga ansisit ket sapsap dagitoy a naikedkeddeng a bituen gapu ti abilidadda makilunag iti deuterio, ti nadagdagsen nga isotopo ti hidrohenio. Bayat a dagiti bituen a dakdakkel ngem 75 a beses iti Hupiter ket makilunag iti hidrohenio, dagiti bituen kadagiti masa ti 13 a Hupiter ket makilunag iti deuterio. Nupay kasta, ti deuterio ket saan unay nga adu, ken kaaduan kadagiti ansisit ket nabayagdanton nga agsardeng a makitipon iti deuterio sakbay a maduktalan dagitoy, a makaaramid kaniada a narigat a malasin manipud kadagiti dakkel unay a planeta.

Gapu kadagiti pannkaduktal idi las-ud ti kinaudi a gudua ti maika-20 a siglo kadagti ad-adu a banag iti kaunegan ti Sistema a Solar ken dagiti dakkel a banag iti lawlaw dagiti bituen, adda dagiti suppiat a rimsua no kasano ti mangbukel ti maysa a planeta. Adda dagiti naisangayan a di pannakaitunosan no ti maysa a banag ket maikeddeng a maysa planeta no daytoy ket paset ti maysa a naisangayan a populasion a kas ti maysa nga barikes, wenno daytoy ket dakkel umayen a agpataud ti enerhia babaen ti termonuklear a panaglunag iti deuterio.

Adda dagiti umad-adu a bilang dagiti astronomo a nangitaktakder para iti Pluto a maikkat ti pannkaidasigna akas maysa a planeta, gapu ta dagiti adu a kapadpadana a banag anga umab-abot ti kadakkelna ket nabirukanen iti isu met laeng a rehion iti Sistema a Solar (ti Barikes ti Kuiper) idi las-ud ti tawtawen ti 1990 ken dagiti nasapa a tawtawen ti 2000. Ti Pluto ket nabirukan idi a kas maysa a bassit a bagi iti populasion kadagiti rinibu.

Adda kadagitoy ket mairaman ti Quaoar, Sedna, ken Eris ket naibagbaga idi kadagiti nadayeg a pagiwarnakan a kas ti maikasangapulo a planeta, nupay kasat daytoy ket napay a nakaawat iti sientipiko a pannakabigbigan. Ti pannkairangarng ti  Eris idi 2005, ti maysa a banag a 27% a dakdakkel ngem ti Pluto, ket nakapartuat ti kammasapulan ken ti punliko nga essem para iti opisial a pannakaipalplawag iti planeta.

Ti panangaku daytoy a problema, ti IAU ket nangirugi ti pannkapartuat ti pannakaipalplawag ti planeta, ken nagpataud iti maysa idi Agusto 2006. Ti bilang dagiti planeta ket bimmassit iti walo kadagiti dakdakkel unay a bagi nga dda iti  nakaliklik ti pagtayyekanda (Merkurio, Benus, Daga, Marte, Hupiter, Saturno, Urano, ken Neptuno), ken napartuat ti maysa a baro a klase dagiti ansisit a planeta, nga immununa a naglaon kadagiti tallo a banag (Ceres, Pluto ken Eris).




#Article 457: Bishkek (153 words)


Ti Bishkek (iti Kirgistan ken ti Ruso: Бишкек), nga isu idi ti Pishpek ken Frunze, isu daytoy ti kapitolio ken ti kadakkelan a siudad iti Kirgistan.
Ti Bishkek ket isu pay to administribo a sentro iti Chuy a nakapalikmut iti daytoy a siudad, nupay daytoy a siudad ket saan a paset iti probinsia ngem agpang a probinsia iti Kirgistan.

Ti nagan na ket naala manipud iti Kirgistan a balikas para iti batir a panagaramid ti permentada a gatas ti kabalio a babai (kumis), ti nailian a maininum ti Kirgistan. Naibangon daytoy idi 1825 a kas ti Kirgistán-Khokand a pagsammakedan iti Bishkek, ngem, idi 1862, napanaganan a kas ti Ruso a pagsammakedan iti Pishpek (крепость Пишпек), idi 1926 daytoy a siudad ket napanaganan a kas Frunze (Фрунзе), manipud iti Bolshevik a daulo ti militar a ni Mikhail Frunze. Idi 1991, ti parlamento ti Kirgistan ket inpasublida ti naipakasaritaan a nagan iti daytoy a siudad.




#Article 458: Museo ti Orsay (125 words)


Ti Museo ti Orsay () () ket maysa a museo idiay Paris, Pransia, idiay kanigid nga igid ti Seine.  Daytoy ibalbalayan ti dati a Gare d'Orsay, ti maysa a napintas a Beaux-Arte nga estasion ti perokaril a nabangon idi baetan ti 1898 ken 1900. Ti museo ket nangruna nga aglaon kadagiti Pranses nga arte manipud idi 1848 aginggana idi 1915, a mairaman dagiti pinintaan, dagiti eskultura, al-alikamen, ken potograpia. Daytoy ket mangibalbalay ti kadakkelan nga urnong dagiti maestra obra ti impresionista ken kalpasan nga impresionisa iti lubong, babaen kadagiti pintor a kas ni Monet, Manet, Degas, Renoir, Cézanne, Seurat, Sisley, Gauguin ken ni Van Gogh.  Adu kadagitoy nga obra ket adda idiay Galerie nationale du Jeu de Paume sakbay ti pannakalukat ti museo idi 1986.




#Article 459: Der er et yndigt land (323 words)


Ti Der er et yndigt land (“Adda nalasbang a daga”) ti (sibil) nailian a danggay ti Dinamarka. Kadagiti pasken a naarian, ti naarian a dangngay a Kong Christian ti maipatokar karaman ti Der er et yndigt land.
Iti kadawyan nga aramat, ti umuna a berso ken ti maudi a tallo a binatog ti maikapat a berso ti makankanta. Narasay a mangngeg ti umuna a gudua ti maudi a berso. Maulit a maminsan ti maudi a binatog ti tunggal berso.

Insurat ni Adam Oehlenschläger idi 1819 ti lirika ket addaan iti tagisao nga  (Horace:  “Daytoy a suli ti daga ket ad-adda nga umisem kaniak ngem iti dadduma”). Idi immuna a naipablaak, addan 12 berso ti dangngay, ngem napaiyababa daytoy iti umuna, maikatlo, maikalima, ken maudi a berso kadagiti naud-udi nga edision. Kinomposar ni Hans Ernst Krøyer idi 1835 ti musika. Sumaruno met a nangkomposar kadagiti alternatibo a melodia da Thomas Laub ken Carl Nielsen, ngem ti maysa kadagitoy ket saan a nakagun-od iti nalatak a panangawat, ket kadawyan a saan nga ammo dagiti tattao dagitoy.

Der er et yndigt land,
det står med brede bøge
 nær salten østerstrand :
Det bugter sig i bakke, dal,
det hedder gamle Danmark
 og det er Frejas sal :

Der sad i fordums tid
de harniskklædte kæmper,
 udhvilede fra strid :
Så drog de frem til fjenders mén,
nu hvile deres bene
 bag højens bautasten :

Det land endnu er skønt,
thi blå sig søen bælter,
 og løvet står så grønt :
Og ædle kvinder, skønne møer
og mænd og raske svende
 bebo de danskes øer :

Hil drot og fædreland!
Hil hver en danneborger,
 som virker, hvad han kan! :
Vort gamle Danmark skal bestå,
så længe bøgen spejler
 sin top i bølgen blå :

Dagiti binatog a makanta kadagiti pasken nga esporte ket gagangay a malimitaran iti:

Ti bersion tatta nga aldaw ket ab-ababa. Ti kasisigud a naipablaak a bersion ket addaan kadagiti sangadosena a berso:




#Article 460: Lordi (178 words)


Ti Lordi ket maysa a Pinlandes a hard rock banda, a naporma idi 1992 babaen ti daulo ti banda a kumakanta, mannurat ti kanata ken ti nagdidibuho ti kawwes, a ni Mr. Lordi. Ti banda ken naamammuan a nagus-usar kadagiti nakabutbuteng a maskara ken agus-usar kadagiti palibang kadagiti las-ud ti panagdangdangngay ti tokar. Naindayeganda ti lokal a panagballigi idi 2002 iti immuna nga agmaymaysa a tokarda, iti Would You Love a Monsterman? (literal a pannakaipatarus ti ).

Ti Lordi ket nakaaramid ti pakasaritaan idi 2006 babaen ti panangabak ti 2006 Eurovision a Salisal ti Kanta nga adda idi ti kanagtuan a puntos iti 292, nga isuda ti immuna nga Pinlandes nga agpabpabuya a nangabay iti daytoy a salisal. Ti Lordi ket naipabuya idi 2006 Dagiti Gungguna ti Musika ti MTV Europa idiay Copenhagen idi ti daulo ti banda, a ni Mr. Lordi, ket nangitanggaya ti gungguna para iti rock. Isuda pay ti naudi a nagpabuya, a nagtoktokar ti kantada iti Hard Rock Hallelujah. Nagpabuyada pay iti Panagbalbaliw ti Isipmo  ti Britaniko para iti Eurovision a Salisal ti Kanta.




#Article 461: Tokyo (111 words)


Ti  , ; opisial a ti , ket maysa kadagiti 47 a prepektura iti Hapon. Ti Tokyo ket isu ti kapitolio iti Hapon, ti sentro iti Kalatakan a Lugar ti Tokyo, ken isu ti kadakkelan a metropolitana a lugar iti lubong. Isu daytoy ti tugae iti gobierno iti Hapon ken ti Imperio a Palasio, ket ti pagtaengan iti Hapon nga Imperio a pamilia. Ti Tokyo ket adda idiay rehion ti Kantō idiay abagatan a daya a bangir iti kangrunaan nga isla iti Honshu ken mairaman ti Is-isla ti Izu ken Is-isla ti Ogasawara.  Ti Tokyo a Metropolis ket naporma idi 1943 manipud iti panagtipon iti sigud idi a  ken ti .




#Article 462: Presidente (726 words)


Ti presidente ket maysa a daulo iti maysa nga organisasion, kompania, timpuyog, kappon ti komersio, unibersidad, wenno pagilian.

Iti etimolohia, ti  ket isu ti , isu ti agtugtugaw a mangidaulo (manipud ti Latin a pre- sakbay + sedere agtugaw; a nakaited ti termino a praeses). Iti kasisigud, ti termino ket nangitudtudo iti mangiturturong nga opisial iti seremonia wenno timpuyogan (a kas ti, mangipangulo), ngem tattan ket kadawyan daytoy a mangitudtudo iti maysa nga opisial. Kadagiti dadduma pay a banag, ti Presidente tatta nga aldawen ket maysa a sapsap a titulo para kadagiti daulo ti estado kadagiti kaaduan a republika, urayno dagitoy ket nadayeg a  nabutosan, napili babaen ti lehislatura wenno babaen ti espesial nga elektoral a kolehio.

Dagiti presidente kadagiti pagilian nga adda ti maysa a demokratiko wenno representatibo a porma iti gobierno ket kadawyanda a mabutosan para iti naisangsangayan a paset ti panawenna ken dagiti dadduma pay a kaso mabalinda a mabutosan manen babaen ti isu met laeng a pamay-an a naikadutokanda, a kas ti. kadagiti adu a pagilian, dagiti periodiko a nadayeg a panagbutos. Dagiti bileg a naited kadagiti kastoy a presidente adu kadagiti paggidiatanda. Adda dagiti panakapresidente, a kas ti Irlandia, ket kaaduan apangseremonia laeng, ngem dagiti dadduma pay a sistema ket mangitedda ti Presidente kadagiti adu a bileg a kasla dagiti panagidutok ken panagikkat kadagiti Kangrunaan a Ministro wenno dagiti gabinete, ti bileg a mangirangarang ti gubat, ken dagiti bileg ti beto iti lehislasion. Kadagiti adu a pagilian ti Presidente ket isu pay ti Nangruna a Komandante iti siiigam a buyot ti pagilian, ngem daytoy manen ket mabalin a sumakop manipud kadagiti seremonia a papel aginggana ti adu a katurayan.

Dagiti estado nga adda ti presidente a sistema iti gobierno, ti presidente ket mangisanay dagiti pamay-an iti Daulo iti Estado ken Daulo iti Gobierno, a kas dagiti mangidagus ti ehekutibo a sanga ti gobierno.

Dagiti presidente iti daytoy a sistema ket mabalinda a naidagusan a nabutosan babaen ti nadayeg a butos wenno saan a dagus a panagbutos babaen ti maysa nga elektoral a kolehio wenno dagiti sabali pay a demokratiko a nabutosan a bagi.

Idiay Esatdos Unidos, ti presidente ket saan a dagus a nabutosan babaen ti Elektoral a Kolehio a binuklan dagiti agpilpili a pili babaen dagiti agbutbutos iti panagbutos ti presidente. Iti kaaduan kadagiti estado ti Estados Unidos, ti tungngal maysa nga elektura ket maikeddeng ti panagbutos para iti nainaganan a kandidato a naikeddeng babaen ti nadayeg a butos kadagiti tungngal maysa nga estado, tapno dagiti tattao, iti panagbutos para iti tungngal maysa nga elektura, ken kasla pagbanaganare ti panagbutos para iti kandidato. Nupay kasta gapo kadagiti nadumaduma a rason dagiti bilang ti elektura maiparabor iti tungngal maysa a kandidato ket mabalin a saan a maibagay iti nadayeg a butos. Isu a dagiti uppat nga asideg a panagbutos ti presidente ti Estados Unidos (1824, ti 1876, ti 1888, ken ti 2000), ti kandidato nga adda kadagiti kaaduan a nadayeg a butos ket naabak ti butos.

Idiay  Mehiko, ti presidente ket dagus a mabutosan para iti innem a termino baben ti nadayeg a butos. Ti kandidato a managabak kadagiti kaaduan a butos ket mapili a presidente uray no awan ti patingnga a kaaduan. Ti presidente ket mabalin a saanen a makaala iti sabali a termino. Dagiti 2006 a Mehikano a panagbutos ket adda dagiti nakarit a panakibinglay, dagiti elektoral a nagbanagan ket mangipakita ti bassit a naggiddiatan a nagbaetan kadagiti dua a kaaduan a nakaala iti butos a kandidato ken ti naggiddiatan ket agarup laeng a 0.58% a dagup ti butos. Ti Pederal Elektoral a Tribunal ket nangirangarang ti napili a Presidente kalpasan ti kontrobersial a leppas ti panagbutos a pamay-an.

Idiay Brasil, ti presidente ket dagus a mabutosan para iti upat a tawen atermino baben ti nadayeg a butos. Ti maysa a kandidato ket nasken nga adda ti 50% kadagiti pudno a butos. No awan ti kandidato a makagun-od ti kaaduan kadagiti butos, addanto ti maysa a panagbutos manen a nagbaetan dagiti dua a kandidato. Manen, ti maysa a kandidato ket makasapul ti maysa a kaaduan iti butos tapno mapili. Idiay Brasil, ti presidente ket saan a mabalin a mabutosan ti ad-adu ngem dua nga agsasaruno a termino, ngem awan ti limitado ti bilang iti termino nga agserbi ti maysa a presidente.

Adu kadagiti pagilian ti Abagatan nga Amerika, Tengnga nga Amerika, ken Aprika ket agsurot ti presidente a modelo.




#Article 463: Erineo S. Maliksi (140 words)


Ni Erineo Saquilayan Maliksi ( idiay Imus, Cavite) ket maysa a politiko a Pilipino. Isu ti agdama a kongregista manipud iti Maikatlo a Kongresional a Distrito ti Cavite, ken ammo pay a kas ti Maymaysa a Distrito ti Imus. Isu ket nagserbi a kas Gobernador ti Probinsia ti Cavite manipud idi Hunio 30, 2001 aginggana idi Hunio 30, 2010. Isu ket ammo a kas ni Ayong babaen dagiti makaammo kaniana, asawana ni Olivia L. Maliksi ken ama ti Mayor ti Imus a ni Manny L. Maliksi.

Isu ket nagturpos iti elementaria nga edukasion idiay Eskuela ti Elementaria ti Anabu II idiay Imus idi 1951, ken nagturpos ti sekondaria nga edukasion idiay Akademia Del Pilar, idiay met laeng Imus, idi 1955. Idi 1969, ni Erineo ket nagturpos manipud idiay Unibersidad ti Daya, ken nakagun-od iti Titulo ti grado ti Siensia politika.




#Article 464: Yerevan (203 words)


Ti Yerevan (, ) ket isu ti kapitolio ken kadakkelan a siudad iti Armenia ken maysa kadagiti kadaanan nga agnanayon a nataengan a siudad. Naisanglad daytoy ti igid ti Karayan Hrazdan, ti Yerevan ket isu ti administratibo, kultural, ken industria a sentro iti pagilian ti Armenia. Isu daytoyen ti kapitoliona manipud idi 1918, ti maikasangapulo ket tallo ti pakasaritaan iti Armenia.

Ti pakasaritaan iti Yerevan ket napetsado manipud idi maika-8 a siglo BC, a ti panakabangon ti pagsammakedan iti Erebuni idi 782 BC babaen ni Ari Argishti I idiay kalaudan nga ungto iti Tanap ti Ararat.Kalpasan ti Umuna a Sangalubongan a Gubat, ti Yerevan ket nagbalin a kapitolio iti Demokratiko a Republika iti Armenia gapu kadagiti ribribo a nagbiag iti Armenio a Genosidio ket nagtaeng iti daytoy a lugar. Napardas a dimmakkel daytoy a siuadad idi maika-20 a siglo a kas ti Armenia ket nagbalian a maysa kadagiti sangpulo ket lima a republika idiay Kappon ti Sobiet. Iti limapulo a tawtawen, ti Yerevan ket nabaliwan a kas maysa nga ili nga addaan laeng ti bassit a ribo a nagtaeng iti uneg ti Ruso nga Imperio, iti kangrunaan a kultural, artistiko, ken industria a sentro, ken nagbalin pay a tugaw ti nailian a gobierno.




#Article 465: Moscow (326 words)


Ti Moscow ket isu ti kapitolio, ti kapusekan ti papulasion a siudad, ken ti kaaduan ti populasion a pederal a suheto iti Rusia. Daytoy a siudad ket maysa a nangruna iti politikal, ekonomia, kultural, siensa, relihion, busbos, edukasion ken sentro kadagiti pagluganan iti Ruso ken ti kontinente. Ti Moscow ket isu ti akin-amianan unay a dakkel a siudad iti Lubong (ngem saan nga isu ti kalamiisan), ti kapusekan ti populasion a siudad iti Europa, ken maika-6 a kadakkelan a maitutop a siudad iti lubong. Ti populasion na daytoy, segun ti 2010 a Senso, ket 11,503,501. Batayan ti Forbes 2011, ti Moscow ket addaan kadagiti 79 a bilionario, naiyallatiw na ti Siudad ti New York a kas ti siudad nga addaan ti kaaduan a bilang kadagiti bilionario.

Ti Moscow ket naisaad idiay Karayan Moslva idiay Tengnga a Pederal a Distrito iti Europa a Ruso. Iti kabayatan iti pakasaritaanna, daytoy a siudad ket nagserbi a kapitolio kadagiti nagsasaruno nga estado, manipud iti taga-ugma a Natan-ok a Dukesa iti Moscow ken ti simmaruno a Tsardon iti Russia ken ti Kappon ti Sobiet. Ti Moscow ti pagsaadan ti Moscow Kremlin, ken ti taga-ugma a kota nga iti daytoy nga aldaw ket isu ti pagtaengan ti Presidente ti Ruso ken iti ehukutibo a sanga iti Gobierno iti Ruso. Ti Kremlin ket isu pay ti maysa kadagiti nadumaduma a Sangalubongan a Tawidan a Sitio ditoy a siudad. Isuda a dua a siled ti parlamento iti Ruso (ti Duma ti Estado  ken ti Tipunan ti muyong a Konsilo ket nakatugaw met idiay Moscow.

Ti siudad ket naiserbian babaen ti bariwakwak a naaramidan a paglugluganan, nga mairaman dagiti uppat nga internasional nga eropuerto, siam a pungto ti tren, ken maysa kadagiti kaunegan iti uneg ti daga a tubo iti lubong, ti Moscow a Metro, ket maikadua laeng iti Tokyo iti banag iti panaglugan ken maibigbigan a kas ti maysa a mohon babaen ti kinabaknag ken sabsabali nga arkitektura kadagiti isuda a 185 nga estasion.




#Article 466: Washington, D.C. (1000 words)


Ti Washington, D.C., pormal a ti Distrito iti Columbia ken kadawyan a naibagbaga a kas ti Washington, ti Distrito, wenno ti D.C., ket isu ti kapitolio ti Estados UNidos. Idi Hulio 16, 1790, ti Residensia a Tignay ket nagpasingked ti pannakapartuat ti maysa a kapitolio a distrito a kas pinalubosan babaen ti Batay-linteg ti Estados Unidos. Ti Distrito ket babaen ti ekslusibo a pannakaturayan ti Kongreso ti Estados Uniudos ken isu a daytoy ket saan a paset ti aniaman nga estado ti Estados Unidos.

Dagiti estado ti Maryland ken Virginia nangisagutda kadagiti daga ti igid ti Karayan Potomac tapno makaporma ti pederal a distrito; nupay kasta, ti Kongreso ket insublina ti bingay a paset ti Virginia idi 1846. Ti Siudad ti Washington, a mabirukan idiay daya ti sigud a puerto ti Georgetown, ket nabangon idi 1791 tapno agserbi a kas ti baro a nailian a kapitolio. Ti Kongreso ket nangtipon ti sibubukel a Distrito babaen ti maysa a maymaysa a munisipal a gobierno idi 1871. Ti siudda ken ti E.U. nga estado ti  Washington, a daytoy ket adda idiay Pasipiko nga aplaya ti pagilian, ket nanaganan dagitoy dua a kas pammadayaw kenni George Washington.

Ti Washington, D.C., ket adda ti nakarkulo a populasion ti 617,996 in 2011, ti maika-25 a kaaduan ti populasion a lugar idiay Estados Unidos. Dagiti agluglugan manipud ti suborbia ti lawlaw ti Maryland ken Virginia ket mangipangato ti populasion ti siudad ti sumurok a maysa a riwriw ti las-ud ti panagtrabaho a lawas. Ti Metropolitano a Lugar ti Washington, a pakaipasetan ti Distrito, ket adda ti gangani a populasion ti 5.6 a riwriw, ti maikapito a kadakkelan a metropolitano a lugar iti daytoy a pagilian.

Dagiti sentro kadagiti amin a tallo a  sangsanga ti pederal a gobierno ti Estados Unidos ket adda ti daytoy a Distrito, a mairaman ti Kongreso, Presidente, ken Kangatuan aKorte. Ti Washington ket balayan kadagiti adu a nailian a monumento ken museo, a dagitoy ket kangrunaan a naisanglad idiay wenno ti lawlaw ti National Mall. Ti siudad ket mangisangaili kadagiti 176 a ganganaet nga embahada ken ti adu pay a kuartel dagiti sanglubongan nga organisason, komersio a kapkappon, dagiti di agganganansia nga organisasion, dagiti mangipatakderan a grupo, ken dagiti propesional nga organisasion.

Ti lokal a nabutosan a mayor ken 13 a kameng ti konseho ti siudad ket nangituray ti daytoy a Distrito manipud idi 1973; nupay kasta, ti Kongreso ket mangtartaripatu ti kangatuan a turay para iti siudad ken mabalinda ti mangsukat kadagiti lokal a linlinteg. Isu a dagiti agtaeng ti D.C. ket addaanda ti basbassit a bukod a panagturay ngem dagiti agtaeng kadagiti estado ti Estados Unidos. Ti Distrito ket adda ti maysa a di makabutos, sapasap a Kongresional a delegado, ngem awan kadagiti senador.  Ti Duapulo ket tallo a Panagpasayaat iti Batay-linteg ti Estados Unidos, a napasingkedan idi 1961, ket mangite iti Distrito ti tallo nga elektoral a butos kadagiti panagbutos ti presidente.

Dagiti agsasao ti Algonquian a tattao a naam-ammuan a kas dagiti Nacotchtank ket nagtaeng kadagiti lugar ti lawlaw ti Karayan Anacostia idi immuna a simmangpet dagiti Europeano idi maika-17 a siglo. Nupay kasta, dagiti tattao a Nacotchtank ket kaaduan kadagitoy ti pimmanaw babaen idi maika-18 a siglo.

Iti Pederalista Bilang. 43, a naipablaak idi Enero 23, 1788, ni James Madison ket nangisuppiat a ti baro a pederal a gobierno ket makasapul ti turay para iti nailian a kapitolio tapno makaited para iti bukodna a panakataripatu ken pannakatalged. Idi sakbayan ti lima a tawen, iti pasamak a naamammoan a kas ti Yaalsa ti Pennsylvania idi 1783, ti maysa a sangkatiponan dagiti di natgedan a soldado ket linakubda ti Kongreso bayat a dagiti kamkamengna ket adda idiay timpuyog ti Philadelphia. To gobierno ti Pennsylvania ket nagmadi a kimmiddaw a pumilit a papunawen dagiti agprotprotesta, a nagiyunayunay ti kammasapulan para iti nailian a gobierno a saan nga agtaltalek kadagiti aniaman nga estado para iti bukodna a seguridad.

Ti  iti Batay-linteg iti Estados Unidos ket mangipalubos ti pannakabangon iti maysa a Distrito (ti saan a sumurok ti sangapulo a kuadrado milia) a kas ti, babaen ti panagited dagiti naisangsangayan nga estado, ken ti panagawat iti Kongreso, ket agbalin a tugaw ti gobierno ti Estados Unidos. Nupay kasta, ti Batay-linteg ket saan a nangibaga ti lokasion ti kapitolio. A ti nagbalinan kalpasan daytoy ti naam-ammuan a kas ti Kompromiso iti 1790, ni Madison, ni Alexander Hamilton, kenni Thomas Jefferson ket immannurotda a ti pederal a gobierno ket agbayad kadagiti nabatbati a nga Utang ti Rebolusionario a Gubat ti tunggal maysa nga estado a sukat daytoy ti panagipatakder ti baro a nailian a kapitolio idiay Akin-abagatan nga Estados Unidos.

 Babaen idi 1790, dagiti Akin-abagatan nga estado ket nakabayaddan kadagiti ballasiw taaw nga utangda manipud ti Rebolusionario a Gubat. Dagiti Akin-amianan nga estado ket saanda pay a nakabayad, ken kayatda a ti pederala  gobierno ti mangbayad kadagitoy nga utang. A ti kayatna asaoen daytoy ket dagiti Akin-abagatan nga estado ket makibingay kadagiti utang ti Akin-amainan, ti Abagatan ket nangipatakderan para iti nailian a kapitolio nga asasideg a mabirukan kadagiti teritorioda nga agtaktagikua kadagiti tagabu.
Ti Residensia Tignay ket nangipalubos ti Presidente ti panagpili ti lokasion ti uneg ti Maryland ket ti adadayo ngem ti Karayan Anacostia. Nupay kasta, ni Washington ket nangisukat ti pagbeddengan ti pederal a teritorio idiay abagatan a daya tapno mairaman ti siudad ti Alexandria idiay akin-abagatan nga ungto ti Distrito. Idi 1791, ti Kongreso ket binaliwanna ti Residensia a Tignay tapno mapasingkedanna ti baro a lugar, a mairaman ti teritorio nga inibbatan babaen ti Virginia.
Aginggana idi 1890, ti Opisina ti Senso ti Estados Unidos ket nangibilang ti Siudad ti Washington, Georgetown, ket dagiti saan a naikorporado a Kondado ti Washington a kas tallo a sabsabali a luglugar. Ti datos a naited iti datoy nga artikulo ken naipud tidi sakbayan ti 1890 ket nakarkulo a kasla idi ti Distrito iti Columbia ket maysa nga agmaymaysa a munisipalidad a kas iti tatta nga aldaw. Ti datos ti populasion para iti tunggal maysa a siudad sakbay ti 1890 ket mabalin a magun-od




#Article 467: Corregidor (423 words)


Ti Isla ti Corregidor, lokal a matawtawagan nga Isla ng Corregidor, ket maysa nga isla a mabirukan idiay sumrekan iti Luek Manila idia abagatan a laud a paset iti Isla ti Luzon idiay Filipinas. Gapu ti lokasion daytoy, ti Corregidor ket maysa idi  a pagsammakedan nga addaan dagiti pantar nga artileria ken dagiti pagbala a magasina tapno masalakniban ti sumrekan iti Luek ti Manila ken ti Siudad ti Manila, manipud kadagiti panagraut dagiti kabusor a  pakigubat a bapor no mapagteng iti gubat. Mabirukan daytoy ti , ti Manila ken isun ti kadakkelan a siudad ket ti kangrunaan a pagsangladan a idiay Filipinas kadagiti napalabas a siglo manipud kadagiti panagturay iti Espana, ti Estados Unidos, ken ti Hapon ken kalpasan ti pannakabangon iti  Republika iti Filipinas idi 1946. 

Ti Corregidor a (Kota Mills) ket isu ti kadakkelan kadagitoy nga is-isla a nangbukel ti panagsalaknib ni puerto iti Luek ti Manila a mairaman ti Isla ti El Fraile (Kota Drum), Isla ti Caballo (Kota Hughes) ken Isla ti Carabao (Kota Frank), a dagitoy ket napasammakedan idi panawen ti panagsakup dagiti Amerikano iti daytoy a pagilian. Daytoy nga isla ket nagyanan pay ti maysa a bassit a milisia a pagsangladan ti eroplano, a kas paset ti panagsalaknib.

Idi agdama ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ti Corregidor maysa kadagit ikangrunaan a lugar iti panawen ti panagraut ken panagwaya iti Filipinas manipud kadagiti puersa ti Hapon.  Adu ti pannaka-bomba daytoy a lugar iti gibus a paset iti daytoy a gubat, dagiti nadadaen a banbanag ket naibati iti daytoy nga isla tapno agserbi a kas milisia a panaglagip kadagiti Amerika, Filipino ken Hapon a soldado a nagserbi ken natay iti daytoy nga isla.  Ti Corregidor ket maysa kadagiti kangrunaan a pakasaritaan ken turista a lugar-lugar iti daytoy a pagilian.

Ti Corregidor ket naam-ammuan pay a kas ti Ti Bato gapu kadagiti kabatuan a ladawan ti daga ken dagiti adu a pagsammakedan iti daytoy nga isla .  Ti paraigidna ket naisukog a kasla bayyék a ti ipusna ket agpadaya. No mairaman ti Isla ti Caballo (a naisanglad ti agarup a 2000 metro iti murdong ti ipusna), ti Corregidor ket bingbingayenna ti sumrekan iti Luek Manila iti Amianan ken Abagatan a Kanal.  ti Corregidor ken dagiti napasammakedan nga is-isla ket masakupan babaen ti panagturay iti probinsia iti Cavite.

Daytoy nga isla ket agarup a  ti kaatiddogna, ken agarup a  ti kalawa na iti kalawaan a murdong nga addan ti dagup a kalawa ti daga ti agarup a  wenno agarup a . Daytoy nga isla ket nabingbingay iti nadumduma a paset:




#Article 468: Taipei (264 words)


Ti Taipei (literal a kas Amianan ti Tai(wan)), opisial nga ammo a kas Siudad ti Taipei (), ket ti kapitolio a siudad ken ti espesial a munisipalidad ti Taiwan. Mabirukan daytoy iti akin-amianan nga ungto ti Taiwan, ti Siudad ti Taipei ket maysa nga enclave ti munisipalidad ti Siudad ti Baro a Taipei. Daytoy ket agarup a  iti abagatan a laud ti akin-amian a a puerto a siudad ti Keelung. Ti siudad ket kaaduan a mabirukan iti Labneng Taipei, ti maysa nga antigo a sirok ti danaw a nabeddengan babaen dagiti dua nga akikid a ginget dagiti karayan Keelung ken Xindian, nga agsilpo dagitoy tapno mangporma ti Karayan Tamsui iti igid ti akinlaud a pagbeddengan ti siudad.

Ti maitutop a siudad ket pagtaengan ti populasion a nakarkulo iti 2,693,672 in 2009, a mangporma iti bugas a parte ti metropolitano a lugar ti Taipei–Keelung a mangiraman kadagiti asideg a siudad ti Baro a Taipei ken Keelung nga agraman iti populasion iti 6,900,273, ti maika-40 a kaaduan iti populasion nga urbano iti lubong. Ti nagan a Taipei ket mabalin a mangibaga iti sibubukel a metropolitano a lugar wenno ti maitutop a siudad.

Ti Taipei ket isu ti sentro ti politika, ekonomia, edukasion, ken kultura ti Taiwan, ken maysa kadagiti kangrunaan a sentro iti lubong ti agsasao iti Insik. Naikeddeng a global a siudad, ti Taipei ket paset ti nangruna a lugar iti industria iti high-tech. 

Ti Siudad ti Taipei ket nabingbingay kadagiti 12 nga administratibo a distrito (區 qu). Ti tunggal maysa a distrito ket nabingbingayda manen kadagiti purok (里), kalpasanna manbingbingayda met kadagiti kaarubaan (鄰).




#Article 469: Las Vegas (317 words)


Ti Las Vegas () ket isu ti kaaduan ti populasion a siudad idiay estado ti Nevada ken ti kondado tugaw ti Kondado ti Clark. Ti Las Vegas ket maysa a naamammoan ti sangalubongan a nagruna apagliwliwaan a siudad para iti panagsugalan, paggatangan, ken dagiti naimas a panganan. Ti siudad ket kinabukbukodanna nga inbagbaga nga isu  Ti Pagliwliwaan a Kapitolio iti Lubong, ken daytoy ket nadayegan para kadagiti naipagtitipon a kasino–otel ken dagiti nairamraman a pagliwliwaan. Daytoy ket dumakdakkel a pagretiroan ken pamilia a siudad, ti Las Vegas ket isu ti maika-31 a kaadaun ti populasion a siudad idiay Estados Unidos, nga adda ti populasion ti 2010 esnso iti 583,756. Ti 2010 a populasion ti metropolitano a lugar ti Las Vegas idi ket 1,951,269.

Daytoy ket nabagon idi 1905, ti Las Vegas ket nainkorporado a kas maysa a siudad idi 1911. Idi patingga ti maika-20 a siglo, ti Las Vegas ket isu idi ti kaaduan ti populasion nga Amerikano a siudad a nabangon iti dayta siglo (ti panakaisalsalumina a tinengtengel babaen ti Chicago idi maika-19 a siglo). Ti panagipatuloy para kadagiti nadumaduma a kita ti pagliwliwaan dagiti manakman ket nakagun-od daytoy ti titulo a Basol a Siudad, ken daytoy a panakaimatangan ket nakaaramid ti Las Vegas a nadayeg a lugar para kadagiti pelikula ken programa ti telebision . Adda dagiti nadumaduma a makitkita ti ruar a pabuya ti silaw idiay Kalsada ti Fremont, ken dagiti pay dadduma a lugar iti siudad.

Ti Las Vegas ket kadawyan a mangitudo iti siudad ket mainayon pay dagiti dadduma a lugar ti labes a patingga ti siudad, a naipangpangruna dagiti pagliwliwaan a luglugar ket ti a sideg ti Banda ti Las Vegas, ken sagpaminsan pa ti intero a Tanap ti Las Vegas. Ti  a bistrad ti Abagatan a Akaba adalan ti Las Vegas a naamaamoan a kas tiStrip ket kaaduan kadagitoy kadagiti saan a nainkorporado a komunidad ti Paradise, Winchester, ken Enterprise.




#Article 470: Ferdinand Magellan (1040 words)


Ni Ferdinand Magellan (, ; , ; c. 1480 – 27 Abril 1521) ket maysa idi a Portuges nga eksplorador. Isu ket naipasngay idiay Sabrosa, idiay akin-amianan a Portugal, ken isu ket nagserbi kenni Ari Karlos I iti Espania iti panagbiruk iti maysa nga agpalaud a dalan idiay  Is-isla ti Rekado (moderno a ti Is-isla ti Maluku idiay Indonesia).

Ti panagbanniaga ni Magellan idi 1519–1522 ket nagbalin daytoy a ti immuna a panagbanniaga tapno aglayag manipud iti Taaw Atlaniko a mapan idiay Taaw Pasipiko (a nanaganan idi daytoy a kas ti nakappia a baybay babaen ni Magellan; ti panaglasat ket naaramid babaen ti Kipet ni Magellan), ken isu ti immuna a bimmallasiw ti Pasipiko. Isu pay daytoy ti immuna a nakakompleto ti panag-sirkumnabigasion iti Daga, urayno ni Magellan ket saanna naileppas ti intero a panagbaniaga, nga isu ket pinatay idi panawen ti Gubat iti Mactan idiay Filipinas. (Para iti adu pay a pakaammo kitaen ti Eksplorasion iti Pasipiko).

Ni Magellan ket nangited pay ti naganna ti Magallanes a Pinguino, nga ket ti immuna a Europeano a nagiyammo, ken ti Magallanes nga ul-ulep, a tattan ket naamammuan a dagiti asideg nga ansisit nga ariwanas.

Ni Magellan ket naipasngay idi iti lawlaw ti 1480 baka idiay Vila Nova de Gaia, nga asideg ti Porto, idiay Probinsia ti Douro Litoral, wenno idiay Sabrosa, nga asideg ti Vila Real, idiay Probinsia ti Trás-os-Montes e Alto Douro, idiay Portugal. Isu ket anak ni Rodrigo de Magalhães, alcaide-mór iti Aveiro (1433–1500) (anak ni Pedro Afonso de Magalhães ken ti asawana a ni Quinta de Sousa) ken ti asawana a ni Alda de Mesquita ken kabsat ni Leonor wenno Genebra de Magalhães, nga asawa ni João Fernandes Barbosa. Kalpasan ti ipupusay dagiti nagannak kaniana idi agtawen ti sangpulo isu ket nagbalin nga ayaban kenni Queen Leonor idiay Portuges a naarian a korte gapu ti pannakatawtawid ti pamiliana.

Idi Marso 1505, iti tawen a 25, ni Magellan ket nag-enlista kadagiti plota iti 22 a barko a naipatulod a mangsangaili kenni D. Francisco de Almeida a kas isu ti immuna a biseroy ti Portuges nga India. Urayno ti naganna ket saan nga agparang kadagiti kronika, naamammuan nga isu ket nagtalinaed idiay iti walo a tawen, idiay Goa, Cochin ken Quilon. Isu ket nakibinglay kadgiti nadumaduma a gubat, a mairaman ti gubat iti Cannanore idi 1506, nga isu ket nasugatan idiay. Idi 1509 isu ket nakilaban iti gubat iti Diu ken kalpasan daytoy ket naglayag babaen ni Diogo Lopes de Sequeira iti immuna a Portuges nga embahada iti Malacca, a kaduana ni Francisco Serrão, ti gayyemna ken baka pay kasinsinna. Idi Septiembre, kalpasan ti isasangpetna idiay Malacca, ti panagbaniga ket nabiktima iti maysa a pannakikumplot a nagbanagan daytoy ti panagsanod. Ni Magellan ket adda iti nangruna apapel, a nagballaag kenni Sequeira ken nangisalakan kenni Francisco Serrão, nga isu ket simmanglad. Daytoy a pannakaaramid ket nakagunodanna kadagiti pammadayaw ken panakaipangato.

Idi 1511, iti babaen ti baro a gobernador a ni Afonso de Albuquerque, ni Magellan ken Serrão ket nakibinglayda iti panagrukma iti Malacca. Dagitoy dua ket nagsinada kalpasan ti daytoy a panagrukma: ni Magellan ket naipangato idi, gapu ti nabaknang a nasamsamna, ken ti panakikaduana ti maysa a Malay a kinontratona ken panagbuniagna kenni Enrique iti Malacca, ken nagsubli idiay Portugal idi 1512. Ni Serrão ket pimmanaw iti immuna a panagbaniaga a panagbiruk ti Is-isla tiRekado idiay Moluccas, nga isu ket nagtalinaed idiay, a nangasawa ti maysa a babai a napipud idiay Amboina ken nagbalin nga agbalbalakad ti milisia ti Sultan iti Ternate, Bayan Sirrullah. Dagiti suratna kenni Magellan ket nasunda daytoy a pannakaikeddeng, a daytoy ket nakaited dagiti pakaammo a maipanggep kadagiti teritorio nga agpatpataud ti rekado.

Kalpasan ti panagbakasionna nga awan ti pammalubos, ni Magellan ket naawanan tiparabor. Isu ket nagserbi idiay Morocco ken nasugatan ken isu ket permanente a nagpilpilay. Isu ket napabasol pay ti awan linteg a panagkomersio kadagiti Moro. Daytoy a panagpabasol ket naisunda a saan nga husto, ngem awanen dagiti simmaruno pay a daton a panagtrabaho kalpasan idi 15 Mayo 1514. Kalpasan idi 1515, isu ket naidatonan nga agtrabaho a kas maysa a kameng iti Portuges a barko, ngem isu ket saan a naawat. Idi 1517 kalpasan ti pannakiringgorna kenni Ari Manuel I, ng aisu ket naglibak ti panagipilpilitna a mangidaulo ti panagbabiga a makaabut dagiti isla ti rekado manipud iti daya (a kas ti, bayat nga aglaylayag nga agpalaud, nga agbirbiruk a mangliklik ti nasken a panaglayag ti lawlaw ti ungto ti Aprika), isu ket pimmanaw ken napan idiay Espana. Idiay Seville isu ket nakigayyem ti kapagilianna a ni Diogo Barbosa ken kalpasan daytoy inasawana ti anakna a babai babaen ti maikadua nga asawana a ni María Caldera Beatriz Barbosa a nagannakda ti dua: Ni Rodrigo de Magalhães ken Carlos de Magalhães, a dagitoy dua ket pimmusay idi ubingda pay. Ti asawan ket natay met idi idiy Seville idi lawlaw ti 1521.

Isu ket nagipasnek ti panagadalna kadagiti kinaudi a grapiko, nga isu ket nagsuksukisok, a kumaduaana ti kosmograpo a , ni Rui Faleiro, ti maysa a ruangan manipud iti Atlantiko amapan iti Abagatan a Pasipiko ken ti posibilidad ti Moluccas ket tagikua nga Espaniol segun ti pannakasinsina iti Tulag iti Tordesillas.

Ti panggep ni Christopher Columbus iti 1492–1503 a panagbanigana a mapan ti Laud ket isu idin ti kayatna a pannakabot iti Indias ket ti mangipatakder ti komersio a pannakibiang a nagbaetan ti Espania ken dagiti pagarian iti Asian. Dagiti Espaniol ket nakitada a dagiti dagdaga ti Kaamerikaan ket saan a paset iti Asia, ngem daytoy ket baro a kontinente. Ti 1494 a Tulag iti Tordesillas a naireserba para iti Portugal dagiti dumaya a dalan a malawlaw ti Aprika, ken Vasco da Gama ken dagiti Portuges ket simmangladda idiay India idi 1498. Nagbalin a masapul unay para iti Espania nga agbiruk ti baro a dalan ti komersio a mapan idiay Asia, ken kalpasan ti Junta de Toro konperensia iti 1505, ti Espaniol a Balangat ket napan nagdiskobre ti dalan a mapan iti laud. Ti Espaniol nga eksplorador a ni Vasco Núñez de Balboa ket naabotna ti Taaw Pasipiko idi 1513 kalpasan ti panagballasiwna ti Istmo iti Panama, ken ni Juan Díaz de Solís ket pimmusay idiay Río de la Plata idi 1516 bayat nga agsuksukisok ti Abagatan nga Amerika a panagserbina iti Espana.




#Article 471: EDSA (kalsada) (130 words)


Ti Abenida Epifanio de los Santos (), kadawyan a maibagbaga babaen iti akronimona iti EDSA, ket ti maysa a kalsada iti likmut ti Manila, ti kapitolio ti Filipinas. Daytoy tikangrunaan a dalan idiay Metro Manila ken lumabas daytoy iti 6 kadagiti 17 a lokal a yunit ti gobierno ti kapitolio a rehion, manipud itiaminan nga agpaabagatan, ti Caloocan, Siudad ti Quezon, San Juan, Mandaluyong, Makati ken Pasay. Daytoy ket nanaganan kenni Epifanio de los Santos, ti kalsada ket isilpona ti North Luzon Expressway idiay Balintawak Interchange iti amianan aginggana iti South Luzon Expressway idiay Magallanes Interchange iti abagatan, ken dagiti pay kangrunaan a distrito t pinansia ti Makati Central Business District, Ortigas Center ken Araneta Center. Daytoy ti kaatiddogan ken kapusekan a highway iti metropolis, ket gumay-at daytpy iti .




#Article 472: Noli de Castro (113 words)


 

Ni Manuel Leuterio de Castro, Jr. , kaaduan nga ammo a kas ni Noli de Castro wenno Kabayan Noli de Castro, ket isu idi ti maika-14 a Bise Presidente ti Filipinas (2004–2010). 

Isu ket maysa a konmentarista ti radio ken telebision, ni De Castro ket nabutosan idi a kas maysa a Senador idi 2001 ken Bise Presidente idi 2004. Isu ti immuna a nawaya a kandidato ti naakala ti kangatuan a bilang dagiti butos iti maysa a senatorial a panagbutos ken immuna a nabutosan a Bise Presidente ti Filipinas a nawaya a timmaray, nupay isu ket nagkampania kadagiti dua a panagbutos baben ti kimmaduan a nagsuporta ti pannakakandidato ken administrasion ni Gloria Macapagal-Arroyo.




#Article 473: Wen Jiabao (101 words)


Ni Wen Jiabao  ket  isu ti maikanem ken agdama a Premier ti Konsilo ti Estado ti Republika ti Tattao ti Tsina, nga agserserbi a kas daulo ti gobierno ti Tsina ken mangidulo pay ti gabinete. Iti kapasidad a kas Premier, ni Wen ket naitudtudo a kas ti nangruna a pigura iti ekonomiko nga annuroten ti Tsina. Manipud idi 2002 aginggana idi nagretiro idi 2012, isu ket nagtengngel ti panakaikameng iti Komite ti Sitatakder a Politburo ti Partido Komunista ti Tsina, nga isu daytoy ti kangatuan a de facto a pannakabagi, nga idiay ket nairanggo a kas maikatlo kadagiti siam a kamkameng.




#Article 474: Pagsasao a Katalan (121 words)


Ti Katalán (nagan nga inted dagiti umili: català, ) ket maysa a Romanse a pagsasao, ti nailian ken isu laeng ti opisial a pagsasao iti Andorra ken kumaduaan nga opisial a pagsasao idiay Espaniol a naturayan a komunidad iti Catalonia, ti Is-isla a Baleariko ken Balensiano a Komunidad, a daytoy ket makunkuna idiay a Balensiano (valencià, ), ken idiay pay siudad iti Alghero (nga daytoy nga Algherese ket maisasao), idiay Italiano nga isla iti Sardinia. Maisasao pay daytoy, nga awanan iti opisial a makaibigbigan, idiay naturayuan a komunidad iti Aragon (idiay La Franja) ken Murcia (idiay Carche) idiay Espana, ken idiay napakasaritaan a Roussillon a rehion iti akin-abagatan a Pranses, agarup a kapadpada ti agdama adépartement iti Pyrénées-Orientales (Akin-amianan a Katalonia).




#Article 475: Pagsasao a Danes (144 words)


Ti Danes (dansk, ; dansk sprog, ) ket maysa a  Pagsasao nga Amianan a Hermaniko a maisasao babaen ti agarup nga innem a riwriw a tattao, a kangrunaan idiay pagilian iti Dinamarka. Maisasao pay daytoy babaen ti 50,000 nga Aleman a Danés nga etnisidad idiay akin-amianan a pas-paset iti Schleswig-Holstein, Alemania, ken 25,000 a Danes idiay Norwéga nga addaan idiay ti minoridad a kasasaad ti pagsasao. Ti Danés ket maysa a nasken a suheto iti pagadalan idiay balangat a teritoria ti Danés nga Is-isla ti Faroe (nga daytoy ket opisial pay a pagsasao kalpasan ti Faroese) kenGroenlandia (nupay kasta, ti opisial a pagsasao manipud idi 2009 ket ti Kalaallisut), ken ti sipud idi a balangat a tinengtengngel iti Islandia. Adda pay dagiti Danés a komunidad idiay Arhentina, ti Estados Unidos ken Canada. Ti Danes ket agsinnarangay a maawatan a mairan ti Norwego ken Suéko.




#Article 476: Greenland (462 words)


Ti Greenland (, ; , ) ket ti kadakkelan nga isla iti lubong, a mabirukan iti pagbaetan dagiti taaw Artiko ken Atlantiko, iti daya ti Purpuro ti Artiko ti Kanada. Maysa daytoy nga autonomo a teritorio iti kaunegan ti Pagarian ti Dinamarka. Uray no daytoy ket pisiograpiko a parte ti kontinente ti Amianan nga Amerika, ti Greenland ket maigimong a maipapan iti politika ken kultura iti Europa (naipangpangruna iti Norwega ken Dinamarka, dagiti bileg ti kolonia, ken ti pay asideg nga isla ti Islandia) para kadagiti ad-adu ngem maysa a milenio. Kaaduan dagiti agtataeng ket dagiti Inuit, ken dagiti tinaudanda ket manipud iti Alaska babaen ti Akin-amianan a Kanada, ken nagin-inutda a nagtataeng iti ballasiw ti isla babaen ti maika-13 a siglo.

Ita nga aldaw, kaaduan a naikonsentrado ti populasion iti abagatan laud ti aplaya, bayat a ti nabati  a paset ti sila ket manmano a matagtagitao. Mabingbingay ti Greenland kadagiti lima a munisipalidad – ti Sermersooq, Kujalleq, Qeqertalik, Qeqqata, ken Avannaata. Addaan daytoy kadagiti dua a di nainkorporado a lugar – ti Nailian a Parke ti Amianan daya a Greenland ken ti Thule Air Base. Ti naudi a naibaga, bayat nga iturayan babaen ti Danes, administruen daytoy babaen ti Aero Puersa ti Estados Unidos. Tallo a pagkapat ti Greenland ket naabbongan babaen ti kaikaisuna a permanente a sabanas ti yelo iti ruar ti Antartika. Iti populasion ti 56,081 (2020), daytoy ti kabassitan ti populasion a rehion iti lubong. Agarup a pakgkatlo ti populasion ket agtataeng idiay Nuuk, ti kapitolio ken kadakkelan a siudad; ti maikadua a kadakkelan a siudad iti termino ti populasion ket ti Sisimiut,  iti amianan ti Nuuk.

Natagtagitaon ti Greenland kadagiti pagbabaetan dagiti agarup a 4,500 a tawen babaen dagiti Artiko a tattao a dagiti nagtaudanda ket immakarda idiay manipud iti ammo itan a Kanada. Tinaengan dagiti Nordiko ti di natagtagitao nga akin-abagatan a parte ti Greenland idi rugi ti maika-10 a siglo, ken datida pay a tinaengan ti Islandia. Kanungpalan a naglayag dagitoy a Nordiko manipud iti Greenland ken Islandia, ken nagbalin ni Leif Erikson ti immuna nga ammo nga Europeano a nakaabot iti Amianan nga Amerika iti gangggani a 500 a tawen sakbay a naabot ni Columbus ti Is-isla ti Karibe. Simmangpet dagiti tattao nga Inuit idi maika-13 a siglo. Uray no nagtultuloy nga inimpluensiaan babaen ti Norwega ken dagiti Norwego, ti Greenland ket saan idi a pormal a tinurayan babaen ti balangat ti Norwega aginggana idi 1261. Napukaw dagiti kolonia ti Nordiko idi naladaw a maika-15 a siglo idi nakasanay ti Norwega iti Nangisit a Patay ken napan daytoy iti nakaro a pannakapaay. Iti nabiit kalpasan ti pannakapaayda, idi rugi ti 1499, nabiit a sinukimat ken tinuntonti isla  babaen dagiti Portuges, ken ninagananda daytoy iti Terra do Lavrador (kanungpalan a naipakat iti Labrador iti Kanada).




#Article 477: Pagalagadan nga Insik (125 words)


Ti Pagalagadan nga Insik, ammo pay a kas Mandarin, Putonghua ken Guoyu, ket ti naiyalagad a karuay ti Insik. Daytoy laeng ti agmaymaysa nga opisial a pagsasao iti Republika ti Tattao ti Tsina ken ti Republika ti Tsina; daytoy ket maysa pay kadagiti  uppat nga opisial a pagsasao ti Singapur. Ti ponolohia ti pagalagadan ket naibatay iti dialekto ti Beijing, ngem ti bokabulariona ket naala manipud ti dakkel ken dibersio a grupo dagiti dialekto ti Mandarin a naisasao iti amin nga akin-amianan, sentral, ken abagatan a laud ti Tsina. Ti gramatika ket naiyalagad iti bagi kadagiti moderno a literario nga obra a mangipalawag ti naisurat a bernakular nga Insik, ti lokal nga alternatibo iti Klasiko nga Insik a napadur-as idi sikko ti maika-20 a siglo
 




#Article 478: Pagsasao a Hebreo (162 words)


Ti Hebreo wenno Ebreo () (, , ) ket maysa a Laud a Semitiko a pagsasao iti pamilia ti pagsasao nga Aproasiatika. Iti kultura, daytoy ket naipammategan dagiti Hudio ken sabsabali a a grupo ti relihion a kas iti pagsasao dagiti tattao a Hudio, uray no dagiti sabsabali a Hudio a pagsasao ket nagtaud da kadagiti diaspora a Hudio, ken ti pagsasao a Hebreo ket naus-usar pay babaen dagiti saan a grupgrupo a Hudio, a kas dagiti mainaig nga etniko a dagiti Samaritanos.

Ti Moderno a Hebreo ket maisasao babaen dagiti kaaduan a walo a riwriw a tattao idiay Israel, nga iti Klasiko a Hebreo ket inus-usar para ti panagkararag wenno panagadal dagiti Hudio a komunidad iti sanglubongan. Daytoy a pagsasao ket nasaksian manipud iti maika-10 a siglo BCE iti kinaudi a Maikadua a Templo a panawen, kalpasan idi naparang-ay ti pagsasao iti Misna a Hebreo. Ti Moderno a Hebreo ket maysa kadagiti opisial a pagsasao iti Israel, a kaduana ti Arabiko.




#Article 479: Pagsasao nga Arabiko (848 words)


Ti Arabiko  (   wenno   ) ket ti pagsasao a Klasiko nga Arabiko iti maika-6 a siglo ken dagiti moderno a simmaruno malaksid ti Maltes.  Ti Arabiko ket naisasao kadagiti nalawa nga arko a gumay-at iti tengnga a Daya, Amianan nga Aprika, ken ti Sara ti Aprika. Ti Arabiko ket tagikua ti pamilia ti Apro-Asiatiko.

Ti literario a pagsasao a tinawtawagan ti Moderno a Pagalagadan nga Arabiko wenno Literario nga Arabiko, ket ti laeng opisial a porma ti Arabiko.  Daytoy ket naus-usar kadagiti kaaduan a naisurat a dokumento ken kas pay dagiti pagsasao dagiti pormal nga okasion, kas dagiti lektura ken dagiti panangiwaragawag iti damdamag.  Ti Morokano nga Arabiko ket opisial idi diiay Morocco iti napaut a panawen, sakbay idi ti pagilian ket timmipon iti Liga ti Arabo.

Ti Arabiko ket ti pagsasao a Sentral a Semitiko, ken asideg a kabagian iti Arameo, Hebreo, Ugaritiko ken Penisio. Ti naiyalagad a naisurat nga Arabiko ket naisalumina iti ken ad-adu a konserbatibo ngem dagiti amin a karuay ti naisasao, ken dagitoy dua ket adda iti estado a makunkuna iti diglosia, ken naus-usar nga agbay para kadagiti nadumaduma nga annong iti kagimongan.

Adda met dagiti naisasao a karuay ket agsinnaranay a saan a maawatan, iti naisurat ken naisasao, ken kas iti nabukel dagiti karuay daytoy ket buklen ti sosiolingnguistiko a pagsasaolanguage. Ti kaibuksilanna daytoy iti puro a batayan iti lingguistiko ket mabalin a dagitoy ket maikeddeng a buklen ti ad-adu ngem maysa a pagsasao, ngem dagitoy ket kadawyan a naigrupoda amin a kas maymaysa a pagsasao para iti politikal/wenno relihioso a rasrason (kitaen dita baba). No maikeddeng a dagiti adu a pagsasao, daytoy ket saan a nalawag no manonto dagiti pagsasao, gapu ta dagiti naisasao a karuay ket mangporma ti dialekto a kawar nga awan dagiti nalawag a pagbeddengan. No ti Arabiko ket maikeddeng nga agmaymaysa a pagsasao, daytoy ket mabalin a naisasao babaen dagiti ad-adu ngem 420 a riwriw nga agsasao (patneng ken saan a patneng) iti Arabo a lubong, ken mangaramid daytoy a maysa kadagiti gudua dosena a kaaduan a mangisasao a pagsasao iti lubong. No maikeddeng daytoy nga agsisina a pagsasao, ti kaaduan ti mangisasao a karuay ket mabalin a ti Ehipsio nga Arabiko, nga addaan kadagiti 54 a riwriw a patneng nga agsasao—kenad-adu pay ngem ti ania man a sabali nga Apro-Asiatiko a pagsasao. Ti Arabiko ket liturhiko a pagsasao dagiti 1.6 a bilion a Muslim. Daytoy ket maysa kadagiti innem nga opisial a pagsasao ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.

Ti moderno a naisurat a pagsasao (Moderno a Pagalagadan nga Arabiko) ket naala manipud ti pagsasao ti Koran (ammo a kas ti Klasiko nga Arabiko wenno Koraniko nga Arabiko). Daytoy ket kaaduan a naisursuro kadagiti eskuela, dagiti unibersidad ken naus-usar kadagiti agdumaduma a grado kadagiti lugara pagtrabahuan, govbierno ken ti midia. Dagiti dua a pormak a karuay ket naigrupoda a kas Literario nga Arabiko, a daytoy ket ti opisial a pagsasao dagiti 26 nga estado ti liturhiko a pagsasao ti Islam. Ti Moderno a Pagalagadan nga Arabiko ket kaaduan a sumurot kadagiti gramatikal a pagalagadan iti Koraniko nga Arabiko ken agus-usar iti isu met laeng a bokabulario. Nupay kasta, daytoy ket nangikkat kadagiti dadduma a gramatikal a konstruksion ken bokabulario nga awanen iti ania man a kapadana kadagiti naisasao a karuay. Kaaduan ti baro a bokabulario ket naus-usar a mangibaga kadagiti konsepto a rimsua iti kalapasan ti panawen ti Koran, ken naipangpangruna kadagiti moderno a panawen.

Ti Arabiko ket is-isu ti nabati a kameng ti dialekto a grupo ti Taga-ugma nga Amianan nga Arabiano a naibaga iti sakbay dagiti sinuratan ti Islamiko nga Arabiko a napetsaan idi maika-4 a siglo.Ti ARabiko ket naisurat iti Arabiko nga alpabeto, ken daytoyket maysa nga abjad a sinuratan ken naisurat manipud ti kanawan nga agpakanigid ngem dagiti naisasao a karuay ket sagpaminsan a naisursurat iti ASCII a Latin manipud ti kanigid nga agpakanawan nga awan kadagiti naiyalagad a porma.

Ti Arabiko ket naimpluensiaan dagiti adu a pagsasao iti lawlaw ti lubong iti amin a paset ti pakasaritaan; kaaduan kadagiti naimpluensiaan a pagsasao ket ti Urdu, Persiano, Kurdo, Turko, Somali, Swahili, Bosnio, Kazakh, Bengali, Hindi, Malayo, Indones, Tigrinya, Pashto, Punjabi, Tagalog, Sindhi ken Hausa. Idi las-ud ti Tengnga a Panpanawen, ti Literario nga Arabiko ket isu idi ti kangrunaan a behikulo iti kultura idiay Europa, a naipangpangruna iti siensia, matematika ken pilosopia. Kas resulta, adu kadagiti pagsasao ti Europa ket nangbulodda met kadagiti adu a balikas iti daytoy. Adu kadagiti baliaks iti Arabko a taudan ket mabirukan pay kadagiti taga-ugma a pagsasao a kas ti Latin ken Griego. Ti Arabiko nga impluensia, a kangrunaan iti bokabulario, ket makitkita kadagiti sasao a Romanse, a naisangsangayan iti Espaniol, Katalan, Portugues, ken Sisiliano, gapu ti kaasideg dagiti sibilisasion ti Kristiano a Europeano ken Muslim nga Arabo ken ti pagsasao ti Peninsula Iberio a naibagbaga iti Arabiko a kas al-Andalus.

Ti Arabiko ket nangbulod met kadagiti balikas manipud kadagiti adu a pagsasao, a mairaman ti Hebreo, Griego, Persiano ken Siriako kadagiti nasapa a siglo, ti Turko kadagiti mediebal a panawen ken dagiti kontemporaneo nga Europeano a pagsasao kadagiti moderno a panawen, ken kaaduan manipud ti Ingles ken Pranses.




#Article 480: George Washington (178 words)


Ni George Washington ( – , 1799) ket isu ti immuna a Presidente iti Estados Unidos iti Amerika, a nagserbi manipud idi 1789 aginggana idi 1797, ken isu ti nangruna amilisia ken politikal a daulo iti Estados Unidos manipud idi 1775 aginggana idi 1799. Indauloanna ti Amerikano a panagballigi iti Gran Britania iti Rebolusionario a Gubat ti Amerikano a kas ti Agbilbilin a mangipangulo iti Kontinental a Buyot manipud idi 1775 aginggana idi 1783, ken nagipangulo iti panakaisurat iti Batay-linteg idi 1787. Ni Washington ket nagbalin ti umuna apresidente, babaen ti nagtutunos a panagpili, kenisu ti nagidaulo ti panakapartuat iti maysa a napigsa, nasayaat a nabusbusana nailian a gobierno a nagtaripato ti neutralidad kadagiti gubat a rimsua idiay Europa, nagpatalna kadagiti rebelion, ken nakaala kadagiti panagawat kadagiti nadumaduma a kita ti Amerikano. Ti estilo ti panagidaulona ket nangipatakder kadagiti adu a porma ken ritos iti gobierno a naususaren manipud idin, a kas ti panagusar ti maysa a gabinete a sistema ken ti panagital-o ti panagrugi a bitla. Ni Washington ket sangalubongan anaipammategan a kas ti Ama ti Pagilianna.




#Article 481: Abraham Lincoln (315 words)


Ni Abraham Lincoln  (Pebrero 12, 1809 – Abril 15, 1865) ket isu idi ti maika-16 a Presidente iti Estados Unidos, a nagserbi manipud idi Marso 1861 aginggana ti pinakapatay na idi Abril 1865. Isuna ket nagballigi a nangimaton ti pagilianna ti panaglasat ti nalatak a maipapan ti batay-linteg, milisia, ken kinamoralidad a didigra – ti Sibil a Gubat ti Amerikano – naitagoyonan na ti Kappon, bayat a pinasardengna ti pannakaadipen, ken nagiragpat ti  panakapabaro ti ekonomiko ken panagbusbos. Isuna ket nataraudi iti napanglaw a pamilia idiay lumaud a prontera, ni Lincoln ket pinagadalanna idi ti bukodna a bagi. Nagbalin nga abogado ti away, maysa a lehislatura ti estado ti Illinois, ken maysa a naminsan a nagturay a kameng iti Kamara dagiti Panakabagi iti Estados Unidos, ngen napaay isuna kadagiti dua a panagpadas na a mabutosan iti Senado iti Estados Unidos.

Kalpasan ti panagsuppiat na ti panakipalawa iti pannakaadipen idiay Estados Unidos kadagiti rupir ti kampania ken bitbitla na, ni Lincoln ket naipatalgedan na ti nominasion a Republikano ken nabutosan a presidente idi 1860. Sakbay a nagtakem ni Lincoln idi Marso, pito kadagiti akin-abagatan nga adipen nga estado ket naiparangarang da iti isisina ken nagpormada ti Konpederasion. Idi nangrugi ti gubat nga ti Konpederado a panagraut idiay Kota Sumter idi Abril 12, 1861, ni Lincoln ket nagurnong kadagiti milisia ken polikal a rukrukod iti dayta a gubat, a ti panggepanna ket ti panagtungpal ti panagtitipon ti pagilian. Isu ket nabileg a nagaramid kadagiti kabilegan ti gubat, a mairaman ti panagibalud ken pannakataktak nga awan ti tribunal kadagiti ginasut a nasuspetsa ti isisina. Isu ti nagipawil kadagiti Britaniko ti pammigbig iti Konpederasion babaen ti kalaing na ti panagtengngel ti Trent a pagbiangan idi kinaudian ti 1861. Isu ti nagsayasay ti Waragawag ti Panakawayawayaan idi 1863 ken nagipatalged ti pankairuar ti Maikasangapulo  ket tallo nga enmienda ti Batay-linteg iti Estados Unidos, daytoy ket isu ti panakaikkat ti pannakaadipen.




#Article 482: Pulís (123 words)


Ti policia, pulis o pulisia ket maysa a pangkat nga dagiti tawen nga neighbours o trabahong nangangalaga a katahimikan ken kay-ayusan, pagpapatupad ng , mai-investiga iti dagiti crimen, ken pagbingbingay nga protección iti publico o madla. Bannawag ding policia na oficial nga dagiti tawen nga nagtatrabaho para iti departamento iti dagiti policia. Bambannawag a edna a tanggapan o himpilan bilang estasion iti pulis o himpilan iti policia.

Tagalog sa umunawa a iten:
May mga pook na tumatawag o naglalarawan sa tanggapan at serbisyo ng pulisya o pagpupulis bilang mga kabatas, na mga organisasyong nagpapatupad o tagapagpatupad ng batas, ahensiyang tagapagpairal ng batas, tagapagbigay-diin ng batas, o tagapagpasunod sa batas. Sa Ingles, kaugnay ito o katumbas ng mga pariralang law enforcer at law enforcement.




#Article 483: Nunavut (309 words)


Ti Nunavut  (manipud iti Inuktitut: ᓄᓇᕗᑦ) ket isu ti kadakkelan, akin amianan unay ken kabaruan a teritorio ti Kanada. Daytoy ket opisial a naisina manipud kadagiti Amianan a laud a Teritorio idi Abril 1, 1999 babaen ti Nunavut a Tignayken ti Tignay ti Panagtunton ti Daga a Tulagan ti Nunavut, urayno dagiti pudno a pagbeddengan ket naipundaren manipud idi 1993. Ti pannakapartuat ti Nunavut ket nagbanagan iti immuna a nangruna a panagbalbaliw ti politika a mapa ti Kanada manipud idi naitipon ti baro a probinsia ti Newfoundland ken Labrador idi 1949.

Ti Nunavut ket buklen ti nangruna apaset ti Akin-amianan a Kanada, ken ti kaaduan iti Artiko a Purpuro ti Kanada.  Ti nawatiwat a teritoriona ket mangaramid daytoy ti maikalima a kadakkelan a pannakabingbingay ti pagilian iti lubong, ken ti pay kadakkelan idiay Amianan nga Amerika. Ti kapitoliona nga Iqaluit (dati a Luek Frobisher) idiay Isla Baffin, iti daya, ket napili idi babaen ti kapitolio a plebesito ti 1995. Dagiti dadduma pay a nangruna a komunidad ket mairaman dagiti rehional a sentro ti Rankin Inlet ken Luek Cambridge. Ti Nunavut ket mangiraman pay ti Isla Ellesmere  idiay adayo nga amianan, ken ti pay akindaya ken akin-abagatan a paset ti Isla Victoria iti laud ken Isla Akimiski idiay Luek James idiay adayo nga abagatan. Daytoy laeng ti kaikaisuna a heo-politikal a rehion ti Kanada a saan a naikapet kadagiti paset ti Amianan nga Amerika babaen ti kalsada.

Ti Nunavut ket isu ti kabassitan ti populasion ken ti kadakkelan ti lugar kadagiti amin a probinsia ken teritorio ti Kanada. Maysa kadagiti kaadaywan, kabassitan ti nagtataeng a rehion iti lubong, daytoy ket adda ti populasion iti 31,906, a kaaduan ket dagiti Inuit, a naiwarwaras iti lugar a kapadpada a kadakkel ti Akinlaud nga Europa. Ti Nunavut ket pangibalbalayanna pay ti Alert, ti akin-amianan unay nga agtultuloy a natagtagitao a lugar iti lubong.




#Article 484: Voltaire (163 words)


Ni François-Marie Arouet (; 21 Nobiembre 1694 – 30 Mayo 1778), naamammuan babaen ti panagsursurat a naganna a Voltaire (), ket maysa idi a Pranses a mannurat ti Panangipalawag, historiador ken pilosopo a naindayegan para iti kasariritna, dagiti panagrautna iti Simbaan a Katoliko, ken ti panangiyunana ti wayawaya ti relihion, wayawaya ti panagiyebkas, ken panagsina ti simbaan ken estado. Ni Voltaire ket maysa idi a nalaing a mannurat, a nagpatpataud kadagiti obrana iti ganganai amin a porma ti literario, a mairamraman dagiti pabuya, dandaniw, nobnobela, salsalysay, ken dagiti naipakasaritaan ken sientipiko nga obra. Isu ket nagsursurat ti adadu ngem 20,000 a sursurat ken adadu ngem 2,000 a liblibro ken polieto. Isu idi ket saan a maat-atiw a mangipatakder, urayno adda dagidi panagsensura a linlinteg nga adda ti narusanger a dusa para kadagiti aglabsing kadagitoy. A kas maysa a polemista satiriko, isu ket kankanayon a nagus-usar kadagti obrana a mangdillaw kadagiti saan a makapabus-oy, relihioso a patpatien, ken dagiti patakder ti Pranses iti panawenna.




#Article 485: Metropolitano a Turay ti Luek a Subic (202 words)


Ti Metropolitano a Turay ti Luek a Subic () ket isu ti panagtaripato ken ramramit a maususar ti Gobierno iti Pilipinas para iti panagrangrang-ay ti 262 a kuadrado milia (670 kuadrado kilometro) a lugar iti Nawaya a Pagsangladan ti Luek a Subic nga isu idi daytoy ti Pasilidad ti Puersa Marina iti Estados Unidos idiay Luek Subic a pinabalin dayoty para ti turismo, industria, komersio, busbos, ken mangipuonan a sentro tapno makaaramid kadagiti pagsapulan a gundaway.

Idi Marso 13, 1992, ti Kongreso iti Pilipinas ket nagipalabas ti Tignay ti Republika a 7227 a naamuan daytoy a ti Panagpabaliw ti Kuartel ken Panagparang-ay a Tinay iti 1992, a mangaramid ti Nawaya a Pagsangladan ti Luek a Subic a mangpasakbay ti ipapanaw iti Pasilidad ti Puersa Marina iti Estados Unidos. Ti Paset a 13 iti RA 7227 ket isu ti nagaramid ti Metropolitano a Turay ti Luek a Subic ken ti nawaya a pagsangladan a panagy-ayo nga inusar ni Richard Gordon ken nairaman daytoy a kas maysa idi a panagpasayaat dagiti panangdengngeg ti dua a kamara a komite. A ti nagbanagan na iti kastoy, ni Gordon, nga isu ti mayor idi iti Olongapo, ket isu idi ti immuna a nagbalin a nangipangulo ti SBMA. 




#Article 486: Templo Mahabodhi (519 words)


Ti Templo Mahabodhi (महाबोधि मंदिर)  (Literal: Templo ti Nalatak nga Iririing), ti Lugar a Tawid ti Lubong ti UNESCO, ket maysa a Budista a templo idiay Bodh Gaya, daytoy ti lokasion a mangmarka ti naibagbaga a nakaalaan ti pannakapalpalawag ni Siddhartha Gautama, ti Buddha, .  Ti Bodh Gaya (mabirukan idiay Distrito ti Gaya) ket mabirukan iti agarup a  manipud idiay estado ti Patna, Bihar, India.

Iti asideg ti templo, iti akin-laud a bangirna, ket ayan ti nasantuan a kayo ti Bodhi. Iti Pali Canon, daytoy a lugar ket tinawtawagan ti Bodhimanda, ken ti monetario ti Bodhimanda Vihara. Ti katayagan a torre ket  iti katayag.

Dagiti tradisonal a pannakalagip ket nangibagbaga, nga idi agarup a 530 SK, ni Siddhartha Gautama, ti ubing a prinsipe a nakakitkita ti panagsagsagaba iti lubong ken kinayatna patinggaan, ket naabotna ti kabakiran nga igid ti Karayan Falgu, idiay asideg ti siudad ti Gaya, India. Isu idiay ti nagtugawanna a nagmeditasion iti sirok ti kayo ti peepul  (Ficus religiosa wenno Sagrado nga Igos), a kanungpalan daytoy a nagablin iti kayo ti Bodhi. SEgun kadagiti Budista nga eskritura, kalpasan ti tallo nga  aldaw ken rabii, ni Siddharta ket nakagun-od ti pannakapalpalawag ken dagiti saludsod a binirbirukna. Iti dayta a lokasion, ti Templo Mahabodhi ket binangon babaen ni Emperador Ashoka idi agarup a 260 SKE.

Ti Buda ket naggigiyan kadagiti nasasaruno a pito a kadagiti nadumaduma a lugar iti arubayanna a nagmeditasion ken nangikedkeddeng iti sinanayna. ADda met dagiti nadumaduma a lugar iti agdama a Templo Mahabodhi a manginaig kadagiti tradision a maipanggep kadagitoy a pito a lawas:

Ti kayo ti Bodhi idiay Bodhigaya ketdagus a naikapet iti biag ti naipakasaritaan a Buda, ni Siddhartha Gautama (566—486 BCE), nga isu ket nakagun-od ti pannakapalpalawag wenno puro a panirigan idi isu ket nagmedmeditasion iti sirok ti maysa a tinaudan iti daytoy a kayo ti Pipal. Ti templo ket dagus a nabangon idiay daya ti kayo ti Bodhi nga isu ti sirokna a naggigiyanan ti Buda iti immuna a lawasna kalpasan ti pannakagun-odna ti pannakapalpalawag (wenno ti dagus a tinaudan iti maysa a linia nga agtultuloy ita nga aldaw).

Segun ti Budista a mitolohia, no awan ti kayo ti Bodhi nga agtubo ditoy, ti daga iti lawlaw ti kayo ti Bodhi ket awanto kadagiti amin a mula iti maysa a kaadayo ti naarian a karīsa ken awan ti makabanniaga iti tangatang iti dagus a ngatona, urayno ni Sakka.

SEgun kadagiti Jataka, ti puseg ti ti Daga ket mabirukan iti daytoy a lugar, ken awan ti aniaman a lugar a makasuporta ti kadagsen ti pannakagun-od ni Buda. Ti sabali pay a tradison ti Budista ket mangtunton nga intono madadael ti lubong iti gibus ti kalpa, ti Bodhimanda ket isonto ti maudi a lugar a mapukaw, ken isonto ti umuna nga agparang intono rumsua manen ti lubong. Ti tradision ket mangtunton pay a ti maysa a sukaw ket agtubonto idiay, ken no ti maysa a Buda ket maipasngay iti las-ud ti baro a  kalpa, agsabongto ti sukaw segun ti bilang dagiti Buda a maparsua. Segun ti sarsarita, iti kaso ni Gautama Buddha, ti karo ti Bodhi ket nagtubo iti aldaw a pannakaipasngayna.




#Article 487: Pagsasao a Tausug (134 words)


Ti Tausug (Tausug: Bahasa Sūg, , ) ket ti rehional a pagsasao nga insasao idiay probinsia ti Sulu idiay Filipinas, idiay lugar nga akindaya ti estado ti Sabah, Malaysia, ken idiay Amianan a Kalimantan, Indonesia babaen dagiti tattao a Tausūg.

Daytoy ket adu nga insasao idiay Purpuro ti Sulu (Basilan, Sulu ken Tawi-Tawi), Peninsula ti Zamboanga (Zamboanga del Norte, Zamboanga Sibugay, Zamboanga del Sur, ken Siudad ti Zamboanga), Akin-abagatan a Palawan, Malaysia (akindaya a Sabah) ken Indonesia (Amianan a Kalimantan). Ti Tausug ken Chabacano ket isu laeng dagitoy ti naisasao a sasao a Filipino iti isla ti Borneo.

Ti pagsasao a Tausug ket asideg a kabagian iti pagsasao a Surigaonon kadagiti probinsia ti Surigao del Norte, Surigao del Sur ken Agusan del Sur, ken iti pagsasao a Butuanon iti akin-amianan a daya ti Mindanao.




#Article 488: Vilma Santos (103 words)


Ni Vilma Santos-Recto , kaaduan nga ammo a kas ni Ate Vi, ket Filipina nga aktres ken politiko. Isu ket ammo a kas ti Bida iti Amin a Pnawen  para kadagiti nadumaduma a papelna kadagiti nadumaduma a kita dagiti sinena ken agtengngel iti titulo ti Grand Slam Queen  ken kas ti kapautan a nagturay a reina ti takilia iti sinema ti Filipinas. Ni Santos ket maysa pay a politiko, ken agdama nga agserbi akas ti Gobernador ti Batangas ken dati a mayor ti Siudad ti Lipa. 

Isu ket nangabak a kas Pannakabagi ti Maymaysa a Distrito ti Lipa, Batangas iti panagbubutos idi 2016.




#Article 489: Pelargonium (155 words)


Ti Pelargonium ket ti henero dagiti agsabsabong a mula a mangiraman kadagiti agarup a 200 a sebbangan dagiti  perenial, dagiti natubbog, ken dagiti bassit a mula, a kadawyan nga ammo a kas dagiti geranium (dagiti pay storksbill idiay Estados Unidos). Iti pay pannakaallilaw, ti Geranium ket ti husto a botaniko a nagan ti sabali a henero dagiti mainaig a mula a masansan a tinawtawagan iti Ingles kadagiti cranesbill wenno dagiti natibker a geranium. Dagitoy dua a henero ket tagikua ti pamilia ti Geraniaceae. Ti pannakaallilaw ket nagtaud manipud ken ni Linnaeus nga isu ket kasisigud a nangiraman kadagiti sebbangan iti maysa a henero , ti Geranium, ngem kanungpalan met a naisina kadagiti dua a henero babaen ni Charles L’Héritier idi 1789.

Dagiti sebbangan ti Pelargonium ket dagiti kankanayon a berde a perenial nga indihenio iti Akin-abagatan nga Aprika, ken dagitoy ket nasayaat a makaibtur iti maga ken pudot, ngem makaibtur laeng iti bassit a panagyelo.




#Article 490: Katy Perry (160 words)


Ni Katheryn Elizabeth Hudson , naarartap a maammuan ti nagan na iti entablado a Katy Perry, ket maysa nga Amerikana a kumakanta, manursurat ti kanta ken aktres. Naipasngay idiay Santa Barbara, California, ken dimmakkel a kas maysa a Kristiano babaen dagiti pastor a nagannak, ni Perry ket dimmakkel a dumdumngeg iti ebanghelio a musika laeng ken nagkankanta idiay simbaanna idi ubing. Kalpasan a nakaala ti GED idi umuna a tawenna iti nangato a panagadal, nagsurot isuna ti bukodna a karrer, ken kas ni Katy Hudson impablaak na ti nainaganan kaniana nga ebanghelio a plaka idi 2001, nga daytoy ket saan a nagballigi. Nagaramid idi isuna ti maysa a plaka a nairaman ti with produksion a kappon a Ti Matrix, ken nagaramid pay isuna ti plakana nga agmaymaysa ngem daytoy ket saan met a naipablaak. Kalpasan ti panagpirmana iti Capitol Music Group idi 2007, ti maikapat a plakana iti pito nga tawen, inamponna ti entablado a naganna a kas Katy Perry.




#Article 491: Ulvik (103 words)


Ti Ulvik ket ti ili idiay  kondado ti Hordaland, Norwega. Ti ili ket gumay-at manipud iti Hardangerfjord aginggana iti banbantay nga umabot iti  iti ngato ti pantar ti baybay. Ti administratibo a sentro ti ili ket ti purok ti Ulvik. Dagiti purok ti Osa ken Finse ket mabirukanda pay iti ili ti Ulvik.

Ti dagup a populasion ti ili ket 1,094 (idi 2014), dagiti 646 nga agtataeng (ti kaaduan) ket agtaengda idiay Ulvik idiay patingga ti Ulvikafjorden. Ti kaaduan kadagiti saan nga agtataeng iti purok ti Ulvik ket agtaengda kadagiti taltalon a mangpalimut iti purok iti patingga ti Osafjorden idiay purok ti Osa.




#Article 492: Jakarta (879 words)


Ti Jakarta, opisial nga ammo a kas ti Espesial a Kapitolio a Teritorio iti Jakarta (), ket isu ti kapitolio ken kadakkelan a siudad iti Indonesia. Mabirukan daytoy idiay amianan a laud a pantar iti Java, ti Jakarta ket isu daytoy sentro ti ekonomia, kultural ken politika iti pagilian ti Indonesia, ken addaan iti populasion iti  manipud idi Nobiembre 2011, isu daytoy ti kaaduan ti populasion a siudad idiay Indonesia ken idiay Abagatan a daya nga Asia, ken isu daytoy ti maika-12 a kadakkelan a siudad iti lubong. Ti opisial a metropolitano a lugar, a naam-ammuan a kas ti Jabodetabekjur, ket isu ti maikadua a kadakkelan iti lubong, nupay kasta ti suburbio iti daytoy a siudad ket agtultuloy iti ruarna.  Ti Jakarta ket nailista a kas ti sangalubongan a siudad idiay 2008 Globalisasion ken dagiti Sangalubongan a Siudad a Pagadalan a Grupo ken Network (GaWC) a panagsukisok. ken addaan iti kalawa nga . Daytoy a lugar ket addaan iti populasion iti sumurok a 28 a riwriw, a mangaramid daytoy kadagiti kadakkelan a konurbasion iti termino ti bilang dagiti agnanaed.

Idi 2011, ti Jakarta nairanggo a maika-17 kadagiti kadakkelan a siudad iti lubong, ti ingangato ti pannkairangona idi 2007 iti 171. Ti Jakarta ket ad-adu ti idadakkelna ngem ti Kuala Lumpur, Beijing ken Bangkok.

Daytoy ket nabangon idi maikapat a siglo, ti siudad ket nagbalinen a nangruna a puerto ti pagtagilakuan para iti Pagarian ti Sunda. Isu daytoy idi ti de facto a kapitolio ti Olandes a Daya nga India (idi naam-ammuan iti Batavia) ken nagtultuloyen a kas ti kapitolio ti Indonesia manipud iti pannakairangarang ti pannakawaya ti pagilian idi 1945.

Ti siudad ket isu ti tugaw ti Sekretariat ti ASEAN. Ti Jakarta ket sinerbian babaen ti Sangalubongan nga Eropuerto ti Soekarno–Hatta, Sangalubongan nga Eropuerto ti Halim Perdanakusuma, ken ti Pagsangladan ti Tanjung Priok; daytoy ket sinilpuan babaen kadagiti nadumadumanga intersiudad ken dagiti pagluganan a perrokarril, ken sinerbian babaen dagiti nadumaduma a linia ti bus a naipatpataray babaen kadagiti naireserba a dalan ti bus.

Ti lugar a makunkuna tattan a Jakarta ket balay idi dagiti nadumaduma a pagnaedan a kaduana dagiti nainagnagan: Sunda Kelapa (397–1527), Jayakarta (1527–1619), Batavia (1619–1949), ken Djakarta (1949–1972).

Ti agdama a naganna ket naala manipud iti balikas a Jayakarta. Dagiti taudan ti daytoy a balikas ket adda iti Daan a Habanes ken dimtengan iti pagsasao a Sanskrito. Ti Jayakarta ket maipatarus a kas ti nagballigi nga aramid, kompleto a tignay, wenno kompleto a balligi.

Ti Jakarta ket nabirngasan iti Dakkel Durian, gapu ta ti siudad ket nakitkita  a kas ti Indonesia a kapadpada ti Siudad ti New York (ti Dakkel a Mansanas).

Ti lugar iti ken arubayan ti moderno a Jakarta ket paset idi timaiakapat a siglo a Sundanes a pagarian iti Tarumanagara, maysa kadagiti kaduogan a Hindu a pagarian idiay Indonesia. Kalpasan ti pannakaapday ti Tarumanagara, dagiti teritoriona, a mairaman ti lugar ti Jakarta, ket nagbalin a paset ti Pagarian ti Sunda. Manipud idi maika-7 aginggana ti kasapaan ti maika-13 a siglo a puerto ti Sunda ket adda iti kaunegan ti lawlaw ti impluensia iti maipapan ti maritimo a Srivijaya. Segun ti Insik a taudan, a ni Chu-fan-chi, a naisurat idi circa 1200, ni Chou Ju-kua ket nagreporta idi nasapa a maika-13 a siglo a Srivijaya ket tinurturayanna pay laeng ti Sumatra, ti Malay peninsula, ken ti lumaud a Java (Sunda). Ti taudan ket nagrepreporta ti puerto ti Sunda a kas estratihiko ken agrangrang-ay, ti pimienta manipud idiay Sunda nga isu dagitoy ti kasayaatan iti kualidad. Ti tattao ket nagtrabtrabahoda iti agrikultura ket dagiti balayda ket ket naaramid kadagiti tarikayo a pila. Ti lugar ti sangladan ket nagbalin nga ammo a kas ti Sunda Kelapa ken babaen idi maikasangapulo ket uppat a siglo, daytoy ket maysan a nangruna a pagtagilakuan a puerto para Sunda a pagarian.

Ti immuna a plota ti Europeano, uppat a Portuges a barko manipud idiay Malacca, ket simmangpetda idi 1513 idi dagiti Portuges ket agbirbirukda para iti maysa a dalan para kadagiti rekado. Ti Pagarian ti Sunda ket nangramid ti maysa a kumadduaan a tulagan iti Portugal babaen ti panagpalubos ti Portugal a mangipatakder ti maysa a puerto idi 1522 tapno makasalaknib ti pumigpigsa a bileg ti Sultanato iti Demak manipud idiay Tengng a Java. Idi 1527, ni Fatahillah, ti maysa a Hababes a Heneral manipud idiay Demak ket nangraut ken pinarukmana ti Sunda Kelapa, ken pinatalawna dagidi Portuges. Ti Sunda Kelapa ket nanaganan idi ti Jayakarta, ken nagbalin a nagriringoran a pagarian iti Sultanato iti Banten a nagbalin a maysa anangruna a sentro ti pagtagilakuan iti Abagatan a daya nga Asia.

Babaen ti relasion ken ni Prinsipe Jayawikarta manipud iti Sultanato iti Banten, dagiti Olandes a barko ket simmangpet idiay Jayakarta idi 1596. Idi 1602, ti immuna apanagbanniaga ti Kompania ti Ingles a Daya nga India, a binilbilin babaen ni Apo James Lancaster, ket simmangpet idiay Aceh ken nagtultuloy a nagbanniaga a napan idiay Banten nga idiayda a napalubosan a nangipatakder ti maysa a puerto ti pagtagilakuan. Daytoy a lugar ket nagbalin a sentro ti Ingles a pagtagilakuan idiay Indonesia aginggana idi 1682.

Ti Jayawikarta ket naipagpagarupan a nakaaramid kadagiti pagtagilakuan a silpo kadagiti Ingles nga aglaklako, a kasuppiat dagiti Olandes, babaen ti panangipalubos kaniada a mangipatakder kadagiti balay a dagus iti ballasiw manipud kadagiti Olandes a pasdek idi 1615.




#Article 493: Doha (115 words)


Ti Doha (,  wenno ad-Dōḥa, , literal: ti dakkel a kayo) ket ti kapitolio a siudad ti Katar ken mabirukan idiay aplaya ti  Golpo Persiano, daytoy ket addaan iti populasion ti 796,947 in 2010. Ti Doha ket ti kadakkelan a siudad ti Katar, nga addaan iti sumurok a 60% iti populasion ti pagilian ket agtataeng idiay Doha wenno dagiti nangpalikmut a suburbona, adaytoy pay ti sentro ti ekonomia ti pagilian. Daytoy ket maysa pay kadagiti ili ti Katar.

Ti Doha ket agserbi pay  a kas tugaw ti gobierno ti Katar. Ti Doha ket ayan ti Siudad ti Edukasion, ti maysa a lugar a nairegget iti panagsukisok ken edukasion. leum Conference in Doha in December 2011.




#Article 494: Podgorica (317 words)


Ti Podgorica ( ; Montenegrino/Serbio: Podgorica / Подгорица , lit. sirok ti bassit a turod) ket isu ti kapitolio ken kadakkelan a siudad iti Montenegro.

Ti nasayaat a puesto ti Podgorica idiay pagsasabtan ti karayan Ribnica ken Morača ken ti punto a pagsasabtan iti nalames a Tanap ti Zeta ken Ginget ti Bjelopavlići ket nakaawawis iti panagtaeng. Ti siudad ket asideg kadagiti sentro ti ski iti amianan ken dagiti pagliwliwaan iti igid ti baybay idiay Baybay Adriatiko.

Ti maysa a senso idi 2011 ket nangikabil ti populasion ti siudad iti 150,977. Ti Podgorica a munisipalidad ket aglaon ti 10.4% iti teritorio ti Montenegro ken 29.9% ti populasionna. Isu daytoy ti administratibo a sentro iti Montenegro ken isu pay ti ekonomiko, kultura ken edukasion a sentro ti daytoy a pagilian.

Ti kayatna a sawen ti nagan a Podgorica ket sirok ti Gorica iti Pagsasao a Montenegrino. Ti Gorica (maipatarus ti bassit a turod wenno pantok) isu daytoy ti nagan ti naabbongan ti sipres a turod a pakatan-awan ti sentro ti siudad.

Iti tallo a kilometro (1.9 milia) iti amianan a laud ti Podgorica ket naisanglad dagiti nadadael a tidda ti Doclea, ti maysa nga ili nga ammo dagiti Griego, sakbayan ti Romano ken Roman a paset ti panawen. Ti Romano nga Emperador a ni Diocletian ket naggapu iti daytoy a rehion. Kadagiti sumagad a siglo, Dagiti Romano ket nagpasayaatda iti nagan a Dioclea, a nagkamalida a nangipagarup a ti i ket napukawen iti panangisao. Ti Duklja ket isu ti kaudian (Eslabo) a bersion ti balikas.

Idi nabangon daytoy (sakbay ti maika-11 a siglo), ti ili ket tinawtawagan a kas ti Birziminium. Idi Tengnga a Panawen, daytoy ket ammo a kas ti Ribnica (). Ti nagan a Podgorica ket naus-usaren manipud idi 1326. Manipud idi 1946 aginggana idi 1992, ti siudad ket nanaganan idi iti Titograd () a naipammadayaw kenni Josip Broz Tito, ti dati a Presidente ti Yugoslavia.




#Article 495: Osasco (157 words)


Ti Osasco () ket maysa nga ili idiay Estado ti São Paulo, Brasil a mabirukan idiay Kalatakan a São Paulo ken mairanggo a maikalima iti populasion kadagiti ili ti São Paulo. Segun ti IBGE idi 2015, ti Osasco ket agdama nga addaan iti maika-9 a kangatuan a dagup ti domestiko a produkto idiay Brasil, ken ti maikadua a kadakkelan iti Estado ti São Paulo. Ti populasion ket 696,382 (karkulo idi 2016) iti maysa a kalawa iti 64.95 km². Daytoy ket maysa kadagiti kapusekan iti populasion a siudad, ken maipada iti densidadna iti Tokyo ken Siudad ti New York.  Daytoy ket naikeddeng a nangruna nga urbano a sentro iti Akinlaud a parte ti Kalatakan a São Paulo. Daytoy ket maysa idi a distrito ti Siudad ti São Paulo aginggana idi Pebrero 19, 1962, idi ti Osasco ket nagbalin nga ili. Ti pagsasao ti siudad ket Urbs labor, insasao a Latin a ti kayatna  sawen ket Obra ti Siudad.




#Article 496: Pagsasao nga Olandes (384 words)


Ti pagsasao nga Olandes () () ket maysa a Pagsasao a Laud nga Aleman ken patneng a pagsasao iti kaaduan a population iti Olánda, Belhika, Surinam, dagiti tallo a kameng iti Kappon ti pagsasao nga Olandés. Kaaduan kadagiti agsasao ket agtaeng idiay Kappon ti Europa, nga isu daytoy ket ti umuna a pagsasao  dagiti 23 a riwriw ken ti makadua a pagsasao dagiti adu pay a 5 a riwriw a tattao. Agtengtengel pay ti opisial a kasasaad idiay pagilian nga isla ti Karibe nga Aruba, Curaçao, ken Sint Maarten, ken adda pay dagiti babassit a pakasaritaan iti paset ti Pransia ken Alemania, ken adda pay met bassit idiay Indonesia,Addaan ti panagipatpatarus kadagiti sabsabali a dialekto iti Olandés  ken Aleman babaen ti Abagatan a Guelderish ken dagiti Limburgish a dialekto.Idi 1941, 400,000 dagiti tattao nga Indonesio ket nagsasao da ti Olandés, ken ti Olandés ket nakaited ti kaaduan a naseknan iti Indonesia; kitaen ti . Idi 1941, amangan a 0.5% iti kaunegan a populasion ket addan ti maikanada a panakaammo iti Olandés; kitaen ti . Iti karugian iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, adaan ti amangan a maysa a riwriw nga Asian ket addaan da ti nasiglat a pannakaammo iti Olandés, ken adda pay ti nainayona kagudua a riwriw nga addaan ti bassit a panakaammo; kitaen ti . Adu kadagiti laklakay nga Indonesian ket agsasao da ti Olandés a kas ti maikadua a pagsasao; kitaen ti . Addaan dagiti patneng nga Intsik idiay Indonesia ket agsasao da ti Olandés; kitaen ti , . Ti Olandés ket naisasao babaen ti basbassit a bung-goy dagiti agsasao idiay Indonesia; kitaen ti . Adu kadagiti ub-ubbing nga Indonesian ket agadadal da iti Olandés a kas ganganaet a pagsasao gapu ta dagiti nagannak ken apong da ket agsasao da ken gapu ta iti dadduma a sirkulo, ti Olandés ket naipategan a pagsasao dagiti napili a tattao; kitaen ti . Iti agdama, dagiti laeng naka-adadal a tattao iti kalakayan a kaputotan, ken mainayon dagiti laeng espesialista ti nasken a makaammo iti pagsasao, ti nalaing a makasao iti Olandés; kitaen ti . Addaan iti 25% iti daytoy nga alday dagiti Indonesio a bokabolario a masuratan dagiti balikas nga Olandés, kitaen ti . ken sumurok a kagudua a riwriw ti agsasao ti patneng nga Olandés nga agtataeng idiay Estados Unidos, Canada, ken Australia.




#Article 497: Macau (120 words)


Ti Macau (mailetra pay a kas Macao ken opisial a ti Espesial nga Administratibo a Rehion ti Macao iti Republika ti Tattao ti Tsina, ket ti maysa nga autonomo a teritorio iti akinlaud a bangir ti estuario ti Karayan Perlas idiay Daya nga Asia. Ti Macau ket beddengan babaen ti siudad ti Zhuhai iti Nangruna a daga ti Tsina iti amianan ken ti Delta ti Karayan Perlas iti daya ken abagatan. Mabirukan ti Hong Kong iti agarup a  iti dayana iti ballasiw ti Delta. Iti populasion ti 650,900 kadagiti agtataeng iti kalawa iti , daytoy ti kapusekan ti populasion a rehion iti lubong. Daytoy ket dati a kolonia ti Portugal, ken naisubli iti turay ti Insik idi 20 Disiembre 1999.




#Article 498: Seoul (444 words)


Ti Siudad ti Seoul (, opisial nga Espesial a Siudad ti Seoul, ket isu ti kapitolio ken kadakkelan a metropolis iti Abagatan a Korea. Maysa a nalatak a siudad nga addaan iti sumurok a populasion a 10 a riwriw, isu daytoy ti kadakkelan a maitutop a siudad iti OECD naparang-ay a lubong. Ti Nailian a Kapitolio ti Seoul ket isu daytoy ti maikadua a kadakkelan metropolitano a lugar iti lubong nga addan ti sumurok a 25 riwriw a nagtaeng, a mairaman ti naipalikmut a metropolis ti Incheon ken ti probinsia ti Gyeonggi. Sumurok a kagudua ti populasion ti Abagatan a Korea ket agtaeng idiay Nailian a Kapitolio ti Seoul.

Daytoy ket mabirukan idiay Karayan Han, ti pakasaritaan ti Seoul ket masurotan kadagiti ad-adu ngem 2,000 a tawtawen idi nabangon idi BCE babaen ti Baekje, ti maysa kadagiti Tallo a Pagarian ti Korea. Daytoy ket nagtultuloy a kas ti kapitolio iti Korea babaen ti Joseon a Dinastia ken ti Koreano nga Imperio. Ti Seoul a metropolitano a lugar ket pakabirukan kadagiti uppat a TInawtawid a Lugar ti Lubong ti UNESCO: ti Palasio Changdeok , Hwaseong a Pagsammakedan, Nasantuan alugar ti Jongmyo  ken ti Naarian a Tanem ti Joseon a Dinastia. Ti Seoul ket napalikmutan babaen ti kabambantayan, a tikatayagan ket ti Bantay. Bukhan, ti kaaduan a nabisbisita a nailian a parke iti lubong.

Ita nga aldaw, ti Seoul ket naipanpanunotan a mangidadaulo ken napardas nga agpangpangato a sangalubongan a siudad, a nagbanagan manipud iti narang-ay nga ekonomiko ket ti idadakkel a nakunkuna a kas ti Milagro iti Karayan Han  a nangbalbaliw daytoy manipud kadagiti dapo ti Koreano a Gubat a napan iti maikapat a kadakkelan a metropolitano nga ekonomia nga adda ti maysa aGDP iti US$773.9 a bilion idi 2012 kalpasan ti Tokyo, Siudad ti New York ken Los Angeles. Ti maysa a mangiyununa a sentro ti teknolohia,daytoy ket adda iti maikanem a kadakkelan ti bilang kadagiti Fortune Global 500 a multinational a kas ti Samsung iti lubong, ti kadakkelan a kompania ti teknolohia iti lubong, ken ti pay LG ken Hyundai-Kia. Ti Seoul ket isu ti kapardasan a dumakdakkel a sentro ti pinansia iti lubong, ken mairanggo kadagiti kasayaatan a lima iti Pagsurotan kadagiti Pinansia a Sentro ti Lubong. Ti a Gangnam Distrito ket  mangporma ti komersial a sentro a mairaman ti Sentral a Distrito ken ti pinansia a sentro ti, Isla Yeoui ken ti teknolohia a sentro ti Siudad ti Dihital a Midia. Daytoy ket mairanggo a maikanem iti Sangalubongan a Pagsurotan ti Bileg ti Siudad, ti metropolis ket mangieksa ti maysa a nangruna nga impluensia kadagiti sangalubongan a pannakibiang a kas maysa kadagiti lima a nagdadaulo a mangsangsangaili kadagiti sangalubongan a timpuyogan.




#Article 499: Sangalubongan nga Eropuerto ti Ninoy Aquino (214 words)


Ti Pannangalubongan nga Eropuerto ni Ninoy Aquino (Filipino: Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino; Ingles: Ninoy Aquino International Airport) ket di Eropuerto nga serving a general a pook iti Manila ken ipo a sumano a metropolitan area. Located along the border between Pasay City and Parañaque City, about seven kilometers south of Manila proper, and southwest of Makati City, NAIA is the main international gateway for travelers to the Philippines and is the hub for all Philippine airlines. It is managed by the Manila International Airport Authority (MIAA), a branch of the Department of Transportation and Communications (DOTC).

Officially, NAIA is the only airport serving the Manila area. However, in practice, both NAIA and Diosdado Macapagal International Airport (DMIA), located in the Clark Freeport Zone in Angeles City, Pampanga serve the Manila area, with DMIA catering mostly to low-cost carriers that avail themselves of the lower landing fees than those charged at NAIA. In the long term DMIA is set to replace NAIA as the primary airport of the Philippines.

The airport was named after the late Benigno Ninoy Aquino, Jr., who was assassinated at the airport in August 21, 1983.

In 2009 the airport saw growth of 11.4% to 24.1 million passengers, making it the 51st in the world's busiest airports by passenger traffic.




#Article 500: Apolinário Mabini (118 words)


Ni Apolinário Mabini y Maranan (Hulio 23, 1864 — Mayo 13, 1903) ket maysa a Filipino a politiko ken rebolusionario a nangisurat ti plano a batay-linteg para iti  idi 1899-1901, ken nagserbi a kas ti immuna a kangrunaan a ministro idi 1899. Kadagiti naisurat a pakasaritaan ti Filipinas, kadawyan a makunkuna isuna a kas ti natan-ok a paralitiko, ken kas ti Utek iti Rebolusion. Kadagiti kasuppiatna ken mangiyallilaw, makunkuna isuna a ti Nangisit a Kamara iti Presidente.

Ni Mabini ket naipasngay idi Hulio 23, 1864 idiay Baranggay Talaga idiay Tanauan, Batangas. Isu ti maikadua kadagiti walo nga annak ni Dionisia Maranan, maysa nga aglaklako idiay Tiendaan ti Tanauan, ken ni Inocencio Mabini, nga isu ket maysa a taga-away.




#Article 501: Zagreb (136 words)


Ti Zagreb () ket isu ti kapitolio ken ti kadakkelan a siudad iti Republika iti Kroásia. Mabirukan daytoy idiay amianan a laud iti daytoy a pagilian, iti igid ti karayan Sava, idiay akin-abagatan a kabanbantayan iti bantay Medvednica. Ti Zagreb ket naisanglad iti kangato iti agarup a  iti pantar ti baybay. Iti naudi nga opisial a senso iti 2011, ti populasion ti pagnaedan iti Zagreb ket 686,568, a ti populasion iti administratibo a lugarna ket 792,875. Ti kalawaan a metropolitano a lugar ti Zagreb ket iramanna ti Siudad iti Zagreb ken ti naisina a Probinsia ti Zagreb nga addaan ti populasion ti 317,642, nga agited ti dagup ti metropolitano a lugar iti sumurok a 1,110,517. Isu laeng daytoy ti maymaysa a metropolitano a lugar idiay Kroasia nga addaan ti populasion iti sumurok a maysa a riwriw.




#Article 502: Pagsasao a Sambal (105 words)


Ti Sambal wenno Sambali ket ti pagsasao a Sambaliko a naipangpangruna a naisasao kadagiti ili ti Zambal ti Santa Cruz, Candelaria, Masinloc, Palauig, ken Iba, iti ili ti Pangasinan iti Infanta idiay Filipinas; dagiti agsasao ket mabirukan pay idiay Panitian, Quezon, Palawan ken Baranggay Mandaragat wenno Buncag iti Puerto Princesa.

Naitermino pay ti Sambal a kas Tina kadagiti dadduma a reperensia. Nupay kasta, ti termino ket naikeddeng a makapsagid kadagiti agsasao iti pagsasao. Ti makapasagid a termino ket immuna a nausar idi agarup a paset ti panawen ti 1976 aginggana idi 1979 babaen dagiti agsuksikosok manipud iti Summer Institute of Linguistics (itan ket SIL International).




#Article 503: Kawayan (261 words)


Dagiti kawayan ket dagiti kankanayon a berde a perenial nga agsabsabong a mula iti subpamilia ti Bambusoideae iti pamilia ti ruot iti Poaceae.

Iti kawayan, kas dagiti sabali a ruot, dagiti internodal a rehion ti ungkay ket kadawyan a kalawakaw ken dagiti baskular a reppet iti pagpuniponan ket naiwarwara iti amin a paset ti ungkay imbes nga iti silindriko a pannakaurnos. Awan pay ti dicotyledon a natarikayo a xylem. Ti kaawan ti sekondario a tubo ti kayo ket mangpataud kadagiti ungkay dagiti monocot, a mairaman dagiti palma ken dagiti dakkel a kawayan, nga agbatong imbes nga umakikid.

Dagiti kawayan ket mangiraman kadagiti sumagmamano a kapardasan nga agtubo a mulmula iti lubong, gapu iti naisangayan a sistema iti agdepdepende iti risoma. Dagiti dadduma a sebbangan ti kawayan ket mabalin nga agtubo iti  iti kaunegan ti paset ti 24 nga oras, iti maysa a gatad iti ganggani a  iti maysa nga oras (iti maysa a pangtubo iti agarup a 1 mm iti tunggal maysa a 90 a segundo, wenno 1 pulgada iti tunggal maysa a 40 a minuto).  Dagiti higante a kawayan ket dagiti kadakkelan a kameng iti pamilia ti ruot.

Dagiti kawayan ket nangrunada iti ekonomia ken kultura iti Abagatan nga Asia, Abagatan a daya nga Asia ken Daya nga Asia, gapu ta naus-usar dagitoy a kas materiales iti panagpatakder, kas taudan ti makan, ken kas maysa a bersatilo a produkto.  Ti kawayan ket addaan iti nagatngato a espesipiko a kompresibo a kapigsa ngem ti kayo, ladrilio wenno kongkreto, ken ti maysa nga espesipiko a tension a kapigsa a mangkaribal iti asero.




#Article 504: Kris Aquino (114 words)


Ni Kristina Bernadette Cojuangco Aquino  ammo iti propesion a kas ni Kris Aquino, ket Filipina a personalidad iti telebision ken aktres. Isuna ti buridek nga anak a babai ni senador ti Filipinas Benigno S. Aquino, Jr., ken ni Corazon Cojuangco-Aquino, nga isu ket nagserbi a kas ti maika-11 a Presidente ti Filipinas, ken kabsat a babai ni Benigno S. Aquino, III,  ti maika-15 a Presidente ti Filipinas.

Ti immuna a pelikulana ket ti , a nakagun-odanna iti titulo a kas 'box office queen', ken ti pay pelikulana idi 2004 iti Feng Shui ken ti So... Happy Together. Ti pelikula a Sukob ket isu idi ti kaaduan ti linalako a pelikula iti Filipinas idi 2006. 




#Article 505: Siudad ti New York (811 words)


Ti New York ket isu ti kaaduan ti populasion a siudad idiay Estados Unidos ken ti sentro ti New York a Metropolitano a Lugar, ken maysa kadagiti kaaduan ti populasion a metropolitano a lugar iti lubong. Ti siudad ket naipakpakuna a kas ti Siudad ti New York  wenno Ti Siudad iti New York tapno mailasin daytoy manipud iti Estado iti New York, a daytoy ket maysa a partena. Maysa a sangalubongan nabilegan a siudad, Ti mangipekpeksa ti naisangsangayan a pagbanagan iti komersio, pinansia, midia, arte, modelo, panagsukisok, teknolohia, edukasion, ken liwliwa. Ti pangibalayan ti Kuartel ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, Ti New York ket maysa a nangruna asentro para iti sangalubongan a diplomasia ken nailanad a kas ti kultual a kapitolio iti lubong.

Mabirukan daytoy idiay maysa kadagiti kadakkelan a masna apagsangladan iti lubong, Ti Siudad ti New York City ket buklen dagiti lima a borough, a ti tungngal maysa ket mangbukel ti maysa nga estado a kondado. Dagiti lima a borough—Ti Bronx, Brooklyn, Manhattan, Queens, ken Isla ti Staten—ket naipagkaykaysa iti maysa a siudad idi 1898. Nga adda nakarkulo ti Senso a populasion ti 2011 iti 8,244,910 a naiwarwaras ti kalawa ti daga iti agarup laeng a , Ti New York ket isu ti kapusekan ti populasion a kangrunaan a siudad idiay Estados Unidos.
Adda dagiti 800 a kaadu dagiti pagsasao a naisasao idiay New York, a mangaramid daytoy ti naipakadumadumaan ti lingguistika a siudad iti lubong.
Ti populasion ti Siudad ti New York a Metropolitano a lugar ket isu ti kadakkel idiay Estados Unidos, nga adda dagiti 18.9 a riwriw ti tattao a naiwarwaras iti , ken daytoy ket paset pay ti kaaduan ti populasion a naitiptipon nga estadistiko a lugar idiay Estados Unidos nga aglaon ti 22.1 a riwriw a tattao manipud iti 2010 a Senso.

Ti New York ket makasurot ti nagramutanna manipud iti 1624 a pannakabangonna a kas maysa a komersio a lugar babaen dagiti kolonista iti Olandes a Republika, ken nanaganan ti Baro nga Amsterdam idi 1626. Ti siudad ken dagiti naipalawlaw ket timengtengngel babaen dagiti Ingles idi 1664 ket nanaganan manen dagitoy ti New York kalpasan ti panangited ni Ari Carlos II iti Inglatera kadagiti kabsatna, ti Duke iti York. Ti New York ket nagserbi a kas ti kapitolio iti Estados Unidos manipud idi 1785 aginggana idi 1790.
Isu daytoyen ti kadakkelan a siudad ti pagilian manipud idi 1790. Ti Estatua ti Libertad ket kumabkablaaw kaditi riniwriw nga imigrante idi napanda idiay Amerika babaen dagiti bapor idi naladaw a maika-19 ken maika-20 a sigsiglo ken maysa a simbolo ti sangalubongan iti Estados Unidos ken ti demokrasiana.

Adu kadagiti distrito ken dulon idiay Siudad ti New York ket nagbalinda a nalatak nga ammo kadagiti agarup 50 riwriw a tinawen nga agbisbisita. Ti Times Square, nadayegan a kas ti Ti Pagtutumpongan iti Lubong, ket isu ti naraniga a nasilawan a pagtutumpongan a distrito ti Broadway a teatro, maysa kadagiti nakumikom pagkurosan dagiti magmagna iti lubong, ken maysa a kangrunaa a sentro ti panagpalpaliwa nga industria. Ti siudad ket pangibalayan kadagiti adu a naindayegan ti lubong a rangtay, natayag a paspasdek, ken dagiti parke. Ti pinansia a distrito ti Siudad ti New York, a naangklaan baaen ti Wall Street idiay Lower Manhattan, ket iu ti pamay-an a kas ti pinansia a kapitolio iti lubong
ken isu ti pagbalayan ti New York Stock Exchange, ti kadakkelan a stock exchange babaen ti dagup ti puonan ti paglakuan kadagiti nailista a kompaniana. Ti pagtagilakuan ti real estate ti  Manhattan ket maysa kadagiti kanginaan iti lubong. Ti Ka-Insikan ti Manhattan ket pagibuklan ti kaaduan pagyanan dagiti Insik a tatto iti Lumaud a Hemiperio. Mangitited daytoy ti agtultuloy a 24/7 a panagserbisio, ti Subway ti New York ket maysa kadagiti kawatiwatan a napardas a pagdaliasatan a sistema iti lubong.Adda dagiti adu a kolehio ken unibersidad ti mabirukan idiay New York, a mairaman ti nibersidad ti Columbia, Unibersidad ti New York, ken Unibersidad ti Rockefeller , a dagitoy ket nairanggo kadagiti 50 a rabaw iti lubong.

Ti Siudad ti New York kat adda dagiti sangapulo a kakabsat a siudad. Ti Programa ti Kabsat a Siudad ti Siudad ti New York ket napasayaat idi ken nanaganan manen ti Sangalubongan a Kaasmang ti Siudad ti New York , Inc. idi 2006 nga adda dagiti gandat a mangipalawa ti pannakitignay ti Siudad kadagiti gangganaet a siudad bayat nga agtagtaginayon kadagiti sangapulo a naipakasaritaan a maikabagianna a siudad:

Kasla ti New York, amin malaksid ti Beijing ket dagiti kaaduan ti populasion a siudad kadagiti pagilianda, A saan a kas ti New York, amin ngem ti Johannesburg ket agserserbi pay a kas ti de facto wenno de jure a nailian a kapitolio ti politika. Ti New York ken dagiti kakabsatna asiudad ket aminda a kangrunaan a sentro ti ekonomia, ngem adda dagiti bassit a kakabsat ti New York nga adda ti kasasaad a kas maysa a nangruna a puerto.




#Article 506: Ferdinand Marcos, Jr. (128 words)


Ni Ferdinand Bongbong R. Marcos, Jr. , kaaduan nga ammo a kas ni Bongbong Marcos, ket Filipino a politiko ken senador iti maika-16 a Kongreso ti Pilipinas.   Kameng ti Partido Nacionalista, ni Marcos ket mangidaulo kadagiti nadumaduma a komite ti senado, mairaman ti Komite ti Lokal a Gobierno ken ti Komite dagiti Obra ti Publiko, ken kameng ti pay dagiti nadumaduma a komite.

Isu ti maikadua nga anak ni Ferdinand E. Marcos, ti dati a Presidente ti Filipinas (1965–1986), ken ni Imelda R. Marcos ti dati nga Umuna a Balasang . Isu ti dati a kongregista ken dati a gobernador ti Ilocos Norte sakbay ti pannakabutosna iti Senado idi 2010.  Ni Marcos ket dati pay a nagserbi a kas Deputado a Daulo ti Minoridad ti Kamara dagiti Pannakabagi.




#Article 507: Concepción, Chile (235 words)


Ti Concepción () ket ti siudad idiay Chile ken ti komuna a tagikua ti metropolitano a lugar ti Kalatakan a Concepción, daytoy ket maysa kadagiti kadakkelan nga urbano a konurbasion iti Chile. ken daytoy ti kapitolio ti probinsia ti Concepción ken Rehion ti VIII Bío Bío.

Ti Kalatakan a Concepción (Gran Concepción, mairaman ti Talcahuano, San Pedro de la Paz, Hualpén, Chiguayante, Penco, Tomé, Lota, Coronel, Hualqui ken Concepción) ket isu ti maikadua a kadakkelan a konurbasion iti pagilian, ken addaan daytoy dagiti 945,650 nga agtatang (senso idi 2012). No iti agmaymaysa, daytoy ti maika-11 a kadakkelan a komuna iti pagilian, nga agraman iti populasion iti 229,665.

Ti Concepción ket binagon idi babaen ni Pedro de Valdivia idi 1550 iti amianan ti Karayan Bío Bío, iti lugar nga ammo itan a kas Penco. Iti dayta a panawen ti naganna idi ket  Concepción del Nuevo Extremo. Ti baro a pagtaengan ti Concepción ket bassit laeng idi a kilkilometro iti amianan ti La Frontera (Ti Prontera), ti pagbeddengan a pagbaetan ti teritorio ti Espania ken ti daga ti Mapuche, ti maysa nga atniko a grupo ti Amerikano nga Indiano a nagtultuloy a nawaya manipud kadagiti tawen ti 1870. Ti pagtaengan ket pormal nabigbig babaen dagiti turay ti Espaniol a kas maysa nga ili kalpasan ti dua a tawen babaen ti naarian a bilin. Daytoy ket naikkan iti eskudo nga agdama pay laeng a maus-usar ita nga aldaw.




#Article 508: Tengnga a Banko iti Pilipinas (960 words)


Ti Tengnga a Banko iti Pilipinas (; ; ) ket isu daytoy ti sentro a banko iti Pilipinas.

In 1900, the First Philippine Commission passed Act No. 52, which placed all banks under the Bureau of the Treasury and authorizing the Insular Treasurer to supervise and examine banks and all banking activity.  In 1929, the Department of Finance, through the Bureau of Banking, took over bank supervision.

By 1933, a group of Filipinos had conceptualized a central bank for the Philippines. It came up with the rudiments of a bill for the establishment of a central bank after a careful study of the economic provisions of the , which would grant Philippine independence after 12 years, but reserving military and naval bases for the United States and imposing tariffs and quotas on Philippine exports.  However, the Hare-Hawes-Cutting Act would be rejected by the Senate of the Philippines at the urging of Manuel L. Quezon.  This Senate then advocated a new bill that won President Franklin D. Roosevelt's support, this would be the Tydings-McDuffie Act,
which would grant Philippine independence on July 4, 1946.

During the , the discussion about a Philippine central bank that would promote price stability and economic growth, continued.  The country’s monetary system then was administered by the Department of Finance and the National Treasury.  The Philippines was on the exchange standard using the US dollar, which was backed by 100 percent gold reserve, as the standard currency.

In 1939, as required by the Tydings-McDuffie Act, the Philippine legislature passed a law establishing a central bank.  As it was a monetary law, it required the approval of the United States president; Roosevelt did not give his.  A second law was passed in 1944, during the Japanese occupation, but the arrival of the American liberation forces aborted its implementation.

Shortly after President Manuel Roxas assumed office in 1946, he instructed Finance Secretary Miguel Cuaderno, Sr. to draw up a charter for a central bank.  The establishment of a monetary authority became imperative a year later as a result of the findings of the Joint Philippine-American Finance Commission chaired by Cuaderno. The Commission, which studied Philippine financial, monetary, and fiscal problems in 1947, recommended a shift from the dollar exchange standard to a managed currency system.  A central bank was necessary to implement the proposed shift to the new system.

Roxas then created the Central Bank Council to prepare the charter of a proposed monetary authority.  It was submitted to Congress in February 1948.  By June of the same year, the newly-proclaimed President Elpidio Quirino, who succeeded President Roxas, affixed his signature on Republic Act (RA) No. 265, the Central Bank Act of 1948.  On January 3, 1949, the Central Bank of the Philippines was formally inaugurated with Miguel Cuaderno, Sr. as the first governor.  The main duties and responsibilities of the Central Bank were to promote economic development and maintain internal and external monetary stability.

Over the years, changes were introduced to make the charter more responsive to the needs of the economy. On November 29, 1972, Ferdinand Marcos's Presidential Decree No. 72 amended Republic Act No. 265, emphasizing the maintenance of domestic and international monetary stability as the primary objective of the Central Bank.  The Bank's authority was also expanded to include regulation of the entire financial system of the Philippines and not just supervision of the banking system.  In 1981, RA 265, as amended, was further improved to strengthen the financial system, among the changes was the increase in the capitalization of the Central Bank from Ps10 million to Ps10 billion.

In the , the Interim Batasang Pambansa (National Assembly) was mandated to establish an independent central monetary authority.  Later, Presidential Decree No. 1801 designated the Central Bank of the Philippines as the central monetary authority (CMA).  Years later, the 1987 Constitution adopted the CMA provisions from the 1973 Constitution that were aimed essentially at establishing an independent monetary authority through increased capitalization and greater private sector representation in the Monetary Board.

In accordance with a provision in the 1987 Constitution, President Fidel V. Ramos signed Republic Act No. 7653, otherwise known as the New Central Bank Act, into law on June 14, 1993. The law provides for the establishment of an independent monetary authority to be known as the Bangko Sentral ng Pilipinas, its primary objective being the maintenance of price stability.  This objective was only implied in the old Central Bank charter.  The law also gives the Bangko Sentral fiscal and administrative autonomy which the old Central Bank did not have.  On July 3, 1993, the New Central Bank Act took effect.

Within the complex of the Bangko Sentral ng Pilipinas, the nation's central monetary authority, resides a numismatist's haven - the Museo ng Bangko Sentral ng Pilipinas. Inaugurated on January 3, 1999, as part of the celebration of the 50 years of central banking in the Philippines, the Museo showcases the Bank's collection of currencies.

As repository and custodian of the country's numismatic heritage, the Museo collects, studies and preserves coins, paper notes, medals, artifacts and monetary items found in the Philippines during its different historical periods. These collections have been placed on permanent display at the Museo.

Designed to walk the visitor through a number of galleries, individually dedicated to a specific historical period of the country, the Museo visually narrates the development of the Philippine economy, parallel to the evolution of its currency. Complementary paintings from the BSP art collection, together with chosen artifacts, enhance each gallery.

A panoramic memorabilia of 50 years of central banking in the Philippines, showcases the strides made in bringing about price stability, to sustain economic growth in the country. The exhibition hall also carries the busts of the governors of the Central Bank/ Bangko Sentral.




#Article 509: Boracay (226 words)


Ti Boracay ket maysa a bassit nga isla idiay Filipinas nga agarup a mabirukan iti  nga abagatan ti Manila ken 2 km iti amianan a laud nga ungto ti Isla ti Panay  iti Akinlaud a rehion ti Visayas iti Filipinas. Ti Isla ti Boracay ket dagiti aplayana ket nakagun-od kadagiti adu a gunguna manipud kadagiti nadumaduma a ppagipablaakan ti panagbanniaga ket dagiti ahensia.
Ti isla ket buklen dagiti barbaranggay ti Manoc-Manoc, Balabag, ken Yapak  iti ili ti Malay, probinsia ti Aklan. Ti isla ket tinartaripato babaen ti Turay ti Turismo ti Filipinas ken ti gobierno ti probinsia ti Aklan. Malaksid pay kadagiti puraw nga aplayana, Ti Boracay ket naidayegan pay a kas maysa kadagiti kasayatan a mabisita a pagaliwaksayan iti lubong. Daytoy ket agbalbalin payen a maysa kadagiti kasayaatan a mabisita para iti kinatalna ket rabii a paspasamak.

Idi 2012, ti Boracay ket nagungunaan ti kasayaatan nga isla iti lubong manipud ti sangalubongan a magasin ti panagbanniaga ti Travel + Leisure.

Ti Isla ti Boracay Island ket maysa idin a natagtagitao a lugar sakbay idi simmangpet dagiti Kastila idiay Filipinas. Naamammuan idi daytoy babaen dagiti Iberio a konkistador a kas ti Buracay. Iti panawen a pannakaiyasideg kadagiti Europeano, ti Buracay ket addaan idi iti sangagasot a tattao a nagtataeng, a nagtaltalon iti bagas iti dayta nga isla, ken nagtartrakenda pay kadagiti kalding tapno manayonan ti matgedanda.




#Article 510: Katerina, Dukesa ti Cambridge (183 words)


Ni Katerina, Dukesa ti Cambridge (Katerina Isabela Kate; née Middleton; ) ket isu ti asawa ni Prinsipe Guillermo, Duke ti Cambridge, ken maysa a kameng ti Naarian a Pamilia ti Britaniko. Ti Duke ti Cambridge ket isu ti maikadua a nailinia iti trono, kalpasan ti amana, kadagiti 16 a Mankomunidad a Pagturayan ken, ken dumtengto a maipangato kadagitoy, ti Dukesa ket automatiko nga agbalinto nga isu ti Konsorte ti Reina.

Ni Katerina ket dimmakkel idiay Chapel Row, ti maysa purok nga asideg idiay Newbury, Berkshire, Inglatera. Isu ket nagadal idiay Eskosia idiay Unibersidad ti St Andrews, nga isu idiay ti nakaamamuanna ni Prinsipe William ti Gales idi 2001. Ti nagtulaganda ket nairangarang idi 16 Nobiembre 2010, ken isu ket dimmar-ay kadagiti adu a nadayeg a naarian a paspasamak sakbay a nagassawada idi 29 Abril 2011 idiay Westminster Abbey. Ni Katerina ket nakapartuat ti nangruna a pagbanagan para iti Britaniko a moda a daytoy ket naitermino a kas ti Kate Middleton a panakagapu, ken idi 2012, isu ket napili a kas maysa kadagiti 100 a Kaimpluensian a Tattao iti Lubong babaen ti Time Magazine.




#Article 511: Prinsipe Guillermo, Duke ti Cambridge (359 words)


Ni Prinsipe Guillermo, Duke ti Cambridge  (William Arthur Philip Louis; ), ket isu ti kinauna nga anak ni Carlos, Prinsipe ti Gales, ken Diana, Prinsesa ti Gales, ken ti maikatlo a kaunaan nga apo ni Reina Isabel II ken Prinsipe Philip, Duke ti Edinburgh. Isu ti maikadua iti linia ti panagsasaruno, kalpasan ti amana, kadagiti trono ti sangapulo ket innem a nawaya a naturay nga estado a naamammoan a kas dagiti Mankomunidad a pagturayan: ti Nagkaykaysa a Pagarian, Kanada, Australia, Baro a Selanda, Hamaika, Barbados, ti Bahamas, Grenada, Papua Baro a Guinea, ti Is-isla ti Solomon, Tuvalu, Santa Lucia, San Vicente ken dagiti Grenadito, Belize, Antigua ken Barbuda, ken San Kristobal ken Niebes.

Isu ket naedukaduan kadagiti uppat nga eskuela idiay Nagkaykaysa a Pagarian ken naagun-od ti degrado manipud idiay Unibersidad ni St Andrews. Isu ket napnapan kadagiti paset ti sawang a tawenna idiay Chile, Belize, ken dagiti pagilian idiay Aprika, a kangrunaan idiay Kenya nga idiay ket nagtaeng ken namin-adu a nagbakbakasion. Ni Prinsipe Guillermo ket nagala pay idi ti Kiswahili a panagadadal kadagiti unibersidad idiay Kenya ken Tanzania. Isu ket nakomisionado a kas maysa a teniente iti Dagiti Asul ken dagiti Kaarian a rehimento ti Sangkabalayan a Kabaliero—a nagserserbi a kaduana ti kabsatna a lalaki a ni Prinsipe Harry—ken, kalpasan ti dua a tawen, isu ket nakagun-od ti paypayakna babaen ti panakalpasna ti piloto a panagsanayna idiay Kolehio ti Naarian nga Aero Puersa ti Cranwell. Idi 2009, ti Prinsipe ket immalis idiay Naarian nga Aero Puersa, ken naipangato idi ti agpatayab a teniente ken nagadal nga agpatayab ti helikopter tapno agbalin nga agnanayon a piloto iti Puersa ti Panagbiruk ken Panagisalakan. Idi Otonio ti 2010, nalpasanna ti sapasap ken ti panaysanay ti nangruna ken kita ti helikopter ken napan idiay RAF a Ginget diay Bil. 22 nga Eskuadron a nagtigtignay kadagiti aramid a kumaduaan a piloto iti Sea King a helikopter ti panagbiruk ken panagisalakan. Ni Prinsipe Guillermo nakiassawa iti napauten a nobiana, a ni Katerina Middleton, idi 29 Abril 2011 idiay Westminster Abbey. Dagiti oras sakbay ti kasarna, ni Prinsipe Guillermo ket napartuat idi a kas ti Duke ti Cambridge, Konde ti Strathearn ken Baron Carrickfergus.




#Article 512: Bremen (121 words)


Ti Siudad a Munisipalidad ti Bremen (, ) ket maysa a Hanseatika a siudad idiay amianan a laud ti Alemania. Daytoy ket maysa a komersio ken industria a siudad nga adda dagiti nangruna a puerto idiay Karayan Weser, ti Bremen ket paset ti Bremen-Oldenburg a metropolitano a lugar (2.4 a riwriw a tattao). Ti Bremen ket isu ti maikatlo a kaaduan ti populasion a siudad idiay Akin amianan nga Alemania ken ti maikasangapulo idiay Alemania.

Ti Bremen ket adda ti  iti abagatan manipud ti sabangan ti Karayan Weser idiay Baybay Amianan. Nga adda ti Bremerhaven idiay asideg ti sabangan, dagitoy dua ket buklenda dagiti estado ti Bremen (opisial a nagan: Freie Hansestadt Bremen - Nawaya a Hanseatika a Siudad ti Bremen).




#Article 513: Gales (103 words)


Ti Gales  (, ) ket maysa a pagilian a  paset iti Nagkaykaysa a Pagarian ken ti isla iti Nalatak a Britania, a nabeddengan babaen ti Inglatera iti daya ken ti Taaw Atlantiko ken Baybay Irlandes iti  laud. Adaan ti populasiona ti tallo a riwriw, ken ti kalawa a . Ti Gales ket addaan ti sumurok a  nga aplaya, a mairaman dagiti is-isla; ti kadakkelan, Anglesey, ken isu pay ti kadakkelan idiay Baybay irlandes. Ti Gales ket maysa a kabanbantayan, a dagiti kangatuan a murdongna iti amianan ken tengnga a luglugar, a kangrunaan idiay Snowdonia, a naglaon daytoy ti Snowdon, ti kangatuanna a pantokna.

 




#Article 514: Chelsea FC (331 words)


Ti Chelsea Football Club ket di nga pagsasao nga Ingles nga ay-ayam nasa lumaud nga Londres. Pannakabangon idi 1905, ayam a Premier League nga Ingles ken di ket adda nga moste ya sila nga pakasaritaan nasa top tier iti football nga Ingles.

Chelsea were founded on March 10, 1905 at The Rising Sun pub (now The Butcher's Hook),[1] opposite the present-day main entrance to the ground on Fulham Road, and were elected to the Football League shortly afterwards. The club's early years saw little success; the closest they came to winning a major trophy was reaching the 1915 FA Cup Final, where they lost to Sheffield United. Chelsea gained a reputation for signing big-name players[2] and for being entertainers, but made little impact on the English game in the inter-war years.

Former Arsenal and England centre-forward Ted Drake became manager in 1952 and proceeded to modernise the club. He removed the club's Chelsea pensioner crest, improved the youth set-up and training regime, rebuilt the side, and led Chelsea to their first major trophy success — the League championship — in 1954–55. The following season saw UEFA create the European Champions' Cup, but after objections from The Football League and the FA Chelsea were persuaded to withdraw from the competition before it started.[3]

The Stamford Bridge freehold, the pitch, the turnstiles and Chelsea's naming rights are now owned by Chelsea Pitch Owners, a non-profit organisation in which fans are the shareholders. The CPO was created to ensure the stadium could never again be sold to developers. As a condition for using the Chelsea FC name, the club has to play its first team matches at Stamford Bridge, which means that if the club moves to a new stadium, they may have to change their name.[4] Chelsea's training ground is located in Cobham, Surrey. Chelsea moved to Cobham in 2004. Their previous training ground in Harlington was taken over by QPR in 2005.[5] The new training facilities in Cobham were completed in 2007.[6]




#Article 515: Probinsia (129 words)


Ti probinsia ket maysa a paset ti teritorio, a kankanayon nga isu ti agnaynayon nga administribo a pannakabingbingay, iti kaunegan ti maysa a pagilian wenno estado.

Ti balikas a probinsia ket naala manipud ti maika-13 a siglo a Daan a Pranses ti province, a daytoy ket nagtaud met laeng ti Latin a balikas ti provincia, a mangibagbaga ti pagiturayan ti maysa a mahistrado; a naisangsangayan, iti maysa a ganganaet a teritorio.

Ti mabalin a Latin nga etimolohia ket manipud ti pro- (para iti) ken vincere (tapno agballigi wenno mangtengngel iti). Isunga ti  probinsia ket maysa idi a teritorio wenno opisio a ti maysa a Romano a mahistrado a tinengtengngel para iti gobiernona. Daytoy ket maipada ti nasapsapa a panag-usar ti Latin para iti pagturayan babaen ti Romano a linteg.




#Article 516: Benneg ti Naingayeman a Nam-ay ken Panagrang-ay (449 words)


Ti Benneg ti Naingayeman a Nam-ay ken Panagrang-ay ()), () ket isu ti ehekutibo a benneg ti Gobierno ti Filipinas nga akinrebbeng a mangsalaknid kadagiti karbengan ti naingayeman a Nam-ay dagiti Filipino ken mangiyaddang ti naingayeman a panagrang-ay.

Idi 1915, ti Opisina ti Nam-ay ti Publiko () ket napartuat idi ken naakeman a mangadalwas, mangurnos ken mangimaton kadagiti amin a gobierno ken pribado nga entidad a makibingbinglay kadagiti naingayeman a serbisio.  Idi 1921, ti PWB ket naikkat idi ken sinukatan babaen ti Opisina ti Nam-ay ti Publiko a babaen ti Benneg ti Publiko a Pagbagbagaan.

Idi Nobiembre 1, 1939, napartuat ti Mankomunidad a Tignay Blng. 439 ti Benneg ti Salun-at ken Nam-ay ti Publiko idi 1941, ti Opisina ti Nam-ay ti Publiko ket opisial a nagbalin a paset ti Benneg ti Salun-at ken Nam-ay ti Publiko.  Iti maipatinayon kadagiti panagur-urnos ti serbisio kadagiti amin a publiko ken pribado a patakder ti naingayeman a nam-ay, ti opisina ket mangimaton pay kadagiti amin a patakder ti panagay-wan ti ubbing ken ti urnong dagiti serbisio ti nam-ay ti ubbing.

Idi 1947, ni Presidente Manuel Roxas ket inikkatna ti Opisina ti Nam-ay ti Publiko ken nagpartuat ti Komision ti Naingayeman a Nam-ay, babaen ti Opisina ti Presidente.

Idi 1968, Republika a Tignay 5416, a nakunkuna a ti Tignay ti Naingayeman a Nam-ay ti 1968, ket nagpartuat ti Benneg ti Naingayeman a Nam-ay, ken inkabilna iti ehekutibo a sanga ti gobierno. Idi 1976, ti Benneg ti Naingayeman a Nam-ay ket nanaganan manen a kas Dagiti Naingayeman a Serbiso ken Panagrang-ay () babaen ti bilin ti Presidente Blng. 994.  Daytoy ket napirmaan babaen ni Presidente Ferdinand E. Marcos ken nagited ti benneg ti pudno nagan ti patakder. Idi Hunio 2, 1978, ti DSSD ket nanaganan manen ti Ministro dagiti Naingayeman  a Serbisio ken Panagrang-ay () a maitunos iti panagbalbaliw iti porma ti gobierno .

Idi 1987, ti MSSD ket naurnos manen idi ken nanaganan manen ti Benneg ti Naingayeman a Nam-ay ken Panagrang-ay baaen ti Ehekutibo a bilin 123,a pinirmaan baban ni Presidente Corazon C. Aquino.  Ti Ehekutibo a Bilin Blng. 292, a naamammuan pay a kas ti Nabaliwan a Kodigo ti Administrasion ti 1987, ket nangibangon ti nagan, gunglo nga estruktura ken dagiti pamay-an a pagrebbengan alugar ti DSWD ken nagilawlawag pay kadagiti alagadenna a turay.

Idi 1991, ti Republik a Tignay 7160, a nakunkuna pay a ti Kodigo ti Lokal a Gobierno 1991, ket nangited kadagiti kangrunaan a serbisio ti DSWD kadagiti lokal a paset ti gobierno.

Dagiti agdama a gandat ket mairaman ti Nailian a Sangkabalayan a Panagpunta a Sistema Para iti Panagkissay ti Panglaw (), ti Programa ti Pantawid Pamilyang Pilipino (Pantawid Pamilya) ken Kapit Bisig Laban sa Kahirapan () (KALAHI-CIDSS).




#Article 517: Los Angeles (470 words)


Ti Los Angeles ( ; ), nga addaan iti populasion ti 2010 a Senso ti Estados Unidos iti 3,792,621, ket isu ti kapusekan ti populasion a siudad ti estado iti California, ken isu ti maikadua ti kaaduan ti populasion idiay Estados Unidos, kalpasan ti Siudad ti New York. Adaan daytoy ti kalawa a , ken mabirukan idiay Akin-abagatan a California. Kadawyan a namammuan babaen ti pangyababaan a L.A., daytoy a siudad ket isu ti kangrunaan a pakakitaan iti kadakkelan a Los Angeles-Long Beach-Santa Ana metropolitano estadiska a kalawa, a naglaon kadagiti 12,828,837 a tattao manipud idi 2010, ken maysa kadagiti kaaduan ti populasion a metropolitano a lugar iti lubongken ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay Estados Unidos. Ti Los Angeles ket naamammuan pay a ti tugaw iti Probinsia ti Los Angeles, ti kaaduan ti populasion ken maysa a kaaduan kadagiti nadumaduma nga etniko a probinsia iti Estados Unidos idiay Estados Unidos, nga ti intero a Los Angeles a lugar ket mabigbigan a kaaduan ti nadumaduma kadagiti kadakkelan a siudad iti pagilian ti Estados Unidos. Dagiti agtaeng iti daytoy a siudad ket matawtawagan nga Anghelenos.

Ti Los Angeles ket napundar idi Septiembre 4, 1781, babaen ti Kastila a gobernador a ni Felipe de Neve. Daytoy ket nagbalin a paset ti Mehiko idi 1821 kalpasan ti Mehikano a Gubat ti Wayawaya. Idi 1848, idi patingga ti Mehikano–Amerikano a Gubat, ti Los Angeles ken dagiti amin a paset ti California ket ginatang a kas paset ti Tulag ti Guadalupe Hidalgo, isu a daytoy ket nagbalinen a paset ti Estados Unidos. Ti Los Angeles idi ket di nainkorporado a kas maysa a munisipalidad idi Abril 4, 1850, lima a bulan sakbay a ti California ket nakagun-od ti pannaka-estado.

Nabirngasan a kas ti Siudad dagiti Anghel, ti Los Angeles ket maysa a mangiyun-una a sentro ti lubong iti negosio, internasional a panagtagilako, panagliwliwa, kultura, midia, moda, siensia, ay-ayam, teknolohia, ken edukasion, ken nairanggo idi a maikanem a Pagsurotan ti Sangalubongan a Siudad ken maika-13 iti Pagsurotan ti Bileg ti Siudad. Ti siudad ket pangibalbalayan kadagiti naindayegan a patakder a sumaksakup kadagiti nadumaduma a kita ti propesional ken kultural a pagobraan ken maysa kadagiti kadakkelan a makina ti ekonomia idiay Estados Unidos. Ti naitiptipon nga estadistikal a lugar (CSA) ti Los Angeles  ket addaan iti dagup a metropolitano a produkto (GMP) iti $831 bilion (manipud idi 2008), a makaaramid daytoy ti maikatlo a kadakkelan iti lubong, kalpasan ti Kalatakan a Tokyo ken ti metropolitano a luglugar ti New York. A kas ti pangibalbalayan a kuartel ti Hollywood, daytoy ket mangiyuna ti lubong kadagiti panagpartuat kadagiti pataud ti telebisio, video nga ay-ayam, ken nairekord a musika; daytoy ket maysa pay kadagiti mangiyuna iti panapataud kadagiti pelikula. Iti pay maipatinayon, ti Los Angeles ket nagsangaili pay kadagiti Ay-ayam ti Kalgaw nga Olimpiada idi 1932 ken idi 1984.




#Article 518: Nailian a Santuario ti Bantay Samat (980 words)


Ti Nailian a Santuario ti Bantay Samat () wenno Dambana ng Kagitingan (Santuario ti Kinatured) ket ti maysa a naipakasaritaan a santuario a mabirukan  iti asideg ti pantok ti Bantay Samat iti ili ti Pilar, Probinsia ti Bataan, iti Republika ti Filipinas. Ti kompleks ti panglaglagip a santuario ket nabangon idi pammadayaw ken panglaglagip dagiti kinatured dagiti soldado a Filipino ken Amerikano a nakilaban kadagiti Imperial a Buyot ti Hapon iti las-ud ti Sangalubongan a Gubat II.

Buklen ti maysa a Kolumnata ken ti dakkel a Panglaplagip a Krus, nakomision ti parke idi 1966 babaen ti dati a Presidente a ni Ferdinand Marcos, para iti maika-25 nga Anibersario ti Gubat ti Sangalubongan II. Nakatakder ti puraw a Panglaglagip a Krus a kas maysa a panglaglagip kadagiti soldado a nakilaban ken nakapukaw kadagiti baigada iti Bakalan ti Bataan. Mangiraman pay t kompleks ti santuario iti maysa a museo ti gubat nga agraman kadagiti nadumaduma nga urnong manipud kadagiti pinintaan kadagiti bannuar a Filipino, aginggana kadagiti armas nga inusar babaen dagiti puersa ti Filipino, Amerikano ken Hapon iti las-ud ti bakalan.

Manipud iti kolumnata ken ti krus, adda maysa a panoramiko a buya ti Bataan, ti Isla Corregidor ken iti maysa  nalawag nga aldaw, ti siudad ti Manila a mabirukan iti agarup a  iti ballasiw ti Luek Manila.

No maikuyog ti nasammakedan nga isla ti Corregidor, ti Bantay Samat ket isu idi ti lugar ti karanggasan a bakalan a panagsuppiat iti Imperial a Buyot ti Hapon idi 1942 iti las-ud ti Bakalan ti Bataan. Nakasagsagaba kadagiti nakaro a pannakaabak manipud kadagiti Hapon iti amin a paset ti Luzon, nagatras dagiti soldado ti Filipino ken Amerikano idiay Peninsula ti Bataan tapno aguurnongda manen para iti maysa a maudi a naingel a barengbareng a pannakilaban. Daytoy a panagatras idiay Bataan ket paset ti maysa nga estratehia ti Estados Unidos nga ammo a kas War Plan Orange.

Natnag ti Bataan kalpasan dagiti tallo a bulan a panaglalaban idi dagiti nabanbanog unay a 78,000, nagsaksakit ken nabisbisinan a lallaki babaen ni Major Heneral Edward P. King ket nagsukoda kadagiti Hapon idi 9 Abril 1942. Daytoy ti bugbugtong a kadakkelan a panagsuko iti pakasaritaan dagiti soldado ti Estados Unidos. Kakuyogda met dagiti soldado a Filipino, naiturongda idi iti Martsa iti Patay ti Bataan.

Ti senario iti kaudian a nagsammakedanda iti Bantay Samat, ti lugar ti Dambana ng Kagitingan. Naaramid ti santuario a kas maysa a maitunos a panglaglagip dagiti situtured a panagsagsagaba  dagiti soldado a nakilaban ken natay iti dayta a naipakasaritaan a sarikedked ti wayawaya.

Nairugi ti kompleks ti panglaglagip a santuario babaen ti panangisaad ti bato a pasuli babaen ni Presidente Marcos idi Abril 14, 1966. Gapu ti kaawan dagiti pundo, saan a nalpas ti panagbangon iti maika-25 nga anibersario ti Pannakatnag ti Bataan idi 1967. Nakompleto ti santurio ken naisibbo idi 1970, apag-isu a naitiempo iti maika-25 nag anibersario ti patingga ti Sangalubongan a Gubat II.

Mabirukan iti maysa a lugar nga agarup a , buklen ti parke ti Kolumnata ken iti pantok ti bantay, ti Panglaglagip a Krus. Dinisenio ti sanatuario babaen ni Lorenzo del Castillo ken hinardinan babaen ni Dolly Quimbo-Perez.

Manipud iti lugar a pagparkingan, ti maysa a nalawa a tallo nga agdan nga umakikid iti ngato ket mangiturong kadagiti agbisbisita iti poste ti wagayway nga agtengngel iti wagayway ti Filipinas. Dagiti maudi a serye dagiti agdan ti agpang ti kolumnada ket beddengan dagiti dua a bangir babaen dagiti dua a pedestal a natuktokan kadagiti bronse nga urno a mangisimbolo iti agnanayon nga apuy.

Ti Kolumnada ket ti maysa a naabbongan iti marmol nga estruktura a palikmutan babaen ti maysa nga esplanada, a napalikmutan met kadagiti naabbongan iti marmol a parapeto. Naabbongan ti akinruar a bangir kadagiti 19 a nangato a riliebo nga eskututa babaen ni Nailian nga Artista Napoleon Abueva, ken dagiti agsisinnublat a depiksion ti gubat nga agraman kadagiti  18 a bronse nga insignia dagiti yunit ti Dibision ti USAFFE babaen da Talleres de Maximo Vicente, Leonides Valdez, ken da Angel Sampra ken Anak a Lallaki. Ti tunggal maysa nga insignia a bronse ket addaan iti poste ti wagayway para kadagiti wagayway ti tunggal maysa a dibision.

Iti tengnga ti Kolumnada ket ti altar, iti likudan ket dagiti tallo a relihioso a mural ti dekolor a sarming a dinisenio babaen ni Cenon Rivera ken inaramid babaen ni Vetrate D'Arte Giuliani ti Roma, Italia. Adda dagiti uppat a dakkel a bronse a kandeleria a nakabitinin iti bobida, bayat a naisurat iti marmol kadagiti dua a letral a diding ket ti naratibo ti “Bakalan ti Bataan”.

Ti maysa a dalan a mangiturong iti baba ti Paglaglagip a Krus ke mangrugi iti likudan ti Kolumnada. Ti 14 nga addang nga agdan, nga agsiko-sikko a dalan iti bakras ti bantay ket nasimiento kadagiti maris dara a bato manipud iti Isla Corregidor. Ti maysa pay a sabali a kalsada ket mangiturong kadagiti agbisbisita iti baba ti Paglaglagipan a Krus.

Ti Paglaglagipan a Krus ket ti maysa a natayag nga estruktura iti kangatuan a punto ti Bantay Samat,  iti ngato ti pantar ti baybay. Narmid ti monumento iti landok ken napapigsa a konkreto nga agraman iti maysa a pagawitan ken pagbuyaan a galeria kadagiti ima ti Krus. Ti maysa nga agdan ket mangiturong pay iti galeria kadagiti payak. Ti katayag ti Krus ket  manipud iti baba; ti katayag dagiti ima ket  manipud iti baba, ti tunggal ima ket agrukod iti  ( iti tunggal bangir), a mangaramid daytoy iti maikadua a kadakkelan a krus iti lubong. Ti pagbuyaan a galeria ket , nga agraman iti  nga espasio.

Ti ruar ti Krus ket pinalpas iti napedaso a granolitiko a marmaol. Ti baba aginggana iti  nga agpang ket natuktokan kadagiti nakitikitan a kuadro ken riliebo a natituluan iti Nabiag Na Bato babaen pay ni Abueva, a mamgibagbaga kadagiti nangruna a naipakasaritaan a pigura ken dagiti pasamak a kas ti panagpatay ken ni Jose Rizal, Lapu-Lapu ken Antonio Luna.




#Article 519: Antonio Villaraigosa (163 words)


Ni Antonio Ramón Villaraigosa (; naiyanak a kas ni Antonio Ramón Villar, Jr.; ) ket maysa nga Amerikano a politiko a nagserbi a kas ti maika-41 a Mayor ti Los Angles, California manipud idi 2005 aginggana idi 2013. Sakbay a nabutosan a kas Mayor isu ket kameng idi ti Asemblea ti Estado ti California manipud idi 1994 aginggana idi 2000, ti Demokratiko a daulo ti Asemblea manipud idi 1996 aginggana idi 1998, ken ti Tagabitla ti Asemblea ti Estado ti California manipud idi 1998 aginggana idi 2000. Kalpasan iti ipapanaw iti Asemblea ti Estado gapu kadagiti patingga iti termino. Isu ket nabutosan iti Konsilio ti Siudad ti Los Angles manipud idi 2003 aginggana idi nabutosan a kas Mayor idi 2005.

Ni Villaraigosa ket kameng ti Partido Demokratiko, nailian a katakunaynay a mangipangulo ti kampania iti presidente ni Hillary idi 2008, kameng ti Transition Economic Advisory Board ni Presidente Barack Obama, ken mangipangulo ti Nailian a Kombension ti Demokratiko ti 2012 idi Septiembre 2012.




#Article 520: Tattao a Bisayano (145 words)


Ti Dagiti Bisaya (Ingles: Visayans) ket di Tattao a Filipino ethnic group whose members ket dagiti ingay iti umuna wenno balin iti pagsasao a Bisaya, ti moste waydli nga sao di Cebuano, Hiligaynon, ken Waray-Waray. 

Kabisay-an refers both to the Visayan people collectively and the lands occupied by them. The English translation, Visayas, is used only to refer to the latter. From a geopolitical standpoint, the Philippine region of the Visayas comprises the following islands: Panay, Romblon, Guimaras, Negros, Cebu, Bohol, Siquijor, Leyte, Biliran and Samar.

Visayans refer to their respective languages as Binisaya or Bisaya. The table below lists the Philippine languages classified as Visayan by the Summer Institute of Linguistics. Although all of them belong to the same language family of Visayan, not all speakers identify themselves as Visayan. The Tausūg ethnic group, for instance, only use Bisaya to refer to Christian Visayan-speakers.




#Article 521: Reykjavík (156 words)


Ti Reykjavík () ket isu ti kapitolio ken kadakkelan a siudad idiay Islandia.

Ti latitud na, aiti 64°08' N, ket makabalin daytoy a ti ti kaamianan unay iti lubong a kapitolio a siudad iti maysa a naturay nga estado. mabirukan daytoy idiay abagatan a laud iti Islandia, idiay akin-abagatan nga aplaya iti Luek ti Faxaflói. Nga addaan ti populasion ti aganad a  120,000 (ken sumurok a 200,000 idiay Kalatakan a Reykjavík a Lugar), datoy ti pusod ti ekonomia ken gobierno ti Islandia.

Ti Reykjavík ket naikapamatian a daytoy ti pakabirukan ti immuna a pagnaedan idiay Islandia, a ti Ingólfur Arnarson ket napakunkuna a naipabangon idi 870 C.E. Aginggana idi maika-18 a siglo, awan ti urbano a panagrangrang-ay iti lokasion iti daytoy a siudad. Daytoy a siudad ket naibangon idi 1786 a kas maysa a paggatangan nga ili ken dimmaakkel kadagiti sumagad a dekado, ken nagbalin a rehional ken nailian a sentro ti komersio, populasion ken gobierno.




#Article 522: Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu (617 words)


Ti Taumatawhakatangishy;hangakoauauotamateashy;turipukakapikimaungashy;horonukupokaiwhenshy;uakitanatahu ket ti maysa a turod nga asideg iti Porangahau, iti abagatan ti Waipukurau idiay akin-abagatan a Hawke's Bay, Baro a Selanda. Ti katayag ti turod ket . Ti turod ket nangruna a nadayeg gapu iti kaatiddog ti naganna, a nagtaud iti pagsasao a Māori; daytoy ket masansana naipaababa iti Taumata. Daytoy ket nakagun-od iti kadayeg gapu ta daytoy ket addaan iti kaatiddogan a nagan iti lugar a mabirukan iti ania man a pagilian nga agsasao iti Ingles, ken ti maikadua a kaatiddogan a nagan ti lugar iti lubong, segun ti Wises New Zealand Guide ken ti The New Zealand Herald. Ti nagan ti turod (nga agraman kadagiti 85 a karakter) ket nailista pay iti Guinness World Records a kas ti kaatiddogan a nagan ti lugar.
Dagiti sabali a bersion ti nagan, mairaman dagiti atiddog, ket sagpaminsanda pay a maus-usar.

Nasinasina babaen ti silaba, ti napno a nagan ket maibalikas a kas: Tau-ma-ta-fa-ka-ta-ngi-ha-nga-ko-au-au-o-ta-ma-te-a-tu-ri-pu-ka-ka-pi-ki-mau-nga-ho-ro-nu-ku-po-kai-fe-nu-a-ki-ta-na-ta-hu (dagiti 40 a silaba). Laplagipen nga iti pagsasao a Maori ti digrapo iti wh ket maibalikas a kas /f/.

Ti nagan a Taumatawhakatangishy;hangakoauauotamateashy;turipukakapikimaungashy;horonukupokaiwhenshy;uakitanatahu ket maipatarus a kas Ti pantok nga ayan ni Tamatea, ti lalaki nga addaan kadagiti dakkel a tumeng, ti aguy-uyas, managkalay-at kadagiti bantay, ti agal-alun-on iti daga a manabanniaga, tinokarna ti pito iti agong iti kaayan-ayatna.

Adda pay dagiti atatiddog a porma iti nagan: ti Taumatawhakatangishy;hangakoauauotamateashy;urehaeaturipukakapikimaungashy;horonukupokaiwhenshy;uakitanatahu ket addaan kadagiti 92 a letra. Ti maysa nga at-atiddog pay a bersion, ti Taumata-whakatangihanga-koauau-o-Tamatea-haumai-tawhiti-ure-haea-turi-pukaka-piki-maunga-horo-nuku-pokai-whenua-ki-tana-tahu, ket addaan kadagiti 105 a letra ken tikayatn a sawen ket Ti turod ti agtoktokar iti pito iti agong babaen ni Tamatea – a naipug-aw iti daytoy a lugar manipud iti adayo, nga addaan iti maysa a napisi a buto, narasrasan dagiti tumengna iti panagkalay-at kadagiti bantay, natnag iti daga, ken linkmutna ti daga – iti kaayan-ayatna.

Ti New Zealand Geographic Placenames Database, a tinartaripato babaen ti Land Information New Zealand (LINZ), ket agus-usar iti ab-ababa (dagiti 57 a karakter) a nagan iti Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu.

Ni Tamatea-pōkai-whenua (Tamatea ti eksplorador iti daga) ket isu idi ti ama ni Kahungunu, ti tinaudan ti iwi a ni Ngāti Kahungunu. Ti pannakaibaga dagiti panagbanbaniaga ni Tamatea iti daga ket saan laeng a napasamak kadagiti leyenda ti Ngāti Kahungunu, ngem dagiti pay tradision ti iwi manipud iti Northland, nga idiay ket naibagbaga nga isu ket sinuksukisokna dagiti pagsangladan ti Hokianga ken Kaipara.

Kadagiti tradision manipud iti rehion ti Bay of Plenty, pinanawanna ti anakna a lalaki, ni Ranginui, nga isu ket tinaudan ni Ngāti Ranginui ti Tauranga. Dagiti leyenda manipud iti Daya nga Aplaya ti Isla Amianan ket mangibagbaga kadagiti panagsukisokna idiay Tūranga-nui (Gisborne), Māhia, Wairoa, Ahuriri (Napier), Heretaunga (iti asideg ti Hastings) ken Pōrangahau. Isu ket nagbanniaga babaen ti Karayan Mangakopikopiko, iti tuktok ti bessang ti Tītī-o-kura babaen ti Pohokura a napan iti Danaw Taupo. Ti Karayan ken kalugnakan nga Ōtamatea ket nanaganan manipud kaniana. Ti Tamatea ket nagan pay ti lugar idiay Napier.

Makunkuna sagiti nasapa a leyenda ti Isla Abagatan a ni Tamatea ket naglayag iti daya nga aplaya. Narakrak ti bankana iti adayo nga abagatan, ken nagbalin a kabambantayan ti Tākitimu. Intono kuan nagsubli ni Tamatea idiay Isla Amianan, ken nagbanniaga babaen ti Karayan Whanganui.

Ti nagan ket naibaga iti kanta ti patalastas ti telebision ti Mountain Dew ken SEEK Learning idiay Australia. Daytoy ketnaiparang pay iti 1976 (pablaak manen idi 1979) a single ti The Lone Ranger babaen ti Britaniko a banda ti Quantum Jump, a naipakita ti panagsasaruno ti titulo iti maikadua a serye iti The Kenny Everett Video Show.Daytoy ketsuheto iti maysa a kanta idi 1960 babaen ti taga-Baro a Selanda a kumakanta a ni Peter Cape.

Ti star iti tenis a ni Martina Navratilova ket nakaadal a mangibaga iti balikas idi isuna ket agtawen iti sangapulo.




#Article 523: San Jose, California (312 words)


Ti San Jose (; ), opisial a ti City of San José (Siudad ti San José), ket ti sentro ti kultura, pinansia, ken politiko ti Silicon Valley Mabirukan iti tengnga ti Santa Clara Valley, iti akin-abagatan nga aplaya ti Luek San Francisco, sakupen ti San Jose iti kalawa iti . Ti San Jose ke ti tugaw ti kondado ti Kondado ti Santa Clara, ti kabaknangan a kondado iti California ken maysa kadagiti kabaknangan a kondado iti Estados Unidos. Ti San Jose ket isu ti kangrunaan a komponente ti Lugar ti Estadisko ti Metropolitano ti San Jose–Sunnyvale–Santa Clara, nga agraman iti nakarkulo a populasion iti agarup a 2 a riwriw nga agtataeng idi 2018. Daytoy pay ti kaaduan ti populasion iti Lugar ti Luek San Francisco ken ti Naitiptipon a Lugar ti Estadisko ti San Jose–San Francisco–Oakland, a respektibo nga aglaon kadagiti 7.7 a riwriw ken 8.7 a riwriw a tattao.

Ammo ti San Jose a kas maysa a sentro ti inobasion, gapu ti kabaknangna, Mediteraneo a klima, ken ti nangato a bayad iti panagbiag. Ti lokasionna iti kaunegan ti dumurdur-as nga industria ti high tech kas maysa a sentro ti kultura, politika, ken ekonomia ket isu ti nakaalaan ti parbo a nagan ti siudad iti Kapitolio ti Silicon Valley. Ti San Jose ket maysa kadagiti kabaknangan a nangruna a siudad iti Estados Unidos  ken iti lubong, ken addaan iti maikatlo a kangatuan ti per capita iti lubong (kalpasan ti Zürich, Suisa ken Oslo, Norwega), segun ti Brookings Institution. Ti Lugar ti Metropolitano ti San Jose ket agraman kadagiti kaaduan a milionario ken dagiti kaaduan a bilionario iti per capita ti Estados Unidos. Iti agpakatengnga a presio ti balay iti $1,085,000, ti San Jose ket addaan iti kanginaan a pagtagilakuan iti balay iti pagilian ken maikalima a kanginaan a pagtagilakuan iti balay iti lubong, segun ti Demographia International Housing Affordability Survey idi 2017.




#Article 524: Kigali (124 words)


Ti Kigali, ket addaan iti polulasion a 965,398 (2009), isu daytoy ti kapitolio ken kadakkelan a siudad iti Rwanda. Naisanglad daytoy ti asideg a heograpiko a sentro iti daytoy a pagilian, ken daytoy ket isu ti ekonomiko, kultural, ken paglugluganan  a sentro iti Rwanda manipud idi nagbalin a kapitolio idi nawayaan idi 1962. Ti kangrunaan a pagtaengan ken dagiti opisina iti Presidente iti Rwanda, ken dagiti ministro ti gobierno ket mabirukan ditoy a siudad. Ti siudad ket addan iti kinauneg ti probinsia iti Siudad ti Kigali, a daytoy ket napipadakkel idi Enero 2006 a kas paset dagiti panagbalbaliw ti lokal a gobierno iti daytoy a pagilian. Ti urbano a lugar iti daytoy a siudad ket nasakupanna ti agarup a 70% kadagiti munisipio a pakabeddengan.




#Article 525: Bruno Mars (100 words)


Ni Peter Gene Hernandez , kadawyana naam-ammuan babaen ti entablado a nagan a Bruno Mars, ket maya nga Amerikano a kumakanta-mannurat ti kanta ken agpadpataud ti plaka. Dimakkel idiay Honolulu, Hawaii babaen dagiti musikero a pamilia, ni Mars nangrugi nga agraramid ti musika idi ubing pay laeng. Nagpabpabuya kadagiti sabsabali a beddeng ti musika idiay ilina iti amin a kinaubingna. Nagturpos isuna iti nangato a pagadalan ken immalis ken napan idiay Los Angeles, California tapno masurotanna ti karrerna iti musika. Ni Mars ket nagpadpataud kadagiti kankanta para kadagiti sabsabli nga artista, timmipon isuna ti timpuyog ti panagpataud ti The Smeezingtons.




#Article 526: Tijuana (535 words)


Ti Tijuana () ket ti kadakkelan a siudad idiay Baja California ken iti Peninsula Baja California ken ti sentro ti metropolitano a lugar ti Tijuana, parte ti internasional a metropolitano a lugar ti San Diego–Tijuana.  Kas maysa a sentro ti industria ken pinansia ti Mehiko, ti Tijuana ket mangiyunay-unay iti napigsa nga impluensia iti ekonomia, edukasion, kultura, arte, ken politika. Idi agbalbalinen daytoy a siudad a kas mangiyuna a sentro ti pagilian, kasta met dagiti mangpalpalikmut a metropolitano a lugar, ti maysa a nangruna iti industria ken metropolis idiay akin-amianan a laud a Mehiko. Agdama a maysa kadagiti kapartakan a dumakdakkel a metropolitano a lugar idiay Mehiko, mangitaltalinaay ti Tijuana iti kasasaad a kas global a siudad. Manipud idi 2015, ti siudad ti Tijuana ket addaan iti populasion iti 1,696,923.

Mabirukan ti Tijuana idiay Nabalitokan nga Aplaya ti Baja California, ken isu ti tugaw ti munisipio ken ti sentro ti kultura ken komersio ti Ili ti Tijuana. Sakupen ti Tijuana iti 70% ti ili ngem aglaon iti sumurok a 80% iti populasionna. Maysa a nangruna a sentro iti panagpartuat iti kontinente ti Amianna nga Amerika, ti siudad ket mangtalinaay kadagiti pasilidad kadagiti kompania ti nadumaduma a pagilian. Idi nasapa a maika-21 a siglo,  ti Tijuana ket nagbalin a kapitolio iti panagpataud kadagiti ramit ti mediko ti Amianan nga Amerika. Ti Tijuana ket maysa pay nga agrangrang-ay a sentro ti kultura ken nabigbiganen a kas maysa a nangruna a sentro ti kultura. Ti siudad ket isu ti kaaduan a mabisbisita a siudad iti lubong; ken makibingbingay iti pagbeddengan iti agarup a  iti kabsatna a siudad iti San Diego. Ad-adu ngem limapulo a riwriw a tattao ti bumalballasiw iti pagbeddengan a pagbaetan dagitoy dua a siudad iti tinawen. Daytoy a metropolitano a pagballasiwan ket mangaramid ti Sumrekan a Puerto ti San Ysidro kakumikoman a pagballasiwan a pagbeddengan a daga iti lubong. Naestimado daytoy a dagiti dua a pagballasiwan nga estasion a pagbaetan dagitoy dua a siudad ti San Diego ken Tijuana ket pakabilangan para iti 300,000 nga inaldaw a pagballasiwan ti pagbeddengan.

Ti Tijuana ket isu ti maika-45 a kadakkelan a siudad iti Kaamerikaan ken ti kalaudan a siudad idiay Mehiko.  Segun ti senso idi 2010, ti metropolitano a lugar ti Tijuana ket su idi ti maikalima a kadakkelan idiay Mehiko, nga agraman iti populasion iti 1,784,034, ngem agdumaduma dagiti pannakairanggo, ti siudad (lokalidad) idi ket maika-6 a kadakkelan ken ti ili  (administratibo) ket maika-3 a kadakkelan iti pagilian.  Ti rehion ti internasional a metropolitano ket nakarkulo a kas sumurok bassit a lima a riwriw idi 2009 ken agarup a 5,105,769 in 2010, a mangaramid daytoy akas ti maikatlo a kadakkelan a metropolitano a lugar iti dati a rehion ti California, ti maika-19 a kadakkelan a metropolitano alugar iti Kaamerikaan, ken ti kadakkelan iti dua apagilian a konurborasion a pagbingayan a pagbaetan ti Estados Unidos ken Mehiko.  Ti Tijuana ket agbalbalinen nga ad-adu a suburbanisado a kas ti San Diego; idi las-ud dagiti tawen ti 2000 ti ranggas ti druga ket gapuanan ti ipapanaw dagiti agtataeng iti napusek nga urbano a bugas kadagiti isolado a komunidad iti kaunegan ti ili ken iti labes, kas ebedensia babaen dagiti pigura ti senso idi 2010 ken dagiti tabas ti idadakkel.




#Article 527: Mexicali (109 words)


Ti Mexicali () ket ti kapitolio a siudad ti estado ti Mehiko ti Baja California ken ti tugaw ti Ili ti Mexicali. Ti Siudad ti Mexicali ket addaan iti populasion iti 689,775, segun ti  senso idi 2010, bayat a ti populasion ti intero a lugar ti metropolitano ket umabot iti 996,826; a pakaaramidan ti siudad ken ti lugar ti metropolitano iti maikadua a kaaduan ti populasion idiay Baja California.

Daytoy ket napundar  idi Marso 14, 1903. Ti Mexicali ket mabirukan idiay pagbeddengan ti Mehiko–Estados Unido iti asideg ti kabsatna a siudad ti Calexico, California a mangbukel iti dua nga estado,  internasional a sentro ti populasion a makunkuna iti Calexico–Mexicali.




#Article 528: Baja California (177 words)


Ti Baja California (), (), opisial a ti Nawaya ken Naturay nga Estado ti Baja California (), ket ti maysa nga estado idiay Mehiko. Daytoy ti akin-anianan unay ken akinlaud unay kadagiti 32 a Pedral nga Entidad ti Mehiko.  Sakbay a nagbalin nga estado idi 1952, ti lugar ket ammo idi a kas ti Amianan a Teritorio ti Baja California (El Territorio Norte de Baja California). Daytoy ket addaan iti kalawa iti , wenno 3.57% iti masa ti daga ti Mehiko ken mangbukel iti akin-amianan a kagudua ti Peninsula ti Baja California, iti amianan ti maika-28 a paralelo, ken ti adda iti taaw nga Isla Guadalupe. Ti nangruna a daga a paset ti estado ket beddengan iti laud babaen ti Taaw Pasipiko, iti daya babaen ti Sonora, ti estado ti Estados Unidos ti Arizona, ken ti Golpo ti California (ammo pay a kas ti Baybay ti Cortez), ken iti abagatan babaen ti Baja California Sur. Ti akin-amianan a patinggana ket ti estado ti Estados Unidos ti California.

Addaan ti Amianan a Baja California kadagiti 5 a siudad.




#Article 529: Chihuahua (estado) (139 words)


Ti Chihuahua (), opisial a ti Nawaya ken Naturay nga Estado ti Chihuahua (), ket maysa kadagiti 32 nga estado ti Mehiko. Ti kapitolio a siudadna ket ti Siudad ti Chihuahua.

Daytoy ket mabirukan idiay Amianan a laud ti mehiko ken beddengan babaen dagiti estado ti Sonora iti laud, ti Sinaloa iti abagatan a laud, ti Durango iti abagatan, ken ti Coahuila iti daya. Iti amianan ken iti amianan a daya, daytoy ket addaan iti atiddog a pagbeddengan iti Estados Unidos a kadenna kadagiti estado ti Estados Unidos ti New Mexico ken Texas.

Ti Chihuahua ket ti kadakkelan nga estdo idiay Mehiko babaen ti kalawa, iti kalawa iti , daytoy ket dakdakkel bassit ngem ti Nagkaykaysa a Pagarian. Ti estado ket ammo iti parbo a nagan iti El Estado Grande (Ti Nalatak nga Estado wenno Ti Dakkel nga Estado).




#Article 530: Barcelona (182 words)


Ti Barcelona (, ) ket isu ti kapitolio ti Katalonia ken isu ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay Espania, kalpasan ti Madrid, adda daytoy ti populasion ti 1,621,537 iti uneg ti administratibo a patingga iti kadakkel ti daga a . Ti urbano a lugar ti Barcelona ket gumay-at ti labes ti administratibo a patingga ti siudad nga adda ti populasion a nagbaetan ti 4,200,000 ken 4,500,000 nga adda ti kadakkel ti , nga isu ti maikanem a kaaduan ti populasion nga urbano a lugar iti Kappon ti Europa kalpasan ti Paris, Londres, ti Ruhr, Madrid ken Milan. Agarup a lima a riwriw a tattao ket agtaeng idiay Barcelona metropolitano a lugar. Isu pay daytoy ti kadakkelan a metropolis idiay Baybay Mediteraneo ti Europa. Isu daytoy ti kangrunaan a pakabuklan ti maysa nga administratibo a lugar ti Kalatakan a Barcelona, nga adda ti populasion ti 3,218,071 iti kalawa a 636 km² (densidad 5,060 hab/km²). Daytoy ket mabirukan idiay aplaya ti Mediteraneo a nagbaetan dagiti sabangan dagiti karayan Llobregat ken Besòs ken nabeddengan iti laud babaen ti pantok ti Serra de Collserola  ().




#Article 531: Berna (158 words)


Ti siudad ti Berna (, ;  ;  ;  ; Bernes nga Aleman: Bärn ) ket isu ti Bundesstadt (pederal a siudad, de facto kapitolio) iti Suisa, ti maikapat a kaaduan ti populasion a siudad idiay Suisa.  Ti Berna nga aglomerasion, a mangiraman dagiti 43 a munisipalidad, ket addaan iti populasion iti 353,300. Ti metropolitano a lugar ket addaan idi ti populasion iti 660,000 idi 2000.  Ti Berna ket isu pay ti kapitolio ti kanton ti Kanton iti Berna, ti maikadua a kaaduan ti populasion kadagiti kanton ti Suisa.

Ti opisial a pagsasao ti Berna ket ti Aleman, ngem ti nangruna a naisasao ket ti Alemanniko a dialekto a tinawtawagan a Bernes nga Aleman.

Idi 1983 ti naipakasaritaan a daan nga ili idiay tengnga ti Berna ket nagbalin a maysa a UNESCO a Tinawtawid a Lugar ti Lubong, ken ti Berna ket nairanggo kadagiti 10 a kasayaatan a siudad iti lubong para iti nasayaat a kita ti panagbiag  (2010).




#Article 532: Zürich (113 words)


Ti Zurich (Aleman: Zürich, ; Suiso nga Aleman: Züri) ket isu ti kadakkelan a siudad iti Suisa ken isu ti kapitolio ti kanton ti Zurich. Mabirukan daytoy idiay tengnga a is Suisa idiay amianan a laud a murdong iti Danaw Zurich. Nupay ti munisipalidad ket addaan ti agarup a 390,000 a agtaeng, ti Zurich a metropolitano a lugar ket maysa nga urbano a lugar nga addan ti kinaimportante nga addaan ti populasion ti gangani a 2 a riwriw ng agataeng. Ti Zurich ket maysa a nagtitipunana ti pagsangladan ti tren, lkalkalsada, ken trapiko ti tangatang. Ti Eropuerto ti Zurich  ken perrokarril nga estasion ket isuda ti kadakkelan ken masingangar iti daytoy a pagilian.




#Article 533: Mariano Trías (176 words)


Ni Mariano Trías y Closas (Oktubre 12, 1868 ndash; Pebrero 22, 1914) ket isu ti naikapanunotan nga immuna a de facto a Bise Presidente ti Filipinas iti rebolusionario a gobierno a naibangon idiay Tejeros a Taripnnog - ti maysa a gimongan dagiti rebolusionario a daulo ti Pilinas a nagpili kadagiti opisial iti rebolusionario a tignay a simmupiat ti kolonial a gobierno iti Espania. Idi daytoy a gimongan ket nasinasina kadagiti nadumaduma a sangkatiponan, ti maysa a panagsardeng ti panagdangadanga ng ammo a kas ti Tulag iti Biak na Bato ket pinirmaan idi babaen ti grupo ken bumigbig paya kadagiti nabutosan nga opisial ken ni Trias a kas ti bise presidente ni Emilio Aguinaldo, nga isu pay ti naipanunotan nga immuna a Presidente iti Filipinas. Ti Umuna a Republika ti Filipinas ket naipasngay babaen ti panakaiwaragawag iti Batay-linteg ti Malolos babaen ti Malolos a Taripnoong. Babaen ti administrasion ni Aguinaldo, ni Trias ket nagserbi iti gabinete a kas ti Ministro ti Gubat ken Pinansia.

Isu ket asawa ni María Concepción Ferrer ket adda kadagiti walo nga annak.




#Article 534: Zhengzhou (332 words)


Ti Zhengzhou ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti Probinsia ti Henan iti sentral a parte ti Republika ti Tattao ti Tsina. Maysa daytoy kadagiti Nailian a Sentral a Siudad iti Tsina, ti sentro ti lugar ti Tengnga a Tantanap, ken agserbi a kas ti sentro ti politika, ekonomia, teknolohia, ken edukasion iti probinsia, ken kas pay ti nangruna a sentro ti pagluganan iti Tsina (highway, perokaril, abiasion, komunikasion). Ti lugar ti metropolitano ti Zhengzhou (mairaman ti Zhengzhou ken Kaifeng) ket ti bugas a lugar ti Sona ti Ekonomia ti Tengnga a Tantanap.

Ti Zhengzhou ket maysa a , listaan ti Estado a Nadayeg a Historikal ken Kultural a Siudad, maysa kadagiti Walo a Taga-ugma a Siudad ken maysa kadagiti duyan ti Sibilisasion ti Tsina, kenti nakayanakan nii Duyaw nga Emperador. Iti pakasaritaan, kapitolio idi ti Tsina ti Zhengzhou para kadagiti rinibu a tawen (lima a beses). Iti agdama, adda dagiti dua a Lugar a Tawid ti Kultura ti Lubong (mairaman dagiti 15 a lugar) iti Zhengzhou. Ti Zhengzhou Commodity Exchange (ZCE) ket ti immuna a futures exchange ti Tsina, ti Sona ti Ekonomia ti Eropuerto ti Zhengzhou ket ti immuna a Sona ti Ekonomia ti Eropuerto ti Tsina.

Mabirukan ti siudad iti akin-amianan nga igid ti Karayan Duyaw, ken maysa kadagiti Walo a Nalatak a Taga-ugma a Kapitolio ti Tsina . Kas maysa a sentro ti network ti nailian a transportasion ti Tsina, adda dagiti perokaril a mangikapet ti Zhengzhou ken Europa, ken ti maysa a matarigagay a sangalubongan nga eropuerto (Asia, Europa, Aprika, Amerika, Oceania).

Addan iti populasion ti Zhengzhou kadagiti 10,120,000 nga agtataeng, ken addaan iti GDP iti 1.014-bilion (RMB) idi 2018. Ti siudad ket maysa kadagiti naipadakkel a lugar iti rehion ti Henan. Nanaganan idi ti Nalatlatak a Zhengzhou kas maysa kadagiti 13 a rumrummuar a mega-siudad iti Tsina iti reporta idi Hulio 2012 babaen ti Economist Intelligence Unit, ken opisial a nanaganan a kas ti maikawalo a  idi 2017 babaen ti sentral a gobierno iti Beijing.




#Article 535: Pagsasao a Surigaonon (126 words)


Ti Surigaonon ket ti rehional a pagsasao iti Filipinas nga insasao babaen dagiti tattao a Surigaonon idiay probinsia ti Surigao del Norte, Is-isla ti Dinagat, Surigao del Sur, ken dagiti sangkabassit a paset ti Agusan del Norte a naipangpangruna kadagiti ili nga asideg idiay Danaw Mainit, Agusan del Sur ken Davao Oriental. Daytoy ket paset ti pamilia ti pagsasao a Bisaya ken asideg a kabagian dagiti sabali a sasao a Filipino. Kasla daytoy a mainaig iti Cebuano, ti gapuna idi daytoy ket ti adu a napnapan a  Cebuano iti rehion ken adda dagiti sangkabassit a nabulod a balikas iti Cebuano, ngem kaaduan dagiti agsasao a Cebuano ket marigatanda a maawatan dagiti agsasao a Surigaonon malaksid dagiti Cebuano a nabayagen a nagtataeng iti rehion.

Surigaonon, Ingles, Ilokano




#Article 536: Gregor Mendel (109 words)


Ni Gregor Johann Mendel (Hulio 20, 1822 – Enero 6, 1884) ket maysa idi nga agsasao ti Aleman a Silesiano a sientista ken Agostino a prayle a nagbalin a nalatak idi pimmusay a kas ti nagpundar ti baro a siensia ti henetika. Ni  Mendel ket nangipakpakita ti tawid dagiti naisangayan a kababalin kadagiti mula a pisum sativum ket sumursurot kadagiti naisangayan a tabas, nga itan ket naibagbaga a kas dagiti linteg ti Mendeliano a tawid. Ti natukok a kinapangruna ti obra ni Mendel ket saan a nabigbigan aginggana idi sikko ti maika-20 a siglo, idi ti nawaya a pannakaduktal manen kadagitoy a linteg a nakairugian ti siensia ti henetika.




#Article 537: Truong Tan Sang (192 words)


Ni Trương Tấn Sang  ket isu ti presidente ti Bietnam ken maysa kadagiti kangatuan a daulo ti pagilian. Isu ket nagbalin a presidente ti estado kalpasan ti panagbutos ti Nailian nga Asemblia idi Hulio 2011. Ti Presidente ket maysa seremonial a puesto, ngem ni Sang ket mairanggo a kas maikadua, kalpasan ni Sekretario Heneral Nguyen Phu Trong, iti Sekretaria ti partido, ti bagi a mangiturturong ti panagaramid ti annuroten. Ni Sang ket kameng idi ti Politburo, ti ehekutibo a komite ti Partido Komunista, manipud idi 1996. Isu idi ket sekretario ti partido para iti Siudad ti Ho Chi Minh  manipud idi 1996 aginggana idi 2000. Isu ket naipangato iti maikadua a puesto ti partido idi Oktubre 2009.  
 , Nhan Dan, Enero 7, 2011. Daytoy ket mangited dagus a panagiranggo ti Politburo sakbay ti 2011 a kongreso,a ni Sang ket maikadua ken ni Dung ti maikalima., BBC, 15 Enero 2011. Daytoy ket mangipalpalawag kenni Sang a kas Blng. 2 sakbay ti 2011 a kongreso. Dagitoy ket dagiti reporta ti panagbinglay a nagbaetan ni Sang ken Kangrunaan a Ministro Nguyen Tan Dung, ken ti tunggal maysa ket sinuportaran ti grupo ti kaunegan ti partido.




#Article 538: Pusa (232 words)


Ti pusa wenno napaamo a pusa (Felis catus) ket ti bassit a karniboro a mamalia. Daytoy laeng ti napaamo a sebbangan iti pamilia ti Felidae. Ti pusa ket mabalin a ti pusa iti balay, kas maysa a taraken, wenno maysa nga atap a pusa, nawaya ken mangliklik iti pannakaiyasideg iti tao.
Ti maysa a pusa iti balay ket ipatpategan dagiti tao kas kadua para iti abilidadna nga aganup kadagiti rodensia. Agarup a 60 a pulpuli ti pusa yi mabigbigan babaen dagiti nadumaduma rehistro ti pusa.

Dagiti pusa ket maipada iti anatomia kadagiti sabali a sebbangan ti felid, ng aaddaan iti maysa a napigsa a nalap-it a bagi, naalibtak ti reaksionna, natadem a ngipen ken lumnek a kuko a naampon iti panagpatay iti anupenna. Isuda ket agkakaan a kaaduan nga aktibo iti parbangon ken sumipnget. Makangeg dagiti pusa kadagiti di umay mangeg nga uni wenno napigsa unay iti prekuensia para iti lapayag ti tattao, kas dagiti uni babaen dagiti marabutit ken dagiti bassit nga ayup. No maiyasping iti tattao, nasaysayaatda a makakita iti nasipnget (makakitada iti gangani a dagup a kasipngetan) ken addaanda iti napigsa a panagangot, ngem madmadi a panagkita iti maris. Uray no solitario nga agan-anup, dagiti pusa ket sosial a sebbangan. Ti pannakisinnarita ti pusa ket mairaman iti panagusar iti bokalisasion ket mairaman ti panagmiaw, panagkuting, agsingngit, agngernger ken agganukgok ken iti pay naisangayan iti pusa a pagsasao iti bagi. 




#Article 539: Santuario ni Aguinaldo (1096 words)


Ti Santuario ni Emilio F. Aguinaldo ket ti maysa a nailian a santuario a mabirukan iti Kawit, Cavite iti Filipinas, ti nakairangaran ti Deklarasion ti Wayawaya ti Filipinas manipud iti Espania idi Hunio 12, 1898.  Tapno malaglagip ti pasamak, itan ket ammo itan a kas ti Araw ng Kalayaan wenno Aldaw ti Wayawaya, ti maysa a nailian a piesta, a pagitag-ayan ti wagayway ti Filipinas babaen dagiti kangatuan nga opisial ti gobierno iti tinawen ti Hunio 12. Ti balay ket maysa itan a museo.

Ti santuario ket ti kapuonan a balay ni Emilio Aguinaldo, nga opisial a ti immuna a Presidente ti Filipinas, ti kaikaisuna a presidente ti Umuna a Republika ti Filipinas.  Nabangon ti balay idi 1845 a naaramid manipud iti kayo ken pan-aw ken nabangon manen idi 1849.  Nayanak ni Aguinaldo ditoy idi Marso 22, 1869.

Idi Hunio 12, 1898, nairangarang ti wayawaya manipud iti Espania manipud iti tawa ti dakkel a salas. Ti Deklarasion ti Wayawaya ti Filipinas ket binasa idi ti nagsurat, ni Ambrosio Rianzares Bautista  Napatalgedan ti Deklarasion ti Wayawaya ti Filipinas babaen ti Kongreso ti Malolos idi Septiembre 21, 1898.

Pinadakkel ni Presidente Aguinaldo ti balay manipud idi 1919–1921, a nagbaliw daytoy iti maysa a monumento iti wagayway ken pagilian.  nangbangon isuna iti maysa a napintas a balkonahe ti wayawaya, nga inusar ni Aguinaldo ken dagiti kangatuan nga opisial a Filipino iti las-ud dagiti rambakan ti aldaw ti wayawaya.  Adu kadagiti agbisbisita ita nga aldaw a mangipagpagarup a ti balkonahe ket isu ti pudno a lokasion ti Proklamasion ti Wayawaya.  Indaton ni Aguinaldo ti balayna iti Gobierno ti Filipinas idi Hunio 12, 1963, tapno mapreserba ti espirito ti Rebolusion ti Filipinas iti 1896 a nangipatingga ti panagsakup ti Espaniol iti pagilian.

Iti las-ud ti rambakan ti wayawaya, ti wagayway ti Filipinas a dinisenio babaen ni Emilio Aguinaldo ket pormal idi a naiyukrad manipud iti sanguanan a tawa. Daytoy ket immuna a naipatayab iti las-ud ti Bakalan ti Alapan iti Siudad ti Imus ti masakbayan dagiti dua a lawas idi Mayo 28, 1898 (rambakan itan a kas ti tinawen a Nailian nga Aldaw ti Wagayway ti Filipinas).  Immuna pay a natugtog ti nailian a kanta ti Filipinas kadagiti parangan babaen ti banda ti martsa ti San Francisco de Malabon (itan ket ti General Trias, Cavite) ngem kas maysa nga instrumental a musika; saan pay a naisurat ti liriko aginggana idi 1899 babaen ni José Palma.

Pimmusay ni Emilio F. Aguinaldo idi Pebrero 6, 1964, iti tawen nga 94 idiay Veterans Memorial Medical Center iti Siudad ti Quezon.  Ti isu met laeng a tawen, inrangarang ti gobierno ti mansion a kas maysa a Nailian a Santuario idi Hunio 18 babaen ti Tignay ti Republika ti 4039 a pinirmaan babaen ni Presidente Diosdado Macapagal.

Ti sanikua a kabangibang iti maysa a karayan, ket naipadakkel idi a mangiraman ti Parke Aguinaldo, ti maysa a parke iti sanguanan ti balay a pinartuat para iti rambakan ti Sentenial ti Filipinas idi 1998. Ti parke ket agraman iti maysa nga atiddog a promenada ken dagiti dua nga atiddog a pagurnongan ti danum.  Ti balay ket dati a sinanguanan ti matarigagay a kalsada.  Mabirukan iti parke ti bronse nga estatua ni Aguinaldo nga agsaksakay iti kabalio.

Ti balay ni Aguinaldo ket maysa a mansion iti sumurok a  iti kadakkel ti kadsaaran nga dinisenio met laeng ni Aguinaldo.  Ti balay ket addaan kadagiti sekreto a pagserrekan ken dagiti pagilemmengan a lugar para kadagiti dokumento ken dagiti armas ken napunno kadagiti duog nga alikamen  ken nadekorasionan iti modelo ti wagayway ti Filipinas ken dagiti sabali a simbolo ti Filipinas. Nabingbingay ti pasdek kadagiti tallo a seksion: ti nangruna a balay iti laud a bangir ti pasdek, ti paset ti pamilia iti daya, ken ti torre a mabirukan iti pagbaetan. Ti seksion iti tengnga ket ti lima a kadsaaran a torre nga agraman iti timmirad a pantok iti kangatuan a partena.  Ti agpang ti balkonahe iti maikadua a kadsaaran ket sagmaminsan a nabilbilang a kas maysa a maipatinayon a kadsaaran.  Ti kadsaaran iti baba ti balay ket dati nga awanan diding a kadawyan met kadagiti balay iti las-ud iti dayta a panawen. Ita nga aldaw, daytoy ket mangibalay iti museo dagiti memorabilia ni Aguinaldo ken dagiti sabali pay a naipakasaritaan nga artipakto.  Ti maysa a hologramo a mangipakpakita ken ni Aguinaldo iti las-ud ti bisperas idi Hunio 12, 1898, ket maysa kadagiti maipabpabuya.

Mabirukan iti maikadua a kadsaaran iti dakkel a salas, ti maysa a dakkel a paggigimongan a siled nga agraman iti naipakasaritaan a sanguanan a tawa a nakabasaan ti Deklarasion ti Wayawaya.  Innayon ni Aguinaldo ti akinsango a balkonahe ti Wayawaya iti las-ud dagiti panagpabaro idi 1919. Ti siled ti panganan a mabirukan iti isu met laeng a kadsaaran ket tampokan babaen ti maysa a mapa a reliebo iti Filipinas iti bobidana.  Iti pay daytoy a kadsaaran ket ti siled a pagturogan ni Aguinaldo, ti kosina, ti maysa a siled ti komperensia, ken ti maysa a sangkapaset a naabbongan a terasa iti akinlaud a patingga ti pasdek.  Iti daya a payak ket dagiti tallo a siled a pagturogan para kadagiti tallo nga annak a babai ni heneral. Ti maysa a naabbongan a balkonahe (azotea) iti patingga ti payak ket ninaganan ni Aguinaldo a kas Galeria de los Pecadores (Salas dagiti Managbasol) gapu ta naplano idiay dagiti gakat ti militar a mangsupiat kadagiti turay ti Espaniol.

Ti sumaruno nga agpang ket ti biblioteka ti mezzanine a mangtan-aw iti dakkel a salas iti baba. Ti maysa nga agdan a mangiturong kadagiti agbisbista iti Siled ti Embahador nga inus-usar a kas pagadalan ti manugang a lalaki ni heneral, ni Embahador Jose Melencio.  Ti sumaruno a kadsaaran ket dagiti sabali a sled a pagturogan ni Aguinaldo nga inus-usar iti las-ud ti naud-udi a parte ti biagna.  Ti maysa a nabaldosaan a terasa iti daytoy nga agpang ket makaited iti napintas a a buya iti ili iti ad-adayo ngem ti Manila.  Ti akikid unay nga agdan ket mapan iti tuktok ti torre a naibagbaga kano a paborito a lugar ni Aguinaldo.

Dagiti parangan iti balay ket adu kadagiti nalangto a mula a beddengan babaen ti maysa a karayan iti daya ken likudan ti maysa a piskeria iti abagatan.  Iti naipakita iti ruar ti balay ket ti bukod a karro ni Aguinaldo, ti maysa a 1924 a limosina a Packard a napabaro idi Nobiembre 2009.

Iti tengnga ti hardin iti likudan ti balay ket ti marmol a tanem a naikatabonan ti umuna a presidente.

Ti museo ti Santurio ni Aguinaldo iti kadsaaran ti baba ket tinartaripato babaen ti Nailian a Historikal a Komision ti Filipinas.




#Article 540: Upernavik (496 words)


Ti Upernavik (Kalaallisut: Lugar ti Panawen ti Panagsusulbod) ket ti maysa a bassit nga ili munisipalidad ti Avannaata iti amianan akinlaud a Greenland, mabirukan iti bassit nga isla iti isu met laeng a nagan. Iti 1,092 nga agtataeng manipud idi 2020, daytoy ti maikasangapulo ket dua a kadakkelan nga ili iti Greenland. Aglaon daytoy ti Museo ti Upernavik.

Napundar ti ili a kas Upernavik idi 1772. Manipud iti dati a nagan ti islana, sagpaminsan daytoy nga ammo a kas Isla ti Babbai; sagpaminsan pay a maipatarus iti Ingles ti naganna iti Uppernavik.

Idi 1824, nabirukan idi ti Kingittorsuaq Runestone iti ruar ti ili. Daytoy ket aglaon kadagiti karakter a runiko nga imbati babaen dagiti Nordiko, mabalin a manipud idi naladaw a maika-13 a siglo. Dagiti karakter a runiko ket ilistana dagiti nagan dagiti talo a Nordiko ken mangibaga ti konstruksion ti maysa nga asideg a bato cairn.

Daytoy ti kaadayuan nga amianan a nakabirukan dagiti Nordiko nga artipakto, malaksid dagiti bassit nga artipakto a mabalin nga inawit iti amianan babaen dagiti agtagtagilako nga Inuit, ken mangmarka daytoy iti ammo nga akin-amianan a patingga ti eksplorasion ti Viking.

Ti Upernavik ket serbian babaen ti Air Greenland, ken agraman kadagiti naiskeduel a panagtayab manipud iti Eropuerto ti Upernavik a mapan iti Qaanaaq, Qaarsut, aken Ilulissat. Kaaduan dagiti pagtaengan iti purpuro ket maserbian kadagiti las-ud ti aldaw iti Bell 212 a helikopter.

Ti pasahero a bangka ti AUL ket nagsardengen nga agpasahero iti amianan ti Ilulissat, ken mangibati iti Upernavik nga agdepdepende kadagtii serbisio ti Air Greenland, a masansan a makansela gapu kadagiti kasasaad ti tiempo.  Sumagmamano a beses iti maysa a tawen a sumangpaet dagiti kargamento iti Royal Arctic Line no palubosan ti yelo ti baybay, kadawyan a tinawen a mangrugi iti nasapa aginggana iti tengnga ti Mayo.

Mabirukan ti Upernavik iti kaunegan ti Purpuro ti Upernavik, ti maysa a dakkel apurpuro dagiti bassit nga isla iti aplaya ti amianan kaindaya a Luek Baffin. Umabot ti purpuro manipud iti amianan akinlaud nga aplaya ti peninsula ti Sigguup Nunaa iti abagatan iti agarup a  aginggana iti akin-abagatan apatingga ti Luek Melville () iti amianan iti agarup a .

Kadagiti 1,092 nga agtataeng manipud idi 2020, ti Upernavik ket ti maikatlo a kadakkelan nga ili iti munisipalidad ti Avannaata. Relatibo a natalinaay ti populasion kadagiti napalabas a dua a dekada ken immadu babaen ti ad-adu ngem 28% a relatibo kadagiti kaadu idi 1990, ken makatulongg nga agtalinnay ti kaadu ti populasion no agraman kadagiti immakar manipud kadagiti babbabassit a pagtaengan iti purpuro. Nayanak ni siklista Hanne Malmberg iti Upernavik. Inrepresentan ti Dinamarka iti Olimpiada ti Kalgaw iti 1992.

Ti Upernavik ket addaan iti maysa a klima ti tundra (ET). Nalam-ek unay ken nakaro nga agniebe iti panawen ti panaglalam-ek ken nalamiis dagiti kalgaw. Agraman daytoy iti agpakatengnga laeng a temperatura iti 5.2 iti Hulio, ken saan a mabalin nga agtubo dagiti kayo. Ti otonio ken panaglalam-ek ket isu dagitoy ti kabasaan a panawen iti tawen ken ti panagsusulbod ti kamagaan.




#Article 541: Pagsasao a Basko (115 words)


Ti Basko (Basko: , ) ket ti pagsasao nga insasao babaen dagiti tattao a Basko. Iti lingnguistiko, ti Basko ket saan a kabagian dagiti sabali a pagsasao iti Europa ken naisina a pagsasao, iti ania man a pagsasao. Dagiti Basko ket indehenio, ken naipangpangruna nga agtataengda, iti Pagilian a Basko, ti rehion a mangaskaw iti akinlauud unay a Pireneo kadagiti kadenna a parte ti akin-amianan nga Espania ken ti akin-abagatan a laud ti Pranmia. Ti pagsasao a Basko ket insasao babaen dagiti 27% kadagiti Basko kadagiti amin a teritorio (714,135 kadagiti 2,648,998). Kadagitoy, 663,035 ket addada iti lugar nga Espaniol iti Pagilian a Basko ken dagiti nabati a 51,100 ket addada iti paset ti Pranses.




#Article 542: Geoffrey Marcy (101 words)


Ni Geoffrey William Marcy  ket maysa nga Amerikano nga astronomo. Isu ket maysa kadagiti pionero ken dagiti daulo iti pannakaduktal ti pannakaidasig dagiti planeta iti lawlaw dagiti sabali a planeta ngem iti Init. Ni Marcy ken ti timpuyogna nga agsuksukisok ket  nabigbigan para iti panangduktal kadagiti adu nga ekstrasolar a planeta, mairaman dagiti 70 manipud kadagiti 100 nga ammo nga eksoplaneta ken isu pay ti immuna a sistema ti planeta iti likmut ti kasla Init a bituen, ti Upsilon Andromedae.  Ni Marcy ket katakunaynay idi nga imbestigador iti mision ti Kepler ti NASA  a nakadiskobre kadagiti sumurok a 4000 nga eksoplaneta. 




#Article 543: Beijing (297 words)


Ti Beijing (, ), sigud idi a romanisado kas ti Peking, ket isu ti kapitolio iti Republika dagiti Tattao iti Tsina ken maysa kadagiti kaaduan ti populasion a siudad iti lubong, nga adda populasionna iti 19,612,368 manipud idi 2010. Ti metropolis, a mabirukan idiay akin-amianan a Tsina, ket tinurayan ti maysa a dagus a natenggel a munisipalidad babaen ti nailian a gobierno, nga adda dagiti 14 nga urbano ken suburbo a distrito kendua nga away a kondado.  Ti munisipalidad ti Beijing ket napalikmutan babaen ti Probinsia ti Hebei a malaksid ti kaarruba a Munisipalidad ti Tianjin iti abagatan a daya. 

Ti Beijing ket isu ti maikadua a kadakkelan a siudad ti Tsina babaen ti urbano a populasion kalpasan ti Shanghai ken isu daytoy ti politikal, kultural, ken pagadalan a sentro, ken pagtaengan dagiti kuartel kadagiti kaaduan a kadakkelan a tagikua ti estado a kompania ti Tsina. Ti Beijing ket maysa a kangrunaan a sentro ti pagluganan iti nailian a kalsada, napardas a dalanan, perokaril ken pagsasabtan ti napardas a perokaril.  Ti Internasional nga Eropuerto ti Kapitolio ti Beijing  ket isu ti maikadua a kasingarngaran iti lubong babaen ti kaadu ti pasahero.

Bassit laeng kadagiti siudad iti lubong a nabayagen a nagbalinen a sentro ti politika ken kultural a sentro iti nalawa unay kalugaran. Ti Beijing ket maysa kadagiti Nalatak nga Uppat a Taga-ugma a Kapitolio iti Tsína. Kadagiti napalabas a siglo daytoyen ti puso ti pakasaritaan iti Tsina, ken narigat ti makabiruk kadagiti pasdek idiay Beijing iti aniaman nga edad nga awan ti napateg bassit a nailian a pakasaritaana. Daytoy a siudad ket nalatak kadagiti bukodna a nasanikua a palasio, templo, ken dagiti dadakkel a bato a diding ken ruangan. Dagiti arte a gamengna ken dagiti unibersidad ket nabayagen a sentro iti kultura ken arte idiay Tsína.

 




#Article 544: Shanghai (381 words)


Ti Shanghai (; Shanghainese: Zånhae; Mandarin pinyin: Shànghǎi) ket isu ti kadakkelan a siudad babaen ti populasion iti Republika dagiti Tattao iti Tsína (PRC)  ken ti kadakkelan a maitutop a siudad babaen ti populasion iti lubong.  Maysa daytoy kadagiti uppat a probinsia nga agpang a munisipalidad iti PRC, nga adda ti dagup ti populasion iti sumurok a 23 a riwriw manipud idi 2010. Daytoy ket maysa a sangalubongan a siudad, nga adda inpluensia iti komersio, kultura, busbos, midia, moda, teknolohia, ken pagluganan.  Daytoy ket maysa a kangrunaan a busbos a ssentro ken ti kasingarngaran a pagikabilan a puerto iti lubong.

Mabirukan daytoy idiay Karayan Yangtze a Delta idiay dumaya a Tsína, ti Shanghai ket nakatugaw idiay wangawangan iti Karayan Yangtze iti tengnga ti paset iti pantar ti Tsína.  Ti munisipalidad ket pagbeddenganna dagiti probinsia ti Jiangsu ken Zhejiang iti laud, ken nabeddengan ti day babaen ti Baybay Daya a Tsína.

Maysa daytoy idi a pagkalapan ken abel nga ili, ti Shanghai ket dimmakkel ti kinapangrunanna iti maika-19 a siglo gapu ti panakabigbigan a Europeano para iti bukodna a naiparabor a lokasion ti puerto ken makapataud nga ekonomia.  Daytoy a siudda ket maysa kadagiti nalukatan a ganganaet a pagkomerioan kalpasan ti panagabak dagiti Britaniko iti Tsína iti immuna nga opio a gubat ken ti simmaruno a 1842 a Tulag iti Nanking a nagpakabael ti panagipatakfder iti Internasional a Pagtaengan ti Shanghai . Daytoy  siudad ket rimmang-ay a kas ti sentro iti komersio a nagbaetan ti daya ken laud, ken nagbalin daytoy ti kalaingan a sentro ti busbos iti Pasipiko nga Asia iti panawen a 1930. Nupay kasta, ti panagala ti Partido Komunista iti kangrunaan a daga idi 1949, bimassit ti panag-impluesia ti siudad. Iti panawen ti 1990, dagiti ekonomiko a reporma nga inyamammo babaen ni Deng Xiaoping ket nagbanagan iti napeksa a panagrangrang-ay ti siudad, a daytoy ket nakaited ti panagsubli iti busbos ken ganganaet a puonan iti siudad.

Ti Shanghai ket maysa a nalatak a papanan dagiti turiata ken naamammoan daytoy kadagiti naipakasaritaan a dulon a kas dagiti Ti Bund, Siudad a Templo ti Dios ken ti Yuyuan a Hardin, ken ti pay dakkel ken dumakdakkel pay a linia ti langit ti Pudong . Nailawlawagan daytoy a kas ti obra maestra iti dumakdakkel a ekonomia ti kangrunaan a daga ti Tsína.




#Article 545: Joe Biden (446 words)


Ni Joseph Robinette Joe Biden, Jr.  (nayanak idi Nobiembre 20, 1942) ket Amerikano a politiko ken ti maika-46 ken agdama a presidente ti Estados Unidos. Maysa a kameng ti Partido Demokratriko ken nagserbi a kas ti maika-47 a Bise Presidente manipud idi 2009 aginggana idi 2017 ken kas maysa a senador ti Estados Unidos iti Estado iti Delaware manipud idi Enero 3, 1973 aginggana idi nagbabawi idi Enero 15, 2009, kalpasan ti pannakabutosna a kas Bise Presidente.

Ni Biden ket naipasngay idiay Scranton, Pennsylvania ken nagyan idi idiay iti sangapulo a tawen sakbay nga immalis idiay Delaware. Nagbalin nga abogado idi 1969, ken nabutosan a hunta iti probinsia idi 1970. Ni Biden ket immuna a nabutosan iti Senado idi 1972 ken nagbalin a maika-innem a kaubingan a senador iti pakasaritaan ti Estados Unidos. Nabutosan iti Senado iti innem a beses, isu idi ti maika-uppat a kalakayan a senator sakbay nga nagbabawi, ken isu ti maika-15 ti kinabayagna a nagserbi iti pakasaritaan ti panag-senador. Ni Biden ket nabayag a kameng ken nakatugaw idi iti Komite ti Relasion iti Sabsabali a Pagilian. Napigsa isuna a timmulong ti panagipan dagiti Militar ti Estados Unidos idiay Gubat ti Bosnia. Nag-kontra met isuna iti Gubat ti Look idi 1991. Pinaboran na ti nagbutos iti Resolusion ti Gubat iti Irak idi 2002, ngem isu met laeng idi ti nangibaga ti resolusyon ti panangibaliw ti estratehia iti dayta a gubat. Isuna ket nagtugaw iti Komite iti Senado a Hustisia. Nagtugaw pay idi iti Komite ti Hustisia iti pinagbutos ken ni Robert Bork ken Clarence Thomas iti Kangatuan a Korte ti Estados Unidos.

Namindua a napaay iti panagtarayna nga agbalin a Demokrata a Presidente idi 1988 ken 2008, nasapa a nagbabawi kadagiti namidua a panagtarayna. Isuna ti pinili ni Barack Obama nga agtaray a kas Demokrata a Bise Presidente idi 2008 a panagbutos iti presidente idiay Estados Unidos. Ni Biden ket isu ti immuna a Romano Katoliko ken isu pay ti immuna a naggapu iti Delaware a nagbalin a Bise Presidente ti Estados Unidos.

Nayanak ni Biden idiay Scranton, Pennsylvania, anak da Joseph Robinette Biden Sr. (1915–2002) ken ni Catherine Eugenia Jean Finnegan (1917–2010). Isu ti kinaunaan kadagiti annakda iti Katoliko a pamilia, iti patneng nga Irlanda ken Ingles (nga addaan iti ramutda idiay Probinsia ti Londonderry). Ni apongna a baket manipud ken ni tatangna, a ni Mary Elizabeth Robinette, ket naggapu iti pamilia a patneng a Pranses ken inasawana ni Joseph H. Biden. Adda dua a kabsatna a lalaki, da James Brian Biden ken ni Francis W. Biden, ken adda met kabsatna a babai, ni Valerie (Biden) Owens. Ti apongna, a ni Edward F. Blewitt, ket kameng iti Senado iti Estado iti Pennsylvania.




#Article 546: Lady Gaga (135 words)


Ni Stefani Joanne Angelina Germanotta (  ; ), ammo iti entablado a naganna a kas Lady Gaga, ket maysa nga Amerikana akumakanta ket mannurat ti kanta. Naipasngay ken dimmakkel idiay Siudad ti New York, isu ket nangruna anagadal idiay Kombento iti Sagrado a Puso ket nabiit a nagadal idiay Tisch a Pagadalan dagiti Arte ti Unibersidad ti New York sakbay a nagikkat tapno agipatengnga ti isipna ti karerrna ti musika. Isu ket nagrugrugi nga agpabpabuya kadagidiay mabuya a rock a musika iti Baba a Bangir ti Daya ti Manhattan, ken pinirmaan ti Streamline Records babaen idi gibus ti 2007. Idi panawen tipanagtrabahona a kas mannurat ti musika para iti kompania ti plaka, ti bosesna ket nakaala kadagiti panakaimatang ti agrerehistro nga artista ni Akon, a nagpirma kaniana ti bukodna nga etiketa ti Kon Live Distribution.




#Article 547: Aldaw dagiti Beterano (277 words)


Ti Aldaw dagiti Beterano () ket maysa nga aldaw ti piesta idiay Estados Unidos a pammadayaw kadagiti amin a beterano a soldado, dagiti natnatay kadagiti gub-gubat, dagiti agdama nga adda pay iti serbisio wenno dagiti adda idi iti serbisio ket isu da amin ti makunkuna a beterano. Daytoy a piesta ket maramrambakan iti petsa ti Nobiembre 11. Daytoy a piesta ket maramrambakan pay iti sabsabali a lugar iti lubong a kas Aldaw a Panagisardeng ti Gubat wenno Panaglaglagip nga Aldaw.

Namarkaan daytoy nga aldaw kadagiti kalendario idiay Estados Unidos a kas Veteran's Day ngem saan a husto daytoy ti pannakailetrana.

Ti Presidente idi ti Estados Unidos a ni Woodrow Wilson ti immuna a nagiparangarng ti Armistice Day idi Nobiembre 11, 1919. Idi inproklema na daytoy a piesta, ti kinunana ket (iti Ingles)To us in America, the reflections of Armistice Day will be filled with solemn pride in the heroism of those who died in the country's service and with gratitude for the victory, both because of the thing from which it has freed us and because of the opportunity it has given America to show her sympathy with peace and justice in the councils of the nations.

Iti kalpasan ti pito a tawen ti Kongreso iti Estados Unidos ket pinagbalin da ti 11 ti Nobiembre a pinaka-obserba iti Armistice Day. Idi 1953 ni Alvin King a taga Kansas ket napanunutna a ti Armistice Day koma ket piesta amin kadagiti nagserbisio a beterano. 

Idi 1971 daytoy a piesta ket naiyalis iti maikapat a Lunes iti bulan ti Oktubre daytoy ket naibasta iti . ngem daytoy a petsa ket naipasubli met laeng iti kasisigud a petsa ti Nobiembre 11.




#Article 548: Doctrina Christiana (337 words)


Ti Doctrina Christiana ket sinurat ni Padre Juan de Plasencia, ken isu daytoy ti immuna nga am-ammo a naimaldit a libro iti Filipinas, idi 1593.

Ti Doctrina Christiana ket naidumduma a saan laeng a naimaldit idi un-unana nga al-aldaw ngem naimaldit pay iti napasayaat a Gotiko a kita ti letra iti pagsasao nga Espaniol, ken adda pay dagiti kopiana a bersion iti  pagssasao a Tagalog, iti Latin a kurdit ken ti kadawyan nga inus-usar a baybayin a kurdit  dagiti tao a patneng idi un-unana nga al-aldaw, ken maysa pay a naipatarus iti kasisigud a pagsasao nga Intsik. Idi 1621 adda met naipablaak a kopia iti pagsasao nga Ilokano a naisurat ni Padre Francisco Lopez ken tinulongan ni Pedro Bukaneg, naisurat daytoy iti kurdit a baybayin ken ti titulona ket nabaliwan a kas Doctrina Cristiana en la Lengua Española e Yloca (naawanan ti letra nga h ti Christiana), inus-usar dagiti Kastila daytoy a libro iti pinagisuroda iti Katoliko.

Adda met dagiti kontrobersia no annia met iti immuna a libro iti Espania a Filipinas, adda met dagiti eskolar a namatmati nga iti bersiyon ti pagsasao nga Intsik a natituluan iti Doctrina Christiana en letra y lengua China (Wuchi t’ien-chu cheng-chiao chen-chuan shih-lu) ken naimaldit idi 1590 inggana ti 1592 ti Intsik a mam-amaldit a ni Keng Yong idiay Manila sakbáy nga rimmuar dagiti Espania ken Tagalog a bersiyon.
Dagiti immuna a panangibasar kadagiti dua a bersion ket naggapu ken ni Gómez Pérez Dasmariñas, ti maika-pito a  gobernador-heneral iti Filipinas, a nagisurat ken ni Felipe II ti Espania idi Hunio 20, 1593, a kastoy ti naisurat:

Ti libro ket adda nagyan na a tallopulo ket walo a dagiti bulong ken pitopulo ket uppat a pampanid iti teksto nga Espania, Tagalog a naisurat kadagiti romano a letra, ken Tagalog kadagiti Tagalog a karakter, iti addaan a tabas ti kayo ni Santo Dominico, nga ti kannigid a panid ti libro ket kasisigud a blanko, ngem dagiti immuna a bersiyon ket naikurdit iti, Tassada en dos reales, a pinirmaan ni Juan de Cuellar.




#Article 549: Kredo dagiti Apostol (311 words)


Ti Kredo dagiti Apostol (Latin: Symbolum Apostolorum wenno Symbolum Apostolicum) wenno naititulo pay iti Simbolo dagiti Apostol ket inususar dagiti kinauna a Kristiano a pagkararag ken pinagiparang ti pammati da.Inususar daytoy kadagiti adu a sabsabali a pammati iti kina Kristiano.

Ti titulo a Symbolum Apostolicum (Simbolo wenno Kredo dagiti Apostol) ket immuna a nagparang iti surat a manipud idiay Milan (naggapu ngata kenni Ambrose) kenni Papa Siricus idi 390. A ti kinunana Baybayam nga ikkan da dagiti pammadayaw iti Kredo dagiti Apostol, a ti simbaan ti Roma ket kanayon da a priniserba ken dinaldalusan.Ti addaan idi ket saan nga kasta itan ti am-ammo a Kredo dagiti Apostol ngem basbsasit ti naibaga a pammati, saan a naikabil idi ti sarita a A Namarsua iti Langit ken Daga, daytoy a sarita ket naikabil ngata laeng idi maikapito a siglo.

Ti Kredo dagiti Apostol ket napanaganan a pakararag dagiti Ilokano iti Mamatiak (Ingles:I believe) ken maysa pay kadagiti linaon a kararag ti libro a na-tituli iti Doctrina Cristiana en la Lengua Española e Yloca nga ipinatarus ni Padre Francisco Lopez ken tinulungan ni Pedro Bukaneg iti Ilokano a naisurat iti baybayin. Naipablaak daytoy a libro idi 1621 inus-usar dagiti Kastila ti pinagisursuruda iti Katekismo iti Kailokuan.

Mamatiak iti Dios Ama nga Mannakabalin-Amin
A Namarsua iti Langit ken Daga.
Mamatiak met ken Jesucristo
A Bugbugtong nga Anakna ken Apotayo
A timmao iti aramid ti Espiritu Santo
inyanak ni Santa Maria Birhen
Nagtutuok iti panagturay ni Poncio Pilato
Nailansa iti krus, natay ken naitanem
Immulog iti yan dagiti natay
Nagungar iti maikatlo nga aldaw,
Immuli sadi langit
Ket situtugaw iti makannawan
Ti Dios Ama a Manakabalin-Amin.
Aggapunto sadiay nga umay mangukom
Kadagiti sibibiag ken kadagiti natay.
Mamatiak met iti Espiritu Santo.
Patiek met ti Santa Iglesia Katolika
Ti panagririnnanud ti Sasantos
Ti Pannakapakawan dagiti basbaso
ken addanto met panagungar ti bagi
Ken biag nga agnanayon.
Amen.




#Article 550: Wagayway ti Filipinas (638 words)


Ti nailian a wagayway ti Filipinas (), (), ket addaan ti nakailad a dua a kolor nga agpadpada a kadakkel a naarian nga asul ken nalabbaga, nga iti tengnga ti trianggulo ket addaan iti nabalitokan a duyaw nga init nga addaan kadagiti walo a raya, nga itakderan dagiti immuna a kameng iti probinsia iti daytoy a pagilian a nangrugi iti Rebolusion ti Filipinas a nagsupiat it Espania idi 1896; ken iti tunggal maysa a suli iti trianggulo ket addaan ti nagmurdongan ti lima a dagiti nabalitokan a duyaw a bit-bituen, nga itakderan dagiti tallo a nangruna nga is-isla, ti Luzon, Visayan ken Mindanao. Daytoy a wagayway ket makaipatuldo iti kasasaad ti gubatan no idaya ti rabaw ti nalabbaga a paset.

Dagiti kolor iti daytoy a wagayway ket nainaganan babaen ti Linteg ti Republika 8491 iti banag idiay sagayad a numero iti sistema a naaramid babaen ti Gunglo ti Kolor iti Estados Unidos. Ti opisial a kolor ken dagiti surmurok ken kumurang a dagiti sabsabali a kolor a lugar wenno luglugar ket nailista dita baba:

Ti Filipinas ket saan nga agus-usar iti sabali a Wagayway ti gubat: imbes ket, ti nailian a wagayway ket inus-usar iti daytoy a panggep. Daytoy a wagayway ket napuot a naisangsangayan ngamin ket makainaganan ti kasasaad ti gubat no ti nalabbaga a paset naiparang iti rabaw, wenno ti kannigid ti kumitkita no naiparangay daytoy nga agpangato (a ti puraw a trianggulo ket adda ti rabaw). 

Iti panawen ti kappia, nupay kasta, ti asul a paset ket ti kangatuan a paset (a kas dita ngato a naipakita). Dagiti pakasaritaan a kas pagarigan iti daytoy a panawen ti gubat a pannaka-iyallatiw ti panangidaya idi nagdama ti Rebulosion iti 1896, Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ken addaan dagiti wagayway nga inaw-awit dagiti demostrador a nagraut iti Palasio Malacañng iti Rebolusion ti EDSA idi 1986.

Ti nailian a wagayway ti Filipinas ket addaan ti rektanggulo a tabas nga addaan ti agpapada a rukud ti trianggulo, a tanda iti panagpapada ken pagkakabsatan; ti maysa a nagilad a raya nga asul ket para iti kappia, kinapudno ken hustisia; ken ti maysa a nakailad a raya a nalabbaga ket para iti panagayat iti ili ken kinatured. Iti tengnga ti puraw a trianggulo ket ti maysa a nabalitokan nga init nga addan ti walo a raya a nagtanda iti panagkaykaysa, kawayaan, demokrasia ti tattao ken katurayan. Tunggal maysa kadagiti raya ti init ket naitakderan kadagiti immuna a walo a probinsia a nangrugi ti Rebulosion ti Filipinas idi 1896 a panagsupiat ti Espania. Ni Ambrosio Rianzares Bautista, a nangisurat ti Deklarasion ti Wayawaya ti Filipinas ken ti nagbasbasa a patinayon idi naiwaragawag idi Hunio 12, 1898, ket nailista na dagiti walo a probinsia a kas Manila, Cavite, Pampanga, Nueva Ecija, Tarlac, Laguna, ken Batangas. Dagiti tallo a nagmurdong ti lima a bit-bituen, maysa iti tunggal maysa a suli ti trianggulo, ket naitakderan para kadagiti tallo nga is-isla a makaaramid ti Filipinas: Luzon, Visayas, Mindanao.

Daytoy a simbolo a naited iti Deklarasion ti Wayawaya ti Filipinas idi 1898 ket addaan ti paggiddiatan iti agdama nga opisial a panangipalpalawag. Ti kunanna ket ti puraw a trianggulo ket kayat na a sawen ti kayarigan ti Katipunan, ti nalimed a kagimingan a nagsupiat ti panagturay dagiti Kastila. Ti kunanan ket, dagiti kolor ti wagayway ket parubaen na ti wagayway ti Estados Unidos a kas pannakaipakita ti panagyaman ti panangsalaknib ti Amerika iti panagsupiat kadagiti Kastila idi Rebolusion ti Filipinas. Ti kunana pay a ti maysa kadagiti tallo a bituen ket itakderanna ti isla ti Panay, nga ad-adda ngem ti sibubukel nga is-isla ti Visayas. Ti warragawag ket nairawagawagna pay a ti init a naitakderanna dagiti nalayog nga addang a naaramid dagiti annak ti pagilian nga agpatuloy iti Rang-ay ken Sibilisasion, ken inlistana ti Bataan a maysa kadagiti walo a probinsia a naitandaan babaen ti ray-raya ti init.




#Article 551: Lisbon (154 words)


Ti Lisbon (; , ) ket isu ti kapitolio ken ti kadakkelan a siudad iti Portugal nga addaan ti populasion iti 547,631 iti uneg ti administratibo na a patingga iti kalawa ti dagana a . Ti urbano a lugar iti Lisbon ket makasakup ti labes ti administratibo a patinga ti siudad na nga addan ti populasion iti 3 a riwriw  iti kalawa a , a makaaramid daytoy ti Maika-9 a kaaduan ti populasion nga urbano a lugar iti Kappon ti Europa. Agarup a 2,831,000 a tattao ti agtaeng iti Lisbon a Metropolitano a Lugar (a nagbuklan ti agarup a 27% iti populasion iti pagilian). Ti Lisbon ket isu ti kalaudan unay a dakkel a siudad a mabirukan idiay Europa, ken isu pay ti kalaudan unay a kapitolio a siudad ken ti maymaysa laeng iti igid ti pantar ti Atlantiko.  Nakasanglad daytoy iti lumaud nga Iberio a Peninsula idiay Taaw Atlantiko ken ti Karayan Tagus.




#Article 552: Bulan (panawen) (177 words)


Ti bulan ket maysa a kita ti panagrukud iti panawen, us-usaran daytoy kadagiti kalendario nga immuna a naparnuay idiay Mesopotamia, nabingbingay ti tawen ti sangapulo ket dua a bulan. 

Dagiti sumaganad ket kita ti bulan nga addaan laeng ti kangrunaanna iti astronomia.

Makunkuna daytoy a sidereal a bulan ngamin ta ti manu nga oras nga makapan nga agsubli ti Bulan (Ingles:Moon) iti naikkan a nagyanan dagita bituen (Latin:sidera): 27.321661 al-aldaw (27 aldaw 7 oras 43 minutos 11.5 segundo).

Daytoy ket basbassit met laeng a panagrukud ti bulan. Basbassit nga oras ti panagsubli ti Bulan kadagiti naikkan a nagyanan dagita bituen: 27.321582 al-aldaw (27 aldaw 7 oras 43 minutos 4.7 segundo).

Daytoy ket at-atiddog met a panagrukud ti bulan, ti kinaatiddogna ket: 27.554551 al-aldaw (27 aldaw 13 oras 18 minutos 33.2 segundo). 

Daytoy ket makunkuna pay a 'drakonitiko' a bulan, ken makunkuna pay a nodikal a bulan. Addaan ti panagrukodna daytoy a: 27.212220 al-aldaw (27 aldaw 5 oras 5 minutos 35.8 segundo).

Daytoy addaan ti panagrukod na a: 29.530589 al-aldaw (29 aldaw 12 oras 44 minutos 2.9 segundo). 




#Article 553: Bisiesto a tawen (205 words)


Ti bisiesto a tawen (') ket maysa a tawen nga adda ti maysa a nainayon nga aldaw, tapno maiyabot ti kalendario a tawen iti astronomia wenno tiempo a tawen.Ngamin ket ti panawen wenno dagiti banbanag nga astronomia ket saan nga agbalin manen iti sangabukel nga al-aldaw, ti kalendario nga adda ti agpapada a bilang nga al-aldaw ti makatawen ket, iti aglabes a tiempo ket maiyanod kadagiti bambanag a sipsiputenna. Ti panagikabil ti maysa pay nga aldaw wenno maysa pay a bulan iti tawen, ti pinaka-iyanod na ket masimpa. Ti tawen nga saan a tupuak ket makunkuna a kadawyan a tawen.

Kaspagarigan, ti kalendario a Gregoriano, ti bulan ti Pebrero ti bisiesto a tawen ket adda ti 29 nga al-aldaw ngem ti kadawyan a bulan ket adda met laeng ti 28 nga al-aldaw, ket ti tawen ket adda dagiti 366 nga al-aldaw ngem ti kadawyan a tawen ket adda laeng dagiit 365 nga al-aldaw.

Ti Pebrero 29 ket isu ti petsa nga agparang iti kada uppat a tawen, ken isu daytoy ti makunkuna a bisiesto nga aldaw. Daytoy nga aldaw ket mainayon iti kalendario tapno masimpa ti bisiesto a tawen, ngamin ket ti daga ket saanna a palikmutan ti init iti husto a 365 nga al-aldaw.




#Article 554: Kadawyan a tawen (156 words)


Ti kadawyan a tawen () ket maysa a makunkuna a kadawyan a kita ti kalendario a tawen. Adda daytoy ti husto a 365 nga al-aldaw ken saan a bisiesto a tawen. Ti kadawyan a tawen ket adda ti 365 nga al-aldaw ken adda met ti eksakto a 52 a lawas ken maysa pay nga aldaw, ti sumaruno a tawen ket maysa nga aldaw a naladladaw iti lawas. Iti sabali pay a panagkuna, ti kadawyan a tawen ket mangrugi ken aglabes latta iti sipud nga aldaw iti lawas. (Kaspagarigan, idi 2010, iti Enero 1 ken Disiembre 31 dagitoy dua a bulan ket nagdatengda iti aldaw a Biernes.)

Ti kalendario a Gregoriano, 303 iti amin kadagiti 400 a tawen ket kadawyan a tawen. Ti met kalendario a Huliano, 300 iti amin kadagiti 400 a tawen ket kadawyan a tawen. Iti kalendario a lunisolar ken ti kalendario a lunar ti kadawyan a tawen ket adda ti 354 nga aldaw.




#Article 555: TV Patrol (105 words)


Ti TV Patrol ket maysa a damdamag a programa a maipabuya iti ABS-CBN ti pagilian iti Filipinas. Daytoy ket maipabuya ti Lunes aginggana iti Biernes a mangrugi iti oras a 6:30 aginggana iti oras a 7:50 iti rabii ken maipabuya pay ti Sabado ken Domingo a mangrugi iti oras a 6:15 aginggana iti oras a 6:45 iti rabii. Mangeg pay daytoy iti radio a kas iti DZMM iti probinsia ti  Cebu ken Davao. Mabuya pay daytoy iti The Filipino Channel iti sabsabali a parte ti lubong. Daytoyen ti kabayagan a maipabuybuya a damdamag iti rabii iti pagsasao a Filipino manipud ti pannakaaramidnaidi Marso 2, 1987.




#Article 556: Papa Juan Pablo I (130 words)


Ni Papa Juan Pablo I (Latin: Ioannes Paulus PP. I, Italian: Giovanni Paolo I), naipasngay a kas ni Albino Luciani (17 Oktubre 1912 – 28 Septiembre 1978), Papa iti Simbaan a Katoliko ken Obispo iti Siudad ti Batikano a nangrugi idi Agosto 26 1978 aginggana idi pimmusay kalpasan ti 33 nga aldaw. Ti Pontipikadona ket maysa kadagiti kabiitan iti pakasaritaan ti Papa. Ni Juan Pablo I ket isu ti immuna a Papa a naipasngay iti 20 a siglo, ken ti naudi a natay iti isu met laeng a siglo. Idiay pagilian ti Italia, malaglagip isuna a kas Il Papa del Sorriso(Ti Umis-isem a Papa) ken Il Sorriso di Dio (Ti Isem ti Dios).Ti Time a magasin ken sabsabali pay a publikasion ket makunkuna da pay a Ti Septiembre a Papa.




#Article 557: Marktl (123 words)


Ti Marktl wenno makunkuna pay a kas ti Marktl am Inn ( Bassit a tiendaan idiay karayan ti Inn),idiay Estado ti Bavaria, Alemania, idiay asideg ti Austriano a pagbeddengan, idiay distrito ti Altötting iti Ngato a Bavaria . Ti Marktl ket isu ti naikapasngayan ni Papa Benedicto XVI, a nangsaruno kenni Papa Juan Pablo II a maika-265 a daulo ti Simbaan a Romano Katoliko.

Ti eskudo ti Marktl ket naipabulod ti panakaitengngelna babaen ni Dúke Ludwig idi Mayo 12, 1447.
Ti kawit ti agpatpataray ti bangka ket simbolo ti panagdaliasat, a daytoy ket nangruna idi ti daytoy a rehion.
Ti lumagto a rukod ket simbolo ti panagkomersio dagiti bukbukel ken panagitulod.
Ti Babaro a pastilasket mangitudoti panakakaduaan iti lugar iti Babaro a dukado.




#Article 558: Paskua (308 words)


Ti Paskua (Chabacano: Pascua Deutsch: Weihnachten; Ingles: Christmas; Espaniol: Navidad), ket maysa a tinawen a piesta a pammalagip iti pannakaipasngay ken pammadayaw kenni Hesukristo, kadawyan a naselebraran daytoy iti Disiembre 25a kas relihion ken kultural a piesta kadagiti sangabilion a tattao iti sangalubongan. Adu payen dagiti saan a Kristiano nga agselselebbrar iti daytoy a piesta.

Saan nga ammo ti husto nga aldaw a pannakayanak ni Jesus ket naikabil met dagiti agsarsarita a ti baeten ti 7 ken 2 BC. Idi ka-ununa ken tennga a maika-4 a siglo, ti Aglaud a Simbaan a Katoliko ket isuda ti immuna a nagikabil ti Paskua iti Disiembre 25, daytoy a petsa ket inawat met idi ti Daya.

Ti kasisigud a petsa a panag-piesta dagiti Akindaya a Kristiano ket Enero 6, ken daytoy pay laeng ti aldaw a panag-selebrar iti pagilian nga Armenia, a daytoy ket publiko a piesta. Ti tawen a 2011, addan ti aggiddiat a 13 nga al-aldaw ti baetan ti kalendario a Huliano ken ti kadawyan nga inus-usar a kalendario a Gregoriano. Dagiti agus-usar ti kalendario a Huliano ket selebraranda iti Disiembre 25 ken Enero 6 nga iti kaaduan a tattao ket Enero 7 ken Enero 19. Iti daytoy a rason, ti pagilian nga Etiopia ket selebraranda ti Paskua a kas Kriastiano a kapistaan ken piesta a publiko nga iti kalendario a Gregoriano ket ti petsa nga Enero 7.

Ti nagtaudan ti nagan a Paskua iti Ingles a Christmas ket naggapu iti dua a balikas a masao a Christ's Mass (literal a patarus ti Ilokano ket Misa ni Kristo), daytoy a sarita ket immuna a naisurat idi 1038. Naala daytoy iti pagsasao a Tennga nga Ingles Christemasse ken pagsasao a Daan nga Ingles Cristes mæsse, nga immuna a naisurat idi 1038. Ti Cristes ket naggapu iti pagsasao a Griego Χριστός Christos ken mæsse ket naggapu iti pagsasao a Latin missa.




#Article 559: Roma (789 words)


Ti Roma (;  ; ) ket maysa a siudad ken naipangpangruna a komuna (Roma Capitale) idiay Italia. Ti Roma ket isu ti kapitolio iti Italia, ti kapitolio iti Lazio (Latin: Latium) ken ti kangrunaan nga ili iti Probinsia iti Roma. Nga addaan iti agarup ar 2.7 riwriw nga agtaeng  , isu pay daytoy ti kadakkelan ken kaaduan apopulasion a siudad ken komuna iti daytoy a pagilian. Daytoy a siudad ket mabirukan idiay tengnga a laud a paset iti Italiano a Peninsula, idiay Karayan Tiber ti uneg ti Lazio a rehion iti Italia.

Ti pakasaritaan ti Roma sangadpaenna ti dua ken kagudua a ribo a tawtawen. Isu idi ti kapitolio a siudad ti Romano a Pagarian, ti Romano a Republika ken ti Romano nga Imperio, nga isu ti dominante a kabilegan idiay Lumaud Europa ken dagiti dagdaga a nabeddengan ti Mediterraneo para iti sumurok a pito gasut a tawtawen manipud idi umuna a siglo BC aginggana idi maika-7 a siglo AD ken daytoy a siudad ket naipammategan a kas maysa a nakaipasngayan iti lumaud a sibilisasion. Manipud idi umuna a siglo AD, ti Roma ket isun ti tugaw iti Papa ken, kalpasan ti gibus iti Bisantino a dominasion, idi maika-18 a siglo nagbalin daytoy a kapitolio dagiti Papa nga Estado, a nagbayag daytoy aginggana idi 1870. Idi 1871 ti Roma ket nagbalin a kapitolio iti Pagarian iti Italia, ken idi 1946 ti kapitolio iti Italiano a Republika.

Kalpasan dagiti Tengnga a Panawen, ti Roma ket tinurayan babaen dagiti papa a kas ni Alejandro VI ken Leon X, a nagbaliw iti siudad iti maysa kadagiti kangrunaan a sentro iti Italiano a Renasimiento, a nairaman ti Florencia. Ti agdama a bersion iti Basilika ni San Pedro ket inpatakder idi ken ti Kapilia Sistina ket pinintaan babaen ni Michelangelo. Dagiti nalatak nga artista ken arkitekto, a kas ni Bramante, Bernini ken Rafael ket nagtaengda idiay Roma, nga isuda ket nagparawad kadagiti Renasimiento ken Baroko nga arkitektura.

Ti Roma ket nairanggo idi ti GaWC idi 2010 a kas maysa a beta+ a sanglubongan a siudad, ken ti pay maika-28 a kangrunaan a sangalubongan a siudad. Ti siudad ket maysa kadagiti kaballigian a pabrika iti Europa, kadagiti termino a kadayaw ken puonan. Ti naipakasaritaan a sentrona ket inlista babaen ti UNESCO a kas maysa a Tinawtawid a Lugar iti Lubong. Dagiti monumento ken dagiti museo a kas dagiti Batikano a Museo ken ti Koliseo ket dagiti 50  a kaaduan a papanan a mabisbisita dagiti turista iti lubong (ti Dagiti Batikano a Museo a naka-awawat kadagiti 4.2 a riwriw a turista ken ti Koliseo ket naka-awawat kadagiti 4 a riwriw a turista iti tungngal maysa a tawen). Ti Roma ket nangsangaili idi ti Kalgaw nga Olimpiada ti 1960.

No ti maipanggep a taudan ti nagan a Roma adda dagiti nadumaduma a hipotesis a naibagnabaga. Ti kangrunaan ket dagiti sumaganad are the following:

Adda ti arkeolohiko nga ebidensia ti panagsakup ti tao iti lugar a Roma manipud idi 14,000 a tawtawen, ngem ti napuskol a tuon ti ub-ubing a rugrugit ket ilemmengna dagiti lugar ti Palaeolitiko ken Neolitiko. Adda dagiti ebisensia ti bato a ramramit, banga ken dagiti bato nga armas a mangikeddeng ti saan a basbassit ngem 10,000 a tawtawen a kaada ti tao. Adda dagiti nakalkali a mangsuporta ti panirigan a ti Roma ket dimakkel manipud kadagiti pastoral a pagtaengan idiay Turod Palatino a nabangon idiay ngato ti lugar iti masakbayan a Romano a Timpuyogan. Bayat nga adda met dagiti arkeologo a sumupsuppiat a ti Roma ket nabangon iti tengnga ti maika-8 a siglo BC (ti patesa ti tradision), daytoy a petrsa ket suheto ti kontrobersia. Nupay kasta, ti bileg ti nadayeg a sarita ti naisalaysayan a pannakabangon ti Roma ket tarawidwidanna a mangilingay ti panangikaskaso manipud iti husto, ken dagiti naduduog a tinaudan.

Dagiti tradisional a sarita a a naibagbaga met laeng dagiti taga-ugma a Roamno ket nangipalpalawag ti kasapaan a pakasaritaan ti siudadda kadagiti termino iti sarita ken mito. Ti naamammuan kadagitoy a mito, ken mabalin a ti kadayegan kadagiti amin ket dagiti Romanomano a mito, ket ti istoria ni Romulus ken Remus, ti dua a singin a pinsuso babaen ti maysa a babai a lobo. Nangikeddengda a mangbangon ti maysa a siudad, ngem kalpasan ti maysa a panagringngor, ni Romulus ket pinatayna ti kabasatna alalaki. Segun kadagiti Romano nga analista, daytoy ket napasamak idi 21 Abril 753 BC. Daytoy a sarita ket nainaipada iti dua a tradision, a napasamak iti nasapsapa a panawen, nga adda ti Troiano a nagkamang a ni Aeneas ket timmalaw idiay Italia ken nakabiruk kadagiti linia ti Romano babaen ti anakana lalaki a ni Iulus, ti kabiengas ti Julio-Claudia a dinastia.
Daytoy idi ket lineppas babaen ti Romano a mannaniw a ni Virgilio idi umuna a siglo BC.




#Article 560: Molière (169 words)


Ni Jean-Baptiste Poquelin, a naamammuan ti entablada a nagan a Molière, (; nabuniagan idi Enero 15, 1622 – Pebrero 17, 1673) ket maysa idi a dramaturgo a Pranses ken aktor nga isuna ket naipanunutan a kas maysa kadagiti kalatakan nga apo iti komedia iti Lumaud a Literatura. Dagiti nalatak a maamammuan nga obra bi Molière ket Le Misanthrope (Ti Misantrop), L'École des femmes (Ti Eskuela para kadagiti Assawa), Tartuffe ou L'Imposteur, (Tartupo wenno ti Managinkukuna), L'Avare (Ti Kuripot), Le Malade imaginaire (Ti Agipagpagarup nga Imbalido), ken Le Bourgeois Gentilhomme (The Burhes a Natakneng a Tao).

Naipasngay iti maysa a nabaknang a pamilia ken nagadal idiay Collège de Clermont (a tattan ket ti Lycée Louis-le-Grand), ni Molière ket naipaganay ti panagrugi ti panagbiag na iti teatro. Sangapulo ket tallo a tawtawen nga isuna ket maysa nga itinerante nga aktor ken daytoy ket nakatulong kaniana ti panagrang-ay ti kabaelan na iti komedia sakbay a nagsursurat, pinagtitipon na ti Commedia dell'arte a banbanag nga inraman na ti kalapatan a Pranses a komedia.




#Article 561: Listaan dagiti kapitolio ti Estados Unidos (156 words)


Ti Washington, D.C. ket isu ti kapitolio ti Estados Unidos manipud idi 1800. Walo pay kadagiti siudad a nagbalin a nagtataripnongan a lugar ti Kongreso ken ngarud a makunkuna nga isuda idin ket kapitolio ti Estados Unidos. Tunngal maysa pay kadagiti 50 nga estado ken lima a teritorio ti Estados Unidos ket daddaan da ti kapitolio.

Iti 33 kadagiti  50 nga estado ti Estados Unidos, ti kapitolio ket saan nga isu ti kaaduan ti bilang kadagiti umili iti makuna a siuda. Dua laeng kadagiti kapitolio ti estado — Trenton, New Jersey, ken Carson City, Nevada — naibeddengan iti sabali a estado, nga ti Juneau, Alaska, nakaibingay ti pagbeddengan iti probinsia ti Canada province nga iti British Columbia. Dagiti petsa nga nailista iti sumaganad a tabla ket itudo na ti tawen a ti siudad ket nangruginga nga agnanayon nga isu laeng ti kapitolio ti estado. Adu kadagiti estado a nagsukat kadagiti kapitolio da a siudad a naminsan.




#Article 562: Listaan dagiti kadakkelan a siudad ti Estados Unidos (128 words)


Daytoy ket listaan dagiti lima a kadakkelan a siudad ti estado iti Estados Unidos babaen ti kaaudu ti umili iti senso iti 2010. Dagiti kapitolio ti estado ke naitudo iti in nakairig letra. Dagiti sabali ngem ti Hawaii, ti sensu ti naibaga a lugar ket saan a naikabil.

  Ti laeng naikappon a lugar idiay Hawaii ket ti siudad ken probinsia ti Honolulu. Ti maysa a paset, ti distrito ti Honolulu, ket makunkuna a siudad para iti panagusar nga estadistika, uray no awanan ti gobierno a sumina iti siudad ken probinsia a sibubukel. Ti Opisina ti Senso ti Estados Unidos naipalpalawag na a ti Honolulu ket naibaga a senso ti lugar a mairaman ti distrito ti Honolulu. Kasta met ti Hawaii, ti kadakkelan a senso ti lugar ket nairanggo.




#Article 563: Metropolitan iti Estados Unidos (151 words)


Idiay Estados Unidos ti metropolitan nga estadistika a lugar (Ingles:metropolitan statistical area) wenno (MSA) ket maysa a heograpikal a rehion nga addaan ti kaaduan a bilang kadagiti umili iti kinabukel na ken asideg ti pinakasiglot ti ekonomia na iti amin a lugar. Dagiti kasta a rehion ket saan da a nailintegan a naikappon a kas siudad wenno ili, wenno nailintegan nga administribo a sebbangan a kas probinsia wenno naturay a nakabuklan a kasla dagiti estado. Ti pinakaipalpalawag iti maysa a metropolita a lugar ket sabsabali no ania man ti nagtaudan na. Ti maysa a kayarigan a metropolitan a lugar ket naipa-tengnga iti law-law ti maysa a dakkel a siudad nga addaan ti adu a naraman a sumayen na iti rehion. Nupay kasta, adda met dagiti metropolitan a lug-lugar nga addaan kadagiti ad-adu ngem maysa a siudad nga awan ti maysa laeng nga ili nga ag-iggem ti naraman a mangituray a takder.




#Article 564: Listaan dagiti estado ken territorio ti Estados Unidos babaen ti populasion (162 words)


Daytoy ket listaan dagiti estado iti Estados Unidos babaen ti population manipud idi Abril 1, 2010, ti petsa ti 2010 a Senso Ti Estados Unidos.  Dagiti siam nga estado nga addaan ti kaaduan ti bilang nga umili ket nagyan ti ad-adu pay ngem kagudua iti dagup a populasion. Dagiti 25 nga estado nga addaan ti kabassitan a bilang ti umili ket nagyan ti basbassit ngem maysa a pagkanem iti dagup a populasion. Ti California, ti estado a kaaduan ti umili, ket nagyan ti ad-adu pay a tattao ngem no iraman mo amin dagiti 21 nga estado nga addaan dagiti kababassitan nga umili.

Ti Senso ti Estados Unidos ket bilbilangen da amin dagiti tat-tao idiay Estados Unidos a mairanman dagiti umili, dagiti saan nga umili a permanente a nagtaeng, ken saan nga umili a nabayagan a bisita.  Dagiti paisano ken gobierno a militar nga agtrabtrabaho ken agserbi iti sabali a pagilian ken dagiti pamilia da ket naibilang da idiay nagtaengan da nga estado.




#Article 565: Pinag-akem iti opisina (144 words)


Ti Pinag-akem iti opisina wenno Pinag-akem idiay opisina ket iturong na ti kinabayag ti maysa a tao (masansan a politiko) nga agserbi iti maitudtudo nga opisina.

Idiay Reino Unido, ti Primo Ministro ket awan ti limitado na ti beddeng.

Ti debulosion a pagaywanan idiay Scotland, Wales ken Northern Ireland ket sabali kadagiti pamay-an iti gobierno a maus-usar idiay Westminister.

Idiay Estados Unidos, ti presidente ti Estados Unidos ket nabutosan a saan a dagus  iti Elektoral a Kolehio iti Estados Unidos iti uppat a tawen a beddeng.

Ti beddeng ti opisina para kadagiti opisial idiay gobierno ti estado ket sabsabali segun kadagiti urnong dagiti batay-linteg ti estado ken linteg ti estado.

Ti beddeng para kadagiti gobernador ti estado ket uppat a tawen iti amin nga estado mailaksid ti Vermont ken New Hampshire; Dagiti gobernador iti Vermont ken New Hampshire ket agserbi iti dua a tawen.




#Article 566: UTC+08:00 (179 words)


Ti UTC+08:00 ket panangilasin para iti timbengan ti oras manipud ti UTC iti +08:00. Iti ISO 8601 ti mainaig nga oras ket maisuratto a kas .

Iti naestimado a populasion iti 1.708 a bilion nga agtataeng iti uneg ti sona ti oras, agarup a 24% iti populasion ti lubong, daytoy ti kaaduan ti populasion a sona ti oras iti lubong, ken mabalin pay a kandidato para iti  Sapasap nga Oras ti ASEAN.

Daytoy a sona ti oras ket inus-usar kadagiti amin nga agsasao ti Insik a pagpagilian, ken mangited daytoy iti agpapada nga oras kadagiti sangalubongan a website ti Insik.

Ti akin-abagatn a gudua ti Bietnam (Republika ti Bietnam) ket dati idi a paset ti daytoy a sona ti oras sakbay ti panagturay ti komunista iti Abagatan idi Abril 30, 1975, ken managramid daytoy a 1 nga oras nga umuna iti Amianan a Bietnam. Kalpasan ti 1975, ti sibubukel a pagilian ket napan iti sona ti oras ti Amianan a Bietnam iti .

Daytoy ket maipanggep iti luglugar iti uneg ti 112°30′ D aginggan ti longitud ti 127°30′ D.




#Article 567: Angry Birds (201 words)


Ti Angry Birds ket ti maysa a naibatay iti pantasia a franchise ti midia a pinartuat babaen ti Pinlandes a kompania ti Rovio Entertainment. Mangipatengnga iti isip ti serye ti kadagiti nadumaduma ti maris a billit a mangpadas a mangisalakan kadagiti itlogda manipud kadagiti kabusorda a maris berde a baboy. Impaltiing daytoy babaen ti Crush the Castle, dinaydayawen ti ay-ayam gapu ti naballigi a kombinasion ti makaay-ayo a panagay-ayam, nakakatkatawa nga estilo, ken ti kalaka. Ti kadayegna ket nakaiturongan dagiti adu a sabali a bersion; dagiti bersion ti Angry Birds a napartuat para kadagiti PC ken dagiti konsola ti video, ti maysa a pagtagilakuan a mangipakita kadagiti karakterna, ti Angry Birds Toons, dagiti naipabuya iti telebision nga animado a serye, ken dagiti dua a pelikula; The Angry Birds Movie ken ti simmaruno The Angry Birds Movie 2. Babaen idi Enero 2014, adda dagiti agarupen a 2 a bilion a nai-download kadagiti amina a kita ti plataporma, mairaman ti kadawyan ken dagiti espesial nga edision.
Babaen idi Hulio 2015, dagiti ay-ayam ti serye ket kolektibo a nai-downloaden kadagiti ad-adu ngem 3 a bilion a beses, ken mangaramid daytoy iti kaaduan a nai-download a freemium a serye ti ay-ayam iti amin a panawen. 




#Article 568: ISO 3166-2:US (147 words)


Ti ISO 3166-2:US ket isu ti naikabil para iti Estados Unidos idiay ISO 3166-2, paset iti ISO 3166-2 a pagalagadan a naipablaak ti ISO, nga agipalpalawag kadagiti kodigo para iti nagnagan iti kangrunaan a subdibision (probinsia wenno estado) iti amin a pagilian a naikodigo iti ISO 3166-1. Iti agdama ti Estados Unidos, dagiti kodigo ISO 3166-2 ket nailpalpalawag kadagiti sumaganad a subdibision:

Ti tunggal maysa kadagiti kodigo ket addaan ti dua a paset, a naisina iti pangrangtay.

Ti subdibision a nagnagan ket nailista a ksa ti ISO 3166-2 a pagalagadan nga inpablaak babaen ti Mangtaripato nga Ahensia ti ISO 3166 (ISO 3166/MA).

Pinduten ti buton iti paulo tapno maurnos ti tunggal maysa a batong.

Malaksid ti pannakairaman a kas dagiti subdibison iti Estados Unidos iti ISO 3166-2, dagiti adda iti ruar a lugar ket opisialda pay a nainaganan kadagiti bukodda a kodigo ti pagilian iti ISO 3166-1.




#Article 569: Sangalubongan nga Eropuerto ti Tan Son Nhat (211 words)


Ti Sangalubongan nga Eropuerto ti Tân Sơn Nhất  (, ) ket isu ti kadakkelan a sangalubongan nga eropuerto ti Bietnam iti termino a kalawa ( no maipada ti  ti Sangalubongan nga Eropuerto ti Noi Bait ti Hanoi ken ti Sangalubongan nga Eropuerto ti Da Nang idiay Đà Nẵng).  Daytoy ket adda ti pakabaelanna a mangtengngel ti 15-17 a riwriw a pasahero ti tungngal maysa a tawen, no maipada ti malaon ti Hanoi – ti eropuerto ti Noi Bai iti 8 a riwriw a pasahero ken dagiti 2 a riwriw a pasahero ti Da Nang . Daytoy ket isu pay ti kadakkelan nga eropuerto ti Bietnam babaen dagiti natengngelna a pasahero (nga adda dagiti nakarkulo a bilang ti 12.5 a riwriw a pasahero idi 2009, a pakaidagupan para iti ad-adu ngem kagudua kadagiti amin panagtayab a trapiko ti pasahero ti Bietnam), nga agserserbi ti Siudad ti Ho Chi Minh ken ti pay Dong Nam Bo idiay akin-abagatan a Bietnam. Ti IATA a kodigona ket SGN a daytoy ket naala idi manipud iti dati a nagan ti siudad a Saigon.  Isi 2010, ti eropuerto ket nagtengngel kadagiti 15,500,000 a pasahero ken 130,547 a panaggungunay dagiti maipatayab alugan. Idi 2011, ti eropuerto ket nagtengngel kadagiti 16,668,400 a pasahero ken 593,494 metriko tonelada nga awit.




#Article 570: Siudad ti Ho Chi Minh (122 words)


Ti Siudad ti Ho Chi Minh (; ), dati nga agnagan iti Saigon (; , ), ket ti kadakkelan a siudad idiay Bietnam. Daytoy ket ammo idi a kas Prey Nokor, ti maysa a nangruna a puerto ti baybay iti Khmer sakbay ti panangikapet babaen dagiti Bietnamis idi maika-17 a siglo. Babaen iti nagan a Saigon, daytoy idi ti kapitolio ti kolonia ti Pransia iti Cochinchina ken kalpasanna ti nawaya a republika ti Abagatan a Bietnam manipud idi 1955–75. Idi 2 Hulio 1976, ti Saigon ket naitipon iti kaarrubayan a Probinsia ti Gia Định ken opisial idi a nanaganan manen iti Siudad ti Ho Chi Minh manipud kenni Hồ Chí Minh (uray no ti nagan a  ket kadawyan pay laeng a maus-usar).




#Article 571: Akindaya a Sona ti Oras (141 words)


Ti Akindaya a Sona ti Oras (Ingles:Eastern Time Zone (ET)) iti Estados Unidos ken Kanada ket maysa a sona ti oras a naisakup ti daya nga aplaya iti Amianan nga Amerika. Ti timbengan ti oras ket -5 nga oras bayat ti alagadan ti oras ken -4 bayat ti panagin-inut ti lawag nga oras. Ti pagorasan iti daytoy a sona ket naibatay iti katengngaan a solar nga oras iti Maika-75 a meridiano laud iti Obserbatorio ti Greenwich.

Idiay Estados Unidos ken Canada, daytoy a sona ti oras kadawyan a makunkua a Akindaya nga Oras (Ingles:Eastern Time (ET)). Naisangayan daytoy a Akindaya nga Alagadan ti Oras (Ingles:Eastern Standard Time (EST)) no palpaliiwen ti alagadan nga oras (panawen ti lam-ek), ken Akindaya a Lawag ti aldaw nga Oras (Ingles: Eastern Daylight Time (EDT)) no palpaliiwen  ti oras a panagin-inut ti lawag (primabera ken otonio).




#Article 572: Taaw Atlantiko (1302 words)


Ti Taaw Atlantiko ket ti maikadua a kadakkelan a taaw iti lubong, kalpasan ti Taaw Pasipiko. Daytoy ket addaan iti dagup a kalawa iti agarup a , daytoy ket sakupenna ti agarup a 20 porsiento iti rabaw ti Daga ken agarup a 29 porsiento ti kalawa ti rabaw ti danum. Ti umuna a paset ti naganna ket mangibaga kenni Atlas iti Griego a mitolohia, ken mangaramid ti Atlantiko ti Baybay ni Atlas.

Ti kaduogan nga ammo a pannakaibaga ti Atlantiko ket iti Dagiti Pakasaritaan ni Herodotus idi agarup a 450 BC (Hdt. 1.202.4): ti Atlantis thalassa (Griego: Ἀτλαντὶς θάλασσα; Ilokano: Baybay ni Atlas). Ti termino nga Etiopiko a Taaw, a naala manipud iti Etiopia, ket naipakat idi iti akin-abagatan nga Atlantiko idi naladaw a maika-19 a siglo. Sakbay idi nakaduktal dagiti Europeano kadagiti sabali a taaw, ti terminoda iti taaw ket kapada dagiti danum iti labes ti Lingsat Gibraltar nga ammo itan a kas ti Atlantiko. Dagiti nasapa a Griego ket namatmatida a daytoy a taaw a ket higante a karayan a nangpalikmut ti lubong.

Ti Taaw Atlantiko ket sakupenna ti maysa a nabennat a nasukog iti S a labneng ti longitudinal a maigay-at iti nagbaetan ti Eurasia ken Aprika iti daya, ken ti Kaamerikaan iti Akin-abagatan a Taaw iti abagatan (dagiti sabali a panangipalawag ket mangibagbaga ti Taaw Atlantiko a kas gumay-at nga agpaabagatan iti Antartika). Ti ekuador ket mangbingay daytoy iti Amianan a Taaw Atlantiko ken Abagatan a Taaw Atlantiko. Ti termino a Sentral nga Atlantiko ket mangibagbaga ti lugar a nagbaetan ti Abagatan nga Amerika ken Aprika iti amianan ti Ekuador; bayat a heograpiko a paset ti Amianan nga Atlantiko, ti karakterna ket sabali unay kadagiti danum iti amianan a nagbaetan ti Amianan nga Amerika ken Europa.

Ti Taaw Atlantiko ket nabeddengan iti laud babaen ti Amianan ken Abagatan nga Amerika. Daytoy ket maikapet iti Taaw Artiko babaen ti Lingsat Dinamarka, Baybay Greenland, Baybay Norwego ken Baybay Barents. Iti daya, dagiti pagbeddengan ti maitutop a taaw ket ti Europa: ti Lingsat Gibraltar (nga idiay ket maikapet iti Baybay Mediteraneo, ti maysa kadagiti pingir a baybayna, ken iti pasubli, ti Baybay Nangisit, ken dagitoy dua ket sagidenda pay ti Asia) ken Aprika.

Iti abagatan a daya, ti Atlantiko ket tumipon iti Taaw Indiano. Ti 20° a meridiano daya, nga agtartaray iti abagatan manipud iti Rawis Agulhas aginggana ti Antartika ket mangipalawag ti pagbeddenganna. Adda met dagiti turay a mangipakita iti daytoy a gumay-at iti abagatan aginggana iti Antartika, bayat a dagiti dadduma ket mangipakita daytoy a nabeddengan idiay 60° a paralelo babaen ti Akin-abagatan a Taaw.

Iti abagatan a laud, ti Pasahe Drake ket mangikapet daytoy iti Taaw Pasipiko. Ti  a Kanal Panama ket mangisilpo ti Atlantiko ken Pasipiko. Malaksid dagiti naibaga, dagiti sabali a dakkel a bagi ti danum a kadenna ti Taaw Atlantiko ket ti Baybay Karibe, ti Golpo ti Mehiko, Luek Hudson, ti Taaw Artiko, ti Baybay Mediteraneo, ti Baybay Amianan, ti Baybay Baltiko, ken ti Baybay Keltiko.

Daytoy ket sakupenna ti agarup a 22% iti rabaw ti Daga, ti Atlantiko ket maikadua iti kadakkel kalpasan ti Pasipiko. No mairaman dagiti kadennana a baybay, daytoy ket sakupenna ti maysa a kalawa iti agarup a ; no saan nga iraman dagitoy, daytoy ket addaan iti kalawa iti . Ti daga a maatianan idiay Atlantiko ket sakupenna iti uppat a beses ngem dagiti taaw ti Pasipiko ken Indiano. Ti tomo ti Atlantiko no mairaman dagiti kadennana a baybay ket 354,700,000 kunibo kilkilometro (85,100,000 cu mi) ken no awan dagitoy ket 323,600,000 kubiko kilkilometro (77,640,000 cu mi).

Ti natimbeng a kaadalem ti Atlantiko kadagiti kadennana a baybay, ket ; no awan dagitoy ket . Ti kaadaleman, ti Nauneg a Milwaukee ket  ken adda daytoy idiay Trinsera ti Puerto Rico. Ti kaakaba ti Atlantiko ket agdumaduma manipud iti  idiay nagbaetan ti Brasil ken Sierra Leone aginggana ti sumurok a  idiay abagatan.

Ti Taaw Atlantiko ket ninaganan babaen dagiti taga-ugma a Griego kenni Atlas ti Titan wenno ti Banbantay Atlas a nainaganan kaniana; dagitoy dua ket mangiraman ti konsepto iti panagsarapa iti langit. Ti trans-atlantiko a panagbanniaga ket addaan iti nangruna a papel iti panagpadakkel ti Akinlaud a sibilisasion kadagiti Kaamerikaan. Ti Atlantiko ket isu ti mangisina ti Daan a Lubong manipud iti Baro a Lubong. Kadagiti moderno a panawen, adda met dagiti panangiyebkas a mangibagbaga iti taaw kadagiti bassit a makaay-ayo a waya a kas ti ti Alog, a mangibagbaga iti pannakabingbingay iti heograpiko ken kultura a nagbaetan ti Amianan nga Amerika ken Europa, ken naisangayan iti nagbaetan dagiti pagilian nga agsasao iti Ingles kadagiti dua a kontinente. Adu kadagiti tattao a Britaniko a mangibagbaga iti Estados Unidos ken Kanada a kas ballasiw ti alog, ken iti baliktad.

Ti Nangist nga Atlantiko ket mangibagbaga iti papel iti daytoy a taaw iti panagsukog ti pakasaritaan ti nangisit a tattao, a naipangpangruna babaen ti panagtagilako ti aadipen ti Atlantiko. Ti Irlandes a migrasion iti Estados Unidos ket isu ti kaibuksilanna no mausar ti termino a Ti Berde nga Atlantiko . Ti termino a Nalabbasit nga Atlantiko ket naus-usar idi a panangibaga ti Marxiano a konsepto iti maysa nga Atlantiko nga agtrabtrabaho a klase, ken ti Atlantiko a panagsanay dagiti indihenio nga Amerikano.

Iti katimbengan, ti Atlantiko ket ti kaapgadan a nangruna a taaw; ti kaapgad ti danum ti rabaw iti nawaya a taaw ket sumakop manipud iti 33 aginggana iti 37 a paspaset iti tunggal maysa a ribu (3.3 – 3.7%) babaen ti masa ken agdumaduma iti latitud ken tiempo. Ti panagbawbaw, panagtudtudo, panagayus iti uneg ti karayan ken panagtunaw ti yelo ti baybay ket mangimpluensia kadagiti pateg ti kaapgad ti rabaw. Urayno dagiti pateg ti kababaan a kaapgad ket iti amianan bassit ti ekuador (gapu ti napigsa a tropikal a panagtudtudo), iti sapasap dagiti kababaan a pateg ket adda kadagiti nagato nga altitud ken iti igid dagiti aplaya a sumrekan idiay dagiti dakkel a karayan. Dagiti kaapgadan a pateg ket mapasamak iti agarup a 25° amianan ken abagatan, kadagiti subtropikal a rehion nga adda iti bassit a panagtudtudo ken nakaro a panagbawbaw.

Dagiti temperatura ti rabaw ti danum, nga agdumaduma iti latitud, dagiti sistema ti ayus, ken tiempo ket mangipakita ti pannakaiwarwaras ti latitud iti solar nga enerhia, ken sumakop manipud iti baba ti  aginggana ti sumrok a . Dagiti kangatuan a temperatura ket mapasamak iti amianan ti ekuador, ken dagiti bassit a pateg ket mabirukan kadagiti polar a rehion. Kadagiti tengnga a latitud, dagiti lugar ti kangatuan a panagdumaduma dagiti temperatura, dagiti pateg ket mabalin nga aggigiddiat babaen ti .

Ti Taaw Atlantiko ket buklen dagiti uppat a nangruna a masa ti danum. Ti Amianan ken Abagatan nga Atlantiko a sentral a dandanum ket mangbukel ti rabaw. Ti sub-Antartiko nga agpatengnga a danum ket gumay-at kadagiti kaadalem iti  . Ti Adalem a Danum ti Amianan nga Atlantiko ket umabot iti kaadalem iti ad-adu ngem . Ti Baba a Danum ti Antartiko ket sakupenna dagiti labneng ti taaw kadagiti kaadalem iti ad-adu ngem 4,000 a metmetro.

Iti uneg ti Amianan nga Atlantiko, dagiti ayus ti taaw ket mangisalumina ti Baybay Sargasso, ti dakkel a nabennat a bagi ti danum, nga addaan iti ngato ti natimbeng a kaapgad. Ti Baybay Sargasso ket aglaon kadagiti adu a gatad dagiti ruot ti taaw ken isu pay ti pagbugian para kadagiti is Europeano ngaigat ken ti Amerikano nga igat.

Ti epekto ti Coriolis ket mangibalikoskos ti danum ti Atlantiko iti agpakanawan a direksion, bayat a ti danum ti Abagatan nga Atlantiko ket agbalikoskos nga agpakanigid. Dagiti abagatan nga atab ti Taaw Atlantiko ket  semi-diurnal; a dagiti dua nga nangato nga atab ket mapasamak iti las-ud ti tunggal 24 a lunar nga or-oras. Kadagiti latitud ti ngato ti 40° Amianan adda met dagiti mapasamak a panapallayog ti daya-laud.

Dagiti estado (terteritorio iti italiko) nga addan iti aplaya iti Taaw Atlantiko (malaksid kadagiti Baybay, Baltiko ken Mediteraneo) ket:




#Article 573: Damdamag (141 words)


Ti damdamag () ket isu ti komunikasion ti napili a pakaammo kadagiti agdama a paspasamak nga inrangarang babaen ti maimaldit, maiwaragawag, Internet, wenno ti maibaga ti maikatlo a partido wenno makabuybuya a masa.

Adda maysa a tao a nagitunton a ti Ingles a balikas a news () ket naparang-ay idi maika-14 a siglo a kas ti naipangpangruna a panagusar ti ad-adu ngem maysa a porma ti new. Iti Tengnga nga Ingles, ti kapadpada ti balikas idi ket ti newes, a kasla ti Pranses a  ken ti Aleman a neues. Adda pay dagiti maipadpada a nagrang-ay a mabirukan iti sasao nga Eslabo – ti Tseko ken ti Eslobako a  (manipud ti  , baro), ti kognato a Polako ti nowiny ken Ruso a novosti – ken ti sasao a Keltiko:  ti Gales newyddion (manipud ti newydd) ken ti Korniko nowodhow (manipud ti nowydh).




#Article 574: Bac Lieu (309 words)


Ti Probinsia ti Bac Lieu () ket maysa a probinsia iti Bietnam. Daytoy ket maysa a nga aplaya probinsia, ken mabirukan idiay rehion ti Delta Mekong iti akin abagatan a paset ti pagilian.

Daytoy ket dati a teritorio ti Cambodia, ti nagan a Bac Lieu ket naipagpagarup a naala manipud ti Pagsasao a Khmer. Ti Khmer a nagan para iti probinsia ket Pol Leav.

Ti probinsia ket nabingbingay kadagiti innem a distrito:

Ti kapitolio ti probinsia ket naamammuan pay a kas ti Bac Lieu, ken daytoy ket sabali a munisipalidad.

Ti Bac Lieu ket sapasap a naipagpagarupan nga adda idiay Delta Mekong , ngem daytoy ket pudno a mabirukan idiay abagatan kadagiti kangrunaan a pagayusan ti ruar ti Mekong. Ti Bac Lieu ket agarup a 100 km iti abagatn ti Cần Thơ, ti kadakkelan a siudad idiay Delta ti Mekong.

Dagiti kangrunaan apaset ti ekonomia ti Bac Lieu ket ti panagtaltalon ti bagas, panagkalap, panagproseso ti makmakan, ken panagaramid kadagiti kawwes.

Kalpasan ti Pannakatnag ti Saigon , idi 30 Abril 1975, ti Probinsia ti Bac Lieu ken ti Probinsia ti Cà Mau ket naitipon dagitoy iti agmaymaysa nga entidad a tinawtawagan ti Probinsia ti Minh Hai. Urayno daytoy ket mabirukan idiay Bietnam, kadagiti adu a napalabas a panawen daytoy a daga ket paset idi ti Khmer nga Imperio a nagturturay ti kaaduan iti Indotsina kadagiti napalpalabas a siglo. Daytoy ket isu pay laeng ti pagnanaedan dagiti adu nga etniko ti Tattao a Khmer. Idi 1996, ti Probinsia ti Minh Hai ket nabingay iti dua, a ti amianan a daya ket isu ti nagbalinan ti Probinsia ti Bac Lieu ken ti abagatan a laud ket isu ti nagbalinan ti Probinsia ti Ca Mau.

Ti Vọng cổ, ti maysa a nangruna akanta iti tradisional a kanta ti akin-abagatan a Bietnam, ket naisurat idiay Bac Lieu idi agarup a 1918 wenno 1919.




#Article 575: Nailian a Museo ti Filipinas (347 words)


Ti Nailian a Museo ti Filipinas  ket ti patakder ti gobierno idiay Filipinas ken agserbi a kas maysa a patakder iti edukasion, siensia ken kultura nga agprespreserba kadagiti nadumaduma a permanente a nailian nga urnong a mangipakpakita ti etnograpiko, antropolohiko, arkeolohiko ken bisual nga panagartista iti Filipinas. Manipud idi 1998, ti Nailian a Musep ket isun ti regulatorio ken mangipatpatungpal nga ahensia ti Nailian a Gobierno iti restorasion ken panagsalaknib kadagiti nangruna a tagikua a maipapan iti kultura, dagiti sitio ken dagiti reserbasion iti amin a paset ti Filipinas.

Ti Nailian a Galeria ti Arte ket naibalbalayan iti daan a pasdek ti kongreso. Ti pasdek ket kasisigud idi a nadaremdem a kas pubiko a biblioteka babaen ni Ralph Harrington Doane, ti Amerikano a konsultado nga arkitekto iti Opisina dagiti Obra a Publiko, ken ti katakunaynayna a ni Antonio Toledo. Daytoy ket nadaremdem a kas paset ti kapintasan a plano ni Daniel Burnham idi 1905 para iti siudad ti Manila, ti panagbangon ti pasdek ket nangrugi idi 1918. Kalpasan pay daytoy, naikeddeng idi a ti pasdek ket pangibalayan pay ti Lehislatura ken dagiti panagbalbaliw ket inaramid babaen ni Juan Arellano, ti mangimaton nga arkitekto ti Opisina dagiti Obra a Publiko. Idi Hulio 16, 1926, ti pasdek ket pormal idi a rinugian. Nupay ti pasdek ket nakaro a nadadael idi las-ud ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, daytoy ket nabangon manen urayno saan unay a naarkos ken basbassit ti detalyena. Tatta nga aldaw, ti pasdek ket pagyanan ti Nailian a Galeria ti Arte, dagiti masna a siensia ken dagiti dadduma pay a dibision ti panagsuporta.

Ti kaarrubana a pasdek idiay Sirkulo Agrifina iti Parke Rizal , ken dati a nakaibalayan ti Departamento ti Pinansia, ket mangibalay dagiti Dibision ti Antropolohia ken Arkeolohia ken naamammuan a kas ti Museo ti Tattao a Filipino.

Kaud-udi a nairangarang a ti makatlo a pasdek iti daytoy a kompleks ti museo – ti maysa nga agdama a paggigianan babaen ti Departamento iti Turismo, ket maparang-ayto iti Museo ti Masna a Pakasaritaan, kalpasan nga umalis ti Departamento ken mapan iti permanente a lokasionna idiay Makati.




#Article 576: Baybayin (1240 words)


Ti baybayin ket maysa a kita ti panagsurat  (nga ammo iti Unicode () a sinuratan a Tagalog; kitaen dita baba), sakbay ti panawen dagiti Kastila, daytoy ket kameng ti sinuratan a Brahmiko nga inus-usar idi maika-16 a siglo.Agtultuloy daytoy nga inus-usar idi agdama a panagkolonisado dagiti Kastila inggana idi maika-19 a siglo.

Ti sao a Baybay ket kayatna a sawen a kas panangiletra iti pagsasao a Tagalog. Adu ti pannakadokumentasionna daytoy babaen dagiti Kastila.
Adu pay dagiti agkunkuna a daytoy ket nagtaud iti Alibata,
^  ngem daytoy a nagan ket saan a husto. (Ti sao nga Alibata ket pinartuat babaen ni  kalpasan ti panagurnosna dagiti letra iti alpabeto nga Arabiko alif, ba, ta (alibata), nga inikkat ti letra nga “f”. )

Dagiti barbaro a sinuratan idiay Filipinas ket naulogan manipud iti Baybayin, ti Hanunó'o, Buhid, Tagbanwa ken Kapampangan.

Ti Baybayin ket maysa kadagiti sangadosena wenno agmaymaysa a sistema ti panagsurat nga inus-usar idiay Abagatan a daya nga Asia, a ganggani amin ket abugida.

Ti Baybayin ket nalatakan dagiti Kastila a padi a ni Pedro Chirino idi 1604 ken Antonio de Morga idi 1609 a naamamuan ti kaaduan, ken sapasap nga inus-usar kadagiti kabukbukodan a sinur-surat, dandaniw, ken dadduma pay. Babaen kenni William Henry Scott, addaan dagiti datu manipud idi 1590 a saan a makapirma kadagiti pangpasingked wenno dagiti sapata, ken dagiti saksi a saan a makapirma kadagiti kasuratan ti daga iti panawen a 1620.Awan dagiti pakakitaan no kaano idi ti ania nga akbang iti panakaaamoda nga agkurdit, ken awan dagita pakasaritaan ti sistema ti panagsurat. Addaan dagiti innem a teoría a maipanggep dagiti nagtaudan iti Baybayin.

Ti  ket nagtaud idiay Java, ken inus-usar iti labes a kaaduan iti Malay a Purpuro.

 Ti Gambang a plato ti Laguna a Naisuratan ket isu ti kasapaan a nasuratan a dokumento a nabirukan idiay Filipinas.

Daytoy ket maysa a nainkalintegan a dokumento a naisuratan iti petsa a Saka iti panawen a 822, nga agpadpada iti Abril 21, 900 AD . Naisurat daytoy iti Kawi a sinuratan iti sabsabali a Daan a Malay a naglaon kadagiti dinawat a balikas manipud iti Sanskrito ken addan pay ti bassit a saan a Malay a bokabulario a ti nagtaudan ket saan a nalawag iti baetan ti Daan a Habanes ken Daan a Tagalog. Maysa a kapanunotan iti kasta, yantangay ti Kawi ket isu ti kasapaan a nasaksian iti panagsurat idiay Filipinas, ngarud ket baka nagtaud manipud iti Kawi.

Ti maikadua a kas pagarigan iti Kawi a sinuratan ket makita idiay Marpil a Selio ti Butuan, ngem saan a napetsado daytoy.

Adda maysa a burnay a pakaipupónan ,a makunkuna a Calatagan a Banga a mabirukan idiay Calatagan, Batangas ket naisuratan kadagiti karakter a nakakapasdaaw a kapadpada ti Baybayin, ken natuntonan a naisurat idi 1300 AD. Yantangay ti kapudno iti daytoy ket saan pay a napasingkedan.

Ti maysa pay a kapanunutan ket naibagbagana a ti sinuratan wenno dagiti sinuratan nga inusar ti panagsurat kadagiti maysa a Malayo a pagsasao ket naampon ken nagbalin a Baybayin. Ti maysa a naisangayan ket ti Pallava a sinuratan manipud idiay Sumatra ket nasaksian a manipud iti maika-7 a siglo .

Ti sinuratan a Bugis-Makassarese ket isu ti nagtaudan ti Devanagari. Ti nakapanunotan iti daytoy ket addaan iti bersion iti daytoy a sinuratan nga inpakaammo idiay Filipinas babaen ti Bengal a naparang-ay a kas Baybayin.

Kanungpulanna, addaan iti nasapa a Cham a sinuratan manipud idiay Champa nga tattan ket isu ti abagatan a Bietnam ken abagatan a daya a Cambodia ket baka naipaammo wenno dinawat ken naampon a Baybayin.

Daytoy a sistema ti panagsurat ket maysa nga abugida a sistema nga agus-usar ti pagkaduaen a konsonante ken bokal. Ti tunggal maysa a karakter, a naisurat iti naibatayan kaniana a porma, ket addaan iti konsonante a naggibusan nga addaan iti bokal nga A. Tapno makaaramid ti konsonante a naggibusan nga addaan iti sabali a bokal nga uni, ti maysa a marka ti ket maikabil ti ngato wenno ti baba ti konsonante (ti agaramid ti E wenno I nga uni) wenno iti baba ti konsonante (ti agaramid ti O wenno U nga uni). Daytoy a marka ket makunkuna a kudlit. Ti kudlit ket saan a maidagep kadagiti agkaykaysa a bokal. Dagiti bokal ket addan da kadagiti bukod da a marka ti sinuratan. Addaan laeng maysa a tanda para iti D wenno R, isu da amin ket maysa a disso kadagiti mabalin nga uni ti panagbalikas ti panagsao nga us-usaren ti pannakaibalikas ti maysa a rukod ti uni, daytoy iti kaaduan a pagsasao iti Filipinas, nga ti D ket rumsua nga umuna, kanungpulan, mangrugian ti konsonante wenno lippasan ti konsonante a pagiananda ken ti R iti nagyan ti katengngaan. Daytoy nga alagaden ti gramatika ket addaan pay a naususar iti agdama a pagsasao a Filipino, no ti d ket nagbaetan ti dua a bokal, agbalin a r, a kas iti balikas a dangál ken marangál, wenno dunong ken marunong, ken ti pay raw para iti daw ken rin para iti din a kalpasan dagiti bokal. Daytoy a sabsabali a sinuratan ket saan nga maus-usar para iti Ilokano, Pangasinan, Bikolano, ken sabsabali a pagsasao iti Filipinas, ngamin ket dagitoy a pagsasao ket addanda iti nailasin a tantanda para iti D ken R.

Iti kasisigud a porma ti Baybayin a sinuratan, ti agkaykaysa a konsonante ket saan a mainaganan a maisangsangayan; yantangay, ti kasta a konsonante ket saan a naisursurat, ken ti agbasbasa ket agikabil ti awan a konsonante babaen ti linaon. Kas pagarigan, dagiti letra a n ken k iti balikas a bundók ket naikkat da, tapno ti panangiletra ket bu-do.

Ti kasisigud a panagsurat ket narigat unay para kadagiti Kastila a padi nga agipatpatarus ti liblibro iti nakayanakan a pagsasao. Ngamin iti daytoy, ni Francisco López ket nangipaammo iti bukodna a kudlit idi 1620 a nangikkat ti bokal nga a. Daytoy a kudlit ket addaan iti porma a + a senial,a naibantay iti Kristianidad. Daytoy krus a kudlit ket agrebbeng a kas iti virama iti Devanagari a sinuratan iti India. Iti kinapudno, ti Unicode ket tawtawagenna ti kudlit iti Tagalog a Senial a  Virama. Kitaen dita ngato iti paset ti Pakaidumaan.

Maysa a karakter ti nagdagep ti nga. Ti agdama a bersion iti alpabeto a Filipino ket addaan pay laeng ti ng dua a letra a mangisaup iti maysa a balikas (Ingles:digraph), viz ti maysa a letra a nabuklan ti ti dua a karakter.

Dagiti balikas a naisurat iti Baybayin ket naisurat iti agsasaruno a panagayos, ken ti addan a tuldek ket ti maysa a nakatakder a linia, wenno dagiti agparis a dua a nakatakder a linia. Dagitoy a linia ket maus-usar a kas maysa a koma, tulnek, wenno dua a sabsabali a balikas.

Ti Baybayin ket naipakasaritaan nga inus-usar kadagiti lugar nga agsasao iti Tagalog ken iti basbasit iti Kapampangan. Ti pannakausarna ket nagsaknapna iti Ilokano idi dagiti Kastila ket indegdeganda ti panagusar iti Biblia. Dagiti maikabagian a sinuratan a kas iti Hanunóo, Buhid, ken ti Tagbanwa ket agdama pay a maus-usar iti daytoy nga aldaw, a mairaman ti .

Idiay Doctrina Cristiana, dagiti letra ti Baybayin ket naisurat a kastoy A O/U E/I H P K S L T N B M G D/R Y NG W.

Ti Baybayin ket nainayon iti Unicode a Pagalagadan idi Marso, 2002 iti pannakaipablaak ti bersion a 3.2.

Ti Unicode a paset ti Baybayin, a natawagan ti Tagalog, ket U+1700–U+171F. Ti maris dapo a lugar ket ipatukdona dagiti saan a nainaganan a kodigo a punpunto:

(Kasakbayan a-Kudlit)

(Kalpasan a-Kudlit)

()




#Article 577: Abugida (101 words)


Ti abugida ket maysa a paset a sistema ti panagsurat a ti kosonante ken bokal ket maisurat nga agmaymaysa: tunggal maysa a paset ket naibatay iti konsonante a letra, ken ti bokal a tanda ket kasapulan ngem maikadkadua laeng. Daytoy ket aggiddiat iti sibubukel nga alpabeto, nga ti bokal ket addaan ti kasasaad a maipada kadagiti konsonante, ken ti abjad, a dagiti bokal a panagmarka ket awan wenno saan a nasken a mapili. Dagiti abugida ket nairamanan ti adu a sinuratan a Brahmiko iti Abagatan ken Abagatan a daya nga Asia.

Ti balikas nga abugida ket insingasing ni Peter T. Daniels.




#Total Article count: 576
#Total Word count: 199920